Sala taċ-Ċentenarju

Is-**Sala taċ-Ċentenarju** (bil-Polakk: *Hala Stulecia* [ˈxala stuˈlɛtɕa]; bil-Ġermaniż: *Jahrhunderthalle* [jaːɐ̯ˈhʊndɐthalə]), li qabel kien imsejjaħ **Hala Ludowa** (“Sala tal-Poplu”), hija binja storika fi Wrocław, il-Polonja. Inbniet skont il-pjanijiet tal-arkitett Max Berg fl-1911-1913, meta l-belt kienet parti mill-Imperu Ġermaniż. Max Berg iddisinja is-Sala taċ-Ċentenarju biex isservi bħala struttura multifunzjonali li tospita l-wirjiet, il-kunċerti, l-ispettakli teatrali u l-opri, u l-avvenimenti sportivi. Is-sala għadha tintuża għall-avvenimenti sportivi u għall-kunċerti.

Bħala binja ikonika bikrija tal-arkitettura tal-konkos imsaħħaħ, il-binja saret wieħed mill-Monumenti Storiċi (*Pomnik historii*) nazzjonali uffiċjali tal-Polonja fl-20 ta’ April 2005, flimkien mal-Padiljun tal-Erba’ Koppli, il-Pergola, u l-Iglica, u l-kumpless jiġi ġestit mill-Bord tal-Wirt Nazzjonali tal-Polonja. Is-sala tniżżlet fil-lista tas-Siti ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2006.

## Storja
Fil-belt kapitali tas-Silesja, Breslau, fl-10 ta’ Marzu 1813, ir-Re Frederick William III tal-Prussja appella lill-poplu tal-Prussja u tal-Ġermanja fil-proklamazzjoni *An Mein Volk* (“Lill-Poplu Tiegħi”) biex jirribella kontra l-okkupazzjoni ta’ Napuljun. F’din il-proklamazzjoni, ir-Re Frederick William III ħoloq ukoll il-premju tas-*Salib tal-Ħadid*, li iktar ’il quddiem sar l-iktar unur u simbolu militari Ġermaniż famuż. F’Ottubru ta’ dik is-sena, fil-Battalja ta’ Leipzig, Napuljun tilef.

Il-ftuħ tas-sala kien parti miċ-ċelebrazzjoni biex jitfakkar għeluq il-mitt anniversarju tal-battalja, u għalhekk ingħata l-isem Sala taċ-Ċentenarju. L-awtoritajiet muniċipali ta’ Breslau baqgħu jistennew il-finanzjament statali jasal, iżda fl-aħħar mill-aħħar kellhom iġarrbu l-ispejjeż enormi huma stess. Il-pajsaġġ u l-binjiet madwar is-sala ġew stabbiliti minn Hans Poelzig u nfetħu fl-20 ta’ Mejju 1913, quddiem il-preżenza tal-Prinċep Ereditarju William ta’ Hohenzollern. It-territorju mad-dawra tas-sala jinkludu għadira enormi bil-funtani, pergola kbira tal-konkos f’għamla ta’ nofs elissi. Iktar lil hinn, lejn it-Tramuntana, inħoloq ġnien Ġappuniż. L-awtur Silesjan Gerhart Hauptmann kien ħejja spettaklu speċjali għall-okkażjoni msejjaħ *Festspiel in deutschen Reimen*, madankollu l-mise-en-scène ta’ Max Reinhardt ġiet sospiża mill-għaqdiet konservattivi nazzjonali minħabba t-tendenzi antimilitaristiċi.

Wara l-avvenimenti ta’ tfakkir taċ-ċentenarju, il-binja serviet bħala binja rikreattiva b’diversi skopijiet, li kienet tinsab fl-Ispazji tal-Wirjiet, li qabel kienu jintużaw għat-tiġrijiet taż-żwiemel. Il-binja ħelsitha mid-devastazzjoni ta’ Wrocław fit-Tieni Gwerra Dinjija (l-Assedju ta’ Breslau). Wara l-gwerra, meta l-belt (flimkien mal-biċċa l-kbira tas-Silesja storika) kienet saret parti mir-Repubblika tal-Polonja skont il-Ftehim ta’ Potsdam tal-1945, is-sala ngħatat l-isem ta’ *Hala Ludowa* (“Sala tal-Poplu”) mill-awtoritajiet Komunisti. Fl-1948, quddiem is-sala tqiegħdet skultura tal-metall twila 106 metri qisha labbra msejħa Iglica. Is-sala ġiet rinnovata b’mod estensiv fl-1997 u fl-2010. Reċentement, it-traduzzjoni bil-Pollakk tal-isem oriġinali bil-Ġermaniż, *Hala Stulecia*, saret uffiċjali.

Is-Sala taċ-Ċentenarju ospitat il-Kampjonat Ewropew tal-Basketball “EuroBasket” tal-1963 u grupp tar-rawnd preliminari tal-istess kampjonat tal-2009.

Wara r-rinnovazzjoni li saret fl-2009-2011, is-sala issa tista’ tilqa’ 10,000 ruħ. F’Ottubru 2014, il-binja rċeviet għotja finanzjarja ta’ $200,000 għar-rinnovazzjoni mingħand il-Getty Foundation, bħala parti mill-programm *Keeping It Modern* li kien inħoloq xi xahar qabel mill-fondazzjoni Amerikana.

## Arkitettura

Is-saqaf f’għamla ta’ koppla tas-sala, immudellat abbażi tal-Festhalle Frankfurt, inbena bil-konkos imsaħħaħ, b’dijametru intern ta’ 69 metru u għoli ta’ 42 metru. Meta nbena kien l-ikbar binja ta’ dik ix-xorta. L-għamla ta’ kwadrifolju simetriku bi spazju ċentrali ċirkolari kbir tesa’ 7,000 ruħ. Is-saqaf f’għamla ta’ koppla stess huwa għoli 23 metru u huwa magħmul mill-azzar u mill-ħġieġ. Il-*Jahrhunderthalle* saret referenza ewlenija għall-iżvilupp tal-istrutturi tal-konkos imsaħħaħ fis-seklu 20.

Fiċ-ċentru tal-istruttura hemm koppla superjuri b’lanterna. Meta wieħed iħares minn ġewwa, hemm mudell viżibbli ċar tas-Salib tal-Ħadid fis-saqaf f’għamla ta’ koppla; għalhekk, iċ-ċentru tal-istruttura kien ġie moħbi matul il-perjodu tal-Komuniżmu fil-Polonja.

Is-sala oriġinarjament kellha orgni magħmul minn Walcker Orgelbau, li dak iż-żmien, kien l-ikbar orgni fid-dinja. Fl-24 ta’ Settembru 1913, Karl Straube kien l-ewwel wieħed li daqq l-orgni u daqq *Introduzzjoni, Passacaglia u Fugue*, Op. 127, ta’ Max Reger, li ġiet komposta speċjalment għal din l-okkażjoni. Il-biċċa l-kbira tal-partijiet tal-orgni ġew ittrasferiti u bihom inbena l-orgni tal-Katidral ta’ Wrocław wara t-Tieni Gwerra Dinjija.

## Sit ta’ Wirt Dinji

Is-Sala taċ-Ċentenarju ġiet iddeżinjata bħala Sit ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2006. Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta’ tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: **il-kriterju (i)** “Rappreżentazzjoni ta’ kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem”, ladarba s-sala hija eżempju kreattiv u innovattiv fl-iżvilupp tat-teknoloġija tal-kostruzzjoni fi strutturi kbar tal-konkos imsaħħaħ; **il-kriterju (ii)** “Wirja ta’ skambju importanti ta’ valuri umani, tul perjodu ta’ żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ”, ladarba s-sala hija xogħol pijunier tal-inġinerija u tal-arkitettura moderna, li turi interskambju importanti ta’ influwenzi fil-bidu tas-seklu 20, li mbagħad saret referenza ewlenija fl-iżvilupp iktar ’il quddiem tal-istrutturi tal-konkos imsaħħaħ; u **l-kriterju (iv)** “Eżempju straordinarju ta’ tip ta’ bini, ta’ grupp ta’ siti jew ta’ pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem”, ladarba s-sala hija eżempju straordinarju ta’ arkitettura rikreattiva moderna b’varjetà ta’ użi.

## Aċċess
Is-sala tinsab fil-Lvant taċ-ċentru tal-belt ta’ Wrocław, iżda l-aċċess għaliha jiġi ffaċilitat bit-tramm jew bil-karozza tal-linja.

Is-sala għandha Ċentru għall-Viżitaturi li tkun miftuħa mill-Ħamis sal-Ħadd bejn l-10:00 u s-18:00 għal miżata żgħira tad-dħul.

Il-binja u l-madwar jżuruhom spiss it-turisti u n-nies tal-post. Ħdejha hemm attrazzjonijiet turistiċi popolari oħra, bħaż-Żu ta’ Wrocław, il-Ġnien Ġappuniż, u l-Pergola bil-Funtana Multimedjali.

## Referenzi