Missjonijiet tal-Ġiżwiti fost il-Guarani

Il-**Missjonijiet tal-Ġiżwiti fost il-Guarani** kienu tip ta' insedjament għall-poplu Guaraní ("Indjani" jew "Indios") f'żona li tmiss mal-fruntieri attwali tal-Arġentina, tal-Brażil u tal-Paragwaj (fruntiera tripla). Il-missjonijiet ġew stabbiliti mill-Ordni tal-Ġiżwiti tal-Knisja Kattolika fil-bidu tas-seklu 17 u ntemmu fl-aħħar tas-seklu 18 wara t-tkeċċija tal-Ordni tal-Ġiżwiti mill-Amerki. Il-missjonijiet ġew imsejħa esperiment tat-"teokrazija Soċjalista" jew eżempju rari ta' "kolonjaliżmu twajjeb". Oħrajn sostnew li "l-Ġiżwiti ħatfu l-libertà tal-Indjani, obbligawhom jibdlu l-istil ta' ħajja tagħhom b'mod radikali, abbużawhom fiżikament, u ġabu magħhom il-mard".

Fid-dominji l-ġodda tagħhom fl-Amerka t'Isfel, l-Imperi Spanjoli u Portugiżi adottaw strateġija li jiġbru l-popolazzjonijiet nattivi f'komunitajiet imsejħa "riduzzjonijiet Indjani" (bl-Ispanjol: *reducciones de indios*; bil-Portugiż: *reduções*). L-objettiv tar-riduzzjonijiet kien li jgħallmu l-kultura Ewropea u l-Kristjaneżmu. Ir-riduzzjonijiet inħolqu minn awtoritajiet lajċi kif ukoll reliġjużi.

Kollettivament, il-Missjonijiet tal-Ġiżwiti fost il-Guaraní spiss jissejħu bħala l-missjonijiet ta' Río de la Plata. Il-Ġiżwiti ppruvaw joħolqu "stat fi ħdan stat" fejn il-popli nattivi fir-riduzzjonijiet, iggwidati mill-Ġiżwiti, kienu jibqgħu awtonomi u iżolati mill-kolonjalisti Spanjoli u mit-tmexxija Spanjola. Fattur ewlieni li kien jattira lin-nattivi lejn ir-riduzzjonijiet kien il-protezzjoni li kienu jingħataw mill-iskjavitù u mix-xogħol sfurzat tal-*encomiendas*.

Taħt it-tmexxija kemm tal-Ġiżwiti kif ukoll tal-*caciques* nattivi, ir-riduzzjonijiet kisbu livell għoli ta' awtonomija fi ħdan l-imperi kolonjali. Bl-użu tal-ħaddiema nattivi, ir-riduzzjonijiet saru suċċess ekonomiku. Meta l-inkursjonijiet tal-merkanti tal-iskjavi Brażiljani ta' Bandeirante heddew l-eżistenza tar-riduzzjonijiet, ġew stabbiliti u armati l-milizji tal-Indjani (kontra l-ordnijiet irjali eżistenti kontra t-trasferiment tal-armi tan-nar lill-Indjani), u dawn iġġieldu b'mod effettiv kontra l-kolonjalisti Portugiżi. Madankollu, direttament minħabba s-soppressjoni tas-Soċjetà ta' Ġesù f'diversi pajjiżi Ewropej, inkluż Spanja, fl-1767, il-Ġiżwiti tkeċċew mill-missjonijiet fost il-Guaraní (u mill-Amerki) b'ordni mir-re Spanjol Karlu III. B'hekk intemmet l-era tar-riduzzjonijiet fil-Paragwaj. Ir-raġunijiet tat-tkeċċija kienu marbuta iktar mal-politika fl-Ewropa milli mal-attivitajiet tal-missjonijiet tal-Ġiżwiti stess.

Ir-riduzzjonijiet Ġiżwiti ta' Río de la Plata laħqu popolazzjoni massima ta' 141,182 ruħ fl-1732 fi 30 missjoni fil-Brażil, fil-Paragwaj u fl-Arġentina. Ir-riduzzjonijiet tal-Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' Chiquitos, fil-Lvant tal-Bolivja, laħqu popolazzjoni massima ta' 25,000 ruħ fl-1766. Ir-riduzzjonijiet tal-Ġiżwiti f'Llanos de Moxos, fil-Bolivja wkoll, laħqu popolazzjoni ta' madwar 30,000 ruħ fl-1720. F'Chiquitos, l-ewwel riduzzjoni ġiet stabbilita fl-1691 filwaqt li f'Llanos de Moxos l-ewwel riduzzjoni ġiet stabbilita fl-1682.

## [[Storja]]

Fis-seklu 16, patrijiet minn ordnijiet reliġjużi differenti marru jevanġelizzaw l-Amerki, u b'hekk wasslu l-Kristjaneżmu fost il-komunitajiet indiġeni. Il-gvernijiet kolonjali u l-missjunarji qablu dwar l-istrateġija li l-popolazzjonijiet indiġeni li spiss kienu nomadiċi jinġabru f'komunitajiet akbar imsejħa riduzzjonijiet sabiex ikunu jistgħu jiġu ggvernati, intaxxati u evanġelizzati b'mod iktar effettiv. Ġeneralment ir-riduzzjonijiet kienu meqjusa wkoll bħala strument biex l-Indjani jadottaw stili ta' ħajja u valuri Ewropej. Fil-Messiku din il-politika kienet imsejħa *congregación*, u ħadet ukoll il-forma ta' sptarijiet bħal dak ta' Vasco de Quiroga u l-Missjonijiet tal-Franġiskani ta' California. Bil-Portugiż tal-Brażil ir-riduzzjonijiet kienu magħrufa bħala *aldeias*. Legalment, taħt it-tmexxija kolonjali, l-Indjani kienu kklassifikati bħala minuri, effettivament bħala tfal, li jridu jiġu protetti u ggwidati lejn is-salvazzjoni (ikkonvertiti għall-Kristjaneżmu) mill-missjunarji Ewropej.

Il-Ġiżwiti, li formalment ġew stabbiliti fl-1540, waslu pjuttost tard fid-Dinja l-Ġdida, għall-ħabta tal-1570, speċjalment meta mqabbla mad-Dumnikani u mal-Franġiskani. Għaldaqstant kellhom iħarsu lejn il-fruntieri tal-kolonizzazzjoni għal żoni ta' missjonijiet. Ir-riduzzjonijiet tal-Ġiżwiti oriġinaw fil-bidu tas-seklu 17 meta l-Isqof Lizarraga staqsa għal missjonijiet għall-Paragwaj. Fl-1609, skont l-istruzzjonijiet mingħand Filippu III, il-gvernatur Spanjol ta' Asunción għamel patt mal-Provinċjal Ġiżwita tal-Paragwaj. Il-Ġiżwiti qablu li jistabbilixxu missjonijiet f'punti strateġiċi tul ix-xmara Paraná, li kienu popolati bl-Indjani u żammew separazzjoni mill-bliet Spanjoli. Il-Ġiżwiti "gawdew minn eżenjoni ta' ħlas tat-taxxa għal 10 snin" li mbagħad ġiet estiża għal iktar żmien. Din l-istateġija tal-missjonijiet baqgħet għaddejja għal 150 sena sat-tkeċċija tal-Ġiżwiti fl-1767. Fundamentalment l-iskop, f'dak li għandu x'jaqsam mal-gvern, kien li tiġi ssalvagwardjata l-fruntiera bir-riduzzjonijiet fejn l-Indjani saru midħla tal-kultura Ewropea.

Xi filosfi kkunsidraw ir-riduzzjonijiet bħala komunitajiet idilliċi ta' slavaġ nobbli, u ġew imfaħħra minn Montesquieu f**L'Esprit des Lois'' (1748), u saħansitra minn Rousseau, li ma tantx kellu għal qalbu l-Knisja Kattolika. Il-ġrajja tagħhom baqgħet suġġett tar-[[Romantiċiżmu]], bħal fil-film ''The Mission'' (1986), bi ġrajja relatata mal-avvenimenti tas-snin 50 tas-seklu 18 fuq skala żgħira. Ir-riduzzjonijiet tal-Ġiżwiti ġew imfaħħra sew bħala "utopija Soċjalista" u bħala "repubblika komunitarja Kristjana", u ġew ikkritikati minħabba "r-reġimentazzjoni riġida, severa u metikoluża" ta' ħajjet il-popli indiġeni mmexxija b'mod strett permezz ta' intermedjarji Guaraní.

=== Falliment ===

Fl-1609 tliet Ġiżwiti bdew l-ewwel riduzzjoni f'San Ignacio Guazú fil-Paragwaj modern. Għat-22 sena ta' wara, il-Ġiżwiti ffukaw fuq l-istabbiliment ta' 15-il missjoni fil-provinċja ta' Guayrá, li tikkorrispondi għal żewġ terzi tal-Punent tal-istat attwali ta' Paraná tal-Brażil, mifruxa fuq erja ta' iktar minn 100,000 kilometru kwadru (39,000 mil kwadru). Il-popolazzjoni totali tan-nattivi ta' dawn l-inħawi x'aktarx li kienet madwar 100,000 ruħ.

L-istabbiliment ta' dawn il-missjonijiet ma kienx wieħed faċli u kien mimli perikli. Ix-xamani Guaraní rreżistew l-impożizzjoni ta' reliġjon ġdida u xi seba' Ġiżwiti nqatlu mill-Indjani matul l-ewwel ftit snin wara li ġew stabbiliti l-missjonijiet. Fl-1618 l-ewwel waħda minn sensiela ta' epidemiji nfirxet fost il-missjonijiet u qatlet eluf ta' Guaraní. Il-kongregazzjoni tal-poplu Guaraní f'insedjamenti kbar fil-missjonijiet iffaċilitat it-tifrix tal-mard. Minkejja dan, il-missjonijiet f'qasir żmien kellhom 40,000 resident Guaraní. Għexieren ta' eluf ta' Guaraní jgħixu fl-istess reġjun baqgħu jgħixu barra mill-missjonijiet bil-mod tradizzjonali tagħhom u baqgħu jipprattikaw ir-reliġjon tradizzjonali tagħhom.

Ir-riduzzjonijiet kienu jinsabu fi ħdan it-territorju tal-Portugiżi u fl-1628 bdew attakki fuq skala kbira mill-merkanti tal-iskjavi Bandeirante ta' [[São Paulo]] fuq il-Guaraní tal-missjonijiet u 'l barra minnhom. Il-merkanti tal-iskjavi Bandeirante qerdu bosta missjonijiet u fnew u sparpaljaw il-popolazzjoni tal-missjonijiet. Huma kienu jħarsu lejn ir-riduzzjonijiet bil-konċentrazzjoni ta' Guaraní bħala opportunità biex jaqbdu l-iskjavi iktar faċilment mis-soltu. Mill-1631 sal-1638, il-Ġiżwiti ttrasferew ir-residenti tal-missjonijiet li baqgħu ħajjin, madwar 12,000 ruħ, lejn in-Nofsinhar b'madwar 500 kilometru (310 mili) lejn żona taħt il-kontroll Spanjol li fis-seklu 21 inqasmet bejn il-Paragwaj, l-Arġentina u l-Brażil. Diġà kien hemm missjonijiet tal-Ġiżwiti fl-inħawi u r-refuġjati minn Guayrá ngħaqdu wkoll flimkien ma' refuġjati Guaraní mill-[[Urugwaj]] u minn Tapé (illum il-ġurnata Rio Grande do Sul, il-Brażil) li kienu ġarrbu esperjenzi simili.

Fis-snin 30 tas-seklu 17, il-Ġiżwiti stabbilew ukoll missjonijiet b'għomor qasir fir-reġjun ta' Itatín li llum il-ġurnata jinsab f'Mato Grosso do Sul, il-Brażil. Dawn inqerdu mill-merkanti tal-iskjavi Bandeirantes u minn rewwixti mill-popli indiġeni lokali.

=== Stabbiliment mill-ġdid u suċċess ===

Fil-postijiet il-ġodda, il-Ġiżwiti stabbilew 30 riduzzjoni, li kollettivament spiss kienu jissejħu bħala l-missjonijiet ta' Rio de la Plata. Sal-1641, minkejja l-merkanti tal-iskjavi u l-epidemiji, il-popolazzjoni Guaraní tal-missjonijiet ta' Rio de la Plata laħqet is-36,190 ruħ. Għal kważi seklu ieħor minn hemm 'il quddiem, il-popolazzjoni tal-missjonijiet żdiedet sa massimu ta' 141,242 ruħ fl-1732. Il-popolazzjonijiet tar-riduzzjonijiet individwali kienu jvarjaw bejn 2,000 u 7,000 ruħ.

Il-ħtieġa immedjata tal-poplu Guaraní fis-snin 40 tas-seklu 17 kienet li jipproteġu lilhom infushom mill-merkanti tal-iskjavi. Il-Ġiżwiti bdew jarmawhom, u bdew jipproduċu l-porvli u l-armi tan-nar fil-missjonijiet. Kisbu wkoll il-permess mingħand il-Kuruna Spanjoli, kif ukoll xi armi tan-nar, biex jitħejjew milizji Indjani ta' difiża tar-riduzzjonijiet mill-attakki. Il-merkanti tal-iskjavi Bandeirante segwew ir-riduzzjonijiet fit-territorju Spanjol, iżda fl-1641 il-milizji Guaraní għelbu armata ta' 1,500 merkant tal-iskjavi Bandeirante jew iktar kif ukoll awżiljarji Tupi fil-Battalja ta' Mbororé. Il-milizji eventwalment kienu jammontaw għal saħansitra 4,000 persuna u l-kavallerija tagħhom kienet tassew effettiva; kienu jilbsu uniformijiet bi stil Ewropew u kienu jkunu armati bil-qwies u bil-vleġeġ kif ukoll bl-azzarini.

Għadda seklu sat-Trattat ta' [[Madrid]] tal-1750, meta l-Ispanjoli ċedew it-territorji lill-Portugiżi, inkluż il-Misiones Orientales, jiġifieri r-riduzzjonijiet li issa jinsabu fil-Brażil, u b'hekk heddew li jesponu lill-Indjani mill-ġdid għas-sistema Portugiża iktar oppressiva. Il-Ġiżwiti kkonformaw u ppruvaw jirrilokaw il-popolazzjoni fuq in-naħa l-oħra tax-xmara Urugwaj skont it-Trattat, iżda l-milizji Guaraní taħt Sepé Tiaraju rreżistew. Dik li saret magħrufa bħala l-Gwerra tar-Riduzzjonijiet jew il-Gwerra tal-Guaraní, intemmet meta forza ikbar ikkombinata ta' 3,000 suldat Spanjol u Portugiż għelbu r-rewwixta fl-1756, u l-Guaraní ġarrbu bosta mwiet kemm fil-battalja kif ukoll fil-massakri sussegwenti (1,500 ruħ b'kollox).

Ir-riduzzjonijiet bdew jitqiesu bħala theddida mill-awtoritajiet lajċi u nqabdu fl-attakki dejjem jiżdiedu kontra l-Ġiżwiti fl-Ewropa għal raġunijiet mhux relatati. Is-suċċess ekonomiku tar-riduzzjonijiet, li kien konsiderevoli, għalkemm mhux kbir daqs kemm spiss jiġi deskritt, flimkien mal-indipendenza tal-Ġiżwiti, sar punt ta' tħassib.

=== Tkeċċija ===

Fl-1767, ir-Re Karlu III ta' Spanja (1759–1788) keċċa lill-Ġiżwiti mid-dominji Spanjoli fl-Amerki. It-tkeċċija kienet parti minn sforz fir-Riformi tal-Borboni biex jiġi asserit iktar kontroll fuq il-kolonji Amerikani. B'kollox, 78 Ġiżwita telqu mill-missjonijiet u ħallew warajhom 89,000 Guaraní fi 30 missjoni. 

Skont l-istoriku Sarreal, il-biċċa l-kbira tal-Guaraní inizjalment laqgħu t-tkeċċija tal-Ġiżwiti. L-awtoritajiet Spanjoli għamlu wegħdiet lill-mexxejja Guaraní u kisbu l-appoġġ tagħhom. Il-mexxejja Guaraní ta' missjoni minnhom irringrazzjaw lill-awtoritajiet li "lliberawhom mir-rabta li permezz tagħha kienu jgħixu bħala skjavi". Madankollu, fi żmien sentejn, is-sitwazzjoni finanzjarja tal-missjonijiet bdiet sejra għall-agħar u l-poplu Guaraní beda jitlaq mill-missjonijiet biex ifittex il-libertà u pagi ogħla. Permezz ta' digriet fl-1800 il-poplu Guaraní li kien għadu fil-missjonijiet inħeles mill-obbligu komunali tiegħu ta' għomor ta' xogħol. Sal-1840, l-eks missjonijiet kienu fi stat ta' fdalijiet. Filwaqt li xi Guaraní ġew impjegati 'l barra mill-missjonijiet, bosta familji ftaqru. Għadd dejjem ikbar ta' mestizos okkupaw l-artijiet li qabel kienu tal-missjonijiet. Fl-1848, il-President tal-Paragwaj [[Carlos Antonio López]] iddikjara li l-Indjani kollha kienu ċittadini tal-Paragwaj u qassam l-aħħar artijiet komunali tal-missjonijiet.

Uħud mir-riduzzjonijiet baqgħu abitati bħala bliet. [[Córdoba, Arġentina|Córdoba]], l-Arġentina, l-ikbar belt assoċjata mar-riduzzjonijiet, kienet atipika bħala insedjament Spanjol ta' qabel żmien il-Ġiżwiti u ffunzjonat bħala ċentru għall-preżenza tal-Ġiżwiti, b'ċentru tan-novizjat u kulleġġ li issa sar l-università lokali. Il-missjoni ta' Córdoba ttieħdet mill-Franġiskani fl-1767. Bosta mill-missjonijiet fi stat ta' fdalijiet ġew iddikjarati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO, fosthom sitt [[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' Chiquitos]] fil-Bolivja, u l-fdalijiet tal-[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' La Santísima Trinidad de Paraná u Jesús de Tavarangue]] fil-Paragwaj. Żewġ [[Lingwa|lingwi]] kreole, il-Língua Geral u n-Nheengatu, ibbażati fuq il-Guaraní, it-Tupi u l-Portugiż, oriġinaw fir-riduzzjonijiet.

== Sit ta' Wirt Dinji ==

Il-Missjonijiet tal-Ġiżwiti fost il-Guarani ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1983 b'modifiki sinifikanti fil-konfini tas-sit fl-1984.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' kriterju wieħed tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (iv)*' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-[[bniedem]]".

== Riduzzjonijiet oħra ==

Is-suċċess tal-Ġiżwiti fil-missjonijiet ta' Rio de la Plata, ta' Chiquitos u ta' Llanos de Moxos ma kienx ripetut fil-missjonijiet fost il-Guaraní Bolivjani tal-Lvant (Chiriguanos) iktar ġellieda tal-għoljiet ta' qabel l-Andes. Missjoni tal-Ġiżwiti fost iċ-Chiriguanos fl-1767 wasslet għal 268 ikkonvertit biss. Bl-istess mod, il-Ġiżwiti ma tantx kellhom suċċess fost il-popli Guaycuru u d-diversi tribujiet nomadiċi f'Gran Chaco.


== Missjonijiet tal-Ġiżwiti skont il-pajjiżi ==

=== Arġentina ===

* San Ignacio Mini fil-Provinċja ta' Misiones
* Nuestra Señora de Santa Ana fil-Provinċja ta' Misiones
* Nuestra Señora de Loreto fil-Provinċja ta' Misiones
* Santa María la Mayor fil-Provinċja ta' Misiones
* Il-Blokka tal-Ġiżwiti u l-Estancias ta' Córdoba f'Córdoba

=== Bolivja ===

* San Javier
* Concepción
* San Ignacio de Velasco
* Santa Ana de Velasco
* San Miguel de Velasco
* San Rafael de Velasco
* San José de Chiquitos
* Santiago de Chiquitos
* San Juan Bautista
* Santo Corazón
* San Ignacio de Zamucos

=== Brażil ===

* São Miguel das Missões
* São João Batista
* São Lourenço Martir
* São Nicolau
* São Francisco de Borgia
* São Luis Gonzaga
* Santo Ângelo Custódio

=== Paragwaj ===

* La Santisima Trinidad de Paraná
* Jesús de Tavarangue
* San Cosme y Damian
* Encarnacion de Itapua
* Santa Maria de Fey
* San Ignacio Guazú
* Santiago Apóstol
* Santa Rosa de Lima

=== Urugwaj ===

* *Nuestra Señora de los Desamparados*, mal-kosta tax-xmara Santa Lucia.
* *Estancia del Rio de las Vacas*, stabbilita fl-1741 u llum magħrufa bħala *"Calera de las Huérfanas"*, fid-Dipartiment ta' [[Colonia del Sacramento|Colonia]] qrib Carmelo.

== Gallerija ==
<gallery>
File:Calera_de_las_huerfanas.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Calera_de_las_huerfanas.jpg|Church built by the Jesuits in the present territory of Uruguay, in the locality called *"Calera de las Huérfanas"''
File:Concepcion_church_interior.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Concepcion_church_interior.JPG|Interior of the wooden church at Concepcion, Santa Cruz, Bolivia
File:Kerk_Conception_Detail.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kerk_Conception_Detail.jpg|Painted wooden relief in the same church
File:San_Javier_church_porch.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:San_Javier_church_porch.JPG|Detail of adobe facade at San Javier, Ñuflo de Chávez, Santa Cruz, Bolivia
File:San_Miguel_church_altar.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:San_Miguel_church_altar.JPG|Detail of the altar retable at San Miguel de Velasco, Santa Cruz
File:Memorial_da_Epopeia_Riograndense_80a.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Memorial_da_Epopeia_Riograndense_80a.jpg|Sepé Tiaraju, the leader of the Guaraní rebels, in the Rio Grande do Sul Epic Memorial, at the entrance of the Mercado Station of the Porto Alegre Metro
File:22a-Patrimônio_Histórico_de_São_Miguel_das_Missões-foto_fernando_gomes.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:22a-Patrim%C3%B4nio_Hist%C3%B3rico_de_S%C3%A3o_Miguel_das_Miss%C3%B5es-foto_fernando_gomes.jpg|Remanescentes e ruínas da Igreja de São Miguel. (pt)


## Referenzi