Nessebar

**Nessebar** (spiss traskritta wkoll bħala **Nesebar** jew **Nesebur**, bil-Bulgaru: Несебър, ippronunzjata [nɛˈsɛbɐr]) hija belt antika u waħda mill-iżjed bliet ewlenin bil-baħar tul il-kosta tal-Baħar l-Iswed, li tinsab fil-Provinċja ta' Burgas. Hija ċ-ċentru amministrattiv tal-Muniċipalità ta' Nessebar. Spiss imlaqqma l-"*Perla tal-Baħar l-Iswed*", Nessebar hija belt-mużew rikka li ssawret b'iktar minn tliet millenji ta' evoluzzjoni storika. Il-belt żgħira teżisti f'żewġ partijiet isseparati minn istmu dejjaq magħmul mill-bniedem, b'parti antika tal-insedjament fuq il-peniżola (li qabel kienet gżira), u b'parti iktar moderna (bil-lukandi u bl-iżvilupp modern) fuq in-naħa tal-art kontinentali. Il-parti l-antika fiha evidenza ta' okkupazzjoni minn varjetà ta' ċivilizzazzjonijiet differenti tul l-eżistenza tagħha.

Hija waħda mill-iżjed destinazzjonijiet turistiċi u portijiet marittimi prominenti mal-Baħar l-Iswed, f'żona li saret tassew popolari b'diversi lukandi kbar — l-ikbar żona hija magħrufa mat-turisti bħala *Sunny Beach* (il-Bajja Xemxija) u tinsab fit-Tramuntana ta' Nessebar.

Nessebar sabet ruħha diversi drabi fil-frunitera ta' imperu mhedded, u għaldaqstant hija belt bi storja rikka ħafna. Minħabba l-abbundanza ta' binjiet storiċi fil-belt, iċ-ċentru storiku tal-belt ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1983.

Sa Diċembru 2019, il-belt kellha popolazzjoni ta' 13,600 abitant.

## Isem
L-insedjament kien magħruf bil-Grieg bħala *Mesembria* (bil-Grieg: Μεσημβρία), xi kultant imsemmi *Mesambria* jew *Melsembria* (jiġifieri l-belt ta' Melsas). Jingħad li l-isem jaf oriġina minn *Melsambria* ta' Traċja. Madankollu, l-oriġini Traċjana ta' dak l-isem hi kemxejn dubjuża. Barra minn hekk, it-tradizzjoni rigward Melsas, bħala l-fundatur tal-belt, hija dgħajfa u hija parti minn ċiklu ta' leġġendi etimoloġiċi abbundanti fost il-bliet Griegi. Milli jidher ukoll, il-ġrajja ta' Melsas kienet rikostruzzjoni aħħarija tal-perjodu Ellenistiku, meta Mesembria kienet belt kostali importanti.

Qabel l-1934, l-isem Bulgaru komuni tal-belt kien Месемврия, *Mesemvriya*. Dan ġie sostitwit bl-isem attwali, li qabel kien jintuża fid-djalett ta' Erkech biswit Nessebar. Iż-żewġ forom tal-isem x'aktarx li oriġinaw mill-isem Grieg ta' Mesembria.

## Storja
L-arkeologa Bulgara Lyuba Ognenova-Marinova mexxiet sitt spedizzjonijiet arkeoloġiċi taħt l-ilma għall-Akkademja Bulgara tax-Xjenzi bejn l-1961 u l-1972 fl-ilmijiet tul il-kosta Bulgara tal-Baħar l-Iswed. Ix-xogħol tagħha wassal għall-identifikazzjoni ta' ħames perjodi kronoloġiċi ta' urbanizzazzjoni fuq il-peniżola madwar Nessebar sal-aħħar tat-tieni millenju Q.K., li kienu jinkludu il-protopoli Traċjana, il-kolonja Griega ta' Mesambria, villaġġ immexxi mir-Rumani sal-Perjodu Kristjan Bikri, insedjament Medjevali u raħal Rinaxximentali, magħruf bħala Mesembria jew Nessebar.

Ix-xogħol tal-inġinerija madwar il-kosta tal-peniżola twettaq fis-snin 80 tas-seklu 20, kemm għall-preservazzjoni tal-kosta (u tal-importanza storika tagħha) kif ukoll għall-konsolidazzjoni taż-żona bħala port.

### Antikità
Oriġinarjament insedjament Traċjan magħruf bħala *Mesembria*, ir-raħal sar kolonja Griega meta ġie insedjat mid-Dorjani minn Megara fil-bidu tas-seklu 6 Q.K. Minn hemm 'il quddiem ir-raħal sar ċentru kummerċjali importanti u rivali ta' Apollonja (Sozopol). Baqa' l-unika kolonja Dorjana tul il-kosta tal-Baħar l-Iswed, peress li l-kumplament kienu kolonji tipiċi tal-Baħar Jonju. Fl-425-424 Q.K. ir-raħal ingħaqad mal-Lega Deljana, taħt it-tmexxija ta' Ateni.

Il-fdalijiet li nstabu jmorru lura l-iktar għall-perjodu Ellenistiku u jinkludu akropoli, tempju ta' Apollo u agora. Ħajt li kien parti mill-fortifikazzjonijiet Traċjani għadu viżibbli fin-naħa tat-Tramuntana tal-peniżola.

F'Mesembria ġew zekkati muniti tal-bronż u tal-fidda mis-seklu 5 Q.K. u muniti tad-deheb mis-seklu 3 Q.K. Ir-raħal spiċċa taħt ir-Rumani fil-71 Q.K., iżda baqa' jgawdi l-privileġġi li kellu, bħad-dritt li jizzekka l-muniti tiegħu stess.

### Medjuevu

Mesembria kienet waħda mill-iżjed fortizzi importanti tal-Imperu Ruman tal-Lvant mis-seklu 5 W.K. 'il quddiem, iġġieldu għaliha l-Biżantini u l-Bulgari, u nħatfet u ġiet inkorporata fl-artijiet tal-Ewwel Imperu Bulgaru fit-812 mill-Khan Krum wara assedju ta' ġimagħtejn, allavolja mbagħad ġiet ċeduta mill-ġdid lil Biżanzju minn Knyaz Boris I fit-864 u nħakmet mill-ġdid minn ibnu il-Ksar Xmun il-Kbir. Matul it-Tieni Imperu Bulgaru l-belt ġiet ikkontestata wkoll mill-forzi Bulgari u Biżantini u gawdiet prosperità partikolari taħt il-Ksar Bulgaru Ivan Alexander (1331-1371) sa ma nħakmet mill-ġellieda tal-Kruċjati mmexxija minn Amadeus VI, il-Konti tas-Savoia fl-1366. Il-verżjoni Bulgara tal-isem, trażlitterata bħala *Nesebar* jew *Mesebar*, ġiet iddokumentata mis-seklu 11.

Fost il-monumenti Medjevali hemm l-i*Stara Mitropoliya* ("veskovat l-antik"; magħrufa wkoll bħala l-Knisja ta' Santa Sofija), bażilika tas-seklu 5-6 mingħajr transett; il-knisja tas-seklu 6 iddedikata lill-Madonna; u n-*Nova Mitropoliya* ("veskovat il-ġdid"; magħrufa wkoll bħala l-Knisja ta' San Stiefnu) tas-seklu 11 li baqgħet tissebbaħ sas-seklu 18. Fis-sekli 13 u 14 inbniet sensiela notevoli ta' knejjes: ta' San Teodoru, San Paraskeva, San Mikiel, San Gabriel u San Ġwann Aliturgetos.

### Ottomani
Fl-1453 il-belt inħatfet mill-Imperu Ottoman u dan immarka l-bidu tad-deklin tagħha, iżda l-wirt arkitettoniku tagħha baqa' intatt u ġie arrikkit fis-seklu 19 bil-kostruzzjoni ta' djar tal-injam bi stil tipiku tal-kosta Bulgara tal-Baħar l-Iswed f'dak il-perjodu. Fil-bidu tas-seklu 19 bosta ċittadini lokali ngħaqdu fl-organizzazzjoni patrijottika Griega, Filiki Eteria, filwaqt li meta faqqgħet il-Gwerra Griega tal-Indipendenza (1821), parti miż-żgħażagħ tal-belt ħadu sehem fit-taqbida taħt Alexandros Ypsilantis.

Nessebar kienet ċentru *kaza* fis-*sanjak* ta' İslimye tal-Provinċja ta' Edirne qabel l-1878.

### Tielet Stat Bulgaru
Wara l-Liberazzjoni tal-Bulgarija mill-ħakma Ottomana fl-1878, Nessebar saret parti mill-provinċja Ottomana awtonoma tal-Lvant ta' Rumelia fid-dipartiment ta' Burgas sa ma ngħaqdet mal-Prinċipat tal-Bulgarija fl-1885. Għall-ħabta ta' tmiem is-seklu 19, Nessebar kienet raħal żgħir ta' sajjieda u ta' vitikolturi Griegi. Fl-1900 ir-raħal kellu popolazzjoni ta' madwar 1,900 ruħ, li 89 % minnhom kienu Griegi, iżda baqa' raħal relattivament vojt. Żviluppa bħala belt ewlenija Bulgara żviluppat mal-baħar mill-bidu tas-seklu 20. Wara l-1925 inbniet parti ġdida moderna tal-belt u ċ-ċentru storiku antik tal-belt ġie rrestawrat.

## Knejjes
Nessebar xi kultant jingħad li hija l-belt bl-ogħla għadd ta' knejjes *pro capita*. Illum il-ġurnata hemm total ta' erbgħin knisja, sħaħ jew fdalijiet, fl-inħawi tal-belt. Uħud mill-iżjed famużi jinkludu:

* il-Knisja ta' Santa Sofija jew il-Veskovat l-Antik (*Stara Mitropoliya*) (is-sekli 5 - 6)
* il-Bażilika tal-Madonna ta' Eleusa (is-seklu 6)
* il-Knisja ta' San Ġwann il-Battista (is-seklu 11)
* il-Knisja ta' San Stiefnu jew il-Veskovat il-Ġdid (*Nova Mitropoliya*) (is-seklu 11; rikostruwita fis-sekli 16-18)
* il-Knisja ta' San Teodoru (is-seklu 13)
* il-Knisja ta' San Paraskevi (is-sekli 13-14)
* il-Knisja tal-Arkanġli Mqaddsa Mikiel u Gabriel (is-sekli 13-14)
* il-Knisja ta' Kristu Pantokrator (is-sekli 13-14)
* il-Knisja ta' San Ġwann Aliturgetos (is-seklu 14)
* il-Knisja ta' San Spas (is-seklu 17)
* il-Knisja ta' San Klement (is-seklu 17)
* il-Knisja ta' Marija Assunta (is-seklu 19)

Il-knejjes ta' Nessebar, li nbnew taħt it-tmexxija tal-Biżantini, tal-Bulgari jew tal-Ottomani, jirrappreżentaw il-wirt arkitettoniku rikk tad-dinja Ortodossa tal-Lvant u juru l-iżvilupp gradwali mill-bażiliki Kristjani Bikrin għall-knejjes Medjevali b'għamla ta' salib u msaqqfa bil-koppli.

## Sit ta' Wirt Dinji

Il-Belt Antika ta' Nessebar ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1983.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (iii)** "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-**kriterju (iv)** "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".

## Sport

; Futbol

It-tim lokali tal-futbol ta' PFC Nesebar jieħu sehem fil-kampjonat tal-futbol nazzjonali tat-tielet diviżjoni (dilettanti). Il-grawnd tal-klabb jesa' sa 6,000 spettatur u jintużaw ukoll grawnd komplementari għall-kiri jew għall-prattika.

; Tennis

Fil-belt hemm bosta possibbiltajiet fejn wieħed jista' jilgħab it-tennis speċjalment fl-istaġun tas-sajf. Iż-żewġ klabbs prinċipali b'courts fil-beraħ u fuq ġewwa huma TC Egalite u l-Akkademja tat-Tennis ta' Nessebar.

## Tribut
Id-Distakk ta' Nessebar fuq il-Gżira ta' Livingston fil-Gżejjer tan-Nofsinhar ta' Shetland, l-Antartika, huwa msemmi għall-belt ta' Nessebar.

## Gallerija

Stampa:Church of Christ Pantocrator, Nesebar (by Pudelek).JPG|Il-Knisja ta' Kristu Pantokrator.
Stampa:St Stephen church - Nesebar.jpg|Il-Knisja ta' San Stiefnu.
Stampa:Church of Saint John the Baptist Nesebar.jpg|Il-Knisja ta' San Ġwann il-Battista.
Stampa:Nessebar, Bulgaria - panoramio (69).jpg|Il-mitħna tal-injam qabel id-daħla tal-belt.
Stampa:8230 Nessebar, Bulgaria - panoramio (11).jpg|Djar tipiċi tal-injam fiċ-ċentru storiku.
Stampa:Church of Saint Sophia in Nesebar 10.JPG|Il-Knisja ta' Santa Sofija.
Stampa:Nessebar city.jpg|Iċ-ċentru ta' Nessebar.
Stampa:Panorama Nesebar.jpg|Veduta panoramika ta' Nessebar.
Stampa:Big beach hotels New town Nessebar southside.jpg|Il-parti l-ġdida ta' Nessebar.


## Referenzi