Teżawru

**Teżawru** jew **[[dizzjunarju]] tas-sinonimi** huwa xogħol ta' referenza għas-sejbien ta' sinonimi u xi kultant antonimi tal-kliem. Spiss teżawru jintuża mill-kittieba sabiex jgħinhom isibu l-aqwa kelma biex jesprimu idea.

Id-dizzjunarji tas-sinonimi għandhom storja twila. Il-kelma "teżawru" ntużat għall-ewwel darba fl-1852 minn Peter Mark Roget għat-teżawru tiegħu *Roget's Thesaurus*.

Filwaqt li xi teżawri, bħal dak ta' Roget, jiġbru flimkien il-kliem f'tassonomija ipernimika ġerarka ta' kunċetti, oħrajn jorganizzawhom alfabetikament jew b'modi oħra.

Il-biċċa l-kbira tat-teżawri ma jinkludux definizzjonijiet, iżda ħafna dizzjunarji jinkludu listi ta' sinonimi.

Xi teżawri u noti dwar is-sinonimi fid-dizzjunarji jikkaratterizzaw id-distinzjonijiet bejn kliem simili, b'noti dwar "il-konnotazzjonijiet u sfumaturi varji tat-tifsira" tagħhom. Xi dizzjunarji tas-sinonimi primarjament jiddifferenzjaw is-sinonimi skont it-tifsira u l-użu. Il-manwali tal-użu bħal *A Dictionary of Modern English Usage* ta' Fowler spiss jagħtu gwida dwar l-użu xieraq tas-sinonimi.

Xi kultant it-teżawri jintużaw biex tiġi evitata r-ripetizzjoni tal-kliem, u minflok ikun hemm varjazzjoni eleganti, li ħafna drabi tiġi kkritikata mill-manwali tal-użu: "il-kittieba xi kultant jużawhom mhux biss sabiex ivarjaw il-vokabularji tagħhom iżda biex ilibbsuhom wisq".

## Etimoloġija
Il-kelma "teżawru" ġejja mil-Latin *thēsaurus*, li min-naħa l-oħra ġejja mill-Grieg θησαυρός (*thēsauros*) li tfisser "teżor, maħżen". L-etimoloġija tal-kelma *thēsauros* mhix ċerta.

Sas-seklu 19, teżawru kien kwalunkwe dizzjunarju jew enċiklopedija, bħat-*Thesaurus Linguae Latinae* (Dizzjunarju tal-Lingwa Latina, 1532), u t-*Thesaurus Linguae Graecae* (Dizzjunarju tal-Lingwa Griega, 1572). Kien Roget li introduċa t-tifsira ta' "ġabra ta' kliem irranġati skont it-tifsira", fl-1852.

## Storja
Fi żmien il-qedem, Filone ta' Byblos kien l-awtur tal-ewwel test li issa kieku jista' jissejjaħ teżawru. Bis-Sanskritu, l-Amarakosha huwa teżawru f'forma ta' versi, li ġie miktub fis-seklu 4.

L-istudju tas-sinonimi sar tema importanti fil-filosofija tas-seklu 18, u Condillac kiteb, iżda qatt ma ppubblika, dizzjunarju tas-sinonimi.

Xi dizzjunarji bikrin tas-sinonimi jinkludu:

* John Wilkins, *An Essay Towards a Real Character, and a Philosophical Language* u *Alphabetical Dictionary* (1668) huma "elenkar u deskrizzjoni regolari tal-affarijiet u tan-nozzjonijiet kollha li għandhom isem". Mhumiex espliċitament dizzjunarji tas-sinonimi — fil-fatt, lanqas biss jużaw il-kelma "sinonimu" — iżda jiġbru flimkien is-sinonimi.
* Gabriel Girard, *La Justesse de la langue françoise, ou les différentes significations des mots qui passent pour synonymes* (1718).
* John Trusler, *The Difference between Words esteemed Synonyms, in the English Language; and the proper choice of them determined* (1766).
* Hester Lynch Piozzi, *British Synonymy* (1794).
* James Leslie, *Dictionary of the Synonymous Words and Technical Terms in the English Language* (1806).
* George Crabb, *English Synonyms Explained* (1818).

*Roget's Thesaurus*, li ġie kkompilat għall-ewwel darba fl-1805 minn Peter Mark Roget, u li ġie ppubblikat fl-1852, isegwi l-arranġament semantiku ta' John Wilkins tal-1668. Għad-differenza ta' dizzjunarji iktar bikrin tas-sinonimi, ma fihx definizzjonijiet jew jimmira li jgħin lill-utent jagħżel fost is-sinonomi. Ilu jiġi stampat kontinwament mill-1852, u għadu jintuża b'mod wiesa' fost il-kelliema tal-Ingliż.

Wieħed mill-iktar teżawri li għadu jintuża għall-Malti huwa *Id-Dizzjunarju Malti u Teżawru tal-Malti Mħaddem* ta' Erin Serracino Inglott.

## Bilingwi
Id-dizzjunarji tas-sinonimi bilingwi huma maħsuba għal dawk li jkunu qed jitgħallmu l-lingwi. Ġeneralment dawn ikunu organizzati b'mod alfabetiku minn lingwa għall-oħra u bil-kontra, bit-traduzzjoni u ġieli xi eżempju kif jintuża l-kliem. Inkella jkunu organizzati b'mod tassonomiku, bl-eżempji, it-traduzzjoni u xi noti dwar l-użu.

## Xjenza informatika u pproċessar tal-lingwa naturali
Fix-xjenza tal-informatika u tal-libreriji, teżawru huwa tip ta' vokabularju kkontrollat.

Teżawru jista' jifforma parti minn ontoloġija u jiġi rrappreżentat f'Sistema Sempliċi ta' Organizzazzjoni tal-Għarfien (SKOS).

It-teżawri jintużaw fl-ipproċessar tal-lingwa naturali għad-diżambigwità tat-tifsiriet tal-kliem u għas-simplifikazzjoni tat-test għas-sistemi tat-traduzzjoni awtomatizzata.

## Ara wkoll

* Dizzjunarju
* Lessiku
* Lessikoloġija
* Enċiklopedija

## Biblijografija

* W.E. Collinson, "Comparative Synonymics: Some Principles and Illustrations", *Transactions of the Philological Society* **38**:1:54-77, Novembru 1939.
* Gerda Hassler, "Lafaye's *Dictionnaire des synonymes* in the History of Semantics" f'Sheli Embleton, John E. Joseph, Hans-Josef Hiederehe, *The Emergence of the Modern Language Sciences*, John Benjamins 1999, , p. **1**:27-40.
* Werner Hüllen, "Roget's Thesaurus, deconstructed" f**Historical Dictionaries and Historical Dictionary Research'', saġġi mill-''International Conference on Historical Lexicography and Lexicology'', l-Università ta' Leicester, 2002, Max Niemeyer Verlag 2004, , p. 83-94.
* Werner Hüllen, ''A history of Roget's thesaurus : origins, development, and design'', Oxford University Press 2004, .
* Werner Hüllen, ''Networks and Knowledge in Roget's Thesaurus'', Oxford, Jannar 2009, .
* Gertrude E. Noyes, "The Beginnings of the Study of Synonyms in England", ''Publications of the Modern Language Association of America (PMLA)'' **66**:6:951-970 (Diċembru 1951), JSTOR 460151.
* Eric Stanley, "Polysemy and Synonymy and how these Concepts were Understood from the Eighteenth Century onwards in Treatises, and Applied in Dictionaries of English" f**Historical Dictionaries and Historical Dictionary Research*, papers from the *International Conference on Historical Lexicography and Lexicology'', l-Università ta' Leicester, 2002, Max Niemeyer Verlag 2004, , p. 157-184.

## Referenzi

## Ħoloq esterni