Siti tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Kondoa

Is-**Siti tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Kondoa** jew is-**Siti tat-Tpittir fuq il-Blat ta**' **Kondoa Irangi** huma sensiela ta' siti tal-qedem tat-tpittir fuq il-blat fit-Tanzanija ċentrali. Is-siti tniżżlu bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2006 minħabba l-kollezzjoni impressjonanti ta' arti fuq il-blat. Dawn is-siti ssejħu bħala monumenti nazzjonali fl-1937 mid-Dipartiment tal-Antikitajiet tat-Tanzanija. Is-siti tat-tpittir fuq il-blat jinsabu bejn wieħed u ieħor disa' kilometri fil-Lvant tal-awtostrada prinċipali (T5) li tmur minn Dodoma għal Babati, madwar 20 kilometru fit-Tramuntana tar-raħal ta' Kondoa, fid-Distrett ta' Kondoa tar-Reġjun ta' Dodoma, it-Tanzanija. Il-konfini tas-sit huma mmarkati b'arbli tal-konkos. Is-sit ġie rreġistrat bħala Sit Storiku Nazzjonali tat-Tanzanija.

Il-pajsaġġ ta' dawn l-inħawi huwa kkaratterizzat minn borġ ġebel kbir tal-granit fuq xulxin li jiffurmaw it-tarf tal-Punent tal-isteppa tal-Maasai u li jiffurmaw postijiet imkennija tal-blat li jħarsu n-naħa opposta tal-irjieħ prevalenti. Dawn il-postijiet imkennija spiss għandhom uċuħ ċatti minħabba l-attività tettonika, u dawn l-istrutturi kienu ideali għat-tpittir. Minħabba l-pożizzjoni tagħhom kontra l-irjieħ prevalenti, baqgħu protetti mill-erożjoni mir-riħ.

Dan it-tpittir għadu jagħmel parti minn tradizzjoni ħajja ta' ħolqien u ta' użu kemm mill-poplu Sandawe fiċ-ċerimonji ta' fejqan *simbó* tagħhom kif ukoll mill-poplu Maasai fiċ-ċerimonji ritwali tagħhom. L-importanza u l-użu persistenti tas-siti u tal-arti tagħhom jissuġġerixxu li kien hemm kontinwità kulturali bejn id-diversi gruppi etniċi u lingwistiċi tal-popli li rresjedew fl-inħawi tul iż-żmien.

Għall-ħabta tal-1970, il-poplu Sandawe kien għadu qed jagħmel it-tpittir fuq il-blat. Ten Raa wettaq stħarriġ dwar ir-raġunijiet għalfejn jagħmluhom. Huwa kklassifika dawn ir-raġunijiet bħala maġiċi (tpittir tal-annimal li l-pittur kien beħsiebu joqtol), aleatorji, u bħala sagrifiċċju (fuq għoljiet spiritwali speċifiċi tal-popli bi tpittir ta' ċerimonji tal-fejqan u ta' talb għax-xita).

It-tpittir jirrappreżenta nies imtawlin, annimali u xeni tal-kaċċa. It-tpittir tal-qedem tat-"tradizzjonali naturalistika" ġeneralment huwa aħmar u huwa assoċjat mal-kaċċaturi-ġemmiegħa, mhux biss f'Kondoa iżda fir-reġjuni kollha ta' Singida, Mara, Arusha u Manyara tat-Tanzanija. It-tpittir tat-"tradizzjoni naturalistika" sikwit huwa sovraimpost minn stil iktar reċenti ta' tpittir "abjad aħħari", li spiss jirrappreżenta l-bhejjem tal-ifrat, u dan ġie attribwit lill-bdiewa Bantu u huwa maħsub li sar wara l-espansjoni Bantu fl-inħawi. It-tpittir "abjad u aħmar" ġie attribwit lir-rgħajja Kuxitiċi u Nilotiċi. Għajr għat-tpittir maħluq reċentement, ma hemm l-ebda evidenza diretta għad-datazzjoni. Bwasiri u Smith jindikaw li ċ-ċerimonji tat-talb għax-xita tal-poplu Sandawe huma ta' oriġini Bantu, u rriżultaw minn storja twila ta' kuntatt kulturali mal-poplu Bantu u ma' popli oħra, u jissuġġerixxu kawtela fl-użu tal-evidenza etnografika reċenti għall-interpretazzjoni tal-istorja tal-arti.

Is-sit ta' Kisese II, fl-inħawi ta' Kondoa, fih arti tat-"tradizzjoni naturalistika" mal-ħitan, u evidenza ta' okkupazzjoni mal-art li tmur lura għal iktar minn 40,000 sena ilu.

L-eks President tal-Afrika t'Isfel Nelson Mandela stqarr li "l-arti fuq il-blat tal-Afrika hija wirt komuni tal-Afrikani kollha, iżda hija ħafna iktar minn hekk. Hija l-wirt komuni tal-umanità".

## Sit ta' Wirt Dinji
Is-Siti tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Kondoa ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2006.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (iii)** "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-**kriterju (vi)** "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".

## Komponenti
Fi ħdan il-konfini ta' dan is-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO hemm bosta komponenti individwali. Huwa stmat li l-għadd ta' postijiet imkennija bit-tpittir fuq il-blat fir-reġjun ivarja bejn 150 u 450 post. Iż-żewġ komponenti li ġejjin huma ġabra tal-iżjed postijiet importanti, notevoli jew skavati sew.

### Kisese II
Il-post imkenni msejjaħ Kisese II jagħmel parti mis-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fir-reġjun ta' Kondoa tat-Tanzanija. Dan il-komponent fih ġabra ta' tpittir tranżizzjonali minn Żmien il-Ħaġar Nofsani għal Aħħari. Il-post imkenni ppreserva diversi pitturi fuq il-blat, żibeġ, ħaġar litiku, bċejjeċ tal-fuħħar u artefatti oħra. Jiġi studjat għall-ħjiel li jagħti rigward it-tranżizzjonijiet soċjali ewlenin li seħħew fil-Plejstoċen Aħħari u fl-Oloċen. Is-sit kien intuża wkoll għad-dfin ta' seba' individwi tal-Oloċen. Ma tantx jeżistu wisq siti datati sew li jkopru dan il-perjodu ta' tranżizzjoni, għaldaqstant l-iskavi ta' Kisese II kienu informattivi ferm. L-għadd sinifikanti ta' żibeġ tal-qxur tal-bajd tan-nagħma ntużaw għad-datazzjoni tas-sit bir-radjokarbonju, u l-eqdem waħda tmur lura għal 46.2-42.7 ka cal qabel il-preżent.

Il-komponent ta' Kisese II beda jiġi skavat minn Mary u Louis Leakey fl-1935, u Raymond Inskeep kabbar is-sit tal-iskavi fl-1956. Inskeep żvela l-kollezzjoni kbira ta' żibeġ tal-qxur tal-bajd tan-nagħma li ppermettew id-datazzjoni tas-sit bir-radjokarbonju, flimkien mal-kważi 6,000 artefatt litiku li nstabu fil-post. In-natura stratigrafika tad-depożizzjonijiet ġiet studjata wkoll minn Inskeep u minn Mary u Louis Leakey f'tentattiv biex jaslu għad-datazzjoni tas-sit.

L-artefatti litiċi f'Kisese II ivarjaw minn laqx għal żibeġ sħaħ, magħmula l-iktar minn ġebel lokali b'bażi ta' kwarzit, u bl-użu tal-metodu ta' Levallois jew il-metodu mikrolitiku ta' Żmien il-Ħaġar Aħħari. Is-sit jappoġġa l-idea li xi teknoloġiji ta' Żmien il-Ħaġar Nofsani, bħal dan il-metodu tal-produzzjoni tal-għodod tal-ġebel, ippersista sew anke fi Żmien il-Ħaġar Aħħari. Tryon u oħrajn ipproponew li l-perjodu tranżizzjonali jaf kien jinvolvi minimu ta' 5,000-10,000 sena.

### Mungomi wa Kolo (Kolo 1)
Mungomi wa Kolo huwa l-isem lokali għall-komponenti magħruf ukoll bħala Kolo 1. L-arti ta' dan il-post imkenni hija magħmula l-iktar minn tpittir ta' linji fini tal-okra ħamra li juri diversi nies u annimali.

## Tpittir

### Skoperti ta' Nash

Fl-1929, T. A. M. Nash ippubblika ħarsa ġenerali lejn uħud mit-tpittir bl-okra ħamra li skopera qrib Kondoa-Irangi. Nash irrikonoxxa li l-postijiet imkennija tal-granit kienu post ideali għall-arti fuq il-blat u għaldaqstant għarbel l-għolja kollha għat-tpittir, u wara għaxar minuti diġà kellu l-konferma li kellu raġun. Wieħed mit-tpittir jirrappreżenta figura umana b'biċċa għuda f'idu u iljunfant. Nash ikkummenta dwar il-postura paċifika tal-bniedem impitter, u ddubita li t-tpittir kien maħsub biex jirrappreżenta xena tal-kaċċa. Tpittir ieħor jirrappreżenta ġiraffi, framment possibbilment ta' rinoċeront, figura umanojda magħmula minn ċrieki konċentriċi lejn ir-ras u linji kontinwi minn fuq ir-ras sal-kumplament tal-ġisem, u xi figuri oħra b'rappreżentazzjonijiet mhux ċari.

## Etika fl-arkeoloġija
Minħabba l-importanza spiritwali ta' bosta minn dawn il-postijiet imkennija għall-abitanti kontemporanji fl-inħawi, trid tingħata attenzjoni kbira waqt l-iskavi ta' dawn is-siti. Skont id-dokument nru 13 ta' dan is-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO, il-poplu agropastorali lokali Irangi għadhom jużaw uħud minn dawn is-siti għal skopijiet ta' fejqan ritwali. Uħud minn dawn il-prattiki ritwali jingħad li jheddu l-integrità tat-tpittir, bħall-prattika tat-twaddib tax-xaħam imdewweb tal-annimali. Il-gvern tat-Tanzanija għadu jrid jirrikonoxxi s-sistemi tat-twemmin lokali, għaldaqstant hemm tensjoni rigward il-ġestjoni u l-konservazzjoni tas-siti. Din mhix problema iżolata; id-dekolonizzazzjoni tal-arkeoloġija Afrikana inġenerali għadha proġett li għadu għaddej.

## Referenzi