Sighișoara

**Sighișoara** (bir-Rumen: [siɡiˈʃo̯ara]; bl-Ungeriż: *Segesvár* [ˈʃɛɡɛʃvaːr]; bil-Ġermaniż: *Schäßburg* [ˈʃɛsbʊʁk]; bis-Sassonu tat-Transilvanja: *Schäsbrich*, *Šesburχ*, jew *Scheeßprich*; bil-Yiddish: שעסבורג, b'ittri Rumani: *Shesburg*; bil-Latin: *Castrum Sex* jew *Saxoburgum*) hija muniċipalità max-xmara Târnava Mare fil-Kontea ta' Mureș, fir-Rumanija ċentrali, li tinsab fir-reġjun storiku tat-Transilvanja. Għandha popolazzjoni ta' 28,102 abitant skont iċ-ċensiment tal-2011. Hija destinazzjoni turistika popolari għaċ-ċentru storiku antik ippreservat sew li tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. Ir-raħal jamministra seba' villaġġi: Angofa, Aurel Vlaicu, Hetiur, Rora, Șoromiclea, Venchi u Viilor.

## Storja

Minn nofs is-seklu 12, artiġjani u merkanti Ġermaniżi magħrufa bħala s-Sassoni tat-Transilvanja (bil-Ġermaniż: *Siebenbürger Sachsen*) ġew mistiedna fit-Transilvanja mir-Re tal-Ungerija ta' dak iż-żmien, Géza II, biex jinsedjaw u jiddefendu l-fruntiera tar-renju tiegħu u jtejbu l-ekonomija tar-reġjun. Il-kronista Krauss jelenka insedjament Sassonu fit-territorju attwali ta' Sighișoara fl-1191. Dokument tal-1280 jirreġistra raħal li nbena fis-sit ta' forti Ruman magħruf bħala *Castrum Sex* jew "kamp b'sitt naħat", b'referenza għall-għamla tal-forti ta' eżagonu irregolari. Ismijiet oħra rreġistrati jinkludu *Schaäsburg* (1282), *Schespurg* (1298) u *Segusvar* (1300). Sal-1337 ir-raħal ta' Sighișoara kien sar ċentru rjali għar-rejiet, li lill-insedjament tawh l-istatus urban fl-1367 bħala ċ-*Civitas de Segusvar*.

Ir-raħal kellu rwol strateġiku u kummerċjali importanti fit-truf tal-Ewropa Ċentrali għal diversi sekli. Sighișoara sar wieħed mill-iżjed ċentri urbani importanti tat-Transilvanja, b'artiġjani mill-Imperu Ruman Sagru kollu jżuru l-insedjament. L-artiġjani u l-ħaddiema tas-sengħa Ġermaniżi ddominaw l-ekonomija urbana, u bnew il-fortifikazzjonijiet biex iħarsu r-raħal. Huwa stmat li matul is-sekli 16 u 17, Sighișoara kellu sa 15-il xirka u 20 fergħa tal-artiġjanat. L-iskultur Barokk Elias Nicolai għex fir-raħal.  

Il-*voivode* tal-Wallakja Vlad Dracul (missier Vlad l-Infilzatur), li għex eżiljat fir-raħal, ordna l-izzekkar tal-muniti fir-raħal (normalment l-izzekkar tal-muniti kien monopolju tar-rejiet Ungeriżi fir-renju tal-Ungerija) u ħareġ l-ewwel dokument li elenka isem il-belt bir-Rumen, *Sighișoara*. L-isem Rumen tfaċċa għall-ewwel darba fl-1435, u oriġina mill-Ungeriż *Segesvár*, fejn *vár* tfisser "forti". 

Fir-raħal George I Rákóczi ġie elett bħala l-Prinċep tat-Transilvanja u r-Re tal-Ungerija fl-1631. Sighișoara ġarrbet okkupazzjoni militari, nirien, u l-pesta matul is-sekli 17 u 18. Sors importanti għall-istorja tat-Transilvanja tas-seklu 17, mill-1606 sal-1666, huma r-rekords ta' Georg Kraus, in-nutar tar-raħal.

Il-pjanura ta' Albești fil-qrib kienet il-post fejn saret il-Battalja ta' Segesvár, fejn l-armata rivoluzzjonarja Ungeriża mmexxija minn Józef Bem ġarrbet telfa kontra l-armata Russa mmexxija minn Luders fil-31 ta' Lulju 1849. Fl-1852 inbena monument iddedikat lill-ġeneral Russu Skariatin, li miet fil-battalja. Il-poeta Ungeriż Sándor Petőfi ġeneralment huwa maħsub li nqatel fil-battalja, u fl-1897 inbena monument f'Albești biex jagħtih ġieħ. Wara l-Ewwel Gwerra Dinjija Sighișoara għaddiet flimkien mat-Transilvanja mir-Renju Awstrijakk-Ungeriż għar-Renju tar-Rumanija.

Iċ-ċentru ta' Sighișoara ppreserva b'mod eżemplari l-karatteristiċi ta' raħal żgħir Medjevali ffortifikat u tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. Kull sena, f'Lulju jsir festival Medjevali fiċ-ċittadella antika.

Fil-Lvant tal-Ewropa u fix-Xlokk tal-Ewropa, Sighișoara huwa wieħed mill-ftit irħula ffortifikati li għadhom abitati. Ir-raħal huwa magħmul minn żewġ partijiet. Il-fortizza Medjevali mibnija fil-quċċata ta' għolja u magħrufa bħala ċ-ċittadella (*Cetatea*), u l-parti t'isfel fil-wied tax-xmara Târnava Mare.

Id-djar fiċ-ċittadella ta' Sighișoara joħorġu fid-dieher il-karatteristiċi prinċipali ta' raħal tal-artiġjani. Madankollu, hemm xi djar li kienu proprjetà tal-eks patrizjat, bħad-Dar Venezjana u d-Dar tal-Qrejjen tal-Annimali.

Bejn l-2001 u l-2003, il-kostruzzjoni ta' park tad-divertiment iċċentrat fuq Dracula fir-riżerva naturali ta' *Braite* qrib Sighișoara ġiet meqjusa iżda fl-aħħar mill-aħħar ġiet irrifjutata, bis-saħħa tal-oppożizzjoni qawwija tal-gruppi tas-soċjetà ċivili lokali u tal-mezzi tax-xandir nazzjonali u internazzjonali, kif ukoll ta' persuni influwenti politikament. Dan għaliex il-park tad-divertiment kien jistona mal-istil Medjevali tal-belt u kien jeqred għalkollox ir-riżerva naturali.

## Sit ta' Wirt Dinji

Iċ-Ċentru Storiku ta' Sighișoara ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1999.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-k**riterju (iii)** "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-**kriterju (v)** "Eżempju straordinarju ta' insedjament uman tradizzjonali, ta' użu tal-art jew ta' użu tal-baħar, li jirrappreżenta kultura (jew kulturi), jew interazzjoni umana mal-ambjent, speċjalment meta jkun sar vulnerabbli minħabba l-impatt ta' bidla irreversibbli".

## Demografija u isem

Gruppi etniċi fl-2011:

* Rumeni (75 %)
* Ungeriżi (17.6 %)
* Roma (5.3 %)
* Ġermaniżi (speċifikament Sassoni tat-Transilvanja) (1.5 %)

## Attrazzjonijiet
Sighișoara hija destinazzjoni turistika popolari minħabba ċ-ċentru storiku ffortifikat tagħha tassew ippreservat sew, li tniżżel ukoll fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. L-attrazzjonijiet prinċipali taċ-ċittadella huma ċertament it-torrijiet.

### Torrijiet

Skont dokumenti antiki dwar l-arkitetturi militari, it-torrijiet tad-difiża kellhom ikunu sistema ta' fortifikazzjoni għad-difiża reċiproka, u fl-istess żmien, kull torri suppost kellu jkun fortizza indipendenti: jekk wieħed kien jirnexxilu jkisser il-bażi ta' torri biex jidħol, dan ma kienx ifisser li kien jirnexxilu awtomatikament jidħol fil-belt, u b'hekk il-ħakma ta' torri ma kinitx tfisser il-ħakma tal-belt. Il-biċċa l-kbira ta' dawn it-torrijiet kienu vojta minn ġewwa u kienu mgħammra b'elevaturi għall-olzar u galleriji taħt l-art.

* It-Torri tal-Arloġġ ta' Sighișoara (*Turnul cu Ceas*) – l-attrazzjoni prinċipali tal-belt hija torri twil 64 metru li nbena fis-seklu 13. Illum il-ġurnata huwa mużew tal-istorja.
* It-Torri tal-Landiera (*Turnul Cositorarilor).*
* It-Torri tal-Biċċiera (*Turnul Măcelarilor).*
* It-Torri tal-Produtturi tal-Bwiez.
* It-Torri tal-Ħajjata (*Turnul Croitorilor*).
* It-Torri tal-Pelliċċara (*Turnul Cojocarilor*).
* It-Torri tal-Ħaddieda (*Turnul Fierarilor*).
* It-Torri tal-Produtturi tal-Ħbula (*Turnul Frânghierilor*).
* It-Torri tal-Konziera (*Turnul Tăbăcarilor*).
* It-Torri tal-Wiċċ – torri fit-triq lejn Târgu Mureș, 'il barra miċ-ċittadella, li xorta waħda ta' min iżuru għall-istorja tiegħu.

### Knejjes

* Il-knisja ta' fuq l-għolja (*Biserica din Deal*) – hija bla dubju wieħed mill-iżjed monumenti arkitettoniċi ta' valur tal-belt u hija waħda mill-iżjed binjiet rappreżentattivi tal-istil Gotiku fir-Rumanija.
* Il-Knisja-Monasteru (*Biserica Mânăstirii Dominicane*) – hija monument arkitettoniku bi stil Gotiku li jinsab fil-kwartier tat-Torri tal-Arloġġ u nbena fil-bidu tas-seklu 13. Din hija l-unika knisja mingħajr qniepen: ir-raġuni hi li s-Sassoni ma tantx kienu jħobbu jonfqu u għaldaqstant kienu tal-fehma li qanpiena waħda, tal-knisja ta' fuq l-għolja, kienet biżżejjed għar-raħal kollu.
* Il-Knisja Kattolika Rumana ta' San Ġużepp.
* Il-Knisja tal-Ġdiem (*Biserica Leproșilor*).
* Il-Katidral Ortodoss ta' Sighișoara (Catedrala Ortodoxă).
* Il-knisja Ortodossa antika.

### Arkitettura ċivili
Il-biċċa l-kbira tal-164 dar fir-raħal għandhom mill-inqas 300 sena u jitqiesu bħala monumenti storiċi. Dawn huma: dawk li hemm fil-Pjazza tar-Raħal (jew il-Pjazza taċ-Ċittadella), bil-pjanta rettangolari tagħha, li fl-imgħoddi kienu jgħixu fiha l-familji nobbli tar-raħal, għalkemm ġiet ittrasformata bosta drabi tul iż-żmien. L-iżjed djar ta' valur huma dawk li żammew l-għamla oriġinali tagħhom.

* Id-Dar fuq il-Blat (Casa de pe stâncă)
* Id-Dar tat-Tegoli (Evert) – iddedikata lill-artiġjani permezz taċ-Ċentru Interetniku Edukattiv għaż-Żgħażagħ.
* Id-Dar Venezjana jew id-Dar il-Ħadra (*Casa Venețiană*).
* Id-Dar ta' Vlad Dracul.
* Il-Muniċipju ta' Sighișoara.
* Il-kumpless ta' lukandi ta' Sighișoara – li nbena bejn l-1886 u l-1889 u kien is-sede tal-muniċipju.
* It-Taraġ tal-Istudjużi – taraġ tal-injam intern.
* L-Iskola ta' fuq l-Għolja.
* Id-Dar taċ-Ċriev (*Casa cu Cerb*).
* Il-Pjazza taċ-Ċittadella (*Piața Cetăți*).
* Casa Asociatiei Mestesugaresti (La Perla).
* Il-Binja ta' Joseph B. Teusch (Hotel Central Park).

## Nies notevoli

* Johann Michael Ackner, arkeologu Sassonu tat-Transilvanja;
* Doina Cojocaru, plejer tal-handball;
* Friedrich Grünanger, arkitett;
* Ralph Gunesch, eks plejer tal-futbol professjonali Ġermaniż;
* Adrian Ivanițchi, kitarrista folkloristiku;
* Johannes Kelpius, intellettwali, mużiċist u mistiku Ġermaniż li stabbilixxa komunità reliġjuża meta emigra lejn il-kolonja Amerikana ta' Pennsylvania fl-aħħar tas-seklu 17;
* Gabriel Mureșan, plejer tal-futbol;
* Marie Stritt, femminista u suffraġista Ġermaniża;
* Georg Daniel Teutsch, isqof Luteran;
* Vlad III, il-Prinċep tal-Wallakja, ispirazzjoni tal-vampir fittizju, il-Konti Dracula;
* Radu Voina, eks plejer tal-handball, attwalment kowċ.

## Relazzjonijiet internazzjonali

### Ġemellaġġ
Sighișoara hija ġemellata ma':

## Gallerija

File:Sighișoara,_Romania_(Unsplash).jpg|Iċ-ċentru storiku ta' Sighișoara
File:Colegiul_National_Mircea_Eliade_-_panoramio.jpg|Il-Kulleġġ Nazzjonali ta' Mircea Eliade
File:Sighisoara_festivala_medivala.jpg|Il-Festival Medjevali ta' Sighișoara
File:Sighisoara_vedere_spre_cetate_de_pe_podul_peste_Tarnava.jpg|Iċ-ċentru storiku ta' Sighișoara billejl fix-xitwa
File:Sighisoara_-_panoramio.jpg|Iċ-ċentru storiku ta' Sighișoara binhar
File:Sighisoara_IMG_4711.jpg|Sighișoara
File:Sighisoara,_piazza_cetatii_01.JPG|Il-pjazza taċ-ċittadella billejl
File:Sighisoara,_municipio_01.JPG|Il-Muniċipju ta' Sighișoara
File:SighisoaraTowerNight.JPG|It-Torri tal-Ħajjata billejl
File:Sighisoara_Liceul_J.Haltrich_(1).JPG|L-iskola postsekondarja ta' Joseph Haltrich
File:Sighisoara._Biserica_din_deal.jpg|Iċ-ċentru storiku ta' Sighișoara fix-xitwa
File:Sighisoara_1740_reconstituire.PNG|Tpinġija tas-seklu 19 ta' Sighișoara


## Referenzi