Storja tal-lingwa Maltija

Il-**[[lingwa Maltija]]** għandha l-partikolarità li waħda mill-eqdem lingwi (seklu 9) li għadha ħajja u fl-istess ħin waħda mill-aktar lingwi riċenti (1934) ifformalizzata b’alfabett, ortografija u grammatika.

## Qafas kronokulturali
### Preistorja (c. 3800 Q.K. - 800. Q.K.)
L-ewwel abitanti tal-arċipelogu Malti waslu bil-baħar minn Sqallija, il-gżira-ġara. Bħala nies marbuta mal-kultura taċ-ċeramika Stentinello, huma stabbilixxew l-ekonomija Neolitika fil-gżejjer billi jimportaw annimali u pjanti. Id-drawwiet tagħhom kienu dawk tar-ragħajja Sqallin. Iż-żnied li ġabu magħhom kien jintuża biex isiru l-għodod litiċi kien ġej minn Sqallija. Ix-xfafar u l-għodod tal-Obsidian jiżvelaw l-importazzjoni ta’ materjal mill-gżejjer ta’ Pantelleria u Lipari, barra mill-kosta ta’ Sqallija. X'aktarx li huma kienu jitkellmu l-lingwa tal-oriġini tagħhom, dik ipprattikata fi Sqallija ta' dak iż-żmien, però, ma nafux x'lingwa kienet mitkellma minnhom. Skont Ġorġ Farrugia, kulma nistgħu nippresopponu hu li kellhom lingwa avvanzata ħafna għal dak iż-żmien.

### Il-Feniċji (800 Q.K. - 218 Q.K.)

### Ir-Rumani u l-Biżantini (218 Q.K. - 870 W.K.)

### L-Għarab (870 W.K. - 1090 W.K.)

### L-Isqalli f'Malta (1091-1530)
Is-sena 1091 W.K. hija sinonima mal-wasla tal-Konti Ruġġieru u n-Normanni f'Malta. Minkejja li l-Għarab Musulmani baqgħu jgħixu f'Malta, il-lingwa tal-amministrazzjoni u  tal-Knisja bdiet tinbidel għar-Romanz. Brincat jikkwota lil Luttrell li jsemmi kif mat-tieni nofs tas-seklu 13 (1270), Malta kellha gvern u soċjetà Ewropej, u l-kultura saret Nisranija.

### Il-Kavallieri ta' San Ġwann (1530-1798)

### Il-Franċiżi (1798-1800)

### L-Ingliżi (1800-1964)

## Storja tal-ilsien Malti
### Malti mitkellem
L-istorja tal-lingwa Maltija għandha bidu li jqajjem ħafna mistoqsijiet u dubji. L-arċipelogu żgur tkellem lingwa jew djalett Feniċi għal ħames sekli u Puniku għal żewġ sekli, forsi tlieta, flimkien mal-Grieg Antik għal mill-inqas żewġ sekli u forsi bil-Latin għal tmien sekli. Il-popolazzjoni kollha ċertament ma tkellimx l-istess lingwa fl-istess ħin, u jkun meħtieġ li ssir distinzjoni bejn okkupazzjonijiet soċjali jew ekonomiċi, li s-sorsi ma jippermettux.

#### Għeruq Lingwistiċi
It-tfittxija għall-għeruq tal-lingwa materna tal-Malti minn dejjem kienet suġġetta, qabel il-progress deċiżiv tal-lingwistika, għal bosta spekulazzjonijiet. Miġbura hawn taħt huma l-attribuzzjonijiet kollha tal-parentela L-*Akkademja tal-Malti* telenka:
* Lingwa Għarbi fl-1426 għal A. de Manuele, fl-1582 għal Giovanbattista Leoni, fl-1585 għal Samuel Kiechel, fl-1588 għal Michael Heberer von Bretten, fl-1636 għal Athanasius Kircher;
* Ilsien Malti fl-1436 għal Pawlu Peregrino jew fl-1533 għal Brandano;
* Lingwa Moorish fl-1524 għall-Hospitaliers jew fl-1575 għal André Thevet;
* Lingwa Afrikana fl-1536 għal Jean Quintin d'Autun, fl-1544 għal Sebastian Münster, fl-1567 għal Giovanni Antonio Viperano;
* Ilsien Saraċen fl-1558 għal Tommaso Fazello;
* Ilsien Feniċju fl-1565 għal Gian Battista Tebaldi jew fl-1809 għal Johann Joachim Bellermann;
* Lingwa Kartaġiniża fl-1572 għal Tommaso Porcacchi jew fl-1594 għal Giacomo Bosio, miċħuda fl-1660 minn Burchardus Niderstedt;
* korruzzjoni kbira tal-lingwa Għarbija fl-1615 għal Pierre D’Avity jew fl-1690 għas-Sieur du Mont;
* taħlita barbara ta’ lingwi Moorish u Għarbi fl-1632 għal Johann Friedrich Breithaupt;
* Lingwa Moorish jew Għarbi fl-1664 għal Sir Philip Skippon;
* Djalett Għarbi fl-1668 għal Olfert Dapper;
* taħlita ta' Għarbi u Taljan fl-1694 għal Anselmo Pajoli;
* Lingwa Moorish ta' Fez fl-1700 għal John Dryden;
* Lingwa puniku fl-1718 għal Johannes Heinrich Maius, fl-1750 għal Gian de Soldanis, fl-1777 għal Jakob Jonas Bjoernstah jew fl-1791 għal Mikiel Anton Vassalli;
* Patois Għarbi fl-1804 għal Louis de Boisgelin;
* Lingwa puniku u Għarbi fl-1810 għal Wilhelm Gesenius.

F’erba’ sekli, l-oriġini kollha, ix-xebh kollu ma’ lingwi oħra nstabu fil-lingwa Maltija. Kien Antoine-Isaac Silvestre de Sacy li għalaq id-dibattitu fl-1829 billi wera fil-*[[Journal des savants]]* l-affiljazzjoni tal-Malti mal-Għarbi.

#### L-ewwel tilwima filoloġika
Storikament, l-ewwel tilwima lingwistika dwar il-lingwa Maltija tikkonċerna l-filjazzjoni tagħha mal-ilsien twelidha, globalment żewġ teoriji ewlenin iħabbtu wiċċhom: il-Malti huwa ta’ Punika jew Għarbi? Hemm mill-inqas punt wieħed komuni bejn dawn iż-żewġ teoriji: il-lingwa Maltija hija tabilħaqq Ilsien Semitiku.

Minbarra l-kittieb-vjaġġaturi li, ’l hawn jew ’l hemm, skond il-kurżitajiet tagħhom, kitbu fuq il-lingwa Maltija, kien biss fl-1718 li Ġermaniż, il-Professur Johannes Heinrich Maius ippubblika *Specimen Lingua Punicae in hodierna Melitensium superstitis' ' (' 'Sample of Punic language in its Maltese survival*) li fiha jipprova juri, għall-ewwel darba, affinitajiet bejn il-lingwa Maltija u l-lingwa punika. L-ewwel Malti li studja l-ilsien tiegħu u ddikjaraha ta’ oriġini Punika kien il-Kanonku Gian Pietro Francesco Agius de Soldanis li, bejn l-1750 u l-1759, ippubblika diversi volumi miktuba bil-Malti jew bit-Taljan. Il-fama kbira li Soldanis se jakkwista f’Malta se jxekkel studji sussegwenti, minkejja d-denunzja ta’ din it-teorija, fit-tieni nofs tal-1750, mill-konti Malti Giovanni Antonio Ciantar (1696-1778), f’ħidma akkademika qatt ma ppubblikata’. 'De Punica Melitensium Lingua' (*Mill-hekk imsejjaħ ilsien Malti Puniku*). Għal darb'oħra, fl-1809, Johann Joachim Bellermann jargumenta fi *Phoeniciae linguae vestigiorum in Melitensi specimen* (*Kampjun tal-fdalijiet tal-lingwa Punika bil-Malti*) it-teorija ta' oriġini Punika. . Dan huwa miċħud mill-ewwel mill-orjentalista magħruf Wilhelm Gesenius f**Versuch über die Sprache Maltesische'' (''Essay dwar l-ilsien Malti''), xogħol li fih jissottolinja xebh kbir bejn il-Malti u l-Malti. 'Għarbi.

Sa mill-1791, ix-xogħol ta’ patrijott eżiljat għal żmien twil minn Malta, [[Mikiel Anton Vassalli]], iktar tard imsejjaħ “missier l-ilsien Malti”, rabtet l-ilsien Malti ma’ għeruq Feniċi-Puniċi. Il-pożizzjonijiet tiegħu se jieħdu aktar piż, peress li Vassalli huwa l-ewwel detentur tas-[[siġġu universitarju|siġġu]] tal-lingwi Malti u Orjentali tal-[[università ta’ Malta]], katedra maħluqa apposta għalih fl-1825 Fl-1825. 1829, fil-''[[Journal des savants|Journal des Sçavans]]'', il-famuż lingwista Franċiż [[Antoine-Isaac Silvestre de Sacy]], filwaqt li jirrikonoxxi l-importanza tax-xogħlijiet ta' Vassalli, jikkontradiwh madankollu juri l-għeruq Għarbi. tal-Malti. Kien fl-1839, l-istess sena li l-gvern kolonjali ppromulga l-libertà tal-istampa, li Dun Salvatore Cumbo beda jippubblika r-rivista ''Il-Filologo Maltese'' (''Il-Filologo Malti'') iddedikat għal kollox għall-istudju. tal-Malti. Huwa f’din ir-reviżjoni li jinġabru, ħarġa wara l-oħra, f’forma ta’ inventarju, il-kliem Malti, Ebrajk, Aramajk u Għarbi bil-għan li jenfasizzaw ix-xebh li jista’ jkun hemm bejn dawn il-lingwi Semitiċi kollha. Fil-bidu tas-seklu 19, il-pożizzjonijiet kienu relattivament ċari, minn naħa ftit [[Lista tal-lingwisti|lingwisti]] rari, ġeneralment Maltin, li xorta żammew oriġini Punika għall-Malti, min-naħa l-oħra l-[[Filoloġija|Filologi Ewropej]] li jagħrfu li l-lingwa Maltija għandha oriġini Għarbija. Din is-sitwazzjoni se tikkristallizza fl-aħħar tas-seklu 19 u fl-ewwel nofs tas-seklu 20 madwar argumenti li huma aktar reliġjużi milli lingwistiċi.

It-[[Taljan]] huwa l-lingwa tal-kultura tal-Maltin imma wkoll bil-[[Latin]] il-lingwa tal-knisja Maltija. L-ilsien tal-amministrazzjoni kolonjali u tal-armata, anke meta ingaġġa l-Malti mill-1840, kien naturalment l-[[Ingliż]]. Il-Malti huwa biss l-ilsien tan-nies, tal-bdiewa u tal-ħaddiema. L-amministrazzjoni, b’tokki suċċessivi, tipprova tissostitwixxi kull fejn tista’ t-Taljan bl-Ingliż jew saħansitra bil-Malti u dak, fost l-oħrajn, fl-edukazzjoni. Isib alleat ta’ għażla fil-[[Protestantizmu|Knejjes Protestanti]] u l-[[Anglikaniżmu|Anglikani]] li jaħsbu li jistgħu jilħqu l-familji aktar faċilment billi jagħmlu [[propaganda]] bil-Malti. Il-Knisja Kattolika hija affettwata fuq żewġ livelli, trid tittratta mal-[[proselitiżmu]] Protestanti u l-iżvilupp tal-iskejjel pubbliċi. Hi ssir sensittiva ħafna għall-problemi lingwistiċi. Immobilizza, pereżempju fl-1847, meta qassis Kattoliku kkonverti għall-Protestantiżmu Anglikan, Michelangelo Camilleri, ħoloq assoċjazzjoni ''Society for Promoting Christian Knowledge'' u traduċiet għall-Malti bl-alfabett ta' Vassalli t-[[Testment il-Ġdid]]. F’dan il-kuntest, l-argumenti kollha huma tajbin, anke l-agħar, u xi Kattoliċi Maltin jirrifjutaw ir-rabta li lsien tagħhom jista’ jkollu mal-[[Musulmani]]s. Ħafna se jissieltu, u xi wħud għadhom jissieltu, jippruvaw juru l-[[Feniċi|Feniċi]] u/jew fil-filjazzjoni Punika li hija aktar "aċċettabbli" f'għajnejhom. Din il-problema se tirriżulta f’radikalizzazzjoni ta’ lingwisti u awturi Maltin li jkunu jridu jneħħu mill-Malti l-akkwisti “Rumani” kollha tagħhom (biex jevitaw it-Taljan) billi jadottaw rieda purista kkwalifikata bħala “Semitika” (biex jevitaw l-Għarbi) fit-tentattivi tagħhom biex [[grammatika|grammatiċi]]. Dan għadu nsibu llum, kważi 90 sena wara l-formalizzazzjoni u l-pubblikazzjoni, fl-1924, ta' ''Tagħrif fuq il-Kitba Maltija'', fir-regoli tal-kitba tal-Malti jew f'din ir-rieda tal-popolazzjoni Maltija biex tgħid, jekk mhux biex. jemmnu, li l-Malti għandu għeruq Feniċi-Puniċi u mhux Għarbi.

=== Malti Miktub ===
Jekk il-Malti tal-qedem inkiteb, fis-sekli 11 u 12, bl-użu tal-[[alfabett Għarbi]], kif juru l-poeti Maltin ta’ dan il-perjodu, bħal Abd ar-Rahmâm ibn Ramadân, id-dikotomija li ħadmet fis-soċjetà Maltija matul dawn li ġejjin sekli wassluha biex titlef il-karatteristiċi kollha ta’ lingwa miktuba. Tabilħaqq, fl-istess ħin meta daħal il-[[fewdaliżmu]], l-[[aristokrazija]] użat lill-[[Sqalli]] u l-popolazzjoni [[serva|servili]] jew ħaddiema l-Maltin, wieħed jikkultiva, l-ieħor isir illitterat. Kellna nistennew il-ħolqien ta' [[bourgeoisie]] kummerċjali u l-ftuħ għall-[[illuminiżmu (filosofija)|illuminiżmu]] ta' parti mill-elite Maltija, miżmuma 'l bogħod mill-[[ordni ta' San Ġwann ta' Ġerusalemm]], sabiex twieldet l-idea ta’ [[nazzjon]], li l-[[lingwa]] hija parti minnha. L-aqwa eżempju ta’ dan il-moviment huwa mogħti mill-patrijott [[Mikiel Anton Vassalli]], li jopponi l-[[Isptarieri]], jilqa’ l-[[Okkupazzjoni Franċiża ta’ Malta|Franċiż]] u mbagħad jopponi lill-Ingliżi, u għamel snin twal. fl-[[eżilju]] fl-[[Italja]] imbagħad fi [[Franza]] qabel ma rritorna lejn [[Malta]], biex tikseb l-ewwel [[siġġu Universitarju|siġġu]] tal-Malti u l-Għarbi fl-[[Università ta’ Malta]] u li finalment tkun onorat bħala “missier il-Malti”. Ix-xewqa ta’ xi Maltin li jiksbu rikonoxximent soċjali għal ilsien twelidhom kienet l-ewwel immexxija minn ideat romantiċi u l-ideali tar-Rivoluzzjoni Franċiża. Xorta kien meħtieġ għal dak li l-Malti jista’ jinkiteb qabel isir lingwa letterarja. U biex jinkiteb kien hemm prerekwiżit, l-eżistenza ta’ [[alfabett Malti|alfabett]]. Il-maturazzjoni twila tagħha, kważi żewġ sekli, bejn l-1750 u l-1929, turi d-diffikultà tal-impriża: mill-ewwel proposta minn [[Gian Pietro Francesco Agius de Soldanis]] fl-1750, għal dik ta’ Stefano Zerafa fl-1827, li jgħaddi mill-multipli. alfabeti ta' Mikiel Anton Vassalli bejn l-1790 u l-1827, biex jintemm fl-1921 bl-alfabett tal-''Għaqda tal-Kittieba tal-Malti'', it-triq kienet twila.

==== Grammatika Maltija ====


Flimkien ma' alfabett, għandek bżonn ukoll [[grammatika]] biex tiffissa l-[[ortografija]]. L-ewwel li ħa interess fiha u poġġa l-pedamenti ta' grammatika kien de Soldanis li kiteb fl-1750 ''Descrizione della Lingua Punica'' (''Deskrizzjoni tal-Lingwa Punika'') u ''Nuova Scuola di Grammatica''. (''Kors tal-Grammatika Ġdid''). Bejn l-1755 u l-1759, se jippubblika żewġ studji oħra, wieħed f'4 volumi miktuba bil-Malti ''Damma tal-Kliem Kartaħiniż Imxerred fil-Fomm tal-Maltin u l-Għawdxin'' u l-oħra bit-Taljan ''Nuova Scuola dell'antica lingua Punica scoperta nel moderno parlare Maltese e Gozitano'' (''Studju ġdid tal-lingwa antika Punic skoperta fit-taħdit bil-Malti u l-Għawdxi modern''). De Soldanis isemmi tnejn mill-predeċessuri tiegħu li t-testi tagħhom huma mitlufa: Fra Domenico Sciberras, isqof tal-[[Epifanija]] taċ-[[Ċiliċja]] u l-[[Kavallier ta’ Malta]] De Tournon. Kien waqt l-eżilju tiegħu f’[[Ruma]] fl-1791 li Vassalli ppubblika l-ewwel grammatika tiegħu ''Mylsen - Phoenico-Punicum sive Grammatica Melitensis'' (''Mylsen - Phoenico-Punicum sive Grammatica Melitensis'') li se jlesti. waqt pubblikazzjonijiet oħra, bħal, fl-1796, fil-''Lexikon'' (''Dizzjunarju''). Huwa prinċipalment permezz tax-xogħol universitarju tiegħu, mill-1825, wara li rritorna mill-eżilju minn [[Franza]], li Vassalli ħalla l-marka tiegħu fuq il-lingwa bi, fl-1827, ''Grammatica della lingua Maltese'' (''Grammatika tal- ilsien Malti'').

Fl-1831, Francesco Vella ppubblika, għall-ewwel darba f'Malta, grammatika Maltija bl-Ingliż għall-Ingliż, ''Maltese Grammar for the Use of the English''. Il-Kanonku Fortunato Panzavecchia ppubblika fl-1845 grammatika ispirata b'mod qawwi minn dik ta' Vassalli ''Grammatica della Lingua Maltese'' (''Grammatika tal-lingwa Maltija''). Il-Konslu Vassily Basil Roudanovsky, stazzjonat Malta, ippubblika ''A Maltese Pocket Grammar'' fl-1910.

Mill-ħolqien tagħha fl-1920, l-''Għaqda tal-Kittieba tal-Malti'' bdiet taħdem. Ippropona alfabett fl-1921, imbagħad, fl-1924, grammatika u regoli ortografiċi: ''Tagħrif fuq il-Kitba Maltija'', miktub l-aktar minn Ninu Cremona u Ġanni Vassalo. Parallelment mal-ħidma tiegħu mal-Assoċjazzjoni, Ninu Cremona jippubblika bl-Ingliż il-grammatika tiegħu stess ''A Manual of Maltese Orthography and Grammar''.

Il-Ġiżwita Patri Edmund Sutcliffe ppubblika ''A Grammar of the Maltese Language'' fl-1936. Din hija rikonoxxuta bħala l-aqwa grammatika Maltija li qatt miktuba minn persuna mhux Maltija. Fl-1960 u fl-1967, Henry Grech ippubblika bil-Malti ż-żewġ volumi tal-''Grammatika tal-Malti''. Jekk grammatika Maltija tagħmel referenza llum, hija dik ta' Albert Borg u Marie Azzopardi-Alexander ippubblikata fl-1997 taħt it-titlu ta' 'Maltese, Descriptive Grammars''.

==== Dizzjunarji Maltin ====

Wara l-[[alfabett Malti|alfabett]] u l-[[grammatika]], tibqa' l-aħħar parti tal-lingwa miktuba, il-[[lessiku|vokabolarju]], ġeneralment miġbura flimkien f'[[dizzjunarju]]. L-ewwel li ħa interess fil-vokabularju Malti kien il-Ġermaniż Hieronymus Megiser li siefer lejn Malta fl-1588 u l-1589. Ġabar kliem Malti li ppubblika fl-1603 bit-traduzzjoni tagħhom għall-[[Ġermaniż]] taħt l-isem ''Thesaurus Polyglottus'' (''Polyglot Treasure'') imbagħad fi ''Propugnaculum Europae'' (''Rampart of Europe'') fl-1606. Lista oħra ta' 355 kelma ġiet ippubblikata fl-1664 bit-tifsira bil-[[Ingliż]] minn vjaġġatur Brittaniku. Sir Philip Skippon taħt it-titlu ta' ''Account of a Journey Made Thro' Part of the Low Countries, Germany, Italy, and France'' (''Narrattiva tal-ivvjaġġar magħmula minn parti mill-folol tal-Olanda, il-Ġermanja, l-Italja u Franza. ''). F'edizzjoni tal-1677 ta' ''Notitia de vocaboli ecclesiastici'' (''Avviż ta' vokabularju ekkleżjastiku'') bl-isem ''Hierolexicon'' (''Dizzjunarju ta' Ġerusalemm''), Domenico u Carlo Magri jagħtu l-etimoloġija ta' xi kliem Malti.

L-ewwel dizzjunarju tal-lingwa Maltija huwa miktub minn [[Kavallier ta' Malta]] Franċiż, François de Vion Thezan Cour fl-1649. Dan id-dizzjunarju huwa magħruf biss minn edizzjoni moderna tal-1992 ta' Arnold Cassola bħala ''Regole per la Lingua Maltese'' (''Regoli għall-Ilsien Malti''), u kien jinkludi fuq nett numru ta' struzzjonijiet għas-suldati tal-[[Ordni ta' San Ġwann ta' Ġerusalemm|Ordni]] bit-[[Taljan]] u l-Malti. Cassola se żżid l-ewwel parti ta’ dizzjunarju (it-tieni tintilef) ta’ kliem Malti-Taljan ta’ missier Pelaġju (Bartolomeo) Mifsud. Se jkun segwit seklu wara, bejn l-1755 u l-1759, minn dak ta’ [[Gian Pietro Francesco Agius de Soldanis|de Soldanis]], ''Damma tal-Kliem Kartaġiniż Imxerred fil-Fomm tal-Maltin u l-Għawdxin'' li, kif jissuġġerixxi isimha, hija aktar kumpilazzjoni milli dizzjunarju. Fil-fatt l-ewwel dizzjunarju relattivament komplut, bi 18000 kelma ta' vokabularju Malti, imur mill-1796, huwa xogħol [[Mikiel Anton Vassalli|Vassalli]] taħt it-titlu ta' ''Lexicon Melitense-Latino-Italum'' (''Dizzjunarju Malti-Latin-Taljan''). Ta’ min jinnota li l-ewwel dizzjunarji tal-vokabularju Malti ħafna drabi, jekk mhux dejjem, ikunu akkumpanjati mill-vokabularju ta’ lingwa oħra. Patrijott bħal Vassalli, li jiġġieled ħajtu kollha biex jimponi l-Malti, ma jiddejjaqx ipoġġi l-vokabularju tal-Malti b’mod parallel mat-Taljan. Din il-karatteristika kompliet sa issa, fejn dizzjunarji Maltin huma bilingwi, issa Malti-Ingliż, iż-żewġ lingwi uffiċjali ta’ Malta.

Malta saret pussess Ingliż fl-1800, iżda kien biss fl-1843 li l-ewwel dizzjunarju ''Dizionario portatile delle lingue maltese, italiana e inglese'' (''Dizzjunarju portabbli tal-lingwa Maltija, Taljana u Ingliża'') deher grazzi għal ix-xogħol ta' Francesco Vella u 1845 għal dak ta' Giovanni Battista Falzon bid-''Dizionario Maltese-Italiano-Inglese'' (''Dizzjunarju Malti-Taljan-Ingliż'') li jerġa' jiġi stampat fl-1882 b'żieda grammatikali. Kienu segwiti fl-1856 mill-''Piccolo Dizionario Malti-Taljan-Ingliż'' (''Dizzjunarju Żgħir tal-Malti-Taljan-Ingliż'') tal-Baruni Vincenzo Azzopardi li kien l-ewwel dizzjunarju li ġie introdott fl-iskejjel pubbliċi. Fl-1885, Salvatore Mamo ippubblika d-Dizzjunarju Ingliż-Malti. Għad-did, kien biss fl-1859, fil-ktieb tar-reviżjoni ta' Cesare Vassallo, librar fil-[[Librerija Nazzjonali ta' Malta]]: ''Catalogo dei Codici e Manoscritti inediti che si conservano nella pubblica biblioteca di Malta'' (''Katalgu ta' kodiċijiet u manuskritti mhux ippubblikati li jinżammu fil-Librerija Pubblika ta' Malta''), li jidher ''Vocabolario Francese-Taljan-Malti'' (''Vokabolarju Franċiż-Taljan-Malti'') lill-awtur mhux magħruf.

L-ewwel somma kienet ippruvata minn E. Magro fl-1906 bil-pubblikazzjoni ta' ''Dizzjunarju Ingliż u Malti mill-A sa L'' (''Dizzjunarju Ingliż u Malti mill-A sa L'') iżda t-tieni volum qatt ma deher. Imbagħad fl-1921 beda jiġi ppubblikat l-ewwel volum tad-''Dizzjunarju Enċiklopediku mill-Ingliż għall-Malti u mill-Malti għall-Ingliż'' ta' Vincenzo Busuttil u Tancred Borg. Xogħol ta’ tnax-il sena bir-rata ta’ volum fis-sena minn meta dehru l-aħħar u t-tnax-il volum fl-1932. Fl-1942, Erin Serracino-Inglott beda jikteb id-dizzjunarju tiegħu tal-Malti, iżda l-ewwel mill-għaxar volumi tas-somma tiegħu ''Il-Miklem Malti'' deher biss fl-1975 biex jintemm ftit qabel mewtu fl-1983. Is-suċċessjoni tiegħu se tittieħed minn Ġużè Aquilina, it-tieni detentur taċ-chatedra tal-Malti u l-Ilsna Orjentali fl-[[Università ta' Malta]] minn 1937 sal-1976, 112-il sena wara Vassalli, li mill-1987 sal-1999 ippubblika l-''Dizzjunarju Malti-Ingliż'' (''Dizzjunarju Malti-Ingliż'') f'2 volumi u 80,000 daħla u l-''Dizzjunarju Ingliż-Malti'' (''Dizzjunarju Ingliż-Malti'') f'4 volumi u 120,000 daħla. Issa huwa dizzjunarju, fl-edizzjoni tiegħu ''Dizzjunarju Konċiż Malti-Ingliż-Malti'', b'eżempji ta' użu u ċitazzjonijiet tħallew barra, li forsi huwa l-aktar użat mid-dizzjunarji Maltin. Il-puristi, iżda, jikkritikaw li mhux dejjem isegwi r-regoli tal-[[Akkademja tal-Malti]].

==== Enċiklopediji Maltin ====
L-[[enċiklopedija]]s użati f'[[Malta]] huma kollha enċiklopedija tal-lingwa [[Ingliż]], kien biss fl-1989 li l-[[Partit Nazzjonalista (Malta)|Partit Nazzjonalista]] ħoloq soċjetà ta' edizzjoni '' PIN - Pubblikazzjonijiet Indipendenza'' u għaxar snin oħra, sal-1999, għall-ewwel enċiklopedija Maltija bil-Malti li rat id-dawl. Il-kollezzjoni ''Kullana Kulturali'' hija magħmula minn volumi, li kull wieħed minnhom jittratta suġġett speċifiku. Fl-2006, l-enċiklopedija hija magħmula minn 74 volum.

=== Malti Letterarju ===
Kif diġà indikat, l-eqdem dokument miktub bil-Malti, fil-forma antika tiegħu, huwa kantilena ta’ għoxrin linja ''[[il-Cantilena]]''; l-eqdem xhud huwa għalhekk xhud poetiku. Dan id-dokument, maħluq madwar l-1450, jagħti idea tajba ta’ x’jista’ jkun il-Malti mitkellem. Ma kinitx biss lingwa mhux maħduma li tippermetti biss komunikazzjoni utilitarja. Fl-1585, l-inkwiżitur f’[[Malta]] ħaraq kanzunetti miktuba minn qassis Dumnikan, Pasquale Vassallo, bl-iskuża ta’ kontenut wisq libertin.

Huwa fil-ktieb ''Dell'Istoria della Sacra Religione'' u ''Illustrissima Militia di San Giovanni Gierosolimitano'' (''Mill-istorja tar-Reliġjon Sagra u Illustrissime Militia ta' San Ġwann ta' Ġerusalemm'') ta' [[ Giacomo Bosio]], storiku tal-Ordni, li l-ewwel sentenza tinsab miktuba u stampata bil-Malti l-Antik. Bosio jirrapporta kliem Malti antik li qal waqt it-tqegħid tal-ewwel ġebla tal-Belt Valletta fl-1566: ''Legi zimen en fel wardia col sceber raba iesue uquie'', li jagħti fil-Malti modern: ''Jiġi żmien li fil- Wardija kull xiber raba' jiswa uqija''.

==== Poeżija Maltija ====
Wara l-kantilena tas-seklu 15, l-ewwel poeżiji magħrufa bil-Malti jmorru mill-aħħar tas-seklu 17 u s-seklu 18. Huwa fl-1672 jew fl-1675, li jidher li Giovanni Francesco Bonamico qaleb mill-Franċiż għall-Malti poeżija ''Lill-Granmastru Cottoner''. Kien fl-1939 li Ninu Cremona ppubblika, minn awtur anonimu minn [[Għawdex]], poeżija li tmur mill-1700 ''Jaħasra Mingħajr Ħtija'' ikkwotata minn [[Gian Pietro Francesco Agius de Soldanis|de Soldanis]] fl-1750. Fl-1738, poeżija anonima li tirrakkonta l-qtil ta' qassis-għalliem jismu Grimani inġabret f' ''i-Stromati'' minn Ignazio Saverino Misfud li l-manuskritti tiegħu tal-priedki tiegħu, datati bejn l-1739 u l-1746, huma x'aktarx l-aktar testi ta' proża magħrufa fl-1738. Malti. Poeżija, ''Fuqek Nitħaddet Malta'', ukoll anonima, tirrakkonta l-[[Il-plott ta' Bacha|rewwixta tal-iskjavi tal-1749]]. Kien biss fl-1791 li ġew ippubblikati poeżiji bil-Malti. Dawn huma tliet testi qosra attribwiti lil Patri Gioacchino Navarro, miġbura minn [[François-Emmanuel Guignard de Saint-Priest]] f**Malte par un voyageur français*.

==== Letteratura Biblika ====
L-ewwel ktieb stampat bil-Malti fl-istorja tal-pubblikazzjoni huwa fil-fatt bilingwi peress li ħdejn it-test bil-Malti, jinkludi t-test [[Taljan]]. Ġie stampat f’[[Ruma]] fl-1770 fuq talba tal-Isqof ta’ Malta Paolo Alpheran de Bussan; għalhekk huwa ktieb reliġjuż, fil-fatt [[katekiżmu]] *Tagħlim Nisrani*. Hija t-traduzzjoni tad-*Dottrina Cristiana* (*Duttrina Nisranija*) tal-Kardinal Bellarmino magħmula minn Dun Franġisk Wizzino. Fl-1780, fuq talba tal-Isqof Vincenzo Labini, din id-darba kollu bil-Malti, deher il-*Kompendju tat-Tagħlim Nisrani* (*Tagħlim Nisrani Kondensat* jew *Katekiżmu Kondensat*). Se tkompli l-produzzjoni ta’ letteratura reliġjuża bil-Malti. Fl-1822, is-*Soċjeta' Biblika f'Malta* oriġinat it-traduzzjoni ta' Ġużeppi Marija Cannolo ta' *Il-Vanġelu ta' San Ġwann*, l-alfabett n t għadu fiss, dan l-evanġelju huwa tradott b'alfabett Latin imħallat ma'. Ittri Għarbi. Din l-istess soċjetà tippubblika, wara l-mewt ta’ [[Mikiel Anton Vassalli|Vassalli]], it-traduzzjonijiet tiegħu tal-[[Evanġelju]]s u l-[[Atti tal-Appostli]]. Kif diġà ssemma s-*Society for Promoting Christian Knowledge* tippubblika fl-1847 *Testment il-Ġdid* tar-ragħaj Michelangelo Camiller. Fl-1924, Ġużè Musact Azzopardi temm it-traduzzjoni tiegħu tal-Vanġeli u l-Atti tal-Appostli, mibdija fl-1895, u fl-1929 beda l-pubblikazzjoni regolari tat-72 ktieb tal-[[Bibbja]] prodotti minn Pietru Pawl Saydon mit-testi Griegi. . Din il-pubblikazzjoni tispiċċa tletin sena wara fl-1959. Il-*Kummissjoni Liturġika tal-Provinċja Maltija* tibda fl-1967 l-istampar tat-testi tal-liturġija Maltija biex tispiċċa l-ħidma tagħha fl-1978 bit-Testment il-Ġdid. Wara l-[[konċilju]] [[Tieni Konċilju Ekumeniku tal-Vatikan|Vatikan II]] is-Soċjetà Biblika ta’ Malta ddeċidiet li tagħmel traduzzjoni ġdida tat-testi bibliċi minn perspettiva ekumenika. Fl-aħħar fl-1984, editjat ieħor skont is-sorsi, li ġabar f’volum wieħed it-testi bibliċi kollha. Dan ix-xogħol isir taħt id-direzzjoni ta’ Dun Karm Sant imdawwar b’ħafna riċerkaturi. Dun Ġorġ Preca ħoloq, fl-1907, il-*assoċjazzjoni tal-MUSEUM* bil-għan li jgħin biex jinħoloq vokabularju Malti li jippermetti li jiġu ttrattati s-suġġetti kollha ta' natura [[teoloġija|teoloġija]] bħal [[Axxetiċi|axxetiċi]], [[moralità]] jew saħansitra [[dogmatika|teoloġija dogmatika]].

==== Letteratura Maltija ====
L-ewwel xogħol ta' moħħ purament letterarju miktub bil-Malti jidher li hu rumanz ta' professur Naplitan Giuseppe Folliero de Luna (n-nannu matern ta' Enrico Mizzi) *Elvira jew Imħabba ta' Tirann*, li l-pubblikazzjoni tiegħu fl-1863. id-data hija inċerta. Min-naħa l-oħra d-data tal-1887 hija ċerta għall-pubblikazzjoni tal-ewwel rumanz ta’ ġeneru letterarju storiku-Malti partikolari minħabba l-pinna ta’ Dun Amabile Sisner, is-sensiela jisimha *Ward Bla Xewk*. Imbagħad mill-1901 sal-1907, sett rakkonti *X'Jgħid il-Malti* miktuba mill-missier Manwel Magri f'ġabra li se tissejjaħ *Kotba tal-Mogħdija taż-Żmien* u li se ddum sa fil- 1915. Kien fl-1909 li Ġużè Muscat Azzopardi ippubblika l-ewwel rumanz tiegħu *Nazju Ellul*. Ħeġġeġ lil [[Dun Karm Psaila]] biex jikteb bil-Malti u dan tal-aħħar għamel l-ewwel tentattiv fl-1912 b*'Quddiem Xbieha tal-Madonna*. L-ewwel xogħlijiet tiegħu se jiġu ppubblikati fl-1914 f'numru 140 tas-sensiela *Kotba matul iż-żmien* taħt it-titlu *L-Ewwel Ward* (*L-Ewwel Ward*). Fl-1922, Dun Karn kiteb il-kliem ta' *L-Innu Malti* (*Innu Malti*) li kien se jsir l-innu uffiċjali ta' Malta. Dun Karm kien imsejjaħ għall-ewwel darba “poeta nazzjonali” minn Laurent Ropa fl-1935.

Flimkien mal-kitba, it-traduzzjoni għall-Malti ta' xogħlijiet letterarji kbar bdiet fl-1846 b'xogħol popolari peress li huwa l-*Robinson Crusoe* ta' [[Daniel Defoe]]. It-tieni traduzzjoni letterarja hija d-*Divina Commedia* (id-*Divina Comedy*) ta' [[Dante Alighieri|Dante]] li għaliha l-Maltin għandhom attenzjoni speċjali. L-ewwel traduzzjoni tmur mill-1905, hija riżultat tax-xogħol ta’ [[Alfredo Edoardo Borg]]. It-tieni traduzzjoni hija xogħol [[Erin Serracino-Inglott]] fl-1959 u, fl-1991, [[Alfred Palma]] jagħti bil-Malti t-tielet traduzzjoni tal-*Comedy*. Fl-aħħar, nistgħu nsemmu wkoll lil [[Victor Xuereb]], li fl-1989 għamel traduzzjoni ta' [[Odissea]]* ta' Homer.

Il-gvern kolonjali għaraf l-ilsien Malti fl-1934 u fl-istess moviment ħa miżuri biex jiżviluppa l-użu tiegħu. Apparti l-oqsma li normalment huma tiegħu, nieda fl-1935 kompetizzjoni għar-rumanzi. Fl-1937 ir-riżultati saru pubbliċi u r-rebbieħ inzerta kien Ġużè Aquilina b' *Taħt Tliet Saltnie*. Fl-1939, rumanz kien innutat għall-ewwel darba mill-kritiċi letterarji Maltin; huwa *Alla taż-Żgħażagħ* ta' Karmenu Vassallo. Fis-sittinijiet, Joseph J. Camilleri kien meqjus bħala l-aqwa kittieb Malti b'dak li huwa ċċitat bħala l-aqwa rumanz tiegħu *Aħna Sinjuri* jew il-ġabra ta' poeżija tiegħu *Kwartett*. Kienu mbagħad innutati wkoll Victor Fenech, Daniel Massa jew Charles Vella għall-poeżija moderna. Dan huwa l-mument, l-1966, meta tibda kontroversja twila fl-istampa ta’ dak iż-żmien bejn il-“moderni” u l-“antik” miżmuma mill-MQL – ‘’Moviment Qawmien Letterarju’’ li kien immexxi minn Charles Coleiro u li ppubblika rivista *Polz*. Fl-1974, l-MQL nediet l-ewwel premju letterarju b'kollaborazzjoni mad-ditta Rothmans, il-premju ingħata lil Frans Sammut għar-rumanz tiegħu *Samuraj*. Fl-istess sena jinħoloq ukoll il-premju letterarju *Phoenicia*. Trevor Zahra b*'Taħt il-Weraq tal-Palm* jirbaħ il-premju mill-*Klabb Kotba Maltin*. Fl-1991, Joe Friggieri ma' *L-Għerusija* rebaħ l-ewwel konkors ta' rakkonti qosra, imwaqqaf mill-*Għaqda Bibljotekarji*.

#### Teatru Malti
Mill-bini fil-Valletta fl-1731, ta’ teatru kkummissjonat u ffinanzjat personalment minn António Manoel de Vilhena, Gran Mastru tal-Osptarieri, Malta dejjem kellha palk. Fi żmien l-Hospitaliers, ħafna drabi kienu l-kavallieri li rikeb u daqqu biċċiet klassiċi Franċiżi jew Taljani. Fl-1843, kien hemm mill-inqas teatru ieħor f’Il-Birgu, it-Teatru tal-Birgu. Fl-1866, ġiet inawgurata sala kbira ġdida fil-Belt Valletta, ir-*Royal Opera House* (*Royal Opera*). Iżda kien fit-Teatru Manoel li sar l-ewwel dramm miktub minn Malti bil-Malti (1836), *Katarina*, drama miktuba bil-versi minn Luigi Rosato u ppubblikata fl-1847. Ġew prodotti diversi xogħlijiet oħra tiegħu. f’dan it-teatru is-snin ta’ wara. Fl-1913, Ninu Cremona kiteb *Il-Fidwa tal-Bdiewa*, dan id-dramm huwa meqjus bħala l-ewwel dramm tat-teatru klassiku Malti. Mill-1856, il-*Compagnia Filodrammatica Vittoriosa* ta' Pietru Pawl Castagna kienet l-ewwel truppa li inkludiet drammi bil-Malti fir-repertorju tagħha.

Fl-1946, Nikol Biancardi waqqaf l-*Għaqda Maltija Bajda u Ħamra* u organizza l-ewwel 'kompetizzjoni tat-teatru Malti' fir-*Radio City Opera House* f'Il-Ħamrun. Wara x-xoljiment tagħha fl-1950, Erin Serracino-Inglott joħloq *KOPTEM - Kumitat Organizzatur Privat għat-Teatru Edukattiv Malti* biex ikompli l-organizzazzjoni ta' kompetizzjonijiet teatrali. Wara l-ħolqien tal-*Compagnia Filodrammatica Vittoriosa*, din l-istess sena tara tliet truppi teatrali ġodda: Il-*Malta Drama League*, *Maleth* fuq l-istigazzjoni ta' Anthony (Nosì) Ghirlando u *Drammatika Għaqda. tal-Malti - Università* tal-Professur Ġużè Aquilina. Fl-1962, kien it-teatru Manoel li organizza kompetizzjoni teatrali u li kixef min se jkun meqjus bħala l-akbar drammaturgu Malti. Wara l-ewwel dehra f'kompetizzjoni teatrali, fl-1950, ma' *Ċpar fix-Xemx*, Francis Ebejer rebaħ il-kompetizzjoni tat-teatru Manoel bid-drammi tiegħu *Vaganzi tas-Sajf*. Fl-1966, rebaħ l-ewwel żewġ postijiet fl-istess kompetizzjoni ma' *Menz* u *Il-Ħadd fuq il-Bejt*.

### Malti Standard
Il-Malti standard jinqasam f'żewġ fergħat: il-Malti standard miktub u l-Malti standard mitkellem.  

#### Edizzjoni Maltija
Fis-seklu 18, l-Osptararji stabbilixxa kontroll fuq pubblikazzjoni permezz ta’ monopolju fuq istampar. Waqt li stabbiliet sistema ta 'kontroll ekwivalenti, l-amministrazzjoni kolonjali Brittanika kważi rrifjutat b'mod sistematiku kwalunkwe awtorizzazzjoni għall-ħolqien ta' stampar. Is-CMS - Church Missionary Society, organizzazzjoni Anglikana ibbażata f'Londra qed tapplika għall-permess biex twaqqaf stampar f'Malta. Huwa dwar l-istampar ta' kotba tal-proseliti bl-Għarbi għall-Lvant Nofsani kollu. Hija kisbet dan il-ftehim fl-1825 bil-kundizzjoni li d-dokumenti stampati kollha ġew attwalment esportati minn Malta. Il-kolonja Ingliża malajr saret ċentru ta’ stampar bl-Għarbi li pparteċipat fil-qawmien letterarju ta’ din il-lingwa fis-seklu 19. CMS jikseb awtorizzazzjoni frammentata biex jistampa għall-arċipelagu. Għalhekk jistampa xi wħud mill-kotba ta' Mikiel Anton Vassalli bħala l-*Grammatica della lingua Maltese* (*Grammatika tal-lingwa Maltija*) fl-1827 jew ta' George Percy Badger bħala * tiegħu ' Description of Malta and Gozo* (*Description de Malte et Gozo*) fl-1838. Kiseb il-libertà tal-istampar meta l-amministrazzjoni kolonjali introduċiet il-libertà tal-stampa fl-1839 iżda għalqet fl-1839. 1845 meta l-kumpanija prinċipali f'Londra kellha diffikultajiet finanzjarji.

Wara l-1839, kien possibbli għal kull Malti li jiftaħ kumpanija tal-pubblikazzjoni. L-ewwel li għamel dan kien A.C.Aquilina, li fl-1855 ħoloq l-eqdem dar tal-pubblikazzjoni purament Maltija “A.C.Aquilina & Co. Ltd”. Fl-1874, Giovanni Muscat fetaħ ħanut tal-kotba biex jikkummerċjalizza l-produzzjoni letterarja Maltija u Ingliża. Huwa se jżid malajr mal-attività ta’ distribuzzjoni tiegħu attività ta’ produzzjoni ma’ dar tal-pubblikazzjoni.

Id-drittijiet tal-awtur fil-letteratura stampata twaqqfu f’Malta fl-1883.

#### Midja
Fl-1839, il-gvern kolonjali pproklama l-libertà tal-istampa, u qabel din id-data, l-ebda pubblikazzjoni regolari ma kienet awtorizzata mill-amministrazzjoni. L-ewwel gazzetta Maltija kienet ippubblikata minn George Percy Badger segwit minn *Il Filologo Maltese* (*The Maltese Philologist*) ta' Dom Salvatore Cumbo. Sa mill-1941 Badger ippubblika ittra dwar il-Malti fl-edukazzjoni fil-ġurnal tiegħu. Għalhekk, sa mill-bidu tal-istampa Maltija, involviet ruħha fil-big deal tal-mument: tagħmel il-Malti lingwa waħedha. Fl-1846, kien Richard Taylor li ppubblika *Le Gahan* sal-1861 b'interruzzjoni mill-1848 sal-1854.

Kien fl-Eġittu fl-1859, imbagħad f’idejn Franċiżi, li dehret il-gazzetta *Il-Baħrija*, l-ewwel gazzetta Maltija li ġiet ippubblikata bil-Malti barra l-gżejjer.

L-ewwel ħarġa tal-almanakk *Il-Ħabib Malti* ħarġet fl-1873, kif għall-famuż almanak *Il-Pronostku Malti* ta' Giovanni Muscat, deher għal seklu, mill-1898 sal-1997.

Ġużè Muscat Azzopardi ppubblika *In-Naħla Maltija* mill-1877 sal-1879. Huwa nieda mill-ġdid gazzetta ma' Pawlu Galea fl-1913 *Il-Ħabib*. Se jdum aktar mill-ewwel peress li mhux se jwaqqaf il-pubblikazzjoni tiegħu sa l-1928. Huwa f'din il-gazzetta li Napuljun Tagliaferro għandu stampat artiklu kontroversjali *L-Ilsien Malti u l-Marokkin*. Perseveranti Azzopardi, qabel tmiem *L'Ami*, johloq fl-1926 gazzetta ohra *Il-Kotra* li se jwaqqaf fl-1933.

F'nofs dan it-taqlib intellettwali, twieldu gazzetti biex isostnu pożizzjonijiet politiċi bħal *Il-Mediterraneo* (1838-1902), *The Malta Times* (1840-1904) u *Il - Corriere maltese*, gazzetti li juru opinjoni liberali kontra *l-Ordine* (1847-1902) gazzetta Kattolika u konservattiva. Fl-1880, Fortunato Mizzi, missier il-Prim Ministru Enrico Mizzi, fl-istess żmien ħoloq il-Partit Nazzjonalista u l-gazzetta tiegħu *Malta*.

Il-ġlied bejn il-partitarji tal-alfabeti differenti nfirxu fl-istampa u, fl-1903, Dimech kiteb regolarment fil-gazzetta tiegħu *Il-Bandiera tal-Maltin* biex jiddenunzja l-manuvri partiġġjani bażi li jopponu lill-partitarji tal-lingwa Ingliża għal dawk tal-lingwa Ingliża. l-ilsien Taljan, għad-detriment tal-ilsien Malti.

Huwa permezz tal-istampa li se jittieħed bidla kruċjali għall-futur tal-lingwa Maltija. Hija l-bgħit lill-gazzetta *Il-Habib*, fis-7 ta' Settembru 1920, tal-appell ta' żagħżugħ ta' 21 sena, Franġisk Saver Caruana, li jitlob il-ħolqien ta' għaqda ġdida ta' kittieba Maltin li tinfetaħ. kollox. Għal xahrejn, Ġużepp Farrugia, Ġużè Micallef Goggi, Ġużè Muscat Azzopardi, Pawlu Bellanti, Pietru Pawl Grima, Nerik Bonnici u C. Sant se jieħdu sehem f’dawn l-iskambji epistolari permezz tal-gazzetta.

Fl-aħħarnett, fid-9 ta’ Novembru, 1920, deher avviż: *Nhar il-Hadd li, 14 ta' Novembru, fi-għaxra u nofs ta' filgħodu, issir l-ewwel laqgħa ta' din l-Għaqda ċentru-ċirkolo ta'. ' l -Unjoni ta' San Ġużepp il-Belt, Strada San Paolo 266*. Aktar minn tletin persuna preżenti, malajr tinħoloq kummissjoni u tieħu l-isem ta' *Għaqda tal-Kittieba tal-Malti* (Assoċjazzjoni tal-Kittieba Maltin). Fit-18 ta’ Diċembru 1921, wara 17-il sessjoni ta’ ħidma, l-Għaqda ressqet il-ħidma tagħha, u, apparti ftit dettalji, kien l-alfabett attwali li ġie propost. L-istampa Maltija kellha rwol determinanti fit-trasformazzjoni tal-Malti mitkellem f’Malti miktub, anke jekk xorta jkun hemm bżonn li wieħed jistenna kważi ħmistax-il sena għall-uffiċjalizzazzjoni tal-Malti minflok it-Taljan.

Sena wara din il-formalizzazzjoni fl-1 ta’ Jannar, 1934, il-Maltin setgħu jisimgħu xandira għall-ewwel darba u mill-1939 beda x-xandir ta’ xandiriet letterarji. Fl-1943 f'nofs il-gwerra, Vella Haber addatta għar-radju storja qasira ta' Themistocles Zammit *L-Għenieqa ta' Wiżu* l-ewwel xandira ta' dramma bir-radju Malti. Fl-aħħar fl-1962, MTV - it-televiżjoni pubblika Maltija - xandar l-ewwel xandiriet televiżivi tagħha.

### Malti, lingwa nazzjonali
It-triq hija twila, minn nofs is-seklu 18, fejn ftit imħuħ imdawla, bħal Gian Pietro Francesco Agius de Soldanis u Mikiel Anton Vassalli, xtaqu jagħmlu l-unika lingwa mitkellma tagħhom lingwa letterarja. , sakemm fuq inizjattiva ta’ Franġisk Saver Caruana li, billi ħalla t-twelid tal-*Għaqda tal-Kittieba tal-Malti* (Assoċjazzjoni tal-Kittieba Maltin) se jwassal fl-1924 għall-ħolqien ta’ alfabett. , grammatika u ortografija.

Iżda dawn l-azzjonijiet ġew sovrapposti fuq aġitazzjoni politika mis-snin 80 li għamlet il-lingwa waħda mis-simboli tagħha fl-1883. Il-klassijiet għolja Maltin, li kollha jipprattikaw il-Ilsien Taljan, iridu jżommu l-vantaġġi tagħhom, ma jridux joffru bieb għall-burgiż żgħir. Se jsibu appoġġ politiku min-nazzjonalisti li jaraw aħjar il-futur tal-arċipelagu mal-l-Italja fil-qrib, li għadha kif ingħaqdet, milli mal-ir-Renju Unit tal-Gran Brittanja u tal-Irlanda|kolonjalista Brittaniku imbiegħed. Din l-oppożizzjoni, li se taqsam il-pajjiż, ħafna drabi ġiet imsejħa “konflitt lingwistiku”. Dan il-kunflitt se jkollu l-martri tiegħu, se jdum sa nofs is-seklu 20.

Il-lingwa Maltija fl-aħħar saret l-ilsien uffiċjali tal-arċipelagu fl-1934, flimkien mal-Ingliż. Minn dak iż-żmien 'l hawn, l-Ingliż baqa' l-lingwa uffiċjali, iżda l-Malti huwa minqux bħala l-lingwa nazzjonali mill-kostituzzjoni. L-Artikolu 3 jispeċifika li:
:*L-ilsien Malti huwa komponent essenzjali tal-wirt nazzjonali, peress li ġie żviluppat b'mod kostanti fid-diskors tal-Malti, li jiddistingwi lill-poplu Malti mill-ġnus l-oħra kollha u jagħti liċ-ċittadini tiegħu l-aħjar mezz ta' espressjoni.<br/>Il-Malti L-Istat Malti jirrikonoxxi l-ilsien Malti bħala espressjoni qawwija tan-nazzjonalità tal-Maltin u għaldaqstant jagħraf l-importanza unika tiegħu u jipproteġiha mid-degradazzjoni u l-estinzjoni.*

#### Istituzzjonijiet letterarji u korpi li jikkontrollaw il-lingwa Maltija

Hija inizjattiva ta’ Franġisk Saver Caruana, li bl-appell tiegħu tas-7 ta’ Settembru 1920 fil-gazzetta *Il-Habib*, iwassal biex tinħoloq *Għaqda tal-Kittieba tal- Malti* (Għaqda Kittieba Maltin). Din l-assoċjazzjoni l-ewwel tagħti lil Malta l-lingwa miktuba tagħha billi toħloq alfabett, grammatika u ortografija. Iżda jagħtih ukoll letteratura. Il-membri tiegħu, fil-parti l-kbira tagħhom, saru kittieba importanti għal Malta bħal Dun Karm Psaila li se jiġu akkreditati bl-istatus ta’ poeta nazzjonali. Minbarra li hu kittieb magħruf, huwa l-awtur tal-innu nazzjonali Malti *[[L-Innu Malti]]*.

Kien waqt assemblea ġenerali fis-7 ta’ Mejju, 1922, li twieldet uffiċjalment din l-għaqda. L-għan tiegħu huwa stabbilit:
# Tiżgura l-iżvilupp tal-alfabett, il-grammatika u l-ortografija;
# Tiżgura l-protezzjoni u d-drittijiet tal-lingwa Maltija;
# Tippromwovi t-tixrid tal-lingwa u kitbiet letterarji filwaqt li tippreserva r-reliġjon Kattolika.

Jekk fl-1924 ipproponiet ir-regoli li għamlu l-Malti lingwa vera, aġixxiet ukoll biex tiżviluppa l-letteratura u fl-1 ta’ Novembru 1924 ħatret kummissjoni komposta minn Franġisk Saver Caruana, Guzè Darmanin Demajo, Guzè Darmanin Demajo u Vincent Mifsud Bonnici bl-għan. tat-tħejjija ta *Il-Malti*, reviżjoni letterarja ppreżentata fil-21 ta' Diċembru 1924. Kienet ippubblikata kull tliet xhur għall-ewwel darba f'Marzu 1925.

Fl-1944, ġiet promulgata liġi li tistabbilixxi l-*Kunsill Ċentrali tal-Malti* biex tipproteġi u tippromwovi l-lingwa u l-letteratura Maltija. Il-Kunsill huwa magħmul minn rappreżentanti mill-għaqdiet kollha Maltin. Mill-1950, jitwaqqaf *Kunsill tas-Soċjetà ta' l-Awturi Maltin*. Iżda dan il-kunsill mhux se jkun attiv qabel sitt snin wara. Imbagħad fl-1962, hija l-*Għaqda Kittieba Żgħażagħ* li se ssir il-*Grupp Awturi*, fl-1969, hija t-twelid tal-*Għaqda Bibljotekarji*, fl-1998, l-*Għaqda letterarja u. kulturali* u fl-2001, il-*Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb*.

L-Għaqda Kittieba Maltin saret, fl-1964, l-*Akkademja tal-Malti*, u fl-2005, il-gvern ħelesha mis-sorveljanza tal-Malti biex tħalliha tiddedika ruħha kompletament għall-valorizzazzjoni letterarja tal-lingwa, fil-ħolqien. il-*Kunsill Nazzjonali ta' l-Ilsien Malti*. Dan huwa responsabbli, b'mod partikolari, għall-promozzjoni tal-lingwa nazzjonali, id-definizzjoni tal-ortografija u l-vokabularju, u l-implimentazzjoni ta' politika lingwistika xierqa.

#### Konflitt lingwistiku
Mill-qabda uffiċjali tal-arċipelagu bħala kolonja tal-kuruna fl-1814, il-Maltin talbu mill-gvern kolonjali l-libertajiet u l-assigurazzjonijiet li qatt ma setgħu jiksbu mill-Osptararji jew mill-Franċiżi. . Il-Maltin jafu jiftakru fil-wegħdiet li għamel Alexander Ball biex ikunu jistgħu jiggvernaw lilhom infushom kif iridu. L-ewwel libertà li ngħatat kienet il-libertà tal-istampa, iżda l-karti tal-opinjoni jagħmlu pressjoni għal *self govern*. Fl-1847, il-Maltin approfittaw mill-karnival biex iqarrqu mal-gvern kolonjali, li, fil-11 ta’ Mejju, 1849, ta kostituzzjoni ġdida li tippermetti lill-kunsilliera eletti jagħtu l-opinjoni tagħhom ħlief f’oqsma riżervati bħall- difiża tal-gżejjer.

Hekk kif l-Italja tagħmel lir-l-għaqda tagħha, xi wħud qed iħarsu lejn ir-renju ġirien il-ġdid. Fortunato Mizzi, missier Enrico Mizzi, ħoloq il-Partit Nazzjonalista, u meta kiseb maġġoranza fl-elezzjonijiet tal-1883, il-gvern kolonjali għolla l-ishma billi ħabbar is-sostituzzjoni. mit-Taljan fl-iskejjel pubbliċi għall-Ingliż u l-Malti. Il-konsulenti tal-partit nazzjonalista jirriżenjaw u jiġu eletti mill-ġdid b’mod trijonfali. Il-wasla ta' Gerald Strickland u t-twaqqif ta' reġim tassew rappreżentattiv kkalmaw is-sitwazzjoni. Iżda l-emerġenza tal-problema tal-lingwa tpoġġi kollox fid-dubju meta Strickland jiddeċiedi li jintroduċi l-Ingliż fil-qrati. Il-konfront huwa inevitabbli meta ordinanza tal-1901 tħalli lill-ġenituri l-għażla tal-lingwa tal-eżami tat-tfal tagħhom bejn it-Taljan u l-Ingliż.

Meta l-kunsilliera rrifjutaw li jaċċettaw il-baġit tal-edukazzjoni pubblika, l-ittri patenti tat-3 ta’ Ġunju 1903 annullaw il-kostituzzjoni tal-1887. Kummissjoni ta’ inkjesta ma għenitx l-affarijiet billi favur l-Ingliż fil-qrati inferjuri u l-għażla bejn l-Ingliż u l-Malti fil-qrati kriminali. . Barra minn hekk, fuq livell estern, il-Gran Brittanja tappoġġja l-moviment Taljan filwaqt li, fuq livell intern Malti, qed tagħmel gwerra kontra l-irredentisti li qed jiksbu segwaċi fost il-Maltin. L-Ewwel Gwerra Dinjija se tikkalma l-kunflitti, għax Malta tmexxi t-tarzni tagħha għall-massimu billi ġġib il-benesseri ekonomiku qabel ma terġa’ taqa’ fil-waqgħa ekonomika malli tinkiseb il-paċi u ssib il-problemi lingwistiċi-politiċi kollha tagħha.

Raġel mhu se jagħmel xejn biex jissimplifika s-sitwazzjoni. Fl-1917 Enrico Mizzi reġa’ ħa t-tmexxija tal-partit li kien ħoloq missieru. L-imġieba tiegħu favur it-Taljan twassal għall-qorti marzjali, li tikkundannah għal sena ħabs. Ingħata amnestija fi tmiem il-gwerra u reġa’ beda l-attiviżmu tiegħu. Fis-*Sette Giugno* (7 ta' Ġunju 1919) faqqgħet rewwixta vjolenti, inħarqet il-bandiera Ingliża, sparaw l-armata, qatlu erbgħa, Wenzu Dyer, Sadanittant, Manwel Attard, Giuseppe Bajada, u aktar minn ħamsin feruti. Ingħatat kostituzzjoni ġdida fl-1921 bl-istituzzjoni ta’ parlament li seta’ jittratta ma’ kollox ħlief żoni riżervati u l-kwistjoni lingwistika kienet waħda mill-oqsma riżervati. L-elezzjoni tal-1921 issir fuq il-kwistjoni lingwistika imma fil-konfront ta’ Mizzi, ma’ Mons Panzavecchia u mal-kurunell Savona, Strickland jiġi elett fuq il-fama tiegħu.

Tista’ timplimenta l-politika lingwistika tagħha li tissostitwixxi t-Taljan bl-Ingliż flimkien mal-Malti. L-oppożizzjoni, ma’ Mizzi, hija appoġġjata bil-moħbi mill-faxxisti, li telgħu l-poter fl-Italja, u mill-Knisja Maltija. Is-Santa Sede intervjeniet mal-gvern Ingliż, li ta lil Strickland il-kontinwazzjoni tal-politika tiegħu iżda talab elezzjonijiet ġodda. Strickland ineħħi t-Taljan mill-istruzzjoni pubblika u l-qrati fil-25 ta’ April, 1932. Mizzi jirbaħ l-elezzjonijiet ta’ Ġunju 1932 u, bħala Ministru tal-Edukazzjoni Pubblika, ma jistax imur lura fuq id-direttivi ta’ Strickland, dominju riżervat jobbliga, jieħu miżuri fis-6 ta’ Awwissu 1932 biex jerġa’ jdaħħal it-Taljan bħala mezz għat-tagħlim tal-Malti. Iżda quddiem ir-rivolta tal-università, il-gvern kolonjali ħa l-affarijiet f’idu, ħassar il-miżuri Mizzi u impona l-Malti fl-iskejjel pubbliċi.

Fl-1 ta’ Jannar 1934, il-gvern kolonjali temm il-gwerra lingwistika billi ppubblika fil-‘’Gazzetta tal-Guern’’ (il-gazzetta uffiċjali Maltija) avviż li kien jispeċifika li l-alfabett u l-ortografija tas-soċjetà tal-kittieba Maltin huma adottata uffiċjalment, il-lingwa Maltija hija ddikjarata lingwa uffiċjali bl-Ingliż minflok it-Taljan. Il-kostituzzjoni tal-1921 tħassret fl-1936, l-*Istituto italiano di cultura* ingħalaq, l-aġitaturi irredentisti tkeċċew mill-gżejjer u l-pubblikazzjonijiet bit-Taljan ġew ipprojbiti. Il-kunflitt lingwistiku jintemm matul it-Tieni Gwerra Dinjija bil-mogħdija quddiem kunsill tal-gwerra u l-eżekuzzjoni tal-aħħar partitarji tal-Italja faxxista. L-edukazzjoni mhux se tkun obbligatorja sal-1946.

## Biblijografija
* Agius, Luana (2016) *L-istorja tal-ilsien Malti*, Festa.
* Cassar, Mario (2002) *Storja tal-Ilsien u l-Letteratura Maltija – Kronoloġija*, Malta: Għaqda tal-Malti (Università)

## Referenzi

## Ħoloq esterni
* L-Istorja tal-Ilsien Malti
* L-Istoria tal-Lingwa Maltija
* L-iżvilupp u l-evoluzzjoni tal-ilsien Malti
* Qabel u waqt il-Perjodu Għarbi:L-element Semitiku
* L-oriġini tal-lingwa Maltija
* History of the Maltese Language