Monasteru ta' Hosios Loukas

Il-**Monasteru ta' Hosios Loukas** (bil-Grieg: Ὅσιος Λουκᾶς) huwa monasteru storiku mdawwar bil-ħitan li jinsab qrib ir-raħal ta' Distomo, f'Boeotia, il-Greċja. Stabbilit f'nofs is-seklu 10, il-monasteru huwa wieħed mill-iżjed monumenti importanti tal-arkitettura u tal-arti Biżantina Nofsana, u tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO mill-1990, flimkien mal-monasteri ta' Nea Moni u ta' Dafni.

## Storja

Il-monasteru ta' Hosios Loukas jinsab f'sit xeniku fix-xaqlibiet tal-Għolja ta' Helicon. Ġie stabbilit fil-bidu tas-seklu 10 W.K. minn eremita, il-Venerabbli (bil-Grieg: *Hosios*) Luqa ta' Steiris (bil-Grieg: *Lukas*). Ir-relikwi ta' dan l-eremita jinżammu fil-monasteru u għadhom hemm sa llum il-ġurnata. San Luqa (li ma għandux jiġi mħawwad mal-Evanġelista li kien l-awtur tal-Vanġelu ta' San Luqa) kien eremita li miet fis-7 ta' Frar 953. Huwa sar famuż peress li bassar il-ħakma ta' Kreta mill-Imperatur Romanos. Ma kienx ċar jekk kienx qed jirreferi għal Romanos I, l-imperatur ta' dak iż-żmien. Madankollu, il-gżira effettivament reġgħet inħakmet minn Nicephorus Phocas taħt Romanos II. Huwa maħsub li l-Knisja tat-Teotokos (*Panagia*) tal-monasteru nbniet matul ir-renju ta' dan tal-aħħar (959-963).

Is-santwarju prinċipali tal-monasteru huwa l-qabar ta' San Luqa, li oriġinarjament kien jinsab fil-volta, iżda iktar 'il quddiem tqiegħed bejn iż-żewġ knejjes. Il-monasteru kiseb il-ġid kollu tiegħu (inkluż il-fondi meħtieġa għall-kostruzzjoni) mill-fatt li r-relikwi ta' San Luqa ngħad li ħareġ minnhom il-*myron*, xorta ta' żejt ifuħ li kien jipproduċi mirakli tal-fejqan. Il-pellegrini bit-tama li jseħħ xi miraklu kienu mħeġġa jorqdu maġenb il-qabar sabiex jiġu mfejqa permezz ta' inkubazzjoni. Il-mużajk madwar il-qabar jirrappreżenta mhux biss lil San Luqa nnifsu, iżda wkoll lill-igumenu Philotheos li jidher qed joffri mudell tal-knisja l-ġdida lill-qaddis.

Taħt l-Imperu Latin fl-1206, il-legat Benedittu ta' Porto ta l-kanoni tas-Sepolkru Mqaddes lil Hosios Loukas.

## Arkitettura

### Knisja
Il-knisja prinċipali tal-monasteru ta' Hosios Loukas, l-eqdem fil-kumpless kollu, hija l-unika knisja li huwa magħruf fiċ-ċert li nbniet f'postha fis-seklu 10 fil-Greċja kontinentali. Din il-binja b'għamla ta' parallelogramma ċentralizzata hija l-eqdem eżempju ta' knisja b'għamla ta' salib ġo kwadru fil-pajjiż; il-pjanta tagħha ssegwi dik tal-Monasteru ta' Lips f'Kostantinopli. Il-ħitan huma tal-*opus mixtum* (parti tal-brikks, parti tal-ġebel u parti tal-irħam) u fihom mudelli psewdokufiċi strambi.

Il-knisja ta' Hosios Loukas tinsab biswit knisja-katidral ikbar jew *Katholikon*, li tmur lura bejn wieħed u ieħor għall-1011-1012. Il-*Katholikon* huwa l-iżjed knisja bikrija eżistenti msaqqfa b'koppla ottagonali, b'erba' pilastri rranġati madwar il-perimetru tan-*naos* (navata). Il-koppla emisferika (mingħajr tanbur) iserraħ fuq erba' rkejjen triangolari li joħolqu tranżizzjoni mill-bażi ottagonali taħt il-koppla sal-kwadru ddefinit permezz tal-ħitan iktar 'l isfel. Il-kubu prinċipali tal-knisja huwa mdawwar b'galleriji u b'kappelli fuq kull waħda mill-erba' naħat.

### Tiżjin
Il-Monasteru ta' Hosios Loukas huwa l-ikbar wieħed mit-tliet monasteri eżistenti mill-perjodu Biżantin Nofsani fil-Greċja. Huwa differenti mill-Monasteru ta' Dafni u mill-Monasteru ta' Nea Moni peress li huwa ddedikat lil qaddis militari wieħed. Il-profezija ta' San Luqa dwar il-ħakma mill-ġdid ta' Kreta tiġi mfakkra permezz tax-xbieha ta' Ġoxwa fuq il-ħajt ta' barra tal-knisja tal-*Panagia*: Ġoxwa kien meqjus bħala mudell ta' "ġellied tal-fidi", u l-għajnuna tiegħi kienet effettiva speċjalment fil-gwerer kontra l-Għarab. Il-*Katholikon* fih l-aqwa mużajk ikkonservat minn żmien ir-Rinaxximent tal-Maċedonja. Madankollu, il-kumpless mhuwiex komplut: ix-xbieha oriġinali ta' Kristu Pantokrator fi ħdan il-koppla hija nieqsa, l-istess bħall-figuri tal-arkanġli li normalment kienu jitpoġġew bejn it-twieqi ta' fuq.

Hemm evidenza li l-monasteru kien magħruf ma' Biżanju kollu għat-tiżjin rikk tiegħu, preżenti liberament fuq is-superfiċi kollha. Apparti t-tlibbis, it-tinqix, il-pjanċi tad-deheb u tal-fidda, l-affreski u l-mużajk (speċjalment imponenti fuq is-superfiċi b'kurvatura), fuq ġewwa kien hemm għażla mħallta ta' ikoni, kandilabri, purtieri tal-ħarir u drappijiet tal-arta. Frazzjon biss minn dawk l-oġġetti għadhom fil-post; l-iktar notevoli huma l-finituri kkuluriti tal-irħam u l-gwarniċi tat-twieqi. Minkejja t-telf, il-*Katholikon* "għadu jagħti l-aqwa impressjoni disponibbli kullimkien ta' kif kienet il-bixra tal-knisja minn ġewwa fl-ewwel sekli wara tmiem l-Ikonoklażma".

### Kripta Funebri

Taħt il-*Katholikon* bil-koppla l-kbira huma l-kripta funebri, li hija aċċessibbli biss permezz ta' taraġ man-naħa tan-Nofsinhar.

Il-kripta għandha tliet żoni distinti: id-daħla; l-ispazju prinċipali fuq ġewwa li jinkludi disa' niċeċ jew kappelli bil-volti u santwarju bil-volti u b'apsida; kif ukoll tliet passaġġi bil-volti, li qabel kienu jissejħu volti qishom kustilji.

L-affreski tal-kripta sa ftit żmien ilu kienu mgħottijin b'mijiet ta' snin ta' trab u kienu moħbija, iżda fis-snin 60 tas-seklu 20 il-kripta sarilha tindif mis-Servizz Arkeoloġiku Grieg li żvela l-kundizzjoni ppreservata sew tagħhom, bl-eċċezzjoni tal-apsida li tilfet il-biċċa l-kbira tat-tkaħħil tagħha u fejn issa jidhru l-brikks u l-ġebel ta' taħt, kif ukoll il-volta tad-daħla li ġarrbu ftit ħsarat mill-iskular tal-ilma u minn xi ftit vandaliżmu, l-iktar fuq il-lunetti t'isfel u qrib id-daħla.

Il-kripta fiha affreski fuq id-daħla u fuq il-volta tagħha, tmien lunetti madwar il-ħitan b'rappreżentazzjonijiet tal-Passjoni u tal-Qawmien mill-Mewt ta' Kristu, u erbgħin medaljun b'ritratti tal-appostli, tal-martri, tal-qaddisin, u tal-patrijiet superjuri, fosthom Philotheos, kif ukoll bosta kitbiet imnaqqxa. C.L. Connor isostni li l-monasteru "għandu l-iżjed programm komplut ta' affreski mal-ħitan tal-perjodu Biżantin Nofsani".

Huwa maħsub li l-biċċa l-kbira tal-affreski tal-kripta, jekk mhux kollha, ġew impittrin wara l-1048 W.K. u l-mewt ta' Theodore Leobachus, membru tal-elit għani tal-gvern, li jingħad li huwa wieħed mill-patruni prominenti u li iktar 'il quddiem f'ħajtu sar il-patri superjuri tal-Monasteru ta' Hosios Loukas.

Is-santwarju tal-kripta fih niċċa b'prosteżi, artal, u ħajt diviżorju tal-presbiterju li kollha jindikaw li l-Ewkaristija x'aktarx li kienet iċċelebrata hawnhekk bħala parti mis-servizzi funebri u tal-kommemorazzjoni ta' figuri reliġjużi meqjuma, jew bħala parti miċ-ċerimonji marbuta mat-twemmin tal-fejqan ta' San Luqa.

Meta l-Monasteru ta' Hosios Loukas kienu jżuruh il-pellegrini jew il-membri tat-twemmin tal-fejqan ta' San Luqa, il-viżitaturi kienu jorqdu mhux biss fil-*Katholikon*, iżda saħansitra fil-kripta nnifisha fejn kien ikun hemm il-qabar  flimkien ma' tnejn oħra, li hu maħsub li kienu tal-patrijiet superjuri. San Luqa kien meqjus bħala fejjieq, levitatur, alimentatur u profeta mirakoluż matul ħajtu; wara mewtu, il-mirakli kollha assoċjati miegħu kienu jinvolvu s-setgħa tal-fejqan tal-qabar tiegħu. Connor isostni li minn *Il-Ħajja ta' San Luqa,* miktub minn patri anonimu, joħroġ fid-dieher li l-"aġenti fejjieqa" assoċjati mal-qabar jinkludu iżda mhumiex limitati għall-esponiment għaż-"żejt mil-lampa ta' fuq il-qabar, l-indewwa mill-qabar, u l-ħolm esperjenzat meta wieħed kien jorqod qrib il-qabar fil-prattika msejħa l-inkubazzjoni". Il-qabar kienu jżuruh in-nies kemm qabel kif ukoll wara t-tlestija tal-kumpless, iżda wara t-tlestija tiegħu sar il-qalba tat-twemmin tal-mirakli ta' San Luqa. Hemm evidenza li x-xewqa ta' xi wħud għat-twettiq tal-mirakli kienet iddum saħansitra sa sitt ijiem qrib il-qabar jew fil-kmamar fil-qrib.

## Sit ta' Wirt Dinji
Il-Monasteru ta' Hosios Loukas ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1990 flimkien mal-Monasteri ta' Nea Moni u ta' Dafni.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (i)** "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem"; u l-**kriterju (iv)** "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".

## Gallerija

Stampa:Hosios Loukas Katholikon (nave, South-West squinch) - Baptism - detail 02.jpg|Mużajk ta' żewġ anġli.
Stampa:Hosios Loukas (south west chapel, groin vault) - anonymous saints.jpg|Affresk fuq ġewwa.
Stampa:Hosios Loukas Katholikon (Dome) - Pantocrator 01.jpg|Veduta tal-koppla minn ġewwa.
Stampa:Hosios Loukas (narthex) - center ceiling 02 (October, 2014) by shakko.jpg|Il-mużajk tan-*narthex*.
Stampa:Hosios Loukas (narthex) - North ceiling - detail 02 (S.John).jpg|Mużajk ta' San Ġwann.
Stampa:Hosios Loukas (narthex) - Ceiling, 2nd arch (S.Mark) 02.jpg|Mużajk ta' San Mark.
Stampa:Hosios Loukas (narthex) - center ceiling - detail 01 (S.Michael).jpg|Mużajk ta' San Mikiel.
Stampa:Hosios Loukas (narthex) - East wall, 3rd arch (S.Paul) 01.jpg|Mużajk ta' San Pawl.
Stampa:Hosios Loukas (diakonikon, arch) - Dionysius Areopagite.jpg|Mużajk ta' Djoniżju l-Areopagita.
Stampa:Hosios Loukas (south cross-arm) - Zacharias by shakko.jpg|Mużajk ta' Żakkarija.
Stampa:GR-osios-loukas-barbara-kap.jpg|Veduta tal-knisja t'isfel (kripta).
Stampa:Hosios Loukas Crypt (west groin-vault).jpg|L-affreski tal-kripta.
Stampa:Hosios Loukas Crypt (south west groin-vault).jpg|Iktar affreski.
Stampa:Hosios Loukas Crypt - Doubting Thomas 01.jpg|Affresk fil-kripta.
Stampa:Hosios Loukas Crypt (east groin-vault) - Andrew.jpg|Affresk ta' San Indrija.
Stampa:Hosios Loukas Crypt (east groin-vault) - Luke.jpg|Affresk ta' San Luqa.


## Referenzi

File:Hosios Loukas Katholikon (nave, South-West squinch) - Baptism - detail 02.jpg|Interior mosaic
File:Hosios Loukas (south west chapel, groin vault) - anonymous saints.jpg|Fresco of the interior
File:Hosios Loukas Katholikon (Dome) - Pantocrator 01.jpg|View of the dome
File:Hosios Loukas (narthex) - center ceiling 02 (October, 2014) by shakko.jpg|Mosaics of the narthex
File:Hosios Loukas (narthex) - North ceiling - detail 02 (S.John).jpg|St John
File:Hosios Loukas (narthex) - Ceiling, 2nd arch (S.Mark) 02.jpg|St Mark
File:Hosios Loukas (narthex) - center ceiling - detail 01 (S.Michael).jpg|St Michael
File:Hosios Loukas (narthex) - East wall, 3rd arch (S.Paul) 01.jpg|St Paul
File:Hosios Loukas (diakonikon, arch) - Dionysius Areopagite.jpg|Dionysius the Areopagite
File:Hosios Loukas (south cross-arm) - Zacharias by shakko.jpg|Zacharias
File:GR-osios-loukas-barbara-kap.jpg|View of the lower church (crypt)
File:Hosios Loukas Crypt (west groin-vault).jpg|Frescos at the crypt
File:Hosios Loukas Crypt (south west groin-vault).jpg|Frescos
File:Hosios Loukas Crypt - Doubting Thomas 01.jpg|Fresco at the crypt
File:Hosios Loukas Crypt (east groin-vault) - Andrew.jpg|St Andrew
File:Hosios Loukas Crypt (east groin-vault) - Luke.jpg|St Luke