Morelia

**Morelia** (pronunzja bl-Ispanjol: [moˈɾelja]; mill-1545 sal-1828 magħrufa bħala **Valladolid**) hija belt u sede muniċipali tal-muniċipalità ta' Morelia fil-parti ċentrali u tat-Tramuntana tal-istat ta' Michoacán fil-Messiku ċentrali. Il-belt tinsab fil-Wied ta' Guayangareo u hija l-belt kapitali u l-ikbar belt tal-istat. Il-kulturi pre-Ispaniċi prinċipali hawnhekk kienu l-Purépecha u l-Matlatzinca, iżda ma ġiet stabbilita l-ebda belt fil-wied matul dak iż-żmien. L-Ispanjoli ħadu l-kontroll tal-inħawi fis-snin 20 tas-seklu 16. L-Ispanjoli, taħt il-Viċirè Antonio de Mendoza, stabbilew insedjament hawnhekk fl-1541 u semmewh Valladolid, u sar ir-rivali tal-belt fil-qrib ta' Pátzcuaro għad-dominanza f'Michoacán. Fl-1580, din ir-rivalità ntemmet favur Valladolid, u saret il-belt kapitali tal-provinċja tal-Viċirè. Wara l-Gwerra Messikana tal-Indipendenza, il-belt ingħatat l-isem ta' Morelia f'ġieħ José María Morelos, ċittadin tal-belt. Fl-1991 il-belt tniżżlet fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO bis-saħħa tal-binjiet storiċi ppreservati tagħha kif ukoll il-konfigurazzjoni ppreservata taċ-ċentru storiku. Hemm tradizzjoni li n-nies li jitwieldu fit-30 ta' Settembru jingħataw isem il-belt.

Il-popolazzjoni tal-belt fl-2020 kienet tlaħħaq is-743,275 abitant. Il-muniċipalità kellha 849,053 abitant, u ż-Żona Metropolitana, magħmula mill-muniċipalitajiet ta' Morelia, ta' Tarímbaro u ta' Charo, kellha 988,704 abitanti, skont l-erbatax-il ċensiment.

## Storja

L-insedjamenti umani fil-Wied ta' Guayangareo li fih tinsab Morelia jmorru lura saħansitra sas-seklu 7. Mill-artefatti li nstabu toħroġ fid-dieher l-influwenza tal-kultura ta' Teotihuacán fuq il-kulturi bikrin f'dawn l-inħawi. Fis-seklu 12, il-Purépecha waslu fil-wied. Huma ddominawha politikament għall-kumplament tal-perjodu pre-Ispaniku iżda ma bnewx xi insedjamenti ewlenin hemmhekk. Bejn is-sekli 12 u 15, il-Matlatzinca okkupaw l-inħawi bil-permess tal-Purépecha, li kienu bbażati madwar il-Lag ta' Pátzcuaro fil-qrib. L-insedjament prinċipali tal-Matlatzinca kien fejn attwalment hemm Plaza Júarez.

L-Ispanjoli waslu fil-Wied ta' Guayangareo bejn l-1525 u l-1526, immexxija minn Gonzalo Gómez. Fis-snin 30 tas-seklu 16, l-inħawi ġew evanġelizzati mill-Franġiskani bħal Juan de San Miguel u Antonio de Lisboa.

Dik li mbagħad saret il-belt ta' Morelia ġiet stabbilita mill-Viċirè Antonio de Mendoza u għadd ta' *encomenderos* fl-1541, li għall-ewwel tawha l-isem ta' Nueva Ciudad de Michoacán (Belt Ġdida ta' Michoacán). L-insedjament il-ġdid li kien għadu kemm ġie stabbilit kiber malajr, u dan wassal biex Vasco de Quiroga jmur Spanja u jikseb għall-insedjament rivali ta' Pátzcuaro t-tilu ta' belt u s-siġill, biex jevita li l-"belt ġdida" ssir il-belt kapitali ta' Michoacán. L-azzjoni kienet tirrikjedi wkoll li l-insedjament il-ġdid jibdel ismu għal Guayangareo. Fl-1545, Guayangareo kisbet l-istatus ta' belt minn Karlu V bl-isem ta' "Valladolid", bħal isem il-belt fejn twieled Antonio de Mendoza. Dan kien jagħmel parti minn taqbida għall-poter bejn Antonio de Mendoza u Vasco de Quiroga fir-rigward tal-provinċja ta' Michoacán. Matul ħajtu, Quiroga rnexxielu jżomm il-poter politiku u ekkleżjastiku f'Pátzcuaro minkejja l-oġġezzjonijiet tal-Viċirè u tal-*encomenderos*. Madankollu, Quiroga miet fl-1565, u sal-1580, l-awtorità politika u reliġjuża (is-sede episkopali) ġew ittrasferiti lill-belt ta' Valladolid, bit-trasferiment tal-Kulleġġ ta' San Nikola, li Vasco stabbilixxa u b'hekk twittiet it-triq għall-istabbiliment ta' katidral ġdid għall-provinċja.

Fis-seklu 17 Valladolid esperjenzat tkabbir, permezz tal-kostruzzjoni tal-katidral u tal-akkwedott. Il-katidral inbeda fl-1640 (u tlesta fl-1744), filwaqt li l-akkwedott tlesta fl-1657. Dawn iż-żewġ strutturi iktar 'il quddiem sar xi xogħol fuqhom fis-seklu 18 mill-arkitett ewlieni ta' Valladolid, Diego Durán. Matul is-seklu 17 ġew stabbiliti ħafna mill-knejjes u mill-monasteri kbar tal-belt, bħall-monasteru ta' San Franġisk, il-monasteru ta' Santu Wistin, il-monasteru ta' El Carmen u l-monasteru ta' La Merced, kif ukoll il-kunventi ta' Las Rosas, Las Monjas u tal-Kapuċċini. Fost il-knejjes inbnew dawk ta' La Compañía, San Juan u La Cruz, iżda l-iżjed struttura importanti li nbniet f'dan il-perjodu kienet il-katidral. Il-post ta' dan il-katidral iddefinixxa l-kompożizzjoni u l-iżvilupp tal-belt minn hemm 'il quddiem.

Fl-aħħar tal-perjodu tal-Viċirè, Valladolid kienet belt żgħira ta' madwar 20,000 abitant. Kienet ukoll ċentru edukattiv b'erba' skejjel importanti bħall-Kulleġġ ta' San Nikola. Minn dawn l-iskejjel ħarġu studjużi bħal Miguel Hidalgo y Costilla u José María Morelos y Pavón, li kienu jissimpatizzaw mal-ideat repubblikani ġodda li ħarġu minn Franza wara r-rivoluzzjoni u mill-Istati Uniti. Id-dimostrazzjonijiet kontra t-tmexxija Spanjola kienu ilhom isiru fil-belt mill-1809, u laħqu l-qofol tagħhom fil-Konfoffa tal-1809. Din il-konfoffa ġiet skoperta u l-imħuħ warajha ġew arrestati u mibgħuta lejn partijiet oħra ta' Spanja l-Ġdida, u dan għen biex l-ideat repubblikani nfirxu.

Sena wara, wara li fforma l-armata tiegħu fl-istat ta' Guanajuato, Miguel Hidalgo y Costilla wasal u ħa l-kontroll tal-belt, u pproklama t-tmiem tal-iskjavitù fil-Messiku. Il-belt reġgħet spiċċat f'idejn il-qawwiet irjalisti ftit wara. Morelos mar fil-belt u pprova jkeċċi l-irjalisti iżda ġarrab telfa kontra Agustín de Iturbide. Figura prominenti oħra fil-gwerra, Mariano Matamoros ġie ġustizzjat fil-pjazza prinċipali tal-belt fl-1814. Il-belt baqgħet f'idejn l-irjalisti sal-1821, u Iturbide, li kien qaleb, u Vicente Guerrero daħlu fil-belt flimkien mal-Armata ta' Trigarante.

Fl-1828, l-istat il-ġdid ta' Michoacán li kien għadu kemm jinħoloq bidel isem il-belt minn Valladolid għal Morelia, f'ġieħ José María Morelos y Pavón. Dan huwa l-isem uffiċjali tal-belt sal-lum, għalkemm l-isem tagħha bil-Purépecha għadu **Uaianarhio** u kellha laqmijiet bħal il-Belt tal-Ġebel Roża (Cantera), il-Belt tal-Bibien Miftuħa, il-Warda tal-Irjieħ, il-Ġnien ta' Spanja l-Ġdida u reliġjożament bħala Morelia tal-Qalb Imqaddsa ta' Ġesù. Il-belt saret muniċipalità fl-1831.

Iktar 'il quddiem fis-seklu 19 kien hemm taqbid bejn il-qawwiet liberali u dawk konservattivi fil-Messiku. Matul ir-Rivoluzzjoni ta' Ayutla, il-belt ittieħdet mill-qawwiet ribelli taħt Epitacio Huerta u l-Ġeneral García Pueblita, iżda reġgħet ittieħdet fl-1855 mill-qawwiet taħt Antonio López de Santa Anna. Ir-ribelli reġgħu attakkaw it-truppi ta' Sant'Anna sena wara. It-truppi Franċiżi li imponew it-tmexxija imperjali daħlu fil-belt fl-1863, u l-qawwiet repubblikani ttrasferew il-belt kapitali ta' Michoacán lejn Uruapan, filwaqt li l-familji konservattivi f'Morelia wegħdu l-appoġġ tagħhom lill-Imperatur Massimiljanu I, li mbagħad żar il-belt. Fl-1867, il-belt ittieħdet mill-ġeneral repubblikan Nicolás de Régules u Morelia reġgħet saret il-belt kapitali ta' Michoacán. Fl-1869, matul ribelljoni kontra l-gvern ta' Benito Juárez, il-Ġeneral Epitacio Huerta attakka l-pożizzjonijiet tal-gvern fil-belt iżda ġarrab telfa kontra l-qawwiet taħt Mariano Escobedo.

L-ewwel fabbriki nfetħu fil-belt bejn l-1868 u l-1870, flimkien mal-ewwel linja tat-telegrafu. Fl-1883 inbniet il-linja ferrovjarja u waslu l-ewwel karozzi fit-toroq.

Fl-1910, saru ċ-ċelebrazzjonijiet taċ-ċentenarju tal-Indipendenza iżda t-tensjonijiet kienu għoljin fil-belt minħabba n-nuqqas ta' qamħ u l-kontinwazzjoni tal-President Porfirio Diaz fil-poter. Sena wara, ir-rivoluzzjonarji li kienu leali lejn Francisco I. Madero ntlaqgħu fil-belt. Fl-1914, il-belt kapitali reġgħet ġiet trasferita minn Morelia għall-belt ta' Tacámbaro. Imbagħad il-belt ittieħdet mill-qawwiet taħt il-Ġeneral Sánchez fl-istess sena, u mill-qawwiet leali lejn Francisco Villa fl-1915.

Fl-1920, il-Palazz tal-Gvern Statali għal żmien qasir ittieħed mill-bdiewa u minn ħaddiema oħra mill-istat kollu. Isaac Arriaga ġie assassinat hemmhekk fl-1921. Il-belt reġgħet ġiet attakkata mir-ribelli li sejħu lilhom infushom "Delahuertistas" fl-1924. Il-ġlied seħħ l-iktar fil-pjazza prinċipali u l-belt ġiet difiża mill-Ġeneral Lopez, Garcia, u Avila Camacho.

F'Morelia ġie ambjentat il-film tal-1958 *The Bravados* bil-protagonisti Gregory Peck u Joan Collins. Kien hemm diffikultajiet biex il-film jinġibed minħabba x-xita u l-bard mhux tas-soltu fir-reġjun.

Matul is-snin 60 tas-seklu 20 il-bejjiegħa fit-toroq tneħħew miċ-ċentru storiku tal-belt, u s-siġar tal-palm tul Avenida Madero, it-triq prinċipali mil-Lvant għall-Punent tneħħew ukoll. Fl-1966 kien hemm irvell tal-istudenti fl-università statali li twaqqaf mill-armata.

Fis-snin 70 u 80 tas-seklu 20 kien hemm ħafna kostruzzjoni, inkluż tal-bypass tal-periferija madwar il-belt. Matul is-snin 80 tas-seklu 20, saret ħsara kbira minħabba l-qasmiet ġeografiċi, flimkien maċ-ċediment tal-ilma tal-pjan minħabba l-ippompjar tal-ilma ta' taħt l-art. Din il-problema hija simili għall-problemi fi bliet oħra tul il-Medda Vulkanika Trans-Messikana bħal Querétaro u l-Belt tal-Messiku.

Fl-1991 il-belt tniżżlet fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO bis-saħħa tal-arkitettura ppreservata sew tagħha. Fl-2001, il-bejjiegħa fit-toroq tneħħew mill-ġdid miċ-ċentru storiku biex iż-żona titħejja iktar għat-turisti. It-traffiku ġie ddirezzjonat mod ieħor permezz tal-kostruzzjonijiet ta' bypasses ġodda. Fl-2006 u fl-2007, ħafna mill-pjazez u mill-ġonna fiċ-ċentru storiku ġew immudellati mill-ġdid.

Fl-2008 inqatlu tmien persuni b'attakk b'granata.

Fl-2009, iż-Żona Metropolitana ta' Morelia ġiet stabbilita u tikkonsisti mill-muniċipalitajiet ta' Zinapécuaro, Álvaro Obregón, Charo, Tarímbaro u Morelia. Dan l-istabbiliment inizjali sar mis-Segretarju għall-Urbaniżmu u l-Ambjent, flimkien mal-Presidenti muniċipali li magħhom ġew diskussi l-limiti, l-istrateġiji u iktar azzjonijiet. Waħda minn dawn l-azzjonijiet kienet li tiġi stabbilita kummissjoni formali biex tamministra ż-żona.

## Sit ta' Wirt Dinji

Iċ-Ċentru Storiku ta' Morelia ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1991.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (ii)** "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-**kriterju (iv)** "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem"; u l-**kriterju (vi)** "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".

## [[Ġeografija]]

### Klima
Skont il-klassifikazzjoni klimatika ta' Köppen, Morelia għandha klima subtropikali tal-artijiet għoljin (*Cwb* fuq il-mapep klimatiċi), b'iljieli kesħin u b'jiem sħan sew is-sena kollha minħabba l-elevazzjoni għolja tagħha. Il-biċċa l-kbira tal-preċipitazzjoni tinżel matul l-istaġun tal-monsuni fis-sajf minn Ġunju sa Settembru. It-temperaturi medji fix-xahar huma bejn 14 u 22 °C (57 u 72 °F), b'temperatura massima ta' 38.3 °C (100.9 °F) fis-sajf tal-1998 u bl-iżjed temperatura baxxa ta' −5.2 °C (22.6 °F) f'Jannar 1985.

## Popolazzjoni

Il-belt ta' Morelia hija l-iżjed belt popolata fl-istat ta' Michoacán u t-tielet l-iktar belt importanti fir-Reġjun ta' Bajío, eżatt wara León de Los Aldama l-Belt ta' Querétaro. Fl-iktar ċensiment reċenti li twettaq minn Inegi fl-2020, il-belt irreġistrat popolazzjoni ta' 743,275 abitant, żieda ta' kważi 145,000 abitant fuq iċ-ċensiment ta' qabel li twettaq fl-2010 meta l-popolazzjoni kienet ta' 597,511 abitant.

## Nies notevoli

* Alma Graciela Haro Cabello (twieldet fl-1927), kantanta magħrufa bħala Esmeralda;
* Junior Félix Madrigal (twieled fl-1982), plejer tal-futbol Messikan;
* José Manuel Ponce, sewwieq Messikan tat-tlielaq tal-karozzi.

## Ġemellaġġ
Morelia għandha relazzjoni ta' ġemellaġġ ma' Yakima, Washington, l-Istati Uniti, li ilha tiġi appoġġata mill-1999 permezz tal-Assoċjazzjoni tal-Ġemellaġġ bejn Yakima u Morelia. Isiru skambji kulturali bejn iż-żewġ bliet, pereżempju mużiċisti minn Morelia marru jdoqqu fl-Orkestra Sinfonika ta' Yakima.

Morelia għandha ġemellaġġi oħra madwar id-dinja, inkluż ma': Arequipa fil-Perù; Caspueñas, Valladolid u Madrigal de las Altas Torres fi Spanja; Gettysburg, Kansas City, Fullerton, Monterey Park, Norwalk u Shreveport fl-Istati Uniti; Matanzas u Ħavana f'Kuba; u Sopó fil-Kolombja.

## Referenzi