Xanthos

**Xanthos** jew **Xanthus** (bit-Tork: *Ksantos*, bil-Liċjan: 𐊀𐊕𐊑𐊏𐊀 *Arñna*, bil-Grieg: Ξάνθος, bil-Latin: *Xanthus*), magħrufa wkoll fost l-istudjużi bħala ***Arna***, l-isem tal-belt bil-Liċjan, kienet belt antika qrib il-villaġġ attwali ta' Kınık, fil-Provinċja ta' Antalya, it-Turkija. Il-fdalijiet jinsabu fuq għolja fix-xatt tax-xellug tax-xmara Xanthos. L-għadd u l-kwalità tal-oqbra eżistenti fi Xanthos huma karatteristika notevoli tas-sit arkeoloġiku, li flimkien ma' Letoon fil-qrib, tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1988.

Xanthos kien ċentru tal-kultura u tal-kummerċ għal-Liċjani, u iktar 'il quddiem għall-Persjani, għall-Griegi u għar-Rumani li ħakmu lir-reġjun suċċessivament. Bħala belt importanti tal-Liċjani, Xanthos kellha influwenzi arkitettoniċi fuq il-ġirien tagħha; il-Monument tan-Nerejdi ispira direttament il-Mawżolew f**Halicarnassus'' fir-reġjun ta' ''Caria''.

== Storja ==

Sarpedon, eroj Liċjan tal-Gwerra ta' [[Trojja]], jiġi deskritt fl-''[[Ilijade]]'' bħala alleat ta' Trojja.

L-akropoli ta' Xanthos tmur lura għas-seklu 8 [[Ante Christum natum|Q.K]]. Il-belt issemmiet minn [[Kittieb|kittieba]] Griegi u Rumani tal-qedem. L-istoriku Grieg [[Strabo]] nnota li Xanthos kienet l-ikbar belt f'[[Liċja]]. Is-santwarju [[Reliġjon|reliġjuż]] importanti ta' [[Leto]] f'Letoon, 4 kilometri (2.5 mili) fin-Nofsinhar ta' Xanthos, imur lura għall-aħħar tas-seklu 6 Q.K., u kien assoċjat mill-qrib mal-belt u kien ikkollegat permezz ta' triq sagra.

=== Imperu Persjan ===

L-istoriċi Griegi [[Erodotu]] u [[Appjanu]] t-tnejn li huma ddeskrivew il-ħakma tal-belt mill-ġeneral Medjan [[Arpagu]] f'isem l-Imperu Persjan. Skont Erodotu, il-Persjani rebħu kontra armata żgħira tal-Liċjani fl-artijiet ċatti fit-Tramuntana tal-belt għall-ħabta tal-540 Q.K. Il-Liċjani rtiraw fil-belt, li mbagħad ġiet assedjata minn Arpagu. Il-Liċjani qerdu l-akropoli tagħhom, u qatlu lin-[[Mara|nisa]], lit-tfal u lill-[[Skjavitù|iskjavi]] tagħhom, qabel ma ħaduha kontra l-għadu f'attakk suwiċida.

Matul l-okkupazzjoni Persjana, ġiet stabbilita tmexxija lokali u sal-520 Q.K. din kienet qed tizzekka l-muniti. Sal-516 Q.K., Xanthos kienet ġiet inkluża fl-ewwel ''nomos'' ta' [[Darius I]] fil-ħajr.

=== Alessandru l-Kbir ===
Minn Telmessos, l-armata ta' [[Alessandru l-Kbir]] avvanzat mill-muntanji lejn Xanthos. Ir-rappreżentanti ta' kull waħda mill-bliet tal-[[Lega tal-Liċjani]], inkluż il-port ta' Phaselis, offrew personalment is-sottomissjoni tal-Liċjani, li ġiet aċċettata. Alessandru ġie mħeġġeġ meta sab fawwara sagra qrib ix-xmara Xanthus, u minn hemmhekk kiseb tavla mnaqqxa tal-bronż li bassret li l-Griegi kienu se jeqirdu lill-Imperu Persjan.

Ir-rapporti dwar kif il-belt arrendiet fil-konfront ta' Alessandru l-Kbir ivarjaw: Arrjan jirrapporta li dan seħħ b'mod paċifiku, iżda Appjanu jsostni li r-rikkezzi tal-belt ġew misruqa. Wara l-mewt ta' Alessandru, Xanthos inħatfet minn [[Tolomew I Soter]] minn Antigonos.

=== Imperu Ruman ===
Xanthus kienet il-provinċja Rumana ta' Liċja. Fit-42 Q.K., [[Brutu]] wasal f'Liċja fil-Gwerer Ċivili Rumani, sabiex jikseb il-fondi għall-kampanja militari tiegħu dik is-sena qabel il-Battalja ta' [[Philippi]]. Il-Lega Liċjana rrifjutat li tikkontribwixxi; Brutu assedja lil Xanthos u l-belt reġgħet inqerdet għalkollox u 150 [[raġel]] baqgħu ħajjin fi Xanthos. Il-belt ġiet rikostruwita taħt [[Marku Antonju]].

== Arkeoloġija ==

L-iskavi fi Xanthos urew li l-istrutturi tal-[[injam]] inqerdu għall-ħabta tal-470 Q.K., x'aktarx minn [[Kimon]] ta' [[Ateni]]. Iktar 'il quddiem Xanthos reġgħet inbniet bil-ġebel.

Il-[[Monument tan-Nerejdi]], il-[[Qabar ta' Payava]], u l-istrutturi oriġinali tal-[[Qabar ta' Harpy]] jinsabu għall-wiri fil-Mużew Brittaniku (bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]: ''British Museum''). Il-Qabar ta' Harpy innifsu jinsab fis-sit oriġinali fi Xanthos, u issa għandu repliki tar-riljievi.

L-iskavi arkeoloġiċi u l-investigazzjonijiet fil-wiċċ fi Xanthos żvelaw bosta kitbiet imnaqqxa kemm bil-lingwa Liċjana kif ukoll bil-Grieg, inkluż testi bilingwi li huma utli fil-fehim tal-lingwa Liċjana. L-[[Obelisk ta' Xanthos]], magħruf ukoll bħala l-Pilastru bil-Kitbiet Imnaqqxa, huwa stele trilingwi li nstabet fil-belt; tirreġistra lingwa iktar antika tal-Anatolja, magħrufa konvenzjonalment bħala l-Miljan.

== Pożizzjoni ==
Is-sit arkeoloġiku ta' Xanthos jinsab qrib il-villaġġ modern ta' Kınık.

== Sit ta' Wirt Dinji ==

Xanthos u Letoon ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1988.

l-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (ii)** "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-**kriterju (iii)''' "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet".

## Referenzi