Monako

**Monako** , uffiċjalment il-**Prinċipalità ta' Monako** (Franċiż:*Principauté de Monaco* Monagaski: *Principatu de Múnegu*; Taljan:*Principato di Monaco*; Oċċitan:*Principat de Mónegue*), hija belt-stat sovrana, li tinsab fir-Riviera Franċiża fl-Ewropa tal-Punent. Il-pajjiż imiss ma Franza fuq tliet naħat u naħa waħda tmiss mal-Baħar Mediterran. Monako għandu erja ta' 2.02 km2 (0.78 mi kw), u popolazzjoni ta' 36,371, dawn jagħmlu l-pajjiż it-tieni l-iżgħar, u l-aktar pajjiż b'popolazzjoni densa fid-dinja. Monako għandu fruntiera tal-art ta' 4.4 km (2.7 mi) biss, kosta ta' 4.1 km (2.5 mi), u wisa' li tvarja bejn 1,700 u 349 m (5,600 u 1,145 ft). L-ogħla punt fil-pajjiż huwa passaġġ dejjaq li jismu Chemin des Révoires fuq l-għoljiet ta' Mont Agel, fid-distrett ta' Les Révoires, li hija 161 metru (528 pied) fuq il-livell tal-baħar. L-aktar *Quartier* popolat ta' Monako hu Monte Carlo, u l-aktar *Ward* popolata hija Larvotto/Bas Moulins. Monako hija magħrufa għar-reklamazzjoni tal-art tagħha u ż-żieda fid-daqs tagħha hu stmat li hu 20%.

Monako hu prinċipalità gvernata taħt forma ta' monarkija kostituzzjonali, b'Albert II bħala kap tal-istat. Minkejja li l-Prinċep Albertu II huwa monarka kostituzzjonali, hu għandu poter politiku enormi. Id-Dar ta' Grimaldi iggvernat lil Monako, b'interuzzjonijiet qsar, mill-1297. Il-lingwa uffiċjali hija l-Franċiż, iżda l-Monagask, it-Taljan, u l-Ingliż huma mitkellma u mifhuma. Is-sovranità tal-istat ġiet rikonoxxuta uffiċjalment mit-Trattat Franko-Monagask tal-1861, fejn Monako sar membru sħih bil-vot tan-Ġnus Magħquda fl-1993. Minkejja l-indipendenza ta' Monako u l-politika barranija separata, id-difiża tagħha hija f'idejn Franza. Madankollu, Monako jżomm żewġ unitajiet militari żgħar.

L-iżvilupp ekonomiku ġie xprunat tard fis-seklu 19 bil-ferrovija għall-Franza, u l-ftuħ tal-ewwel każino, Monte Carlo. Minn dakinhar, il-klima ħafifa tal-Prinċipat, xenarji sbiħ, u faċilitajiet għamlu lil Monako famuż mad-dinja għat-turiżmu, u bħala ċentru rikrejattiv għas-sinjuri u l-famużi.Però fis-snin aktar reċenti Monako sar ċentru bankarju maġġur u fittex b'suċċess li jiddiversifika l-ekonomija tiegħu lejn is-servizzi, industriji żgħar ta' valur għolji li ma jniġġsux. L-istat m'għandu l-ebda taxxa tad-dħul, taxxi kummerċjali baxxi u hu magħruf bħala kenn tat-taxxa.

Il-pajjiż kontinentali bl-iqsar kosta fid-dinja huwa Monaco, li għandu 2.02 km, dan il-ħruġ jinsab fuq il-fruntiera ma' Franza (6 km) U Monako huwa l-pajjiż kontinentali bl-iqsar kosta fl-Ewropa.

## Storja
Skont ħrafa antika, Hercules għadda miż-żona ta 'Monako u warrab lill-allat preċedenti. B’riżultat taʼ dan, hemm inbena tempju. Minħabba li din id-“Dar” ta’ Ercole kienet l-uniku tempju fiż-żona, il-belt kienet tissejjaħ Monoikos. Spiċċa f’idejn l-Imperu Ruman Imqaddes, li taha lill-Ġenoviżi fl-1191, bi tpattija għall-ġlieda kontra l-pirati. Sal-Kmieni tas-snin 1200, il-Ġenoviżi kienu bnew kastell fuq il-blat, u kienu qed jużaw il-port. 

Fergħa mneħħija ta’ familja Ġenoviża, il-Grimaldi, maqbuda fl-1297 billi ppreżentaw bħala patrijiet iżda mbagħad kienu kkontestawha għal mitt sena qabel ma kisbu l-kontroll uffiċjali. Għalkemm ir-Repubblika ta’ Ġenova kienet se ddum sas-seklu 19, huma ppermettew li l-familja Grimaldi żżomm Monako, u, bl-istess mod, kemm Franza kif ukoll Spanja ħallewha waħedha għal mijiet ta’ snin minħabba ftehimiet ma’ wieħed minnhom, speċjalment għad-difiża. Franza annessha fir-Rivoluzzjoni Franċiża fl-aħħar tas-seklu 18, iżda wara t-telfa ta’ Napuljun tpoġġiet taħt il-kura tar-Renju ta’ Sardinja.

Fis-seklu 19, meta Sardinja saret parti mill-Italja, ir-reġjun ġie taħt l-influwenza Franċiża iżda Franza ħallietha tibqa’ indipendenti u ħarbet milli tiġi inkorporata fl-Italja. Madankollu, naqset konsiderevolment meta nnegozjat żewġt ibliet fil-qrib, bi skambju għas-sovranità minn Franza. Monako bbażat ruħha fuq it-turiżmu mill-aħħar tas-seklu 19 biex tibqa’ finanzjarjament solventi, u kien f’dan iż-żmien li ġew stabbiliti l-każinò u l-lukandi famużi. Monako nqabeż mill-poteri tal-Assi fl-1940 matul it-Tieni Gwerra Dinjija u għal żmien qasir kien amministrat mill-Italja, dak iż-żmien il-Ġermanja Nażista, qabel ma nħeles. Għalkemm l-okkupazzjoni damet għal ftit żmien biss, irriżulta fid-deportazzjoni tal-popolazzjoni Lhudija u l-eżekuzzjoni ta 'diversi membri tar-Reżistenza Franċiża minn Monako. Minn dakinhar Monaco kien indipendenti. Ħadet xi passi lejn l-integrazzjoni mal-Unjoni Ewropea.

**<big>Wasla tal-familja Grimaldi</big>**

Wara għotja ta' art mill-Imperatur Enriku VI fl-1191, Monako ġiet imwaqqfa mill-ġdid fl-1215 bħala kolonja ta' Ġenova. Monako kienet immexxija għall-ewwel darba minn membru tad-Dar Grimaldi fl-1297, meta Francesco Grimaldi, magħruf bħala "*Malizia*" (tradott mit-Taljan jew bħala "The Malicious One" jew "The Cunning One"), u l-irġiel tiegħu qabdu l-fortizza jipproteġu. il-Blata ta’ Monako waqt li lebsin ta’ patrijiet Franġiskani – monaco bit-Taljan – għalkemm din hija koinċidenza peress li ż-żona kienet diġà magħrufa b’dan l-isem. 

Francesco ġie żgumbrat ftit snin wara mill-forzi Ġenoviżi, u l-ġlieda għall-“Blata” kompliet għal seklu ieħor. Il-familja Grimaldi kienet Ġenova u t-taqbida kienet xi ħaġa ta’ kwiet tal-familja. Il-Ġenoviżi kienu involuti f'kunflitti oħra, u lejn l-aħħar tas-snin 1300 Ġenova tilfet Monako wara li ġġieldu l-Kuruna ta' Aragona fuq Korsika. Aragona eventwalment saret parti minn Spanja magħquda, u partijiet oħra tal-għotja tal-art ġew integrati biċċa biċċa fi stati oħra. Bejn l-1346 u l-1355, Monako annessa l-ibliet ta’ Menton u Roquebrune, u żied it-territorju tiegħu bi kważi għaxar darbiet.

**<big>1400–1800</big>**

Fl-1419, il-familja Grimaldi xtrat Monako mingħand il-Kuruna ta’ Aragona u saret il-ħakkiema uffiċjali u mhux ikkontestati tal-“Blata ta’ Monako”. Fl-1612, Honoré II beda jsejjaħ lilu nnifsu bħala "Prinċep" ta' Monako. Fis-snin 1630, huwa fittex il-protezzjoni Franċiża kontra l-forzi Spanjoli u, fl-1642, ġie riċevut fil-qorti ta’ Louis XIII bħala "duc et pair étranger". 

Il-prinċpijiet ta’ Monako saru vassalli tar-rejiet Franċiżi filwaqt li fl-istess ħin baqgħu prinċpijiet sovrani. Għalkemm prinċpijiet suċċessivi u l-familji tagħhom qattgħu l-biċċa l-kbira ta 'ħajjithom f'Pariġi, u miżżewġin ma' nobiltajiet Franċiżi u Taljani, id-Dar Grimaldi hija Taljana. Il-prinċipat kompla l-eżistenza tiegħu bħala protettorat ta’ Franza sal-Rivoluzzjoni Franċiża.

**<big>seklu 19</big>**

Fl-1793, il-forzi Rivoluzzjonarji qabdu Monako u sal-1814 kienet okkupata mill-Franċiżi (f’dan il-perjodu ħafna mill-Ewropa kienet inqabdet mill-armati Franċiżi taħt il-kmand ta’ Napuljun Bonaparte). Il-prinċipal ġie stabbilit mill-ġdid fl-1814 taħt il-Grimaldi. Kien innominat protettorat tar-Renju ta’ Sardinja mill-Kungress ta’ Vjenna fl-1815. Monako baqa’ f’din il-pożizzjoni sal-1860 meta, bit-Trattat ta’ Turin, il-forzi ta’ Sardinja ħarġu mill-prinċipat; il-Kontea tal-madwar ta’ Nizza (kif ukoll Savoy) ġiet ċeduta lil Franza. Monaco reġa’ sar protettorat Franċiż. It-Taljan kien il-lingwa uffiċjali f’Monako sal-1860, meta ġie mibdul bil-Franċiż. 

Qabel dan iż-żmien kien hemm inkwiet f'Menton u Roquebrune, fejn in-nies tal-belt kienu għajjien minn tassazzjoni qawwija mill-familja Grimaldi. Huma ddikjaraw l-indipendenza tagħhom bħala l-Bliet Ħieles ta 'Menton u Roquebrune, bit-tama li l-annessjoni ta' Sardinja. Franza pprotestat. L-inkwiet kompla sakemm Karlu III ta’ Monako ċeda t-talba tiegħu għaż-żewġt ibliet kontinentali (xi 95% tal-prinċipat dak iż-żmien) li kienu ilhom maħkuma mill-familja Grimaldi għal aktar minn 500 sena.

Dawn ġew ċeduti lil Franza bi tpattija għal 4,100,000 frank. It-trasferiment u s-sovranità ta 'Monako ġew rikonoxxuti mit-Trattat Franco-Monegask tal-1861. Fl-1869, il-prinċipat waqaf jiġbor it-taxxa fuq id-dħul mir-residenti tiegħu - indulġenza li l-familja Grimaldi setgħet taffordja li tgawdi bis-saħħa biss tas-suċċess straordinarju tal-każinò. Dan għamel Monako bitħa għas-sinjuri u post favorit għalihom biex jgħixu.

**<big>seklu 20</big>**

Sakemm ir-Rivoluzzjoni Monegaska tal-1910 ġiegħlet l-adozzjoni tal-Kostituzzjoni ta’ Monako tal-1911, il-prinċpijiet ta’ Monako kienu ħakkiema assoluti. Il-kostituzzjoni l-ġdida naqqset xi ftit il-ħakma awtokratika tal-familja Grimaldi u l-Prinċep Albert I issospendiha matul l-Ewwel Gwerra Dinjija. 

F'Lulju 1918, ġie ffirmat Trattat Franco-Monegask ġdid, li jipprovdi protezzjoni Franċiża limitata fuq Monako. It-trattat, approvat fl-1919 mit-Trattat ta' Versailles, stabbilixxa li l-politika internazzjonali Monegaska tkun allinjata mal-interessi politiċi, militari u ekonomiċi Franċiżi. Risolviet ukoll il-kriżi tas-suċċessjoni ta’ Monaco.

Fl-1943, l-Armata Taljana invadiet u okkupat Monako, u ffurmat amministrazzjoni faxxista. F'Settembru 1943, wara l-waqgħa ta' Mussolini mill-poter, il-Wehrmacht Ġermaniża okkupat l-Italja u Monako, u bdiet id-deportazzjoni Nażista tal-popolazzjoni Lhudija. René Blum, il-Lhudi prominenti Franċiż li waqqaf il-Ballet de l'Opéra f'Monte Carlo, ġie arrestat fid-dar tiegħu ta' Pariġi u miżmum fil-kamp ta' deportazzjoni ta' Drancy barra l-kapitali Franċiża qabel ma ġie ttrasportat lejn Auschwitz, fejn aktar tard inqatel. Il-kollega ta’ Blum Raoul Gunsbourg, id-direttur tal-Opéra de Monte-Carlo, megħjun mir-Reżistenza Franċiża, ħarab mill-arrest u ħarab lejn l-Isvizzera. F’Awwissu tal-1944, il-Ġermaniżi eżekutaw lil René Borghini, Joseph-Henri Lajoux u Esther Poggio, li kienu mexxejja tar-Reżistenza.

Rainier III, laħaq it-tron mal-mewt tan-nannu tiegħu, il-Prinċep Louis II, fl-1949, u ħakmu sal-2005. Fid-19 ta’ April 1956, il-Prinċep Rainier iżżewweġ lill-attriċi Amerikana Grace Kelly, avveniment li kien imxandar fuq it-televiżjoni u kopert b’mod wiesa’ fil- stampa popolari, li tiffoka l-attenzjoni tad-dinja fuq il-prinċipalità ċkejkna. 

Emenda tal-1962 għall-kostituzzjoni abolit il-piena kapitali, ipprovdiet għall-vot tan-nisa u stabbilixxiet Qorti Suprema ta' Monako biex tiggarantixxi libertajiet fundamentali. Fl-1963, żviluppat kriżi meta Charles de Gaulle imblokka Monako, irrabjat bl-istatus tiegħu bħala rifuġju fiskali għaċ-ċittadini Franċiżi sinjuri. 

Fl-1993, il-Prinċipat ta’ Monako sar membru tan-Nazzjonijiet Uniti, bi drittijiet sħaħ tal-vot.

**<big>seklu 21</big>**

Fl-2002, trattat ġdid bejn Franza u Monako speċifika li, jekk ma jkunx hemm werrieta biex imexxu d-dinastija Grimaldi, il-prinċipat xorta jibqa’ nazzjon indipendenti aktar milli jerġa’ lura għal Franza. Id-difiża militari ta’ Monaco għadha r-responsabbiltà ta’ Franza.

Fil-31 ta’ Marzu 2005, Rainier III, li kien marid wisq biex jeżerċita dmirijietu, ċedahom f’idejn l-uniku ibnu u werriet tiegħu, Albert. Miet sitt ijiem wara, wara renju ta’ 56 sena, b’ibnu jsegwih bħala Albert II, Prinċep Sovran ta’ Monako. Wara perjodu ta’ luttu uffiċjali, il-Prinċep Albert II ħa formalment il-kuruna prinċparja fit-12 ta’ Lulju 2005, f’ċelebrazzjoni li bdiet b’Quddiesa solenni fil-Katidral ta’ San Nikola, fejn missieru kien midfun tliet xhur qabel. L-adeżjoni tiegħu mat-tron Monégasque kienet avveniment f'żewġ stadji b'ċerimonja oħra, li ġibdet kapijiet ta' stat għal riċeviment elaborat, li sar fit-18 ta' Novembru 2005, fil-Palazz tal-Prinċep storiku f'Monaco-Ville. Fis-27 ta' Awwissu 2015, Albert II skuża ruħu għar-rwol ta' Monako matul it-Tieni Gwerra Dinjija biex jiffaċilita d-deportazzjoni ta' total ta' 90 Lhudi u ġellied tar-reżistenza, li minnhom disgħa biss baqgħu ħajjin. “Kommettna l-irreparabbli li ngħaddu lill-awtoritajiet ġirien nisa, irġiel u tifel li kienu rifuġjaw magħna biex jaħarbu mill-persekuzzjonijiet li kienu sofrew fi Franza,” qal Albert f’ċerimonja li fiha ġie żvelat monument għall-vittmi. iċ-ċimiterju ta’ Monako. "F'diffikultà, ġew speċifikament biex jieħdu kenn magħna, jaħsbu li se jsibu newtralità."

Fl-2015, Monako approva b'mod unanimu espansjoni modesta tar-reklamazzjoni tal-art maħsuba primarjament biex takkomoda akkomodazzjoni meħtieġa b'mod iddisprat u żona żgħira ħadra/park. Monaco qabel kien ikkunsidra espansjoni fl-2008, iżda kien ħassarha. Il-pjan huwa għal madwar sitt ettari (15-il acres) ta 'bini ta' appartamenti, parks, ħwienet u uffiċċji għal valur ta 'art ta' madwar 1 biljun ewro. L-iżvilupp se jkun biswit id-distrett tal-Larvotto u se jinkludi wkoll marina żgħira. 

Kien hemm erba' proposti ewlenin, u t-taħlita finali tal-użu se tiġi ffinalizzata hekk kif l-iżvilupp jimxi 'l quddiem. L-isem tad-distrett il-ġdid huwa Anse du Portier. Fid-29 ta’ Frar 2020, Monaco ħabbret l-ewwel każ tagħha ta’ COVID-19, raġel li ddaħħal fiċ-Ċentru tal-Isptar Princess Grace imbagħad ġie trasferit fl-Isptar tal-Università ta’ Nizza fi Franza.

## Gvern

Albert II, Prinċep ta’ Monako Monako ilha mmexxija taħt monarkija kostituzzjonali mill-1911, bil-Prinċep Sovran ta’ Monako bħala kap ta’ stat. Il-fergħa eżekuttiva tikkonsisti minn Prim Ministru bħala l-kap tal-gvern, li jippresiedi l-ħames membri l-oħra tal-Kunsill tal-Gvern. Sal-2002, il-Prim Ministru kien ċittadin Franċiż maħtur mill-prinċep minn fost kandidati proposti mill-Gvern ta’ Franza; peress li saret emenda kostituzzjonali fl-2002, il-Prim Ministru jista' jkun Franċiż jew Monegask. Fit-2 ta' Settembru 2024, il-Prinċep Albert II ħatar ċittadin Franċiż, Didier Guillaume, fl-uffiċċju. 

Taħt il-Kostituzzjoni ta' Monako tal-1962, il-prinċep jaqsam is-setgħa tal-veto tiegħu mal-Kunsill Nazzjonali unikamerali. L-24 membru tal-Kunsill Nazzjonali huma eletti għal mandati ta’ ħames snin; 16 jintgħażlu permezz ta' sistema elettorali ta' maġġoranza u 8 b'rappreżentanza proporzjonali. Il-leġiżlazzjoni kollha teħtieġ l-approvazzjoni tal-Kunsill Nazzjonali. Wara l-elezzjoni ġenerali Monegaska tal-2023, l-24 siġġu kollha huma miżmuma mill-Unjoni Nazzjonali Monegaska pro-monarkista.

L-affarijiet tal-belt tal-prinċipal huma ġestiti mill-Muniċipalità ta' Monako. Il-muniċipalità hija mmexxija mill-Kunsill Komuni, li jikkonsisti minn 14-il membru eletti u huwa ppresedut minn sindku. Georges Marsan ilu sindku mill-2003. B’differenza mill-Kunsill Nazzjonali, il-kunsilliera komunali huma eletti għal mandat ta’ erba’ snin u huma strettament mhux partiġġjani; Oppożizzjonijiet ġewwa l-kunsill spiss jiffurmaw. 

Il-membri tal-ġudikatura ta' Monako jinħatru mill-Prinċep Sovran. Pożizzjonijiet ewlenin fi ħdan il-ġudikatura huma miżmuma minn maġistrati Franċiżi, proposti mill-Gvern ta’ Franza. Monaco bħalissa għandha tliet maġistrati eżaminanti.

**<big>Sigurtà</big>**

Id-difiża usa' tan-nazzjon hija pprovduta minn Franza. Monako m'għandha l-ebda navy jew forza tal-ajru, iżda kemm fuq bażi per-capita kif ukoll għal kull żona, Monaco għandha waħda mill-akbar forzi tal-pulizija (515-il uffiċjal tal-pulizija għal madwar 38,000 ruħ) u preżenzi tal-pulizija fid-dinja. Il-pulizija tagħha tinkludi unità speċjali li topera dgħajjes tal-għassa u tas-sorveljanza flimkien mal-militar. Il-forzi tal-pulizija f’Monaco huma kkummandati minn uffiċjal Franċiż. 

Hemm ukoll forza militari żgħira. Din tikkonsisti f’unità ta’ gwardjani tal-ġisem għall-prinċep u l-palazz tiegħu f’Monaco-Ville imsejħa Compagnie des Carabiniers du Prince (Kumpanija tal-Karabiniers tal-Prinċep); flimkien mal-korp militarizzat, tan-nar armat u tad-difiża ċivili (Sapeurs-Pompiers) jifforma l-forzi totali ta' Monako. Il-Compagnie des Carabiniers du Prince inħolqot mill-Prinċep Honoré IV fl-1817 għall-protezzjoni tal-prinċipat u l-familja prinċpjali. Il-kumpanija tammonta eżattament 116-il uffiċjal u raġel; filwaqt li l-uffiċjali mhux kummissjonati u s-suldati huma lokali, l-uffiċjali ġeneralment servew fl-Armata Franċiża. Minbarra d-dmirijiet tal-gwardja tagħhom kif deskritti, il-karabiniers jgħassu l-bajjiet u l-ilmijiet kostali tal-prinċipal.

## Noti

## Referenzi