Metro ta' Lisbona

Il **-Metro ta' Lisbona** (en     huwa n-netwerk ewlieni tat-trasport pubbliku tal- kapitali tal-Portugall . Miftuħ fl-1959, għandu 4 linji, 58 stazzjon u 46,5   ta' binarji  . Il-Metro ta' Lisbona huwa kkaratterizzat mid-dekorazzjoni bir-reqqa tal-istazzjonijiet l-aktar reċenti tiegħu. Ġarr 161.8 miljun passiġġier fl-2023  .

## Storiku
Il-metro ta' Lisbona beda jopera fi29 décembre 1959 Imbagħad hija linja Y Żewġ fergħat li jibdew fit-tramuntana minn *Sete Rios* (illum *Jardim Zoológico* ) u *Entre Campos* jiltaqgħu *f'Rotunda* (illum *Marquês de Pombal* ) u jgħaddu minn taħt Avenida da Liberdade lejn it-terminus komuni *ta' Restauradores*, li jinsab fiċ-ċentru tal-belt. Sussegwentement, is-sezzjoni tan-nofsinhar hija estiża għal *Rossio* (1963), *Socorro* (illum *Martim Moniz* ) (1966), *Anjos* (1966) u finalment *Alvalade* (1972). Biex tagħmel dan, il-linja tagħmel dawra qawwija wara l-istazzjon ta *<nowiki/>' Restauradores* u tieħu direzzjoni lejn il-grigal, u titlaq miċ-ċentru tal-belt billi tgħaddi minn taħt Rua da Palma. Din ir-rotta hija marbuta mat-teknika tal-kostruzzjoni tat-trinek li tiffavorixxi rotta li ssegwi l-vjali wesgħin u tabbanduna l-belt il-qadima bit-toroq dojoq tagħha.

Minkejja r-riżorsi finanzjarji limitati ta’ dak iż-żmien, id-dehra estetika tal-istazzjonijiet ġiet ikkunsidrata bir-reqqa mill-bidu nett tal-kostruzzjoni tan-netwerk. Il-maniġer tal-proġett talab lill-perit Francisco Keil do Amaral, li kien għadu kif lesta l-kostruzzjoni tal-ewwel terminal fl-Ajruport ta’ Lisbona, biex jipproponi stazzjon prototip. Id-disinn li rriżulta ġie applikat mingħajr bidliet kbar sal-kostruzzjoni tal-istazzjon ta’ *Alvalade* fl-1972: id-dekorazzjoni kienet tikkonsisti parzjalment minn affreski miżbugħin bit-teknika tal-Azulejo, li kienet ġiet żviluppata mill-artista Maria Keil.

Minħabba l-gwerer kolonjali Portugiżi, problemi politiċi u politika iżolazzjonista, il-kostruzzjoni tan-netwerk tal-metro twaqqfet mill-1973 sal-1982.
Stampa:Metro_Lisboa_Dez_1959.png|ħolqa=Fichier:Metro_Lisboa_Dez_1959.png|1959
Stampa:Metro_Lisboa_Jan_1963.png|ħolqa=Fichier:Metro_Lisboa_Jan_1963.png| 1963
Stampa:Metro_Lisboa_Set_1966.PNG|ħolqa=Fichier:Metro_Lisboa_Set_1966.PNG| 1966
Stampa:Metro_Lisboa_Jun_1972.PNG|ħolqa=Fichier:Metro_Lisboa_Jun_1972.PNG| 1972


### Estensjoni u qsim ta' linja waħda
Wara l-waqgħa tad-dittatorjat ta' Salazar li qanqlet ir- Rivoluzzjoni tal-Qronfol tal-1974 u t-tmiem sussegwenti tal-gwerer kolonjali, l-ekonomija tal-Portugall bdiet tespandi. Id-dħul tal-Portugall fil- KEE fl-1986 ipprovda riżorsi finanzjarji sinifikanti biex tespandi n-netwerk.

Fl-1988 ġew inawgurati żewġ taqsimiet ġodda taħt l-art. L-ewwel minn *Sete Rios* għal *Colégio Militar/Luz* u t-tieni minn *Entre Campos* għal *Cidade Universitária* li sservi l-università. Id-dekorazzjoni tal-istazzjonijiet il-ġodda hija partikolarment attenta bil-parteċipazzjoni tal-artisti Silva Rolando Sá Nogueira, Júlio Pomar, Manuel Cargaleiro u Maria Helena Vieira.

Fl-1993, il-ġonta taż-żewġ fergħat tat-tramuntana fl-istazzjon il-ġdid ta' *Campo Grande* tat lin-netwerk il-forma ta' 6. Din il-ġonta ppermettiet, fl-1995, li tiġi mmodifikata l-istruttura tan-netwerk u li l-linja tinqasam f'żewġ linji indipendenti. :

* il -linja blu li tmur minn *Colégio Militar/Luz* sa *Campo Grande* via *Alameda* ;
* il- linja safra li tgħaqqad *Rotunda* (illum *Marquês de Pombal* ) ma' *Campo Grande* permezz ta *<nowiki/>' Saldanha* .

Żewġ estensjonijiet ġew inawgurati fl-1997 il-linja blu għal *Carnide* u *Pontinha*, u l-linja safra għall-istazzjon *ta' Rato* .
Stampa:Metro_Lisboa_Out_1988.PNG|ħolqa=Fichier:Metro_Lisboa_Out_1988.PNG|1988
Stampa:Metro_Lisboa_Abr_1993.PNG|ħolqa=Fichier:Metro_Lisboa_Abr_1993.PNG| 1993
Stampa:Metro_Lisboa_Jul_1995.PNG|ħolqa=Fichier:Metro_Lisboa_Jul_1995.PNG| 1995
Stampa:Metro_Lisboa_Out_1997.PNG|ħolqa=Fichier:Metro_Lisboa_Out_1997.PNG|Octobre 1997
Stampa:Metro_Lisboa_Dez_1997.PNG|ħolqa=Fichier:Metro_Lisboa_Dez_1997.PNG|Décembre 1997


### Il-ħolqien tal-linji ħodor u ħomor

Bħala parti mill -Expo '98, inbniet linja ġdida biex isservi l- Parque das Nações, il-post fejn saret l-esibizzjoni. Bi tħejjija għall-ftuħ tagħha, in-netwerk ġie ristrutturat kompletament. Il-fergħa tal-lvant tal- Linja Blu hija maqsuma mill-bqija tal-linja qabel ma tiġi estiża minn *Baixa-Chiado* sa *Cais do Sodré*, u b'hekk tifforma l- Linja l-Ħadra u ttemm il-forma ta' V tan-netwerk.

Il -Linja l-Ħamra nfetħet ix-xahar ta’ wara, u qabbdet *lil Alameda* mal-istazzjon il-ġdid *ta’ Oriente* . L-istazzjonijiet ta *’ Cabo Ruivo* u *Olivais* kellhom jinfetħu aktar tard dik is-sena.

Diversi stazzjonijiet ingħataw ukoll isem ġdid :

* *Sete Rios* isir *Jardim Zoológico*
* *Palhavã* isir *Praça de Espanha*
* *Rotunda* ssir *Marquês de Pombal*
* *Socorro* ssir *Martim Moniz*

Stampa:Metro_Lisboa_Mar_1998.PNG|ħolqa=Fichier:Metro_Lisboa_Mar_1998.PNG|Marzu 1998
Stampa:Metro_Lisboa_Abr_1998.png|ħolqa=Fichier:Metro_Lisboa_Abr_1998.png|April 1998
Stampa:Metro_Lisboa_Mai_1998.PNG|ħolqa=Fichier:Metro_Lisboa_Mai_1998.PNG|Mejju 1998
Stampa:Metro_Lisboa_Jul_1998.PNG|ħolqa=Fichier:Metro_Lisboa_Jul_1998.PNG|Lulju 1998
Stampa:Metro_Lisboa_Ago_1998.PNG|ħolqa=Fichier:Metro_Lisboa_Ago_1998.PNG|Awwissu 1998
Stampa:Metro_Lisboa_Nov_1998.PNG|ħolqa=Fichier:Metro_Lisboa_Nov_1998.PNG|Novembru 1998


### Żviluppi mill-2000 'l hawn
L-iżvilupp tan-netwerk kompla fis-snin 2000, billi ta prijorità lis-servizz permezz ta' linji tal-wiċċ lejn żoni residenzjali fit-tramuntana.

IL-2 novembre 2002, il -linja ħadra hija estiża sa *Telheiras* .

Fi2004, il- linja safra ġiet estiża sa *Odivelas* . Fl-istess sena, il- linja blu laħqet *Amadora Este* fit-tramuntana, qabel ma ġiet estiża sa *Santa Apolónia* . Din is-sezzjoni l-ġdida ġiet inawgurata fi19 décembre 2007, wara 11-il sena ta' xogħol u ħafna diffikultajiet.

IL-29 août 2009 Tiġi inawgurata s-sezzjoni tal- linja ħamra li tgħaqqad l-istazzjonijiet ta' *Alameda* u *São Sebastião*, u b'hekk tinħoloq konnessjoni bejn il-linji kollha tan-netwerk. Il-linja mbagħad tiġi estiża sal- ajruport b'sezzjoni ġdida ta 3,3   inawgurata nhar17 juillet 2012 Il-Linja l-Ħamra ġiet estiża mill-istazzjon *ta' Oriente* sa *Aeroporto* . Il-vjaġġ minn *Saldanha* issa jieħu biss 16-il minuta  .

IL-7 avril 2016 Il-linja blu ġiet estiża sal-istazzjon *ta’ Reboleira* wara 3 snin ta’ xogħol, interrott għal 4 snin minħabba l-kriżi ekonomika li sofra l-Portugall fil-bidu tas-snin 2010. L-istazzjon il-ġdid jgħaqqad il-metro u l-ferroviji fuq il-linja reġjonali ta’ Sintra.
Stampa:Metro_Lisboa_Nov_2002.PNG|ħolqa=Fichier:Metro_Lisboa_Nov_2002.PNG| 2002
Stampa:Metro_Lisboa_Mar_2004.PNG|ħolqa=Fichier:Metro_Lisboa_Mar_2004.PNG|Marzu 2004
Stampa:Metro_Lisboa_Mai_2004.PNG|ħolqa=Fichier:Metro_Lisboa_Mai_2004.PNG|Mejju 2004
Stampa:Metro_Lisboa_Dez_2007.png|ħolqa=Fichier:Metro_Lisboa_Dez_2007.png| 2007
Stampa:Metro_Lisboa_Ago_2009.png|ħolqa=Fichier:Metro_Lisboa_Ago_2009.png|Awwissu 2009
Stampa:Metro_Lisboa_Ago_2012.png|ħolqa=Fichier:Metro_Lisboa_Ago_2012.png|Lulju 2012
Stampa:Metro_Lisboa_Abr_2016.png|ħolqa=Fichier:Metro_Lisboa_Abr_2016.png|April 2016


## Netwerk
Il-Metro ta’ Lisbona għandu 58 stazzjon u 46,5   ta’ linji. Il-ferroviji joperaw mis-6:30 a.m. sal-1:00 a.m. fit-terminus tal-linji. Il-linji huma msemmijin uffiċjalment skont il-kuluri tagħhom. Fil-passat, kellhom ismijiet ikkuluriti li għadhom jidhru llum fil-logos u fuq il-pannelli tal-informazzjoni. Ħafna nies tal-post għadhom jużaw l-ismijiet antiki  .

## Proġetti ta' żvilupp

### Estensjonijiet tal-linja

#### L-għaqda tal-linji ħodor u sofor

IL-8 mai 2017, il-gvern Portugiż u l-kumpanija Metro de Lisboa ppreżentaw il- *Pjan ta' Żvilupp Operattiv tan-Netwerk tal-Metro ta' Lisbona*  . Dan jipprevedi t-tlestija tal-konnessjoni nieqsa bejn Rato u Cais do Sodré, permezz tal-kostruzzjoni ta' 1.9&nbsp;km ta' mini u l-istazzjonijiet intermedji Estrela u Santos . Din il-konnessjoni l-ġdida se tinvolvi r-riorganizzazzjoni tal-linji ħodor u sofor Il-linja ħadra se tieħu f'idejha s-sezzjoni bejn Campo Grande u Rato u ssir linja ċirkolari, filwaqt li l-linja safra se tieħu f'idejha s-sezzjoni żgħira li bħalissa hija ħadra bejn Campo Grande u Telheiras . L-ikkummissjonar ta' din il-modifika ewlenija huwa kkalkulat għall-2022, bi prezz stmat ta' 216-il miljun ewro, u jwassal għal żieda fl-attendenza tan-netwerk ta' 7.9 miljun passiġġier fis-sena fuq in-netwerk biss grazzi għaż-żewġ stazzjonijiet ġodda.

#### Estensjoni tal-linja ħamra
Hemm estensjoni oħra ppjanata. Din testendi l-linja ħamra b'4&nbsp;km u jippjana l-kostruzzjoni ta’ tliet stazzjonijiet ġodda, lil hinn minn São Sebastião Amoreiras, Campo de Ourique, Infante Santo u Alcântara . Din l-aħħar stazzjon se tkun fl-arja, 'il fuq mill-wied bl-istess isem. Din l-estensjoni hija ppjanata għall-2026  .

### Adattament tal-istazzjonijiet
Hemm ippjanati aktar modifiki żgħar għall-istazzjonijiet eżistenti : espansjoni tal-pjattaformi fl-istazzjon ta' Arroios, l-aħħar stazzjon fuq il-linja ħadra mingħajr pjattaformi ta' 105m, biex jippermettu l-użu ta' ferroviji b'6 vaguni ; modifiki żgħar f'Areeiro, Colégio Militar/Luz, Olivais u Baixa-Chiado ; kostruzzjoni ta' kuritur ta' 300 metru bejn Triq Dom João V u l-istazzjon Rato biex jgħaqqad il-viċinat ta' Amoreiras miegħu.

## Vetturi ferrovjarji
Il-ferroviji kollha tal-Metro ta’ Lisbona huma wesgħin madwar 2,70 mètres . Il-ferroviji, li għandhom sa 6 vaguni, jimxu fuq linji tal-kejl standard u huma mħaddma minn tielet linja ( 750 volts ). It-320 vagun fiċ-ċirkolazzjoni huma ta’ 6 tipi differenti, 2 minnhom diġà ġew irtirati mis-servizz, kollha manifatturati minn Sorefame b’muturi Siemens, ħlief għall-prototipi tal-mudell ML7.

Fl-2021, Siemens Mobility u Stadler irċevew kuntratt ta’ €114.5 miljun biex jarmaw il-metro b’sistema ta’ sinjalar Trainguard MT CBTC, fuq il-linji blu, sofor u ħodor tal-metro u se jaġġornaw is-sistemi attwali. Din it-teknoloġija **CBTC** abbord se tiġi integrata f’70 ferrovija tal-flotta eżistenti kif ukoll fl-14-il ferrovija ġdida ta’ Stadler, li għandhom disinn modulari, u b’hekk jissimplifikaw ix-xogħol ta’ manutenzjoni. Il-karozzerija tal-istainless steel tagħmel il-vetturi ferrovjarji kemm ħfief kif ukoll robusti. Tliet bibien doppji għal kull naħa u għal kull vagun jippermettu lill-passiġġieri jitilgħu u jinżlu malajr. Se jkunu mgħammra wkoll bis-sistema CBTC GoA2 [ A 1 ] bil-possibbiltà ta’ aġġornament għal CBTC GoA4, għat-tħaddim awtomatiku tal-ferrovija  .

## Referenzi