Monasteru ta' San Ilarjun

Il-**Monasteru ta' San Ilarjun**, fis-sit arkeoloġiku ta' Tell Umm el-'Amr, kien monasteru Kristjan tal-qedem. Il-fdalijiet skavati tiegħu jinsabu qrib Deir al-Balah fl-Istixxa ta' Gaża, il-Palestina.

## [[Storja]] u arkeoloġija
Il-monasteru ġie stabbilit għall-ħabta tat-340 W.K. minn Ilarjun, li twieled fir-reġjun ta' Gaża u x'aktarx li kien wieħed mill-missirijiet tal-monastiċiżmu Palestinjan. Ilarjun kien ikkonverta għall-Kristjaneżmu f'Lixandra u mbagħad, ispirat minn Sant'Antnin, sar eremita l-ewwel fl-Eġittu u mbagħad f'art twelidu. Imbagħad huwa stabbilixxa eremitaġġ qrib il-villaġġ ta' Tabatha u meta għalaq 63 sena, il-monasteru kien diġà kbir u kien jattira bosta viżitaturi. Għalkemm dak iż-żmien kien jinsab f'deżert, kien realtà f'salib it-toroq bejn l-Eġittu, il-Palestina, is-Sirja u l-Mesopotamja, u huwa maħsub li kien ċentru tax-xogħol missjunarju fir-reġjun ta' Gaża.

Il-fdalijiet tal-Monasteru ta' San Ilarjun huma ta' żminijiet differenti mifruxa fuq iktar minn erba' sekli, minn Żmien ir-Rumani Aħħari sal-perjodu tal-Umajjad, u huma kkaratterizzati minn ħames knejjes suċċessivi, kumplessi ta' banjijiet u ta' santwarju, mużajk ġeometriku, u kripta kbira. Peress li l-eremitaġġ x'aktarx li kien jikkonsisti minn ċelel żgħar tal-eremiti skont it-tradizzjoni ta' Sant'Antnin, mibnija bi brikks tat-tajn u b'materjal fqir, dan wassal biex il-fdalijiet tagħhom ma tantx ġew ippreservati. Is-sit ġie abbandunat wara terremot fis-seklu 7 u ġie skoperti mill-ġdid mill-arkeologi lokali fl-1999. Il-pellegrin tas-seklu 14 Antnin ta' Cremona semma fir-rapport tal-ivvjaġġar tiegħu li kien hemm knisja msejħa ta' San Ilarjun f'Tabatha, iżda mhuwiex ċert jekk kienx qed jirreferi għal binja li kienet għadha teżisti jew jekk kien qed jirrakkonta mill-ġdid informazzjoni minn sors iktar bikri. Skont it-tradizzjoni lokali u l-osservazzjonijiet ta' vjaġġaturi mill-Punent fis-seklu 19, is-sala tat-talb tal-Monasteru ta' San Ilarjun attwalment hija okkupata mill-Moskea ta' al-Khidr. L-esploratur Franċiż Victor Guérin innota li żewġ kolonni tal-irħam fil-moskea x'aktarx li kienu partijiet mill-monasteru ta' żmien il-Biżantini.

## Qagħda attwali
Fl-2015, dan kien l-uniku sit arkeoloġiku aċċessibbli għall-pubbliku f'Gaża, u b'hekk kien meqjus bħala teżor u wirt kulturali importanti. Skont il-Ministeru għat-Turiżmu f'Gaża, il-Monasteru ta' San Ilarjun fl-2016 kellu bżonn sew ta' preservazzjoni. L-isforzi attwali ta' preservazzjoni huma mxekkla mill-gwerra u mill-kunflitt fir-reġjun, kif ukoll mill-iskarsezza ta' materjali u ta' tagħmir meħtieġa għall-iskavi. Is-sit ġie inkluż fil-lista tal-Monumenti Dinjin li Jeħtieġu Protezzjoni tal-2012 u ġie kklassifikat bħala li "Jeħtieġ li jiġi Salvat" min-Network tal-Wirt Globali.

F'Diċembru 2023, l-UNESCO tat "protezzjoni msaħħa proviżorja" lill-monasteru. F'Jannar 2024, Al Jazeera rrapportaw li l-monasteru kien wieħed mill-195 sit ta' wirt kulturali li ġarrbu ħsarat jew inqerdu minn mindu bdiet il-gwerra bejn Iżrael u Ħamas. F'Lulju 2024, il-monasteru ġie inkluż fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji fil-periklu mill-UNESCO. Dan l-elenkar ġie mgħaġġel permezz ta' proċeduri ta' emerġenza, u l-UNESCO esprimiet "tħassib serju dwar l-impatt tal-kunflitt attwali fuq il-wirt kulturali, b'mod partikolari fl-Istrixxa ta' Gaża" u stqarret li "l-organizzazzjoni tħeġġeġ lill-partijiet involuti kollha biex iħarsu d-dritt internazzjonali, filwaqt li tisħaq li s-sit kulturali ma għandux ikun fil-mira tal-militar jew jintuża għal skopijiet militari, peress li jitqies bħala infrastruttura ċivili".

## Sit ta' Wirt Dinji
Il-Monasteru ta' San Ilarjun f'Tell Umm Amer ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2024.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (ii)** "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-**kriterju (iii)** "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-kriterju (iv) "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".

## Referenzi