Kastell ta' Kronborg

Il-**Kastell ta' Kronborg** huwa kastell u fortizza fir-raħal ta' Helsingør, id-Danimarka. Immortalizzat bħala **Elsinore** f**Hamlet'' ta' [[William Shakespeare]], il-Kastell ta' Kronborg huwa wieħed mill-iktar kastelli [[Rinaxximent|Rinaxximentali]] importanti fit-Tramuntana tal-[[Ewropa]] u tniżżel fil-lista tas-[[Sit ta' Wirt Dinji|Siti ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] fis-sena 2000.

Il-kastell jinsab fit-tarf estrem tal-Grigal tal-gżira ta' Zealand fl-idjaq punt tal-Øresund, l-istrett bejn l-art li llum il-ġurnata hija d-Danimarka u l-provinċji li llum il-ġurnata huma parti mill-[[Żvezja|Iżvezja]] u li fl-imgħoddi kienu Daniżi meta nbena l-kastell. F'din il-parti, l-istrett wiesa' erba' kilometri biss, b'hekk toħroġ fid-dieher l-importanza strateġika li tinżamm fortifikazzjoni kostali biex isservi ta' għassa għal wieħed mill-ftit żbokki tal-[[Baħar Baltiku]].

L-[[Storja|istorja]] tal-kastell tmur lura għal fortizza, ''Krogen'', li nbniet mir-Re [[Eric VII]] fis-snin 20 tas-seklu 15. Flimkien mal-fortizza ta' Kärnan f'Helsingborg fil-kosta opposta tal-Øresund, kienet tikkontrolla d-daħla għall-Baħar Baltiku. Mill-1574 sal-1585, ir-Re Federiku II ordna li l-fortizza [[Medjuevu|Medjevali]] tiġi ttrasformata b'mod radikali f'kastell Rinaxximentali mill-isbaħ. L-[[Arkitett|arkitetti]] prinċipali kienu l-Fjammingi [[Hans Hendrik van Paesschen]] u [[Anthonis van Obbergen]], filwaqt li x-xogħol tal-[[Skultura|iskultura]] ġie kkoordinat minn [[Gert van Groningen]].

Fl-1629, in-nirien qerdu l-biċċa l-kbira tal-kastell, iżda r-Re [[Christian IV]] sussegwentement ordna r-rikostruzzjoni tiegħu. Il-kastell fih ukoll knisja fi ħdanu. Fl-1658, Kronborg ġie assedjat u nħakem mill-Iżvediżi li ħadu ħafna mit-teżori ta[[L-Arti|l-arti]] magħhom. Fl-1785 il-kastell ma baqax iktar residenza rjali u ġie kkonvertit f'barrakki għall-armata. L-armata telqet mill-kastell fl-1923, u wara rinnovazzjoni kbira nfetaħ għall-pubbliku.

== Storja ==

=== Krogen ===
L-istorja tal-kastell tmur lura għal meta kien fortizza, ''Krogen'' (litteralment "il-Ganċ"), li nbniet fil-bidu tas-seklu 15 mir-re Daniż Eric ta' Pomeranja. Ir-re insista fuq il-pagament ta' miżati għall-użu tal-istrett mill-vapuri kollha li xtaqu jidħlu jew joħorġu mill-Øresund għall-Baħar Baltiku jew minnu; sabiex jinforza t-talbiet tiegħu, huwa bena fortizza b'saħħitha fl-iktar punt dejjaq fl-istrett. Dak iż-żmien, ir-Renju tad-Danimarka kien estiż maż-żewġ naħat tal-istrett, u fuq ix-xatt tal-Lvant, il-Kastell ta' Helsingborg kien ilu jeżisti minn żmien il-Medju Evu. Bis-saħħa taż-żewġ kastelli u tal-vapuri tal-għassa kien possibbli li tiġi kkontrollata n-navigazzjoni kollha fl-istrett.

Il-kastell inbena fuq l-''Ørekrog'', ilsien ramli ta' art li jibqa' sejjer sal-baħar mill-kosta ta' Zealand sal-kosta ta' Scania. Il-kastell kien jikkonsisti minn sur diviżorju kwadru b'għadd ta' binjiet tal-ġebel fuq ġewwa. Il-binja tal-ġebel fil-kantuniera tal-Grigal kien fiha r-residenza tar-re. Il-binja fil-kantuniera tal-Lbiċ kien fiha sala kbira tal-banketti bil-ħnejjiet. Il-binja fil-kantuniera tax-Xlokk possibbilment kienet isservi bħala [[kappella]]. Partijiet kbar tas-swar ta' Krogen huma integrati fil-Kastell ta' Kronborg attwali.

Ir-Re [[Christian III]] ordna li l-kantunieri tas-sur diviżorju jiġu ssupplimentati b'bastjuni fl-1558-1559.

=== Federiku II ===

Bħala konsegwenza ta' żviluppi fit-teknika militari ta' dak iż-żmien u tal-qawwa mtejba tal-artillerija, kien ċar li kien meħtieġ li jiġu mmodernizzati l-fortifikazzjonijiet ta' Krogen. Wara l-konklużjoni tal-Gwerra tat-Tramuntana ta' Seba' Snin fl-1570, ir-Re Federiku II ta bidu għal estensjoni tal-bastjuni avvanzati minflok il-ħajt diviżorju Medjevali. L-arkitett prinċipali kien il-Fjamming Hans Hendrik van Paesschen u x-xogħlijiet fil-fortifikazzjonijiet tlestew fl-1577. Wara dan il-perjodu, il-kastell kiseb l-isem attwali tiegħu ''Kronborg'' (<abbr>litteralment</abbr> "il-Kastell tal-Kuruna").

Il-kastell innifsu ġie rikostruwit mill-1574 sal-1585, bil-binjiet separati ta' Krogen li ġew estiżi għal tliet naħat koerenti tal-istess binja. In-naħa tat-Tramuntana kienet mgħammra b'kompartimenti għar-re, għar-reġina u għall-qaddejja femminili tagħha kif ukoll għall-kanċellerija. Fin-naħa tan-Nofsinhar, il-binja Medjevali fil-kantuniera tax-Xlokk ġiet mgħammra b'kappella moderna bi twieqi bil-volta li jħarsu lejn il-kappella l-antika li nżammet. Federiku kien patrun akkanit tat-teatru u meta kellu l-qorti tiegħu fl-1579 saru spettakli fil-kastell.

Inizjalment, il-kastell ġie rikostruwit biss sa għoli ta' żewġ sulari. Madankollu, fl-1578, l-arkitett Fjamming Anthonis van Obbergen tqabbad bħala arkitett ġdid u nbeda x-xogħol biex il-Kastell ta' Kronborg jitkabbar iktar u jsir iktar grandjuż. Ix-xogħol tal-iskultura ġie kkoordinat minn Gert van Groningen. Bħala sinjal tal-ambizzjonijiet ġodda, in-naħa tan-Nofsinhar għoliet b'sular ieħor u nbniet sala tal-ballu ġdid u ġganteska fuq il-kappella. Ftit wara n-naħat tal-Punent u tat-Tramuntana għolew ukoll b'sular. Finalment, in-naħa tal-Lvant għoliet ukoll b'passaġġ, il-Gallerija tar-Reġina, biex b'hekk ir-reġina setgħet tgħaddi bil-kumdità kollha mill-kompartimenti tagħha fin-naħa tat-Tramuntana għas-Sala tal-Ballu fin-naħa tan-Nofsinhar. Il-ħitan esterni nbnew bil-blat ramli minn Scania, u l-kastell il-ġdid ingħata saqaf b'folji tar-ram.

[[Ġakbu VI]] tal-[[Skozja|Iskozja]] baqa' fil-kastell fl-1590 wara li żżewweġ ma' Anna tad-Danimarka. Ir-Re Ġakbu ta 2,000 daler Daniż f'muniti tad-deheb lill-uffiċjali u lill-qaddejja tal-kastell bħala premju.

=== Nirien tal-1629 ===

Fl-1629, mument ta' traskuraġni ta' żewġ ħaddiema wassal biex il-biċċa l-kbira tal-kastell jinħakem mill-fjammi fil-lejl bejn l-24 u l-25 ta' Settembru. Il-kappella biss iffrankatha mill-qilla tan-nirien bis-saħħa tal-ħnejjiet tagħha. Ir-Re Christian IV għamel sforzi kbar biex jirrestawra l-kastell. Diġà fl-1631, ix-xogħol kien beda ġmielu, immexxi mill-arkittett [[Hans van Steenwinckel iż-Żgħir]]. Sal-1639, minn barra — skont ix-xewqa tar-re li ssir rikostruzzjoni mingħajr bidliet kbar — il-kastell reġa' ngħata l-bixra grandjuża tiegħu, iżda fuq ġewwa qatt ma reġa' kiseb il-glorja li kellu fl-imgħoddi. Barra minn hekk, sar ċertu mmodernizzar, u l-portali, iċ-ċmieni u l-pitturi tas-saqaf ġew rinnovati bi stil [[Barokk]].

=== Ħakma Żvediża tal-1658 ===

Matul il-Ġwerra bejn id-Danimarka u l-Iżvezja tal-1658-1660, il-Kastell ta' Kronborg ġie assedjat, ġie attakkat u nħakem minn armata Żvediża mmexxija minn [[Carl Gustaf Wrangel]]. Matul l-okkupazzjoni Żvediża, ir-reġina tal-Iżvezja, [[Hedvig Eleonora ta' Holstein-Gottorp]] u oħt ir-re Żvediż [[Maria Eufrosyne ta' Pfalz]] għexu fil-Kastell ta' Kronborg, fejn żarhom [[Karlu X tal-Iżvezja]] matul il-kampanja militari u l-ambaxxaturi barranin.

B'riżultat tal-okkupazzjoni Żvediża, il-Kastell ta' Kronborg ġie mċaħħad minn ħafna mill-iktar opri tal-arti prezzjużi tiegħu, inkluż il-funtana mżejna b'mod rikk fil-bitħa interna tal-kastell, il-kanopew ta' Federiku II u għadd ta' [[Pittura|pitturi]] kbar tas-saqaf ikkummissjonati minn Christian IV għas-sala tal-ballu.

=== Fortizza u gwarniġjon ===

Il-ħakma Żvediża tal-Kastell ta' Kronborg fl-1658 uriet li l-kastell ma kienx invinċibbli. Wara l-ħakma, id-difiżi ġew imsaħħa b'mod sinifikanti. Mill-1688 sal-1690, ġiet miżjuda linja avvanzata ta' difiża msejħa l-linja tal-Kuruna. Ftit wara, sensiela ġdida ta' swar inbnew madwar il-kastell. Wara li tlestew, il-Kastell ta' Kronborg ġie kkunsidrat bħala l-iżjed fortizza b'saħħitha fl-Ewropa.

Mill-1739 sal-bidu tas-seklu 20, il-Kastell ta' Kronborg intuża bħala ħabs. Il-ħabsin kienu mgħassa mis-suldati stazzjonati fil-kastell. Il-priġunieri kienu ngħataw sentenza ta' xogħol sfurzat fil-fortifikazzjonijiet tal-kastell. Il-priġunieri kienu jinqasmu f'żewġ kategoriji: dawk b'pieni minuri kienu kkategorizzati bħala "onesti" u kienu jitħallew jaħdmu barra s-swar tal-kastell; dawk li kienu qed jiskontaw pieni minħabba vjolenza, qtil, tqabbid ta' nirien, jew xi ħaġa simili kienu kkategorizzati bħala "mhux onesti" u kellhom jiskontaw il-piena sħiħa billi jagħmlu xogħol sfurzat iebes fi ħdan is-swar tal-kastell. Mill-bqija kienu jqattgħu l-bqija tal-ħin tagħhom bl-istess kundizzjonijiet: kollha kellhom jilbsu l-ktajjen u jqattgħu l-iljieli kkalzrati fil-kesħa u fl-umdità. Mis-17 ta' Jannar 1772 sat-30 ta' April 1772, il-Kastell ta' Kronborg kien il-post fejn intefgħet il-ħabs ir-Reġina [[Caroline Mathilde]], oħt ir-Re [[Ġorġ III]], wara l-iskandlu tar-relazzjoni tagħha ma' [[Johann Friedrich Struensee]].

Il-Kastell ta' Kronborg batta fl-importanza tiegħu bħala kastell irjali, u l-forzi armati bdew jaqdu rwol dejjem iktar importanti. Mill-1785 sal-1922, il-kastell kien kompletament taħt amministrazzjoni militari. Matul dan il-perjodu, twettqu għadd ta' rinnovazzjonijiet.

=== Miżati tal-istrett u storja reċenti ===
Il-kaptan ta' kull vapur li kien ibaħħar mill-istrett kellu jiddikjara l-valur tal-merkanzija tal-vapur. Il-flejjes li kellhom jitħallsu lir-Re tad-Danimarka mill-miżati tal-istrett kienu jiġu kkalkulati skont il-valur tal-merkanzija ttrasportata. Ir-re kellu d-dritt li jixtri l-merkanzija għall-prezz iddikjarat mill-kaptan tal-vapur. Din il-politika kienet tipprevjeni li jiġu ddikjarati prezzijiet baxxi wisq. L-Armata Daniża Rjali telqet mill-kastell fl-1923, u wara rinnovazzjoni kbira l-kastell infetaħ għall-pubbliku fl-1938.

== Kronborg illum ==

Il-Kastell ta' Kronborg jinsab fit-tarf estrem tal-Grigal tal-gżira ta' Zealand, lejn il-Grigal taċ-ċentru storiku tar-raħal ta' Helsingør. Jinsab f'elevazzjoni ta' 12-il metru, fuq biċċa art olzata fuq ilsien ħiereġ 'il barra mill-idjaq punt tal-Øresund, l-istrett bejn il-gżira Daniża ta' Zealand u l-provinċja Żvediża ta' Scania, li kienet Daniża wkoll sal-1658. Wieħed jasal għall-kastell mir-raħal min-naħa tal-Lvant, b'sensiela ta' ħniedaq u daħliet li jipproteġu r-rotta mir-raħal sal-kastell innifsu.

=== Appartamenti rjali ===

L-appartament irjali jinsabu fl-ewwel sular tan-naħa tat-Tramuntana tal-kastell. Oriġinarjament l-appartamenti ġew mgħammra minn Federiku II għall-ħabta tal-1576, iżda wara n-nirien tal-1629, Christian IV għammar u żejjen mill-ġdid l-appartamenti b'pitturi mas-saqaf, portali tal-ġebel u ċmieni. L-art oriġinali kienet miksija bil-madum abjad u iswed li ġie sostitwit b'folji tal-[[injam]] fl-1760-1761, u l-ħitan ġew miksija b'tapizzeriji bil-ġlud u ndurati. Illum il-ġurnata l-appartamenti huma mgħammra b'għamara tas-[[Seklu XVII|seklu 17]] min-[[Pajjiżi l-Baxxi|Netherlands]].

Il-Kompartiment tar-Re fih tieqa li toħroġ 'il barra mill-bqija tal-binja, li tinsab 'il fuq mill-portal prinċipali tal-kastell. Minn din it-tieqa r-re seta' jara l-mistednin li kienu jaslu fil-kastell, filwaqt li l-Kompartiment tar-Reġina għandu aċċess għal torri bil-volti li jagħti lejn il-Bastjun tal-Bandiera.

=== Sala tal-ballu ===

Is-Sala tal-Ballu, b'62 x 12-il metru, kienet l-ikbar sala fit-Tramuntana tal-Ewropa meta tlestiet fl-1582. Mal-ħitan tas-sala hemm sensiela ta' pitturi kbar li oriġinarjament kienu saru mill-1618 sal-1631 għas-Sala l-Kbira tal-Kastell ta' Rosenborg f'[[Kopenħagen|Copenhagen]]. Il-pitturi fis-Sala tal-Ballu jinkludu: ''Tfal Jerħulha lejn l-Iskola'' ta' [[Francis Cleyn]], ''Insegwimenti Femminili'' ta' [[Reinhold Timm]], ''Irkib fil-Korsa'' ta' Reinhold Timm, ''Skola tas-Subien'' ta' Francis Cleyn, ''Żwieġ fi Knisja'' ta' Francis Cleyn, ''Akkademja għan-Nies Nobbli'' ta' Reinhold Timm, ''Bankett'' (1622) ta' [[Isaac Isaacsz]]. Il-pavimentar u l-fuklari li hemm attwalment saru fir-restawr tal-1924-1938.


=== Sala Żgħira ===
Il-ħitan tas-Sala ż-Żgħira huma mgħammra b'seba' tapizzeriji li oriġinaw minn sensiela ta' erbgħin tapizzerija ta' mitt re Daniż. Fost il-kapulavuri hemm ''Tapizzerija ta' Oluf'' (1376-1387) u ''Tapizzerija ta' Knud VI'' (1182-1202). It-tapizzeriji ġew ikkummissjonati minn Federiku II għall-ħabta tal-1580. Seba' tapizzeriji oħra jinsabu fil-[[Mużew]] Nazzjonali tad-Danimark, filwaqt li l-kumplament intilfu.


=== Kappella ===
Il-kappella tinsab fil-pjan terran tan-naħa tan-Nofsinhar u ġiet inawgurata fl-1582. Fl-1785, meta l-kastell beda jintuża bħala barrakki tal-armata, il-kappella kienet tintuża bħala gym u sala tal-iżgirma. Il-kappella reġgħet ġiet mgħammra bl-għamara oriġinali fl-1838 u reġgħet ġiet inawgurata fl-1843.

== Importanza kulturali ==

=== ''Hamlet'' ===
Il-Kastell ta' Kronborg huwa magħruf ukoll bħala "Elsinore", fejn ġiet ambjentata t-traġedja famuża ta' William Shakespeare ''Hamlet, il-Prinċep tad-Danimarka'', għalkemm "Elsinore" fil-fatt huwa l-isem Angliċizzat tar-raħal ta' Helsingør. ''Hamlet'' ittellgħet fil-kastell għall-ewwel darba biex jitfakkar il-200 anniversarju tal-[[mewt]] ta' William Shakespeare, b'suldati mill-gwarniġjon tal-kastell bħala atturi tat-traġedja. Il-palk intrama fit-torri tat-telegrafu fil-kantuniera tal-Lbiċ tal-kastell.

Minn dak iż-żmien, it-traġedja baqgħet tittella' diversi drabi fil-bitħa interna u f'diversi postijiet tul il-fortifikazzjonijiet. Fost dawk li ħadmu fit-traġedja ta' Hamlet fil-kastell hemm [[Laurence Olivier]], [[John Gielgud]], [[Christopher Plummer]], [[Derek Jacobi]], [[David Tennant]], u fl-2009 [[Jude Law]]. Fl-2017, Hamletscenen ippreżentaw produzzjoni ta' ''Hamlet'' ta' William Shakespeare fil-Kastell ta' Kronborg, diretta minn [[Lars Romann Engel]]; ir-rwol ta' Hamlet inħadem minn [[Cyron Melville]] u ta' Ophelia minn [[Natalie Madueño]]; il-[[mużika]] għall-produzzjoni kkomponiha [[Mike Sheridan]].

=== Ogier id-Daniż ===

Skont leġġenda marbuta mal-mit ta' Arthur, re Daniż magħruf bħala Ogier id-Daniż (bid-Daniż: ''Holger Danske''), ittieħed lejn Avalon minn Morgan le Fay. Huwa rritorna biex isalva lil [[Franza]] mill-periklu, imbagħad ivvjaġġa lejn il-Kastell ta' Kronborg, fejn raqad kemm kien hemm bżonn sa meta salva art twelidu. Id-daqna tiegħu kibret sal-art. Fil-kastell hemm [[statwa]] ta' Ogier rieqed.

=== Port Kulturali ta' Kronborg ===
''Kulturhavn Kronborg'' (Port Kulturali ta' Kronborg) hija inizjattiva tal-2013 li offriet varjetà ta' esperjenzi kulturali lir-residenti u lill-viżitaturi ta' Helsingør. ''Kulturhavn Kronborg'' hija inizjattiva konġunta tal-Kastell ta' Kronborg, il-Mużew Marittimu Daniż, Kulturværftet u l-Port ta' Helsingør.

=== Oħra ===
Is-sensiela televiżiva tal-vaganzi ''Jul på Kronborg'' (Il-Milied fi Kronborg) ġiet ambjentata fil-Kastell ta' Kronborg, fejn dehru kemm Hamlet kif ukoll Holger id-Daniż. Il-"Birra ta' Elsinore" ngħatat isimha għall-kastell u l-kastell jidher fuq it-tikketta tal-birra fil-kummiedja tal-1983 ''Strange Brew'', li fiha jaħdmu [[Rick Moranis]] u [[Dave Thomas]].

== Sit ta' Wirt Dinji ==
Il-Kastell ta' Kronborg ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fis-sena 2000.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' kriterju tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (iv)** "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".

== Biblijografija ==

* Donnelly, Marian C. (Diċembru 1984). "Theaters in the Courts of Denmark and Sweden from Frederik II to Gustav III". ''Journal of the Society of Architectural Historians''. **43*' (4): 328–340.
* Mikkelsen, Birger (1997). *Kronborg''. Elsinore: Nordisk Forlag for Videnskab og Teknik. ISBN 978-87-980466-2-2.

## Referenzi