Renju ta' Mapungubwe

Ir-**Renju ta' Mapungubwe** (pronunzja: /mɑːˈpuːnɡuːbweɪ/ *mah-POON-goob-weh*) kien stat tal-qedem li jinsab fil-konfluwenza tax-xmajjar Shashe u Limpopo rivers fl-Afrika t'Isfel, fin-Nofsinhar ta' Żimbabwe l-Kbir. Il-popolazzjoni tal-belt kapitali kienet ta' 5,000 ruħ sal-1250, u l-istat x'aktarx li kien ikopri erja ta' 30,000 km² (12,000 mil kwadru).

Ir-renju kien jipprattika l-ġerarkija monarkika sagra assoċjata mal-kontroll tax-xita, u kien jesporta d-deheb u l-avorju lejn il-bliet-stati Swahili mal-kosta tal-Lvant tal-Afrika għall-kummerċ fl-Oċean Indjan. Għalkemm tradizzjonalment kien maħsub li kien l-ewwel renju fin-Nofsinhar tal-Afrika, skavi fl-istess reġjun fl-Għolja ta' Mapela wrew evidenza tal-ġerarkija monarkika sagra kważi 200 sena qabel. Wara avvenimenti mhux magħrufa u bidliet fir-rotot kummerċjali lejn it-Tramuntana għall-ħabta tal-1300, il-popolazzjoni ta' Mapungubwe sparpaljat. Attwalment spiss jiġu assoċjati mal-popli Kalanga (Shona), Tshivhula, u Venda.

Minkejja li n-nies lokali kellhom għarfien dwar is-sit sagru, Mapungubwe ġiet skoperta mill-ġdid mill-komunità xjentifika u mill-gvern kolonjali fl-1933. Il-kollezzjoni ta' artefatti ta' Mapungubwe li nstabu fis-sit arkeoloġiku tinsab għall-wiri fil-Mużew ta' Mapungubwe f'Pretoria. Is-sit jinsab fil-Park Nazzjonali ta' Mapungubwe fl-Afrika t'Isfel, fil-fruntiera maż-Żimbabwe u mal-Botswana.

## [[Etimoloġija]]
L-isem oriġinali tas-sit mhuwiex magħruf. Is-sit u l-belt kapitali bdew jissejħu bħala Mapungubwe skont il-konvenzjonijiet tat-tismija arkeoloġika, u l-isem ġie estiż għar-renju. *Mapungubwe* tfisser "post ta' bosta xakalli". B'diversi lingwi Bantu, "-pungubwe" tirreferi għax-xakalli. Bil-Venda "xakall" huwa "phunguwe", filwaqt li bis-Sotho tat-Tramuntana huwa "phukubje".

## [[Storja]]

### Oriġini
Ir-reġjun kien abitat mill-poplu San għal xi 100,000 sena. Is-soċjetà bikrija tal-poplu San ħalliet warajha legat rikk ta' tpittir fl-għerien madwar in-Nofsinhar tal-Afrika. L-oriġini tar-Renju ta' Mapungubwe kienet fil-Kopje tal-Leopard.

#### Schroda (900-1000)
Immotivati mill-kummerċ tal-avorju, xi wħud mill-poplu Zhizo resqu lejn in-Nofsinhar għall-ħabta tad-900 W.K. biex jinsedjaw Schroda, qrib ix-xmara Limpopo. Il-poplu San fil-biċċa l-kbira tkeċċew mill-artijiet anċestrali tagħhom. Il-poplu Zhizo beda jrabbi l-bhejjem tal-ifrat f'merħliet u jipprattika l-biedja. Kien jagħmlu xi kummerċ u x'aktarx li kienu jikkaċċjaw mal-poplu San, li kien jgħix f'insedjament differenti. Schroda x'aktarx li kienet il-belt kapitali tal-poplu Zhizo ladarba kienet l-iżjed waħda popolata (madwar 500 ruħ). Il-kap kien l-iktar wieħed għani, u kien jakkumula l-bhejjem tal-ifrat permezz ta' multi tal-qorti, sekwestri, tributi, serq u l-prezz għoli mehmuż maż-żwieġ ta' waħda mill-bniet tiegħu. Il-poplu Zhizo kien jipproduċi bċejjeċ tal-fuħħar elaborati b'diversi stili u kien magħruf għalihom. Il-figurini kienu jintużaw għat-tagħlim fil-lezzjonijiet fl-iskejjel. Kienu jagħmlu kummerċ tal-avorju, tad-deheb, tal-ġlud tar-rinoċeronti, tal-ġlud tal-leopardi u tal-ħadid ma' bliet kostali bħal Chibuene bi tpartit għal żibeġ tal-ħġieġ, drappijiet tal-qoton u tal-ħarir, u ċeramika gglejżjata.

#### K2 (1000-1220)
Għall-ħabta tas-sena 1000, xi nies mill-Kopje tal-Leopard resqu lejn in-Nofsinhar biex jinsedjaw Bambandyanalo (magħrufa bħala K2), filwaqt li l-poplu Zhizo resaq lejn il-Punent biex jinsedja Toutswe fit-territorju modern tal-Botswana. Xi studjużi jemmnu li r-relazzjonijiet bejniethom kienu ostili u kkaratterizzati minn kunflitt militari, madankollu oħrajn jinsistu li kienu iktar kumplessi, kemm soċjalment kif ukoll politikament. In-nies tal-Kopje tal-Leopard kienu jitkellmu forma bikrija ta' Shona, x'aktarx Kalanga (Shona tal-Punent). K2 kienet il-belt kapitali, u x'aktarx li kienet maqsuma f'żoni residenzjali taħt l-awtorità ta' kap tal-familja, u l-kap kien ikollu l-ikbar żona. In-nisa kienu jaħdmu r-ram, filwaqt li l-irġiel kienu jaħdmu l-ħadid.

Barra minn hekk kienu jikkultivaw is-sorgu, il-millieġ Afrikan, il-millieġ Indjan, il-fażola mitħuna, u l-fażola tal-għajn. Il-popolazzjoni kibret, u K2 kellha popolazzjoni ta' 1,500 ruħ sal-1200. Il-kontroll tax-xita kien mifrux, u l-kap xi kultant kien iqabbad lil barranin li kien maħsub li kellhom relazzjoni speċjali mal-ispirti tal-art,bħall-poplu San, minħabba li kienu ilhom iktar jgħixu hemmhekk. Bl-istess mod, xi nies tal-poplu Zhizo li baqgħu Leokwe, x'aktarx subordinati għal K2, kienu jispeċjalizzaw f'ritwali wkoll minħabba li kienu ilhom jgħixu hemmhekk.

Il-ġid kbir iġġenerat mill-kummerċ fl-Oċean Indjan ħoloq inugwaljanzi bla preċedent, u maż-żmien is-soċjetà evolviet minn waħda bbażata fuq il-ġerarkija soċjali għal waħda bbażata fuq il-klassijiet soċjali. L-arranġament spazjali ta' K2 b'hekk ma baqax adattat iktar għal dan l-iżvilupp.

### Għolja ta' Mapungubwe (1220-1300)

Qalb nixfa qalila li x'aktarx ikkawżat problemi għas-soċjetà, l-elit irjali ttrasferew il-belt kapitali lejn Mapungubwe u insedjaw il-quċċata ċatta tagħha għall-ħabta tal-1220, filwaqt li l-biċċa l-kbira tan-nies insedjaw il-bażi tal-Għolja ta' Mapungubwe. Jista' jkun li l-villaġġ l-antik ingħata n-nar sabiex jagħmel spazju għall-villaġġ il-ġdid. L-Għolja ta' Mapungubwe saret l-unika għolja tal-kontroll tax-xita, u l-abitazzjoni tagħha mill-mexxej kienet tenfasizza rabta bejnu u l-kontroll tax-xita, li kienet sostanzjali fl-iżvilupp tal-ġerarkija monarkika sagra. L-għolja kienet ġiet abitata mill-poplu San ferm qabel u post imkenni fil-blat fin-naħa tal-Lvant kien fih traċċi tal-arti tiegħu.

L-ewwel re ("Shiriyadenga" skont it-tradizzjonijiet bil-fomm tal-Venda), li qatta' l-biċċa l-kbira ta' ħajtu f'seklużjoni ritwali, kellu l-palazz tiegħu fin-naħa tal-Punent tal-għolja, u kien jinkludi kamra fejn ir-re seta' jilqa' lill-viżitaturi, oħra fejn setgħu jiġu kkontrollati, kif ukoll għorfa għall-mistiku speċjali tar-re. Sal-1250, Mapungubwe kellha popolazzjoni ta' 5,000 ruħ, b'insedjamenti madwar l-għolja kollha, li kienu jiffurmaw ċirku protettiv. It-tieni re ("Tshidziwelele" skont it-tradizzjonijiet bil-fomm tal-Venda) kellu l-palazz tiegħu fin-nofs tal-għolja, bl-istess arranġamenti bħall-predeċessur tiegħu, għalkemm il-kamra tal-viżitaturi tiegħu kienet maqsuma biex il-viżitaturi jiġu sseparati minn mar-re, li kien jitkellem magħhom permezz ta' intermedjarju. Ir-re kellu bosta nisa, u wħud kienu jgħixu barra mill-belt kapitali biex jibqa' jinżamm network ta' alleanzi.

L-ekonomija kienet ibbażata fuq l-agrikoltura, u sabiex jagħmlu użu iktar produttiv tal-art, il-bhejjem tal-ifrat (li qabel kienu meqjusa bħala l-identifikatur primarju tal-ġid) kienu jinżammu f'merħliet lil hinn mill-belt kapitali u kienu jitħallew jirgħu fl-art ta' komunitajiet oħra, biex b'hekk jiġu ffurmati rabtiet soċjali u politiċi u tiżdied l-influwenza ta' Mapungubwe. Ammont kbir ta' ġid ġie akkumulat permezz tat-tributi, li kienu jingħataw f'forma ta' għelejjel, annimali, u xi kultant oġġetti iktar rari. Mapungubwe ma kellhiex kontroll fuq il-villaġġi fejn kienet issir l-estrazzjoni u t-tidwib tal-minerali, madankollu xi deheb kien jiġi pproċessat fl-istat. Mhuwiex ċar kemm il-koerċizzjoni u l-kunflitt kellhom rwol fit-tkabbir u fid-dominanza ta' Mapungubwe peress li dan pjuttost diffiċli li jiġi rikonoxxut b'mod arkeoloġiku. Filwaqt li l-ħitan tal-ġebel kellhom skop simboliku fis-separazzjoni tal-elit u n-nies komuni, jaf servew ukoll għal skop difensiv, u b'hekk jaf jindikaw li l-gwerer kienu konvenzjonali. Mapungubwe kienet tagħmel kummerċ lokali mal-popli Toutswe u Eiland fost l-oħrajn, u d-deheb u l-avorju kienu jiġu esportati lejn l-Oċean Indjan minn Sofala.

Mhux magħruf x'ikkawża l-kollass ta' Mapungubwe. Ir-rotot kummerċjali nbidlu lejn it-Tramuntana peress li l-kummerċjanti vvjaġġaw tul ix-xmara Save biex jilħqu n-naħa ta' ġewwa fejn kien jiġi prodott id-deheb, u dan kellu impatt drammatiku fuq l-ekonomija ta' Mapungubwe. Huwa plawżibbli li ntilfet il-fiduċja fit-tmexxija u żdiedet il-firda materjali u spiritwali bejn in-nies komuni u r-re, li kkawżaw kriżi u pprovokaw it-tluq ta' ħafna nies. Il-baċir ġie abbandunat u n-nies sparpaljaw lejn il-Majjistral u lejn in-Nofsinhar u ma reġgħux ingħaqdu. Lejn it-Tramuntana, Żimbabwe l-Kbir, fil-periferija tal-istat ta' Mapungubwe u b'popolazzjoni distinta, feġġ bħala s-suċċessur, u adotta l-istess arranġament spazjali tal-elit u tmexxija sagra.

## [[Kultura]] u soċjetà
Matul l-insedjament ta' K2, is-soċjetà wettqet tranżizzjoni minn soċjetà bbażata fuq il-ġerarkija soċjali għal waħda bbażata fuq il-klassijiet soċjali, u kienet waħda mill-ewwel sistemi soċjali bbażata fuq il-klassijiet u eżempji ta' ġerarkija monarkika sagra fin-Nofsinhar tal-Afrika. Il-mexxej u l-elit kienu jgħixu fil-quċċata tal-għolja, filwaqt li l-bqija tal-popolazzjoni kienet tgħix fil-bażi tal-għolja. Kien hemm erba' mogħdijiet li jagħtu sal-quċċata tal-għolja, u l-mogħdija prinċipali kienet tkun mgħassa mis-suldati, li kienu jissejħu l-"għajn" tar-re. L-insedjamenti kienu maqsuma f'żoni residenzjali taħt l-awtorità tal-kapijiet tal-familji, u kienu jinsabu madwar l-għolja, u kienu jiffurmaw ċirku protettiv. Ir-renju x'aktarx li kien maqsum f'ġerarkija b'ħames saffi minħabba l-firxa wiesgħa tal-popolazzjoni; kapijiet tal-familji, kapijiet irġiel, kapijiet, kapijiet għoljin u r-re.

Ir-re kien jorqod f'għorfa żgħira tal-injam, f'post li kien ikun sigriet. Il-viżitaturi kienu jkunu sseparati mir-re. Fost dawk ta' madwaru kien ikun hemm is-suldati u l-kantanti tat-tfaħħir, flimkien mal-mużiċisti li kienu jdoqqu l-imbiri u l-ksilofoni. L-azzjonijiet tiegħu kienu jiġu ritwalizzati, tant li meta kien jagħtas, kantant tat-tfaħħir kien jgħid lil kulħadd. In-nisa tar-re kienu jitqiesu bħala triq għas-suċċess u għall-istatus, u b'hekk ir-re kien ikollu ħafna minnhom, u l-iktar mara anzjana kienet tieħu l-affarijiet f'idejha. Xi nisa kienu jgħixu barra mill-belt kapitali, biex jinżamm network ta' alleanzi.

Mapungubwe kienet issegwi mudell ta' insedjament komuni fin-Nofsinhar tal-Afrika kollha, imsejjaħ bħala l-Mudell Ċentrali tal-Bhejjem tal-Ifrat. Iċ-ċentru tal-insedjament kien ikun immexxi mill-irġiel u kien hemm żona għas-soluzzjoni tad-diżgwidi u għat-teħid tad-deċiżjonijiet politiċi, filwaqt li ż-żona ta' barra kienet titmexxa min-nisa, u kien ikun fiha l-kumplessi domestiċi. Il-ħajja f'Mapungubwe kienet iċċentrata fuq il-familja u l-biedja. Inħolqu siti speċjali għaċ-ċerimonji tal-inizjazzjoni, għall-attivitajiet domestiċi, u għal funzjonijiet soċjali oħra. Il-bhejjem tal-ifrat kienu jgħixu f**kraals'' li kienu jinsabu qrib id-djar residenzjali, xi ħaġa li turi l-valur tagħhom. L-ispazji miftuħa kienu tal-mexxej, iżda ma kienx ikun fihom imma f'seklużjoni ritwali fil-quċċata tal-għolja. X'aktarx li xi wieħed mill-aħwa tiegħu kien jieħu ħsieb il-ġestjoni tal-affarijiet u kien ikun it-tieni l-iżjed persuna setgħana fir-renju. L-irġiel ta' status għoli biss kienu jitħallew idewbu u jaħdmu r-ram u d-deheb. Dawn il-metalli kienu assoċjati mal-poter, mal-ġid u mal-fertilità, u l-elit biss kien ikollu d-deheb fil-pussess tiegħu. Filwaqt li l-biċċa l-kbira kien ikollhom aċċess għall-għodod tal-ħadid, il-[[Bidwi|bdiewa]] ifqar kienu jużaw għodod tal-ġebel u tal-għadam.

L-elit fi ħdan ir-renju kienu jindifnu fl-għoljiet. In-nisa rjali kienu jgħix fiż-żona tagħhom stess lil hinn mir-re. L-irġiel importanti kien ikollhom djar prestiġjużi fil-periferiji tal-belt kapitali. Dan it-tip ta' qsim spazjali seħħ l-ewwel f'Mapungubwe iżda mbagħad ġie replikat fl-istati ta' Butua u ta' Rozwi li ġew wara. It-tkabbir fil-popolazzjoni f'Mapungubwe jaf waslu għal speċjalisti permanenti fiċ-ċeramika, b'mod speċifiku l-oġġetti tal-fuħħar. Xi oġġetti tad-deheb instabu fid-difniet tal-elit fuq l-għolja rjali.

=== Kontroll tax-xita ===
Il-kontroll tax-xita kien maħsub biex iwassal għax-xita u jiġu evitati n-nixfiet u l-għargħar. Kien ibbażat fuq it-twemmin li l-[[Bniedem|bnedmin]] setgħu jinfluwenzaw in-natura, l-ispirti jew l-antenati li kienu jżommu jew iwasslu x-xita. Il-poplu San, li kien maħsub li kellhom konnessjonijiet iktar mill-qrib mal-ispirti antiki tal-art, spiss kien jiġi interpellat minn soċjetajiet oħra għall-kontroll tax-xita. Ix-xamani San kienu jidħlu fi stat ipnotiku u jmorru fid-dinja tal-ispirti huma stess biex jaħtfu l-annimali assoċjati max-xita. Il-komunità f'K2 kienet tagħżel il-poplu San minflok il-poplu Zhizo, ir-rivali politiċi tagħha, peress li l-poplu San ma kienx jemmen fl-antenati, u ladarba ma kinux jgħarfu lill-antenati tal-poplu Zhizo ma setgħux jiġu rikattati minnhom. Il-qċaċet tal-għoljiet bin-nixxigħat fil-bażi tagħhom kienu jintużaw bħala siti tal-kontroll tax-xita. Iktar ma s-soċjetà saret kumplessa, id-djar u s-santwarji nbnew fuq l-għoljiet, u l-prattika ġiet istituzzjonalizzata. F'Mapungubwe, l-elit ipprova jibdel il-post tal-prattika minn grupp ta' għoljiet f'waħda; l-Għolja ta' Mapungubwe, bl-ispeċjalisti tar-ritwali mal-familja rjali, u b'hekk dan kien pass lil hinn mir-rwol tal-antenati.

== Ekonomija ==
F'Mapungubwe kienu jiġu prodotti t-tessuti u l-oġġetti taċ-ċeramika.

Mapungubwe kienet tagħmel kummerċ lokalment mal-popli Toutswe u Eiland fost l-oħrajn. Sors ewlieni tal-ġid tagħhom kien il-kummerċ tal-Oċean Indjan. Kien hemm rabta bikrija ma' Chibuene. Wara li Chibuene ngħatat in-nar, Sofala saret il-port kummerċjali prinċipali, li kienu jżuruh il-merkanti [[Għarab]] minħabba d-domanda ikbar għad-deheb mis-seklu 10, wara li diversi stati [[Iżlam|Musulmani]], [[Ewropa|Ewropej]] u Indjani bdew jizzekkaw il-muniti tad-deheb. Mapungubwe esportat id-deheb u l-avorju, filwaqt li għadd kbir ta' żibeġ tal-ħġieġ ġie importat mill-Indja u mix-Xlokk tal-[[Asja]]. Iċ-ċeladon, tip ta' ċeramika [[Ċina|Ċiniża]], li nstab fil-palazz x'aktarx li kien xi rigal talli l-barranin kienu jitħallew jagħmlu kummerċ.

Sal-aħħar tas-seklu 13, il-kummerċjanti regolarment bdew jevitaw Sofala u Mapungubwe billi kienu jivvjaġġaw tul ix-xmara Save (fit-Tramuntana tax-xmara Limpopo) lejn in-naħa ta' ġewwa fejn kien jiġi prodott id-deheb, u Quelimane u Angoche saru ċ-ċentri kummerċjali prinċipali. Dan wassal għaż-żieda tal-poter ta' Żimbabwe l-Kbir u kien fattur ewlieni li wassal għall-kollass ta' Mapungubwe.

== Xogħol bil-ġebel ==
L-organizzazzjoni spazjali f'Mapungubwe, imsejħa ''dzimbahwe'' mill-popli Shona, kienet tinvolvi l-użu ta' ħitan tal-ġebel biex jiġu mmarkati ż-żoni importanti, u biex ġiet stabbilita d-distinzzjoni tal-klassijiet u ġiet ipprovduta s-seklużjoni ritwali għar-re. Kien hemm residenza b'ħitan tal-ġebel li x'aktarx kienet tiġi okkupata mill-kunsillier prinċipali. Il-ġebel u l-injam kienu jintużaw flimkien. Barra minn hekk kien hemm ukoll ċint tal-injam madwar l-Għolja ta' Mapungubwe. Il-biċċa l-kbira tal-popolazzjoni tal-belt kapitali x'aktarx li kienet tgħix fi ħdan il-ħajt tal-Punent.

== Difniet irjali ==

Fis-snin 30 tas-seklu 20 instab ċimiterju ewlieni biswit il-palazz, li kien fih 23 qabar. Il-biċċa l-kbira ndifnu b'ftit aċċessorji jew bl-ebda aċċessorju, il-biċċa l-kbira tal-adulti ndifnu b'żibeġ tal-ħġieġ, madankollu tliet oqbra kienu differenti. L-ewwel qabar, magħruf bħala d-difna oriġinali tad-deheb li seħħet b'xedd ir-ras tal-injam u tliet oġġetti tal-injam indurat bil-folji tad-deheb; skutella mistika, xettru, u rinoċeront. It-tieni qabar, x'aktarx ta' mara, kellu katavru li ndifen iħares lejn il-Punent, b'iktar minn 100 brazzuletta tad-deheb, 12,000 żibġa tad-deheb, u 26,000 żibġa tal-ħġieġ. It-tielet qabar, x'aktarx ta' raġel twil ta' mezzetà, kellu katavru li ndifen iħares lejn il-Punent, b'ġiżirana taż-żibeġ tad-deheb u tal-qxur tal-baħbuħa, u diversi oġġetti miksijin bil-folji tad-deheb, inkluż kukkudrill.

Fl-2007, il-gvern tal-Afrika t'Isfel approva d-dfin mill-ġdid tal-fdalijiet tal-iskeletri li ġew skavati fl-1933 fuq l-Għolja ta' Mapungubwe f'ċerimonja li seħħet fl-20 ta' Novembru 2007.

== Popolazzjoni ==


=== Dieta u stil ta' ħajja ===
L-analiżi tal-iskeletri saret fuq in-nies ta' Mapungubwe biex jinkiseb iktar tagħrif dwar is-saħħa u l-istil ta' ħajja tagħhom. Fost is-sejbiet, instab li l-popolazzjonijiet f'Mapungubwe esperjenzaw rati ta' mortalità mistennija għal grupp preindustrijali (paragunabbli għall-Ewropej preindustrijali), b'mortalità għolja fost iż-żgħażagħ, iżda b'aspettattiva ta' ħajja ta' 35-40 sena wara li kienu jsiru adulti. Sejba oħra hi li n-nies ta' Mapungubwe kienu jikbru sew, mingħajr frekwenza notevoli ta' infezzjonijiet kroniċi, għalkemm xi kultant it-tfal kienu jbatu bl-anemija.

=== Affiljazzjoni etnika ===
Huwa maħsub li n-nies ta' Mapungubwe kienu l-antenati tal-poplu Kalanga (sottogrupp tal-poplu Shona).

Is-sit huwa ta' sjieda kemm tal-poplu Vhavenda kif ukoll tal-poplu Tshivhula/Sembola (li l-identitajiet tagħhom iffurmaw fis-sekli 15/17 mill-amalgamazzjoni tal-popli Kalanga, Shona, u Sotho-Tswana). Filwaqt li t-tnejn li huma għandhom rabtiet storiċi mal-inħawi, x'aktarx li huma inċentivati mill-proċess tal-jeddijiet tal-art li nbeda mill-gvern tal-Afrika t'Isfel, fejn diversi gruppi kisbu s-sjieda tal-art b'mod diżonest. L-ebda mill-ġrajjiet storiċi stmati tal-migrazzjoni tagħhom, jew ta' dawk tal-klans tagħhom, ma jaqblu eżatt mal-kronoloġija tas-sit.

Il-popolazzjoni ta' Mapungubwe titqies bħala l-"antenati kulturali" tal-popli Shona u Venda. Skont it-tradizzjonijiet bil-fomm tal-poplu Venda, ir-rejiet Shiriyadenga u Tshidziwelele rrenjaw mill-Għolja ta' Mapungubwe qabel ma ġew sostitwiti minn Vele Lambeu, iżda hemm dibattitu dwar dan.

==== Ġenetika ====
L-analiżi tal-iskeletri għal traċċi kranjometriċi (jiġifieri traċċi fuq il-kranji) intużat biex tiġi inferita r-rabta ġenetika bejn in-nies ta' Mapungubwe u popolazzjonijiet oħra. Analiżi bikrija minn Galloway fl-1939/1957 wasslet għas-sejbien ta' affinitajiet bejn in-nies ta' Mapungubwe u kampjuni meħuda minn eżemplari "Khoisanidi", u għaldaqstant il-popolazzjoni ta' Mapungubwe ġiet ikklassifikata bħala "Boskop (Khoisan) razzjalment", x'aktarx saħansitra bi traċċi "Kawkasojdi" addizzjonali. Din il-klassifikazzjoni kienet kontroversjali, b'mod partikolari minħabba li s-sejbiet tal-materjali kulturali mis-sit fil-biċċa l-kbira huma allinjati mal-prattiki kontemporanji tal-popli Bantu ta' Żmien il-Ħadid. Analiżi mill-ġdid tal-fdalijiet ta' Galloway hija diffiċli minħabba l-prattika ta' preservazzjoni batuta tal-kranji li uża, iżda analiżi sussegwenti fuq sejbiet oħra wriet li l-maġġoranza ta' dawk il-kampjuni minn Mapungubwe, li ma kinux ġarrbu ħsara minn ħżin batut jew li ma kinux vulnerabbli għall-qerda jaqgħu fi ħdan firxa ġenerali mistennija mill-gruppi "Bantu". Analiżi ta' Rightmire fl-1970 sabet li bil-kejl tat-tul tal-kranji, tal-protrużjoni tal-glabella, tal-ħofra tal-imnieħer, tal-ispazju alveolari, u għadd ta' traċċi oħra (35 b'kollox), is-sitt "kranji ta' K2" (Rightmire jqabbel l-eżemplari ta' K2 flimkien ma' dawk ta' Bambandyanalo u ta' Mapungubwe) kollha huma barra mill-firxa tal-kampjuni ta' "Bushman" (San?), u erba' huma żgur barra mill-firxa tal-kampjuni ta' "Hottentot". Apparti tnejn, "il-bqija huma sew fi ħdan il-firxa tal-varjazzjoni Bantu moderna mistennija...". Bħala konklużjoni, huwa jsostni l-idea li:<blockquote>Il-ħsieb li l-popli ta' Bambandyanalo u ta' Mapungubwe għandhom jitqiesu bħala rappreżentattivi ta' popolazzjoni "Khoisan" (jiġifieri Hottentot) kbira jidher li hi bla bażi... [peress] li ma hemm l-ebda bażi għal enfasi kontinwa fuq dawn il-fdalijiet bħala mhux ta' karnaġjon sewda jew ta' qabel, u b'hekk ma hemm l-ebda ħtieġa li l-materjal kulturali ta' K2 (Kopje tal-Leopard) tiġi "spjegata" bħala "assorbita"...</blockquote>Analiżi ta' Steyn fl-1997 sabet li l-kampjuni tas-snien (li ġew studjati l-iktar minnha) kienu iktar simili għall-kampjuni minn K2, li kienu ġew ikklassifikati bħala ta' "nies ta' karnaġjon sewda tan-Nofsinhar tal-Afrika", milli kampjuni tal-poplu San.<blockquote>Għaldaqstant, is-snien ta' nies ta' K2 u ta' Mapungubwe x'aktarx ġejjin minn popolazzjoni unika, li għalkemm mhux identika, hija simili ferm għall-popolazzjoni moderna ta' nies ta' karnaġjon sewda tan-Nofsinhar tal-Afrika.</blockquote>Hemm bosta raġunijiet li wasslu għal din il-konfużjoni. L-ewwel nett, id-daqs ferm żgħir tal-kampjun disponibbli jfisser li r-riżultati huma soġġetti għal preġudizzju koinċidentali (jiġifieri sett partikolarment uniku ta' individwi jittieħed bħala rappreżentattiv tal-komunità kollha). It-tieni, l-analiżi kranjometrika ġeneralment tkun suxxettibbli għal problemi ta' kejl u ta' interpretazzjoni; ilu magħruf li skont il-kriterji mkejla u l-popolazzjonijiet implikati, wieħed jista' jinterpreta t-traċċi "ta'" popolazzjoni waħda f'oħra. It-tielet, bosta studjużi jinnutaw li s-suppożizzjoni ta' differenzjazzjoni uniformi bejn membri tal-popolazzjonijiet Khoisan u Bantu permezz tal-analiżi fiżjoloġika hija kkumplikata minħabba l-fatt li ilu rikonoxxut li l-popolazzjonijiet tan-Nofsinhar tal-Afrika għandhom traċċi mħallta u li interaġixxew, u minħabba, kif issostni Steyn, "l-approċċ tipoloġiku, fejn individwu jiġi deskritt b'referenza għal individwu "ideali" li jkollu l-karatteristiċi prinċipali kollha ta' razza speċifika, issa hija waħda antikwata għalkollox". Madankollu, dan ma jfissirx li d-differenzi "raggruppati" wesgħin ma jistgħux jiġu aċċertati u ssir ħidma fuqhom, kif Rightmire argumenta fl-1970 billi asserixxa li biżżejjed kriterji jistgħu jwasslu, b'livell għoli ħafna ta' kunfidenza, għal dixxerniment bejn is-sett ta' kampjuni analizzati ta' nies Khoisan u ta' karnaġjon sewda tan-Nofsinhar tal-Afrika; u argument simili tressaq fl-analiżi ta' Franklin u Freedman fl-2006. Anke f'dan il-każ, Rightmire u Merwe fl-1976 urew li b'tali differenzjazzjoni, ġieli jkun hemm sejbiet mhux mistennija; l-analiżi tagħhom iddeterminat li waħda miż-żewġ difniet analizzati għall-istudju tagħhom kienu joqogħdu iktar fost in-nies "Hottentot" milli n-nies "Bantu", u l-aqwa qbil mat-traċċi Bantu kien fil-kampjuni tagħhom tal-poplu Venda. Fiż-żewġ każijiet, l-analiżi ġenetika reali ta' dawn l-aħħar 20 sena (għad-differenza tal-analiżi fiżjoloġika li tinferixxi rabtiet ġenetiċi) tappoġġa t-taħlit notevoli, xi kultant saħansitra sostanzjali, bejn il-popolazzjonijiet Khoisan u ta' karnaġjon sewda tan-Nofsinhar tal-Afrika fl-istorja, riflessa fil-popli Khoisan u Bantu moderni. Finalment is-suppożizzjoni stess li l-analiżi kranjometrika JEW ġenetika waħedhom jistgħu jindikaw bir-reqqa l-identitajiet etnolingwistiċi u l-konfini ta' popli storiċi, hija xi ħaġa meqjusa minn Brothwell fl-1963 bħala sikwit problematika, għax jaf jeżistu popolazzjonijiet Khoisan bi kważi l-antenati assoċjati kollha "mhux Khoisan", u milli jidher xi kampjuni Xhosa kellhom maġġoranza ta' antenati mhux Xhosa.

== Skoperta mill-ġdid u storjografija ==
In-nies lokali kellhom għarfien dwar is-sit permezz tal-ġrajjiet bil-fomm tagħhom, u kienu jqisu s-sit bħala sagru u mimli qawwa u bil-preżenza tar-rejiet anċestrali. Għaldaqstant kienu jwissu abbażi tat-tradizzjonijiet bil-fomm tagħhom biex dak li jkun ma jżurx l-għolja u saħansitra lanqas jipponta lejha. Fis-seklu 19, [[Frans Lotrie]], ta' dixxendenza [[Ġermanja|Ġermaniża]] jew [[Pajjiżi l-Baxxi|Olandiża]], ivvjaġġa fis-subkontinent u kien magħruf bħala "Wild Lottering", u iktar 'il quddiem waqaf jgħix qrib ix-xmara Limpopo. Il-Van Graans, li kienu bdiewa fid-Distrett ta' Mopane, semgħu b'leġġenda ta' "raġel [[abjad]] li ġġennen, u li għex ħajtu bħala eremita f'għar max-xtut tax-xmara Limpopo" u li "xxabbat fuq l-għolja sagra u sab xi affarijiet hemmhekk". Wara diversi snin ta' tfittxija għat-teżor, fl-1933 ikkonvinċew gwida Afrikana lokali jgħinhom u reġgħu ttantaw xortihom b'tim. Il-gwida Afrikana, skont arkeologu fl-1937, "litteralment beda jirtogħod bil-biża' u kellu jinżamm bil-forza qabel ma pponta lejn il-mogħdija sigrieta sal-quċċata tal-għolja". Dawn sabu frammenti tal-fuħħar u artefatti tar-ram, tal-ħġieġ u tad-deheb, u d-difna ta' persuna ta' livell għoli.

Il-Van Graans ma ddikjaraw li sabu xejn. Il-Van Graan iż-żgħir, eks student tal-Università ta' Pretoria, irrapporta l-iskoperta lil arkeologu. L-Università ta' Pretoria, li dak iż-żmien kienet istituzzjoni esklużivament ta' Afrikani ta' dixxendenza predominanti Olandiża, kisbet il-jeddijiet għat-teżor, u l-gvern ta' Hertzog kiseb monopolju fuq is-sit. L-iskoperta marret kontra l-mit tas-supremazija tan-nies ta' karnaġjon bajda, li l-Afrika kienet kontinent kiebi u li baqa' lura, u li jeħtieġ li jiġi "salvat", kif ukoll it-twemmin li l-Afrikani ta' dixxendenza predominanti Olandiża kienu "ċampjins taċ-ċivilizzazzjoni". Kif seħħ b'mod simili għal Żimbabwe l-Kbir, il-gvern ipprova jaħbi, jiskredita u "jipproteġi" s-sit. Is-sit ġie ddikjarat bħala [[monument]] nazzjonali fis-snin 80 tas-seklu 20. L-istudju u l-interpretazzjoni ta' Mapungubwe matul is-seklu 20 fil-biċċa l-kbira eskludew il-komunitajiet lokali, sa wara l-era tal-[[apartheid]] fejn imbagħad id-dixxendenti u n-nies lokali bdew jiġu involuti ferm iktar f'Mapungubwe.


== Żoni protetti u Sit ta' Wirt Dinji ==
Iż-żona issa hija protetta bħala parti mill-Park Nazzjonali ta' Mapungubwe, li tagħmel parti mill-Pajsaġġ Kulturali ta' Mapungubwe u miż-Żona ta' Konservazzjoni Transfruntiera Usa' ta' Mapungubwe.

Il-Pajsaġġ Kulturali ta' Mapungubwe ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fit-3 ta' Lulju 2003.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' erba' kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (ii)** "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-**kriterju (iii)** "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; il-**kriterju (iv)** "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem"; u l-**kriterju (v)''' "Eżempju straordinarju ta' insedjament uman tradizzjonali, ta' użu tal-art jew ta' użu tal-baħar, li jirrappreżenta kultura (jew kulturi), jew interazzjoni umana mal-ambjent, speċjalment meta jkun sar vulnerabbli minħabba l-impatt ta' bidla irreversibbli".

## Gallerija

File:Mapungubwe_National_Park_sign_in_2005.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mapungubwe_National_Park_sign_in_2005.jpg|Entrance to Mapungubwe National Park, Limpopo Province, South Africa
File:LSConfluence.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:LSConfluence.jpg|Taken from South Africa, to the left is Botswana and Zimbabwe is on the right. The river running from left to right is the Limpopo River. The river which disappears on the horizon is the Shashe
File:MNPSandstone.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:MNPSandstone.jpg|Sandstone rock formations typical of Mapungubwe National Park
File:TreetopWalk.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:TreetopWalk.jpg|Treetop Boardwalk. All facilities at Mapungubwe National Park are wheelchair-friendly.
File:Mapungubwe_hill_limpopo.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mapungubwe_hill_limpopo.jpg|Mapungubwe Hill viewed from the north
File:Bateleur_Eagle_with_Kill.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bateleur_Eagle_with_Kill.jpg|The name may derive from the Shona word for Bateleur eagle
File:Excavations.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Excavations.jpg|An archaeological excavation site at Mapungubwe.
File:UP_rhino.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:UP_rhino.JPG|The Golden Rhinoceros of Mapungubwe


## Referenzi