Grupp ta' Monumenti ta' Mahabalipuram

Il-**Grupp ta' Monumenti ta' Mahabalipuram** huwa ġabra ta' monumenti reliġjużi tas-sekli 7-8 W.K. fir-raħal kostali turistiku ta' Mahabalipuram, Tamil Nadu, l-Indja, u huwa Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. Jinsab mal-Kosta ta' Coromandel tal-Bajja ta' Bengal, madwar 60 kilometru (37 mil) fin-Nofsinhar ta' Chennai.

Is-sit jinkludi 40 monument tal-qedem u tempji Induisti, inkluż uħud mill-ikbar riljievi mal-blat fil-beraħ fid-dinjamagħrufa bħala l-*Inżul tax-xmara Ganges* jew il-*Penitenza ta*' *Arjuna*. Il-grupp fih diversi kategoriji ta' monumenti: tempji *ratha* b'karrijiet monolitiċi tal-purċissjonijiet, li nbnew bejn is-630 u s-668; *mandapa viharas* (għerien-tempji) b'xeni mill-*Mahabharata* u b'kitbiet Xiviti, Xakti jew Xakta u Vixniti b'għadd ta' lingwi u tipi ta' kitba Indjani; riljievi fuq il-blat (b'mod partikolari bassoriljievi); tempju mħaffrin fil-blat li nbnew bejn is-695 u s-722, u skavi arkeoloġiċi li jmorru lura għas-seklu 6 u saħansitra qabel.

Il-monumenti nbnew matul it-tmexxija tad-dinastija Pallava. Magħrufa bħala s-Seba' Pagodi f'bosta pubblikazzjonijiet tal-era kolonjali, fil-letteratura kontemporanja jissejħu wkoll bħala t-Tempji ta' Mamallapuram jew Mahabalipuram. Is-sit, li ġie rrestawrat wara l-1960, huwa ġestit mill-Istħarriġ Arkeoloġiku tal-Indja.

## Pożizzjoni u tismija

It-Tempji ta' Mahabalipuram jinsabu fl-istat Indjan tax-Xlokk ta' Tamil Nadu, madwar 60 kilometru (37 mil) fil-Lbiċ ta' Chennai mal-Kosta ta' Coromandel. Wieħed jista' jasal ħdejn il-monumenti bit-triq b'erba' karreġġjati tal-Awtostradi Statali Nri 49 u 49A. L-eqreb ajruport huwa dak ta' Chennai (bil-kodiċi IATA: MAA). Il-belt hija kkollegata mal-bqija tal-Indja permezz tan-network ferrovjarju.

Mahabalipuram huwa magħruf b'diversi ismijiet, inkluż Mamallapuram; Mamalla tfisser "Lottatur Kbir", b'referenza għar-re tas-seklu 7 Narasimha Varman I. Ismijiet oħra li jinsabu f'testi storiċi jinkludu Mamallapattana, Mavalipuram, Mavalivaram, Mavellipore, Mauvellipooram u Mahabalipur, li kollha jirreferu għal "belt ta' lottatur kbir" jew "belt ta' Mahabali". Dan l-isem tal-aħħar huwa relatat mal-karattru mitoloġiku Mahabali, ir-re xitan li ngħeleb mill-Vamana nanu (avatar ta' Vixnu). Skont Nagaswamy, l-isem ġej mill-kelma bit-Tamil *mallal* (prosperità) u jirrifletti l-fatt li kien ċentru ekonomiku tal-qedem għan-Nofsinhar tal-Indja u għax-Xlokk tal-Asja. Din it-teorija hija appoġġata parzjalment minn test tas-seklu 8 bit-Tamil tal-poeta tal-moviment Bhakti bikri, Thirumangai Alvar, fejn Mamallapuram tissejjaħ "Kadal Mallai".

Ir-raħal kien magħruf bħala s-"Seba' Pagodi" mill-baħħara Ewropej li żbarkaw mal-kosta wara li raw it-torrijiet tas-seba' tempji Induisti. Xi kitbiet imnaqqxa tas-seklu 7 jirreferu għalih bħala "Mamallapuram" jew varjanti simili; l-isem "Mahabalipuram" jitfaċċa biss wara s-seklu 16, u flimkien ma' Seba' Pagodi kien jintuża fil-letteratura tal-era kolonjali. Il-gvern ta' Tamil Nadu adotta Mamallapuram bħala l-isem uffiċjali tas-sit u tar-raħal fl-1957, u ddikjara l-monumenti u r-reġjun kostali bħala żona speċjali tat-turiżmu u tas-saħħa fl-1964.

## Storja
Għalkemm l-istorja tal-qedem ta' Mahabalipuram mhix daqstant ċara, l-evidenza epigrafika, mill-muniti u mit-tempji tissuġġerixxi li kien post sinifikanti qabel ma nbnew il-monumenti. Ġie spekulat li kien il-port marittimu ta' Sopatma li ssemma fil-Periplus tal-Baħar Eritrew tas-seklu 1 jew il-Port ta' Melange ta' Tolomew li jsemmi fil-*Ġeografija* tiegħu fis-seklu 2. Teorija oħra ssostni li kien il-port ta' Nirppeyarvu msemmi fil-*Perumpanarrupadai* mill-aħħar tas-seklu 19 sal-bidu tas-seklu 20.

Fl-*Avantisundari Katha*, l-istudjuż tas-Sanskritu tas-sekli 7-8, Daṇḍin (li għex f'Tamil Nadu u kien assoċjat mal-qorti tad-dinastija Pallava) faħħar l-artisti għall-mod kif sewwew statwa ta' Vixnu f'Mamallapuram. Madankollu, kemm Daṇḍin huwa tassew l-awtur tat-test mhuwiex ċert. It-test Medjevali bis-Sanskritu jsemmi l-monumenti ta' Mamallapuram, tradizzjoni bikrija ta' tiswijiet, u l-importanza tal-Vixniżmu.

Meta Marco Polo (1271-1295 W.K.) wasal fl-Indja fi triqtu lura lejn Venezja mix-Xlokk tal-Asja, huwa semma (iżda ma żarx) is-"Seba' Pagodi" u l-isem ġie assoċjat mat-tempji tal-kosta ta' Mahabalipuram fil-pubblikazzjonijiet tal-merkanti Ewropej sekli wara. L-isem tfaċċa fl-Atlas Katalan ta' Abraham Cresques tal-1375 bħala "Setemelti" u "Santhome", b'mappa approssimattiva tal-Asja iżda li kienet akkurata fir-rigward tal-pożizzjonijiet relattivi taż-żewġ portijiet; l-ewwel kien Mamallapuram u t-tieni kien Mylapore. Il-vjaġġatur Venezjan Gasparo Balbi semma s-"Seba' Pagodi" u t-"Tmien Għoljiet Pjaċevoli" fl-1582, li Nagaswamy jissuġġerixxi li jirreferu għall-monumenti. Skont Schalk, Balbi sejħilhom is-"Seba' Pagodi taċ-Ċina" (interpretazzjoni mill-ġdid tal-interpretazzjoni ta' Henry Yule rigward Balbi li kkunsidrat lil Balbi bħala mhux affidabbli, wara korrezzjoni selettiva li x'aktarx l-isem kien jirreferi għal Mamallapuram).

Peress li issa hemm inqas minn seba' torrijiet, l-isem ispira spekulazzjoni u argumenti. It-tsunami ta' Diċembru 2004 għal żmien qasir espona x-xatt qrib Saluvankuppam (issa fit-Tramuntana ta' Mahabalipuram), u żvela xi kitbiet imnaqqxa u strutturi. Badrinarayanan qal f'rapport tal-BBC li kienu jmorru lura għas-seklu 9 u li jaf kienu nqerdu minn tsunami tas-seklu 13. It-tsunami żvela wkoll strutturi kbar f'qiegħ il-baħar madwar kilometru lil hinn mill-kosta, li l-arkeologi jispekulaw li jaf huma ta' Mahabalipuram tal-qedem. Skont artiklu tar-rivista *Science*, it-tsunami espona blat b'"ras ta' iljunfant u b'żiemel sfrattat skolpiti b'mod elaborate", "niċċa żgħira bi statwa ta' divinità; blata oħra b'iljun mixħut", u ikonografiji reliġjużi Induisti oħra. L-arkeologi marittimi u t-timijiet tal-bugħaddasa esploraw sit fil-Lvant tat-Tempju tax-Xatt, wieħed mill-monumenti, wara t-tsunami tal-2004. Dan ħareġ fid-dieher fdalijiet ta' ħitan li kienu ċedew, għadd kbir ta' blokok rettangolari u strutturi oħra parallelil max-xatt, kif ukoll erbgħin monument ieħor.

### Rapporti moderni

Il-baħħara u l-merkanti Ewropej li kienu pijuniera tal-kummerċ mal-Asja wara s-seklu 16 semmew is-sit. Rapporti bikrin, bħal dawk ta' Niccolo Manucci (li qatt ma żar is-sit, iżda ra l-monumenti mill-bogħod u sema' bihom) għaqdu flimkien disinni tal-pagodi Buddisti Ċiniżi u ta' Burma mat-tempji Induisti u assumew li t-tempji kienu nbnew miċ-Ċiniżi. Skont ir-*Rakkont il-Ġdid dwar l-Indji tal-Lvant* ta' Anthony Hamilton tal-1727, is-sit kien ċentru tal-pellegrinaġġi u l-iskulturi esterni tiegħu kienu "oxxeni, żbukkati". Il-kittieb Franċiż Pierre Sonnerat kien kritiku rigward ir-razziżmu Ewropew fil-konfront tal-Indjani, u ħareġ bit-teorija li t-tempji ta' Mahabalipuram kienu antiki ħafna.

L-istħarriġ letterarju tal-1788 ta' William Chambers fir-rigward ta' Mahabalipuram ġibed l-attenzjoni tal-istudjużi Ewropej fir-rigward tal-monumenti. Chambers intervista lir-residenti lokali u rabat l-arti monumentali li ra mat-testi Induisti, u ddeskriviha bħala notevoli u espressiva b'dettall narrattiv. Sensiela ta' studji tas-seklu 19, bħal dawk ta' Benjamin Babington u William Elliot, kienu jinkludu tpinġijiet tal-monumenti u impressjonijiet tal-kitbiet imnaqqxin. Madankollu, xi ġrajjiet u spekulazzjoni fil-letteratura tal-Punent baqgħu jinxterdu. Francis Wilford issuġġerixxa fl-1809 li l-monumenti nbnew fl-450 Q.K., u kkollegahom mal-kitbiet ta' Ċiċerun (is-seklu 1 Q.K.) dwar l-Indjani li jaf bnew tliet bliet Indjani tal-qedem (inkluż Mahabalipuram).

Rapporti tas-seklu 19 jinnutaw tismijiet lokali ta' "qċaċet indurati ta' bosta pagodi" mat-tlugħ tax-xemx skont l-anzjani iżda li ma kinux viżibbli iktar. Fl-aħħar tas-seklu 19 u fil-bidu tas-seklu 20, is-sit ta' Mahabalipuram kien fil-mira tal-gwidi turistiċi u l-ispekulazzjoni tal-era kolonjali. Porzjonijiet minn bosta monumenti tgħattew bir-ramel, u ma tantx sar wisq biex is-sit jiġi ppreservat. Wara l-indipendenza Indjana, il-gvern ta' Tamil Nadu żviluppa l-monumenti ta' Mamallapuram u r-reġjun kostali bħala sit arkeoloġiku, turistiku u tal-pellegrinaġġi billi tejjeb in-network tat-toroq u l-infrastruttura tar-raħal. Fl-1984, is-sit ġie ddikjarat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.

Il-grupp ta' monumenti qanqal interess arkeoloġiku kbir mill-1990, u l-iskavi wasslu għal skoperti mhux mistennija. Skont John Marr, is-sit kien fih "tank b'għamla ta' apsida, bil-kurvatura tiegħu allinjata fin-Nofsinhar lejn in-naħa tan-nofs tat-Tempju tax-Xatt" b**anantasayana'' (Vixnu mimdud) li x'aktarx huwa iktar antik mit-tempju.

== Kostruzzjoni Pallava ==

Mamallapuram sar prominenti matul ir-renju ta' Simhavishnu tad-dinastija Pallava lejn l-aħħar tas-seklu 6, a perjodu ta' kompetizzjoni [[politika]] mal-Pandyas u maċ-Cheras, u ta' tqanqil spiritwali bil-wasla tal-poeti-studjużi tal-moviment Bhakti tas-sekli 6-8: l-Alvars tal-Vixnuiżmu u n-Nayanars tax-Xivaiżmu. L-arkitettura ta' Mamallapuram hija marbuta ma' iben Simhavishnu, Mahendravarman I (600-630 W.K.), li kien il-patrun tal-arti. Iben Mahendravarman, Narsimha Varman I, bena fuq l-isforzi ta' missieru u l-biċċa l-kbira tal-istudjużi jattribwixxu bosta mill-monumenti lilu. Wara perjodu qasir ta' pawża, il-kostruzzjoni tat-tempji u tal-monumenti tkompliet matul ir-renju ta' Rajasimha (jew Narasimhavarman II; 690–728).

L-arkeologu ta' nofs is-seklu 20, [[A. H. Longhurst]], iddeskriva l-arkitettura Pallava, inkluż dik ta' Mahabalipuram, f'erba' stili kronoloġiċi: Mahendra (610-640), Mamalla (640-670, taħt Narsimha Varman I), Rajasimha (674-800) u Nandivarman (800-900). [[K. R. Srinivasan]] iddeskriviha bħala li tirrifletti tliet stili u stadji ta' kostruzzjoni, u t-tielet perjodu ddeskrivih bħala l-istil Paramesvara.

Din il-kronoloġija wasslet għal nuqqas ta' qbil fost l-istudjużi. Xi studjużi, bħal [[Marilyn Hirsh]] fl-1987, sostnew li l-iżjed tempji bikrin imorru lura għall-ħabta tas-600 (taħt il-poeta-re Mahendravarman I). Oħrajn, bħal Nagaswamy fl-1962, sostnew li r-Re Rajasimha (690-728) x'aktarx li kien il-patrun ta' bosta monumenti; ħafna kitbiet imnaqqxin fit-tempji fihom wieħed mill-ismijiet tiegħu kif ukoll il-kitbiet distintivi u elaborati tiegħu tal-Grantha u n-Nāgarī.

Evidenza li turi li wħud mill-monumenti ta' Mamallapuram imorru lura għall-bidu tas-seklu 7 tinkludi l-kitba mnaqqxa ta' Mandagapattu (kitba mnaqqxa ta' Laksitayana) ta' Mahendravarman I. Il-kitba mnaqqxa tirrakkonta li "ħoloq it-tempju mingħajr l-użu tal-[[injam]] jew il-[[ġebla tal-ġir]] (tkaħħil) jew il-brikks jew il-metall", u li t-tempju kien iddedikat lil "Braħma, Vixnu u Xiva". Dan kien l-ewwel tempju Induista tal-blat li nbena matul id-dinastija Pallava, u Mahendravarman I u d-dixxendenti tiegħu x'aktarx li bnew oħrajn. Skont Mate u studjużi oħra, il-kitba mnaqqxa timplika li l-poplu Tamil kellu tradizzjoni ta' kostruzzjoni tat-tempji abbażi tal-materjali msemmija qabel is-seklu 6. Il-kitba mnaqqxa ta' Mandagapattu mhijiex iżolata, u madwar ir-renju ġew skoperti kitbiet imnaqqxin oħra ta' Mahendravarman I b'rabta mal-għerien-tempji. Evidenza ulterjuri hija fil-forma ta' għerien-tempji (bħall-Għerien ta' Undavalli) li jmorru lura għal qabel l-għerien-tempji ta' Mamallapuram, u jissuġġerixxu li l-[[Artiġjan|artiġjani]] Indjani bdew jesploraw l-arkitettura fl-għerien qabel żmien id-dinastija Pallava. Il-monumenti ta' Mamallapuram ġeneralment jiġu datati mill-istudjużi li jmorru lura għas-sekli 7-8.

== Deskrizzjoni ==

Il-monumenti huma fużjoni ta' reliġjon, [[kultura]] u leġġendi marbuta mar-reliġjon Induista. Huma espressjonijiet fuq il-blat ta' skala kbira, li jintegraw in-natura u l-[[Skultura|iskultura]]. Is-sit fih madwar erbgħin monument, f'livelli differenti ta' tlestija, ikkategorizzati f'ħames gruppi:

* ''Rathas'': tempji b'għamla ta' karrijiet;
* ''Mandapas'': għerien-tempji;
* Riljievi fuq il-blat;
* Tempji strutturali;
* Skavi.

Hemm għaxar ''rathas'' ewlenin, għaxar ''mandapas'', żewġ bassoriljievi fuq il-blat u tliet tempji strutturali. Il-pjanta monumentali hija bbażata fuq għamla kwadra u ċirku, jew għamliet kwadri fuq xulxin (li jipproduċu rettangolu). Ir-riljievi, l-iskulturi u l-arkitettura jinkorporaw ix-Xivaiżmu, il-Vixniżmu u Xaktiżmu, u kull monument huwa ddedikat lil divinità jew karattru tal-mitoloġija Induista. Il-monumenti huma sors ta' bosta kitbiet bis-Sanskritu tas-sekli 7-8, u jagħtu ħjiel dwar l-istorja, il-kultura, il-governanza u r-reliġjon Medjevali tan-Nofsinhar tal-Indja.

=== Tempji ''Ratha'' ===
It-tempji ''ratha'', fin-Nofsinhar ta' Mahabalipuram, huma mnaqqxin f'għamla ta' karrijiet. L-artisti tagħhom użaw blokok naturali tad-dijorit u tal-granit fir-ramel u naqqxu leġġendi fil-blat. L-iżjed magħrufa huma l-ħames strutturi monolitiċi 'l fuq mill-bajja, magħrufa bħala l-Ħames ''Rathas'' jew ir-''Rathas'' tal-Pandava. Fil-''Mahabharata'', il-Pandava huma ħames aħwa b'[[mara]] komuni, Draupadi. Għalkemm is-simboliżmu u r-raggruppament tat-tempji wasslu għal dawn l-ismijiet popolari, la huma ''rathas'' reali u lanqas mhuma ddedikati lill-Pandava; huma tempji ddedikati lid-divinitajiet u lill-kunċetti tat-tradizzjonijiet tax-Xivaiżmu, tal-Vixniżmu u tax-Xaktiżmu tal-Induiżmu. Dawn ir-''rathas'' imorru lura għas-seklu 7.

Il-grupp ta' ħames ''rathas'' jinsab tul assi mit-Tramuntana għan-Nofsinhar, bir-''Ratha'' ta' Dharmaraja fit-tarf tan-Nofsinhar, segwita mir-''Rathas'' ta' Bhima, Arjuna u Draupadi. L-aħħar tnejn għandhom pjattaforma komuni. Hemm iljun fil-Punent tal-pjattaforma tar-''Rathas'' ta' Arjuna-Draupadi, barri bilqiegħda fil-Lvant u iljunfant bilwieqfa fil-Lbiċ. Ir-''Ratha'' ta' Nakula u Sahadeva tinsab fil-Majjistral tar-''Ratha'' ta' Bhima u fil-Lbiċ tar-''Ratha'' ta' Arjuna, wara l-iljunfant. L-assi trasversali tar-''Ratha'' ta' Nakula u Sahadeva hija fiċ-ċentru tal-grupp. It-tempji kollha għandhom daħla fil-Punent ħlief ir-''Ratha'' ta' Nakula-Sahadeva, li għandu daħla fin-Nofsinhar.<gallery mode="packed">
File:Les_temples_monolithes_(Mahabalipuram,_Inde)_(13924356674).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Les_temples_monolithes_(Mahabalipuram,_Inde)_(13924356674).jpg|alt=Group of temples and sculptures, close together|The ''pancha rathas'', viewed from the northwest
File:Pancha_Rathas,_Pallave_period,_ca._630-38_CE,_Mahabalipuram_(56)_(36765181604).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Pancha_Rathas,_Pallave_period,_ca._630-38_CE,_Mahabalipuram_(56)_(36765181604).jpg|alt=Row of temples, with two trees in the foreground|View from the southeast
File:Pancha_Rathas,_Pallave_period,_ca._630-38_CE,_Mahabalipuram_(35)_(37426904666).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Pancha_Rathas,_Pallave_period,_ca._630-38_CE,_Mahabalipuram_(35)_(37426904666).jpg|alt=Ornate, arched roof|Bhima Ratha roof
File:Pancha_Rathas,_Pallave_period,_ca._630-38_CE,_Mahabalipuram_(33)_(36805112933).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Pancha_Rathas,_Pallave_period,_ca._630-38_CE,_Mahabalipuram_(33)_(36805112933).jpg|alt=Statue of a recumbent bull|7th-century bull sculpture near a ''ratha''
File:Les_temples_monolithes_(Mahabalipuram,_Inde)_(13923883405).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Les_temples_monolithes_(Mahabalipuram,_Inde)_(13923883405).jpg|Elephant sculpture near a ratha
</gallery>Ir-''rathas'' għandhom elementi komuni. Kollha għandhom pjattaforma integrata, bil-''ganas'' jew mingħajrhom; skont [[George Michell]], fuq din il-pjattaforma l-"ħitan jinqasmu b'mod ritmiku f'għadd ta' projezzjonijiet u qishom niċeċ 'il ġewwa bejn il-pilastri". L-iskulturi jinsabu fin-niċeċ, u l-iżjed skulturi importanti għandhom ''makaras''. Fuqhom hemm gwarniċi, xi kultant imżejna b'uċuħ [[Bniedem|umani]]. Sal-parapett tagħhom żdiedu xi ġonturi. Is-sular ta' fuq tenn (fuq livell imnaqqas) id-disinn tas-sular ta' taħt jew ġie msaqqaf b'soqfa b'kurvatura.

==== ''Ratha'' ta' Dharmaraja ====

Ir-''Ratha'' ta' Dharmaraja għandu pjanta kwadra fi ħdan qafas rettangolari (26.75 pied b'20.67 pied), u huwa għoli 35.67 pied. Għandu zuntier miftuħ mirfud bil-pilastri. It-torri piramidali tat-tempju jikkonsisti f**vimana* ta' għamliet kwadri jiċkienu, imsaqqfa b'xikara ottagonali. Hemm evidenza wkoll li kellu (jew kien beħsiebu jkollu) pinnaklu. Il-pilastri tiegħu għandhom iljuni bilqiegħda fil-bażi tagħhom. It-tempju fih tliet sulari; l-iżjed baxx huwa solidu (x'aktarx li qatt ma tnaqqax), u t-tnejn ta' fuq fihom santwarji. It-tnejn ta' fuq huma kkollegati bit-taraġ imnaqqax fil-blat. Is-sular tan-nofs fih żewġ santwarji, u s-sular ta' fuq nett fih wieħed. Il-ħitan tar-*ratha* fihom tinqix u kitbiet, fosthom li jsemmu lil Narasimhavarman I. In-naħa tal-Punent tas-sular ta' fuq fiha xbieha ta' Somaskanda. L-istruttura orizzontali (tavlatura) tintegra l-lajk mad-divin, fejn l-uċuħ umani jittawlu mill-ħnejjiet *kudu* tal-karru. Motiv ta' Amaravati jinsab imnaqqax taħt il-gwarniċ.

Fil-pjan terran, il-ġnub fihom erba' pilastri; it-tnejn l-oħra fihom żewġ pilastri u żewġ kolonni. Kull rokna fiha żewġ niċeċ, b'figuri mnaqqxin li jidhru qishom qed ixejru lejn il-folla. Id-divinitajiet huma Ardhanarishvara (nofs Parvati, nofs Xiva), Harihara (nofs Vixnu, nofs Xiva), Braħma, Skanda, Bhairava (Xiva) u żewġ forom oskuri oħra ta' Xiva. F'nofs is-sular ta' fuq hemm tinqix ta' aspetti ta' Xiva u Vixnu, u dan jissuġġerixxi li l-artisti kienu jqimu ż-żewġ tradizzjonijiet Induisti. F'dan is-sular hemm Nataraja (Xiva [[Żfin|jiżfen]]), Vinadhara (Xiva ma' Veena), Gangadhara (Xiva jwassal il-Ganges mis-smewwiet għall-art), Vrishbhantika (Xiva ma' Nandi), Kankalamurti, Chandesa u Vixnu. Is-sular ta' fuq nett fih tinqix ta' Dakshinamurti (Xiva bħala guru jew [[għalliem]]), Surja u Chandra.

Il-panew ta' Somaskanda huwa sinifikanti minħabba li bis-saħħa tiegħu nafu li t-tempju jmur lura għall-bidu tas-seklu 7. Huwa differenti minn dawk li nħolqu fil-perjodu ta' Rajasimha, u jixbaħ lil dawk li nħolqu matul l-era bikrija tad-dinastija Pallava.

==== *Ratha* ta' Bhima ====
Ir-*Ratha* ta' Bhima (maġenb ir-*Ratha* ta' Dharmaraja) huwa enormi u huwa msaqqaf b'għamla qisha bettija bil-volti, li huwa fdal tax-xogħol bl-injam. Ir-*ratha* huwa twil 46 pied (14-il [[metru]]), għoli madwar 25 pied (7.6 metri) u wiesa' madwar 25 pied. Fuq ġew ma tlestiex u x'aktarx kien maħsub biex jospita Vixnu mimdud (*anantasayana*). Għad-differenza tar-*rathas* l-oħra, it-tempju ma fihx kitbiet imnaqqxin jew skulturi. Il-*vimana* tiegħu hija mnaqqxa b'mod elaborat fuq iż-żewġ naħat tas-saqaf. Il-gwarniċ fih seba' pari ta' *kudu* (bis-Sanskritu: *gavaksha*). Fuqu hemm *salas* u *kutas* (tipi ta' *aediculae*) li jalternaw, u jiffurmaw tlettax-il *vimana* żgħira. Fuq dan is-saff hemm ħames *grivas* (għenuq, klerestorji) imnaqqxin fis-santwarju, bħala niċċa b'pilastri żgħar maġenbha. It-tnejn fuq kull naħa huma tal-istess daqs, filwaqt li tan-nofs hija akbar. Hemm evidenza strutturali fil-quċċata ta' tmintax-il *kalasha* u ta' żewġ tridenti.

Skont Ramaswami, ir-*ratha* għandu pjanta kwadra integrata sal-istruttura orizzontali u din tintegra l-*griva* x-xikara fl-għamla ta' ċirku. In-naħa tawwalija tat-tempju fiha erba' kolonni tondi u żewġ pilastri tondi, bil-bażi ddisinjata bħala iljuni bilqiegħda. In-naħat tat-Tramuntana u tan-Nofsinhar għandhom żewġ kolonni kwadri enormi. Is-saqaf fih xi xquq, x'aktarx ikkawżati minn elementi strutturali jew sekli sħaħ ta' esponiment għall-elementi (bħas-sajjetti).

==== Rathas ta' Arjuna u Draupadi ====

Ir-*Ratha* ta' Arjuna Ratha, biswit ir-*Ratha* ta' Bhima, mhux komplut lanqas. Huwa wieħed mill-ikbar monumenti iżda għandu erja madwar sitt darbiet iżgħar mir-*Ratha* ta' Dharmaraja. Ir-*ratha* kwadru ta' żewġ sulari fih santwarju u jixbah ir-*Ratha* ta' Dharmaraja; it-tiżjin u l-istruttura tal-gwarniċ, tal-*kudus* u tal-*haras* huma simili. Madankollu, ix-xikara tiegħu hija esagonali. Il-ħitan tar-*ratha* huma mnaqqxin f'panewijiet b'erbatax-il skultura. Erbgħa huma dvarapalas (Vixnu, *rishi* ma' student, Kartikeya — jew Indra — u Xiva ma' Nandi), u l-bqija huma bnedmin f'diversi stadji tal-ħajja. Ir-*Ratha* ta' Arjuna fih iljun u Nandi fuq kull naħa bejnu u r-*Ratha* ta' Draupadi, iżda l-orjentazzjoni tagħhom tissuġġerixxi li r-*ratha* ma kienx iddedikat lil Xiva. Skont [[Susan Huntington]], it-tempju jaf kien iddedikat lil Ayyappan. Ix-xikara tiegħu hija tonda. Il-monument jidher stramb mill-ġenb, parzjalment minħabba li l-kolonni oriġinali tiegħu ġew sostitwiti b'oħrajn moderni li ma jaqblux mal-istil oriġinali. Fil-Majjistral tar-*Ratha* ta' Arjuna hemm iljunfant.

Ir-*Ratha* ta' Draupadi huwa struttura tal-ġebel ta' 11-il pied bi 11-il pied (3.4 metri bi 3.4 metri) fit-Tramuntana tar-*Ratha* ta' Arjuna, u t-tnejn jaqsmu pjattaforma bejniethom. Huwa ddedikat lil Draupadi (ix-xbieha tiegħu hija mnaqqxa mal-ħajt ta' wara), u jixbah għorfa tal-injam b'saqaf b'kurvatura. Hemm skultura mnaqqxa b'iljuni u b'iljunfanti li jalternaw, u d-divinità tas-santwarju hija nieqsa. Id-disinn tiegħu huwa ta' tempju Induista bi stil Nagara ssimplifikat. Ir-*ratha* fih riljievi ta' Durga; tliet xbihat mal-ħitan ta' barra u xbieha mal-ħajt ta' ġewwa. Id-Durga li tħares lejn il-Lvant hija l-forma ta' Mahishasuramardini, b'ras ta' buflu. Flimkien magħha f'inħawi oħra hemm id-devoti tagħha, *makaras* (ħlejqiet mitiċi tal-baħar) u *ganas* (nani komiċi mitiċi).

==== *Ratha* ta' Nakula-Sahadeva ====
Ir-*Ratha* mhux kompluta ta' Nakula-Sahadeva huwa tempju apsidali, b'disinn Induist relattivament mhux komuni li jinstab f'Aihole u f'postijiet oħra fl-Indja. It-tempju bi stil Vesara fih żewġ sulari u huwa għoli 16-il pied (4.9 metri) u twil 18-il pied (5.5 metri). Bħar-*rathas* l-oħra, għandu *aediculae* bil-*kutas* u bis-*salas*, iżda huwa uniku għax għandu wkoll *panjaras* (*aedicula* apsidali). Hemm teorija li t-tempju kien iddedikat lil Kartikeya, Braħma, Ayyappan jew Indra. Fil-Grigal tar-*ratha* hemm iljunfant bilwieqfa u r-*Ratha* ta' Arjuna.

==== *Rathas* oħra ====

Monumenti *ratha* oħra f'Mahabalipuram jinkludu r-*Ratha* ta' Ganexa tal-aħħar tas-seklu 7, attribwita lil Parameshvara-varman I (in-neputi ta' Mahamalla). Kilometru mir-*rathas* ta' *pancha*, jinsab biswit (u fit-Tramuntana) tal-bassoriljiev tal-*Vjaġġ 'l isfel tul ix-xmara* u fin-Nofsinhar tal-monument tal-ballun ta' Krixna. Ir-*Ratha* ta' Ganexa ta' żewġ sulari, relattivament mhux danneġġat u simili għar-*Ratha* ta' Bhima, huwa twil 19-il pied (5.8 metri), wiesa' 11.25-il pied (3.43 metri) u għoli 28 pied (8.5 metri). L-ewwel sular fih ħames *vimanas* żgħar; it-tieni sular fih erba' *vimanas* b'disinni ripetuti. Is-*sala* fiha disa' *kalasas*, u f'tarf minnhom hemm *trishula* fil-quċċata (simili għal salib ta' fuq knisja). Il-faċċata tat-tempju fiha żewġ kolonni u żewġ pilastri. Il-bażijiet tal-kolonni għandhom għamla ta' iljuni bilqiegħda u huma ċċanfrinati lejn in-nofs, b'kapitell bl-istrixxi. Fuq il-ġnub tal-mandapa tad-daħla hemm żewġ *dvarapalas* bilwieqfa b'rashom laġenba biex jagħtu merħba. Il-ħajt tat-tempju fih kitba mnaqqxa li tissuġġerixxi oriġini tas-seklu 7. Fil-*garbhagriha* hemm statwa ta' Ganexa, iżda Ramaswami kiteb li jaf żdiedet iktar 'il quddiem.

Fil-Punent tar-raħal, hemm żewġ *rathas* ta' Pidari u *ratha* ta' Valayankuttai (monumenti ta' żewġ sulari, mhux kompluti). *Ratha* ta' Pidari u *ratha* ta' Valayankuttai għandhom arkitettura bl-istil Nagara tat-Tramuntana tal-Indja, u r-*ratha* ta' Pidari l-oħra għandha arkitettura bl-istil Dravida tan-Nofsinhar tal-Indja.

=== Għerien-tempji ===
*Mandapa* huwa terminu bis-Sanskritu li jirreferi għal vestibolu tipikament kwadru, għal sala bil-pilastri jew għal paviljun. Kien spazju fejn in-nies kienu jinġemgħu soċjalment, normalment għal xi ċerimonji u għal xi ritwali. Spiss kien ikun fihom ċelel jew imqades, u b'hekk tinħoloq *vihara*. Il-mandapas jirreferu wkoll għal tempji jew santwarji mħaffrin fil-blat, li nbnew skont l-istess kunċett, u f'Mamallapuram hemm bosta mandapas li jmorru lura għas-sekli 7 u 8.

L-għerien-tempji ta' Mamallapuram mhumiex kompluti, u b'hekk huma sors sinifikanti ta' informazzjoni dwar kif kienu jitħaffru l-monumenti fl-għerien u kif kienu jinbnew fl-Indja fis-seklu 7. Xi segmenti tal-għerien jindikaw li l-artiġjani ħadmu flimkien ma' arkitetti biex iħaffru l-kolonni, u qatgħu trunċieri fondi fil-blat biex joħolqu disinni bil-marġnijiet imħaffrin fil-blat. Il-kumplament tal-blat kien jinqata', u l-proċess kien jiġi ripetut. Wara l-iskavi, artiġjani oħra kienu jillostraw il-blat u jibdew joħolqu d-disinni, il-motivi, il-freġji u l-ikonografija Induista. Il-proċess tal-produzzjoni tal-għerien-tempji mħaffrin fil-blat influwenza tempji strutturali Induisti li ġew wara.

==== Għar ta' Varaha ====

L-Għar ta' Varaha tħaffer minn ħajt vertikali mal-wiċċ tal-Punent tal-għolja prinċipali ta' Mamallapuram. L-arkitettura tiegħu hija sempliċi; għar-tempju relatat mal-Vixniżmu, magħruf għall-erba' skulturi tiegħu ta' leġġendi Induisti: il-leġġenda ta' Vamana-Trivikrama, il-leġġenda ta' Varaha, il-leġġenda ta' Durga u l-leġġenda ta' Gajalakshmi. Srinivasan u studjużi oħra jaħsbu li jmur lura għas-seklu 7.

Il-faċċata tat-tempju tikkonsisti minn żewġ kolonni u żewġ pilastri ftit iktar lura b'madwar 18-il pulzier (46 ċentimetru) mill-wiċċ tal-blat. Il-pjattaforma bil-kolonni tagħti għal mandapa u għal maqdes fuq wara. Il-bażi tal-kolonna fiha saff protettiv jew *oma* u *adhishthana*. Il-pedestalli tal-kolonni għandhom għamla ta' lotus (*padma pithas*) u huma kwadri ta' 2 piedi b'2 piedi (0.61 metri b'0.61 metri). Fuqhom hemm *vyalas* b'għamla ta' iljuni bilqiegħda. L-irjus tagħhom jingħaqdu f'xaftijiet ottagonali (*kal*) tal-kolonni, li jidjiequ u joħolqu fluss f*'kalasa* ottagonali u kapitell imżejjen. Il-*phalaka* ta' fuq (pjanċa ċatta) għandha għamla kwadra. Il-*kapota* (tip ta' freġju) ta' fuq huwa mżejjen b'sitt ħnejjiet *kudu*. Fuq il-*kapota* hemm saqaf qisu vagun, b'pinnakli fil-quċċata.

Il-ħajt ta' wara tal-għar jinkludi santwarju kwadru mħaffer fil-blat, kemxejn 'il fuq mill-art. Fuq kull naħa tal-maqdes, il-ħajt jidħol 'il ġewwa, u joħloq żewġ niċeċ. Fl-irkejjen hemm pilastri bi dvarapalas parzjalment iffurmati, u ċ-ċangaturi ta' fuq fihom *ganas* u freġji ta' *hamsas*.

Il-panew tat-Tramuntana tal-ħajt intern tal-għar jirrakkonta l-leġġenda ta' Varaha, fejn l-avatar nofsu [[raġel]] nofsu ċingjal ta' Vixnu jsalva lil Bhūmi mill-ilmijiet ta' Patala. Dan il-panew mhux tas-soltu; Varaha jħares lejn il-lemin minflok lejn ix-xellug bħas-soltu u jżomm u jħares bil-ħlewwa lejn Bhūmi li għadu kemm salva minflok jaqbadha min-nejbiet tagħha. Hi tinsab bilqiegħda ħdejn irkopptu olzata, u x-xitan li ħoloq l-ilmijiet kaotiċi jitgħaffeġ minn Varaha. Il-karattri l-oħra fil-panew jinkludu lil Braħma, l-għaref Vediku Narada, Surja (ix-[[xemx]]), Chandra (il-[[qamar]]) u oħrajn li jagħmlu parti mil-leġġenda. L-eqreb narrazzjoni tal-panew hi l-*vaikhānasāgama*. Skont [[Alice Boner]], il-panew huwa rettangolari; il-karattri divini (għajr Bhūmi) huma stabbiliti f'kwadru, u l-yogis terrestri u l-karattri relatati mal-prakriti huma rranġati barra ċirku mandala.

Il-panew tan-Nofsinhar tal-mandapa jirrakkonta l-leġġenda ta' Vamana-Trivikrama. L-inkarnazzjoni ġganteska tal-avatar nanu ta' Vixnu jieħu t-tielet pass enormi biex jgħatti s-smewwiet u Bali jinsab bilqiegħda iktar 'l isfel, mistagħġeb. Fil-panew hemm karattri oħra mil-leġġenda, bħal Braħma u Xiva (bilqiegħda fuq lotuses bħala xhieda). Mill-ġdid, l-eqreb narrazzjoni tal-panew hi l-*vaikhānasāgama*. In-narrazzjoni tat-Trivikrama hija partikolari wkoll, peress li l-parti ta' Vamana tal-leġġenda ma tintweriex (għad-differenza ta' tempji Induisti Medjevali oħra fl-Indja).

Mal-ħajt ta' wara tan-niċċa fit-Tramuntana tal-maqdes hemm Gajalakshmi, u fin-niċċa tan-Nofsinhar hemm Durga. Il-panew ta' Durga jissimbolizza t-tradizzjoni Xakti u tissejjaħ "Vijaya Sri", id-divinità femminili tar-rebħa. Durga, li tidher b'erba' driegħ, tinsab bilwieqfa fuq lotus. Ħdejha jidher ġellied, lest li jissagrifika ruħu għaliha, u devot ieħor jidher għarkopptejh jaduraha. Fil-panew hemm ukoll *ganas* jaħarbu bil-biża', iljun – il-vahana tagħha – u għażżiel, ikonografija Medjevali komuni fin-Nofsinhar tal-Indja. Gajalakshmi jidher bilqiegħda f'yoga asana fuq lotus, b'żewġ nebbieta tal-lotus f'idu. Durga tidher liebsa l-ġojjelli u *patra kundalas* – wieħed minn ħames tipi ta' msielet tad-deheb – bħala simbolu tar-rabta tagħha mal-ġid. Ħdejha hemm apsari jżommu buqari tal-ilma u żewġ irjus kbar ta' iljunfanti; apsara terfa' buqar tal-ilma, u oħra tferra' l-ilma mill-buqar. Skont Alice Boner, il-karattri fil-panew kwadru ta' Gajalakshmi huma rranġati f'mandala ċirkolari.

==== Kotikal ====
Kotikal huwa sit arkeoloġiku bikri u sempliċi b'żewġ pilastri mal-faċċata. Quddiemu hemm sokits, li jissuġġerixxu li kien hemm *mukhamandapa* strutturali (sala prinċipali). Fl-għar-tempju ta' Kotikal hemm *ardha-mandapa* (nofs sala jew sala parzjali) rettangolari u maqdes kwadru (*garbha griya*). In-naħa ta' quddiem tal-maqdes fiha ġonturi u karatteristiċi simili għal dawk ta' tempju.

Mad-daħla tal-maqdes hemm *dvarapalas* femminili (skulturi għassa mad-daħla) fuq kull naħa. Waħda mill-ġellieda [[Mara|nisa]] għandha xabla f'idha l-leminija u tarka f'idha x-xellugija; l-oħra, f'poża ta' *tribhanga*, qed iżżomm il-qiegħ ta' qaws bis-suba' ta' saqajha olzata u qed iżżomm in-naħa ta' fuq tiegħu b'idha. It-tnejn jidhru lebsin imsielet b'denduliet twal kważi sa spallejhom. Il-gwardjani femminili jissuġġerixxu li d-divinità fil-maqdes x'aktarx li kienet Durga, id-divinità ġellieda femminili Induista. Fil-maqdes kwadru hemm ħaġra tal-qamar, *adhiṣṭhāna* (bażi), *bhitti* (ħajt parzjali) u *kudu* (gavaksha). Fuq kolonna hemm il-kitba mnaqqxa bl-[[alfabett]] Grantha li jista' jiġi trażlitterat bħala "Sri Vamankusa". Peress li l-ebda re jew uffiċjal Pallava huwa magħruf b'dak l-isem, x'aktarx li jfisser li t-tempju nbena minn patrun (skont Ramaswami, x'aktarx Telugu). Skont Srinivasan it-tempju jmur lura għall-bidu tal-perjodu Mahendra.

==== Dharmaraja ====

L-għar-tempju ta' Dharmaraja, magħruf ukoll bħala l-għar-tempju ta' Atyantakama, jinsab fin-naħa tan-Nofsinhar tal-għolja ta' Mamallapuram qrib l-Għar ta' Mahishamardini. Għandu faċċata, *mukha-mandapa* u *ardha-mandapa* bħal tal-Għar ta' Kotikal. Erba' kolonni rqaq joħolqu spazju għaż-żewġ *mandapas*. L-*ardha-mandapa* tinsab madwar tliet pulzieri 'l fuq mill-*mukha-mandapa*. Il-faċċata fiha żewġ kolonni u żewġ pilastri, l-istess bħall-ispazju li jissepara ż-żewġ *mandapas*.

Is-sala interna tagħti għal tliet ċelel-santwarji b*'adhisthana* komuni. L-*adhisthana* għandha erba' ġonturi. Mhix tas-soltu peress li għandha qisha niċċa (*kantha*) nieqsa, *kampa* u ġontura ħoxna (*pattika*); barra minn hekk, għandha *upana*, ġontura vertikali (*jagati*), ġontura bi tliet naħat (*tripatta-kumuda*) u *kampa*. Il-maqdes ċentrali, li huwa l-ikbar wieħed iddedikat lil-Linga ta' Xiva, fih żewġ *dvarapalas* maskili. Għalkemm iċ-ċelel laterali kienu ddedikati lil Braħma u lil Vixnu (abbażi tal-ikonografija), issa hemm xbihat neqsin.

It-tempju fih kitba mnaqqxa bis-Sanskritu b'erbatax-il linja bl-alfabett Grantha u b'epitet. Ramaswamy jattribwixxi l-għar lir-Re Rajasimha (l-aħħar tas-seklu 7 jew il-bidu tas-seklu 8), iżda Srinivasan u Hultzsch isostnu li jmur lura għas-seklu 7, għal żmien ir-Re Paramesvara-varman I; studjużi oħra jattribwuh lill-perjodu Mahendra, abbażi tal-istil tiegħu.

==== Ramanuja ====
Wieħed mill-iżjed għerien-tempji sofistikati u kompluti, l-Għar-Tempju ta' Ramanuja, kellu tliet ċelel. Ġie skavat fiċ-ċentru tal-għolja prinċipali ta' Mamallapuram, max-xaqliba tal-Lvant tagħha. It-tempju ġie rinnovat parzjalment sekli wara l-kostruzzjoni tiegħu f'santwarju għall-istudjuż tal-Vixniżmu, Ramanuja. L-artiġjani suċċessivi żiedu s-sitt kolonni ta' quddiem, x'aktarx biex jestendu l-*mandapa*.

L-Għar ta' Ramanuja jikkonsisti minn *ardha-mandapa* rettangolari, immarkata b'ringiela kolonni. Mal-ġenb tal-faċċata tiegħu hemm żewġ mudelli ta' *vimanas* bi pjattaforma kwadra tal-blat. Bosta elementi arkitettoniċi tradizzjonali Induisti huma viżibbli hawnhekk. Fuq ġewwa, l-iskavi prinċipali jibdew b*'adhishthana*, ringiela ta' żewġ kolonni, żewġ pilastri u tliet *ankanas* li jiffurmaw il-faċċata tal-għar-tempju. Fuq wara hemm *mandapa* rettangolari bi tliet santwarji kwadri. Is-santwarji laterali oriġinarjament kienu jinsabu madwar żewġ piedi wara s-santwarju ċentrali, iżda t-tlieta li huma kellhom bażi olzata komuni. Id-daħla għas-santwarji kellha *dvarapalas*, li issa huma neqsin. Bħal tempji Induisti oħra, dan l-għar-tempju kien struttura miftuħa mingħajr evidenza ta' ġonturi. Il-ħajt ta' wara tas-santwarju ċentrali fih panew kwadru ta' ħames piedi li kellu b'bassoriljiev ta' Somaskanda, għalkemm issa l-biċċa l-kbira tiegħu tħassar. Ma hemm l-ebda evidenza ta' panewijiet fis-santwarji laterali. Is-soqfa tat-tliet ċelel fihom fdalijiet ta' ġibs u evidenza li x'aktarx kienu mpittrin. Il-ħitan li jisseparaw it-tliet santwarji tneħħew iktar 'il quddiem mill-artiġjani suċċessivi.

It-tliet ċelel kienu ddedikati lil Braħma, Xiva (iċ-ċella ċentrali) u Vixnu, jew lit-tliet forom oskuri ta' Xiva. Il-panew tan-Nofsinhar fil-*mandapa* prinċipali x'aktarx li kien fiha Durga. L-ebda minn dawn ix-xbihat ma għadhom jeżistu; għadhom traċċabbli biss traċċi ta' fdalijiet tagħhom, peress li l-biċċa l-kbira tal-ħitan ġew xkatlati. Mal-art bejn iż-żewġ kolonni tal-faċċata hemm kitba bis-Sanskritu bl-alfabett Grantha li tfaħħar lil Rudra. Din hija evidenza li t-tempju oriġinarjament kien assoċjat max-Xivaiżmu. Mit-tipa ffjorita tal-kitba u mill-epiteti wieħed jista' jsostni li tmur lura għas-seklu 7 u għal żmien Parameshvara Varman.

==== Koneri ====

Il-*mandapa* ta' Koneri, iddedikata lil Xiva, fiha ħames ċelel (santwarji) mehmuża mas-sala prinċipali tagħha u ngħatat isem it-tank ta' Koneri-pallam ta' quddiemha. Hija mħaffra fin-naħa tal-Punent tal-għolja prinċipali ta' Mamallapuram, u l-faċċata tagħha għandha struttura orizzontali jew tavlatura. Il-gwarniċ tagħha fih għaxar *kudus*, b'ħames *salas* interkonnessi fuqha. It-tempju fih żewġ ringieli ta' erba' kolonni u żewġ pilastri. Ir-ringiela ta' quddiem hija konsiderevolment iktar sempliċi mir-ringiela qrib is-santwarji, li hija mnaqqxa b'mod mirqum. Il-pilastri għandhom erba' naħat u l-kolonni huma ċilindriċi.

Il-ħames santwarji fihom ħames pari ta' "dravalas/drapalas" (skulturi ta' gwardjani tad-daħla). Dawn il-pari huma distinti, u l-figuri kollha għandhom sinjali ta' erożjoni jew ħsara. Kull wieħed jidher liebes yajnopavita ma' sidru. Il-par l-iktar fit-Tramuntana huwa l-iżjed li ġarrab ħsara; figura minnhom jidher li hija femminili. It-tieni par, lejn in-Nofsinhar, huwa kemxejn inklinat u l-figuri għandhom trishula (tridenti) fuq il-kuruni tagħhom (x'aktarx simboli ta' Nandi). It-tielet par għandu figuri li għandhom trishula wkoll; ir-raba' par jidher pjuttost irjali, b'figuri b'kuruni koniċi u b'girlandi bħala jonapadha. Il-ħames par fih figuri pjuttost irrabjati, b'nejbiet żgħar. Il-ħames ċelel kważi kwadri huma vojta. L-istudjużi interpretaw il-pari ta' dvarapalas bħala l-ħames aspetti ta' Xiva: Sadyojata (il-ħolqien), Vamadeva (il-preservazzjoni), Aghora (ix-xoljiment u ż-żgħożija mill-ġdid), Tatpuruṣa (il-grazzja moħbija) u Ishana (il-grazzja fid-dieher). Skont Srinivasan, il-mandapa x'aktarx li tmur lura għar-renju ta' Narsimha Varman I.

==== Krixna ====
Il-*mandapa* ta' Krixna hija għar sofistikat, b'panewijiet kbar li juru l-mitoloġija Induista u l-kultura ta' Tamil Nadu fis-seklu 7. It-tempju jinsab qrib il-bassoriljiev tal-*Inżul tax-xmara Ganges*. Il-faċċata tiegħu tikkonsisti minn erba' figuri mitiċi ta' iljuni jew *vyala*, li jżommu l-kolonni, u żewġ pilastri. Warajhom hemm ringiela oħra ta' pilastri. Il-ħitan tas-sala bil-kolonni juru l-ħajja tal-villaġġ minsuġa fil-ġrajja ta' Krixna. Krixna tidher qed iżżomm il-Muntanja ta' Goverdhana, u taħtha hemm nies, bhejjem u annimali oħra, f'sezzjoni waħda. F'sezzjoni oħra, żagħżugħ jidher qed iżomm idejn il-maħbuba tiegħu u jiġbidha fid-direzzjoni fejn sejjer; għalkemm tirreżisti kemxejn, toqogħdlu. Il-panew imbagħad juri mara ġġorr diversi kontenituri tal-ħalib u munzell għalf tal-bhejjem fuq rasha. Maġenbha jidher raġel jaħleb [[baqra]]. Il-baqra għandha għoġol u tilgħaqu b'ilsienha. Fin-naħa ta' fuq, Krixna ddoqq il-flawt filwaqt li n-nies u l-annimali jisimgħu b'attenzjoni.

==== Atiranachanda ====
L-għar-tempju tas-seklu 7 ta' Atiranachanda jinsab fil-villaġġ ta' Saluvankuppam, fit-Tramuntana ta' Mamallapuram. Għandu faċċata żgħira, b'żewġ kolonni ottagonali b*'sadurams* (bażijiet) kwadri u b'żewġ pilastri b'erba' naħat. Wara l-faċċata hemm *ardha-mandapa* u maqdes kwadru żgħir. Quddiem il-faċċata hemm ħofor vojta, x'aktarx ta' żidiet li saru wara fil-mandapa li ma għadhomx jeżistu iktar.

Mal-ġnub tad-daħla tal-maqdes hemm żewġ *dvarapalas* ta' Xiva. Fuq ġewwa hemm linga sewda llostrata ta' Xiva bi stil tantriku, b'16-il naħa. Taħt wieħed mid-*dvarapala* hemm kanal li nbena wara għad-drenaġġ tal-offerti tal-ilma fuq il-linga. Fuq il-ħajt ta' wara tal-maqdes hemm panew b'bassoriljiev kwadru ta' Somaskanda, b'Xiva, b'Parvati u bi Skanda tarbija f'ħoġor Parvati. Żewġ panewijiet oħra ta' Somaskanda jinsabu mal-ħitan tas-sala tal-*ardha-mandapa*.

Iktar 'il quddiem, faċċata tal-għar-tempju, fir-ramel, hemm linga twila llostrata. Din ma tagħmilx parti mill-għar-tempju, u x'aktarx hija l-unika fdal ta' tempju ieħor. Quddiem il-linga hemm blata b'riljiev Xakti fuq il-blat ta' tliet piedi b'sitt piedi tal-leġġenda ta' Durga ta' Mahishasuramardini. Il-panew, li huwa differenti mill-oħrajn f'bosta mill-monumenti, juri d-divinità femminili fuq l-iljun tagħha tkeċċi armata xjaten immexxija minn Mahishasura li jibdel l-għamliet tiegħu.

It-tempju fih kitba identika ta' 16-il linja bis-Sanskritu b'żewġ alfabetti: l-alfabett Grantha tan-Nofsinhar tal-Indja mal-ħajt tan-Nofsinhar u l-alfabett Nāgarī tat-Tramuntana tal-Indja mal-ħajt tat-Tramuntana. Il-kitbiet jinkludu dedika lil Xiva, Parvati u Skanda, u t-tempju u r-riljievi jmorru lura għall-bidu tas-seklu 8.

==== Adivaraha ====
L-għar-tempju ta' Adivaraha, magħruf ukoll bħala t-tempju ta' Maha Varaha Vixnu, għadu jintuża. Huwa magħruf għall-iskulturi relatati mal-leġġendi Induisti dwar Varaha (Vixniżmu), Durga (Xaktiżmu), Gangadhara (Xivaiżmu), Harihara (fużjoni ta' Vixniżmu u Xivaiżmu) u Gajalakshmi (Vixniżmu). It-tempju jinsab fit-tarf tat-Tramuntana tal-għolja prinċipali ta' Mamallapuram, lejn in-naħa tal-Punent. Simili għall-mandapa ta' Varaha, it-tnejn imorru lura għas-seklu 7, fi żmien Narasimha Varman I. Għalkemm fih kitbiet li saru wara biex jikkonsagraw it-tempju, l-istil tiegħu jissuġġerixxi li nbena qabel. Il-kitba famuża ta' *avatara* f'dan it-tempju, b'referenza għall-[[Gautama Buddha|Buddha]] bħala d-disa' avatara ta' Vixnu, tmur lura għal nofs is-seklu 7.

Għalkemm il-panewijiet tal-mandapa ta' Adivaraha tal-leġġendi ta' Gajalakshmi u ta' Durga ta' Mahishamardini għandhom l-istess kwalità (jew simili) għat-tempju ta' Varaha, ma hemmx panewijiet tal-leġġendi ta' Varaha, ta' Vamana u tat-Trivikrama f'Adivaraha. In-naħa tat-Tramuntana fiha skultura bilwieqfa ta' Vixnu b'żewġ devoti, u n-naħa tan-Nofsinhar fiha skultura bilwieqfa ta' Harihara (nofs Vixnu u nofs Xiva). L-iskultura ta' Vixnu tikkondivi n-naħa ta' Gajalakshmi, u l-iskultura ta' Harihara tikkondividi n-naħa ta' Durga. Il-maqdes prinċipali tat-tempju fih bassoriljiev bl-istukko ta' Varaha li fl-imgħoddi kien impitter. Riljievi oħra fit-tempju jinkludu dawk ta' Adisesha, Xiva Gangadhara, u Braħma flimkien ma' *tribhanga*. Il-faċċata fiha erba' kolonni *vyala* u żewġ pilastri fuq kull naħa tas-sala komunitarja rettangolari. Fuq ġewwa hemm żewġ kolonni laterali, u t-tempju għandu maqdes wieħed. Barra minn hekk, it-tempju fih kitbiet bit-Tamil, bis-Sanskritu u bit-Telugu.

==== Għar ta' Mahishasuramardini ====
L-Għar ta' Mahishasuramardini, magħruf ukoll bħala l-*mandapa* ta' Mahishamardini, jinsab fit-tarf tan-Nofsinhar tas-sit (magħruf lokalment bħala Yamapuri). Ġie skavat fix-xaqliba tal-Lvant ta' blata fl-għolja prinċipali ta' Mamallapuram, u fuqu hemm il-fdalijiet tat-Tempju ta' Olakkannesvara. Skont Ramaswami, it-tempju mhux komplut iżda t-tinqix tiegħu jirrappreżenta l-quċċata tal-arti fuq il-blat tat-tempji ta' Tamil Nadu. L-għar fih bosta panewijiet, u n-narrattiva tagħhom issegwi l-*Markandeya Purana*.

Il-faċċata tal-*mandapa* rettangolari fiha erba' kolonni u żewġ pilastri. Waħda mill-kolonni oriġinali ġiet ittrasferita lejn it-Tempju ta' Adivaraha fil-qrib, u ġiet sostitwita b'kolonna sempliċi li ma tantx taqbel mal-kumplament. Partijiet mill-kolonna l-oħra ġarrbu xi ħsarat. L-iljuni huma parti mill-arkitettura tal-kolonna minflok il-*vyalas* kif hemm f'għerien-tempji oħra ta' Mamallapuram, b'mod konsistenti mat-tema ta' Durga. B'mod uniku, l-arti fuq ġewwa tat-tempju tlestiet qabel id-dettalji tal-faċċata, tas-saqaf jew tal-art tiegħu. Il-kolonna u l-pilastru tan-Nofsinhar huma l-uniċi li tlestew għalkollox. It-tempju huwa eżempju ta' kostruzzjoni parallela minn artiġjani differenti.

Il-*mandapa* għandha tliet ċelel-santwarji kkollegati ma' sala ċentrali trapezojdali. Il-pjan terran tas-santwarji laterali huwa madwar pied ogħla mis-santwarju ċentrali. Fis-santwarju ċentrali hemm riljiev kbir fuq il-blat ta' Somaskanda, b'Xiva bilqiegħda b'poża tal-yoga ta' Sukhasana (b'saqajh ġo xulxin) u b'Parvati maġenbu bi Skanda tarbija. Warajhom hemm Braħma, Vixnu u Surja bilwieqfa.

Mal-ħajt tat-Tramuntana tas-sala tat-tempju hemm riljiev fuq il-blat tal-leġġenda ta' Mahishasuramardini, wieħed mill-iżjed mirquma fost il-monumenti ta' Mamallapuram. Mal-ħajt tan-Nofsinhar tas-sala hemm imnaqqxa narrattiva ta' Vixnu ta' Anantasayi flimkien ma' Madhu u Kaitabha. Iż-żewġ konfigurazzjonijiet huma simetriċi.

==== *Mandapam* ta' Panchapandava ====
Fin-Nofsinhar tal-bassoriljiev tal-*Penitenza ta** ''Arjuna'' hemm il-mandapam ta' Panchapandava, l-ikbar għar-tempju mhux komplut li ġie skavat f'Mamallapuram. Għandu sitt kolonni, waħda minnhom irrestawrata, u żewġ pilastri bħala l-faċċata tiegħu. Ringiela oħra ta' kolonni ssegwi fl-''ardhamandapa'', u fil-biċċa l-kbira swali laterali fondi mhux kompluti fihom xi kolonni wkoll. Evidenza tax-xogħol mhux komplut tissuġġerixxi li l-għar kien ippjanat li jkollu mogħdija għall-mixi u riljievi kbar mal-ħitan.

==== ''Mandapas'' oħra ====
Is-sit ta' Mamallapuram jinkludi għadd ta' għerien-tempji oħra mhux kompluti. Fosthom hemm it-Tempju ta' Trimurti, iddedikat lil Braħma, Xiva u Vixnu; il-''mandapa'' ta' Panchapandava, li ngħata isem il-karattri fil-''Mahabharata''; Pulipudar u għerien-tempji biswit qrib it-tank ta' Konerippallam u l-Għar tat-Tigra, magħruf ukoll bħala l-''mandapa'' ta' Yali, iddedikat lil Lakxmi (id-divinità femminili tal-prosperità u aspett ta' Durga).

=== Tempji strutturali ===
It-tempji strutturali (mhux għerien) f'Mamallapuram inbnew bil-blat maqtugħ bħala blokok tal-bini, minflok ma tħaffru fil-blat (bħall-għerien-tempji) jew minn blata (bħat-tempji ''ratha''). L-eżempji li għadhom jeżistu, b'għadd iżgħar u li jirrappreżentaw stadju, stil u sofistikazzjoni differenti mill-monumenti l-oħra, huma fost l-aqwa eżempji ta' arkitettura Induista Medjevali bikrija Tamil. Dawn it-tempji (għad-differenza ta' monumenti oħra f'Mamallapuram) kienu ddedikati lil Xiva, Vixnu u Durga, għalkemm baqgħet teżisti iktar ikonografija ta' Xiva.

==== Tempju tax-Xatt ====
Il-kumpless tat-Tempju tax-Xatt jinsab qrib ix-xatt ta' Mamallapuram, u b'hekk ingħata l-isem modern tiegħu. Jikkonsisti minn tempju kbir, żewġ tempji iżgħar u bosta santwarji minuri, swali miftuħa, daħliet, u elementi oħra, il-biċċa l-kbira minnhom mirduma fir-ramel. It-tempju prinċipali jinsab fi ħdan ħajt b'żewġ saffi bi statwi tal-vahana (vettura) ta' Xiva u Nandi madwaru. It-tempju huwa għoli 60 pied (18-il metru) u għandu erja ta' 50 pied kwadru (4.6 m<sup>2</sup>). Għandu torri piramidali mtarraġ, irranġat f'ħames saffi bl-ikonografija ta' Xiva. It-tempju jinkludi mogħdija madwar il-maqdes prinċipali tiegħu u saqaf kbir bil-volti f'għamla ta' bettija fuq id-daħla tiegħu. Il-pilastri mal-ħajt ta' barra jaqsmuh f'niċeċ. It-tempju huwa iktar wieqaf u ogħla mir-''rathas'' ta' Arjuna u ta' Dharmaraja, b'disinn simili fejn is-sovrastruttura tirrepeti s-saff ta' taħt b'għamla kwadra tiċkien. Fil-quċċata tat-torri hemm xikara ottagonali u ''kalasa'' bħala pinnakli.

Hemm tempju żgħir fil-bitħa oriġinali ta' quddiem it-tempju l-kbir. Iż-żewġ tempji l-oħra fil-kumpless jinsabu wara t-tempju prinċipali, faċċata ta' xulxin, u huma magħrufa bħala Rajasimhesvara (jew Nripatisimha Pallava Vishnugriha) u Kshatriyasimhesvara. Is-santwarju prinċipali fih xbihat ta' Vixnu u ta' Durga. Il-ħitan tat-tempju ta' wara huma mnaqqxa b'panewijiet bil-bassoriljievi ta' Somaskanda b'Xiva, b'Parvati u bi Skanda tarbija.

Il-biċċa l-kbira tal-iskulturi ta' Nandi tiegħu kienu fi stat ta' fdalijiet u kienu sparpaljati madwar il-kumpless tat-tempju prinċipali. Sforzi ta' restawr fis-seklu 20 b'konformità mal-kitbiet imnaqqxa, id-deskrizzjonijiet tat-tempju fit-testi Medjevali u l-iskavi ta' saffi kkonfermaw li l-barrin ta' Nandi kienu jinsabu bilqiegħda tul il-periferija tat-tempju.

It-tempji ta' Xiva jmorru lura għall-bidu tas-seklu 8 u ġew attribwiti lir-renju tar-re Pallava Rajasimha (700-728). It-tempju ta' Vixnu, bi xbieha ta' Vixnu mimdud skoperta wara l-iskavi, imur lura għas-seklu 7.<gallery mode="packed" heights="160px">
File:Les_temples_du_rivage_(Mahabalipuram,_Inde)_(13949513945).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Les_temples_du_rivage_(Mahabalipuram,_Inde)_(13949513945).jpg|alt=Bas-relief of Shiva's family|Somaskanda panel
File:Shore_Temple_8-3.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Shore_Temple_8-3.jpg|alt=Man and woman, standing|Relief of a couple
File:Mahabalipuram_Temple,_India.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mahabalipuram_Temple,_India.JPG|alt=Two temples, dry pool and cattle sculptures|Tank, Nandi and two surviving temples
File:Mamallapuram,_Mahabalipuram,_The_Shore_Temple,_India.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mamallapuram,_Mahabalipuram,_The_Shore_Temple,_India.jpg|alt=Fanciful lion sculpture|Durga carved in the square panel of a lion
</gallery>

==== Tempju ta' Olakkanesvara ====
It-Tempju ta' Olakkanesvara huwa mperreċ fuq il-blat ta' fuq l-għar-tempju ta' Mahishamardini. Huwa magħruf ukoll bħala l-Fanal l-Antik peress li ġie kkonvertit mill-uffiċjali [[Renju Unit|Brittaniċi]]. It-tempju nbena fil-bidu tas-seklu 8 bil-granit griż maqtugħ fi blokok, u ġie attribwit lir-Re Rajasimha. Ġarrab ħsarat kbar, u s-sovrastruttura tiegħu hija nieqsa; li fadal huwa bini kwadru b'daħla tal-Punent bid-''dvarapalas'' fuq kull naħa. Mal-ħitan tat-tempju hemm il-leġġenda ta' Ravananugraha mir-''Ramayana'' u riljiev ta' Dakshinamurti (Xiva bħala għalliem tal-yoga). Isem it-tempju huwa modern, abbażi tar-"roqgħa żejt" kuljum li tinħaraq mir-residenti lokali biex il-fjamma fit-tempju tibqa' mixgħula.

==== Tempju ta' Mukundanayanar ====
It-Tempju ta' Mukundanayanar għandu arkitettura qisha ta' ''ratha''. It-tempju jinsab fit-Tramuntana tal-għolja prinċipali f'Mamallapuram, u jmur lura għall-bidu tas-seklu 8 u ġie attribwit lir-Re Rajasimha. It-tempju, b'disinn kwadru sempliċi, huwa orjentat lejn il-Lvant u l-faċċata tiegħu hija mirfuda b'żewġ kolonni rqaq tondi bl-istrixxi. Il-maqdes tiegħu huwa mdawwar minn ħitan tal-granit, u l-ħitan ta' barra tiegħu huma artikolati f'kolonni-pilastri. L-artiġjani sawru s-saqaf b'tali mod li jixbah wieħed tal-injam, u l-irkejjen għandhom ''kutas'' (paviljuni) kwadri bil-koppli. Is-sovrastruttura fiha saffi kwadri, imsaqqfa b'koppla ottagonali. In-naħa ta' ġewwa tas-sovrastruttura hija maqtugħa biex tinħoloq ''xikhara'' fuq il-''garbhagriha''. Hemm ukoll panew kwadru fil-maqdes, iżda x-xbieha hija nieqsa.

=== Riljievi mal-blat ===
Ir-riljievi huma mnaqqxa fuq il-blat jew fuq ħaġriet kbar. Dawn jinkludu l-ħajt tal-''mandapa'' ta' Krixna, fejn żdiedet sovrastruttura quddiem ir-riljiev. L-iżjed riljiev fuq il-blat magħruf f'Mahablipuram huwa dak tal-''Inżul tax-xmara Ganges'' (magħruf ukoll bħala l-''Penitenza ta'<nowiki/>'' ''Arjuna'' jew il-''Penitenza ta** *Bhagiratha*), u huwa l-ikbar riljiev fuq il-blat fil-beraħ.

*L-Inżul tax-xmara Ganges* jitqies bħala wieħed mill-ikbar bassoriljievi fid-dinja. Ir-riljiev, li jikkonsisti minn temi mill-mitoloġija Induista, huwa mnaqqax fuq żewġ ħaġriet twal 27 metru (89 pied) u għoljin 9 metri (30 pied).

Hemm żewġ interpretazzjonijiet primarji: l-isforz meħtieġ biex ix-xmara Ganges titwassal mis-smewwiet għad-dinja, u l-leġġenda ta' *Kirātārjunīya* u l-kapitlu mill-*Mahabharata* dwar l-isforzi ta' Arjuna biex jikseb l-arma meħtieġa biex it-tajjeb jirbaħ fuq il-ħażin. Parti mill-panew juri l-għajnuna li ngħata mingħand Xiva biex jegħleb lil Asuras. Fil-panew hemm ukoll Vixnu, Xiva, divinitajiet maskili u femminili oħra, għorrief, bnedmin, annimali, rettili u għasafar.

Skont interpretazzjoni oħra, Bhagiratha axxetiku jidher qed jitlob biex ix-xmara Ganges titwassal fid-dinja. Xiva jirċievi x-xmara, li tisqi u tagħti l-ħajja lill-ħlejqiet kollha fil-paċi. Din it-teorija ma ġietx aċċettata b'mod universali minħabba li l-karattri ċentrali huma neqsin jew mhumiex konsistenti mal-leġġendi tagħhom. In-nuqqas ta' ċingjal fil-panew kollu jwassal għal dubji li r-rakkont huwa ġrajja waħda, għalkemm xeni mill-*Penitenza ta' Arjuna* u l-*Inżul tax-xmara Ganges* huma kkonfermati. Ir-riljievi tal-granit, mill-bidu u minn nofs is-seklu 7, jitqiesu minn *The Hindu* bħala "wieħed mill-għeġubijiet tal-iskulturi tal-Indja".

### Monumenti oħra tal-blat

#### Blata ta' Krixna
Il-Blata ta' Krixna (magħrufa wkoll bħala *Vaan Irai Kal*) hija blata ġganteska tal-granit li sserraħ fuq xaqliba qasira fir-raħal kostali storiku ta' Mamallapuram f'Tamil Nadu. Minħabba l-illużjoni ottika, tidher qisha bil-kemm qed isserraħ fuq il-bażi tal-blat. 40 metru fit-Tramuntana tal-Blata ta' Krixna hemm bir imħaffer fil-fond tal-blat.

## Sit ta' Wirt Dinji
Il-Grupp ta' Monumenti ta' Mahabalipuram ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1984.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' erba' kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (i)** "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem"; il-**kriterju (ii)** "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-**kriterju (iii)** "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-**kriterju (vi)** "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".

## Influwenza
L-arkitettura tat-tempji mħaffrin fil-blat, b'mod partikolari r-*rathas*, saret mudell għat-tempji tan-Nofsinhar tal-Indja. Il-karatteristiċi arkitettoniċi, b'mod partikolari l-iskulturi, ġew adottati b'mod wiesa' fit-tempji tan-Nofsinhar tal-Indja, tal-Kambodja, Annamiżi u Ġavaniżi. Id-dixxendenti ta' dawk li skolpew is-santwarji huma artiġjani f'Mahabalipuram kontemporanju.

## Konservazzjoni
Wara dewmien ta' kważi 40 sena, pjan direzzjonali ta' tisbiħ ta' Mahabalipuram ġie implimentat fl-2003. Il-Ministeru għat-Turiżmu u l-Kultura ffinanzja l-proġett ta' żvilupp integrat ta' Mamallapuram. L-inħawi ta' madwar il-monumenti ġew irranġati bi ċnut, ġonna, mogħdijiet, parks u t-tneħħija ta' ostakli u tal-bejjiegħa fit-toroq. Billejl il-monumenti jiddawlu permezz ta' spettaklu bid-dwal u bil-ħsejjes. L-Istħarriġ Arkeoloġiku tal-Indja ħa ħsieb il-ġonna u l-mogħdijiet ta' madwar il-monumenti, u l-Korporazzjoni tal-Iżvilupp Urban u Residenzjali (HUDCO) iddisinja parks fuq iż-żewġ naħat tat-toroq li jagħtu għat-Tempju tax-Xatt u l-Ħames Rathas. Ġiet ippjanata wkoll mogħdija minn wara t-Tempju tax-Xatt sal-Ħames Rathas, flimkien mal-konservazzjoni ta' iktar monumenti.

## Referenzi