Muntanja Pelée

Il-**Muntanja Pelée** (bil-Franċiż: **Mont Pelée**; pronunzja: /pəˈleɪ/ *pə-LAY*; jew *Montagne Pelée*, pronunzja: [mɔ̃taɲ pəle]; bil-Kreole tal-Antilli: *Montann Pèlé*), li tfisser "muntanja mingħajr veġetazzjoni" jew litteralment "muntanja mqaxxra" bil-Franċiż, hija vulkan attiv fin-naħa tat-Tramuntana ta' Martinique, gżira u territorju ekstra-Ewropew fl-Ark Vulkaniku tal-Antilli Inferjuri tal-Karibew. Il-kon vulkaniku tagħha huwa magħmul minn saffi stratifikati ta' rmied imwebbes u lava ssolidifikata. L-iżjed żbroff reċenti seħħ fl-1932.

L-iżbroff tal-istratovulkan tal-1902 qered ir-raħal ta' Saint-Pierre, u qatel bejn 29,000 u 30,000 ruħ fi ftit minuti, fl-agħar diżastru vulkaniku tas-seklu 20. L-iżbroff prinċipali, fit-8 ta' Mejju 1902, ħalla tliet persuni biss ħajjin. Ludger Sylbaris irnexxielu jibqa' ħaj minħabba li kien jinsab f'ċella ta' ħabs bi ftit ventilazzjoni qisha kantina. Léon Compère-Léandre, li kien jgħix fit-tarf tar-raħal, ġarrab ħruq gravi. It-tielet persuna kienet tifla żgħira jisimha Havivra Da Ifrile, li ħarbet lejn għar tal-baħar fil-qrib fuq dgħajsa, filwaqt li ġarrbet ħruq mill-irmied li niżel mill-iżbroff.

Fl-2023, il-Muntanja Pelée u l-Pitons tat-Tramuntana tniżżlu fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.

## Pożizzjoni [[Ġeografija|ġeografika]] u deskrizzjoni
Il-Muntanja Pelée hija r-riżultat ta' żona tipika tas-subduzzjoni. Dan il-fenomenu ġeoloġiku fforma l-ark ta' gżejjer tal-Antilli Inferjuri, li huma katina ta' vulkani f'kurvatura b'tul ta' bejn wieħed u ieħor 850 kilometru (530 mil), bejn Puerto Rico u l-Venezwela, fejn il-Plakka Tettonika tal-Karibew tiltaqa' mal-qoxra oċeanika tal-Atlantiku li tagħmel parti mill-Plakka Tettonika tal-Amerka t'Isfel. Vulkani oħra fl-ark ta' gżejjer huma magħrufa wkoll għall-attività vulkanika tagħhom, fosthom il-vulkan La Soufrière ta' Saint Vincent, il-vulkan ta' La Grande Soufriere ta' Guadeloupe, il-vulkan tal-Għoljiet ta' Soufrière ta' Montserrat, u l-vulkan ta' taħt il-baħar magħruf bħala Kick 'em Jenny.

## [[Storja]] ġeoloġika
Il-vulkanologi identifikaw tliet fażijiet differenti fl-evoluzzjoni tal-Muntanja Pelée bħala vulkan: inizjali, intermedja u moderna. Fil-fażi inizjali, imsejħa l-istadju "Paléo-Pelée", il-Muntanja Pelée kienet stratovulkan komuni. Il-kon fl-istadju Paléo-Pelée kien magħmul minn bosta saffi ta' flussi tal-lava u radam vulkaniku frammentat. Il-fdalijiet tal-kon tal-istadju Paléo-Pelée għadhom viżibbli fil-veduta tat-Tramuntana tal-vulkan attwali.

It-tieni stadju, issa msejjaħ il-fażi intermedja, beda madwar 100,000 sena ilu, wara perjodu twil ta' tbaqbiq. Dan l-istadju huwa raggruppat mal-formazzjoni tal-"koppla" tal-lava ta' Morne Macouba, imbagħad iktar 'il quddiem, mal-kaldera ta' Morne Macouba. Matul il-fażi intermedja, kien hemm diversi żbroffi li pproduċew flussi piroklastiċi bħal dawk li qerdu lil Saint-Pierre fl-iżbroff tal-1902. Madwar 25,000 sena ilu, settur kbir tal-Lbiċ ikkrolla, u fforma ċediment tal-art. Dan l-avveniment kien simili għall-iżbroff tal-Muntanja St. Helens fl-1980.

L-istadju modern tal-evoluzzjoni tal-Muntanja Pelée ħoloq il-biċċa l-kbira tal-kon attwali, b'depożiti tal-ħaffiefa u r-riżultati ta' flussi piroklastiċi tal-imgħoddi. Iktar minn 30 żbroff ġew identifikati matul l-aħħar 5,000 sena tal-attività tal-vulkan.

3,000 sena ilu, wara żbroff kbir bil-ħaffiefa, iffurmat il-kaldera ta' Étang Sec (li bil-Franċiż litteralment tfisser Għadira Niexfa). L-iżbroff tal-1902 seħħ fi ħdan il-krater ta' Étang Sec. Dan l-iżbroff ifforma bosta flussi piroklastiċi u pproduċa koppla vulkanika li mliet il-kaldera. Il-Muntanja Pelée baqgħet tiżbroffa sal-4 ta' Lulju 1905. Minn dak iż-żmien 'il quddiem, il-vulkan baqa' rieqed sal-1929.

Fis-16 ta' Settembru 1929, il-Muntanja Pelée reġgħet bdiet tiżbroffa. Din id-darba, ma kien hemm l-ebda eżitazzjoni min-naħa tal-awtoritajiet u ż-żona fil-periklu ġiet evakwata minnufih. L-iżbroff tal-1929 ifforma t-tieni koppla vulkanika fil-kaldera ta' Étang Sec u pproduċa flussi piroklastiċi li tbattlu fil-wied tax-xmara Blanche. Għalkemm kien hemm flussi piroklastiċi, l-attività ma kinitx daqshekk vjolenti daqs l-attività tal-1902. Laħqet il-qofol tagħha bil-ħolqien ta' "sinsla" jew "tapp" tal-lava, għalkemm ferm iżgħar minn tal-iżbroff tal-1902, fil-quċċata. L-attività vulkanika ntemmet fl-aħħar tal-1932.

## Qagħda attwali
Attwalment il-vulkan huwa attiv. Kull sena f'Martinique jkun hemm għadd ta' terremoti tettoniċi vulkaniċi, u l-Muntanja Pelée tiġi osservata b'mod kontinwu mill-ġeofiżiċi u mill-vulkanologi. Qabel l-iżbroff tal-1902 — saħansitra fis-sajf tal-1900 — kien hemm sinjali ta' żieda fl-attività tad-dħaħen vulkaniċi fil-krater ta' Étang Sec. Fl-1792 u fl-1851 kien hemm żbroffi freatiċi (tal-istim) relattivament żgħar li kienu evidenza li l-vulkana kien attiv. X'aktarx li l-vulkan jagħti sinjali ta' attività qabel ma jiżbroffa, u l-attività vulkanika tal-Muntanja Pelée (inkluż l-iżbroffi vjolenti żvelati permezz tad-datazzjoni bir-radjukarbonju) hija fattur estremament importanti għall-valutazzjoni tal-perikli.

Ir-raħal ta' Saint-Pierre qatt ma reġa' nbena mill-ġdid, għalkemm minfloku nbnew xi villaġġi żgħar. Huwa stmat li l-popolazzjoni tal-Komun ta' Saint-Pierre fl-2017 kienet tammonta għal 4,123 ruħ.

Fis-6 ta' Diċembru 2020, l-Osservatorju Vulkanoloġiku ta' Martinique tella' l-livell ta' allerta tal-Muntanja Pelée għal Isfar [Ibaqbaq] minn Aħdar [Normali], minħabba żieda fis-sismiċità taħt il-vulkan li bdiet minn April 2019, u osservazzjonijiet ta' theżżiżiet fix-xahar ta' qabel.

Sa fejn huwa magħruf, dan kien l-ewwel sinjal ta' attività vulkanika minn tmiem l-iżbroff tal-1929–1932. Tabilħaqq dan il-vulkan huwa tassew perikoluż, u b'hekk hija meħtieġa viġilanza kbira tal-attività tiegħu. Attwalment mhux magħruf jekk il-vulkan daħalx f'perjodu ġdid ta' żbroffar.

Skont l-istqarrija għall-istampa tal-Osservatorju Vulkanoloġiku ta' Martinique:Iż-żieda fis-sismiċità ta' oriġini vulkanika fil-wiċċ (sa 4–5 kilometri (2.5–3 mili) taħt il-quċċata) osservata minn April 2019, għaldaqstant hija ċertament 'il fuq mill-livell bażiku li huwa karatteristiku tal-Muntanja Pelée.

F'April 2019, is-sismiċità vulkanika seħħet f'fond madwar u taħt il-Muntanja Pelée (iktar minn 10 kilometri (6.2 mili) taħt il-livell tal-baħar). Din jaf tikkorrispondi għall-wasla fil-fond ta' fluwidi tal-magma.

Finalment, ġew osservati reġistrazzjonijiet ġodda ta' sinjali ta' theżżiżiet fit-8 u fid-9 ta' Novembru 2020: dawn jaf jikkorrispondu għall-attivazzjoni mill-ġdid tas-sistema idrotermika.

Anke jekk, fl-istat attwali tal-kejliet, ma seħħet l-ebda deformazzjoni tal-vulkan fuq l-iskala tan-network ta' osservazzjoni, it-tfaċċar, fi ftit xhur, ta' dawn it-tliet tipi differenti ta' sinjali sismiċi ta' oriġini vulkanika juri bidla ċara fl-imġiba tas-sistema vulkanika, u l-attività vulkanika qed tiżdied mil-livell bażiku osservat matul diversi deċennji (traduzzjoni mhux uffiċjali).

## [[Bijoloġija]]
Iż-żrinġ vulkaniku ta' Martinique, *Allobates chalcopis*, huwa endemiku fil-Muntanja Pelée, u huwa l-unika speċi fost iż-żrinġijiet relatati (tal-familja *Aromobatidae*) li huwa endemiku fi gżira oċeanika.

### Żona Importanti tal-[[Għasfur|Għasafar]]
Żona pjuttost forestali ta' 9,262 ettaru (22,890 akru), li tinkorpora il-muntanja u li tibqa' sejra sal-baħar lejn in-naħa tal-Majjistral tagħha, ġiet rikonoxxuta bħala Żona Importanti tal-Għasafar mill-BirdLife International peress li ssostni popolazzjonijiet ta' summien ta' Martinique, ronduni tal-Antilli Inferjuri, kolibri ta' sidirhom aħdar u vjola, kolibri ta' rashom blu, kolibri tat-toppu tal-Antilli, elenji tal-Karibew, żanżarelli tal-Antilli Inferjuri, pewee tal-Antilli Inferjuri, bgħula ta' sidirhom bit-tikek u ta' għajnejhom ikanġu, bgħula kannella u griżi, solitarji ta' sidirhom kannella, ewfonji tal-Antilli, orioles ta' Martinique, saltaturi tal-Antilli Inferjuri u sponsuni bumunqara tal-Antilli Inferjuri.

## Sit ta' Wirt Dinji
Il-Vulkani u l-Foresti tal-Muntanja Pelée u l-Pitons tat-Tramuntana ta' Martinique ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2023.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (viii)** "Eżempju straordinarju li jirrappreżenta stadji importanti tal-istorja tad-dinja, inkluż it-trapass tal-ħajja, il-proċessi ġeoloġiċi kontinwi sinifikanti fl-iżvilupp tat-tipi differenti ta' art, jew il-karatteristiċi ġeomorfiċi jew fiżjografiċi sinifikanti"; u l-**kriterju (x)** "Post fejn hemm l-iktar ħabitats naturali importanti u sinifikanti għall-konservazzjoni fil-post tad-diversità bijoloġika, inkluż fejn hemm speċijiet mhedda ta' valur universali straordinarju mill-perspettiva tax-xjenza jew tal-konservazzjoni".

## Protezzjoni
Fis-16 ta' Settembru 2023, l-artijiet vulkaniċi u l-foresti tal-Muntanja Pelée u l-Pitons tat-Tramuntana ta' Martinique tniżżlu flimkien bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. Il-katina muntanjuża vulkanika tirrappreżenta 12 % tat-territorju ta' Martinique. Barra minn hekk, dan is-sit huwa s-seba' Sit ta' Wirt Dinji naturali fi Franza. Id-deżinjazzjoni bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO jaf ikollha impatt pożittiv ukoll fuq it-turiżmu u fuq l-ekonomija ta' Martinique, b'żieda potenzjali ta' viżitaturi ta' bejn 30 u 40 %, skont uffiċjali tal-Park Naturali ta' Martinique.

## Fil-letteratura

* *The Day The World Ended* ta' Gordon Thomas u Max Morgan Witts (Stein and Day, 1969, 306 paġni). L-awturi użaw rekords kontemporanji u rendikonti ta' min baqa' ħaj biex joħolqu rumanz storiku tal-avvenimenti u tal-ħajja tar-residenti ta' Martinique sal-mument tal-iżbroff tat-8 ta' Mejju 1902.
* *Texaco* ta' Patrick Chamoiseau (Gallimard, 1992. Trans. Rose-Myriam Réjouis u Val Vinokurov, Vintage International, 1998). F'dan ir-rumanz li jirrintraċċa diversi ġenerazzjonijiet tal-istorja ta' Martinique, Esternome, il-protagonista tal-ewwel parti tar-rumanz, jesperjenza personalment il-qerda kkawżata mill-vulkan. Marie-Sophie Laborieux, bint Esternome u n-narratriċi tar-rumanz, tirrakkonta l-esperjenzi li għadda minnhom missierha u tiddiskuti wkoll dwar it-traċċi ta' dan l-avveniment li rat hi stess, inkluż il-ġerħiet mill-ħruq fuq ġisem missierha u l-kappelli tal-għadam fil-fdalijiet ta' Saint-Pierre. L-iżbroff u dak li seħħ wara jiġu diskussi fit-taqsima "Amour grillée" ("Imħabba Mixwija").
* *Ti-Coyo and his shark* ta' Clément Richer (ippubblikat għall-ewwel darba fl-1 ta' Jannar 1941 bħala *Ti-Coyo et son requin*). F'din il-ġrajja umoristika, tittrijonfa l-krudeltà peress li kapaċi tisseduċi. Il-ġrajja hija ambjentata fuq il-gżira eżotika tal-Karibew, Martinique, qabel, waqt u wara l-iżbroff misħut tal-Muntanja  Pelée fl-1902. Ti-Coyo, tifel ta' razza mħallta b'moħħu jilħaqlu, isalva ferħ ta' kelb il-baħar midrub, u jibqa' ħbieb miegħu minkejja li jikber f'mostru li jibża' minnu kulħadd ħliefu. Bl-għajnuna tal-kelb il-baħar, Ti-Coyo jsir għani u jirbaħ qalb il-prinċipessa bjonda tal-ħolm tiegħu. Huwa l-istess kelb il-baħar, imbagħad, li jsalva lil Ti-Coyo, lill-ġenituri u lill-maħbuba tiegħu, meta l-Muntanja Pelée tiżbroffa u teqred lil St. Pierre.

## Referenzi