Stilla

**Stilla** jew **kewkba** hija sferojda luminuża tal-plażma miżmuma flimkien mill-gravità personali. L-eqreb stilla lejn l-Art hija x-Xemx. Ħafna stilel oħra huma viżibbli għall-għajn bil-lejl; id-distanzi enormi tagħhom mill-Art jagħmluhom jidhru bħala punti fissi tad-dawl. L-aktar stilel prominenti ġew kategorizzati f'kostellazzjonijiet u asteriżmi, u ħafna mill-istilel l-aktar brillanti għandhom ismijiet proprji. L-astronomi ġabru katalgi tal-istilel li jidentifikaw l-istilel magħrufa u jipprovdu nominazzjonijiet stellari standardizzati. L-univers osservabbli fih madwar 1022 sa 1024 stilla. Madwar 4,000 biss minn dawn l-istilel huma viżibbli għall-għajn—kollha fil-galassja tal-Triq tal-Ħalib.

Il-ħajja ta’ stilla tibda bil-kollass gravitazzjonali ta’ nebulosa gassuża ta’ materjal li fil-biċċa l-kbira jinkludi idroġenu, elju, u traċċi ta’ elementi itqal. Il-massa totali tagħha tiddetermina prinċipalment l-evoluzzjoni u d-destin eventwali tagħha. Stilla tiddi għal ħafna mill-ħajja attiva tagħha minħabba l-fużjoni termonukleari ta’ idroġenu f’elju fil-qalba tagħha. Dan il-proċess jirrilaxxa enerġija li tgħaddi minn ġewwa tal-istilla u tirradja fl-ispazju. Fl-aħħar tal-ħajja ta’ stilla bħala fjużor (*fusor*), il-qalba tagħha ssir fdal stellari: nanu abjad, stilla tan-newtroni, jew—jekk tkun massiva biżżejjed—toqba sewda.

Nukleosinteżi stellari fl-istilel jew il-fdalijiet tagħhom toħloq kważi l -elementi kimiċi kollha li jseħħu b'mod naturali itqal mill-litju. Telf ta’ massa stellari jew splużjonijiet ta’ supernova jirritornaw materjal arrikkit kimikament għall-medju interstellari. Dawn l-elementi mbagħad jiġu riċiklati fi stilel ġodda. L-astronomi jistgħu jiddeterminaw proprjetajiet stellari—inklużi l-massa, l-età, il-metalliċità (kompożizzjoni kimika), il-varjabbiltà, id-distanza u l-moviment fl-ispazju —billi jwettqu osservazzjonijiet tal-luminożità apparenti, l-ispettru, u l-bidliet fil-pożizzjoni tagħha fis-sema maż-żmien.

Stilel jistgħu jiffurmaw sistemi orbitali ma’ oġġetti astronomiċi oħra, bħal f'sistemi planetarji u sistemi ta’ stilel ma’ żewġ stilel jew aktar. Meta żewġ stilel bħal dawn jorbitaw mill-qrib, l-interazzjoni gravitazzjonali tagħhom tista’ tħalli impatt sinifikanti fuq l-evoluzzjoni tagħhom. L-istilel jistgħu jiffurmaw parti minn struttura ferm akbar marbuta gravitazjonalment, bħal għanquda ta’ l-istilel jew galassja.

## Etimoloġija
Il-kelma "stilla" ġejja mill-kelma *stidda* jew *stilla* mis-Siċiljan, fl-aħħar mill-aħħar *stēlla* mill-Latin.https://en.wiktionary.org/wiki/stilla#Maltese Qabbel *aster* tal-Grieg, *setâre* tal-Persjan, *estrella* tal-Ispanjol, *estrela* tal-Portugiż, *Stern* tal-Ġermaniż, u *star* tal-Ingliż. Kif għal "kewkba", hija ġejja mill-kelma كَوْكَب (*kawkab*) iżda l-ġeneru grammatikali tagħha mibdula f’femminil mill-maskil teoretiku *kewkeb;https://en.wiktionary.org/wiki/kewkba#Maltese jew minn كَوْكَبَة (*kawkaba*, "kostellazjoni" jew "mħalla") mill-Għarbi.https://en.wiktionary.org/wiki/%D9%83%D9%88%D9%83%D8%A8%D8%A9#Arabic Hemm eżista wkoll kelma skaduti bil-Malti jiġifieri "niġma", minn نَجْمَة (*naġma*).https://en.wiktionary.org/wiki/ni%C4%A1ma#Maltese

## Storja ta' osservazzjoni

Storikament, l-istilel kienu importanti għaċ-ċiviltajiet madwar id-dinja. Kienu parti minn prattiċi reliġjużi, ritwali tad-divinazzjoni, mitoloġija, użati għan-navigazzjoni u l-orjentazzjoni ċelesti, biex jimmarkaw il-mogħdija tal-istaġuni, u biex jiddefinixxu kalendarji.

L-astronomi bikrija għarfu differenza bejn "kwiekeb fissi", li l-pożizzjoni tagħhom fuq l-isfera ċelesti ma tinbidilx, u "stilel ħawwifija" (pjaneti), li jiċċaqilqu b'mod notevoli relattivi għall-istilel fissi matul jiem jew ġimgħat. Ħafna astronomi tal-qedem kienu jemmnu li l-kwiekeb kienu mwaħħla b’mod permanenti ma’ sfera smewwija u li kienu immutabbli. B’konvenzjoni, l-astronomi ġabru stilel prominenti f’asteriżmi u kostellazzjonijiet u użawhom biex isegwu l-movimenti tal-pjaneti u l-pożizzjoni dedotta tax-Xemx. Il-moviment tax-Xemx kontra l-istilel fl-isfond (u l-orizzont) intużat biex jinħolqu kalendarji, li setgħu jintużaw biex jirregolaw il-prattiki agrikoli. Il-kalendarju Gregorjan, li bħalissa jintuża kważi kullimkien fid-dinja, huwa kalendarju solari bbażat fuq l-angolu tal-assi rotazzjonali ta’ l-Art relattiv mal-istilla lokali tagħha, ix-Xemx.

Is-seklu għoxrin ra avvanzi dejjem aktar rapidi fl-istudju xjentifiku tal-istilel. Ir-ritratt sar għodda astronomika siewja. Karl Schwarzschild skopra li l-kulur ta’ stilla u, għalhekk, it-temperatura tagħha, jistgħu jiġu determinati billi jitqabbel il-kobor viżwali mal-kobor fotografiku. L-iżvilupp tal-fotometru fotoelettriku ippermetta kejl preċiż ta’ kobor f'intervalli multipli tat-tul il-mewġi. Fl-1921 Albert A. Michelson għamel l-ewwel kejl ta’ dijametru stellari bl-użu ta’ interferometru fuq it-teleskopju Hooker f'Osservatorju Mount Wilson.

Xogħol teoretiku importanti fuq l-istruttura fiżika tal-kwiekeb seħħ matul l-ewwel deċennji tas-seklu għoxrin. Fl-1913, id- dijagramma Hertzsprung-Russell ġiet żviluppata, li tmexxi l-istudju astrofiżiku tal-istilel. Ġew żviluppati mudelli ta’ suċċess biex jispjegaw l-interjuri tal-istilel u l-evoluzzjoni stellari. Cecilia Payne-Gaposchkin l-ewwel ipproponiet li l-istilel kienu magħmula primarjament mill-idroġenu u l-elju fit-teżi tal-PhD tagħha tal-1925. L-ispettri tal-istilel ġew mifhuma aktar permezz ta’ avvanzi fil-fiżika kwantistika. Dan ippermetta li tiġi determinata l-kompożizzjoni kimika tal-atmosfera stellari.

Bl-eċċezzjoni ta’ avvenimenti rari bħal supernovae u imposturi tas-supernova, stilel individwali ġew osservati primarjament fil- Grupp Lokali, u speċjalment fil-parti viżibbli tat-Triq tal-Ħalib (kif muri mill-katalgi dettaljati tal-istilel disponibbli għall-galassja t-Triq tal-Ħalib) u s-satelliti tagħha. Stilel individwali bħal varjabbli ta’ Sefjus (*Cepheid variables*) ġew osservati fil-galassji M87 u M100 tal-Għanqud il-Verġni, kif ukoll stilel luminużi f'xi galassji oħra relattivament fil-qrib. Bl-għajnuna tal-lenti gravitazzjonali, stilla waħda (imsejħa Ikarus) ġiet osservata fid-9. biljun sena dawl bogħod.

## Tismijiet
Il-kunċett ta' kostellazzjoni kien magħruf li jeżisti matul il-perjodu Babiloniż. Dawk li jaraw is-​sema tal-​qedem immaġinaw li arranġamenti prominenti taʼ stilel iffurmaw mudelli, u assoċċjawhom maʼ aspetti partikolari tan-​natura jew il-​miti tagħhom. Tnax minn dawn il-formazzjonijiet jinsabu tul il-faxxa tal-eklittika u dawn saru l-bażi tal-astroloġija. Ħafna mill-istilel individwali l-aktar prominenti ngħataw ismijiet, partikolarment b'tismijiet Għarbi jew Latini.

Kif ukoll ċerti kostellazzjonijiet u x-Xemx innifsu, stilel individwali għandhom il-miti tagħhom stess. Għall-Griegi tal-qedem, xi "kwiekeb", magħrufa bħala pjaneti (bil-Grieg: πλανήτης (*planētēs*), li tfisser "ħafi/ħawwief" jew "*wanderer*"), irrappreżentaw diversi allat importanti, li minnhom ittieħdu l-ismijiet tal-pjaneti Merkurju, Venere, Mars, Ġove u Saturnu. ( Uranus u Nettunu kienu allat Griegi u Rumani, iżda l-ebda pjaneta ma kienet magħrufa fl-Antikità minħabba l-luminożità baxxa tagħhom. Ismijiethom ġew assenjati minn astronomi aktar tard.)

Madwar l-1600, l-ismijiet tal-kostellazzjonijiet intużaw biex jissemmew l-istilel fir-reġjuni korrispondenti tas-sema. L-astronomu Ġermaniż Johann Bayer ħoloq sensiela ta’ mapep tal-istilel u applika ittri Griegi bħala denominazzjonijiet għall-istilel f’kull kostellazzjoni. Aktar tard ġiet ivvintata sistema ta' numerazzjoni bbażata fuq it-tlugħ dritt tal-istilla u miżjuda mal-katalgu tal-istilla ta' John Flamsteed fil-ktieb tiegħu *"Historia coelestis Britannica"* (l-edizzjoni tal-1712), li biha din is-sistema ta' numerazzjoni bdiet tissejjaħ *[[Denominazzjoni Flamsteed|tismija/denominazzjoni ta' Flamsteed]]* jew *tagħdid/numerazzjoni ta' Flamsteed*.

L-awtorità rikonoxxuta internazzjonalment biex tagħti ismijiet lill-korpi ċelesti hija l-Unjoni Astronomika Internazzjonali (UAI). L-Unjoni Astronomika Internazzjonali żżomm il-Grupp ta' Ħidma għall-Ismijiet tal-Istilel (GĦII; jew *Working Group on Star Names, WGSN*) li jikkataloga u jistandardizza l-ismijiet proprji għall-istilel. Għadd ta' kumpaniji privati jbigħu ismijiet ta' stilel li mhumiex rikonoxxuti mill-IAU, astronomi professjonali, jew il-komunità dilettanti tal-astronomija. Il-Librerija Brittanika ssejjaħ din intrapriża kummerċjali mhux regolata, u d-Dipartiment tal-Protezzjoni tal-Konsumatur u l-Ħaddiema tal-Belt ta' New York ħareġ ksur kontra kumpanija waħda bħal din li tismijiet l-istilel talli kienet involuta fi prattika kummerċjali qarrieqa.

## Unitajiet ta’ kejl
Għalkemm il-parametri stellari jistgħu jiġu espressi f'unitajiet SI jew unitajiet ta’ Gauss, ħafna drabi huwa l-aktar konvenjenti li tesprimi l-massa, il-luminożità u r-raġġi f'unitajiet solari, ibbażati fuq il-karatteristiċi tax-Xemx. Fl-2015, l-IAU ddefiniet sett ta’ valuri solari *nominali* (definiti bħala kostanti SI, mingħajr inċertezzi) li jistgħu jintużaw biex jiġu kkwotati parametri stellari:

Il-massa solari *M<sub>☉</sub>* ma kinitx definita b'mod espliċitu mill-IAU minħabba l-inċertezza relattiva kbira (10−4) tal-kostanti Newtonjana tal-gravità *G*. Peress li l-prodott tal-kostanti Newtonjana tal-gravità u l-massa solari flimkien (*GM**☉*) ġie ddeterminat bi preċiżjoni ferm akbar, l-IAU ddefinixxiet il-parametru *nominali* tal-massa solari bħala:

Il-parametru nominali tal-massa solari jista' jiġi kkombinat mal-istima CODATA l-aktar riċenti (2014) tal-kostanti Newtonjana tal-gravità *G* biex tiġi derivata l-massa solari li tkun bejn wieħed u ieħor 1.9885× 1030 kg. Għalkemm il-valuri eżatti għall-luminożità, ir-raġġ, il-parametru tal-massa, u l-massa jistgħu jvarjaw ftit fil-futur minħabba inċertezzi ta' osservazzjoni, il-kostanti nominali tal-IAU tal-2015 se jibqgħu l-istess valuri SI peress li jibqgħu miżuri utli għall-kwotazzjoni ta' parametri stellari.

Tulijiet kbar, bħar-raġġ ta’ stilla ġgant jew l-assi semi-maġġuri ta’ sistema ta’ stilla binarja, ħafna drabi huma espressi f’termini ta’ unità astronomika—bejn wieħed u ieħor ugwali għad-distanza medja bejn id-Dinja u x-Xemx (150 miljun km jew madwar 93 miljun mil). Fl-2012, l-IAU ddefiniet il-kostanti astronomika bħala tul eżatt f'metri: 149,597,870,700 m.

## Referenzi

## Ħoloq esterni

* 
* 
* 
* 
*