Norman Morrison

**Norman Morrison** (twieled fid-29 ta' Diċembru 1933 – miet fit-2 ta' Novembru 1965) kien Quaker (denominazzjoni ta' Kristjani Protestanti) ta' Baltimore li baqa' magħruf l-iktar talli ta n-nar lilu nnifsu meta kellu 31 sena, sabiex jipprotesta kontra l-involviment tal-Istati Uniti fil-Gwerra tal-Vjetnam. Morrison twieled f'Pennsylvania u ggradwa mill-Kulleġġ ta' Wooster fl-1956. Huwa kien miżżewweġ u kellu żewġt ibniet u iben. Fit-2 ta' Novembru 1965, Morrison xarrab lilu nnifsu bil-pitrolju u ta n-nar lilu nnifsu quddiem l-uffiċċju tas-Segretarju tad-Difiża Robert McNamara fil-Pentagon. Jaf iddeċieda jagħmel dan l-att wara li Thích Quảng Đức u patrijiet Buddisti oħra taw in-nar lilhom infushom u mietu bħala protesta kontra r-repressjoni tal-gvern tan-Nofsinhar tal-Vjetnam immexxi mill-President Kattoliku Ngo Dinh Diem.

## Mewt
Morrison ħa lil bintu Emily, li dak iż-żmien kellha sena, quddiem il-Pentagon, u jew poġġiha mal-art jew inkella taha lil xi ħadd fil-folla qabel ta n-nar lilu nnifsu. Ir-raġuni għalfejn Morrison ħa lil Emily miegħu mhumiex magħrufa. Madankollu, il-mara ta' Morrison, Anne Welsh, iktar 'il quddiem stqarret, "Ma nafx ħasibiex hekk jew le, imma naħseb li l-fatt li kellu lil Emily miegħu kienet ta' wens finali kbir għal Norman... hija kienet simbolu b'saħħtu tat-tfal li konna qed noqtlu bil-bombi u bin-napalm tagħna--li ma kellhomx ġenituri biex iħaddnuhom".

F'ittra li bagħat lil Welsh bil-posta, Morrison assiguraha bil-fidi li kellu fl-att li wettaq u qalilha "Kun af li nħobbok ... iżda rrid immur ngħin lit-tfal tal-villaġġ tal-qassis". McNamara ddeskriva l-mewt ta' Morrison bħala "traġedja mhux biss għall-familha tiegħu iżda anke għalih u għall-pajjiż. Kienet karba kontra l-qtil li kien qed jeqred il-ħajjiet ta' tant żgħażagħ mill-Vjetnam u mill-Istati Uniti". Morrison ħalla warajh lil martu Anne Welsh u tlett itfal, Ben (li miet bil-kanċer fl-1977), Christina u Emily.

## Legat
Morrison kien meqjus bħala devot u sinċier fis-sagrifiċċju tiegħu nnifsu għal kawża akbar minnu. Fil-Vjetnam, Morrison malajr sar eroj tal-poplu għal uħud, u ismu ġie kkonvertit għal *Mo Ri Xon*. Ħamest ijiem wara li Morrison miet, il-poeta mill-Vjetnam Tố Hữu kiteb poeżija, "Emily, Binti", fejn għamilha ta' Morrison jindirizza lil bintu Emily u jispjegalha r-raġunijiet għalfejn għamel dak is-sagrifiċċju.

Ġimgħa wara Morrison, Roger Allen LaPorte wettaq att simili fil-Belt ta' New York, quddiem il-binja tan-Nazzjonijiet Uniti. Fid-9 ta' Mejju 1967, bħala parti mill-bidu tal-protesta tal-1967 fil-Pentagon, id-dimostranti għamlu fjakkolata għal Morrison, qabel ma okkupaw il-Pentagon għal erbat ijiem sakemm tneħħew u ġew arrestati.
L-armla ta' Morrison, Anne, u żewġt ibniet tal-koppja żaru Vjetnam fl-1999, fejn iltaqgħu ma' Tố Hữu, il-poeta li kien kiteb il-poeżija popolari *Emily, Binti*. Anne Morrison Welsh irrakkontat iż-żjara tagħha u t-traġedja tar-raġel tagħha fil-monografu *Fire of the Heart: Norman Morrison's Legacy In Vietnam And At Home* (Nar tal-Qalb: Il-Legat ta' Norman Morrison fil-Vjetnam u f'Pajjiżu).

Matul iż-żjara tiegħu fl-Istati Uniti fl-2007, il-President tal-Vjetnam Nguyễn Minh Triết żar sit f'Potomac ħdejn il-post fejn Morrison kien ta n-nar lilu nnifsu u qara l-poeżija ta' Tố Hữu biex ifakkar lil Morrison.

## [[Kultura]]
Il-produttur tal-films Errol Morris intervista lis-Segretarju tad-Difiża McNamara fit-tul fil-film dokumentarju tiegħu, *The Fog of War* (Iċ-Ċpar tal-Gwerra), fejn McNamara jgħid, "[Morrison] ġie quddiem il-Pentagon, u xeħet il-pitrolju fuqu nnifsu. Ta n-nar lilu nnifsu quddiem l-uffiċċju tiegħi ... martu għamlet stqarrija li tassew tmiss il-qlub - "il-bnedmin iridu jieqfu joqtlu lil bnedmin oħra" - u dak huwa twemmin li jien nikkondividi, kont nikkondividih dak iż-żmien, u nemmen fih iktar u iktar bil-qawwa llum". McNamara jissokta jgħid, "Kemm irridu nwettqu ħażen biex nagħmlu it-tajjeb? Għandna ċerti ideali, ċerti responsabbiltajiet. Trid tirrikonoxxi li xi drabi trid twettaq il-ħażen, iżda jeħtieġ li dan jiġi mminimizzat."

X'aktarx li l-iktar rakkont dettaljat tal-mewt ta' Morrison jidher f*'The Living and the Dead: Robert McNamara and Five Lives of a Lost War*, tal-awtur u rebbieħ ta' diversi premjijiet Paul Hendrickson, li ġie ppubblikat fl-1997.

Anne Welsh tidher, flimkien mat-tfal żgħar tagħha, f'segment tad-dokumentarju Franċiż, *Far from Vietnam* ('Il bogħod mill-Vjetnam), fejn bil-kalma kollha tiddeskrivi ċ-ċirkostanzi li wasslu għall-mewt tar-raġel tagħha u tesprimi approvazzjoni għall-att li wettaq. Id-dokumentarju fih ukoll intervista ma' espatrijat Vjetnamiża, Ann Uyen, li kienet qed tgħix f'Pariġi, li tiddeskrivi x'kien ifisser is-sagrifiċċju ta' Morrison għall-poplu Vjetnamiż.

Il-mewt ta' Morrison tidher ukoll fil-film ta' HBO, *Path to War*, fejn Victor Slezak jaħdimha ta' Morrison.

Morrison huwa wkoll is-suġġett ta' poeżija ta' Amy Clampitt imsejħa "The Dahlia Gardens" fil-ktieb tagħha tal-1983, *The Kingfisher*.

It-traġedja tal-mewt ta' Morrison ispirat il-poeżija ta' George Starbuck, *Of Late*.

Reċta tad-drammaturgu Kanadiż Seán Devine, *Re:Union*, timmaġina laqgħa bejn bint Morrison, Emily, u Robert McNamara. Ir-reċta ġiet ippubblikata minn Scirocco Drama fl-2013.

## Memorjali
Fil-belt ta' Đà Nẵng fil-Vjetnam, triq issemmiet għal Norman Morrison biex jitfakkar l-att li wettaq kontra l-involviment tal-Istati Uniti fin-Nofsinhar tal-Vjetnam. Triq parallela magħha ssemmiet għal Francis Henry Loseby.

It-Tramuntana tal-Vjetnam semmiet triq fil-belt kapitali ta' Hanoi għalih, u ħarġet bolla postali biex tonorah. Il-pussess tal-bolla kien ipprojbit fl-Istati Uniti minħabba l-embargo tal-Istati Uniti kontra t-Tramuntana tal-Vjetnam.

## Referenzi