Mirtilla

Il-**mirtilla** hi frotta li jagħmlu varji speċi tal-ġeneru *[[Vaccinium]]* (familja tal-*[[Ericaceae]]*). Dawn huma bakek żgħar blu-vjola b’togħma ħelwa u ftit izzukrata.

L-isem kien oriġinarjament jirreferi għall-*[[Vaccinium myrtillus]]*, il-mirtilla komuni, u għadu l-iżjed jirreferi għal dawn, iżda t-terminu jista' jirreferi wkoll għall-*Vaccinium uliginosum* u d-diversi speċi Amerikani li xi wħud minnhom huma kkultivati (*Vaccinium caespitosum*, *Vaccinium corymbosum*, *Vaccinium angustifolium*, *Vaccinium deliciosum*, *Vaccinium membranaceum*, *Vaccinium ovalifolium*, *Vaccinium myrtilloides*, eċċ.).

Fis-sens botaniku, il-mirtill jappartienu għall-ġeneru *Vaccinium* u għalhekk it-terminu jintuża għall-ispeċi kollha tal-ġeneru.

Fis-sens kulinari, issir distinzjoni bejn il-mirtilla (blu u pjuttost ħelwa) u il-mirtilla ħamra (Vaccinium vitis-idaea, ħamra u pjuttost qarsa).

## Użi fit-tisjir

Il-bakek jistgħu jittieklu friski jew jintużaw fit-torti jew ħelu ieħor. It-torta tal-mirtill huwa deżerta tradizzjonali tal-istaġun fir-reġjuni muntanjużi tal-Ewropa. Il-muffins tal-mirtill huma pasti Amerikani klassiċi.

Il-mirtill jista' jintuża wkoll biex jintgħamlu xi ġammijiet, ġuleppi, sorbetti, tejiet, eaux-de-vie, likuri jew imbejjed.

## Propjetajiet nutrizzjonali u mediċinali
### Kompożizzjoni
Din hija waħda mill-bakek li għandha l-inqas zokkor u kaloriji; billi hi rikka fil-fibra u fl-antiossidanti tajba biex taqta' l-ġuħ , u fl-istess ħin hi dijuretiku qawwi.

Hi rikka fil-vitamini li jinħallu fl-ilma, fl-aċtu ċitriku u fl-aċtu maliku, fl-alkalojdi indoliċi, fl-antoċjani u fit-tannini; għandha propjetajiet antisettiċi, antidiarreatiċi, u antiemorraġiċi u kontra l-għama ta' bilejl.

Din hija waħda mill-frott l-iżjed rikki fl-antiossidanti, ikun kif ikun imkejjel.
Minn tmienja u tletin tip ta’ frott u ħxejjex ttestjati, il-miritill ġie:
* It-tieni għall-indiċi ORAC (Kapaċità għall-assorbenza tal-ossiġnu radikali).It-tin imqadded ġie l-ewwel.
* It-tieni għall-*[[FRAP|Ferric reducing ability of plasma]]* (FRAP) u fit-*Trolox equivalent antioxidative capacity* (TEAC). Il-lampun ġie l-ewwel.
* It-tieni għat-*Tartrate resistant acid phosphatase*. Il-kassis ġie l-ewwel.

Ara t-tabella ta' hawn taħt li tagħti l-kompożizzjoni tal-*blueberries* Amerikani.

#### Kompożizzjoni tal-mirtilla kbira Amerikana (koltivata, ''blueberry'')

### L-effett fuq il-vista
Il-prova xjentifika tal-effett tal-mirtill fuq il-mard tal-għajnejn bdiet fis-snien 1980. L-effetti protettivi u ta' benefiċċju fuq il-katarretti ġejjin mill-qawwa antiossidanti li għandu l-mirtill.

### L-effett fuq il-memorja
Waħda mill-proprjetajiet notevoli li għandu l-meraq tal-mirtill hi l-kapaċità tiegħu li jġeded il-memorja tal-firien xjuħ. Dan urih J.A. Joseph f’Boston u ġie kkonfermat minn timijiet oħra. Mhuwiex ċar jekk dan l-effet tajjeb fuq il-memorja hux riproduċibbli fil-bniedem . Xi riċerkaturi qegħdin jistudjaw xi soluzzjonijiet terapewtiċi f'oqsma oħra (il-prevenzjoni tal-kanċer u l-mard deġenerattiv).

## Periklu

***Ekinokoċċosi**, il-periklu tal-mirtill selvaġġ: meta tiekol frott nej selvaġġ imniġġeż mill-ħmieġ tal-volpi, tkun fil-periklu li taqbdek l-ekinokoċċosi alveolari, tip ta' [duda]. Din il-parasitożi gravi ħafna tiġi mill-''[Echinococcus multilocularis'', dudu żgħir li l-adult tiegħu isir parassita fil-musrana ż-żgħira tal-volpi u tista' jinfetta l-bnedmin. Din il-marda rari ħafna (15 każ fis-sena fi Franza) tiġi minħabba l-iżvilupp bil-mod ħafna tal-parassita fil-fwied. Qabel in-nies kienu jmutu biha, imma l-kura bl-albendażol twaqqaf l-iżvillup tagħha. It-tisjir joqtol il-parassita (torti, ġamm), iżda l-ebda trattament ieħor, bħall-ħasil jew iffriżar, huwa ċert.

## Tkabbir
Il-mirtilla hi l-unika xitla li għandha bżonn ħamrija għanja fl-aluminju .

## Għedewwa
Dawn il-baħrijiet (heterocera) jieklu l-mirtilla: 
: - Peribatodes rhomboidaria 
: - Eulithis populata 
: - Crocallis elinguaria 
: - Semiothisa clathrata 
: - Rheumaptera undulata 
: - Jodis putata (Geometridae).

## Referenzi