Park Nazzjonali ta' Everglades

Il-**Park Nazzjonali ta' Everglades** huwa park nazzjonali Amerikan li jipproteġi l-għoxrin fil-mija tan-Nofsinhar tal-Park ta' Everglades oriġinali fi Florida. Il-park huwa l-ikbar medda tropikali tan-natura selvaġġa fl-Istati Uniti u l-ikbar medda ta' kwalunkwe tip fil-Lvant tax-xmara Mississippi. Medja ta' miljun ruħ iżuru l-park kull sena. Il-Park Nazzjonali ta' Everglades huwa t-tielet l-ikbar park nazzjonali fl-Istati Uniti kontigwi wara Death Valley u Yellowstone. L-UNESCO ddikjarat lil Everglades u Dry Tortugas bħala Riżerva ta' Bijosfera fl-1976 u elenkat il-park bħala Sit ta' Wirt Dinji fl-1979, filwaqt li l-Konvenzjoni ta' Ramsar inkludiet il-park fil-lista tal-Artijiet Mistagħdra ta' Importanza Internazzjonali fl-1987. Il-Park Nazzjonali ta' Everglades huwa wieħed minn tliet postijiet biss fid-dinja li tniżżel f'dawn it-tliet listi.

Il-biċċa l-kbira tal-parks nazzjonali jippreservaw karatteristċi ġeografiċi uniċi; il-Park Nazzjonali ta' Everglades kien l-ewwel wieħed li nħoloq biex jipproteġi ekosistema fraġli. Il-Park Nazzjonali ta' Everglades fih network ta' artijiet mistagħdra u foresti alimentati minn xmara li tnixxi 0.25 mili (0.40 kilometri) kuljum 'il barra mil-Lag ta' Okeechobee lejn il-Lbiċ fil-Bajja ta' Florida. Il-park huwa l-iżjed post sinifikanti għat-tnissil tal-għasafar karadriformi tropikali fl-Amerka ta' Fuq u fih l-ikbar ekosistema tal-mangrovji fl-Emisferu tal-Punent. Fil-park jgħixu 36 speċi mhedda jew protetti, inkluż il-pantera ta' Florida, il-kukkudrill Amerikan u l-baqra tal-baħar tal-Indji tal-Punent, flimkien ma' 350 speċi ta' għasafar, 300 speċi ta' ħut tal-ilma ħelu u tal-ilma baħar, 40 speċi ta' mammiferi, u 50 speċi ta' rettili. Il-maġġoranza tal-ilma ħelu tan-Nofsinhar ta' Florida, li huwa maħżun fl-Akwifer ta' Biscayne, jerġa' jimtela fil-park.

Il-bnedmin ilhom jgħixu fil-Park Nazzjonali ta' Everglades jew fil-madwar għal eluf ta' snin. Fl-1882 tħejjew pjanijiet għad-drenaġġ tal-artijiet mistagħdra u għall-iżvilupp tal-art għall-użu agrikolu u residenzjali. Matul is-seklu 20, il-fluss tal-ilma mil-Lag ta' Okeechobee kulma jmur ġie kkontrollat u ddevjat biex jippermetti t-tkabbir esplożiv taż-żona metropolitana ta' Miami. Il-park ġie stabbilit fl-1934, biex jiġu protetti l-meded ta' Everglades li malajr kienu qed jegħbu, u ġie ddedikat fl-1947, meta nbdew bosta proġetti ewlenin tal-bini tal-kanali madwar in-Nofsinhar ta' Florida. L-ekosistemi fil-Park Nazzjonali ta' Everglades batew ferm minħabba l-attività tal-bniedem, u l-irpiljar tal-Park Nazzjonali ta' Everglades huwa kwistjoni politika taħraq fin-Nofsinhar ta' Florida.

## Ġeografija
Il-Park Nazzjonali ta' Everglades ikopri 1,508,976 akru (2,357.8 mil kwadru; 6,106.6 km2), fi ħdan il-kontej ta' Dade, Monroe u Collier fi Florida, fit-tarf tan-Nofsinhar tal-pjanura kostali Atlantika. L-elevazzjoni tipikament tvarja bejn 0 sa 8 piedi (2.4 metri) 'il fuq mil-livell tal-baħar, iżda tumbata mibnija mill-Calusa mal-Kosta tal-Golf hija għolja 20 pied (6.1 metri) 'il fuq mil-livell tal-baħar.

## [[Ġeoloġija]]
It-terren tan-Nofsinhar ta' Florida huwa relattivament u konsistentement ċatt. Il-ġebla tal-ġir taħt il-Park Nazzjonali ta' Everglades hija integrali għad-diversità tal-ekosistemi fi ħdan il-park. Florida xi darba kienet tagħmel parti mis-sezzjoni Afrikana tas-superkontinent Gondwana. Wara s-separazzjoni, il-kundizzjonijiet klimatiċi ppermettew li l-ambjent tal-ilma baħar baxx jiddepożita l-karbonat tal-kalċju fir-ramel, fil-qxur tal-baħar u fil-qroll, biex imbagħad jiġi kkonvertit fil-ġebla tal-ġir. Biċċiet żgħar ta' qxur tal-baħar, ramel u brijożoj ġew ikkumpressati tul diversi saffi u ffurmaw strutturi fil-ġebla tal-ġir imsejħa oojdi, li ħolqu l-karatteristiċi permeabbli taż-żamma tal-ilma.

Il-peniżola ta' Florida tfaċċat 'il fuq mil-livell tal-baħar bejn 100,000 u 150,000 sena ilu. Wara ż-żieda fil-livell tal-baħar lejn tmiem l-era glaċjali ta' Wisconsin, il-wiċċ tal-ilma tal-pjan deher eqreb tal-art. Il-Lag ta' Okeechobee beda joħloq l-għargħar, u nħolqu l-maltempata tal-konvezzjoni. Bosta depożiti tal-pit fin-Nofsinhar tal-Lag ta' Okeechobee jindikaw li l-għargħar regolari seħħ madwar 5,000 sena ilu. Il-pjanti bdew iwettqu migrazzjoni, dawk subtropikali mit-Tramuntana ta' Florida, u dawk tropikali ttrasportati bħala żrieragħ mill-għasafar mill-gżejjer fil-Karibew. Is-saff tal-ġebla tal-ġir tidher li hija ċatta, iżda hemm daqsxejn ta' partijiet olzati — magħrufa bħala pinnakli — u depressjonijiet ikkawżati mill-erożjoni tal-ġebla tal-ġir mill-proprjetajiet aċidiċi tal-ilma. L-ammont ta' żmien matul is-sena li l-ilma jkun preżenti f'post fil-Park Nazzjonali ta' Everglades jiddetermina t-tip tal-ħamrija: il-pit, maħluq permezz ta' bosta snin ta' dekompożizzjoni tal-materja tal-pjanti, u l-lom, li huwa r-riżultat tat-tnixxif tal-perifitoni, jew ta' gruppi ta' algi u mikroorganiżmi li joħolqu tajn griż. Il-partijiet tal-Park Nazzjonali ta' Everglades li jibqgħu taħt l-ilma għal iktar minn disa' xhur fis-sena normalment ikunu miksija bil-pit. Iż-żoni li jibqgħu taħt l-ilma għal sitt xhur jew inqas ikunu miksija bil-lom. Il-komunitajiet tal-pjanti jiġu ddeterminati mit-tip ta' ħamrija u mill-ammont ta' ilma preżenti.

## Klima
Skont is-sistema tal-klassifikazzjoni klimatika ta' Köppen, f'Royal Palm fil-Park Nazzjonali ta' Everglades hemm klima tal-monsuni tropikali (*Am*). Is-sjuf ikunu sħan, twal u b'ħafna xita, filwaqt li x-xtiewi jkunu sħan u nexfin.

## Idrografija

Filwaqt li huma komuni fit-Tramuntana ta' Florida, l-ebda fawwara ta' taħt l-art ma talimenta l-ilma fis-sistema tal-Park Nazzjonali ta' Everglades. Ġibjun taħt l-art magħruf bħala l-Akwifer ta' Florida jinsab madwar 1,000 pied (300 metru) taħt is-superfiċe tan-Nofsinhar ta' Florida. Il-Park Nazzjonali ta' Everglades għandu kapaċità immensa għall-ħżin tal-ilma, bis-saħħa tal-ġebla tal-ġir permeabbli taħt l-art esposta. Il-biċċa l-kbira tal-ilma tasal fil-forma ta' xita, u ammont sinifikanti jinħażen fil-ġebla tal-ġir. L-ilma li jevapora mill-Park Nazzjonali ta' Everglades isir xita fuq iż-żoni metropolitani, u jservi bħala provvista tal-ilma ħelu għar-reġjun. L-ilma jnixxi fil-park ukoll wara li jinżel bħala xita fit-Tramuntana fil-korpi tal-ilma tax-xmara Kissimmee u sorsi oħra tal-Lag ta' Okeechobee, u jitfaċċa fil-Park Nazzjonali ta' Everglades jiem wara. Il-flussi żejda tal-ilma tal-Lag ta' Okeechobee jfuru fi xmara wiesgħa 40 sa 70 mil (64 sa 113-il kilometru), li bil-kemm tiċċaqlaq.

## Ekosistemi
Fis-seklu 20, il-kunċetti komuni ta' x'kellu jiġi protett fil-parks nazzjonali kienu jinkludu karatteristiċi ġeoloġiċi bħal muntanji, geysers jew kanjons. Malli l-popolazzjoni ta' Florida bdiet tikber b'mod sinifikanti u ġew żviluppati ż-żoni urbani qrib Everglades, dawk li kienu favur l-istabbiliment tal-park iffaċċjaw diffikultajiet biex jipperswadu l-gvern federali u l-poplu ta' Florida li l-ekosistemi sottili u li jinbidlu b'mod kostanti ta' Everglades kien jistħoqqilhom il-protezzjoni. Meta l-park ġie stabbilit fl-1947, sar l-ewwel żona fi ħdan l-Istati Uniti fejn jiġu protetti l-flora u l-fawna nattivi ta' reġjun minflok ix-xenarju ġeoloġiku. Is-Servizz tal-Parks Nazzjonali jirrikonoxxi disa' ekosistemi interdipendenti distinti fi ħdan il-park li jinbidlu b'mod kostanti bħala daqs minħabba l-ammont ta' ilma preżenti u fatturi ambjentali oħra.

### Artijiet imtajna u prateriji tal-lom tal-ilma ħelu

L-artijiet imtajna tal-ilma ħelu x'aktarx li huma l-iżjed ekosistema komuni assoċjata mal-Park Nazzjonali ta' Everglades. Dawn il-kanali tad-drenaġġ huma kkaratterizzati minn żoni ta' artijiet baxxi miksija bl-ilma ħelu, bi fluss kważi imperċettibbli ta' 100 pied (30 metru) kuljum. L-art imtajna tax-xmara Shark u l-art imtajna ta' Taylor huma karatteristiċi sinifikanti tal-park. Hemmhekk jikber ħaxix twil sa għoli ta' 6 piedi (1.8 metru) jew iktar, kif ukoll pjanti tal-imraġ b'weraq wiesa', u tant huma prominenti f'dan ir-reġjun li wasslu biex il-Park Nazzjonali ta' Everglades jitlaqqam bħala x-"Xmara tal-Ħaxix", li ssaħħaħ fl-immaġinazzjoni pubblika bit-titlu tal-ktieb ta' Marjory Stoneman Douglas (1947), fil-qofol tas-snin li qattgħet titkellem favur l-ekosistema ta' Everglades li kienet ferm iktar minn "art bassasa". L-artijiet imtajna fil-Park Nazzjonali ta' Everglades huma postijiet eċċellenti għat-tmigħ tal-għasafar u b'hekk jattiraw varjetà kbira ta' għasafar karadriformi bħal russetti, agretti, paletti roża (*Platalea ajaja*), vellerani u pellikani kannella (*Pelecanus occidentalis*), kif ukoll l-arami (*Aramus guarauna*) u l-astuni wikkiela tal-bebbux li jieklu l-bebbux tat-tuffieħ, li min-naħa tiegħu jiekol il-ħaxix twil tal-inħawi. Id-disponibbiltà ta' ħut, ta' anfibji u ta' għasafar żgħar fl-artijiet imtajna tattira varjetà ta' fkieren tal-ilma ħelu, alligaturi (*Alligator mississippiensis*), mokassini tal-ilma (*Agkistrodon piscivorus conanti*) u sriep ċeċieka tal-Lvant (*Crotalus adamanteus*).

Il-prateriji tal-lom tal-ilma ħelu huma simili għall-artijiet imtajna tal-ilma ħelu iżda ma għandhomx iċ-ċaqliq kajman tal-ilma tal-wiċċ; minflok, l-ilma jiskula mit-tajn kalċitiku msejjaħ lom. L-algi u organiżmi mikroskopiċi oħra jiffurmaw il-perifiton, li jeħel mal-ġebla tal-ġir. Meta dan is-saff jinxef jinbidel f'tajn griż. Il-ħaxix twil u pjanti oħra tal-ilma jikbru iktar qosra fil-lom tal-ilma ħelu milli fil-pit, it-tip l-ieħor ta' ħamrija fil-Park Nazzjonali ta' Everglades li jinstab fejn l-ilma jibqa' preżenti iktar fit-tul matul is-sena. Il-prateriji tal-lom normalment ikunu taħt l-ilma għal tliet xhur sa seba' xhur fis-sena, filwaqt li l-artijiet imtajna jkunu taħt l-ilma għal iktar minn disa' xhur u xi kultant jibqgħu taħt l-ilma għal sena sħiħa minn sena għall-oħra. Il-ħaxix twil jaf jiddomina l-artijiet imtajna, u joħloq monokultura. Ħaxix ieħor, tat-tip *muhly* (*Muhlenbergia sericea*) u pjanti tal-ilma bil-weraq wiesa' jistgħu jinstabu fil-prateriji tal-lom. L-annimali li jgħixu fl-artijiet imtajna tal-ilma ħelu jgħixu wkoll fil-prateriji tal-lom. Il-prateriji tal-lom ġieli jinxfu f'xi partijiet mis-sena; l-alligaturi jaqdu rwol vitali fiż-żamma tal-ħajja f'partijiet remoti tal-Park Nazzjonali ta' Everglades billi jħaffru fit-tajn matul l-istaġun tan-nixfa, u joħolqu għadajjar tal-ilma li fihom jgħixu l-ħut u l-anfibji minn sena għall-oħra. Il-ħofor tal-alligaturi jattiraw ukoll annimali oħra li jikkongregaw biex jieklu priża iżgħar. Wara l-għargħar fir-reġjun matul l-istaġun tax-xita, il-ħut u l-anfibji li jkunu qed jgħixu fil-ħofor tal-alligaturi mbagħad jerġgħu jippopolaw il-prateriji tal-lom tal-ilma ħelu.

### Meded tas-siġar tal-injam iebes tropikali

Hemm meded tas-siġar li spiss huma l-unika art niexfa fi ħdan il-park. Dawn jitilgħu diversi pulzieri 'l fuq mix-xmara miksija bil-ħaxix u jkunu ddominati minn diversità ta' flora li tikkonsisti minn siġar subtropikali u tropikali, bħas-siġar tal-ballut kbar tan-Nofsinhar (*Quercus virginiana*). Is-siġar spiss jiffurmaw kanopewijiet li taħthom l-annimali joktru fost l-arbuxxelli selvaġġi tal-kafè (*Psychotria*), ir-*Randia aculeata*, il-*Metopium toxiferum* u s-*Serenoa repens*. Il-park fih eluf minn dawn il-meded tas-siġar fost l-artijiet imtajna — li sikwit ikollha l-għamla ta' demgħa meta wieħed jarahom mill-ajru, minħabba ċ-ċaqliq kajman tal-ilma ta' madwarhom — iżda wieħed jista' jsibhom ukoll fil-meded tas-siġar taż-żnuber u tal-mangrovji. Is-siġar fil-Park Nazzjonali ta' Everglades, inkluż it-tamarind selvaġġ (*Lysiloma latisiliquum*) u l-gumbo-limbo (*Bursera simaruba*), qajla jikbru għal għoli ta' iktar minn 50 pied (15-il metru) minħabba r-riħ, in-nirien u l-klima.

It-tkabbir tal-pjanti madwar il-bażi tal-meded jagħmilhom kważi impenetrabbli; taħt il-meded tas-siġar ikun ħabitat ideali għall-annimali. Ir-rettili (bħal diversi speċijiet ta' sriep u ta' anoli) u l-anfibji (bħaż-żrinġijiet ħodor tas-siġar Amerikani, *Hyla cinerea*) jgħixu fil-meded tas-siġar tal-injam iebes. Għasafar bħall-kokki tal-istrixxi (*Strix varia*), il-bulebbieta, il-kardinali tat-Tramuntana (*Cardinalis cardinalis*) u l-ajkli tan-Nofsinhar (*Haliaeetus leucocephalus leucocephalus*) ibejtu fil-meded tas-siġar. L-ispeċijiet ta' mammiferi li jgħixu fil-meded tas-siġar tal-injam iebes jinkludu l-orsijiet suwed ta' Florida (*Ursus americanus floridanus*), il-volpi ħomor (*Vulpes vulpes*), il-minks (*Neogale vison*), il-fniek tal-imraġ (*Sylvilagus palustris*), il-volpi griżi (*Urocyon cinereoargenteus*), iċ-ċriev ta' denbhom abjad (*Odocoileus virginianus*) u l-pantera rari u kritikament fil-periklu ta' Florida (*Puma concolor couguar*).

### Foresti tas-siġar taż-żnuber

Il-Kontea ta' Dade u Miami fl-imgħoddi kienu jiksu 186,000 akru (290.6 mil kwadru; 752.7 km2) ta' foresti tas-siġar taż-żnuber, iżda l-biċċa l-kbira minnhom inħasdu mill-industrija tal-injam. L-ekosistemi tal-foresti tas-siġar taż-żnuber huma kkaratterizzati minn trab ġulġlieni ramli u niexef fuq substrat tal-ġebla tal-ġir miksi kważi għalkollox b'mod esklużiv minn siġar taż-żnuber (*Pinus elliottii var. densa*). Is-siġar f'din l-ekosistema jikbru fil-ħofor, fejn il-ġebla tal-ġir ratba tkun ittieklet u mtliet bil-ħamrija. Il-meded tal-foresti tas-siġar taż-żnuber jeħtieġu manutenzjoni regolari bin-nar biex tiġi żgurata l-eżistenza tagħhom. Is-siġar taż-żnuber tan-Nofsinhar ta' Florida huma adattati unikament għall-promozzjoni tan-nirien billi jwaqqgħu ammont kbir ta' prinjoli nexfin u jarmu qxur nexfin. Il-prinjoli jeħtieġu s-sħana min-nirien biex jiftħu, u b'hekk iż-żrieragħ ikunu jistgħu jinxterdu u jinbtu. Iz-zkuk u l-għeruq tas-siġar taż-żnuber huma reżistenti għan-nirien. Il-ħruq preskritt f'dawn l-inħawi jsir kull tliet snin sa seba' snin; mingħajr in-nirien regolari, is-siġar tal-injam iebes jibdew jikbru minflok f'dan ir-reġjun, u l-meded tas-siġar taż-żnuber jiġu kkategorizzati mill-ġdid bħala foresti mħallta tal-artijiet bassasa. Il-biċċa l-kbira tal-pjanti fl-inħawi joktru madwar 16-il ġimgħa wara n-nirien. Kważi l-meded kollha tas-siġar taż-żnuber, taħt is-siġar fihom arbuxxelli tal-palm u diversità ta' ħxejjex aromatiċi selvaġġi.

Il-meded tas-siġar taż-żnuber jitqiesu bħala wieħed mill-iżjed ħabitats mhedda fi Florida; inqas minn 4,000 akru (6.3 mili kwadri; 16.2 km2) ta' meded tas-siġar taż-żnuber jeżistu 'l barra mill-park. Fi ħdan il-park, 20,000 akru (31.3 mil kwadru; 80.9 km2) ta' meded tas-siġar taż-żnuber huma protetti. Varjetà ta' speċijiet tal-annimali jissodisfaw il-ħtiġijiet għall-ikel, għall-kenn, għall-bejtiet u għat-tgħammir fil-meded tas-siġar taż-żnuber. Fil-meded tas-siġar taż-żnuber spiss ikun hemm il-bulebbieta, l-alwetti tal-mergħat tal-Lvant (*Sturnella magna*), il-kaċċamenduli (*Lanius ludovicianus*), il-grakkji u t-tordi tat-Tramuntana (*Mimus polyglottos*). F'dan il-ħabitat jgħixu wkoll l-orsijiet suwed u l-panteri ta' Florida.

### Ċipress u mangrovji

Is-siġar taċ-ċipress huma koniferi li adattaw biex jgħixu fl-ilma ħelu. Jikbru fi strutturi kumpatti msejħa koppli taċ-ċipress u bi zkuk twal fuq il-ġebla tal-ġir. Il-livelli tal-ilma jistgħu jvarjaw ferm madwar il-koppli taċ-ċipress, għalhekk iċ-ċipress jiżviluppa "rkopptejn" li joħorġu mill-ilma lejn l-għoli biex jipprovdu l-ossiġenu lis-sistemi tal-għeruq. Is-siġar taċ-ċipress nani jikbru f'żoni iktar nexfin b'ħamrija iktar fqira. L-epifiti, bħall-bromelidi, il-muski Spanjoli (*Tillandsia usneoides*), l-orkidej u l-felċi jikbru fuq il-friegħi u z-zkuk tas-siġar taċ-ċipress. Fil-Park Nazzjonali ta' Everglades jgħixu 25 speċi ta' orkidej. Is-siġar taċ-ċipress għoljin jipprovdu postijiet eċċellenti biex ibejtu l-għasafar, inkluż id-dundjani selvaġġi (*Meleagris gallopavo*), il-vellerani, ir-russetti, l-agretti, l-anhingas (*Anhinga anhinga*) u l-għasafar ta' San Martin bl-istrixxi (*Megaceryle alcyon*). Il-mammiferi fir-reġjuni bis-siġar taċ-ċipress jinkludu ċ-ċriev ta' denbhom abjad, l-iskojjattli, ir-raccoons, l-opossums, l-iskunks, il-fniek tal-artijiet bassasa, il-lontri tax-xmajjar (*Lontra canadensis*) u l-bobcats, kif ukoll ir-rodituri żgħar.

Il-mangrovji jiksu x-xtut tan-Nofsinhar ta' Florida, u xi kultant jikbru 'l ġewwa skont l-ammont ta' ilma mielaħ preżenti fi ħdan l-ekosistemi tal-Park Nazzjonali ta' Everglades. Matul is-snin iktar nexfin meta inqas ilma ħelu jnixxi lejn il-kosta, il-mangrovji jitfaċċaw qalb il-pjanti tal-ilma ħelu. Meta x-xita tinżel qliel, il-ħaxix twil u pjanti oħra tal-ilma ħelu jkunu preżenti iktar qrib il-kosta. Tliet speċijiet ta' mangrovji — il-mangrovji ħomor (*Rhizophora mangle*), suwed (*Avicennia germinans*) u bojod (*Laguncularia racemosa*) — jistgħu jinstabu fil-Park Nazzjonali ta' Everglades. B'tolleranza kbira għall-ilma mielaħ, għall-irjieħ, għall-mareat estremi, għat-temperaturi għoljin u għall-ħamrija mtajna, il-mangrovji adattaw ruħhom sew għall-kundizzjonijiet estremi. Huma jservu bħala żoni tat-tkabbir ta' bosta speċijiet tal-baħar u għasafar. Il-mangrovji huma wkoll l-ewwel difiża ta' Florida kontra l-forzi qerrieda tal-uragani, peress li jassorbu l-ilmijiet tal-għargħar u jipprevjenu l-erożjoni kostali. Is-sistema tal-mangrovji fil-Park Nazzjonali ta' Everglades hija l-ikbar sistema kontinwa ta' mangrovji fid-dinja.

Fi ħdan is-sistemi tal-mangrovji ta' Florida jgħixu 220 speċi ta' ħut, u varjetà ta' granċijiet, ċkal, gambli, molluski u invertebrati oħra, li jservu bħala s-sors prinċipali ta' ikel għal bosta għasafar. Għexieren ta' speċijiet ta' għasafar jużaw il-mangrovji bħala żoni tat-tkabbir u mħażen tal-ikel, fosthom il-pellikani, il-blonġuni, ir-russetti tat-tliet kuluri (*Egretta tricolor*), il-gawwin, iċ-ċirlewwi, l-isqra u l-astuni, kif ukoll għasafar tas-siġar bħad-daqquqi tal-mangrovji (*Coccyzus minor*), il-vjolini sofor (*Dendroica petechia*) u l-ħamiem ta' rashom bajda (*Patagioenas leucocephala*). Il-mangrovji jsostnu wkoll 24 speċi ta' anfibji u rettili, u 18-il speċi ta' mammiferi, inkluż il-fkieren il-ħodor (*Chelonia mydas*), il-fkieren tal-munqar (*Eretmochelys imbricata*) u l-baqra tal-baħar tal-Indji tal-Punent (*Trichechus manatus*) fil-periklu.

### Artijiet baxxi kostali
L-artijiet baxxi jew prateriji kostali huma mraġ tal-ilma mielaħ li jassorbu l-ilma baħar meta jogħla jew l-ilma ħelu meta x-xita tinżel qliel. L-għargħar iseħħu matul l-uragani u l-maltempati tropikali, meta l-ilma tal-oċean jista' jogħla b'diversi piedi 'l fuq mill-art. Staġuni b'ħafna xita wkoll jistgħu jikkawżaw l-għargħar, meta x-xita mit-Tramuntana tnixxi fil-Park Nazzjonali ta' Everglades. Ftit siġar jistgħu jifilħu għall-kundizzjonijiet ta' dan ir-reġjun, iżda l-pjanti —sukkulenti bħas-sogħda u s-salikornja — jittolleraw il-melħ, l-ilma salmastru u l-kundizzjonijiet ta' deżert. L-annimali f'din iż-żona jiddependu fuq l-ammont ta' ilma preżenti, iżda l-iktar annimali li jinstabu jinkludu l-għammiela tal-Kap Sable (*Ammodramus maritimus mirabilis*), l-astuni wikkiela tal-bebbux ta' Everglades (*Rostrhamus sociabilis*), iċ-ċikonji tal-boskijiet (*Mycteria americana*), is-sriep indigo tal-Lvant (*Drymarchon couperi*), u mammiferi żgħar bħall-firien, il-ġrieden u l-fniek.

### Ekosistemi tal-baħar u tax-xmajjar

L-ikbar korp tal-ilma fi ħdan il-park hija l-Bajja ta' Florida, li hija estiża mill-artijiet bassasa tal-mangrovji tax-xifer tan-Nofsinhar tal-art kontinentali sa Florida Keys. Ikta minn 800 mil kwadru (2,100 km2) ta' ekosistemi tal-baħar jinsabu f'din il-medda. Il-qroll, l-isponoż u l-ħaxix tal-baħar iservu bħala postijiet imkennija u ikel għall-krustaċji u għall-molluski, li mbagħad huma s-sors primarju ta' ikel għall-annimali tal-baħar ikbar. Il-klieb il-baħar, ir-rajja u l-barrakudi jgħixu wkoll f'din l-ekosistema. Il-pellikani, l-għasafar tax-xatt, iċ-ċirlewwi u l-għasafar bil-munqar imqass (*Rynchops niger*) huma fost l-għasafar li jżuru x-xtut tal-park. Il-bajja għandha wkoll il-popolazzjoni residenti tagħha ta' dniefel geddumhom qasir (*Tursiops truncatus*).

Il-bosta baċiri tal-bajja huma sseparati permezz ta' depożiti tar-ramel li jservu bħala postijiet tajbin ħafna għas-sajd rikreattiv għall-isnook (*Centropomus undecimalis*), għar-redfish (*Sciaenops ocellatus*), għat-trota tal-baħar tat-tikek (*Cynoscion nebulosus)*, għat-tarpon (*Megaflops atlanticus),* għall-bonefish (*Albula vulpes)* u għall-permit (*Trichinous falcatus)*, kif ukoll għall-isnapper (Lutjanus campechanus), għall-bluegill (Lepomis macrochirus) u għall-ispnotta. L-għasafar karadriformi bħall-paletti roża (*Platalea ajaja*), l-agretti ħamranija (*Egretta rufescens*), u r-russetti bojod (*Ardea herodias occidentalis*) għandhom subpopolazzjonijiet uniċi li huma ristretti l-iktar għall-Bajja ta' Florida. Speċijiet oħra ta' għasafar jinkludu l-ajkli tal-Amerki, il-marguni u l-arpi. Il-mammiferi tul il-kosta jinkludu r-raccoons, l-opossums, il-bobcats u l-iskojjattli volpi.

## Storja umana

### Popli nattivi

Il-bniedem x'aktarx li għex għall-ewwel darba fir-reġjunt tan-Nofsinhar ta' Florida madwar 10,000 sa 20,000 sena ilu. Żewġ tribujiet ta' Amerikani Nattivi żviluppaw max-xifer tan-Nofsinhar tal-peniżola: it-Tequesta kienu jgħixu fin-naħa tal-Lvant u l-Calusa, b'popolazzjoni ferm ikbar, kienu jgħixu fin-naħa tal-Punent. Il-medda li issa hija l-Park Nazzjonali ta' Everglades kienet isservi bħala konfini naturali bejniethom. It-Tequesta kienu jgħixu f'komunità kbira unika qrib il-bokka tax-xmara Miami, filwaqt li l-Calusa kienu jgħixu fi 30 villaġġ. Iż-żewġ tribuhiet ivvjaġġaw fi ħdan il-Park Nazzjonali ta' Everglades iżda qajla għexu 'l ġewwa, u baqgħu jgħixu l-iktar mal-kosta.Id-dieta taż-żewġ gruppi kienet tikkonsisti l-iktar minn qxur tal-baħar u ħut, mammiferi żgħar, mammiferi kbar, u pjanti selvaġġi. Peress li kellhom aċċess biss għall-ġebla tal-ġir ratba, il-biċċa l-kbira tal-għodod tal-Amerikani Nattivi fir-reġjun kienu magħmula mill-qxur tal-baħar, mill-għadam, mill-injam, u mis-snien tal-annimali; is-snien tal-klieb il-baħar kienu jintużaw bħala xfafar, u l-qasab ippuntat kien jintuża bħala vleġeġ u lanez. Hemm tumbati tal-qxur tal-baħar li għadhom jeżistu sal-lum fi ħdan il-park, u b'hekk l-arkeologi u l-antropologi għandhom evidenza tal-materja prima disponibbli għall-popli indiġeni għall-kostruzzjoni tal-għodod. L-esploraturi Spanjoli, mal-ewwel kuntatt magħhom, stmaw li t-Tequesta kienu jammontaw għal madwar 800 ruħ, u l-Calusa għal madwar 2,000 ruħ; is-Servizz tal-Parks Nazzjonali jirrapporta li x'aktarx kien hemm madwar 20,000 Amerikan nattiv jgħix fil-medda tal-park jew fil-qrib meta l-Ispanjoli għamlu kuntatt fl-aħħar tas-seklu 16. Il-Calusa kienu jgħixu f'saffi soċjali u kienu kapaċi joħolqu kanali, tumbati tal-ħamrija u tumbati tal-qxur tal-baħar. Il-Calusa kienu kapaċi wkoll jirreżistru t-tentattivi ta' konkwista tal-Ispanjoli.L-Ispanjoli għamlu kuntatt ma' dawn is-soċjetajiet u stabbilew missjonijiet iktar lejn it-Tramuntana, qrib il-Lag ta' Okeechobee. Fis-seklu 18, l-invażuri inkorporaw il-ftit Tequesta li kien għad fadal fil-popolazzjoni tagħhom. La t-Tequesta u lanqas il-Calusa ma baqgħu jeżistu wara l-1800. Il-mard, il-gwerer u l-qbid għall-iskjavitù kienu r-raġunijiet wara l-qerda taż-żewġ gruppi. L-unika evidenza tal-eżistenza tagħhom fi ħdan il-konfini tal-park huma sensiela ta' tumbati tal-qxur tal-baħar li nbnew mill-Calusa.

Fl-ewwel nofs tas-seklu 19, l-Indjani Spanjoli u l-Muspas bdew jgħixu fin-Nofsinhar ta' Florida. Fl-istess żmien, skjavi Afrikani maħruba, u Indjani oħra mit-Tramuntana ta' Florida spostati minħabba l-gwerra, iffurmaw il-ġens Seminole taż-żona. Wara tmiem il-gwerer Seminole fl-1842, il-ġens Seminole ffaċċja r-rilokazzjoni lejn it-territorju Indjan qrib Oklahoma. Ftit mijiet ta' kaċċaturi u insedjaturi Seminole kienu jgħixu f'din li llum il-ġurnata hija r-Riżerva Nazzjonali taċ-Ċipress il-Kbir, biex jaħarbu l-emigrazzjoni sfurzata lejn il-Punent. Uħud mill-Ispanjoli Indjani li kien għad fadal intbagħtu lejn it-territorju Indjan mal-ġens Seminole. Mill-1859 sal-ħabta tal-1930, is-Seminole u l-Miccosukee għexu f'iżolament relattiv, u kienu jaqilgħu l-għajxien tagħhom permezz tal-kummerċ. Fl-1928, bdew l-istħarriġ u l-kostruzzjoni tul il-Mogħdija ta' Tamiami, mal-fruntiera tat-Tramuntana tal-Park Nazzjonali ta' Everglades. It-triq qasmet il-Park Nazzjonali ta' Everglades u introduċiet ftit traffiku kostanti ta' insedjaturi ta' karnaġjon bajda fil-park.

Xi membri tat-tribujiet Miccosukee u Seminole għadhom jgħixu fi ħdan il-konfini tal-park. Il-ġestjoni tal-park tinkludi l-approvazzjoni ta' politiki u ta' proċeduri ġodda mir-rappreżentanti tribali "b'tali mod li jkunx hemm kunflitt mal-iskop tal-park".

### Insedjamenti Amerikani

Wara tmiem il-Gwerer tas-Seminole, l-Amerikani bdew jinsedjaw punti iżolati tul il-kosta f'dak li issa jagħmel parti mill-park, mill-Għaxart Elef Gżejjer sal-Kap Sable. Żviluppaw komunitajiet fuq l-ikbar żewġ meded ta' art niexfa fl-inħawi, fuq il-Gżira ta' Chokoloskee u fi Flamingo fil-Kap Sable, u fit-tnejn li huma ġew stabbiliti uffiċċji postali fil-bidu tas-snin 90 tas-seklu 19. Il-Gżira ta' Chokoloskee hija tumbata tal-qxur tal-baħar għolja madwar 20 pied (6 metri) matul eluf ta' snin ta' okkupazzjoni mill-Calusa. L-insedjamenti fil-Gżira ta' Chokoloskee u fi Flamingo ntużaw bħala ċentri kummerċjali għal popolazzjonijiet żgħar ta' bdiewa, sajjieda u persuni li kienu jaħarqu l-karbonju fl-Għaxart Elf Gżejjer. Iż-żewġ insedjamenti u ż-żoni abitati iktar iżolati setgħu jintlaħqu biss bid-dgħajsa sas-seklu 20 sew. Il-Belt ta' Everglades, fuq l-art kontinentali qrib il-Gżira ta' Chokoloskee, gawdiet minn perjodu ta' prosperità, meta fil-bidu tal-1920 kienet il-kwartieri ġenerali tal-kostruzzjoni tal-Mogħdija ta' Tamiami. Triq imħarbta mill-Belt ta' Florida kienet tagħti għal Flamingo fl-1922, filwaqt li pont finalment ikkollega l-Gżira ta' Chokoloskee mal-Belt ta' Everglades fuq l-art kontinentali fl-1956.

Wara li ġie stabbilit il-park, l-inħawi ta' Flamingo ġew inkorporati fil-park bħala ċentru għall-viżitaturi.

### Żvilupp u konservazzjoni tal-art

Saru diversi tentattivi ta' drenaġġ u ta' żvilupp tal-medda ta' Everglades fis-snin 80 tas-seklu 19. L-ewwel kanali li nbnew f'Everglades ma tantx għamlu ħsara lill-ekosistema, għaliex ma kinux kapaċi jwettqu d-drenaġġ tal-biċċa l-kbira tal-medda. Napolean Bonaparte Broward ibbaża l-maġġoranza tal-kampanja tiegħu tal-1904 biex isir gvernatur biex jispjega kif id-drenaġġ kien joħloq "L-Imperu ta' Everglades". Broward ordna d-drenaġġ li seħħ bejn l-1905 u l-1910, u rnexxielu biżżejjed biex l-iżviluppaturi tal-art ibigħu xi rqajja' għal $30 kull akru, jiġi insedjat ir-raħal ta' Davie, u jiġu żviluppati r-reġjuni fil-kontej ta' Lee u ta' Dade. Il-kanali kklerjaw ukoll l-ilma biex jinħolqu l-għelieqi agrikoli għat-tkabbir tal-kannamiela.

Fis-snin 20 tas-seklu 20, tkabbir fil-popolazzjoni fin-Nofsinhar ta' Florida ħoloq it-tkabbir tal-art ta' Florida, li ġiet deskritta mill-awtur Michael Grunwald bħala "ġennata". L-art inbigħet qabel ma nbew id-djar jew l-istrutturi fuqha u f'xi każijiet qabel ma tlestew il-pjanti għall-kostruzzjoni. Is-sidien tal-art ġodda, ħerqana li jiksbu ritorn tajjeb fuq l-investimenti tagħhom, malajr bnew id-djar u rħula żgħar fuq l-art li saritilha drenaġġ reċenti. Is-siġar tal-mangrovji tul il-kosta tneħħew għal veduti aħjar u ġew sostitwiti bis-siġar tal-palm b'għeruq baxxi. Il-Korp tal-Inġiniera tal-Armata tal-Istati Uniti beda l-kostruzzjoni ta' kanali ikbar biex jikkontrolla ż-żieda fil-livell tal-ilma f'Everglades. Madankollu, il-Lag ta' Okeechobee baqa' jitla' u jinżel, ir-reġjun inkesa bix-xita, u l-pjanifikaturi tal-bliet baqgħu jitħabtu mal-ilma. L-Uragan ta' Miami tal-1926 ikkawża l-falliment tal-kontroll tal-livell tal-Lag ta' Okeechobee; mijiet ta' nies fin-Nofsinhar tal-lag għerqu. Sentejn wara, l-Uragan ta' Okeechobee tal-1928 ħalla warajh 2,500 persuna mejta meta l-Lag ta' Okeechobee reġa' far. Il-politiċi li ddikjaraw li r-reġjun tal-Park Nazzjonali ta' Everglades ma kienx abitabbli ġew imsikkta meta ħajt ta' erba' sulari, id-Diga ta' Herbert Hoover, inbniet madwar il-Lag ta' Okeechobee. Dan il-ħajt effettivament qata' s-sors tal-ilma minn Everglades.Wara l-kostruzzjoni tal-ħajt, in-Nofsinhar ta' Florida ġarrbet nixfa qalila tant li kkawżat nirien naturali serji fl-1939. L-influss tal-bnedmin kellu effett ta' detriment fuq il-pjanti u l-annimali tar-reġjun meta s-siġar *Melaleuca* (*Melaleuca quinquenervia*) ġew introdotti biex jgħinu fid-drenaġġ, flimkien mas-siġar taż-żnuber tal-Awstralja li tħawwlu mill-iżviluppaturi bħala paraventi. Is-siġar tar-reġjun ġew devastati għall-provvisti tal-injam. L-alligaturi, l-għasafar, iż-żrinġijiet u l-ħut ġew ikkaċċjati fuq skala kbira. Popolazzjonijiet sħaħ ta' għasafar karadriformi ġew maqtula bit-tiri għar-rix tagħhom, li ntużaw f'xedd l-irjus tan-nisa fil-bidu tas-seklu 20. L-ikbar impatt li l-bniedem kellu fuq ir-reġjun kien id-devjazzjoni tal-ilma lil hinn mill-Everglades. Il-kanali saru iktar profondi u twessgħu, u l-livelli tal-ilma naqsu b'mod drammatiku u kkawżaw ħerba fis-sistemi interdipendenti tal-ikel. L-ilma mielaħ ħa post l-ilma ħelu fil-kanali, u sal-1997 ix-xjenzati nnotaw li l-ilma mielaħ kien qed jiskula fl-Akwifer ta' Biscayne, is-sors tal-ilma tan-Nofsinhar ta' Florida.Fis-snin 40 tas-seklu 20, Marjory Stoneman Douglas, kittieba freelance u eks ġurnalista ta' *The Miami Herald*, bdiet tirriċerka l-Everglades għal servizz dwar ix-xmara Miami. Hija studjat l-art u l-ilma għal ħames snin u ppubblikat *The Everglades: River of Grass* fl-1947, fejn iddeskriviet l-inħawi b'dettall kbir, u inkludiet kapitlu dwar l-għibien tiegħu. Hija kitbet: "Dak li qabel kien xmara ta' ħaxix u ilma ħelu li kien ta s-sens, il-ħajja u l-uniċità lil din iż-żona ġeografika enormi tul is-sekli meta l-bniedem ma kienx preżenti hawnhekk, b'ġest kaotiku wieħed ta' rgħiba, injoranza u ġenn, sar xmara ta' nar". Il-ktieb bigħ 500,000 kopja mill-pubblikazzjoni tiegħu, u d-dedikazzjoni kontinwa ta' Douglas għall-ekoloġija u għall-konservazzjoni wasslet biex titlaqqam bħala s-"Sinjura l-Kbira tal-Everglades", in-"Nanna tal-Everglades" u "l-anti-Krist" għall-mod uniku tagħha kif kienet tagħmel enfasi għas-skapitu ta' xi interessi politiċi. Hija stabbiliet organizzazzjoni msejħa Ħbieb tal-Everglades, u kienet il-president tagħha; inizjalment din l-organizzazzjoni kienet maħsuba biex tipprotesta kontra l-kostruzzjoni proposta ta' jetport fl-1968. L-organizzazzjoni laħqet l-għan tagħha, kibret għal iktar minn 4,000 membru, u saħħet l-impenn tagħha favur il-preservazzjoni tal-Everglades. Douglas kitbet u tkellmet dwar l-importanza tal-Everglades sal-mewt tagħha ta' 108 snin fl-1998.

## Tmexxija u amministrazzjoni

Il-Park Nazzjonali ta' Everglades kellu 19-il sovraintendent minn mindu sar park fl-1947. L-ewwel sovraintendent tal-park, Daniel Beard (1947-1958), kien ukoll l-iżjed wieħed li dam. Wara s-sovraintendent Beard, Warren F. Hamilton ħa postu bejn l-1958 u l-1963, segwit minn Stanley C. Joseph (1963-1966), Roger W. Allin (1966-1968), John C. Raftery (1968-1970), Joseph Brown (1970-1971), Jack E. Stark (1971-1976), John M. Good (1976-1980), John M. Morehead (1980-1986), Marueen E. Finnerty (Aġent Sovraintendent, 1986), Michael V. Finley (1986-1989), Robert L. Arnberger (Aġent Sovraintendent, 1989), Robert S. Chandler (1989-1992), Dick Ring (1992-2000), Marueen E. Finnerty (2000-2003), Dan Kimball (2004-2014), Shawn Benge (Aġent Sovraintendent, 2014), Bob Krumenaker (Aġent Sovraintendent, 2014-2015), u Pedro Ramos, li nħatar fl-2015.

Il-park tqiegħed fir-Reġjun Amministrattiv I fl-1937, meta ġew stabbiliti r-reġjuni għall-ewwel darba. Ir-Reġjun Amministrattiv I sar ir-Reġjun tax-Xlokk fl-1962, u ġie ristrutturat fiż-Żona tax-Xlokk fl-1995. Ir-reġjuni fuq ġewwa unifikati u organizzati mill-ġdid wasslu biex il-park jiddaħħal fir-Reġjun 2 il-ġdid.

## Sit ta' Wirt Dinji

Il-Park Nazzjonali ta' Everglades ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1979.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (viii)** "Eżempju straordinarju li jirrappreżenta stadji importanti tal-istorja tad-dinja, inkluż it-trapass tal-ħajja, il-proċessi ġeoloġiċi kontinwi sinifikanti fl-iżvilupp tat-tipi differenti ta' art, jew il-karatteristiċi ġeomorfiċi jew fiżjografiċi sinifikanti"; il-**kriterju (ix)** "Eżempju straordinarju li jirrappreżenta proċessi ekoloġiċi u bijoloġiċi kontinwi sinifikanti fl-evoluzzjoni u fl-iżvilupp ta' ekosistemi u ta' komunitajiet ta' pjanti u ta' annimali terrestri, tal-ilma ħelu, kostali u tal-baħar"; u l-**kriterju (x)** "Post fejn hemm l-iktar ħabitats naturali importanti u sinifikanti għall-konservazzjoni fil-post tad-diversità bijoloġika, inkluż fejn hemm speċijiet mhedda ta' valur universali straordinarju mill-perspettiva tax-xjenza jew tal-konservazzjoni".

## Referenzi