Nalanda Mahavihara

In-**Nalanda** **Mahavihara** (jew fil-qosor *Nālandā*, pronunzjata [naːlən̪d̪aː]) kien monasteru Buddist kbir rinomat f'Magadha Medjevali (illum il-ġurnata Bihar), fil-Lvant tal-Indja. B'mod mifrux jitqies bħala wieħed mill-ikbar ċentri ta' tagħlim fid-dinja tal-qedem u spiss jitqies bħala "l-ewwel università residenzjali tad-dinja". Kien jinsab qrib il-belt ta' Rajagriha (attwalment Rajgir), bejn wieħed u ieħor 90 kilometru (56 mil) fix-Xlokk ta' Pataliputra (attwalment Patna). Baqa' jaħdem għal kważi elf sena mill-427 W.K. sal-ħabta tal-1400 W.K., u kellu rwol vitali fil-promozzjoni tal-patroċinju tal-arti, tal-kultura u tad-dinja akkademika matul is-sekli 5 u W.K., perjodu li ġie deskritt mill-istudjużi bħala l-"Epoka tad-Deheb tal-Indja". Il-karatterizzazzjoni ta' Nalanda bħala "università" fis-sens modern ġiet ikkontesta mill-istudjużi. Huma jsostnu li filwaqt li bla dubju kien ċentru ewlieni tat-tagħlim, storikament ma jistax jitqabbel ma' università moderna.

Il-monasteru l-kbir ta' Nalanda ġie stabbilit mill-Imperatur Kumaragupta I tal-Imperu Gupta għall-ħabta tal-427 W.K., u ġie appoġġat minn bosta patruni Indjani u minn Ġava – kemm Buddisti kif ukoll mhux Buddisti. Il-monasteru l-kbir ta' Nalanda baqa' jistagħna bl-appoġġ tal-mexxejja tad-dinastija Pushyabhuti (li rrenjaw fl- 500–647 W.K.) u tal-Imperu Pala (li rrenjaw fis-750 sal-1161 W.K.). Wara l-waqgħa tal-Imperu Pala, il-patrijiet ta' Nalanda sfaw taħt il-patroċinju ta' Pithipatis ta' Magadha. Il-monasteru l-kbir ta' Nalanda ġie attakkat mill-Unni taħt Mihirakula fis-seklu 5 u mill-ġdid ġarrab ħsarat kbar minn invażjoni mir-re Gauda tal-Bengal fis-seklu 8. Matul l-invażjoni finali, il-monasteru l-kbir ingħata n-nar minn Muhammad Bakhtiyar Khilji (għall-ħabta tal-1200), iżda rnexxielu jibqa' operazzjonali għal deċennji sħaħ (jew possibbilment saħansitra sekli sħaħ) wara dawn l-attakki.

Wara xi 750 sena, fil-monasteru l-kbir ta' Nalanda kienu jgħallmu wħud mill-iżjed studjużi rinomati tal-Buddiżmu Maħajana. L-istoriku William Dalrymple qal dwar Nalanda li "fil-quċċata tiegħu, il-monasteru l-kbir kien bla dubju ċentru tal-istudjużi tad-dinja tal-Buddiżmu Maħajana". L-għalliema u l-istudenti assoċjati mal-monasteru jinkludu Dharmapala, Nagarjuna, Dharmakirti, Asanga, Vasubandhu, Chandrakirti, Xuanzang, Śīlabhadra, Vajrabodhi, u x'aktarx Aryabhata. Il-kurrikulu ta' Nalanda kien jinkludi filosofiji Buddisti ewlenin bħal Madhyamaka, Yogachara u Sarvastivada, kif ukoll suġġetti bħall-Vedi, il-grammatika, il-mediċina, il-loġika, il-matematika, l-astronomija u l-alkemija. In-Nalanda Mahavihara kellu librerija rinomata li kien sors ewlieni tat-testi bis-Sanskritu li ġew trażmessi lejn il-Lvant tal-Asja minn pellegrini bħal Xuanzang u Yijing. Bosta testi mfassla f'Nalanda kellhom rwol importanti fl-iżvilupp tal-Buddiżmu Maħayjana u Vajrajana. Dawn jinkludi x-xogħlijiet ta' Dharmakirti, it-test bis-Sanskritu *Bodhisattvacaryāvatāra* ta' Shantideva, u l-*Mahavairocana Tantra*.

In-Nalanda Mahavihara huwa Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. Fl-2010, il-gvern tal-Indja għadda riżoluzzjoni biex jerġa' jagħti l-ħajja lill-università tal-qedem, u istituzzjoni kontemporanja, l-Università ta' Nālandā, ġiet stabbilita f'Rajgir. Din ġiet elenkata bħala Istituzzjoni ta' Importanza Nazzjonali mill-gvern tal-Indja.

## Pożizzjoni
In-Nalanda Mahavihara jinsab madwar 16-il kilometru (10 mili) fit-Tramuntana tal-belt ta' Rajgir u madwar 90 kilometru (56 mil) fix-Xlokk ta' Patna, ikkollegat permezz tat-toroq NH 31, 20 u 120 man-network tal-awtostradi tal-Indja. Jinsab madwar 80 kilometru (50 mil) fil-Grigal ta' Bodh Gaya – sit Buddist importanti ieħor f'Bihar. Is-sit arkeoloġiku ta' Nalanda huwa mifrux fuq erja kbira lejn il-Majjistral tal-villaġġ ta' Bargaon (Nalanda), u jinsab bejn il-lagi artifiċjali storiċi ta' Gidhi, Panashokar u Indrapuskarani. Max-xatt tan-Nofsinhar tal-lag ta' Indrapushkarani hemm in-Nava Nalanda Mahavihara – università stabbilita f'ġieħ il-memorja tal-università tal-qedem. B'mod simili, max-xatt tal-Lbiċ tal-lag ta' Indrapushkarani hemm l-Università Miftuħa ta' Nalanda, li hija l-università statali li ngħatat isem l-università tal-qedem ta' Nalanda.

## [[Etimoloġija]]
*Mahavihara* (*Mahāvihāra*) huwa terminu bis-Sanskritu u bil-Pali li jfisser vihāra kbira (ċentru tat-tagħlim jew monasteru Buddist) u jintuża biex jiddeskrivi kumpless monastiku ta' *vihari*.

Skont il-pellegrin Ċiniż tad-dinastija Tang tal-bidu tas-seklu 7, Xuanzang, it-tradizzjoni lokali tispjega li l-isem *Nālandā* (bil-Ħindi/Magahi: नालन्दा) oriġina minn *nāga* (divinità b'għamla ta' serp fir-reliġjonijiet Indjani) li kien jismu *Nalanda*. Huwa joffri tifsira differenti: "karità mingħajr waqfien", minn "na-alam-da"; madankollu, ma hemmx qbil fuq din it-tifsira. Hiranand Sastri, arkeologu li mexxa l-iskavi tal-fdalijiet, jattribwixxi l-isem għall-abbundanza ta' *nālas* (zkuk tal-lotus) fl-inħawi u jemmen li Nalanda tirrappreżenta "dak li jagħti z-zkuk tal-lotus".

F'xi sorsi Tibetani, inkluż ix-xogħol tas-seklu 17 ta' Taranatha, Nalanda tirreferi għal *Nalendra*, u x'aktarx dan huwa sinonimu ta' Nala, Nalaka u Nalakagrama fil-letteratura Tibetani.

## [[Storja]]

### Storja bikrija tal-belt ta' Nalanda (1200 [[Ante Christum natum|Q.K]].–300 W.K.)

Mill-iskavi arkeoloġiċi f'siti qrib Nalanda, bħas-sit ta' Juafardih madwar 3 kilometri 'l bogħod, instabu reċipjenti suwed u oġġetti oħra. Permezz tad-datazzjoni tagħhom bir-radjukarbonju naf li jmorru lura għall-ħabta tal-1200 Q.K. Dan jissuġġerixxi li r-reġjun madwar Nalanda f'Magadha kien hemm insedjament uman sekli qabel l-istabbiliment tan-Nalanda Mahavira u l-Buddiżmu.

Testi Buddisti bikrin jiddikjaraw li l-Buddha żar ir-raħal qrib Rajagriha (attwalment Rajgir – il-belt kapitali ta' Magadha) imsejjaħ Nalanda matul il-vjaġġi tiegħu. Huwa pprietka f'għalqa bis-siġar tal-mango fil-qrib imsejħa *Pavarika* u wieħed miż-żewġ dixxipli ewlenin tiegħu, Shariputra, twieled fl-inħawi u iktar 'il quddiem kiseb in-*nirvana* hemmhekk. Dawn it-testi Buddisti li nkitbu sekli qabel il-mewt tal-Buddha mhumiex konsistenti mal-ismijiet jew mal-pożizzjonijiet reali relattivi. Pereżempju, testi bħall-*Mahasudassana Jataka* jiddikjaraw li Nalaka jew Nalakagrama tinsab madwar yojana (10 mili) minn Rajagriha, filwaqt li testi bħall-*Mahavastu* jsostnu li l-post jissejjaħ Nalanda-gramaka u jinsab madwar nofs yojana 'l bogħod. It-test Buddist *Nikayasamgraha* jiddikjara li l-imperatur Axoka stabbilixxa *vihara* (monasteru) f'Nalanda. Madankollu, l-iskavi arkeoloġiċi sa issa ma żvelaw l-ebda monument mill-perjodu ta' Axoka jew minn 600 sena wara mewtu.

Il-Kapitlu 2.7 tat-test Ġain *Sutrakritanga* jiddikjara li Nalanda kien "subborg" tal-belt kapitali ta' Rajagriha, fih bosta binjiet, u kien il-post fejn Mahavira (is-sekli 6-5 Q.K.) qatta' erbatax-il *varsha* – terminu li jirreferi għal irtir tradizzjonali matul il-monsuni għall-patrijiet fir-reliġjonijiet Indjani. Dan jaqbel ma' li hemm miktub fil-*Kalpasutra*, test għażiż ieħor fil-Ġainiżmu. Madankollu, apparti t-tismija ta' Nalanda, it-testi tal-Ġainiżmu ma jipprovdux dettalji ulterjuri, u ma nkitbux qabel kważi millenju wara l-mewt ta' Mahavira. Bħal fit-testi Buddisti, dan qajjem dubji dwar l-affidabbiltà u jekk l-isem attwali ta' Nalanda huwiex l-istess bħal dak użat fit-testi tal-Ġainiżmu. Skont Scharfe, għalkemm it-testi Buddisti u Ġain jiġġeneraw problemi dwar l-identifikazzjoni tal-post, huwa "prattikament ċert" li n-Nalanda moderna tinsab qrib is-sit jew is-sit stess li jirreferu għalih it-testi.

Sariputta, dixxiplu prominenti tal-Buddha, twieled u miet f'Nalanda. Ir-re Axoka jingħad li bena l-istupa ta' Sariputta f'Nalanda biex jagħtih ġieħ, u r-relikwi ta' Sariputta tpoġġew ukoll fi stupi f'Sanchi u f'Mathura.

#### Żjara ta' Faxian (399–412 W.K.)
Meta Faxian, patri u pellegrin Buddist Ċiniż, żar il-belt ta' Nalanda, x'aktarx li ma kienx għad hemm università. Faxian kien żar l-Indja biex jakkwista xi testi Buddisti, qatta' 10 snin fl-Indja fil-bidu tas-seklu 5, u żar is-siti ewlenin tal-pellegrinaġġi tal-Buddisti, inkluż l-inħawi ta' Nalanda. Huwa kiteb ukoll dwar il-vjaġġi tiegħu, u ispira lil Buddisti Ċiniżi u Koreani oħra biex iżuru l-Indja matul is-sekli; fil-kitba tiegħu jsemmi bosta monasteri u monumenti Buddisti madwar l-Indja. Madankollu, ma jsemmix xi monasteru jew università f'Nalanda għalkemm kien qed ifittex li jakkwista testi bis-Sanskritu u akkwista bosta minnhom minn inħawi oħra tal-Indja biex jeħodhom lura miegħu lejn iċ-Ċina. Flimkien ma' nuqqas ta' skoperti arkeoloġiċi ta' monumenti ta' qabel l-400 W.K. f'Nalanda, is-silenzju fil-kitbiet ta' Faxian x'aktarx li jissuġġerixxi li l-monasteru l-kbir ta' Nalanda kien għad ma jeżistix għall-ħabta tal-400 W.K.

### Stabbiliment (is-seklu 5)

L-istorja databbli ta' Nalanda tibda fis-seklu 5. Siġill skopert fis-sit jidentifika monarka msejjaħ Shakraditya (*Śakrāditya*, li rrenja għall-ħabta tal-415–455 W.K.) bħala l-fundatur tal-monasteru u tattribwixxi l-istabbiliment ta' *sangharama* (monasteru) lilu. Dan huwa kkonfermat ukoll mill-pellegrin Ċiniż Xuanzang fil-kitbiet dwar il-vjaġġi tiegħu. It-tradizzjoni ta' tagħlim Vediku formalizzat "għenet biex tispira l-formazzjoni ta' ċentri kbar tat-tagħlim", bħal Nalanda, Taxila u Vikramashila.

**<big>Fund</big><big>atur</big>**

Fit-tradizzjoni u fit-testi Indjani, ir-rejiet kienu jissejħu b'bosta titli u ismijiet. Studjużi bħal Andrea Pinkney u Hartmut Scharfe kkonkludew li *Shakraditya* huwa isem ieħor ta' Kumaragupta I. Huwa kien l-imperatur tad-dinastija Gupta Induista. Barra minn hekk, l-evidenza numismatika skoperta f'Nalanda tikkonferma li Kumaragupta I kien il-fundatur u l-patrun tal-monasteru-università ta' Nalanda.

Is-suċċessuri tiegħu, Budhagupta, Tathagatagupta, Baladitya u Vajra, iktar 'il quddiem kabbru u estendew l-istituzzjoni billi bnew monasteri u tempji addizzjonali. B'hekk, Nalanda ffjorixxiet matul is-sekli 5 u 6 taħt id-dinastija Gupta. Dawn il-kontributi ta' żmien id-dinastija Gupta f'Nalanda huma kkonfermati mill-bosta siġilli, opri tal-arti, ikonografiji u kitbiet imnaqqxin Buddisti u Induisti skoperti f'Nalanda, bl-istil u bil-kitbiet tad-dinastija Gupta. Matul dak il-perjodu, ir-rejiet Gupta ma kinux l-uniċi patruni ta' Nalanda. Jirriflettu komunità wiesgħa u b'diversità reliġjuża. Skont Scharfe huwa notevoli li "bosta donaturi ma kinux Buddisti; l-emblemi fuq is-siġilli tagħhom juru lil Lakxmi, Ganexa, Xivalinga u Durga".

Il-mexxejja fil-Grigal tal-Indja ttrasferew il-ġid tal-villaġġi tagħhom biex jiffinanzjaw l-istabbiliment ta' Nalanda; ir-re ta' Sumatra ta l-ġid ta' villaġġi sħaħ għall-istabbiliment tal-monasteru. Ġie stabbilit ukoll fond speċjali biex jiġu appoġġati l-istudjużi miċ-Ċina.

### Wara d-dinastija Gupta (550–750 W.K.)

Wara d-deklin tal-Imperu Gupta, l-iżjed patrun notevoli tan-Nalanda Mahavihara kien Harsha (magħruf bħala Śīlāditya f'xi rekords Buddisti). Huwa kien imperatur tas-seklu 7 u l-belt kapitali tal-imperu tiegħu kienet f'Kannauj (Kanyakubja). Skont Xuanzang, Harsha kien re Induist tat-tielet ġenerazzjoni mill-kasta Vaishya, li bena *vihara* Buddisti maestużi, kif ukoll tliet tempji ddedikati lil Buddha, Surja u Xiva, kollha tal-istess daqs. Huwa jiddikjara (għall-ħabta tas-637 W.K.) li "suċċessjoni twila ta' rejiet" kienu bnew il-binjiet ta' Nalanda u ħolqu "post tassew tal-għaġeb".

F'konformità mat-tradizzjonijiet Indjani tal-qedem ta' appoġġ għat-tempji u għall-monasteri, il-kitbiet imnaqqxa li nstabu f'Nalanda jissuġġerixxu li ngħataw diversi doni, inkluż għotjiet ta' villaġġi mir-rejiet biex jappoġġaw il-ħidma tal-monasteru-università. Harsha nnifsu ta 100 villaġġ u sposta 200 unità domestika minn kull wieħed minn dawn il-villaġġi biex isiru l-patrijiet tal-istituzzjoni bi provvisti ta' kuljum bħal ross, butir u ħalib. B'hekk ġew appoġġati iktar minn 1,500 għalliem u 10,000 patri-student f'Nalanda. Madankollu, dawn in-numri jaf huma esaġerati. Ma kinux konsistenti man-numri ferm iżgħar (iktar minn 3,000) mogħtija minn Yijing, pellegrin Ċiniż ieħor li żar Nalanda ftit deċennji wara. Skont Asher, filwaqt li s-sit skavat ta' Nalanda huwa kbir u l-għadd ta' viharas li nstabu sa issa huwa impressjonanti, sempliċement ma jistax ikun li kienu jifilħu għal 10,000 patri-student jew iktar. L-għadd totali ta' kmamar magħrufa u d-daqs żgħir tagħhom jimplikaw li l-għadd tal-patrijiet x'aktarx li kien ferm inqas minn dak li sostna Xuanzang jew is-sit ta' Nalanda kien ferm ikbar mill-bosta skavi li ġew skoperti sa issa skont kif jiddeskrivi Xuanzang.

#### Żjara ta' Xuanzang (630–643 W.K.)
Xuanzang ivvjaġġa madwar l-Indja bejn is-630 u s-643 W.K., żar Nalanda fis-637 u fis-642, u qatta' total ta' madwar sentejn fil-monasteru. Huwa ngħata merħba mill-qalb f'Nalanda u ngħata l-isem Indjan ta' Mokshadeva u studja taħt il-gwida ta' Shilabhadra, il-kap venerabbli tal-istituzzjoni ta' dak iż-żmien. Huwa kien jemmen li l-għan tal-vjaġġ twil tiegħu lejn l-Indja kien kisbu peress li f'Shilabhadra fl-aħħar kien sab għalliem uniku biex jgħallmu l-Yogachara, skola ta' ħsieb li dak iż-żmien kienet għadha ġiet trażmessa parzjalment biss lejn iċ-Ċina. Apparti l-istudji Buddisti, il-patri attenda korsijiet tal-grammatika, tal-loġika u tas-Sanskritu, u iktar 'il quddiem għallem ukoll fin-Nalanda Mahavihara.

Fir-rendikont dettaljat tas-soġġorn tiegħu f'Nalanda, il-pellegrin jiddeskrivi l-veduta mit-tieqa tal-kwartieri tiegħu kif ġej:Barra minn hekk, l-istabbiliment kollu huwa mdawwar b'ħajt tal-brikks, li jħaddan fih il-kunvent kollu. Daħla minnhom tagħti għall-kulleġġ il-kbir, li huwa sseparat minn tmien swali oħra f'nofs is-*Sangharama*. It-torrijiet imżejnin b'mod rikk, u t-turretti qishom tal-ħrejjef, huma kkongregati qrib xulxin qishom il-qċaċet ta' xi għoljiet. L-osservatorji qishom mitlufin fil-fwar ta' filgħodu, u l-kmamar ta' fuq jittawlu fuq is-sħab.Xuanzang reġa' lura lejn iċ-Ċina b'657 test bis-Sanskritu u b'150 relikwa mgħobbija fuq 20 żiemel f'520 senduq. Huwa ttraduċa 74 test minnhom.

#### Żjara ta' Yijing (673–700 W.K.)
Fit-tletin sena wara r-ritorn ta' Xuanzang, saħansitra ħdax-il vjaġġatur miċ-Ċina u mill-Korea żaru Nalanda, inkluż il-patri Yijing. Għad-differenza ta' Faxian u ta' Xuanzang, Yijing segwa r-rotta bil-baħar madwar ix-Xlokk tal-Asja u s-Sri Lanka. Huwa wasal fis-673 W.K., u baqa' l-Indja għal erbatax-il sena, u għal għaxar snin minnhom qagħad fin-Nalanda Mahavihara. Meta reġa' lura lejn iċ-Ċina fis-695, miegħu kellu 400 test bis-Sanskritu (li sussegwentement ġew tradotti fiċ-Ċina) u 300 ħabba tar-relikwi tal-Buddha.

Għad-differenza ta' Xuanzang, li ddeskriva wkoll il-ġeografija u l-kultura tal-Indja fis-seklu 7, ir-rakkonti ta' Yijing jikkonċentraw primarjament fuq il-prattika tal-Buddiżmu fl-Indja u jagħti deskrizzjonijiet dettaljati tad-drawwiet, tar-regoli u tar-regolamenti tal-patrijiet fil-monasteru. Fir-rakkonti tiegħu, Yijing jinnota li d-dħul minn 200 villaġġ (imqabbla ma' 100 villaġġ fi żmien Xuanzang) kien ġie assenjat għaż-żamma ta' Nalanda. Huwa ddeskriva li kien hemm tmien *viharas* b'saħansitra sa 300 ċella. Skontu, il-monasteru l-kbir ta' Nalanda kellu bosta proċeduri u regoli *Nikaya* għall-patrijiet. Huwa jagħti bosta eżempji. F'subtaqsima minnhom huwa jispjega li l-monasteru kellu għaxar pixxini kbar. Filgħodu kienet tindaqq il-*ghanta* (qanpiena). Imbagħad il-patrijiet kienu jieħdu magħhom l-ilbies tal-għawm u kienu jmorru lejn waħda minn dawn il-pixxini. Kienu jgħumu lebsin il-ħwejjeġ ta' taħt, imbagħad kienu joħorġu mill-ilma bil-mod biex jevitaw li jdejqu lil xi ħadd. Kienu jintmesħu, imbagħad kien igeżwru drapp twil 5 piedi u wiesa' 1.5 pied madwar qaddhom u jilbsu l-ħwejjeġ tagħhom b'dan id-drapp f'postu. Imbagħad kienu jlaħalħu, jgħasru u jnixxfu d-drapp. Skont Yijing, il-proċedura kollha hija spjegata fil-proċeduri Nikaya Buddisti. Il-jum kien jibda b'dan l-għawm, iżda l-għawm wara l-ikel kien ipprojbit. In-Nalanda Nikaya jinkludi bosta minn dawn il-proċeduri u r-ritwali ta' kuljum li l-patrijiet kellhom isegwuhom.

#### Pellegrini Koreani u Tibetani

Minbarra pellegrini Ċiniżi, kien hemm ukoll pellegrini Buddisti mill-Korea li żaru l-Indja għall-ħabta tal-istess żmien ta' Xuanzang u Yingji. Il-kitbiet Ċiniżi dwar il-vjaġġi madwar l-Indja saru magħrufa fis-seklu 19 u ġew ippublikati sew. Wara nofs is-seklu 20, saru magħrufa iktar ukoll il-vjaġġi tal-pellegrini Koreani. Pereżempju, patrijiet bħal Kyom-ik bdew iżuru l-monasteri Indjani sa nofs is-seklu 6. Huma ħadu testi Indjani u ttraduċewhom, u pproduċew 72 *chuan* ta' testi tradotti. F'nofs is-seklu 7, il-patri tad-dinastija Silla Hyon-jo (bil-Korean: 신라) żar u qagħad f'diversi monasteri Indjani, inkluż tliet snin f'Nalanda, u ż-żjara tiegħu ġiet ikkonfermata mir-rakkonti ta' Yingji. Huwa bagħat l-istudenti tiegħu Hye-ryun u Hyon-gak f'Nalanda biex jistudjaw, u dan tal-aħħar miet f'Nalanda. Huma adottaw ismijiet Indjani biex jinteraġixxu mal-istudenti sħabhom; pereżempju, Hye-ryun kien magħruf bħala Prajnavarman u dan l-isem jinstab fir-rekords. Skont ir-rekords Koreani, il-patrijiet Koreani żaru l-Indja sas-seklu 9 – minkejja l-isfidi diffiċli involuti fl-ivvjaġġar – biex jistudjaw f'diversi monasteri, u dak ta' Nalanda kien l-iktar wieħed rinomat.

Fis-seklu 7 u wara, patrijiet Tibetani bħal Thonmi Sambhota żaru Nalanda u monasteri Indjani oħra biex jistudjaw, mhux biss il-Buddiżmu, iżda anke s-Sanskritu, il-grammatika u suġġetti oħra. Sambhota ġie akkreditat li applika l-prinċipji tas-Sanskritu u tal-grammatika ta' dik il-lingwa biex jimmudella mill-ġdid il-lingwa Tibetana u l-kitba tagħha. Kien wara l-ewwel ritorn ta' Sambhota minn Nalanda li r-re Tibetan adotta l-Buddiżmu u impenja ruħu li jsir ir-reliġjon tal-poplu tiegħu. Il-patrijiet Tibetani kienu jgħixu eqreb għan-Nepal, għal Sikkim u għal-Lvant tal-Indja, u kellhom itinerarji tal-ivvjaġġar iktar sempliċi mill-Koreani u oħrajn. It-Tibetani baqgħu jżuru Magadha matul żmien id-dinastija Pala, u lil hinn sas-seklu 14, u pparteċipaw fit-tiswir tal-ideat differenti f'Nalanda u f'monasteri oħra f'Bihar u fil-Bengal. Madankollu, wara s-seklu 8, kien il-mandala esoterika u l-Buddiżmu Vajrajana b'bosta divinitajiet li ddomina l-iskambju ta' ideat.

### Dinastija Pala (750–1200 W.K.)

Id-dinastija Pala stabbiliet ruħha fir-reġjuni tal-Lvant tal-Indja f'nofs is-seklu 8, irrenjat sal-aħħar kwart tas-seklu 12, u kienet dinastija Buddista. Madankollu, taħt id-dinastija Pala, il-Buddiżmu Maħajana tradizzjonali ta' Nalanda li ispira lil pellegrini tal-Lvant tal-Asja bħal Xuanzang ġie sostitwit bit-tradizzjoni Vajrajana emerġenti, li hija verżjoni esoterika u tantrika tal-Buddiżmu. Nalanda baqgħet tingħata appoġġ mid-dinastija Pala, iżda ngħatat preferenza lill-Buddiżmu Vajrajana. Il-membri tad-dinastija Pala kienu bennejja prolifiċi ta' monasteri ġodda bbażati fuq ideat ta' mandalas tal-Buddiżmu Vajrajana bħal dawk f'Jagaddala, f'Odantapura, f'Somapura u f'Vikramashila. Il-monasteru ta' Odantapura ġie stabbilit minn Gopala, il-proġenitu tal-familja rjali, 9.7 kilometri (6 mili) biss minn Nalanda. Dawn il-monasteri f'kompetizzjoni bejniethom, uħud minnhom ftit kilometri 'l bogħod minn Nalanda, x'aktarx li attiraw għadd ta' patrijiet imgħallmin minn Nalanda.

Diversi kitbiet imnaqqxin, evidenza letterarja, siġilli u opri tal-arti fi stat ta' fdalijiet li ġew skavati fis-sit ta' Nalanda baqgħu attivi u baqgħet jitkattru fi żmien id-dinastija Pala. Ir-rejiet Dharmapala u Devapala kienu patruni attivi. Għadd ta' statwi metalliċi tas-seklu 9 b'referenzi għal Devapala nstabu qalb il-fdalijiet flimkien ma' żewġ kitbiet imnaqqxin notevoli. L-ewwel waħda, kitba mnaqqxa fuq platt tar-ram li nstab f'Nalanda, tiddeskrivi għotja mir-re Shailendra, Balaputradeva ta' *Suvarnadvipa* (Sumatra fl-Indoneżja attwali). Dan ir-re Srivijayan, "attirat mill-bosta eċċellenzi ta' Nalanda", bena monasteru hemmhekk u talab lil Devapala jagħtih id-dħul ta' ħames villaġġi għaż-żamma tiegħu, talba li ġiet approvata. Il-kitba mnaqqxa ta' Ghosrawan hija kitba mnaqqxa oħra minn żmien Devapala u ssemmi li laqa' u ta patroċinju lil *bhikṣu* msejjaħ Viradeva, li kien studja l-Vedi kollha f'żgħożitu, u li iktar 'il quddiem ġie elett bħala l-kap ta' Nalanda.

Kitbiet imnaqqxin li saru bejn is-sekli 9 u 12 isemmu doni u appoġġ għal Nalanda u għaż-żamma tal-monasteru, għall-patrijiet, għall-ikkopjar tal-manuskritti fuq il-friegħi tal-palm (neċessarju għall-preservazzjoni minħabba l-klima tropikali Indjana). Kitba mnaqqxa partikolari ssemmi wkoll il-qerda ta' librerija ta' Nalanda mimlija manuskritti minħabba n-nirien, u l-appoġġ għar-restawr tagħha. Kitba mnaqqxa oħra tas-seklu 10 tikkwota lil Bhadracari tat-tradizzjoni ta' Sautrantikas, u tixhed l-attività ta' skejjel diversi tal-Buddiżmu f'Nalanda. Kitba mnaqqxa oħra ta' Nalanda tas-seklu 11 issemmi l-għoti ta' don ta' "armadju tal-kotba li jdur".

Filwaqt li d-dinastija Pala baqgħet tagħti patroċinju lil Nalanda b'mod liberali, il-fama u l-influwenza ta' Nalanda għenet lid-dinastija Pala. Ir-renju Srivijaya tax-Xlokk tal-Asja żamm kuntett dirett ma' Nalanda u mad-dinastija Pala, u b'hekk influwenza l-arti tas-sekli 9 sa 12 f'Sumatra, f'Ġava, fin-Nofsinhar tat-Tajlandja u f'reġjuni li għamlu kummerċ attiv mar-renju Srivijaya. L-influwenza kienet estiża sad-dinastija Shailendra Indoneżjana. L-oġġetti tal-bronż u t-tavli tal-wegħdiet Indoneżjani minn dan il-perjodu juru l-kreattività tal-poplu, iżda xi temi ikonografiċi jitrikkbu ma' dawk li nstabu f'Nalanda u fir-reġjun fil-qrib. Xi patrijiet mill-Indoneżja, mill-Myanmar u minn partijiet oħra tax-Xlokk tal-Asja żaru Nalanda wkoll matul ir-renju tad-dinastija Pala.

### Qerda matul il-ħakma [[Afganistan|Afgana]] (għall-ħabta tal-1200 W.K.)
Matul l-iskavi arkeoloġiċi fis-sit fl-1920-1921 instab saff oħxon ta' rmied fl-istrati ta' fuq nett, u tul bosta binjiet isseparati minn distanza ugwali; dan jissuġġerixxi li f'Nalanda seħħew xi nirien katastrofiċi. Tradizzjonalment, jingħad li dawn in-nirien tqabbdu apposta mit-truppi ta' Muhammad Bakhtiyar Khalji li seraq ir-rikkezzi tar-reġjun għall-ħabta tal-1200 W.K., u hu jiġi kkwotat bħala l-kawża ewlenija tad-deklin ta' Nalanda – silta mit-*Tabaqat-i Nasiri* ta' Minhaj-i-Siraj li fil-fatt tiddeskrivi l-qerda tal-Odantapura Vihar (var. Bihar Sharif), monasteru ftit mili 'l bogħod minn Nalanda tappoġġa dan il-ħsieb.

Ir-rekords Tibetani huma t-tieni sors tal-avvenimenti li seħħew f'Nalanda fl-aħħar tas-seklu 12 u fil-biċċa l-kbira tas-seklu 13. Dawn kienu d-deċennji tal-qerda sistematika mifruxa tal-monasteri f'dan ir-reġjun, u r-rekords storiċi fit-Tibet isostnu li l-patrijiet minn Nalanda u mill-monasteri fil-qrib bħall-monasteru ta' Vikramashila "ħelsuha mill-qatla u ħarbu lejn it-Tibet", anke skont l-istess Scharfe. Fost ir-rekords Tibetani, l-iktar utli huwa l-bijografija tal-patri pellegrin Tibetan, Dharmasvamin, li ġie skopert fl-1936 bl-istil *bsdus-yig* tal-kitba Tibetana. Din hija utli minħabba li Dharmasvamin iltaqa' mal-patrijiet li ħarbu u mal-istudjużi famużi matul l-istudji tiegħu minn nofs is-seklu 13 sal-1226, huwa tgħallem xi lingwi Indjani u s-Sanskritu, mexa lejn in-Nepal u qagħad hemmhekk fl-1226, u żar Bihar għall-ħabta tal-1234, filwaqt li qatta' wkoll staġun wieħed tal-monsuni f'Nalanda. Huwa ddeskriva l-qagħda fid-deċennji ta' wara li nsterqu r-rikkezzi ta' Nalanda u ta' monasteri Buddisti oħra fir-reġjun ta' Magadha fl-Indja. Ir-rendikont tiegħu jiddikjara li l-qerda ta' Nalanda ma kinitx aċċident jew nuqqas ta' qbil iżda kienet parti mill-qerda mifruxa tal-monasteri u tal-monumenti Buddisti, inkluż il-qerda ta' Bodhgaya. Il-libreriji vasti bil-manuskritti ta' Magadha fil-biċċa l-kbira ntilfu. Patrijiet Tibetani oħra flimkien miegħu ttrasferew ruħhom fin-Nepal, bħala l-post fejn jistudjaw, jikkopjaw u jittrasferixxu l-manuskritti lejn it-Tibet. Skont ir-rakkont tiegħu, il-ħakma Turushka-Qarluq (Torka) kienet estiża mill-ħabta tal-1193 sal-1205, u l-qerda kienet sistematika "b'suldati Turushka jġarrfu monasteru għalkollox u jwaddbu l-ġebel fix-xmara Ganges", jistqarr Roerich. Il-biża' tal-persegwitazzjoni kien kbir fis-snin 30 tas-seklu 13, u l-kollegi tiegħu kkonvinċewh biex ma jmurx lejn Magadha. Skont George Roerich, "ir-rendikont [Chag lo-tsa-ba Chos-rje-dpal, Dharmasvamin] tiegħu juri l-ansjetà [tal-komunità Buddista] ta' dak iż-żmien".

Il-Kapitlu 10 tal-bijografija ta' Dharmasvamin jiddeskrivi Nalanda għall-ħabta tal-1235 W.K. Dharmasvamin semma li kienet "fil-biċċa l-kbira mġarrfa u abbandunata". Minkejja l-perikli, uħud reġgħu nġabru hemmhekk u komplew l-attivitajiet skolastiċi f'Nalanda, iżda fuq skala ferm iżgħar u permezz tad-donazzjonijiet minn lajk Braħmin għani msejjaħ Jayadeva. Il-patrijiet gawdew mill-patroċinju ta' dinastija lokali magħrufa bħala Pithipatis ta' Bodh Gaya taħt ir-re Buddhasena. Fir-rakkont tiegħu jsostni:Hemmhekk kien jirresjedi patri venerabbli u mgħallem li kellu iktar minn disgħin sena, il-Guru u l-Mahapandita Rahulasribhadra. Ir-Raja Buddhasena ta' Magadha ta ġieħ lil dan il-Guru u lil erba' Panditas oħra, flimkien ma' sebgħin patri venerabbli oħra.—  Dharmasvamin (traduzzjoni mhux uffiċjali abbażi ta' traduzzjoni ta' George Roerich bl-Ingliż)

Filwaqt li qagħad hemmhekk għal sitt xhur taħt il-patroċinju ta' Rahula Shribhadra, Dharmasvamin ma jsemmix il-librerija leġġendarja ta' Nalanda li x'aktarx li ma baqgħetx teżisti wara l-mewġa inizjali ta' attakki mit-Torok u mill-Afgani. Huwa jiddikjara wkoll li xi strutturi baqgħu jeżistu, bi "tmenin vihara (monasteru) żgħir tal-brikks u bosta li ma ġarrbux ħsarat" iżda "ma kien għad fadal ħadd biex jieħu ħsiebhom". Huwa jsemmi l-arrest tal-patrun lajk Jayadeva mis-suldati Musulmani li heddew li joqtluh talli ta ġieħ u appoġġa lill-patrijiet ta' Nalanda. Jayadeva jibagħtilhom messaġġ li s-suldati Turushka lesti biex joqtlu lill-"Guru [Rahulasribhadra] u lid-dixxipli tiegħu" u li messhom "jaħarbu!".

Dharmasvamin jipprovdi wkoll xhieda ta' attakk fuq il-Mahavihara mġarraf mis-suldati Musulmani stazzjonati f'Odantapura (issa Bihar Sharif) fil-qrib li kien ġie kkonvertit f'kwartieri ġenerali militari. Hu u l-għalliem Tibetan ta' disgħin sena biss baqgħu hemmhekk u nħbew sakemm il-kumplament tal-patrijiet ħarbu. Sors Tibetan ieħor huwa dak tal-Lama Taranatha, iżda dan huwa tal-aħħar tas-seklu 16, u mhux ċar x'kienu s-sorsi tiegħu. Ir-rakkont ta' Taranatha dwar il-Buddiżmu fl-Indja jtenni r-rakkonti leġġendarji ta' Nalanda fil-perjodi tal-Buddha u ta' Axoka msemmija f'Xuanzang u f'sorsi oħra, imbagħad jaqleb għal sekli mit-tieni millenju. Jiddeskrivi l-attakki Iżlamiċi fl-Indja matul is-seklu 12, jiddikjara li r-reġjun kollu ta' Magadha safa taħt it-Turushka (Torok, terminu komuni għall-Musulmani fit-testi Indjani u Tibetani storiċi). L-armati tagħhom, skont Taranatha, qerdu lil Odantapuri kif ukoll lil Vikramashila. Minħabba l-mijiet ta' snin ta' distakk bejn l-avvenimenti u r-rakkont ta' Taranatha, apparti li ma hemm l-ebda sorsi ċari fit-tradizzjoni Tibetana taż-żamma tar-rekords, l-affidabbiltà tiegħu hija kemxejn dubjuża.

Il-patri Buddist Dhyānabhadra, li twieled fl-1289 W.K., jingħad li attenda Nalanda mill-età ta' tmien snin u dan jindika l-ħidma kontinwa tal-università sal-aħħar tas-seklu 13.

### Ġrajjiet leġġendarji
Testi Tibetani bħal *Pag sam jon zang* tas-seklu 18 u r-rakkont ta' Taranatha tas-seklu 16/17 jinkludu leġġendi Tibetani fittizji. Fosthom insibu ġrajjiet bħal tar-re Cingalaraja li jingħad li kellu "l-Induisti u t-Turuskas [Musulmani] kollha" sa Delhi taħt il-kontroll tiegħu, ikkonverta mill-Induiżmu għall-Buddiżmu taħt l-influwenza tar-reġina tiegħu, u rrestawra l-monasteri.

Oħrajn isemmu li re min-Nofsinhar bena eluf ta' monasteri u tempji mill-ġdid, xi ħallelin Musulmani qatlu lil dan ir-re, imbagħad Nalanda ġiet irrestawrata minn Mudita Bhadra, u Kukutasiddha bena tempju hemmhekk.

Madankollu, ma hemm l-ebda evidenza li qatt eżistew tali rejiet (jew slaten), ħallelin, eluf ta' monumenti Buddisti li nbnew fl-Indja bejn is-sekli 13 u 19, jew xi restawr sinifikanti ta' Nalanda fis-seklu 13 jew wara.

### Influwenza kontinwa
Johan Elverskog, studjuż tal-istudji reliġjużi u l-istorja, jiddikjara li huwa żbaljat li jingħad li t-tmiem ta' Nalanda ġiet għal għarrieda sal-ħabta tal-1202, peress li l-monasteru baqa' jospita xi studenti anke fis-seklu 13. Elverskog, li jserraħ fuq is-saġġ tal-1932 ta' Arthur Waley, jiddikjara li dan huwa kkonfermat mill-fatt li patri li ġie ordnat f'Nalanda fis-seklu 13 ivvjaġġa lejn il-qorti ta' Khubilai Khan. Huwa jżid li huwa żbaljat li jingħad li l-Buddiżmu ntemm fl-Indja għall-ħabta tas-seklu 13 jew 14 jew qabel, peress li "[l-Buddha] Dharma baqgħet teżisti fl-Indja mill-inqas sas-seklu 17".

#### Wara l-qerda u l-influwenza fuq it-Tradizzjoni Buddista Tibetana
Wara l-ħakma Iżlamika, il-qerda u d-deklin ta' Nalanda, ta' monasteri oħra u tal-kultura Buddista mill-pjanuri ta' Bihar u tal-Bengal, il-memorja prestiġjuża ta' "Nalanda" baqgħet venerata sew fit-Tibet. L-aħħar mexxej fuq it-tron ta' Nalanda, Shakyashri Bhadra tal-Kashmir, ħarab lejn it-Tibet fl-1204 fuq l-istedina tat-traduttur Tibetan *Tropu Lotsawa* (*Khro-phu Lo-tsa-ba Byams-pa dpal*). Uħud mill-kotba li baqgħu jeżistu ta' Nalanda ttieħdu mill-patrijiet li ħarbu lejn it-Tibet. Huwa ħa miegħu diversi għalliema u esperti Indjani: Sugataśrī (espert fil-Madhyamaka u fil-Prajñāpāramitā); Jayadatta (espert fil-Vinaya); Vibhūticandra (espert fil-grammatika u fl-Abhidharma), Dānaśīla (espert fil-loġika), Saṅghaśrī (espert fil-Candavyākaraṇa), Jīvagupta (espert dwar il-kotba ta' Maitreya), Mahābodhi (espert fil-Bodhicaryāvatāra); u Kālacandra (espert fil-Kālacakra).

Fl-1351, it-Tibetani impenjaw ruħhom li jerġgħu joħolqu monasteru fil-qalba tat-Tibet, b'persunal minn patrijiet-studjużi minn diversità ta' skejjel Buddisti, u jsemmuh bħala l-"monasteru ta' Nalanda", f'ġieħ Nalanda tal-qedem, skont l-*Annali Blu* (bit-Tibetan: དེབ་ཐེར་སྔོན་པོ). Din l-istituzzjoni nbniet fit-Tramuntana ta' Lhasa fl-1436 permezz tal-isforzi ta' Rongtön Mawé Sengge, imbagħad tkabbret fis-seklu 15. Issa tissejjaħ in-Nalanda tat-Tibet, biex tkun distinta min-Nalanda tal-Indja.

It-tradizzjoni Buddista Tibetana titqies bħala kontinwazzjoni tat-tradizzjoni ta' Nalanda. Id-Dalai Lama jistqarr:Il-Buddiżmu Tibetan mhuwiex invenzjoni tat-Tibetani. Pjuttost, huwa ċar li joriġina min-nisel safi tat-tradizzjoni tal-Monasteru ta' Nalanda. L-imgħallem Nagarjuna oriġina minn din l-istituzzjoni, l-istess bħal bosta filosfi u esperti importanti oħra tal-loġika...Id-Dalai Lama jirreferi għalih innifsu bħala segwaċi tan-nisel tas-sbatax-il imgħallem ta' Nalanda.

Manuskritt tas-Sutra ta' Astasahasrika Prajnaparamita ppreservat fil-Monasteru ta' Tsethang fih qxur tal-injam impittrin b'mod mirqum u ppreservati sew, kif ukoll 139 folja. Skont id-daħla tiegħu ngħata b'donazzjoni minn omm il-pandita l-kbir Sri Asoka fit-tieni sena tar-renju tar-Re Surapala, lejn l-aħħar tas-seklu 11. Il-monasteru l-kbir ta' Nalanda baqa' jopera sas-seklu 14, tant li l-patri Indjan Dhyānabhadra jingħad li kien patri f'Nalanda qabel ma vvjaġġa fil-Lvant tal-Asja.

### Taħt il-Kumpanija tal-Lvant tal-Indja u l-Imperu Brittaniku (1800–1947)

After its decline, Nalanda was largely forgotten until Francis Buchanan-Hamilton surveyed the site in 1811–1812 after locals in the vicinity drew his attention to some Buddhist and Hindu images and ruins in the area. He, however, did not associate the mounds of earth and debris with famed Nalanda. That link was established by Major Markham Kittoe in 1847. Alexander Cunningham and the newly formed Archaeological Survey of India conducted an official survey in 1861–1862. Systematic excavation of the ruins by the ASI did not begin until 1915 and ended in 1937. The first four excavations were led by Spooner between 1915 and 1919. The next two were led by Sastri in 1920 and 1921. The next seven seasons of archaeological excavations through 1928 were led by Page. These efforts were not merely digging, observation and cataloguing of discoveries, they included conservation, restoration and changes to the site such as drainage to prevent damage to unearthed floors. After 1928, Kuraishi led two seasons of excavations, Chandra led the next four. The last season was led by Ghosh, but the excavations were abbreviated in 1937 for financial reasons and budget cuts. Chandra and final ASI team leaders noted that the "long row of monasteries extend further into the modern village of Bargaon" and the "extent of entire monastic establishment can only be determined by future excavations".

### Wara l-Indipendenza (wara l-1947)

Wara l-indipendenza, it-tieni rawnd ta' skavi u ta' restawr seħħ bejn l-1974 u l-1982. Fl-1951, in-*Nava Nalanda Mahavihara* (in-Nalanda Mahavihara l-ġdid), ċentru modern għall-Pali u għall-Buddiżmu fl-ispirtu tal-istituzzjoni tal-qedem, ġie stabbilit mill-gvern ta' Bihar qrib il-fdalijiet ta' Nalanda skont is-suġġeriment ta' Rajendra Prasad, l-ewwel president tal-Indja. Ġie meqjus bħala università fl-2006.

Fl-1 ta' Settembru 2014 bdiet l-ewwel sena akkademika tal-università moderna ta' Nalanda, bi 15-il student, f'Rajgir fil-qrib. L-Università ta' Nalanda (magħrufa wkoll bħala l-Università Internazzjonali ta' Nalanda) hija università internazzjonali tar-riċerka li tinsab fil-belt storika ta' Rajgir f'Bihar, l-Indja. Ġiet stabbilita permezz ta' Att tal-Parlament biex temula l-università famuża tal-qedem ta' Nalanda ta' bejn is-seklu 5 u s-seklu 13. L-idea ta' din l-Università ta' Nalanda ġiet approvata fl-2007 fis-Summit tal-Lvant tal-Asja, irrappreżentat l-iktar minn pajjiżi Asjatiċi, fosthom iċ-Ċina, Singapore, il-Ġappun, il-Malażja u l-Vjetnam, apparti l-Awstralja u New Zealand, għaldaqstant, l-università titqies bħala wieħed mill-proġetti ewlenin tal-gvern tal-Indja. Ġiet iddeżinjata bħala "Istituzzjoni ta' Importanza Nazzjonali" mill-Parlament, u l-ewwel sena akkademika tagħha bdiet fl-1 ta' Settembru 2014. Inizjalment ġiet stabbilit b'faċilitajiet temporanji f'Rajgir u issa fiha kampus modern estiż fuq iktar minn 160 ettaru (400 akru) li tlesta sal-2020. Dan il-kampus huwa l-iktar fl-Indja u wieħed mill-ikbar fl-Asja.
## Il-Mahavihara
Filwaqt li l-fdalijiet skavati tal-monasteru l-kbir attwalment jokkupaw erja ta' madwar 488 metru b'244 metru (1,600 pied bi 800 pied) jew bejn wieħed u ieħor 12-il ettaru, in-Nalanda Mahavihara kien jokkupa erja ferm akbar fil-Medju Evu. Is-suġġetti mgħallma f'Nalanda kienu jkopru kull qasam tat-tagħlim, u kienu jiġu attirati studenti u studjużi mill-Korea, mill-Ġappun, miċ-Ċina, mit-Tibet, mill-Indoneżja, mill-Persja u mit-Turkija.

Għalkemm Nalanda spiss tiġi msejħa bħala università Buddista, kellha bosta aspetti li ma kinux strettament jew esklużivament Buddisti. Il-patruni Gupta tiegħu, pereżempju, kienu jħaddnu l-Induiżmu mhux il-Buddiżmu.

### Università
Fil-quċċata tagħha, l-iskola kienet tattira studjużi u studenti mill-qrib u mill-bogħod, u wħud kien jivvjaġġaw saħansitra mit-Tibet, miċ-Ċina, mill-Korea u mill-Asja Ċentrali. Il-metodi formalizzati ferm tal-istudji Xramaniċi għenu l-istabbiliment ta' istituzzjonijiet kbar tat-tagħlim bħal Taxila, Nalanda u Vikramashila, li spiss huma kkaratterizzati bħala l-universitajiet bikrin tal-Indja. L-evidenza arkeoloġika tinnota wkoll kuntatt mad-dinastija Shailendra tal-Indoneżja, fejn wieħed mir-rejiet tad-dinastija bena monasteru fil-kumpless. In-Nalanda Mahavihara ffjorixxa taħt il-patroċinju tal-Imperu Gupta fis-sekli 5 u 6, u iktar 'il quddiem taħt Harsha, l-imperatur ta' Kannauj. It-tradizzjonijiet kulturali liberali li ntirtu minn żmien id-dinastija Gupta rriżultaw f'perjodu ta' tkabbir u ta' prosperità sas-seklu 9 W.K. Is-sekli ta' wara kienu żmien ta' deklin gradwali, u perjodu li matulu l-iżviluppi tantriċi tal-Buddiżmu spikkaw l-iktar fil-Lvant tal-Indja taħt l-Imperu Pala.

Il-biċċa l-kbira tal-għarfien tagħna dwar Nalanda ġej mill-kitbiet tal-patrijiet pellegrini mill-Asja, bħal Xuanzang u Yijing, li vvjaġġaw lejn in-Nalanda Mahavihara fis-seklu 7 W.K. Vincent Smith irrimarka li "storja dettaljata ta' Nalanda x'aktarx li tkun storja tal-Buddiżmu Maħajana". Bosta mill-ismijiet elenkati minn Xuanzang fil-kitbiet tal-ivvjaġġar tiegħu bħala alunni ta' Nalanda huma l-ismijiet ta' dawk li żviluppaw il-filosofija kumplessiva tal-Buddiżmu Maħajana. L-istudenti kollha ta' Nalanda studjaw il-Buddiżmu Maħajana, kif ukoll it-testi tat-tmintax-il setta (Hinayana) tal-Buddiżmu. Il-kurrikulu tagħhom kien jinkludi wkoll suġġetti oħra, bħall-Vedi, il-loġika, il-grammatika tas-Sanskritu, il-mediċina u s-Samkhya.

In-Nalanda Mahavihara nqered tliet darbiet u ġie rikostruwit darbtejn biss. Ir-rikkezzi tiegħu nsterqu u l-monasteru l-kbir inqered minn armata tad-dinastija Mamluk tas-Sultanat ta' Delhi taħt Bakhtiyar Khalji għall-ħabta tal-1202 W.K. Filwaqt li xi sorsi jinnotaw li l-Mahavihara baqa' jiffunzjona kif seta' wara dan l-attakk, eventwalment ġie abbandunat għalkollox u ntesa sas-seklu 19, meta twettqu stħarriġ u skavi preliminari mill-Istħarriġ Arkeoloġiku tal-Indja. L-iskavi sistematiċi bdew fl-1915, u ħarġu fid-dieher ħdax-il monasteru u sitt tempji tal-brikks irranġati b'mod ordnat f'erja ta' 12-il ettaru (30 akru). Ġabra ta' skulturi, muniti, siġilli u kitbiet imnaqqxa ġew skoperti wkoll qalb il-fdalijiet, u bosta minnhom jinsabu għall-wiri fil-Mużew Arkeoloġiku ta' Nalanda, li jinsab fil-qrib. Nalanda issa saret destinazzjoni turistika notevoli tal-Buddiżmu u inġenerali.

Fil-25 ta' Novembru 2010, il-gvern Indjan, permezz ta' Att tal-Parlament, ta nifs ġdid lill-università tal-qedem permezz tal-Abbozz ta' Liġi dwar l-Università ta' Nalanda, li permezz tiegħu ġie deċiż li tinħoloq l-Università l-ġdida ta' Nalanda relattivament fil-qrib. Din ġiet iddeżinjata bħala "Università Internazzjonali ta' Importanza Nazzjonali", u għaldaqstant ġiet issorveljata b'mod intensiv mill-gvern. Iż-żewġ kanċiellieri tagħha fl-imgħoddi kkwotaw b'mod espliċitu xi azzjonijiet tal-gvern li ppruvaw ineħħuhom mill-kariga tagħhom u jagħlqu xi korsijiet minħabba li l-membri tal-partit fil-gvern ma kienx japprovahom.

### Librerija

Huwa ċar mill-għadd kbir ta' testi li Yijing ġarr lura miegħu wara s-soġġorn ta' 10 snin tiegħu f'Nalanda, li l-Mahavihara x'aktarx li kellha librerija mgħammra sew. Sorsi Tibetani tradizzjonali jsemmu l-eżistenza ta' librerija kbira f'Nalanda msejħa *Dharmaganja* (*Piety Mart*) li kienet magħmula minn tliet binjiet kbar b'diversi sulari: *Ratnasagara* (Oċean ta' Ġojjelli), *Ratnodadhi* (Baħar ta' Ġojjelli) u *Ratnaranjaka* (Imżejna bil-Ġojjelli). Ir-Ratnodadhi kien fiha disa' sulari u kien fiha l-iżjed manuskritti sagri, fosthom is-*Sutra ta*' *Prajnyaparamita* u l-*Guhyasamaja*.

L-għadd preċiż ta' volumi fil-librerija ta' Nalanda mhuwiex magħruf, iżda huwa stmat li kien hemm mijiet ta' eluf. Meta studjuż Buddist kien imut f'Nalanda, il-manuskritti tiegħu kienu jiżdiedu mal-kollezzjoni tal-librerija. Il-librerija ma kienx fiha biss manuskritti reliġjużi iżda anke testi dwar suġġetti bħall-grammatika, il-loġika, il-letteratura, l-astroloġija, l-astronomija u l-mediċina. Il-librerija ta' Nalanda x'aktarx li kellha skema ta' klassifikazzjoni bbażata fuq skema ta' klassifikazzjoni tat-testi żviluppata mil-lingwista tas-Sanskritu, Panini. It-testi Buddisti x'aktarx li kienu maqsuma fi tliet klassijiet abbażi tat-tliet diviżjonijiet prinċipali tat-Tripitaka: Vinaya, Sutra u Abhidhamma.

### Kurrikulu

Fil-bijografija tiegħu ta' Xuanzang, Hwui-Li jistqarr li l-istudenti kollha ta' Nalanda kienu jistudjaw il-Vettura l-Kbira (Maħajana) kif ukoll ix-xogħlijiet tat-tmintax-il tradizzjoni Nikaya tal-Buddiżmu. Barra minn hekk, kienu jistudjaw suġġetti oħra bħall-Vedi, *Hetuvidyā* (loġika), *Shabdavidya* (grammatika u filoloġija), *Chikitsavidya* (mediċina), ix-xogħlijiet dwar il-maġija (Atharvaveda) u s-Samkhya. Skont Frazier, l-istudji Vediċi kienu jinkludu testi u ritwali Vediċi, iżda anke d-dixxiplini teoriċi differenti tax-xjenzi tal-Vedi, li kienu jinkludu dixxiplini bħal-lingwistika, id-dritt, l-astronomija u r-raġunament.

Xuanzang stess studja għadd ta' suġġetti minn dawn f'Nalanda taħt Shilabhadra u oħrajn. Apparti t-teoloġija u l-filosofija, dibattiti u diskussjonijiet frekwenti kienu jeħtieġu kompetenza fil-loġika. Student fil-Mahavihara kellu jkun midħla sew tas-sistemi tal-loġika assoċjati mal-ħsibijiet differenti ta' dak iż-żmien u kien mistenni jiddefendi s-sistemi Buddisti kontra sistemi oħra. Suġġetti oħra li x'aktarx kienu jiġu mgħallma f'Nalanda jinkludu d-dritt, l-astronomija u l-ippjanar tal-bliet.

It-tradizzjoni Tibetana ssostni li kien hemm "erba' doksografiji" (bit-Tibetan standard: *grub mtha*') li kienu jiġu mgħallma f'Nalanda:

# Sarvastivada Vaibhashika;
# Sarvastivada Sautrantika;
# Madhyamaka, il-filosofija Maħajana ta' Nagarjuna;
# Chittamatra, il-filosofija Maħajana ta' Asanga u ta' Vasubandhu.

Fis-seklu 7, Xuanzang irreġistra l-għadd ta' għalliema f'Nalanda u sostna li kienu jammontaw għal madwar 1,510. Minnhom, madwar 1,000 kienu kapaċi jispjegaw 20 kollezzjoni ta' sutri u ta' xastri, 500 kienu kapċi jispjegaw 30 kollezzjoni, u 10 għalliema biss kienu kapaċo jispjegaw 50 kollezzjoni. Xuanzang kien fost il-ftit li kienu kapaċi jispjegaw 50 kollezzjoni jew iktar. Dak iż-żmien, il-patri superjuri Shilabhadra biss kien studja l-kollezzjonijiet maġġuri kollha tas-sutri u tax-xastri f'Nalanda.

### Amministrazzjoni
Il-patri Ċiniż Yijing kiteb li l-kwistjonijiet ta' diskussjoni u ta' amministrazzjoni f'Nalanda kienu jirrikjedu assemblea u konsensus dwar id-deċiżjonijiet minn dawk kollha preżenti fl-assemblea, kif ukoll mill-patrijiet residenti:Meta l-patrijiet kien ikollhom xi kwistjoni, kienu jagħmlu assemblea biex jiddiskutuha. Imbagħad kienu jordnaw lill-uffiċjal, Vihārapāla, biex jiċċirkola u jirrapporta l-kwistjoni lill-patrijiet residenti wieħed wieħed b'idejh f'xulxin. Bl-oġġezzjoni ta' patri wieħed, il-kwistjoni ma kinitx tgħaddi. Ma kienx hemm għalfejn tisbit jew storbju biex il-kwistjoni titħabbar. F'każ li patri kien jagħmel xi ħaġa mingħajr il-kunsens tar-residenti kollha, kien jitkeċċa mill-monasteru. Meta kien ikun hemm xi differenza fl-opinjonijiet fir-rigward ta' kwistjoni partikolari, kienu jiddiskutu r-raġunijiet sabiex grupp jikkonvinċi lil grupp ieħor. Ma kienet tintuża l-ebda forza jew koerċiżjoni biex grupp jiġi konvint.Xuanzang kiteb ukoll:Il-ħajja ta' dawn l-irġiel virtwużi kollha kienet immexxija naturalment minn drawwiet tassew solenni u stretti. B'hekk f'seba' mitt sena tal-eżistenza tal-monasteru, l-ebda raġel qatt ma kiser ir-regoli tad-dixxiplina. Ir-re jagħti sinjali ta' rispett u ta' venerazzjoni lill-monasteru u assenja d-dħul ta' mitt belt biex iħallas għaż-żamma tan-nies reliġjużi.

### Influwenza fuq il-Buddiżmu
Ammont kbir ta' dak li mbagħad sar magħruf bħala l-Buddiżmu Tibetan, kemm tat-tradizzjoni Maħajana kif ukoll tat-tradizzjoni Vajrajana, irriżulta mill-għalliema u mit-tradizzjonijiet ta' Nalanda. Shantarakshita, li kien pijunier fil-propagazzjoni tal-Buddiżmu fit-Tibet fis-seklu 8 kien studjuż ta' Nalanda. Huwa ġie mistieden mir-re Tibetan, Khri-sron-deu-tsan, u stabbilixxa l-monasteru f'Samye, u kien l-ewwel patri superjuri tiegħu. Hu u d-dixxiplu tiegħu Kamalashila (li kien ukoll studjuż ta' Nalanda) essenzjalment għallmu lit-Tibetani kif jittrattaw il-filosofija. Padmasambhava, li ġie mistieden fin-Nalanda Mahavihara mir-re fis-747 W.K., jitqies bħala l-fundatur tal-Buddiżmu Tibetan.

L-istudjuż Dharmakirti (għall-ħabta tas-seklu 7) kien wieħed mill-fundaturi Buddisti tal-loġika filosofika Indjana, kif ukoll wieħed mit-teoriċi primarji tal-atomiżmu Buddist, u għallem f'Nalanda.

Forom oħra ta' Buddiżmu, bħall-Buddiżmu Maħajana segwit fil-Vjetnam, fiċ-Ċina, fil-Korea u fil-Ġappun, iffjorixxew fi ħdan il-ħitan tal-iskola tal-qedem. Għadd ta' studjużi assoċjaw xi testi tal-Buddiżmu Maħajana bħas-*Sutra ta*' *Shurangama*, sutra importanti fil-Buddiżmu tal-Lvant tal-Asja, mat-tradizzjoni Buddista f'Nalanda. Ron Epstein jinnota wkoll li l-pożizzjoni dottrinali ġenerali tas-sutra tabilħaqq tikkorrispondi għal dak li huwa magħruf dwar it-tagħlim Buddist f'Nalanda lejn l-aħħar tal-Imperu Gupta meta ġie tradott.

Diversi istituzzjonijiet Buddisti barranin għażlu li jsejħu lilhom infushom Nalanda biex jirrikonoxxu l-influwenza ta' Nalanda. Dawn jinkludu s-Soċjetà Buddista ta' Nalanda fil-Malażja u l-Kulleġġ ta' Nalanda, f'Colombo, is-Sri Lanka, il-Fondazzjoni tal-Edukazzjoni Buddista ta' Nalanda, l-Indoneżja, u l-Istitut Buddist ta' Nalanda, il-Bhutan.

## Sit ta' Wirt Dinji
In-Nalanda Mahavihara ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2016.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (iv)** "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem"; u l-**kriterju (vi)** "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".

## Studjużi notevoli

Is-sorsi tradizzjonali jsostnu li n-Nalanda Mahavihara żaruh kemm Mahavira kif ukoll il-Buddha għall-ħabta tas-sekli 6 u 5 Q.K. Huwa wkoll il-post tat-twelid u tan-nirvana ta' Shariputra, wieħed mid-dixxipli famużi tal-Buddha.

Figuri storiċi oħra assoċjati ma' Nalanda jinkludu:

* il-patri Buddist Vajrajana u Maħajana, Abhayakaragupta, f'Vikramashila, li qatta' xi żmien f'Nalanda;
* Ariyabalma, patri Buddist Korean tas-seklu 7;
* Aryadeva, student ta' Nagarjuna u proponent tal-Buddiżmu Maħajana;
* Asanga, patri Buddist Maħajana tal-iskola ta' Yogacarya;
* Atisha, studjuż Buddist Vajrajana;
* Buddhaguhya, patri u studjuż Buddist Vajrajana;
* Chandrakirti, patri u studjuż Buddist Maħajana u student ta' Nagarjuna;
* Chandragomin, studjuż lajk tal-Buddiżmu Maħajana;
* Dharmakirti, patri Buddist Maħajana u studjuż tal-loġika;
* Dharmapala, patri Buddist Maħajana tal-iskola ta' Yogacarya;
* Dharmasvamin, patri Tibetan tas-seklu 13 u x'aktarx l-aħħar patri barrani li studja f'Nalanda;
* Dhyānabhadra, patri Buddist Maħajana u traduttur;
* Dignaga, fundatur tal-loġika Buddista;
* Kamalaśīla, patri Buddist Maħajana u eks patri superjuri ta' Nalanda;
* Maitripada, Mahasiddha Buddist Indjan;
* Nagarjuna, formalizzatur tal-kunċett ta' Shunyata;
* Naropa, Mahasiddha Buddist;
* Prabhakāramitra, traduttur ta' testi Buddisti Maħajana li kien attiv fiċ-Ċina matul id-dinastija Tang;
* Prajñā, patri tas-seklu 9 minn Kapisa, attwalment fl-Afganistan;
* Śākyaśribhadra, patri superjuri ta' Nalanda fl-aħħar tas-seklu 12;
* Śāntarakṣita, patri Buddist Maħajana u eks patri superjuri ta' Nalanda;
* Saraha, wieħed mit-84 Mahasiddha fis-seklu 8 W.K.;
* Shantideva, il-kompożitur tal-Bodhisattvacarya;
* Shilabhadra, patri Buddist Maħajana u għalliem ta' Xuanzang;
* Śubhakarasiṃha, patri Buddist ta' Nalanda li mbagħad ivvjaġġa lejn iċ-Ċina u ttraduċa testi Buddisti Indjani;
* Subhūticandra, studjuż Buddist Indjan li kien attiv fis-sekli 11 u 12;
* Thonmi Sambhota, studjuż Tibetan tas-seklu 7 li tradizzjonalment jiġi akkreditat li ħoloq il-kitba Tibetana;
* Vairocanavajra, traduttur u alkemist Buddist tas-seklu 12 li studja f'Nalanda;
* Vajrabodhi, patri Buddist eżoteriku Indjan tas-sekli 7–8 u wieħed mill-patrijarki tal-Buddiżmu Eżoteriku Ċiniż u tal-Buddiżmu Shingon;
* Vasubandhu, ħu Asanga;
* Wukong, patri Buddist Ċiniż tas-seklu 8;
* Xuanzang, patri, studjuż u vjaġġatur Buddist Ċiniż tas-seklu 7;
* Yijing, vjaġġatur Buddist Ċiniż tas-seklu 7.

## Skavi

Wara d-deklin tiegħu, in-Nalanda Mahavihara fil-biċċa l-kbira ntesa sal-istħarriġ tas-sit min-naħa ta' Francis Buchanan-Hamilton fl-1811–1812. Dan sar wara li xi nies tal-post fil-qrib ġibdulu l-attenzjoni li kien hemm kumpless enormi ta' fdalijiet fl-inħawi. Madankollu, huwa ma assoċjax it-tumbati tal-ħamrija u tar-radam ma' Nalanda. Dik ir-rabta ġiet stabbilita mill-Maġġur Markham Kittoe fl-1847. Alexander Cunningham u l-Istħarriġ Arkeoloġiku tal-Indja li kien għadu kem ġie stabbilit wettqu stħarriġ uffiċjali fl-1861–1862. L-iskavi sistematiċi tal-fdalijiet min-naħa tal-Istħarriġ Arkeoloġiku tal-Indja ma bdewx qabel l-1915 u ntemmu fl-1937. It-tieni rawnd ta' skavi u ta' restawr seħħ bejn l-1974 u l-1982.

Il-fdalijiet ta' Nalanda llum huma estiżi fuq xi 488 metru (1,600 pied) mit-Tramuntana għan-Nofsinhar u fuq xi 244 metru (800 pied) mil-Lvant għall-Punent. Mill-iskavi nstabu ħdax-il monasteru (magħrufa wkoll bħala *vihara*) u sitt tempji tal-brikks ewlenin irranġati f'konfigurazzjoni ordnata. Hemm passaġġ wiesa' 30 metru (100 pied) mit-Tramuntana għan-Nofsinhar, u t-tempji jinsabu lejn il-Punent filwaqt li l-monasteri jinsabu lejn il-Lvant. Il-biċċa l-kbira tal-istrutturi fihom evidenza ta' diversi perjodi ta' kostruzzjoni, b'binjiet ġodda li nbnew fuq il-fdalijiet ta' binjiet iktar antiki. Ħafna mill-binjiet fihom ukoll sinjali ta' ħsara kkawżata min-nirien, mill-inqas f'okkażjoni waħda.

Il-mappa tagħti l-konfigurazzjoni tal-istrutturi skavati. It-Tempju Nru 3 fin-Nofsinhar kien l-iżjed struttura imponenti. It-Tempji Nri 12, 13 u 14 iħarsu lejn il-monasteri u huma orjentati lejn il-Lvant. Bl-eċċezzjoni tal-Monasteri Nri 1A u 1B, il-monasteri kollha huma orjentati lejn il-Punent u d-drenaġġi jitbattlu fil-Lvant filwaqt li t-taraġ tagħhom huwa ppożizzjonat fin-naħa tal-Lbiċ tal-binjiet. It-Tempju Nru 2 jinsab lejn il-Lvant.

Il-monasteri kollha f'Nalanda huma simili ħafna bħala konfigurazzjoni u dehra inġenerali. Il-pjanta tagħhom tinvolvi għamla rettangolari b'bitħa kwadrangolari ċentrali mdawra b'veranda, li mbagħad hija kkonfinata minn ringiela esterna ta' ċelel għall-patrijiet – disinn tipiku tal-arkitettura tal-*vihara*. Iċ-ċella ċentrali faċċata tad-daħla li tagħti għall-bitħa ċentrali kienet santwarju. Il-pożizzjoni strateġika tagħha kienet tfisser li kienet tkun l-ewwel ħaġa li tiġbed l-attenzjoni meta wieħed jidħol fil-binja. Bl-eċċezzjoni tal-Monasteri Nri 1A u 1B, il-monasteri kollha huma orjentati lejn il-Punent u d-drenaġġi jitbattlu lejn il-Lvant, b'taraġ ippożizzjonat fil-Lbiċ tal-binjiet.

Il-**Monasteru Nru 1** jitqies bħala l-eqdem monasteru u l-iktar wieħed importanti fost il-grupp ta' monasteri. Fih saħansitra disa' sulari ta' kostruzzjoni. Il-monasteru t'isfel tiegħu jitqies bħala dak li ġie sponsorjat minn Balaputradeva, ir-re Srivijayan, matul ir-renju ta' Devapala fis-seklu 9. Oriġinarjament il-binja kienet mill-inqas għolja żewġ sulari u kien fiha statwa kolossali ta' Buddha bilqiegħda. 

It-**Tempju Nru 3** (magħruf ukoll bħala l-Istupa ta' Sariputta) huwa l-iżjed wieħed ikoniku fost l-istrutturi ta' Nalanda, b'diversi turġien li jwasslu sal-quċċata. Oriġinarjament, it-tempju kien struttura żgħira li ġiet rikostruwita u mkabbra iktar 'il quddiem. L-evidenza arkeoloġika turi li l-istruttura finali kienet ir-riżultat ta' mill-inqas seba' akkumuli ta' kostruzzjoni. Il-ħames wieħed minn dawn it-tempji mtarrġin huwa l-iżjed wieħed interessanti u l-iktar wieħed ippreservat, b'erba' torrijiet fl-irkejjen, li tlieta minnhom ġew esposti. It-torrijiet kif ukoll il-ġnub tat-turġien huma mżejna b'panewijiet mirquma tal-arti ta' żmien l-Imperu Gupta, b'varjetà ta' figuri bl-istukko, fosthom il-Buddha u l-Bodhisattvas, u xeni mill-ġrajjiet tal-Jataka. It-tempju huwa mdawwar b'bosta stupi li nbnew bħala wegħdiet bil-brikks, imnaqqxin b'siltiet mit-testi Buddisti sagri. Il-quċċata tat-Tempju Nru 3 tinkludi santwarju li issa huwa magħmul biss minn pedestall, iżda fl-imgħoddi x'aktarx li kien hemm xi statwa immensa tal-Buddha. Skont Win Maung, l-istupa kienet influwenzata mill-arkitettura tal-Imperu Gupta, li hi stess kellha influwenzi tal-era Kuxana. F'santwarju qrib in-naħa t'isfel tat-taraġ, instabet xbieha kbira ta' Avalotiteshvar li eventwalment tressqet lejn il-mużew.

It-**Tempju Nru 2** jinkludi 211-il panew skolpiti b'temi reliġjużi u lajċi. Dawn jinkludu lil Xiva, Parvati, Kartikeya, u Gajalakshmi, Kinnaras idoqqu l-istrumenti mużikali, diversi rappreżentazzjonijiet ta' Makaras, koppji umani f'pożi ta' namrati, kif ukoll xeni artistiċi u tal-ħajja ta' kuljum. Susan Huntington u Bhaskara Misra – studjużi tal-arkitettura u tal-arti Indjani, jistqarru li t-Tempju Nru 2 huwa tempju Induist. Madankollu, Huu Phuoc Le – studjuż tal-arkitettura Buddista, jiddubita din l-"affiljazzjoni Induista" għalkollox, u jistqarr li jaf huwa tempju bbażat fuq il-prinċipji tal-mandala, u jirrifletti s-"sinkretiżmu Induist-Buddist" tas-sekli 8 sa 12, meta d-divinitajiet Xiva u Xakti ġew integrati fil-Buddiżmu Vajrajana. Is-sit tat-Tempju Nru 13 jinkludi forn tat-tidwib magħmul mill-brikks b'erba' kompartimenti. L-iskoperta tal-metall maħruq u tal-gagazza tissuġġerixxi li kien jintuża għall-ikkastjar ta' oġġetti metalliċi. Birendra Nath Mishra osserva wkoll li l-panewijiet li fihom divinitajiet Induisti kienu mwaħħlin mal-istruttura permezz ta' qabdiet tal-ħadid u dan jindika li x'aktarx żdiedu wara. Barra minn hekk, 10 % biss tal-panewijiet fihom divinitajiet Induisti. It-Tempju Nru 2 jinsab ukoll 'il barra mill-kumpless monastiku għalkemm huwa qrib tiegħu, għaldaqstant wieħed jista' jissoponi li l-inklużjoni ta' divinitajiet Induisti f'dan is-sit kien "tentattiv Buddist ta' integrazzjoni subordinata tal-Braħmaniżmu fil-Buddiżmu mingħajr l-użu ta' xbihat ta' konfrontazzjoni".

Lejn it-Tramuntana tat-Tempju Nru 13 hemm il-fdalijiet tat-**Tempju Nru 14**. Xbieha enormi tal-Buddha ġiet skoperta hawnhekk. Il-pedestall tax-xbieha għad fadlilha frammenti tal-unika affresk li għadu jeżisti f'Nalanda.

Lejn il-Lvant tat-Tempju Nru 2, hemm il-fdalijiet tat-**Tempju ta**' **Sarai** fit-Tumbata ta' Sarai li ġiet skavata dan l-aħħar. Dan it-tempju Buddist b'diversi sulari fih bosta stupi u santwarji, u kien imdawwar b'ħitan għoljin. Il-fdalijiet fil-maqdes jissuġġerixxu li l-istatwa tal-Buddha kienet għolja madwar 24 metru (80 pied).

Bosta skulturi, kif ukoll affreski, pjanċi tar-ram, opri tal-arti, kitbiet imnaqqxin, siġilli, muniti, plakki, bċejjeċ tal-fuħħar, u oġġetti tal-ġebel, tal-bronż, bl-istukko u tat-terrakotta, instabu qalb il-fdalijiet ta' Nalanda. L-iskulturi Buddisti li ġew skoperti jinkludu b'mod partikolari dawk tal-Buddha f'diversi pożi kif ukoll ta' Avalokiteshvara, Jambhala, Manjushri, Marichi u Tara. L-iskulturi Induisti ta' Vixnu, Xiva-Parvathi, Ganexa, Mahishasura Mardini u Surya nstabu wkoll qalb il-fdalijiet.

Qrib it-Tempju Nru 14 hemm it-**Tempju tal-Buddha Iswed** (imsejjaħ min-nies tal-post bħala "Telia Bhairav", fejn "tel" tirreferi għall-użu taż-żejt) u fih xbieha kbira tal-qedem ta' Buddha iswed bil-poża tal-*bhumisparha mudra*. Dan huwa l-istess tempju msejjaħ "Baithak Bhairab" fir-rapport ta' Cunningham tal-1861–1862 għall-Istħarriġ Arkeoloġiku tal-Indja.

## Manuskritti eżistenti ta' Nalanda
Fleeing monks took some of the Nalanda manuscripts. A few of them have survived and are preserved in collections such as those at:

* Los Angeles County Museum of Art Folios from a Dharanisamgraha, circa 1075.
* Asia Society This Ashtasahasrika Prajnaparamita manuscript records, in Sanskrit and Tibetan, the history of the manuscript from its creation at the famous Nalanda monastery in India through its use in Tibet by the compiler of the first Tibetan canon of Buddhism, Buton.
* Yarlung Museum, Tsetang (From the *On ke ru Lha khang monastery*) Astasahahasrika Prajnaparamita Sanskrit palm-leaf manuscript, with 139 leaves and painted wooden covers. According to the colophon, this manuscript was donated by the mother of the great pandita Sri Asoka in the second year of the reign of King Surapala at end of the 11th century.

## Kitbiet imnaqqxa ta' Nalanda
Matul l-iskavi nstabu għadd ta' kitbiet imnaqqxin li issa huma ppreservati fil-Mużew ta' Nalanda. Dawn jinkludu:

* Iben patri ta' Yashovarman mogħti b'donazzjoni lit-tempju li nbena mir-re Baladitya, is-seklu 8 W.K., ħaġra tal-bażalt li nstabet fil-Monasteru Nru 1.
* Murnavarman bena xbieha tar-ram isfar tal-Buddha, għolja 24 metru (80 pied), is-seklu 7 W.K., ħaġra tal-bażalt li nstabet fit-tumbata ta' Sarai.
* Il-patri Vipulshrimitra bena monasteru. Ħaġra tal-bażalt, it-tieni nofs tas-seklu 12, li nstabet fil-quċċata tal-Monasteru Nru 7.
* Donazzjoni ta' Balaputradeva, ir-re ta' Suvarnadvipa tad-dinastija Sailendra, it-860 W.K., pjanċa tar-ram li nstabet minn Hirananda Shastri fl-1921 fl-antikamra tal-Monasteru Nru 1 f'Nalanda.

## Turiżmu

In-Nalanda Mahavihara huwa destinazzjoni turista popolari fl-istat ta' Bihar u jattira għadd ta' viżitaturi Indjani u barranin. Huwa waqfa importanti wkoll tul iċ-ċirkwit turistiku tal-Buddiżmu.

### Mużew Arkeoloġiku ta' Nalanda
L-Istħarriġ Arkeoloġiku tal-Indja jieħu ħsieb mużew qrib il-fdalijiet għall-benefiċċju tal-viżitaturi. Il-mużew infetaħ fl-1917 u fih fdalijiet tal-qedem għall-wiri li nstabu f'Nalanda kif ukoll fil-qrib ta' Rajgir. Mit-13,463 oġġett, 349 oġġett biss huma għall-wiri f'erba' galleriji.

### Sala ta' Mafkar ta' Xuanzang
Is-Sala ta' Mafkar ta' Xuanzang hija inizjattiva Indjana-Ċiniża biex jingħata ġieħ lill-patri u lill-vjaġġatur Buddist famuż. Hemm relikwa ta' għadma tal-kranju tal-patri Ċiniż għall-wiri fis-sala ta' mafkar.

### Mużew Multimedjali ta' Nalanda
Mużew ieħor biswit is-sit skavat jitmexxa b'mod privat bħala l-Mużew Multimedjali ta' Nalanda. Dan jispjega l-istorja ta' Nalanda permezz ta' animazzjonijiet tridimensjonali u preżentazzjonijiet multimedjali oħra.

## Referenzi