Sydney

**Sydney** hija l-belt kapitali tal-istat ta’ New South Wales u l-aktar belt popolata fl-Awstralja. Li tinsab fuq il-kosta tal-lvant tal-Awstralja, il-metropoli ddur mal-Port ta’ Sydney u testendi madwar 80 km mill-Oċean Paċifiku fil-lvant sal-Muntanji Blu fil-punent, u madwar 80 km mill-Park Nazzjonali ta’ Ku-ring-gai Chase u x-Xmara Hawkesbury fit-tramuntana u l-majjistral, sal-Park Nazzjonali Rjali u Macarthur fin-nofsinhar u l-lbiċ. Greater Sydney tikkonsisti f’658 subborg, mifruxa fuq 33 żona tal-gvern lokali. Ir-residenti tal-belt huma magħrufa b’mod kollokjali bħala “Sydneysiders”. Il-popolazzjoni stmata f’Ġunju 2024 kienet ta’ 5,557,233, li hija madwar 66% tal-popolazzjoni tal-istat. Il-laqmijiet tal-belt jinkludu l-Belt Emerald u l-Belt tal-Port.

## Ġeografija
Sydney hija baċir kostali bil-Baħar Tasman fil-lvant, il-Muntanji Blu fil-punent, ix-Xmara Hawkesbury fit-tramuntana, u l-Plateau ta' Woronora fin-nofsinhar.

Sydney tinfirex fuq żewġ reġjuni ġeografiċi. Il-Pjanura ta' Cumberland tinsab fin-nofsinhar u fil-punent tal-Port u hija relattivament ċatta. Il-Plateau ta' Hornsby jinsab fit-tramuntana u huwa maqsum minn widien weqfin. Iż-żoni ċatti tan-nofsinhar kienu l-ewwel li ġew żviluppati; ma kienx qabel il-kostruzzjoni tal-Pont tal-Port ta' Sydney li l-partijiet tat-tramuntana saru aktar popolati. Sebgħin bajja għas-surfing jistgħu jinstabu tul il-kosta tagħha, bil-Bajja ta' Bondi tkun l-aktar famuża.

Sydney hija 16,081 km 'il bogħod minn Valletta.

## Storja
Meta waslu l-ewwel Ewropej, kien hemm bejn 4,000 u 8,000 Aboriġinali li kienu jgħixu fiż-żona ta’ Sydney. Kważi t-traċċi kollha tal-insedjament tagħhom sparixxew minħabba l-urbanizzazzjoni sussegwenti.

Kien in-navigatur Brittaniku James Cook li l-ewwel lemaħ is-sit ta’ Sydney tal-lum, li semmieh Port Jackson, fl-1770 ad unur Sir George Jackson, wieħed mill-Lord Commissioners tal-Ammirailtà Brittanika. Fl-1788, il-Kaptan Arthur Phillip ta lill-post l-isem attwali tiegħu (ad unur is-Segretarju tal-Intern Brittaniku Thomas Townshend, l-1 Viscount Sydney), li kien għażel biex imexxi l-ħabsin u jistabbilixxi kolonja penali għall-ħabsin miġjuba mill-Gran Brittanja bħala parti mill-programm tat-trasport penali.

Segwewhom settlers ħielsa, u mill-1800 sal-1850, l-għadd tagħhom żdied b'mod kostanti hekk kif l-għana ta' New South Wales kien qed jiġi żviluppat. Fl-1829, il-belt kellha 16,000 abitant, li ħafna minnhom kienu persunal militari.

Barra minn hekk, l-iskoperta ta' depożiti tad-deheb fl-istat ġar ta' Victoria (1851) saħħet ukoll it-tkabbir spettakolari tal-belt. Sal-1920, il-popolazzjoni kienet qabżet il-miljun, u l-post żgħir tal-kummerċ kien infirex ferm lil hinn mix-xtut ta' Port Jackson.

Bini antik: dar tal-ġebel ramli fid-distrett ta' Ultimo.

Sydney ospitat l-Olimpjadi tas-Sajf tal-2000. Il-belt kienet ukoll responsabbli għall-organizzazzjoni tal-Jum Dinji taż-Żgħażagħ fl-2008.

## Klima
Sydney tinsab fuq il-kosta tal-lvant tal-Awstralja ħdejn il-baħar. Bir-riħ prevalenti ġej mil-lvant, l-Oċean Paċifiku għandu ċerta influwenza fuq il-klima ta’ Sydney. Huwa għalhekk li l-klima ta’ Sydney hija sħuna u umda fis-sajf u kiesħa fix-xitwa, għalkemm inqas milli f’bliet Awstraljani ewlenin oħra. It-temperatura fix-xahar l-aktar kiesaħ tvarja minn 8°C sa 18°C ​​​​(Lulju fi 12.6°C), u t-temperatura fix-xahar l-aktar sħun hija 'l fuq minn 10°C (Jannar fi 23.3°C). Għalhekk il-belt tgawdi minn klima subtropikali umda.

Ix-xtiewi ġeneralment huma friski u mxarrbin, anke kesħin, b’ħafna xita. It-temperaturi jinżlu għal 10°C bil-lejl, xi kultant taħt, u jitilgħu għal 18°C ​​​​wara nofsinhar. Is-sjuf huma sħan u umdi. L-umdità tiżdied, bit-temperaturi jogħlew għal medja ta’ 26-30°C (79-86°F) u jinżlu għal madwar 20°C (68°F) bil-lejl. It-temperaturi jistgħu jilħqu jew jaqbżu l-40°C (104°F) f'xi sjuf.

Ir-rebbiegħa u l-ħarifa huma qosra u jinbidlu. Il-preċipitazzjoni totali annwali hija relattivament għolja (madwar 1,000 mm), u x-xita hija mqassma bejn wieħed u ieħor b'mod uniformi matul is-sena, u taqa' fil-forma ta' ħalbiet qosra u sħan fis-sajf.

## Amministrazzjoni

Storikament, Greater Sydney kienet amministrata mix-Shire ta' Cumberland (1945–1964). Illum, m'hemm l-ebda gvern ġenerali li jirregola Greater Sydney. L-affarijiet lokali huma ġestiti minn żoni tal-gvern lokali, kull wieħed b'kunsilli eletti u responsabbiltajiet delegati mill-gvern statali ta' New South Wales.

Il-"Belt ta' Sydney," li tinkludi d-distrett tan-negozju ċentrali u ftit kwartieri biswit, espandiet f'dawn l-aħħar snin permezz tal-assorbiment ta' żoni tal-gvern lokali fil-qrib, bħal South Sydney. Hija rregolata mill-Lord Mayor ta' Sydney u kunsill elett. Madankollu, il-Lord Mayor xi kultant jitqies bħala r-rappreżentant taż-żona metropolitana kollha. Dan kien il-każ matul l-Olimpjadi tas-Sajf tal-2000. Bħall-bliet kapitali kollha tal-istati Awstraljani, il-popolazzjoni ta' Sydney hija kkalkulata mill-Uffiċċju Awstraljan tal-Istatistika billi jinkludi t-32 żona ta' gvern lokali taż-żona metropolitana f'diviżjoni statistika waħda.

Ħafna mill-funzjonijiet tal-gvern fil-livell metropolitan huma kkontrollati mill-gvern statali ta' New South Wales. Dawn jinkludu t-trasport pubbliku, it-toroq ewlenin, il-kontroll tat-traffiku, il-pulizija, l-edukazzjoni, u l-ippjanar ta' proġetti ewlenin ta' infrastruttura. Peress li proporzjon kbir tal-popolazzjoni ta' New South Wales tgħix f'Sydney (madwar 63%), id-diversi gvernijiet statali tradizzjonalment kienu riluttanti li jippermettu l-iżvilupp ta' korpi governattivi madwar il-belt li għandhom it-tendenza li jikkompetu mal-gvern statali.

### Struttura urbana

Iż-żona metropolitana ta’ Sydney hija maqsuma b’mod razzjonali f’aktar minn 650 distrett għall-indirizzar postali, u maqsuma fi 32 Żona ta’ Gvern Lokali (LGAs) mir-riforma territorjali tal-2016. Il-Belt ta’ Sydney, li tinkludi d-Distrett Kummerċjali Ċentrali (CBD) u xi distretti biswit, hija biss waħda minn dawn iż-żoni ta’ gvern lokali u tkopri biss 25 mit-12,145 km2 li għandha ż-żona metropolitana.

## Ekonomija
Fl-2008, Sydney ġiet ikklassifikata bħala belt globali "alpha+" min-netwerk ta' riċerka tal-Globalizzazzjoni u l-Bliet Dinjija (GaWC).

Sydney hija l-akbar ċentru kummerċjali u finanzjarju tal-Awstralja. Hija wkoll ċentru finanzjarju ewlieni fir-reġjun tal-Ażja-Paċifiku. Il-Borża Awstraljana u l-Bank ta' Riżerva tal-Awstralja jinsabu f'Sydney, kif ukoll il-kwartieri ġenerali ta' 90 bank u aktar minn nofs il-kumpaniji ewlenin tal-Awstralja. Tospita wkoll il-kwartieri ġenerali reġjonali ta' madwar 500 korporazzjoni multinazzjonali.

Is-Sydney Futures Exchange (SFE) hija waħda mill-akbar skambji ta' futures u opzjonijiet finanzjarji fir-reġjun tal-Ażja-Paċifiku, b'64.3 miljun kuntratt innegozjati fl-2005. F'termini globali, hija t-tnax-il l-akbar skambju ta' futures fid-dinja.

Fl-2012, stħarriġ tal-UBS ikklassifika lil Sydney bħala s-seba' l-aktar belt għalja fid-dinja għall-paga netta u l-ħmistax-il l-aktar belt għalja fid-dinja. F'Diċembru 2005, il-prezz medju tad-djar f'Sydney kien ta' AU$485,000, l-ogħla fost il-bliet kapitali Awstraljani. Rapport tal-OECD ta' Novembru 2005 wera li l-Awstralja kellha l-ogħla prezzijiet tal-proprjetà fid-dinja tal-Punent meta mqabbla mar-rendimenti tal-kera. Skont studju mill-grupp tal-proprjetà immobbli Knight Frank u Citi Private Bank, Sydney hija t-tmien l-aktar belt għalja fid-dinja għall-prezzijiet tal-proprjetà lussuża, bi €13,100 kull metru kwadru.

## Edukazzjoni

Sydney hija d-dar ta’ wħud mill-aktar universitajiet rinomati tal-Awstralja u l-ewwel università tal-pajjiż, l-Università ta’ Sydney, imwaqqfa fl-1850. Hemm ħames universitajiet pubbliċi oħra li joperaw primarjament f’Sydney: l-Università ta’ New South Wales, l-Università Macquarie, l-Università tat-Teknoloġija, l-Università tal-Punent, u l-Università Kattolika Awstraljana (tnejn mis-sitt kampusijiet). Universitajiet b’kampusijiet ta’ fergħat f’Sydney jinkludu l-Università ta’ Notre Dame u l-Università ta’ Wollongong.

Hemm ukoll erba’ istituzzjonijiet TAFE (Edukazzjoni Teknika u Aktar Avvanzata) iffinanzjati pubblikament fi New South Wales, responsabbli għall-edukazzjoni u t-taħriġ tal-adulti f’livell ekwivalenti għal studji universitarji bikrija.

Sydney hija d-dar ta’ skejjel pubbliċi, reliġjużi, u privati. L-iskejjel pubbliċi, inklużi skejjel pre-primarji u skejjel speċjali, huma amministrati mid-Dipartiment tal-Edukazzjoni u t-Taħriġ ta’ NSW. Mit-tletin skola sekondarja selettiva tal-istat, ħamsa u għoxrin jinsabu f’Sydney.

## Trasport

### Toroq

Il-vettura bil-mutur, aktar minn kwalunkwe fattur ieħor, iddeterminat il-mudell tal-iżvilupp urban ta’ Sydney mit-Tieni Gwerra Dinjija ’l hawn. It-tkabbir tad-djar b’densità baxxa fis-subborgi tal-belt għamel is-sjieda tal-karozza neċessarja għal mijiet ta’ eluf ta’ familji. Il-perċentwal ta’ vjaġġi magħmula bil-karozza żdied minn 13% fl-1947 għal 50% fl-1960 u 70% fl-1971. L-aktar toroq importanti f’Sydney kienu d-disa’ Metroads, inkluż in-Netwerk Orbitali ta’ Sydney ta’ 110 km. Id-dipendenza ta’ Sydney fuq il-vetturi bil-mutur u n-netwerk tat-toroq mifrux tagħha ġiet ikkritikata minn proponenti tat-trasport pubbliku tal-massa u djar b’densità għolja. Il-Light Horse Interchange fil-punent ta’ Sydney huwa l-akbar fl-emisferu tan-nofsinhar.

Jista’ jkun hemm sa 350,000 karozza jużaw it-toroq ta’ Sydney simultanjament matul is-siegħa tal-quċċata, u dan iwassal għal konġestjoni sinifikanti tat-traffiku. 84.9% tad-djar ta’ Sydney għandhom vettura bil-mutur u 46.5% għandhom tnejn jew aktar. B'rata ta' 26.3% fl-2014, Sydney għandha l-ogħla utilizzazzjoni tat-trasport pubbliku għall-ivvjaġġar lejn ix-xogħol minn kwalunkwe kapitali Awstraljana. B'kuntrast, fl-2014 25.2% biss tar-residenti li jaħdmu fil-Belt ta' Sydney jużaw karozza, filwaqt li 15.8% jieħdu ferrovija, 13.3% jużaw xarabank, u 25.3% jimxu. Diversi proġetti sinifikanti ta' infrastruttura tlestew minn dakinhar. Is-CBD għandu serje ta' sqaqien u korsiji li jipprovdu aċċess għall-vetturi barra mit-triq għall-bini tal-belt kif ukoll rotot pedonali minn ġo bini tal-belt.

### Ajruporti
L-Ajruport ta’ Sydney, uffiċjalment "Sydney Kingsford-Smith Airport", jinsab f’Mascot. Dan iservi 46 destinazzjoni internazzjonali u 23 domestika. Bħala l-aktar ajruport traffikuż fl-Awstralja, immaniġġja 37.9 miljun passiġġier fl-2013 u 530,000 tunnellata ta’ merkanzija fl-2011. It-tieni ajruport, Western Sydney Airport, qed jinbena f’Badgerys Creek u se jiftaħ fl-aħħar tal-2026, bi prezz ta’ $2.5 biljun. Ta’ min jinnota li mhux se jkollu curfew, b’differenza mill-Ajruport ta’ Sydney Kingsford-Smith, li jimponi sospensjoni tal-operazzjonijiet kollha tal-inġenji tal-ajru bejn il-11pm u s-6am. L-Ajruport ta’ Bankstown huwa t-tieni l-aktar ajruport traffikuż ta’ Sydney, u jservi l-avjazzjoni ġenerali, titjiriet charter u xi titjiriet skedati tal-merkanzija. Bankstown huwa wkoll ir-raba’ ajruport traffikuż fl-Awstralja skont l-għadd ta’ movimenti tal-inġenji tal-ajru. Ajruporti oħra jinkludu l-Ajruport ta’ Camden, The Oaks Airfield, u Menangle Airfield, li jintużaw l-aktar għall-avjazzjoni ġenerali, it-taħriġ tat-titjir u minn operaturi privati. It-terminals tal-idroplani jinsabu f'Rose Bay u Palm Beach, u l-ajruporti militari f'Holsworthy u Richmond. Port Botany qabeż lil Port Jackson bħala l-port ewlieni tat-tbaħħir tal-belt. It-terminals tal-vapuri tal-kruċieri jinsabu f'Sydney Cove u White Bay.

### Ferroviji tal-passiġġieri

Sydney għandha l-akbar netwerk ta’ trasport pubbliku fl-Awstralja, b’67% tar-residenti li għandhom aċċess għal servizzi adegwati ta’ trasport pubbliku. In-netwerk ferrovjarju ta’ Sydney beda bil-kostruzzjoni ta’ linja ferrovjarja lejn Granville tal-lum fl-1855. Wara, in-netwerk kiber bl-insedjament Ewropew fis-seklu 19. L-ewwel ferroviji elettriċi ġew introdotti fl-1926, u sa dak iż-żmien bdew joperaw ukoll it-trammijiet elettriċi. Sal-1991, il-linji kollha f’Sydney kienu elettrifikati. In-netwerk ferrovjarju, kif ukoll it-trasport pubbliku kollu f’Sydney, huwa biljettat permezz ta’ Opal cards, karti li jistgħu jerġgħu jintużaw u mingħajr kuntatt li jintużaw biex jikkalkulaw u jiġbru awtomatikament il-prezzijiet tat-trasport.

Imwaqqfa fl-1906, l-Istazzjon Ċentrali hija l-akbar u l-aktar stazzjon ferrovjarju traffikuż fl-istat u hija ċ-ċentru ewlieni tan-netwerk ferrovjarju tal-belt. Sydney Trains hija s-servizz ferrovjarju suburban. Il-linji tagħha jiffurmaw parti min-netwerk ferrovjarju ta’ New South Wales. Din isservi 168 stazzjon madwar il-belt u kellha passiġġieri annwali ta’ 302 miljun vjaġġ ta’ passiġġieri fl-2023–24. Il-ferrovija ta’ Sydney inbniet għall-ewwel darba fl-1854 b’estensjoni progressiva tan-netwerk biex isservi kemm il-merkanzija kif ukoll il-passiġġieri. L-istazzjon prinċipali huwa l-Istazzjon Ferrovjarju Ċentrali fin-naħa t’isfel tas-CBD. Fis-snin 1850 u 1860, il-ferrovija laħqet żoni li issa huma s-subborgi ta’ barra ta’ Sydney.

### Metro

Is-Sydney Metro hija netwerk ta’ transitu rapidu mingħajr sewwieq separat min-netwerk ferrovjarju suburban, b’konnessjonijiet fl-istazzjonijiet ewlenin tal-iskambju. Bħalissa, in-netwerk jikkonsisti f’linja waħda li testendi minn Tallawong fil-majjistral sal-belt u Sydenham. Din il-linja, magħrufa bħala l-M1, se tiġi estiża sa Bankstown fl-2025 bis-subborgi li qabel kienu fuq il-linja ferrovjarja ta’ Bankstown bħalissa magħluqa għall-konverżjoni għall-metro. Linja ġdida mill-punent ta’ ġewwa sa Parramatta hija ppjanata li tinbena sal-2030. Bħalissa sservi 21 stazzjon. Linja biex taqdi l-punent akbar hija ppjanata għall-2026 u se tinkludi stazzjon għat-tieni ajruport internazzjonali. Il-metro ta’ Sydney jopera bi frekwenza ħafna ogħla min-netwerk ferrovjarju suburban, b’intervalli ta’ servizz ta’ 3-4 minuti meta mqabbla mal-10-15-il minuta tas-Sydney Trains. L-iskema hija maħsuba biex iżżid il-kapaċità tat-trasport pubbliku ta’ Sydney b’60%.

### Light rail

Sydney darba kellha waħda mill-akbar netwerks tat-trammijiet fl-Imperu Brittaniku wara Londra. Din serviet rotot li jkopru 291 km. Il-magna tal-kombustjoni interna għamlet il-karozzi tal-linja aktar flessibbli mit-trammijiet u konsegwentement aktar popolari, u dan wassal għall-għeluq progressiv tan-netwerk bit-tramm finali jopera fl-1961. Mill-1930 'l hawn kien hemm 612-il karozza tal-linja madwar Sydney li kienu jġorru 90 miljun passiġġier fis-sena.

Fl-1997, l-Inner West Light Rail infetaħ bejn l-istazzjon Ċentrali u Wentworth Park. Din kienet topera fuq linja tal-merkanzija li testendi mill-belt sa Darling Harbour u s-Swieq tal-Ħut, parti mill-Metropolitan Goods Lines. Il-linja ġiet estiża sa Lilyfield fl-2000 u mbagħad Dulwich Hill fl-2014. Din tgħaqqad l-Inner West u Darling Harbour mal-istazzjon Ċentrali u ffaċilitat 9.1 miljun vjaġġ fis-sena finanzjarja 2016–17. It-tieni, il-linja tas-CBD u South East Light Rail ta' 12-il km li sservi s-CBD u s-Subborgi tal-Lvant infetħet fl-2019–2020. Linja ferrovjarja ħafifa li sservi ċ-ċentru tal-punent ta’ Parramatta nfetħet fl-2024. Il-proġett huwa maqsum f’żewġ stadji, bl-ewwel waħda (l-L4) tissostitwixxi l-linja ferrovjarja ta’ Carlingford li għalqet fl-2020. It-tieni stadju tal-proġett, l-L5, li sservi l-park Olimpiku, bħalissa qed tinbena.

### Ferries
Fiż-żmien meta nfetaħ is-Sydney Harbour Bridge fl-1932, is-servizz tal-lanċa tal-belt kien l-akbar fid-dinja. Il-patroċinju naqas minn 37 miljun passiġġier fl-1945 għal 11-il miljun fl-1963 iżda rkupra xi ftit fis-snin riċenti. Miċ-ċentru tiegħu f'Circular Quay, in-netwerk tal-lanċa jestendi minn Manly sa Parramatta. Il-lanċa f'Sydney hija operata minn Transdev Sydney Ferries u topera fuq 10 rotot tul il-port u x-Xmara Parramatta.

## Bajjiet

Il-bajja famuża ta’ Bondi, li tinsab fil-lvant tal-belt u seba’ kilometri miċ-ċentru tal-belt, hija faċilment aċċessibbli bil-ferrovija jew b’trasport pubbliku ieħor. Hija speċjalment famuża għar-ramel fin tagħha u l-mewġ immewġin, li jagħmilha ideali għas-surfing. Fuq il-bajjiet, żgħażagħ Awstraljani jipprattikaw l-iskimboarding. Kull sena, matul il-karnival tas-surfing, il-lifeguards jiġu onorati, u juru t-tekniki tagħhom.

Kmamar tal-bdil ikkuluriti bħal dawk f'Brighton Beach ġew importati bejn l-aħħar tas-seklu 19 u l-bidu tas-seklu 20 biex in-nisa jkunu jistgħu jbiddlu l-ħwejjeġ b'mod diskret. Sa dakinhar, ir-regolamenti kellhom l-għan li jiġġieldu l-"indeċenza" fost l-għawwiema.

## Gallerija

Stampa:Sydney skyline at dusk - Dec 2008 (2).jpg|Grattaċieli ta' Sydney
Stampa:Sydney Opera House - Dec 2008.jpg|Teatru tal-Opri ta' Sydney
Stampa:Sydney Harbour Bridge from Circular Quay.jpg|Pont tal-Port ta' Sydney


## Ġemellaġġ

*  San Francisco (Stati Uniti) ;
*  Wellington (New Zealand) ;
*  Firenze (Italja) ;
*  Nagoya (Ġappun) ;
*  Portsmouth (Renju Unit) ;
*  Guangzhou (Ċina).

## Referenzi