Nida

**Nida** (bil-Ġermaniż: *Nidden*, bil-Kursenieki: *Nīde*) huwa raħal tal-villeġġaturi fejn il-baħar fil-Litwanja, u huwa ċ-ċentru amministrattiv tal-muniċipalità ta' Neringa. Ir-raħal jinsab fejn l-Istmu Kuronjan bejn il-Laguna Kuronjana u l-Baħar Baltiku, u huwa l-iżjed punt fil-Punent tal-Litwanja u l-istati Baltiċi, qrib il-fruntiera mal-esklav tal-Oblast Russu ta' Kaliningrad. Attwalment ir-raħal fih madwar 2,385 resident.

## [[Storja]]
Bħala żona ta' insedjament tal-Kuronjani Baltiċi, il-post oriġinali msejjaħ *nida* (li tfisser "b'ħakma tajba" bil-lingwa Prussjana Antika) issemma għall-ewwel darba f'dokumenti tal-1385 maħruġa mill-Kavallieri Tewtoniċi, li amministraw l-artijiet fi ħdan l-Istat Monastiku tagħhom. L-insedjament oriġinali fit-triq tul l-Istmu Kuronjan minn Königsberg sa Memel kien jinsab madwar 5 kilometri (3.1 mili) fin-Nofsinhar tal-pożizzjoni tal-lum qrib il-*Hohe Düne* (id-Duna l-Għolja) fil-Kap ta' Grobštas (mill-Prussjan Antik: *grabis*, "għolja"). Wara l-Gwerra tat-Tlettax-il Sena (1454–1466), il-villaġġ tas-sajd sar parti mill-entità fewdali Pollakka mmexxija mill-Kavallieri Tewtoniċi sal-1525, u mill-Prussja Dukali.

Mill-1701, ir-raħal kien parti mir-Renju tal-Prussja. Fl-1709 kważi l-popolazzjoni kollha mietet minħabba epidemija tal-pesta bubonika. Ir-raħal, mhedded kontinwament miċ-ċaqliċ tar-ramel, ġie ttrasferit mid-duna li kienet qed toqrob għall-pożizzjoni tal-lum fis-snin 30 tas-seklu 18. Ir-raħal ġie inkorporat fil-Provinċja Prussjana tal-Lvant tal-Prussja fl-1773, u sar parti mill-Imperu Ġermaniż mal-unifikazzjoni Ġermaniża tal-1871. Fl-1874 inbena fanal fuq l-għolja ta' Urbas, li iktar 'il quddiem inqered fil-gwerra u mbagħad reġa' nbena fl-1945 u fl-1953. Fl-1878, ir-raħal kellu popolazzjoni ta' 655 ruħ, li l-iktar kien jaqilgħuha mis-sajd, u l-ħut kien jinbigħ b'mod prinċipali lil Klaipėda fil-qrib u rħula kostali oħra. Nida diġà kien l-ikbar raħal tal-Istmu Kuronjan. Fir-raħal kienu jsiru quddisiet kemm bil-Litwan u bil-Ġermaniż.

### Kolonja tal-Artisti
Mill-aħħar tas-seklu 19, il-pajsaġġ tad-duni sar popolari mal-pitturi tal-pajsaġġi u tal-annimali mill-iskola tal-arti *Kunstakademie Königsberg*. Il-berġa lokali ta' Herman Blode kienet il-qalba tal-kolonja tal-artisti tal-Espressjonisti (*Künstlerkolonie Nidden*). Lovis Corinth issoġġorna hemmhekk, l-istess bħal Max Pechstein, Alfred Lichtwark, Karl Schmidt-Rottluff u Alfred Partikel. Il-pitturi minn Königsberg bħal Julius Freymuth u Eduard Bischoff żaru l-inħawi, u l-istess għamlu l-poeti Ernst Wiechert u Carl Zuckmayer. Mistednin oħra kienu jinkludu lil Ernst Kirchner, Ernst Mollenhauer, Franz Domscheit u Hermann Wirth. Il-pitturi normalment kienu joqogħdu fil-berġa ta' Blode, u ħallew uħud mix-xogħlijiet tagħhom miegħu. Uħud bnew ukoll ir-residenzi tagħhom stess fil-qrib.

Wara l-Ewwel Gwerra Dinjija, Nidden flimkien man-nofs tat-Tramuntana tal-Istmu Kuronjan, saru parti mir-Reġjun ta' Klaipėda skont it-Trattat ta' Versailles tal-1919, iżda sussegwentement ġew inkorporati fil-Litwanja fl-1923. Ir-raħal imbagħad ingħata l-isem ta' Nida, iżda xorta waħda bħala insedjament fil-biċċa l-kbira Ġermaniż; il-fruntiera man-nofs l-ieħor Ġermaniż (Prussjan tal-Lvant) tal-istmu kien jinsab ftit kilometri lejn in-Nofsinhar.

Fl-1929 il-kittieb rebbieħ tal-Premju Nobel Thomas Mann żar lil Nida meta kien fi btala qrib Rauschen u ddeċidew li jibnu dar tas-sajf fuq għolja fuq il-laguna; ġiet imżebilħa miċ-ċittadini lokali u mlaqqma bħala l-*Għorfa taz-Ziju Tom*. Hu u familtu qattgħu s-sjuf tal-1930–1932 fid-dar, u l-partijiet tar-rumanz epiku *Joseph and His Brothers* inkitbu hemmhekk.

Mhedded min-Nażisti minħabba l-fehmiet politiċi tiegħu, Mann telaq mill-Ġermanja wara l-*Machtergreifung* ta' Hitler fl-1933 u eventwalment emigra lejn l-Istati Uniti. Wara li r-Reġjun ta' Klaipėda reġa' ġie anness mal-Ġermanja (li saret Nażista) fl-1939, id-dar tiegħu ġiet issekwestrata minn Hermann Göring u ġiet iddeżinjata bħala dar tar-rikreazzjoni għall-uffiċjali tal-*Luftwaffe*.

### Wara l-gwerra

Fl-1939, ir-raħal kellu 736 abitant. Bħall-Istmu Kuronjan kollu, Nida sar kważi diżabitat minħabba l-avvanzar tal-Armata l-Ħamra, l-Evakwazzjoni tal-Prussja tal-Lvant u t-tkeċċija eventwali tal-abitanti Ġermaniżi li baqgħu ħajjin. Wara tmiem it-Tieni Gwerra Dinjija, Nida reġa' sar parti mil-Litwanja li dak iż-żmien kienet okkupata mis-Sovjetiċi. Fil-perjodu bikri ta' wara l-gwerra, Nida kien raħal tas-sajd li ftit kienu jżuruh. Iktar 'il quddiem matul l-okkupazzjoni Sovjetika, flimkien ma' tliet irħula oħra tal-Muniċipalità ta' Neringa (Juodkrantė, Preila u Pervalka), Nida kien post għall-btajjel bi dħul ikkontrollat għall-uffiċjali u l-elit tal-partit Komunista.

Minn mindu l-Litwanja reġgħet kisbet l-indipendenza fl-1990, l-inħawi ta' madwar ir-raħal infetħet għal kulħadd u t-turiżmu tkattar. Madankollu, l-Istmu Kuronjan huwa park nazzjonali u Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO, u hemm diversi ristrezzjonijiet biex l-ekosistema tiegħu u l-arkitettura unika tal-irħula bħal Nida jiġu protetti.

Id-dar tas-sajf ta' Mann ma ġġarrfitx fil-gwerra u ġiet ippreservata bis-saħħa tal-inizjattiva tal-poeta Litwan Antanas Venclova. L-ewwel sit ta' mafkar ġie inawgurat diġà fl-1967. Matul l-okkupazzjoni Sovjetika, ospita librerija li kienet tkun miftuħa fis-sajf biss, b'kwartieri residenzjali tal-librar stazzjonat minn Klaipėda fis-sular ta' fuq u ż-żoni pubbliċi fis-sular t'isfel. Fl-1995/1996 id-dar ġiet irrestawrata skont id-disinn arkitettoniku oriġinali u reġgħet infetħet bħala ċentru kulturali ddedikat lill-kittieb, b'wirja ta' mafkar u b'festival annwali.

## Klima
Il-klima ta' Klaipėda titqies bħala waħda kontinentali umduża (*Dfb* skont il-klassifikazzjoni klimatika ta' Köppen), minħabba li r-raħal jinsab mal-kosta tal-Baħar Baltiku, li huwa inqas espost għal avvenimenti tat-temp estrem mill-klima iktar 'il ġewwa.

## Turiżmu

Ir-raħal huwa post pjuttost għali għall-btajjel, li jospita madwar 200,000 sa 300,000 turist kull sajf, l-iktar Litwani, Ġermaniżi, Latvjani u Russi. Huwa kkaratterizzat minn divertiment mhux storbjuż u enfasi ċara fuq il-familja. Madankollu, f'dawn l-aħħar snin sar post ta' interess deċenti għall-mużika electronica u l-arti moderna fina f'sit forestali ekklettiku.

Mill-2001, il-Festival tal-Jazz ta' Nida ġie organizzat kull sena. Stazzjon tar-radju lokali, Neringa FM, ixandar mużika f'ħin reali fuq l-FM u online. Hemm ukoll postijiet interessanti x'wieħed iżur fil-qrib, inkluż uħud mill-ogħla duni tar-ramel fl-Ewropa, arloġġ tax-xemx kbir (li ġie rrestawrat wara li ġarrab xi ħsarat minħabba riefnu Baltiku), id-Dar Etnografika tas-Sajjied, gallerija-mużew tal-ambra u knisja Protestanta Ġermaniża (*Evangelische*) Gotika tal-brikks (mibnija fl-1888). Hemm ukoll sit tal-kampeġġ.

Ir-raħal huwa magħruf għan-*Nidden Kurenwimpel* — li bil-Ġermaniż tfisser "pinnuri Kuronjani" — pinnuri mnaqqxa b'mod mirqum li huma partikolari għall-familji lokali residenti fl-Istmu Kuronjan. Il-pinnuri, li għadhom jispikkaw repliki tagħhom madwar Nida, fihom figuri ta' annimali u ta' bnedmin bħala pittogrammi li huma fdalijiet ta' tradizzjoni ta' kitba pagana. Fiċ-ċimiterju lokali, għad hemm eżempji ta' *krikštas* (pl. *krikštai*), markaturi funebri pagani minflok lapidi mal-oqbra.

Il-bajja ta' Nida tipparteċipa fil-Programm tal-Bandiera Blu. In-nudisti jużaw partijiet mill-bajja qrib Nida biex jgħumu għerwenin.

## Trasport
L-Ajruport ta' Nida jinsab fir-raħal, iżda ma għandu l-ebda rotta skedata u kapaċi jilqa' inġenji tal-ajru żgħar biss. Nida għandu wkoll port marittimu li jintuża għal-laneċ u għad-dgħajjes tas-sajd.

L-unika triq li tgħaddi għat-tul kollu tal-Istmu Kuronjan, li tikkollega Zelenogradsk u Smiltynė (fejn teżisti kollegament ta' lanċa lejn Klaipėda), tgħaddi mit-tarf ta' Nida. Kull siegħa, karozza tal-linja tgħaddi bejn il-vendi ta' Nida u ta' Smiltynė f'dik it-triq, u jeżistu wkoll karozzi tal-linja li jaqdu diversi bliet bħal Kaliningrad, Klaipėda, Kaunas u Vilnius.

## Nies notevoli minn Nida

* Reinhard Henkys (1928–2005), ġurnalist Ġermaniż;
* Tadas Sedekerskis (twieled fl-1998), plejer tal-basketball Litwan;
* Justė Zinkevičiūtė (twieled fl-1989), attur, kittieb u għalliem tal-istil tal-ħajja Litwan.

## Gallerija

File:Kurenwimpel_aus_Nidden_(2004).JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kurenwimpel_aus_Nidden_(2004).JPG|Curonian pennant
File:Nidos_žvejo_etnografinė_sodyba_(2).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Nidos_%C5%BEvejo_etnografin%C4%97_sodyba_(2).jpg|Fisherman's Ethnographic Homestead
File:Nidos_žvejo_etnografinė_sodyba,_Nida,_Neringa,_Litva_2.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Nidos_%C5%BEvejo_etnografin%C4%97_sodyba,_Nida,_Neringa,_Litva_2.jpg|Ethnographic house
File:Kurenhaus.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kurenhaus.jpg|Curonian house
File:Nidden_Evangelische_Kirche_01.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Nidden_Evangelische_Kirche_01.JPG|Lutheran Church (built in 1888)
File:Krikstas.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Krikstas.jpg|Krikštai (pagan burial markers) in the cemetery
File:Itališkas_vaizdelis_01.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Itali%C5%A1kas_vaizdelis_01.jpg|The "Italian view" in Skruzdinė
File:Nida_in_winter.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Nida_in_winter.jpg|Nida in winter
File:Rozhledna_Highlight_v_Nidě_(Nidos_apžvalgos_bokštas_„Highlight“),_Neringa,_Litva.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Rozhledna_Highlight_v_Nid%C4%9B_(Nidos_ap%C5%BEvalgos_bok%C5%A1tas_%E2%80%9EHighlight%E2%80%9C),_Neringa,_Litva.jpg|Observation tower
File:Parnidžio_pažintinis_takas,_Nida,_Neringa,_Litva_04.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Parnid%C5%BEio_pa%C5%BEintinis_takas,_Nida,_Neringa,_Litva_04.jpg|Parnidis Dune trek
File:Výhled_na_Litevsko-ruskou_hranici,_Parnidžio_kopa,_Litva_01.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:V%C3%BDhled_na_Litevsko-ruskou_hranici,_Parnid%C5%BEio_kopa,_Litva_01.jpg|Parnidis Dune
File:Pláž_Nida,_velké_vlny,_Nida,_Litva.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Pl%C3%A1%C5%BE_Nida,_velk%C3%A9_vlny,_Nida,_Litva.jpg|Nida beach


## Referenzi