Hallstatt

**Hallstatt** (bil-Ġermaniż:[ˈhalʃtat]) hija raħal żgħir fid-distrett ta’ Gmunden fl-istat Awstrijaku tal-Awstrija ta’ Fuq. Ir-raħal jinsab bejn ix-xatt tal-Lbiċ tal-lag 

imsejjaħ Hallstätter See u l-muntanji Dachstein, fir-reġjun ta’ Salzkammergut, fit-triq nazzjonali li tikkollega l-bliet ta’ Salzburg u Graz.

Hallstatt hija magħrufa għall-produzzjoni tal-melħ, li tmur lura għal żminijiet preistoriċi, u isimha ntuża għall-kultura ta’ Hallstatt, il-kultura arkeoloġika marbuta mal-popli Proto-Ċeltiċi u Ċeltiċi bikrin tal-bidu ta’ Żmien il-Ħadid fl-Ewropa, għall-ħabta tat-800-450 Q.K..

Hallstatt hija l-qalba tal-Pajsaġġ Kulturali Hallstatt-Dachstein/Salzkammergut li ġie ddeżinjat bħala Sit ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1997 u ż-żona tbati biex tlaħħaq mal-ammont ta’ turisti li jżuruha.

## Storja

### Żmien il-Ħadid

Fl-1846, Johann Georg Ramsauer (1795-1874) skopra ċimiterju preistoriku kbir fil-minjieri ta’ Salzberg qrib Hallstatt 

(47.561°N 13.642°E), li skava matul it-tieni nofs tas-seklu 19. Eventwalment l-iskavi tiegħu kixfu l-fdalijiet ta’ 1,045 difna (uħud b’iktar minn katavru wieħed), għalkemm ma nstab l-ebda insedjament. Dan jaf tgħatta mill-villaġġ li nbena iktar ’il quddiem, li ilu jokkupa l-biċċa art dejqa kollha bejn l-għoljiet u l-muntanji weqfin u l-lag.

B’kollox instabu l-fdalijiet ta’ xi 1,300 difna, ta’ madwar 2,000 individwu: nisa, irġiel u tfal iżda ftit li xejn trabi. Ma nstabet l-ebda difna “prinċipeska”, bħalma spiss jinstabu ħdejn insedjament kbar. Minflok, hemm għadd kbir ta’ difniet b’varjetà konsiderevoli ta’ rikkezzi u fdalijiet funebri, u bi proporzjon kbir ta’ oġġetti li tissuġġerixxi li kellhom għajxien li kien aħjar minn sempliċi sopravivenza.

Il-komunità f’Hallstatt sfruttat il-minjieri tal-melħ fiż-żona, li kienu ilhom jintużaw minn żmien għall-ieħor minn żmien in-Neolitiċi, jiġifieri mis-sekli 8 sa 5 Q.K. L-istil u d-dekorazzjoni tal-oġġetti li nstabu fiċ-ċimiterju huma partikolari ħafna, u l-artefatti magħmula b’dan l-istil huma mifruxa sew fl-Ewropa. Fil-minjieri stess, il-melħ ippreserva ħafna materjali organiċi bħat-tessuti, l-injam u l-ġlud, u ħafna artefatti abbandunati bħal żraben, biċċiet tad-drapp, għodod, u saħansitra l-basktijiet li l-minaturi kienu jilbsu ma’ daharhom, instabu f’kundizzjoni tajba.

Is-sejbiet f’Hallstatt huma minn żminijiet differenti bejn l-1200 Q.K. sa madwar il-500 Q.K., u l-arkeologi jaqsmuhom f’erba’ fażijiet kif ġej:

Il-fażijiet Hallstatt A-B huma parti mill-kultura ta’ Żmien il-Bronż li kienet tipprattika l-kremazzjoni tal-mejtin u żżomm l-irmied tagħhom f’urni. Il-fażi A kellha l-influwenza ta’ Villanova (l-Etruski). F’dan il-perjodu, kienet tiġi pprattikata l-kremazzjoni tal-mejtin, li kienu jindifnu f’oqbra sempliċi. Fil-fażi B, it-tumuli (tumbati tal-ħamrija fuq il-post tad-dfin) saru iktar komuni għalkemm kien hemm predominanza tal-kremazzjoni. Ma tantx nafu wisq dwar dan il-perjodu, fejn l-elementi Ċeltiċi tipiċi ma tantx kienu distinti minn dawk tal-kultura ta’ qabel. Il-perjodu li jitqies bħala dak tal-kultura ta’ Hallstatt huwa ristrett għal Hallstatt C-D (is-sekli 8 sa 5 Q.K.), li jikkorrispondu għall-bidu ta’ Żmien il-Ħadid fl-Ewropa. Hallstatt tinsab f’territorju fejn iż-żoni tal-Punent u tal-Lvant tal-kultura ta’ Hallstatt kienu jiltaqgħu, u dan huwa rifless fil-fdalijiet li nstabu hemmhekk. Wara l-fażi Hallstatt D kien hemm il-kultura ta’ La Tène.

Fil-fażi Hallstatt C tfaċċaw għall-ewwel darba x-xwabel tal-ħadid flimkien ma’ dawk tal-bronż. Id-dfin taħt l-art u l-kremazzjoni kienu prassi komuni. Fil-fażi D, kienu jintużaw iktar l-istalletti, li kważi eskludew għalkollox ix-xwabel. L-istalletti nstabu fl-oqbra taż-żona tal-Punent u jmorru lura għall-ħabta tas-600-500 Q.K. Hemm ukoll differenzi fil-fuħħar u fil-labar li kienu jintlibsu. Id-dfin taħt l-art kien l-iktar komuni. Il-fażi Hallstatt D ġieli tiġi maqsuma fi tliet sottofażijiet (D1-D3), b’rabta maż-żona tal-Punent biss, abbażi tad-differenzi fl-għamliet tal-labar li kienu jintlibsu.

L-attività maġġuri fis-sit jidher li ntemmet lejn il-500 Q.K., għal raġunijiet li mhumiex ċari. Ħafna oqbra ta’ Hallstatt ġew misruqa, x’aktarx lejn dan iż-żmien, 

speċjalment fiż-żona tal-Punent ta’ Hallstatt, u t-tħaffir għall-melħ kien sar wisq fil-fond. Bil-mod il-mod, ix-xogħol tal-minjieri tal-melħ beda jsir iktar f’dik ta’ Hallein fil-qrib. F’Dürrnberg, fil-qrib, instabu oqbra bi fdalijiet sinifikanti mill-aħħar fażijiet ta’ Hallstatt u l-bidu tal-kultura ta’ La Tène.

Il-biċċa l-kbira tal-materjal mill-iskavi bikrin ġie mifrux f’postijiet differenti, u jinstab f’diversi kollezzjonijiet, speċjalment f’mużewijiet Ġermaniżi u Awstrijaki. Madankollu, il-Mużew ta’ Hallstatt fir-raħal għandu l-ikbar kollezzjoni.

### Żmien ir-Rumani ’l quddiem

Ma hemm l-ebda avveniment notevoli li seħħ f’Hallstatt fi Żmien ir-Rumani jew fil-Medju Evu. Fl-1311, iċ-ċittadini ta’ Hallstatt ingħataw drittijiet tas-suq mir-Reġina Eliżabetta li kienet sfat armla, u dan kien sinjal li r-raħal ta’ Hallstatt ma kienx tilef il-valur ekonomiku tiegħu. Illum, apparti l-produzzjoni tal-melħ, li mill-1595 ġie ttrasportat 40 kilometru lil hinn minn Hallstatt lejn Ebensee permezz ta’ sistema ta’ pajpijiet tas-salmura, l-ekonomija tar-raħal isserraħ ħafna fuq it-turiżmu.

Jingħad li s-sistema ta’ pajpijiet ta’ Hallstatt huma l-eqdem fid-dinja, u nbniet 400 sena ilu minn 13,000 zokk ewlieni tas-siġar. Tant ma hemmx spazju għal iktar ċimiterji, li kull għaxar snin l-għadam kienu jitneħħew minn taħt l-art u jitpoġġew f’kappella tal-għadam, biex ikun hemm spazju biex jindifnu katavri oħra. Fil-kappella tal-għadam tar-raħal hemm kollezzjoni ta’ kranji ddekorati b’mod elaborat, b’isem il-mejjet, il-professjoni tiegħu/tagħha, u d-data tal-mewt miktubin fuqhom.

### Seklu 19

Sal-aħħar tas-seklu 19, wieħed seta’ jasal Hallstatt bid-dgħajsa jew bil-mixi minn mogħdijiet dojoq ħafna. Ma tantx kien hemm art bejn il-lag u l-muntanji, u r-raħal stess kien mela kull biċċa art disponibbli. L-aċċess bejn id-djar max-xatt kien isir bid-dgħajsa jew minn mogħdija min-naħa ta’ fuq tar-raħal, li kienet kuritur li jgħaddi mill-kmamar tas-saqaf tad-djar. L-ewwel triq lejn Hallstatt inbniet biss fl-1890, max-xatt tal-Punent, parzjalment permezz ta’ splużjonijiet fil-blat. Madankollu, dan il-pajsaġġ maqtugħ u inospitabbli kien wieħed mill-ewwel postijiet fejn kien hemm insedjamenti umani minħabba s-sorsi rikki ta’ melħ naturali. Il-minjieri tħaffru f’eluf ta’ snin ta’ xogħol fil-minjieri, oriġinarjament bl-għamla ta’ qlub minħabba l-użu ta’ bqaqen magħmula bil-qrejjen taċ-ċriev.

Uħud mill-iktar sejbiet arkeoloġiċi antiki ta’ Hallstatt, bħal pereżempju l-għodod għat-twaqqigħ tas-siġar jew għax-xogħol fl-injam, imorru lura għal madwar l-5500 Q.K. Fl-1846, Johann Georg Ramsauer skopra ċimiterju preistoriku kbir ħdejn Hallstatt. Ix-xogħol ta’ Ramsauer kompla sal-1863, u skopra l-fdalijiet ta’ iktar minn 1,000 difna. Mertu tiegħu u tal-benefiċċju enormi tal-arkeoloġija li baqa’ jiskava waħda waħda bil-mod u bir-reqqa kollha. Fost il-metodi tiegħu kien hemm il-kejl u t-tpinġija ta’ kull sejba. Fi żmien fejn il-fotografija bil-kulur ma kinitx għadha teżisti, huwa pproduċa tpinġijiet iddettaljati ħafna bl-akkwarelli ta’ kull sejba qabel tneħħiet mill-art.

Fl-istorja tal-arkeoloġija, ix-xogħol ta’ Ramsauer f’Hallstatt għen biex l-arkeoloġija ssir b’mod iktar sistematiku. Barra minn hekk, wieħed mill-ewwel siti tal-ħaddieda ġie skavat f’Hallstatt. L-attivitajiet kummerċjali, u l-ġid li kien jiġi magħhom, ippermettew l-iżvilupp ta’ kultura żviluppata ħafna, li wara s-sejbiet f’Salzberghochtal, issemmiet il-kultura ta’ Hallstatt (800 sa 500 Q.K.).

## Sit ta’ Wirt Dinji
Il-Pajsaġġ Kulturali Hallstatt-Dachstein/Salzkammergut ġie ddeżinjat bħala Sit ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1997. Il-valur universali straordinarju tiegħu ġie rrikonoxxut abbażi ta’ żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: **il-kriterju (iii)** “Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta’ tradizzjoni kulturali jew ta’ ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet”, ladarba l-pajsaġġ ilu abitat għal iktar minn tliet millenji, u permezz tax-xogħol fil-minjieri u l-ipproċessar tal-melħ, inħolqot rabta sfiqa bejn l-attività intensiva tal-bniedem u pajsaġġ naturali kważi mhux mimsus; u **l-kriterju (iv)** “Eżempju straordinarju ta’ tip ta’ bini, ta’ grupp ta’ siti jew ta’ pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem”, ladarba dan ir-reġjun Alpin huwa eżempju straordinarju ta’ pajsaġġ naturali mill-isbaħ u ta’ interess xjentifiku li fih ukoll evidenza ta’ attività ekonomika fundamentali tal-bniedem, jiġifieri l-estrazzjoni tal-melħ.

## Turiżmu

It-turiżmu ta’ Hallstatt beda fis-seklu 19 iżda qabad f’daqqa wara li r-raħal sar Sit ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1997. Sar popolari ħafna fost it-turisti mill-Asja fl-2006 meta deher f’sensiela televiżiva tal-Korea t’Isfel. Barra minn hekk, ir-ritratti tar-raħal fil-midja soċjali, bit-titlu “l-iktar raħal tajjeb għar-ritratti fuq l-Instagram fid-dinja”, tkattru l-iktar fix-Xlokk tal-Asja. Fl-2011, saħansitra ġiet ippjanata u nbniet replika sħiħa tar-raħal fi Huizhou, fil-provinċja ta’ Guangdong, iċ-Ċina, li huwa ġemellat ma’ Hallstatt. Fl-2013, fiċ-Ċina ntqal li r-raħal ta’ Hallstatt intuża bħala mudell għall-villaġġ ta’ Arendelle fil-film animat *Frozen*. Fl-2017, il-knejjes lokali saħansitra bdew jimpjegaw uffiċjali apposta biex jipprevjenu li s-servizzi tal-knisja jiġu mfixkla mit-turisti.

Fl-2011, huwa stmat li t-turisti kienu jammontaw għal ftit iktar minn 100 kuljum, filwaqt li fl-2019, meta r-raħal kellu popolazzjoni ta’ 780 ruħ, huwa stmat li kien hemm bejn 10,000 sa kważi 30,000 turist kuljum, l-iktar b’ġiti turistiċi bil-kowċis li kienu jieqfu fir-raħal għal waqfa qasira biex it-turisti jkunu jistgħu jieħdu r-ritratti. L-ekonomija ta’ Hallstatt tiddependi fuq it-turiżmu, iżda skont in-nies tal-post, it-turisti li jkunu mħajrin iżuru r-raħal fit-tul, ħafna drabi jitnaffru mill-fluss kontinwu ta’ turisti li lanqas jieqfu jorqdu fir-raħal. Hallstatt sar l-iktar eżempju ta’ turiżmu eċċessiv fl-Awstrija u kien hemm kontroversji dwar il-possibbiltà li jiġi limitat l-għadd ta’ turisti fir-raħal. Din is-sitwazzjoni dehret fil-gazzetti internazzjonali diversi drabi u l-Organizzazzjoni tax-Xandir Pubbliku tal-Awstrija għamlet diversi dokumentarji dwar dan il-fenomenu.

Fl-2020, Hallstatt bdiet tiffoka fuq it-turiżmu ta' "kwalità". Mill-ħarifa tal-2020 beda jkun hemm ħinijiet allokati għall-kowċis tat-turisti biex ir-raħal isib tarf din l-isfida. Il-wasliet ġew limitati għal 54 kulkum filwaqt li jingħataw preferenza l-kowċis ta’ turisti li jagħżlu akkomodazzjoni fir-raħal.

## Politika
Siġġijiet fl-assemblea muniċipali (*Gemeinderat*) skont l-elezzjonijiet lokali tal-2015:

* Il-Partit Soċjaldemokratiku tal-Awstrija (SPÖ): 7
* Il-BFH (Indipendenti): 4
* Il-Partit Popolari tal-Awstrija (ÖVP): 2

Alexander Scheutz (SPÖ) ilu s-sindku ta’ Hallstatt mill-2009.

## Referenzi