Wied il-Qlejgħa

Iċ-**Chadwick Lakes** huma għadajjar artifiċjali tal-ilma ħelu li nħolqu biex jinġabar l-ilma ġieri hekk kif dan jinżel  f**'Wied il-Qlejgħa** lil hinn mir-Rabat, f'Malta. Dan l-ilqugħ hu magħmul minn diversi digi li nbnew wara li Osbert Chadwick (ċ. 1884) kien ġie Malta biex jistudja r-riżorsi tal-ilma tal- ġżejjer Maltin u għamel rapport dwarhom. L-ilma jibqa' nieżel mal-wied skont kemm tkun għamlet xita matul l-istaġun xitwi. Dan jibqa' sejjer fi triqtu lejn il-Mosta u Wied il-Għasel. Dan il-wied meta jfur bl-ilma jservi lill-bdiewa li għandhom l-għelieqi fil-madwar sabiex issaqqu l-għelieqi tagħhom. Fl-għaddajjar artifiċjali jgħixu bosta insetti u annimali żgħar.

## Oriġini tal-isem
L-isem Wied il-Qlejgħa jissemma għall-ewwel darba f’dokument notarili dwar l-għelieqi tal-post fl-1488. Il-kelma "qlejgħa" ġejja mill-kelma "qalgħa" li tfisser fortizza. Għalhekk qlejgħa tfisser fortizza żgħira. L-isem inġliż "Chadwick lakes" ġej mill-kunjom ta’ Sir Osbert Chadwick, inġinier li kien imqabbad biex jiddisinja l-akbar sistema ta’ ilquħ tal-ilma fil-widien f’Malta.

## Ġeoloġija u Morfoloġija tal-wied
Il-Wied ta’ Liemu u Wied il-Qlejgħa flimkien mal-Fiddien jifformaw l-post magħruf bħala iċ-Chadwick lakes bl-Ingliż u Wied il-Qlejgħa bil-Malti.  Wied il-Qlejgħa jinstab fil-punent tal-Imtarfa f’90-120m pied mill-livell tal-baħar.  Sorsi tal-ilma tal-wied huma l-ilma tax-xita li jinżel fil-wied min-naħat tal-madwar u n-nixxigħat mis-saffi tat-tafal fil-blat li  jibqgħu jnixxu l-ilma ġol-wied sa Ġunju qabel ma dawn jinxfu għalkollox.   Il-qiegħ tal-wied jikkonsisti f’ħamrija tat-tafal, li jdewwem l-ilma milli joskula malajr minn wiċċ il-ħamrija għal ġos-saffi ta’ taħt.  L-ilma jgħaddi f’Wied il-Qlejgħa minn żewġ partijiet; nixxigħat li jgħaddu mit-tafal u jinstabu eżatti taħt il-ħamrija u l-ilma li jinżel minn ġol-għelieqi tal-viċinanzi man-naħat tal-wied. 

Wied il-Qlejgħa huwa wied b’sistemi tal-ilquħ tal-ilma tax-xita li jżomm l-ilma għal tul twil taż-żmien matul is-sena sabiex jintuża għall-agrikoltura u għall-irrigazzjoni tal-għelieqi. L-ilma jiġi kemm minn dak maħzun bħala ilma tax-xita kif ukoll minn nixxighat tal-ilma ta’ widien oħrajn fosthom il-Wied tal-Isperanza u Wied il-Għasel u  tal-Fiddien li jwasslu l-ilma sa dan il-wied.

L-akbar ħażniet tal-ilma jibdew mill-fiddien li wara jghaddu miċ-Chadwick lakes. L-ilma li jgħaddi minn Wied il-Qlejgħa (Chadwick lakes)  jibqa’ sejjer sas-Salini fejn jinżel għal ġol-baħar. L-ilma jibqa’ fil-wied sa Ġunju, għalkemm il-wied jinxef għal kollox matul is-sajf hekk kif jidħol l-istaġun tan-nixfa sew sakemm  jerġa’ jintela lura bl-ilma fil-ħarifa. 

## Storja
L-abbundanza tal-ilma ħelu f’dan il-wied kien ilu magħruf minn żmien il-qedem. Fejn kanen magħmulin mit-tafal u kanali tal-ġebel minn żmien ir-Rumani u l-Għarab instabu waqt it-tħaffir tal-akwadott ta’ Wignacourt u l-bini tal-ilqugħ taċ-Chadwick lakes fiż-żmien l-Ingiżi.

### Fiż-żmien il-Kavallieri ta' San Gwann
Wied il-Qlejgħa kien intgħażel bħala s-sors ta’ ilma ħelu għall-belt Valletta sabiex jitwassal mill-akwadott ta’  Wignacourt li kien propost biex jinbena. Dan kien intgħażel minħabba l-ammont kbir ta’ nixxigħat li għandu dan il-wied. L-akwadott kien jikkonsisti f’sistemi ta’ kanali tal-ġebel taħt l-art li kienu jwasslu sal-belt Valletta. L-akwadott kien propost mill-Ġran Mastru Martino Garzes (1595-1601) u kien twettaq mill-Gran Mastru Alof de Wignacourt (1601-1622). Din is-sistema ta’ kanali kienu għadhom jintużaw saż-żmien sebgħin tas-seklu għoxrin meta fihom tqegħdu kanen tal-ħadid sabiex l-ilma jgħaddi minnhom minflok dirett fl-akwadott biex ikun evitat ir-riskju tal-kontaminazzjoni tal-ilma. Is-sistema sħiħa tal-akwadott ta’ Wignacourt kienu inbnew f’żewġ partijiet; parti minnhom f’wied il-Qlejgħa taħt is-superviżjoni ta’ Fr Natale Tomasucci, qassis Ġizwita minn Messina u t-tieni fażi, li kienet tinkorpora il-bqija tal-pajsaġġ sal-belt Valletta, kienet inbniet u iddisinjata taħt is-superviżjoni ta’ Bontadino de` Bontadini li kien inġinier minn Bologna.

### Fiż-żmien l-Ingliżi
L-inġinier Sir Osbert Chadwick fl-1883 (1844-1913) kien imqabbad sabiex jibni sistema ta’ ilquħ tal-ilma biex l-ilma f’dan il-wied jinżamm għal żmien twil u jintuża fi żminijiet tan-nixfa, speċjalment għall-irrigazzjoni tal-għelieqi u għall-użu tal-ilma domestiku fid-djar.  Is-Sur Chadwick fl-1884 kien iddikjara li l-ġebel tal-wied huwa poruż u għalhekk l-ilma ma jistax jinħażen għal tul ta’ żmien. Imma jekk jinstabu saffi tat-tafal, l-ilma  jinżel iżjed bil-mod għal ġos-saffi tal-ħamrija ta’ taħt. Għalhekk ippropona li jinbnew ħitan żgħar matul il-qiegħ tal-wied fejn kienet tinstab ħamrija taflija biex iżommu l-ilma fil-wied u jintużaw bħala ġibjuni. Chadwick kien ippropona ukoll li jekk dawn jirnexxu, jinbnew ħitan aktar għoljin fuq l-oriġinali biex jaħżnu aktar ilma, dejjem skont id-domanda tal-ilma li jkun hemm bżonn għall-popolazzjoni tal-Ġżejjer Maltin.

Il-pjan originali tas-Sur Osbert Chadwick ma kienx twettaq għalkollox minħabba problemi li instabu f'dan il-wied, fosthom il-ġbir tal-ħamrija fid-digi wara kull maltempata, li kellhom jitnaddfu regolarment kull 4-5 snin u r-rata mgħaġġla tal-ilma li joskula fil-ħamrija minħabba li l-ġebel tal-wied huwa poruż.  Kif ukoll il-problemi li l-ilma qiegħad ġab miegħu fis-sajf, kien wassal għall-epidemija ta’ malarja f’dawk in-naħat. Għalhekk Chadwick lakes sar ġibjun għall-ħażna tal-ilma tax-xita matul ix-xitwa biss u l-bqija tal-ilma jitħalla jmur għall-baħar. L-ewwel ġibjuni, digi u lqugħ għall-ilma kienu nbnew fl-1884 fuq pedament tal-franka b’ħamrija tat-tafal bħala esperiment sabiex l-ilma jinġarr għad-digi f’qiegħ il-wied bla ma jinxtorob u jintilef fil-ħamrija. Id-digi kienu jaħżnu l-ilma f’wied il-Qlejgħa li jkun gej minn Wied Għemieri u Wied il-Lemu. L-ewwel ħitan li nbnew kienu 14 il-pied għoljin u kienu jaħżnu 2,250,000 gallun ilma li huwa l-ekwivalenti ta’ 10,228,706 litru ilma. Fl-1916, il-Gvernatur ta’ Malta qabbad lill-Kurunell J. C. Robertson u lis-Sur Carmel Rizzo biex jistudjaw is-sistema tal-ilma f’dan il-wied aktar fil-fond u jirranġaw is-sistema oriġinali ta' digi li kienu nbnew fl-1884. Dawn kienu ttranġaw bejn il-1927-1928. Filwaqt li fl-1937-1938 inbnew aktar ħitan għoljin u lqugħ għall-ilma li kienu għoljin 40 pied u jżommu 40,000,000 gallun ilma. Sabiex il-wied jaħzen aktar ilma minħabba iz-żieda fil-popolazzjoni f’Malta. Il-ħitan li nbew kienu jaħżnu 2,750,000 galluni tal-ilma aktar. Għalkemm mhux daqs kemm kien ippjanat oriġinarjament minħabba li l-ġeoloġija u l-klima tal-wied ma kienux jippermettu li jinħażen l-ilma għal tul twil ta’ żmien.

### Ilum il-ġurnata
Wied il-Qlejgħa kien iddikkjarat bħala żona ta’ konservazzjoni ta’ importanza nazzjonali (Special Area of Conservation (SAC)). Wied il-Qlejgħa ġie irriġenerat fl-2020 u issa immaniġġjat minn aġenżiji u għaqdiet ambjentali.  Ta' kull sena, Wied il-Qlejgħa sar popolari mal-familji Maltin għall-mixjiet fil-kampanja matul ix-Xitwa u r-Rebbiegha. 

## Fawna u Flora
Wied il-Qlejgħa huwa rikk fil-biodiversita’. Dan minħabba li ikkomparat ma widien oħrajn fil-ġżejjer Maltin, Wied il-Qlejgħa jaħzen aktar ilma fil-fond għal tul akbar ta’ żmien permezz tad-digi u lquħ tal-ilma li nbnew. Kif ukoll hemm abbundanza kbira ta’ biodiversita’ permezz tal-ambjenti differenti li joffri dan il-wied. Għalhekk jservi ta’ rifuġju għal diversi speċi rari tal-ilma ħelu. Fosthom insetti bħal Mazzarell Sultan (*Anax imperator*) u s-Sultan Sewdieni (*Anax parthenope*).   Kif ukoll diversi speċi  ta’ nemel bħal *Hypoponera eduardi, Pheidole pallidula* u *Aphaenogaster splendida*.  Fl-ilma tad-digi jinstabu ukoll orġaniżmi mikoscopiċi tal-ilma ħelu bħal *Daphnia, Cyclops*, *Culex, Chironomus* u *Asellus aquaticus* fost oħrajn*.*  Filwaqt li fuq l-art jinstabu speċi ta’ ħanfus bħal *Trissemus olivieri* u friefet, bħal Farfett tal-fejġel *Papilio machaon subsp. Melitensis.*  Fl-istess ħin, l-wied huwa l-ambjent ideali għal diversi speċi ta’ pjanti u siġar tal-ilma fosthom il-Buda *(Typha domingensis),* il-Biżbula tal-ilma *(Alisma plantago-aquatica)* u s-siġar tal-Luq *(Populus alba)* li jikbru matul il-wied. Kif ukoll iz-Żafżafa l-kbira (*Salix alba),* iż-Żafżafa ż-żgħira (*Salix pedicellata)* u s-siġra tal-Fraxxnu (*Fraxinus angustifolia).* Hemm ukoll abbundanża ta’ siġar tal-frott mill-agrikoltura fosthom il-Lewż *(Prunus amygdalus),* ir-Rummien* (Punica granatum)* u s-siġra tat-Tin *(Ficus carica).* Il-wied huwa abbundanti f’pjanti annwali tal-fjuri bħal Fidloqqom (*Borago officinalis)* u s-Suffejra tar-raba (*Calendula arvensis).*   Wied il-Qlejgħa  jżomm ukoll popolazzjoni kbira taż-żring *Discoglossus pictus* f’Malta. Madanakollu, matul iż-żminijiet kien hemm ħafna modifiki mill-bniedem f’Wied il-Qlejgħa minħabba li huwa wied aċċessibbli ħafna, bħat-tħawwil ta’ siġar aljeni bħall-Akaċja (*Acacia saligna*)  u l-Ewkaliptus (*Eucalyptus* spp*.*). Filwaqt li fl-2016, f’dan il-wied instab speċi ta’ gamblu tal-ilma ħelu invasiv li ġie introdott mill-bniedem; *Procambarus clarkii,* fejn dan jiekol il-marżepp taż-żringijiet u larva tal-insetti tal-ilma, bil-konsegwenza li qed tonqos il-bijodiversita tal-annimali tal-ilma ħelu f’dan il-wied. 

## Postijiet ta' interess
Fit-tarf ta’ wied il-Qlejgħa tinstab struttura imsejħa il-Fiddien Box li  nbniet fil-bidu tas-seklu Għoxrin.  Din kienet inbniet mill-gvernatur il-Ġeneral Sir Leslie Rundle, li kien il-gvernatur ta’ Malta bejn l- 1909-1915 u l-proġett kien tmexxa mis-supretendent tas-servizzi pubbliċi Lorenzo Gatt (1857-1938).  L-użu tagħha kien għat-trattament tal-ilma li kien jinġabar mill-wied u jintbagħat għall-belt Valletta. Il-Fiddien Box mibnija biex tifforma parti mis-sistema tal-akwadott ta’ Wignacourt fejn l-ilma kien jmur lejn il-belt Valletta u n-naħat tal-madwar li kellhom l-akbar densita’ ta’ nies f’Malta dak iż-żmien.

## Referenzi