Joseph Calleia

**Joseph Calleia** (twieled fl-4 ta' Awwissu 1897 – miet fil-31 ta' Ottubru 1975) kien kantant, kompożitur, u attur Malti, li ħadem kemm fi Broadway kif ukoll fil-films Amerikani. Calleia ħadem ma' wħud mill-artisti kbar ta' Hollywood, fosthom John Wayne, William Holden, Errol Flynn, Rita Hayworth, Mae West, Bette Davis, Jane Russell, Mario Lanza, Charlton Heston, Dean Martin u Jerry Lewis, Orson Welles, Tyrone Power, Alan Ladd u Anthony Quinn.

## Il-bidu

Bin Pasquale u Elena mwielda Calleja, Joseph Calleia twieled is-Saqqajja, ir-Rabat, Malta, u ngħata l-edukazzjoni tiegħu San Ġiljan u l-Kulleġġ ta' San Alwiġi. Organizza *harmonica band* li minnha għamel biżżejjed flus biex fl-1914 ħalla Malta meta kien għad kellu 17-il sena, u beda jdur mal-Ewropa jkanta f'kafetteriji u fi swali tal-mużika ta' ħafna bliet kapitali li kienu mifnija mill-gwerra. Iktar tard mar ikanta fi New York u wara ħadem fit-teatru.

## Broadway

Għalkemm Calleia ħadem f'iktar minn 50 film, huwa dejjem qal li jippreferi l-palk miċ-ċinema. Kien meqjus bħala "*dawl jibbrilla*" fi Broadway bejn l-1926 u l-1945, u deher f'ħafna drammi ta' suċċess, fosthom:

**[[Broadway (play)|Broadway]]* f'Broadhurst Theatre, minn Settembru 1926 sa Frar 1928, bħala "Joe, wejter"
**[[The Front Page]]* f'Times Square Theatre, minn Awwissu 1928 sa April 1929, bħala "Kruger (Journal of Commerce)"
**The Last Mile* f'Sam H. Harris Theatre, minn Frar sa Ottubru 1930 bħala "Tom D'Amoro"
**Grand Hotel* fin-National Theatre, minn Novembru 1930 sa Diċembru 1931, bħala "ix-xufier", u maniġer ġenerali tal-palk
**Honeymoon* f'Helen Hayes Theatre, minn Diċembru 1932 sa Frar 1933, bħala "Nicola"
**Ten Minute Alibi* f'Ethel Barrymore Theatre, minn Ottubru 1933 sa Jannar 1934, bħala "l-kaċċatur"
**Small Miracle* f'John Golden Theatre, minn Settembru 1934 sa Jannar 1935, bħala "Tony Mako"

## Hollywood

Mill-1931, Calleia ffirma kuntratt mal-MGM f'Hollywood, fejn beda karriera b'suċċess fl-industrija tal-films, li fiha deher f'57 film mill-1931 sal-1955, ħafna drabi fil-parti ta' pulizija jew raġel kriminali f'films tal-*gangsters* u films *western*. 

Għamel id-debutt tiegħu fil-films fl-1935 meta deher f'żewġ B-films: *His Woman* (1931) u *The Girl in the Cab* (1933). Mill-ewwel ħalla impressjoni tajba fil-parti ta' raġel kriminali fil-film *Public Hero No. 1*, u wara *Riff Raff* (1935) li fih ħadimha ta' *womanizer*, flimkien ma' Jean Harlow, Spencer Tracy u Mickey Rooney. Fl-1936, Calleia kiteb ix-xeneġġatura għal *The Robin Hood of El Dorado*. Fl-1943, ħadimha ta' El Sordo f'''For Whom The Bell Tolls''.

## Uħud mill-Films li ħa sehem fihom

Tlieta mill-films li fihom ħa sehem Calleia ma kinux tħallew jidħlu Malta fosthom *Full Confession* li fih l-attur kellu l-parti ta’ qassis. 

Fl-1936, waqt li kien qed jaħdem il-film *Tough Guy*, Calleia ħareġ bl-idea li jkanta l-kanzunetta folkoristika Maltija *Ah lilek tal-Gallarija*, l-ewwel diska bil-Malti li qatt instemgħet fuq film ta’ Hollywood. Il-kumpanija għal bidu beżgħet tuża d-diska minħabba d-drittijiet tal-awtur imma Calleia kkonvinċihom li ma kien hemm l-ebda dritt marbut magħha u użawha. Din il-kanzunetta kien ikantaha ma' sħabu r-Rabtin meta kien għadu tifel fil-Buskett. 

**[[After the Thin Man]]* (1936) — żeffien u sid il-Lichee Club
**[[Tough Guy]]* (1936) - Joseph 'Joe' Calerno (Gangster)
**[[The Bad Man of Brimstone]]* (1938) — Ben Portugiż
**[[Marie Antoinette (1938 film)|Marie Antoinette]]*' — Drouet
**[[Algiers (film)|Algiers]]* — Spettur Slimane
**[[Five Came Back]]* (1939) — Vasquez, l-anarkiku
* *[[Juarez (1939 film)|Juarez]]* (1939) — Alejandro Uradi
**[[Golden Boy (film)|Golden Boy]]* — Eddie Fuseli
**[[My Little Chickadee]]* (1940) — Jeff Badger
**[[Sundown (film)|Sundown]]* (1941)
**[[The Glass Key (1942 film)|The Glass Key]]* (1942) — Nick Varna
**[[The Jungle Book (1942 film)|The Jungle Book]]* (1942) - Balduo
**[[For Whom the Bell Tolls (film)|For Whom the Bell Tolls]]* (1943) — El Sordo
**[[The Cross of Lorraine]]* (1943)
**[[Gilda]]* (1946) — id-detective Maurice Obregon
**[[Deadline at Dawn]]* (1946) — Val Bartelli
**[[Lured]]* (1947)
**[[Four Faces West]]* (1948)
**[[Captain Carey, U.S.A.]]* (1950) — Dr. Lunati
**Vendetta* (1950) — is-sindku Guido Barracini
**Valentino* (1951) — Luigi Verducci
**The Light Touch* (1952) — il-Logutenent Massiro
**[[The Caddy]]* (1953) — Papa Anthony
**[[Underwater!]]* (1955) — Rico Herrera
**The Littles Outlaw* (1955) — Padre
**[[The Treasure of Pancho Villa]]* (1955) —  Pablo Morales
**[[Hot Blood (1956 film)|Hot Blood]]* (1956) — Papa Theodore
**[[Touch of Evil]]* (1958) — is-Surġent tal-Pulizija Pete Menzies
**[[The Alamo (1960 film)|The Alamo]]* (1960) — Juan Seguín

## Premjijiet

Calleia rċieva l-Premju tal-Kritika fl-1938 għall-film dirett minn John Cromwell *[[Algiers (film)|Algiers]]*.

## Irtirar

Calleia rtira fl-1963 u miet Tas-Sliema fl-età ta' 78 sena. Tliet snin qabel ma miet kienu offrewlu l-parti ta' Don Corleone fil-film kbir ''The Godfather'' minflok Marlon Brando imma ma aċċettax. Minkejja l-fama tiegħu fl-Amerka u fl-Italja, mewtu ma kinitx aħbar kbira f'Malta. Billi fil-films kien ħadem bosta karattri Sqallin, ir-RAI kienet tat l-aħbar li mietet stilla taċ-ċinema Taljana. 

Il-Gvern ta' Malta onorah b'sett ta' żewġ bolol fl-1997, fiċ-ċentenarju minn twelidu. F'Ottubru 2005, fuq inizjattiva taż-żagħżugħ Eman Bonnici, inkixef bust ta' Calleia quddiem id-dar fejn twieled fis-Saqqajja, xogħol l-iskultur Anton Agius. F'Mejju 2009, TVM xandar dokumentarju fuq ħajtu fis-sensiela *Bijografiji*.

## Referenzi

## Ħoloq esterni

*