Daniel Bernoulli

**Daniel Bernoulli** (twieled fit-8 ta' Frar 1700 – miet fit-8 ta' Marzu 1782) kien matematiku Olandiż-Żvizzeru u wieħed mill-ħafna matematiċi prominenti fil-familja Bernoulli. Hu miftakar l-iżjed għall-applikazzjonijiet tal-matematika għall-mekkanika, speċjalment il-mekkanika tal-fluwidi, u għal xogħol pijunier tiegħu fil-probabbiltà u l-statistika. Xogħol Bernoulli għadu studjat serjament f'ħafna istitutuzzjonijiet xjentifiċi madwar id-dinja.

## Ħajja bikrija
 
Bernoulli twieled Groningen fil-Pajjiżi l-Baxxi għand familja ta' matematiċi famużi. Kien bin Johann Bernoulli (wieħed minn ta' l-ewwel li żviluppaw il-kalkulu), in-neputi ta' Jakob Bernoulli (li kien l-ewwel li skopra t-teorija tal-Probabbiltà) u ħu Johann II il-kbir. Jgħidu li Daniel Bernoulli ma' kienx jaqbel ma' missieru. Meta t-tnejn daħlu u kkompetew għall-ewwel post f'kompetizzjoni xjentifika fil-Università ta' Pariġi, Johann, ma setax iġerragħha li kien qiegħed jiġi mqabbel ma' ibnu Daniel bħala wieħed daqsu, u keċċa 'l Daniel minn daru. Barra minn hekk Johann Bernoulli pplaġja ideat fundamentali mill-ktieb ta' Daniel *Hydrodynamica* fil-ktieb tiegħu *Hydraulica* li għamillu data qabel minn *Hydrodynamica*. Minkejja li Daniel ipprova jagħmel rikonċiljazzjoni ma' missieru baqgħu miġġildin sa' mewtu. 

Meta Daniel kellu għaxar snin twieled ħuh Johann II Bernoulli. Meta beda l-iskola, missieru, Johann Bernoulli, ħeġġu biex jistudja n-negozju, għax ma kienx hemm flus fil-matematika. Madankollu, Daniel irrifjuta, għax ried jistudja l-matematika imma aktar tard ċeda għax-xewqat ta' missieru u beda jistudja n-negozju. Missieru imbagħad riedu jistudja l-mediċina, u Daniel aċċetta bil-kundizzjoni li missieru jgħallmu l-matematika privatament u komplew jagħmlu dan għal xi żmien.

Kien ħabib tal-qalb ta' Leonhard Euler. Fl-1724 mar San Pietruburgu bħala professur tal-matematika, iżda ma kienx kuntent hemm, u marda qasira fl-1733 tagħtu skuża biex jitlaq. Mar lura l-Università ta' Basel, fejn  kellu l-katedri tal-mediċina, il-metafiżika u filosofija naturali waħda wara l-oħra sa mewtu.

F'Mejju tal-1750 ġie elett *[[Fellow of the Royal Society]]* ta' Londra.

## Xogħol matematiku
L-ewwel xogħol matematiku tiegħu l-*Exercitationes* (*Eżerċizzji matematiċi*) ġie ppubblikat fl-1724. Sentejn wara, wera għall-ewwel darba kemm hi spiss utli li mozzjoni komposta tinqasam f'mozzjoni ta' trażlazzjoni u mozzjoni ta' rotazzjoni. Ix-xogħol ewlieni tiegħu hu *Hydrodynamique* (*Hydrodynamica*), ippubblikat fl-1738. Dan jixbah il-*Mécanique Analytique* ta' Joseph Louis Lagrange fis-sens li hu mqassam b'mod li r-riżultati kollha joħorġu minn prinċipju wieħed, il-konservazzjoni tal-enerġija. Warajh ħareġ monografija fuq it-teorija tal-frugħ u l-mili tal-baħar, li għalih rebaħ premju tal-Akkademja Franċiża, li qasam ma' Euler u Colin Maclaurin għall-monografiji tagħhom. Dawn it-tliet momografiji fihom dak kollu li kien sar fuq dan is-suġġett bejn il-pubblikazzjoni ta'  *[[Philosophiae Naturalis Principia Mathematica]]* ta' Isaac Newton u r-riċerki ta' Pierre-Simon Laplace. Bernoulli kiteb ukoll numru kbir ta' artikli dwar kwistjonijiet mekkaniċi varji, speċjalment dwar il-problemi konnessi mal-vibrazzjoni ta' korda u s-soluzzjonijiet li kienu taw Brook Taylor u Jean le Rond d'Alembert.

## Statistika
Fl-1738, Daniel Bernoulli kien ukoll l-awtur ta' *Specimen theoriae novae de mensura sortis (Spjegazzjoni ta' teorija ġdida dwar il-kalkulu tar-riskju> )*, fejn għamel il-paradoss ta' San Pietruburgu l-bażi tat-teorija ekonomika tal-avversjoni għar-riskju, premju għar-riskju u l-utilità.

Wieħed mill-ewwel attentati fl-analiżi tal-problema statistika madwar iċ-ċensura statistika kien l-analiżi tad-data tal-morbożità u tal-mortalità tal-ġidri li għamel Bernouilli fl-1766 biex juri l-effikaċja tat-tilqim.

## Fiżika
Kien l-ewwel xjenzjat li pprova jifformula teorija ċinetika tal-gassijiet, u applika l-idea biex jispjega l-liġi ta' Boyle.

Ħadem ma' Euler fuq l-elastiċità u l-iżvilupp tal-ekwazzjoni ta' travu ta' Euler Bernoulli. Il-prinċipju ta' Bernoulli hu fundamentali fl-aerodinamika.

## Referenzi

## Bibljografija
*[Anon.] (1911) "Bernoulli, *[[Encyclopaedia Britannica]]*
*[Anon.] (2001) "Daniel Bernoulli", *[[Encyclopaedia Britannica]]*
*Blower, S. (2004), *An attempt at a new analysis of the mortality caused by smallpox and of the advantages of inoculation to prevent it, D, Bernoulli*, 'Reviews of Medical Virolology, vol. 14, pp. 275–288
*
*Mikhailov, G.K., 2005, "Hydrodynamica" f'Grattan-Guinness, I., ed., *Landmark Writings in Western Mathematics*. Elsevier: 131-42.
*Pacey, A.J. & Fisher, S.J. (1967) "Daniel Bernoulli and the *vis viva* of compressed air", *British Journal for the History of Science* **3**, 388-92
*Rouse Ball, W. W. [1908] (2003) ''The Bernoullis'' f' *A Short Account of the History of Mathematics*, 4th ed., Dover, 
* Straub Hans, *Bernoulli, Daniel* f' *Dictionary of Scientific Biography*', vol. 2, pp. 36–46, Charles Scribner's Sons, New York, 1970, 
*