Eugenio Montale

**Eugenio Montale** ([euˈdʒɛːnjo monˈtaːle]; twieled fit-12 ta' Ottubru 1896 – miet fit-12 ta' Settembru 1981) kien poeta, kittieb tal-proża, editur u traduttur Taljan, kif ukoll rebbieħ tal-Premju Nobel għal-Letteratura fl-1975.

## Bijografija

### Ħajja bikrija
Montale twieled f'Genova. Il-familja tiegħu kienu kummerċjanti tal-prodotti kimiċi (missieru kien ifornixxi l-azjenda ta' Italo Svevo). In-neputija tal-poeta, Bianca Montale, fil-*Cronaca famigliare* ("Kronaka tal-familja") tagħha tal-1986 tiddeskrivi l-karatteristiċi komuni tal-familja bħala "fraġilità nervuża, mistħija, konċiżi meta jitkellmu, tendenza li dejjem jaraw it-tazza nofsha vojta, u ċerti sens umoristiku".

Montale kien l-iżgħar minn sitt ulied. Huwa fakkar:Konna familja kbira. L-aħwa subien kienu jmorru l-i*scagno* ["uffiċċju" bid-djalett ta' Genova]. Oħti kellha edukazzjoni universitarja, iżda jien ma kellix dik l-opportunità. F'ħafna familji kien hemm id-drawwa li ma jkunx mistenni li l-iżgħar wild iżomm ir-reputazzjoni tal-familja.Fl-1915 Montale ħadem bħala kontabilista, iżda tħalla jkompli jindokra l-passjoni letterarja tiegħu, u kien iżur il-libreriji tal-belt u jattendi l-lezzjonijiet privati tal-filosofija ta' oħtu Marianna. Huwa studja wkoll il-kant tal-opri mal-baritonu Ernesto Sivori.

Montale kien kollox ma' kollox awtodidatta. Hu u jikber, l-immaġinazzjoni tiegħu bdiet timraħ lejn ħafna kittieba, inkluż Dante Alighieri, u beda jistudja l-lingwi barranin (speċjalment l-Ingliż), kif ukoll il-pajsaġġi tal-Lvant tal-Liguria, fejn kien iqatta' l-vaganzi mal-familja tiegħu.

Matul l-Ewwel Gwerra Dinjija, bħala membru tal-Akkademja Militari ta' Parma, Montale staqsa biex jintbagħat fil-front. Wara esperjenza qasir fil-gwerra bħala uffiċjal tal-fanterija f'Vallarsa u l-Wied ta' Puster, huwa rritorna d-dar fl-1920.

### Xogħlijiet poetiċi
Montale kiteb iktar minn għaxar antoloġiji ta' lirika qasira, ġurnal tat-traduzzjoni tal-poeżiji, kif ukoll diversi kotba ta' traduzzjonijiet tal-proża, żewġ kotba ta' kritika letterarja, u ktieb tal-proża ta' fantasija. Flimkien max-xogħol immaġinattiv tiegħu, huwa kien kontributur kostanti fl-iktar gazzetta importanti fl-Italja, il-*Corriere della Sera*, fejn kiteb għadd enormi ta' artikli dwar il-letteratura, il-mużika u l-arti. Huwa kiteb ukoll daħla għal "Il-Kummiedja Divina" ta' Dante, fejn isemmi l-kredibbiltà ta' Dante, u l-introspezzjoni u l-immaġinazzjoni imparzjali tiegħu. Fl-1925 huwa kien firmatarju tal-Manifest tal-Intellettwali Anti-Faxxisti. Politikament Montale kien ixaqleb lejn il-liberaliżmu ta' Piero Gobetti u Benedetto Croce.

Ix-xogħol ta' Montale, speċjalment l-ewwel ġabra ta' poeżiji tiegħu, *Ossi di seppia*, li tfaċċat fl-1925, turih bħala anti-Faxxista li kien iħossu mbiegħed mill-ħajja kontemporanja u kien isib il-faraġ u l-kenn fis-solitudni tan-natura.

Poeżija famuża ta' *Ossi di seppia* tispiċċa b'dawn iż-żewġ versi:*Codesto solo oggi possiamo dirti, ciò che non siamo, ciò che non vogliamo.*Traduzzjoni: Dan biss nistgħu ngħidulek illum, x'ma aħniex, u x'ma rridux.

Il-pajsaġġ Mediterran tar-reġjun fejn twieled Montale, il-Liguria, kienet preżenza b'saħħitha f'dawn il-poeżiji bikrin: permezz tagħhom kien jirnexxilu jikseb xorta ta' "twarrib personali" fid-dawl tal-avvenimenti ta' niket ta' madwaru. Dawn il-poeżiji jenfasizzaw is-solitudni u l-empatija personali fir-rigward ta' affarijiet "żgħar" u "insinifikanti", jew fir-rigward tal-orizzont u l-baħar. Skont Montale, in-natura hija "deżolata, goffa, u ssaħħrek". F'dinja mimlija telf u mrar, in-natura biss kienet donnha għandha dinjità – l-istess bħall-esperjenzi tal-qarrej meta jaqra l-poeżiji tiegħu.

### Antikonformiżmu tal-poeżiji l-ġodda
Montale mar jgħix f'Firenze fl-1927 biex jaħdem bħala editur għall-pubblikatur Bemporad. Firenze kienet in-nieqa tal-poeżija Taljana ta' dak iż-żmien, b'xogħlijiet bħall-*Canti orfici* ta' Dino Campana (1914) u l-ewwel lirika ta' Giuseppe Ungaretti għar-rivista *Lacerba*. Poeti oħra bħal Umberto Saba u Vincenzo Cardarelli kienu ġew imfaħħrin ferm. Fl-1929 Montale ntalab ikun il-President tal-Librerija tal-Gabinetto Vieusseux, kariga li ġie mkeċċi minnha fl-1938 mill-gvern Faxxista. Sa dak iż-żmien, il-poeżija ta' Montale kienet reazzjoni kontra l-istil letterarju tar-reġim Faxxist. Huwa kkollabora mar-rivista *Solaria*, u (mill-1927) beda jsir midħla tal-kafetterija letterarja ta' Le Giubbe Rosse ("Il-Ġkieket Ħomor") fi Piazza Vittoria (issa Piazza della Repubblica). Huwa spiss kien iżur il-kafetterija diversi drabi matul il-jum, u sar figura ċentrali fost grupp ta' kittieba hemmhekk, fosthom Carlo Emilio Gadda, Arturo Loria u Elio Vittorini (kollha kemm huma fundaturi tar-rivista). Huwa kiteb għal kważi r-rivisti letterarji importanti kollha ta' żmienu.

Għalkemm kien imxekkel minn problemi finanzjarji u mill-konformiżmu letterarju u soċjali impost mill-awtoritajiet, f'Firenze Montale ppubblika l-ifjen antoloġija tiegħu, *Le occasioni* ("L-Okkażjonijiet", 1939). Mill-1933 sal-1938 huwa kellu relazzjoni ta' mħabba ma' Irma Brandeis, studjuża Lhudija-Amerikana ta' Dante li okkażjonalment kienet iżżur l-Italja għal perjodi qosra. Wara li sar iħobb lil Brandeis, Montale rrappreżentaha bħala figura medjatriċi bħal Beatrice ta' Dante. L-antoloġija *Le occasioni* fiha diversi allużjonijiet għal Brandeis, u fiha tissejjaħ Clizia (a senhal). Franco Fortini ġġudika lil *Ossi di seppia* u *Le occasioni* ta' Montale bħala t-timbru eċċellenti tal-poeżija Taljana tas-seklu 20.

T. S. Eliot, li kien jikkondividi l-ammirazzjoni ta' Montale għal Dante, kien influwenza importanti fuq il-poeżija tiegħu dak iż-żmien; fil-fatt, il-poeżiji l-ġodda ta' Eliot intwerew lil Montale minn Mario Praz, li dak iż-żmien kien jgħallem f'Manchester. Il-kunċett tal-korrelattiv oġġettiv li kien juża Montale fil-poeżija tiegħu, x'aktarx li kien influwenzat minn T. S. Eliot. Fl-1948, meta Eliot għalaq sittin sena, Montale kkontribwixxa b'saġġ ċelebrattiv bit-titlu "Eliot u Aħna" f'kollezzjoni ppubblikata biex tfakkar l-okkażjoni ta' għeluq sninu.

### Nuqqas ta' armonija mad-dinja
Mill-1948 sa mewtu, Montale għex f'Milan. Wara l-gwerra, huwa kien membru tal-*Partito d'Azione* li kien partit liberali. Bħala kontributur tal-*Corriere della Sera* huwa kien editur tal-mużika u kien jagħmel rapporti barranin ukoll, pereżempju minn Iżrael, fejn mar bħala ġurnalist biex isegwi ż-żjara tal-Papa Pawlu VI hemmhekk. Ix-xogħlijiet tiegħu bħala ġurnalist huma miġbura f*'Fuori di casa* tal-1969.

*La bufera e altro* ġie ppubblikat fl-1956 u jimmarka t-tmiem tal-iktar poeżiji rinomati ta' Montale. Hawnhekk il-personaġġ tiegħu Clizia tingħaqad ma' La Volpe ("Il-Volpi"), abbażi tal-poeta żagħżugħa Maria Luisa Spaziani li Montale kellu relazzjoni magħha matul is-snin 50 tas-seklu 20. Madankollu, dan il-volum jinkludi wkoll lil Clizia, ittrattata f'varjetà ta' poeżiji qisha xi alla għasfur li tmur kontra Hitler. Dawn huma wħud mill-aqwa poeżiji tiegħu.

Xogħlijiet oħra tiegħu huma *Xenia* (1966), *Satura* (1971) u *Diario del '71 e del '72* (1973). Il-poeżija ta' Montale ta' wara dan il-perjodu fiha x'tomgħod u hija ironika, b'riferimenti fuq ir-reazzjoni kritika għax-xogħol bikri tiegħu u fuq id-dinja ta' madwaru f'evoluzzjoni kontinwa. *Satura* fiha eleġija qawwija lil martu Drusilla Tanzi. Huwa kiteb ukoll sensiela ta' poeżiji li jmissu l-qlub dwar Clizia ftit qabel ma miet. Il-fama ta' Montale sa dak iż-żmien kienet saret waħda internazzjonali. Huwa kien ingħata lawriji onorarji mill-Universitajiet ta' Milan (1961), Cambridge (1967) uRuma (1974), u ġie maħtur Senatur għall-Għomor fis-Senat Taljan. Fl-1973 ingħata l-Girlanda tad-Deheb fil-Lejliet tal-Poeżija ta' Struga, fi Struga stess, il-Maċedonja ta' Fuq. Fl-1975 huwa rċieva l-Premju Nobel għal-Letteratura. Montale miet f'Milan fl-1981.

Fl-1996, feġġ xogħol imsejjaħ *Diario postumo* li ngħad li kien ġie "kkumpilat" minn Montale qabel mewtu, bl-għajnuna tal-poeta żagħżugħa Annalisa Cima; il-krititku Dante Isella huwa tal-fehma li dan ix-xogħol mhuwiex awtentiku. Joseph Brodsky iddedika s-saġġ tiegħu "Fid-Dell ta' Dante" lill-poeżija lirika ta' Eugenio Montale.

## Lista ta' xogħlijiet

* 1925: *Ossi di seppia*, l-ewwel u t-tieni edizzjoni, 1928, b'sitt poeżiji ġodda u introduzzjoni minn Alfredo Gargiulo; it-tielet edizzjoni, 1931, Lanciano: Carabba
* 1932: *La casa dei doganieri e altre poesie*, ħames poeżiji ppubblikati b'assoċjazzjoni mal-premju msejjaħ Premio del Antico Fattore lil Montale; Firenze: Vallecchi
* 1939: *Le occasioni*, Torino: Einaudi
* 1943: *Finisterre*, ktieb ta' poeżiji, imdaħħal l-Iżvizzera minn taħt minn Gianfranco Contini; Lugano: the Collana di Lugano (24 June); it-tieni edizzjoni, 1945, Firenze: Barbèra
* 1948: *Quaderno di traduzioni*, traduzzjonijiet, Milan: Edizioni della Meridiana
* 1948: *La fiera letteraria,* kritika poetika
* 1956: *La bufera e altro*, l-ewwel edizzjoni ta' 1,000 kopja, Venezja: Neri Pozza; it-tieni edizzjoni ikbar ġiet ippubblikata fl-1957, Milan: Arnaldo Mondadore Editore
* 1956: *Farfalla di Dinard*, stejjer, edizzjoni privata
* 1962: *Satura*, poeżija, ippubblikat f'edizzjoni privata, Verona: Officina Bodoni
* 1962: *Accordi e pastelli*, Milan: Scheiwiller (Mejju)
* 1966: *Il colpevole*
* 1966: *Auto da fé: Cronache in due tempi*, kritika kulturali, Milan: Il Saggiatore
* 1966: *Xenia*, poeżiji f'ġieħ Mosca, ippubblikat l-ewwel darba f'edizzjoni privata ta' 50 kopja
* 1969: *Fuori di casa*, kollezzjoni ta' kitbiet tal-ivvjaġġar
* 1971: *Satura (1962–1970)* (Jannar)
* 1971: *La poesia non esiste*, proża; Milan: Scheiwiller (Frar)
* 1973: *Diario del '71 e del '72*, Milan: Arnoldo Mondadori Editore (edizzjoni privata ta' 100 kopja ppubblikata fl-1971)
* 1973: *Trentadue variazioni*, edizzjoni ta' 250 kopja, Milan: Giorgio Lucini
* 1977: *Quaderno di quattro anni*, Milan: Mondadori
* 1977: *Tutte le poesie*, Milan: Mondadori
* 1980: *L'opera in versi*, l-edizzjoni ta' Bettarini-Contini; ippubblikata fl-1981 bħala *Altri verse e poesie disperse*, pubblikatur: Mondadori

; Tradotti meta Montale kien ħaj

* 1966: *Ossi di seppia, Le occasioni*, and *La bufera e altro*, translated by Patrice Angelini into French; Paris: Gallimard
* 1978: *The Storm & Other Poems*, translated by Charles Wright into English (Oberlin College Press), 

; Wara mewtu

* 1981: *Prime alla Scala*, kritika mużikali, editjat minn Gianfranca Lavezzi; Milan: Mondadori
* 1981: *Lettere a Quasimodo*, editjat minn Sebastiano Grasso; pubblikatur: Bompiani
* 1982: *The Second Life of Art: Selected Essays*, tradott minn Jonathan Galassi (Ecco), 
* 1983: *Quaderno genovese*, editjat minn Laura Barile; ġurnal mill-1917, ippubblikat għall-ewwel darba f'din is-sena; Milan: Mondadori
* 1987: *The Occasions*, Tradott minn William Arrowsmith, Norton, New York u Londra.
* 1990: *The Coastguard’s House / La casa dei doganieri : Selected Poems* (Bloodaxe Books, Newcastle-upon-Tyne).
* 1991: *Tutte le poesie*, editjat minn Giorgio Zampa. Jonathan Galassi jsostni li dan il-ktieb huwa "l-iktar edizzjoni komprensiva tal-poeżiji ta' Montale".
* 1996: *Diario postumo: 66 poesie e altre*, editjat minn Annalisa Cima; Milan: Mondadori
* 1996: *Il secondo mestiere: Arte, musica, società* and *Il secondo mestierre: Prose 1929–1979*, edizzjoni b'żewġ volumi li tinkludi l-kitbiet ippubblikati kollha ta' Montale; editjat minn Giorgio Zampa; Milan: Mondadori
* 1998: *Satura : 1962-1970* / tradott bin-noti minn William Arrowsmith (New York, Norton).
* 1999: *Collected Poems*, trandott minn Jonathan Galassi (Carcanet) (Premju għat-Traduzzjoni ta' Oxford-Weidenfeld)
* 2004: *Selected Poems*, tradott minn Jonathan Galassi, Charles Wright u David Young (Oberlin College Press), 
* 2016: *Xenia* (Arc Publications). . Verżjoni bilingwi, tradott minn Mario Petrucci, rebbieħ tal-Premju PEN għat-Traduzzjoni tal-2016, innominat fl-2018 għall-Premju John Florio.
* 2017: *Montale's Essential: The Poems of Eugenio Montale in English*, tradott minn Alessandro Baruffi (Literary Joint Press), 

## Referenzi