Antigua Guatemala

**Antigua Guatemala** (pronunzja bl-Ispanjol: [anˈtiɣwa ɣwateˈmala]), magħrufa wkoll bħala **Antigua** jew **La Antigua**, hija belt fl-artijiet għoljin ċentrali tal-Gwatemala. Il-belt kienet il-belt kapitali tal-Kaptanat Ġeneral tal-Gwatemala mill-1543 sal-1773, u l-biċċa l-kbira tal-arkitettura u tal-konfigurazzjoni tagħha influwenzata mill-Barokk tmur lura għal dak il-perjodu. Bis-saħħa ta' dawn il-karatteristiċi l-belt tniżżlet fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1979. Antigua Guatemala sservi bħala l-belt kapitali tal-muniċipalità bl-istess isem u tad-Dipartiment ta' Sacatepéquez.

## Demografija
Il-belt kellha l-ikbar popolazzjoni tagħha ta' xi 65,000 ruħ fis-snin 70 tas-seklu 18; il-maġġoranza tal-popolazzjoni telqet fl-aħħar tas-seklu 18 wara t-terremot tal-1773. Minkejja tkabbir sinifikanti fil-popolazzjoni fl-aħħar tas-seklu 20, il-belt laħqet biss nofs l-għadd tas-seklu 18 sas-snin 90 tas-seklu 20. Skont iċ-ċensiment tal-2007, il-belt kellha 34,685 abitant.

## [[Storja]]
*Antigua Guatemala* tfisser "Gwatemala Antika" u kienet it-tielet belt kapitali tal-Gwatemala, li qabel kienet tissejjaħ "Santiago de los Caballeros de Guatemala".

L-ewwel belt kapitali tal-Gwatemala ġiet stabbilita fis-sit tal-belt tal-Maja Kaqchikel imsejħa Iximche, nhar it-Tnejn il-25 ta' Lulju 1524 — f'jum San Ġakbu — u għaldaqstant ġiet imsejħa Ciudad de Santiago de los Caballeros de Guatemala (Belt ta' San Ġakbu tal-Kavallieri tal-Gwatemala). Skont it-tradizzjoni Kristjana, San Ġakbu (Santiago) sar il-qaddis patrun tal-belt.

Wara diversi rewwixti tal-Maja Kaqchikel, il-belt kapitali ġiet ittrasferita lejn sit iktar adattat fil-Wied ta' Almolonga (post tal-ilma) fit-22 ta' Novembru 1527, u żammet l-isem oriġinali tagħha. Din il-belt il-ġdida kienet tinsab fis-sit fejn illum il-ġurnata hemm San Miguel Escobar, li huwa viċinat fil-muniċipalità ta' Ciudad Vieja. Din il-belt inqerdet fil-11 ta' Settembru 1541 minn fluss tat-tajn devastanti mill-Volcán de Agua. B'hekk, l-awtoritajiet kolonjali ddeċidew li jċaqilqu l-belt kapitali għal darb'oħra, din id-darba 8 kilometri (5 mili) 'il bogħod lejn il-Wied ta' Panchoy. Għaldaqstant, fl-10 ta' Marzu 1543, il-konwistaturi Spanjoli stabbilew il-belt attwali ta' Antigua, u mill-ġdid, ġiet imsejħa Santiago de los Caballeros. Għal iżjed minn 200 sena, serviet bħala s-sede tal-gvernatur militari tal-kolonja Spanjola tal-Gwatemala, reġjun kbir li kien jinkludi kważi l-Amerka Ċentrali attwali kollha u l-iżjed stat fin-Nofsinhar tal-Messiku: Chiapas.

Santiago de los Caballeros kienet it-tielet sede tal-belt kapitali msejħa r-renju tal-Gwatemala, li kien jinkludi l-istati attwali tal-Gwatemala, il-Belize, El Salvador, il-Honduras, in-Nikaragwa u l-Costa Rica, apparti l-istat modern ta' Chiapas fil-Messiku. Wara l-għargħar li qerdu t-tieni belt, li kienet tinsab fil-Wied ta' Almolonga, max-xaqlibiet tal-Volcán de Agua, inbniet belt ġdida fl-1543 fil-Wied ta' Panchoy, u ġiet stabbilita bħala s-sede ewlenija tar-Real Audiencia tal-Gwatemala fl-1549.

Il-belt kellha pjanta kwadra, b'toroq mit-Tramuntana għan-Nofsinhar u mil-Lvant għall-Punent, bi pjazza ċentrali. Kemm il-binjiet tal-knisja u tal-gvern ġew iddeżinjati f'postijiet importanti madwar il-pjazza ċentrali. Bejn l-1549 u l-1563, il-proprjetà fix-Xlokk tal-pjazza nbigħet lill-monarkija u ġiet okkupata mill-ewwel President tar-Real Audiencia de los Confines: l-avukat Alonso Lopez Cerrato, li kien ukoll il-gvernatur u l-kaptan ġenerali. Il-binja oriġinali kienet żgħira bil-panewijiet, b'portal, b'bejt bit-tegoli u b'ħitan tat-tajn u tal-ħuxlief. Il-belt hija mdawra minn tliet vulkani enormi u muntanji, pjanuri u għoljiet. Dan it-territorju kien imsejjaħ il-Wied tal-Gwatemala u kellu 73 villaġġ, żewġt irħula u l-belt ta' Santiago de los Caballeros.

Minħabba l-problemi kostanti bejn il-konwistaturi u r-rappreżentanti tal-kuruna mibgħuta mir-re ta' Spanja, l-Audiencia de los Confines ġiet abolita fl-1565. Fl-1570 l-assemblea reġgħet ġiet stabbilita, din id-darba b'mod indipendenti mill-Viċirè tal-Messiku, u ġiet imsejħa l-Audiencia tal-Gwatemala.

Il-patrijiet Franġiskani kienu l-ewwel li marru fil-Wied ta' Panchoy, fil-belt kapitali l-ġdida tar-Renju tal-Gwatemala, u bnew kappella fis-sit fejn iktar 'il quddiem inbniet il-Knisja tal-Escuela de Cristo. Din il-kappella primittiva nqerdet fl-1575 u matul l-għaxar snin ta' wara saru xi ġabriet biex jinbena l-kumpless il-ġdid, żewġ blokok 'il bogħod minn dak ta' qabel. Il-kumpless Franġiskan sar ċentru kulturali u reliġjuż ewlieni għall-Kaptanat Ġenerali kollu tal-Gwatemala. Diversi teologi, ġuristi, filosofi, fiżiċi u matematiċi studjaw fl-iskola ta' San Buenaventura, li kienet tinsab fejn issa hemm il-fdalijiet tal-monasteru. Fost l-istudenti notevoli kien hemm Cristóbal de Villalpando, Thomas Merlo u Alonso de Paz.

L-ewwel binja ta' katidral inbdiet fl-1545 bir-radam mill-insedjament meqrud fil-Wied ta' Almolonga; madankollu, il-kostruzzjoni tiegħu ġiet imxekkla minn terremoti frekwenti matul is-snin. Fil-belt indifen il-kronista kbir Spanjol Bernal Díaz del Castillo f'waħda mill-knejjes li eventwalment inqerdu mit-terremoti.

Il-kostruzzjoni tad-djar irjali għar-residenza tal-Kaptanat Ġenerali u l-membri tar-Real Audiencia bdiet fl-1558; il-kumpless kien jinkludi wkoll it-teżor irjali, il-ħabs, il-kwartieri tal-armata, is-Sala tal-Armi u r-residenzi tal-membri tal-Audiencia.

Fis-seklu 16, kien hemm diversi terremoti importanti li seħħew fid-dati li ġejjin:

* il-21 ta' Marzu 1530;
* il-11 ta' Settembru 1541;
* l-1565 (id-data eżatta mhix magħrufa);
* l-1575 (id-data eżatta mhix magħrufa);
* it-30 ta' Novembru 1577;
* it-23 ta' Diċembru 1585.

Fl-1566 ir-Re Filippu II ta' Spanja taha t-titlu ta' "Muy Noble y Muy Leal" ("Nobbli Ħafna u Leali Ħafna").

### [[Seklu 17]]

Il-Ġiżwiti stabbilew l-iskola ta' "San Lucas tal-Kumpanija ta' Ġesù" fl-1608, li saret famuża u bla rivali f'termini ta' lezzjonijiet tal-letteratura u tal-grammatika; kienu jattendu din l-iskola nobbli tal-elit tal-belt, fosthom Francisco Antonio Fuentes y Guzman, il-kronista Francisco Vázquez, u Pedro Betancourt. Fit-18 ta' Lulju 1626 ġie inawgurat it-tempju tal-Ġiżwiti; flimkien mal-kumplament tal-belt, ġarrab ħsarat estensivi minħabba t-terremoti kontinwi li heżżu l-belt bejn is-sekli 16 u 18.

Il-patrijiet ta' San Juan de Dios stabbilew l-isptar u l-monasteru tagħhom fl-1636 u minn dak iż-żmien 'il quddiem ħadu ħsieb l-isptarijiet tar-Renju tal-Gwatemala. L-isptarijiet tagħhom kienu jinkludu:

* San Alejo: għan-nies indiġeni;
* San Pedro: għall-persunal ekkleżjastiku;
* Santiago: għall-Ispanjoli u għall-mulattos;
* San Lázaro;
* San Juan de Dios: fl-1667 l-isptar ta' San Alejo ngħata lill-patrijiet ta' San Juan de Dios mid-Dumnikani li ħadu ħsiebu sa dak iż-żmien; fl-1685, l-isptarijiet ta' San Alejo u ta' Santiago ngħaqdu flimkien u ffurmaw l-isptar ta' San Juan de Dios.

It-tempju tal-Escuela de Cristo ġie stabbilit fil-parroċċa tal-Madonna tal-Irmedji fl-1664 u mill-1689 'il quddiem sar magħruf bħala l-Kongregazzjoni ta' San Felipe de Neri. Sadanittant, għall-ħabta tal-1690, il-Ġiżwiti stabbilew skola oħra, "San Francisco de Borja", fejn eventwalment studja l-poeta u l-qassis Rafael Landivar, S.J., u serva bħala prinċipal.

#### San Hermano Pedro

Pedro de San José Betancourt wasal fl-art tal-Gwatemala fl-1650 minn raħal twelidu Tenerife. Malli wasal ħakmitu marda serja, u matul dan iż-żmien kellu l-ewwel opportunità li jkun mal-foqra u mal-iżvantaġġati. Wara li rkupra huwa ried ikompli l-istudji ekkleżjastiċi iżda peress li ma setax jagħmel dan, kompla bħala terzjarju Franġiskan fil-Kunvent ta' San Franġisk f'Santiago de los Caballeros. Huwa stabbilixxa xelters għall-foqra, għall-indiġeni u għal dawk mingħajr saqaf fuq rashom, u stabbilixxa l-Ordni tal-Patrijiet tal-Madonna ta' Betlem fl-1656, biex jaqdu lill-foqra. San Hermano Pedro kiteb diversi kotba, fosthom: Instruction De la Cruz jew ir-Regoli tal-Konfraternità tal-Patrijiet ta' Betlem. Huwa jitqies bħala evanġelista kbir tal-Indji tal-Punent, l-istess bħalma jitqies San Francisco Javier fl-Indji tal-Lvant. Il-patri Pedro ħa ħsieb il-foqra, il-morda, l-iltiema u dawk li kienu waslu fl-aħħar ta' ħajjithom, u kien promotur bikri tad-drittijiet tal-bniedem. Barra minn hekk, huwa kien l-ewwel persuna li tkellmet favur il-litteriżmu fl-Amerka, u l-Ordni tal-Patrijiet ta' Betlem kienet l-ewwel ordni reliġjuża li twieldet fl-Amerki. San Hermano Pedro kien pijunier fi żmienu, kemm bħala metodi ta' tagħlim tal-qari u tal-kitba lill-illitterati kif ukoll fit-trattament mediku tal-pazjenti.

#### Università Rjali u Papali ta' San Carlos Borromeo

Francisco Marroquín, l-ewwel isqof tal-Gwatemala, bagħat ittra lir-re Spanjol fl-1548, u talab għal istituzzjoni edukattiva superjuri għall-Gwatemala, iżda l-ittra qatt ma ngħatat tweġiba. Lejn l-aħħar ta' ħajtu, fl-1562, Marroquín ħalla xi flus fit-testment tiegħu biex tiġi stabbilita skola, li eventwalment ġiet imsejħa bħala l-iskola ta' Santo Tomás de Aquino, biex jiġu mgħallma l-grammatika, l-arti, il-filosofija u t-teoloġija. It-tfal foqra Spanjoli kienu l-benefiċjarji ta' din l-istituzzjoni, peress li ma setgħux jivvjaġġaw lejn dawk il-bliet fejn diġà kien hemm universitajiet, bħall-Belt tal-Messiku fi Spanja l-Ġdida. L-istoriku John Tate Lanning fir-rigward ta' dan qal li, "it-testment ta' Marroquín tant huwa famuż, li bosta nies li lanqas biss rawh jgħidu li hemm affarijiet fid-dokument li fil-verità mhumiex preżenti fih. Marroquín qatt ma jitkellem dwar università, wisq inqas li jistabbilixxi waħda...". Min-naħa l-oħra, tabilħaqq hemm dokument mis-Sindku Pedro Crespo Suarez, li ħalla għoxrin elf pesos wara mewtu biex jiġu stabbiliti klassijiet fl-università li "ġiet mitluba mill-monarkija".

Il-Ġiżwiti opponew l-istabbiliment ta' università, peress li ma kinitx togħġobhom l-idea li jkun hemm ordnijiet reliġjużi regolari oħra bħall-Mercedarjani, il-Franġiskani u l-Ordni tal-Predikaturi, li jieħdu l-inizjattiva f'kwistjonijiet reliġjużi u edukattivi. F'Awwissu 1655, il-Kumpanija ta' Ġesù kienet xtrat kollox mingħand il-familja Díaz del Castillo u sa dak iż-żmien, l-Iskola ta' San Lucas tagħhom kienet magħrufa sew fir-reġjun u saħansitra tat żewġ lawrji universitarji. Fl-1653, l-Iskola ta' San Lucas kellha persunal ta' 13-il patri biss, li kien għadd żgħir ħafna meta mqabbel mad-daqs tal-binja. Madankollu, il-Ġiżwiti għamlu impatt kbir fuq il-ħajja kulturali u edukattiva fil-Kaptanat Ġenerali tal-Gwatemala. L-iskola kienet l-iżjed waħda prestiġjuża tal-belt, u minnha ggradwaw l-iżjed membri tal-elit tas-soċjetà ta' dak iż-żmien. Il-biċċa l-kbira tal-istudenti tagħha kienu lajċi u wara li ggradwaw laħqu fl-aqwa karigi fil-pajjiż.

Wara diversi deċennji, petizzjonijiet u kawżi ġuridiċi, ir-Re Carlos II malajr ħareġ digriet irjali fil-31 ta' Jannar 1676, u b'hekk il-Kaptanat Ġenerali tal-Gwatemala seta' jistabbilixxi l-università tiegħu jew l-"Istudju Ġenerali". Wara proċess organizzattiv twil u skabruż li dam 5 snin, l-università bdiet klassijiet fis-7 ta' Jannar 1681, b'iktar minn 60 student irreġistrat taħt il-President Dr. José de Baños y Soto Mayor, l-Arċidjaknu tal-Katidral, il-predikatur tar-Re ta' Spanja u Dr. mill-Università ta' Osuna. L-università bdiet l-attivitajiet tagħha taħt il-protezzjoni ta' San Carlos Borromeo, u n-normi u r-regolamenti tagħha ġew ikkupjati minn dawk tal-Università tal-Messiku, li mbagħad ġew adattati minn dawk tal-Università ta' Salamanca fi Spanja.

L-ewwel klassijiet li ngħataw fl-università kienu dwar:

* id-dritt kanoniku;
* il-mediċina;
* it-teoloġija skolastika;
* it-teoloġija morali;
* il-lingwi.

L-Università Rjali ta' San Carlos Borromeo saret pontifiċja permezz tal-ittra bis-siġill Papali tal-Papa Innoċenzju XI, maħruġa u datata fit-18 ta' Ġunju 1687.

### Seklu 18

#### Terremot ta' San Miguel

L-iżjed terremot qawwijin li heżżu l-belt ta' Santiago de los Caballeros qabel it-trasferiment finali tagħha fl-1776 kien it-terremot ta' San Miguel fl-1717. Dak iż-żmien, is-setgħa tal-Knisja Kattolika fuq iċ-ċittadini tal-Imperu Spanjol kienet assoluta u kwalunkwe diżastru naturali kien jitqies bħala kastig divin. Fil-belt in-nies kienu jemmnu wkoll li l-qrubija tal-Volcán de Fuego (litteralment Vulkan tan-Nar) kienet il-kawża tat-terremoti; l-arkitett Diego de Porres saħansitra qal li t-terremoti kollha kienu kkawżati minn splużjonijiet fil-vulkan.

Fis-27 ta' Awwissu kien hemm żbroff qawwi tal-Volcán de Fuego, li dam sat-30 ta' Awwissu; ir-residenti tal-belt talbu l-għajnuna mingħand Kristu Mqaddes tal-katidral u mingħand il-Madonna tas-Sokkors li kienu l-patruni mqaddsa tal-Volcan de Fuego. Fid-29 ta' Awwissu, ġiet organizzata purċissjoni ddedikata lill-vara tal-Madonna tar-Rużarju wara seklu li qatt ma kienet inħarġet mit-tempju tagħha, u saru bosta purċissjonijiet imqaddsa oħra sad-29 ta' Settembru, jum San Mikiel. It-terremoti kmieni waranofsinhar kienu minuri, iżda għall-ħabta tas-7:00 ta' filgħaxija kien hemm terremot qawwi li ġiegħel lir-residenti jitilqu minn djarhom; it-theżżiżiet baqgħu għaddejjin sal-4:00 ta' filgħodu. In-nies ħarġu fit-toroq u qerrew dnubijiethom fil-beraħ huma u jfittxu xi post għall-kenn.

It-terremot ta' San Miguel ikkawża ħsarat estensivi fil-belt, tant li xi kmamar u ħitan tal-Palazz Irjali nqerdu. Il-belt ġiet parzjalment abbandunata wkoll, apparti li kien hemm skarsezza ta' ikel, nuqqas ta' ħaddiema, u ħsarat estensivi fl-infrastruttura tal-belt, flimkien mal-bosta nies li mietu u li ndarbu. Dawn it-terremoti wasslu biex l-awtoritajiet jikkunsidraw li jmorru f'belt oħra inqas suxxettibbli għall-attività sismika. Ir-residenti tal-belt opponew dan it-trasferiment bis-saħħa, u saħansitra ħarġu jipprotestaw fil-Palazz Irjali; fl-aħħar mill-aħħar, il-belt ma ġietx ittrasferita, iżda l-għadd ta' truppi tal-Battaljun tal-Armata meħtieġa biex tinżamm l-ordni kien konsiderevoli. It-tiswijiet fir-rigward tal-ħsarat li ġarrab il-palazz saru minn Diego de Porres, li lestihom fl-1720, għalkemm hemm indikazzjonijiet li sar xi xogħol addizzjonali minn Porres sal-1736.

#### Terremot ta' San Casimiro
Fl-4 ta' Marzu 1751, it-terremot ta' San Casimiro qered il-belt ta' Santiago de Guatemala għal darb'oħra. Is-saqaf tal-knisja tal-Kumpanija ta' Ġesù ċeda, u l-Ġiżwiti kellhom jerġgħu jistaqsu għall-għajnuna mingħand il-parroċċani biex il-knisja terġa' tinbena. Mill-ġdid, il-binja kienet fost l-isbaħ fil-belt meta tlestew it-tiswijiet. Fil-fatt, beda perjodu ta' prosperità wara t-terremot ta' San Casimiro, peress li fil-belt sar titjib kbir bħat-tisbiħ tat-toroq u l-introduzzjoni ta' sistema tal-ilma tal-vit. Inbena muniċipju ġdid u fis-17 ta' Lulju 1753 tlesta x-xogħol fuq il-pjazza tal-Ġiżwiti quddiem il-knisja.

#### Terremot ta' Santa Marta

Fit-12 ta' Ġunju 1773, il-Kaptan Ġenerali Martín de Mayorga ġie inawgurat flimkien ma' Cortés y Larráz u l-vikarji regolari tal-kleru bħala l-awtoritajiet ewlenin fir-Renju tal-Gwatemala u kienu involuti b'mod ewlieni fl-avvenimenti ta' wara t-terremoti tal-1773.

Fl-1773, it-terremot ta' Santa Marta qered il-biċċa l-kbira tal-belt, u dan wassal għat-tielet bidla fil-pożizzjoni tal-belt. Il-monarkija Spanjola fl-1776 ordnat it-tneħħija tal-belt kapitali li ġiet ittrasferita lejn post iktar sikur, jiġifieri l-Wied tas-Santwarju, fejn issa hemm il-Belt tal-Gwatemala, il-belt kapitali moderna tal-Gwatemala. Din il-belt il-ġdida ma żammitx l-isem tal-qedem u ġiet imsejħa bħala Nueva Guatemala de la Asunción (Gwatemala l-Ġdida tat-Tlugħ is-Sema). Il-qaddisa patruna tal-belt kienet il-Madonna tat-Tlugħ is-Sema jew Santa Marija Assunta. Il-belt ta' Santiago de los Caballeros ġarrbet ħsarat estensivi u ġie ordnat li tiġi abbandunata; madankollu mhux kulħadd telaq, u minn dak iż-żmien 'il quddiem bdiet tissejjaħ bħala Antigua Guatemala (Gwatemala Antika).

Prattikament it-terremot ta' Santa Marta qered il-knisja u sezzjonijiet tal-Kunvent tal-Kumpanija ta' Ġesù. Il-kjostri u t-torrijiet sfaw fi stat ta' fdalijiet, il-ħitan sfaw ikkundannati, u l-"Casa de Ejercicios" ġiet ikkonvertita f'borġ ġebel. Permezz tad-digriet irjali tal-21 ta' Lulju 1775, it-trasferiment tal-belt lejn il-"Wied Verġni" ġie awtorizzat. Din kienet l-ordni finali li kellu jobdi kulħadd. In-nies bil-mod il-mod bdew jitilqu mill-belt l-antika, minn Diċembru ta' dik is-sena. Sabiex tinbena l-belt il-ġdida kien meħtieġ li jinkiseb materjal tal-kostruzzjoni mill-knejjes l-antiki abbandunati f'Santiago de Guatemala. Madankollu, fil-każ tal-knisja tal-Kumpanija ta' Ġesù, kien hemm oppożizzjoni qawwija miċ-ċittadini kontra kwalunkwe żarmar possibbli tal-istruttura peress li kienu tal-fehma li setgħu jsirulha t-tiswijiet neċessarji.

### Seklu 19

#### Wara li l-belt kapitali ġiet ittrasferita lejn La Ermita

Wara l-indipendenza tal-Gwatemala minn Spanja fl-1821, il-kumpless tal-Ġiżwiti reġa' sar proprjetà pubblika u kien involut f'diversi proċessi ġuridiċi li samu sal-1829, meta l-membri tal-kleru regolari u l-grupp konservattiv ta' Aycinena tkeċċew mill-Amerka Ċentrali wara l-invażjoni tal-Ġeneral liberali Francisco Morazán u l-istabbiliment ta' gvern lajk. Il-gvern liberali ġdid ħareġ digriet biex isostni li l-proprjetajiet ikkonfiskati kollha tal-Knisja Kattolika kellhom jiġu kkonvertiti fi skejjel primarji u fi klassijiet universitarji.

Mill-1850, Antigua huwa stmat li kellha popolazzjoni ta' 9,000 ruħ, u sal-1865 il-bini tal-Ġiżwiti kien qed jiffunzjona bħala impjant tad-dris imħaddem bil-fwar, iżda ma kienx qed jwassal għal profitt minħabba in-nuqqas ta' tekniċi esperti u ta' materja prima; u sal-1872, il-Ġiżwiti reġgħu tkeċċew mill-Gwatemala mir-reġim liberali ta' Justo Rufino Barrios.

Fl-1884 il-muniċipju ħareġ stqarrija li kien beħsiebu jittrasforma l-binjiet antiki tal-Kumpanija ta' Ġesù f'suq, minkejja l-oppożizzjoni qalila miċ-ċittadini li diġà kellhom ħwienet żgħar fil-pjazza. Is-suq ġie stabbilit fil-kumpless fl-1912.

### Seklu 20

F'April 1920, matul l-aħħar jiem tar-reġim ta' Manuel Estrada Cabrera, il-Prinċep Wilhelm tal-Iżvezja żar Antigua Guatemala u kiteb dwar il-belt fil-ktieb tiegħu *Bejn Żewġ Kontinenti*. Il-ktieb tiegħu fih deskrizzjoni oġġettiva tal-kundizzjonijiet terribbli tat-toroq u tal-fdalijiet f'dak iż-żmien: "Ftit 'il bogħod mill-Belt tal-Gwatemala, it-toroq li jwasslu għal Antigua Guatemala kienu pjuttost deċenti għall-karozzi, iżda mbagħad fit-toroq bdew jiżviluppaw il-ħofor, u iktar 'il quddiem, il-ġebel tat-toroq ċeda bħalma kien ċeda sentejn qabel; il-pajjiż safa mifni minn terremot qawwi u l-korruzzjoni tal-gvern wasslet biex l-irkupru jkun impossibbli". "L-għoljiet bdew isiru kulma jmur iktar weqfin, il-qbiż beda jiħrax u l-ħofor bdew isiru iktar fondi; barra minn hekk, fuq it-triq kien hemm saff tat-trab ta' żewġ piedi li għattew il-ħofor iżda ma taffewx l-effett tagħhom". "Tul it-triq, għaddejna linji twal ta' Indjani fi triqithom lejn il-Belt tal-Gwatemala, iġorru t-tagħbijiet tqal tagħhom b'ħeffa liema bħalha; l-irġiel, in-nisa u t-tfal kollha kienu qed iġorru xi ħaġa, u kollha rnexxielhom iġorruha b'ħeffa. Fir-rigward tat-traffiku, kważi ma kienx jeżisti, ħlief xi ftit karrijiet miġbuda mill-ħmir".

"Wara li għaddejna minn Mixco, it-triq kompliet b'pendil iktar wieqaf, b'wied fond fuq naħa u rdum għoli fuq in-naħa l-oħra; 'l hemm u 'l hawn kien hemm xi salib mal-ġenb, li kien jimmarka l-post fejn xi vjaġġatur kien miet. Wara li lħaqna l-ogħla punt, qbadna t-triq għan-niżla lejn Antigua. Malli tfaċċat il-belt, dehret persuna bl-uniformi quddiem il-karozza; kienet il-kmandant tal-belt, flimkien ma' sitt suldati b'armi tan-nar tal-injam. Dak iż-żmien, meta mqabbla mal-Belt tal-Gwatemala, Antigua kienet miżmuma pjuttost tajjeb, għalkemm il-knejjes kollha kienu dilapidati u mitluqa; ir-rikostruzzjoni mill-1773 kienet limitata għal dak li kien meħtieġ biss. Fil-biċċa l-kbira, sal-1920 kien fadal biss xi ħitan u xi koppli bil-konsenturi jilqgħu lill-viżitaturi, u wħud mill-knejjes kienu jinsabu f'kundizzjonijiet tal-biki. Pereżempju fil-Knisja ta' Santa Clara kien hemm ħmar jirgħa u fil-Knisja tal-Grazzji kien hemm familja nattiva tirresjedi, flimkien ma' ġabra varjata ta' annimali domestiċi.

Iżda mbagħad kien hemm monumenti oħra f'kundizzjoni deċenti:

* L-Escuela de Cristo kienet waħda mill-iktar knejjes ippreservati sew u kienet magħquda flimkien ma' kunvent li kien għadu qawwi u sħiħ. Il-patri li laqa' lill-Prinċep u lit-tliet sħab tiegħu qalilhom li l-fidda u d-deheb kollha mill-knisja diġà kienu nbigħu mill-predeċessuri tiegħu, għaldaqstant iddispjaċih li ma seta' jbigħilhom xejn.
* Il-monasteru l-antik tal-Kapuċċini, bil-bosta passaġġi taħt l-art tiegħu miċ-ċelel tal-patrijiet sa dawk tas-sorijiet, kien f'kundizzjoni pjuttost tajba, speċjalment parti partikolari fejn iċ-ċelel inbnew f'ċirku madwar kompartiment komuni ċentrali."

## Sit ta' Wirt Dinji
Antigua Guatemala ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1979.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (ii)** "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-**kriterju (iii)** "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-**kriterju (iv)** "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".

## Seklu 21

Il-Park Ċentrali – *Parque Central* – huwa l-qalba tal-belt, u madwar il-funtana rikostruwita jinġabru ħafna nies kuljum. Lejn it-Tramuntana tal-Park Ċentrali hemm il-ħnejja magħrufa bħala *Arco de Santa Catalina*, li hija waħda mill-iżjed attrazzjonijiet arkitettoniċi magħrufa ta' Antigua.

La Antigua hija magħrufa għaċ-ċelebrazzjonijiet reliġjużi elaborati ħafna tagħha fir-Randan (*Cuaresma*), fil-Ġimgħa Mqaddsa (*Semana Santa*) u fl-Għid (*Pascua*). Kull nhar ta' Ħadd matul ir-Randan, waħda mill-parroċċi lokali tisponsorja purċissjoni tul it-toroq ta' Antigua. Twapet elaborati u artistiċi, magħmula l-iktar minn ċana kkulurita, fjuri, prinjoli tas-siġar taż-żnuber u saħansitra frott u ħxejjex, iżejnu l-mogħdijiet minn fejn jgħaddu l-purċissjonijiet.

Minħabba l-popolarità tagħha fost it-turisti u l-infrastruttura tat-turiżmu tagħha li żviluppat sew, Antigua Guatemala spiss tintuża bħala post ċentrali li minnu t-turisti jżuru postijiet turistiċi oħra fil-Gwatemala u l-Amerka Ċentrali. Il-bastimenti tal-kruċieri li jirmiġġaw fil-portijiet tal-Gwatemala joffru mawriet f'Antigua kemm mill-Paċifiku kif ukoll mill-Atlantiku. F'Antigua tgħix komunità mdaqqsa ta' pensjonanti mill-Istati Uniti u mill-Ewropa.

## Ekonomija
Storikament, l-inħawi tal-belt kienu meqjusa bħala l-ifjen għall-agrikoltura fil-Gwatemala. It-turiżmu huwa l-mutur ewlieni tal-ekonomija tal-belt. Antigua hija wkoll reġjun tal-produzzjoni tal-kafè ta' Anacafé.

## Skejjel tal-lingwa
Antigua hija magħrufa bħala destinazzjoni għal dawk li jridu jitgħallmu l-Ispanjol fil-post. Hemm bosta skejjel tal-Ispanjol f'Antigua, u hija wieħed mill-iżjed ċentri popolari u rikonoxxuti għall-istudju tal-Ispanjol mill-istudenti mill-Ewropa, mill-Asja u mill-Amerka ta' Fuq. L-iskejjel tal-lingwa huma waħda mill-industriji primarji ta' Antigua, flimkien mat-turiżmu.

## [[Sport]]
Il-klabb tal-futbol ta' Antigua jilgħab fil-Liga Nacional, l-ogħla diviżjoni tal-futbol tal-Gwatemala. L-istadium tiegħu huwa l-Estadio Pensativo, li jesa' 10,000 ruħ. Il-klabb huwa mlaqqam *Los Panzas Verdes* ("Ta' Żaqqhom Ħadra") u kisbu suċċess fuq livell nazzjonali, peress li mill-2015 rebħu l-kampjonat ħames darbiet.

## Gastronomija
Hemm bosta ristoranti f'Antigua. Wieħed jista' jsib ristoranti żgħar fis-suq ta' Antigua biswit il-waqfa ċentrali tal-karozzi tal-linja, fejn wieħed jista' jduq ikliet tradizzjonali tal-Gwatemala bħall-kolazzjon tradizzjonali/Chapin: fażola moqlija mill-ġdid, bajd moqli, pjantaġġuni moqlijin, u ġobon frisk, flimkien ma' tortillas artiġjanali. F'Antigua wieħed jista' jsib ħafna gastronomiji minn madwar id-dinja: mill-Mediterran, mill-Italja, mill-Asja, mill-Amerka, mir-Renju Unit (torti) u minn Franza (pasti).

## Saħħa
Antigua hija moqdija minn żewġ sptarijiet prinċipali: l-Isptar Nazzjonali ta' Pedro de Bethancourt u l-Isptar tal-Istitut tas-Sigurtà Soċjali tal-Gwatemala. Is-servizzi mediċi ta' emerġenza jiġu pprovduti mill-Bomberos Municipales u mill-Bomberos Voluntarios, li ħadmu wkoll mal-LFR International biex itejbu l-indukrar tal-pazjenti qabel jiddaħħlu l-isptar.

## [[Ekoloġija]]

Tliet vulkani kbar jiddominaw ix-xefaq madwar Antigua. L-iżjed wieħed imponenti, lejn in-Nofsinhar tal-belt, huwa l-Volcán de Agua jew il-"Vulkan tal-Ilma", li huwa għoli xi 3,766 metru (12,356 pied). Meta waslu l-Ispanjoli, l-abitanti tal-inħawi, il-Maja Kakchikel, kienu jsejħulu Hunapú (u għadhom isejħulu hekk). Madankollu, sar magħruf bħala l-Volcán de Agua wara li attività vulkanika radmet it-tieni sit tal-belt kapitali, u dan wassal biex l-awtoritajiet Spanjoli jittrasferixxu l-belt kapitali fil-post fejn tinsab Antigua attwalment. Is-sit oriġinali tat-tieni belt kapitali issa huwa magħruf bħala l-villaġġ ta' San Miguel Escobar.

Lejn il-Punent tal-belt hemm par qċaċet, Acatenango, li żbroffa l-aħħar fl-1972 u li huwa għoli xi 3,976 metru (13,045 pied), u l-Volcán de Fuego jew il-"Vulkan tan-Nar", li huwa għoli xi 3,763 metru (12,346 pied). Il-Vulkan tan-Nar huwa famuż peress li huwa attiv f'livell baxx kważi b'mod kostanti. Kważi kuljum mill-vulkan joħorġu l-istim u l-gassijiet mill-quċċata, filwaqt li seħħ żbroff ikbar f'Settembru 2012.

## Turiżmu
Antigua kulma jmur qed tikber bħala destinazzjoni turistika fil-Gwatemala peress li tinsab qrib il-Belt tal-Gwatemala iżda hija ferm iktar kalma u sikura, u fiha iktar attivitajiet orjentati għat-turisti. Wieħed jista' jaqbad il-karozza tal-linja minn Antigua lejn bosta partijiet tal-Gwatemala. Ħafna aġenziji tal-ivvjaġġar joffru karozzi tal-linja ta' kuljum lejn il-postijiet turistiċi prinċipali: il-bajja ta' Monterrico, il-Lag ta' Atitlan, Coban, Lanquín (Semuc Champey) jew Tikal, għalkemm it-trasport huwa iktar ċentrali fil-Belt tal-Gwatemala. Antigua hija magħrufa wkoll għall-produtturi taċ-ċikkulata tagħha.

### Monumenti kolonjali Spanjoli
Qabel ma ġiet iddikjarata bħala Monument Nazzjonali mill-President Jorge Ubico fit-30 ta' Marzu 1944, il-fdalijiet tal-belt kienu prattikament abbandunati. Fir-ritratti ta' dan l-artiklu wieħed jista' josserva l-qerda tal-istrutturi minħabba t-terremoti u l-abbandun. Kien hemm knejjes oħra, bħal tal-Madonna tal-Karmnu u tal-Kumpanija ta' Ġesù, li baqgħu jeżistu f'kundizzjoni mhux ħażina wara t-terremot tal-1773, iżda ġew abbandunati u t-terremoti mill-1917 sal-1918 u tal-1976 qerduhom. B'mod partikolari l-Knisja ta' San Francisco El Grande, li kienet f'kundizzjoni strutturali tajba wara t-terremoti tal-1773 u tal-1917, ġiet rikostruwita fl-1967 meta l-Franġiskani reġgħu lura fil-Gwatemala. Eventwalment, dan għen biex l-istruttura tiġi protetta minn ħsarat sinifikanti fit-terremot tal-1976. Finalment, il-Knisja ta' La Merced kienet prattikament ġdida fl-1773, u baqgħet tirreżisti t-trapass taż-żmien u t-terremoti; il-knisja ma ġietx abbandunata fl-1776, iżda tabilħaqq ġiet abbandunata fl-1829 meta l-Mercedarjani tkeċċew mill-Amerka Ċentrali mill-Ġeneral Francisco Morazán, flimkien mal-bqija tal-kleru regolari, il-membri tal-partit konservattiv u l-familja Aycinena.

### Ġimgħa Mqaddsa
L-iżjed purċissjonijiet tradizzjonali huma kif ġej:

### Arti
F'Antigua Guatemala hemm ukoll il-Mużew Nazzjonali tal-Arti tal-Gwatemala, li jinsab fil-Palazz tal-Kaptanat Ġenerali li jmur lura għas-seklu 16.

## Fil-films

### ''The New Adventures of Tarzan'' (1935)
Fl-1935, il-film *The New Adventures of Tarzan* inġibed fil-post fil-Gwatemala, u ttieħed vantaġġ mill-għajnuna mill-kumpanija United Fruit Company u mill-President Jorge Ubico. Il-postijiet fejn inġibed il-film jinkludu:

* Chichicastenango: xeni ta' raħal nattiv fejn l-esploraturi ltaqgħu għall-ewwel darba flimkien;
* Antigua Guatemala: it-tempju tad-Divinità Ħadra;
* Río Dulce;
* Puerto Barrios: il-wasla u t-tluq tal-bastimenti bl-esploraturi;
* Tikal: xeni tal-ġungla;
* Quiriguá: il-belt tal-Maja fejn tiġi deskritta ċ-ċivilizzazzjoni tal-Maja;
* il-Belt tal-Gwatemala: il-lukanda lussuża ta' dak iż-żmien imsejħa Palace Hotel intużat biex jinġibdu x-xeni tal-lukanda fir-raħal immaġinarju ta' At Mantique.

### ''The Border'': 1982
Is-sekwenzi inizjali tat-terremot mill-film ta' Jack Nicholson *The Border* inġibdu f'Antigua Guatemala, b'mod speċifiku fil-Kumpless Arkitettoniku ta' La Recoleccion.

## Klima
Antigua Guatemala għandha klima subtropikali tal-artijiet għoljin (*Cwb* skont il-klassifikazzjoni klimatika ta' Köppen).

## Referenzi