Fruntieri Rumani tad-Danubju

Il-**Fruntieri Rumani tad-Danubju** (bil-Ġermaniż: *Donaulimes*; bl-Ingliż: *Danube Limes*) jirreferu għall-fruntiera militari Rumana jew *limes* tul ix-xmara Danubju fl-istat federali Ġermaniż tal-Bavarja, fl-Awstrija, fis-Slovakkja, fl-Ungerija, fil-Kroazja, fis-Serbja, fil-Bulgarija u fir-Rumanija.

Id-Danubju mhux dejjem kien jintuża mir-Rumani, jew ma kinux jużaw it-tul kollu tax-xmara. Il-fruntiera militari ġiet imċaqilqa lejn it-Tramuntana jew lejn in-Nofsinhar f'xi postijiet skont il-ħakmiet militari, iżda f'bosta postijiet il-fruntiera nżammet bħala struttura difensiva permanenti għal perjodi twal. Il-fruntiera ġiet imsaħħa b'diversi torrijiet tal-għassa, kampijiet tal-leġjuni (*castra*) u fortijiet (*castella*). Minħabba n-natura mifruqa u mtajna tax-xtut tax-xmara Danubju ma nbnewx ħitan difensivi kullimkien, bħalma sar fil-każ tal-Fruntieri Rumani ta' Neckar-Odenwald fil-Ġermanja. Il-kampijiet inbnew f'nofs is-seklu 1. Iktar 'il quddiem, taħt Trajanu, il-kampijiet, li oriġinarjament kienu mdawrin biss b'trunċieri u tumbati bil-ħamrija, kienu mdawra b'ħitan tal-ġebel.

Triq Rumana magħrufa bħala t-Triq tad-Danubju (bil-Latin: *Via Istrum*) ġiet imwittija tul il-Fruntieri Rumani tad-Danubju, u kienet tikkollega l-istazzjonijiet, il-kampijiet u l-fortijiet saħansitra sad-Delta tad-Danubju.

Fl-2021, is-segment tal-Punent tal-Fruntieri Rumani tad-Danubju tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO bħala parti mis-sett ta' Siti ta' Wirt Dinji tal-"Fruntieri tal-Imperu Ruman".

## Sottodiviżjonijiet
Minħabba t-tul kbir ta' din il-fruntiera, il-Fruntieri Rumani tad-Danubju spiss jinqasmu f'sottodiviżjonijiet li ġejjin:

* il-Fruntieri Rumani Retiċi (il-partijiet biss tul ix-xtut tad-Danubju)
* il-Fruntieri Rumani Noriċi
* il-Fruntieri Rumani Pannonjani (fil-partijiet ta' Fuq u t'Isfel tal-Pannonja)
* il-Fruntieri Rumani Moesjani

## Ġermanja u Awstrija

L-eqdem kamp Ruman fl-Awstrija kien dak ta' *Carnuntum*. Erbatax-il kilometru 'l bogħod, lejn il-Punent, inbena forti awżiljarju (*Hilfskastelle*) qrib Schlögen (illum il-ġurnata fil-muniċipalità ta' Haibach ob der Donau) fl-Awstrija l-Għolja. Dak iż-żmien, il-*limes* kienu estiżi minn Vjenna sa Linz, bejn wieħed u ieħor tul il-Wiener Straße (*B1*) ta' żminijietna.

Peress li d-Danubju mhux dejjem kien joffri protezzjoni adegwata, inbnew irjus il-pont tul ix-xtut tat-Tramuntana tiegħu kontra l-Marcomanni, bħal dak fi Stillfried jew fl-Oberleiser Berg. Madankollu, l-irjus il-pont tneħħew mill-ġdid taħt iben Marku Awrelju, Commodus, u nbniet "strixxa tal-mewt" wiesgħa seba' kilometri tul ix-xmara Danubju.

L-għadd dejjem jiżdied ta' fortifikazzjonijiet li kienu bdew jiġu żdingati ġew rinnovati taħt l-Imperatur Valentinjanu I (364-375) u msaħħa biex jiġu konformi mal-iktar tattiki militari aħħarin. Il-ħitan tkabbru mill-wisa', u l-ħniedaq difensivi ġew rinnovati. Barra minn hekk, inbnew torrijiet tul il-ħitan, bħal torri tal-għassa li ġie skopert qrib Oberranna fl-1960. Dawn il-fortifikazzjonijiet damu xi mitt sena oħra biss qabel il-waqgħa tal-Imperu Ruman. Fl-488, it-territorju li llum huwa tal-Awstrija ġie lliberat mill-istrutturi kollha għajr xi pedamenti. Il-fortifikazzjonijiet Rumani tul il-partijiet t'isfel tad-Danubju nbnew u ssaħħew mill-ġdid, speċjalment taħt Anastasios I u Ġustinjanu I. Finalment intużaw fil-kampanji militari fil-Balkani ta' Maurice u s-suċċessur tiegħu Phocas, bħala bażi għal operazzjonijiet militari ikbar u wħud minnhom saritilhom il-manutenzjoni fil-provinċja ta' *Moesia Secunda* sal-invażjoni tal-Bulgar fis-679.

Ftit torrijiet difensivi għadhom eżistenti sa llum: f'Bacharnsdorf fl-Awstrija t'Isfel, f'Mautern (*Favianis*) u f'Traismauer (*Augustiana*). F'Tulln u f'Zeiselmauer ukoll għad hemm xi fdalijiet tat-torrijiet. Fil-Foresta ta' Kürnberg qrib Linz għad hemm fdalijiet ta' torri tal-għassa mill-perjodu Ruman.

**Kampijiet tal-leġjuni ġew stabbiliti f'dawn li ġejjin:**

* Lauriacum (Enns)
* Albing
* Vindobona (Wien)
* Carnuntum

**Kampijiet (''castra'') u fortijiet (''castella'') fl-Awstrija mill-Punent għal-Lvant:**

* Stanacum (Engelhartszell)
* Ioviacum (Schlögen)
* Ad Mauros (Eferding)
* Lentia (Linz)
* Ad Iuvense (Wallsee)
* Arelape (Pöchlarn)
* Namare (Melk an der Donau)
* Favianis (Mautern)
* Barbaricum (Fels am Wagram – nördlich der Donau)
* Augustianis (Traismauer)
* Asturis (Zwentendorf)
* Comagena (Tulln)
* Cannabiaca (Zeiselmauer)
* Arrianis/Asturis (Klosterneuburg)
* Ala Nova (Schwechat)
* Mikulov-Tschechien
* Aequinoctium (Fischamend)
* Forti Ruman, Höflein (Höflein)
* Forti Ruman, Stopfenreuth (Engelhartstetten)

## Il-Parti t'Isfel tal-Pannonja

Fil-103 W.K., l-Imperatur Trajanu qasam il-provinċja tal-Pannonja f'żewġ partijiet: il-Pannonja ta' Fuq u l-Pannonja t'Isfel. Il-provinċja tal-Pannonja t'Isfel kienet estiża tul in-naħa tal-Lvant tad-Danubju, illum parti mill-Ungerija, mis-Serbja, mill-Kroazja u mill-Bożnja-Ħerzegovina. Il-kolonji u l-irħula nbnew fiż-żona kollha fuq iż-żewġ naħat tad-Danubju, flimkien mal-fortijiet, mal-gwarniġjoni u mal-bażijiet Rumani. Uħud mill-iktar notevoli kienu:

* Transaquincum, Contra Aquincum (Pest)
* Matrica (Százhalombatta)
* Vetus Salina (Adony)
* Intercisa (Dunaújváros)
* Lussonium (Dunakömlőd)
* Alisca ad latus (Őcsény)
* Ad Statuas (Várdomb)
* Lugio/Florentia (Dunaszekcső)
* Altinum (Kölked)
* Ad Militare (Batina)
* Ad Novas (Zmajevac)
* Colonia Aelia Mursa (Osijek)
* Teutoburgium (Dalj)
* Cuccium (Ilok)
* Cusum (Petrovaradin)
* Burgenae (Novi Banovci)
* Colonia Singidunum (Belgrad)

## Il-Parti t'Isfel tad-Danubju

Fil-Parti t'Isfel tad-Danubju, fiż-żona li llum hija maqsuma bejn il-Bulgarija u r-Rumanija, inbniet it-Triq tal-Parti t'Isfel tad-Danubju taħt l-Imperatur Tiberju fis-seklu 1 W.K. fuq in-naħa Bulgara tax-xmara.

Fuq iż-żewġ naħat tad-Danubju nbnew kampijiet, gwarniġjoni iżgħar u torrijiet tal-għassa Rumani. Inbnew ukoll insedjamenti ċivili, b'mod predominanti għall-veterani u għall-eks leġjonarji. Il-gwarniġjoni Rumani li ġejjin kienu l-ewwel li ġew stabbiliti matul is-seklu 1 fil-parti t'isfel tad-Danubju:

* Augustae (ħdejn il-villaġġ ta' Hurlets)
* Valeriana (ħdejn il-villaġġ ta' Dolni Vadin)
* Variana (ħdejn il-villaġġ ta' Leskowez)
* Almus (ħdejn ir-raħal ta' Lom)
* Regianum (ħdejn ir-raħal ta' Kozloduy)
* Sexaginta Prista (ħdejn ir-raħal ta' Ruse)
* Dorostorum (ħdejn ir-raħal ta' Silistra)
* Ratiaria (ħdejn ir-raħal ta' Artschar)
* Novae (ħdejn ir-raħal ta' Svishtov)
* Viminatium
* Singidunum (Belgrad)
* Oescus

## Sit ta' Wirt Dinji
Il-Fruntieri Rumani tad-Danubju ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2021.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (ii)** "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-**kriterju (iii)** "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-**kriterju (iv)** "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".

## Biblijografija

* Ralph F. Hoddinott: *Bulgaria in Antiquity. An archeological introduction.* Ernest Benn Ltd., London, 1975, , pp. 111–142.
* Kurt Genser: *Der Donaulimes in Österreich* (= *Schriften des Limesmuseums Aalen.* Vol. 44). Württembergisches Landesmuseum, Stuttgart, 1990.
* Gerda von Bülow et al. (eds.): *Der Limes an der unteren Donau von Diokletian bis Heraklios. Vorträge der Internationalen Konferenz Svištov, Bulgarien (1–5 September 1998).* Verlag NOUS, Sofia, 1999, .
* Susanne Biegert (ed.): *Von Augustus bis Attila. Leben am ungarischen Donaulimes* (= *Schriften des Limesmuseums Aalen.* Vol. 53). Theiss, Stuttgart, 2000, .
* Herwig Friesinger et al. (eds.): *Der römische Limes in Österreich. Führer zu den archäologischen Denkmälern.* 2nd, revised edition. Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Vienna, 2002, .
* Sonja Jilek: *Grenzen des Römischen Reiches: Der Donaulimes, eine römische Flussgrenze.* Uniwersytet Warszawski, Warsaw, 2009, .

## Referenzi