Santiago de Compostela

**Santiago de Compostela** hija l-belt kapitali tal-komunità awtonoma ta’ Galizja, fil-Majjistral ta’ Spanja, b’popolazzjoni ta’ 96,405 abitant. Il-belt oriġinat madwar is-santwarju ta’ San Ġakbu l-Kbir, li issa sar il-Katidral ta’ Santiago de Compostela, bħala d-destinazzjoni tal-Pellegrinaġġ ta’ San Ġakbu, pellegrinaġġ Kattoliku ewlieni li ilu jsir mid-disa’ seklu. Fl-1985, iċ-Ċentru Storiku tal-belt ta’ Santiago de Compostela ġie ddeżinjat Sit ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO. Il-Pellegrinaġġ ta’ San Ġakbu nnifsu sar Sit ta’ Wirt Dinji separat fl-1993.

Il-belt għandha klima miti ħafna għal-latitudni tagħha u fix-xitwa tinżel xita qawwija ħafna minħabba l-prossimità relattiva tagħha għall-irjieħ prevalenti mis-sistemi ta’ pressjoni baxxa tal-Atlantiku.

## Etimoloġija
*Santiago* ġejja mill-evoluzzjoni tal-Galizjan lokali tal-Latin Vulgari *Sanctus Iacobus*, jiġifieri “San Ġakbu”. Skont leġġenda, *Compostela* ġejja mil-Latin *Campus Stellae* (jiġifieri “għalqa tal-kewkba"); madankollu, fil-verità jidher li din il-frażi diffiċilment setgħet wasslet għall-kelma *Compostela* moderna skont l-evoluzzjoni normali mil-Latin għall-Galizjan Medjevali.

Teoriji oħra tal-etimoloġija jgħidu li t-tieni parti ta’ isem il-belt ġejja mil-Latin *compositum*, li bil-Latin Vulgari lokali kienet *Composita Tella*, li tfisser “post tad-dfin”, jew sempliċement mil-Latin *compositella*, li tfisser “komposta tajjeb ħafna” (b’referenza għall-belt). Hemm postijiet oħra fil-Galizja li għandhom din il-kelma bħala parti mit-toponimu tagħhom.

## Il-belt

Il-katidral jinsab fuq naħa waħda tal-pjazza ewlenija taċ-ċentru storiku ta’ din il-belt li baqgħat ippreservata tant tajjeb tul is-sekli. Skont leġġenda Medjevali, il-katavru tal-appostlu Ġakbu l-Kbir ġie ttrasportati lejn Galizja għad-dfin fis-sena 813 u l-post tad-dfin instab minn ragħaj li segwa kewkba tiddi fis-sema sa dak il-post. Inizjalment, dak il-post tad-dfin ġie msejjaħ l-Għolja Libredon u t-topografija fiżika tal-post spiss kienet twassal biex l-irjieħ prevalenti mill-baħar ikeċċu s-sħab minn fuq l-għolja u r-ragħaj jibqa’ jagħraf il-post preċiż anke binhar. Ir-ragħaj irrapporta l-iskoperta tiegħu minnufih lill-Isqof Teodomiro ta’ Iria. L-isqof iddikjara li l-katavru kien dak tal-appostlu Ġakbu l-Kbir u immedjatament għarraf lir-Re Alfonsu II f’Oviedo. Sabiex San Ġakbu jingħata ġieħ, il-katidral inbena fuq il-post fejn jintqal li kien instab il-katavru tiegħu. Il-leġġenda, li kienet tinkludi bosta avvenimenti mirakulużi, ippermettiet lill-Kattoliċi jsaħħu l-appoġġ għall-belt tagħhom fit-Tramuntana ta’ Spanja waqt il-Kruċjati Kristjani kontra l-Musulmani, iżda wasslet ukoll għat-tkabbir u għall-iżvilupp tal-belt.

Fuq in-naħa tal-Punent tal-*Praza do Obradoiro* hemm il-binja eleganti tas-seklu 18 tal-*Pazo de Raxoi* (il-Palazz ta’ Raxoi), li issa tintuża bħala l-binja tal-muniċipju, u fuq il-lemin tal-katidral hemm l-Hostal dos Reis Católicos, li twaqqaf fl-1492 mill-Monarki Kattoliċi, Isabella ta’ Kastilja u Ferdinandu II t’Aragona, bħala ospizju tal-pellegrini (illum lukanda lussuża jew Parador). Il-faċċata tal-katidral li tagħti fuq il-Pjazza ta’ Obradoiro, tidher fuq il-muniti tar-ram ċ-ċenteżmi tal-ewro (€0.01, €0.02, u €0.05).

Santiago de Compostela hija wkoll belt universitarja u l-Università tal-belt ilha li ġiet stabbilita mill-bidu tas-seklu 16. Il-binja ċentrali tal-università tidher l-aħjar mill-alkova fil-park muniċpali l-kbir li jinsab fiċ-ċentru tal-belt.

Fiċ-ċentru storiku tal-belt hemm ħafna toroq dojoq iserrpu li huma mimlijin binjiet storiċi. Il-parti l-ġdida tal-belt mad-dawra kollha taċ-ċentru storiku għandha inqas karattru u hija pjuttost urbana.

Santiago de Compostela tieħu l-ħajja mhux ħażin wara nżul ix-xemx. Kemm fil-parti l-ġdida tal-belt (*a zona nova* bil-Galizjan, *la zona nueva* jew *ensanche* bl-Ispanjol) u fil-parti l-antika (*a zona vella* bil-Galizjan, *la zona vieja* jew *zona monumental* bl-Ispanjol), taħlita tajba ta’ residenti mhux wisq imdaħħlin fiż-żmien u studenti żgħażagħ iżommu l-belt ħajja sas-sigħat bikrin ta’ filgħodu speċjalment fi tmiem il-ġimgħa. Wieħed mill-ikbar parks tal-belt, *Parque da Alameda*, jinsab fil-parti l-ġdida ta’ Santiago de Compostela.

Il-belt issellef isimha wkoll lil wieħed mill-Ordnijiet militari ta’ Spanja: Santiago, Calatrava, Alcántara u Montesa.

Santiago de Compostela hija waħda mill-iktar ċentri ekonomiċi importanti tal-Galizja u hija wkoll is-sede ta’ organizzazzjonijiet bħall-Assoċjazzjoni għall-Kummerċ Ugwali u Ġust, Pangaea.

## Klima
Skont il-klassifikazzjoni klimatika ta’ Köppen, Santiago de Compostela għandha klima oċeanika miti, bi sjuf normali sa sħan bi ftit xita, u bi xtiewi mhux kiefra imma b’ħafna xita. L-irjieħ prevalenti mill-Atlantiku flimkien mal-muntanji tal-madwar, iwasslu biex Santiago de Compostela jkollha wieħed mill-ogħla ammonti ta’ xita fi Spanja kollha, bħala medja: xi 1,550 millimetru fis-sena. Ix-xtiewi ma jkunux kiefra, minkejja l-belt tinsab pjuttost ’il ġewwa mill-baħar u f’altitudni ta’ 370 metru. Il-ġlata tifforma biss minn Diċembru sa Frar, b’medja ta’ 13-il jum biss fis-sena. Il-borra rari tinżel, b’massimu ta’ xi jumejn jew tlieta bħala medja fis-sena. It-temperatura qajla titla’ iktar minn 35 °C (95 °F).

## Storja
Iż-żona fejn tinsab il-belt ta’ Santiago de Compostela kienet ċimiterju Ruman sar-raba’ seklu u kienet okkupata mill-Iżvevi sal-bidu tal-ħames seklu, meta insedjaw il-Galizja u l-Portugall matul il-waqgħa inizjali tal-Imperu Ruman. Iktar ’il quddiem, iż-żona ġiet attribwita lill-Isqof ta’ Iria Flavia (fis-sitt seklu), fil-partizzjoni magħrufa iktar bħala *Parochiale Suevorum*, li ġiet ordnata mir-Re Teodoru. Fil-585, l-insedjament ġie anness mal-kumplament tar-Renju tal-Iżvevi minn Leoviġildu bħala s-sitt provinċja tar-Renju tal-Viżigoti.

Wara li x’aktarx ġiet invaża mill-Għarab bejn is-sena 711 sas-sena 739, il-belt ġiet inkorporata fir-Renju tal-Asturji lejn is-sena 750. Xi mkien bejn is-sena 818 u s-sena 842, matul ir-renju ta’ Alfonsu II tal-Asturji, l-isqof Teodoru ta’ Iria stqarr li sab il-katavru (jew il-fdalijiet tiegħu) li seta’ jiġi attribwit lil San Ġakbu l-Kbir. Din l-iskopertà ġiet aċċettata parzjalment għaliex Leo III u Karlu Manju—li miet fis-sena 814—kienu rrikonoxxew l-Asturji bħala renju u lil Alfonsu II bħala re, u kien irnexxielhom jistabbilixxu rabtiet politiċi u ekkleżjastiċi mill-qrib. Viċin il-post tal-iskopertà, ġew stabbiliti insedjament ġdid u ċentru ta’ pellegrinaġġ, skont kif iddokumenta l-awtur Uswardu fis-sena 865, u li sas-seklu 10 ingħata l-isem ta’ *Compostella*.

Il-kult ta’ San Ġakbu ta’ Compostela kien wieħed minn ħafna li emerġew fit-Tramuntana tal-Peniżola Iberika matul is-sekli 10 u 11, peress li l-ħakkiema ta’ dawk iż-żminijiet kienu jħeġġu l-kulti tagħhom stess li kienu jkunu speċifiċi għar-reġjun, bħal ta’ Santa Eulalia f’Oviedo u Sant’Emiljanu f’Kastilja. Wara li ċ-ċentru tal-poter politiku tal-Asturji mexa minn Oviedo għal León fis-sena 910, il-belt saret iktar rilevanti politikament, u diversi rejiet tal-Galizja u ta’ León ġew akklamati mil-familji nobbli tal-Galizja u inkurunati u kkonsagrati mill-isqof lokali fil-katidral, fosthom Ordoño IV fis-sena 958, Bermudo II fis-sena 982, u Alfonsu VII fl-1111, filwaqt li l-belt saret il-belt kapitali tar-Renju tal-Galizja. Iktar ’il quddiem, ir-rejiet tas-seklu 12 ġew midfuna wkoll fil-katidral, fosthom Fernando II u Alfonsu IX, l-aħħar Rejiet ta’ León u ta’ Galizja qabel ma ngħaqdu f’renju wieħed, jiġifieri r-Renju ta’ Kastilja.

Matul is-seklu 10 u fl-ewwel snin tas-seklu 11, il-Vikingi ppruvaw jassaltaw il-belt—fil-fatt il-Galizja fis-sagi Nordiċi hija magħrufa bħala *Jackobsland* jew *Gallizaland*—u l-isqof Sisenandu II, li nqatel f’battalja kontrihom fis-sena 968, ordna l-kostruzzjoni ta’ fortizza bis-swar biex il-belt sagra tiġi protetta. Fis-sena 997, il-belt ġiet assaltata u parzjalment meqruda minn Ibn Abi Aamir (magħruf bħala al-Mansur), il-mexxej tal-Andalusija li kien akkumpanjat minn esponenti Kristjani għoljin, li kienu xxaħħmu biex jingħataw sehem mir-rikkezzi tal-belt. Madankollu, il-kmandant tal-Andalusija ma wera l-ebda interess fir-relikwi li allegatament huma ta’ San Ġakbu. Bħala tweġiba għal dawn l-isfidi, l-isqof Cresconio, f’nofs is-seklu 11, iffortifika l-belt kollha, u bena swar u torrijiet difensivi.

Skont xi awturi, sa nofs is-seklu 11, il-belt kienet diġà saret post ta’ pellegrinaġġ pan-Ewropew, filwaqt li oħrajn isostnu li l-kult ta’ San Ġakbu, sas-sekli 11-12s, kien kult tal-Galizja biss, appoġġat mir-rejiet tal-Asturji u ta’ León biex jintogħġbu mal-Galizja. Fis-seklu ta’ wara, Santiago de Compostela saret santwarju Kattoliku ewlieni, wara biss dawk ta’ Ruma u ta’ Ġerusalemm. Fis-seklu 12, taħt l-isqof Diego Gelmírez, il-belt saret djoċesi moqdija minn arċisqof, u b’hekk attirat popolazzjoni kbira u multinazzjonali. Taħt it-tmexxija ta’ dan il-prelat, iċ-ċittadini rribellaw, immexxija mill-kunsill lokali, u taw bidu għal tradizzjoni lajka ta’ konfrontazzjoni maċ-ċittadini—li ssieltu għall-awtogovernanza—kontra l-isqof lokali, il-mexxejja lajċi u ġurisdizzjonali tal-belt u tat-territorju fewdali semiindependenti tat-*Terra de Santiago* (“l-art ta’ San Ġakbu”). Il-qofol f’din il-konfrontazzjoni ntlaħaq fis-seklu 14, meta l-prelat il-ġdid, il-Franċiż Bérenger de Landore, ordni l-iġġustizzjar tal-kunsilliera tal-belt fil-kastell tiegħu ta’ *A Rocha Forte*, wara li kien stedinhom għal taħditiet.

Santiago de Compostela nħakmet mill-Franċiżi fil-Gwerer ta’ Napuljun u nsterqulha ħafna mir-rikkezzi tagħha; b’riżultat ta’ dan, il-fdalijiet li kienu ġew attribwiti lill-appostlu ntilfu għal kważi seklu, u baqgħu moħbija fil-kripta tal-katidral.

Fl-iskavi li twettqu fil-katidral matul is-sekli 19 u 20, ġiet skoperta *cella memoriae* jew *martyrium* Rumana, u madwarha fi żmien ir-Rumani u l-Iżvevi kien hemm ċimiterju żgħir li mbagħad ġie abbandunat. Din il-*martyrium*, li hija evidenza tal-eżistenza ta’ post Kristjan sagru antik, xi kultant ġiet attribwita lil Prixiljanu, għalkemm mingħajr provi ulterjuri.

## Sit ta’ Wirt Dinji

Prattikament, fil-belt ta’ Santiago de Compostela hemm żewġ Siti ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO: iċ-Ċentru Storiku tal-belt li ġie ddeżinjat fl-1985 u r-rotot tal-Pellegrinaġġ ta’ San Ġakbu fi Spanja li fl-1993 iddaħħlu fil-lista tal-UNESCO u fl-2015 ġew inklużi rotot oħra fl-istess sit.

L-UNESCO rrikonoxxiet il-valur universali straordinarju taċ-ċentru storiku ta’ Santiago de Compostela abbażi ta’ tliet kriterji tal-għażla li huma: il-kriterju (i) “Rappreżentazzjoni ta’ kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem”; il-kriterju (ii) “Wirja ta’ skambju importanti ta’ valuri umani, tul perjodu ta’ żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ”; u l-kriterju (vi) “Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma’ avvenimenti jew ma’ tradizzjonijiet ħajjin, ma’ ideat jew ma’ twemmin, jew ma’ xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta’ valur universali straordinarju”.

## Referenzi