Frawla

Il-**frawla** (plural: frawli; ***Fragaria'' × ''ananassa***) hija pjanta ibrida mkabbra b'mod mifrux għall-frotta tagħha. Il-ġeneru *Fragaria*, tal-frawli jagħmel parti mill-familja tal-ward, *Rosaceae*. Il-frotta hija apprezzata għall-aroma tagħha, għal-lewn aħmar jgħajjat, għall-konsistenza tagħha bil-meraq u għall-ħlewwa tagħha. Tittiekel friska jew f'ikel ippreparat bħal ġammijiet, ġelati u ċikkulatini. L-aromatizzanti artifiċjali u l-aromi tal-frawli jintużaw b'mod mifrux fil-prodotti kummerċjali. Botanikament, il-frawla mhix frotta ratba (berry), iżda frotta aggregata aċċessorja. Kull "żerriegħa" apparenti fuq in-naħa ta' barra tal-frawla fil-fatt hija akene, jiġifieri frotta botanika b'żerriegħa ġo fiha.

Il-frawla ġiet imnissla għall-ewwel darba fil-Bretagne, Franza, fis-snin 50 tas-seklu 18 permezz tat-tlaqqim ta' *F. virginiana* mil-Lvant tal-Amerka ta' Fuq u ta' *F. chiloensis*, li nġabet miċ-Ċilì minn Amédée-François Frézier fl-1714. Il-kultivars ta' *F.* × *ananassa* ħadu post il-frawli tal-bosk *F. vesca* fil-produzzjoni kummerċjali. Fl-2023, il-produzzjoni dinjija tal-frawli qabżet l-10 miljun tunnellata, immexxija miċ-Ċina, b'40 % tal-produzzjoni totali.

Il-frawli tfaċċa fil-letteratura u fl-arti minn żmien ir-Rumani; Virġilju kiteb dwar is-serp moħbi taħt il-frawli, xbieha li ġiet interpretata minn kittieba ta' warajh, inkluż Shakespeare. Il-frawli jidher fil-pitturi Taljani, Fjammingi u Ġermaniżi, fosthom *Il-Ġnien tat-Tjubijiet Dinjin* ta' Ġlormu Bosch. Huwa maħsub li l-frotta tissimbolizza l-effimeralità tal-kuntentizza tal-għelejjel jew il-benefiċċju li l-erwieħ imbierkin jiksbu mir-reliġjon, jew allegorikament tirrappreżenta l-mewt u l-qawmien mill-mewt. Sal-aħħar tas-seklu 20, it-tifsira tagħha nbidlet u bdiet tissimbolizza s-sesswalità femminili.

## [[Evoluzzjoni]]

### [[Storja]] u tassonomija

Fl-Ewropa, sas-seklu 17 il-pjanti kkultivati nkisbu permezz tat-trapjanti tal-frawli mill-foresti; il-pjanti kienu jiġu ppropagati asesswalment bit-twaħħil tal-parti xeblikija, sabiex jitħallew inibbtu l-għeruq, u mbagħad il-pjanti l-ġodda li jikbru kienu jiġu sseparati. *F. virginiana*, il-frawla ta' Virginia, inġabet lejn l-Ewropa mil-Lvant tal-Amerka ta' Fuq; *F. chiloensis*, il-frawla taċ-Ċilì, inġabet miċ-Ċilì minn Amédée-François Frézier fl-1714. Meta ġew introdotti għall-ewwel darba fl-Ewropa, il-pjanti tal-frawli taċ-Ċilì kibru bi ħġarhom, iżda ma pproduċewx frott. Fis-snin 50 tas-seklu 18, il-ġardinara Franċiżi fil-Bretagne nnutaw li l-pjanti miċ-Ċilì bdew jarmu fjuri femminili biss. Huma ħawwlu l-frawli selvaġġi tal-boskijiet *F. vesca* qalb il-pjanti miċ-Ċilì sabiex jiddakkru; u b'hekk il-pjanti tal-frawli miċ-Ċilì bdew jarmu frott abbundanti.

Fl-1759, Philip Miller irreġistra l-"frawli tal-ananas" (*F. ananassa*) f'Chelsea, l-Ingilterra. Fil-ġonna tal-Palazz ta' Versailles, Franza, Antoine Nicolas Duchesne sab fl-1766 li l-*F. ananassa* kienet pjanta ibrida tal-*F. chiloensis* u tal-*F. virginiana*. Fl-1806, Michael Keens minn Isleworth, l-Ingilterra għażel il-kultivar tal-Keens Imperial minn bosta pjanti ibridi, u rebaħ it-Tazza tal-Fidda tas-Soċjetà Ortikulturali Rjali. Iż-żewġ ismijiet "ananas" u "*ananassa*" jirreferu għall-frotta tal-"ananas", b'referenza għat-togħma ħelwa tal-frotta. Il-frawli modern u ż-żewġ speċijiet ġenituri huma ottoplojdi (8N, jiġifieri għandhom tmien settijiet ta' seba' kromożomi). Is-sekwenza ġenomika tal-frawli ġiet ippubblikata fl-2019.

Fis-sekli ta' wara sar tnissil ulterjuri li pproduċa varjetajiet bi staġun itwal tal-kultivazzjoni u iktar frott. Matul ir-Rivoluzzjoni Ħadra tas-snin 50 tas-seklu 20, l-agronomisti użaw tnissil selettiv biex iwessgħu d-diversità fenotipika tal-frawli. L-użu ta' ibridi bi nwar perpetwu li mhux sensittivi għall-bidliet fil-perjodu tal-fotosinteżi wassal għal rendimenti akbar u għen biex il-produzzjoni f'California tikber.

### Filoġenija
Il-filoġenija tal-frawli kkultivat fi ħdan il-ġeneru *Fragaria* tal-familja tar-*Rosaceae* ġiet iddeterminata mill-ġenomika kloroplastika fl-2021. Il-poliplojdi (l-għadd ta' settijiet ta' kromożomi) jintwerew bħala "2N", eċċ. minn kull speċi.

## Kompożizzjoni

### Nutrizzjoni
Il-frawli mhux ipproċessat huwa magħmul minn 91 % ilma, 8 % karboidrati, 1 % proteini, u fihom xaħam negliġibbli. Ammont ta' referenza ta' 100 gramma (3.5 uqiji) jipprovdi 33 kilokalorija, huwa sors għani ta' vitamina Ċ (65 % tal-konsum ideali ta' kuljum), u sors tajjeb ta' manganiż (17 % tal-konsum ideali ta' kuljum), bl-ebda mikronutrijent ieħor b'kontenut sinifikanti. Il-frawli fih ammont mudest ta' aċidi xaħmin mhux saturati fiż-żejt tal-akeni (żrieragħ).

### Sustanzi fitokimiċi
Il-frawli fih diversità ta' sustanzi fitokimiċi, inkluż l-agrimonina ellaġitannina dimerika, li huwa iżomeru tas-sangwina H-6. Polifenoli oħra preżenti jinkludu l-flavonojdi, bħall-antoċjanini, il-flavanoli u l-aċidi fenoliċi, bħall-aċidu idrossibenżojku u l-aċidu idrossiċinnamiku. Għalkemm l-akeni jirrappreżentaw madwar 1 % biss tal-piż totali tal-frawli frisk, dawn jikkontribwixxu għal 11 % tal-polifenoli kollha fil-frotta sħiħa; fost is-sustanzi fitokimiċi tal-akeni hemm l-aċidu ellaġiku, il-glikosidi tal-aċidu ellaġiku u l-ellaġitannini.

Il-pelargonidina-3-glukosid huwa l-pigment tal-antoċjanini ewlenin fil-frawli, li jagħtihom il-lewn aħmar tagħhom, flimkien ma' ammonti iżgħar ta' ċjanidin-3-glukosid. Il-frawli fih ukoll pigmenti minuri vjola, bħall-antoċjanini dimeriċi.

### Togħma u riħa
Il-ħlewwa, il-fragranza u l-benna kumplessa huma attributi importanti tal-frawli. Fit-tnissil u fit-tkabbir tal-pjanti, issir enfasi fuq iz-zokkor, l-aċidi u s-sustanzi komposti volatili, li jtejbu t-togħma u l-fragranza tal-frott misjur. L-esteri, it-terpeni u l-furani huma l-komposti kimiċi bl-iktar relazzjonijiet b'saħħithom għall-benna, għall-ħlewwa u għall-fragranza tal-frawli, b'total ta' 31 minn xi 360 sustanza komposta volatili korrelatati b'mod sinifikanti mal-benna u mal-fragranza mixtieqa. Fit-tnissil il-frawli għas-suq kummerċjali fl-Istati Uniti, is-sustanzi komposti volatili bħall-metil antranilat u l-gamma-dekalakton, prominenti fil-frawli selvaġġi aromatiċi, huma mixtieqa ferm minħabba l-karatteristiċi tal-aroma "ħelwa u ta' frott". Peress li l-benna u l-fragranza tal-frawli jappellaw għall-konsumaturi, dawn jintużaw b'mod mifrux fil-manifattura, inkluż fl-ikel, fix-xarbiet, fil-fwejjaħ u fil-kożmetiċi.

### Allerġiji
Xi persuni jesperjenzaw reazzjoni anafilattojde meta jieklu l-frawli. L-iżjed forma komuni ta' din ir-reazzjoni hija s-sindromu tal-allerġija orali, iżda s-sintomi jaf ikunu simili għal dawk tal-allerġija għall-ħuxlief jew jinkludu d-dermatite jew l-urtikarja, u f'każijiet severi, jistgħu jikkawżaw problemi fit-teħid tan-nifs. L-istudji proteomiċi jindikaw li l-allerġen jaf huwa marbut ma' proteina għall-bijosinteżi tal-antoċjanini ħomor meta jsir il-frawli, magħrufa wkoll bħala Fra a1 (allerġen1 tal-*Fragaria*). Il-kultivars tal-frawli abjad, li ma għandhomx il-Fra a1, jaf ikun għażla tajba għan-nies b'allerġiji għall-frawli. Dawn isiru iżda jibqgħu bojod, u jidhru qishom frott artab li jkun għadu ma sarx. Jeżisti wkoll kultivar prattikament ħieles mill-allerġeni msejjaħ "Sofar".

## Varjetajiet

Spiss il-frawli jiġi raggruppat skont il-mod kif jarmu l-fjuri. Hemm tliet tipi bażiċi kif il-pjanti tal-frawli jarmu l-fjuri: jum qasir, jum twil u newtrali. Dawn jiddeskrivu s-sensittività tal-pjanti fir-rigward tat-tul tal-jum kif ukoll fir-rigward tat-tip ta' perjodu ta' fotosinteżi li jinduċi l-formazzjoni tal-fjuri. Il-kultivars newtrali jipproduċu l-fjuri jkun xi jkun il-perjodu ta' fotosinteżi. Il-kultivars tal-frawli jvarjaw b'mod wiesa' fil-karatteristiċi bħar-reżistenza għall-mard, il-kwalità għad-deżerti u għall-iffriżar, ir-rendiment u l-istaġun meta l-frawli jsir.

## Kultivazzjoni

### Produzzjoni

Fl-2023, il-produzzjoni dinjija tal-frawli kienet tlaħħaq l-10.5 miljun tunnellata, biċ-Ċina fuq quddiem b'40 % tat-total; l-Istati Uniti kienu l-produttur sekondarju prinċipali.

Għall-produzzjoni kummerċjali, il-pjanti jistgħu jiġu ppropagati mill-għeruq jew mix-xniexel tal-pjanti. Metodu ta' kultivazzjoni juża l-plastikultura annwali; metodu ieħor huwa sistema perenni ta' raded jew ringieli ċċattjati li ilu jintuża fir-reġjuni tat-tkabbir fil-kesħa għal bosta snin. F'xi żoni jintużaw is-serer; fil-prinċipju dawn jistgħu jipprovdu frawli bħala għelejjel tal-għalqa matul perjodi li ma jkunux l-eqqel staġun.

Fis-sistema tal-plastikultura, il-pjanti jiġu olzati u mgħottijin bil-plastik biex jiġu evitati l-ħaxix ħażin u l-erożjoni. Il-pjanti jissaqqew minn ġo toqob f'dan il-plastik. Jekk ikun meħtieġ jistgħu jingħaddew tubi tal-irrigazzjoni minn taħt.

Metodu ieħor juża reċipjent tal-kompost. Intwera li l-pjanti li jitkabbru fir-reċipjenti tal-kompost jipproduċu ferm iktar flavonojdi, antoċjanini, fruttożju, glukożju, sukrożju, aċidu maliku u aċidu ċitriku milli frott fis-sistemi tar-raded iċċattjati jew tal-mulch iswed fil-plastik. Studju iktar bikri li sar mid-Dipartiment tal-Agrikoltura tal-Istati Uniti jikkonferma l-valur tal-kompost.

Il-frawli jista' jiġi ppropagat biż-żrieragħ. Il-frawli jista' jitkabbar fuq ġewwa fil-qsari. Il-frawli ma jikbirx fuq ġewwa fix-xitwa, għalkemm sar esperiment bl-użu ta' lampi blu u ħomor tal-LEDs li juri li fil-prinċipju dan jista' jinkiseb. Fi Florida, ix-xitwa hija l-istaġun naturali tat-tkabbir u l-ħsad jibda f'nofs Novembru.

### Kultivazzjoni domestika
Il-frawli huwa popolari fil-ġonna domestiċi, u bosta kultivars intgħażlu għall-konsum u għall-wirjiet. Il-kultivars li ġejjin ingħataw il-Premju tal-Eċċellenza fil-Ġonna mingħand is-Soċejtà Ortikulturali Rjali:

* Cambridge Favourite;
* Hapil;
* Honeoye;
* Pegasus;
* Rhapsody;
* Symphony.

### Organiżmi qerrieda u mard

Iktar minn 200 speċi ta' artropodi qerrieda jattakkaw il-frawli. Dawn jinkludu l-kamla, id-dubbien tal-frott, il-ħanfus dehbi, il-bumunqar tal-għeruq tal-frawli, it-tripidi, il-ħanfus tal-frawli, il-kamla tal-weraq tal-frawli, l-akari u l-afidi. L-organiżmi qerrieda mhux artropodi jinkludu l-bugħerwien. Uħud huma vetturi tal-mard tal-pjanti; pereżempju l-afidi tal-frawli, *Chaetosiphon fragaefolii*, jistgħu jġorru l-vajrus li jwassal biex it-truf tal-frawli jkunu safranija.

Il-pjanti tal-frawli huma soġġetti għal bosta mard, speċjalment meta jgħaddu minn stress. Il-weraq jista' jiġi infettat bil-mell abjad, b'għajn il-pagun (ikkawżat mill-fungu *Sphaerella fragariae*), bit-taħsir tal-weraq (ikkawżat mill-fungu *Phomopsis obscurans*), u b'varjetà ta' mofof. Il-weraq u l-għeruq tal-frawli jaf jiġu attakkati mill-marda ta' Lanarkshire, mid-dbiel *verticillium*, mit-taħsir iswed tal-għeruq u min-nematodi. Il-frott jiġi soġġett għal taħsir mill-moffa griża (*Botrytis cinerea*), mit-taħsir *rhizopus* u mit-taħsir tal-ġild.

### Reżistenza għall-mard u protezzjoni mill-mard
Il-ġen *NPR1* mill-*Arabidopsis thaliana*, *AtNPR1*, jikkonferixxi reżistenza kbira lill-*A. thaliana* fit-transespressjoni fil-*F. ananassa*. Dan jinkludi r-reżistenza għall-antraknożju, għall-mell abjad u għal għajn il-pagun angolari.

Studju tal-1997 sab li bosta volatili mad-dawra tal-pjanti kienu effettivi kontra l-moffa griża (*B. cinerea*). Kemm il-varjetà Tribute kif ukoll il-varjetà Chandler ibbenefikaw mit-trattamenti, għalkemm l-effetti jvarjaw sew skont is-sustanza u l-varjetà. Il-pjanti tal-frawli jimmetabolizzaw dawn il-volatili iktar malajr mill-għeneb jew it-tut.

## Tisjir
Il-frawli kien jittiekel frisk bil-krema fi żmien Thomas Wolsey fil-qorti tar-Re Enriku VIII. Il-frawli jista' jiġi ffriżat jew jintuża għall-ġammijiet, u jista' wkoll jitnixxef u jintuża fl-ikel ippreparat, bħall-biċċiet taċ-ċereali. Fir-Renju Unit, il-frawli bil-krema huma deżerta popolari fit-tornew tat-tennis ta' Wimbledon. Xi deżerti li jinkludu l-frawli huma l-pavlova, il-*fraisier* u x-shortcake tal-frawli.

## Fl-[[arti]], fil-letteratura u fil-[[kultura]]
Il-poeta Ruman Ovidju kiteb li fl-Epoka tad-Deheb tal-imgħoddi, in-nies kienu jgħixu fuq il-frott selvaġġ bħall-frawli tal-muntanji. Virġilju fl-Eklogi tiegħu kiteb li "Min jaqta' l-fjuri u l-frawli li jikber fil-baxx, / Tlaqna minn hawn għeżież; hemm serp moħbi fil-ħaxix", u dawn ix-xbihat ittieħdu wkoll mill-kittieba Medjevali u moderni bikrin, fejn is-serp taħt il-frawli jirrappreżenta l-letteratura dwar il-periklu, jew in-nisa sbieħ iżda mhux leali, jew eventwalment kwalunkwe pjaċir riskjuż. F'dan l-ambitu, ir-Re Richard III ta' Shakespeare jistaqsi għal platt frawli bħala att taparsi ta' ħbiberija lill-għadu tiegħu; filwaqt li f**Othello'', Iago juri l-maktur ta' Desdemona "bit-tikek u bil-frawli", u dan jimplika li ma kinitx leali u jagħti x'jifhem li Iago kellu l-pjanijiet makakki tiegħu.

Il-frawli jinstab fl-arti Taljana, Fjamminga u Ġermaniża, kif ukoll fil-minjaturi Ingliżi. Fil-[[Pittura|pitturi]] Medjevali, il-frawli spiss jidher fil-ġnien tal-[[Santa Marija|Madonna]], filwaqt li fil-''Madonna tal-Frawli'', tidher bilqiegħda qalb il-frawli b'girlanda tal-weraq tal-frawli.

Fix-xogħol tal-pittur Medjevali aħħari Ġlormu Bosch, il-frawli jidher f**Il-Ġnien tat-Tjubijiet Dinjin'' qalb "għadd ta' figuri għerwenin". Fray Jose de Siguenza ddeskriva l-pittura bħala li toħroġ fid-dieher il-frawli bħala simbolu tal-effimeralità tat-tjubijiet dinjin. Iktar reċentement, l-istudjużi raw simboliżmu differenti għalkollox: Clément Wertheim-Aymes kien jemmen li din ix-xbieha kienet tfisser it-tgawdija tal-erwieħ permezz tar-reliġjon; Pater Gerlach ħass li kienet tfisser l-imħabba spiritwali; u Laurinda Dixon sostniet li kienet parti minn allegorija tal-mewt u tal-qawmien mill-mewt. Sal-aħħar tas-seklu 20, il-frawli (u l-lampun) kienu saru "simboli tradizzjonali tal-ħalq u tas-sesswalità femminili".

Fl-Imġarr, Malta, bħala ċelebrazzjoni tal-ħsad tal-frawli fir-rebbiegħa, kull sena ssir Festa Frawli, b'għażla ta' ikel u attivitajiet folkloristiċi u għall-familja.

## Referenzi