Allium lojaconoi

***Allium lojaconoi*** Brullo, Lanfr. & Pavone magħrufa bħala it-**Tewm Irqiq ta’ Malta** jew it-**Tewm Żgħir ta’ Malta** u **Maltese Dwarf Garlic** bl-Inġliż, hija pjanta perenni mill-familja Amaryllidaceae. Hija endemika għall-Gżejjer Maltin. 

## Tassonomija
L-isem *Allium lojaconoi* ġie deskritt għall-ewwel darba f’Webbia, Raccolta de Scritti Botanici (Firenze), fil-1982 mill-Botanisti Salvatore Brullo, Edwin Lanfranco u Pietro Pavone. L-ispeċi *Allium lojaconoi* hija viċin tal-ispeċi *Allium parciflorum* li għandha d-distribuzzjoni tagħha f’Sardinia u f’Korsica. Fil-fatt, l-*Allium lojaconoi* fil-Gżejjer Maltin kienet tiġi kklassifikata bħala l-ispeċi *Allium parciflorum* qabel ma ġiet ikkunsidrata bħala speċi seperata u endemika għall-Gżejjer Maltin mill-Botanisti msemmija. 

## Deskrizzjoni
Tikber kull sena minn basla taħt l-art u twarrad bejn Mejju u Lulju, hekk kif il-weraq irqiq jinxef fil-bidu tas-Sajf u jkun jinstab biss il-bont (iz-zokk delikat tal-inflorexxenza (isem tekniku taz-zokk tal-ġeneru *Allium* (il-grupp tal-basal), jissejjaħ il-bont). Dan jkun sa massimu ta’ 10 ċentimetri fit-tul b’wisgħa ta’ millimetru. 

Il-basla tkun ta’ forma tonda bil-qxur ta’ ġewwa jkunu sħaħ u trasparenti. Filwaqt li l-qxur ta’ barra jkunu skuri, iebsin u nixfin li jinqalgħu faċilment, hija 4-6 millimetru fid-dijametru. Il-weraq ħodor u rqaq jikbru sa massimu ta’ 5 ċentimetru u 0.8–1.5 millimetru fil-wisa’ jkunu sa massimu ta’ erbgħa jew ħamsa. Il-weraq għandu ħames tumbati tondi fuq in-naħa ta’ taħt tal-weraq filwaqt li wiċċ il-werqa hija ċatta u kemxejn mitwija b’mod dritt. L-inflorexxenza tikkonsisti bejn 2-12-il fjura. Din l-ispeċi għandha 16-il kromożomi (2n=16). Għonq il-fjura jkollu tul ta’ 7–20 mm li jkun forma ta’ ganċ waqt il-fjoritura imma jidritta meta jkollu il-frott. It-tepali (struttura fejn il-petali u s-sepali jkunu magħqudin flimkien). Huma forma ta’ lanza bil-ponta li jkollhom tul ta’ 5–7 mm u 1–1.2 mm fil-wisa’. Il-fjuri huma bojod b’faxx wieħed lewn l-inbid jgħaddi miċ-ċentru ta’ kull tepala. It-tepali huma magħqudin fil-bażi tal-fjura f’forma ta’ ċirku. 

L-anteri jkunu iqsar mit-tepali, il-filamenti jkunu f’forma ta’ ganċ ta’ tul differenti; ta’ barra jkunu 1.55 millimetru fit-tul u ta’ ġewwa jkunu 2.5 millimetru fit-tul. Il-borża tad-dakra tkun lewn it-tiben ta' milllimetru fit-tul. L-ovarju jkun isfar fil-ħadrani forma ovali fil-bażi li jkun bil-ponta fil-wiċċ ta’ 2-2.5 millimetru fit-tul. L-istil 0.3–0.5 mm fit-tul. Il-frotta tkun kapsula tonda 4 mm fit-tul u 3.5–4 mm fil-wisa’.

## Abitat u Distribuzzjoni
*L-Allium lojaconoi* hija endemika għall-Gżejjer Maltin. Fejn id-distribuzzjoni naturali tagħha hija fil-Gżejjer Maltin biss.  Tikber fi spazji miftuħa f’ħamrija ġeblija u fil-ħofor tal-blat fejn jinġabar ftit ħamrija fix-xquq tal-blat, fl-isteppa, fil-widien, speċjalment li jkunu viċin il-baħar u fix-xagħri b’arbuxelli baxxi u tagħmel parti mill-flora annwali u staġonali. Fejn minn stħarriġ xjentifiku botaniku u speċi irrekkordjati mill-Herbaria din l-ispeċi hija ddokumentata li għandha distribuzzjoni wiesa’ speċjalment mal-kosta tal-Lvant u tat-tramuntana f’Malta, fl-lbiċ ta’ Għawdex u f’Kemmuna.

Hija imniżżla bħala skarsa u mheddha fl-ambjent naturali tagħha fir-*Red Data Book tal-Ġżejjer Maltin*. Kif ukoll hija protetta strettament bħala speċi endemika permezz tal-*Leġiżlazzjoni Sussidjarja Regolamenti dwar il-Ħarsien tal-Flora, Fawna u Ambjenti Naturali (S.L. 549.44)* taħt l-*Att dwar il-Ħarsien tal-Ambjent (Kap. 549).* Internazzjonalment hija mmniżżla fil-lista il-Ħamra tal-IUCN fejn hija kklassifikata bħala kważi mheddha bl-estinżjoni fl-ambjent naturali tagħha minħabba d-daqs żgħir tal-popolazzjoni. Għalkemm il-popolazzjoni hija stabbli xorta jagħmilha vulnerabbli għall-mard, l-impatt negattiv tal-bniedem fuq l-ambjent naturali tagħha. Kif ukoll kompetizzjoni minn speċi aljeni u speċi aljeni invażivi. 

## Referenzi