Aglabidi

L-**Aglabidi** (bl-Għarbi: الأغالبة) kienu nisel mid-dinastija Għarbija tat-tribù ta' Banu Tamim, li ħakmet l-Ifriqiya u partijiet tan-Nofsinhar tal-Italja, Sqallija, u possibbilment Sardenja, nominalment f'isem il-Kaliff Abbasid, għal madwar seklu, sakemm ġew megħluba mill-Fatimidi.

## Storja

### Indipendenza u konsolidazzjoni
Fit-800, il-Kaliff Abbasid Harun al-Rashid ħatar lil Ibrahim I ibn al-Aglab, iben kmandant Għarbi Khurasanjan mit-tribù Banu Tamim, bħala l-emir ereditarju ta' Ifriqiya, bi tweġiba għall-anarkija li kienet qed taħkem f'dik il-provinċja wara l-waqgħa tal-Muħallabidi. Dak iż-żmien forsi kien hemm 100,000 Għarbi jgħixu fl-Ifriqiya, għalkemm il-Berberi (Imażigħeni) kienu għadhom bil-bosta fil-maġġoranza.

Ibrahim kellu jikkontrolla żona li kienet tinkludi dik li llum huwa l-Lvant tal-Alġerija, it-Tuneżija u t-Tripolitanja.  Għalkemm indipendenti f'kollox ħlief fl-isem, id-dinastija tiegħu qatt ma waqfet tirrikonoxxi s-setgħa Abbasida. L-Aglabidi ħallsu tariffa annwali lill-Kaliff Abbasid u s-suzeranità tagħhom kienet referenzjata fil-*khutba* fit-talb tal-Ġimgħa.

Wara li ġiet restawrata l-paċi fil-pajjiż, Ibrahim ibn al-Aglab stabbilixxa residenza f'kapitali ġdida, al-Abbasiyya, stabbilita barra Kairouan fit-800 li kienet inbniet bejn it-801 u t-810. Dan sar parzjalment biex jitbiegħed mill-oppożizzjoni tal-ġuristi u t-teologi Malikite, li kkundannaw il-ħajja lussuża tal-Aglabidi. Għandu jingħad li l-Aglabidi kienu mu'tażiliti fit-teoloġija, u Hanafi fil-fiqh-ġurisprudenza, u l-istess ġuristi u t-teologi jsemmu t-trattament mhux ugwali tal-Berberi Musulmani. Barra minn hekk, ġew stabbiliti difiżi tal-fruntieri fil-forma ta' ribati, inkluż fi bliet kostali bħal Sousse (Susa) u Monastir. L-Aglabidi bnew ukoll is-sitema ta' irrigazzjoni taż-żona u tejbu l-bini pubbliku u l-moskej ta' Ifriqija. L-iskjavi nkisbu permezz tal-kummerċ trans-Saħarjan, permezz tal-kummerċ fil-Mediterran, u minn razez fuq artijiet oħra bħal Sqallija u l-Italja.

L-armata Aglabida kienet komposta minn żewġ elementi ewlenin. L-ewwel kien il-*jund*, jew truppi Għarab imnisslin mit-tribujiet Għarab li kienu pparteċipaw fil-konkwisti bikrija tal-Musulmani tat-Tramuntana tal-Afrika. Il-komponent l-ieħor tal-armata ġie reklutat mill-iskjavi, maħluq parzjalment biex jikkontrobilanċja l-qawwa tal-*jund*. Ġie dokumentat li 5,000 skjav iswed Zanj kienu stazzjonati f'Abbasiya bħala parti mill-gwarniġjon tal-post. Taħt Ziyadat Allah I (li rrenja mit-817 sat-838) seħħet rewwixta tat-truppi Għarab (il-*jund*) fit-824, l-aħħar iżda l-aktar episodju serju ta' konfrontazzjoni bejniethom u l-emiri Aglabidi. Ir-ribelljoni kienet immexxija minn kmandant jismu Mansur ibn Nasr al-Tunbudhi, li kellu fortizza qrib Tuneż. Sa Settembru 824 ir-ribelli kienu okkupaw Tuneż u Kairouan, iżda l-Aglabidi rnexxielhom iwarrbuhom minn Kairouan xahar wara u qatlu lil Mansur. Kap ieħor, Amir ibn Nafi', ħa f'idejh it-tmexxija tar-ribelli u kkaġuna telfa severa lill-forzi ta' Ziyadat Allah. Eventwalment, l-emir seta' jikseb il-vantaġġ bl-għajnuna tal-Berberi Ibaditi tar-reġjun ta' Nafwaza u fl-aħħar għeleb ir-ribelljoni fit-827. 

Fit-838/839 (224 AH) il-provinċja fil-Lbiċ ta' Qastiliya (ir-reġjun ta' Djerid ), fil-biċċa l-kbira abitata minn Musulmani Ibadi, irribellaw. Dan wassal biex l-Aglabidi jerġgħu jaqbdu lil Tozeur, il-belt ewlenija tagħha, f'dik l-istess sena.

### Konkwista ta' Sqallija
Fit-827, ftit wara li Ziyadat Allah għeleb ir-ribelljoni, bdiet il-konkwista Aglabida ta' Sqallija. Asad ibn al-Furat, *qadi* minn Kairouan, inħatar kmandant tal-forzi Aglabidi. Il-pretensjoni għal din l-invażjoni kienet rewwixta interna fi Sqallija Biżantina mmexxija minn kmandant militari jismu Euphemios li talab appoġġ mill-Aglabidi.

Minkejja d-differenzi politiċi u r-rivalità bejn l-Aglabidi li servew taħt il-Kaliffat Abbasid u l-Emirat Umajjad ta' Cordoba, il-Musulmani ta' Andalus (fil-Peniżola Iberika) bagħtu wkoll flotta taħt Asba' ibn Wakil biex jgħinu fil-konkwista Aglabida ta' Sqallija. Ibn Kathir jikteb li forza konġunta ta' 300 vapur Umajjad u Aglabid kienu preżenti. Il-gwarniġjon Aglabid f'Mineo rnexxielu jidħol f'kuntatt mal-Umajjad minn Andalus, li immedjatament qablu mal-alleanza, bil-kundizzjoni li Asba' jiġi rikonoxxut bħala l-kmandant ġenerali, u flimkien ma' truppi ġodda minn Ifriqiya, mexew fuq Mineo. Teodotus irtira lejn Enna u l-assedju ta' Mineo spiċċa f'Lulju jew f'Awwissu 830.  L-armata mill-Ifriqiya u Andalusjana magħquda mbagħad ħarqet lil Mineo u assedjaw belt oħra, possibbilment Calloniana (illum Barrafranca). Iżda, ġara li faqqgħet pesta fil-kamp tagħhom li kkaġunat il-mewt ta' Asba' u ħafna oħrajn. Il-belt waqgħet aktar tard, fil-ħarifa, iżda n-numri tal-Għarab naqsu sal-punt li kienu mġiegħla jabbandunawha u jirtiraw lejn il-Punent. Teodotus ordna insegwiment u nqatlu ħafna mill-ġellieda, u minn hemm 'il quddiem, ħafna mill-Andalusjani telqu mill-gżira. Madankollu, Teodotus inqatel wkoll f'dan iż-żmien, possibbilment f'waħda minn dawn il-ġlidiet. 

Il-konkwista ta' Sqallija kompliet miexja bil-mod u b'pass irregolari, bejn wieħed u ieħor mill-Punent għal-Lvant permezz ta' kampanji multipli tul bosta snin. Palermo kienet maħkuma fit-831 u saret il-kapitali tal-ħakma Musulmana fuq il-gżira u l-bażi għal aktar konkwisti. Messina ġiet assedjata u maqbuda fit-842 jew fit-843, possibbilment bl-appoġġ ta' xi Naplitani, u saret bażi għal kampanji militari ulterjuri fl-artijiet Taljani.  Siracusa nqabdet fit-878. Il-konkwista tal-gżira ma tlestietx għalkollox qabel id-902, meta Taormina ġiet maħkuma. Anke wara dan, madankollu, xi rqajja' tar-reżistenza lokali Biżantina/Kristjana komplew sad-967, ħafna wara li d-dinastija Aglabida kienet intemmet.

### Peniżola Taljana
Waqt li l-konkwista ta' Sqallija kienet għadha għaddejja, l-Aglabidi bdew jagħmlu attakki fuq il-kontinent Taljan. L-invażjonijiet tagħhom ta' Calabria u Puglia, kif ukoll l-attakki tagħhom fuq gżejjer ċentrali oħra tal-Mediterran, probabbilment saru bħala estensjoni tal-konkwista tagħhom ta' Sqallija, bil-għan li jgħinu lil dawn tal-aħħar billi jattakkaw pożizzjonijiet Biżantini oħra fir-reġjun. L-ewwel spedizzjonijiet kbar lejn il-peniżola saru bejn it-835 u t-843. Amantea ttieħdet fit-839 jew fit-846 u ġiet okkupata sat-886, meta l-Biżantini reġgħu ħaduha. Taranto ttieħed fit-840 u baqgħet okkupata sat-880. Bari nqabdet mill-Musulmani fit-840 jew fit-847. Ruma ġiet attakkata minn forza Musulmana fit-846, għalkemm mhux ċert li l-attakkanti ġew minn territorju Aglabid.  Attakk ieħor fuq Ruma seħħ fit-849, li wassal għal battalja navali kbira qrib Ostia li matulha nqerdet flotta ta' vapuri Musulmani, li mmarkat waqfien tal-avvanz Musulman fil-peniżola. 

Ħafna mill-forzi Musulmani li ħadu parti fl-operazzjonijiet fuq il-peniżola jew okkupaw xi wħud mill-bliet tagħha jidhru li kellhom biss lealtà żgħira għad-dinastija Aglabida. Xi merċenarji Musulmani saħansitra daħlu fis-servizz ta' Napli jew ħakkiema lokali Lombardi f'diversi okkażjonijiet. L-ewwel okkupanti Musulmani ta' Bari, pereżempju, jidhru li servew bħala merċenarji ta' Radelchis I ta' Benevento. L-Emirat ta' Bari, li kien jeżisti mit-847 sat-871, kellu l-ħakkiema tiegħu stess, u r-relazzjonijiet tagħhom mal-Aglabidi mhumiex magħrufa b'mod ċar.

### Malta, Sardenja u Korsika
F'inħawi oħra fiċ-ċentru tal-Mediterran, l-Aglabidi rebħu l-gżira ta' Malta fit-870. Huma attakkaw ukoll lil Sardenja u lil Korsika. Xi referenzi moderni jgħidu li Sardenja ġiet taħt il-kontroll Aglabid madwar it-810 jew wara l-bidu tal-konkwista ta' Sqallija fit-827  L-istoriku Corrado Zedda jargumenta li l-gżira ta' Sardenja ospitat preżenza Musulmana matul il-perjodu Aglabid, possibbilment limitata tul il-kosti li koeżistiet mal-forza tal-gvern Biżantin lokali. L-istoriku Alex Metcalfe jargumenta li l-evidenza disponibbli għal kwalunkwe okkupazzjoni Musulmana jew kolonizzazzjoni tal-gżira matul dan il-perjodu hija limitata u inkonklużiva, u li l-attakki Musulmani kienu limitati. Skont Fabio Pinna, il-biċċa l-kbira tal-istoriċi u l-arkeologi ta' Sardenja li qed jistudjaw dan il-perjodu tal-istorja tal-gżira waslu għall-istess konklużjoni, u ċaħdu li seħħet konkwista u okkupazzjoni Musulmana ta' Sardenja, minħabba evidenza insuffiċjenti ta' sostenn mill-arkeoloġija u r-rekords storiċi lokali.

## Mexxejja Aglabidi

* Ibrahim I ibn al-Aghlab ibn Salim (800–812)
* Abdallah I ibn Ibrahim (812–817)
* Ziyadat Allah I ibn Ibrahim (817–838)
* al-Aghlab Abu Iqal ibn Ibrahim (838–841)
* Abu 'l-Abbas Muhammad I ibn al-Aghlab Abi Affan (841–856)
* Ahmad ibn Muhammad al-Aghlabi (856–863)
* Ziyadat Allah II ibn Abil-Abbas (863)
* Abu 'l-Gharaniq Muhammad II ibn Ahmad (863–875)
* Abu Ishaq Ibrahim II ibn Ahmad (875–902)
* Abu 'l-Abbas Abdallah II ibn Ibrahim (902–903)
* Abu Mudhar Ziyadat Allah III ibn Abdallah (903–909)

## Referenzi