Mirella Freni

**Mirella Freni**, (OMRI pronunzja bit-Taljan: [miˈrɛlːa ˈfreːni], born **Mirella Fregni**, twieldet fis-27 ta' Frar 1935 – mietet fid-9 ta' Frar 2020) kienet sopran tal-opra Taljana li kellha karriera ta' 50 sena u li dehret fl-iżjed teatri tal-opri internazzjonali ewlenin. Hija kisbet attenzjoni internazzjonali fil-Festival ta' Glyndebourne, fejn kellha r-rwol ta' Zerlina f'*Don Giovanni* ta' Mozart u ta' Adina f**L'elisir d'amore'' ta' [[Gaetano Donizetti|Donizetti]].

Freni hija assoċjata mar-rwol ta' Mimi f**La bohème* ta' [[Giacomo Puccini|Puccini]], li kantat fit-Teatru La Scala f'[[Milan]] u fl-Opera Statali ta' [[Vjenna]] fl-1963, taħt id-direzzjoni tas-surmast [[Herbert von Karajan]]. Hija ħadmet ukoll fl-istess rwol f'film tal-produzzjoni u bħala d-debutt tagħha fil-Metropolitan Opera fil-[[Belt ta' New York]] fl-1965. Fl-iżjed DVDs bikrin tal-opri, hija ħadmet ir-rwoli tal-karattri tagħha b'konvinzjoni kemm bħala reċtar kif ukoll bħala [[Kantant|kant]]. Freni kienet miżżewġa għal bosta snin mal-bassista [[Bulgarija|Bulgaru]] [[Nicolai Ghiaurov]], u miegħu kienet tkanta u tirreġistra l-ispettakli. L-obitwarju tagħha minn *The New York Times* jiddeskriviha bħala "prima donna Taljana li qatt ma kien hawn bħalha".

== Bijografija ==
Imwielda f'[[Modena]], hija kellha l-istess fattiga li kienet tieħu ħsiebha bħal [[Luciano Pavarotti]], u mat-tenur kibret u ħadmet bosta drabi flimkien miegħu fuq il-palk. Hija studjat il-kant l-ewwel ma' zijuha, [[Dante Arcelli]], imbagħad ma' [[Luigi Bertazzoni]] u ma' [[Ettore Campogalliani]]. Iktar 'il quddiem bidlet isimha għax ħasbet li kien eħfef biex wieħed jippronunzjah. Freni għamlet id-debutt tagħha fl-opri fit-Teatru Muniċipali f'raħal twelidha fit-3 ta' Marzu 1955 fir-rwol ta' Micaëla f'<nowiki/>*Carmen* ta' [[Bizet]]. Iktar 'il quddiem iżżewġet lill-[[għalliem]] tagħha, il-pjanist u s-surmast [[Leone Magiera]]; il-koppja kellha tifla flimkien. Freni kompliet bil-karriera tagħha fl-1958 meta ħadmet fir-rwol ta' Mimì f'<nowiki/>*La bohème* ta' Puccini fit-Teatro Regio f'[[Torino]], u kantat fl-istaġun tal-1959-1960 tad-De Nederlandse Opera. L-iżvolta internazzjonali tagħha waslet fil-Festival ta' Glyndebourne, fejn fl-1960 ħadmet ir-rwol ta' Zerlina f'<nowiki/>*Don Giovanni* ta' Mozart, flimkien ma' [[Joan Sutherland]] li ħadmet fir-rwol ta' Donna Anna, u fl-1962 ħadmet fir-rwol ta' Susanna f'<nowiki/>*The Marriage of Figaro*, u fir-rwol ta' Adina f*'L'elisir d'amore* ta' Donizetti, taħt id-direzzjoni ta' [[Franco Zeffirelli]].

Fl-1961, Freni ħadmet l-ewwel darba fir-Royal Opera House f'[[Londra]] fir-rwol ta' Nannetta f'<nowiki/>*Falstaff* ta' [[Giuseppe Verdi|Verdi]]. Hija ssostitwiet lil [[Renata Scotto|Renato Scotto]] f'La Scala fir-rwol ta' Nanetta. Fil-31 ta' Jannar 1963, hija ħadmet fir-rwol ta' Mimì f'produzzjoni mtella' minn Franco Zeffirelli u diretta mis-surmast Herbert von Karajan. Hija saret waħda mill-iktar [[Kantant|kantanti]] ppreferuti tas-surmast fl-opri u fil-kunċerti. Il-produzzjoni ġiet ripetuta fit-Teatru Statali tal-Opri ta' Vjenna fl-istess sena, u dehret fuq dak il-palk fi ħdax-il rwol, inkluż fir-rwol ewlieni ta' *Manon Lescaut* ta' Puccini, u ta' Amelia f*'Simon Boccanegra* ta' Verdi.

Fid-29 ta' Settembru 1965, ħadmet għall-ewwel darba fil-Metropolitan Opera fil-Belt ta' New York, mill-ġdid fir-rwol ta' Mimì, flimkien ma' [[Gianni Raimondi]] fir-rwol ta' Rodolfo, li wkoll għamel id-debutt tiegħu hemmhekk. Iktar 'il quddiem ħadmet hemmhekk fir-rwoli ta' Adina f'<nowiki/>*L'elisir d'amore* ta' Donizetti, ta' Liù f'<nowiki/>*Turandot* ta' Puccini, ta' Marguerite f'<nowiki/>*Faust* ta' Gounod, ta' Ġuljetta f'<nowiki/>*Roméo et Juliette*, ta' Susanna u ta' Micaela f'<nowiki/>*Manon Lescaut*. Is-sena ta' wara hija kantat mill-ġdid fir-rwol ta' Mimì għad-debutt tagħha fil-[[Philadelphia]] Lyric Opera Company, flimkien ma' [[Flaviano Labò]] li ħadem fir-rwol ta' Rodolfo. Mill-bidu tas-snin 70 sal-bidu tas-snin 80 tas-seklu 20, Freni kantat f'rwoli iktar ta' piż fl-opri ta' Verdi, inkluż ta' Elisabetta fil-produzzjoni ta' [[John Dexter]] ta' *Don Carlos*, ta' Desdemona f'<nowiki/>*Otello* (flimkien ma' [[Jon Vickers]]), ta' Amelia f'<nowiki/>*Simon Boccanegra*, ta' Elvira fil-produzzjoni ta' [[Luca Ronconi]] ta' *Ernani*, ta' Leonora f'<nowiki/>*La forza del destino*, u tal-protagonista f*'Aida* fil-Houston Grand Opera fl-1987. Hija ħadmet fir-rwol ta' Tosca ta' Puccini f'reġistrazzjoni biss. Ħadmet ukoll ta' Manon Lescaut fl-istaġun tal-1990 fil-Metropolitan Opera, u rreġistrat *Madama Butterfly* u t-tliet rwoli ta' *Il trittico*.

Freni għażlet ir-rwoli tagħha bir-reqqa, u f'intervista qalet: "Jiena ġeneruża b'diversi modi, iżda mhux meta naħseb li nispiċċa ngħarraq il-vuċi tiegħi. Xi kantanti jaħsbu li huma allat li jistgħu jagħmlu kollox. Iżda jiena dejjem kont onesta miegħi nnifsi u rigward il-possibbiltajiet tiegħi". Hija rrifjutat l-offerti ta' Karajan li taħdem bħala Leonora f'<nowiki/>*Il trovatore* ta' Verdi u fir-rwol ta' protagonista f'<nowiki/>*Turandot* ta' Puccini. Ir-rwol ta' Elvira f*'Ernani* ngħata l-ġenb wara li ttella' spettaklu wieħed f'La Scala (u minkejja offerti li rċeviet biex tkanta r-rwol xi mkien ieħor). Hija qatt ma kantat ir-rwol ta' Cio-Cio-San fuq il-palk, iżda rreġistrat ir-rwol darbtejn, mingħajr ma jitqies il-film tal-1975 ta' *Madama Butterfly*, flimkien ma' [[Plácido Domingo]], b'Karajan bħala surmast u [[Jean-Pierre Ponnelle]] fid-direzzjoni. Hija ħadmet ir-rwol ta' Susanna fil-film ta' Ponnelle *Le nozze di Figaro*, fejn dehru wkoll [[Dietrich Fischer-Dieskau]], [[Kiri Te Kanawa]] u [[Hermann Prey]].

Fl-1978, wara ż-żwieġ tagħha ma' Magiera sfaxxa f'divorzju, hija żżewġet lil [[Nicolai Ghiaurov]], wieħed mill-bassisti tal-opri ewlenin tal-perjodu ta' wara l-gwerra. Flimkien għenu biex jiġi stabbilit iċ-Centro Universale del Bel Canto f'[[Vignola]], fejn bdew jgħallmu fl-2002. Wara l-[[mewt]] ta' Ghiaurov fl-2004, Freni kompliet il-ħidma tagħhom ta' preservazzjoni tat-tradizzjoni tal-*bel canto*, u baqgħet tgħallem lil kantanti żgħażagħ mid-[[Id-Dinja|dinja]] kollha.

Freni estendiet ir-repertorju u l-istil tagħha matul is-snin 90 tas-seklu 20 bil-Veriżmu Taljan, u ħadmet f'rwoli ta' protagonista f'<nowiki/>*Adriana Lecouvreur* ta' [[Francesco Cilea]] f'[[Milan]], f'[[Pariġi]], f'[[Barċellona]] u f'New York, u f'<nowiki/>*Fedora* ta' [[Umberto Giordano]] f'Londra, f'Milan, f'New York, f'Torino, f'Barċellona u fi [[Zürich]]. Fl-1997, kantat f'<nowiki/>*Madame Sans-Gêne* ta' Giordano fit-Teatro Massimo Bellini. Matul dan iż-żmien hija kantat fl-opri [[Russja|Russi]], u ħadmet fir-rwoli ta' Tatiana f'<nowiki/>*Eugene Onegin* ta' [[Pëtr Il'ič Čajkovskij|Tchaikovsky]], ta' Lisa f'<nowiki/>*The Queen of Spades*, u ta' Ioanna f*'The Maid of Orleans*. Freni temmet il-karriera professjonali tagħha fuq il-palk meta ħadmet ir-rwol tal-adolexxenti Ioanna fl-età ta' 70 sena fil-Washington National Opera fil-11 ta' April 2005.

Freni mietet fid-9 ta' Frar 2020 f'darha f'Modena. Skont il-maniġer tagħha, hija mietet "wara żmien twil tikkumbatti marda deġenerattiva u wara sensiela ta' puplesiji". Fit-12 ta' Frar, it-tebut tagħha ġie mċaqlaq mill-post tal-entità funebri għat-Teatru Komunali ta' Modena sabiex tingħata ġieħ pubbliku, u mbagħad ġie ttrasferit b'purċissjoni lejn il-[[Katidral ta' Modena]], fejn seħħ il-funeral.

== Unuri ==
Freni ngħatat l-Ordni tal-Mertu tar-Repubblika Taljana fil-grad ta' Kavallier tas-Salib Grandjuż fl-1990, u l-Leġjun tal-Unur Franċiż f'Marzu 1993. Fl-1995, ġiet maħtura Kmandant tal-Ordre des Arts et des Lettres. L-Università ta' [[Pisa]] assenjatilha lawrja onorarja fl-2002 għall-"kontribut kbir tagħha lill-[[kultura]] [[Ewropa|Ewropea]]". Fl-2009, ġiet promossa għall-grad ta' Uffiċjal fil-Leġjun tal-Unur.

Fl-2005, il-Metropolitan Opera ċċelebrat l-40 anniversarju tad-debutt tagħha hemmhekk u l-50 anniversarju tad-debutt tagħha fuq il-palk, b'kunċert gala speċjali taħt id-direzzjoni ta' [[James Levine]].

== Vidjografija ==

* *The Metropolitan Opera Centennial Gala* (1983), Deutsche Grammophon DVD, 00440-073-4538, 2009
* *The Metropolitan Opera Gala 1991'', Deutsche Grammophon DVD, 00440-073-4582, 2010

## Referenzi