Premier League

Il-**Premier League** (magħruf uffiċjalment bħala l-**Barclays Premier League** għal raġunijiet ta' sponsorizzazzjoni) huwa kampjonat professjonali għall-klabbs tal-futbol li jinsabu fl-ogħla diviżjoni tal-futbol Ingliż. Hu fost l-iktar kampjonati sportivi segwiti fid-dinja u l-iktar kampjonat bi profitt.

Il-kompetizzjoni ġiet fundata bħala **FA Premier League** fl-20 ta' Frar 1992 u l-ewwel sett ta' logħob intlagħbu fil-15 ta' Awwissu ta' dik l-istess sena, wara d-deċiżjoni mill-klabbs tal-Ewwel Diviżjoni biex jinfirdu mill-Football League u b'hekk jieħdu vantaġġ ta' drittijiet televiżivi; il-Football League kien serva bħala l-ewwel kompetizzjoni tal-futbol tal-Ingilterra u ta' Wales mill-1888. Minn dakinhar 'l hawn, il-Premier League sar l-aktar kampjonat sportiv segwit, fejn jiġi mxandar f'212-il territorju lil 643 miljun dar u udjenza li tlaħħaq mal-4.7 biljun ruħ. Il-Premier League huwa klassifikat fit-tieni post fil-koeffiċjenti tal-UEFA bbażat skont il-prestazzjonijiet tal-klabbs Ingliżi f'kompetizzjonijiet Ewropej fl-aħħar ħames snin.

Mill-1888, total ta' 23 klabb ġie nkurunat ċampjin Ingliż. Mill-45 klabb li ikkompetew mill-bidu tal-Premier League fl-1992, ħamsa rebħu t-titlu: Manchester United (13), Arsenal (3), Chelsea (3), Blackburn Rovers (1) u Manchester City. Iċ-ċampjin attwali tal-Premier League huma Manchester United li rebħu t-titlu għall-istaġun 2012–13.

## Storja
### Oriġini

Minkejja suċċess notevoli fil-kamp Ewropew matul is-snin sebgħin u l-bidu tas-snin tmenin, l-aħħar tat-tmeninijiet immarkaw żmien ikrah għall-futbol Ingliż. L-impjanti sporti kienu fi stat ħażin, il-partitarji kellhom faċilitajiet ħżiena, il-vandali kienu fl-aqwa tagħhom, u l-klabbs Ingliżi kienu sospiżi mill-kompetizzjonijiet Ewropej wara l-ġrajja ta' Heysel fl-1985. L-Ewwel Diviżjoni tal-Football League, li mill-1888 kienet isservi bħala l-ogħla diviżjoni tal-futbol fl-Ingilterra, kienet 'il bogħod mil-livell tas-Serie A Taljana u tal-La Liga Spanjola f'dak li għandu x'jaqsam mal-attendenzi u introjtu; ħafna plejers Ingliżi kienu telqu mill-Ingilterra biex jilgħabu barra.

Madanakollu, il-folja nqalbet mal-bidu tas-snin disgħin; l-Ingilterra laħqet is-semifinali fit-Tazza tad-Dinja 1990. Il-UEFA neħħiet is-sospensjoni ta' ħames snin fl-1990 (b'Manchester United jgħollu t-Tazza tat-Tazez Ewropej fl-1991) u t-"Taylor Report" dwar is-sigurtà tal-impjanti, li ppropona żvilupp fil-grawnds, ġie ppublikat f'Jannar ta' dik is-sena.

Il-flus mit-televiżjoni saru iktar importanti; il-Football League rċieva £6.3 miljun għal ftehim ta' sentejn fl-1986, imma meta l-ftehim reġa' ġie mġedded fl-1988, is-somma telgħet għal £44 fl-erba' snin ta' wara. In-negozjati tal-1988 wasslu l-ewwel sinjali ta' firda fil-kampjonat; għaxar klabbs heddu li jitilqu u jifformaw "*super league*", imma ġew persważi sabiex jibqgħu. Hekk kif l-impjanti tjiebu u l-introjti żdiedu, l-aqwa timijiet tal-pajjiż ikkunsidraw li jitilqu mill-Football League sabiex jieħdu vantaġġ tal-influss qawwi ta' flus li kien qiegħed jintefa'.

### Fundazzjoni

F'għeluq tal-istaġun 1991, kienet ġiet ideata proposta ta' bidu ta' kampjonat ġdid li kien jġib aktar flus. Il-Ftehim tal-Membri Fundatarji, iffirmat fis-17 ta' Lulju 1991 mit-timijiet tal-aqwa serje, stabbilixxew il-prinċipji bażiċi biex issir l-FA Premier League. L-aqwa diviżjoni li kienet għadha kemm ġiet fundata kien se jkollha independenza kummerċjali mill-Football Association u l-Football League, fejn jagħti lill-FA Premier League il-liċenzja li tinnegozja ix-xandar tagħha u ftehim ta' sponsorizazzjoni. Din kienet ikkunsidrata bħala neċessarja biex klabbs Ingliżi jistgħu għal darb'oħra jikkompetu u jirbħu lill-aqwa tal-Ewropa, waqt li jattiraw l-aqwa talent tad-dinja, xi ħaġa li fl-1991 kienet prattikkament impensabbli.

Fl-1992, il-klabbs tal-First Division irriżenjaw mill-Football League u fis-27 ta' Marzu 1992, l-FA Premier League kienet iffurmata bħala kumpanija li kienet limitata għal uffiċċju sakemm imxew għall-kwartieri ġenerali f'Lancaster Gate. Dan kien ifisser separazzjoni tal-Football League li kienet ilha sservi bl-erba' diviżjonijiet tagħha għal 104 snin; il-Premier League kienet se topera b'diviżjoni waħda u l-Football League bi tlieta. Ma kien hemm l-ebda tibdil fil-format tal-kompetizzjoni; l-istess numru ta' timijiet li jikkompetu fl-aqwa serje, u promozzjoni u relegazzjoni bejn il-Premier League u l-First Division il-ġdida baqgħet l-istess bħall-First u s-Second Division l-antiki.

It-22 membri inawgurali tal-Premiership kienu Arsenal, Aston Villa, Blackburn Rovers, Chelsea, Coventry City, Crystal Palace, Everton, Ipswich Town, Leeds United, Liverpool, Manchester City, Manchester United, Middlesbrough, Norwich City, Nottingham Forest, Oldham Athletic, Queens Park Rangers, Sheffield United, Sheffield Wednesday, Southampton, Tottenham Hotspur, u Wimbledon FC.

### Stabbiliment

Sa tmiem l-istaġun 2009–10, kien hemm 18-il staġun komplut tal-Premier League. L-ewwel staġun tal-kampjonat sar fl-1992–93 u oriġinarjmanet kien kompost minn 22 klabb. L-ewwel gowl tal-Premiership sar minn Brian Deane ta' Sheffield United fir-rebħa ta' 2–1 kontra Manchester United. Wara l-insistenza mill-FIFA, in-numru ta' timijiet naqas għal għoxrin fl-1995 meta erba' timijiet kienu relegati u tnejn biss promossi. Fit-8 ta' Ġunju 2006, il-FIFA xtaqet li kull kampjonat kbir fl-Ewropa, li jinkludi wkoll is-Serie A Taljana u l-La Liga Spanjola, in-numru ta' timijiet ikun ta' tmintax mal-bidu tal-istaġun 2007–08. Il-Premier League ħabbret l-intenzjoni li tirreżisti l-idea tan-nuqqas ta' timijiet. L-istaġun 2007–08, fl-aħħar beda b'20 tim. Il-kampjonat biddel ismu minn *FA Premier League* għal sempliċiment *Premier League* fl-2007. F'dak l-istess staġun kien hemm diskussjoni dwar jekk ikunx hemm id-39 logħba, fejn din tintlagħab barra mill-Ingilterra.

## Struttura

Il-Premier League hu operat bħala korporazzjoni li hi pposseduta mill-għoxrin klabb. Kull klabb hu kkunsidrat bħala azzjonista b'vot kull wieħed fuq regoli li jkunu se jinbidlu u l-kuntratti. Il-klabbs jeleġġu ċ-ċermen, iċ-ċif eżekuttiv, u l-bord tad-diretturi biex jieħdu ħsieb l-operazzjonijiet ta' kuljum dwar il-kampjonat. Il-Football Association mhix involuta direttament fl-operazzjonijiet tal-Premier League, però għandha poter bħala azzjonista speċjali matul l-elezzjonijiet tal-pożizzjonijiet għoljin u meta regoli ġodda jiġu introdotti.

Il-Premier League jibgħat repreżentattivi għall-Forum tal-Klabbs Ewropej tal-UEFA. Dan il-forum huwa responsabbli biex jeleġġi tliet membri għall-Kumitat tal-Kompetizzjonijiet għall-klabbs tal-UEFA, li hi involuta fl-operazzjonijiet tal-kompetizzjonijiet tal-UEFA bħaċ-Champions League u t-Tazza UEFA.

## Klabbs tal-Premier League

Total ta' 43 klabb ħadu sehem fil-Premier League bejn l-1992 u l-2010. Żewġ klabbs oħra (Luton Town u Notts County) kienu iffirmaw kuntratt mal-Premier League u li kienu ristretti bih, imma spiċċaw relegati qabel l-inawgurazzjoni tal-istaġun tal-Premiership u minn dak iż-żmien qatt ma reġgħu telgħu f'din l-ogħla diviżjoni.

Seba' klabbs ilhom membri tal-Premiership mill-bidu tagħha u komplew l-istaġuni kollha. Dan il-grupp jikkonsisti minn Arsenal, Aston Villa, Chelsea, Everton, Liverpool, Manchester United u Tottenham Hotspur.

### Timijiet tal-istaġun 2011–12

a Membri fundaturi tal-Premier League
b Qatt ma ġew relegati mill-Premier League
ċ Wieħed mit-tnax-il tim oriġinali tal-Football League

## Plejers

Il-klabbs tal-Premier League għandhom kważi l-libertà kompluta fuq ix-xiri ta' kwalunkwe numru u kategorija ta' plejers li jixtiequ. M'hemm l-ebda limitu ta' salarju ta' tim jew individwu, m'hemm l-ebda limitu dwar id-daqs tal-iskwadra, m'hemm l-ebda restrizzjonijiet dwar l-età ħlief dawk applikati mil-liġi tal-impjieg ġenerali, l-ebda restrizzjoni fuq in-numru ta' plejers barranin, u restrizzjoni żgħira fuq plejers barranin — il-plejers kollha b'nazzjonalità tal-Unjoni Ewropea, li jinkludu dawk li għandhom iċ-ċans li jakkwistaw passaport tal-UE permezz ta' xi ġenitur jew nannu/a, huma eleġibbli li jilgħabu, u plejers barra l-UE għandhom iċ-ċans li jiksbu l-permessi għax-xogħol fir-Renju Unit. L-uniku żona fejn ir-regoli ta' reġistrazzjoni tal-plejers tal-Premier League jirrestrinġu iktar minn dawk ta' kampjonati nazzjonali oħra, bħal dawk fil-Belġju u l-Portugall, hi dik fejn il-plejers fuq livell akkademiku li mhumiex mill-UE għandhom ftit aċċess għall-futbol Ingliż. Il-klabbs li jikkompetu fiċ-Champions League jew fil-UEFA Europa League iridu jaqblu mar-regoli tal-eleġibilità tal-plejer imposti mill-UEFA fuq dawn il-kompetizzjonijiet.

Fil-bidu tal-FA Premier League 1992–93, ħdax-il plejer biss li kienu msemmijin fl-ewwel ħdax tat-timijiet mill-ewwel rawnd kienu barranin (plejers barra mir-Renju Unit u mir-Repubblika Irlandiża). Sal-2000–01, in-numru ta' barranin li kienu qed jieħdu sehem fil-Premier League kien ta' 36%. Fl-istaġun 2004–05 il-figura żdiedet għal 45%. Fis-26 ta' Diċembru 1999, Chelsea sar l-ewwel tim fil-Premier League li fl-ewwel ħdax tal-partita semma plejers kollha barranin, u fl-14 ta' Frar 2005 Arsenal kienu l-ewwel biex sejħu sittax-il plejer għal logħba, kollha ta' nazzjonalità barranija. L-ebda kowċ Ingliż ma rebaħ il-Premier League; il-ħames kowċis li rebħu dan it-titlu huma żewġ Skoċċiżi (Sir Alex Ferguson - Manchester United, ħdax-il rebħa; Kenny Dalgish - Blackburn Rovers, rebħa waħda), Franċiż (Arsène Wenger - Arsenal, tliet rebħiet), Portugiż (José Mourinho - Chelsea, żewġ rebħiet) u Taljan (Carlo Ancelotti - Chelsea, rebħa waħda).

Fl-1999 il-Home Office saħħet aktar ir-regoli biex il-plejers li ġejjin minn pajjiżi li mhumiex fl-Unjoni Ewropea, ikollhom permess biex jilgħabu. Preżentament, plejer li mhux ġej miż-żona tal-Unjoni Ewropea jrid ikun lagħab għal pajjiżu mill-inqas 75% mil-logħob kompetittiv tat-tim u li jkun ilu parti mill-iskwadra għal sentejn. Pajjiżu jrid ikun ikklassifikat f'medja tal-inqas mis-70 post fil-klassifika mondjali tal-FIFA f'dawk l-aħħar sentejn. Jekk plejer ma' jilħaqx dawn il-kriterji, il-klabb li jkun se jieħu s-servizzi tiegħu jistgħu jappellaw jekk jemmnu li hu talent speċjali u li jkollu s-saħħa biex jikkontrubwixxi sinjifikament għall-iżvilupp tal-logħba fir-Renju Unit.

Aktar minn 260 plejer barrani jilgħabu fil-kampjonat, u 101 plejer li jilagħbu fil-kampjonat Ingliż ikkompetew fit-Tazza tad-Dinja 2002 fil-Korea u l-Ġappun. Fit-Tazza tad-Dinja 2006 fil-Ġermanja, il-Premier League kien l-aktar kampjonat rappreżentat b'aktar minn tmenin plejer fil-kompetizzjoni, inklużi wkoll 21 tat-23 plejer fl-iskwadra Ingliża.

Ir-rekord tat-trasferimenti tal-Premier League inkiser diversi drabi mill-bidu ta' din il-kompetizzjoni. Qabel il-bidu tal-ewwel staġun tal-Premier League, Alan Shearer sar l-ewwel plejer Brittaniku li nxtara għal aktar minn £3 miljun. Dan ir-rekord mal-ewwel tela' mal-ewwel ftit staġuni tal-Premier League, sakemm Alan Shearer għamel rekord dinji meta ngħaqad ma' Newcastle United għal somma ta' £15-il miljun fl-1996. Dan kien rekord Brittaniku għal erba' snin sakemm Leeds United ħallsu £18-il miljun lil West Ham għall-akkwist ta' Rio Ferdinand. Manchester United sussegwentament kisru r-rekord tliet darbiet bl-akkwisti ta' Ruud van Nistelrooy, Juan Sebastián Verón u Rio Ferdinand. Chelsea kisru r-rekord f'Mejju tal-2006 meta xtraw lil Andry Shevchenko minn AC Milan. Il-figura eżatta ma kinitx pubblikata, imma kien hemm xniegħat li kienet madwar it-£30 miljun. Din is-somma reġgħet ġie megħluba meta Manchester City fl-1 ta' Settembru 2008 ħallsu £32.5 miljun lil Real Madrid għas-servizzi ta' Robinho.

### L-aqwa skorers

Il-plejers fil-Premier League jistgħu jikkompetu għaż-Żarbuna tad-Deheb tal-Premier League, li tingħata lill-aqwa skorer fi tmiem l-istaġun, kif ukoll iż-Żarbuna tad-Deheb għall-ewwel persuna li jiskorja 10, 20 jew 30 gowl fl-istaġun. Huma jistgħu jieħdu sehem ukoll f'kompetizzjonijiet informali tal-Gowl tax-Xahar u l-Gowl tal-Istaġun. Titli oħra li plejers jista' jikkompetu għalihom jinkludu l-aqwa skorer tal-istaġun. L-attakkant ta' Blackburn Rovers u Newcastle United Alan Shearer iżomm ir-rekord tal-aktar gowls skurjati fil-Premiership b'total ta' 260 gowl. Shearer spiċċa għal għaxar darbiet minn erbatax-il staġun fost l-aqwa għaxar skorers tal-Premier League u rebaħ it-titlu tal-aqwa skorer tliet darbiet. Matul l-istaġun 1995–96 hu sar l-ewwel plejer li skorja 100 gowl fil-Premier League. 

Mill-ewwel staġun tal-Premier League fl-1992–93, tlettax-il plejer differenti rebħu jew qasmu t-titlu tal-aqwa skorer. Thierry Henry rebaħ it-tielet wieħed konsekuttiv u total ta' erbgħa meta skorja 27 gowl fl-istaġun 2005–06. Dan in-numru għadda dak ta' tliet titli ta' Shearer, li kien rebaħ bejn l-1994–95 u l-1996–97. Rebbieħa oħra jinkludu Michael Owen u Jimmy Floyd Hasselbaink li rebħu żewġ titli kull wieħed. Andrew Cole u Alan Shearer iżommu r-rekord tal-aktar numru ta' gowls fi staġun (34) - għal Newcastle United u Blackburn Rovers rispettivament. Ir-rekord ta' Cole ġie fl-1993–94 waqt li ta' Shearer wasal fl-istaġun ta' wara, ilkoll fi staġun ta' 42 logħba. Il-marka ta' Shearer ta' 31 gowl minn staġun ta' 38 logħba fl-istaġun 1995–96 kien ugwaljat fl-istaġun 2007–08 minn Cristiano Ronaldo, marka li għeleb ir-rekord tal-aktar gowls skurjati minn midfilder fi staġun.

Manchester United saru l-ewwel tim li skorjaw 1,000 gowl fil-kampjonat meta Cristiano Ronaldo skorja, f'telfa ta' 4–1 kontra Middlesbrough fl-istaġun 2005–06. L-Arsenal hu l-uniku tim ieħor li laħaq dan it-tragward. L-aktar partita li pprovdiet gowls sal-lum il-ġurnata fil-Premier League seħħet fit-29 ta' Settembru 2007 meta Portsmouth rebħu 7–4 lil Reading. Ryan Giggs ta' Manchester United hu l-uniku plejer li kellu l-unur li jiskorja fit-tmintax-il edizzjoni tal-Premier League.

## Referenzi

## Ħoloq esterni

*  Sit uffiċjali
*  Football Association
*  Storja tal-flokkijiet tal-futbol ta' kull klabb