Mdina (kwartier)

**Imdina** (mill-Għarbi: مَدِينَة, *madīnah*, "belt") hija distrett storiku f'numru ta' bliet tal-Afrika ta' Fuq, tal-Malta, u tal-fdalijiet storika mill-Andalus fi Spanja, li ħafna drabi tikkorrispondi għal belt qadima b'ħitan. It-terminu ġej mill-kelma Għarbija li tfisser "belt". L-imdina tfisser il-belt il-qadima wkoll li kienet teżisti qabel ma nbnew distretti moderni madwarha.

Dan it-terminu jintuża speċjalment f'ħafna pajjiżi Għarab u pajjiżi Afrikani. L-imdina hi distinta mill-iskambji kummerċjali tagħha maż-żoni rurali li jdawruha u jipprovduha bil-bżonnijiet tagħha. Minkejja l-ħitan u l-gradi li jipproteġuha mill-invażuri, żona kbira tal-imdina hi okkupata minn swieq.

Dawn il-bliet il-qodma saru magħrufa għar-rabtiet soċjali u ekonomiċi tagħhom mal-viċinat moderni li kienu jdawruhom. Illum, tgħin biex tippreserva l-wirt, l-arti, u l-industriji tradizzjonali, saret destinazzjonijiet turistiċi importanti.

## Sfond storiku

Qabel iż-żieda u l-intrużjoni tal-ħakma kolonjali Ewropea fl-Afrika ta' Fuq, ir-reġjun kien dar għal ħafna bliet kbar li kienu ilhom ċentri ta' kultura, kummerċ, u poter politiku matul bosta sekli.

Fl-Alġerija, il-konkwista Franċiża li bdiet fl-1830 u ġabet lill-pajjiż taħt kontroll kolonjali rriżultat f'qerda sinifikanti tan-nisġa urbana tal-ibliet storiċi tagħha. Il-ħakma kolonjali wasslet ukoll għaż-żarmar ta' ħafna istituzzjonijiet urbani tradizzjonali, it-tfixkil tal-kultura lokali, u anke ċertu livell ta' depopolazzjoni maż-żmien. Inqas bliet ippreservaw it-tessut urban prekolonjali tagħhom fl-Alġerija meta mqabbla mal-pajjiżi ġirien, iżda fdalijiet sinifikanti ġew ippreservati fi bliet storiċi bħal Alġiers, Tlemcen, Nedroma, u Constantine, kif ukoll f'ħafna bliet tas-Saħara. F'Alġiers, il-biċċa l-kbira tal-belt storika t'isfel ġiet imwaqqgħa u mmodifikata tul il-linji Ewropej wara l-konkwista Franċiża. L-unika parti tal-belt il-qadima li baqgħet relattivament mhux mittiefsa kienet il-belt ta’ fuq, li kienet fiha ċ-ċittadella (il-*qasba*) u r-residenza preċedenti tal-ħakkiema, u b’hekk saret magħrufa bħala l-“Kasbah” tal-Alġier.  

Id-destin tal-bliet tradizzjonali b’ħitan fit-Tuneżija u l-Marokk, li wkoll daħlu taħt il-ħakma kolonjali Franċiża matul il-mitt sena ta’ wara, kien pjuttost differenti. Il-konkwista Franċiża fit-Tuneżija ġrajt fl-1881 u rriżultat fit-twaqqif ta' "Protettorat" Franċiż, filwaqt li nominalment żamm il-monarkija Tuneżina eżistenti. Il-Franċiżi ġeneralment bnew bliet ippjanati ġodda (il-*Villes Nouvelles*) barra l-ibliet storiċi stabbiliti fit-Tuneżija. Dawn l-ibliet ippjanati l-ġodda kienu kważi esklussivament abitati minn kolonisti Ewropej filwaqt li l-popolazzjoni indiġena kienet tirrisjedi b’mod predominanti fid-distretti l-qodma, li rriżulta f’ċertu livell ta’ segregazzjoni razzjali matul il-perjodu kolonjali. Xi politiki ta' assimilazzjoni Franċiżi, kif deher fl-Alġerija, ġew implimentati wkoll fit-Tuneżija. Fit-Tuneż, il-belt il-qadima ġiet ippreservata iżda kienet fiżikament marbuta mal-belt Ewropea, li tagħmilha aktar faċli għall-pulizija, filwaqt li s-sistemi ekonomiċi u amministrattivi tradizzjonali tagħha kienu emarġinati, u b'hekk tiddependi mid-distretti Ewropej. L-aktar bliet storiċi jew *imdejjen* (forma plural miksura għall-*imdina*, mill-Għarbi: مَدَائِن, *madā'in*, "bliet") ippreservati importanti llum jinkludu dawk ta' Tuneż, Qajrwan (Kairouan), Mahdija (Mahdia), Sfax, u Sousse. 

Fil-Marokk, it-Trattat ta’ Fes stabbilixxa Protettorat Franċiż ieħor fuq dak il-pajjiż fl-1912. L-ewwel ġenerali residenti Franċiż fil-Marokk, Hubert Lyautey, ħatar lil Henri Prost biex jissorvelja l-iżvilupp urban tal-bliet taħt il-kontroll tiegħu. Politika kolonjali importanti b'konsegwenzi fit-tul kienet id-deċiżjoni li fil-biċċa l-kbira jitneħħew l-iżvilupp tal-bliet storiċi eżistenti u li jiġu ppreservati apposta bħala siti ta' wirt storiku, l-"imdejjen". L-amministrazzjoni Franċiża reġgħet bniet bliet ippjanati ġodda barra l-ibliet il-qadim tal-ħitan, fejn koloni Ewropej kienu jgħixu fil-biċċa l-kbira b'kumditajiet moderni ta' stil tal-Punent. Din kienet parti minn "politika ta' assoċjazzjoni" akbar adottata minn Lyautey li ffavoriet diversi forom ta' ħakma kolonjali indiretta billi ppreservaw l-istituzzjonijiet u l-elite lokali, b'kuntrast ma' politiki kolonjali Franċiżi oħra li jiffavorixxu l-assimilazzjoni. Ix-xewqa li jiġu ppreservati l-bliet storiċi kienet konsistenti wkoll ma’ waħda mix-xejriet fl-ideat Ewropej dwar l-ippjanar urban dak iż-żmien li argumentat għall-preservazzjoni tal-bliet storiċi fl-Ewropa – ideat li Lyautey stess kien iffavorixxa. L-istudjuża Janet Abu-Lughod sostniet li l-politiki u r-regolamenti urbani Franċiżi ħolqu tip ta’ "apartheid" urban bejn iż-żoni urbani indiġeni Marokkini – li kienu sfurzati jibqgħu staġnati f’termini ta’ żvilupp urban – u l-ibliet il-ġodda ppjanati li kienu prinċipalment abitati minn Ewropej u espandew biex jokkupaw artijiet rurali barra l-belt li qabel kienu jintużaw mill-Marokkini. Din is-separazzjoni ġiet parzjalment imrattab minn Marokkini għonja li bdew jimxu fil-*Villes Nouvelles* matul il-perjodu kolonjali.

## Lista tal-imdejjen

### Alġerija

* Kasbah tal-Alġier, mdina imsemmija wara fortizza tagħha.
* Kasbah tad-Dellys

### Eġittu

* Alexandria
* Qahira l-Islamija (Belt Storika tal-Kajr)
* Qahira l-Qubtija (Kajr il-Koptu)

### Jemen

* Xibam, Wied Ħadramewt

### Għarbija Sawdija

* Makka l-Mukarrama (Mekka)
* Madina l-Munawwara (Medina)
* Ġedda
* Il-Għula (*[[Al-Ula]]*)

### Libja

* Derna
* Ghadames
* Gharyan
* Hun
* Murzuk
* Tripli
* Waddan
* Tazirbu
* Benghazi

### Malta

* L-Imdina

### Marokk

* Asilah
* Dar il-Bajda (Casablanca)
* Chefchaouen
* Essaouira
* Fes il-Bali, l-ewwel imdina tal-Fes (meqjusa bħala waħda mill-akbar żoni urbani mingħajr karozzi fid-dinja)
* Fes Ġdid, it-tieni mdina tal-Fes
* Marrakexx
* Meknes
* Rabat
* Salé
* Tanġer
* Taroudant
* Taza
* Tetouan

### Spanja

* Imdinet iż-Żahra/Imdina ż-Żahra(Medina Azahara)

### Tuneżija

* Ħammama (Hammamet)
* Qajrwan (Kairouan)
* Monastir
* Sfax
* Sousse
* Tozeur
* Tuneż

## Referenzi