Ta' Ħaġrat

It-tempji **Ta' Ħaġrat** (pronunzja bil-Malti: [taˈħad͡ʒrat]) fl-Imġarr, Malta huma rikonoxxuti bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO flimkien ma' tempji megalitiċi oħra ta' Malta u Għawdex. Dawn it-tempji huma fost l-eqdem siti reliġjużi fid-dinja. It-tempju ewlieni f'Ta' Ħaġrat imur lura għall-fażi ta' Ġgantija (3600–3200 Q.K.), filwaqt li t-tempju minuri jmur lura għall-fażi ta' Ħal Saflieni (3300–3000 Q.K.).

## Pożizzjoni
It-tempji f'Ta' Ħaġrat jinsabu fil-periferiji tal-Lvant tal-villaġġ tal-Imġarr, bejn wieħed u ieħor kilometru 'l bogħod mit-tempji ta' Skorba, u ġew skavati fl-1963. Il-karatteristiċi tal-faċċata tat-tempji f'Ta' Ħaġrat jixbħu lil dawk fil-kumpless ta' Skorba.

## Kumpless tat-tempji

L-iskavi wasslu għal depożiti ta' bċejjeċ tal-fuħħar li juru li fil-qedem kien hemm villaġġ minflok is-sit tat-tempji. Dawn il-bċejjeċ tal-fuħħar bikrin imorru lura għall-fażi tal-Imġarr (3800–3600 Q.K.).

It-tempji f'Ta' Ħaġrat inbnew miż-żonqor, l-iżjed blat antik u li ilu espost fil-Gżejjer Maltin. Il-kumpless fih żewġ tempji biswit xulxin. It-tempju minuri jmiss mat-tempju ewlieni fin-naħa tat-Tramuntana.

Iż-żewġ partijiet għandhom pjanta inqas regolari u huma iżgħar bħala daqs minn bosta mit-tempji Neolitiċi f'Malta. Għad-differenza ta' tempji megalitiċi oħra f'Malta, ma nstabux ħaġriet imżejna; madankollu nstabu għadd ta' artefatti. X'aktarx li l-iżjed sejba importanti hija mudell fuq skala ta' tempju, skolpit mill-ġebla tal-ġir.

Il-mudell huwa ta' tempju msaqqaf u juri l-istruttura tipika ta' tempju megalitiku f'Malta, b'faċċata trilitika tipika b'żewġ ħaġriet weqfin u oħra mimduda fuqhom, it-teknika tal-kostruzzjoni tal-ħitan li minn wesgħin jidjiequ, u s-saffi ta' fuq b'ħaġriet orizzontali.

### Tempju ewlieni
It-tempju tal-fażi ta' Ġgantija tipikament għandu għamla ta' trifolju, b'faċċata konkava li tagħti għal spazju fil-beraħ b'għamla ta' nofs ċirku. Il-faċċata fiha daħla monumentali fiċ-ċentru u bank fil-bażi tagħha. Żewġ tarġiet jagħtu għad-daħla prinċipali u għal kuritur b'ħaġriet megalitiċi weqfin tal-ġebla tal-ġir.

Il-kuritur jagħti għal spazju fil-beraħ tat-*torba* (materjal qisu siment), li minnu joforqu tliet kompartimenti semiċirkolari. Dawn kienu parzjalment magħluqa b'ħitan f'xi żmien fil-fażi ta' Ħal Saflieni; ġew irkuprati bċejjeċ tal-fuħħar mir-radam intern fi ħdan dawn il-ħitan. L-apsidi nbnew b'ħitan tal-ġebel li ma tantx kien maħdum wisq u l-art kienet tal-blat. Is-saffi ta' fuq li għadhom viżibbli mal-ħitan tal-apsidi jissuġġerixxu li t-tempju fl-imgħoddi kien imsaqqaf.

Mudell żgħir skolpit ta' tempju, imnaqqax mill-ġebla tal-ġir, ġie skopert hawnhekk fl-1923.

### Tempju minuri
It-tempju tal-fażi ta' Ħal Saflieni jinsab fit-Tramuntana tat-tempju ewlieni u huwa twil sitt metri u nofs. Wieħed jaċċessah mill-apsida tal-Lvant tat-tempju ewlieni. Intużaw ħaġriet iżgħar fil-kostruzzjoni ta' dan it-tempju u fih irregolaritajiet fid-disinn li jitqies li huwa wieħed arkajku jew provinċjali.

## Skavi
Is-sit ġie skavat bejn l-1923 u l-1926 minn Sir Temi Zammit, li dak iż-żmien kien id-Direttur tal-Mużewijiet. Is-sit reġa' ġie skavat minn John Davies Evans fl-1954, u l-arkeologu Brittaniku David H. Trump ħadem fuq id-datazzjoni bir-reqqa tal-kumpless matul l-iskavi tal-1961.

It-tempji f'Ta' Ħaġrat ġew inklużi fil-Lista tal-Antikitajiet tal-1925.

## Restawr
Partijiet mill-faċċata u d-daħla ġew rikostruwiti fl-1937.

## Sit ta' Wirt Dinji
Fl-1980, it-tempji ta' Ġgantija (f'Għawdex) ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji wieħed tal-UNESCO. Imbagħad, fl-1992, il-Kumitat tal-Wirt Dinji tal-UNESCO estenda dan is-sit billi inkluda ħames tempji megalitiċi oħra. Dawn huma t-tempji ta' Ħaġar Qim (il-Qrendi, Malta), tal-Imnajdra (il-Qrendi, Malta), Ta' Ħaġrat (l-Imġarr, Malta), ta' Skorba (iż-Żebbiegħ, Malta) u ta' Ħal Tarxien (Ħal Tarxien, Malta).

L-UNESCO ddeżinjat dawn is-sitt tempji megalitiċi ta' Malta u Għawdex bħala Sit ta' Wirt Dinji wieħed abbażi tal-**kriterju (iv)** tal-kriterji tal-għażla tal-UNESCO, jiġifieri “Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem”. It-Tempji Megalitiċi ta' Malta u Għawdex huma notevoli mhux biss minħabba li jispikkaw l-oriġinalità, il-kumplessità u l-proporzjonijiet enormi tagħhom, iżda anke minħabba l-ħila teknika konsiderevoli meħtieġa fil-kostruzzjoni tagħhom. Is-sitt tempji jiġu ġestiti minn Heritage Malta, filwaqt li s-sjieda tal-art tal-madwar tvarja minn sit għall-ieħor.

## Ara wkoll

* Tempji Megalitiċi ta' Malta u Għawdex
* Skorba
* Ġgantija
* Mnajdra
* Ħaġar Qim
* Tempji ta' Ħal Tarxien
* Ipoġew ta' Ħal Saflieni

## Referenzi