Donato Bramante

**Donato Bramante** (UK: / *bræ'mænteɪ* / *bram-AN-tay*, US: / *brəmɑːnteɪ*, *-ti* / *brə-MAHN-tay*, *-tee*, Taljan: [*doˈnaːto braˈmante*]; 1444 – 11 ta' April 1514), imwieled bħala **Donato di Pascuccio d'Antonio** u magħruf ukoll bħala **Bramante Lazzari**, kien perit u pittur Taljan. Huwa introduċa l-arkitettura Rinaxximentali f'Milan u l-istil Rinaxximentali Għoli f'Ruma, fejn il-pjanta tiegħu għall-Bażilika ta' San Pietru serviet ta' bażi għad-disinn eżegwit minn Michelangelo. It-Tempietto tiegħu (San Pietro in Montorio) immarka l-bidu tar-Rinaxximent Għoli f’Ruma (1502) meta l-Papa Ġulju II ħatru biex jibni santwarju fuq il-post fejn kien midfun Pietru.

## Ħajja

### Urbino
Bramante twieled bħala **Donato di Pascuccio d'Antonio**, jew Donato Pascuccio d'Antonio f'Fermignano ħdejn Urbino. Hawnhekk, fl-1467, Luciano Laurana kien qed jaħdem biex iżid kjostru u elementi Rinaxximentali oħra mal-Palazz Dukali ta' Federico da Montefeltro. L-arkitettura ta' Bramante ħbiet xi ftit il-ħiliet tiegħu bħala pittur: huwa kien jaf sew lill-pitturi Melozzo da Forlì u Piero della Francesca, li kienu interessati fir-regoli tal-perspettiva u l-karatteristiċi illużjonistiċi fil-pittura ta' Andrea Mantegna.

### Milan
Għall-ħabta tal-1474, Bramante mar joqgħod Milan, belt bi tradizzjoni arkitettonika Gotika profonda, u bena diversi knejjes fl-istil Antik il-ġdid. Id-Duka, Ludovico Sforza, prattikament ħatru bħala l-perit tiegħu, u fl-1476 beda b’kummissjonijiet li laħqu l-qofol tagħhom fil-famuż  trompe-l’œil għall-kor tal-knisja ta’ Santa Maria presso San Satiro (1482–1486). L-ispazju kien limitat u Bramante għamel apsidi teatrali f'basso riljev, li tikkombina l-arti pittoreska tal-perspettiva b'dettalji Rumani. Hemm ukoll sagristija ottagonali, b'koppla fuqha. F’Milan, Bramante bena wkoll it-tribuna ta’ Santa Maria delle Grazie (1492–99); xogħlijiet bikrin oħra jinkludu l-Kjostri ta' Sant'Ambrogio, Milan (1497-1498), u xi kostruzzjonijiet oħra f'Pavia u possibbilment f'Legnano. Madankollu, fl-1499, bil-patrun Sforza tiegħu mkeċċi minn Milan mill-armata Franċiża li invadiet il-belt, Bramante mar Ruma, fejn kien diġà magħruf mill-Kardinal setgħan Riario. 

### Ruma

F’Ruma, ma damx ma ġibed l-attenzjoni tal-Kardinal Della Rovere, li ftit wara sar il-Papa Ġulju II. Għal Ferdinandu ta’ Aragona u Isabella ta’ Kastilja jew possibilment Ġulju II, Bramante ddisinja wieħed mill-aktar binjiet armonjużi tar-Rinaxximent: it-Tempietto (1502) ta’ San Pietro in Montorio fuq il-Janiculum. Minkejja l-iskala żgħira tagħha, il-kostruzzjoni għandha l-proporzjonijiet u s-simetrija rigorużi kollha tal-istrutturi Klassiċi, imdawra b’kolonni Doriċi rqaq, b'koppla fuqhom. Skont inċiżjoni li għamel  Sebastiano Serlio xi żmien wara, Bramante ppjana li jibnih f'kjostru bil-kolonni. F’Novembru 1503, il-Papa Ġulju II qabbad lil Bramante għall-ikbar kummissjoni arkitettonika Ewropea tas-seklu 16, il-bini mill-ġdid tal-Bażilika ta’ San Pietru. Il-ġebla tax-xewka tal-ewwel wieħed mill-komponentu l-kbar tal-ġontura arkitettonika f'għamla ta' salib tqegħdet b'ċerimonja fis-17 ta' April 1506. Ftit huma l-pjanti ta' Bramante li għadhom jeżistu, għalkemm hemm uħud maħduma mill-assistenti tiegħu li juru l-firxa tat-tim li kellu miegħu. Il-viżjoni ta’ Bramante għal San Pietru, pjanta ta’ salib Grieg ċentralizzat li jissimbolizza perfezzjoni sublimi għalih u għall-ġenerazzjoni tiegħu (qabbel Santa Maria della Consolazione f’Todi, influwenzata mix-xogħol ta’ Bramante) kienet mibdula b’mod fundamentali bl-estensjoni tan-navata wara mewtu fl-1514. Il-pjan ta’ Bramante kien jipprevedi erba’ kappelli kbar li jimlew l-ispazji tal-kantuniera bejn it-transetti indaqs, kull waħda mgħottija b’koppla iżgħar li ddawwar il-koppla l-kbira fuq il-ġontura arkitettonika f'għamla ta' salib. Allura l-pjanta oriġinali ta’ Bramante kienet ferm iktar Romano-Biżantin fil-forom tagħha mill-bażilika li eventwalment inbniet. 

Bramante ħadem ukoll fuq diversi kummissjonijiet oħra. Fost l-ewwel xogħlijiet tiegħu f'Ruma, qabel ma kienet għaddejja l-kostruzzjoni tal-Bażilika, hemm il-kjostru (1500–1504) ta' Santa Maria della Pace ħdejn Piazza Navona. 

## Xogħlijiet

* Santa Maria presso San Satiro, Milan, ca. 1482–1486
* Santa Maria delle Grazie (kjostru u absida); Milan, 1492–1498
* It-Tempietto, San Pietro in Montorio, Ruma, 1502
* Santa Maria della Pace (kjostru); Ruma, 1504
* Bażilika ta' San Pietru, Ruma, disinn fl-1503, bidu tal-kostruzzjoni fl-1506
* Cortile del Belvedere, il-Belt tal-Vatikan, Ruma, 1506.
* Palazzo Caprini, Ruma, beda għall-ħabta tal-1510 (imwaqqa' fis-seklu 17)

Minbarra l-bini, Bramante kiteb dwar l-arkitettura u kkompona tmenin sunett. 

## Ħoloq esterni

* Donato Bramante - Enċiklopedija tal-Istorja Antika
*  Donato Bramante Informazzjoni, Stampi & Dokumentarji dwar Donato.

## Referenzi