Naryn-Kala

**Naryn-Kala** (bir-Russu: Нарын-кала) hija ċittadella tal-qedem ta' qabel żmien l-Għarab, li tagħmel parti mill-fortizza ta' Derbent, u li hija kkollegata mal-Baħar Kaspju permezz ta' swar doppji maħsuba biex jimblukkaw l-hekk imsejħa bibien tal-Kaspju li jagħtu għall-istat Persjan. Iċ-Ċittadella, il-Belt Antika u l-Binjiet tal-Fortizza ta' Derbent tniżżlu fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2003.

## [[Etimoloġija]]
Waħda mit-traduzzjonijiet ta' isem "Naryn-Kala" mill-Persjan Nofsani għar-Russu hi "Fortizza Xemxija". Skont sorsi oħra, l-isem "Naryn" ingħata f'ġieħ bint ix-Shah Persjan, u jfisser "ħelwa", "sabiħa".

## Deskrizzjoni
Naryn-Kala tinsab fil-quċċata tal-għolja li hija l-iktar qrib il-Baħar Kaspju. Il-mogħdija tul il-kosta ġiet imblukkata minn żewġ swar paralleli tal-fortizza (is-swar ta' Derbent), li jingħaqdu maċ-ċittadella fil-Punent, u li jibqgħu sejrin sal-baħar fin-naħa tal-Lvant, u b'hekk il-fortizza ma setgħetx tiġi attakkata meta l-ilma kien ikun baxx, u fl-istess ħin il-ħitan jiffurmaw port għall-kenn tal-bastimenti. Bejn is-swar spazjati 350–450 metru lil hinn mill-belt Medjevali ta' Derbent. Lejn il-Punent taċ-ċittadella, il-ħajt tal-muntanja (Dagh-Bary) kien estiż għal 40 kilometru, bil-ħsieb li jevita li l-fortizza tiġi attakkata tul il-widien u l-mogħdijiet muntanjużi. Minkejja l-età tagħha, il-fortizza kellha rwol difensiv importanti għal sekli sħaħ. Is-sidien il-ġodda reġgħu bnewha u rinnovawha, u għalhekk illum il-ġurnata wieħed jista' jittraċċa l-istorja kollha ta' Derbent mill-kostruzzjoni tagħha.

Iċ-ċittadella b'għamla irregolari tkopri erja ta' 4.5 ettari, b'wisgħa ta' 180 metru u b'tul ta' 255 metru; is-swar huma ffortifikati b'torrijiet żgħar (b'distanza ta' 20–30 metru minn xulxin) u b'turretta bil-kanuni fil-Lbiċ. Ix-xaqlibiet weqfin tal-muntanja jipprovdu protezzjoni addizzjonali minn tliet naħat.

Fi ħdan iċ-ċittadella hemm banjijiet, sistema tal-provvista tal-ilma tal-fortizza magħmula bil-pajpijiet taċ-ċeramika, il-fdalijiet tal-palazz tax-Shah, portal kbir tad-daħla u parti mis-swar. Hemm diversi opinjonijiet dwar l-eżistenza ta' knisja Kristjana bikrija tas-sekli 4 u 5, l-eqdem fir-Russja. Il-kamra bil-koppla f'għamla ta' salib titqies minn xi esperti li kienet repożitorju; oħrajn jinnotaw in-nuqqas ta' passaġġ tal-ilma fil-qiegħ u l-art tal-istruttura, minflok nofsu taħt l-art jew taħt l-art, u jqisu l-forma tal-inkonvenjent għall-kostruzzjoni ta' ġibjun, li ġeneralment kienet rettangolari jew kwadra f'Derbent, u jinnotaw ukoll l-orjentazzjoni tal-istruttura lejn il-punti kardinali. Kull swar għandu tliet daħliet u l-eqdem waħda minnhom hija l-Orta Cana (id-Daħla tan-Nofs).

Permezz tas-swar b'saħħithom bi ħxuna ta' 3.5-2.5 metri (11.48-8.2 piedi) u b'għoli ta' 20–25 metri (65.62-82.02 pied) f'xi postijiet, il-fortizza kienet kapaċi tirreżisti għal assedju qawwi u fit-tul.

## [[Storja]]
Derbent tinsab fl-iżjed post strateġikament vulnerabbli tal-Mogħdija Muntanjuża tal-Kaspju, fejn il-Muntanji l-Kbar tal-Kawkasu huma l-eqreb tal-baħar, u tħalli biss medda dejqa unika ta' 3 kilometri ta' pjanura. Il-Fortizza ta' Derbent hija parti minn sistema difensiva kbira li pproteġiet il-popli tat-Transkawkasu u tal-Punent tal-Asja mill-invażjonijiet tan-nomadi mit-Tramuntana. Is-sistema kienet tinkludi s-swar, iċ-ċittadella, il-fortifikazzjonijiet u l-ħajt mal-muntanja ta' Dagh-Bary.

Mill-Punent, is-swar ta' Derbent jingħaqdu maċ-ċittadella ta' Naryn-Kala, li nbniet wara s-seklu 10, u qabel kien jinxtegħel nar biex jissinjala li kien qed joqrob xi għadu.

Il-fortizza kif inhi llum inbniet fis-seklu 6 tul il-fondoq ta' Dzhalgan skont l-ordni tal-mexxej Persjan Khosrov I Anushirvan (531-579) tad-dinastija tas-Sassanidi.

Mis-735, Derbent u Naryn-Kala saru ċentru militari-amministrattiv tal-Kaliffat Għarbi f'Dagestan, kif ukoll l-ikbar port kummerċjali u ċ-ċentru tat-tifrix tal-Iżlam fl-inħawi.

Bħala riżultat tal-kampanja militari tal-Kaspju, il-belt ta' Derbent saret parti mill-Imperu Russu. Mill-moħba, li issa hija attrazzjoni lokali, l-Imperatur Pietru l-Kbir mar lejn il-palazz tal-Khan, u l-mexxejja ta' Derbent tawh l-imfietaħ tal-belt fuq gabarre tal-belt miksi b'tessut Persjan (li huwa maħżun fil-Kunstkamera ta' San Pietruburgu).

F'xi sorsi, il-fortizza ta' Derbent kienet imsejħa l-"ħajt ta' Alessandru Manju" minħabba t-twemmin fil-leġġenda li kienet inbniet mill-konkwistatur. Iżda Alessandru Manju qatt ma mar fejn id-daħliet ta' Derbent.

Matul l-ispedizzjoni Persjana tal-1796, il-fortizza reġgħet ittieħdet mit-truppi Russi taħt it-mexxija tal-Ġeneral Kap Valerian Zubov, li stabbilixxa l-kwartieri ġenerali fiċ-ċittadella.

L-iskavi arkeoloġiċi għadhom għaddejjin fit-territorju tan-Naryn-Kala. Illum il-ġurnata s-sit huwa attrazzjoni importanti tal-belt ta' Derbent u Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.

## Sit ta' Wirt Dinji
Iċ-Ċittadella, il-Belt Antika u l-Binjiet tal-Fortizza ta' Derbent ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2003.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (iii)** "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-**kriterju (iv)** "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".

## Gallerija

File:Стена_цитадели_Нарын-Кала._Дербент.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%A1%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%B0_%D1%86%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD-%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0._%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D1%82.jpg|Is-Swar.
File:Крепость_Нарын-Кала._Дербент.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%9A%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD-%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0._%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D1%82.jpg|Iċ-Ċittadella.
File:Экскурсия_в_Дагестан_(10).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%AD%D0%BA%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%8F_%D0%B2_%D0%94%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_(10).jpg|Fi ħdan iċ-ċittadella.


## Iktar qari

* Bestuzhev-Marlinsky A. A. Letters from Dagestan. Monograph. — M.: Direct-Media, 2011.
* Vagabov M. M., Tyurin R. F. Experience in the use of objects of historical and cultural heritage of the state historical and architectural art museum-reserve "Naryn-Kala" in the educational process // Humanitarian information portal "Knowledge. Understanding. Skill". - 2016. - No. 1.
* Kudryavtsev A. A. Ancient Derbent. Monograph. — M.: Nauka, 1982.
* Kudryavtsev A. A. The great city in the Caspian. Derbent in the era of feudalism. Monograph. - Makhachkala: Dagknigoizdat, 1982.
* Kudryavtsev A. A. Derbent is 5000 years old. Monograph. 1989.
* Kudryavtsev A. A. Feudal Derbent. Monograph. 1993.

## Referenzi