Edward de Bono

**Edward Charles Francis Publius de Bono** (twieled fid-19 ta' Mejju 1933 – miet fid-9 ta' Ġunju 2021) kien tabib, psikologu, kittieb, inventur u filosfu Malti. Huwa vvinta t-terminu *ħsieb laterali*, kiteb il-ktieb *Six Thinking Hats*, u kien minn ta' quddiem fit-tagħlim tal-ħsieb bħala suġġett fl-iskejjel.

## Ħajja u karriera
Edward Charles Francis Publius de Bono twieled f'Malta fid-19 ta' Mejju 1933. Ingħata l-edukazzjoni tiegħu l-ewwel fil-Kulleġġ ta' St. Edward's f'Malta, u mbagħad kompla fl-Università ta' Malta sakemm kiseb lawrija fil-mediċina. Imbagħad, huwa kompla fl-Università ta' Oxford, ir-Renju Unit permezz ta' borża ta' studju ta' Rodi (bl-Ingliż: *Rhodes Scholarship*) fl-1953, fejn kiseb Masters fil-psikoloġija u l-fiżjoloġija. Huwa rrappreżenta lil Oxford fil-polo u għamel żewġ rekords bil-kenura. Imbagħad kompla jistudja fit-Trinity College ta' Cambridge fejn kiseb dottorat fil-mediċina. Huwa ngħata Dottorat onorarju fid-Disinn (DDes) mill-Istitut Rjali tat-Teknoloġija ta' Melbourne u LLD onorarju mill-Università ta' Dundee.

De Bono kellu karigi fil-fakultajiet tal-universitajiet ta' Oxford, Cambridge (fejn għen biex tiġi stabbilita skola medika fl-università), Londra u Harvard. Huwa kien professur fl-Università ta' Malta, fl-Università ta' Pretoria, l-Afrika t'Isfel, fl-Università tal-Ingilterra Ċentrali (issa msejħa l-Università tal-Belt ta' Birmingham) u fl-Università tal-Belt ta' Dublin, l-Irlanda. De Bono kellu wkoll ir-rwol ta' Professur tal-Ħsieb ta' Da Vinci fl-Università tat-Teknoloġija Avvanzata f'Tempe, Arizona, l-Istati Uniti. Huwa kien wieħed mis-27 Ambaxxaturi għas-Sena Ewropea tal-Kreatività u l-Innovazzjoni fl-2009.

Bħala dak li vvinta t-terminu "ħsieb laterali", de Bono kiteb 85 ktieb li ġew tradotti f'46 lingwa. Huwa għallem il-metodi tal-ħsieb tiegħu lill-aġenziji tal-gvern, lill-klijent korporattivi, lill-organzizzazzjonijiet u lill-individwi, b'mod privat jew pubbliku f'sessjonijiet ta' gruppi. Huwa ppromwova ċ-Ċentru Dinji għall-Ħsieb Ġdid (2004-2011), ibbażat f'Malta, li kien japplika l-Għodod tal-Ħsieb għad-disinn ta' soluzzjonijiet u ta' politiki fuq il-livell ġeopolitiku.

Fl-1976, de Bono ħa sehem f'dibattitu fuq ir-radju għall-BBC mal-filosfu Brittaniku A.J. Ayer, rigward is-suġġett tad-demokrazija effettiva.

Mill-Erbgħa, it-8 ta' Settembru 1982, il-BBC xandru sensiela ta' 10 programmi ta' kull ġimgħa bit-titlu *de Bono's Thinking Course* (il-Kors tal-Ħsieb ta' de Bono). Matul il-programmi, Edward de Bono spjega kif il-ħiliet tal-ħsieb setgħu jittejbu bl-attenzjoni u bil-prattika. Is-sensiela ġiet ripetuta s-sena ta' wara u ġie ppubblikat ktieb bl-istess titlu bħala akkumpanjament tas-sensiela.

F'Mejju 1994, huwa ta lekċer ta' nofs siegħa msejħa *Opinions* (Opinjonijiet) li xxandret fuq it-televiżjoni fuq il-Kanal 4 u sussegwentement ġiet ippubblikata f**The Independent'' bit-titlu ''Thinking Hats On''.

Fl-1995, huwa ħoloq il-film dokumentarju futuristiku, ''2040: Possibilities by Edward de Bono'', dwar lekċer lil udjenza ta' nies maħruġa minn friża krijoġenika għas-soċjetà kontemporanja fl-2040.

Fl-2005 huwa ġie nnominat (u wasal sax-''shortlist'') għall-[[Premju Nobel]] għax-[[Xjenza]] Ekonomika.

L-iskejjel minn iktar minn 20 pajjiż inkludew l-għodod tal-ħsieb ta' de Bono fil-kurrikulu tagħhom, u huwa ta konsulenza u lekċers fil-livell ta' bordijiet f'bosta mill-korporazzjonijiet ewlenin fid-[[Id-Dinja|dinja]].

Konvint li t-triq 'il quddiem għall-[[Bniedem|umanità]] hija lingwaġġ aħjarC, huwa ppubblika ''The Edward de Bono Code Book'' fis-sena 2000. F'dan il-ktieb huwa ppropona għadd ta' kelmiet ġodda bbażati fuq numri, fejn kull kombinament ta' numri jirrappreżenta idea jew sitwazzjoni utli li attwalment ma għandhiex rappreżentazzjoni b'kelma waħda. Pereżempju, il-kodiċi 6/2 ta' de Bono jfisser "Agħtini l-puntdivista tiegħi u jien nagħtik il-puntdivista tiegħek". Tali kodiċi jista' jintuża f'sitwazzjonijiet fejn wieħed mill-interlokuturi jew it-tnejn li huma f'tilwima mhux qed jagħmel/jagħmlu biżżejjed sforz biex jifhem/jifhmu l-perspettiva tal-ieħor/ta' xulxin.

L-[[asterojde]] 2541 Edebono skoperta minn [[Luboš Kohoutek]] issemmiet għalih.

=== Ħajja personali ===
Fl-1971 de Bono żżewweġ lil [[Josephine Hall-White]] u flimkien kellhom żewġ subien, Caspar u Charlie. Iktar 'il quddiem iddivorzjaw.

== Ideat oħra ==

De Bono ivvinta l-logħba L, li introduċa fil-ktieb tiegħu ''The Five-Day Course in Thinking''.

Fis-sena 2000, de Bono ta konsulenza lil kumitat tal-Uffiċċju Barrani tar-Renju Unit li parzjalment il-kunflitt bejn l-pajjiżi [[Għarab]] u [[Iżrael]] jaf huwa dovut għal livelli baxxi ta' żingu fin-nies li jieklu ħobż mingħajr ħmira (eż. ħobż ċatt bħal pita). De Bono sostna li l-livelli baxxi ta' żingu jwasslu għal żieda fil-livell ta' aggressjoni. Huwa ssuġġerixxa li jiġu ttrasportati vażetti ta' Marmite biex jikkumpensaw għal-livelli baxxi ta' żingu.

Edward de Bono sostna li l-kumpaniji setgħu jiġbru l-flus bħalma jagħmlu l-gvernijiet jagħmlu issa – billi jistampawhom. Huwa ressaq l-idea ta' valuta privata bħala jedd fuq prodotti jew servizzi pprovduti mill-emittent tal-valuta. B'hekk l-IBM kieku toħroġ "dollari tal-IBM" – teorikament li jissarfu għal tagħmir tal-IBM, iżda prattikament li jissarfu wkoll għal vawċers oħra jew flus kontanti. Sabiex skema bħal din taħdem, l-IBM kien ikollha titgħallem iġġestixxi l-provvista tal-flus sabiex tiżgura li — b'wisq vawċers jissarfu għal ftit wisq prodotti — l-inflazzjoni ma teqridx il-valur tal-kreazzjonijiet tal-kumpanija. Iżda l-kumpaniji jridu jkunu kapaċi jġestixxu dik il-kwistjoni mill-inqas bil-ħeffa tal-gvernijiet, b'mod partikolari għaliex huma ma għandhomx votanti lil min iwieġbu.

== Kritika ==
It-tliet kitbiet ta' kritika ppubblikati tax-xogħol ta' de Bono jenfasizzaw in-nuqqas ta' evidenza li tappoġġa l-proposti tiegħu.

F'<nowiki/>''Handbook of Creativity'', [[Robert J. Sternberg]] jikteb:<blockquote>Fil-fehma tagħna, jagħmel ħsara lill-istudju xjentifiku tal-kreattività b'mod indaqs, il-mod kif fil-qasam, fil-ħsieb popolari, qishom ħadu r-riedni f'idejhom dawk li jsegwu l-hekk imsejjaħ approċċ pragmatiku. Dawk li jsegwu dan l-approċċ f'moħħhom primarjament kellhom l-iżvilupp tal-kreattività, u t-tieni li jifhmuha, iżda kważi qatt ma ħadu ħsieb jittestjaw il-validità tal-ideat tagħhom dwarha. [...] X'aktarx li l-iżjed wieħed favur dan l-approċċ huwa Edward De Bono, li x-xogħol tiegħu dwar il-ħsieb laterali u aspetti oħra tal-kreattività kellu milli jidher suċċess kummerċjali konsiderevoli. (traduzzjoni mhux uffiċjali)</blockquote>''Frameworks For Thinking'' hija evalwazzjoni ta' 42 qafas tal-ħsieb popolari mwettqa minn tim ta' riċerkaturi. Rigward Edward de Bono huma jiktbu:<blockquote>[huwa] iktar interessat fl-utilità tal-iżvilupp tal-ideat iktar milli l-wiri bil-provi tal-affidabbiltà jew tal-effikaċja tal-approċċ tiegħu. Ma tantx hemm evidenza tar-riċerka li turi li t-titjib ġeneralizzat fil-prestazzjoni tal-ħsieb jista' jiġi attribwit lil taħriġ fl-użu tas-CoRT (Cognitive Research Trust) jew tal-għodod tat-''Thinking Hats''. Evalwazzjoni bikrija tas-CoRT irrapportat dwar benefiċċji sinifikanti għall-istudenti bi Bżonnijiet Edukattivi Speċjali... Madankollu, fi studju iktar reċenti ma' tfal aboriġini [[Awstralja|Awstraljani]] (Ritchie u Edwards, 1996), ma tantx instabet evidenza ta' ġeneralizzazzjoni għajr fil-qasam tal-ħsieb kreattiv. (traduzzjoni mhux uffiċjali)</blockquote>F'taqsira tax-xogħol tal-1985 ta' de Bono f**Conflicts: A Better Way to Resolve Them*, [[M. Afzalur Rahim]], professur distint tal-immaniġġjar fl-Università tal-Punent ta' Kentucky b'enfasi partikolari fuq l-immaniġġjar tal-kunflitti fl-organizzazzjonijiet, jispjega li, fir-rigward tal-qasam ta' riċerka ta' Rahim stess, "l-approċċ ta' de Bono favur l-eliminazzjoni totali tal-kunflitt mhijiex differenti mill-approċċi tal-klassiċisti. Dan l-approċċ rigward l-indirizzar tal-kunflitt jistona għalkollox mal-ħsieb modern u għaldaqstant huwa insodisfaċenti". (traduzzjoni mhux uffiċjali)

== Xogħlijiet ippubblikati ==
Lista parzjali ta' kotba ta' de Bono tinkludi:

* *The Use of Lateral Thinking* (1967) , fejn ġie introdott it-terminu "ħsieb laterali"
* *New Think* (1967, 1968) 
* *The Five-Day Course in Thinking* (1968), fejn ġiet introdotta l-logħba L
* *The Mechanism of Mind* (1969), Intl Center for Creative Thinking 1992, stampat mill-ġdid: 
* *Lateral Thinking: Creativity Step by Step*, (1970), Harper & Row 1973 paperback: 
* *The Dog-Exercising Machine* (1970)
* *Technology Today* (1971)
* *Practical Thinking* (1971)
* *Lateral Thinking for Management* (1971)
* *Po: A Device for Successful Thinking* (1972), ,fejn ġiet introdott it-terminu "Po"
* *Children Solve Problems* (1972) ,  (1974, stampat mill-ġdid)
* *Po: Beyond Yes and No* (1973), 
* *Eureka!: An Illustrated History of Inventions from the Wheel to the Computer* (1974)
* *Teaching Thinking* (1976)
* *The Greatest Thinkers: The Thirty Minds That Shaped Our Civilization* (1976), 
* *Wordpower: An Illustrated Dictionary of Vital Words* (1977)
* *The Happiness Purpose* (1977)
* *Opportunities: A handbook for business opportunity search* (1978)
* *Future Positive* (1979)
* *Atlas of Management Thinking* (1981)
* *De Bono's Thinking Course* (1982)
* *Learn-To-Think: Coursebook and Instructors Manual* ma' [[Michael Hewitt-Gleeson de Saint-Arnaud]] (1982), 
* *Tactics: The Art and Science of Success* (1985)
* *Conflicts: A Better Way to Resolve them* (1985)
* *Masterthinker's Handbook* (1985)
* *Six Thinking Hats* (1985) 
* *I Am Right, You Are Wrong: From This to the New Renaissance: From Rock Logic to Water Logic* (1968) 
* *Six Action Shoes* (1991)
* *Handbook for the Positive Revolution* (1991) 
* *Serious Creativity: Using the Power of Lateral Thinking to Create New Ideas* (1992)  – a summation of many of De Bono's ideas on creativity
* *Sur/Petition* (1992) 
* *Water Logic: The Alternative to I am Right You are Wrong* (1993) 
* *Parallel thinking: from Socratic thinking to de Bono thinking* (1994) 
* *Teach Yourself How to Think* (1995)
* *Textbook of Wisdom* (1996) 
* *How to Be More Interesting* (1998)
* *Simplicity* (1999)
* *New Thinking for the New Millennium* (1999)
* *Why I Want To Be King of Australia* (1999)
* *The De Bono Code Book* (2000) 
* *How to Have A Beautiful Mind* (2004)
* *Six Value Medals* (2005) 
* *H+ (Plus): A New Religion* (2006) 
* *How to Have Creative Ideas* (2007) 
* *Free or Unfree? : Are Americans Really Free?* (2007) 
* *Intelligence, Information, Thinking* (2007) 
* *Six Frames For Thinking About Information* (2008) 
* *The Love of Two Cockroaches* (2009) 
* *Think! Before It's Too Late* (2009) 
* *Lateral Thinking – An Introduction* (2014) 
* *Bonting – Thinking to Create Value* (2016) 

De Bono kiteb ukoll bosta artikli ppubblikati f'ġurnali b'rieżami tal-pari jew f'ġurnali oħra, inkluż *The Lancet* u *Clinical Science*.

== Iktar qari ==

* Piers Dudgeon: *Breaking Out of the Box: The Biography of Edward de Bono''. Londra: Headline, 2001. .

## Referenzi