Golf ta' California

Il-**Golf ta' California** (bl-Ispanjol: *Golfo de California*), magħruf ukoll bħala l-**Baħar ta**' **Cortés** (bl-Ispanjol: *Mar de Cortés*) jew il-**Baħar ta' Cortez**, jew qajla wkoll bħala l-**Baħar**  **Vermilju** (bl-Ispanjol: *Mar Bermejo*), huwa baħar marġinali tal-Oċean Paċifiku li jissepara l-Peniżola ta' Baja California mill-art kontinentali Messikana. Huwa kkonfinat mill-istati ta' Baja California, Baja California Sur, Sonora u Sinaloa, b'madwar 4,000 km (2,500 mil) ta' kosta. Fost ix-xmajjar li jnixxu fil-Golf ta' California nsibu x-xmajjar Colorado, Fuerte, Mayo, Sinaloa, Sonora u Yaqui. Is-superfiċe tal-golf hija madwar 160,000 km2 (62,000 mil kwadru). Il-fond massimu jisboq it-3,000 metru (9,800 pied) minħabba l-ġeoloġija kumplessa tiegħu marbuta mal-plakek tettoniċi.

Huwa maħsub li l-golf huwa wieħed mill-iżjed ibħra b'diversità fid-dinja u jospita iktar minn 5,000 speċi ta' mikroinvertebrati. Xi partijiet mill-Golf ta' California tniżżlu bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2005.

## Ġeografija

### Storja
L-ispedizzjonijiet marittimi ta' Fortún Ximénez, Hernán Cortés, Juan Rodríguez Cabrillo, Francisco de Ulloa, Hernando de Alarcón, il-Kaptan Francisco de Lucenilla u Sebastián Vizcaíno jipprovdu l-iżjed dokumentazzjoni bikrija tal-golf. Juan de Oñate wasal sal-golf minn fuq l-art billi segwa x-xmara Colorado. Fis-seklu 19, Duflot de Mofras minn Franza u C.H. Gilbert tal-Kummissjoni tas-Sajd tal-Istati Uniti żaru ż-żona.

### Erja
L-Organizzazzjoni Idrografika Internazzjonali tiddefinixxi l-limitu tan-Nofsinhar tal-golf bħala: "Linja li tgħaqqad il-Punt ta' Piaxtla (bil-latitudni 23°38'N) mal-kosta tal-Punent tal-art kontinentali tal-Messiku, u l-estremità tan-Nofsinhar tal-California t'Isfel".

Il-golf huwa twil 1,126 kilometru (700 mil) u huwa wiesa' 48-241 kilometru (30-150 mil), b'erja ta' 177,000 km2 (68,000 mil kwadru), b'fond medju ta' 818.08-il metru (2,684.0 ġied), u b'volum ta' 145,000 km3 (35,000 mil kubu).

Il-Golf ta' California jinkludi tliet reġjuni bil-fawna:

# il-Golf tat-Tramuntana;
# il-Golf Ċentrali;
# il-Golf tan-Nofsinhar.

Żona ta' tranżizzjoni rikonoxxuta hija magħrufa bħala l-Peniżola tal-Lbiċ ta' Baja California. Iż-żoni ta' tranżizzjoni jeżistu bejn ir-reġjuni bil-fawna, u normalment ivarjaw għal kull speċi individwali. Ir-reġjuni bil-fawna huma distingwibbli abbażi tat-tipi speċifiċi ta' annimali li jinsabu fihom.

### Ġeoloġija
L-evidenza ġeoloġika hija interpretata b'mod wiesa' mill-ġeologi bħala li tindika li l-golf beda jeżisti madwar 5.3 miljun sena ilu wara li forzi tettoniċi ċaqilqu l-Peniżola ta' Baja California lil hinn mill-Plakka tal-Amerka ta' Fuq. Bħala parti minn dan il-proċess, it-Telgħa Tettonika tal-Lvant tal-Paċifiku (bl-Ingliż: *East Pacific Rise*) telgħet lejn in-nofs tal-Golf ta' California tul il-qiegħ tal-baħar. Din l-estensjoni tat-Telgħa Tettonika tal-Lvant tal-Paċifiku spiss tissejjaħ ukoll bħala ż-Żona tat-Telgħa Tettonika tal-Golf ta' California. Il-Golf kieku jestendi saħansitra sa Indio, California, għajr id-delta enormi maħluqa mix-xmara Colorado. Din id-delta tibblokka l-baħar milli jgħerreq il-Widien Imperjali u ta' Mexicali. Il-vulkaniżmu jiddomina fit-Telgħa Tettonika tal-Lvant tal-Paċifiku. Isla Tortuga hija eżempju ta' gżira fejn hemm attività vulkanika kontinwa. Barra minn hekk, hemm fetħiet idrotermali minħabba estensjoni tar-reġim tettoniku, marbuta mal-ftuħ tal-golf, li jinsabu fil-Bahía de Concepción, Baja California Sur.

### Gżejjer
Il-golf fih 37 gżira prinċipali – l-ikbar tnejn huma Isla Ángel de la Guarda u Isla Tiburón. Il-biċċa l-kbira tal-gżejjer jinsabu fuq in-naħa tal-Punent tal-golf. Fil-fatt, bosta mill-gżejjer tal-golf irriżultaw minn żbroffar vulkaniku li seħħ matul l-istorja bikrija ta' Baja California. Huwa maħsub li l-gżejjer ta' Islas Marías, Islas San Francisco u Isla Partida rriżultaw minn żbroffar vulkaniku. Madankollu, il-formazzjonijiet tal-gżejjer ma kinux jiddependu minn xulxin. Il-gżejjer iffurmaw bis-saħħa ta' okkorrenza strutturali individwali. Diversi gżejjer, inkluż Isla Coronados, fihom xi vulkan.

Il-golf fih iktar minn 900 gżejra u gżira, li flimkien jammontaw għal madwar 420 ettaru ta' art. Fit-2 ta' Awwissu 1978, kollha kemm huma f'daqqa ġew promulgati bħala "Żona ta' Riżerva u Refuġju tal-Għasafar tal-Passa u tal-Organiżmi Selvaġġi". F'Ġunju 2000, il-gżejjer ġew iddeżinjati bħala żona ta' protezzjoni tal-flora u tal-fawna. Minbarra dan l-isforz mill-gvern Messikan, il-gżejjer kollha fil-golf huma parti wkoll mill-programm internazzjonali msejjaħ "Il-Bniedem u l-Bijosfera" minħabba l-importanza dinjija tagħhom u huma parti wkoll min-Network tar-Riżervi Dinjin tal-Bijosferi tal-UNESCO bħala Riżeva ta' Bijosfera Speċjali. Minħabba l-kobor enormi ta' din iż-żona protetta federali, il-konservazzjoni u l-ġestjoni jsiru permezz ta' sistema ta' erba' direttorati reġjonali (wieħed għal kull stat li jmiss mal-Golf ta' California). Il-ħidma tal-konservazzjoni diretta u indiretta li ssir fil-gżejjer hija mmexxija permezz ta' programm uniku ta' ġestjoni, li ġie ppubblikat fis-sena 2000, li huwa kkomplementat minn programmi ta' ġestjoni lokali u speċifiċi. Id-Direttorat taż-Żona ta' Protezzjoni tal-Organiżmi Selvaġġi tal-Gżejjer tal-Golf ta' California f'Baja California huwa responsabbli għal 56 gżira li jinsabu lil hinn mill-kosta tal-istat. Dawn huma raggruppati f'erba' arċipelagi: San Luis Gonzaga jew Gżira Inkantata, il-Gżira tal-Anġlu Kustodju, Bahia de los Angeles u San Lorenzo.

### Xtut u mareat
It-tliet tipi ġenerali ta' xtut fil-golf jinkludu x-xtut bil-blat, il-bajjiet bir-ramel, u l-pjanuri tal-marea.

Ftit mill-bijodiversità rikka u l-endemiżmu kbir li jikkaratterizzaw il-golf u jagħmluh post adattat ħafna għas-sajd jistgħu jiġu attribwiti lil fatturi li jaf jidhru pjuttost insinifikanti, bħat-tipi ta' blat li jsawru x-xtut. Il-bajjiet bi blat iktar artab u li jgħaddi iktar l-ilma minnu (bħall-ġebla tal-ġir tat-tip *coquina*, ir-rijoliti, il-granit jew id-diorit) ġeneralment ikunu iktar rikki fl-għadd ta' speċijiet minn dawk bi blat iktar iebes u iktar lixx (bħall-bażalt jew id-dijabażi). Il-blat li jgħaddi l-ilma minnu, min-natura tiegħu jkollu iktar xquq u fissuri fih, u dawn huma spazji ideali fejn jgħixu bosta annimali. Madankollu, il-blat stess ġeneralment jeħtieġ ikun stabbli fix-xtut biex il-ħabitat ikun stabbli wkoll. Barra minn hekk, il-kulur tal-blat jista' jaffettwa l-organiżmi li jgħixu max-xtut. Pereżempju, il-blat iktar skur ikun ferm iktar sħun minn dak iktar ċar, u jista' jnaffar l-annimali li ma tantx ikunu jittolleraw is-sħana.

Il-Golf tat-Tramuntana jesperjenza mareat b'varjazzjoni sa saħansitra ħames metri (16-il pied). In-norma fil-biċċa l-kbira tal-golf hi li jkun hemm mareat imħallta semibinhar.

### Estwarji
Hemm għadd ta' estwarji negattivi, jiġifieri fejn l-evaporazzjoni tal-ilma baħar tkun relattivament ikbar minn dik tal-ilma ħelu. Is-salinità ta' dawn il-qaliet tkun ogħla minn dik tal-oċean. It-temperaturi, pojkilotermali, ta' dawn l-estwarji negattivi jkunu ogħla wkoll mit-temperatura ġenerali tal-golf. Jista' jkun li xi darba dawn l-estwarji kienu pożittivi, jiġifieri fejn il-komponent tal-ilma baħar kien dilwit; għaldaqstant, l-ilma kien salmastru, b'inqas salinità minn dik tal-oċean. Madankollu, minħabba l-insedjamenti tal-bniedem madwar il-golf u d-devjazzjoni tal-ilma għall-użu muniċipali u għall-agrikoltura f'żona fejn ma tantx tinżel wisq xita, ma għadx fadal bosta xmajjar li jnixxu liberament fil-golf. Id-Delta tan-naħa ta' fuq tax-xmara Colorado hija eżempju ta' ekosistema kbira storikament ta' estwarji u ta' artijiet mistagħdra, li wara l-kostruzzjoni fis-seklu 20 ta' digi 'l fuq mix-xmara u ta' akkwedotti li ddevjaw l-ilma mix-xmara Colorado, issa saret fdal ta' estwarju effimeru żgħir. Il-kumplament tal-qaliet tal-golf għadhom importanti għal diversi speċijiet ta' ħut, krustaċji u qxur tal-baħar li jinqabdu għal skopijiet kummerċjali.

## Klima

### Ajru
Għalkemm ix-xtut tal-golf ġeneralment huma mkennija mix-xokk tal-mewġ kontinwu li jesperjenzaw il-biċċa l-kbira tax-xtut l-oħra tal-Amerka ta' Fuq, maltempati magħrufa bħala "chubasco" jistgħu jikkawżaw ħsara sinifikanti lix-xtut, minkejja li ma jdumux wisq.

### Oċean
Il-fond tal-ilma jgħin biex jiddetermina t-temperatura tiegħu. Pereżempju, fejn l-ilma ma jkunx fond, dan jiġi influwenzat direttament mit-temperatura lokali tal-ajru, filwaqt li fejn l-ilma jkun fond, dan ikun inqas suxxettibbli għall-bidliet fit-temperatura tal-ajru. It-temperatura tal-ilma fil-golf ġeneralment tesperjenza temperaturi minimi ta' 16 °C (61 °F) fix-xitwa u temperaturi massimi ta' 24 °C (75 °F) fis-sajf. Iżda t-temperaturi jistgħu jvarjaw ferm fil-golf, u l-ilma kważi dejjem ikun iktar sħun qrib il-kosta milli f'nofs l-oċean. Pereżempju, l-ilmijiet madwar La Paz jilħqu t-30 °C (86 °F) f'Awwissu, filwaqt li l-ilmijiet fil-belt fil-qrib ta' Cabo San Lucas, jilħqu s-26 °C (79 °F) biss.

Okkażjonalment, il-Golf tat-Tramuntana jesperjenza xtiewi tassew bierda. L-ilma fil-Golf tat-Tramuntana ġieli jkollu temperaturi taħt it-8 °C (46 °F), li jistgħu jwasslu għall-mewt tal-massa tal-organiżmi tal-baħar. L-iżjed annimali suxxettibbli għal tnaqqis kbir fit-temperatura tal-ilma jinkludu l-algi makroskopiċi u l-plankton.

## Ħajja tal-baħar

Il-baħar dejjaq jospita ekosistema rikka. Minbarra firxa wiesgħa ta' ħlejqiet endemiċi, bħall-vaquita li hija mhedda b'mod kritiku, jospita bosta speċijiet migratorji, bħall-baliena tal-ġwienaħ kbar, il-baliena l-griża ta' California, l-orka, il-manta ġganteska, il-klamar ta' Humboldt u l-fekruna tal-baħar *Dermochelys coriacea*, kif ukoll l-ikbar mammiferu fid-dinja, il-baliena l-blu. Il-popolazzjonijiet residenti mhux tas-soltu ta' balenotteri kbar imbaċċin u tal-gabdoll ma jagħmlux il-migrazzjoni kull sena. Iż-żona qrib id-Delta tax-xmara Colorado għad fadlilha popolazzjoni żgħira ta' totoaba. Dan ir-reġjun storikament kien jattira attivitajiet tas-sajd sportiv fuq livell dinji, bi storja rikka ta' rekords f'din id-dinja sportiva. Ir-reġjun għandu wkoll storja rikka bħala post għas-sajd kummerċjali. Madankollu, id-*data* tvarja ferm skont l-ispeċijiet li jiġu studjati, u l-kapaċità tal-golf li jirkupra wara snin ta' sajd eċċessiv għadha mhijiex ċerta. Barra minn hekk, bidliet fl-ekoloġija terrestri, bħat-tnaqqis enormi fil-fluss mix-xmara Colorado għal ġol-golf, affettwaw is-sajd b'mod negattiv, partikolarment fin-naħa tat-Tramuntana.

Il-golf isostni għadd kbir ta' mammiferi tal-baħar, ħafna minnhom rari u mhedda. L-iktar minn 900 gżejjer tal-golf huma siti importanti fejn ibejtu eluf ta' għasafar tal-baħar, u l-ilmijiet tiegħu huma postijiet primarji tat-tnissil, tal-għalf u tal-indukrar għal bosta speċijiet migratorji u residenti ta' ħut. Għal għexieren ta' snin, il-golf kien sors primarju ta' żewġ riżorsi ewlenin tal-Messiku, is-sardini u l-inċova. It-tniġġis tal-ilma huwa problema fil-golf, iżda l-ikbar tħassib huma s-sajd eċċessiv u t-tkarkir tal-qiegħ, li jeqirdu l-ħabitats tas-sallura u tal-qxur tal-baħar.

L-isforzi tal-gvern Messikan biex jinħolqu żoni ta' konservazzjoni u riżervi naturali ġew imxekkla minn nuqqas ta' riżorsi għall-infurzar kif ukoll minn nuqqas ta' konsensus politiku dwar il-kwistjoni tal-konservazzjoni tal-Golf ta' California. Il-problemi għadhom jippersistu minkejja li żoni sinifikanti ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. L-eluf ta' mili ta' kosta huma remoti u diffiċli li jsir monitoraġġ il-ħin kollu. Barra minn hekk, l-industrija tas-sajd kummerċjali għandha saħħa kbira politikament u ma tantx ħaddnet malajr id-diversi miżuri, anke dawk vijabbli ekonomikament. Il-konservazzjoni tal-ħut u tal-kosti tal-golf hija kkumplikata wkoll minħabba l-istorja twila ta' kapitalizzazzjoni eċċessiva fis-settur, kif ukoll l-impatti diretti, spiss negattivi, li l-miżuri ta' konservazzjoni jkollhom fuq l-abitanti tal-kosta Messikana. Attwalment, il-gvern Messikan u l-interessi kummerċjali ppromwovew viżjoni ta' żvilupp tat-turiżmu għall-golf fuq livell makro, u l-impatti ta' din il-viżjoni fuq l-ekoloġija u s-soċjetà lokali mhumiex magħrufa. Fl-2019, il-golf tniżżel fil-Lista tas-Siti ta' Wirt Dinji fil-Periklu minħabba t-tħassib tal-estinzjoni imminenti tal-vaquita, denfil endemiku taż-żona.

Il-komunitajiet kostali jiddependu ħafna fuq is-sajd kummerċjali u sportiv, fosthom San Felipe, San Carlos, Cabo San Lucas, La Paz, Loreto, Guaymas, Bahía Kino, Puerto Peñasco, Topolobampo u Mulegé. Il-flotot żviluppati sew tas-sajd għall-gambli u għas-sardini ta' Mazatlán, tul il-kosta Paċifika tal-art kontinentali Messikana, jisfruttaw ferm is-sajd kummerċjali tal-Golf tan-Nofsinhar.

Bosta organiżmi tal-baħar jistgħu jibqgħu ħajjin biss fi ħdan firxa partikolari ta' salinità, b'hekk is-salinità hija fattur notevoli fid-determinazzjoni tat-tipi ta' organiżmi potenzjalment kummerċjali li jinstabu fil-golf. Il-firxiet annwali medji ta' salinità tal-Golf ta' California jvarjaw bejn 3.5 % u 3.58 % fil-wiċċ. Barra minn hekk, is-salinità tal-ilma tal-Golf tat-Tramuntana ġeneralment tkun ogħla mir-reġjuni ċentrali u tan-Nofsinhar fejn hemm il-fawna, minħabba li f'dak ir-reġjun ikun hemm iktar evaporazzjoni.

In-nies tal-post allegaw li fil-Golf ta' California teżisti ħlejqa ġganteska magħrufa bħala x-"Xitan Iswed" (bl-Ispanjol: *El Demonio Negro*). Normalment jitqies li x'aktarx hi xi kelb il-baħar iswed, u qajla xi baliena, ta' madwar 60 pied (18-il metru), simili għat-tul stmat tal-megalodon. Huwa wieħed minn għadd ta' każijiet allegati ta' klieb il-baħar ġganteski fil-Oċean Paċifiku, li ġew irrappurtati fis-sekli 20 u 21.

## Sit ta' Wirt Dinji

Il-Gżejjer u ż-Żoni Protetti tal-Golf ta' California ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2005 u ż-żona ta' lqugħ tas-sit ġiet immodifikata kemxejn fl-2007 u fl-2011.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (vii)** "Post fejn iseħħu fenomeni naturali tal-għaġeb jew fejn hemm żoni ta' ġmiel naturali u ta' importanza estetika eċċezzjonali"; il-**kriterju (ix)** "Eżempju straordinarju li jirrappreżenta proċessi ekoloġiċi u bijoloġiċi kontinwi sinifikanti fl-evoluzzjoni u fl-iżvilupp ta' ekosistemi u ta' komunitajiet ta' pjanti u ta' annimali terrestri, tal-ilma ħelu, kostali u tal-baħar"; u l-**kriterju (x)** "Post fejn hemm l-iktar ħabitats naturali importanti u sinifikanti għall-konservazzjoni fil-post tad-diversità bijoloġika, inkluż fejn hemm speċijiet mhedda ta' valur universali straordinarju mill-perspettiva tax-xjenza jew tal-konservazzjoni".

## Referenzi