Twyfelfontein

**Twyfelfontein** (bl-Afrikaans tfisser litteralment *fawwara inċerta*), uffiċjalment magħruf bħala **ǀUi-ǁAis** (bid-Damara/bin-Nama tfisser litteralment *ġibjun tal-qbiż*), huwa sit bit-tinqix tal-qedem fuq il-blat fir-Reġjun ta' Kunene fil-Majjistral tan-Namibja. Jikkonsisti minn fawwara f'wied li mal-ġnub tiegħu fih ix-xaqlibiet ta' muntanja ċatta tal-ġebel ramli li ma tantx tinżel wisq xita fuqha u li tesperjenza firxa wiesgħa ta' temperaturi binhar.

Is-sit ilu abitat għal 6,000 sena, l-ewwel minn kaċċaturi-ġemmiegħa u iktar 'il quddiem minn rgħajja Khoikhoi. Iż-żewġ gruppi etniċi kienu jużawha bħala post ta' qima u bħala post għat-twettiq ta' ritwali xamaniċi. Matul dawn ir-ritwali, inħolqu mill-inqas 2,500 tinqixa fuq il-blat, kif ukoll xi ftit tpittir fuq il-blat. Peress li fis-sit hemm waħda mill-ikbar konċentrazzjonijiet ta' petroglifiċi fl-Afrika, is-sit tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2007.

## [[Storja]]
Il-wied ta' Twyfelfontein ġie abitat minn kaċċaturi-ġemmiegħa ta' Żmien il-Ħaġar tal-grupp kulturali ta' Wilton madwar 6,000 sena ilu. Dan il-grupp wettaq il-biċċa l-kbira tat-tinqix u x'aktarx it-tpittir kollu fuq il-blat. Bejn 2,000 u 2,500 sena ilu, il-Khoikhoi, grupp etniku b'rabta mas-San (Bushmen), kien jokkupa l-wied, li dak iż-żmien kien magħruf bl-isem tiegħu bid-Damara/bin-Nama bħala ǀUi-ǁAis (*ġibjun tal-qbiż*). Il-Khoikhoi pproduċew ukoll tpittir fuq il-blat li jista' jiġi distint b'mod ċar mit-tinqix l-antik.

L-inħawi ma ġewx abitati mill-Ewropej qabel il-perjodu ta' wara t-Tieni Gwerra Dinjija, meta nixfa kbira wasslet biex xi bdiewa li jitkellmu bl-Afrikaans (Boers) imorru jgħixu hemmhekk. Iktar 'il quddiem ir-raba' ġie akkwistat mill-gvern tal-apartheid bħala parti mill-Pjan ta' Odendaal u sar parti mill-bantustan ta' Damaraland. L-insedjaturi ta' karnaġjon bajda telqu fl-1965.

It-topografu Reinhard Maack, li skopra wkoll it-tpittir fuq il-blat tal-Mara l-Bajda f'Brandberg, irrapporta l-preżenza ta' tinqix fuq il-blat fl-inħawi fl-1921. Investigazzjoni iktar bir-reqqa twettqet biss wara li David Levin studja l-vijabbiltà tal-attività agrikola fl-1947. Huwa reġa' skopra l-fawwara iżda tħabat biex jasal għall-estrazzjoni ta' biżżejjed ilma biex isostni l-familja u l-merħla tiegħu. Bil-mod il-mod sar ossessjonat bid-dubji dwar il-kapaċità tal-fawwara, u ħabib tiegħu li kien jitkellem bl-Afrikaans beda jsejjaħlu *David Twyfelfontein* (David Dubji dwar il-Fawwara) minħabba f'hekk. Meta Levin xtara l-art u rreġistraha fl-1948, huwa taha l-isem ta' Twyfelfontein. Filwaqt li spiss tiġi tradotta bħala *fawwara dubjuża*, traduzzjoni iktar bir-reqqa tal-kelma *twyfel* hija "inċerta".

Fl-1950 l-investigazzjoni xjentifika tal-arti fuq il-blat bdiet b'investigazzjoni minn Ernst Rudolph Scherz li ddeskriva iktar minn 2,500 tinqixa fuq 212-il ħaġra tal-ġebel ramli. Illum il-ġurnata huwa stmat li s-sit fih iktar minn 5,000 xbieha individwali.

## Pożizzjoni u deskrizzjoni

Twyfelfontein jinsab fin-Nofsinhar tar-Reġjun ta' Kunene tan-Namibja, f'żona li qabel kienet magħrufa bħala Damaraland. Is-sit jinsab fuq ix-xtut tax-xmara Aba Huab fil-wied ta' Huab tal-formazzjoni tal-Għolja ta' Etjo. Il-blat li fuqu hemm l-arti jinsab f'wied imdawwar bix-xaqlibiet ta' muntanja ċatta tal-ġebel ramli. Akwifer ta' taħt l-art fuq saff impermeabbli tax-shale jsostni fawwara f'din iż-żona tassew niexfa. L-isem *Twyfelfontein* jirreferi għall-fawwara stess, għall-wied li fih il-fawwara, u fil-kuntest tal-ivvjaġġar u tat-turiżmu anke għal żona usa' li fiha attrazzjonijiet turistiċi oħra: it-tinqix fuq il-blat, il-formazzjonijiet ġeoloġiċi tal-Pajpijiet tal-Orgni, tal-Muntanja Maħruqa, tal-Krater ta' Doros, u tal-Foresta Petrifikata. Is-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO jkopri ż-żona tat-tinqix u tat-tpittir fuq il-blat.

L-inħawi huma magħmula minn żona tranżizzjonali bejn semideżert, savanna u arbuxxelli li tirċievi inqas minn 150 millimetru (5.9 pulzieri) ta' xita fis-sena. It-temperaturi binhar ivarjaw bejn 10 u 28 °C (50 u 82 °F) fix-xahar xitwi ta' Lulju u bejn 21 u 35 °C (70 u 95 °F) fix-xahar sajfi ta' Novembru.

Twyfelfontein jinsab 20 km (12-il mil) fin-Nofsinhar tat-triq ewlenija C39 minn Sesfontein għal Khorixas. Minn hemmhekk is-sit huwa kkollegat permezz tat-triq distrettwali D3214. It-*Twyfelfontein Country Lodge* jinkludi mitjar taż-żrar. Il-loġġa, is-sit tal-kampeġġ, iċ-ċentru għall-viżitaturi u l-biċċa l-kbira tal-faċilitajiet turistiċi l-oħra jiġu ġestiti b'mod konġunt bejn is-sidien tal-loġġa u l-Entità tal-Konservazzjoni ta' Twyfelfontein-Uibasen.

Iż-żona bl-arti fuq il-blat tikkonsisti minn ħmistax-il sit iżgħar li ġew introdotti minn Scherz fl-istħarriġ inizjali tiegħu tas-sit u dawn għadhom jintużaw biex tiġi deskritta l-pożizzjoni tal-opri tal-arti f'Twyfelfontein.

## Opri tal-arti

Il-blat tal-ġebel ramli f'Twyfelfontein huwa miksi bl-hekk imsejjaħ verniċ tad-deżert, li huwa saff iebes li jidher kannella jew griż skur. It-tinqix fuq il-blat twettaq b'daqqiet b'oġġett bil-ponta qisu skalpell fuq dan is-saff, biex b'hekk kien jiġi espost il-blat ta' taħt b'lewn iktar ċar. Dan it-tinqix inħoloq matul perjodi differenti f'dawn l-aħħar eluf ta' snin. L-eqdem tinqix x'aktarx li sar xi 10,000 sena ilu, u l-ħolqien ta' xogħlijiet ġodda x'aktarx li ntemm bil-wasla tat-tribujiet ta' rgħajja għall-ħabta tal-1000 W.K. Tliet tipi differenti ta' tinqix fuq il-blat jistgħu jiġu distinti f'Twyfelfontein:

* xbihat ikoniċi (xbihat ta' annimali, ta' bnedmin u ta' ħlejjaq tal-fantasija);
* pittogrammi (arti ġeometrika fuq il-blat, bħal ċrieki b'oġġett bil-ponta jew ringieli ta' tikek);
* tinqix mill-użu ta' kuljum (ħofor tat-tħin, logħob, ħaġar mużikali).

Barra minn hekk, is-sit fih tpittir fuq il-blat fi 13-il post differenti, bi xbihat ta' bnedmin impittrin bl-okra ħamra f'sitt postijiet imkennija fil-blat. Okkorrenza simili ta' tpittir u ta' tinqix fuq il-blat hija rari ħafna.

Il-kaċċaturi-ġemmiegħa wettqu l-biċċa l-kbira tat-tinqix ikoniku u x'aktarx tat-tpittir kollu. It-tinqix jirrappreżenta annimali bħal rinoċeronti, iljunfanti, nagħmiet u ġiraffi, kif ukoll xbihat ta' marki umani u tal-annimali. Uħud mill-figuri, l-iktar prominenti fosthom tal-"Iljun Antropomorfizzat" — iljun b'denb tassew twil u mgħawweġ 'il fuq b'marka ta' sitt swaba' — juru t-trasformazzjoni tal-bnedmin f'annimali. Din it-trasformazzjoni u t-turija tal-annimali flimkien mal-marki tagħhom x'aktarx tindika li nħolqu bħala parti minn ritwali xamaniċi. L-iżjed perċezzjoni sempliċistika li juru biss tentattivi tal-kaċċaturi-ġemmiegħa biex jiksbu l-ikel issa hija maħsuba bħala wisq inġenwa.

It-tinqix tal-annimali li ċertament qatt ma għexu f'din iż-żona, bħall-iljun tal-baħar, il-pingwini, u x'aktarx il-fjammingi jindikaw li l-kaċċaturi-ġemmiegħi jaf kienu jmorru sal-kosta li tinsab iktar minn 100 km (62 mil) 'il bogħod. Stħarriġ arkeoloġiku modern immexxi minn Sven Ouzman jiddubita dawn id-deskrizzjonijiet tal-investigazzjoni inizjali ta' Scherz u jiddeskrivi l-fawna mhux daqstant rikonoxxibbli faċilment bħala "annimali strambi" — xogħol mhux irfinut ta' annimali, x'aktarx ġiraffi, li kienu jgħixu f'Twyfelfontein.

Ir-rgħajja Khoikhoi pproduċew ix-xbihat ġeometriċi, x'aktarx biex juru gruppi ta' rgħajja. Huma ħolqu wkoll ix-xbihat iktar sempliċi fl-inħawi li kienu jintużaw għat-tħin u għal-logħob. Uħud mill-ħaġriet fihom marki mill-użu bħala ħaġar mużikali, li jagħmlu ħsejjes mhux tas-soltu meta jintlaqtu b'xi ħaġa.

## Arkeoloġija
L-isem arkeoloġiku tas-sit huwa *Twyfelfontein 534*. Dan huwa maqsum fi 15-il sit iżgħar kif deskritt minn Scherz fl-1975. Fost l-oġġett li nstabu mis-sit hemm varjetà ta' għodod tal-ġebel magħmula l-iktar mill-kwarzit. It-tip u l-għamla ta' dawn l-għodod jindikaw mhux biss l-użu fuq il-blat iżda wkoll il-prevalenza ta' xogħlijiet tal-injam u tal-ġilda. Opri tal-arti bħal pendenti u żibeġ minn frammenti ta' qxur tal-bajd tan-nagħma instabu f'diversi postijiet. Mill-oġġetti tal-użu ta' kuljum, ġew skavati frammenti tal-karbonju maħruq u tal-għadam flimkien ma' frammenti ta' bċejjeċ tal-fuħħar mhux imżejna, għalkemm il-fuħħar jaf oriġina minn bdiewa iktar bikrin milli mill-kultura ta' Żmien il-Ħaġar li pproduċiet l-arti fuq il-blat.

Il-valur arkeoloġiku tas-sit ma fihx paragun mal-importanza tal-kollezzjoni tal-arti fuq il-blat. Madankollu, is-sejbiet jappoġġaw il-ħsieb tal-oriġini xamanika tat-tinqix minħabba l-fdalijiet tal-ikel mis-sit li ntwera li kienu għadam ta' għażżiela żgħar, ta' prokavji tal-blat u saħansitra ta' gremxul iktar milli tal-ispeċijiet il-kbar tax-xbihat.

## Protezzjoni u rikonoxximent

Fil-15 ta' Awwissu 1952 iż-żona ġiet iddikjarata bħala Monument Nazzjonali mill-amministrazzjoni tal-Lbiċ tal-Afrika. Minkejja r-rikonoxximent bikri tiegħu, is-sit ma ġiex protett qabel l-1986 meta ż-żona kollha ġiet iddikjarata bħala riżerva naturali. B'hekk, ħafna mill-petroglifiċi ġarrbu xi ħsarat jew tneħħew. Barra minn hekk, xi viżitaturi ħallew il-graffiti tagħhom stess fuq il-blat tal-ġebel ramli.

Skont il-leġiżlazzjoni tan-Namibja, issa s-sit huwa protett skont it-Taqsima 54 tal-Att dwar il-Wirt Nazzjonali. Fl-2007, l-UNESCO approvat lil Twyfelfontein bħala l-ewwel Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fin-Namibja u bħala waħda mill-ikbar konċentrazzjonijiet ta' petroglifiċi fuq il-blat fl-Afrika. L-organizzazzjoni rrikonoxxiet "rekord koerenti u ta' kwalità għolja ta' prattiki ritwali marbuta mal-komunitajiet ta' kaċċaturi-ġemmiegħa [...] tul mill-inqas żewġ millenji" (il-kriterju (iii)), u "rabtiet bejn il-prattiki ritwali u ekonomiċi fl-assoċjazzjoni sagra apparenti tal-art biswit akwifer" (il-kriterju (v)). Twyfelfontein kien l-unika Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fin-Namibja sal-2013 meta mbagħad żdied il-Baħar tar-Ramel tan-Namibja.

Sabiex jiżgura li l-UNESCO telenka s-sit, il-gvern tan-Namibja ddefinixxa żona ta' lqugħ ta' 91.9 km2 (35.5 mil kwadru) biex jiġi protett il-pajsaġġ tal-madwar. Fil-qalba ta' 0.6 km2 (0.2 mili kwadri) tas-sit, ir-ragħa huwa ristrett u l-istabbiliment ta' faċilitajiet turistiċi huwa pprojbit. Għalkemm Twyfelfontein jitqies bħala "ġeneralment intatt", it-Twyfelfontein Country Lodge fi ħdan iż-żona ta' lqugħ tas-sit tat-tinqix fuq il-blat taz-"Zeremonienplatz" (Post taċ-Ċerimonji) huwa punt ta' tħassib għall-UNESCO, li ddikjarat li "dan ikkomprometta ferm l-integrità tat-tinqix fuq il-blat f'din iż-żona". Il-mogħdija għall-mixi ppermettiet lill-viżitaturi jkollhom aċċess bla superviżjoni u din titqies li tgħaddi wisq qrib ta' bosta mill-opri tal-arti fuq il-blat. Madankollu, il-ġestjoni tas-sit ittejbet mill-applikazzjoni tas-sit biex jiġi elenkat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO, b'mod partikolari fir-rigward tal-ġestjoni tal-viżitaturi; issa ħadd ma jista' jmur jimxi tul il-mogħdija mingħajr superviżjoni.

## Sit ta' Wirt Dinji
Twyfelfontein jew ǀUi-ǁAes ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2007.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (iii)** "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-**kriterju (v)** "Eżempju straordinarju ta' insedjament uman tradizzjonali, ta' użu tal-art jew ta' użu tal-baħar, li jirrappreżenta kultura (jew kulturi), jew interazzjoni umana mal-ambjent, speċjalment meta jkun sar vulnerabbli minħabba l-impatt ta' bidla irreversibbli".

## Iktar qari

* Ouzman, Sven. "Rock Art of Twyfelfontein, Namibia, Africa. Twyfelfontein Site Report". Bradshaw Foundation.

* Scherz, Ernst-Rudolf (1975). Felsbilder in Südwest-Afrika. Teil II: Die Gravierungen im Nordwesten Südwest-Afrikas (bil-Ġermaniż).
* Breunig, Peter (2014). Archäologischer Reiseführer Namibia (bil-Ġermaniż). Frankfurt am Main: Africa Magna Verlag. .

## Referenzi