Għarbi Sqalli

Id-djalett ta' **Għarbi Sqalli** jew **Sikulo-Għarbi** (bl-Għarbi: اللَّهْجَة الْعَرَبِيَّة الصِّقِلِّيَّة, b'ittri Latini: *al-lahġa l-Għarabija ṣ-Siqillija*) huwa t-terminu użat għall-varjetajiet tal-Għarbi li kienu mitkellma fl-Imaret l-Isqallija (jew l-Emirat ta' Sqallija li kien jinkludi Malta) mis-seklu 9, u qed jibqa' taħt il-ħakma Normanna sussegwenti sas-seklu 13. Kien ġej mill-Għarbi wara l-konkwista Għabbasija fi Sqallija fis-seklu 9 u żgħar bil-mod wara l-konkwista Normanna fis-seklu 11.

L-Għarbi Sqalli hu mejjet u indikat bħala djalett storika ta l-Għarbi li hija attestata biss f'kitbiet mis-sekli 9-13 fi Sqallija. Madankollu, il-lingwa Maltija tal-lum huwa meqjus bħala l-waħdien dixxendent tiegħu li baqa' qed ħaj, peress li huwa fil-bażi lingwa Semitika li evolviet minn wieħed mid-djaletti tal-Għarbi Sqalli matul l-aħħar 800 sena, għalkemm fi proċess gradwali ta'  li ta lill-Malti influwenza sinjifikanti ta' superstrat Rumanz. B'kuntrast, l-Isqalli tal-lum, li huwa lingwa Rumana Italo-Dalmazja, iżżomm ftit li xejn l-Għarbi Sqalli, bl-influwenza tiegħu tkun limitata għal xi 300 kelma.

## Storja

### Introduzzjoni għal Sqallija
Matul is-7 u t-8 sekli, Sqallija kienet attakkata minn Tunes. Il-konkwista Misilma eventwali fuq Sqallija Biżantina kienet biċċa biċċa u bil-mod. Ir-reġjun kien żona tal-fruntiera, anke wara l-waqgħa ta' Taormina fl-962, li lestiet l-invażjoni. Lingwi Rumanzi, bħar-Rumanz Afrikan, u l-Grieg Biżantin komplew jintużaw fil-gżira ħafna wara l-konkwista Iżlamika. Il-kelliema tagħha kienu fil-biċċa l-kbira jikkonsisti minn Misilmin Sqallin. Madankollu, ibbażat fuq il-karta tal-fondazzjoni tal-Knisja ta' Santa Maria dell'Ammiraglio (miktuba kemm bil-Grieg kif ukoll bl-Għarbi), jista' jiġi spekulat li s-Siculo-Għarbi kien ukoll ilsien matern għal ħafna Sqallin, f'dan il-każ, Insara Ortodossi ta' Palermo.

### Renju Norman fi Sqallija
Meta n-Normanni daħlu fi Sqallija, il-gżira kienet maqsuma f’żewġ gruppi lingwistiċi ewlenin m'hux Latini:

* Kelliema Għarbi, l-aktar f'Palermo, Agrigento, Butera, Enna u Noto
* Kelliema Griegi, l-aktar f'Messina, Taormina, Cefalù, Katanja u Sirakuża

Fl-1086, in-Normanni rnexxielhom jiżguraw il-konverżjoni tal-aħħar ħakkiem importanti ta' Bni Kelb ta' Enna Iben Ħamud. Din il-konverżjoni flimkien mal-adozzjoni Normanna ta' ħafna drawwiet Għarab li jirregolaw irriżultaw fil-ħolqien ta' lingwa Kristjana Sikulo-Għarbija. Matul l-era Normanna l-uffiċċju tal-kanċillerija kien jopera bl-Għarbi, bil-Grieg u bil-Latin.

*In-Nuzhat il-Muxtāq f'iħtirāq il-āfāq* (Għarbi: نزهة المشتاق في اختراق الآفاق, litteralment: "il-ktieb ta' vjaġġi pjaċevoli f'artijiet imbiegħda"), l-aktar magħrufa bħala t-*Tabula Rogeriana* (litteralment: "Il-Ktieb ta' Ruġġer" bil-Latin) hija deskrizzjoni tal-art u l-mappa tal-art maħluqa mill-ġeografu Għarbi Muħammed l-Idrisi bbażat f'Palermo fl-1154. L-Idrisi ħadem fuq il-kummentarji u l-illustrazzjonijiet tal-mappa sa ħmistax-il sena fil-qorti tar-Re Norman Ruggeru II ta' Sqallija, li kkummissjona x-xogħol madwar l-1138.

### Tnaqqis wara l-1200
Fil-perjodu ta' wara l-konkwista, kemm l-Għarbi kif ukoll il-Grieg kienu kultant użati mill-ħakkiema l-ġodda u sussegwentement użati fl-amministrazzjoni fiskali tar-re, li mmaniġġja l-artijiet rjali u l-irġiel fi Sqallija u l-Kalabrija. Il-ħafna dokumenti li ħarġet huma fost is-sorsi ewlenin u l-aktar importanti għall-Għarbi fi Sqallija. Madankollu, meta l-Hohenstaufen ħa il-post tan-Normanni, l-Għarbi twaqqa' bħala lingwa tal-gvern fl-1194 u l-Hohenstaufen keċċew lill-Misilmin li kien fadal lejn Lucera u l-Afrika ta' Fuq fis-seklu 13. Minħabba t-tkeċċija, l-uniċi kelliema l-Għarbi Sqalli li kien fadal kienu l-Insara.

Meta l-Aragoniżi ħadu Sqallija, introduċew in-nobbli Katalan, ġagħlu l-Latin bħala l-unika lingwa uffiċjali; reġistri uffiċjali bil-Griegi u bl-Għarbi fi Sqallija ma baqgħux jeżistu sas-seklu 14.

L-influwenza Għarbi tibqa' f'numru kliem l-Isqalli. Ħafna minn dawn it-termini huma relatati mal-agrikoltura u attivitajiet relatati.

## Relazzjoni mal-lingwa Maltija

Il-lingwa moderna derivata mill-Għarbi Sqalli mitkellma f'Malta hija magħrufa bħala l-Malti. Filwaqt li "l-Għarbi Sqalli" jirreferi għal-lingwa mitkellma qabel l-1300 sena, ma tantx jeżistu rekords mis-seklu 14, u l-ewwel rekord bil-lingwa Maltija huwa *[[Cantilena|Il-Kantilena]]* (*Xidew il-Qada*) minn Pietru Caxaro (tard is-seklu 15), li huwa miktub bl-iskrittura Latina.

Il-Malti evolva mill-Għarbi Sqalli permezz ta' proċess gradwali ta' Latinizzazzjoni wara l-Kristjanizzazzjoni mill-ġdid ta' Malta (li kienet lesta sal-1250). Xi oġġetti tal-vokabularju l-Għarbi Sqalli huma komparabbli ma' oġġetti aktar tard misjuba bil-Malti. Għalkemm l-Għarbi kellu influwenza relattivament żgħira fuq l-Isqalli ta' żmienna, din il-lingwa taqsam ħafna kliem bi etimoloġija Għarbija, li jistgħu joriġinaw jew bl-Ispanjol jew bl-Għarbi Sqalli stess. Xi eżempji huma murija fit-tabella kampjun żgħir:

## Toponimi bl-etimoloġija Għarbija Sqallija
Hemm ħafna toponimi ta' oriġini Għarbija fi Sqallija:

*Alcantara: derivat minn *al-qanṭar* (اَلْقَنْطَرَة): "arkata jew pont" (toponimu identiku jinsab fi Spanja).
*Àlia ġej minn *għālija* (عَالِيَة): "għoli, litteralment: għolja" (avenue, toponimu identiku huwa rreġistrat fi Spanja).

Toponimi li ġejjin minn *qalgħa* (قَلْعَة, jinsab ukoll f'Malti) li jfisser kastell jew fortizza:

*Calascibetta, *Qalgħet Xigħba* (قَلْعَة شِعْبَة) "Kastell fuq il-muntanja".
*Calatabiano
*Calatafimi
*Caltabellotta
*Caltagirone, *Qalgħet Ġiran*: "Kastelli kontigwi".
*Caltanissetta, *Qalgħet Nisā’*: "Kastell ta' Nisa".
*Caltavuturo: *Qalgħet Abu Thawr* "Kastell ta' Abu Tawr".

Minn *marsa* (simili kif "Marsaxlokk" f'Malta):
*Marsala, *Marsa Allāh*: litteralment "Marsa Alla" jew "port ta' Alla".
*Marzamemi, *Marsa Ħamāma*: litteralment "Marsa ħamiema" jew "port ta' ħamiema".

Minn *ġabl* (muntanja jew litteralment ġebel):
*Mongibello (laqam mogħti lill-muntanja Etna), *Mun(tagna) + ġabl*: "Muntanja ġebel".
*Gibellina
*Gibilmanna, *Ġabl manna*: litteralment "Ġebel ta' manna" jew "muntanja ta' manna"
*Gibilrossa, *Ġebel + rosa*: litteralment "Ġebel roża" jew "muntanja roża"

Minn *raħl* (akkomodazzjoni, lokal, post tal-vaganza; "raħal" jew "ħal" f'Malta):

*Racalmuto, *Raħl al-Mawt*: "Raħal tal-mewt".
*Regalbuto
*Ragalna
*Regaleali

Mixxellanji:
*Giarre, Giarratana minn *ġarra* (جَرَّة: "kontenitur jew borma tat-terrakotta").

*Misilmeri, minn *Manżil al-Amīr*: "raħal tal-emir".
*Mezzojuso, minn *Manżil Jūsuf*: "raħal ta' Jusuf jew raħal ta' Ġużè".

*Donnalucata, *Għajn al-Awqat*: litteralment "għajn tal-wqat" jew "għajn tal-waqtiet".

*Mazara del Vallo, *Mażār al-Wālī* (مَزَار الْوَالِي): litteralment "post ta' żjara tal-*wali* (qaddis Mislem)" jew "qabar, difna tal-qaddis".

## Referenzi