Sassi ta' Matera

Is-**Sassi ta' Matera** huma żewġ distretti (*Sasso Caveoso* u *Sasso Barisano*) tal-belt Taljana ta' Matera fir-reġjun ta' Basilicata, magħrufa sew għad-djar antiki fl-għerien li ilhom abitati mill-preistorja, eżattament mill-perjodu Paleolitiku. Flimkien mal-kwartier ta' Civita (mibni f'xifer l-irdum li jissepara ż-żewġ Sassi), jikkostitwixxu ċ-ċentru storiku tal-belt. Is-Sassi ġew deskritti kemm-il darba bħala "wieħed mill-iżjed pajsaġġi uniċi fl-Ewropa". Iż-żewġ Sassi u l-park tal-knejjes rupestri ġew imniżżlin fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1993.

## Storja

Is-Sassi oriġinaw minn insedjament troglodita preistoriku u x'aktarx li kienu fost l-ewwel insedjamenti umani fl-Italja. Hemm evidenza li n-nies ilhom jgħixu hemmhekk saħansitra mis-7000 Q.K.

Is-Sassi huma djar imħaffrin fil-blat artab innifsu li huwa tipiku tar-reġjuni ta' Basilicata u ta' Puglia. Dan il-blat lokalment huwa magħruf bħala *tufo* għalkemm fil-verità mhuwiex vulkaniku. It-toroq f'xi partijiet tas-Sassi spiss jgħaddu minn fuq djar oħra. Ir-raħal antik kiber fuq xaqliba waħda tal-irdum maħluq mix-xmara Gravina. Dan l-irdum huwa magħruf lokalment bħala "la Gravina".

It-terminu *sasso* ġej mil-Latin *saxum*, li tfisser għolja, blata jew ħaġra.

Fis-snin 50 tas-seklu 20, il-gvern tal-Italja ġiegħel ir-rilokazzjoni tal-biċċa l-kbira tal-popolazzjoni tas-Sassi lejn żoni iktar żviluppati tal-belt moderna. Mifnija mill-faqar estrem u mill-malarja, il-kundizzjonijiet mhux iġjeniċi ta' għajxien fis-Sassi tqiesu diżumani u daqqa ta' ħarta għar-Repubblika Taljana ġdida ta' Alcide De Gasperi. Madankollu, in-nies baqgħu jgħixu fis-Sassi xorta waħda, u hemm evidenza li Matera huwa l-unika post fid-dinja fejn in-nies jistgħu jiftaħru li għadhom jgħixu fl-istess djar ta' missirijiethom ta' 9,000 sena ilu.

Sal-aħħar tas-snin 80 tas-seklu 20 din iż-żona kienet meqjusa żona ta' faqar, peress li bosta minn dawn id-djar kienu, u f'xi każijiet għadhom, diżabitabbli. Madankollu, l-amministrazzjoni lokali attwali saret iktar orjentata lejn it-turiżmu u ppromwoviet ir-riġenerazzjoni tas-Sassi bl-għajnuna mill-Unjoni Ewropea, mill-gvern, u mill-UNESCO. Illum il-ġurnata hemm bosta negozji sejrin tajjeb, kif ukoll bars u lukandi li jilqgħu t-turisti. Fl-2019, Matera kienet ukoll il-Kapitali Ewropea tal-Kultura, u dan kompla jagħti spinta kbira lit-turiżmu.

## Sit ta' Wirt Dinji

Is-Sassi u l-Park tal-Knejjes Rupestri ta' Matera ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1993.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (iii)** "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; il-**kriterju (iv)** "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem"; u l-**kriterju (v)** "Eżempju straordinarju ta' insedjament uman tradizzjonali, ta' użu tal-art jew ta' użu tal-baħar, li jirrappreżenta kultura (jew kulturi), jew interazzjoni umana mal-ambjent, speċjalment meta jkun sar vulnerabbli minħabba l-impatt ta' bidla irreversibbli".

## Ġeografija

Is-Sassi kibru fiż-żona tal-Promontorju ta' Murgia, li huwa estiż bejn ir-reġjuni ta' Puglia u ta' Basilicata. Flimkien mad-distretti ta' Civita u ta' Piano, iż-żewġ Sassi jiffurmaw iċ-ċentru storiku ta' Matera.

Isem Sasso Barisano ġej mill-fatt li huwa orjentat lejn il-Majjistral, fid-direzzjoni tal-belt ta' Bari. Inizjalment kien jirrappreżenta l-parti primarja tas-Sassi flimkien mal-kwartier ta' Civita.

Isem Sasso Caveoso, orjentat lejn in-Nofsinhar, ġej minn isem il-belt ta' Montescaglioso, magħrufa fil-Medju Evu bħala *Mons Caveous*. Id-djar hawnhekk tħaffru fil-blat artab u nbnew waħda fuq l-oħra. Bil-blat li kien jiġi mħaffer kienet tinbena l-parti ta' quddiem tal-binja, u b'hekk l-"għar" kien jingħalaq, tant li xi kultant id-djar jissejħu "għar u *casa* (dar)". Il-mod kif inbnew dawn id-djar ifakkar fil-mod kif jitqassam spiss teatru, imtarrġin waħda taħt l-oħra sal-irdum. Din iż-żona nbniet wara dik ta' Civita u Sasso Barisano, u bdiet tiġi abitata biss wara fluss qawwi ta' immigrazzjoni ta' nies mill-Balkani matul is-seklu 16.

## Kultura

Is-Sassi viżivament ifakkru wkoll fis-siti tal-qedem madwar Ġerusalemm, u għal din ir-raġuni ntużaw f'bosta films b'temi Kristjani, inkluż *Il vangelo secondo Matteo* (Pier Paolo Pasolini, 1964), *The Passion of the Christ* (Mel Gibson, 2004), *The Nativity Story* (Catherine Hardwicke, 2006) u *Ben-Hur* (Timur Bekmambetov, 2016). Barra minn hekk, għall-ħabta ta' żmien il-Milied, spiss jiġu organizzati ljieli bil-presepju ħaj.

Is-Sassi dehru wkoll fil-film ta' Patty Jenkins *Wonder Woman* (2017), bħala parti mix-xenarju tal-belt tal-Amazon, Themyscira, kif ukoll fil-film ta' Cary Joji Fukunaga *No Time to Die* (2021), fejn inġibdet xena bl-Aston Martin ta' James Bond.

## Referenzi