Qalba Neolitika tal-Gżejjer Orkney

Il-**Qalba Neolitika tal-Gżejjer Orkney** (bl-Ingliż: *Heart of Neolithic Orkney*) huwa t-titlu ta' grupp ta' monumenti Neolitiċi li jinsabu fil-gżira ewlenija tal-Gżejjer Orkney, l-Iskozja. It-titlu ngħata mill-UNESCO meta dan il-grupp ta' monumenti tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO f'Diċembru 1999.

## Sit ta' Wirt Dinji
Il-Qalba Neolitika tal-Gżejjer Orkney ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1999.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' erba' kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (i)** "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem"; il-**kriterju (ii)** "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-**kriterju (iii)** "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-**kriterju (iv)** "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".

## Komponenti
Dan is-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO huwa magħmul minn erba' komponenti:

# Maes Howe – tumbata unika tat-tajn u tal-ġebel b'kompartimenti fi ħdanha u qabar b'passaġġ, allinjata b'tali mod li l-kompartiment ċentrali tagħha tiddawwal bir-raġġi tax-xemx fis-solstizju tax-xitwa. L-oġġetti li kien hemm fiha nsterqu mill-Vikingi li ħallew warajhom waħda mill-ikbar kollezzjonijiet ta' kitbiet runiċi mnaqqxin fid-dinja.
# Il-Ħaġriet Weqfin ta' Stenness – l-erba' ħaġriet megalitiċi li għad fadal ta' struttura megalitika ċirkolari; l-ikbar ħaġra minnhom hija għolja sitt metri (19-il pied).
# Iċ-Ċirku ta' Brodgar – ċirku tal-ħaġar b'dijametru ta' 104 metri, li oriġinarjament kien magħmul minn 60 ħaġra stabbiliti f'foss ċirkolari fond sa tliet metri u wiesa' għaxar metri, li flimkien jiffurmaw monument megalitiku. Ġie stmat li l-kostruzzjoni tal-istruttura ħadet 80,000 siegħa xogħol.
# Skara Brae – raggruppament ta' tmien abitazzjonijiet li flimkien jiffurmaw l-aqwa villaġġ Neolitiku ppreservat fit-Tramuntana tal-Ewropa.

In-Ness ta' Brodgar huwa sit arkeoloġiku bejn iċ-Ċirku ta' Brodgar u l-Ħaġriet ta' Stenness li pprovda evidenza ta' abitazzjonijiet, ħaġriet kbar iddekorati, ħajt enormi tal-ġebel bil-pedamenti, u binja kbira deskritta bħala "katidral" Neolitiku. Għalkemm in-Ness ta' Brodgar mhuwiex parti mis-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO, "jikkontribwixxi ferm għall-fehim tas-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO" skont Historic Scotland, l-organizzazzjoni li tiġġestixxi l-biċċa l-kbira tas-sit.

Fl-2008, l-UNESCO espremiet it-tħassib tagħha dwar il-pjanijiet tal-kunsill lokali biex "jittellgħu tliet turbini tar-riħ għoljin 72 metru lejn il-Majjistral tal-Ħaġriet ta' Stenness u ċ-Ċirku ta' Brogdar" li jistgħu jirvinaw is-sit. Fl-2019, saret valutazzjoni tar-riskju biex tiġi vvalutata l-vulnerabbiltà tas-sit għat-tibdil fil-klima. Ir-rapport ta' Historic Environment Scotland, tal-Kunsill tal-Gżejjer Orkney u ta' oħrajn jikkonkludi li s-Sit ta' Wirt Dinji kollu, u b'mod partikolari Skara Brae, huwa "estremament vulnerabbli" għat-tibdil fil-klima minħabba l-livelli dejjem jgħolew tal-baħar, iż-żieda tax-xita u fatturi oħra. Ir-rapport jenfasizza wkoll ir-riskju li Skara Brae tista' tinqered parzjalment jekk ikun hemm xi maltempata iktar qalila mis-soltu.

L-ewwel applikazzjoni tal-Indiċi tal-Vulnerabbiltà Klimatika għas-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO seħħet għall-Qalba Neolitika tal-Gżejjer  Orkney f'April 2019.

## Iktar qari

* Wickham-Jones, Caroline (2007). Orkney: A Historical Guide. Edinburgh: Birlinn. .

## Referenzi