Artiklu definit Għarbi

***al-*** (Għarbi: ٱلْـ, b'ittri Latini wkoll bħala ***el-***, ***il-***, u ***l-*** kif ippronunzjat f'xi varjetajiet tal-Għarbi), huwa l-artiklu definit fil-lingwa Għarbija: partiċella (*ħarf*) li l-funzjoni tagħha hija li tirrendi n-nom li fuqu huwa prefissat definit. Per eżempju, il-kelma كتاب (*kitāb*), "ktieb" jista' jsir definit billi jiġi prefissat b*<nowiki/>'al-*, li jirriżulta fi الكتاب (*al-kitāb*), "il-ktieb". Konsegwentement, *al-* hu tipikament tradott bħala "*the*" bl-Ingliż, u "il-" bil-Malti minħabba *al-* hu l-oriġini tal-kelma "il-" fil-Malti.

B'differenza mill-biċċa l-kbira tal-partiċelli Għarbi oħra, *al-* hu dejjem prefiss ma' kelma oħra u qatt ma joqgħod waħdu. Konsegwentement, ħafna dizzjunarji ma jelenkawx, u kważi dejjem jiġi injorat fil-kollazzjoni, peress li mhijiex parti intrinsika tal-kelma.

*Al-* ma jinflettix għal sess, numru jew każ grammatikali . Il-ħoss tal-konsonanti finali *-l*, madankollu, jista' jvarja; meta segwit minn ittra xemxija bħal *t*, *d*, *r*, *s*, *n* u ftit oħrajn, jassimila għal dak il-ħoss, u b'hekk jirdoppja. Pereżempju: għal "in-Nil", wieħed ma jgħidx *al-Nīl*, iżda *an-Nīl*. Meta segwit minn ittra qamrija, bħal *m-*, m'hemm l-ebda assimilazzjoni: *al-masġid* ("il-moskea"). Dan jaffettwa biss il-pronunzja u mhux l-ortografija tal-artiklu.

## Ħarsa ġenerali
Biex tpoġġi *al-* f'perspettiva, hemm ħafna modi li bihom il-kliem Għarbi jista' jsir definit. Dawn jinkludu l-użu ta' pronomi personali bħal "jien", l-użu ta' nomi proprji bħal "Għarbija Sawdija", pronomi dimostrattivi bħal "dan ir-raġel", pronomi relattivi bħal "ir-raġel li ...", vokazzjoni bħal "ja raġel", pussess bħal "raġli", u naturalment l-artikolu definit bħal "ir-raġel". Apparti mill-pussess, il-prefiss ta' nom b**al''- hija l-aktar forma dgħajfa ta' definit. Jiġifieri, li tgħid "ir-raġel" ma tiddefinixxix ir-raġel li qed jissemma b'mod ċar daqs li tgħid "dan ir-raġel", pereżempju.

L-Għarbi għandu artiklu indefinit indikat minn [[nunazzjoni]] (''tanwin'') li hu miċħud għal tliet każijiet.

== Etimoloġija ==
Hemm diversi opinjonijiet ewlenin fir-rigward tal-oriġini tal-artiklu definit Għarbi. L-ewwel evidenza tal-artiklu, minbarra skrizzjoni tal-1 seklu QK f'[[Qaryat al-Faw|Qarja l-Faw]] (qabel Qarja Dat Kahil, ħdejn [[Sulayyil|Sulajjil]], l-[[Arabja Sawdija|Għarbija Sawdija]]),  isseħħ fil-5 seklu QK, fil-epitet ta' alla li [[Erodotu]] (''[[Stejjer (Erodotu)|Storja]]'' I: 131, III: 8) jikkwota fil-forma Għarbija preklassika tiegħu bħala ''[[Al-lāt|Alilat]]'' (Ἀλιλάτ, i.e. ''al-ilat''), li tfisser "l-alla".

=== Ipotesi tal-partiċelli proto-Semitiċi ===
Filwaqt li l-lingwa [[Proto-Semitiku|proto-Semitika]] ma kellha l-ebda artikoli, l-aktar teorija probabbli hi li l-artiklu ''al''- ġej mill-istess sors [[proto-Semitiku]] bħall-artiklu definit [[Ebrajk]] ה־ (''ha-''). Dik it-teorija hija bbażata primarjament fuq il-fatt li t-tnejn jaqsmu ħafna xebh. Iż-żewġ partiċelli huma prefissati għan-nomi, u t-tnejn [[Ġeminazzjoni|jiġġeminaw]] b'ċerti ittri li ġejjin. Barra minn hekk, l-ebda partiċelli ma huma prefissati għal [[Nom finali|nomi mhux finali]] f'[[Iḍāfah|kostruzzjoni ġenitali]]. Fl-aħħar, iż-żewġ huma prefissati għal klawżoli relattivi. Skont David Testen, ħafna [[lingwi Semitiċi]] tat-Tramuntana u tal-Lbiċ għandhom partiċelli li għandhom xebh ma' ''al''-. B'dan il-fatt, huwa jsostni li ''al''- għandu anteċedent [[proto-Semitiku]].

Hemm tliet possibbiltajiet ewlenin rigward il-forma tal-partiċella proto-Semitika li hi l-anteċedent putattiv ta' ''al''-:

* ''hal'';
* ''ha'';
* ''a'';

David Testen u [[Jacob Weingreen]] jiddikjaraw li هل۔/ הל־ (''ha'') hu l-anteċedent korrett.

Spiss tissemma l-kelma Għarbija għal 'dan', هذا ''hā<u>d</u>ā'', li, meta magħquda ma' frażi definita, ġiet magħrufa li titqassar minn هذا البيت (''hādā l-bajt''), "din id-dar" lil هلبيت (''hal-bajt''). Madankollu, ''hal-bajt'' jista' jkun sempliċiment tqassir tal-pronom dimostrattiv.

Weingreen jgħid ukoll li l-forma oriġinali tal-Ebrajk ''ha-'' kienet fil-fatt ''hal.'' L-Ebrajk, imbagħad, niżel il-''l'' l- aħħari biex jikseb ''ha''- filwaqt li l-Għarbi rattab l-''h''- għal hamża (l-ittra li jħoss bħal "q" bil-Malti), li jirriżulta f''<nowiki/>'al''-. Madankollu, m'hemm l-ebda evidenza li tappoġġja l-eżistenza ta' ''hal'' minn testi Ebrajk tal-qedem. Fil-fatt, sa mis-6 seklu QK kemm ''han-'' kif ukoll ''al-'' kienu qed jintużaw simultanjament f’djaletti Għarbi differenti, jiġifieri tat-Tramuntana u Ċentrali.

Il-kelma Għarbija ''hā<u>d</u>ā'' hi ekwivalenti għall-kelma Ebrajka זה ''zé''. Jidher li maż-żmien l-Ebrajk qassar il-pronom dimostrattiv hazé (''eikh korím layéled **hazé** ?'' jew X'jismu **dan** it-tifel?) għal sempliċiment ''zé''. Dak jindika li l-Ebrajk ''ha-'' kien iż-żamma preċiża tas-sors oriġinali proto-Semitiku, għall-kuntrarju ''al-'', li ma jistax jiġi marbut b'mod konklużiv mal-pronom dimostrattiv antik konness ''hā<u>d</u>ā/hazé''.

=== Ipoteżi ''lā'' Għarbi ===
Skont Jacob Barth, li kien lecturer tal-[[Ebrajk]] fis- [[Seminarju Rabbiniku Hildesheimer|Seminarju Rabbiniku ta' Hildesheimer]], ''al''- ġej direttament mill-partiċelli li jiċħdu l-Għarbi, لا (''lā'')''.'' Huwa konġettura li ''lā'' saret ''al-'' permezz ta' proċess ta' ''[[Metateżi (lingwistika)|metathesis]]''. Jiġifieri, il-[[Lamedh|lām]] u l-[[Aleph|alif]] skambjaw pożizzjonijiet. Ta’ min jinnota li n-negazzjoni mmarkata b’''lā'' u d-definit immarkata b’''al'' - huma f’kuntrast qawwi ma’ xulxin.

Barth jasserixxi wkoll li ''lā'' seta' rriżulta f'<nowiki/>''al''- permezz ta' proċess ta' [[Sinkope (fonetika)|sinkope]] u għalhekk l-alif f**lā* u l-vokali fuq il-*lām* tneħħew, u rriżulta f'sukūn (dijakritiku Għarbi) fuq il-*lām*, u [[Hamza|hamża]] volatili jew elidabbli kienet miżjuda biex tikkumpensa għal dan.

David Testen jargumenta kontra dawn iż-żewġ spjegazzjonijiet. Jgħid li m'hemm l-ebda evidenza korroboratorja jew għal metateżi jew sinkope.

=== Ipoteżi *la* Għarbi ===
Hu wkoll possibbli li *al*- ġej mill-istess għerq bħall-partiċella *asseverative-cum-precative*, لـَ (*la...*); hi l-*la-* użata fil-bidu tas-[[Sentenza nominali|sentenzi nominali]] għall-enfasi.

== F'lingwi oħra ==
L-artiklu ġie misluf flimkien ma' numru kbir ta' nomi Għarab fil-[[lingwi Rumanzi Iberiċi]]. Il-Portugiż, pereżempju, kiseb xi 1,200 kelma Għarbija bejn id-9 u t-13-il seklu, bħal *aldeia* "raħal" (minn الضيعة, *aḍ-ḍajgħa* ), *alface* "ħass" (minn الخس, *al-ħas* ), *armazém* "maħżen" (minn المخزن, *al-maħżan*), u *azeite* "żejt taż-żebbuġa" (minn الزيت, *aż-żajt*). Jidher anke fuq vokabularju mhux Għarbi, bħal *enxofre* "kubrit" (ukoll *xofre*, mill-Latin klassiku tard *sulfur*; il-prefiss imnieħer qabel *x*). L-Ispanjol għandu inventarju simili, bħal *alfombra* "tapit" (minn الحنبل⁩, *al-ħanbal*) u *algodón* (minn القُطْن, *al-qutn*) "qoton", inklużi doppjetti Għarbi-Latinati bħal *aceituna* u *oliva* "żebbuġa", *alacrán* u *escorpión* "għakreb jew skorpjun", *alcancía* u *hucha* "karus", kif ukoll *azufre* u *zufre* "kubrit".

Kemm jekk permezz tal-lingwi Iberiċi jew b'rotot oħra, bħall-vokabularju tekniku midħul minn diversi lingwi Ewropej waqt l-adozzjoni tal-matematika u x-xjenza Għarbija, numru ta' kliem bl-Ingliż u l-Malti wkoll fihom l-artiklu definit Għarbi. Dawn jinkludu *alcove, alkoħol, albatross, alfalfa,* alġebra*,* algoritmu*,* alkimija*,* [[alkalin]]*,* [[alambik]]*, elixir, artichoke, acequia, adobe, aniline, apricot, aubergine,* [[ażimut]]*,* u l-ismijiet ta' stilel bħal *Algol*.

Fl-*azur*, minn لازورد (*lāżuward*), l-ewwel *l* tal-kelma ntilfet minħabba li kienet żbaljata bħala l-artiklu Għarbi; huwa miżmum fil-*lazurite* u fil-kompost *lapis lazuli*. Fil-*lute*, minn العود (*al-għūd*), l-*a* tal-artiklu twaqqgħet, iżda l-*l* żammet; qabbel *oud*. Fl-*ammirall*, l-artiklu jiġi fl-aħħar, peress li huwa abbrevjazzjoni ta' frażijiet bħal *amīr al-mā*' "kmandant/emir tal-ilma" u *amīr al-baħr'' "kmandant/emir tal-baħar".

L-artiklu al-jintuża wkoll fl-Urdu l-aktar relatat ma’ ismijiet personali ta’ oriġini Għarbi u fi kliem li huma importati mill-Għarbi l-aktar relatati ma’ vokabularju reliġjuż, amministrattiv u xjentifiku. L-aktar kliem komuni fl-Urdu huma بالکل (bil-kul) li tfisser "eżattament" u فی الحال (fil-ħal) tfisser "bħalissa".

## Referenzi