Hector Berlioz

**Louis Hector Berlioz** (11 ta' Diċembru, 1803 – 8 ta' Marzu, 1869) kien kompożitur Romantiku Franċiż, magħruf l-iżjed għaż-żewġ kompożizzjonijiet, *Symphonie Fantastique* (li ndaqqet għall-ewwel darba fl-1830) u l-*Grande Messe des Morts (Requiem)*. Ta kontribut mill-ikbar fl-iżvilupp tal-orkestra moderna bix-xogħol tiegħu *Trattat fuq l-Istrumentazzjoni* u bl-użu ta' orkestri enormi, li xi minn daqqiet kien ikun fihom aktar minn 1000 mużiċista. Mill-banda l-oħra, ikkompona xi 50 kanzunetta għall-vuċi u l-pjanu. 

## Bijografija

Berlioz twieled Franza, La Côte-Saint-André fid-"département" ta' Isère, bejn Lyon u Grenoble. Berlioz ma bediex jistudja l-mużika sa meta kellu tnax-il sena, meta beda jikteb kompożizjonijiet u arranġamenti żgħar. B'kuntrast mal-kompożituri l-oħra ta' żmienu, ma kienx xi tifel prodiġju u qatt ma kien tgħallem idoqq il-pjanu, għalkemm bħala tifel kien idoqq il-flawt u l-kitarra. Missieru kien tabib u studjuż. Meta kellu tmintax, bagħtuh Pariġi biex jistudja l-mediċina imma ma kellu l-ebda interess fiha. Minkejja d-diżapprovazzjoni ta' missieru, telaq l-istudji mediċi biex isegwi karriera fil-mużika. Fl-1826 beda jattendi il-*Conservatoire de Paris* biex jistudja l-kompożizzjoni taħt Jean-François Lesueur. Wara erba' snin biss, fl-1830, Berlioz rebaħ il-"Prix de Rome".

Berlioz jgħidu li kien romantiku minn natura u li kien iħoss emozzjoniet qawwija tant li kien jinfaqa' jibki meta jisma' ċerti passaġġi minn Virġilju, Shakespeare, u Beethoven. Din il-karatteristika tidher ukoll fir-rumanzi li kellu u l-iżjed l-imħabba għall-attriċi Shakespearjana Irlandiża Harriet Constance Smithson. Din l-attriċi kienet l-ispirazzjoni għas-*Symphonie fantastique* (Sinfonija fantastika) li kkompona fl-1830, tliet snin biss wara l-mewt ta' Beethoven. Din is-sinfonija mill-ewwel kienet meqjusa mill-udjenzi Pariġini bħala oriġinali mill-iżjed, sorprendenti ħafna u mimlija ħajja waqt li n-natura awtobijografika tagħha dak iż-żmien kienet ikkunsidrata sensazzjonali. Smithson dehrilha li l-ittri ta' Berlioz biex jintroduċi ruħu kienu appassjonati wisq u fil-bidu minħabba fihom irrefjutat l-imħabba tiegħu. Fl-aħħar, meta mar lura Pariġi wara sentejn studju Ruma, iltaqa' ma' Smithson wara li attendit kunċert tas-*Symphonie Fantastique*. Minn-noti tal-kompożitur hi ndunat li s-sinfonija kienet deskrizzjoni tal-iżvilupp ta' mħabbtu lejha u wara, fl-1833, iżżewġitu. Fit-tieġ Franz Liszt kien xhud u Heinrich Heine kien wieħed mill-mistednin. Kellhom tifel wieħed jismu Louis Berlioz, li twieled fl-1834. Berlioz u martu nfirdu fl-1844 imma Berlioz baqa' jtiha l-manteniment u jżurha sa mewtha fl-1854. Wara l-mewt ta' martu Berlioz iżżewweġ 'l Marie Recio, kantanta li kienet ivvjaġġjat u għexet miegħu għal tlettax-il sena qabel. Hu kien jammetti li żżewwiġha iżjed bħala dmir milli għall-imħabba. 

F'ħajtu, barra li kien famuż bħala kompożitur, Berlioz kien magħruf ukoll bħala surmast tal-orkestra. Għamel vjaġġi lejn il-Ġermanja, l-Ingilterra u r-Russja, fejn mexxa opri u mużika sinfonika, tiegħu u ta' haddieħor. Niccolò Paganini, il-'virtuoso' tal-vjolin u kompożitur, ta kommisjoni 'l Berlioz biex jikkomponi kunċert għall-vjola, li hu xtaq li jkun l-ewwel wieħed li jdoqqu bħala soloista. Ir-riżultat kien is-sinfonija għall-vjola u orkestra, *Harold en Italie*. 

Meta Paganini ra l-ewwel abbozzi ta' dan ix-xogħol, biddel il-ħsieb u qal li xtaq idoqq il-ħin kollu matul is-sinfonija. Għalkemm Paganini ma ħax parti fil-premiere ta' dan ix-xogħol, fil-memoirs ta' Berlioz insibu li meta Paganini sema' s-sinfonija, intefa' għar-rkubtejh quddiem Berlioz, quddiem l-orkestra kollha u ddikjarah ġenju. L-għada tah rigal ta' 20,000 frank. B'din is-somma flus Berlioz seta' jħallas id-dejn ta' Harriet u tiegħu u jieqaf mix-xogħol ta' kritika biex jikkonċentra fuq il-kompożizzjoni tas-sinfonija drammatika, *Roméo et Juliette* għall-vuċijiet, kor u orkestra. Iżjed tard f'ħajtu Berlioz kien jgħid li fost il-kompożizzjoniet tiegħu *Roméo et Juliette* kienet waħda mill-favoriti. Imma kien jikkonsidra r-*Requiem* bħala l-aħjar opra tiegħu. Din kienet suċċess kbir Franza u barra, mhux bħax-xogħol importanti vokali tiegħu ta' iżjed tard pereżempju *La Damnation de Faust* u *Les Troyens*, li kienu fjaski kommerċjali. 

Berlioz immantena ż-żewġ familji li kellu bil-kitba ta' kritika mużikali f'publikazzjonijiet Pariġini, l-iżjed f*'Le Journal des Debats*, għal fuq minn tletin sena. Ħareġ erba' kotba f'ħajtu u l-"Memoirs" tiegħu dehru wara mewtu. 

Berlioz kien parti importanti mill-moviment Romantiku Franċiż. Fost ħbiebu kien hemm kittieba bħal Alexandre Dumas, père, Victor Hugo, u Honoré de Balzac. Wara, Théophile Gautier kiteb, "Jidhirli li Hector Berlioz ma' Hugo u Delacroix, jifforma it-Trinità tal-Arti Romantika."

Hector Berlioz hu midfun fis-Cimetiere de Montmartre maż-żewġ nisa tiegħu, Harriet (mietet 1854) u Marie (mietet 1862).

## Il-Legat

Għalkemm Franza il-mużika ta' Berlioz ma kinetx stmata matul parti kbira tas-seklu dsatax, hi meqjusa bħala influwenzja qawwija fl-iżvilupp tal-forma sinfonika, strumentazzjoni u d-deskrizzjoni bil-mużika ta' ideat programmatiċi, il-karatteristiċi ċentrali tar-romantiċiżmu mużikali. Fi żmienu kien meqjus modern ħafna u huwa, Wagner u Liszt huma meqjusa bħala t-trinità prinċipali tar-romantiċiżmu progressiv tas-seklu dsatax. Richard Pohl, il-kritiku Germaniż fin-*Neue Zeitschrift für Musik sejjaħ* 'l Berlioz "pijunir tassew", Liszt kien jappoġġjah u jdoqq il-mużika tiegħu b'ħafna entużjażmu, u Wagner stess, wara li għall-ewwel kien esprima riżervazzjonijiet serji fuq Berlioz, kiteb 'l Liszt jgħidlu: "aħna, Liszt, Berlioz u Wagner, aħna tlieta ndaqs, imma rridu noqogħdu attenti li ma ngħidulux hekk." Kif jindika Wagner, Berlioz stess ma kinetx tinteressah l-idea ta' dik li kienu jsejħulha "La Musique du Passé", u jidher ċar li kien influwenza lil Liszt u 'l Wagner (u 'l-kompożituri li kienu jħarsu 'l quddiem) għalkemm qatt wera' ammirazzjoni għax-xogħol tagħhom. Ir-rimarka ta' Wagner tissuġġerixxi wkoll li kien hemm nazzjonaliżmu qawwi fost il-Kompożituri Ewropej ta' dak iż-żmien fuq iż-żewġ naħat tax-xmara Renu.

## Influenzi
Berlioz kellu mħabba kbira għall-letteratura, u ħafna mill-aħjar kompożizzjonijiet tiegħu kienu ispirati minn xogħolijiet letterarji. Fis-*Symphonie Fantastique*, Berlioz kien parzjalment ispirat mill-“Confessions of an English Opium-Eater” ta' Thomas de Quincey. Għal *La damnation de Faust*, Berlioz ħa idejat mill-*Faust* ta' Goethe; għal *Harold in Italy*, ħa idejat minn *Childe Harold* ta' Byron; għal *Benvenuto Cellini*, uża l-awtobijografija ta' Cellini stess. Għal *Roméo et Juliette*, Berlioz naturalment uża *[[Romeo u Ġuljetta]]* ta' Shakespeare. Il-"magnum opus" tiegħu, l-opra monumentali *Les Troyens*, Berlioz ibbażha fuq il-poema epiku ta' Virġilju, *[[Enejde|Enejdi]] (Aeneis)*. Fl-aħħar opra, l-opra buffa *Béatrice et Bénédict*, Berlioz kiteb librett ibbażat ftit jew wisq fuq *Much Ado About Nothing* ta' Shakespeare. Fil-kompożizzjoni *Tristia* għall-orkestra u l-kor, ħa l-inspirazzjoni minn *Hamlet* ta' Shakespeare.

Fil-mużika l-ikbar influwenza fuq Berlioz kien Beethoven li dak iż-żmien ma kienx magħruf ħafna Franza u r-rappreżentazzjoni tas-sinfonija *Eroica* Pariġi tidher li kienet punt kritiku fil-kompożizzjoni tiegħu. Wara Beethoven, Berlioz kellu rispett profond għax-xogħol ta' Gluck, Mozart, Étienne Méhul, Carl Maria von Weber u Gaspare Spontini, kif ukoll għal dak ta' Rossini, Meyerbeer u Verdi. Jidher stramb li l-avventuri tal-kontemporanji prominenti Frederic Chopin u Richard Wagner fil-kromatiżmu kellhom ftit effett fuq l-istil ta' Berlioz.

## Xogħlijiet mużikali u letterarji

### Xogħlijiet mużikali
Is-*Symphonie Fantastique* famuża għall-innovazzjoni tas-'sinfonija deskrittiva' hi meqjusa bħala l-kapolavur tiegħu. Din tikkonsisti f'ħames movimenti u bejn wieħed u ieħor tiddeskrivi l-istorja ta' Berlioz stess: "Mużiċista żagħżugħ malinkoniku u b'immaġinazzjoni qawwija, iddisprat bl-imħabba jieħu l-loppju biex jivvelena ruħu. Id-droga ma taħdimx imma titfgħu f'raqqda fil-fond fejn ikollu viżjonijiet strambi. Il-maħbuba tinbidel f'melodija rikorrenti jew 'leitmotiv' li tittormentah kull fejn imur".

Barra mis-*Symphonie Fantastique* insemmu xi xogħolijiet oħra li daż-żmien jifformaw parti regulari mir-repertoire orkestrali: Il-"légende dramatique" *La damnation de Faust* u s-"symphonie dramatique" *Roméo et Juliette* (sinfonija) (it-tnejn xogħlijiet fuq skala kbira għall-vuċijiet u l-orkestra mħalltin), iċ-ċiklu ta' kanzunetti *Les nuits d'été* (oriġinalment għall-vuċi u l-pjanu, u iżjed tard b'akkumpanjament orkestrali), is-sinfonija concertante (għall-vjola u l-orkestra) *Harold in Italy*, it-*Te Deum* kważi-liturġiku u l-oratorju *L'Enfance du Christ*.

L-udjenzi stabiliti tal-opri u l-kunċerti ma kinetx togħġobhom il-mużika nonkonformista ta' Berlioz u għalhekk kellu jtella' l-mużika tiegħu stess u jħallas hu. Dan kien piż tqil għalih finanzjarjament u emozjonalment. Kellu qalba ta' xi 1200 persuna li kienu jattendu l-mużika tiegħu fidilment, imma billi xogħlu xi minn daqqiet kien jinvolvi mijiet ta' mużiċisti, kien diffiċli li qatt jagħmel suċċess finanzjarju. Kellu juża l-abbiltà ġurnalistika tiegħu biex jaqla' x'jiekol. Bħala kritiku spirituż kien jisħaq fuq id-drammatiċità u l-espressjoniżmu fil-mużika.

### Xogħlijiet letterarji

Waqt li Berlioz kien magħruf l-iżjed bħala kompożitur, kien ukoll kittieb prolifiku u għex għal ħafna snin bil-kitba tal-kritika mużikali. Kellu stil awdaċi, vigoruż u xi mindaqqiet sarkastiku u awtoritarju. *Leljiet ma' l-Orkestra* (1852) hija satira severa tal-ħajja mużikali fil-provinċji ta' Franza fis-seklu 19. Fil-*Memoirs* (1870), Berlioz ipinġi ritratt awtorevoli tal-età Romantika mill-*punto di vista* ta' wieħed mill-protagonisti prinċipali tagħha.

Ix-xogħol pedagoġiku ta' Berlioz, *Grand traité d'instrumentation et d'orchestration moderne*, stabbilixxa l-fama tiegħu bħala mgħallem tal-orkestrazzjoni. Gustav Mahler u Richard Strauss studjaw dax-xogħol bir-reqqa u Nikolai Rimski-Korsakov, li meta kien student tal-mużika kien attenda l-kunċerti mmexxijin minn Berlioz f'Moska u f'San Pietruburgu, użah bħala bażi għall-ktieb tiegħu għall-istudenti tal-mużika. Berlioz kien magħruf bħala *l-bniedem li kkompona għal elf mużiċista* għax kien l-ewwel li uża orkestri ta' forza ġganteska, għalkemm qatt ma pprova juża din il-qawwa għal effetti frivoli jew volum u kien l-ewwel li beda jittratta l-orkestra idjomatikament u sistematikament, għalkemm hu stess ma kien jaf idoqq l-ebda strument sewwa biżżejjed. Fil-ktieb *The Great Conductors* (1967) Harold Schonberg jgħid: "L-ebda kompożitur qabel (Berlioz), u x'aktarx ħadd wara, lanqas Mahler stess, ma kellu daqshekk viżjoni tal-ħoss pur u kif joħorġu mill-orkestra. Kien jitpaxxa bil-kombinazzjonijiet tonali ġodda, bil-potenzjalità ta' kull strument, b'tip ta' super-mużika mdaqqa minn super-orkestra." 

Ix-xogħol tiegħu bħala surmast kien ta' influwenza qawwija u bla dubju, iċ-ċarezza u l-preċiżjoni tiegħu għadhom s'issa jinfluwenzaw l-iSkola Franċiża għat-tmexxija tal-orkestra.

## Kompożizzjonijiet

### Mużika sinfonika
* *Waverley* op. 1 (1826)
* *Francs-Juges* op. 3 (1826)
* *Symphonie fantastique* op. 14 (1830)
* *Le Roi Lear* (1831)
* *Rob Roy* (1832)
* *Harold en Italie* op. 16 (1834)
* *Réverie et caprice* op. 8 (1839)
* *Roméo et Juliette* (1839)
* *Grande symphonie funèbre et triomphale* op. 15 (1840)
* *Carnaval romain* op. 9 (1843)
* *Le Corsaire* op. 21 (1845)

### Opri teatrali

* *Les francs-juges* (komposta bejn l-1826 u l-1833, mhux kompluta)
* *Lélio, ou le retour à la vie*, melologu (1832)
* *Benvenuto Cellini* (1838 – l-aħħar verżjoni 1856)
* *Les Troyens* (1858) maqsuma f'żewġ partijiet li jkomplu:
** *La prise de Troye*
** *Les Troyens à Carthage*
* *Béatrice et Bénédict* (1862 - ibbażata fuq *Ħafna Storbju għal Xejn* ta' Shakespeare)

### Mużika vokali sagra
* Grande messe des morts (requiem)
* L'enfance du Christ
* Resurrexit
* Tantum ergo
* Te Deum
* Veni Creator
### Mużika vokali profana

* Scène Héroique sur la révolution Grecque
* La mort d'Orphée
* Huit scènes de Faust
* Meditation religieuse
* Le cinq mai
* Sara la baigneuse
* Hymne à la France
* Chants des chemins de Fer
* L'impériale (Le dix décembre)
* Herminie
* La mort de Cléopatre
* Le ballet des Ombres
* Chant guerrier
* Chanson à boire
* Le chant des Bretons
* la menace des Francs
* Prière du matin
* Hymne pour la consecration su noveau tavernacle
* Le temple universel
* Le dépit de la bergère
* Le maure jaloux
* Pleure pauvre Colette
* Toi qui l'aimas verse des pleurs
* Amitié, reprends ton empìre
* Le montagnard exilé
* Canon libre à la quinte, à deux voix
* Hélène
* Chant sacrée
* La belle voyageuse
* Le coucher du Soleil
* L'origine de la Harpe
* Adieu Bessy
* Elégie en prose
* La captive
* Je crois en vous
* Les champs
* Nuits d'été
* Premiers transports
* La belle Isabeau
* Zaide
* Le chasseur danois
* La mort d'Ophélie
* Petit oiseau
* Le trébuchet

### Oħrajn

* Irlanda (ġabra ta' melodiji għal vuċi waħda u żewġ vuċijiet) 
* Fleurs des Landes
* Tristia
* Trois morceaux pour l'orgue
* Feulliets d'album
* Vox Populi
* La fuite en Égypte
* L'invitation à la valse ta' Weber strumentata minn Berlioz
* La marseillaise ta' Rouget de l'isle strumentata minn Berlioz
* La marche marocaine ta' Leopold de Mayer strumentata minn Berlioz