Graz

**Graz** (/ɡrɑːts/ *GRAHTS*, bil-Ġermaniż: [ɡʁaːts]; bis-Sloven: *Gradec*) hija l-belt kapitali tal-istat Awstrijaku ta' Styria u t-tieni l-ikbar belt fl-Awstrija wara Vjenna. Mill-1 ta' Jannar 2021, il-belt kellha popolazzjoni ta' 331,562 ruħ (294,236 ruħ minnhom kellha status ta' residenti prinċipali). Fl-2018, il-popolazzjoni taż-żona urbana kbira (LUZ) ta' Graz kienet tammonta għal 652,654 ruħ, abbażi tal-istatus tar-residenza prinċipali. Graz hija magħrufa bħala belt universitarju u tal-kulleġġi, b'erba' kulleġġi u erba' universitajiet. B'kollox, il-belt tospita iżjed minn 60,000 student. Iċ-ċentru storiku *(Altstadt*) tal-belt huwa wieħed miċ-ċentri storiċi l-iktar ippreservati tajjeb fl-Ewropa Ċentrali.

Fl-1999, iċ-ċentru storiku tal-belt żdied fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO u fl-2010 id-deżinjazzjoni ġiet estiża biex jiġi inkluż ukoll il-Palazz ta' Eggenberg (bil-Ġermaniż: *Schloss Eggenberg*) fit-tarf tal-Punent tal-belt. Graz ġiet iddeżinjata bħala l-Kapitali Ewropej tal-Kultura fl-2003 u saret Belt tal-Ispeċjalitajiet Gastronomiċi fl-2008.

## Etimoloġija
L-isem tal-belt, Graz, qabel spellut **Gratz**, x'aktarx li oriġina mit-terminu Slaviku *gradec*, li jfisser "kastell żgħir". Xi sejbiet arkeoloġiċi jindikaw lejn il-kostruzzjoni ta' kastell żgħir mill-poplu Slaviku tal-Alpi, li maż-żmien sar fortifikazzjoni difiża sew. Fis-Sloven letterarju, it-terminu *gradec* għadu jfisser "kastell żgħir", u jifforma derivattiv ipokoristiku tal-Proto-Slaviku tal-Punent u tan-Nofsinhar *gradьcъ, li tnissel permezz ta' metateżi likwida mis-Slaviku Komuni *gardьcъ u mit-tielet palatalizzazzjoni Slavika mill-Proto-Slaviku *gardiku, li oriġinarjament kien ifisser "raħal jew insedjament żgħir". B'hekk l-isem isegwi l-mudell Slaviku komuni tan-Nofsinhar għat-tismija tal-insedjamenti bħala *grad*. L-isem bil-Ġermaniż "*Graz*" jidher għall-ewwel darba fid-dokumentazzjonijiet fl-1128.

## Ġeografija
Graz tinsab maż-żewġ naħat tax-xmara Mur fix-Xlokk tal-Awstrija. Tinsab madwar 150 kilometru fil-Lbiċ ta' Vjenna (bil-Ġermaniż: *Wien*). L-eqreb ċentru urban kbir huwa dak ta' Maribor (*Marburg*) fis-Slovenja, li huwa madwar 50 kilometru fin-Nofsinhar. Graz hija l-belt kapitali statali u l-ikbar belt fl-istat ta' Styria, reġjun aħdar b'ħafna foresti fin-naħa tal-Lvant tal-Alpi. Jinsab fil-Baċir ta' Graz u huwa mdawwar bil-muntanju u bl-għoljiet lejn it-Tramuntana, il-Lvant u l-Punent. Iċ-ċentru tal-belt qiegħed f'elevazzjoni ta' 353 metru (1,158 pied), l-ogħla punt hija l-muntanja Plabutsch b'għoli ta' 754 metru (2,474 pied) fil-fruntiera tal-Punent. Il-muntanja Schöckl tinsab ftit kilometri lejn it-Tramuntana, b'għoli ta' 1,100 metru (3,600 pied).

### Muniċipalitajiet ġirien
Dawn l-irħula u l-villaġġi jmissu ma' Graz:

* lejn it-Tramuntana: Gratkorn, Stattegg, Weinitzen
* lejn il-Lvant: Kainbach bei Graz, Hart bei Graz, Raaba
* lejn in-Nofsinhar: Gössendorf, Feldkirchen bei Graz, Seiersberg
* lejn il-Punent: Attendorf, Thal, Judendorf-Straßengel

### Distretti

Graz hija maqsuma fi 17-il distrett muniċipali (*Stadtbezirke*):

## Storja

L-eqdem insedjament fit-territorju ta' fejn hemm il-belt moderna ta' Graz imur lura għal Żmien ir-Ram. Madankollu, ma teżisti l-ebda kontinwità storika ta' insedjament qabel il-Medju Evu.

Matul is-seklu 12, id-duki taħt it-tmexxija ta' Babenberg lil din il-belt għamluha ċentru kummerċjali importanti. Iktar 'il quddiem, Graz sfat taħt it-tmexxija tal-Asburgi, u fl-1281, kisbet privileġġi speċjali mir-Re Rudolfu I.

Fis-seklu 14, Graz saret il-belt tar-residenza tan-nisel Awstrijaku Intern tal-Asburgi. Il-familja rjali kienet tgħix fil-kastell ta' Schlossberg u minn hemmhekk irrenjat fuq Styria, Carinthia, il-biċċa l-kbira tas-Slovenja ta' llum il-ġurnata, u partijiet tal-Italja (Carniola, Gorizia u Gradisca, Trieste).

Fis-seklu 16, id-disinn u l-ippjanar tal-belt kienu primarjament ikkontrollati mill-arkitetti u mill-artisti Rinaxximentali Taljani. Waħda mill-iżjed binjiet famużi li tirrappreżenta dan l-istil hija l-Landhaus, li ġiet iddisinjata minn Domenico dell'Allio, u li ntużat mill-mexxejja lokali bħala kwartieri ġenerali governattivi.

L-Università ta' Graz ġiet stabbilita mill-Arċiduka Karl II fl-1585, u hija l-eqdem università tal-belt. Għall-biċċa l-kbira tal-eżistenza tagħha, kienet ikkontrollata mill-Knisja Kattolika, u ngħalqet fl-1782 minn Joseph II f'tentattiv li jikseb il-kontroll tal-istat fuq l-istituzzjonijiet edukattivi. Joseph II ttrasformaha f'liċeo fejn kienu jitħarrġu l-ħaddiema taċ-ċivil u l-persunal mediku. Fl-1827 reġgħet ġiet stabbilita bħala università mill-Imperatur Franz I, u ngħatat l-isem ta' "Karl-Franzens Universität". Attwalment, iktar minn 30,000 student jistudjaw f'din l-università.

L-astronomu Johannes Kepler għex fi Graz għal perjodu qasir. Huwa ħadem bħala għalliem tal-matematika u kien professur tal-matematika fl-Università ta' Graz, iżda xorta sab ħin biex jistudja l-astronomija. Huwa telaq minn Graz lejn Praga meta l-Luterani tkeċċew mill-belt.

Ludwig Boltzmann kien Professur tal-Fiżika Matematika mill-1869 sal-1890. Matul dak iż-żmien, Nikola Tesla studja l-inġinerija elettrika fl-Istitut Politekniku fl-1875.

Ir-rebbieħ tal-Premju Nobel Otto Loewi għallem fl-Università ta' Graz mill-1909 sal-1938. Ivo Andrić, li fl-1961 rebaħ il-Premju Nobel għal-Letteratura għamel id-dottorat tiegħu fl-Università ta' Graz. Erwin Schrödinger għal żmien qasir kien kanċillier tal-Università ta' Graz fl-1936.

Graz hija ppożizzjonata ċentralment fi ħdan il-*Bundesland* (stat) ta' Styria, jew *Steiermark* bil-Ġermaniż. *Mark* hija kelma Ġermaniża antika li tindika żona kbira li tintuża bħala fruntiera difensiva, fejn ir-raħħala kienu jiġu mgħallma kif jorganizzaw ruħhom u jiġġieldu f'każ ta' invażjoni. B'pożizzjoni strateġika fil-quċċata tal-wied miftuħ u għammiel ta' Mur, Graz storikament kienet fil-mira tal-invażuri, bħall-Ungeriżi taħt Matthias Corvinus fl-1481, u l-Ottomani fl-1529 u fl-1532. Apparti l-Kastell ta' Riegersburg, il-Kastell ta' Schlossberg kien l-unika fortifikazzjoni fir-reġjun li qatt ma spiċċa f'idejn l-Ottomani. Graz tospita l-armerija provinċjali tar-reġjun, li hija l-ikbar kollezzjoni storika ta' armi Medjevali u Rinaxximentali fid-dinja. Ġiet ippreservata mill-1551, u fiha jintwerew iktar minn 30,000 oġġett.

Mill-bidu tas-seklu 15, Graz kienet ir-residenza tal-fergħa iktar żagħżugħa tal-Asburgi, li ssuċċediet it-tron imperjali fl-1619 permezz tal-Imperatur Ferdinandu II, li ttrasferixxa l-belt kapitali lejn Vjenna. Inbnew fortifikazzjonijiet ġodda fuq ix-Schlossberg fl-aħħar tas-seklu 16. L-armata ta' Napuljun okkupat lil Graz fl-1797. Fl-1809, il-belt għaddiet minn assedju ieħor mill-armata Franċiża. Matul dan l-attakk, l-uffiċjal kmandant fil-fortizza ġie ordnat jiddifendiha b'madwar 900 raġel kontra l-armata ta' Napuljun ta' madwar 3,000 ruħ. Irnexxielu jiddifendi x-Schlossberg b'suċċess fi tmien attakki, iżda kienu obbligati jċedu wara li l-Armata l-Kbira (bil-Franċiż: Grande Armée) okkupat lil Vjenna u l-Imperatur ordnalhom biex jarrendu. Wara t-telfa tal-Awstrija mill-forzi ta' Napuljun fil-Battalja ta' Wagram fl-1809, il-fortifikazzjonijiet iġġarrfu bl-isplussivi, kif stipulat fit-Trattat ta' Paċi ta' Schönbrunn tal-istess sena. It-torri tal-kampnar (Glockenturm) u t-torri tal-arloġġ (*Uhrturm*) ċiviku, li huma attrazzjoni turistika u simbolu ta' Graz, ma ġġarrfux wara li ċ-ċittadini ta' Graz ħallsu rahan biex jiġu ppreservati.

L-Arċiduka Karl II tal-Awstrija ta' Ġewwa ordna li 20,000 ktieb Protestant jinħarqu fil-pjazza fejn issa hemm sptar mentali, u rnexxielu jerġa' jirritorna lil Styria taħt l-awtorità tas-Santa Sede. L-Arċiduka Franz Ferdinand twieled fi Graz fejn issa hemm l-iStadtmuseum (il-mużew tal-belt).

Fit-2 ta' April 1945, waqt li kien qed iseħħ l-iżjed attakk qawwi bil-bombi mill-Alleati fuq Graz, il-Gestapo u l-Waffen-SS wettqu masskru kontra l-ġellieda tar-reżistenza, il-ħaddiema sfurzati Ungeriżi-Lhud, u l-POWs fil-barrakki tal-SS fi Graz-Wetzelsdorf.
## Sit ta' Wirt Dinji
Il-Belt ta' Graz ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1999. Is-sit ġie estiż bil-Kastell ta' Eggenberg fl-2010.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (ii)** "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-**kriterju (iv)** "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".

## Żvilupp tal-popolazzjoni

L-iżjed ċifri reċenti dwar il-popolazzjoni ma jagħtux l-istampa kollha peress li jingħaddu biss in-nies bi status ta' residenza prinċipali, filwaqt li n-nies bi status ta' residenza sekondarja ma jingħaddux. Il-biċċa l-kbira tan-nies bi status ta' residenza sekondarja fi Graz huma studenti. Fl-aħħar tal-2016 kien hemm 33,473 ruħ bi status ta' residenza sekondarja fi Graz.

## Klima
It-tip ta' klima fil-belt hija waħda oċeanika, iżda minħabba t-temperatura iżotermali ta' 0 °C, l-istess klima tokkorri fi klima kontinentali umduża abbażi tas-sistema klimatika ta' Köppen (bejn Cfb/Dfb). Wladimir Köppen innifsu kien fi Graz u wettaq studji biex jara kif il-klima tal-imgħoddi influwenzat it-teorija taċ-Ċaqliq tal-Kontinenti. Minħabba l-pożizzjoni tagħha fix-Xlokk tal-Alpi, Graz hija milqugħa mill-irjieħ prevalenti mill-Punent li jġibu magħhom kundizzjonijiet tat-temp mit-Tramuntana tal-Atlantiku, mill-Majjistral tal-Ewropa u mill-Ewropa Ċentrali. B'hekk, it-temp fi Graz huwa influwenzat mill-Mediterran, u għandu iktar sigħat ta' xemx fis-sena minn Vjenna jew Salzburg kif ukoll inqas riħ jew xita. Graz tinsab f'baċir li huwa miftuħ biss lejn in-Nofsinhar, u b'hekk il-klima tkun iktar sħuna milli mistenni f'dik il-latitudni. Fi Graz jinstabu pjanti li normalment jikbru ferm iktar fin-Nofsinhar.

* Temperaturi medji: l-Ajruport ta' Graz 8.7 °C (48 °F) / l-Università Karl-Franzens 9.4 °C (49 °F)
* Xita medja: 818-il mm (32 pulzier) b'medja ta' 92 jum bix-xita (l-Università Karl-Franzens)
* Medja ta' sigħat bix-xemx: 1,989 siegħa (l-Università Karl-Franzens)

## Sloveni u Graz
Politikament, kulturalment, xjentifikament u reliġjożament, Graz kienet ċentru importanti għall-Isloveni kollha, speċjalment mill-istabbiliment tal-Università ta' Graz fl-1586 sal-istabbiliment tal-Università ta' Ljubljana fl-1919. Fl-1574, l-ewwel ktieb Kattoliku bis-Sloven ġie ppubblikat fi Graz, u fl-1592, Hieronymus Megiser ippubblika fi Graz il-ktieb *Dictionarium quatuor linguarum*, l-ewwel dizzjunarju multilingwi tal-Isloven.

L-Isloveni ta' Styria ma kinux iqisu lil Graz bħala belt fejn jitkellmu bil-Ġermaniż, iżda biss post fejn jistudjaw u jgħixu mal-qrabat tagħhom filwaqt li jwettqu l-ambizzjonijiet tal-karriera tagħhom. L-assoċjazzjonijiet tal-istudenti fi Graz kienu sisien tal-identità Slovena, u l-istudenti Sloveni fi Graz kienu iktar konxji dwar il-pajjiż minn oħrajn. Dan wassal għal sforzi kiefra kontra l-Isloven min-nazzjonalisti li kienu jitkellmu bil-Ġermaniż fi Graz, kemm qabel kif ukoll waqt it-Tieni Gwerra Dinjija.

Bosta Sloveni ta' Styria jistudjaw fi Graz. L-Isloveni huma fost il-professuri tal-Istitut għall-Jazz fi Graz. Bosta Sloveni sabu xogħol fil-belt, filwaqt li qabel kienu qegħda fis-Slovenja. Għall-kultura Slovena, Graz għadha tassew importanti minħabba l-università tagħha u minħabba l-arkivji tal-Universalmuseum Joanneum li fihom bosta dokumenti tal-iStyria Slovena.

Simpożju dwar ir-relazzjoni ta' Graz u s-Sloveni sar fi Graz fl-2010, fl-okkażjoni tal-200 anniversarju tal-istabbiliment tal-ewwel u l-ixjaħ Presidenza tal-Isloven. Ġiet stabbilita fil-Liċeo ta' Graz f'Lulju 1811 fuq l-inizjattiva ta' Janez Nepomuk Primic. Ġabra ta' lekċers dwar is-suġġett ġew ippubblikati. Il-Posta Slovena ħarġet bolla biex tfakkar l-anniversarju.

## Attrazzjonijiet ewlenin

Għas-sena meta Graz kienet il-Belt Kapitali Ewropea tal-Kultura, inbnew strutturi ġodda. Il-Mużew tal-Arti Kontemporanja ta' Graz (bil-Ġermaniż: *Kunsthaus*) ġie ddisinjat minn Peter Cook u Colin Fournier u jinsab qrib ix-xmara Mur. Il-Gżira fix-xmara Mur hija pjattaforma tal-azzar fuq wiċċ l-ilma. Ġiet iddisinjata mill-arkitett Amerikan Vito Acconci u fiha kafetterija, teatru fil-beraħ u bandli fejn jilagħbu t-tfal.

### Ċentru storiku tal-belt

Iċ-ċentru storiku ta' Graz tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1999 bis-saħħa tal-koeżistenza armonjuża ta' binjiet tipiċi minn epoki differenti u bi stili arkitettoniċi differenti. Graz tinsab qalb il-fruntieri kulturali tal-Ewropa Ċentrali, l-Italja u l-Istati Balkani, u b'hekk il-belt assorbiet diversi influwenzi mir-reġjuni ġirien li wasslu għall-belt kif inhi llum il-ġurnata. Iċ-ċentru storiku attwalment jikkonsisti minn iktar minn 1,000 binja, li jvarjaw mill-Gotiċi sal-kontemporanji.

L-iżjed attrazzjonijiet importanti fiċ-ċentru storiku tal-belt huma:

* il-Muniċipju (*Rathaus*).
* l-Għolja tal-Kastell (*Schlossberg*), għolja fil-qalba taċ-ċentru storiku (għolja 475 metru (1,558.40 pied)), u s-sit ta' fortizza mġarrfa, b'veduti panoramiċi ta' Graz.
* it-Torri tal-Arloġġ (*Uhrturm*), simbolu ta' Graz, fil-quċċata tal-Għolja tal-Kastell.
* il-Gallerija l-Ġdida (*Neue Galerie*), mużew tal-arti.
* il-funikular tal-Għolja tal-Kastell (*Schlossbergbahn*), funikular ta' aċċess għall-Għolja tal-Kastell.
* is-sede tal-Parlament provinċjali ta' Styria (*Landhaus*), palazz bi stil tal-Lombardia u wieħed mill-iżjed eżempji importanti tal-arkitettura Rinaxximentali fl-Awstrija; mibni mill-arkitett Taljan Domenico dell'Allio bejn l-1557 u l-1565.
* l-Armerija (*Landeszeughaus*), l-ikbar armerija antika fid-dinja.
* it-Teatru tal-Opri ta' Graz (*Opernhaus*), il-post prinċipali fejn jittellgħu l-ispettakli tal-opri, taż-żfin klassiku, u tal-operetti. Huwa it-tieni l-ikbar teatru tal-opri fl-Awstrija.
* it-Teatru ta' Graz (*Schauspielhaus*), it-teatru prinċipali ta' Graz għall-produzzjonijiet tar-reċti.
* il-Katidral (*Dom*), monument rari tal-arkitettura Gotika. Fl-imgħoddi, kien hemm bosta affreski fuq il-ħitan ta' barra tiegħu; illum il-ġurnata ma tantx baqa' wisq, għajr il-*Landplagenbild* ("l-affresk tal-kastigi") li ġie mpitter fl-1485, x'aktarx minn Thomas von Villach. It-tliet kastigi fl-affresk huma x-xita tal-ġradi, il-pesta u l-invażjoni tat-Torok, li kollha seħħew fil-belt fl-1480. Fih ukoll l-iżjed veduta mpittra antika ta' Graz.
* il-mawżolew tal-Imperatur Ferdinandu II ħdejn il-katidral, l-iżjed binja importanti tal-Manjeriżmu fi Graz. Jinkludi kemm il-qabar fejn indifnu Ferdinandu II u martu, kif ukoll knisja ddedikata lil Santa Katarina ta' Lixandra.
* il-ġnien tal-belt ta' Graz, li jinsab f'nofs iċ-ċentru storiku tal-belt u li tħejja taħt it-tmexxija tal-monarkija Asburga; ġie ddisinjat mill-arkitett Ġermaniż Johannes Schirgie von Premstätten-Tobelbad. Matul il-perjodu tal-pandemija tal-COVID-19 ġew organizzati festini eċċentriċi hawnhekk li mbagħad ġew żgumbrati mill-pulizija. Il-persuna responsabbli mill-organizzazzjoni ta' dawn il-festini kien Jonas Fabio Cristo Pinter, sid Taljan ta' post tad-divertiment, li ġie arrestat mill-pulizija u l-avveniment twaqqaf.
* il-Kastell (*Burg*), b'turġien doppji Gotiċi, li nbena bejn l-1438 u l-1453 mill-Imperatur Federiku III, minħabba li l-kastell l-antik ta' fuq l-għolja kien żgħir wisq u skomdu. Il-kastell baqa' r-residenza tal-Qorti tal-Awstrija ta' Ġewwa sal-1619. Illum il-ġurnata, huwa r-residenza tal-gvern ta' Styria.
* id-Dar Impittra (*Gemaltes Haus*) f'Herrengasse 3, miksija minn fuq s'isfel bl-affreski (impittra fl-1742 minn Johann Mayer).
* il-Mużew tal-Arti Kontemporanja ta' Graz (*Kunsthaus*)
* il-Gżira fix-xmara Mur (*Murinsel*), gżira artifiċjali fix-xmara Mur.
* il-binjiet, il-btieħi interni (eż. il-bitħa tar-Rinaxximent Bikri tal-Eks Dar tal-Kavallieri Tewtoniċi f'Sporgasse 22) u s-soqfa tal-binjiet taċ-ċentru storiku.

### Barra ċ-ċentru storiku tal-belt

L-iżjed attrazzjonijiet importanti barra ċ-ċentru storiku tal-belt huma:
* il-Palazz ta' Eggenberg (*Schloss Eggenberg*), palazz Barokk fin-naħa tal-Punent ta' Graz bi kmamar statali u mużew. Fl-2010 dan żdied maċ-ċentru storiku ta' Graz fis-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.
* il-Bażilika ta' Mariatrost (*Basilika Mariatrost*), knisja tal-Barokk Aħħari, fin-naħa tal-Lvant ta' Graz.
* il-Knisja tal-Qalb ta' Ġesù (*Herz-Jesu-Kirche*), l-ikbar knisja fi Graz bit-tielet ogħla spira fl-Awstrija, mibnija bi stil Gotiku Rinnovat minn Daniel Schmidbauer (politiku u tabib Awstrijaku).
* l-Għolja tal-Kalvarju (*Kalvarienberg*), fiż-żona ta' Gösting fi Graz, b'kalvarju u knisja tas-seklu 17.
* l-Isptar tal-Università ta' Graz, li huwa l-ikbar sptar fi Graz u wieħed mill-ikbar sptarijiet fl-Awstrija. Huwa l-ikbar binja bi stil Jugendstil fl-Awstrija u nbena bejn l-1904 u l-1912. Huwa mmexxi mill-provinċja ta' Styria u huwa wieħed mill-iżjed sptarijiet rinomati fl-Awstrija u fl-Ewropa Ċentrali.
* il-Fdalijiet ta' Gösting (*Ruine Gösting*), fdalijiet ta' kastell fuq għolja fin-naħa tat-Tramuntana tal-belt, u Plabutsch/Fürstenstand, wara il-Palazz ta' Eggenberg, b'ristorant u veduta mill-isbaħ tal-belt, kif ukoll post qrib il-veduti magħrufa bħala Buchkogel/Kronprinz-Rudolf-Warte.
* ix-*Schwanzberghotel in Hart bei Graz*, lukanda mibnija bi stil Gotiku taħt it-tmexxija ta' Jonas Draxler għal martu li kienet diżabbli.

### Żona Ikbar ta' Graz
L-iżjed attrazzjonijiet importanti fiż-Żona Ikbar ta' Graz huma:
* l-*Österreichisches Freilichtmuseum Stübing*, mużew fil-beraħ li fih binjiet agrikoli u rurali antiki mill-Awstrija kollha assemblati mill-ġdid f'ambjent storiku.
* il-*Lurgrotte*, l-iżjed sistema estensiva ta' għerien fl-Awstrija.
* il-*Lipizzanergestüt Piber*, il-post fejn jitnisslu ż-żwiemel Lipizzaner famużi.
* is-*Steirische Weinstraße*, reġjun tal-produzzjoni tal-inbid fin-Nofsinhar ta' Graz, magħruf ukoll bħala t-"Toskana ta' Styria".
* it-*Thermenregion*, reġjun bl-ispas fil-Lvant ta' Graz.
* il-Kastell ta' Riegersburg, fortizza qawwija li qatt ma ġiet maħtufa. Kienet bastjun kontra l-invażjonijiet tat-Torok.

## Politika

Għall-biċċa l-kbira tal-istorja tagħha wara l-gwerra, Graz kienet fortizza tal-Partit Demokratiku Soċjali tal-Awstrija (SPÖ), iżda mill-aħħar tas-snin 90 tas-seklu 20, il-partit tilef il-maġġoranza tal-appoġġ li kellu fil-livell lokali. Ħadlu postu l-Partit Popolari Awstrijaku (ÖVP) fl-2003, li baqa' l-ikbar partit fil-kunsill tal-belt (*Gemeinderat*) sal-2021. Bid-deklin tal-SPÖ, il-Partit Komunista tal-Awstrija (KPÖ) sar ferm popolari fi Graz, minkejja l-preżenza negliġibbli tiegħu fuq livell nazzjonali. Il-partit ġie t-tielet b'20.8 % tal-voti fl-elezzjoni lokali tal-2003, u dan is-suċċess ġie attribwit lill-popolarità tal-mexxej lokali Ernest Kaltenegger. Fl-2008 kiseb 11.2 % tal-voti, iżda rkupra taħt il-mexxejja l-ġdida Elke Kahr, u sar it-tieni l-iktar partit popolari fi Graz bi 19.9 % tal-voti fl-2012 u b'20.3 % tal-voti fl-2017. Il-popolarità tal-KPÖ fi Graz ippermettiet lill-partit jidħol fil-Parlament statali ta' Styria wara l-elezzjoni tal-2005, u din kienet l-ewwel darba li tfaċċaw f'Parlament statali f'35 sena; żammew is-siġġijiet li kellhom fl-elezzjonijiet sussegwenti tal-2010, tal-2015, u tal-2019. Fl-elezzjoni muniċipali tal-2021 kien hemm tnaqqis fil-popolarità tal-ÖVP, u dan ippermetta lill-KPÖ, immexxi mill-ġdid minn Elke Kahr, isir l-ikbar partit b'29 % tal-voti. Sussegwentement ġiet eletta sindku f'Novembru, u qed tmexxi koalizzjoni mal-Ħodor u mal-SPÖ.

L-iżjed elezzjoni reċenti tal-kunsill tal-belt saret fis-26 ta' Settembru 2021, u r-riżultati kienu kif ġej:

## Kultura
Fl-2003 Graz kienet il-Belt Kapitali Ewropea tal-Kultura u fl-2011 kienet waħda mill-"Bliet tad-Disinn" tal-UNESCO.

### Mużewijiet

L-iżjed mużewijiet importanti fi Graz huma:

* il-Mużew tal-Palazz ta' Eggenberg: bl-*Alte Galerie* (pitturi u skulturi Rumaneski u Barokki), kollezzjoni ta' muniti, lapidarju (kollezzjoni ta' oġġetti tal-ġebel Rumani), il-Mużew Arkeoloġiku (bil-Vagun famuż ta' Strettweg), żona speċjali għall-eżibizzjonijiet, u żona ta' 90,000 m2 ta' ġonna f'pajsaġġ romantiku.
* il-*Museum im Palais*: mużew tal-istorja kulturali ta' Styria mill-Medju Evu sal-preżent.
* in-*Neue Galerie*: arti viżiva tas-sekli 19 u 20.
* il-Mużew tal-Istorja Naturali: wirjiet tal-botanika, tal-mineraloġija u taż-żooloġija.
* l-i*Stadtmuseum Graz*: il-mużew dwar il-belt.
* il-*Kunsthaus*: wirjiet tal-arti kontemporanja.
* il-*Forum Stadtpark*: mużew tal-arti kontemporanja.
* il-*Camera Austria*: mużew tal-fotografija kontemporanja.
* il-*Landeszeughaus*: wirja tal-armerija Medjevali b'32,000 oġġett tal-armerija u tal-armi, l-ikbar kollezzjoni ta' dan it-tip fid-dinja.
* il-*Volkskundemuseum*: mużew tal-kultura u tad-drawwiet folkloristiċi.
* id-*Diözesanmuseum*: mużew tal-Knisja Kattolika Rumana.
* il-*Künstlerhaus*: wirjiet tal-arti viżiva kontemporanja.
* il-*Literaturhaus*: mużew tal-letteratura Ġermaniża kontemporanja.
* il-*Museum der Wahrnehmung*: mużew tas-sensi, b'banju samadhi.
* il-*Kindermuseum Frida&Fred*: mużew għat-tfal.
* il-Mużew tat-Tramm: 40 tramm storiku, l-eqdem wieħed tal-1873.
* il-*Kriminalmuseum*: mużew tal-kriminoloġija.
* il-*Luftfahrtmuseum*: mużew tal-avjazzjoni fl-ajruport ta' Graz.
* il-Kollezzjoni ta' Hanns Schell: mużew tal-imfietaħ u tas-sokra, l-ikbar wieħed ta' dan it-tip fid-dinja.
* il-Park tal-Iskulturi Awstrijaċi: seba' ettari ta' skulturi kontemporanji.
* il-Ġnien Botaniku ta' Graz: tliet serer interessanti arkitettonikament u ġonna.

### Arkitettura
Iċ-ċentru storiku u d-distrett biswitu huma kkaratterizzati minn binjiet residenzjali u knejjes storiċi. Fid-distretti fil-periferija, il-binjiet għandhom stili arkitettoniċi tat-tieni nofs tas-seklu 20.

Fl-1965, ġiet stabbilita l-*Grazer Schule* (l-Iskola ta' Graz). Diversi binjiet madwar l-universitajiet inbnew b'dan l-istil, pereżempju s-serer ta' Volker Giencke u ċ-ċentru *RESOWI* ta' Günther Domenig.

Qabel ma Graz saret Kapitali Ewropea tal-Kultura fl-2003, twettqu diversi proġetti ġodda, bħall-i*Stadthalle*, il-*Kindermuseum* (mużew għat-tfal), il-*Helmut-List-Halle*, il-*Kunsthaus* u l-*Murinsel*.

#### '''L-ogħla binjiet'''
Il-binjiet fi Graz li huma għoljin mill-inqas 50 metru huma:

### Sport
L-SK Sturm Graz huwa l-klabb tal-futbol prinċipali tal-belt, u fl-istorja tiegħu rebaħ tliet kampjonati Awstrijaċi u ġiet t-tieni f'ħames kampjonati. Il-Grazer AK rebħu wkoll kampjonat Awstrijaku, iżda daħal f'proċedura ta' falliment fl-2007 u ġie eskluż mis-sistema tal-lega professjonali.

Fl-ice hockey, l-ATSE Graz rebaħ il-kampjonat Awstrijaku fl-1975 u fl-1978. L-EC Graz ġie t-tieni fl-istaġuni 1991–92, 1992–93 u 1993–94. Graz 99ers ilhom jilagħbu fl-ewwel diviżjoni mis-sena 2000.

Il-UBSC Raiffeisen Graz jilgħab fil-Lega Awstrijaka tal-Basketball.

Il-Graz Giants jilagħbu fil-Lega Awstrika tal-Futbol (Futbol Amerikan).

Il-belt tefgħet il-kandidatura tagħha biex tospita l-Logħob Olimpiku tax-Xitwa tal-1995 u l-Logħob Olimpiku tax-Xitwa fl-2002, iżda tilfet u ntgħażlet Salt Lake City. Illum il-ġurnata hemm pjan għall-kandidatura tal-Logħob Olimpiku tax-Xitwa tal-2026 b'mod konġunt mal-Bavarja, il-Ġermanja, biex jinqasmu l-ispejjeż billi jintużaw l-infrastrutturi eżistenti qrib il-fruntieri nazzjonali. Għad irid isir referendum, li normalment ikun l-aħħar pass tal-kandidatura.

### Styriarte
Graz tospita l-festival annwali tal-mużika klassika Styriarte, stabbilita fl-1985 biex is-surmast Nikolaus Harnoncourt jintrabat iktar qrib raħal twelidu. L-avvenimenti ttellgħu f'postijiet differenti fi Graz u fir-reġjun tal-madwar.

### Djalett
Imsejjaħ *Steirisch* miċ-ċittadini lokali, id-djalett ta' Graz jifforma parti mid-djaletti tar-reġjun Awstro-Bavarjan, b'mod speċifiku taħlita ta' Bavarjan Ċentrali fil-parti tal-Punent ta' Styria y ta' Bavarjan tan-Nofsinhar fil-parti tal-Lvant. Il-Grazer ORF, is-sussidjarja ta' Graz tal-Korporazzjoni Awstrijaka tax-Xandir, nediet inizjattiva fl-2008 imsejħa *Scho wieda Steirisch g'redt* sabiex tenfasizza l-bosta djaletti ta' Graz u Styria inġenerali u trawwem il-kburija li għandhom bosta ċittadini ta' Styria għall-kultura lokali tagħhom. Hemm żewġ raġunijiet tat-taħlit ta' dawn id-djalett mal-Ġermaniż Standard: l-influwenza tat-televiżjoni u tar-radju li wasslu l-Ġermaniż Standard fid-djar u l-industrijalizzazzjoni li kkawżat l-għebien tal-bidwi waħdu, fid-dawl tal-fatt li l-komunitajiet agrikoli jitqiesu bħala l-kelliema reali tad-djalett mitkellem.

## Trasport

Permezz ta' network estensiv tat-trasport pubbliku, Graz hija faċilment aċċessibbli mingħajr karozza. Il-belt għandha network komprensiv tal-karozzi tal-linja, li jikkomplementa n-network tat-tramm ta' Graz li jikkonsisti minn tmien linji. Erba' linji jgħaddu minn waqfa tat-tramm taħt l-art fl-istazzjon ferrovjarju ċentrali (*Hauptbahnhof*) u jgħaddu miċ-ċentru tal-belt qabel ma jmorru f'inħawi oħra. Barra minn hekk, hemm seba' rotot ta' billejl tal-karozzi tal-linja, għalkemm dawn joperaw fi tmiem il-ġimgħa u filgħaxijiet qabel il-btajjel pubbliċi.

Ix-Schlossbergbahn, il-linja ferrovjarja tal-funikular, u l-lift tax-Schlossberg, lift vertikali, jikkollegaw iċ-ċentru tal-belt max-Schlossberg.

Mill-istazzjon ferrovjarju ċentrali (*Hauptbahnhof*), il-ferroviji reġjonali jikkollegaw mal-biċċa l-kbira ta' Styria. Il-ferroviji diretti joperaw lejn il-bliet il-kbar ewlenin tal-qrib, inkluż Vjenna, Salzburg, Innsbruck, Maribor u Ljubljana fis-Slovenja, Zagreb fil-Kroazja, Budapest fl-Ungerija, Praga u Brno fiċ-Ċekja, Zürich fl-Iżvizzera, kif ukoll Munich, Stuttgart, Heidelberg, u Frankfurt fil-Ġermanja. Il-ferroviji għal Vjenna jitilqu kull siegħa. F'dawn l-aħħar snin bosta stazzjonijiet ferrovjarja fi ħdan il-limiti tal-belt u fis-subborgi ġew rikostruwiti jew immodernizzati u issa huma parti mill-"S-Bahn Graz", servizz ferrovjarju ta' kollegament tal-belt maż-żona suburbana u l-irħula tal-madwar.

L-Ajruport ta' Graz jinsab madwar 10 kilometri fin-Nofsinhar taċ-ċentru tal-belt u huwa aċċessibbli bil-karozza tal-linja, bil-ferrovija, bit-taksi u bil-karozza. Id-destinazzjonijiet diretti jinkludu Amsterdam, Berlin, Düsseldorf, Frankfurt, Munich, Stuttgart, Istanbul, Vjenna u Zurich. Fl-2021 ġiet proposta sistema tal-metro b'żewġ linji għal Graz, li twassal biex Graz tkun it-tieni belt Awstrijaka b'sistema rapida ta' tranżitu wara Vjenna.

## Saħħa
Fi Graz hemm seba' sptarijiet, diversi sptarijiet privati u sanatoriums, kif ukoll 44 spiżerija.

L-Isptar Universitarju ta' Graz (*LKH-Universitäts-Klinikum Graz*) jinsab fil-Lvant ta' Graz u fih 1,556 sodda u jħaddem 7,190 impjegat. L-Isptar Reġjonali ta' Graz II (*LKH Graz II*) għandu żewġ siti fi Graz. Is-sit tal-Punent (*LKH Graz II Standort West*) jinsab f'Eggenberg u fih 280 sodda u jħaddem madwar 500 impjegat, filwaqt li s-sit tan-Nofsinhar (*LKH Graz II Standort Süd*) jispeċjalizza fin-newroloġija u fil-psikjatrija u jinsab fi Straßgang, u fih 880 sodda u 1,100 impjegat. L-Isptar tal-Aċċidenti AUVA (*Unfallkrankenhaus der AUVA*) jinsab f'Eggenberg u fih 180 sodda u jħaddem total ta' 444 impjegat.

Il-Klinika ta' Albert Schweitzer fil-parti tal-Punent tal-belt hija sptar tal-anzjani li fih 304 sodda, l-Isptar ta' San Ġwann t'Alla (*Krankenhaus der Barmherzigen Brüder*) għandu żewġ siti fi Graz, wieħed f'Lend li fih 225 sodda u wieħed f'Eggenberg b'260 sodda. L-Isptar tal-Ordni ta Santa Eliżabetta (*Krankenhaus der Elisabethinen*) fi Gries fih 182 sodda.

Hemm ukoll diversi kliniki privati: il-*Privatklinik Kastanienhof*, il-*Privatklinik Leech*, il-*Privatklinik der Kreuzschwestern*, is-*Sanatorium St. Leonhard*, is-*Sanatorium Hansa* u l-*Privatklinik Graz-Ragnitz*.

Is-Servizz ta' Emerġenza EMS fi Graz jiġi pprovdut unikament mis-Salib l-Aħmar tal-Awstrija. B'mod perpetwu, żewġ karozzi għat-tobba ta' emerġenza (*NEF – Notarzteinsatzfahrzeug*), żewġ ambulanzi b'tabiba u l-persunal regolari (*NAW* *–* *Notarztwagen*) u madwar 30 ambulanza regolari (*RTW –* *Rettungswagen*) ikunu dejjem lesti għal dak li jista' jinqala'. Barra minn hekk, diversi ambulanzi mhux ta' emerġenza (*KTW – Krankentransportwagen*) u Unità Mobbli tal-Kura Intensiva (MICU) jiġu operati mis-Salib l-Aħmar għat-trasport ta' pazjenti mhux f'każijiet ta' emerġenza lejn l-isptarijiet u bejniethom. Minbarra s-Salib l-Aħmar, l-Alleanza tal-Ħaddiema-Samaritani (*Arbeiter-Samariter-Bund Österreichs*), l-organizzazzjoni Awstrijaka tal-Korp tal-Ambulanza tal-Ordni ta' Malta (*Malteser Hospitaldienst Austria*) u s-Salib l-Aħdar (*Grünes Kreuz*) joperaw ambulanzi (*KTW*) għat-trasport tal-pazjenti mhux f'każijiet ta' emerġenza. Minbarra l-karozzi, hemm ukoll ħelikopter-ambulanza C12 stazzjonat fl-ajruport ta' Graz, b'tabib ta' emerġenza flimkien mal-persunal regolari.

## Relazzjonijiet Internazzjonali

### Ġemellaġġi
Graz hija ġemellata ma':

* Montclair, New Jersey, l-Istati Uniti, mill-1950
* Coventry, l-Ingilterra, ir-Renju Unit, mill-1957
* Groningen, in-Netherlands, mill-1964
* Darmstadt, il-Ġermanja, mill-1968
* Trondheim, in-Norveġja, mill-1968
* Pula, il-Kroazja, mill-1972
* Trieste, l-Italja, mill-1973
* Timișoara, ir-Rumanija, mill-1982
* Maribor, is-Slovenja, mill-1987
* Pécs, l-Ungerija, mill-1989
* Dubrovnik, il-Kroazja, mill-1994
* Ljubljana, is-Slovenja, mill-2001
* San Pietruburgu, ir-Russja, mill-2001 (sospiż minn Marzu 2022)

; Forom oħra ta' kooperazzjoni u ħbiberija bejn il-bliet simili għall-programmi ta' ġemellaġġ

* Niš, is-Serbja
* Banja Luka, il-Bożnija-Ħerzegovina

## Residenti notevoli
Dawn li ġejjin huma residenti notevoli ta' Graz tal-imgħoddi u tal-preżent:

* Anna tal-Awstrija, ir-Reġina tal-Polonja u tal-Iżvezja
* Carl Julius Haidvogel, kittieb
* Wolfgang Bauer, kittieb Awstrijaku
* Karl Böhm, surmast Awstrijaku
* Ludwig Boltzmann, fiżiku Awstrijaku, Professur tal-Fiżika Matematika fl-Università ta' Graz (1869), President tal-Fiżika Sperimentali fl-Università ta' Graz (1876-1890)
* Bernd Brückler, plejer professjonista tal-ice hockey
* Kostanza tal-Awstrija, ir-Reġina tal-Polonja
* Hans Dobida
* Elisabeth Eberl, atleta Olimpika tal-javelin
* Arċiduka Franz Ferdinand tal-Awstrija, Arċiduka tal-Awstrija-tal-familja Este u werriet għat-tron Awstro-Ungariku
* Olaf Fjord, attur, reġista u produttur tal-films
* Michael Gspurning, gowler attwali ta' FC Schalke 04 II
* Gregor Hammerl, President tal-Kunsill Federali tal-Awstrija
* Nicolaus Harnoncourt, twieled f'Berlin u trabba f'Graz, surmast magħruf għall-ispettakli tal-mużika klassika strumentali
* Victor Franz Hess, fiżiku rebbieħ tal-premju Nobel
* Manfred Hoeberl, powerlifter
* Hans Hollmann, direttur u attur teatrali
* Johannes Kepler, għalliem tal-matematika f'seminarju fi Graz
* Helmut Kollars, kittieb u illustratur
* Otto Loewi, fiżjologu rebbieħ tal-Premju Nobel
* Helmut Marko, eks sewwieq tat-tlielaq tal-karozzi
* Marisa Mell (1939-1992), attriċi li twieldet u trabbiet fi Graz
* Franziska Meissner-Diemer, ġurnalista u kittieba
* August Meyszner (1886-1947), uffiċjal Awstrijaku tal-SS li ġie ġġustizzjat għal reati tal-gwerra
* August Musger, inventur tat-teknika tas-slow motion fiċ-ċinema
* Olga Neuwirth, kompożitur Awstrijaka kontemporanja
* Lili Novy, poeta Slovena
* Emanuel Pogatetz, difensur ta' FC Nürnberg
* Johann Puch, inventur, mekkaniku u produttur tal-vetturi Sloven
* Adam Rainer, l-unika persuna dokumentata fl-istorja li kien wieħed kemm l-iqsar kif ukoll l-itwal persuni.
* Jochen Rindt, ċampjin Awstrijaku tal-Formula 1 li trabba fi Graz ma' nanntu
* Anton Rintelen, Ministru tal-kabinett u aġent li kkonfoffa man-Nażisti
* Eduard Roschmann (1908-1977), kmandant Awstrijaku Nażist tal-SS fil-getto ta' Riga
* Josef Schleich (twieled fl-1949), bidwi Awstrijaku
* Hermann Schloffer, kirurgu
* Andreas Schnider (twieled fl-1959), teologu, għalliem akkademiku, awtur, pubblikatur, konsulent u politiku tal-ÖVP
* Gert Schnider, ċampjin tal-Abalone
* Markus Schopp, eks midfielder tal-futbol
* Erwin Schrödinger, kanċillier għal perjodu qasir tal-Università ta' Graz fl-1936
* Werner Schwab, drammaturgu u artist viżiv
* Arnold Schwarzenegger, eks ċampjin tal-bodybuilding, attur u eks gvernatur tal-California. Twieled u trabba fil-villaġġ agrikolu ta' Thal, 3.2 kilometri minn Graz.
* Friedrich St. Florian, arkitett Awstrijaku-Amerikan
* Robert Stolz, kompożitur u surmast Awstrijaku
* Thomas Tebbich, dekatleta u pole vaulter
* Nikola Tesla, studja l-inġinerija elettrika fi Graz
* Hertha Töpper, contralto, twieldet fi Graz
* Thomas Vanek, plejer tal-hockey professjonista, twieled f'Baden bei Wien, trabba fi Graz
* Hans Ulrich von Eggenberg, statista Awstrijaku u "Prim Ministru" bikri matul il-Gwerra ta' Tletin Sena
* Johann Bernhard Fischer von Erlach, arkitett tal-perjodu Barokk
* Ernestine von Kirchsberg, pittur
* Leopold von Sacher-Masoch, kittieb u ġurnalist, studja fi Graz; it-terminu masokiżmu oriġina minn kunjomu
* Baruni Roman Ungern von Sternberg, figura prominenti fil-moviment Abjad Russu u dittatur tal-Mongolja fl-1921
* Otto Wanz, eks lottatur professjonista li rebaħ il-Kampjonat Dinji AWA tal-Heavyweight
* Walter Wolf, negozjant
* Oktavia Aigner-Rollett, fiżiku prominenti

## Referenzi