Yakushima

**Yakushima** (bil-Ġappuniż: 屋久島) hija waħda mill-Gżejjer Ōsumi fil-Prefettura ta' Kagoshima, il-Ġappun. Il-gżira għandha erja ta' 504.88 km2 (194.94 mil kwadru) u għandha popolazzjoni ta' 13,178 ruħ. L-aċċess għall-gżira huwa permezz ta' lanċa *hydrofoil* (li topera 7 jew 8 darbiet kuljum minn Kagoshima, skont meta jkun l-istaġun), lanċa mhux rapida tal-karozzi (li topera darba jew darbtejn kuljum minn Kagoshima), jew bl-ajru lejn l-Ajruport ta' Yakushima (joperaw 3 sa 5 titjiriet kuljum minn Kagoshima, titjira kuljum minn Fukuoka, u titjira kuljum minn Osaka). Amministrattivament, ir-raħal ta' Yakushima jokkupa l-gżira kollha. L-amministrazzjoni tar-raħal tieħu ħsieb ukoll Kuchinoerabujima fil-qrib. 42 % tal-gżira tinsab fi ħdan il-konfini tal-Park Nazzjonali ta' Yakushima.

Iktar minn 50 % tal-elettriku ta' Yakushima huwa miksub mill-enerġija idroelettrika, u l-enerġija supplimentari ġġenerata tintuża għall-produzzjoni tal-gass tal-idroġenu bħala esperiment immexxi mill-Università ta' Kagoshima. Il-gżira ilha sit tat-testijiet għar-riċerka tal-vetturi Honda li jaħdmu biċ-ċelloli tal-idroġenu. Ma hemmx karozzi li jaħdmu bl-idroġenu stazzjonati fuq il-gżira, iżda l-muniċipalità tuża karozzi elettriċi.

## Sit ta' Wirt Dinji
Fl-1980, erja ta' 18,958 ettaru (46,850 akru) ġiet iddeżinjata bħala Riżerva tal-Bniedem u tal-Bijosfera tal-UNESCO. Fl-1993, 10 ettari (25 akru) ta' artijiet mistagħdra f'Nagata-hama ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Ramsar. Hija l-ikbar post fejn ibejtu l-fkieren tal-baħar fil-periklu ta' estinzjoni tat-tip loggerhead fit-Tramuntana tal-Oċean Paċifiku. L-uniku fdal ta' foresta primordjali sħuna u miti f'Yakushima tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1993. Fil-qalba (12.19-il kilometru kwadru (3,010 akru)) tas-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO, ma hemmx traċċi ta' qtugħ ta' siġar fl-imgħoddi.

Kull sena 300,000 turist iżuru l-gżira.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (vii)** "Post fejn iseħħu fenomeni naturali tal-għaġeb jew fejn hemm żoni ta' ġmiel naturali u ta' importanza estetika eċċezzjonali"; u l-**kriterju (ix)** "Eżempju straordinarju li jirrappreżenta proċessi ekoloġiċi u bijoloġiċi kontinwi sinifikanti fl-evoluzzjoni u fl-iżvilupp ta' ekosistemi u ta' komunitajiet ta' pjanti u ta' annimali terrestri, tal-ilma ħelu, kostali u tal-baħar".

## [[Ġeografija]]

### Ħarsa ġenerali

Yakushima tinsab bejn wieħed u ieħor 61.3 kilometru (38.1 mil) fin-Nofsinhar tat-tarf tan-Nofsinhar tal-Peniżola ta' Ōsumi fin-Nofsinhar ta' Kyushu, jew 135 kilometru (73 mil nawtiku) fin-Nofsinhar ta' Kagoshima. L-Istrett ta' Vincennes (Yakushima Kaikyō) jisseparaha mill-gżira ta' Tanegashima fil-qrib, li tospita ċ-Ċentru Spazjali Ġappuniż. Għadd ta' llanċjar ta' rokits minn Tanegashima jkun viżibbli b'mod ċar minn Yakushima.

Is-saff bażi tal-blat tal-gżira huwa l-granit u ma jospita l-ebda vulkan attiv. Il-gżira għandha erja ta' madwar 504.5 kilometri kwadri (194.8 mil) kwadru. Il-gżira bejn wieħed u ieħor hija ċirkolari bħala għamla, b'ċirkonferenza ta' 89 kilometru (55 mil) u b'dijametru ta' 28 kilometru (17-il mil). L-ogħla elevazzjonijiet tal-gżira huma Miyanouradake (bil-Ġappuniż: 宮之浦岳), b'għoli ta' 1,935 metru (6,348 pied), u Nagatadake (bil-Ġappuniż: 永田岳), b'għoli ta' 1,886 metru (6,188 pied) 'il fuq mil-livell tal-baħar; madankollu, Yakushima għandha 30 quċċata oħra b'għoli ta' iktar minn 1,000 metru (3,300 pied). Fil-gżira hemm ukoll bosta fawwariet termali (*onsen*).
File:Yakushima_Mitake.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Yakushima_Mitake.jpg|Il-muntanji Mitake, Miyanoura, Nagata u Kurio ta' Yakushima.
File:Yodo_River_(Yakushima)_05.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Yodo_River_(Yakushima)_05.jpg|Ir-ramel tax-xmara Yodo fejn tibda x-xmara Awa huwa tal-granit.
File:Ooko_Falls_03.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ooko_Falls_03.jpg|Il-Kaskati ta' Ooko.
File:Senpiro_Fall_Yakushima_01.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Senpiro_Fall_Yakushima_01.jpg|Il-Kaskata ta' Senpiro f'Yakushima.


### Insedjamenti
Fost l-insedjamenti ewlenin tal-gżira, li jiffurmaw il-Muniċipalità ta' Yakushima, hemm l-irħula portwali ta' Anbō u Miyanoura. Bejniethom hemm l-Ajruport ta' Yakushima. Insedjamenti oħra huma l-villaġġi kostali ta' Onoaida, Hirauchi, Kurio, Nagata u l-villaġġ forestali abbandunat ta' Kosugidani. Fost il-lokalitajiet, hemm il-fniedaq ta' Shiratani Unsui, Arakawa, l-Ajruport ta' Yakushima, Kigensugi u Yakusugi.

## [[Storja]]

Yakushima ġiet insedjata mill-inqas minn żmien id-dinastija Jōmon. Issemmiet għall-ewwel darba fid-dokumenti bil-miktub tad-dinastija Ċiniża Sui tas-seklu 6. Fis-601, iċ-Ċiniżi bagħtu spedizzjoni lejn il-"Pajjiż ta' Liukiu" (bil-Ġappuniż: 流求國). Huma nnotaw li n-nies kienu ta' statura żgħira iżda fuq tagħhom. Iċ-Ċiniżi ma setgħux jifhmu l-lingwa lokali u reġgħu lura lejn iċ-Ċina. Fis-607, huma bagħtu spedizzjoni oħra biex isir il-kummerċ, u ġabu magħhom wieħed mill-abitanti tal-gżira. Kien hemm ambaxxata Ġappuniża f'Louyang mar-ritorn tal-ispedizzjoni, u wieħed mill-Ġappuniżi stqarr li l-abitant tal-gżira kien liebes l-ilbies u kien jitkellem il-lingwa tal-Gżira ta' Yaku.

Fix-*Shoku Nihongi* bil-Ġappuniż, f'entrata tas-702 W.K., il-gżira kienet tifforma parti mill-provinċja ta' Tane tal-qedem. Spiss kienet tissemma fid-djarji tal-vjaġġaturi bejn iċ-Ċina tad-dinastija Tang u l-Ġappun tal-perjodu ta' Nara.

Matul il-perjodu ta' Edo, Yakushima kienet immexxija mill-klan ta' Shimazu tad-Dominju ta' Satsuma u kienet meqjusa bħala parti mill-Provinċja ta' Ōsumi. Wara r-restawr ta' Meiji, il-gżira ġiet amministrata bħala parti mill-Prefettura ta' Kagoshima.

Fl-2017, Yakushima ntlaqtet mit-tifun Noru li kkawża mewta.

F'Novembru 2023, l-inġenju tal-ajru V-22 Osprey tal-Forza tal-Ajru tal-Istati Uniti ħabat lil hinn mill-kosta ta' Yakushima, u mietu seba' membri tal-ekwipaġġ u membru tal-ekwipaġġ baqa' qatt ma nstab.

## Demografija u ekonomija
Il-popolazzjoni ta' Yakushima laħqet il-quċċata tagħha fl-1960 b'24,010 abitanti. Minn dak iż-żmien 'il quddiem marret lura sal-ħabta tal-1995, iżda sussegwentement stabbilizzat għal ftit iktar minn 13,000 abitant.

Tradizzjonalment, l-oqsma ekonomiċi prinċipali tal-popolazzjoni kienu l-forestrija u l-esportazzjoni tal-prodotti tal-injam (b'mod prinċipali t-tavli taċ-ċedru tal-bjut), kif ukoll is-sajd kummerċjali. Il-kultivazzjoni tal-larinġ u tat-te, id-distillazzjoni tax-*shōchū*, u t-turiżmu issa huma s-sorsi ewlenin ta' introjtu.

## Flora u fawna

Yakushima fiha waħda mill-ikbar meded li għad fadal ta' foresti subtropikali ta' siġar dejjem ħodor tal-Gżejjer Nansei, li huwa ekoreġjun b'ħabitat fil-periklu. L-uniċi annimali indiġeni kbar tal-gżira huma l-makakki tal-warrani aħmar (il-makakki ta' Yakushima) u varjetà ta' ċriev tat-tip sika (*yakushika*). Il-kelb selvaġġ tal-Ġappun huwa annimal komuni wkoll, iżda mhuwiex nattiv għall-gżira. Il-ballottri tal-Ġappun (*Mustela itatsi*) ġieli jitfaċċaw ukoll minn żmien għal żmien. Il-gżira hija s-sit fejn il-fkieren tal-baħar tat-tip loggerhead ipassu u jbidu l-bajd tagħhom, u lil hinn mill-kosta jgħammru wkoll id-dniefel. F'xi nħawi taż-żoni kostali hemm ukoll xi skolli tal-qroll, għalkemm ferm inqas mill-gżejjer ta' Okinawa fin-Nofsinhar. Il-gżira, flimkien mal-gżira fil-qrib ta' Tanegashima, ġiet irrikonoxxuta bħala Żona Importanti tal-Għasafar mill-BirdLife International peress li ssostni popolazzjonijiet ta' tuduni tal-Ġappun, ħamiem ħodor ta' Ryukyu u pitirrossi ta' Ryukyu.

Yakushima hija famuża għall-veġetazzjoni folta tagħha. Il-biċċa l-kbira tas-siġar tal-gżira fl-imgħoddi nqatgħu għall-injam (u dan imur lura mill-inqas għall-perjodu bikri ta' Edo), iżda minn dak iż-żmien 'l hawn is-siġar reġgħu tħawwlu b'mod estensiv u l-qtugħ tas-siġar għall-injam intemm fl-aħħar tas-snin 60 tas-seklu 20, meta mbagħad ġie stabbilit reġim ta' konservazzjoni. Apparti l-foresti sekondarji tal-gżira, hemm xi nħawi ta' foresti primarji, magħmula l-iktar minn varjetà ta' *Cryptomeria japonica,* jew ċedru tal-Ġappun, magħruf bħala *yakusugi* (bil-Ġappuniż: 屋久杉); l-iżjed eżemplar magħruf jissejjaħ *Jōmon Sugi* (bil-Ġappuniż: 縄文杉), u huwa stmat li tmur lura mill-inqas għall-perjodu ta' Jōmon tal-istorja Ġappuniża, jiġifieri 2,300 sena ilu. Barra minn hekk, fil-gżira ġew elenkati iktar minn 50 varjetà ta' fjuri endemiċi, b'mod partikolari rododendroni, u mijiet ta' *Bryophyta* endemiċi rari*,* kif ukoll għadd ta' siġar endemiċi.

## Klima
Yakushima għandha klima suptropikali umduża (*Cfa* skont il-klassifikazzjoni klimatika ta' Köppen) bi sjuf sħan u umdużi u bi xtiewi miti. Il-preċipitazzjoni tkun kbira ferm, b'mill-inqas 250 millimetru (9.8 pulzieri) ta' xita kull xahar u saħansitra 773 millimetru (30.4 pulzier) ta' xita f'Ġunju biss. Yakushima hija l-iżjed post fil-Ġappun fejn tinżel ix-xita, u l-preċipitazzjoni annwali f'Yakushima hija waħda mill-ogħla fid-dinja b'bejn 4,000 u 10,000 millimetru (160 sa 390 pulzier) ta' xita. Jingħad mill-abitanti lokali li x-xita "tinżel 35 jum fix-xahar". Fil-ħarifa u fix-xitwa jkun hemm perjodi iktar nexfin, filwaqt li l-iżjed xita qliel tinżel fir-rebbiegħa u fis-sajf, spiss akkumpanjament minn ċedimenti tal-art. Il-gżira hija l-iżjed post fin-Nofsinhar tal-Ġappun fejn ikun hemm il-borra fil-muntanji, spiss għal xhur sħaħ, filwaqt li t-temperatura tal-oċean qatt ma tinżel taħt id-19 °C (66 °F).

### Tniġġis
Skont teorija kkontestata, xi sustanzi niġġiesa fl-ajru mir-Repubblika tal-Poplu taċ-Ċina jaf affettwaw is-siġar taż-żnuber bojod fil-foresta tal-gżira. Ir-riżultati xjentifiċi ġew ippubblikati f'dokument tal-2009.

## Trasport

### Ajruport
L-Ajruport ta' Yakushima (KUM) huwa l-uniku ajruport li jaqdi l-gżira. It-titjiriet kummerċjali skedati jiġu operati minn Japan Air Commuter, sussidjarja ta' JAL. Mill-2019, ir-runway kienet se tiġi estiża minn 1,500 metru għal 2,000 metru, biex b'hekk l-inġenji tal-ajru bil-ġettijiet ikunu jistgħu joperaw u jaqdu firxa usa' ta' destinazzjonijiet. Sa Jannar 2024 ma sarx progress fir-runway u għadha twila 1,500 metru.

### Laneċ ewlenin

* Tanegayaku Jetfoil "Toppy" "Rocket" ta' veloċità għolja;
* mill-Port ta' Kagoshima, il-Moll ta' Minato, il-Belt ta' Kagoshima; il-Port ta' Ibusuki (il-Belt ta' Ibusuki) f'Tanegashima, il-Port ta' Nishinoomote (il-Belt ta' Nishinoomote), Yakushima, il-Port ta' Miyanoura jew il-Port ta' Anbo.

#### Laneċ oħra

* Il-Lanċa Orita Kisen "Yakushima 2"
** Kagoshima Minato-ku, il-Moll ta' Minami - il-Port ta' Yakushima / Miyanoura;
* il-Bastiment Merkantili ta' Kagoshima Merchant Ship u l-Lanċa Shinyashiki Shoji "Haibisukasu"
** il-Port ta' Taniyama, is-Sezzjoni 2 (il-Belt ta' Kagoshima) - il-Port ta' Tanegashima / Nishinoomote (il-Belt ta' Nishinoomote) - il-Port ta' Yakushima / Miyanoura;
** Taniyamako wara wasla fil-Port ta' Nishinoomote billejl - Todokohaku l-għada filgħodu lejn il-Port ta' Miyanoura;
* il-Lanċa ta' Yakushima "Taiyo"
** Kuchinoerabujima - il-Port ta' Yakushima / Miyanoura Port - il-Port ta' Tanegashima / Shimama (Minamitanemachi).

### Karozzi tal-linja
L-għadd ta' rotot tal-karozzi tal-linja huwa relattivament għoli kemm f'Tanegashima kif ukoll f'Yakushima. Dawn joperaw minn filgħodu sa filgħaxija. Madankollu, il-frekwenza tal-karozzi tal-linja f'kull rotta hija baxxa, għaldaqstant wieħed irid jippjana sew.

### Karozzi
Hemm bosta kumpaniji tal-kiri tal-karozzi. It-triq tal-Majjistral, magħrufa bħala t-Triq Forestali tal-Punent, hija triq dejqa u diffiċli ferm li l-karozzi jaqilgħu lil xulxin fiha. Spiss it-triq tkun magħluqa minħabba xi ċedimenti okkażjonali, il-lilwiet f'daqqa u x-xaqlibiet weqfin. Il-prezzijiet tal-fjuwil fil-gżira huma ferm ogħla minn dawk fl-art kontinentali Ġappuniża.

### Linja ferrovjarja
L-aħħar linja ferrovjarja fil-Ġappun li kienet topera b'gejġ dejjaq (762 millimetru) għadha preżenti fil-gżira iżda tintuża biss għat-trasport tal-merkanzija. Diversi linji oħra kienu joperaw iżda issa ngħalqu. Il-mogħdija tal-linja ferrovjarja tintuża minn xi wħud bħala mogħdija għall-mixi, iżda dan l-aġir huwa perikoluż ħafna għax il-linja ferrovjarja għadha topera.

## Onsen
F'Yakushima hemm diversi *onsen* (fawwariet termali):

* il-fawwara termali ta' taħt il-baħar ta' Hirauchi;
* Jomon no Yado Manten;
* il-fawwara termali ta' Onoma;
* il-fawwara termali ta' Oura;
* il-fawwara termali ta' Yakushima;
* il-fawwara termali ta' Yodogawa;
* il-fawwara termali ta' Yudomari;
* Yunoko no Yu.

## Fil-kultura popolari

* Il-foresti ta' Yakushima ispiraw l-ambjent forestali fil-film ta' Hayao Miyazaki *Princess Mononoke*.
* Yakushima ispirat il-foresta ta' Dremuchij fil-logħba elettronika *Metal Gear Solid 3: Snake Eater*.
* Il-karattri fittizji Jun u Jin Kazama tal-logħba elettronika *Tekken* kienu jgħixu f'Yakushima. F**Tekken 8'', Yakushima tidher għall-ewwel darba bħala ambjent tal-logħba.
* Eiji Miyake, il-protagonist tar-rumanz ta' [[David Mitchell]] ''number9dream'', huwa minn Yakushima. Partijiet mir-rumanz iseħħu fit-tfulija tan-narratur fil-gżira.
* Il-film tal-1955 ''Floating Clouds'' jintemm bi vjaġġ lejn il-gżira.
* Il-gżira dehret ukoll b'mod prominenti fil-film tal-1996 ''Rebirth of Mothra''. Fil-film Mothra żgħir jgħum lejn il-gżira biex jittrasforma ruħu f'Mothra ġdid u iktar setgħan, u jieħu l-essenza tal-ħajja u s-setgħat il-ġodda tiegħu mill-foresta eterna.
* Il-protagonisti tal-logħba elettronika ta' Atlus, ''Persona 3'', iżuru Yakushima fil-bidu tal-vaganzi tas-sajf.
* L-ewwel żewġ episodji tal-film televiżiv tal-2005, ''Kamen Rider Hibiki'', iseħħu primarjament f'Yakushima.
* Il-pajsaġġi f**Oni: Thunder God's Tale* huma ispirati mill-foresti ta' Yakushima.
* L-ambjent prinċipali tal-episodji 1153 u 1154 ta' *Detective Conan* (Yamehime ta' Yakushima) huwa f'Yakushima, fejn iseħħ qtil fil-qalba tal-foresta qrib *Jōmon Sugi''.

## Referenzi