Letteratura Maltija

Il-**letteratura Maltija** hija kull letteratura li toriġina minn Malta jew minn kittieba Maltin jew letteratura miktuba bil-lingwa Maltija.

## Storja
### Malti Miktub
Hekk kif il-Malti evolva wara li l-Konti Ruggeru I ta’ Sqallija temm il-ħakma Għarbija fuq il-gżira fl-aħħar tas-seklu 11, ftit kien hemm interess fl-iżvilupp ta’ forma miktuba tal-lingwa. Inizjalment il-kleru, l-aristokrazija u l-bourgeoisie biss kienu kapaċi jaqraw u jiktbu u ħafna mill-komunikazzjoni tagħhom kienet issir bil-Latin. Matul is-sekli l-użu tal-Malti kien spiss skoraġġut b’entużjażmu varjat, apparentement bit-tama li jekk tiġi ssostitwita ssaħħaħ ir-rabtiet mal-pajjiż li kellu l-pussess ta’ Malta f’dak iż-żmien partikolari. Taħt il-Kavallieri ta' San Ġwann kemm it-Taljan kif ukoll il-Franċiż kienu jintużaw għal dokumenti uffiċjali u korrispondenza. Matul il-perjodu kolonjali Brittaniku l-użu tal-Ingliż ġie mħeġġeġ permezz tal-edukazzjoni, bit-Taljan meqjus bħala l-lingwa l-aktar influwenti li jmiss. Kien biss fl-1936 li l-Malti ġie rikonoxxut bħala l-lingwa uffiċjali tal-gżira. B’mod uniku, l-ebda pajjiż Ewropew ieħor ma kien nieqes minn forma standardizzata miktuba tal-lingwa tiegħu sas-seklu 19, meta rġiel bħal Mikiel Anton Vassalli għamlu sforz miftiehem biex jittraskrivu l-Malti mitkellem f’forma miktuba, għalkemm jeżistu eżempji ta’ Malti miktub sa minn kmieni seklu 15.

#### Diglossja
L-iżvilupp tax-xogħlijiet letterarji indiġeni Maltin storikament ġie mxekkel mid-diglossja li kkaratterizzat il-kultura ta’ Malta tul l-istorja tagħha. Għal bosta sekli, il-Malti kien magħruf bħala l-lingwa “tal-kċina u l-ħanut tax-xogħol”, filwaqt li t-Taljan kien il-lingwa tal-edukazzjoni, il-letteratura, l-arti, il-liġi u l-kummerċ. Għalhekk, sal-bidu tas-seklu 20, il-maġġoranza l-kbira tax-xogħlijiet letterarji f’Malta nkitbu bit-Taljan mill-komunità tat-Taljani Maltin. Fil-bidu tal-istorja Maltija, id-diglossja wriet ruħha fil-koeżistenza ta’ forma żviluppata ta’ Siculo-Għarbi u l-lingwa ta’ sensiela ta’ ħakkiema, l-aktar Latin, Grieg, Sqalli, Franċiż, Spanjol u Taljan. Mill-1800 'l quddiem dawn ġew fil-biċċa l-kbira sostitwiti mill-Ingliż. Il-lingwa Maltija llum hija miksija bil-kbir b'influwenzi Rumanzi u Ingliżi bħala riżultat.

#### L-emerġenza tal-letteratura Maltija

L-eqdem test letterarju magħruf bil-Malti huwa l-poeżija ta' Pietru Caxaro, *[[Il-Cantilena]]* (ċ. 1470 sa 1485) (magħrufa wkoll bħala *Xidew il-Qada* ), segwit mis-sonett ta' tifħir ta' Gian Francesco Bonamico lill-Gran Mastru Nicolas Cotoner, *Mejju gie' bl'Uard, u Zahar*, ċ. 1672. L-ewwel dizzjunarju Malti magħruf inkiteb minn Francois de Vion Thezan Court (ċ. 1640). Fl-1700, poeta Għawdxi anonimu kiteb *Jaħasra Mingħajr Ħtija*. Traduzzjoni bil-Malti tat- Talb tal-Mulej dehret fix-xogħol ta' Johannes Heinrich Maius *Specimen Lingua Punicæ in hodierna Melitensium superstitis* (1718), li turi t-twemmin li qabel kien wiesa' li l-lingwa kellha wirt Punic . Ġabra ta’ priedki reliġjużi ta’ ċertu Dun Ignazio Saverio Mifsud, ippubblikati bejn l-1739 u l-1746, hija meqjusa bħala l-ewwel eżempju magħruf ta’ proża Maltija.

Poeżija anonima bl-isem *Fuqek Nitħaddet Malta*, inkitbet c. 1749, dwar il-Konfoffa tal-Iskjavi. Ftit snin wara, fl-1752, ġie ppubblikat katekiżmu bit-titlu *Tagħlim Nisrani ta' Dun Franġisk Wizzino*kemm bil-Malti kif ukoll bit-Taljan. L-okkażjoni tal-Karnival fl-1760 rat il-pubblikazzjoni ta' ġabra ta' versi burlesk taħt l-intestatura *Żwieġ la Maltija* *(Żwieġ, fl-istil Malti)*, minn Dun Feliċ Demarco.

Tifel tal-moviment Romantiku, il-patrijott Malti Mikiel Anton Vassalli (1764–1829) faħħar il-ħolqien tal-Malti letterarju bħala "wieħed mill-patrimonji antiki... tan-nazzjon ġdid emerġenti" u raw din ix-xejra naxxenti bħala: (1) l-affermazzjoni tal-identità singulari u kollettiva, u (2) il-kultivazzjoni u t-tixrid tal-mezz tad-diskors nazzjonali bħala l-aktar komponent sagru fid-definizzjoni tal-patria u bħala l-aktar ġustifikazzjoni effettiva kemm għal pretensjoni ta’ komunità dominata li tkun nazzjon u għall-ġlieda sussegwenti kontra ħakkiema barranin.

Bejn l-1798 u l-1800, waqt li Malta kienet taħt okkupazzjoni Franċiża, traduzzjoni Maltija ta' *L-Għanja tat-Trijonf tal-Libertà*, miċ-Ċittadin La Coretterie, Segretarju tal-Kummissarju tal-Gvern Franċiż, ġie ppubblikat fl-okkażjoni ta' Jum il-Bastilja.

L-ewwel traduzzjoni għall-Malti ta’ test bibliku, l-Evanġelju ta’ San Ġwann, ġiet ippubblikata fl-1822 (trad. Ġużeppi Marija Cannolo), fuq inizjattiva tas-Soċjetà Biblika f’Malta. L-ewwel gazzetta bil-Malti, *l-Arlekkin Jew Kawlata Ingliża u Maltija* dehret fl-1839, u kienet tidher il-poeżiji *l-Imħabba u Fantasija*u *Sunett*.

L-ewwel poeżija epika bil-Malti, *Il-Ġifen Tork*, ta' Giovanni Antonio Vassallo, ġiet ippubblikata fl-1842, segwita minn *Ħrejjef bil- Malti* u *Ħrejjef u Ċajt bil-Malti* fl-1861 u fl-1863 rispettivament. L-istess awtur ippubblika l-ewwel ktieb tal-istorja bil-Malti bl-isem *Storja ta' Malta Miktuba għall-Poplu* fl-1862.

## Poeżija
### Il-Cantilena
Il-Cantilena huwa l-eqdem test miktub magħruf li jeżisti bil-Malti, li jmur sa mhux aktar tard mill-1485, il-mewt ta’ Pietru Caxaro, l-awtur li huwa attribwit lilu. Ma reġgħetx ġiet skoperta qabel l-1966 jew l-1968 mill-Prof Godfrey Wettinger u Fr. Mikiel Fsadni fl-Arkivji Nutarili tal-Belt Valletta. Frans Sammut ppubblika interpretazzjoni rivoluzzjonarja tagħha fl-2009. Karmenu Mallia traduċiha għall-Esperanto u kiteb artiklu dwarha f*Literatura Foiro'.

== Letteratura kontemporanja ==

Fis-snin ta’ wara l-Gwerra raw il-ħolqien tal-*Moviment Qawmien Letterarju* (Moviment Qawmien Letterarju) fl-1967, moviment letterarju ta’ avanguardia li l-protagonisti tiegħu kien jinkludi lil [[Oliver Friggieri]] (aktar tard Professur tal-Malti). fl-[[Università ta' Malta]]), [[Frans Sammut]] (1945–2011), l-"awtur nazzjonali", [[Alfred Sant]] (li kien Prim Ministru mill-1996 sal-1998), [[Lino Spiteri ]] (li kien Ministru tal-Finanzi f’żewġ Gvernijiet), u oħrajn.

Fost l-aktar xogħlijiet importanti ta’ Oliver Friggieri hemm il-ġabra tal-poeżiji tiegħu.

Ir-reputazzjoni ta' Frans Sammut hija mibnija fuq ir-rumanzi tiegħu *Il-Gaġġa* (li fuqhom huwa bbażat il-film bl-istess isem), *Samuraj*, *Paceville* u *Il-Ħolma Maltija* (tradott. fl-Esperanto bħala *La Malta Revo*).
Alfred Sant huwa magħruf għat-teatru tiegħu miġbur l-aktar fil-*Fid-Dell tal-Katidral u Drammi Ohra*, filwaqt li Lino Spiteri sar rinomat għar-rumanz tiegħu *Rivoluzzjoni Do Minore* u l-istejjer qosra tiegħu.

Ix-xena tal-*Moviment Qawmien Letterarju* eventwalment ċediet għal mewġa ġdida ta' kittieba, li leħnu sawru x-xena tal-letteratura kontemporanja. Fost dawn l-ewwel hemm kittieba bħal [[Albert Marshall (awtur)|Albert Marshall]], [[Immanuel Mifsud]], [[Adrian Grima]], u [[Antoine Cassar]]. Ix-xena kontemporanja rat ukoll il-ħolqien ta’ ġenerazzjoni ġdida ta’ kittieba fosthom [[Simone Inguanez]], Nadia Mifsud, Simone Galea, [[Elizabeth Grech]], [[Clare Azzopardi]], Lon Kirkop, Kirsten Spiteri u Lara Calleja. li rebħet il-[[Premju tal-Unjoni Ewropea għal-Letteratura]] għall-ktieb tagħha *Kissirtu Kullimkien*.

Illum il-ġurnata l-letteratura Maltija hija ddominata mil-letteratura bil-lingwa Maltija (eż., [[Alex Vella Gera]], [[Guze' Stagno]]), xi xogħlijiet bl-Ingliż ([[Francis Ebejer]] pereżempju), u xi xogħlijiet fl-Ingliż. Taljan, bħall-poeżiji tal-Imħallef [[J.J. Cremona]] u l-ebook ta' Albert Caruana *Il Sindaco di Racalmusci*.

Interessanti huwa l-għadd dejjem jikber ta' xogħlijiet letterarji Maltin ta' nies bħal [[Oliver Friggieri]], li l-kotba tiegħu ta' proża u poeżija ġew maqluba għall-bosta ilsna oħra u għadd kbir ta' kittieba żgħażagħ. L-iktar tliet kittieba Maltin magħrufa fid-dinja huma [[Francis Ebejer]] (drammaturgu), [[Dun Karm Psaila]] (il-poeta nazzjonali) u Oliver Friggieri. F'dawn l-aħħar snin bdew jiżdiedu wkoll xogħolijiet letterarji għaż-żgħażagħ. Fost dawn il-kotba, l-aktar innotati nsibu *(Ri)Ġenerazzjoni*, *Amina* u *Fittixni* ta' [[Antoinette Borg|<u>Antoinette Borg</u>]], *Magna Mater* ta' Loranne Vella, *Gramma* ta' [[Leanne Ellul]] u r-rumanz debutt *Mitt Elf Isem Ieħor: HappyVeganGirlJules* ta' [[Lon Kirkop]] li dan tal-aħħar rebaħ l-edizzjoni tal-2020 tal-[[Konkors ta' Kitba Letteratura għaż-żgħażagħ]].

== Kittieba bil-Malti ==
Interessanti huwa l-għadd dejjem jikber ta' xogħlijiet letterarji Maltin ta' nies bħal [[Oliver Friggieri]], li l-kotba tiegħu ta' proża u poeżija ġew maqluba għall-bosta ilsna oħra u għadd kbir ta' kittieba żgħażagħ. L-iktar tliet kittieba Maltin magħrufa fid-dinja huma [[Francis Ebejer]] (drammaturgu), [[Dun Karm Psaila]] (il-poeta nazzjonali) u Oliver Friggieri. F'dawn l-aħħar snin bdew jiżdiedu wkoll xogħolijiet letterarji għaż-żgħażagħ. Fost dawn il-kotba, l-aktar innotati nsibu *(Ri)Ġenerazzjoni*, *Amina* u *Fittixni* ta' [[Antoinette Borg|<u>Antoinette Borg</u>]], *Magna Mater* ta' Loranne Vella, *Gramma* ta' [[Leanne Ellul]] u r-rumanz debutt *Mitt Elf Isem Ieħor: HappyVeganGirlJules* ta' [[Lon Kirkop]] li dan tal-aħħar rebaħ l-edizzjoni tal-2020 tal-[[Konkors ta' Kitba Letteratura għaż-żgħażagħ]].

=== Rumanziera ===
* [[John F. Marks]] - awtur tar-rumanz soċjali *Tejbilhom Ħajjithom*
* [[Alfons Maria Galea]] - fundatur tas-sensiela tal-*Kotba tal-Mogħdija taż-Żmien* bil-Malti
* [[Ġino Muscat Azzopardi]] - awtur ta’ *Anġli tan-Niket*
* [[Ġużè Aquilina]] - awtur ta' *Taħt Tliet Saltniet*
* [[Ġużè Bonnici]] - awtur ta' rumanzi u novelli
* [[Ġużè Galea]] - awtur ta' *Raġel bil-Għaqal*, *San Ġwann* u rumanzi storiċi oħra
* [[Ġużè Ellul Mercer]] - awtur tar-rumanz [[Leli ta’ Ħaż-Żgħir]], u djarju tal-gwerra *Taħt in-Nar*
* [[Ġużè Orlando]] - awtur tar-rumanz *L-Ibleh*
* [[Ġużè Chetcuti]] - awtur ta’ novelli u rumanzi, drammi kif ukoll ta’ studji kritiċi
* [[Ġwann Mamo]] - awtur tar-rumanz *Ulied in-Nanna Venut fl-Amerka*
* [[Paul Xuereb|Pawlu Xuereb]] - awtur ta’ rumanzi tad-ditektifs.
* [[Kelinu Spiteri]] magħruf bħala *Kilin*.
* [[J. J. Camilleri]] - l-awtur ta' *Aħna Sinjuri* u rumanzi oħra
* [[Frans Sammut]] - awtur ta' rumanzi fosthom *Il-Gaġġa*, *Samuraj* u *Il-Ħolma Maltija*
* [[Paul P. Borg]] - awtur ta' *Dal-Lejl Ġie Alla*
* [[Trevor Zahra]]-awtur ta' l-ghar tax-xelter
* [[Oreste Calleja]] - awtur ta' drammi, fosthom "Anestesija", "Satira", "Pawlu Redux"
* [[Antoinette Borg]] - awtriċi ta' rumanzi
* [[Lon Kirkop]] - awtur ta' rumanzi, dramaturgu u artist viżiv
* [[Loranne Vella]] - awtriċi ta' rumanzi 
* [[Leanne Ellul]] - awtriċi ta' rumanzi u poeżija
* [[Lara Calleja]] - awtriċi ta' rumanzi

=== Awturi ta' Novelli ===

* [[Carmel G. Cauchi]]
* [[Pietru Pawl Saydon]] - awtur ta' novelli, traduttur tal-Bibbja
* [[Lino Spiteri]] - awtur ta' novelli u rumanzi
* [[Temi Zammit]] - kittieb tal-ktieb Il-Gżejjer ta' Malta u l-Ġrajja Tagħhom

=== Poeti ===
(*Ara wkoll Lista tal-poeti tal-ilsien Malti*)
* [[Mario Azzopardi (poeta)|Mario Azzopardi]]
* [[Ġorġ Borg]]
* [[Rużar Briffa]]
* [[Anton Buttigieg]] - Il-[[Poeta]] tan-Natura
* [[Dun Frans Camilleri]]
* [[Ninu Cremona]]
* [[Anastasju Cuschieri]] - Il-Poeta tal-[[Santa Marija|Madonna]]
* [[Ġużè Delia]] - Il-Poeta tal-Leġġendi
* [[Victor Fenech]]
* [[Albert Marshall]]
* [[Ġużè Muscat Azzopardi]]
* [[Dun Karm Psaila|Dun Karm]] - Il-Poeta Nazzjonali
* [[Joe Friggieri]]
* [[Oliver Friggieri]]
* [[Mary Meilak]]
* [[Achille Mizzi]]
* [[Ġorġ Pisani]] - Il-Poeta tal-[[Storja|Istorja]]
* [[Philip Sciberras]] - poeta; magħruf għall-*Mandala*
* [[Marjanu Vella]]
* [[Karmenu Vassallo]] - Il-Poeta tan-Nirien
* [[Ġorġ Zammit]]

=== Drammaturgi ===
* [[Oreste Calleja]]
* [[Albert Cassola]]
* [[Ġużè Diacono]] - [[ġurnalist]] u [[kittieb]] ta’ drammi b’tema socjali realistika. Awtur tad-dramm *Il-Madonna taċ-Ċoqqa*.
* [[Francis Ebejer]]
* [[Alfred Sant]] - awtur ta' drammi, rumanzi u novelli

== Referenzi ==


== Biblijografija ==
* Aquilina, Ġużè (1962) *Antoloġija ta’ Proża Maltija 1 & 2*, Malta: A.C.Aquilina & Co.
* Briffa, Charles (1999) *In-Novella Maltija*. Malta: PIN.
* Briffa, Charles (2003) *Ir-Rumanz Malti sa nofs is-Seklu Għoxrin*. Malta: PIN.
* Briffa, Charles (2008) *Il-letteratura maltija: l-istorja tan-narrattiva*, Malta: Malta University Pub.
* Cassola, Arnold (1990) *Qawsalla: Antologija tal-Letteratura Maltija*, Malta: Università ta' Malta
* Cassar, Mario (2002) *Storja tal-Ilsien u l-Letteratura Maltija – Kronoloġija*, Malta: Għaqda tal-Malti (Università)
* Chetcuti, Ġużè (1989) *L-Iżvilupp Storiku tan-Novella fil-Letteratura Maltija*, Tlaqna għal Rasna u Stejjer Oħra. Malta: SKS.
* Chetcuti, Ġużè (1998) *Ħbiebi, l-awturi maltin: ġrajja awtobijografika fuq il-letteratura maltija*, San Ġwann: Publishers Enterprise Group Mtd
* Chetcuti, Ġużè (2002) *Kittieba hbiebi: grajja awtobijografika tal-letteratura Maltija*, Malta: Dipartiment tat-Taghrif, Partit Laburista
* Friggieri, Oliver (1979) *Storja tal-letteratura maltija Vol. I : Il-poezija mill-bidu sa Dun Karm*, Malta: Klabb Kotba Maltin
* Friggieri, Oliver (2001) *L-Istorja tal Poeżija Maltija'', Malta: PIN.

## Ħoloq esterni
* Il-Letteratura Maltija bħala Xhieda tan-Nazzjonalita