Roșia Montană

**Roșia Montană** (pronunzja bir-Rumen: [ˈroʃi.a monˈtanə], "Roșia tal-Muntanji"; bil-Latin: *Alburnus Maior*; bl-Ungeriż: *Verespatak*, [ˈvɛrɛʃpɒtɒk]; bil-Ġermaniż: *Goldbach, Rotseifen*) huwa komun tal-Kontea ta' Alba fil-muntanji Apuseni tal-Punent tat-Transilvanja, ir-Rumanija. Jinsab f'Valea Roșiei, il-wied li minnu tgħaddi xmara żgħira jisimha Roșia Montană wkoll. Il-komun huwa magħmul minn sittax-il villaġġ: Bălmoșești, Blidești, Bunta, Cărpiniș (*Abrudkerpenyes*), Coasta Henții, Corna (*Szarvaspatak*), Curături, Dăroaia, Gârda-Bărbulești, Gura Roșiei (*Verespataktorka*), Iacobești, Ignățești, Roșia Montană, Șoal, Țarina, u Vârtop (*Vartop*).

Ir-riżorsi minerali rikki tal-inħawi ilhom jiġu sfruttati minn żmien ir-Rumani jew qabel. Il-minjiera tad-deheb immexxija mill-istat għalqet fl-aħħar tal-2006 qabel l-adeżjoni tar-Rumanija fl-Unjoni Ewropea. Il-kumpanija Gabriel Resources tal-Kanada qed tippjana li tiftaħ minjiera ġdida. Dan ikkawża kontroversja sħiħa minn naħa fir-rigward tal-preservazzjoni tal-fdalijiet Rumani tal-estrazzjoni, minn naħa fir-rigward tal-biża' li jerġa' jiġi kkawżat tniġġis miċ-ċjanur f'Baia Mare, u min-naħa l-oħra fir-rigward tal-benefiċċji li din iġġib magħha għal din il-parti fqira u sottożviluppata tal-pajjiż.

Il-kampanja kontra l-estrazzjoni f'Roșia Montană kienet waħda mill-ikbar kampanji għal kawża mhux marbuta mal-politika fl-aħħar 20 sena fir-Rumanija. Ġabra ta' organizzazzjoni tkellmu kontra dan il-proġett, fosthom Greenpeace u l-Akkademja Rumena. Wara sensiela ta' protesti mal-pajjiż kollu fil-ħarifa tal-2013, il-Kamra tad-Deputati eventwalment irrifjutat il-proġett fit-3 ta' Ġunju 2014. Barra minn hekk, Roșia Montană ġiet ikklassifikata bħala sit storiku ta' importanza nazzjonali, permezz ta' ordni tal-Ministeru għall-Kultura maħruġ fit-30 ta' Diċembru 2015. B'hekk, l-attività industrijali fl-inħawi hija pprojbita.

## Storja
Hemm evidenza arkeoloġika u metallurġika tal-estrazzjoni tad-deheb fil-"Kwadrilateru tad-Deheb" tat-Transilvanja mill-aħħar ta' Żmien il-Ħaġar. Il-komunità, dak iż-żmien magħrufa bħala *Alburnus Maior*, ġiet stabbilita mir-Rumani matul ir-renju ta' Trajanu bħala raħal tal-estrazzjoni, b'kolonjalisti Ilirjani min-Nofsinhar tad-Dalmazja. L-iżjed referenza bikrija għar-raħal hi fuq tavla tax-xama' datata s-6 ta' Frar 131. Fir-raħal l-arkeologi skoprew abitazzjonijiet tal-qedem, nekropoli, galleriji tal-estrazzjoni, għodod tal-estrazzjoni, 25 tavla tax-xama' u bosta kitbiet imnaqqxin bil-Grieg u bil-Latin, iċċentrati madwar l-Għolja ta' Carpeni. Ir-Rumani telqu minn *Dacia* fil-271.

Milli jidher ix-xogħol tal-estrazzjoni beda mill-ġdid fil-Medju Evu minn migranti Ġermaniżi (Sassoni tat-Transilvanja) li użaw tekniki simili għar-Rumani. Dan kompla sal-gwerer devastanti ta' nofs is-seklu 16.

Ix-xogħol tal-estrazzjoni tkabbar ħafna taħt l-Imperu Awstrijakk, imħeġġeġ mill-awtoritajiet imperjali. Karlu VI iffinanza l-kostruzzjoni tal-vaski (*tăuri*) fl-1733. Wara li l-imperu sfaxxa fl-1918, il-biċċa l-kbira tal-vini li kien għad fadal spiċċaw taħt konċessjonijiet b'tul fiss li ngħataw liċ-ċittadini lokali. L-iskart rikk fis-sulfidi ġġenera volumi kbar ta' aċidu sulfuriku li mbagħad illibera l-metalli tqal fis-sorsi tal-ilma lokali, apparti l-merkurju li kien jintuża għall-estrazzjoni tad-deheb.

Fl-1948 il-minjieri ttieħdu f'idejn l-istat Rumen, u x-xogħol tal-estrazzjoni tradizzjonali taħt l-art fuq skala żgħira baqa' għaddej sal-aħħar tas-snin 60 tas-seklu 20. Imbagħad l-attenzjoni ngħatat lid-deheb inferjuri li nfirex mal-blat madwar il-vini. Fl-1975 inbenda foss fil-beraħ f'Cetate għall-estrazzjoni tal-massa. Dan il-foss tħaddem minn Roșiamin, fergħa sussidjarja tal-kumpanija b'sjieda statali Regia Autonomă a Cuprului din Deva (RAC), u pprovda 775 impjieg, li kienu jirrappreżentaw il-biċċa l-kbira tal-impjiegi fir-reġjun. Il-minerali kienu kkonċentrati f'Gura Roșiei u mbagħad ġew estratti biċ-ċjanur li nixxa f'Baia de Arieș. Dan il-foss kellu bżonn sussidji ta' $3 miljun fis-sena fl-2004 u ngħalaq fl-2006 qabel l-adeżjoni tar-Rumanija fl-Unjoni Ewropea.

## Sit ta' Wirt Dinji
Il-Pajsaġġ tal-Estrazzjoni ta' Roșia Montană ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2021.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (ii)** "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-**kriterju (iii)** "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-**kriterju (iv)** "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".

## Proġett tal-estrazzjoni

Il-proġett oriġina minn patt tal-1995 li ġie ffirmat minn RAC Deva man-negozjant Rumen-Awstraljan kontroversjali Frank Timiș dwar l-ipproċessar mill-ġdid f'Roșia Montană. Diversi snin wara, il-liċenzja għall-estrazzjoni għal erja ta' 23.8823 km2 (9.2210 mili kwadri) madwar Roșia Montană ġiet ittrasferita lill-Korporazzjoni tad-Deheb ta' Roșia Montană (RMGC) minn Minvest Deva SA (is-suċċessur ta' RAC Deva). 80 % tas-sjieda ta' RMGC hija f'idejn il-kumpanija elenkata f'Toronto, Gabriel Resources, u 19.3 % tas-sjieda hija f'idejn il-gvern Rumen permezz ta' Minvest.

Fi ħdan il-proġett, il-Korporazzjoni tad-Deheb ta' Roșia Montană (RMGC) qed tippjana li tipproduċi 225 tunnellata ta' deheb u 819-il tunnellata ta' fidda fi 17-il sena, u dan ikun jinvolvi t-tħaffir ta' żona kbira, u l-ħolqien ta' erba' fosos tal-estrazzjoni li jkopru 205 ettari (510 akri); l-ewwel tnejn fis-siti tal-estrazzjoni ta' Cirnic u ta' Cetate, segwiti mill-fosos f'Jig u f'Orlea fil-Fażi II. Sa 250 miljun tunnellata ta' minerali biċ-ċjanur jinħażnu f'vaska ta' 363 ettaru (900 aku) fil-Wied ta' Corna wara diga għolja 185 metru.

Il-korporazzjoni ma rnexxilhiex tikseb l-awtorizzazzjoni sħiħa għall-proġett. L-awtoritajiet statali taw permessi li iktar 'il quddiem ġew annullati mill-qrati, bis-saħħa tal-appelli mill-gruppi ambjentalisti. Il-proċedura tal-valutazzjoni tal-impatt ambjentali bdiet fl-2004, iżda xorta waħda ngħatat approvazzjoni finali.

Il-kumpanija bdiet tixtri d-djar fil-belt, iżda madwar 100 resident irrifjutaw li jbigħu u bl-appoġġ tal-ambjentalisti, tal-arkitetti, tal-arkeologi u tal-avukati, issieltu kontra l-korporazzjoni u l-istat fil-qrati. It-tħassib prinċipali tal-oppożituri huwa marbut mal-perikli ambjentali tat-tnixxija taċ-ċjanur mid-deheb (kif ir-Rumanija esperjenzat fit-tixrid taċ-ċjanur f'Baia Mare fis-sena 2000), kif ukoll il-qerda tas-siti Rumani tal-qedem f'Roșia Montană.

Ir-reżistenza għall-pjanijiet ta' RMGC segwiet rapport tal-Akkademja Rumena dwar il-proġett, li ġie rrilaxxat f'April 2003, li rrakkomanda li l-estrazzjoni kollha biċ-ċjanur tiġi sospiża f'Roșia Montană. Fis-snin ta' wara, il-Knisja Ortodossa Rumena, il-Knisja Kattolika Rumena u l-Knisja Unitarja Rumena kollha wrew l-oppożizzjoni tagħhom għall-proġett. Organizzazzjonijiet mhux governattivi kbar bħal Greenpeace u organizzazzjonijiet politiċi bħall-Federazzjoni Ewropea tal-Partiti Ħodor urew l-oppożizzjoni tagħhom ukoll.

F'Awwissu 2005, il-gvern Kanadiż ħabbar li jappoġġa l-proġett ta' Gabriel Resources; f'Ottubru 2005, Miklós Persányi, il-Ministru Ungeriż għall-Ambjent ħabbar li l-gvern Ungeriż huwa kontra l-proġett għalkollox. Il-Knejjes Storiċi Ungeriżi huma partikolarment imħassbin dwar it-theddida għall-monumenti u għall-knejjes li huma parti mill-wirt kulturali Ungeriż komuni.

Fl-2013, il-gvern ta' Victor Ponta ħabbar li kien se jgħaddi liġi ġdida mill-Parlament sabiex jippermetti n-nuqqas ta' osservanza tar-regolamenti ambjentali u tal-wirt li pprevenew il-proġett milli jibda. Dan wassal għall-protesti Rumeni tal-2013 kontra l-Proġett ta' Roșia Montană fil-bliet ewlenin tal-pajjiż.

F'Novembru 2013 is-senat irrifjuta abbozz ta' liġi li kien iwitti t-triq għall-proġett tal-estrazzjoni. Qabel dan, Kummissjoni Speċjali parlamentari kienet ikkonkludiet li l-formulazzjoni tal-abbozz ta' liġi ma kinitx adegwata u rrakkomandat li tiġi introdotta liġi ġdida għall-implimentazzjoni ta' proġetti tal-estrazzjoni fuq skala kbira fir-Rumanija. Fost l-ispekulazzjoni li r-rifjut tal-abbozz ta' liġi seta' jfisser tmiem il-proġett tal-estrazzjoni, Gabriel Resources qalu li dan kien "l-ewwel pass fid-definizzjoni tal-fażi li jmiss tal-iżvilupp ta' Roșia Montană".

## FânFest

F'Roșia Montană, kull sena mill-2004, f'Awwissu, diversi NGOs jorganizzaw festival tal-mużika b'xejn b'risq il-kampanja *Insalvaw lil Roșia Montană*. F'"FânFest" (*Fân* tfisser "ħuxlief" bir-Rumen) tul is-snin kienu preżenti bosta gruppi mużikali u kantanti Rumeni kbar, bħal Ada Milea, Luna Amară, Shukar Collective, Timpuri Noi, Sarmalele Reci, Vița de Vie u, mir-Repubblika tal-Moldava, Zdob și Zdub. L-artisti kollha jdoqqu u jkantaw *pro bono* b'risq il-kampanja u biex jiċċelebraw id-diversità artistika u l-multikulturaliżmu.

L-avveniment ta' tlett ijiem ta' FânFest jinkludi firxa wiesa' ta' attivitajiet kulturali, ambjentali, mużikali u fil-beraħ, u joffru l-opportunità ta' parteċipazzjoni f'diversi workshops. Il-palk prinċipali jospita gruppi rock, jazz, folk, reggae u tal-mużika dinjija. Il-FânFest tal-2006 kellu tinda b'"Attività Alternattiva" li ospitat spettakli teatrali u taż-żfin, filmati u attivitajiet kulturali, ambjentali u soċjali.

Madwar 10,000 ruħ attendew l-avveniment tal-2005 u 15,000 ruħ attendew l-avveniment tal-2006.

## Demografija

## Nies notevoli

* Enea Hodoș, kittieb tal-proża u folklorist Rumen.

## Referenzi