Piero Angela

**Piero Angela** OMRI (pronunzja bit-Taljan: [ˈpjɛːro ˈandʒela]; twieled fit-22 ta' Diċembru 1928 – miet fit-13 ta' Awwissu 2022) kien preżentatur televiżiv, ġurnalist xjentifiku, kittieb u pjanist Taljan.

Huwa beda bħala ġurnalist tar-radju, imbagħad sar korrispondent barrani, u stabbilixxa lilu nnifsu bħala x-xandar tal-aħbarijiet tar-RAI. Huwa magħruf l-iktar bħala l-ħallieq u l-preżentatur ta' programmi tax-xandir immudellati fuq id-dokumentarji tal-BBC u ta' David Attenborough, li kemm-il darba ġie mqabbel miegħu, kif ukoll għall-ġurnaliżmu xjentifiku tiegħu ppubblikat f'bosta pubblikazzjonijiet.

Angela kiteb tlieta u tletin ktieb, li bigħu iżjed minn tliet miljun kopja, ingħata bosta lawrji onorarji, għamel iktar minn sittin dokumentarju u mijiet ta' episodji televiżivi, rebaħ seba' Telegatti u rebaħ il-premju tal-preżentazzjoni tat-televiżjoni nazzjonali tmien darbiet.

## Ħajja bikrija
Angela twieled f'Torino, iben Nella Maglia u Carlo Angela, tabib anti-Faxxist, li ngħata l-Medalja tal-"Ġusti fost in-Nazzjonijiet" fid-29 ta' Awwissu 2001.

Meta kellu sena Angela kważi miet b'polmonite. Diversi snin wara saritlu rikostruzzjoni ta' sieq miksura mingħajr il-loppju u meta kellu 12-il sena saritlu operazzjoni tal-appendiċite; l-intervent kirurġiku dam sagħtejn u nofs minħabba xi kumplikazzjonijiet.

Huwa attenda l-liċeo klassiku f'Torino.

Piero Angela kiteb li r-razzjonalità għallimielu missieru. Skont il-kollega tiegħu Gigi Marzullo "l-awtokontroll perfett tiegħu u d-dħulija simpatika tiegħu huma riflessjoni tan-natura mistħija tiegħu u huma parti mill-kodiċi ġenetiku tal-edukazzjoni tal-Piemonte fir-razzjonalità u t-tolleranza". Angela kien imur tajjeb fi kważi l-istudji kollha tiegħu, iżda kien jagħmel il-minimu tax-xogħol meħtieġ. Angela qal li ngħata "edukazzjoni rigoruża tal-Piemonte: riġida ħafna, bi prinċipji stretti ħafna, inkluż dak tad-diffidenza, fejn qatt ma titfanfar". Angela kiteb dan li ġej b'referenza għall-edukazzjoni skolastika tiegħu:

"Personalment, tassew kont niddejjaq l-iskola u ma kontx student tajjeb. Dawk kollha li kienu involuti fit-tagħlim b'mod kostanti għandhom jiftakru l-motto Latin antik "*ludendo docere"*, jiġifieri, "tgħallem bid-divertiment"".

## Mużika
L-iktar individwi ta' suċċess (u mhux irġiel biss) normalment ikunu b'saħħithom internament u ġentili esternament. Xi ftit jew wisq bħall-pjanu. Dejjem niftakar dak li kien jgħidli l-għalliem tal-pjanu anzjan tiegħi: sabiex ikollok mess tajjeb, għandek bżonn subgħajn tal-azzar f'ingwanti tal-bellus... Forsi dan japplika għall-ħajja wkoll.

— Piero AngelaAngela beda jattendi lezzjonijiet privati tal-pjanu meta kellu seba' snin; iktar 'il quddiem beda jinteressa ruħu fil-mużika jazz. Sal-1948, huwa kien idoqq f'diversi sessjonijiet ta' jamming fil-klabbs tal-jazz ta' Torino u kien juża l-isem artistiku ta' Peter Angela.

Fl-1948 innutah l-imprenditur Sergio Bernardini, li stiednu jdoqq fis-serata tal-ftuħ tal-Capannina f'Viareggio. Sal-bidu tas-snin 50 tas-seklu 20, Angela fforma trio mad-drummer Franco Mondini u diversi mużiċisti tal-kuntrabaxx doppju. It-trio spiss kien jingħaqad ma' solisti, bħal Nini Rosso, Franco Pisano, Nunzio Rotondo, u l-eks kurunettist ta' Duke Ellington, Rex Stewart. Angela u Mondini daqqew mal-kwartett ta' Nunzio Rotondo għal xi żmien. F'dan iż-żmien huwa kien idoqq ukoll ma' Franco Cerri, u flimkien miegħu fl-1946 kien imur bir-rota biex jisma' l-kunċerti minn barra ristorant ta' Torino peress li ma setgħux jixtru l-biljetti.

## Ġurnaliżmu
Lejn l-aħħar tal-1951, Angela beda jikkollabora fi programm dwar l-istorja tal-jazz għar-RAI. Sal-1952 ma baqax idoqq il-mużika u beda jaħdem full-time bħala ġurnalist, l-ewwel bħala rapportatur u mbagħad bħala kontributur. Angela qatta' disa' snin f'Pariġi, Franza, erba' snin fi Brussell, il-Belġju, bħala korrispondent u mar kemm-il darba l-Amerka bħala korrispondent tar-RAI.

Martu, Margherita Pastore, ma komplietx il-karriera tagħha bħala żeffiena u żżewġet lil Piero meta kellha 19-il sena, u marret ma' Angela f'Pariġi. Skont Margherita: "Ma ħadniex deċiżjoni, iżda qisu kien hemm xi ħaġa stramba ġo fina li bdiet tgħidilna naġixxu, xi kultant mhux b'mod razzjonali għalkollox, iżda b'mod sabiħ. Dik l-istess ħaġa diġà kienet għamlet bina mal-ewwel daqqa t'għajn, waqt festin ta' għeluq is-sena fid-dar ta' ħbieb tagħna t-tnejn". Matul iż-żmien tagħhom f'Pariġi twieldu binthom, Christine, u binhom, Alberto. Angela kellu reġistrazzjoni bl-awdjo tat-twelid ta' uliedu t-tnejn.

Fabiano Fabiani staqsieh biex jiġi Ruma biex jaħdem fit-televiżjoni. Fabiani qal lil Angela: "Ieqaf ħabbar l-aħbarijiet fuq ir-radju, irrid il-ġurnalisti fit-televiżjoni". Fl-1968 Angela kien l-ewwel direttur tal-aħbarijiet u kien jalterna ma' Andrea Barbato għall-Aħbarijiet tat-Televiżjoni Nazzjonali tas-13.30, l-edizzjoni tal-aħbarijiet ta' ħin l-ikel.

Angela kiteb 33 ktieb li bigħu iżjed minn tliet miljun kopja, ingħata bosta lawrji onorarji, għamel madwar sittin dokumentarju u mijiet ta' episodji televiżivi, rebaħ seba' Telegatti u rebaħ il-premju tal-preżentazzjoni tat-televiżjoni nazzjonali tmien darbiet.

Fl-1969 Angela telaq mix-xandir tal-aħbarijiet tar-RAI bl-idea li jagħmel programmi iktar dettaljati u itwal: "Irrealizzajt li kont tassew interessat mhux li nkopri għax punti tal-aħbarijiet kuljum, iżda l-aħbarijiet għal sena sħiħa".

## Ġurnaliżmu xjentifiku

Influwenzat mid-dokumentarju ta' Roberto Rossellini, fl-1968 Piero Angela pproduċa sensiela ta' dokumentarji bit-titlu "Il-Futur fl-Ispazju", fuq it-tema tal-programm Apollo; waqt li s-sensiela nġibdet fl-Istati Uniti, huwa għamel bosta kollegamenti f'ħin reali għar-RAI fl-okkażjoni tat-tlugħ tat-trasportatur spazjali Saturnu V li wassal l-ewwel astronawti lejn il-qamar. Imbagħad beda attività twila ta' tagħrif xjentifiku li fis-snin ta' wara wasslitu biex jipproduċi bosta trażmissjonijiet informattivi, fosthom *Destinazione Uomo*, *Da zero a tre anni*, *Dove va il mondo?*, *Nel buio degli anni luce*, *Indagine critica sulla parapsicologia*, u *Nel cosmo all ricerca della vita*. Mill-1971 beda jippreżenta għal Rai 1 sensiela ta' programmi xjentifiċi televiżivi dwar l-astronomija, il-bijoloġija, l-ekonomija globali, il-parapsikoloġija u oqsma oħra.

Fl-1981 beda l-iżjed programm famuż tiegħu, *Quark*, li sal-2022 baqa' għaddej f'formati differenti. *Quark* kien jixxandar darba fil-ġimgħa sal-1983, u wassal għal għadd kbir ta' programmi speċjali u forom oħra ta' programmi li nibtu minnu, li ġew iddedikati lil diversi suġġetti xjentifiċi, mid-dinosawri għall-bijoloġija umana, mill-istorja għall-antropoloġija, mill-astronomija u l-kożmoloġija għall-ekonomija.

"It-titlu kien iqanqal kemxejn ta' kurżità u ssellifnieh mill-fiżika, fejn qed isiru bosta studji dwar ċerti partiċelli sottonukleari ipotetiċi msejħa, preċiżament, quarks, li jekk jeżistu se jkunu l-iżgħar elementi ta' materja magħrufa sa issa. Għalhekk il-programm jipprova jesplora l-affarijiet", spjega Angela matul l-ewwel episodju fl-1981.

Dak iż-żmien il-format ta' Quark kien partikolarment innovattiv: intużaw il-mezzi teknoloġiċi kollha disponibbli u r-riżorsi tal-komunikazzjoni televiżiva biex isiru midħla tas-suġġetti li kienu qed ikopru: id-dokumentarji tal-BBC u ta' David Attenborough, il-cartoons ta' Bruno Bozzetto biex jiġu spjegati l-iżjed kunċetti diffiċli, l-intervisti mal-esperti bl-iktar lingwaġġ ċar possibbli kompatibbli mal-kumplessità tas-suġġetti, u l-ispjegazzjonijiet fl-istudjo televiżiv. Mill-programm bażiku nibtu diversi formati ta' programmi oħra, u wħud minnhom għadhom jiġu prodotti: dokumentarji naturalistiċi (*Special Quark* u *Il mondo di Quark*), finanzjarji (*Quark Economia*) u politiċi (*Quark Europa*).

Fl-1984 Angela pproduċa *Pillole di Quark*, filmati ta' tletin sekonda dwar suġġetti tekniċi, xjentifiċi, edukattivi, soċjali u mediċi, li kienu jixxandru f'ħinijiet differenti fuq Rai1. Fl-istess sena Angela ħoloq l-ewwel talk show ta' taħlita ta' divertiment u disseminazzjoni xjentifika: sitt serati mxandra f'ħin reali mill-Foro Italico, b'mistednin mid-dinja tal-kultura, tax-xjenza, tad-divertiment u tal-isport fuq palk biex jinteraġixxu mal-udjenza.

Fl-1995 *Quark* ħadlu postu *SuperQuark*, li kien idum sagħtejn minflok siegħa. Mis-sena 2000, Piero Angela u ibnu Alberto introduċew *Ulisse*, programm monografiku ddedikat lill-istorja u lill-iskoperti tal-bniedem.

Fl-1986 u fl-1987 Angela ppreżenta żewġ programmi televiżivi fil-prime-time dwar kwistjonijiet klimatiċi mill-Palazzetto dello Sport ta' Torino quddiem tmint elef spettatur: dwar l-atmosfera u l-oċeani, segwiti minn tliet sensiliet televiżivi li sfruttaw il-grafika informatika ġdida: vjaġġ ġol-ġisem tal-bniedem, fil-preistorja, u fl-ispazju. Dawn is-sensiliet, li nħolqu b'kollaborazzjoni ma' ibnu Alberto, ġew tradotti bl-Ingliż u nbigħu f'iktar minn erbgħin pajjiż Ewropew, Amerikan u Asjatiku, inkluż pajjiżi Għarab u ċ-Ċina.

Fl-1988 ipproduċa wkoll Quark bit-Taljan, sensiela ta' dokumentarji dwar in-natura, l-ambjent, l-esplorazzjoni, l-annimali, eċċ. flimkien ma' awturi Taljani oħra, inkluż ibnu Alberto Angela, li għamel xi dokumentarji fl-Afrika.

Fl-awtobijografija tiegħu huwa ddeskriva ċ-ċirkostanzi li wasslu għal Superquark, meta sabiex jikkompeti ma' Mediaset kien meħtieġ li jkun hemm programm b'saħħtu filgħaxija sal-aħbarijiet ta' billejl. Brando Giordani, li dak iż-żmien kien id-direttur ta' RAI 1, ċempilli u staqsieni nagħmel *Quark* ta' sagħtejn minflok ta' siegħa".

Fil-fatt, fl-1995 twieled Superquark, u matulu, fl-4 ta' Ġunju 1999, ġew iċċelebrati elfejn episodju tal-Proġett Quark u sussidjarji relatati. F'dik l-istess sena kien hemm ukoll Programmi Speċjali ta' Superquark, li kienu jkunu serati monotematiċi dwar suġġetti ta' interess soċjali, psikoloġiku u xjentifiku kbir, kif ukoll il-kolloborazzjoni fil-programm televiżiv *Domenica in*, li fih Piero Angela kien il-preżentatur ta' spazju ddedikat lill-kultura. Fl-1997 ġie prodott ukoll *Quark Atlante*.

Finalment, mis-sena 2000 Piero u Alberto Angela kienu l-awturi ta' *Ulisse*, programm monografiku dwar skoperti storiċi u xjentifiċi.

B'mod parallel mal-attività ta' popolarizzazzjoni fuq it-televiżjoni, Piero Angela wettaq attivitajiet ta' pubblikazzjoni, dejjem b'kontenut ta' informazzjoni. Għal żmien twil kien l-editur tal-kolonna *Scienza e società* fis-sensiela televiżiva ta' kull ġimgħa *Sorrisi e Canzoni*. Angela kien ukoll il-fundatur u s-superviżur tar-rivista Quark ta' kull xahar, li stabbilixxa fl-2001 u li xolja fl-2006 minħabba nuqqas ta' fondi. Ir-rivista ta' kull xahar, ispirata mill-programm televiżiv, kienet tindirizza suġġetti xjentifiċi b'mod aċċessibbli għall-pubbliku. Piero Angela kien ukoll l-awtur ta' iktar minn tletin ktieb, ħafna minnhom tradotti bl-Ingliż, bil-Ġermaniż u bl-Ispanjol, b'bejgħ totali ta' iktar minn tliet miljun kopja.

## Attivitajiet oħra

Fl-1989 Angela kien wieħed mill-fundaturi ta' CICAP, kumitat xjentifiku għall-promozzjoni tal-edukazzjoni xjentifika u tal-ħsieb kritiku, iddedikat biex jivverifika dixxiplini allegament xjentifiċi bħall-parapsikoloġija. F'Mejju 2016 inħatar bħala l-President Onorarju. Slogan tal-assoċjazzjoni, "Dejjem irid ikollna moħħ miftuħ, iżda mhux wisq miftuħ li moħħna jaqa' mal-art", sar frażi li spiss tiġi attribwita lil Angela, għalkemm fil-fatt tiġi attribwita lil bosta nies.

Fl-1996 il-Kumitat għall-Inkjesti Xettiċi (CSICOP) ta l-Premju għar-Responsabbiltà fil-Ġurnaliżmu lil Angela. Fil-programm tiegħu *Investigazione sulla parapsicologia* (1978) huwa żvela metodi u inganni li jużaw il-mediums u l-gurus fl-attivitajiet tagħhom; l-interess li jinkixef il-qerq kien il-bażi tat-twaqqif ta' CICAP (il-Kumitat Taljan għall-Kontroll tal-Istqarrijiet dwar il-Psewdoxjenzi), li kien President Onorarju tiegħu.

Fis-sena 2000 Piero Angela ttella' l-qorti għal diffamazzjoni minn żewġ assoċjazzjonijiet omeopatiċi (FIAMO u SIMO f'kawża ċivili u kawża kriminali), wara x-xandir ta' Superquark tal-11 ta' Lulju 2000 fejn intqal li l-mediċina omeopatika ma kellha l-ebda bażi xjentifika. Angela, li ddefendewh l-avukati Giulia Bongiorno u Franco Coppi, ħareġ illiberat minn kull akkuża kontrih fiż-żewġ kawżi u l-imħallef għaraf in-natura mhux xjentifika tad-dixxiplina.

Angela kiteb ukoll għadd kbir ta' kotba popolari, l-ewwel wieħed fosthom *L'uomo e la marionetta* fl-1972. Ħafna minnhom kienu f'kollaborazzjoni ma' ibnu Alberto.

Fir-rigward tar-reliġjonijiet u d-divinitajiet Angela kellu approċċ anjostiku u kien iqis il-mewt bħala "fittaġni".

## Unuri

* L-Italja: Kavallier tal-Gran Salib tal-Ordni tal-Mertu tar-Repubblika Taljana (il-11 ta' Mejju 2021).

## Premjijiet

* Angela ngħata bosta lawrji onorarji. Minbarra bosta premjijiet fl-Italja u barra mill-pajjiż, fl-1993 ngħata l-Premju Kalinga għad-disseminazzjoni xjentifika mill-UNESCO u fl-2002 ingħata l-medalja tad-deheb għall-kultura tar-Repubblika Taljana.
* Huwa ngħata seba' telegatti, wieħed minnhom għall-karriera kollha tiegħu – li ngħata fit-22 ta' Jannar 2008.
* Fit-3 ta' Ottubru 2010 ngħata l-Premju Speċjali tal-Ġurija tal-Premju Letterarju Giuseppe Dessì.
* L-asterojde 7197 skoperta mill-astronomi Andrea Boattini u Maura Tombelli ngħatat ismu: Pieroangela.
* Hemm mollusku gastropodu msemmi *Babylonia pieroangelai* għalih.
* Padova, belt b'rabta ma' Galileo, tagħtu ċ-ċittadinanza onorarja tagħha għall-"kontribut ta' eċċellenza tiegħu għad-disseminazzjoni xjentifika".
* Torino, belt twelidu stess, fit-23 ta' Ottubru 2017 iddeċidiet li tagħtih iċ-ċittadinanza onorarja talli "kien konferma ħajja tat-tradizzjoni xjentifika tal-belt" u tal-kontribut li ta bil-karriera professjonali tiegħu biex iżid "il-kultura u l-għarfien" tat-Taljani anke permezz tat-televiżjoni".

; Akkademiċi

* Lawrja onorarja fix-Xjenzi Naturali – l-Università ta' Camerino, is-26 ta' Jannar 1988
* Lawrja onorarja fil-Bijoloġija – l-Università ta' Ferrara, Ferrara, il-15 ta' Frar 1992
* Lawrja onorarja fix-Xjenzi Bijoloġiċi – l-Università ta' Palermo, Palermo, it-30 ta' Ġunju 2001
* Lawrja onorarja fil-Fiżika – l-Università ta' Torino, Torino, it-23 ta' Ġunju 2003
* Lawrja onorarja fil-Mediċina Veterinarja – l-Università ta' Bari, Bari, it-18 ta' Novembru 2004
* Lawrja onorarja fix-Xjenza Materjali u t-Teknoloġija – l-Università ta' Ruma Tor Vergata, Ruma, il-5 ta' April 2016
* Lawrja onorarja fil-Bijoloġija Applikata u l-Mediċina Sperimentali – l-Università ta' Messina, Messina, it-24 ta' Novembru 2017
* Lawrja onorarja fix-Xjenza tal-Komunikazzjoni u t-Teknoloġija, l-Università ta' Siena, Siena, il-15 ta' Ġunju 2019
* Lawrja onorarja – l-Università Amerikana ta' Ruma, Ruma
* Diploma *honoris causa* fil-Pjanu – l-Akkademja Internazzjonali tal-Pjanu "Incontri da maestro", Imola.

## Lista ta' programmi televiżivi
Il-programmi televiżivi li ġejjin kollha xxandru fuq Rai Uno.

* *Il futuro nello spazio* (1968)
* *Destinazione uomo* (1971)
* *Da zero a tre anni*
* *Dove va il mondo?*
* *Nel buio degli anni luce*
* *Indagine sulla parapsicologia* (1978)
* *Nel cosmo alla ricerca della vita* (1980)
* *Quark* (mill-1981), u proġetti relatati oħra:
** *Pillole di Quark* (mill-1983)
** *Il mondo di Quark* (mill-1984)
** *Quark Economia* (1986)
** *Quark Europa* (1986)
** *Quark Speciale*
** *Quark Scienza*
** *Enciclopedia di Quark* (1993)
** *Superquark* (mill-1994)
** *Speciali di Superquark* (mill-1999)
* *La macchina meravigliosa* (1990)
* *Serata Oceano* (1991)
* *Il pianeta dei dinosauri* (1993)
* *Viaggio nel cosmo* (1998)

## Għażla mill-biblijografija

* *The Extraordinary Story of Human Origins*, ta' Piero Angela u Alberto Angela, 
* *The Extraordinary Story of Life on Earth* Hardcover – 1996, ta' Piero Angela u Alberto Angela, 
* *Sharks!: Predators of the Sea* by Piero Angela Publisher: Courage Books (1722), ASIN B01K3HAY4G
* *Ti amerò per sempre. La scienza dell'amore* (bit-Taljan), Hardcover, 
* *Stregati dalla Luna: Il sogno del volo spaziale da Jules Verne all'Apollo 11* (Vuċi biss) Maria Giulia Andretta (awtur), Marco Ciardi (awtur), Piero Angela (awtur), Laura Righi (narratriċi), Audible Studios
* *Da zero a tre anni*. (bit-Taljan) Unknown Binding – 1990, ta' Piero Angela – (awtur)
* *La macchina per pensare* (Italian) Paperback – 1990, Piero Angela, Paperback: 286 paġna Publisher: Garzanti (1990) (bit-Taljan), 
* *Nel buio degli anni luce,* Paperback, Pubblikatur: Milan, Garzanti (1977; bit-Taljan), 
* *Tredici miliardi di anni. Il romanzo dell'universo e della vita*, Piero Angela, Paperback, Pubblikatur: Mondadori (2017; bit-Taljan), .

## Referenzi