Pożati

Il-**pożati** jinkludu kwalunkwe għodda tal-idejn li tintuża meta jiġi ppreparat u meta jisserva l-ikel, kif ukoll
speċjalment biex jittiekel l-ikel fil-kultura tal-Punent. Persuna li tagħmel, tbigħ jew issewwi l-pożati huwa magħruf bħala tal-pożati. Il-belt ta’ Sheffield fl-Ingilterra ilha famuża għall-produzzjoni tal-pożati mis-seklu 17 u ferrovija – il-*Master Cutler* – li kienet tmur minn Sheffield għal Londra ġiet imsemmija għall-industrija tal-produzzjoni tal-pożati. L-azzar inossidabbli ġie żviluppat f’Sheffield fil-bidu tas-seklu 20, u b’hekk il-pożati bdew jiġu prodotti bi prezz raġonevoli għall-mases.

L-oġġetti ewlenin tal-pożati fil-kultura tal-Punent huma s-sikkina, il-furketta u l-imgħarfa. Dawn it-tliet għodod dehru għall-ewwel darba flimkien fuq il-mejda fil-Gran Brittanja fl-era Ġorġjana. Dan l-aħħar, ġew prodotti b’verżjonijiet ibridi li jikkombinaw il-funzjonalità ta’ għodod differenti tal-ikel, fosthom l-i*spork* (neoloġiżmu bl-Ingliż magħmul mill-kombinament tal-imgħarfa u tas-sikkina: *sp*oon/f*ork*), l-i*spife* (neoloġiżmu bl-Ingliż magħmul mill-kombinament tal-imgħarfa u tal-furketta: *sp*oon/kn*ife*), u l-*knork* (neoloġiżmu bl-Ingliż magħmul mill-kombinament tas-sikkina u tal-furketta: *kn*ife/f*ork*) jew l-i*sporf* li huwa kombinament tat-tliet għodod.

## Kompożizzjoni

### Metall
ħolqa=|daqsminuri
Il-fidda mastizz hija l-materjal tradizzjonali li minnu jkunu magħmula l-pożati ta’ kwalità tajba. Storikament, il-fidda kellha vantaġġ fuq metalli oħra li hija inqas reattiva kimikament. Ir-reazzjonijiet kimiċi bejn ċerti tipi ta’ ikel u l-metall tal-pożati jistgħu jwasslu għal togħmiet spjaċevoli. Id-deheb huwa saħansitra inqas reattiv mill-fidda, iżda l-użu tal-pożati tad-deheb normalment huwa limitat għal dawk li huma għonja ferm, pereżempju l-monarki.

L-azzar kien dejjem jintuża għal skieken iktar utilitarji, u l-istann (taħlita ta’ ċomb u landa) kien jintuża għal xi oġġetti orħos, speċjalment l-imgħaref. Mis-seklu dsatax, il-fidda bin-nikil elettrodepożitat (EPNS) intużat bħala sostitut orħos tal-fidda mastizz.

Fl-1913, il-metallurġist Brittaniku Harry Brearley skopra l-azzar inossidabbli b’kumbinazzjoni, u b’hekk il-pożati bdew jintużaw mill-mases għax il-prezz tagħhom kien tajjeb għall-but ta’ kulħadd. Dan il-metall sar l-iktar wieħed predominanti li jintuża fil-pożati. Metalli alternattivi huma l-melkjor, in-nikil inossidabbli u l-liga tar-ram, li kultant jista’ jkun fihom ukoll il-manganiż u l-ħadid bin-nikil.

### Plastik
Il-pożati tal-plastik jiġu prodotti biex jintużaw għal darba biss u wara jintremew pereżempju biex jintużaw fil-beraħ pereżempju fil-kampeġġi, fl-eskursjonijiet, u fil-barbecues. Il-pożati tal-plastik jintużaw spiss ukoll fil-ħwienet tal-fast-food jew tat-take-away u jiġu pprovduti mal-ikliet tal-linji tal-ajru fil-klassi ekonomika. Il-plastik jintuża wkoll għall-pożati tat-tfal. Ħafna drabi dawn tal-aħħar ikunu eħxen u jintużaw iktar fit-tul mill-pożati tal-plastik li jintużaw darba biss u jintremew.

Fis-snin 20 tas-seklu 21, diversi pajjiżi bdew jippromwovu l-użu ta’ pożati tal-injam jew bijodegradabbli minflok tal-plastik biex ikollhom inqas impatt fuq l-ambjent.

### Injam
Il-pożati tal-injam li jintużaw darba u jintremew wara l-użu saru disponibbli bħala alternattiva bijodegradabbli popolari. Il-bambù u l-injam tal-aġġru huma l-għażla l-iktar popolari ta’ injam.

### Li jittieklu
Il-pożati li jittieklu jkunu magħmula minn ħbub imnixxfin. Dawn ikunu magħmula primarjament bir-ross, bil-millieġ jew bil-qamħ. Peress li l-kultivazzjoni tar-ross teħtieġ ħafna ilma, il-manifatturi jikkummerċjalizzaw il-prodotti bbażati fuq il-millieġ bħala prodotti li huma iktar favur l-ambjent. It-taħlita tinħema f’forom biex tibbies. Xi manifatturi joffru għażla ta’ pożati bit-togħma. Il-pożati li jittieklu jiddekomponu fi żmien ġimgħa jekk jintremew.

## Industrija

F’Sheffield, is-sengħa tal-produzzjoni tal-pożati ġiet diviża, bi snajja’ alleati bħall-ħaddied, il-produttur tax-xfafar, il-produttur tal-ġelem, eċċ. li lkoll kienu jagħmlu wkoll il-pożati iżda dawn saru snajja’ distinti sas-seklu 18.

Qabel nofs is-seklu 19, meta l-azzar irħis sar disponibbli minħabba metodi ġodda tal-produzzjoni tal-azzar, is-skieken (u għodda oħra jaqtgħu) kienu jsiru bl-iwweldjar ta’ strixxa tal-azzar ma’ biċċa ħadid li kienet tingħata l-għamla ta’ sikkina, jew bit-tqegħid ta’ strixxa tal-azzar bejn żewġ biċċiet tal-ħadid. Dan kien isir minħabba li l-azzar dak iż-żmien kien prodott bażiku ferm iktar għali mill-ħadid. Ix-xfafar moderni xi kultant ikunu laminati, iżda għal raġuni differenti. Peress li l-azzar l-iktar iebes huwa fraġli, saff ta’ azzar iebes jista’ jitqiegħed bejn żewġ saffi ta’ azzar iktar artab u inqas fraġli, għal sikkina b’tarf jaqta’ sew u li jkollha inqas probabbiltà li tinkiser bl-użu.

Wara li kienet tiġi prodotta, is-sikkina kienet tiġi msinna, oriġinarjament fuq ħaġra tal-mola, iżda mill-aħħar tal-perjodu Medjevali fuq mola tal-idejn.

### Pożati li jintremew wara l-użu

#### Plastik

Il-pożati li jintremew wara l-użu ġew introdotti għal skopijiet ta’ konvenjenza (għax ħfief u għax m’hemmx għalfejn jitnaddfu wara l-użu) u saru suq dinji enormi. Flimkien ma’ oġġetti oħra tal-mejda li jintremew wara l-użu (bħal platti tal-karti, dvalji tal-plastik, tazzi li jintremew wara l-użu, srievet tal-karti, eċċ.), dawn il-prodotti saru essenzjali għall-industrija tal-fast food u tal-catering. Il-prodotti huma emblematiċi tas-soċjetajiet tal-konsumiżmu u r-rimi u jikkawżaw miljuni ta’ tunnellati ta’ skart tal-plastik mhux bijodegradabbli. L-Unjoni Ewropea se tipprojbixxi l-prodotti tal-plastik ta’ din ix-xorta mill-2021 bħala parti mill-Istrateġija Ewropea għall-Plastik.

#### Injam
Bħala alternattiva favur l-ambjent minflok il-plastik mhux degradabbli, il-pożati tal-injam qed jiksbu popolarità. Xi manifatturi jiksu l-prodotti tagħhom fi żjut veġetali, xama’ u meraq tal-lumi biex ikunu jistgħu jintużaw iktar minn darba filwaqt li jibqgħu sikuri għall-konsum mill-bniedem. Il-pożati mbagħad jiġu ttrattati għal ftit jiem qabel ma jkunu lesti mill-impjant tal-manifattura.

#### Li jittieklu
Il-pożati li jittieklu qed jiksbu popolarità bħala alternattiva favur l-ambjent għall-plastik li ma jiddekomponix. Il-kumpanija Bakey's ibbażata f’Hyderabad, l-Indja hija manifattur popolari tal-pożati li jittieklu stabbilita minn eks xjenzat. Fil-kumpanija Bakey's, l-għaġina b’bażi tal-millieġ titferra’ f’forom metalliċi u tinħema f’280 °C għal madwar 28 minuta sabiex tibbies.

## Ċentri tal-manifattura
Iċ-ċentri tradizzjonali tal-produzzjoni tal-pożati jinkludu:

* Caldas das Taipas fil-Portugall
* Albacete fi Spanja
* Meriden u Oneida fl-Istati Uniti tal-Amerka
* Premana fl-Italja
* Sheffield fir-Renju Unit
* Solingen fil-Ġermanja
* Steiermark fl-Awstrija
* Thiers u Laguiole fi Franza
* Toledo fi Spanja
* Wazirabad fil-Pakistan
* Galway fl-Irlanda

Ċentri tal-manifattura tal-pożati li jittieklu:

* Hyderabad fl-Indja

## Referenzi