Monticello

**Monticello** (pronunzja: /ˌmɒntɪˈtʃɛloʊ/ *MON-tih-CHEL-oh*) kien il-pjantaġġun primarju ta' Thomas Jefferson, wieħed mill-Missirijiet Fundaturi, awtur tad-Dikjarazzjoni tal-Indipendenza, u t-tielet President tal-Istati Uniti, li beda jiddisinja Monticello wara li wiret xi art mingħand missieru tal-età ta' 14-il sena. Il-pjantaġġun jinsab eżatt barra minn Charlottesville, Virginia, fir-reġjun ta' Piedmont, u oriġinarjament kien ikopri 5,000 akru (20 km2). Jefferson uża x-xogħol sfurzat tal-iskjavi b'karnaġġjon sewda għall-kultivazzjoni estensiva tat-tabakk u ta' għelejjel imħallta, u iktar 'il quddiem għadda mill-kultivazzjoni tat-tabakk għall-qamħ b'rispons għall-bidliet fis-swieq. Minħabba l-importanza arkitettonika u storika ta' Monticello, is-sit ġie ddeżinjat bħala Għeliem Storiku Nazzjonali. Fl-1987, Monticello u l-Università ta' Virginia fil-qrib, iddisinjata wkoll minn Jefferson, ġew iddeżinjati flimkien bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. Il-muniti tan-nikil tal-Istati Uniti kienu jinkludu xbieha ta' Monticello fuq in-naħa ta' wara tal-muniti kollha mill-1938 (għajr fl-2004-2005).

Jefferson iddisinja d-dar prinċipali skont prinċipji tad-disinn Neo-Klassiku li kien il-pijunier tagħhom l-arkitett Rinaxximentali Taljan Andrea Palladio. Huwa ħadem mill-ġdid fuq dan id-disinn matul il-biċċa l-kbira tal-presidenza tiegħu biex jinkludi elementi tad-disinn li kienu popolari fl-Ewropa lejn l-aħħar tas-seklu 18 u integra bosta ideat tiegħu stess. Monticello jinsab fil-quċċata ta' għolja ta' 850 pied (260 metru) fil-Muntanji tal-Lbiċ fin-Nofsinhar tad-Distakk ta' Rivanna. L-isem "Monticello" oriġina mit-Taljan u jfisser "muntanja żgħira". Tul it-triq prominenti biswit id-dar, Mulberry Row, il-pjantaġġun kien jinkludi wkoll bosta binjiet sekondarji b'funzjonijiet speċjalizzati, eż. post tal-produzzjoni tal-imsiemer; kwartieri għall-iskjavi li kienu jaħdmu fid-dar; ġonna għall-fjuri, għall-prodotti kkultivati, u għall-esperimenti ta' Jefferson fit-tnissil tal-pjanti — flimkien ma' għelieqi għat-tkabbir tat-tabakk u ta' għelejjell imħallta. Il-kabini għall-iskjavi li kienu jaħdmu fl-għelieqi kienu iktar 'il bogħod mid-dar.

Skont l-istruzzjonijiet ta' Jefferson, huwa ndifen fl-artijiet tal-pjantaġġun, f'żona li issa ġiet iddeżinjata bħala ċ-Ċimiterju ta' Monticello. Is-sjieda taċ-ċimiterju hija f'idejn l-Assoċjazzjoni ta' Monticello, soċjetà tad-dixxendenti tiegħu minn Martha Wayles Skelton Jefferson. Wara l-mewt ta' Jefferson, bintu Martha Jefferson Randolph, apparti ċimiterju żgħir tal-familja, bigħet Monticello għal $7,500. Fl-1834, l-art inxtrat minn Uriah P. Levy, commodore fil-Flotta Navali tal-Istati Uniti, għal $2,500, (~$81,513 skont il-prezz relattiv fl-2023) li kien jammira lil Jefferson u nefaq flusu stess biex jippreserva l-proprjetà. In-neputi tiegħu Jefferson Monroe Levy ħa l-proprjetà f'idejh fl-1879; huwa wkoll investa ammont konsiderevoli ta' flus biex jirrestawra u jippreserva. Fl-1923, Monroe Levy bigħ il-proprjetà għal $500,000 (~$6.96 miljun skont il-prezz relattiv fl-2023) lill-Fondazzjoni ta' Thomas Jefferson, li toperaha bħala mużew ta' dar u istituzzjoni edukattiva.

## Disinn u bini

Id-dar ta' Jefferson inbniet biex isservi bħala dar b'pjantaġġun, li fl-aħħar mill-aħħar ħadet il-forma arkitettonika ta' villa. Ix-xogħol inbeda fuq dak li l-istoriċi sussegwentement irreferew għalih bħala "l-ewwel Monticello" fl-1768, fuq pjantaġġun ta' 5,000 akru (2,000 ettaru). Jefferson mar jgħix fil-Paviljun tan-Nofsinhar (binja sekondarja) fl-1770, u martu l-ġdida Martha Wayles Skelton ingħaqdet miegħu hemmhekk fl-1772. Jefferson kompla x-xogħol fuq id-disinn oriġinali tiegħu, iżda ma hemmx qbil dwar kemm mid-disinn tassew tlesta. Matul il-kostruzzjoni u r-rikostruzzjoni sussegwenti ta' daru, Jefferson uża kombinament ta' ħaddiema ħielsa, qaddejja u skjavi.

Wara l-mewt tal-mara tiegħu fl-1782, Jefferson telaq minn Monticello fl-1784 biex jaqdi l-kariga tiegħu bħala Ministru tal-Istati Uniti fi Franza. Matul id-diversi snin li qatta' fl-Ewropa, huwa kellu l-opportunità li jara wħud mill-binjiet klassiċi li kien sar midħla tagħhom permezz tal-qari, u seta' jiskopri wkoll ix-xejriet "moderni" fl-arkitettura Franċiża li dak iż-żmien kienu moda f'Pariġi. Id-deċiżjoni tiegħu li jimmudella mill-ġdid id-dar tiegħu stess jaf tmur lura għal dan il-perjodu. Fl-1794, wara l-mandat tiegħu bħala l-ewwel Segretarju tal-Istat tal-Istati Uniti (1790-1793), Jefferson beda jibni daru mill-ġdid abbażi tal-ideat li kien kiseb fl-Ewropa. L-immudellar mill-ġdid baqa' sejjer matul il-biċċa l-kbira tal-presidenza tiegħu (1801-1809). Għalkemm ġeneralment ix-xogħol tlesta sal-1809, Jefferson baqa' jaħdem fuq Monticello sa mewtu fl-1826.

Jefferson żied kuritur u sala ċentrali kif ukoll sett parallel ta' kmamar mal-istruttura, u b'hekk iktar milli rdoppja l-erja tagħha. Huwa neħħa t-tieni sular b'għoli sħiħ mid-dar oriġinali u ssostitwieh b'sular *mezzanine* tal-kmamar tas-sodda. Fuq ġewwa d-dar hija ċċentrata fuq żewġ kmamar kbar, li kienu jservu bħala mużew tas-sala tad-daħla, fejn Jefferson wera l-interessi xjentifiċi tiegħu, u bħala salott mużikali. L-iżjed element drammatiku tad-disinn il-ġdid kienet koppla ottagonali, li huwa poġġa fuq il-faċċata tal-Punent tal-binja minflok portiku fit-tieni sular. Il-kamra fi ħdan il-koppla ġiet deskritta minn viżitatur bħala "appartament nobbli u sabiħ", iżda qajla ntużat — x'aktarx minħabba li kienet tkun sħuna wisq fis-sajf u kiesħa wisq fix-xitwa, jew minħabba li kienet aċċessibbli biss b'taraġ wieqaf u dejjaq ħafna. Il-kamra tal-koppla issa ġiet irrestawrata għad-dehra li kellha meta Jefferson kien ħaj, b'ħitan miżbugħa "sofor Mars" u b'art miżbugħa b'mod iċċangjat bl-aħdar u bl-iswed.

It-temperaturi tas-sajf huma għoljin fir-reġjun, b'temperaturi fuq ġewwa ta' madwar 100 °F (38 °C). Jefferson innifsu huwa magħruf li kien jinteressa ruħu f'testi Rumani u Rinaxximentali rigward it-tekniki tal-qedem tal-kontroll tat-temperatura bħall-arja mkessħa mill-baxx u l-artijiet imsaħħnin. Is-sala ċentrali l-kbira u t-twieqi allinjati ta' Monticello ġew iddisinjati biex iħallu l-kurrent tal-arja friska tgħaddi minn ġod-dar, u l-koppla ottagonali tiġbed l-arja sħuna 'l fuq u 'l barra. Fl-aħħar tas-seklu 20, l-arja kkondizzjonata moderata, iddisinjata biex tiġi evitata l-ħsara lid-dar u lill-kontenut tagħha li kieku kienet tiġi kkawżata u d-differenzi kbar fit-temperatura, ġiet installata fid-dar, meta kienet attrazzjoni turistika.

Qabel il-mewt ta' Jefferson, id-dar ta' Monticello bdiet turi li kellha bżonn il-manutenzjoni. L-attenzjoni li kien jitlob il-proġett universitarju ta' Jefferson f'Charlottesville, u l-problemi tal-familja li kellu, bidlu l-enfasi li qabel kellu fuq id-dar. L-iżjed raġuni importanti li wasslet għad-deterjorament tal-villa kienet id-dejn li kien akkumulalu. Fl-aħħar ftit snin tal-ħajja ta' Jefferson, ma saret l-ebda manutenzjoni f'Monticello. Xhud, Samuel Whitcomb Jr., li żar lil Jefferson fl-1824, kien tal-fehma li kienet mitluqa. Huwa qal, "Id-dar tiegħu hija pjuttost antika u qed taqa' biċċiet; id-dehra tal-għelieqi u tal-għolja tiegħu ma tantx hi sabiħa. Toffri veduta estensiva, iżda peress li kienet ġurnata biċ-ċpar u bis-sħab, ma tantx stajt ingawdi wisq mix-xenarju ta' madwarha".

## Preservazzjoni

Wara li Jefferson miet fl-4 ta' Lulju 1826, l-unika bint uffiċjali li kienet għadha ħajja, Martha Jefferson Randolph, wirtet Monticello. Il-proprjetà kienet mimlija dejn u Martha Randolph kellha problemi finanzjarji fil-familja tagħha stess minħabba l-mard mentali tar-raġel tagħha. Fl-1831, hija bigħet Monticello lil James Turner Barclay, l-spiżjar lokali, għal $7,500 (~$252,624 skont il-prezz relattiv fl-2023). Barclay bigħ il-proprjetà fl-1834 lil Uriah P. Levy għal $2,500 (~$76,300 skont il-prezz relattiv fl-2023), l-ewwel commodore Lhudi (l-ekwivalenti tal-ammirall sekondarju tal-lum) fil-Flotta Navali tal-Istati Uniti. Levy, Amerikan tal-ħames ġenerazzjoni li l-familja tiegħu insedjat ruħha f'Savannah, Georgia, kien tassew jammira lil Jefferson u uża l-fondi privati tiegħu biex jagħmel it-tiswijiet, ir-restawr u l-preservazzjoni meħtieġa fid-dar. Il-gvern Konfederattiv issekwestra d-dar bħala proprjetà tal-għadu fil-bidu tal-Gwerra Ċivili Amerikana u bigħha lill-uffiċjal Konfederattiv Benjamin Franklin Ficklin. Il-familja ta' Levy irkuprat il-proprjetà wara l-gwerra.

Il-werrieta ta' Levy tlewmu fuq il-patrimonju tiegħu, iżda l-proċedimenti ġudizzjarji tagħhom ġew solvuti fl-1879, meta n-neputi ta' Uriah Levy, Jefferson Monroe Levy, avukat, spekulatur tal-proprjetà immobbli u spekulatur tal-istokkijiet prominenti fi New York (u iktar 'il quddiem membru fil-Kungress), xtara l-ishma tal-werrieta l-oħra għal $10,050, (~$278,643 skont il-prezz relattiv fl-2023) u ħa l-kontroll ta' Monticello. Bħal zijuh, Jefferson Levy ikkummissjona t-tiswijiet, ir-restawr u l-preservazzjoni tal-artijiet u tad-dar, li kienu marru għall-agħar ferm sakemm il-proċedimenti ġudizzjarji ġew solvuti fil-qrati ta' New York u ta' Virginia. Kollox ma' kollox, il-familja Levy ippreservat Monticello għal kważi 100 sena.

Fl-1923, organizzazzjoni privata mingħajr skop ta' profitt imsejħa l-Fondazzjoni ta' Thomas Jefferson, xtrat id-dar mingħand Jefferson Levy għal $500,000 (~$6.96 miljun skont il-prezz relattiv fl-2023) b'fondi li nġabru minn Theodore Fred Kuper u oħrajn. Irnexxielhom iwettqu restawr addizzjonali taħt it-tmexxija ta' arkitetti bħal Fiske Kimball u Milton L. Grigg. Minn dak iż-żmien 'l hawn sar restawr ieħor ukoll f'Monticello.

Il-Fondazzjoni ta' Thomas Jefferson topera Monticello u l-artijiet tagħha bħala mużew ta' dar u istituzzjoni edukattiva. Il-viżitaturi jistgħu jesploraw l-artijiet għal rashom u jistgħu jżuru l-kmamar fil-kantina u fil-pjan terran bi żjara gwidata. Żjarat oħra iktar għaljin jinkludu żjarat f'inżul ix-xemx kif ukoll żjarat tat-tieni u tat-tielet sulari, inkluż tal-koppla ikonika.

Monticello hija Għeliem Storiku Nazzjonali. Hija l-ewwel dar privata fl-Istati Uniti li ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO flimkien mal-artijiet u mal-binjiet oriġinali tal-Università ta' Virginia. Mill-1989 sal-1992, tim ta' arkitetti mill-Istħarriġ tal-Binjiet Storiċi Amerikani ħoloq kollezzjoni ta' tpinġijiet ta' Monticello bil-kejl. Dawn it-tpinġijiet jinsabu fil-Librerija tal-Kungress.

Fost disinni oħra ta' Jefferson hemm Poplar Forest, il-villeġġjatura privata tiegħu qrib Lynchburg (li riedha għal bintu Maria, li mietet ta' 25 sena), il-"villaġġ akkademiku" tal-Università ta' Virginia, u Capitol Statali ta' Virginia f'Richmond.

## Dekorazzjoni u għamara
Il-biċċa l-kbira tad-dekorazzjoni interna ta' Monticello tirrifletti l-ideat u l-ideali personali ta' Jefferson.

Id-daħla prinċipali oriġinali hija minn ġo portiku mal-faċċata tal-Lvant. Is-saqaf ta' dan il-portiku jinkorpora pjanċa tar-riħ ikkollegata ma' pinnur, li juri d-direzzjoni tar-riħ. Wiċċ ta' arloġġ kbir mal-ħajt estern tal-faċċata tal-Lvant għandu s-sieq tas-sigħat biss peress li Jefferson kien tal-fehma li kien jindika l-ħin meħtieġ għall-iskjavi tiegħu. L-arloġġ jirrifletti l-ħin muri fuq l-"Arloġġ il-Kbir", iddisinjat minn Jefferson, fis-sala tad-daħla. Din fiha kreazzjonijiet mill-ġdid ta' oġġetti li Lewis u Clark ikkollezzjonaw matul spedizzjoni f'diversi pajjiżi kkummissjonata minn Jefferson biex tiġi esplorata x-Xirja ta' Louisiana. Jefferson ordna li l-materjal tal-art jiġi miżbugħ "aħdar qisu ħaxix ta' vera" skont ir-rakkomandazzjoni tal-artist Gilbert Stuart, sabiex is-"saġġ tal-arkitettura" ta' Jefferson seta' jistieden l-ispirtu tal-beraħ fid-dar.

Is-sezzjoni tan-Nofsinhar tinkludi l-kmamar privati ta' Jefferson. Il-librerija fiha bosta kotba mit-tielet librerija ta' kotba tiegħu. L-ewwel librerija tiegħu ħadet in-nar minħabba nar aċċidentali li mill-pjantaġġun infirex mad-dar, u huwa "ċeda" (jew bigħ) it-tieni librerija tiegħu fl-1815 lill-Kungress tal-Istati Uniti biex jissostitwixxi l-kotba li kienu ntilfu fil-ħruq ta' Washington fl-1814 waqt il-Gwerra tal-1812. Din it-tieni librerija ffurmat in-nukleu tal-Librerija tal-Kungress.

Minkejja l-kobor apparenti ta' Monticello, id-dar għandha bejn wieħed u ieħor 11,000 pied kwadru (1,000 m2) ta' kwartieri residenzjali. Jefferson kien iqis li wisq għamara kienet tkun ħela tal-ispazju, u b'hekk il-mejda tal-ikel kienet tintrama f'ħin l-ikel biss, u s-sodod kienu ppożizzjonati f'niċeċ maqtugħin fil-ħitan ħoxnin bi spazju biex jinħażnu xi affarijiet. Is-sodda ta' Jefferson tiftaħ fuq żewġ naħat: lejn l-istudju tiegħu u lejn il-kamra tas-sodda tiegħu fejn kien ibiddel.

Fl-2017, kamra identifikata bħala l-kwartieri ta' Sally Hemings f'Monticello, biswit il-kamra tas-sodda ta' Jefferson, ġiet skoperta matul skavi arkeoloġiċi u mbagħad ġiet irrestawrata u rinnovata bħala parti mill-Proġett ta' Mountaintop, li jinkludi r-restawr biex jinxteħet iktar dawl fuq il-ħajja tal-iskjavi u tal-familji ħielsa f'Monticello.

Il-faċċata tal-Punent tagħti l-impressjoni ta' villa bi proporzjonijiet mudesti, b'sular t'isfel moħbi f'ġenb l-għolja.

Is-sezzjoni tat-Tramuntana tinkludi żewġ kmamar tas-sodda għall-mistednin u l-kamra tal-ikel. Fiha għandha lift tal-ikel inkorporat fil-kenur tal-ħatab, kif ukoll imwejjed bl-ixkaffi jintramaw minn ġol-ħajt u bieb li jdur bl-ixkaffi wkoll.

## Ikel u gastronomija
Il-pjantaġġun ta' Monticello huwa magħruf bħala l-post fejn twieled l-iktar għaġin popolari fl-Istati Uniti, il-makkaroni bil-ġobon. Filwaqt li dan mhux minnu, dan it-tip ta' għaġin sar popolari hemmhekk. L-iskjav u l-kok ta' Jefferson, James Hemings, ħu Sally Hemings, l-iskjava u maħbuba ta' Jefferson, ħejja din l-ikla b'mod simili għal kif titħejja llum il-ġurnata.

## Kwartieri għall-iskjavi f'Mulberry Row

Jefferson ippożizzjona wieħed mill-kwartieri tal-iskjavi tiegħu tul Mulberry Row, triq ta' elf pied (300 metru) ta' strutturi tal-iskjavi, tal-qaddejja u industrijali. Mulberry Row kienet tinsab tliet mitt pied (100 metru) fin-Nofsinhar ta' Monticello, bil-kwartieri jħarsu lejn il-villa ta' Jefferson. Dawn il-kabini kienu okkupati mill-iskjavi Afrikani li kienu jaħdmu fil-villa jew fix-xogħlijiet tal-manifattura ta' Jefferson, u mhux minn dawk li kienu jaħdmu fl-għelieqi. Darba fost l-oħrajn, "Jefferson fassal pjanijiet għal ringiela ta' djar Neo-Klassiċi dinjitużi u sostanzjali" għal Mulberry Row, għall-iskjavi ta' karnaġjon sewda u għall-ħaddiema ta' karnaġjon bajda, "bit-tir f'moħħu li jkun hemm ringiela integrata ta' residenzi".

L-arkeoloġija tas-sit turi li l-kmamar tal-kabini kienu ferm ikbar fis-snin 70 tas-seklu 18 milli fis-snin 90 tas-seklu 18. Ir-riċerkaturi ma jaqblux jekk din hijiex indikazzjoni li iktar skjavi kienu ffullati fi spazji iżgħar, jew jekk inqas nies kinux jgħixu fl-ispazji iżgħar. Id-djar bikrin għall-iskjavi kellhom pjanta b'żewġ kmamar, b'familja ġo kull kamra, b'daħla unika kondiviża minn barra. Iżda mis-snin 90 tas-seklu 18 'il quddiem, il-kmamar/familji kollha kellhom daħliet indipendenti. Il-biċċa l-kbira tal-kabini huma strutturi awtonomi b'kamra waħda.

Sal-mewta ta' Jefferson, xi familji ta' skjavi kienu ħadmu u għexu għal erba' ġenerazzjonijiet f'Monticello. Thomas Jefferson irreġistra l-istrateġija tiegħu għax-xogħol tat-tfal fil-Ktieb tar-Razzett tiegħu. Sal-età ta' 10 snin, it-tfal kienu jservu bħala infermiera agrikoli. Meta fil-pjantaġġun kien jitkabbar it-tabakk, it-tfal kienu jkun twal biżżejjed biex ineħħu u joqtlu d-dud tat-tabakk mill-għelejjel. Meta beda jkabbar il-qamħ, inqas nies kienu meħtieġa għaż-żamma tal-għelejjel, għalhekk Jefferson stabbilixxa snajja' manwali. Huwa stqarr li t-tfal "imorru fl-għelieqi jew jitgħallmu s-snajja'". Meta l-bniet kienu jagħlqu 16-il sena, kienu jibdew jagħżlu u jinsġu t-tessuti. Is-subien kienu jipproduċu l-imsiemer mill-età ta' bejn 10 snin u 16-il sena. Fl-1794, Jefferson kellu tużżana subien jaħdmu fil-produzzjoni tal-imsiemer. Huma u jaħdmu fil-produzzjoni tal-imsiemer, is-subien kienu jingħataw iktar ikel u jaf kienu jingħataw ħwejjeġ ġodda meta kienu jagħmlu biċċa xogħol tajba. Wara x-xogħol fil-produzzjoni tal-imsiemer, is-subien kienu jsiru ħaddieda, produtturi tal-btieti, mastrudaxxi jew qaddejja fid-dar.

Sitt familji u d-dixxendenti tagħhom dehra fil-wirja, *Slavery at Jefferson's Monticello: Paradox of Liberty* (L-Iskjavità f'Monticello ta' Jefferson: il-Paradoss tal-Libertà; minn Jannar sa Ottubru 2012) fil-Mużew Nazzjonali tal-Istorja Amerikana ta' Smithsonian, li eżaminat ukoll lil Jefferson bħala sid tal-iskjavi. Żviluppata bħala kollaborazzjoni bejn il-Mużew Nazzjonali tal-Istorja u tal-Kultura Amerikana Afrikana u Monticello, din kienet l-ewwel wirja fuq livell nazzjonali li indirizzat tali kwistjonijiet.

Fi Frar 2012, f'Monticello ġiet ospitata wirja ġdida fil-beraħ: *Landscape of Slavery: Mulberry Row at Monticello* (Pajsaġġ tal-Iskjavitù: Mulberry Row f'Monticello)*,* biex jinxteħet iktar dawl fuq il-ħajjiet ta' mijiet ta' skjavi li għexu u ħadmu fil-pjantaġġun.

## Binjiet sekondarji u pjantaġġun

Id-dar prinċipali ġiet imkabbra permezz ta' paviljuni laterali żgħar lejn it-Tramuntana u n-Nofsinhar. Ringiela ta' binjiet sekondarji (post għall-produzzjoni tal-ħalib, post għall-ħasil, imħażen, fabbrika żgħira tal-imsiemer, post fejn kienet tinħadem l-għamara, eċċ.) u kwartieri għall-iskjavi (kabini magħmula biz-zkuk), magħrufa llum il-ġurnata bħala Mulberry Row, jinsab fil-qrib lejn in-Nofsinhar. Għad fadal dar żgħira ta' nissieġ, iċ-ċumnija twila tal-post fejn kienet tinħadem l-għamara, u l-pedamenti ta' binjiet oħra. Għal xi żmien, waħda mill-kabini f'Mulberry Row kienet id-dar ta' Sally Hemings, oħt tar-rispett ta' Jefferson u skjava li kienet taħdem fid-dar. Huwa maħsub li Hemings kellha relazzjoni ta' 38 sena mal-armel Jefferson u li miegħu kellha sitt itfal, erba' minnhom għexu sa ma saru adulti. Il-ġenealogu Helen F.M. Leary ikkonkludiet li "l-katina ta' evidenza torbot it-tfal ta' Sally Hemings ma' missierhom, Thomas Jefferson". Iktar 'il quddiem Hemings għexet f'kamra fis-"sezzjoni tan-Nofsinhar" taħt id-dar prinċipali.

Fix-xaqliba ta' taħt Mulberry Row, l-iskjavi Afrikani kienu jieħdu ħsieb ġnien estensiv tal-ħxejjex għad-dar prinċipali. Apparti biex ikabbar il-fjuri għall-wiri u jipproduċi l-għelejjel għall-ikel, Jefferson kien juża l-ġonna ta' Monticello biex jesperimenta bi speċijiet differenti. Id-dar kienet iċ-ċentru ta' pjantaġġun ta' 5,000 akru (2,000 ettaru) li kienu jieħdu ħsiebhom xi 150 skjav. Fil-kumpless kien hemm ukoll żewġt idjar oħra.

### Programmar

F'dawn l-aħħar deċennji, il-Fondazzjoni ta' Thomas Jefferson ħolqot programmi sabiex ikun hemm interpretazzjoni iktar kompluta tal-ħajjiet tal-iskjavi ta' Monticello. Mill-bidu tal-1993, xi riċerkaturi intervistaw id-dixxendenti tal-iskjavi ta' Monticello għall-*Getting Word Project*, ġabra ta' storja bil-fomm li xeħtet dawl ġdid fuq ħajjet l-iskjavi ta' Monticello u fuq id-dixxendenti tagħhom. Fost is-sejbiet instab li l-ebda skjav ma adotta Jefferson bħala kunjom, iżda bosta kellhom il-kunjomijiet tagħhom stess diġà mis-seklu 18.

Uħud mill-komponenti ta' Mulberry Row ġew iddeżinjati bħala siti arkeoloġiċi, filwaqt li l-iskavi u l-analiżi qed jiżvelaw ħafna informazzjoni dwar il-ħajja tal-iskjavi fil-pjantaġġun. Fix-xitwa tal-2000-2001 ġie skopert iċ-ċimiterju tal-iskjavi Afrikani f'Monticello. Fil-ħarifa tal-2001, il-Fondazzjoni ta' Thomas Jefferson għamlet kommemorazzjoni taċ-ċimiterju, fejn ismijiet l-iskjavi magħrufa ta' Monticello nqraw b'leħen sod. Xogħol arkeoloġiku addizzjonali qed jipprovdi informazzjoni dwar il-prattiki funebri tal-Amerikani Afrikani.

Fl-2003, Monticello laqgħet mill-ġdid id-dixxendenti ta' Jefferson min-naħat ta' Wayles u ta' Hemings tal-familja. Din il-laqgħa ġiet organizzata mid-dixxendenti, li ħolqu grupp ġdid imsejjaħ il-Komunità ta' Monticello. Minn dak iż-żmien 'l hawn saru diversi laqgħat oħra.

### Xiri tal-art
Fl-2004, il-fiduċjarji tal-Fondazzjoni ta' Thomas Jefferson xtraw ir-Razzett ta' Mountaintop (magħruf ukoll lokalment bħala l-Muntanja ta' Patterson jew Brown), l-unika proprjetà li minnha jidher il-pjantaġġun ta' Monticello. Jefferson kien sejjaħ il-muntanja ogħla bħala Montalto. Sabiex jiġi pprevjenut l-iżvilupp ta' djar ġodda fis-sit, il-fiduċjarji nefqu $15-il miljun biex jixtru l-proprjetà. Jefferson kellu s-sjieda tagħha bħala parti mill-pjantaġġun tiegħu, iżda mbagħad inbigħet wara mewtu. Fis-seklu 20, l-irziezet tagħha ġew maqsuma f'appartamenti għal bosta studenti tal-Università ta' Virginia. Uffiċjali tal-Fondazzjoni ta' Thomas Jefferson kienu ilhom iqisu li l-proprjetà kienet tkerrah il-pajsaġġ, u ppjanaw li jixtruha malli kienet disponibbli.

## Arkitettura

Fl-1784, Thomas Jefferson telaq mill-Amerka biex jivvjaġġa u jesplora t-toroq ta' Franza, li influwenzaw il-gosti tiegħu fl-arkitettura. B'mod prinċipali huwa kien influwenzat mill-istil Neo-Klassiku li tant jispikka fl-arkitettura Franċiża, u li hija r-raġuni għalfejn Monticello ġiet iddisinjata bi stil Neo-Klassiku.

Jefferson kien interessat ukoll fil-Panteon, allavolja qatt ma rnexxielu jmur jarah personalment f'Ruma, l-Italja. Mhux biss il-faċċata tat-tempju influwenzat Monticello, iżda anke r-Rotunda, li hija librerija li tinstab fl-Università ta' Virginia. Iż-żewġ binjiet għandhom faċċata qisha ta' tempju li tirreplika l-faċċata tal-Panteon, b'kolonni strutturali kbar. Il-faċċata ta' din il-binja hija simili wkoll għar-Rotunda ta' Palladio. In-naħa ta' wara tal-binjiet tagħti ġieħ ukoll lit-tempju Ruman. Jefferson irnexxielu jagħmel dan billi inkluda għamla ta' koppla wara l-faċċata qisha ta' tempju. Wara li Jefferson irriżenja mill-kabinett ta' Washington, huwa għażel li jimmudella mill-ġdid partijiet minn Monticello. Din id-darba kien influwenzat ferm mill-Hôtel de Salm f'Pariġi, Franza.

Id-dar għandha dehra simili għal Chiswick House, li hija dar Neo-Klassika ispirata mill-arkitett Andrea Palladio li nbniet f'Londra, ir-Renju Unit, fl-1726-1729.

## Sit ta' Wirt Dinji
Monticello u l-Università ta' Virginia f'Charlottesville ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1987.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (i) "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem"; il-**kriterju (iv)** "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem"; u l-**kriterju (vi)** "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".

## Rappreżentazzjoni f'midja oħra
Monticello dehret fil-produzzjoni ta' Bob Vila fuq A&E Network, *Guide to Historic Homes of America* (Gwida għad-Djar Storiċi tal-Amerka)*,* fi żjara ffilmjata li kienet tinkludi d-Dar ta' Qamar il-Għasel u l-Kamra tal-Koppla, li tkun miftuħa għall-pubbliku għal għadd limitat ta' żjarat fis-sena.

## Repliki

Fl-2014, Prestley Blake bena replika ta' 10,000 pied kwadru (930 m2) ta' Monticello f'Somers, Connecticut. Wieħed jista' jaraha tul ir-Rotta Nru 186 li hija magħrufa wkoll bħala Hall Hill Road.

Il-paviljun tad-daħla tal-Kappella Lhudija tal-Akkademja Navali f'Annapolis hija mmudellata fuq Monticello.

Is-Sala ta' Chamberlin fl-Akkademja ta' Wilbraham u Monson f'Wilbraham, Massachusetts, li nbniet fl-1962 u li ġiet immudellata fuq Monticello, tintuża għall-Iskola Medja tal-Akkademja.

L-Università Battista ta' Dallas, li tlestiet f'Awwissu 2015, bniet waħda mill-ikbar repliki ta' Monticello, inkluż is-swali tad-daħla u l-kamra tal-koppla tagħha. B'erja ta' madwar 23,000 pied kwadru (2,100 m2), tospita l-Iskola tat-Tmexxija ta' Gary Cook, kif ukoll l-uffiċċji tal-Kanċillier tal-Università.

Il-Knisja Battista ta' San Pawl li tinsab fil-kantuniera ta' East Belt Boulevard u Hull Street Road f'Richmond hija mmudellata fuq Monticello. Oriġinarjament inbniet mill-Knisja Battista ta' Mafkar ta' Weatherford, u ngħatat b'donazzjoni meta l-Mafkar ta' Weatherford xolja fil-bidu tas-seklu 21.

Il-Kwartieri Ġenerali tal-Mafkar ta' Pi Kappa Alpha fetħu fl-1988 u jinsabu fl-iżvilupp ta' Southwind f'Memphis, Tennessee. Dawn ġew ispirati mill-arkitettura ta' Monticello.

Il-Librerija ta' Perrot (1931), Old Greenwich, Connecticut, ġiet ispirata mill-arkitettura Jeffersonjana u minn Monticello.

In-naħa ta' barra tal-Kumpless tax-Xjenza ta' Ward u Regina Correll tal-Università tal-Cumberlands hija wkoll replika ta' Monticello. It-tkabbir ta' $1 miljun tal-Kumpless tax-Xjenza nbeda f'Mejju 2007 u l-klassijiet bdew f'Jannar 2009.

## Legat

Ix-xbieha ta' Monticello dehret fuq il-flus u fuq il-bolol postali tal-Istati Uniti. Xbieha tal-faċċata tal-Punent ta' Monticello mħejjija minn Felix Schlag dehret fuq in-naħa ta' wara tal-munita tan-nikil zekkata mill-1938 (b'interruzzjoni qasir fl-2004 u fl-2005, meta minflok intwerew id-disinni tas-sensiela tal-Vjaġġ lejn il-Punent). Intużat ukoll bħala t-titlu tad-dramm teatrali tal-2015 *Jefferson's Garden*, iċċentrata fuq ħajtu.

Monticello dehret ukoll fuq in-naħa ta' wara tal-karta tal-flus taż-żewġ dollari Amerikani mill-1928 sal-1966, meta l-karta tal-flus ma baqgħet tinħareġ iktar. Il-karta tal-flus ġiet introdotta mill-ġdid fl-1976 u fiha r-ritratt ta' Jefferson fuq in-naħa ta' quddiem iżda Monticello ġiet sostitwita fuq in-naħa ta' wara b'riproduzzjoni mmodifikata inċiża tal-pittura ta' John Trumbull tal-1818 *Dikjarazzjoni tal-Indipendenza*. Il-ħanut li jbigħ it-tifkiriet u l-biljetti għaż-żjarat f'Monticello jagħti karti tal-flus taż-żewġ dollari b'Monticello fuq in-naħa ta' wara bħala bqija.

Il-munita kommemorattiva tad-dollaru tal-fidda tal-1994 tal-250 anniversarju ta' Thomas Jefferson fiha xbieha ta' Monticello fuq in-naħa ta' wara tagħha.

## Gallerija

File:Monitcello_47MP.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Monitcello_47MP.jpg|Il-faċċata tal-Punent ta' Monticello.
File:Monticello_garden.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Monticello_garden.jpg|Il-Ġnien tal-Ħxejjex – 180 grad.
File:Monticello_visitros_center.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Monticello_visitros_center.JPG|Iċ-Ċentru għall-Viżitaturi.
File:Monticello_real_nickel.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Monticello_real_nickel.jpg|Il-faċċata ta' Monticello u r-riproduzzjoni tagħha fuq munita tan-nikil.
File:Nickel_Monticello_2003.webmsd.webm|Munita tan-nikil b'Monticello.
File:Monticello_after_Snow_Storm_DSC00074.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Monticello_after_Snow_Storm_DSC00074.JPG|Monticello, l-għada ta' maltempata bil-borra.
File:Montecello-Dome2.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Montecello-Dome2.jpg|Dettall tal-ħajt tal-kamra tal-koppla.
File:Montecello-Pavillion2.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Montecello-Pavillion2.jpg|Ġewwa l-Paviljun fil-Ġnien tal-Ħxejjex.


## Referenzi