Park Nazzjonali ta' Chiribiquete

Il-**Park Nazzjonali ta' Chiribiquete** jew il-**Park Naturali Nazzjonali ta' Chiribiquete** (bl-Ispanjol: *Parque Nacional Natural (PNN) Serranía de Chiribiquete*) huwa l-ikbar park nazzjonali fil-Kolombja u l-ikbar park nazzjonali ta' foresta pluvjali tropikali fid-dinja. Ġie stabbilit fil-21 ta' Settembru 1989 u tkabbar darbtejn, l-ewwel f'Awwissu 2013 u mbagħad f'Lulju 2018. Il-park jokkupa erja ta' madwar 43,000 km2 (17,000 mil kwadru) u jinkludi l-muntanji ta' Serranía de Chiribiquete u l-artijiet baxxi tal-madwar, li huma miksijin bil-foresti tropikali bl-indewwa, is-savannas u x-xmajjar.

## [[Storja]]
Il-Park Naturali Nazzjonali ta' Chiribiquete ġie stabbilit fil-21 ta' Settembru 1989. Il-park tkabbar mill-erja preċedenti ta' 13,000 km2 (5,000 mil kwadru) għal 28,000 km2 (11,000 mil kwadru) fil-21 ta' Awwissu 2013. Il-President Kolombjan Juan Manuel Santos ħabbar li l-Park Nazzjonali ta' Chiribiquete kien se jitkabbar bi 15,000 km2 (5,800 mil kwadru) fil-21 ta' Frar 2018. Il-park tkabbar għal 43,000 km2 (17,000 mil kwadru) u tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fit-2 ta' Lulju 2018.

## Tpittir fuq il-blat
Ir-reġjun fih bijodiversità kbira u jospita firxa wiesgħa ta' tpittir fuq il-blat. Instabu iktar minn 600,000 traċċa ta' iżjed minn 75,000 petroglifiċi u pittogrammi li saru mill-popli indiġeni fuq il-ħitan tas-60 post imkenni fil-blat u għadhom isiru saħansitra s'issa minn popli mingħajr kuntatt mad-dinja esterna protetti fi ħdan il-park nazzjonali. It-tpittir fuq il-blat ġie prodott sas-seklu 16. Uħud mill-pitturi tteħdulhom ir-ritratti għall-ewwel darba mill-ġeologu Jaime Galvis bejn l-1986 u l-1987. Saret iktar riċerka minn Carlos Castaños, l-eks direttur tas-Sistema tal-Parks Naturali Nazzjonali tal-Kolombja, u mill-ġeologu u l-paleontologu Olandiż Thomas van der Hammen mill-1990 sal-1992. Ir-reġista Brittaniku tad-dokumentarji fis-selvaġġ Mike Slee u l-fotografu u l-esploratur Kolombjan Francisco Forero Bonell ħa ritratti u filmati tat-tpittir fuq il-blat mal-ħitan vertikali tal-blat fi ħdan il-park fl-2014.

## [[Ġeografija]]
Il-Park Nazzjonali ta' Chiribiquete jinsab fil-Majjistral tal-Amażonja Kolombjana fid-dipartimenti ta' Caquetá u Guaviare. Jinsab fil-ġurisdizzjonijiet tal-muniċipalitajiet ta' Solano, Cartagena del Chairá u San Vicente del Caguán f'Caquetá, u Calamar u San José del Guaviare f'Guaviare. Imiss max-xmara Tunia (ix-xmara Macaya) fil-Grigal, li tifforma x-xmara Apaporís wara l-konfluwenza tagħha max-xmara Ajaju f'punt magħruf bħala Dos Ríos. Il-konfini tal-park huma ffurmati mix-xmajjar Apaporís, Gunaré u Amú fil-Lvant, mix-xmajjar Mesay u Yari fin-Nofsinhar, u mix-xmajjar Hiutoto, Tajisa, Ajaju u Ayaya fil-Punent.

Il-Park Nazzjonali ta' Chiribiquete jinsab fin-naħa tal-Punent tat-Tarka ta' Guiana, fil-Lvant tal-Cordillera tal-Lvant, fit-Tramuntana tal-pjanuri tal-Amażonja, fil-Punent tan-naħa ta' fuq tax-xmara Río Negro, u fin-Nofsinhar tas-savannas ta' Orinoquía. L-elevazzjonijiet fil-park ivarjaw minn madwar 200 sa 1,000 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar. Fih formazzjonijiet ġeoloġiċi magħmula minn promontorji u strutturi weqfin tal-blat. Il-formazzjonijiet huma maqsumin fi tliet sezzjonijiet differenti: il-Katina Muntanjuża tat-Tramuntana, il-Katina Muntanjuża Ċentrali u Iguaje Messas. Il-park huwa magħruf sew għat-*tepuis*, li huma muntanji bil-qċaċet ċatti li jitilgħu f'daqqa mill-foresta. Il-katina muntanjuża ta' Chiribiquete hija fdal importanti tal-katina muntanjuża tal-blat li tagħmel parti mill-formazzjonijiet Pre-Kambrijani u Paleożojċi li jiffurmaw it-Tarka ta' Guiana.

Bijoġeografikament, il-katina muntanjuża ta' Chiribiquete tinsab fil-Guyanas. Fiha bosta bijomi differenti, inkluż savannas u foresti tal-għargħar, savannas tropikali, artijiet bl-arbuxxelli u foresti tropikali bl-indewwa.

### Idroloġija
Il-Park Nazzjonali ta' Chiribiquete fih il-baċiri tad-drenaġġ tax-xmajjar Mesay, Cuñare, San Jorge u Amú. Il-biċċa l-kbira tax-xmajjar fil-park huma tributarji tax-xmara Caquetá, li min-naħa tagħha hija tributarja tax-xmara Amażon. Ħafna mix-xmajjar jissejħu xmajjar tal-ilmijiet suwed minħabba li l-ilmijiet tagħhom għandhom lewn skur dovut għat-tnixxija tas-sedimenti mill-ħamrija tal-madwar.

### Klima

Il-Park Naturali Nazzjonali ta' Chiribiquete għandu klima tropikali u fih jinżlu madwar 4,500 millimetru ta' xita fis-sena. Il-park għandu livelli għoljin ta' sħab minħabba l-orjentazzjoni ġeografika tal-muntanji ta' Serranía de Chiribiquete. L-inqas xita tinżel bejn Diċembru u Frar, u l-iktar xita tinżel bejn April u Lulju. It-temperatura medja annwali hi ta' 24 °C (75 °F), b'fluttwazzjonijiet kbar bejn binhar u billejl. Matul ix-xhur nexfi, it-temperaturi jaf jitilgħu sa 32 °C (90 °F) binhar, u jinżlu sa 20 °C (68 °F) billejl. Id-differenza fit-temperatura bejn l-altitudnijiet baxxi u għoljin tal-park hija għolja ħafna wkoll. It-temperatura jaf tilħaq 35 °C (95 °F) fl-altitudnijiet baxxi u tinżel għal 2 °C (36 °F) fl-altitudnijiet għoljin. L-umdità medja tkun 40 % binhar u titla' għal 100 % billejl.

## Flora

Il-Park Nazzjonali ta' Chiribiquete jospita 30 % tal-ekosistemi u tal-flora tal-Amazzonja Kolombjana, u r-riċerkaturi skoprew 1,801 speċi ta' pjanti fil-park s'issa. Il-foresti tropikali bl-indewwa tal-Park Nazzjonali ta' Chiribiquete huma żviluppati sew u jilħqu għoli kbir; ċerti siġar jikbru sa 40 metru (130 pied). L-iżjed siġar komuni huma d-dielja tal-Amazzonja (*Pourouma cecropiifolia*), il-gwamo (*Inga acrocephala*), l-ukuba (*Virola sebifera*), is-siġra siringa (*Hevea guianensis*) u l-kapinuri (*Pseudolmedia laevis*). L-arbuxxelli u l-ħaxix li jikbru taħt is-siġar għoljin ikunu densi ħafna u jospitaw varjetà kbira ta' pjanti parassitiċi u epifitiċi. Fil-muntanji jistgħu jinstabu diversi arbuxxelli ta' bejn 12 u 15-il metru (39 u 49 pied) li jikbru fuq il-ħamrija ramlija. Il-postijiet bi ftit ħamrija, bħall-kaskati u l-postijiet bil-blat, jospitaw bosta pjanti endemiċi, inkluż il-ġeneru monotipiku *Senefelderopsis*, *Hevea nitida* var. *toxicodendroides*, *Graffenrieda fantastica* u *Vellozia tubiflora*.

## Fawna
Ir-riċerkaturi skoprew 209 speċi ta' friefet, 238 speċi ta' ħut, 57 speċi ta' anfibji, 60 speċi ta' rettili, iktar minn 410 speċijiet ta' għasafar u 82 speċi ta' mammiferu fil-Park Nazzjonali ta' Chiribiquete s'issa, ħafna minnhom mhedda u endemiċi għar-reġjun. Ir-reġjun huwa magħruf li jospita livelli għoljin ta' anfibji u ħut tal-ilma ħelu. Jospita wkoll madwar 30 % tal-bijodiversità ta' friefet il-lejl tal-Amazzonja Kolombjana u 10 % tal-bijodiversità tal-friefet tal-pajjiż.

### Għasafar
L-iżjed għasafar notevoli fil-Park Nazzjonali ta' Chiribiquete huma l-cock-of-the-rock, il-makaw aħmar, l-għasfur ta' San Martin aħdar u aħmar, l-għasfur ta' San Martin tal-Amazzonja, l-għasfur ta' San Martin tal-kullar, il-motmot ħamrani, l-għasfur żejtni, u l-kolibrì endemiku ta' Chiribiquete. Għasafar notevoli oħra fil-park huma diversi speċijiet ta' tinamous, curassows tal-ġeneru *Crax*, u motmots tal-ġeneru *Momotus*. L-arpa u ċ-chachalaca spiss jintlemħu fil-park.

### Mammiferi
Ir-riċerkaturi skoprew 52 speċi ta' friefet il-lejl fil-Park Nazzjonali ta' Chiribiquete s'issa, li jirrappreżentaw madwar 30 % tad-diversità tal-friefet il-lejl tal-Amazzonja Kolombjana. Fost il-friefet il-lejl notevoli jinkludu l-friefet il-lejl qishom klieb, il-friefet il-lejl b'widnejn qishom tal-ġrieden, il-friefet il-lejl qishom bulldogs, il-friefet il-lejl tal-frott ta' denbhom qasir, u l-friefet il-lejl ta' Marinkelle. Uħud mill-karnivori fil-park huma l-lontri ġganteski, il-lontri neotropikali, l-oċelots, il-kawgari u l-ġagwari. Il-park jospita tmien speċijiet ta' primati, inkluż il-kapuċċin ta' wiċċu abjad, il-kapuċċin tat-toppu, ix-xadina skojjattlu komuni, ix-xadina ta' billejl ta' Spix, ix-xadina busufa kannella u x-xadina ħamra tal-Venezwela. Jospita wkoll l-armadillos tal-ġeneru *Dasypus*, il-wikkiel ġgantesk tan-nemel, l-agouti iswed, il-paka tal-artijiet baxxi, id-dniefel tax-xmara Amażon, il-peccary tax-xoffa bajda u t-tapir Brażiljan.

## Sit ta' Wirt Dinji
Il-Park Nazzjonali ta' Chiribiquete, "*Maloca* tal-ġagwar" ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji mħallat (kulturali u naturali) tal-UNESCO fl-2018.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (iii)** "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; il-**kriterju (ix)** "Eżempju straordinarju li jirrappreżenta proċessi ekoloġiċi u bijoloġiċi kontinwi sinifikanti fl-evoluzzjoni u fl-iżvilupp ta' ekosistemi u ta' komunitajiet ta' pjanti u ta' annimali terrestri, tal-ilma ħelu, kostali u tal-baħar"; u l-**kriterju (x)** "Post fejn hemm l-iktar ħabitats naturali importanti u sinifikanti għall-konservazzjoni fil-post tad-diversità bijoloġika, inkluż fejn hemm speċijiet mhedda ta' valur universali straordinarju mill-perspettiva tax-xjenza jew tal-konservazzjoni".

## Gallerija

## Referenzi