Palermo

**Palermo** hija belt Taljana, kapitali u l-akbar belt fir-reġjun ta' Sqallija b'madwar , u li tifforma mas-subborgi tagħha unità urbana ta' madwar miljun abitant. Hija tinsab f'bajja fuq il-kosta tat-tramuntana tal-gżira.

Fl-1969, il-belt ingħatat il- Premju Ewropa.

## Toponimija
L-isem Sqalli Palermu u l-isem Taljan Palermo ġejjin, bl-influwenza tal-Għarbi بَلَرْم (Balarm), mil-Latin Panormus jew Panhormus innifsu li joriġina mill-Grieg πάνορμος / pánormos, “tajjeb għal kull ankraġġ”. Bliet u portijiet oħra fil-Mediterran għandhom l-istess etimoloġija. 

L-isem Palermo huwa attestat għall-ewwel darba f’kitba mill-1086. L-abitanti tagħha jissejħu Palermitani bit-Taljan, jew *Palermitans* bil-Malti.

## Ġeografija
Palermo tinsab fil-punent ta’ Sqallija, fuq il-kosta tat-Tramuntana, ħdejn il-Baħar Mediterran. Il-belt testendi tul il-Conca d'Oro, "baċin tad-deheb", pjanura darba famuża għall-pjantaġġuni tagħha taċ-ċitru. Xmara kostali żgħira, l-Oreto, taqsam Palermo fin-naħa t’isfel tagħha. Li jħarsu lejn il-pjanura, diversi qċaċet jdawru l-belt, bħal Monte Pellegrino lejn it-tramuntana, li jitla’ għal altitudni ta’ 606 m. Tliet riservi naturali huma fil-qrib, inkluż Monte Pellegrino, biswit it-tramuntana tal-belt, u Capo Gallo fit-tramuntana ta ' Mondello.

**<big>Klima</big>**

Palermo tgawdi klima Mediterranja kkaratterizzata minn xtiewi ħfief u umdi u sjuf sħan u niexfa. It-temperaturi minimi bejn Ġunju u Settembru huma dejjem ogħla minn 20°C. Matul il-mewġa ta’ sħana eċċezzjonali ta’ Lulju 2023, tkejjel valur rekord ta’ 47°C5 fl-osservatorju ta’ Palermo. Il-minimu rekord huwa -1.2°C. Il-preċipitazzjoni totali hija ta' 610 mm, b'massimu waqt maltempati bir-ragħad fil-ħarifa. Il-borra hija rari ħafna u titlaq. Madankollu, din id-dejta klimatika ġenerali taħbi differenzi sinifikanti skont il-lokal. Iċ-ċentru tal-belt huwa l-aktar sħun, u episodji ta 'ċpar jistgħu jseħħu fix-xitwa f'ċerti żoni, partikolarment madwar il-Parco della Favorita.

## Storja
**<big>Antikità</big>** 

Il-belt twaqqfet fl-aħħar tas-seklu 7 QK. QK taħt l-isem Zyz mill-Feniċi f'port naturali, bi tweġiba għat-twaqqif tal-kolonji Griegi ta 'Selinunte u Himere. L-ewwel magħluq fis-settur ta’ Palazzo Reale inkluż fis-6 seklu QK. QK il-promontorju kollu. Bejn 479 u 383 QK. QK, vapuri Kartaġiniżi jitilqu minn Panormos biex jattakkaw l-ibliet Griegi. Fuq il-Muntanja Pellegrino, iċ-ċittadella ta’ Heircté tiddomina l-belt. Meqjusa imprenjabbli, il-belt ittieħdet minn Pirru I fl-277 QK. 

Matul l-Ewwel Gwerra Punika, Palermo u Heircté kienu fortizza importanti għal Kartaġni sakemm waqgħu fl-254 QK. QK iffaċċjaw assedju minn 200 bastiment Ruman: 14,000 Palermitan setgħu jħallsu fidwa, 13,000 raġel ieħor inbiegħu bħala skjavi. Hamilcar Barca jieħu f’idejh lil Heircté minn fejn jipprova għal tliet snin jerġa’ jikkonkwista Palermo.

Taħt l-Imperatur Awgustu, leġjunarji Rumani kienu stazzjonati fil-belt. Sqallija kienet fl-antikità gżira fejn il-lingwa dominanti kienet il-Grieg antik, speċjalment fil-parti tal-Lvant. Palermo kienet tinsab fuq il-fruntiera taż-żona li titkellem bil-Grieg. Meta l-Vandali waqqfu l-imperu tagħhom fl-439, bit-Tuneżija tal-lum bħala ċ-ċentru tagħha u Kartaġni bħala l-kapitali tagħha, Sqallija sfat fil-mira ta' invażjonijiet diversi drabi u l-Vandali ppruvaw jannettuha b’mod definittiv.

**<big>Medju Evu</big>** 

Fl-535, il-belt reġgħet għaddiet f’idejn ir-Rumani tal-Lvant. Taħt l-Imperu Biżantin, Palermo għaddiet minn perjodu li fih iffjoriet, u dam żewġ sekli. Matul is-seklu 9 ġiet taħt id-dominazzjoni tal-Aglabidi ta’ Kairouan fi ħdan it-Tuneżija tal-lum u mbagħad saret il-kapitali tal-gżira. L-isem ta' Palermo Għarbija kien al-Madinah Balharm. L-Arabizzazzjoni u l-Iżlamizzazzjoni kienu radikali l-ewwel taħt id-dinastija Aglabid u mbagħad taħt dik tal-Fatimidi. Palermo baqgħet Għarbija mit-831 sal-1071 u l-influwenza Għarbija-Musulmana ta’ dan il-perjodu għadha tidher fl-arkitettura tal-belt. Palermo malajr saret ċentru kummerċjali u kulturali importanti magħruf mad-dinja Musulmana għall-moskej numerużi tagħha (aktar minn 300 skont il-vjaġġatur Ibn Hawqal). Il-Lhud u l-Insara ma kinux ippersegwitati hemmhekk bil-kundizzjoni li jħallsu taxxa speċjali, il-*jizya*.

Id-dominazzjoni Għarbija kkonfermat is-superjorità tal-belt fuq il-bliet l-oħra tal-Emirat ta’ Sqallija. Kienet waħda mill-aktar bliet popolati fil-Mediterran u anke waħda mill-aktar bliet popolati fid-dinja. Théodosius ta' Monaco jitkellem dwar aktar minn 300,000 abitant. It-tluq tal-Fatimidi għall-belt tal-Kajr immarka l-akkwist ta’ dinastija Għarbija, id-dinastija Kalbite. 

Din id-dinastija għamlet Palermo l-kapitali tal-emirat tagħha u nediet pjan vast ta’ żvilupp agrarju u ħeġġet il-kultivazzjoni tal-frott taċ-ċitru, tal-papiru u tal-qoton, iżda bnew ukoll bini ġdid li għadu viżibbli sal-lum. Il-belt malajr saret port essenzjali għat-traffiku fil-Mediterran.

Taħt in-Normanni, mill-1072, inbnew monumenti oħra mhux tas-soltu. Fl-1130, Ruġġeru II ta’ Sqallija, li sar sultan ta’ Sqallija, waqqaf qorti fejn laqa’ studjużi Għarab bħall-ġeografu Al-Idrisi, li fassal mappa tad-dinja li tisintetizza l-għarfien kartografiku ta’ dak iż-żmien. 

Fl-1194, Palermo ġiet taħt id-dominazzjoni tal-Hohenstaufen. Federiku II imbagħad biddel il-belt f'post ta' residenza lussuża. Palermo rat il-ħajja kulturali tagħha tbaqbaq, u Federiku II jżomm ożmosi bejn il-kulturi Griegi, Musulmani u Latini. Palermo kienet waħda mill-kapitali li jivvjaġġaw tal-Imperu Ruman Imqaddes taħt Federiku II u Korradu IV ta' Hohenstaufen. Waħda mill-ġrajjiet notevoli li seħħew fil-gżira matul il-Medju Evu kien l-Għasar Sqalli. 

Fl-1282, il-Franċiżi fi Sqallija ġew massakrati minn nies tal-post waqt rewwixta. F’Palermo, 2,000 Franċiż mietu matul dan l-Għid imdemmi, u b’kollox ġew massakrati mill-inqas 10,000 Franċiż.

**<big>Żminijiet moderni</big>** 

Sussegwentement, il-belt kienet okkupata mill-Aragoniżi, l-Awstrijaċi u l-Borboni. Taħt l-Ispanjoli, il-popolazzjoni żdiedet minn 30,000 abitant f’nofs is-seklu 15 għal 135,000 lejlet il-pesta tal-1656. Fis-sekli 16 u 17, Palermo kienet imżejna b’bosta monumenti ta’ stil Barokk, li ħafna minnhom għadhom intatti sal-lum. Fl-1648 faqqa' rvell tal-ġuħ: l-artiġjani kisbu privileġġi ġodda. Il-Borboni għaqqdu lil Sqallija mar-Renju ta’ Napli fl-1734; 

Palermo ssir sempliċi belt provinċjali, il-qorti rjali tkun f'Napli. Il-belt u l-palazzi tagħha ma baqgħux jintużaw. Fit-12 ta’ Jannar 1848, Palermo kienet ix-xena tal-ewwel taqlib rivoluzzjonarju fl-Ewropa u żammet kontra n-Naplitani sa Mejju tal-1849.

**<big>Unifikazzjoni Taljana</big>**

Fl-1860, l-ispedizzjoni tal-Elf ta’ Garibaldi waslet Palermo u rnexxielha tgħaqqadha u Sqallija kollha mar-Renju tal-Italja li kien għadu kif ġie unifikat. Din hija opportunità għat-tieni ċans. Palermo reġgħet kienet iċ-ċentru amministrattiv ta’ Sqallija, u seħħ ċertu żvilupp industrijali u ekonomiku, appoġġjat miż-żewġ familji kbar ta’ Palermo, il-Florio, rappreżentati mill-1891 minn Ignazio Florio ż-żgħir, wieħed mill-aktar fortuni kbar mill-Italja, u min-naħa l-oħra mill-Whitakers, sidien tal-villa li se ssir il-Grand Hôtel des Palmes, fejn Wagner ikkompona l-aħħar opra tiegħu, Parsifal, fix-xitwa tal-1881-82. L-influwenza tal-Florio kienet tali li l-istampa rreferiet għal Palermo bħala "Floriopoli", filwaqt li s-soċjetà għolja Ewropea tal-Belle Époque marret lejn il-belt biex tammira l-opulenza tagħha. Fl-1866 saret rewwixta, imrażżna mill-Gwardja Nazzjonali, li kienet tinkludi lill-futur mafjuż Antonino Giammona. Tliet snin wara, il-kap tal-pulizija ta’ Palermo maħtur fl-1867, Giuseppe Albanese, safa vittma ta’ daqqiet ta’ sikkina fi pjazza ta’ Palermo: weġġa’ minn mafjuż li kien ipprova jirrikatta. Fl-1871, Albanese ġie akkużat u illiberat mill-qtil ta’ żewġ banditi minħabba nuqqas ta’ provi. Ħames snin wara, l-uffiċjal elett Sqalli Giovanni Nicotera nħatar Ministru tal-Intern. Nicotera, bħal ħafna politiċi oħra, ibbaża ruħu fuq sistema estensiva ta’ klijentaliżmu u frodi elettorali (kiseb il-voti kollha ħlief wieħed tal-votanti fil-kostitwenza tiegħu ta’ Salerno). L-aktar eżempju karikatura ta’ dan, madankollu, jibqa’ dak tal-kunsillier muniċipali u deputat ta’ Palermo Raffaele Palizzolo, li fl-aħħar tas-seklu kien akkużat li ordna l-qtil tal-ex gvernatur tal-Banco di Sicilia, il-Markiż Emanuele Notarbartolo.

Fil-qalba tal-Conca d'Oro, Palermo saret għanja b'mod partikolari bis-saħħa tal-imsaġar tal-lumi tagħha, kultura kapitalista li teħtieġ investimenti kbar u li fiha kienet qed tinfiltra l-mafja emerġenti. Ignazio Florio ż-żgħir jinsab għalhekk fiċ-ċentru ta’ imperu vast, li jvarja minn tarznari għall-inbid ta’ Marsala permezz tal-Kumpanija tan-Navigazzjoni Taljana (SNI), waħda mill-akbar flotot kummerċjali Ewropej li kienet fiċ-ċentru tal-aħħar tas-seklu 19 ta’ skandlu marbut mal-Banco di Sicilia. Florio huwa wkoll l-azzjonist maġġoritarju tan-Navigazione Generale Italiana ffurmata mal-Ġenoviż Raffaele Rubatino. Fil-bidu tas-seklu 20, Palermo bdiet tespandi barra l-ħitan tal-belt, lejn it-Tramuntana speċjalment tul il-vjal il-ġdid, Via della Libertà. 

Fuq il-vjal qed jinbnew bosta vilel stil Art Nouveau, li wħud minnhom huma tal-perit Ernesto Basile. Palermo baqgħet ħaj mill-perjodu faxxista mingħajr ma ġarrbet ħsarat, iżda l-invażjoni tal-Alleati f’Lulju tal-1943 kienet akkumpanjata minn bumbardamenti kbar li qerdu għalkollox il-port u d-distretti ta’ madwaru.

**<big>Wara l-gwerra</big>** 

Fl-1947, Sqallija saret reġjun awtonomu u Palermo reġgħet kienet is-sede tal-Parlament. L-iżvilupp ekonomiku u soċjali tal-belt kien imxekkel mill-attivitajiet tal-Mafja, fi żmien dak li kien jissejjaħ ix-xkejjer ta’ Palermo. Salvo Lima u Vito Ciancimino, sindki ta' Palermo fis-snin 60 u 70, u qrib ħafna tal-Corleonesi (immexxi minn Toto Riina), ippermettew spekulazzjoni vasta tal-proprjetà, qerdu ħafna bini storiku u kkonsenjaw għelieqi taċ-ċitru għall-urbanizzazzjoni tal-Conca d'Oro. Palermo dakinhar kienet famuża għas-soluzzjoni multipla tagħha ta’ punteġġi bejn il-gruppi (aktar minn 1,000 mewta bejn l-1981 u l-1983), kif ukoll għall-qtil serjali ta’ persuni pubbliċi (ġurnalisti, politiċi, uffiċjali tal-pulizija, maġistrati, il-prefett Carlo Alberto Dalla Chiesa). Madankollu kien immarkat mill-azzjonijiet tal-imħallfin Giovanni Falcone u Paolo Borsellino, maqtula fl-1992, u li għalihom issemma l-ajruport ta’ Punta Raisi (Falcone-Borsellino). Bħala riżultat ta' dan, sa mill-aħħar tas-snin 90, l-influwenza tal-mafja fuq il-belt saret ħafna aktar diskreta, iżda għadha preżenti. Barra minn hekk, il-Konvenzjoni ta' Palermo ġiet iffirmata fl-2000, taħt il-patroċinju tan-Nazzjonijiet Uniti kontra l-kriminalità organizzata.

## Ekonomija
Palermo huwa ċentru terzjarju kbir. Billi hija l-kapitali ta' Sqallija, ħafna amministrazzjonijiet għandhom il-kwartieri ġenerali tagħhom fil-belt. It-turiżmu għandu wkoll rwol importanti, grazzi għall-klima tiegħu u l-wirt kulturali għani ħafna tiegħu. L-industrija u l-agrikoltura huma inqas żviluppati.

## Monumenti
Palermo toffri wirt eċċezzjonali, kemm f’termini ta’ abbundanza kif ukoll ta’ diversità. Ħafna mill-knejjes, palazzi u monumenti jinsabu fiċ-ċentru l-antik.

**<big>Perjodu Norman</big>** 

* Il-palazz Norman (sekli 11 u 12).
* bil-kappella Palatina (1132–1140). 
* Il-knisja ta’ San Ġwann dei Lebbrosi (1071). 
* Il-Knisja ta’ Saint-Jean des Ermites (1030). 
* Il-Knisja ta’ Martorana (Santa Maria dell’Ammiragliato) (1143). 
* Il-Palazz Zisa (1164–1170) : dan il-palazz inbena minn Guglielmu I ta’ Sqallija. 
* Il-Knisja ta’ San Kataldo (1154–1160). 
* Il-Katidral ta’ Notre-Dame-de-l’Assomption (1169–1190).
* Il-Knisja tal-Ispirtu s-Santu (Chiesa dello Spirito Santo). 
* Il-Castello a Mare kienet fortizza antika li kienet tgħasses id-daħla tal-port.

**<big>Perjodu Barokk</big>**

* Knisja San Domenico : mibnija bejn l-1458 u l-1480, hija mudell ta’ arkitettura Barokka. 
* Quattro Canti: ċentru tan-nervituri tal-belt. Piazza Pretoria. 
* Il-Knisja ta’ Gesù (1564–1633): restawrata wara l-bumbardament tat-Tieni Gwerra Dinjija. 
* Il-knisja ta’ San Francesco Saverio, kapolavur tal-arkitettura tal-Ġiżwiti. 
* Il-Knisja tal-Pietà (1678–1684).
* Il-Knisja ta’ Santa Caterina (1580–1596). 
* Il-Palazz Natoli (seklu 13), wieħed mill-isbaħ bini fil-belt mibni mill-Markiż Vincenzo Natoli.

**<big>Era moderna</big>**

* Il-Ġnien Botaniku (1789). 
* Il-Ġnien tal-Fjuri tar-Rebbiegħa (1795). 
* Il-katakombi tal-kunvent tal-Kapuċċini : magħmulin minn galleriji taħt l-art li mal-ħitan tagħhom imdendlin 8,000 ġisem mummifikat mill-1850s. 
* It-Teatru Massimo (Teatru l-Kbir): mibni bejn l-1875 u l-1891, huwa t-tielet l-akbar fl-Ewropa, wara dawk ta’ Pariġi u Vjenna. 
* It-Teatru Biondo (1903). 
* Il-Parco della Favorita. 
* Il-Palazz Valguarnera-Gangi.

## Trasport
**<big>Transport en commun</big>**

In-netwerk tal-ferroviji tal-vjaġġaturi ta' Palermo huwa magħmul minn 2 linji (A u B) li jgħaqqdu l-ajruport maċ-ċentru tal-belt permezz ta' distretti differenti kif ukoll is-subborgi tat-Tramuntana. Il-belt hija wkoll qasmet minn erba 'linji tat-tramm, l-ewwel ftuħ sar fl-2014. Niltaqgħu ma' ħafna vetturi bil-mutur bi tliet roti (tip moped), użati ħafna mill-bejjiegħa fit-toroq spiss dojoq taċ-ċentru l-antik.

**<big>Netwerk tat-toroq</big>**

Il-belt ta’ Palermo hija moqdija mill-awtostradi A19 lejn il-lvant ta’ Sqallija (Catania, Messina) u A29 lejn il-punent (Trapani, ajruport ta’ Palermo (Falcone e Borsellino) 30 km bogħod, aċċessibbli wkoll mis-subborgi tal-ferrovija (linja A). Via Regione Siciliana tgħaqqad dawn iż-żewġ assi, u tikkostitwixxi l-arterja ewlenija tat-traffiku tal-konurbazzjoni ta' Palermita.

**<big>Netwerk ferrovjarju</big>**

L-istazzjon tal-ferrovija jipprovdi konnessjonijiet għal ħafna bliet Sqallin (Palermo-Messina, Palermo-Trapani, Palermo-Catania, Palermo-Agrigento-Porto Empedocle linji), kif ukoll mal-bqija tal-Italja (Ruma, Milan, Trieste).

**<big>Trasport marittimu</big>**

Palermo għandha port b'attivitajiet varjati (kummerċ, divertiment). Diversi siti qed joperaw, il-wieħed ewlieni jkun fiċ-ċentru tal-belt. Fl-2007, kien is-sitt l-akbar port fl-Italja f’termini ta’ traffiku tal-passiġġieri b’total ta’ 2.4 miljun ruħ għaddew minnu, inklużi 470,000 fuq kruċieri. Jeżistu konnessjonijiet regolari mal-bqija tal-Italja (Cagliari, Napli, Civitavecchia, Livorno, Ġenova).

**<big>Trasport bl-Ajru</big>**

L-Ajruport ta’ Palermo jinsab 32 km fil-punent ta’ Palermo. Fl-2017, l-ajruport laqa '5.7 miljun passiġġier.

## Ġemellaġġ

*  Palermo (Kolombja) ;
*  Miami (Stati Uniti) ;
*  Santiago de Kuba (Kuba) ;
*  Khan Younès (Palestina) ;
*  Bizerte (Tuneżija) ;
*  Chengdu (Ċina) ;
*  Tbilisi (Ġeorġja) ;
*  Bukavu (Repubblika Demokratika tal-Kongo) ;
*  Iaroslavl (Russja) ;
*  Gdańsk (Polonja) ;
*  Valletta (Malta) ;
*  Timişoara (Rumanija) ;
*  Montpellier (Franza) ;
*  Samara (Russja).