San Miguel de Allende

**San Miguel de Allende** (pronunzja bl-Ispanjol: [san mi'ɣel de a'ʎende]) hija l-belt prinċipali fil-muniċipalità ta' San Miguel de Allende, li tinsab fil-parti estrema tal-Lvant ta' Guanajuato, il-Messiku. Il-belt tagħmel parti mir-reġjun ta' Bajío u tinsab 274 kilometru (170 mil) mill-Belt tal-Messiku, 86 kilometru (53 mil) minn Querétaro, u 97 kilometru (60 mil) mill-belt kapitali statali ta' Guanajuato. Isem il-belt oriġina minn żewġ persuni: il-patri tas-seklu 16 Juan de San Miguel, u martri tal-Indipendenza Messikana, Ignacio Allende, li twieled f'dar faċċata tal-pjazza ċentrali tal-belt. San Miguel de Allende kienet ukoll epiċentru kritiku matul il-Gwerra storika ta' Chichimeca (1540-1590) meta ċ-Chichimeca irreżistew kontra l-Imperu Spanjol matul il-fażijiet inizjali tal-kolonizzazzjoni Ewropea. Illum il-ġurnata, sezzjoni antika tal-belt tniżżlet bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO, u tattira eluf ta' turisti u residenti ġodda minn barra l-pajjiż kull sena.

Fil-bidu tas-seklu 20, il-belt issograt li tiżvojta għalkollox wara pandemija tal-influwenza. Gradwalment, l-istrutturi kolonjali Barokki/Neoklassiċi ġew "skoperti" mill-artisti barranin li ttrasferew ruħhom fil-belt u stabbilew istituti tal-arti u tal-kultura bħall-Instituto Allende u l-Escuela de Bellas Artes. Dan ta reputazzjoni tajba lill-belt, u b'hekk attirat artisti bħal David Alfaro Siqueiros, li għallem il-pittura.

B'hekk ġew attirati wkoll l-istudenti tal-arti, speċjalment eks suldati tal-Istati Uniti li marru jistudjaw hemmhekk skont il-*G.I. Bill* wara t-Tieni Gwerra Dinjija. Minn dak iż-żmien 'l hawn, il-belt attirat għadd sinifikanti ta' immigranti mill-Istati Uniti u mill-Kanada, fosthom artisti, kittieba u turisti, u b'hekk l-ekonomija tal-inħawi rpiljat u bidlet l-enfasi tagħha mill-agrikoltura u mill-industrija għall-kummerċ biex tilqa' lill-viżitaturi u lir-residenti minn barra.

L-UNESCO ddeżinjat liċ-ċentru storiku ta' San Miguel de Allenda u lis-Santwarju ta' Jesús Nazareno de Atotonilco bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2008. Is-sit jinkludi parti mill-belt ta' San Miguel de Allende u parti mir-raħal ta' Atotonilco, li jinsabu 14-il kilometru 'l bogħod minn xulxin. Il-qalba tas-sit f'San Miguel de Allende fiha 43 ettaru, b'ċentru storiku mimli binjiet tas-sekli 17 u 18, filwaqt li l-qalba tas-sit tas-Santwarju ta' Atotonilco fiha 0.75 ettari mdawra b'żona ta' lqugħ ta' madwar 4.5 ettari.

## Storja

### Stabbiliment tal-belt
Qabel il-wasla tal-Ispanjoli fil-bidu tas-seklu 16, San Miguel kienet villaġġ taċ-Chichimeca indiġeni msejjaħ Itzcuinapan. Imbagħad inbniet kappella żgħira qrib Itzcuinapan minn Juan de San Miguel. Huwa ddeċieda li jiddedika l-villaġġ Spanjol lill-Arkanġlu Mikiel. Madankollu, l-invażjoni Spanjola u t-tentattivi ta' jasar tan-nisa, tal-irġiel u tat-tfal biex jaħdmu fil-minjieri tal-fidda malajr ħolqu ambjent ostili man-nattivi Chichimeca. Iċ-Chichimeca bdew jiddefendu l-artijiet ta' missirijiethom mill-invażjoni tas-suldati u tal-kolonizzaturi Spanjoli. Fl-1551, il-poplu Guamare, grupp taċ-Chichimeca, attakka l-postijiet u l-insedjamenti militari Spanjoli. Din l-ostilità, flimkien ma' diversi tentattivi li ma rnexxewx mill-Ispanjoli li jipprovdu l-ilma lill-insedjamenti tagħhom fl-inħawi, wasslu biex il-pożizzjoni oriġinali tal-villaġġ tersaq iktar 'il barra.

Il-villaġġ reġa' ġie stabbilit uffiċjalment fl-1555 mis-suċċessur ta' Juan de San Miguel, Bernardo Cossin, u l-mexxej tal-indiġeni Fernando de Tapia. Ġie stabbilit mill-ġdid kemm bħala missjoni kif ukoll bħala post militari. Is-sit il-ġdid kien jinsab mil fil-Lvant minn dak ta' qabel, f'post fejn kien hemm żewġ fawwariet tal-ilma ġieri (imsejħa Batán u Izcuinapan) u b'art iktar adattata għad-difiża. Iż-żewġ fawwariet ipprovdew l-ilma lill-belt sas-snin 70 tas-seklu 20.

### Perjodu kolonjali

Sa nofs is-seklu 16, il-fidda ġiet skoperta f'Guanajuato u f'Zacatecas, u triq prinċipali bejn dawn l-inħawi u l-Belt tal-Messiku kienet tgħaddi minn San Miguel. L-attakki indiġeni fuq il-karovani baqgħu għaddejjin u San Miguel saret sit militari u kummerċjali importanti. Dan wassal għall-Gwerra taċ-Chichimeca li damet erbgħin sena. Il-Viċirè fil-Belt tal-Messiku ta l-artijiet u l-bhejjem lil għadd ta' Spanjoli biex jimmotivahom jinsedjaw l-inħawi. Huwa ta l-awtogovernanza lill-gruppi indiġeni u ffrankalhom it-tassazzjoni. Il-pożizzjoni tal-belt wasslet biex tħaddan fiha l-Ispanjoli, il-popli indiġeni u iktar tard influwenzi kulturali skambjati mal-*criollos*.

Eventwalment, diversi toroq prinċipali kkollegaw il-belt mal-komunitajiet tal-estrazzjoni f'San Luis Potosí, f'Zacatecas, u l-kumplament tal-istat ta' Guanajuato. Il-belt saret sinjura billi ssodisfat il-ħtiġijiet tal-vjaġġaturi u pprovdiet il-provvisti lill-impjanti tal-estrazzjoni. Il-manifattura tat-tessuti kienet industrija ewlenija tal-belt. Iċ-ċittadini lokali jsostnu li s-*serape* ġie vvintat fil-belt. Sa nofs is-seklu 18, il-belt kienet fl-aqwa tagħha, u f'dan il-perjodu nbnew il-biċċa l-kbira tal-vilel il-kbar, il-palazzi u l-binjiet reliġjużi. Il-maġġoranza tagħhom għadhom jeżistu. Il-belt kienet tospita wkoll lis-sidien sinjuri tal-*haciendas*. Dak iż-żmien, kienet waħda mill-iżjed insedjamenti importanti u prosperużi fi Spanja l-Ġdida, b'popolazzjoni li kienet tlaħħaq it-30,000 ruħ. Bħala idea, f'nofs is-seklu 18 Boston kellha popolazzjoni ta' 16,000 ruħ u New York kellha popolazzjoni ta' 25,000 ruħ biss. L-apoġew tal-belt wasal matul il-perjodu ta' tranżizzjoni bejn l-arkitettura Barokka u Neoklassika, u bosta mill-vilel u mill-knejjes fihom influwenzi mit-tnejn. Il-vilel li nbnew f'San Miguel huma ikbar mis-soltu għal insedjament tad-daqs tagħha.

### Indipendenza

Il-prominenza tal-belt naqset fil-bidu tas-seklu 19, l-iktar minħabba l-Gwerra Messikana tal-Indipendenza. Madankollu, kellha rwol bikri importanti f'dan il-kunflitt. Hija l-belt fejn twieldu żewġ figuri importanti tal-gwerra, Juan Aldama u Ignacio Allende. It-tnejn kienu involuti f'konfoffa kontra l-gvern kolonjali fil-Belt tal-Messiku, flimkien ma' Miguel Hidalgo y Costilla u Josefa Ortiz de Domínguez. Meta din il-konfoffa ġiet skoperta, it-twissija lil Hidalgo u lil Allende għaddiet minn din il-belt u sa Dolores (Hidalgo), ftit iktar lejn it-Tramuntana. Dan wassal għall-"Grito de Dolores" fejn Hidalgo stabbilixxa l-armata ta' ribelli fil-15 u fis-16 ta' Settembru 1810. L-armata l-ġdida ta' ribelli l-ewwel waslet San Miguel, u waqfet f'santwarju reliġjuż f'Atotonilco ftit qabel. Hidalgo ħa bandalor bix-xbieha tal-Madonna ta' Guadalupe minn hemmhekk; dan il-bandalor issa jinsab fil-Museo del Ejercito fi Spanja. Imbagħad l-armata daħlet f'San Miguel, biex jinħatru l-uffiċjali u jinħelsu l-priġunieri fil-ħabs lokali. San Miguel kienet l-ewwel belt Messikana li kisbet l-indipendenza minn Spanja.

Minkejja li ma kien hemm l-ebda azzjoni militari ulterjuri fl-inħawi, ekonomikament il-belt majnat peress li l-agrikoltura batiet u l-popolazzjoni battiet. Din ix-xejra kompliet għall-biċċa l-kbira tal-bqija tas-seklu 19 peress li l-pajjiż kien bejn ħalltejn bejn il-fazzjonijiet Liberali u Konservattivi li kienu qed jissieltu għall-poter. Wara l-gwerra, il-belt ġiet iddikjarata uffiċjalment belt mill-kungress statali fl-1826 u isimha ġie mmodifikat għal San Miguel de Allende f'ġieħ Ignacio Allende.

Kien hemm ftit irkupru ekonomiku lejn l-aħħar tas-seklu 19 matul it-tmexxija ta' Porfirio Díaz. Matul dan iż-żmien inbnew digi, akkwedotti u linji ferrovjarji. L-agrikoltura rpiljat bl-introduzzjoni tas-siġar tal-frott. Madankollu, reġa' kien hemm perjodu ta' deklin bit-tmiem tal-estrazzjoni f'kważi l-istat kollu ta' Guanajuato. Bejn dan iż-żmien u l-bidu tar-Rivoluzzjoni Messikana, San Miguel kważi żvujtat għalkollox. Dak li kien għad fadal ġie ppreservat bħala l-gvern Messikan ġdid, taħt l-Instituto Nacional de Antropología e Historia (INAH), u l-belt ġiet iddikjarata "Belt Storika u Protetta" fl-1926. Barra minn hekk, ġew stabbiliti linji gwida u restrizzjonijiet bl-għan li tiġi ppreservata d-dehra kolonjali tal-belt. L-istoriku Lisa Pinley Covert tiċħad li dan tassew seħħ fl-1926, għalkemm tirrikonoxxi li liġi federali tal-1926 nazzjonalizzat bosta proprjetajiet Kattoliċi fil-belt, anke jekk mhux għall-preservazzjoni storika.

### Seklu 20 sal-preżent

L-artist u l-kittieb Amerikan Stirling Dickinson wasal fl-1937 u għandu jiġi kkreditat li ħoloq l-ewwel mewġa ta' reklamar barra l-pajjiż dwar il-preġji ta' San Miguel. Dickinson iltaqa' mal-intellettwali, l-awtur u l-pittur Peruvjan Felipe Cossio del Pomar, li kellu l-idea li jistabbilixxi kolonja tal-arti fil-qalba tal-Messiku. L-ewwel skola tal-arti ġiet stabbilita fl-1938 f'kunvent antik — u għadha tintuża proviżorjament bħala skola, wara li kienet intużat bħala barrakki tas-suldati — li Cossio del Pomar kiseb mill-President Messikan ta' dak iż-żmien Lázaro Cárdenas. L-iskola ssejħet Bellas Artes, u għadha teżisti sal-lum, u hija magħrufa lokalment bħala Bellas Artes jew Centro Cultural El Nigromante. Fis-snin 40 tas-seklu 20, Dickinson għen ukoll lil Cossio del Pomar u lil Enrique Fernández Martinez, l-eks gvernatur tal-istat ta' Guanajuato, biex jistabbilixxu dak li mbagħad sar l-Instituto Allende. Minkejja l-pożizzjoni rurali tagħhom, iż-żewġ skejjel kisbu suċċess wara t-Tieni Gwerra Dinjija. Il-veterani tal-Istati Uniti li studjaw taħt il-G.I. Bill tħallew jistudjaw barra l-pajjiż, u dawn l-iskejjel ħadu vantaġġ minn dan il-fatt biex jattiraw lill-eks suldati bħala studenti. Bosta nkitbu f'dawn l-iskejjel u b'hekk il-belt kisbet reputazzjoni kulturali. B'hekk ġew attirati iktar artisti u kittieba, inkluż José Chávez Morado u David Alfaro Siqueiros, li għallem il-pittura fl-Escuela de Bellas Artes. Min-naħa l-oħra, dan xpruna l-ftuħ ta' lukandi, ħwienet u ristoranti biex jaqdu lill-viżitaturi u lir-residenti ġodda. Bosta mill-veterani Amerikani li marru jistudjaw f'San Miguel, iktar 'il quddiem irtiraw fil-belt, u wħud iżżewġu u rabbew familji internazzjonali hemmhekk fosthom il-familji Vidargas, Andre, Maxwell u Breck.

In-natura kulturali, barranija u kożmopolitana tal-belt baqgħet tikber minn dak iż-żmien 'l hawn. Il-belt kellha bixra brijuża mill-bidu tas-snin 50 tas-seklu 20 permezz tal-ambjent ta' festini li kienu jiġu organizzati mill-bosta immigranti u artisti residenti. Fis-snin 60 tas-seklu 20, Cantinflas ippromwova l-inħawi ma' sħabu fl-industrija tal-films. Fis-snin 70 tas-seklu 20, l-awtoritajiet bdew jaqbdu mal-*hippies*, u llum il-ġurnata l-belt saret tiswa wisq flus għall-vjaġġaturi tas-seklu 21 mingħajr wisq flus. L-attraenza dejjem tikber tal-belt u tal-binjiet kolonjali tagħha ħolqot suq vibranti tal-proprjetà immobbli, li sa dan l-aħħar ma ġietx affettwata mill-ekonomija varjabbli tal-Messiku. Ħafna mill-"fdalijiet" antiki tad-djar kolonjali nbigħu għal iktar minn dar fil-Belt tal-Messiku.

Il-belt u s-santwarju fil-qrib ġew iddikjarati Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO f'Lulju 2008. Intgħażlu kemm għall-arkitettura kolonjali Barokka u l-konfigurazzjoni tal-belt kif ukoll għar-rwol storiku li kellha fil-Gwerra Messikana tal-Indipendenza. Iż-żona li tniżżlet tinkludi 64 blokka miċ-ċentru storiku u s-santwarju ta' Atotonilco bit-titlu "Villa Protectora de San Miguel el Grande y el Santuario de Jesus Nazareno de Atotonilco".

## Sit ta' Wirt Dinji
Iċ-Ċentru Storiku ta' San Miguel de Allende u s-Santwarju ta' Atotonilco ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2008.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (ii)** "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-**kriterju (iv)** "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".

## Demografija

Minkejja li jirrappreżentaw inqas minn 5 % tal-popolazzjoni muniċipali totali, ir-residenti barranin għandhom impatt kulturali u ekonomiku konsiderevoli. Il-biċċa l-kbira tar-residenti barranin huma rtirati mill-Istati Uniti, mill-Kanada u mill-Ewropa li ġew attirati mill-klima miti, mill-opportunitajiet kulturali u mill-rata baxxa ta' kriminalità. Tinsab għaxar sigħat biss bil-karozza mill-fruntiera tal-Istati Uniti. Bosta xerrejja tad-djar jagħmlu parti minn dan is-segment tal-popolazzjoni wkoll. Huwa stmat li r-residenti barranin huma bejn 20,000 u 25,000 ruħ, u mill-inqas nofshom huma mill-Istati Uniti. Il-preżenza barranija kbira stabbiliet għadd ta' istituzzjonijiet fil-belt, fosthom l-iktar notevoli hija l-Biblioteca Pública fl-eks kunvent ta' Sant'Anna, li fiha t-tieni l-ikbar kollezzjoni ta' kotba bl-Ingliż fil-Messiku u tintuża bħala ċentru komunitarju għall-barranin. Hemm ukoll kapitlu mill-Lion's Club (stabbilit fl-1987). Hemm ukoll post tal-Leġjun Amerikan u tal-Veterani tal-Gwerer Barranin, kif ukoll l-uniku kapitlu tas-Soċjetà ta' Audubon fil-Messiku.

Filwaqt li l-belt u l-muniċipalità kibru mill-wasla tal-barranin fis-snin 40 tas-seklu 20, l-ogħla rati ta' tkabbir seħħew bejn l-1980 u s-sena 2000, u żdiedu minn 77,624 ruħ għal 110,692 ruħ, jew madwar 43 %. Madankollu, minn dak iż-żmien it-tkabbir reġa' majna u miċ-ċensiment tal-2005, il-popolazzjoni kienet tlaħħaq il-139,297 ruħ. Il-biċċa l-kbira tat-tnaqqis kien minħabba t-tnaqqis fir-rati ta' twelid. Madankollu, il-popolazzjoni kumplessiva tal-muniċipalità hija żagħżugħa: madwar 40 % għandhom inqas minn 15-il sena, u dawk li għandhom bejn 15 u 64 sena jirrappreżentaw madwar 54 % tal-popolazzjoni. Filwaqt li l-maġġoranza tal-popolazzjoni tal-muniċipalità ta' San Miguel de Allende tgħix f'ġabra ta' komunitajiet rurali żgħar li ma jaqbżux l-2,500 ruħ, l-ikbar ċentru uniku tal-popolazzjoni hija l-belt stess ta' San Miguel de Allende, li tospita 59,691 ruħ, madwar 44 % tal-popolazzjoni tal-muniċipalità. It-tliet l-ikbar irħula għandhom popolazzjonijiet ta' iżgħar minn 3,000 ruħ: Los Rodríguez (2,768 ruħ), Colonia San Luis Rey (1,850 ruħ) u Corral de Piedras de Arriba (1,701 ruħ).

Dawn il-komunitajiet iżgħar huma popolati mill-gruppi indiġeni tal-muniċipalità, l-iktar Otomi u Nahua. L-Otomi huma l-ikbar grupp, u jirrappreżentaw ftit inqas minn 38 % tal-popolazzjoni muniċipali. In-Nahua huma t-tieni l-ikbar u jirrappreżentaw madwar 20 % tal-popolazzjoni muniċipali. Gruppi oħra jinkludul-Mazahua, il-Huasteca u l-Purépecha. Madankollu, skont iċ-ċensiment tal-2002, 520 ruħ biss jitkellmu lingwa indiġena, u 472 minnhom jitkellmu bl-Ispanjol ukoll.

Il-Kattoliċiżmu huwa pprattikat minn 96 % tal-popolazzjoni, u l-biċċa l-kbira tal-kumplament huma Protestanti u Evanġelisti. Il-muniċipalità tospita tliet istituzzjonijiet tal-edukazzjoni għolja, l-Instituto Tecnológico SSC, kampus tal-Universidad Tecnólogica de León, u l-Universidad Tecnológica de San Miguel de Allende. Il-belt għandha wkoll skejjel bilingwi li jsegwu l-kurrikulu tas-sistema edukattiva Amerikana. Mis-sena 2000, 17.5 % tal-popolazzjoni titqies illitterata, meta mqabbla ma' 12.1 % għall-kumplament tal-istat.

## [[Ġeografija]]
Il-belt ta' San Miguel de Allende tinsab fl-istat ta' Guanajuato, 74 mil (119-il kilometru) fil-Lvant ta' Guanajuato, Guanajuato. Tinsab ċentralment fi ħdan il-muniċipalità ta' San Miguel de Allende, 40 mil (64 kilometru) fil-Majjistral ta' Queretaro u 179 mil (288 kilometru) fil-Majjistral tal-Belt tal-Messiku.

Il-belt tinsab f'salib it-toroq ta' erba' *arroyos*: El Atascadero, Las Cachinches, La Cañadita u El Obraje. El Obraje fiha diga bl-istess isem. Diversi digi jinsabu fil-muniċipalità għall-kontroll tal-fluss tax-xmajjar u għall-ġestjoni tal-provvista tal-ilma. L-iżjed importanti minnhom hija d-Diga ta' Ignacio Allende.

### Klima

## Nies notevoli

* Sandra Cisneros (twieldet fl-1954), kittieba Amerikana.

## Ġemellaġġ
San Miguel de Allende hija ġemellata ma':

* Acquaviva delle Fonti, l-Italja;
* La Habra, California, l-Istati Uniti;
* Laredo, Texas, l-Istati Uniti;
* Redlands, California, l-Istati Uniti;
* Santa Fe, New Mexico, l-Istati Uniti;
* St. Augustine, Florida, l-Istati Uniti;
* Tyler, Texas, l-Istati Uniti;
* Ushuaia, l-Arġentina;
* West Palm Beach, Florida, l-Istati Uniti;
* Vail, Colorado, l-Istati Uniti.

## Referenzi