Sambor Prei Kuk

**Sambor Prei Kuk** (**Isanapura**; bil-Khmer: សំបូរព្រៃគុហ៍, *Sâmbor Prey Kŭh*, pronunzja: [sɑmboː prəj kuʔ]) huwa sit arkeoloġiku fil-Kambodja li jinsab fil-Provinċja ta' Kampong Thom, 30 kilometru (19-il mil) fit-Tramuntana ta' Kampong Thom, il-belt kapitali provinċjali, 176 kilometru (109 mili) fil-Lvant ta' Angkor u 206 kilometri (128 mil) fit-Tramuntana ta' Phnom Penh, il-belt kapitali tal-pajjiż. Il-kumpless li issa huwa fi stat ta' fdalijiet imur lura għar-Renju ta' Chenla Pre-Angorjan (mill-aħħar tas-seklu 6 sas-seklu 9), li ġie stabbilit mir-re Isanavarman I bħala santwarju rjali ċentrali u belt kapitali, magħrufa dak iż-żmien bħala "Isanapura" (bil-Khmer: ឦសានបុរៈ, *Eisanbŏreă*; pronunzja: [ʔəjsaːnɓoreaʔ]). Fl-2017, Sambor Prei Kuk ġie iddikjarat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.

Il-parti ċentrali ta' Sambor Prei Kuk li tinsab max-xatt tal-Lvant tal-lag ta' Tonle Sap, qrib ix-xmara Steung Saen, hija maqsuma fi tliet gruppi prinċipali. Kull grupp għandu konfigurazzjoni kwadra mdawra b'ħajt tal-brikks. L-istrutturi taż-żona arkeoloġika kumplessiva nbnew fi żminijiet differenti: il-gruppi tan-Nofsinhar u tat-Tramuntana (is-seklu 7) minn Isanavarman I, li jitqies bħala fundatur possibbli tal-belt u tal-grupp ċentrali (f'data iktar 'il quddiem). Il-binjiet ta' Sambor Prei Kuk huma karatteristiċi tal-perjodu Pre-Angkorjan bi pjanta esterna sempliċi. Il-materjal prinċipali huwa l-brikks, iżda l-ġebel ramli ntuża wkoll f'ċerti strutturi. Il-karatteristiċi arkitettoniċi jinkludu bosta prasats, torrijiet ottagonali, lingams u yonis ta' Xiva, għadajjar u ġibjuni, u skulturi ta' iljuni. Sambor Prei Kuk jinsab f'nofs foresti subtropikali maturi bi ftit ħaxix ħażin u arbuxxelli taħt is-siġar. Iż-żona ġiet esposta għall-mini tal-art u jaf għad hemm fiha xi splussivi li għadhom ma ħadux.

## Raggruppamenti

Il-kumpless kollu huwa magħmul minn tliet raggruppamenti ikklassifikati bħala l-grupp Ċ għal *ĊentralI*, T għal *Tramuntana* u N għal *Nofsinhar* (Michon & Kalay, 2012). Dawn huma mdawra b'1,000 akru ta' ħitan doppji li fihom kien hemm 150 tempju Induist li llum il-ġurnata huma fil-biċċa l-kbira fi stat ta' fdalijiet.

# **Grupp T**: Prasat Sambor (bil-Khmer: ប្រាសាទសំបូរ) jitqies bħala t-tempju prinċipali u jmur lura għas-seklu 7. Kien iddedikat lil waħda mill-inkarnazzjonijiet mill-ġdid ta' Xiva magħrufa bħala *Gambhireshvara* (mis-Sanskritu गम्भीर - *gambhir*, profond, fond, solenni - u शिव, *shvara*, Xiva, *Śiva*).
# **Grupp N**: Prasat Yeah Puon (bil-Khmer: ប្រាសាទយាយព័ន្ធ) jinkludi 22 santwarju li jmorru lura għas-seklu 7 (600 - 635 W.K.) matul ir-renju ta' Isanavarman I iddedikati lil Xiva.
# **Grupp Ċ**: Jinkludi s-Santwarju Ċentrali jew Prasat Boram (bil-Khmer: ប្រាសាទបុរាម) bi skulturi ta' iljuni li kienu ispiraw l-isem popolari ta' *Prasat Tao* (it-Tempju tal-Iljuni). Madankollu, dan il-grupp huwa l-iżjed wieħed reċenti u jmur lura għas-seklu 9. Il-karatteristika prinċipli l-oħra tal-grupp huwa t-Torri ta' Ashram Issey, iżda kien hemm ukoll kostruzzjonijiet oħra (18-il tempju) issa fi stat ta' fdalijiet (Palmer, 2011).

## Storja

### Seklu 7
Isanavarman I irrenja fir-Renju ta' Chenla bejn is-616 u s-637 W.K., u lil Isanapura għamilha l-belt kapitali tiegħu. Jingħad ukoll li huwa bena t-tempju prinċipali ta' Prasat Sambor (Grupp T), peress li hemm inċiżjoni fis-sit li ġiet attribwita lir-renju tiegħu u li ġiet datata għat-13 ta' Settembru 627 W.K. Huwa magħruf ukoll li r-re bagħat l-ewwel ambaxxata tiegħu quddiem il-qorti tad-dinastija Sui fiċ-Ċina (616-617). Ir-Renju ta' Chenla ħakem prinċipalitajiet differenti fil-Majjistral tal-Kambodja wara tmiem ir-renju Ċiniż tal-*yǒnghuī* (biċ-Ċiniż: 永徽), jiġifieri wara l-31 ta' Jannar 656, li qabel (fis-638/639) kienu taċ-Ċina. Inċiżjoni li tmur lura għar-renju ta' Isanarvarman I issostni li huwa kien "ir-Re tar-Rejiet, li rrenja f'Suvarnabhumi". Dr. Vong Sotheara mill-Università Rjali ta' Phnom Penh sostna li l-inċiżjoni kienet evidenza li "Suvarnabhumi kienet l-Imperu Khmer".

L-aħħar re importanti f'Isanapura kien Jayavarman I, u l-mewt tiegħu kkawżat taqbid fir-renju lejn il-bidu tas-seklu 8, li wassal biex tinqasam f'bosta prinċipalitajiet u witta t-triq għal żmien ġdid ta' Angkor. Dan is-sit jingħad li kien il-belt kapitali bikrija ta' Jayavarman II (O'Reilly & Jacques, 1990).

### Seklu 20
Wara l-kolp ta' stat ta' Lon Nol kontra l-Prinċep Norodom Sihanouk fl-1970, il-President tal-Istati Uniti Richard Nixon ordna l-ibbumbardjar sigriet tal-Kambodja biex jiġġieled kontra l-gwerrilji tal-Khmer Rouge u kwalunkwe influwenza tat-Tramuntana tal-Vjetnam fil-pajjiż. L-inġenji tal-ajru tal-Istati Uniti bbumbardjaw postijiet fi ħdan is-sit arkeoloġiku, u b'hekk ikkawżaw krateri sħaħ qrib it-tempji, filwaqt li l-gwerrilji ħallew diversi mini tal-art li ġew ikklerjati għalkollox fl-2008.

Dan is-sit tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fit-8 ta' Lulju 2017.

## Reliġjon uffiċjali
Ir-reliġjon uffiċjali fil-belt ta' Sambor Prei Kuk kienet ix-Xivaiżmu, waħda mill-erba' reliġjonijiet Dharmiċi monoteisti tal-qedem li l-iktar huma segwiti, li retrospettivament u bi żball ġiet inkluża mill-Imperu Brittaniku u mill-elit Indjan edukat mill-Brittaniċi bħala setta taħt il-kappa tal-Induiżmu. Xiva kien jiġi meqjum bħala Alla monoteistiku u Essri Superjuri, u l-*lingam* (bis-Sanskritu: लिङ्गं, *liṅgaṃ*, li tfisser "marka", "sinjal", jew "inferenza") jew ix-*Shiva linga* kienu jirrappreżentaw lil Xiva li kien jiġi meqjum fit-tempji. Fil-Kambodja kif ukoll fl-Indja, il-*lingam* huwa simbolu tal-enerġija u tal-potenzjal tal-alla Xiva nnifsu u dan is-simbolu falliku spiss jiġi rrappreżentat bil-*Yoni* (bis-Sanskritu: योनि *yoni*, litteralment "ġuf"), li huwa simbolu tal-alla femminili Xakti, enerġija kreattiva femminili.

Ix-Xivaiżmu kien ir-reliġjon tar-Renju ta' Chenla (mill-ħabta tal-550 sal-ħabta tat-800 W.K.), bl-inklużjoni ta' elementi tax-Xivaiżmu, tal-Buddiżmu u ta' setet tal-antenati indiġeni. Fit-tempji ta' Sambor Prei Kuk, wieħed jista' jikkontempla l-inċiżjonijiet imnaqqxin fuq il-ġebel kemm bis-Sanskritu kif ukoll bil-Khmer, li jsemmu lil Xiva u lill-allat tal-antenati lokali, kif ukoll diversi artali bil-*lingam*.

## Sit ta' Wirt Dinji
Iż-Żona tat-Tempju ta' Sambor Prei Kuk u s-Sit Arkeoloġiku ta' Ishanapura tal-Qedem ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2017.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (ii)** "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-**kriterju (iii)** "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-**kriterju (vi)** "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".

## Gallerija

File:Sambor_Prei_Kuk_S.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sambor_Prei_Kuk_S.jpg|Group C and *Prasat Boram* or *Prasat Tao*.
File:Sambor_Prei_Kuk-Map1.png|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sambor_Prei_Kuk-Map1.png|Map of the Clusters.
File:Cambodge-Sambor.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cambodge-Sambor.JPG|The two lions at *Prasat Boram*.
File:Musée_Guimet_897_01.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mus%C3%A9e_Guimet_897_01.jpg|Lintel from Sambo Prei Kuk at Guimet Museum, Paris.
File:Yeai_Poeun_Temple_group_S_en_2014_(6).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Yeai_Poeun_Temple_group_S_en_2014_(6).jpg|Yeai Poeun Temple.
File:Sambor_Prei_Kuk_N07_B.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sambor_Prei_Kuk_N07_B.jpg|Temple N7.
File:Vajimukha_Musée_Guimet_1197_1.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Vajimukha_Mus%C3%A9e_Guimet_1197_1.jpg|Vajimukha (horse-headed deity) from temple N7 at the Guimet Museum.
File:Sambor_Prei_Kuk_S01_B.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sambor_Prei_Kuk_S01_B.jpg|Temple S1.
File:Yeai_Poeun_Temple_group_S_en_2014_(8).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Yeai_Poeun_Temple_group_S_en_2014_(8).jpg|S1 Yeai Poeun Temple
File:Prasat_Boram_(Cambodia)_en_2014.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Prasat_Boram_(Cambodia)_en_2014.jpg|*Prasat Boram*
File:Sambor_Prei_kuk.-_S1_en_2014_.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sambor_Prei_kuk.-_S1_en_2014_.jpg|*Prasat Boram* S1 Sanctuary. Sambor Prei Kuk.
File:Sambor_Prei_Kuk_S01_C.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sambor_Prei_Kuk_S01_C.jpg|Interior Temple S1.
File:Sambor_Prei_Kuk_S02.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sambor_Prei_Kuk_S02.jpg|Interior Temple S1.
File:Sambor_Prei_Kuk_N18.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sambor_Prei_Kuk_N18.jpg|Temple N18.
File:Sambor_Prei_Kuk_N16_B.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sambor_Prei_Kuk_N16_B.jpg|Temple N16.
File:Sambor_Prei_Kuk.-_Statue_de_Yeay_Mao_du_Sanctuaire_S1.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sambor_Prei_Kuk.-_Statue_de_Yeay_Mao_du_Sanctuaire_S1.jpg|Yeay Mao in Sanctuaire S1.jpg



## Referenzi