open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ħamrun

Il-**Ħamrun** hi lokalità mdaqqsa fiż-żona magħrufa bħala "ta' barra il-Port". Il-popolazzjoni tal-Ħamrun kienet diġa kbira hafna meta sar l-ewwel ċensiment fl-1931, meta kienet tlahhaq il-21,580. Il-popolazzjoni lahqet il-quċċata tagħha wara t-Tieni Gwerra Dinjija fil-1948, dik ta` 27,124. Minn dak iż-żmien il'hawn in-nies bdiet ħierga mill-Ħamrun b'rata sostanzjali sal-2005 il-popolazzjoni tal-Ħamrun kienet niżlet għal 10,859. Il-popolazzjoni imbagħaq baqgħet stabbli tant li l-aħħar stima tas-sena 2024 tpoġġi l-popolazzjoni tal-lokalità bħala 11,988.

Il-laqam tan-nies tal-lokal hu dak *Tas-Sikkina*; din hija lokalità b'attività kummerċjali elevata ħafna, rinomat għall-ħwienet tal-għamara u tal-ħwejjeġ. Hawnhekk twieled ukoll il-poeta Mario Azzopardi, hi l-lokalità tal-President Emeritu Guido de Marco u għal ħafna snin għex il-qaddis Malti San Ġorġ Preca li kien iqaddes il-quddies fil-knisja ta' San Gejtanu. Il-Ħamrun ghandu wkoll it-tim tal-futbol, 'Ħamrun Spartans'. Fl-istaġun 2007-08 beda jilgħab fil-Premier League Malti, wara li rebaħ il-kampjonat tal-Ewwel Diviżjoni tal-2006-07. 

## Il-Parroċċi

Il-Ħamrun huwa maqsum f'żewg parroċċi. L-ikbar u l-eqdem hija dik ta` San Gejtanu, mwaqqfa fl-1875. Fl-1968 giet imwaqqfa wkoll il-Parroċċa tal-Immakulata Kunċizzjoni. Dawn il-parroċċi għandhom fi ħdanhom diversi attivitajiet u għaqdiet. Fil-parroċċa tal-Immakulata Kunċizzjoni giet introdotta għall-ewwel darba f'Malta il-Mixja Neokatekumenali, mnejn xterdet ghal 26 parroċċa ohra. Fil-Ħamrun hemm madwar tlettax-il komunità Neokatekumenali f'żewġ parroċċi,dik tal-Immakulata Kunċizzjoni u ta' San Gejtanu.

## Tagħlim

Il-Ħamrun u l-madwar huma magħrufin bħala ċentru ta` edukazzjoni fejn hemm numru kbir ta skejjel primarji, sekondarji, post-sekondarji, vokazzjonali, privati u tal-Knisja.

## Referenzi
Era (mitoloġija)

**Era** (**Ħera**) hija r-reġina tal-allat fil-mitoloġija Griega. Bint it-Titani Kronus u Rea u oħt u mart Ġove, Era hi l-alla taż-żwieġ u l-protettriċi tan-nisa miżżewġin. Hi nnifisha kienet omm - uliedha huma Ares, l-alla tal-gwerra; Epastesu, l-alla tan-nar, Ebe l-alla taż-żgħożija; u Ilitja, l-alla tal-ħlas.
Ablativ

Fil-lingwistika, l-**ablativ** (mill-kelma Latina *ablativus (casus),* każ li jindika l-azzjoni li tieħu xi ħaġa) huwa wieħed mill-każi ewlenin fid-deklinazzjoni tan-nomi. Għall-eżattezza huwa s-sitt u l-aħħar każ fil-grammatika tal-Latin Klassiku u jindika t-tnissil fl-ispazju u fiż-żmien.
Xjenza Naturali

Ix-xjenzi naturali jħaddnu l-istudju tal-aspetti fiżiċi, mhux umani, tad-Dinja u ta' l-Univers ta' madwarna.
Reliġjon

F'sens wiesa', reliġjon hi mod ta' kif tgħix jew twemmin imsejjes fuq ir-relazzjoni ta' bniedem ma' l-univers, jew ma' alla wieħed jew aktar. B'hekk sistemi differenti bħall-Kristjaneżmu, l-Iżlam, il-Ġudaiżmu, il-Buddiżmu, il-Ħinduiżmu, il-Ajjavali u x-Xintù huwa lkoll meqjusa reliġjonijiet. 

Ir-reliġjonijiet jistgħu jiġu kklassifikati ħafif ħafif abbażi tan-numru u l-kwantità ta' l-allat tagħhom. It-twemmin f'Alla wieħed hu l-monoteiżmu, waqt li dak f'aktar minn wieħed hu l-politeiżmu. Il-panteiżmu hu l-istqarrija li Alla jinsab f'kollox u f'kulħadd mentri l-animiżmu jressaq 'il quddiem il-ħsieb li f'kull ħaġa jinsab prinċipju vitali, jew sempliċement, ruħ.
Pittura

Il-**pittura** hija l-arti li fiha pigmenti jiġu applikati ma' karta, tila, ċeramika, injam jew saħansitra ma' ħajt. Il-proċess bażikament jikkonsisiti f'li jiddellek il-kulur ma' wiċċ. Ir-riżultat ta' dan jaf ikollu l-għan li jimita r-realtà ta' madwarna jew li jirraffigura elementi metafiżiċi jew astratti.

## Storja tal-Pittura
Skont il-mitoloġija Griega, il-pittura nibtet f'Delphi. Imma l-eqdem tpinġijiet li nafu bihom instabu fil-Grotta ta' Chauvet fi Franza u aktarx saru mat-32,000 sena ilu. Fihom hemm żwiemel, rinoċeronti, iljuni, bufli u mammutijiet.  

Fil-preżent il-pittura hija waħda mill-iktar forom ta' arti magħrufa u apprezzati.

Il-pittura tiġi kklassifikata bħala *arti viżiva*.

## Referenzi
Skultura

L-i**skultura** (imnissla mil-Latin, *sculpere,* "skolpixxa" jew "intalja") hija l-arti li toħloq forom li jirrappreżentaw lil xi ħaġa jew lil xi ħadd daqskemm forom astratti f'żewġ modi ewlenin: skultura li żżomm waħedha (magħrufa l-aktar bħala *free-standing*) jew skultura in riljiev.

L-istkultura hi kklasifikata bħala *Arti Plastika*.

## Ħoloq
* Giannino Castiglioni
Ġunone

Fil-mitoloġija Rumana **Ġunone**, ir-reġina ta' l-allat, hija mart u oħt Ġove. Il-kontroparti ta' Era, ir-reġina ta' l-allat, fil-mitoloġija Griega, Ġunone hija l-protettriċi tan-nisa. Ġiet meqjuma taħt għadd kbir ta' ismijiet differenti: bħala *Ġunone Pronuba* protettriċi taż-żwieġ; *Ġunone Lucina* li tassisti n-nisa waqt il-ħlas; *Ġunone Regina* tagħti l-pariri lil daqskemm tipproteġi l-istat ta' Ruma. Il-Matronalja, il-festival speċjali tagħha, kien jiġi ċċelebrat nhar l-1 ta' Marzu. Ix-xahar ta' Ġunju hu msemmi għaliha.
Żfin

**Iż-żfin**, huwa wieħed mit-tliet arti xeniċi tal-antikità, flimkien mat-teatru u l-mużika, u jikkonsisti f'movimenti tal-ġisem skont partitura stabilità (koreografija) jew improvizzata (bħal fiż-żfin liberu jew ħieles). Ħafna drabi ż-żfin jkun akkumpanjat mill-mużika jew kompożizzjonijiet sonori.

Iż-żfin huwa espressjoni bażika artistika tal-bniedem, għax bħala strument jutilizza il-ġisem stess. Iż-żfin kien, u għadu, jifforma parti importanti mir-ritwali, mit-talb u mill-festi popolari, kif ukoll minn okkażjonijiet soċjali oħra bejn in-nies (bħalma jiġri fid-diskoteki). Matul iż-żminijiet, din l-arti kienet il-mera tas-soċjetà, tal-ħsieb u tal-imġieba tal-bniedem.
Lingwa Latina

Il-**Latin** huwa membru mis-sottofamilja Italika tal-lingwi Indo-Ewropej.  Minnu nixxew l-ilsna Rumanzi moderni.  Fost il-lingwi Indo-Ewropej, il-Latin hu wieħed mill-eqdem ilsna wara s-Sanskritu u l-Grieg. Il-Latin Medjevali huwa meqjus bħala arkolett, jiġifieri l-ogħla lsien f'sistema soċjali u kulturali.

## Alfabett
L-alfabet Latin modern fiha 26 karattri. Dawn huma (b'ittri kbar): **A, B, C, D, E, F, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, Q, R, S, T, U, V , W, X, Y, Z**; u ittri żgħar: **a, b, c, d, e, f, g, h, i, j, k, l, m, n, o, p, q, r, s, t, u, v, w, x, y, z**. l-ordni ta 'dawn l-ittri hija arbitrarja u bla ħsara differenti mill-ordni li l-alfabett Indjan ebda aspett fonetiku.
Settembru

**Settembru** hu d-disa' xahar tas-sena fil-kalendarju Gregorjan, kif ukoll wieħed mill-erba' xhur Gregorjani ta' 30 ġurnata.

Ix-xahar ta' Settembru jibda fl-astroloġija oċċidentali bix-xemx fis-sinjal tal-Verġni u jispiċċa f'dak tal-Miżien. Astronomikament, ix-xemx attwalment tibda fil-kostellazzjoni tal-Iljun u tispiċċa fil-kostelazzjoni tal-Miżien. Fil-Latin, *septem* tfisser "sebgħa" u *septimus* tfisser "is-seba'"; Settembru kien fil-fatt is-seba' xahar fil-kalendarju Ruman sas-sena 153 QK, meta kienet hemm riforma fil-kalendarju.

Settembru jimmarka l-bidu tas-sena ekkleżjastika fil-Knisja Ortodossa Orjentali. Dan ix-xahar jibda fl-istess ġurnata tal-ġimgħa bħal Diċembru kull sena, minħabba l-fatt li hemm 91 ġurnata li jisseparaw lil Settembru u Diċembru, li hu numru multiplu ta' sebgħa (in-numru ta' ġranet f'ġimgħa). 

## Avvenimenti f'Settembru

* Dan hu l-bidu tas-sena akkademika f'ħafna pajjiżi
* Jum il-Missier fl-Awstralja – fl-ewwel Ħadd
* Jum il-Missier fi New Zealand – fl-ewwel Ħadd
* Patriot Day fl-Istati Uniti – 11 ta' Settembru
* Jum l-Indipendenza fil-Messiku – 16 ta' Settembru
* Jum l-Eroj Nazzjonali f'Saint Kitts u Nevis – 16 ta' Settembru
* Jum l-Indipendenza f'Saint Kitts u Nevis – 19 ta' Settembru

## Mixxellanja
* Fl-1752, l-Imperu Brittaniku adotta l-kalendarju Gregorjan.
* Settembru fl-Emisferu tat-Tramuntana hu l-istaġun ugwali għal Marzu fl-Emisferu tan-Nofsinhar u viċi-versa.

## Referenzi

## Ħoloq esterni
Apollo (divinità)

Fil-mitoloġija Griega Apollo, magħruf ukoll bħala Deljan (laqam li ġej minn Delos, il-gżira li twieled fuqha), huwa iben Żeus u Leto, it-tifla ta' Titan.  Skont il-leġġenda Omerika, Apollo kien alla tal-profezija u ġieli ta d-don tal-profezija lill-mortali li kien iħobb. Waħda minn dawn kienet il-prinċipessa Trojjana Cassandra. L-iktar oraklu importanti tiegħu hu dak ta' Delfi. 

Mużiċista prim, Apollo kien ipaxxi lill-allat bid-daqq tal-lira. Kien magħruf ukoll bħala qawwas prim u bħala atleta - l-ewwel wieħed li rebaħ il-Logħob Olimpiku. Oħtu t-tewmija, Artemis, kienet il-gwardjana tax-xebbiet, waqt li hu kien iħares il-ġuvintur. Minbarra dan, jingħad li Apollo kien anke l-alla ta' l-agrikoltura, tal-merħliet, tad-dawl u tal-verità. Ġieli ġie mfixkel ma' Eljos, l-alla tax-xemx, u oħtu ma' Selene, l-alla tal-qamar.  Kien hu li għallem lill-mortali l-arti tal-fejqan. Frott is-sbuħija fiżika tiegħu, Apollo ġie rraffigurat fl-arti antika iktar minn kull divintà oħra. L-iktar li tpenġa hu bħala żagħżugħ sabiħ, kważi dejjem bla leħja, u b'lira jew b'qaws f'idejh.
Mitoloġija Griega

Il-**mitoloġija Griega** hija ġabra ta' ħrejjef tradizzjonali rrakkontati mill-Griegi l-antiki. Jittrattaw l-impriżi u l-azzjonijiet erojċi tal-allat, nisa u rġiel, tal-eroj u l-erojini, u r-relazzjonijiet tagħhom mal-mortali komuni.

## L-għajn li minnha nixxiet

L-għejun diretti li minnhom il-miti Griegi xorbu huma koktejl ta' testi miktuba, skultura u s-sengħa tal-fuħħar b'ħafna tiżjin. L-istejjer kienu jiċċirkolaw minn fomm għal fomm.  L-Ilijade u l-Odissea, il-poemi epiċi li huma ġeneralment meqjusa xogħol ta' Omeru (għall-ħabta tas-seklu tmienja jew sebgħa q.K.), jistgħu jiġu identifikati bħala l-ġenesi tal-kisbiet li kellha tagħmel il-letteratura Griega mal-milja taż-żmien, anke jekk dawn, bla dubju ta' xejn, feġġew minn tradizzjoni ta' poeżiji minsuġa oralment.
Venere ta' Willendorf

Il-**Venere ta' Willendorf**, magħrufa wkoll bħala l-**Mara ta' Willendorf**, hija statwetta ta' figura femminili għolja 11.1 ċm (4 3/8 pulzier), li ġiet skoperta f'sit paleolitiku ħdejn Willendorf, l-Awstrija, fl-1908 mill-arkeoloġista Josef Szombathy.

Din l-istatwa hija mnaqqxa f'ġebla tal-ġir oolitika li ma tappartjenix lir-reġjun fejn instabet, u hi mlewwna bl-okra ħamra. Attwalment, il-Venere ta' Willendorf hija parti mill-kollezzjoni tan-Naturhistorisches Museum fi Vjenna. 

Għall-ħabta ta' l-1990, wara analiżi akkurata ta' l-istratigrafija tas-sit, ġie stmat li l-istatwetta ġiet minquxa daqs 22,000 - 24,000 sena ilu. Ftit li xejn huwa magħruf dwar l-oriġini tagħha, kif inħolqot, jew dwar is-sinjifikanza kulturali tagħha.

Il-Venere m'għandhiex titqies bħala ritratt realistiku tal-figura femminili, iżda ritratt ideali tal-figura. Il-fatt li l-vulva, is-sider u ż-żaqq huma minfuħa u prominenti ħafna, jissuġġerixxi konnotazjonijiet mal-fertilità. Dirgħajha żgħar huma marbuta fuq sidirha u m'għandha l-ebda wiċċ viżibbli; rasha hija mgħottija b'malju twil ta' xagħar jew xi tip ta' dafra.

Il-laqam "venere", li ġie attribwit lilha fiż-żmien meta ġiet skoperta, riċentement kien suġġett ta' xi kritika. Dan għaliex l-isem iġġiegħlek tagħmel paragun bejn din il-figurna u l-immaġni klassika ta' *Venere*. Christopher Witcombe innota illi: "L-identifikazzjoni ironika ta' dawn il-figurini bħala 'Venere' kienet tissodisfa ċertu assunzjonijiet ta' dak iż-żmien dwar il-primittiv, dwar in-nisa, u dwar il-gosti " (segwi l-link). Fl-istess ħin hemm ukoll ċerta riluttanza professjonali biex din tiġi identifikata bħala l-Art Omm, l-alla ta' l-Ewropa antika paleolitika. Xi wħud jissuġġerixxu li f'soċjetà ta' kaċċaturi u ġemmiegħa, il-korpulenza u l-fertilità ovvja tal-mara, jistgħu jirrappreżentaw statu għoli, sigurtà u suċċess.

Is-saqajn ta' l-istatwa m'humiex maħduma b'tali mod li jippermettu lill-istatwa li żżomm dritta fuq saqajha. Minħabba f'hekk, ġie spekulat li din l-istatwa kienet maħsuba biex tiġi miżmuma u mhux biex titpoġġa x'imkien. Minflok ikona ta' l-Alla Omm xi arkeoloġisti iddeskrivewha bħala amulet għax-xorti t-tajba. Oħrajn qajmu l-possibbiltà li l-istatwa kienet maħsuba bħala amulet għall-fertilità billi tiġi inserita fil-vaġina. 

Mindu nstabet u ngħatat isem il-figura ta' Willendorf, instabu bosta statwetti u forom ta' arti simili oħra. Dawn huma kollettivament magħrufa bħala figurini ta' Venere.

## Ħoloq esterni

* Christopher L. C. E. Witcombe, "Women in Prehistory:Venus of Willendorf".
Afrika

L-**Afrika** hija t-tielet l-ikbar kontinent, li b'dimensjonijiet ta' 30.065.000 km² tkopri 20.3% tal-art 'il fuq mil-livell tal-baħar. It-800,000,000 abitant tagħha jammontaw għal ftit iktar minn 14% tal-popolazzjoni tad-dinja. Fit-Tramuntana, l-Afrika tmiss mal-Baħar Mediterran, fil-Punent mal-Oċean Atlantiku, fin-Nofsinhar mal-Oċean Antartiku u fil-Lvant mal-Oċean Indjan.

In-naħa tal-Grigal tal-kontinent hija separata mill-Asja bil-kanal artifiċjali tas-Swejs.
Titan

Skont il-mitoloġija Griega, it-**Titani** kienu t-tnax-il wild ta' Gaea u Uranu, l-art u s-sema, flimkien ma' wħud mill-ulied tat-tnax. Magħrufin għad-daqs enormi u għas-saħħa barranija tagħhom, it-Titani kienu għal żmien twil il-ħakkiema supremi tal-univers. Kronu, l-iktar Titan importanti, kien il-ħakkiem tal-univers sa ma tneħħa mit-tron minn ibnu Żews. Fost il-bqija tat-Titani hemm Oċeanu, ix-xmara li kienet tiċċirkola madwar id-dinja; Tetis, il-mara tiegħu; Mnemosine, l-alla mara tal-memorja; Temis l-alla mara tal-ġustizzja divina; Iperjone, il-missier tax-xemx, tal-qamar u taż-żerniq; Iapetu, missier Prometeu, li ħalaq il-bnedmin; u Atlas, dak li kien iżomm id-dinja fuq spallejh. 

Meta Żews ħadha kontra missieru, mit-Titani kollha, Prometeu u Oċeanu biss tawh daqqa t'id, u b'hekk kienu onorati waqt li l-oħrajn kienu kkundannati jgħammru f'Tartaru. Mal-milja taż-żmien, iżda, Żews reġa' għamel ħbieb mat-Titani, u Kronu inħatar bħala l-mexxej waqt l-Era tad-Deheb.
Ilijade

L-**Ilijade** hi ambjentata fl-aħħar sena tal-Gwerra ta' Trojja. Dil-gwerra hija l-plott ċentrali tan-nisġa dwar ir-rabja tal-eroj Grieg Akille wara li l-kap tiegħu, Agamennone, jinsulentah waqt il-gwerra.  Akille jitlaq mill-kamp tal-battalja u jħalli lil sħabu jitqabdu mat-Trojjani, li jegħlbuhom aktar minn darba. Il-ħabib tiegħu, Patroklu, li jitqabbad imexxi t-truppi minfloku, waqt taqbida minnhom jisfa maqtul bi ħruxija liema bħalha.  Mimli rabja u rimors, Akille jinfexx b’ruħu u b’ġismu kontra t-Trojjani. Biex ipatti għall-kuxjenza tniggżu, joqtol lill-mexxej tagħhom, Ettore, iben ir-re Priamu, fi ġlieda wieħed kontra wieħed. 

Il-poema tagħlaq meta Akille jagħti l-kadavru ta’ Ettore lil Priamu għad-difna, bi ftit simpatija mar-re avversarju għaliex it-tnejn ġarrbu t-telfa ta’ persuna għażiża għalihom u ġew wiċċ imb wiċċ mal-mortalità tagħhom. 

Ara wkoll: L-Odissea u Omeru.
Żews

**Żews**, skont il-mitoloġija Griega, huwa l-alla tas-sema u jiggverna fuq l-allat tal-Muntanja Olimpu. Jikkorrispondi ma' l-alla Ruman Ġove.

Fil-poemi ta' Omeru, Żews hu meqjus bħala missier l-allat kollha u tal-mortali. Ma kienx hu li ħalaq la l-bnedmin u lanqas l-allat, iżda kien missierhom fis-sens li kien il-protettur u l-ħakkiem kemm tal-familja Olimpjana u kemm tar-razza umana.  

Żews jikkontrolla s-sema, ix-xita, is-sħab u l-beraq bir-ragħad.
Omeru

**Omeru** huwa l-isem li skont it-tradizzjoni jingħata lill-awtur tal-Ilijade u l-Odissea, iż-żewġ poemi epiċi ewlenin tal-Greċja l-Antika. Xejn mhu magħruf dwar Omeru bħala individwu, tant li hemm punt interrogattiv kbir konness ma' jekk kinitx persuna waħedha li hi responsabbli mill-ħolqien taż-żewġ epiċi. L-argument huwa kontroversjali ferm. Evidenza lingwistika u storika, però, tipponta lejn il-fatt li l-poemi ġew komposti f'xi rħula man-naħa tal-Punent tal-kosta tal-Asja Minuri qrib is-seklu disgħa Q.K.
Odissea

L-**Odissea** tiddeskrivi l-vjaġġ lura ta' l-eroj Grieg Ulisse.

L-ewwel xena tirrakkonta t-taqlib li jseħħ wara t-tluq ta' Odissew minn Itaka għal ħafna snin. Il-konfużjoni li jsib hi xogħol grupp ta' rġiel li ntasbu f'daru għaliex riedu lil martu, Penelope.
Merkurju (mitoloġija)

Fil-mitoloġija Rumana Merkurju huwa l-messaġġier tal-allat, l-alla tal-kummerċjanti u tal-kummerċ. Il-ġenituri tiegħu huma Ġove u Maia, bint it-Titanju Atlas. Għandu għadd ġmielu mill-attributi tal-alla Grieg Hermes. Il-qima lejn Merkurju ġiet introdotta f'Ruma fis-sena 495 qK, meta tempju qrib iċ-ċirklu Maximus ġie ddedikat għalih. Il-15 ta' Mejju huwa l-jum meta jiġi ċċelebrat il-festival tiegħu.
Supereroj

**Supereroj** huwa karattru fittizju li hu msemmi għall-għemejjel kuraġġużi u nobbli li jwettaq.  Dan il-personaġġ, li jkollu kważi dejjem isem u kostum ikkuluriti, iħaddan abbiltajiet li jisbqu 'l dawk normali tal-bnedmin.  

Superman (is-*super-raġel*), il-karattru tal-komiks (imma wkoll tal-films, tal-kartuns, tat-teleserjejiet u tal-vidjo-loghob) li ddebutta fl-1938, huwa l-prototip tas-supereroj.

## Lejn definizzjoni

Id-dizzjunarji lis-supereroj jarawh hekk:

* Persunaġġ erojku b'missjoni diżinteressata li twassal għat-tajjeb tas-soċjetà.
* Min għandu super-poteri, teknoloġija avvanzata ferm, ħiliet mistiċi jew fiżiċi u/jew mentali żviluppati ħafna.
* Min għandu super-identità, kostum li joħloq ikona madwaru, u poteri (li jippermettu trasformazzjoni minn persuna bħal kulħadd f'supereroj). 
* Hu ġeneralment distint, ċoè jintgħażel mill-kumplament tal-persunaġġi li nsibu f'ġeneri oħrajn bħall-fantaxjenza. 

Tipikament is-supereroj ikollhom żewġ identitajiet: dik ta' supereroj li jaf bih kulħadd (li tinżamm mistura) u l-oħra ta' bniedem komuni li jafuh ftit nies.
Akille

Fil-mitoloġija Griega, **Akille** huwa l-aqwa mill-kumbattenti Griegi waqt il-Gwerra ta' Trojja.

Meta kien għadu żgħir ommu kienet billitu fis-Styx biex troddlu l-immortalità. L-ilma għamlu invulnerabbli, iżda l-għarqub tiegħu baqa' niexef u sar id-dgħjufija tiegħu.
Ettore

Fil-mitoloġija Griega **Ettore** huwa l-ikbar tar-Re Priamu u r-Reġina Ekuba  ta' Trojja. Fl-Ilijade ta' Omeru, huwa l-aqwa ġellied Trojjan fil-Gwerra ta' Trojja.
Baħar Eġew

**Il-Baħar Eġew** (mill-Grieg: **Αιγαίον Πέλαγος**, Aigaion Pelagos) jinsab fil-Baħar Mediterran, bejn il-peniżola Griega u Anatolja fl-Asja Minuri. Ifiġġ fil-Baħar Marmara u fil-Baħar l-Iswed permezz tad-Dardanelli u tal-Bosforu.
Virġilju

**Publius Vergilius Maro **(t. 15 ta' Ottubru, 70 QK - 21 ta' Settembru, 19 QK) magħruf aħjar bħala **Virġilju**, kien poeta u filosfu Latin. Virġilju huwa magħruf l-aktar bħala l-awtur tal-Eklogi (magħrufa wkoll bħala *l-Bukoliki*) , il-Ġeorġiki u l-Enejde. Il-poeżiji tiegħu jittrattaw l-allat u l-miti, fi kliem ieħor, il-mitoloġija Griega.
Eżametru dattiliku

Skont id-dizzjunarju tal-Professur Ġużè Aquilina **eżametru dattiliku** hu vers ta' sitt piedi metriċi magħmul minn "ħames dattili u spondew, kull wieħed mill-ewwel erba' piedi, u rari ħafna l-ħames pied, jista' jeħdilhom posthom spondew"
Enea

**Enea** hu eroj Trojjan, iben il-prinċep Ankise u l-alla mara Afrodite (Venere fil-mitoloġija Rumana). Il-vjaġġ ta' Enea minn Trojja, li wassal għat-twaqqif ta' belt li mal-milja taż-żmien kellha ssir Ruma, jipperkorrieh Virġilju fix-xogħol voluminuż tiegħu l-*[[Enejide]].* Enea huwa persunaġġ ewlieni fil-leġġendi u fl-istorja, tant li jokkorri wkoll fl-*[[Ilijade]]* ta' Omeru u fid-dramm *Troilus and Cressida* ta' Shakespeare.
Oċean Atlantiku

L-**Atlantiku** huwa t-tieni l-ikbar oċean fuq wiċċ id-Dinja, wara l-Oċean Paċifiku, u huwa l-iktar wieħed li jsiru vjaġġi fuqu. 

L-Atlantiku jinqasam fi tnejn: il-parti 'l fuq mill-Ekwatur hi l-Atlantiku ta' Fuq (il-parti nord-atlantika); il-parti 'l isfel mill-Ekwatur, l-Atlantiku ta' Taħt (il-parti sud-atlantika). 

L-isem ta' dan l-oċean ġej minn Atlas, wieħed mit-Titani tal-mitoloġija Griega.
Oċean Paċifiku

L-**Oċean Paċifiku**, huwa medda ta' ilma li tkopri iktar minn terz ta' wiċċ id-Dinja, u huwa l-ikbar u l-ifnad oċean. Dan l-oċean għandu lejn il-punent tiegħu, l-Asja u l-Awstralasja, l-Ameriki lejn il-lvant, l-Oċean tan-Nofsinhar lejn in-nofsinhar, u l-Oċean Arktiku lejn it-tramuntana. L-Oċean Paċifiku jmiss l-Oċean Atlantiku fuq linja immaġinarja mpinġija minn Cape Horn, fiċ-Ċili/Arġentina, li tibqa' nieżla 'l isfel lejn l-Antarktika, u jmiss l-Oċean Indjan fuq linja immaġinarja mpinġija mit-Tażmanja fl-Awstralja, li tibqa' nieżla 'l isfel sal-Antarktika.

Ħafna drabi, l-Oċean Paċifiku jiġi maqsum fil-Paċifiku ta' Fuq u l-Paċifiku ta' Isfel, skond jekk jinsabx 'il fuq jew 'l isfel mill-Ekwatur, rispettivament. L-isem Paċifiku ngħata mill-baħħar Portugiż Ferdinand Magellan fl-1520 u jfisser l-istess bħall-aġġettiv.
Oċean Indjan

L-iżgħar mill-ikbar tliet oċeani tad-Dinja, l-**Oċean Indjan** qiegħed fl-Emisfera tan-Nofsinhar u jmiss fil-Punent ta' l-Afrika, fit-Tramuntana ma' l-Asja, fil-Lvant ma' l-Awstralja u l-gżejjer Awstraljani, u fin-Nofsinhar mill-Antartika.
Enejide

L-***Enejide*** hija epika Latina miktuba minn Virġilju bl-eżametru dattiliku fl-ewwel seklu Q.K. li tirrakkonta l-istorja leġġendarja ta' Enea, Trojjan li jivvjaġġa sal-Italja biex minnu jitnissel il-poplu glorjuż tar-Rumani. Tikkonsisti fi tnax-il ktieb u hija magħrufa bħala l-epika nazzjonali tal-Imperu Ruman.
Baħar l-Aħmar

Il-**Baħar l-Aħmar** (bl-Għarbi: البحر الأحمر, *al-Baḥr al-Aḥmar*; bl-Ebrajk: ים סוף, *Yam Suf*) hu golf jew baċir fl-Oċean Indjan bejn l-Afrika u l-Asja. Il-konnessjoni mal-oċean tinsab fin-Nofsinhar permezz tal-Istrett ta' Bab el Mandeb u l-Golf ta' Aden. Fit-Tramuntana nsibu l-Peniżola ta' Sinaj, il-Golf ta' Aqaba, u l-Golf tas-Suez (li jwassal għall-Kanal ta' Suez). 

Il-Baħar l-Aħmar għandu erja kbira ta' 438,000 km². Dan hu twil madwar 2,250 kilometru, u l-itwal parti tlaħħaq sa 355 kilometru. L-ikbar fond hu dak ta' 2,211 metru u l-fond medju huwa ta' 490 metru. F'dan il-baħar jgħixu madwar 1,000 speċi ta' invertebrati u 200 speċi ta' qroll.
Golf

**Golf** jista' jirreferi għal:

* Bajja, parti minn lag jew oċean mdawwar bl-art minn tliet naħiet. 
* Sport li fiha plejer waħdu jew tim sħiħ jolqtu ballun żgħir b'diversi mazez biex idaħħluh f'toqba
Baskitbol

Il-**baskitbol** hu sport li fih żewġ timijiet ta' ħames plejers kull wieħed jippruvaw, skond regoli preċiżi, jiskorjaw billi jixħtu ballun f'ċirku. L-azzjon li xi ħadd idaħħal il-ballun fiċ-ċirku tingħad bl-espressjoni *għamel baskit*.

## Ara wkoll
* NBA - National Basketball Association - kampjonat Amerikan tal-baskitbol
Arkimede

**Arkimede** (bil-Grieg: Ἀρχιμήδης) (Sirakuża, 287 q.K. – Sirakuża, 212 q.K.) kien matematiku, fiżiku, inġinier, astronomu u filosfu li twieled fil-port tal-kolonja Griega ta' Sirkauża. Huwa kkunsidrat minn xi storiċi matematiċi bħala wieħed mill-matematiċi l-kbar tal-istorja, flimkien ma' Newton, Gauss u Euler.
Sid Vicious

**John Simon Ritchie-Beverly** (twieled fl-10 ta' Mejju 1957 – miet fit-2 ta' Frar 1979), magħruf aħjar bħala **Sid Vicious**, kien mużiċista u kantant Brittaniku, membru tal-grupp punk rock Sex Pistols. Hu miet fl-età ta' 21 sena b'kawża tad-droga.
Lepisma saccharina

***Lepisma saccharina*** huwa insett żgħir li jibża' mid-dawl u m'għandux ġwienaħ. *Lepisma saccharina* hija magħrufa wkoll bħala l-*ħuta fiddiena*, u dan minħabba l-kulur griż fiddien li għandha fuq ġisimha. Dan l-insett jgħix fuq il-karboidrati bħaz-zokkor, li jispjega l-oriġini tal-isem xjentifiku.

Din l-ispeċi tappartjeni għall-ordni Thysanura, u ilha teżisti għal dawn l-aħħar 300 miljun sena.

## Referenzi

## Ħoloq esterni
Assedju ta' Malta

L-**Assedju ta' Malta** jista' jirreferi għal:

* L-Assedju ta' Malta, 1565, seħħ meta l-Imperu Ottoman invada l-gżira, li dak iż-żmien kienet taħt il-ħakma tal-Kavallieri ta' San Ġwann.
* L-Assedju ta' Malta, 1940, kien attakk mill-Potenzi ta' l-Assi fuq l-Ingliżi li kellhom il gżira kolonja tagħhom fiż-żmien tat-Tieni Gwerra Dinjija.
Toqba sewda

**Toqba sewda** hija oġġett ċelestali tant dens li l-qawwa gravitazzjonali tagħha żżomm kull tip ta' radjazzjoni milli taħrab inkluż id-dawl. Minħabba dan il-fatt l-oġġett isir inviżibbli.
Kostellazzjoni

**Kostellazzjoni** jew imħalla hija waħda minn 88 arji ili bihom is-sema jew l-isfera ċelesti hija maqsuma. It-terminu kostellazzjoni jista’ jfisser ukoll grupp ta’ stilel viżibli irrelatati ma’ xulxin f’diżin wieħed.
Eklissi

**Eklissi** (verb Grieg: ekleipô, "tgħib", għalkemm derivat mill-prefiss 'ex-', " 'il bogħod minn", u l-Grieg 'leipein', "titlaq") huwa avveniment astronomiku li jseħħ meta korp ċelesti jiġi fid-dell ta' korp ieħor. Eklissi tintuża ta' spiss biex tiddeskrivi l-eklissi solari (eklissi tax-xemx), jiġifieri, meta d-dell tal-Qamar jiġi fuq wiċċ id-Dinja, jew inkella eklissi lunari (eklissi tal-qamar), meta l-Qamar jidħol fid-dell tad-Dinja. Biss, eklissi tista' tirreferi għal avvenimenti oltrè din is-sistema tad-Dinja u l-Qamar: pereżempju, pjaneta li jimxi fid-dell mitfugħ minn wieħed mill-qmura tiegħu, qamar li jgħaddi mid-dell mitfugħ mill-pjaneta tiegħu, jew qamar li jgħaddi mid-dell mitfugħ minn qamar ieħor. Eklissi hija tip ta' siżiġija. Eklissijiet huma impossibli fuq il-pjaneti Merkurju u Venere, għax dawn m'għandhomx qmura.

## Ara wkoll
* Eklissi solari
* Eklissi lunari
* Siżiġija
* Lista ta' eklissi solari

## Ħoloq esterni

* Katalogu ta' Ċikli Eklittiċi
* Fittex 5,000 sena ta' eklissijiet* Il-homepage tan-NASA dwar l-eklissijiet
* International Astronomical Union's Working Group on Solar Eclipses
* Gallerija ta' stampi ta' Eklissijiet Solari u Lunari
* Sit interattiv dwar l-eklissijiet
* Sit ta' fotografija ta' eklissijiet ta' Prof. Druckmüller
* Dan McGlaun's Total Eclipse web site
* Kollezzjoni ta' stampi dwar l-eklissijiet ta' Williams College
* Għalfejn il-Ħindu jemmnu li d-dimonji mitoloġiċi Rahu u Ketu jikkawżaq l-eklissi solari?
Partit Nazzjonalista

**Partit Nazzjonali** jew **Partit Nazzjonalista** jista' jirreferi għal:

## Partiti attivi

*  &ndash; Partit Nazzjonali, Partit Nazzjonali Ġdid
*  &ndash; Partit Nazzjonali tal-Awstralja
*  &ndash; Partit Nazzjonalista tal-Bangladexx
*  &ndash; Partit Nazzjonalista
*  &ndash;Partit Nazzjonali tan-Nies
*  &ndash; Partit Nazzjonali Ġdid
*  &ndash; Partit Nazzjonali
*  &ndash; Partit Nazzjonali tal-Ħonduras
*  &ndash; Partit tal-Kungress Nazzjonalista
*  &ndash; Partit Nazzjonali Venezjan
*  &ndash; Partit Nazzjonalista tal-Kanada
*  &ndash; Partit Nazzjonali Kbir
*  &ndash; Partit Nazzjonali Basotho, Partit Nazzjonali Progressiv
*  &ndash; Partit Nazzjonali Sarawak
*  &ndash; Partit Nazzjonalista
*  &ndash; Partit Nazzjonali Awami, Partit Nazzjonali Pakistani
*  &ndash; Partit Nazzjonali tal-Papwa Gwinea l-Ġdida
*  &ndash; Partit Nazzjonali Britanniku, Partit Nazzjonali Skoċċiż, Plaid Cymru
*  &ndash; Partit Nazzjonali
*  &ndash; Partit Nazzjonalista Ċiniż
*  &ndash; Partit Nazzjonali ta' Samoa
*  &ndash; Partit Nazzjonali
*  &ndash; Partit Nazzjonali ta' Seychelles
*  &ndash; Partit Nazzjonali Slovakk
*  &ndash; Partit Nazzjonali Sloven
*  &ndash; Partit Nazzjonalista Bask, Blokk Nazzjonalista Galizjan
*  &ndash; Partit Nazzjonali Magħqud
*  &ndash; Partit Nazzjonali ta' Surinam
*  &ndash; Partit tan-Nazzjon Tajlandiż
*  &ndash; Partit tal-Moviment Nazzjonali
*  &ndash; Partit Nazzjonali
*  &ndash; Partit Nazzjonali ta' New Zealand

## Partiti xolti

*  &ndash; Partit Nazzjonalista tal-Awstralja
*  &ndash; Partit Nazzjonali
*  &ndash; Partit Nazzjonali tal-Kanada (1979), Partit Nazzjonali tal-Kanada, Parti National, Parti nationaliste du Québec
*  &ndash; Partit Nazzjonali (1857-1933), Partit Nazzjonali (1966-1973)
*  &ndash; Partit Nazzjonali ta' Bretanja
*  &ndash; Partit Nazzjonalista
*  &ndash; Partit Nazzjonalista
*  &ndash; Parti Negara ("Partit Nazzjonali")
* &ndash; Partit Demokratiku Nazzjonalista
*  &ndash; Partit Nazzjonali
*  &ndash; Partit Nazzjonali Britanniku (1960), Moviment Kostituzzjonali, Partit Nazzjonali (UK, 1917), Partit Nazzjonali (UK, 1976)
*  &ndash; Partit Nazzjonali
Għasri

L-**Għasri** hu raħal żgħir fil-gżira ta' Għawdex. Il-popolazzjoni tal-lokalità fl-aħħar tas-sena 2024 hija biss ta' 517 persuna. Il-Għasri huwa magħruf għal l-għasel tajjeb u bnin. Sa' ftit snin ilu kien għad baqa' xi daqqaqa tal-qoton.

Il-knisja parrokkjali hija ddedikata lil Corpus Christi. Din bdiet tinbena fl-1903 u ġiet ikkonsegrata fl-1916. Fis-16 ta' Diċembru 1921, l-Għasri sar parroċċa. Ta' min jsemmi l-Bażilka tal-Madonna tal-Patroċinju, li hija l-eqdem waħda f'Għawdex, u t-tielet l-eqdem fil-pajjiż. Din inbniet fl-1739.

Il-fanal ta' Ġurdan, li jinsab fuq għolja f'dan ir-raħal, kien beda jinbena f'Ġunju 1852 u xogħolhu kien li jgħin lill-vapuri jew skejjen sabiex jitbiegħdu minn max-xtajta jew inkella li jiksbu d-dritt li jidħlu fil-portijiet Maltin. 

Taħt l-istess għolja hemm ħbula ta' raba' li jwasslu sa' Wied il-Għasri, wied dejjaq u tawwali li l-ħanek tiegħu huwa ċagħqi. Mat-tul tal-wied insibu ħafna qasab, imsejjħa bil-latin bħala *arundo donax*, u siġar tat-tin.

Bejn l-Għasri u r-raħal tal-Għarb insibu l-irħajjel Ta' Għammar li jżomm mitt ruħ. Ta' Għammar jagħmel mal-kunsill lokali ta' l-Għasri, imma bħala parroċċa hu mal-Għarb. Hekk kif taqsam it-triq issib il-bażilka ta' Ta' Pinu. 

Is-sindku huwa Dr. Daniel Attard, maħtur f'isem il-Partit Nazzjonalista.

Nistgħu ngħidu li fl-Għasri, waħda mill-iżjed bini importanti hija l-Knisja Parrokjali tal-Għasri. Insibu wkoll il-Fanal ta'Ġurdan, Wied il-Għasri u l-Bażilika tal-Patrocinju.

## Nies Magħrufa Għasrin

L-aktar Għasri magħruf huwa Toni Calleja, folklorista li ta' kull sena jikteb dwar drawwiet u twemmin f'dan ir-raħal tant ċkejken. Kull sena joħroġ enċikolpedija dwar dan ir-Raħal, bit-titlu: Korpus.

Jissemmew wkoll il-benefattur Salvu Gambin, Ġanni Saliba Ta' l-Għasfur, daqqaq tal-qoton u Ġużepp Sultana, bejjiegħ tal-ilma żahar.

## Ħoloq
* Sit uffiċjali tal-Kunsill Lokali tal-Għasri
* Ritratti ta' Wied il-Għasri
Jum ir-Ringrazzjament

**Jum ir-Ringrazzjament** (*Thanksgiving Day*) huwa festa pubblika fl-Istati Uniti li tiġi ċċelebrata fir-raba' Ħamis ta' Novembru, u fit-tieni Tnejn fil-Kanada. 

### Storja
Il-biċċa kbir tan-nies jafu biss dak li ġara nhar Jum ir-Ringrazzjament iżda ftit jiftakru li fil-ħarifa ta' 1621 fil-Lvant tal-Amerika, il-Pellegrini (grupp ta' separatisti reliġjużi mill-Ingilterra) għamlu festa ta' tlett ijiem biex jiċċelebraw sena tajba u jirringrazzjaw lill-Alla, flimkien ma' Amerikani Nattivi.

### Tradizzjonijiet fl-Istati Uniti
Fl-Istati Uniti l-famili jeċċelebraw din il-festa billi jieklu d-dundjan. Ħafna nies iqisu l-għada ta' Jum ir-Ringrazzjament (il-Ġimgħa) bħala festa wkoll, biex b'hekk jieħdu weekend ta' erbat ijiem.
Pangea

Alfred Wegener kien l-ewwel wieħed li ippropona il-*mixi tal-kontinenti* fil-ktieb tiegħu *Die Entstehung der Kontinente und Ozeane* (bil-Ġermaniż; "L-Origni tal-Kontinenti u Oċjani") ippublikat fl-1915. Huwa ssuġerixxa illi 200 miljun sena ilu eżista superkontinent wieħed bl-isem ta' Pangea (Art Kollha)(mill-Grieg γεα =Art, παν=Kollha). Din ma kinitx proprja xi idea ġdida, imma Wegener offra diversi linji ta' evidenza biex isaħħaħ il-proposta tiegħu.

## Paġni Relatati

* Astronomija
* Pjaneta
* Art
Alfred Wegener

**Alfred Lothar Wegener** (Berlin, 1 ta' Novembru 1880 – Groenlandja, 3 ta' Novembru 1930) kien meterojolgu Ġermaniż.

## Xogħolijiet
* *Thermodynamik der Atmosphäre*, 1911 u 1924 
* *Die Entstehung der Kontinente und Ozeane*,  
* *Wind- und Wasserhosen in Europa*, 1917.
* *Das detonierende Meteor vom 3. April 1916, 3 1/2 Uhr nachmittags in Kurhessen*, 1917 u 1918
* *Der Farbenwechsel grosser Meteore*, 1918 
* *Durch die weiße Wüste*, 1919 
* *Theorie der Haupthalos*, 1926 
* *Versuche zur Aufsturztheorie der Mondkrater*, 1920 
* *Die Entstehung der Mondkrater*, 1921 
* *Pilotballonaufstiege auf einer Fahrt nach Mexiko März bis Juni 1922* 
* *Vertraulicher Bericht über die Grönland-Expedition 1929*
* *Vorlesungen über Physik der Atmosphäre*, 1935 
* *Mit Motorboot und Schlitten in Grönland*, 1935 

## Ħoloq esterni
* Sit elettroniku tal-Istitut Alfred Wegener
* Alfred-Wegener-Stiftung
* Wegener Zentrum für Klima und globalen Wandel - Graz
* Alfred Wegener, Entdecker der Plattentektonik
* Alfred-Wegener-Schule in Kirchhain, Hessen
* Alfred Wegener; Wind- und Wasserhosen in Europa, Vieweg, Braunschweig, 1917, 301 S. Digitalisiert (PDF) bei TorDACH
Imperu Brittaniku

L-**Imperu Brittaniku** kien l-ewwel potenza mondjali kif ukoll l-ikbar imperu fl-istorja tad-dinja. Dan l-imperu kien il-prodott ta' sekli ta' kolonjaliżmu minn pajjiżi Ewropej, l-iktar prominenti fosthom kienu Spanja, il-Portugall, il-Pajjiżi Baxxi, Franza u l-Gran Brittanja. Sal-1921 l-Imperu Brittaniku kien jikkontrolla madwar 458 miljun ruħ — bejn wieħed u ieħor kwart tal-popolazzjoni mondjali — u kien jikkomprendi 13 miljun mil kwadru (iktar minn 33 miljun km²), kważi terz tal-art kollha tad-dinja. Anki jekk mis-snin sittin 'l hawn dan l-imperu żżarma, għad fadal influwenza qawwija fuq bosta pajjiżi u f'ħafna sferi, bħal prattiki ekonomiċi, ġuridiċi u sistemi ta' gvern, it-tixrid ta' ħafna sports tipiċi ingliżi (bħall-futbol) kif ukoll it-tixrid tal-Lingwa Ingliża.
Indoewropew

**L-Indoewropew** hija kostruzzjoni xjentifika ta', dik li tissejjaħ *protolingwa*: lingwa prototipika komuni, li minnha nissoponu  li  tnisslu d-diversi lingwi tal-familja Indoewropea. Illum huwa meqjus aktar preċiż li nitkellmu fuq il-**[[Proto-Indoewropew]]** għaliex rikostruzzjoni, fis-sens ta' lingwa li tista' tintuża  għall-komunikazzjoni, mhijiex possibli. Rikostruzzjonijiet ta' l-Indoewropew iwasslu biss għall-għerq ta' kliem, fenomeni fonoloġiċi u strutturi sintattiċi bażiċi.  

Il-lingwi tal-familja Indoewropeja jingħad li għandhom *relazzjoni ġenetika*  (mhux fis-sens darwinistiku). Biex jigi ikkonstatat jekk lingwa għandhiex relazzjoni ġenetika ma' lingwa oħra, il-lingwi jiġu mqabbla fuq il-bażi tar-regoli fonetici tagħhom. Billi jmorru lura f'numru ta' rikostruzzjonijiet, il-lingwisti huma kapaci jestrapolaw u jaslu għall-protolingwa. Naturalment ma jeżistux sorsi miktuba ta' l-Indoewropew.

## ''Sprachbund'' vs. Relazzjoni Ġenetika
Ta' min jiddistingwi bejn, l-hekk imsejjaħ Sprachbund u r-Relazzjoni Ġenetika. *Sprachbund* hija kelma Ġermaniża li tfisser "unjoni/għaqda lingwistika" u tiġi użata mil-lingwisti f'diversi lingwi bħala kelma teknika. Bħala *Sprahchbund* nifhmu grupp ta' Lingwi li x-xebh ta' bejniethom hu bbażat fuq kuntatt lingwistiku li seħħ f'ċertu punt ta' l-evoluzzjoni tal-lingwa osservata. Dawn il-lingwi ma jistgħux ikunu ġenetikament relatati – jekk tassew, din tkun relazzjoni mbiegħda ħafna.  Dan huwa dak li jagħżel  *Sprachbund* minn *Familja Lingwistika*, li għaliha, ir-relazzjoni ġenetika hija essenzjali. L-Indoewropew ma ġiex iffurmat fi *Sprachbund* iżda tnissel minn familja waħda. *Sprachbund* tingħaraf mill-fatt li relazzjoni bejn żewġ lingwi ma turix xebh fil-vokabularju biss iżda xebh  fl-istruttura wkoll.  

Fi kliem aktar ġenerali, nistgħu ngħidu li lingwi ta' l-ewwel tip għandhom l-istess omm, l-oħrajn kienu ġirien għal żmien twil.
Brendi

**Brendi** (li hija verżjoni mqassra ta' **brandywine**, mill-Olandiż *brandewijn*—inbid jaħraq) huwa terminu ġenerali għal inbid distillat, normalment 40–60% ethyl alcohol b'volum. Minbarra inbid, dan l-ispirtu jista' jiġi magħmul anke mill-meraq ta' l-għeneb jew meraq tal-frott fermentat. Jekk ma jkunx speċifikat mod ieħor, il-brendi jkun magħmul mill-għenba. Normalment jiġi servut bħala xarba ta' wara l-ikel.
Tibdil fil-Lingwa

**Tibdil fil-Lingwa** wkoll magħruf bħala **Drift** (tkarkir, xejra, xeħta), fil-lingwistika jirreferi għat-tibdil, jew tendenza ta' tibdil bil-mod f'lingwa jew djalett, li eventwalment jwassal għall tibdil ta' l-istruttura. Għalkemm, dan it-tibdil jidher, li jsir b'mod każwali, ħafna drabi jiġbed f'ċerta direzzjoni. Eżempju ta' dan il-proċess huwa spostament tal-vokali (*vowel shift*). L-iżvilupp fl-użu tal-kliem ukoll juri ċerta direzzjoni fit-tifsir tal-kliem li jingħataw tifsira iktar dejqa jew tifsira iktar wiesgħa.
Fonoloġija

Il-**fonoloġija** hija fergħa fil-lingwistika li tistudja l-ħsejjes lingwistiċi mil-lat tal-funzjoni tagħhom u tal-organizzazzjoni tagħhom fil-kliem. Tradizzjonalment, din tiffoka fuq l-istudju ta' sistemi ta' fonemi f'lingwi partikolari, imma tista' tkopri wkoll kwalunkwe analisi lingwistika.

## Etimoloġija u definizzjoni

Il-kelma *fonoloġija* ġejja mill-Grieg φωνή (phōnḗ) li tfisser "vuċi, ħoss", u s-suffiss *[[-loġija]]* li ġej mill-Grieg λόγος (lógos) għal "kelma, suġġett ta' diskussjoni".

It-tifsiriet ta' dan it-terminu jvarjaw. Nikolai Trubetzkoy f*'Grundzüge der Phonologie* (1939) jiddefinixxi fonoloġija bħala "l-istudju ta' ħsejjes li jappartjenu għas-sistema ta' lingwa", bil-kontra tal-fonetika, li huwa "l-istudju ta' ħsejjes li jappartjenu għall-att tad-diskors".

## Ara wkoll

* Fonetika
* Fonema
Ġużè Bonnici

**Ġużè Bonnici** (Valletta, 14 ta' Awwissu 1907 - il-Ħamrun 6 ta' Ottubru 1940) kien awtur, politiku, tabib u grammaturgu. 

Bin Pawlu u Ġovanna mwielda Debono, it-tnejn Għawdxin, Ġużè Bonnici kien it-tieni wild tagħhom. Ħa l-edukazzjoni tiegħu fl-iskola primarja tal-Belt, is-Seminarju t'Għawdex u l-Università ta' Malta minn fejn ġab il-B.Sc. u Ph.C. fl-1927. Fl-1931 sar tabib. Inħatar Kap tad-Dipartiment fl-Isptar Ċentrali. Fl-1934 iżżewweġ lil

Evelyn Testa u kellu tliet ulied.

## Politika
Ġużè Bonnici sar delegat tal-Partit Laburista fl-1926, ħames snin wara t-twaqqif tiegħu. Daħal fl-Eżekuttiv fl-1928. Fl-1931 ħareġ il-ktieb *L-Istorja tal-Partit tal-Ħaddiema*, fuq l-ewwel għaxar snin tal-Partit. Qatt ma kkontesta l-elezzjonijiet ġenerali, forsi għax miet ħesrem fl-età ta' 33 sena.

## Ħidma għall-Ilsien Malti
Ġużè Bonnici kien wieħed mill-fundaturi u l-ewwel President tax-Xirka għat-Tixrid tal-Ilsien Malti. Fl-1931 waqqaf l-Għaqda tal-Malti (Università) ma' sieħbu Rużar Briffa, it-tnejn studenti tal-Mediċina, bil-għan li l-Malti jingħata l-prestiġju li jistħoqqlu fl-Università. Bdew ukoll il-pubblikazzjoni *Leħen il-Malti*. Fl-1938 beda jippubblika *Ġabra ta' Kitba Maltija*, minn Dar tal-Pubblikazzjoni Excelsior li kien xtara minn butu fil-Belt, Triq Sant'Ursula, u f'sentejn ħareġ tnax-il ktieb, bl-għajnuna tal-Kaptan A.V.Laferla, il-Professur Saydon u Ġużè Chetcuti. F'din is-sensiela kien hemm *Anġli tan-Niket* ta' Ġino Muscat Azzopardi, *Taħt Tliet Saltniet* ta' Ġużè Aquilina, *Leli ta' Ħaż-Żgħir* ta' Ġużè Ellul Mercer, *San Ġwann* ta' Ġużè Galea, *Is-Salib tal-Fidda* ta' Wistin Born u r-rumanzi tiegħu stess *Il-Qawwa tal-Imħabba* u *Ħelsien*. Stampa ukoll tliet kotba bil-poeżiji ta' Dun Karm.

Kiteb ir-rumanzi:
* **Imħabba u mibegħda** (1927) ġrajja ta' żmien il-Feniċi
* **Il-Qawwa tal-Imħabba** (1938)
* **Ħelsien** (1940)
* **Lejn ix-Xemx**(1974)

Kiteb ukoll:
* **L-Istorja tal-Partit tal-Ħaddiema** (1931)
* **It-Trobbija tat-Tfal** (1932)
* **Il-Ġmiel ta' Ġisimna** (1939) - ġabra ta' artikli fuq is-saħħa li kien kiteb f' *Il-Berqa*

*Ġuzè Bonnici : ħidmietu u kitbietu* hi teżi tal-Baċellerat fl-Arti (bl-Unuri) li Nora Sammut għamlet fl-Università ta' Malta fl-1974.

Fl-1990 ġie stampat id-dramm tiegħu *Imħabba aktar mill-Ħajja*. Fl-2007, f'għeluq il-100 sena minn twelidu, l-Għaqda tal-Malti - Università ħarġet *In-Novelli*, in-novelli miġbura ta' Ġużè Bonnici.
Immanuel Mifsud

**Immanuel Mifsud** (Raħal Ġdid, 12 ta' Settembru 1967) huwa kittieb Malti tal-proża u l-poeżija. Għal xi żmien kien imdaħħal fit-teatru sperimentali. Kiteb sitt ġabriet ta' novelli, sitt ġabriet ta' poeżija u anki xi stejjer għat-tfal.

## Xogħlijiet
### Proża
* *Stejjer ta' Nies Koroh*, 1991
* *Il-Ktieb tas-Sibt Filghaxija*, 1993
* *Il-Ktieb tal-Maħbubin Midruba*, 1999
* *L-Istejjer Strambi ta' Sara Sue Sammut*, 2002 (rebaħ il-Premju Nazzjonali għal-Letteratura fl-2002)
* *Kimika*, 2005
* *Happy Weekend* (bl-Ingliż), 2006
* *Stejjer li ma kellhomx jinkitbu*, 2008

### Poeżija
* *Fid-Dar ta' Clara*, 1998
* *Il-Ktieb tar-Riħ u l-Fjuri*, 2001
* *Polska-Slovensko*, 2004
* *km*, 2005
* *Confidential Reports*, 2005

### Letteratura għat-tfal
* *Stejjer li Kibru fl-Art*, 2004

## Referenzi

## Ħoloq esterni

* Sit uffiċjali
* Blogg tal-kittieb
Sfera ċelesti

Fl-astronomija u n-navigazzjoni, l-**isfera ċelesti** hija sfera rotazzjonali imaġinarja  ta’ raġġ ġgantesk, konċentrika u koassjali ma’ l-Art. L-**isfera ċelesti** hija dik l-sfera fuq liema jidru li huma imwaħla l-astri kif narawhom mill-Art. 

L-oriġni ta’ illużjoni bħal din tinstab fil-fatt li iktar ‘l hinn minn ċerta distanza m’aħniex kapaċi nivvalutaw sewwa d-distanza tal-iġsma, għalhekk l-astri jidru kollha tal-istess distanza. 

Ħafna mis-soċjetajiet antiki kienu jemmnu li l-kwiekeb kienu ekwidistanti mill-Art u li l-isfera kienet il-mudell veru tal-univers. Dan il-mudell huwa asstrazzjoni utli, iżda mhux korett. L-oġġetti kollha li naraw fis-sema huma daqshekk 'il bogħod li d-distanza tagħhom hija impossibli biex tikkalkulha billi sempliċiment tħares lejhom.  Peress li d-distanzi huma indeterminati, kull ma wieħed irrid jagħmel hu  biss li jkun jaf id-direzzjoni lejn l-oġġett biex isibu fis-sema. F’dan is-sens il-mudell tal-isfera ċelesti huwa għodda prattika għal-astronomija pożizzjonali.

Waqt il-jum żewġ punti tal-astri biss huma viżibbli u dawn huma il-*poli ċelesti* Pol tat-Tramuntana Ċelesti u Pol tan-nofs in-nhar Ċelesti. Is-sema tidher li ddur fuqna mil-lvant għall-punent, u tlesti ċirkwit komplut f'24 siegħa siderali. Dan il-fenomenu iseħħ minħabba id-dawrien tal-Art fuq l-assi tagħha. 

L-isfera ċelesti tidher għalhekk iddur fuqha nfisha madwar assi mgħoddija mill-poli: l-assi ċelesti. Hekk kif l-Art iddur fuq l-assi tagħha, l-oġġetti fuq l-isfera ċelesti tagħti l-impressjoni li qed iddur madwar il-poli ċelesti.

L-*ekwatur ċelesti* huwa ċ-ċirkonferenza massima ekwidistanti mill-poli ċelesti, li jaqsam l-isfera ċelesti fiż-żewġt emisferi Tramuntana u Nofs in-nhar. 

Dawk li jissejħu stillel fissi — il-parti l-kbira tal-astri — iżommu l-pożizzjoni relativa tagħhom (jew aħjar issir varjazzjoni iżda minima), u għaldaqstant huma ta' riferiment għall-isfera ċelesti. Huma tradizjonalment miġbura f’kostellazjonijiet, u għalhekk jagħtu riferiment approssimativ għall-iġsma ċelesti. 
Pożizzjonijiet aktar preċiżi tal-astri jistgħu jiġu individwati permezz tal-Koordinati ċelesti.
Faxxa ta' Kuiper

L-esitenza tal-**Faxxa ta Kuiper** kienet issuġġerita sa minn qabel ma ġiet osservata. Minħabba l-fatt li l-Kometi ta' perijodu qasir iduru madwar ix-Xemx fuq l-istess pjan u fl-istess direzzjoni bħall-pjaneti, huwa probabbli li huma joriġinaw mill-pjan tas-Sistema Solari.

F'Awissu 1992, l-ewwel oġġett tal-Faxxa ta' Kuiper ġie skopert minn David Jewitt u Jane Luu, u xi 100 oġġett simili ġew skoperti wara dik id-data. Kien issuġġerit ukoll li ċ-ċkejken Plutone u qamru Karonte x'aktarx jagħmlu parti mill-Faxxa ta' Kuiper, hekk ukoll kif jista' jkun li hu Tritone, l-akbar satellita ta' Nettunu. Tritone huma satellita barra min normal, l-orbita tiegħu madwar Nettunu hija retrograda (kontra l-orbita tal-oħrajn). Din l-imġieba iġġiegħel lill-esperti jaħsbu li oriġinarjament kienet oġġett tal-Faxxa ta' Kuiper u ġiet maqbuda mill-kamp gravitazzjonali ta' Nettunu.
Emblema ta' Malta

L-**Emblema ta' Malta** hija l-emblema ta' Malta.

L-emblema attwali ta' Malta hija deskritta mill-Att dwar l-Emblema u s-Siġill Pubbliku ta' Malta tal-1988. L-emblema turi tarka b'rappreżentazzjoni eraldika tal-Bandiera Nazzjonali ta' Malta. Fuq it-tarka tidher kuruna tad-deheb donnha magħmula mill-ġebel bi tmien turretti (għalkemm ħamsa biss jidhru rappreżentati fl-emblema) li jirrappreżentaw il-fortifikazzjonijiet ta' Malta kif ukoll il-fatt li Malta hija stat. Madwar it-tarka hemm girlanda b'żewġ friegħi, dik tal-lemin taż-żebbuġ u dik tax-xellug tal-palm. Dawn huma simboli tal-paċi u huma tradizzjonalment assoċjati ma' Malta. Dawn il-friegħi għandhom kulur naturali, u huma marbuta flimkien b'żigarella bajda. In-naħa ta' wara taż-żigarella huwa ta' kulur aħmar. Fuq din iż-żigarella hemm miktub bl-iswed, *Repubblika ta' Malta* b'ittri kapitali.

## Ara wkoll
* Bandiera ta' Malta
* Storja ta' Malta
* Kultura ta' Malta
* Politika ta' Malta

## Links esterni
* Simboli nazzjonali ta' Malta
Mara

**Mara** hija uman adult tas-sess femminili. Nużaw il-kelma "mara" (pl. nisa) f'kuntest ta' sesswalità bijoloġika. Mara għandha utru u hija l-kontraparti tar-raġel; is-sess maskili.
Aristotli

**Aristotli** (Grieg Αριστοτέλης Aristotelēs) (twieled 384 qK f'Stagira, fil-Maċedonja, il-Greċja; miet 7 ta' Marzu, 322 qK f'Chalicis, Euboea, il-Greċja) kien filosfu Grieg. Aristotli bil-Malti hu magħruf ukoll bħala Aristotele, Aristotile u Aristotlu

Ħafna nies huma ta' l-opinjoni li flimkien ma' Platun, Aristotli huwa wieħed mill-iktar filosfi importanti fejn jidħol il-ħsieb tad-dinja tal-Punent. Jingħad li Aristotli kiteb madwar 150 ktieb.

## Introduzzjoni
Missier Aristotli, Nicomachus, kien it-tabib tar-re Amyntas tal-Maċedonja. Minn tmintax sa seba' u tletin sena, Aristotli għex Ateni, fejn kien ukoll wieħed mill-istudenti ta' Platun.

Il-filosfi l-kbar tal-Greċja antika kienu Aristotli, Platun, u Sokrate. Platun kien l-għalliem ta' Aristotli, u minn naħa tiegħu, Socrate għallem lil Platun. Dawn it-tliet ħassieba rnexxielhom isawwru l-filosofija tal-Punent kif nafuha llum, mill-filosofija Griega. Aristotli għallem lil Alessandru l-Kbir, li aktar 'il quddiem rebaħ il-Lvant Nofsani kollu.

L-ideat ta' **Platun** kienu primarjament li t-tagħrif li nieħdu mis-sensi huwa konfuż u mhux pur. L-għerf ġenwin jista' jittieħed biss mir-ruħ, wara li din titgħallem taħseb u jirnexxielha tiċħad id-dinja. Ir-ruħ biss jista' jkollha tagħrif dwar il-"Forom", jew aħjar, kif inhuma verament l-affarjiet. Id-dinja m'hija xejn aktar ħlief kopja ta' dawn il-"Forom" u għalhekk mhix perfetta.

Fuq dan l-aspett, **Aristotli** kien jaħsibha differenti. Huwa kien tal-fehma li l-għerf li nġibu mis-sensi huwa iktar importanti. Dawn il-ħsibijiet eventwalment saru l-bażi tal-metodu xjentifiku wara mijiet ta' snin. Parti kbira mill-kitbiet ta' Aristotli li għandna f'idejna illum il-ġurnata huma noti tad-diskorsi tiegħu. Xi xogħlijiet importanti tiegħu jinkludu *Fiżika*, *Metafiżika*, *Etika*, *Politika*, *De Anima (Dwar ir-Ruħ)*, u *Poetika*.

### Storja u influwenza tax-xogħol ta' Aristotli

Ftit li xejn nafu dwar x'sar mix-xogħolijiet ta' Aristotli wara li miet sa l-ewwel seklu qK. Hemm xi leġġendi li jgħidu li l-kollezzjoni sħiħa tal-kitbiet tiegħu tħalliet f'idejn Theophrastus, li kien is-suċċessur tiegħu. Jingħad li dan ta' l-aħħar ħeba x-xogħlijiet ta' Aristotli biex ma jħallix li dawn jinsterqu, jinsterqu jew inkella jiġu distrutti. Dawn kienu reġgħu nstabu fis-sena 70 qK.
Kurów

**Kurów** () huwa villaġġ fil-Lbiċ tal-Polonja, li jinsab bejn Puławy u Lublin, fuq ix-xmara Kurówka. Skont statistika maħruġa fl-2009, kien hemm 2822 abitant jgħixu f'dan il-villaġġ. 

Fost il-ħafna attrazzjonijiet turistiċi, hemm knisja rinaxximentali (restawrata fl-1692) fejn hemm midfuna l-familja Zbąski, kif ukoll xi skulturi ta' Santi Gucci (1587). Kurów huwa wkoll il-post fejn twieled il-ġeneral Wojciech Jaruzelski.
Poeżija

**Poeżija** tista' tieħu ħafna forom u tista' tiddeskrivi bosta affarjiet. Tista' tagħmel sens jew le, tista' tkun bir-rima jew mingħajra, u anke t-tul ivarja ħafna bejn poeżija u oħra. Jaf ukoll ikollha laqta umoristika kif ukoll serja.

Bħala struttura, poeżija tista' ssegwi forma tradizzjonali u regolari, kif ukoll forma iktar irregolari. Teżisti wkoll il-poeproża, li hija poeżija li ssegwi forma tradizzjonali prożaika. Kittieb Malti li huwa magħruf għal din it-teknika huwa Victor Fenech.

Li tgħid xi ħaġa b'mod poetiku jiġifieri tesprimi ruħek b'mod artistiku.
No (teatru)

In-**No** (能) huwa forma ta' teatru li jsib l-għeruq tiegħu fil-Ġappun fis-seklu 14 fost dawk ta' kultura għolja, kuntrarju għall-kabuki li huwa t-teatru iktar vulgari (mhux f'sens moralistiku). It-testi tan-no huma mibnija b'tali mod li jistgħu jiġu interpretati b'mod ħieles mill-ispettatur; dan huwa dovut għall-partikolarità tal-lingwa użata li tikkonsisti minn ħafna omofoni. It-teatru No huwa kkaratterizzat minn maskri karatteristiċi, il-grazzja tal-atturi, kif ukoll il-lajma li biha jiġu interpretati l-partijiet.

Rappreżentazzjoni tipika tan-No tkun twila bejn 30 u 120 minuta. Ir-repertorju kollu tan-No jgħodd mal-250 rappreżentazzjoni, maqsuma f'ħames kategoriji (organizzati skont it-tema prinċipali):

* l-ewwel kategorija: rappreżentazzjonijiet fuq id-divinità.
* it-tieni kategorija: rappreżentazzjonijiet fuq il-ġellieda.
* it-tielet kategorija: rappreżentazzjonijiet fuq in-nisa.
* ir-raba' kategorija: rappreżentazzjonijiet varji.
* il-ħames kategorija: rappreżentazzjonijiet fuq id-dimonji.