Kandy

**Kandy** (bis-Singaliż: මහනුවර *Mahanuwara*, pronunzja: [mahanuʋərə]; bit-Tamil: கண்டி Kandy, pronunzja: [ˈkaɳɖi]) hija belt ewlenija li tinsab fil-Provinċja Ċentrali tas-Sri Lanka. Kienet l-aħħar belt kapitali tal-monarkija Singaliża mill-1469 sal-1818, taħt ir-Renju ta' Kandy. Il-belt tinsab qalb l-għoljiet fil-promontorju ta' Kandy, fejn hemm żona ta' pjantaġġuni tropikali, l-iktar tat-te. Kandy hija belt amministrattiva u reliġjuża u l-belt kapitali tal-Provinċja Ċentrali. F'Kandy hemm it-Tempju tar-Relikwa tas-Sinna tal-Buddha (*Sri Dalada Maligawa*), wieħed mill-iżjed postijiet sagri ta' qima fid-dinja Buddista. Il-belt tniżżlet fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1988. Storikament il-mexxejja Buddisti lokali rreżistew it-tkabbir u l-okkupazzjoni kolonjali tal-Portugiżi, tal-Olandiżi u tal-Brittaniċi.

## [[Etimoloġija]]
Il-belt u r-reġjun kienu magħrufa b'bosta ismijiet u verżjonijiet differenti ta' dawk l-ismijiet. Xi studjużi jissuġġerixxu li l-isem oriġinali ta' Kandy kien Katubulu Nuwara li issa tinsab qrib Watapuluwa. Madankollu, l-isem storiku iktar popolari kien Senkadagala jew Senkadagalapura, uffiċjalment Senkadagala Siriwardhana Maha Nuwara (jiġifieri "belt kbira ta' Senkadagala li kulma jmur tiddi iktar"), ġeneralment imqassar għal "Maha Nuwara". Skont il-folklor, dan l-isem oriġina minn wieħed mid-diversi sorsi possibbli, li kien isostni li l-belt ingħatat isem Brahmin li kien jismu Senkanda u li kien jgħix f'għar fil-qrib. Sors ieħor isostni li kien hemm reġina ta' Vikramabahu III li kien jisimha Senkanda, li ngħatat dak l-isem għal ħaġra kkulurita jisimha Senkadagala. Ir-Renju ta' Kandy kien magħruf b'bosta ismijiet ukoll. L-isem mifrux "Kandy", li oriġina matul l-era kolonjali, ġej minn verżjoni Angliċizzata ta' Sinhala Kanda Uda Rata (jiġifieri "l-art ta' fuq il-muntanja") jew Kanda Uda Pas Rata (jiġifieri "l-ħames kontej/pajjiżi ta' fuq il-muntanja"). Il-Portugiżi qassru dan l-isem għal "Candea", u użaw l-isem kemm għar-renju kif ukoll għall-belt kapitali. Bis-Singaliż, Kandy tissejjaħ *Maha Nuwara*, li tfisser "Belt Kbira" jew "Belt Kapitali", għalkemm spiss dan l-isem jitqassar għal *Nuwara* fil-lingwaġġ ta' kuljum.

## Storja

### Stabbiliment
Ir-rekords storiċi jissuġġerixxu li Kandy ġiet stabbilita għall-ewwel darba minn Vikramabahu III (1357–1374 W.K.), li kien il-monarka tar-Renju ta' Gampola, fit-Tramuntana tal-belt attwali, u dak iż-żmien kien jisimha *Senkadagalapura*.

### Renju ta' Kandy
Sena Sammatha Wickramabahu (1473–1511) kien l-ewwel re tar-Renju ta' Kandy. Huwa kien irjali min-nisel irjali ta' Kotte u rrenja f'Kandy daqslikieku kien renju semiindipendenti taħt ir-Renju ta' Kotte, u lill-belt għamilja l-belt kapitali l-ġdida tar-Renju ta' Kandy. Sena Sammatha Wickramabahu ġie segwit minn ibnu Jayaweera Astana (1511–1551) u mbagħad minn Karaliyadde Bandara (1551–1581), li ħaditlu postu bintu Dona Catherina ta' Kandy (1581–1581). Wara Dona Catherina laħaq Rajasinha I. Madankollu, Rajasinha I ipprefera jirrenja mir-Renju ta' Sitawaka fil-Punent tal-gżira. Perjodu ta' taqbid għall-poter intemm bit-tlugh fit-tron ta' Konappu Bandara li sar magħruf bħala Vimaladharmasuriya I. Ladarba ħaddan il-Buddiżmu, huwa kompla jikkonsolida l-awtorità tiegħu billi ġab ir-relikwa tas-sinna tal-Buddha lejn Kandy minn post imsejjaħ Delgamuwa.

Fl-1592 Kandy saret il-belt kapitali tal-aħħar renju indipendenti fil-gżira, wara li r-reġjuni kostali kien inħakmu mill-Portugiżi. Diversi invażjonijiet mill-Portugiżi ġew irreżistiti, l-iktar magħrufa fosthom fil-kampanja militari ta' Danture. Wara l-Gwerra bejn is-Singaliżi u l-Portugiżi u l-istabbiliment ta' Ceylon Olandiża, it-tentattivi tal-Olandiżi li jaħkmu r-renju sfaw fix-xejn.

Ir-renju ttollera preżenza Olandiża mal-kosta tas-Sri Lanka, għalkemm minn żmiem għal żmien kienu jsiru xi attakki. L-iżjed offensiva ambizzjuża seħħet fl-1761, meta r-Re Kirti Sri Rajasinha attakka u rebaħ il-biċċa l-kbira tal-kosta, u ħalla biss lil Negombo intatta peress li kienet iffortifikata sew. Meta qawwa Olandiża ta' ritaljazzjoni rritornat fuq il-gżira fl-1763, Kirti Sri Rajasinha abbanduna l-kosta u rtira fuq in-naħa ta' ġewwa tal-gżira. Meta l-Olandiżi baqgħu javvanzaw lejn il-ġungli s-sena ta' wara, b'mod kostanti kellhom iħabbtu wiċċhom mal-mard, mas-sħana, man-nuqqas ta' provvisti u mat-tiraturi ta' Kandy, li kienu jkunu moħbijin fil-ġungla u li minħabba fihom l-Olandiżi ġarrbu telfiet kbar.

L-Olandiżi bagħtu qawwa iktar adattata f'Jannar 1765, u armaw lit-truppi tagħhom bix-xfafar minflok bl-ixkubetti. Barra minn hekk, użaw uniformijiet u tattiki iktar prattiċi li kienu iktar adattati għall-ġlied fil-ġungla. Inizjalment l-Olandiżi rnexxielhom jaħtfu l-belt kapitali, li ġiet abbandunata, u ċ-ċittadini ta' Kandy irtiraw għal darb'oħra fil-ġungli, u rrifjutaw li jiġġieldu fil-beraħ. Madankollu, l-Olandiżi reġgħu nfnew bil-ġlied kostanti. Fl-1766 ġie ffirmat trattat ta' paċi. L-Olandiżi żammew il-kontroll taż-żoni kostali sal-1796, meta mbagħad ħa l-kontroll ir-Renju Unit (meta n-Netherlands kienu taħt il-kontroll tal-Franċiżi) bis-saħħa tal-ittri ta' Kew ta' matul il-gwerer ta' Napuljun. Is-sjieda Brittanika ta' dawn l-inħawi ġiet formalizzata bit-Trattat ta' Amiens fl-1802. Is-sena ta' wara, il-Brittaniċi invadew ukoll lil Kandy f'dik li saret magħrufa bħala l-Ewwel Gwerra ta' Kandy iżda sabu reżistenza.

Bħala l-belt kapitali, Kandy kienet bdiet tospita r-relikwa tas-sinna tal-Buddha li tissimbolizza tradizzjoni tas-seklu 4 li kienet marbuta mal-monarkija Singaliża, ladarba l-protettur tar-relikwa kien il-mexxej tal-art. Għalhekk, il-Palazz Irjali u t-Tempju tas-Sinna nbnew qrib xulxin.

L-aħħar dinastija renjanti ta' Kandy kienet dik tan-Nayak. Kandy baqgħet indipendenti sal-bidu tas-seklu 19.

Fit-Tieni Gwerra ta' Kandy, il-Brittaniċi għamlu invażjoni li ma sabet l-ebda reżistenza u waslu sal-belt fl-10 ta' Frar 1815. L-ewwel darba li s-Sri Lanka sfat f'idejn setgħa barranija kienet f'Kandy bl-iffirmar tal-Konvenzjoni ta' Kandy fl-1815 fis-Sri Dalada Maligawa. Ir-re, Vikrama Rajasinha ta' Kandy, li kien ta' nisel tan-Nofsinhar tal-Indja, iffaċċja oppożizzjoni qawwija mill-kapijiet Singaliżi u fittex li jnaqqas is-setgħu tiegħu. Il-kapijiet Singaliżi rnexxielhom jorganizzaw kolp fejn aċċettaw il-kuruna Brittanika bħala l-monarkija l-ġdida tagħhom. Dan temm iktar minn 2,500 sena ta' monarki Singaliżi u s-sensiela ta' monarki ta' Kandy, u Rajasinha ttieħed bħala priġunier. Sat-2 ta' Marzu 1815, is-sovranità tal-gżira kienet taħt dik tal-Imperu Brittaniku. Trattat magħruf bħala l-Konvenzjoni ta' Kandy ġie ffirmat bejn il-Brittaniċi u r-Radala (aristrokratiċi ta' Kandy). It-trattat ma ġiex iffirmat mir-re li tneħħa iżda mill-membri tal-qorti tiegħu u minn dinjitarji oħra tar-Renju ta' Kandy. B'dan it-trattat, Kandy irrikonoxxiet lil Ġorġ III bħala r-re tagħha u saret protettorat Brittaniku. L-aħħar re tar-renju, Sri Vikrama Rajasinha, inħataf u ttieħed bħala priġunier irjali mill-Brittaniċi lejn il-Forti ta' Vellore fin-Nofsinhar tal-Indja flimkien mal-pretendenti kollha tat-tron. Uħud mill-membri tal-familja ġew eżiljati wkoll lejn Tanjore (issa magħrufa bħala Thanjavur, f'Tamil Nadu). Dan il-post fejn marru jgħixu għadu magħruf bħala "Kandy Raja Aranmanai" fil-parti tal-Lvant ta' Thanjavur tul it-triq antika ta' Mariamman Koil.

### Era kolonjali
Matul il-perjodu Brittaniku fis-Sri Lanka, l-istorja ta' Kandy u l-pajsaġġ urban tal-belt esperjenzaw tibdil rapidu u drastiku, b'mod partikolari wara r-Ribelljoni ta' Uva. Sir Lowry huwa magħruf li rreġistra fil-*Gazetteer* "Il-ġrajja tat-tmexxija tal-Ingliżi f'Kandy matul ir-ribelljoni tal-1818 ma tistax tiġi rrakkontata mingħajr ma tħammarlek wiċċek... Bil-kemm kien għad fadal membru ħaj mill-familji ewlenin... Dawk li ma nqatlux bix-xwabel u bl-armi tan-nar, mietu bil-mijiet bil-kolera u bil-ġidri r-riħ... Oħrajn baqgħu jgħixu fl-injoranza u fl-apatija. Kwalunkwe sforz sussegwenti ta' żvilupp min-naħa tal-gvern għal bosta snin baqgħu biss tentattivi li nbdew u mbagħad ġew abbandunati".

Fl-1848, immexxija minn Gongalegoda Banda u Puran Appu, kien hemm ribelljoni magħrufa bħala r-Ribelljoni ta' Matale. Qabel dan l-avveniment, il-belt u l-pajjiż kienu ilhom taħt it-tmexxija Brittanika għal 32 sena, u matul dak iż-żmien il-Brittaniċi esproprjaw l-art komuni tar-raħħala u ħallewhom f'faqar estrem. Iċ-ċittadini ta' Kandy kellhom jabbandunaw l-għajxien tradizzjonali tagħhom u saru ħaddiema bil-pagi fil-kundizzjonijiet tal-waħx li kienu jipprevalu fil-proprjetajiet u fil-pjantaġġuni l-ġodda li kien ġew introdotti. Minkejja l-pressjoni kollha li ġiet eżerċitata mill-kolonjalisti, iċ-ċittadini ta' Kandy irrifjutaw. B'hekk il-Brittaniċi kellhom iġibu mijiet ta' eluf ta' *coolies* (ħaddiema tas-servitù bil-kuntrattar) Tamil min-Nofsinhar tal-Indja.

Ir-ribelljoni bdiet fis-26 ta' Lulju 1848 u Gongalegoda Banda sar re, filwaqt li Puran Appu sar il-Prim Ministru, u l-objettiv prinċipali tagħhom kien li jerġgħu jaħtfu lil Kandy mingħand il-Brittaniċi. Ir-Ribelljoni ta' Matale kienet rewwixta tar-raħħala f'idejn in-nies komuni. In-nies tat-tmexxija ta' Kandy kienu nqerdu għalkollox wara r-Ribelljoni ta' Uva, u dan immarka l-ewwel pass f'tranżizzjoni mis-sistema fewdali klassika tar-rewwixti antikolonjali għat-taqbid modern għall-indipendenza. It-tmexxija għaddiet għall-ewwel darba mill-provinċji ta' Kandy f'idejn in-nies komuni u mhux aristokratiċi.

Fl-1944, matul it-Tieni Gwerra Dinjija, il-Kmand tax-Xlokk tal-Asja tal-alleati ġie ttrasferit lejn Kandy, u baqa' hemmhekk sal-aħħar tal-gwerra.

### Kandy kontemporanja
Kandy hija t-tieni l-ikbar belt fil-gżira u hija l-belt kapitali tal-Provinċja Ċentrali tas-Sri Lanka moderna. Il-pożizzjoni ġeografika tagħha wasslitha biex tkun ċentru ewlieni għat-trasport fil-gżira: Kandy hija ċ-ċentru ta' kollegament mal-Artijiet Għoljin Ċentrali tas-Sri Lanka, u wieħed jista' jasal fil-belt permezz tal-awtostradi ewlenin f'kull direzzjoni tal-gżira. Il-linja ferrovjarja minn Kolombo, il-port marittimu tul il-kosta tal-Punent, tgħaddi minn Kandy u tibqa' sejra sa Badulla fl-Artijiet Għoljin Ċentrali. It-toroq prinċipali Kolombo-Kandy u Kandy-Nuwara Eliya huma tnejn mill-iżjed toroq xeniċi tas-Sri Lanka; it-triq Kolombo-Kandy tgħaddi qalb l-għelieqi u l-pjantaġġuni tal-lastiku, tat-te u tar-ross, filwaqt li t-triq Kandy-Nuwara Eliya tgħaddi minn ġo nofs l-għelieqi tar-ross u l-pjantaġġuni tat-te. Iż-żewġ toroq iserrpu qalb l-għoljiet. Attwalment qed isiru studji ta' fattibbiltà biex tinbena awtostrada oħra bejn Kolombo u Kandy li tgħaddi minn Kadawata u l-belt xenika ta' Katugastota.

## Sit ta' Wirt Dinji

Il-Belt Sagra ta' Kandy ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1988.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (iv)** "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem"; u l-**kriterju (vi)** "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".

## Ġeografija

### Topografija
Kandy tinsab fuq ġewwa, fin-naħa muntanjuża u forestali tal-gżira. Il-belt tinsab bejn diversi ktajjen muntanjużi, fosthom il-Katina Muntanjuża ta' Knuckles u l-Katina Muntanjuża ta' Hanthana, u b'hekk il-belt għandha elevazzjoni ta' 500 metru (1,600 pied) 'il fuq mil-livell tal-baħar. Tinsab biswit il-lag artifiċjali ta' Kandy u fin-Nofsinhar tas-Santwarju ta' Udawatta Kele. Illum il-ġurnata s-Santwarju ta' Udawatte Kele kulma jmur qed jiċkien.

### Klima
Skont is-sistema tal-klassifikazzjoni klimatika ta' Köppen-Geiger, il-klima tal-belt hija waħda ta' foresta pluvjali tropikali (*Af*). Peress li Kandy tinsab fiċ-ċentru tal-gżira u f'elevazzjoni għolja, il-belt tgawdi minn temperaturi iktar bierda u jkollha relattivament iktar xita mill-klima tropikali tal-bqija tal-pajjiż, speċjalment ir-reġjuni kostali. Nuwara Eliya tinsab fin-Nofsinhar tagħha u għandha klima iktar friska minħabba l-elevazzjoni ogħla. Minkejja dan, il-klima ta' Kandy xorta waħda hija tropikali u t-temperaturi medji s-sena kollha jkunu iktar minn 18 °C. Il-belt tesperjenza perjodu b'iktar nixfa minn Jannar sa April. Minn Mejju sa Lulju u minn Ottubru sa Diċembru ir-reġjun jesperjenza l-istaġun tal-monsuni, u matul dak iż-żmien it-temp ma jkunx stabbli u spiss ikun hemm il-maltemp. Minn Marzu sa nofs Mejju jkun hemm il-perjodu ta' bejn il-monsuni, u matul dak iż-żmien ikun hemm xita ħafifa u umdità qawwija. L-umdità ġeneralment tkun bejn 70 % u 79 %.

## Tqassim amministrattiv

Il-belt ta' Kandy tinsab f'elevazzjoni ta' 465 metru (1,526 pied) 'il fuq mil-livell tal-baħar. Il-pjanta tagħha żviluppat madwar żewġ spazji miftuħa: pjazza rettangolari tawwalija, li fit-tarf tagħha hemm il-binjiet amministrattivi tal-belt kapitali antika, u lag artifiċjali kwadru. Hemm ukoll ġnien pubbliku li jkompli jżid mal-ftuħ tat-tqassim tal-ispazju tal-belt.

Kandy issa kibret tant li tinkorpora lil Peradeniya, li tospita l-Università ta' Peradeniya u l-Ġonna Botaniċi, Katugastota fit-Tramuntana, u Kundasale, Tennekumbura u Gurudeniya fil-Lvant.

### Viċinati
Iċ-Ċentru Storiku ta' Kandy:

* Akurana
* Ampitiya
* Tramuntana ta' Ampitiya
* Nofsinhar ta' Ampitiya
* Anniwatta
* Lvant ta' Aruppola
* Asgiriya
* Bahirawakanda
* Bogambara
* Bogodawatta
* Bowala
* Buwelikada
* Dangolla
* Deiyannewelle
* Kolonja ta' Etamoragodawatta
* Punent ta' Gannoruwa
* Gelioya
* Gampola
* Heenagama
* Katugastota
* Katukele
* Kosgaspitiya
* Kotugodella
* Lewella
* Madawala
* Mahaiyawa
* Malwatta
* Mapanawatura
* Mavilmada
* Menikkumbura
* Mulgampola
* Navayalatenna
* Nittawela
* Nuwara Dodanwala
* Peradeniya
* Polgolla
* Siyabalapitiya
* Siyambalagastenna
* Lvant ta' Suduhumpola
* Punent ta' Suduhumpola
* Talwatta
* Tennekumbura
* Udamadapola
* Udathalawinna
* Watapuluwa
* Wattarantenna
* Wewelpitiya
* Yatiwawala
* Wattegama

### Distretti
Kandy għandha 24 distrett.

## Referenzi