Chamaerops

Il-ġeneru ***Chamaerops*** jiġbor fih pjanti li jwarrdu mill-familja Arecaceae.  Dan il-ġeneru fih speċi waħda biss, ix-***Chamaerops humilis*** **L''.***,  li bil-Malti jisimha l-Ġummar Safrani u European Fan Palm jew Mediterranean Dwarf Palm bl-Ingliż.   Din il-palma hija waħda mill-aktar palm li jifilħu għall-kesħa u tintuża fit-tisbiħ tal-art fil-pajjiżi tat-tramuntana.  

== Tassonomija ==
Minbarra l-isem aċċettat tax-*Chamaerops humilis,* hemm bosta ismijiet sinonimi li tqegħdu taħt dan l-isem.  Il-Ġeneru *Chamaerops* huwa relatat mill-qrib mal-ġeneru *Trachycarpus*.  Il-ġeneru *Trachycarpus* huwa differenti mill-ġeneru *Chamerops* għax jikber b'zokk wieħed biss mingħar bgħula, z-zkuk tal-weraq m'għandhomx xewk bħal tax-*Chamaerops* u hemm differenzi żgħar fl-anatomija tal-fjuri.

=== Sottospeċi ===
Bħala sottospeċi tax-*Chamerops humilis*, hemm żewġ [[Varjetà (botanika)|varjetajiet]] aċċettati: 

* *Chamaerops humilis* var. *argentea* (Anon.) <small>André</small> – "Atlas mountains palm" mill-Majjistral tal-Afrika. B'weraq ta' lewn aħdar fil-blu.
* *Chamaerops humilis* var. *humilis* –  tinstab fl-Lbiċ tal-Ewropa. Għandha weraq aħdar.

Hemm ukoll bosta varjetajiet ornamentali fosthom: ix-*C. humilis* var. *humilis* 'Nana', ix-*C. humilis* 'Vulcano', u ix-*C. humilis* 'Stella'. Dawn huma differenti morfoloġikament mix-*Chamaerops humilis* li tikber fis-selvaġġ. Pereżempju, ix-*C. humilis* 'Vulcano' għandha forma kompatta, bla xewk u b'weraq fiddieni, li m'għandux kulur qawwi daqs tal-var. *argentea.* Fiilwaqt li l-weraq tal-'Vulcano' għandhom tendenza li jkunu eħxen u l-pjanta hija aktar kabbarija  mill-varjeta *humilis* u var. *argentea*.

== Deskrizzjoni ==

Ix-*Chamaerops humilis* hija palma li tikber f'forma ta [[Arbuxxell|arbuxell]], b'diversi zkuk jikbru minn bażi waħda li minnha joħorġu għeruq ħoxnin taħt l-art.  Hi tipproduċi weraq tawwali forma ta' mrewħa li jkun iebes u iniggeż bil-ponta, kif ukoll l-għonq tal-werqa li jkun inwaħħal maz-zokk prinċipali jkollu x-xewk fuq kull naħa.

Il-pjanta tikber bil-mod ħafna fejn eventwalment tilħaq tul ta' bejn 2–5 metru (10-20 pied),  b'diametru ta' 20–25 ċm (8-10 pulzieri). 

Il-weraq għandu forma ta' mrewħa li jkun maqsum f'10-20 fuljett għal kull werqa. Kull werqa jaf jkollha tul  ta' 1.5 m (5 piedi), bil-fuljetti  jkollhom tul ta' 50–80 ċm-il wieħed (20-30 fi). 

L-għonq tal-werqa huwa armat b'bosta xewk li jaqta', bħall-labra; dawn jipproteġu l-punt tat-tkabbir taz-zokk mir-ragħa tal-annimali.

L-inflorexxenza tiżviluppa fuq għenuq qosra 'l fuq nett taz-zokk taħt il-weraq prinċipali. Il-pjanti ġeneralment, jkollhom fjuri maskili u femminili fuq pjanti separati għalkemm instabu pjanti b'kemm fjuri maskili kif ukoll femminili.  In-numru ta' fjuri f'kull inflorexxenza huwa varjabbli ħafna kemm għal pjanti maskili, kif ukoll femminili, li jiddependi skont id-daqs tal-fjoritura. Il-fjuri femminili jkollhom tlett ovarji. [[Frott|Il-Frott]] mhux misjur huwa aħdar jgħajjat, li jsir lewn isfar matt u eventwalment kannella, hekk kif jimmatura matul il-ħarifa bejn Settembru-Diċembru. Iż-żerriegħa jkollha rimja f'forma ta' embrijun ċilindriku żgħir, li jkun mdawwar b'diversi saffi, minn ġewwa għal barra f'din l-ordni kif ġej:

* endosperma nutrittiva,
* endokarp wiesa' li huwa magħmul mill-injam,
* mesokarp imlaħħam u fibruż (il-polpa), u
* l-exokarp li huwa s-saff irqiq ta' barra; il-qoxra tal-frotta. 

== Distribuzzjoni ==
Ix*-Chamaerops humilis* hija waħda miż-żewġ speċi tal-palm li huma indiġeni għall[[Ewropa|-Ewropa]] kontinentali, bl-oħra hija *Phoenix theophrasti.* Tinstab prinċipalment fil-Lbiċ tal-Ewropa, fuq il-kosta tan-nofsinhar ta' [[Spanja]] u l-[[Portugall]],  fin-Nofsinhar u ċ-ċentru tal-Italja, partijiet tal-kosta Mediterranea ta` [[Franza]] u [[Monako]], fil-gżejjer ta' [[Malta]], [[Sqallija]], Sardinja, Korsika u l-Gżejjer Baleariċi.  Kif ukoll fl-Afrika ta ' fuq, fil[[Marokk|-Marokk]], fl-[[Alġerija]] u fit-[[Tuneżija]] .   Hija waħda mill-aktar palm li tikber fit-Tramuntana tal-Ewropa u b'mod naturali fid-dinja, bl-aktar palma li tikber b'mod naturali tinstab f'[[Genova]], l-Italja, f'44°N.  Għalkemm ma tikbirx b'mod naturali 'l bogħod mit-Tramuntana tal-Mediterran, *Chamaerops humilis* xorta titkabbar fl-ortikoltura fit-Tramuntana, saħansitra [[Ingilterra|sal-Ingilterra]]. Għalkemm bit-tisħin globali l-firxa tax-*Chamaerops humilis* se tiżdied l-aktar lejn it-tramuntana tal-Mediterran fil-futur.

Fil-Gżejjer Maltin, ix-*Chamaerops humilis* hija frekwenti f'ġonna pubbliċi storiċi, fosthom l-Argotti u fil-ġonna ta' San Anton. Din il-pjanta hija rari ħafna fis-selvaġġ minħabba li sal-bidu tas-seklu għoxrin ħafna individwi kienu nqalgħu sabiex jinżraw fil-ġonna. Fil-fatt, din l-ispeċi hija mnizzla fir-Red Data Book tal-Gżejjer Maltin bħala speċi mhedda fl-ambjent naturali tagħha u hija protetta bil-ligi. Għalkemm illum il-ġurnata din l-ispeċi ta' palma xi kultant tinstab f'postijiet adattati fejn l-abitat jkun ġie rresstawrat. 

== Kultivazzjoni ==
*Chamaerops humilis* hija pjanta wżata ħafna fit-tisbiħ tal-art  f'ħafna pajjiżi. Minħabba li hija tolleranti għan-nixfa ladarba tistabilixxi ruħha. Kif ukoll tiflaħ għall-kesħa sa , iżda tippreferi Sjuf sħan. 

Varjeta` tax- *Chamaerops humiilis* b'weraq ta' lewn blu, li hija indiġena għal elevazzjonijiet għoljin tal-Muntanji Atlas, reċentament ġiet introdotta fil-kummerċ u hija aktar reżistenti għall-kesħa mill-forma ħadra. 

== Ekoloġija ==


*Chamaerops humilis* għandha firxa wiesgħa f'art naturali fil-makkja u fix-xagħri ta' ħdejn il-baħar.  Hija tiflaħ għan-nirien billi terga' itella mill-għeruq ta' taħt l-art u miz-zkuk li jkunu inħarqu. Fatturi bħal dawn jagħmlu l-ispeċi ekoloġikament importanti fil-prevenzjoni tal-erożjoni u d-deżertifikazzjoni. Kif ukoll sabiex jipprovdu kenn u ikel għal ħafna speċi ta’ annimali. Fosthom il-badgers, il-volpi u l-fniek.

*Chamaerops humilis* twarrad fir-rebbiegħa, tipikament minn April sa Mejju. Din l-ispeċi tiddakkar kemm bir-riħ, kif ukoll permezz ta' insetti pollinaturi. Speċi waħda ta' bumunqar biss ta’ insett hija magħrufa li idakkarha, il- *Derelomus chamaeropsis ,* mill-familja Curculionidae.  Din hija forma ta' relazzjoni fejn koppja ta' din l-ispeċi issir pjanta tajba għaliha fejn  jsibu l-kenn, jbidu l-bajd u jieklu l-inflorexxenza sa tmiem it-twarrid

Fi żmien it-twarrid, kemm il-pjanti maskili kif ukoll femminili tax-*Chamaerops humilis* jattiraw il-pollinaturi tagħhom billi jipproduċu kimika partikolari li tattira l-insetti, iżda karatteristika mhux tas-soltu hija li r-rwejjaħ tagħhom jkunu ġejjin mill-weraq, u mhux mill-fjuri.  Lejn l-aħħar tat-twarrid, il-bumunqar jħalli l-pjanta u jfittex pjanta oħra tax-Chamaerops humilis.

L-iżvilupp tal-larva tal-bumunqar *Derelomus chamaeropsis* iseħħ fi ħdan l-għonq il-fjuri tal-pjanti maskili matul il-ħarifa u x-xitwa. Fil-bidu tal-perjodu ta' inflorexxenza li jmiss, bumunqar adulti joħorġu minn zkuk niexfa u fraġli tal-inflorexxenza maskili tas-sena ta' qabel. Dawk li jfaqqsu fil-pjanti femminili jmutu mingħajr ma jikkonkludu l-iżvilupp tagħhom. Dan minħabba li x-*C.humilis* hija adattata sabiex tipprevjeni din l-ispeċi tal-bumunqar milli jeqred l-inflorexxenza femminili li eventwalment tagħmel iż-żerriegħa. 

Studji sabu li l-bumunqar ibid l-bajd fi ħdan l-inflorexxenza femminili, iżda hekk kif iż-żrieragħ jibdew jiżviluppaw, il-bajd jew larva jieqfu milli jkomplu jiżviluppaw. Min-naħa l-oħra, l-inflorexxenza maskili jispiċċaw wara l-pollinazzjoni, għalhekk huwa vantaġġuż għall-bumunqar li jlestu ċ-ċiklu tal-ħajja tagħhom u kenn fil-fjuri maskili, u b'hekk jibqgħu disponibbli bħala dakkara meta joħorġu fl-istaġun ta' wara.

Meta l-polpa tal-frotta tax-Chamaerops *humilis* tkun misjura, din għandha bosta funzjonijiet importanti. 

* Meta tkun misjura, il-polpa għandha riħa qawwija ta' butir li mar  u b'hekk taġixxi bħala turija ta' ikel għal frugivori ta' bil-lejl, li ħafna minnhom huma mammiferi karnivori bħal l-badgers u l-volpijiet.
* Il-polpa tipprevvjeni it-tfellis taż-żerriegħa u tiżgura li ż-żerriegħa ma tfellisx sakemm tkun imxerrda.
* Il-polpa taġixxi wkoll bħala ostaklu kimiku jew fiżiku kontra l-predaturi taż-żerriegħa invertebrati, tipikament ħanfus, u b'mod partikolari l-bumunqar.

Minħabba l-karatteristiċi tal-polpa, il-palma kemm tibbenefika kif ukoll tbati konsegwenzi ħżiena meta l-karnivori jieklu l-frotta u b'hekk ineħħu l-polpa. Min-naħa l-oħra, ż-żrieragħ li jieklu l-karnivori, jfellsu aktar malajr minn żrieragħ li baqgħu fil-frotta. Għalkemm iż-żrieragħ li jittieklu jiġu meqruda aktar ta' spiss minn pesti invertebrati milli miż-żrieragħ li ma ittieklux.  Madankollu, minħabba l-mobilità tal-karnivori, is-servizz tat-tixrid tagħhom huwa importanti immens għax-Chamaerops humilis, speċjalment minħabba li l-biċċa l-kbira tal-poplazzjonijiet ta' din l-ispeċi ta' palma fil-Mediterran huma sparpaljati u iżolati,filwaqt li l-ambjent naturali tagħhom qed isir dejjem aktar żviluppat.

Il-fungus *Coniothyrium palmarum* li nstab assoċjat mat-tikek tal-weraq fuq il-Palma tat-Tamal (*Phoenix dactylifera)* fl-Indja u f'Ċipru, nstab ukoll fuq l-għenieqed ta' weraq mejtin tax-*Chaemerops humilis*  fl-Italja. 

== Użu tradizzjonali ==
Minbarra l-benefiċċji materjali li din il-pjanta toffri lill-bniedem, ix-*C.humilis* għandha valur emozzjonali bħala komponent tipiku tax-xagħri u l-makkja fl-ambjent naturali matul il-kosta tal-Mediterran. 

Il-weraq ta' pjanti maturi jintużaw sabiex isiru xkupi u għall-insiġ ta' twapet, basktijiet tal-ġarr, u oġġetti simili. Għal xogħol aħjar, il-weraq iż-żgħar li ma jkunux miftuħin jiġu trattati bil-kubrit biex jirtab u minnu jsir il-ħjut imsejħa fibra.

Il-qoxra tal-frotta, magħrufa fin-Nofsinhar ta’ Spanja bħala “higa”, tittiekel qabel mal-frotta timmatura u ssir iebsa wisq biex tittiekel. Minħabba t-togħma qarsa u l-kontenut għoli ta’ tannin li fiħ, il-frott ma jintużax biex jittiekel, iżda fil-mediċina tradizzjonali tintuża bħala astringenti. 

Fil-mediċina tradizzjonali fil-Marokk, il-frott jitgħaffeġ u jintuża biex issir duwa kontra mard tal-fwied u d-dijabete. 

== Konservazzjoni ==
L-iżvilupp u attivitajiet oħra tal-bniedem qed jeqirdu  l-abitat naturali b'rata mgħaġġla ta' din l-ispeċi, li qed jitqajjem tħassib dwar il-futur ta' din l-ispeċi ta' palma u l-ambjent tagħha. Għaldaqstant, hemm żieda fil-motivazzjoni sabiex jsiru regolamenti li jipproteġu kemm l-ambjent fejn din tinstab, kif ukoll l-ispeċi li jikbru f'assoċċjazzoni magħha.

Problema oħra rigward il-konservazzjoni ta' din l-ispeċi hija li fil-firxa naturali tagħha fit-Tramuntana, ix-*Chamaerops humilis* hija mhedda serjament minn speċi ta' [[kamla]] introdotta mill-Amerika t’Isfel bl-isem ta' *Paysandisia archon*. Din il-palma hija affettwata ukoll mill-introduzzjoni ta' speċi ta' palm ornamentali relatat minħabba l-introduzzjoni ta' predaturi taż-żerriegħa ma' dan il-palm ornamentali bħal *Coccotrypes dactyliperda* u *Dactylotrypes longicollis*  li jieklu iż-żerriegħa kemm tal-palm introdott kif ukoll tax-*Chamaerops humilis''. 

## Referenzi