Dejma

Id-**Dejma** kienet milizzja Maltija magħmula min-nies ċivili. L-iżjed referenza bikrija għad-Dejma hi tal-1462.

## Bidu
L-attakki mill-furbani kienu xi ħaġa komuni fiż-żmien Medjevali. Dawn mhux biss kienu jaqbdu xi xwieni jew dgħajsa, imma kienu ukoll jinżlu f'xi xatt, joqtlu lil kull min jiqfilhom, u jisirqu dak kollu li jgħodd għalihom u saħansitra jaħtfu ħafna nies u jkaxxkruhom magħhom bħala lsira. Għalhekk il-Maltin kellhom iwaqqfu xi forma ta' difiża. 

Lejn l-aħħar tas-seklu 15, l-arkivji Maltin jiddeskrivu żewġ tipi ta' milizzja: L-għassiesa 
tax-xtut deskritti fil-lista tal-milizzja msejħin "Guardia", "Maħras" jew "Għassa", u l-milizzja ibbażata fil-bliet imsejħa d-"Dejma". Hemm it-tendenza fost l-istoriċi popolari Maltin li jqisu d-Dejma bħala l-veru difensuri tal-gżejjer, però d-Dejma twaqqfet wara l-Guardia. Id-Dejma ssemmiet għall-ewwel darba fl-1462 u tidher li kienet magħmula min-nies li kellhom żiemel u armi u li kienu fewdatarji tal-isqof ta' Malta.

L-ewwel Dejma kienet tal-Imdina, però fl-aħħar tas-seklu 15, erba' rħula kellhom Dejma, kull wieħed immexxi minn kaptan: is-Siġġiewi, in-Naxxar, iż-Żurrieq u n-Nadur f'Għawdex. Skont xiehda f'każ ta' qtil fis-Siġġiewi fl-1473, is-Siġġiewi kellu Dejma ta' 10 min-nies li kienu jservu billejl fil-knisja ta' San Ġwann. Fl-1498, tissemma d-Dejma f'Ħaż-Żabbar li tipproteġi r-raħal.
 
Il-fatt li Dejma hi kelma semitika ma jfissirx li d-Dejma bdiet fi żmien l-Għarab. Aktarx kellha
isem Malti billi l-Maltin kellhom jorganizzawha mingħajr l-għajnuna tal-ħakkiema Aragoniżi. Il-milizzja Maltija żviluppat mill-ħtieġa tal-Maltin li jħarsu ruħhom u m'hemm l-ebda xhieda li l-Aragoniżi żviluppawha jew rawmuha bħala istituzzjoni.

## Il-listi tal-Militia
Il-Professur Godfrey Wettinger għamel studju intensiv fuq il-listi tal-Milizzja li sab fil-Mużew tal-Katidral tal-Imdina. Dawn għandhom it-titlu *Quaternu factu et ordinatu per li nobili capitaneo et Jurati [et] consiglu per la guardia de la hisula de mauta anni XIII Indicionis*. Wettinger jirraġuna li l-eqdem kienet tal-1419-1420. Kif għedna iżjed 'il fuq, id-Dejma issemmiet għall-ewwel darba fl-1492 u mela dawn il-listi huma aktarx tal-milizzja li kienet tgħasses ix-xtut.

Dawn il-listi huma importanti għall-Istorja ta' Malta għall-bosta raġunijiet. Il-listi jagħtuna tagħrif dwar kif kienet imqassma l-popolazzjoni Maltija fis-Seklu 15. 

Fil-lista tal-1419-20 insibu mniżżlin 1667 raġel. Jekk tgħodd ukoll l-irġiel tal-Birgu li mhumiex fiha tasal għal madwar 2000 raġel. Jekk iżżid ukoll lin-nisa u lit-tfal il-popolazzjoni ta' Malta fl-1419 tasal għal madwar 10,000 ruħ. 
Il-lista tagħtina ukoll idea tal-ismijiet li kienu jingħataw dak iż-żmien. Il-lista tal-Milizzja fiha madwar 80 isem Nisrani. Bl-isem Antoni nsibu 104 rġiel, b'Johanni 94 u b'Cola 94. Insibu wkoll xi ismijiet strambi bħal Azimundinu, Ansaldinu u Apostoli. Ma jissemmewx Karmenu, Publiju u Ġużeppi nsibuh biss fost il-Lhud u fost dawn kien komuni ħafna. 
Hemm il-lista ta' żwiemel li kellhom lesti għat-taqbid.

Xi osservazzjonijiet li joħorġu mil-lista tal-Milizja: 
*In-naħat tal-Mellieħa u ta' San Pawl il-Baħar sa l-1419 kienu għadhom skarsi ħafna mill-popolazzjoni 
*Bosta rħula ntilfu; illum m'għadhomx jeżistu. Insemmu bħala eżempju lil Calleja u Gumerinu. 
*Fl-1419 il-popolazzjoni kienet għadha rurali. Minn 1667 ruħ, l-Imdina u r-Rabat kellhom 424 raġel; dawn jinkludu l-Lhud. Mhux veru li l-popolazzjoni kienet tgħix kollha madwar l-Imdina u r-Rabat biss. 
*Il-lista hija miktuba fuq 42 faċċata. 
*Il-Lhud huma miktubin fuq lista għalihom. Fl-1492 il-Lhud tkeċċew minn Malta, allura l-lista bilfors kienet ta' żminijiet qabel l-1492. 
*L-irġiel tal-Birgu u Għawdex ma jidħlux fil-lista tal-Milizja. Fil-fatt il-Birgu u Għawdex kellhom arranġamenti differenti għad-difiża tagħhom. 
*Il-qassisin ma jissemmewx fil-lista tal-Milizja. 

Il-lista tal-Milizja tiġbor fiha nies minn kull qasam tal-ħajja: Lhud u Insara, bdiewa u bejjiegħa tal-ħwienet, nies tas-sengħa, nutara, sidien ta' għelieqi u sidien fewdali.

## Fi żmien il-Kavalieri
Il-kittieb tal-istorja ta' l-Ordni ta' San Ġwann ta' Malta, Giacomo Bosio, jagħtina ħjiel fuq id-Dejma fl-1530. Isemmi kif il-Maltin laqgħu lill-Gran Mastru L'Isle Adam fis-26 ta' Ottubru: 

Mal-miġja tal-Ordni ta' San Ġwann, billi l-milizzja Maltija ma' kinitx istituzzjonalizzata, il-Kavalieri assorbewha bħala parti mid-difiża tagħhom. It-tmexxija kienet f'idejn il-Kavallieri li kienu jorganizzaw u jdaħħlu tibdil kif ikun hemm bżonn. Ir-riġmenti tal-kampanja kollha kienu jaqgħu taħt il-kmand ta' kavallier ta' grad għoli msejjaħ seneskalku.

L-irġiel minn tmintax sa sittin sena kellhom jidħlu fid-dejma u jagħtu sehemhom fid-difiża bilfors. L-armata kienet maqsuma f'għadd ta' ġemgħat daqs kemm kien hemm parroċċi jew irħula dak iż-żmien. F'Settembru ta' kull sena kienu jinħatru l-kaptani tad-Dejma. Bejn dawn kien jitqassam il-ħarsien tax-xtut kollha. Il-kaptan tad-Dejma taż-żwiemel kien magħruf bħala Kavabuzz. In-nobbli, l-kbarat u l-għonja kellhom iżommu żwiemel għat-taqbid. Il-kapijiet tal-familji kellhom iżommu fi djarhom vleġeġ, żbandoli, lanez, sjuf, alabardi, xwabel, puntini u maż-żmien ukoll arkibuġji u joħorġu huma u uliedhom kull meta tissejjaħ in-nafra. In-nafra kienet is-sejħa għat-taqbid.

Id-dmirijiet tal-uffiċjali kellhom id-dover li jgħallmu lis-suldati kif jimmaniġġjaw l-armi sew, jisparaw tajjeb, jirtiraw wara l-ħitan tas-sejjieħ, u joħorġu minn warajhom bl-ordni biex jiffaċċjaw l-għadu. Kellhom ukoll jieħdu s-suldati fuq ix-xtut biex jidraw il-postijiet fejn kien ippjanat li jiġu stazzjonati f'każ ta' attakk. Il-kaptani kienu mistennija li jorqdu fl-irħula tagħhom mill-l ta' Marzu sa l-aħħar ta' Settembru, u jaraw li l-għases isiru kif suppost. L-għassiesa kienu jiġu spezzjonati regolarment, darba mill-kaptani tagħhom u darba mill-­kavallerija tal-Ordni li kienu jissejħu "Turkopilieri".

F'xi rħula twaqqfu armeriji fein kienu jinġabru l-armi tal-irħula tal-qrib biex ikunu aktar fiż-żgur u jiżammu f'kundizzjoni tajba. Wieħed mill-fizzjali kien jieħu ħsieb l-armerija u kien ikun hemm ukoll armatur ii jieħu ħsieb li l-armi jkunu servibbli f'każ ta' bżonn.

Matul is-seba' xhur bejn l-ewwel ta' Marzu u l-aħħar ta' Settembru kienu jiżdiedu l-għases ma' bnadi oħra tax-xatt. Ta' min jinnota li fix-xitwa t-tbaħħir kien perikoluż ħafna u għalhekk is-sibbien kienu jnaqqsu mill-attività tagħhom. Għall-istess raġuni t-Torok ma kinux se jissograw jibagħtu armata fix-xitwa. Dawn l-għassiesa kienu jitħallsu żewġ skudi jew skud u nofs fix-xahar. Il-ħlas għall-għassiesa kienu joħorġuh iż-żewġ universitajiet tal-Belt Valletta u tal-lmdina. Mela l-Maltin stess kienu jħallsu għall-għassa madwar arthom.

Fl-l738 id-Dejma kienet maqsuma f'diversi riġmenti.   Kien hemm il-kumpaniji tal-ibliet u r-riġmenti tal-kampanja. Dawk tal-kampanja kienu Ħal Qormi, Ħaż-Żebbuġ, Birkirkara, Naxxar, Żejtun u Ħal Luqa. 

Biex nieħdu eżempju, ir-riġment ta' Ħal Luqa kien jiġbor fih il-kumpaniji ta' sebat irħula: il-Gudja, Ħal-Luqa, iż-Żurrieq, Ħal Safi, l-Imqabba, il-Qrendi u Ħal Kirkop. Dan ir-riġment kien jikkonsisti f'kurunell, tenent kurunell, maġġur u ajjutant tal-maġġur. Taħt dawn l-uffiċċjali għolja kien hemm 78 uffiċċjal ieħor, jiġifieri sitt kaptani, l2-il sotto tenent, l2-il surġent, l2-il sotto surġent, u 36 kapural. Is-suldati kienu 650.

F'każ li jkun mistenni attakk kbir, kien hemm arranġamenti iżjed komplessi. L-ewwel pass kien li s-suldati tad-Dejma kienu jinġabru ħdejn is-Salib tad-Dejma biex jirċievu l-ordnijiet malli jisimgħu il-kanun jew il-qniepen. Dan kien salib fuq kolonna fit-tarf tar-raħal.

## Folklor
*"Ħoll xagħrek u ġib iż-żejt": L-irġiel tad-Dejma kienu jħallu xagħarhom twil u jobormuh u jgerbuh taħt il-muntiera. Ix-xagħar hekk mibrum kienu jgħidulu "id-dliel". Dawk li jriduha kienu jidilku dlielhom biż-żejt. Hemm verżjoni oħra ta' din l-idjoma li forsi ma tantx għadha tintuża: "Ħoll dlielek u ġib iż-żejt".
*"Il-kelma tal-Qaddis": Din kienet kelma ta' passaġġ sigrieta li kienu jużaw in-nies tad-Dejma. X'aktarx kienet tkun isem ta' qaddis. ll-kelma tal-Qaddis kienet tinbidel kuljum. Is-­Siniskalku kien jgħaddiha lill-ġenerali. ll-kurunelli kienu jibagħtu għall-kelma tal-qaddis flimkien mal-ordnijiet għas-sitta ta' fil-għaxija.

## Fis-seklu għoxrin
Bejn l-1981 u l-1989, taħt gvern Laburista, id-Dejma kienet korp fi ħdan il-Forzi Armati ta' Malta. Dan il-korp, li ġabar fih żewġ korpi, "Dirgħajn il-Maltin" u l-"korp tal-Pijunieri", kien korp tax-xogħol bl-iskop li jgħin fl-infrastuttura ta' Malta.

## Referenzi

## Ħoloq esterni

* ''Id-Dejma tas-Seklu Tmintax: il-Kumpanija tal-Gudja'' ta' Paul Farrugia
*Theresa M. Vann, ''The Militia of Malta, p. 137,The Journal of Medieval Military History'', Vol. II, ed. Bernard S. Bachrach, Clifford J. Rogers u Kelly DeVries, 2004, The Boydell Press, Woodbridge, ISBN: 1 84383040X

The Maltese Islands were freed from feudalism in 1426. It is said, when you are in peace, prepare for war. Besides the King's Army in Malta and Gozo, there were 300 soldiers (territorials) called Tad-Dejma.

This Maltese regiment was compulsory for all those who reached the age of 16. Training used to be held on Sundays. The absentees were fined between a Karlin and 40. These soldiers were paid from the Università (local council) and from the abattoir.

In September 1429 the Army of the Saracins, about 18,000 men, arrived on our shores from Tunis. These were under the command of Kaid Ridavan (Mifsud Alf.: Franchigie p. 312).

The Muslims first attacked Mdina fiercely for three consecutive days. Afterwards, they left Mdina, carrying with them what they could and destroying the rest. Many Maltese were killed; others taken in slavery.

It is said that on that occasion St Paul appeared on a white horse holding a dagger in his hand defending the Maltese. The Cathedral Chapter in 1682, as a remembrance of that event, commissioned a canvas to Mattia Preti representing St Paul on a white horse defending the Maltese.

The painting still exists and it can be seen in the chapel of the Annunciation, facing the chapel of the Blessed Sacrament at Mdina Cathedral.

Furthermore, Mgr Peter Dusina in his Apostolic Visit ordered that St Paul be declared co-titular with Our Lady of the Assumption.

Maltese historians say that the siege of 1429 was worse than the Great Siege of 1565 because the Maltese were fighting alone without any help. On that event the Augustinians lost their monastery and church at Saqqajja in frontispitio Civitatis, very close to the city walls of Mdina, which was totally destroyed by the Arabs ab exercitu Barbarorum (G. Zammit: Cabreo S. Agost. Rabat).

It is said that Dragut stayed in that monastery.

Afterwards, the Augustinians took refuge at St Peter's Hospital (today St Benedict's Abbey) and later at the Visitation church, Via Lunga, in Mdina as well.

The Ambassador Vaccaro predicted that assault to the Viceroy eight years before: Il signore Vaccaro predetta at Vice-Re che I nostrit fossero alla meglio preparati (Vassallo G.A., Storia di Malta p. 126).

----------------------------------------------------------
[Source: AveMelita.com]

Some may say that the Siege were the Maltese people showed how brave they really were was during the Second World War. Others say that it was the 1565 Siege. I do not agree completely with these camps, for there is another forgotten Siege.

In September of the year 1429, the same year the Maltese arose against Monroi, 18,000 Muslims under the leadership of Kaid Ridavan attacked the Island. The Maltese were alone, defenceless and had no foreign military aid. Did the Maltese flee? Never. While the Saracens attacked Mdina the Maltese dejma rallied to defence of the Noble City, the battle for Mdina was fought for 3 long days, many Maltese were killed, while the Muslims carried the rest into slavery.

The 1565 Siege was fought over 3 months, while the Second World War in Malta for roughly 3 years - but still the 1429 Siege sticks to our minds. Some may say that it was only a skirmish, I say not. Imagine the consequences if that skirmish had been won by the Saracens instead of the Maltese! Long live the Maltese will to fight - and this is surely seen in the real Siege of Malta.

Ave Camerati!

----------------------------------------------------------
[Source: Discover-Malta.com]

"In 1429 a determined attempt was made by an army of 18,000 Moors from Tunisia under Kaid Ridavan to capture the Maltese islands with the intention of using them as an advance post for further conquests. The Maltese population then numbered between 16,000 to 18,000 with only some 4,000 men under arms. The invaders were beaten back but not before they had captured over 3,000 of the inhabitants as prisoners."