Arċipelagu ta' Revillagigedo

L-**Arċipelagu ta**' **Revillagigedo**, jew il-**Gżejjer Revillagigedo** (bl-Ispanjol: *Islas Revillagigedo*, IPA: [reˈβiʝa xiˈxeðo]), huwa magħmul minn grupp ta' erba' gżejjer vulkaniċi fl-Oċean Paċifiku li huma magħrufa għall-ekosistema unika tagħhom. Jinsab madwar 458 kilometru (285 mil) mill-Gżira ta' Socorro fin-Nofsinhar u fil-Lbiċ ta' Cabo San Lucas, it-tarf tan-Nofsinhar tal-Peniżola ta' Baja California, u bejn 698 u 1,092 kilometru (434 u 679 mil) fil-Punent ta' Manzanillo. Storikament l-arċipelagu huwa marbut mal-istat Messikan ta' Colima, peress li fl-1861 ingħataw biex tiġi stabbilita kolonja penali, u b'hekk il-gżejjer huma proprjetà u ġurisdizzjoni federali Messikana.

F'Lulju 2016, l-Arċipelagu ta' Revillagigedo tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO, u f'Novembru 2017 ġie ddikjarat bħala riżerva tal-baħar u park nazzjonali tal-Messiku. Uħud mill-vulkani huma attivi, u l-aħħar żbroffar tal-Vulkan Bárcena seħħ fl-1953, u f'Socorro fl-1993. Biex wieħed jivvjaġġa lejn il-gżejjer mill-eqreb art idum madwar 26 sa 30 siegħa, peress li tipikament wieħed jasal għalihom bil-baħar; minkejja dan, fuq il-Gżira ta' Socorro jeżisti mitjar militari żgħir.

## [[Ġeografija]]
L-erja totali tal-arċipelagu tkopri 157.81 km2 (60.93 mil kwadru), mifruxa fuq medda mil-Lvant għall-Punent ta' madwar 420 km (261 mil). Fin-Nofsinhar tal-Gżira ta' Socorro hemm stazzjon navali b'popolazzjoni ta' 45 ruħ (persunal). Fuq il-Gżira ta' Clarión hemm gwarniġjon navali żgħir b'disa' rġiel. Il-kumplament tal-gżejjer huma diżabitati. L-arċipelagu ssemma għal Don Juan Vicente de Güemes, it-Tieni Konti ta' Revillagigedo u t-53 Viċirè ta' Spanja l-Ġdida.

It-tliet gżejjer tal-Lvant jissejħu l-gżejjer interni u ż-żona tal-ħin tagħhom hija UTC-7 (Żona tal-Ħin tal-Muntanji), filwaqt li l-biċċa l-kbira tal-istat ta' Colima għandu żona tal-ħin ta' UTC-6 (Żona tal-Ħin Ċentrali). Meta mqabbla mal-gżejjer interni, il-Gżira ta' Clarión tinsab sew lejn il-Punent, b'iktar minn 200 kilometru bogħod, u b'żona tal-ħin ta' UTC-8 (Żona tal-Ħin tal-Paċifiku). L-Arċipelagu ta' Revillagigedo huwa wieħed minn tliet gruppi ta' gżejjer Messikani fl-Oċean Paċifiku li ma jinsabux fuq il-blata kontinentali; l-oħrajn huma l-Gżira ta' Guadalupe u Rocas Alijos.

## [[Storja]]

### Sekli 16-19

Ma teżisti l-ebda evidenza ta' abitazzjoni umana fuq xi waħda mill-gżejjer tal-arċipelagu qabel ma ġew skoperti mill-esploraturi Spanjoli. Hernando de Grijalva u l-ekwipaġġ tiegħu skoprew gżira diżabitata fid-19 ta' Diċembru 1533, u semmewha *Santo Tomás* (il-Gżira ta' Socorro) u fit-28 ta' Diċembru skoprew l-*Isla de los Inocentes* (San Benedicto) li ngħatat dak l-isem peress li nstabet nhar l-Innoċenti Mqaddsa.

F'Novembru 1542, Ruy López de Villalobos, hu u jesplora rotot ġodda fil-Paċifiku, reġa' skopra l-gżejjer ta' *Inocentes* u *Santo Tomás* u mmappja din tal-aħħar bħala *Anublada* ("Imsaħħba"). Villalobos kien l-ewwel wieħed li rrapporta li kien lemaħ il-Gżira ta' Roca Partida u taha l-isem attwali tagħha. Fl-1608, Martín Yánez de Armida, li kellu f'idejh spedizzjoni oħra, żar il-gżira *Anublada* u bidlilha isimha għal Socorro. Fl-1779 José Camacho kien l-ewwel wieħed li rrapporta li kien lemaħ il-gżira li kien għad fadal, u mmappjaha bħala *Santa Rosa* ("Santa Roża"). *Santa Rosa* iktar 'il quddiem ingħatat l-isem tal-Gżira ta' *Clarion* bħall-bastiment taħt il-kmand ta' Henry Gyzelaar.

Il-Gżejjer Revillagigedo żaruhom għadd ta' esploraturi oħra: Domingo del Castillo (1541), Miguel Pinto (1772), Alexander von Humboldt (1811), Benjamin Morrell (1825), Sir Edward Belcher (1839) li ġabar l-ewwel kollezzjonijiet botaniċi, u Reeve, li ra l-iżbroffar tal-Għolja ta' Evermann fl-1848. Fil-25 ta' Lulju 1861, il-President Benito Juárez iffirma digriet li ta l-kontroll territorjali tal-erba' gżejjer lill-istat ta' Colima. Il-pjan tiegħu kien li tinbena kolonja penali lil hinn mill-kosta fuq il-Gżira ta' Socorro; għalkemm dan il-pjan qatt ma twettaq, id-digriet li ta l-kontroll territorjali tal-arċipelagu lill-istat ta' Colima qatt ma tħassar. Fl-1865, l-ornitologu Andre Jackson Grayson żar il-Gżira ta' Socorro, u skopra l-ħamiem ta' Socorro, l-għasafar mimi ta' Socorro u l-kokki nani ta' Socorro li iktar 'il quddiem ingħataw ismijiet xjentifiċi b'kunjomu biex jagħtuh ġieħ.

### Seklu 20
Fil-bidu tas-seklu 20, Dr. Barton Warren Evermann, id-direttur tal-Akkademja tax-Xjenzi ta' California f'San Francisco, California, ippromwova l-esplorazzjoni xjentifika tal-gżejjer. L-iżjed kollezzjonijiet bijoloġiċi komprensivi nkisbu f'dak iż-żmien. Il-vulkan tal-Isla Socorro ngħata kunjomu bħala ġieħ. Fl-1957, il-Flotta Navali Messikana stabbiliet bażi navali fuq il-Gżira ta' Socorro u ilu li għandha preżenza permanenti fuq il-gżira minn dak iż-żmien. Hemm ukoll stazzjonament żgħir ħafna fil-Gżira ta' Clarión. Fil-21 ta' Marzu 1972, Pablo Silva García sar l-ewwel gvernatur ta' Colima li żar it-territorji gżejjer tal-istat tiegħu. Plakka ġiet żvelata biex tfakkar dan l-avveniment u biex taċċerta l-jedd ta' Colima fuq dan it-territorju.

L-ibħra madwar il-gżejjer il-kbar huma popolari mal-bugħaddasa; hemm varjetà ta' organiżmi tal-baħar, fosthom ċetaċji, klieb il-baħar u manta ġganteski. Il-viżitaturi normalment jibqgħu abbord bastimenti ta' spedizzjonijiet matul iż-żjara tagħhom fil-gżejjer, li hija ħaġa tajba mill-puntdivista ekoloġiku għaliex tipprevjeni l-introduzzjoni ta' xi speċijiet invażivi. Il-gżejjer jitqiesu perikolużi biex wieħed iżurhom fiżikament għajr għal skopijiet ta' għadis peress li diffiċli li jsir l-iżbark; uħud kważi tilfu ħajjithom f'tentattiv ta' żbark pereżempju fil-Gżira ta' Clarion.

Minn żmiem għal żmien l-arċipelagu jżuruh xi operaturi dilettanti tar-radju, li normalment jużaw il-prefiss tal-ITU XF4. Minħabba d-distanza tagħhom mill-art kontinentali, mil-lat ekoloġiku jitqiesu bħala "entità" separata mill-Messiku. Spedizzjonijiet minn organizzazzjonijiet involuti fil-konservazzjoni bijoloġika tal-gżejjer jżuru l-arċipelagu fuq bażi regolari biex jagħmlu xi riċerka fil-post. Ma teżisti l-ebda faċilità turistika u l-gżejjer ma għandhom l-ebda sors ta' ilma ħelu.

### Seklu 21
Fl-24 ta' Novembru 2017, il-President tal-Messiku Enrique Peña Nieto ħoloq l-ikbar żona protetta tal-baħar fl-Amerka ta' Fuq madwar il-Gżejjer Revillagigedo. Din iż-żona protetta tkopri 150,000 kilometru kwadru (57,000 mil kwadru) madwar il-gżejjer, u tipprojbixxi s-sajd, l-esplorazzjoni għall-materja prima, u l-iżvilupp tat-turiżmu fiż-żona protetta u fil-gżejjer.

## Ekoloġija

Il-Gżejjer Revillagigedo jospitaw bosta speċijiet ta' pjanti u ta' annimali endemiċi, u xi kultant jissejħu l-"Hawaii żgħira" tal-Messiku. Huma rikonoxxuti bħala ekoreġjun terrestri distint, li jagħmel parti miż-żona neotropikali. Il-Gżira ta' Socorro għandha l-ikbar diversità ta' flora, fawna u topografija. Il-gvern Messikan stabbilixxa l-gżejjer bħala Riżerva ta' Bijosfera fl-4 ta' Ġunju 1994. Ir-rivista *Oceanographic Magazine* ddikjarat fl-2020 li, "Il-bogħod, il-protezzjoni u l-oċeanografija partikolari tal-arċipelagu jagħmluh waħda mill-iżjed destinazzjonijiet b'bijodiversità ta' organiżmi tal-baħar fid-Dinja".

Skont il-Fond Dinji għan-Natura (WWF), 14 mis-16-il unità tassonomika tal-gżejjer li huma aċċettati ġeneralment bħala għasafar terrestri residenti kif ukoll għasfur wieħed tal-baħar huma endemiċi, l-istess bħall-vertebrati terrestri nattivi kollha tal-gżejjer. Madankollu, dawn tal-aħħar jikkonsistu biss minn żewġ sriep (*Masticophis anthonyi* u *Hypsiglena unaocularis*) u żewġ igwani (*Urosaurus auriculatus* u *Urosaurus clarionensis*). Diversi unitajiet tassonomiċi ta' għasafar tal-baħar ma jitnisslux iktar lejn il-Grigal mill-Gżira ta' San Benedicto; il-kanġu mhuwiex preżenti bħala nissiel għalkemm jitnissel fir-reġjun u jżur il-gżejjer għall-ikel. L-albatross normalament ma tantx jinstab fl-arċipelagu lanqas. Fost l-għasafar terrestri, l-assenza tal-isponsuni, tant mifruxa fil-gżejjer lil hinn mill-kosta tal-Grigal tal-Paċifiku, hija l-iżjed waħda li tispikka.

Apparti l-għasafar nattivi, spiss ikun hemm għasafar tal-baħar li jpassu fuq il-gżejjer. *Bahia Azufre* (il-Bajja tal-Kubrit) fil-Gżira ta' Clarión milli jidher hija post tal-mistrieħ ippreferut, peress li hija waħda mill-ftit meded twal ta' bajjiet fil-gżejjer; fil-biċċa l-kbira, il-kosta hija magħmula l-iktar minn irdumijiet weqfin. L-arċipelagu huwa wkoll post fejn ipassu l-balieni tal-ġwienaħ kbar fix-xitwa fit-Tramuntana tal-Paċifiku.

Il-Gżira ta' Socorro fiha bosta unitajiet tassonomiċi ta' pjanti endemiċi, filwaqt li l-Gżira ta' Clarión għandha ftit biss. L-ekosistema tal-Gżira ta' San Benedicto kważi nqerdet għalkollox fl-iżbroffar devastanti tal-Vulkan Bárcena fl-1 ta' Awwissu 1952. L-ekosistema minn dak iż-żmien 'l hawn irkuprat, iżda dan l-avveniment wassal għall-estinzjoni tal-għasfur tal-għana tal-blat tal-Gżira ta' San Benedicto. Il-biċċa l-kbira tal-pjanti nattivi, jekk mhux kollha, tal-Gżira ta' San Benedicto llum il-ġurnata jinsabu wkoll fil-Gżira ta' Clarión, iżda mhux fuq il-Gżira ta' Socorro għalkemm tinsab eqreb lejn in-Nofsinhar, minħabba l-irjieħ prevalenti u l-kurrenti tal-oċean. Il-flora nattiva tal-Gżira ta' Clarión hija pjuttost kondiviża bl-istess mod maż-żewġ gżejjer ikbar l-oħra.

Meta mqabbel mal-interskambju bejn il-gżejjer, l-annimali u l-pjanti li kkolonizzawhom inizjalment milli jidher kollha ġew minn popolazzjonijiet mill-art kontinentali, ġeneralment lejn il-Grigal tal-Arċipelagu ta' Revillagigedo. Il-biċċa l-kbira tal-pjanti oriġinaw minn popolazzjonijiet fundaturi ta' Baja California, filwaqt li r-rettili endemiċi milli jidher oriġinaw direttament minn popolazzjonijiet tal-art kontinentali tal-inħawi ta' Sonora-Sinaloa. L-antenati tal-għasafar terrestri tal-gżejjer x'aktarx li oriġinaw mill-inħawi ġenerali tan-Nofsinhar tal-Amerka ta' Fuq u tat-Tramuntana tal-Amerka Ċentrali. 

Kif joħroġ fid-dieher mill-fatt li l-ebda unità tassonomika ta' għasafar terrestri endemiċi mhuma preżenti fuq iktar minn gżira waħda, u l-każijiet tal-għasafar tal-għana tal-blat tal-Gżejjer ta' Socorro u ta' Clarión, kif ukoll tal-ħamiem ta' Socorro u ta' Clarión, kull popolazzjoni ta' għasafar donnha kibret b'mod indipendenti. L-arċipelagu ġie rikonoxxut bħala Żona Importanti tal-Għasafar mill-BirdLife International minħabba l-għasafar tal-baħar u l-għasafar terrestri endemiċi li jitnisslu hemmhekk, fosthom dawn li ġejjin: *Ilex socorroensis*, *Aristolochia socorroensis*, *Bidens socorrensis*, *Coreocarpus insularis*, *Eremosis littoralis*, *Erigeron socorrensis*, *Perityle socorrosensis*, *Zapoteca formosa* subsp. *socorrensis*, *Lepechinia hastata* subsp. *socorrensis*, *Salvia pseudomisella*, *Triumfetta socorrensis*, *Botrychium socorrense*, *Acianthera unguicallosa*, *Castilleja bryantii var. socorrensis Peperomia socorronis*, *Muhlenbergia solisii*, *Paspalum longum*, *Guettarda insularis*, *Meliosma nesites*, *Cestrum pacificum*, *Physalis mimulus*, *Citharexylum danirae* u *Verbena sphaerocarpa*. Dawn huma endemiċi għall-Gżira ta' Socorro. *Portulaca masonii* huwa endemiku għall-Gżira ta' Clarion. *Aristolochia islandica* u *Erigeron crenatus* huma endemiċi għall-Gżira ta' San Benedicto. Fost il-pjanti li huma endemiċi għal żewġ gżejjer jew iktar hemm: *Cryptantha foliosa*, *Bulbostylis nesiotica*, *Cyperus duripes*, *Croton masonii*, *Teucrium townsendii*, *Oenothera resicum*, *Aristida tenuifolia*, *Aristida vaginata*, *Spermacoce nesiotica* u *Nicotiana stocktonii*.

### Theddidiet u konservazzjoni
Saħansitra fl-1956, intqal li:"Il-ġejjieni tal-għasafar tal-gżejjer attwalment jidher li huwa wieħed sigur. Ma hemm l-ebda abitant uman, u l-ebda mammiferu għajr popolazzjoni moderata u stabbli ta' nagħaġ fil-Gżira ta' Socorro".

Iżda l-ekoloġija unika tal-gżejjer minn dak iż-żmien 'l hawn ġiet mhedda minn speċijiet introdotti. In-nagħaġ ġew introdotti fil-Gżira ta' Socorro fl-1869. Xi qtates iddaħħlu wara l-1953, x'aktarx fil-bidu tas-snin 70 tas-seklu 20. Il-ħnieżer iddaħħlu fil-Gżira ta' Clarión fl-1979, u l-fniek saru selvaġġi xi żmien iktar bikri.

Diversi speċijiet endemiċi tal-Gżira ta' Socorro issa huma mhedda bl-estinzjoni. L-għasafar mimi ta' Socorro (*Mimodes graysoni*) jammontaw għal inqas minn 400 individwu b'kollox. Il-pappagall endemiku ta' Socorro (*Aratinga brevipes*) u l-garnija ta' Townsend (*Puffinus auricularis*) huma fil-periklu wkoll. Il-ħamiem ta' Socorro (*Zenaida graysoni*) issa huma estinti fis-selvaġġ, iżda attwalment qed jitnisslu fil-magħluq. Is-sottospeċi tal-kokki nani ta' Socorro (*Micrathene whitneyi graysoni*) milli jidher hija estinta. Unitajiet tassonomiċi oħra ta' pjanti u ta' annimali fl-arċipelagu jitqiesu wkoll bħala mhedda jew kważi mhedda.

Għadd ta' inizjattivi ta' konservazzjoni jiġu ddedikati għat-trażżin tal-qerda tal-ekosistemi nattivi tal-gżejjer. Dr. Harmunt Walter tal-Università ta' California, Los Angeles (UCLA) u Dr. Luis F. Baptista tal-Akkademja tax-Xjenzi ta' California kkoordinaw sforzi tat-tnissil u tal-introduzzjoni mill-ġdid għall-ħamiem ta' Socorro mill-1988, permezz tal-Istitut tal-Ispeċijiet Endemiċi tal-Gżejjer. Il-*Comité Científico para la Conservación y Restauración del Archipiélago Revillagigedo* ("Kumitat Xjentifiku għall-Konservazzjoni u l-Irpiljar tal-Gżejjer Revillagigedo") ġie stabbilit fl-1996, u huwa kumitat li jirrappreżenta diversi organizzazzjonijiet, inkluż il-Grupp tal-Konservazzjoni u tal-Ekoloġija tal-Gżejjer, l-Istitut tal-Ispeċijiet Endemiċi tal-Gżejjer, l-Università ta' Missouri–St. Louis (UMSL), l-Università Nazzjonali Awtonoma tal-Messiku (UNAM) u oħrajn. Huwa ppresedut minn Dr. Walter u Dr. Luis Medrano tal-UNAM huwa s-segretarju tiegħu. Il-Kumitat ilu jaħdem favur it-tneħħija tal-ispeċijiet eżotiċi mill-gżejjer, speċjalment il-madwar 2,000 nagħġa fil-Gżira ta' Socorro, biex b'hekk l-ekoloġija tal-gżejjer tkun tista' tirpilja, u favur l-adozzjoni ta' pjan ta' ġestjoni għall-promozzjoni tal-irkupru tal-ispeċijiet nattivi tal-gżejjer, inkluż l-introduzzjoni mill-ġdid tal-ħamiem ta' Socorro.

Brattstrom u Howell li taw perspettiva ottimistika fl-1956 stqarrew ukoll li:"wieħed jittama li l-gvern Messikan joqgħod għassa kontra l-introduzzjoni ta' mammiferi bħal fniek, qtates, mogħoż u oħrajn li kemm-il darba wasslu għal ħerba fil-flora u fil-fawna ta' reġjuni bil-gżejjer".

### Żona tal-baħar protetta
Fil-25 ta' Novembru 2017, il-President tal-Messiku Enrique Peña Nieto ħa azzjoni biex iħares il-bijodiversità tar-reġjun billi ħoloq l-ikbar żona tal-baħar protetta fl-Amerka ta' Fuq madwar il-gżejjer, u pprojbixxa l-esplorazzjoni għall-materja prima, is-sajd u l-iżvilupp tat-turiżmu fil-gżejjer u qribhom. B'kollox, iż-żona tal-baħar protetta tkopri 4.6 % taż-żona ekonomika esklużiva tal-Messiku għas-sajd. Iż-żona tal-baħar protetta kkontribwew b'mod pożittiv għad-diversità fl-oċean, għat-titjib fil-ħabitats tal-ħut, u għall-ġlieda kontra t-tibdil fil-klima. Studju ppubblikat ħames snin wara l-istabbiliment taż-żona tal-baħar protetta sab li l-attività tas-sajd fi ħdan iż-żona protetta kienet naqset b'medja ta' 82 % għal kull bastiment. L-istudju sab ukoll li l-qabdiet tas-sajd industrijali fiż-żona ekonomika esklużiva tal-Messiku ma kinux naqsu.

## Sit ta' Wirt Dinji
L-Arċipelagu ta' Revillagigedo ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2016.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (vii)** "Post fejn iseħħu fenomeni naturali tal-għaġeb jew fejn hemm żoni ta' ġmiel naturali u ta' importanza estetika eċċezzjonali"; il-**kriterju (ix)** "Eżempju straordinarju li jirrappreżenta proċessi ekoloġiċi u bijoloġiċi kontinwi sinifikanti fl-evoluzzjoni u fl-iżvilupp ta' ekosistemi u ta' komunitajiet ta' pjanti u ta' annimali terrestri, tal-ilma ħelu, kostali u tal-baħar"; u l-**kriterju (x)** "Post fejn hemm l-iktar ħabitats naturali importanti u sinifikanti għall-konservazzjoni fil-post tad-diversità bijoloġika, inkluż fejn hemm speċijiet mhedda ta' valur universali straordinarju mill-perspettiva tax-xjenza jew tal-konservazzjoni".

## Referenzi