Tpittir fuq il-Blat tal-Baċir Mediterran Iberiku

It-**Tpittir fuq il-Blat tal-Baċir Mediterran Iberiku**, magħruf ukoll bħala **Arti Preistorika tal-Lvant ta' Spanja**, huwa sensiela ta' iktar minn 700 sit ta' tpittir preistoriku fuq il-blat li fl-1998 tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. Is-siti jinsabu kollha mxerrdin fil-Lvant ta' Spanja u fihom tpittir fuq il-blat li jmur lura għall-perjodu Paleolitiku Superjuri jew (x'aktarx) għall-perjodu Mesolitiku ta' Żmien il-Ħaġar. L-arti tikkonsisti minn figuri mpittra żgħar ta' bnedmin u ta' annimali, li huma l-iżjed avvanzati u mifruxa li nstabu minn dan il-perjodu, ċertamenti fl-Ewropa, u x'aktarx fid-dinja kollha, minn tal-inqas ix-xogħlijiet bikrin. Din is-sensiela ta' siti hija notevoli għall-għadd ta' postijiet inklużi, l-ikbar konċentrazzjoni ta' arti ta' dan it-tip fl-Ewropa. L-isem jirreferi għall-Baċir Mediterran; madankollu, filwaqt li xi siti jinsabu qrib il-baħar, ħafna minnhom jinsabu 'l ġewwa f'Aragona u f'Kastilja-La Mancha).

## Perjodu storiku

Kien hemm bosta dibattiti dwar id-datazzjoni tat-tpittir fuq il-blat tal-Lvant ta' Spanja, u jekk sarux fil-Mesolitiku, fl-aħħar tal-Paleolitiku jew fin-Neolitiku; huwa ċar li jirrappreżentaw stil differenti ħafna mill-arti ferm iktar famuża tal-perjodu Paleolitiku Superjuri fl-għerien fuq iż-żewġ naħat tal-Pirinej, iżda minkejja dan jaf juru kontinwità magħha. Skont l-UNESCO, l-eqdem arti f'dan is-Sit ta' Wirt Dinji tmur lura għat-8,000 Q.K., u l-iżjed arti reċenti tmur lura għall-ħabta tat-3500 Q.K. Għalhekk, it-tpittir sar f'perjodu ta' bidla kulturali. Jirrifletti l-ħajja tan-nies tal-qedem li kienu jużaw primarjament sistemi ekonomiċi ta' komunitajiet ta' kaċċaturi, "li gradwalment inkorporaw elementi Neolitiċi fil-kultura tagħhom". Tpittir li sar iktar 'il quddiem juri rġiel fuq iż-żwiemel, u xi bhejjem tal-ifrat li jaf kienu ġew iddomestikati. Il-kronoloġija tal-arti fuq il-blat tal-Lvant ta' Spanja titrikkeb ma' dik tal-arti skematika Iberika, u f'xi siti jistgħu jinstabu eżempji taż-żewġ tipi ta' arti. Bl-istess mod, xi siti baqgħu jattiraw il-viżitaturi f'perjodi iktar 'il quddiem, kif jidher mill-kitbiet imnaqqxa bil-lingwa Iberika u bil-Latin, pereżempju fl-Għerien ta' El Cogul; dawn jaf kienu ġew assoċjati mat-tpittir mill-ġdid tal-figuri.

It-tpitter donnu kien sar wara li influss tal-popolazzjoni mit-Tramuntana tal-Afrika li tħalltet mal-popolazzjonijiet mill-perjodi iktar bikrin fl-Iberja.

## Skoperta
It-Tpittir fuq il-Blat tal-Baċir Mediterran Iberiku ġie skopert għall-ewwel darba f'Teruel fl-1903. Il-preistoriku Spanjol Juan Cabre kien l-ewwel wieħed li studja din l-arti, u ddefiniha bħala arti Paleolitika reġjonali. Il-valutazzjoni tiegħu bħala arti Paleolitika ġiet sfidata għal diversi raġunijiet, inkluż il-fatt li l-ebda fawna glaċjali ma ġiet impittra. Antonio Beltrán Martínez u oħrajn isostnu li din l-arti tmur lura għall-Epipaleolitiku jew għall-Mesolitiku, u s-sostnu li l-qofol kien intlaħaq fin-Neolitiku. Ripio, li kien jaqbel li t-tpittir kien sar wara l-Paleolitiku, fassal skema kronoloġika ġdida fis-snin 60 tas-seklu 20, u qasam l-arti f'erba' stadji: naturalistika, stilizzata statika, stilizzata dinamika, u fażi finali ta' tranżizzjoni għal skematika.

## Karatteristiċi

It-tpittir fuq il-blat sar fuq żona wiesgħa u f'perjodu ta' diversi eluf ta' snin; huwa ġeneralment aċċettat li juri żvilupp stilistiku u tematiku li jirrifletti evoluzzjoni twila, mill-inqas xi varjetà lokali, u bidliet fl-istil ta' ħajja, għalkemm il-qbil fuq id-dettalji ta' dan l-iżvilupp huwa proċess kontinwu.

Milli jidher l-artisti użaw ir-rix, f'teknika ta' tpittir relattivament kumplessa, meta mqabbla mal-arti tal-Paleolitiku Superjuri, u pproduċew figuri relattivament sempliċi. Spiss il-kontorn tal-figuri sar wara ma tpitter il-ġisem tagħhom. Xi figuri ġew imnaqqxa fuq fuq iktar milli ġew impittra. Il-figuri huma relattivament żgħar, bejn għoli ta' madwar tmien pulzieri u pulzier (bejn madwar 20.3 ċentimetru u 2.5 ċentimetri), u b'kulur wieħed jew tnejn. Iż-żebgħa ġeneralment kienet irqiqa ħafna, u ntużaw ħamrija minerali (spiss ħamranija) jew faħam, u t-tpittir ġie ppreservat permezz ta' saff trasparenti rqiq ħafna ta' ġir li fforma fuqhom wara li qattar mal-blat. Xi figuri għandhom iktar minn passata waħda ta' żebgħa, li wassal biex uħud isostnu li ġew impittra mill-ġdid wara perjodi twal, għalkemm dan milli jidher mhuwiex aċċettat b'mod universali.

Il-figura umana, li hija rari fl-arti Paleolitika, għandha importanza kbira fl-Arti fuq il-Blat tal-Lvant ta' Spanja. Spiss il-figura umana hija t-tema prinċipali, u meta tidher fl-istess xena mal-annimali, il-figura umana tidher tiġri lejhom. It-tpittir magħruf bħala ż-Żeffiena ta' Cogul huwa eżempju tajjeb ta' tpittir taċ-ċaqliq. L-iżjed xeni komuni ferm huma tal-kaċċa, u hemm xeni ta' battalji u taż-żfin, u possibbilment kompiti agrikoli u l-ġestjoni tal-annimali ddomestikati. F'xi xeni jintwera l-ġbir tal-għasel, u l-iktar waħda famuża minnhom hija dik fil-Cuevas de la Araña. Il-bnedmin huma għerwenin minn qaddhom 'il fuq, iżda n-nisa għandhom dbielet, filwaqt li l-irġiel għandhom dbielet, getti jew qishom qliezet, kif ukoll xi xedd ir-ras u maskri xi kultant, li jaf jindikaw xi kariga jew status b'mod imqabbel minn riċerkatur mal-Indjani tal-Pjanuri tal-Amerka ta' Fuq. Il-figuri xi drabi qishom għandhom element intenzjonat ta' karikatura. Xi xeni ta' gwerra jew battalja jiddistingwu bejn in-naħat f'termini ta' dehra fiżika, ilbies jew armi, minkejja li l-interpretazzjoni ta' dan mhijiex ċerta. Fuq naħa waħda, il-figuri ta' importanza ikbar jaf jiġu indikati b'figuri mpittra b'iktar reqqa u b'"muskoli tal-pexxun esaġerati u koxox imtawlin", jew bi qliezet "imżarrta" fejn l-għaksa; il-"fanterija" ordinarja tintwera bħala sempliċi "figuri stilizzati".

Hemm sens iktar żviluppat ta' kompożizzjoni fis-suġġetti fi grupp milli fl-arti Paleolitika, u l-annimali jiġru jintwerew qishom "qed itiru fil-galopp" tagħhom, li hija drawwa fit-tpittir li baqgħet sa wara l-invenzjoni tal-fotografija. Il-figuri umani jintwerew ukoll b'pass wiesa' ħafna, jew qishom "qed itiru fil-ġiri" tagħhom, b'riġlejhom sa 180 grad 'il bogħod minn xulxin. Spiss ix-xeni mpittra huma mumenti drammatiċi; bnedmin u annimali mejtin jew qed imutu jintwerew sikwit, u xi kultant jidhru battalji bejn il-bnedmin, li jinkludu saħansitra sa 44 figura. Jidhru wkoll xeni ta' ġustizzjar uman minn arċiera u f'każ partikolari bit-tgħalliq ukoll; dawn ix-xeni ta' kunflitt milli jidher tpittru f'perjodi iktar 'il quddiem tat-tpittirt, u saru f'żona iktar limitata "madwar l-irdumijiet ta' Gasulla u Valltota" fil-provinċja ta' Castellón.

Il-qaws tal-arċiera jingħata prominenza kbira, bħala l-iżjed arma importanti tal-perjodu; xi qwas huma tassew kbar. Sabiex tiġi solvuta l-problema ta' kif tiġi rrappreżentata d-distanza bejn arċier u l-priża distanti tiegħu, xi siti jużaw id-drawwa li juru t-traċċi tal-annimal ikkaċċjat, li hija soluzzjoni sofistikata u effettiva. Xi xeni b'għadd ta' rġiel armati donnhom jirrappreżentaw xi żifniet, u n-nisa jintwerew ukoll qed jiżfnu f'xeni oħra, xi ħaġa li milli jidher kienu jagħmlu b'riġlejhom weqfin u billi jċaqilqu id waħda jew minn qaddhom 'il fuq. Xena taż-żfin famuża fl-Għerien ta' El Cogul turi ħdax-il mara bid-dublett madwar raġel għerwien muri b'pene erett.

Bħala rappreżentazzjoni tal-ġisem tal-bniedem hemm tpittir ta' rjus b'ċerti karatteristiċi: b'għamla ta' lanġasa, emisferiċi u koniċi. In-nofs ta' fuq tal-ġisem uman jintwera għerwien. Xi kultant ikunu lebsin xi tip ta' qalziet; xi drabi jidhru l-ġenitali u jkun hemm rappreżentazzjonijiet tal-pene. L-għodod irrappreżentati fl-arti fuq il-blat fil-Lvant ta' Spanja normalment huma vleġeġ, bsaten, qwas, stoċċijiet għall-vleġeġ, basktijiet, u ħbula, x'aktarx li kienu jintużaw bħala lasso biex jaqbdu l-annimali. Dawn l-oġġetti dejjem huma assoċjati mal-figura umana, għajr il-vleġeġ, li ġieli jidhru 'l hemm u 'l hawn qishom tiri li ma laqtux il-priża.

Ma hemm l-ebda tpittir ta' pajsaġġ, u tassew ftit juru l-veġetazzjoni. Eċċezzjoni interessanti hija t-tpittir tal-faqqiegħ (possibbilment *Psilocybe hispanica*) f'Selva Pascuala. Madankollu, l-annimali jiġu rrappreżentati spiss ħafna, speċjalment mammiferi kbar li huma priża adattata għall-kaċċa, jew li ġew iddomestikati (iżda mhux bilfors); għasafar, ħut (anke ħdejn il-kosta) u insetti qajla jintwerew, għajr xi brimba okkażjonali u n-naħal jagħmel l-għasel. Uħud mill-annimali mpittra fuq il-blat huma identifikabbli ma' speċijiet li għadna naraw sa llum il-ġurnata, u l-frekwenza relattiva tal-ispeċijiet ta' annimali li ġew impittra fuq il-blat intużat bħala evidenza għad-datazzjoni. Xi annimali ġew interpretati bħala speċijiet eżotiċi tal-Era Glaċjali li issa huma estinti fl-Ewropa, iżda din l-interpretazzjoni hija kontroversjali. Xi tpittir ta' annimali qisu sar tpittir ġdid fuqhom biex tinbidel l-ispeċi tagħhom, x'aktarx bħala riflessjoni tal-bidliet fil-fawna. L-ispeċijiet prinċipali murija jinkludu:

* iċ-ċriev;
* il-mogħoż, l-iżjed annimali mpitter spiss;
* iċ-ċingjali;
* il-bhejjem tal-ifrat, li spiss diffiċli jiġu interpretati; il-barrin spiss jiġu kkaċċjati, iżda oħrajn jaf huma ddomestikati. Hemm tpittir ta' barra li x'aktarx li huwa speċi preistorika estinta ta' barri f'Selva Pascuala;
* il-klieb, rarament impittra, iżda jidhru qed jgħinu f'xena tal-kaċċa f'Barranc de la Palla.

L-annimali jidhru waħedhom jew fi gruppi. Karatteristika kurjuża tar-rappreżentazzjoni tal-annimali hi li ġeneralment ġie mpitter il-profil tagħhom iżda mbagħad bil-qrun u b'riġlejhom fuq quddiem.

It-tpittir jaf għandu tifsiriet marbuta mar-reliġjon jew mill-inqas mal-"maġija relatata mal-kaċċa", għalkemm huwa possibbli wkoll li jitqiesu purament bħala ċelebrazzjonijiet ta' stil ta' ħajja, iżda li jinkludu xeni ta' ċerimonji reliġjużi.

## Pożizzjoni

Is-Sit ta' Wirt Dinji jinkludi t-tpittir fuq il-blat f'żona mifruxa mill-Pirinej sal-provinċja ta' Granada, li tmiss mat-territorju tal-komunitajiet awtonomi tal-Katalonja, ta' Aragona, ta' Kastilja-La Mancha, Murcia, Valencia u l-Andalusija. Ġie ddikjarat bħala Proprjetà ta' Interess Kulturali fl-1985.

It-tpittir normalment jinsab f'postijiet imkennija fuq il-blat (protetti b'xi biċċa blat naturali ħierġa 'l barra) u f'għerien mhux fondi fejn id-dawl tax-xemx jista' jidħol faċilment. Ma kien hemm l-ebda preferenza ċara rigward liema parti mill-post imkenni jew l-għar kien jintuża għat-tpittir; ġieli sar mal-ħitan fl-għoli u ġieli f'għoli medju. Is-siti ma kinux jintużaw bħala abitazzjonijiet, u b'hekk ma fihomx fdalijiet organiċi ta' ħuġġiġiet u depożiti tal-iskart li kieku jkunu ta' għajnuna għad-datazzjoni. Bosta siti huma mżejna ferm b'figuri sovraimposti, filwaqt li oħrajn b'postijiet adattati b'ħafna spazju għat-tpittir ma fihom l-ebda figura. Is-siti spiss jinsabu f'irdumijiet f'widien weqfin li relattivament ma tantx kellhom użu għall-bdiewa, iżda x'aktarx kienu ideali għall-kaċċa, fejn l-annimali setgħu jiġu maħsuda, minsuba u kkaċċjati faċilment mill-kaċċaturi.

Inġenerali l-istat ta' konservazzjoni tas-siti huwa mwiegħer. Madankollu, saru diversi inizjattivi fuq livell lokali biex is-siti jiġu protetti. Pereżempju, il-muniċipalità ta' Villar del Humo ddeżinjat park kulturali.

## Sit ta' Wirt Dinji
It-Tpittir fuq il-Blat tal-Baċir Mediterran fil-Peniżola Iberika ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1998.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' kriterju wieħed tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (iii)** "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet".

## Komponenti

B'kollox dan is-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO jinkludi 758 post imkenni fil-blat, għar, jew blat fl-irdumijiet li fihom xi rappreżentazzjoni figurattiva jew disinn ġeometriku (inizjalment kienu inklużi 722 komponent). Il-komponenti huma mqassma kif ġej fost 16-il provinċja f'sitt reġjuni:

* **il-Komunità ta' Valencia**: 301 post.
** **il-Provinċja ta' Alicante**: 130 post.
** **il-Provinċja ta' Castellón**: 102 post.
** **il-Provinċja ta' Valencia**: 69 post.
* **Aragona**: 132 post.
** **il-Provinċja ta' Teruel**: 67 post.
** **il-Provinċja ta' Huesca**: 47 post.
** **il-Provinċja ta' Zaragoza**: 18-il post.
* **Kastilja-La Mancha**: 93 post.
** **il-Provinċja ta' Albacete**: 79 post.
** **il-Provinċja ta' Cuenca**: 12-il post.
** **il-Provinċja ta' Guadalajara**: 2 postijiet.
* **ir-Reġjun ta' Murcia**: 72 post.
* **l-Andalusija**: 69 post.
** **il-Provinċja ta' Jaén**: 42 post.
** **il-Provinċja ta' Almería**: 25 post.
** **il-Provinċja ta' Granada**: 2 postijiet.

Il-Parlament tal-Andalusija fl-2006 approva talba ta' inklużjoni tat-tpittir fuq il-blat tal-Provinċji ta' Málaga u Cádiz fil-lista tas-siti indikattivi.

* **il-Katalonja**: 60 post.
** **il-Provinċja ta' Tarragona**: 39 post. F'Ulldecona hemm l-ikbar sett ta' tpittir fil-Katalonja. Dan ir-raħal żgħir jospita Ċentru ta' Interpretazzjoni aġġornat għat-tpittir fuq il-blat.
** **il-Provinċja ta' Lleida**: 16-il post.
** **il-Provinċja ta' [[Barċellona]]**: 5 postijiet.

### Komponenti fl-Andalusija

#### Komponenti fil-Provinċja ta' Almería

#### Komponenti fil-Provinċja ta' Granada

### Komponenti f'Aragona

#### Komponenti fil-Provinċja ta' Huesca

#### Komponenti fil-Provinċja ta' Teruel

#### Komponenti fil-Provinċja ta' Zaragoza

### Komponenti f'Kastilja-La Mancha

#### Komponenti fil-Provinċja ta' Albacete

#### Komponenti fil-Provinċja ta' Cuenca

#### Komponenti fil-Provinċja ta' Guadalajara

### Komponenti fil-Katalonja

#### Komponenti fil-Provinċja ta' Barċellona

#### Komponenti fil-Provinċja ta' Lérida

#### Komponenti fil-Provinċja ta' Tarragona

### Komponenti fil-Komunità ta' Valencia

#### Komponenti fil-Provinċja ta' Alicante

#### Komponenti fil-Provinċja ta' Castellón

#### Komponenti fil-Provinċja ta' Valencia

### Komponenti fir-Reġjun ta' Murcia

## Biblijografija

* Beltrán Martínez, Antonio, Rock Art of the Spanish Levant, 1982, Cambridge University Press, , 9780521245685.

* Nash, George, "Assessing rank and warfare strategy in prehistoric hunter-gatherer society: a study of representational warrior figures in rock-art from the Spanish Levant": M. Parker Pearson & I.J.N. Thorpe (eds.), Warfare, violence and slavery in prehistory: proceedings of a Prehistoric Society conference at Sheffield University, 2005, Archaeopress, , 9781841718163, Online, l-Università ta' Bristol.

* Sandars, Nancy K., Prehistoric Art in Europe, Penguin (Pelican, issa Yale, History of Art), 1968 (l-ewwel edizzjoni).

* Washburn, Sherwood Larned, Social Life Of Early Man, 1962, Routledge (stampat mill-ġdid fl-2004), , 9780415330411.

## Referenzi