open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Il-Mużew Nazzjonali tal-Arti tal-Ukraina

**Il-Mużew Nazzjonali tal-Arti tal-Ukraina** (Ukrainiar: Національний Художній Музей України) huwa mużew iddedikat għall-arti tal-Ukraina fi Kiev, l- Ukrajna . 

## Arkitettura
Fl-1936 il-mużew sar magħruf bħala l-Mużew Statali tal-Arti tal-Ukraina f'Kiev u fl-1964 bħala l-Mużew tal-Arti dekorattivi tar-Repubblika Soċjalista Sovjetika tal-Ukraina. 

## Storja

Oriġinarjament imsejjaħ il-**Mużew tal-Antikitajiet u l-Arti f'Kiev**, il-fundaturi waqqfu biex jiġbru flimkien kollezzjoni ta' biċċiet rappreżentattivi tal-arti fina tal-Ukraina. Li jvarjaw minn ikoni medjevali għal ritratti ta' mexxejja militari u tal-knisja matul iż-żminijiet tal- Cossack, uħud juru l-karikaturi ta' Mamay. Xogħlijiet ta' artisti famużi ta' dan iż-żmien, kienu jinkludu dawk ta' Taras Shevchenko, Ilya Yefimovich Repin, Vladimir Borovikovsky, Vasily Andreevich Tropinin, Mykola Pimonenko, Mikhail Vrubel, Nikolai Ge, Serhiy Svetoslavsky, u Oleksandr Murashko fost ħafna oħrajn. 

Wara l-Ewwel Gwerra Dinjija, il-mużew serva wkoll bħala **Mużew tal-Istorja**. Waħda mill-aktar esponimenti memorabbli tagħha kienet esebixxiet tank antik tat-trofew, li ġie misluf mit-*[[ Intente Triple |Tripla Entente]]* lill-Armata l-Bajda . 

## Wirja kurrenti
Illum, il-mużew ikompli jespandi l-kollezzjoni tiegħu. Xi żidiet ġodda jinkludu ikona unika ta' eżenzjoni ta' San Ġorġ u xogħlijiet mill-pijunier tat-twelid internazzjonali f'Kiev tal-arti astratta ġeometrika Kazimir Malevich. 

Fis-26 ta' April 2014, Arti irkuprata mid-dar tal-ex president Victor Yanukovich ġiet esibita fil-mużew. 

## Gallerija

Stampa:Св.Георгій в житії. ХІІ ст..jpg|San Ġorġ, seklu 12
Stampa:Покрова. ХІІ-ХІІІ ст.jpg|Pokrova, seklu 12-13
Stampa:Страсті Христові. Галичина. XVI ст..jpg|Passjoni ta’ Ġesù, seklu 16
Stampa:Ekster Three women figures.jpg|Aleksandra Ekster, Tliet figuri tan-nisa. 1909-1910. Żejt fuq it-tila.
Stampa:VaslkivskyStorozhaZaporozkihVolnostey.jpg|Serhiy Vasylkivsky, Kozakk fis-steppa, Żejt fuq it-tila. 1900s.


## Referenzi
Mária Kolíková

**Mária Kolíková** (twieldet fid-29 ta' Awwissu 1974) hija politika Slovakka li bħalissa tinsab isservi bħala l-Ministru tal-Ġustizzja tas-Slovakkja. Hija qed taħdem fuq ir-riforma tas-sistema tal-ġudikatura u t-tnaqqis tal-korruzzjoni billi tinvestiga ġudizzji korrotti u ttejjeb il-fiduċja tal-pubbliku fil-ġudikatura. Kolíková qabel ħadmet fil-Ministeru tal-Ġustizzja meta Lucia Žitňanská kienet ministru. 

## Referenzi
Clannad

**Clannad** kien grupp mużikali popolari tas-sittinijiet, oriġinarjament minn Gweedore, l-Irlanda. Il-membri tal-grupp kienu Moya Brennan, Ciaran Brennan, Pol Brennan, u Noel Duggan.

## Ħoloq esterni
*  Sit uffiċjali
Esperanto

**Esperanto** ((/ˌɛspəˈrɑːntoʊ, -ˈræn-/)   hija l-aktar mitkellma mibnija lingwa awżiljarju internazzjonali. Inħoloq mill-oftalmologu Pollakk LL Zamenhof fl-1887. Zamenhof l-ewwel iddeskriva l-lingwa f'International *Language*, li ppubblika f'ħames lingwi taħt il-psewdonimu "Doktoro Esperanto". (Dan il-ktieb ħafna drabi huwa mlaqqam bl-Esperanto bħala *la [[ Libru Unua |Unua Libro]]* jiġifieri *L-Ewwel Ktieb*.) Il-kelma *esperanto* tittraduċi bl-Ingliż bħala "wieħed li jittama".  

L-għan ta' Zamenhof kien li joħloq lingwa faċli u flessibbli li sservi bħala t-tieni lingwa universali biex trawwem il-paċi fid-dinja u l-għarfien internazzjonali, u biex tibni "komunità ta' kelliema", għax hu jemmen li wieħed ma jistax ikollu lingwa mingħajr komunità bħal din.     
 
## Frażijiet sempliċi
Hawn taħt huma elenkati xi kliem u frażijiet utli tal-Esperanto flimkien ma 'traskrizzjonijiet tal- IPA : 

## Awturi notevoli fl-Esperanto
Xi awturi ta 'xogħlijiet bl-Esperanto huma:
Lingwa tat-Tatari tal-Krimea

**Il-lingwa tat-[[Tatar tal-Krimea]]** (Tatar tat-Krimea: *Къырымтатарджа, Къырымтатар тили*), hija lingwa lokali mitkellma min-nies b'popolazzjoni mitkellma ta 'madwar 400,000.
Jappartjeni għall-grupp ta 'lingwi Torok. Id-djaletti tagħha huma tat-tramuntana, tan-nofsinhar u ċentrali tal-Krimea. Huwa differenti mil-lingwa tat-Tatar.

Nies, stazzjonati fl-Ukrajna u r-Rumanija.

L-iktar li tkellimt huwa fil-Krimea (260,000) u l-Uzbekistan (189,000 - fl-1993), u l-bqija fil-parti Asjatiċi tat-Turkija; fir-Rumanija (21.482 - fl-2002); u fil-Bulgarija (6,000 - fl-1990).

## Ħoloq esterni
* 
* Linguistic corpus of Crimean Tatar language
* Mejlis of the Crimean Tatar People
* [//tr.wiktionary.org/wiki/Kategori:Kırım_Tatarca_sözcükler Wiktionary's category of Crimean Tatar words] (*Fit-Tork*)
* Crimean Tatar internet library
* Automatic Latin<>Cyrillic transliterator for Crimean Tatar texts

## Referenzi
Taġikistan

Il-**Taġikistan** (Persjana Taġik: Тоҷикистон‎ *Toġikiston*), uffiċjalment **Repubblika tat-Taġikistan** (Taġik: Ҷумҳурии Тоҷикистон *Ġumħurii Toġikiston*) huwa pajjiż fl-Asja Ċentrali bil-belt kapitali tiegħu Duxambè. Il-popolazzjoni tal-pajjiż hija stmata li tikkonsisti f'9 miljun ċittadin. Huwa l-akbar erbgħa u disgħin-il pajjiż fid-dinja, it-territorju tiegħu jkopri erja ta' 143,100 kilometru kwadru (55,300 mi kw).

F'latitudni ta' 39'40' Tramuntana u lonġitudni ta' 71'14' Lvant, it-Taġikistan jinsab fiċ-ċentru tal-Asja. Il-fruntieri tat-Tramuntana u tal-Punent tagħha huma l-Kirgiżistan u l-Użbekistan. Il-fruntieri Ċiniżi huma lejn il-punent u dawk tal-Afganistan fin-nofsinhar.

## Referenzi
Papa

Il-**Papa** huwa l-isqof ta' Ruma u l-kap tal-Knisja Kattolika. Mis-seklu tmienja, il-papa jservi wkoll bħala kap tal-istat tal-Belt tal-Vatikan. Il-papa attwali huwa Papa Ljun XIV li ġie elett fit-8 ta' Mejju 2025.

## Referenzi
Ene Ergma

**Ene Ergma** (imwielda fid-29 ta' Frar 1944, f'Rakvere) hija politika Estonjana, membru tar-Riigikogu (parlament Estonjan) u xjentista. Kienet membru tal-partit politiku tal-Unjoni ta’ Pro Patria u Res Publica u, qabel ma ngħaqdu ż-żewġ partiti, kienet membru tal-Partit Res Publica. Fl-1 ta' Ġunju 2016, Ergma ħabbret ir-riżenja tagħha mill-partit, minħabba li l-partit tilef l-identità tiegħu u kien populist.  

## Edukazzjoni u karriera xjentifika
Ergma rċeviet il-lawrija *cum laude* tagħha (ekwivalenti BSc/MSc) fl-astronomija u dottorat fil-fiżika u l-matematika minn Lomonosov Moscow State University, u l-awrija DSc mill-Istitut tar-Riċerka Spazjali, Moska. Qabel ma daħlet fil-politika hija ħadmet bħala professur tal-astronomija fl- Università ta' Tartu, l-Estonja (mill-1988). Fl-1994, ġiet eletta fl-Akkademja tax-Xjenzi Estonjana. Ħafna mir-riċerka xjentifika tagħha saret dwar l-evoluzzjoni tal-oġġetti kompatti (bħal dwar nani bojod u stilel tan-newtroni) u wkoll tifqigħ tar-raġġi gamma. 

## Karriera politika
Minn Marzu 2003 sa Marzu 2006, Ergma kienet l-Ispeaker tar-Riigikogu. Minn Marzu 2006 sa April 2007, hija kienet it-tieni Viċi President tar-Riigikogu. Fit-2 ta’ April 2007 hija ġiet eletta mill-ġdid bħala l-Ispeaker tar-Riigikogu u żammet il-kariga sa Marzu 2014.  

Hija l-president tal-Kumitat tar-Riċerka Spazjali tar-Riigikogu. 

## Referenzi
Inija Trinkūnienė

**Inija Trinkūnienė** (twieldet 25 ta' Ottubru 25, 1951 f'Kelmė) hija etnoloġista Litwana, folklorista, soċjoloġista, psikoloġista, mexxejja tal-grupp mużikali folk Kūlgrinda u is-saċerdotessa l-kbira (*krivė*) tal-komunità Romuva tat-twemmin Litwan qadim. Saret is-saċerdotessa l-kbira wara l-mewt tas-saċerdotessa l-kbira ta' qabilha (*krivis*) u r-raġel tagħha Jonas Trinkūnas fl-2014. Hija membru fundatura tal-Kungress Ewropew ta' Reliġjonijiet Etniċi. Għandha lawrija ta' grad maġisteru fil-psikoloġija mill-Università ta' Vilnius. Tkellmet ukoll fis-Sessjoni Plenarja Indiġina fil-Parlament ta' Reliġjonijiet Dinjin f'Toronto fl-2015.

## Referenzi

## Ħoloq esterni

* Indirizz lill-Parlament tal-2015 ta' Reliġjonijiet Dinjin fuq YouTube.
Staka Skenderova

**Staka Skenderova** (1831-26 ta' Mejju 1891) kienet għalliema Bosnijaka, ħaddiema soċjali, kittieba u folklorista. Hija stabbiliet l-ewwel skola għal-bniet f'’Sarajevo fid-19 ta’ Ottubru 1858. Is-sena ta' wara, hija saret l-ewwel awtur mara ppubblikata fil-Bosnja moderna.

## Ħajja
Skenderova twieldet fl-1831 f'Sarajevo lil ġenituri immigranti mill-belt Serba Prijepolje . Ħuha anzjan kien ħajjat għall-Armata tal-Ottomani. Skenderova tgħallmet il-lingwa Torka minn età żgħira u għallmet lilha nnifisha tikteb. 

Skenderova, bil-permess tal-awtoritajiet Ottomani, fetħet l-ewwel skola tal-bniet f'Sarajevo fl-1858. Kienet ukoll l-ewwel għalliema mara fil-Bosnja-Ħerzeġovina. 

Eventwalment Skenderova ddeċidiet li ssir soru. Peress li l-Bożnija ma kellhiex monasteru għan-nisa Serbi-Ortodossi, hija ġiet ordnata bħala soru Ortodossa tal-Lvant f'Ġerusalemm fl-1870. 

## Mewt
Skenderova mietet f'Mejju tal-1891 meta karozzin miġbud minn żwiemel saq dritt qalb folla fil-belt ta' Ilidža. Skenderova kienet fil-folla u kienet midruba b'mod gravi. Hija għamlet xi żmief fil-kura ta' ħabiba tagħha li kien jisimha Miss Irby, iżda mietet ftit wara. Irby organizzat il-funeral fejn Skenderova kienet midfuna f'Sarajevo. 

## Xogħlijiet

* *Ljetopis Bosne, 1825–1856* ("Il-Kronika tal-Bosnija, 1825-1856", 1859)

## Referenzi
Nana Alexandria

**Nana Alexandria** (Georgian: ნანა გიორგის ასული ალექსანდრია, *Nana Giorgis asuli Aleksandria* ; imwielda fit-13 ta’ Ottubru 1949) hija *[[ Mara Gran Mastru |Grandmaster]]* taċ-ċess tal-Ġeorġja (1976) u l-Arbitru Internazzjonali (1995). Kienet l-isfidanti f'żewġ logħbiet għall- Kampjonat Dinji taċ-Ċess tan-Nisa. Hija l-omm tal-politikanta Ġeorġjana Giga Bokeria. 

## Karriera
Alexandria kienet ingħatat it-titlu ta' Woman International Master (WIM) fl-1966 u t-titlu tal-WGM fl-1976, kienet Champion tan-Nisa tal-USSR fl-1966, fl-1968 (flimkien) u fl-1969. Lixandra kienet l-Isfidatur tal-Kampjonat Dinji tan-Nisa fl-1975 u l-1981. Fl-1975 hija tilfet lil Nona Gaprindashvili (+3 = 1 −8). Fl-1981 hija ġiet ma' Maia Chiburdanidze (+4 = 8 −4), bi Chiburdanidze żżomm it-titlu tagħha bħala champion. Alexandria lagħbet għall-Unjoni Sovjetika fl-Olimpijadi taċ-Ċess ta’ l-1969, 1974, 1978, 1980, 1982 u 1986.  Hija kienet waħda mill-plejers li kkontribwew fit-tim tal-USSR li ddominaw l-Olimpijadi tan-nisa tas-snin 1980. 

L-aqwa klassifikazzjoni tagħha ta' Elo kienet ta' 2415 fl-1988. 

Alexandria hija amministratur tal-FIDE. Kienet il-president tal-Kummissjoni Nisa FIDE mill-1986 sal-2001. 

## Referenzi
Bakhchisaray

**Bakhchisaray** (Бахчисарай) hija belt fin-nofs tal-Krimea.

Il-popolazzjoni tagħha hija ta 'madwar 26,119 persuna.

## Ġemellaġġ
Pakchisaray għandu ftehim ta 'ġemellaġġ ma':
* Bursa

## Bnadar
* Ismail Gasprinsky

## Referenzi
Ismail Gasprinsky

**Ismail Gasprinsky** jew **Gasparaly** (twieled fl-20 ta' Marzu 1851 – miet fil-11 ta' Settembru 1914) huwa intelletwali tal-Krimea, għalliem, pubblikatur, u politiku. Huwa kien wieħed mill-ewwel intellettwali Musulmani fl-Imperu Russu, li rrealizza l-ħtieġa għal edukazzjoni, riforma kulturali u modernizzazzjoni tas-soċjetajiet Torok u Iżlamiċi. U ismu huwa relatat mal-belt ta’ Gaspara fil-Krimea.
Leilia Adzhametova

**Leilia Adzhametova** (imwielda 3 ta' Settembru, 1994) hija atleta Ukrena para-track tal-post. 

Adzhametova kkompetiet fil-Paralimpiku tas-Sajf tal-2016 fil-klassifika T13, rebħet midalja tad-deheb fl-avveniment T13 tan-nisa tal-100 metru u midalja tal-bronż fl-avveniment T13 tan-nisa tal-400 metru. 

Fil-Kampjonati Dinjija tal-Atletika Para 2019, hija rebħet medalji tad-deheb fl-avvenimenti 100 m T13 tan-nisa u 100 m T13 tan-nisa u midalja tal-bronż fl-avveniment 400 m T13 tan-nisa. 

## Referenzi
Il-Khanate tal-Krimea

**Il-Khanate tal-Krimea** huwa wieħed mill-khanati li jirriżulta mid-diżintegrazzjoni tar-renju tat-tribù tad-deheb imwaqqfa mill-Mongoli u t-Tatari f'nofs is-seklu tlettax wara l-konkwista ta 'partijiet kbar tal-Ewropa tal-Lvant u l-Kawkasu mit-tribujiet tat-Tatar u Mughal taħt il-kmand ta' Genghis Khan u s-segwaċi tiegħu. L-ewwel wieħed mill-khans kien magħruf bħala l-kabchak khan, minħabba li ħafna mill-abitanti tagħha kienu Torok mit-tribù tal-kabchak. L-Iżlam adotta r-reliġjon tal-Imperu tat-Tribu tad-Deheb fl-1313 AD wara li kien ix-Xamaniżmu.

## L-imperu tat-Tatari u l-Mughals jiddiżintegra u jinbidel fi khanate
L-imperu tad-dinastija tad-Deheb beda jiddiżintegra fil-bidu tas-seklu ħmistax, wara l-attakki tiegħu mill-Slavi tat-Tramuntana, kif ukoll mill-gwerer interni ma 'l-Imperu tat-Timorese fin-nofsinhar, immexxija minn Tamerlane. Sadanittant, il-Khanate Khanate oriġinat f'idejn Haji Ghairay fl-1441AD u hija dixxendent tat-Tribu tad-Deheb, jiġifieri, Genghis Khan.

## Il-Khanate tal-Krimea nbidel fi protettorat tal-Ottomani
Wara l-mewt tal-fundatur, Haji Gairay, inqalgħet ġlieda għall-poter bejn uliedu, li kienet teħtieġ interferenza esterna mill-ġenealoġija tat-Tatari. Semmi muftis. Bakhshi Saray saret il-kapitali tal-Khanate fl-1532. Kif jidher fil-mappa fuq ix-xellug tat-test, il-Khanate tal-Krimea kien fih partijiet kbar mill-Ukrajna tal-lum u ma kinitx limitata għall-Krimea stess.

## Il-Khanate waqa 'u waqa' f'idejn ir-Russi
Hekk kif il-bilanċ tal-poter inbidel fl-Ewropa tal-Lvant bl-influwenza dejjem tiżdied tar-Russja u d-dgħajjef tal-Imperu Ottoman, il-fruntieri tal-Khanate tal-Krimea bdew jonqsu gradwalment sakemm l-armati Russi daħlu fiha matul il-ħames gwerra Russa-Torka bejn l-1735 u l-1739. Il-Khanate tal-Krimea kompla jkun kenn għall-Tatari sal-waqgħa tagħha waqt ir-renju ta ’Katerina II, l-Imperatriċi Russa fl-1774 AD, li fl-aħħar annessetha fl-1783. Mal-waqgħa tal-Krimea, il-purtiera kienet waqgħet fuq l-aħħar fortalja tal-Khanate tar-Razza tad-Deheb, peress li kienet l-unika werriet għal dak l-imperu vast.

## Fortizzi
* Yeni-Kale
Tal-Pietà

**Tal-Pietà** (magħrufa ukoll bħala **Pietà**) hija belt żgħira fir-Reġjun Ċentrali ta’ Malta, li tinsab qrib il-periferija tal-belt kapitali Valletta. Pietà hija s-subborg l-aktar viċin għall-kapitali wara l-Furjana. Isem din-lokalità jiġi mil-kelma Taljana *pietà* li jfisser “ħniena”.

## Deskrizzjoni
Tal-Pietà hija belt kostali żgħira li fiha sit partikolari ta’ interess storiku notevoli magħruf bħala Kamra tad-Dgħajjes (li bħalissa qed tintuża bħala restorant). Din tinsab fuq il-front tal-ilma. Viċin ferm tal-Marina di Valletta fejn qabel kien jitrakka l-vapur ta' Għawdex. F'din il-lokalità hemm l-isptar nazzjonali l-antik ta’ Malta, St. Luke’s. Ta’ interess storiku, u viżibbli f’diversi stampi antiki, hija l-kappella żgħira tal-Madonna tad-Duluri, li tmur lura għas-seklu sbatax u li għadha tintuża b’mod attiv sal-illum.

Diversi toroq fil-lokalità għandhom ismijiet bħal Santu Wistin u ommu, Santa Monika.  L-imħażen tad-dgħajjes tal-għassa tal-Forzi Armati ta’ Malta jinsabu hawn f’Hay Wharf qrib il-Furjana. Fil-konfini ta’ Pietà hemm siti ta' mportanza bħal l-Orfanatrofju ta' Sant' Ursula, ix-xandar nazzjonali PBS (Public Broadcasting Services), Villa Guardamangia, li serviet bħala r-residenza ta’ dak iż-żmien tal-Prinċipessa Elizabetta tar-Renju Unit (aktar tard ir-Reġina Elizabetta II), meta għexet f’Malta bejn l-1949 u l-1951, Il-Kumpless taċ-Ċimiterju ta' Braxia, huwa sit tal-Kummissjoni ta' l-Oqbra tal-Gwerra tal-Commonwealth. Hawn issib midfuna ħafna veterani mill-armata u forza navali Brittanica. Dan iċ-ċimiterju jinstab fil-Pietà. Il-Kwartieri Generali tal-Partit Nazzjonalista jinstab ukoll fil-Pietà. 

Tal-Pietà huwa meqjus bħala subborg ta’ Ħamrun, l-Imsida, il-Furjana u l-Belt Valletta. Il-biċċa l-kbira tal-popolazzjoni residenti f’din il-lokalità f'dawn l-aħħar 30 sena ġiet minn din iż-żona.
Rita Ora

**Rita Sahatçiu Ora** (imwielda **Rita Sahatçiu**; 26 ta' Novembru 1990) hija kantanta, kittieba ta' diski u attriċi Ingliża. Hija ħadet prominenza fi Frar 2012 meta dehret fis-single ta' DJ Fresh "Hot Right Now", li laħqet in-numru wieħed fir-Renju Unit. L-album tad-debutt tagħha, *[[ Ora (album Rita Ora) |Ora]]*, li ħareġ f’Awwissu 2012, iddebutta bin-numru wieħed fir-Renju Unit. L-album kellu ukoll żewġ singles li kienu fin-numru wieħed fir-Renju Unit, " RIP " u " How We Do (Party) ". Kienet l-artist l-aktar bl-iktar numru wieħed fis-singles fuq ir-Renju Unit fis-Singles Chart fl-2012, bi tliet singles li laħqu l-aqwa pożizzjoni.  

It-tieni album tal-istudjo l-ieħor, *Phoenix*, ġie rilaxxat f'Novembru tal-2018. Is-single single, " Your Song ", laħqet l-ewwel għaxar tar-Renju Unit, u s-singles sussegwenti " Anywhere " u " Let You Love Me " laħqu l-aqwa ħamsa fir-Renju Unit. "Let You Love Me" li għamluha l-ewwel artista Ingliża Brittanika li kellha tlettax il-kanzunetta li kienu fl-aqwa għaxar fir-Renju Unit.  

## Ħajja bikrija
Tajlandja

It-**Tajlandja** (Tajlandiża: ประเทศไทย *Pratheṣ̄thịy*), uffiċjalment **Renju tat-Tajlandja** (Tajlandiża: ราชอาณาจักรไทย *Ratxa-anaxak*) huwa pajjiż fl-Asja tax-Xlokk bil-belt kapitali tiegħu Bangkok. Il-popolazzjoni tal-pajjiż hija stmata li tikkonsisti f'69 miljun ċittadin. Huwa l-akbar ħamsin-il pajjiż fid-dinja, it-territorju tiegħu jkopri erja ta' 513,120 kilometru kwadru (198,120 mi kw).

Tajlandja taqsam fruntiera mal-Kambodja, Laos, Malasja u Burma. Filwaqt li la ċ-Ċina u lanqas il-Vjetnam ma għandhom fruntiera mat-Tajlandja, it-territorji tagħhom huma inqas minn 100 km mit-territorju Tajlandiż. Ħafna partijiet tal-fruntieri tat-Tajlandja huma mdawra minn karatteristiċi naturali, bħax-Xmara Mekong.

## Referenzi
Tatari tal-Krimea

It-**Tatari tal-Krimea** huma grupp etniku li oriġinarjament kien joqgħod fil-Krimea. Huma jitkellmu l-lingwa tat-Tatari tal-Krimea. Ma għandhomx jiġu konfużi mat-Tatar Volga, huma ta 'l-istess etniċità iżda għandhom storja separata. Huma l-abitanti oriġinali tal-Krimea.

Fl-era moderna, minbarra dawk li jgħixu fil-Krimea u l-Ukrajna hemm numru kbir ta 'Tatari tal-Krimea fit-Turkija, ir-Rumanija, il-Bulgarija, l-Uzbekistan, l-Ewropa tal-Punent, il-Lvant Nofsani u l-Amerika ta' Fuq, kif ukoll komunitajiet żgħar fil-Finlandja, il-Litwanja, ir-Russja, il-Belarussja u l-Polonja. (Ara t-Tatari tal-Krimea fid-Diaspora).

## [[Storja]]
Ir- "Repubblika tat-Tatari tal-Krimea" kienet waħda mir-repubbliki Iżlamiċi fil-Baħar l-Iswed tat-tramuntana u "Krimea" kienet tfisser fil-lingwa tat-Tatar "il-kastell". Fl-invażuri tat-Tatar Mongoljan, il-gżira kien fiha suq għall-kummerċ tal-iskjavi, minn fejn niżlu ħafna Mamluki, bħal Zahir Baybars. Mit-tmien seklu AH, l-istat tat-Tatari tal-Krimea ħareġ bis-saħħa u estenda l-influwenza tiegħu għar-reġjuni ġirien tiegħu, u xi darba t-tribut ġie impost fuq Moska. Fl-1783 ġew deportati kompletament lejn l-Asja Ċentrali matul l-era ta 'Stalin, u ma rritornawx lejn art twelidhom qabel għexieren ta' snin wara.

### It-traġedja tal-ispostament
Il-gżira baqgħet awtonoma sakemm din ir-repubblika Iżlamika tat-Tatar ġiet abolita permezz ta ’deċiżjoni tal-Kunsill Sovjetiku f’Diċembru 1943 wara l-AD taħt l-iskuża ta’ kooperazzjoni ma ’Hitler u permezz ta’ deċiżjoni minn Stalin li ssottomettiet ir-residenti kollha tar-Repubblika tat-Tatar tal-Krimea għall-ispostament sfurzat inuman. Għall-akbar deżert tal-glaċieri fid-dinja, li hija s-Siberja, u wara din ir-Repubblika kienet waħda mill-iktar oqsma importanti tal-kostruzzjoni tal-bniedem. Inbidel fi fdalijiet wara li nqerdet mir-Russi. In-numru ta 'moskej li nqerdu mir-Russi fil-Krimea ammonta għal ħames mija u waħda. L-intensità tal-akkumulazzjoni ta 'vetturi li kienu jivvjaġġaw lejl u nhar għal xahar sħiħ It-Tatari tagħha issa huma aktar minn 20% tal-popolazzjoni u huma kontra li jingħaqdu mar-Russja u jistgħu jwasslu operazzjonijiet biex jirreżistu l-invażjoni attwali.

## Il-[[lingwa]]
Lingwa tat-Tatari tal-Krimea, lingwa Torka, lingwa Russa, lingwa Urum.

## [[Reliġjon]]
L-Iżlam isegwi l-iskola tal-ħsieb Sunni Hanafi.

## Duttrina tal-Kredu
Mistiku.
Jamala

**Dzhamala** (Lingwa tat-Tatari tal-Krimea: *Camala*) (Lingwa Ukranjan: *Джамала*) (Lingwa Ingliża: ***Jamala***) L-isem oriġinali **Susana Alimovna Dzhamaladinova** (Lingwa tat-Tatari tal-Krimea: *Susana Alim qızı Camaladinova*) (Lingwa Ukranjan: *Суса́на Алі́мівна Джамаладі́нова*) (Lingwa Ingliża: *Susana Alimivna Jamaladinova*) Armenja Սուսաննա Ջամալադինովա (imwielda fis-27 ta 'Awwissu 1983) hija kantanta Ukrajna mill-Ukrajna. Hija twieldet minn missier Tatari tal-Krimea (Musulman mill-Krimea) u omm Kristjana Armenja fir-Repubblika Kirgiża f’dik li kienet magħrufa bħala l-Unjoni Sovjetika. Hija rebħet il-Eurovision Song Contest 2016 fil-kapitali Żvediża, Stokkolma (Ukraina fil-Festival tal-Eurovision). L-isem tal-kanzunetta li ħadt sehem fiha u rebaħ il-kompetizzjoni huwa intitolat 1944 u jirrakkonta l-istorja tal-ispostament tal-abitanti tal-Krimea minn Stalin matul it-Tieni Gwerra Dinjija. Il-familja tal-artist kienet ġiet deportata minn Stalin u kienet marret il-Kirġiżistan. Iżda l-familja reġgħet lura l-Krimea wara l-kollass tal-Unjoni Sovjetika. Hija ddedikat il-kanzunetta tar-rebħa lin-nanna tagħha li kienet deportata mill-Krimea.
Valdete Idrizi

**Valdete Idrizi** (imwielda fl-1973)  hija d-direttur eżekuttiv tal-pjattaforma CiviKos (fl-2017).  Kienet id-direttur eżekuttiv tal-NGO Community Building Building Mitrovica, li hija waqqfet, u li taħdem għall-paċi u tibni komunità fir-reġjun ta’ Mitrovica fit-tramuntana tal-Kosovo.   Għal sitt snin qabel l-2008, il-Bini tal-Komunità Mitrovica kien l-unika organizzazzjoni f'Mitrovica li inkoraġġiet ir-rikonċiljazzjoni u l-bini mill-ġdid ta' relazzjonijiet bejn l-Albaniżi etniċi u s-Serbi.  Idrizi nfisha hija Albaniża etnika mill-Kosovo fit-Tramuntana Mitrovica li tilfet id-dar tagħha fl-1999 meta s-Serbi invadew.    Fl-2008 id-dar tagħha kienet għadha okkupata mis-Serbi.  Il-Bini tal-Komunità Mitrovica rnexxielu jirranġa r-ritorn ta' xi Serbi lejn djarhom fil-Kosovo, li għalihom Idrizi rċieva theddid ta' mewt minn militanti Albaniżi tal-Kosovo.  

Idrizi rċieviet l-Premju Internazzjonali għan-Nisa tal-Kuraġġ tal-2008 u l-Premju Internazzjonali għall-Paċi Soroptimist tal-2009.    

Hija ġiet magħżula bħala id-Direttur Eżekuttiv tal-Pjattaforma CiviKos f'Diċembru 2011; CiviKos hija inizjattiva ta' organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili fil-Kosovo "immirati biex joħolqu ambjent li jippermetti [għall] kooperazzjoni tas-settur formali tas-soċjetà ċivili u l-Gvern."  

## Referenzi
Era Istrefi

**Era Istrefi** (twieldet fl-4 ta' Lulju 1994) hija kantanta u kittieba tad-diski mill-Kosovo, b'dixxendenza Albaniża.  Imwielda u mrobbija fi Pristina, hi telgħet għar-rikonoxximent internazzjonali bil-kanzunetta innovattiva "BonBon", li ġabet paraguni max-xogħlijiet mużikali ta' Rihanna u Sia . Minħabba s-suċċess, hi ffirmat kuntratt mal-kumpaniji tad-diski Sony Music u sussegwentement ma' Ultra Music xahar wara.   

Id-diskografija ta' Istrefi tinkludi xogħlijiet kemm bl-Albaniż u bl-Ingliż fost oħrajn "Shume Pis", "Redrum", "Nuk E Di" u "Live It Up". Hija rċeviet numru ta' premjijiet u nominazzjonijiet, fosthom il-European Border Breakers Awards u t-Top Music Award. Fl-2018, hija kantat il-kanzunetta uffiċjali għat-Tazza tad-Dinja tal-FIFA 2018 flimkien ma' Nicky Jam u Will Smith, fiċ-ċerimonja tal-għeluq fil-finali f'Moska.
Magda Frank

**Magda Frank Fischer** (20 ta' Lulju 1914 - 23 ta' Ġunju 2010) kienet skultur Ungeriż - Arġentina . 

## Ħajja
Hija twieldet f'Kolozsvár, Transilvania, dak iż-żmien kienet tagħmel parti mil-Ungerija iżda fl-1918, ġiet inkorporata mar-Rumanija. Minħabba persekuzzjoni tan-Nażisti, hija telqet mill-Ungerija biex tissetilja fl-Isvizzera. Snin wara, marret tgħix Pariġi biex tistudja fl- Académie Julian. Fl-1950, hi waslet Buenos Aires, l- Arġentina biex iżżur lil ħuha, l-uniku membru tal-familja tagħha. Hawnhekk, ġiet maħtura professur fl-Artes Visuales de Buenos Aires u esibit fil-Galería Pizarro.  Hija ħadet sehem fil-Premio Palanza Buenos Aires. Hija rċeviet il-premju Benito Quinquela Martín fil- Mużew Eduardo Sívori, u ġiet onorata mis-Senat Arġentin. Ix-xogħlijiet tagħha huma parti mill-kollezzjonijiet fil-Musée National d’Art Moderne f’Pariġi, fil-Mużew Nazzjonali tal-Arti ta’ Pariġi, fil-Mużew Nazzjonali tal-Arti ta’ Buenos Aires. Frank irritornat mill-ġdid fl-Arġentina fl-1995 u bena l-Magda Frank House Museum fil-barrio ta' Saavedra fil-Vedia 3546. Mietet fl-2010 f’Buen Aires, l- Arġentina.   

## Referenzi
Süreyya Ağaoğlu

**Süreyya Ağaoğlu** (1903, Shusha &#x2013; 29 ta' Diċembru 1989, Istanbul) kienet kittieba Torka - Ażerbajġana, ġurista, u l-ewwel avukata fl-istorja Torka.   

## Ħajja bikrija u edukazzjoni
Ağaoğlu kienet it-tifla ta' Ahmet Ağaoğlu, l-Ażerbajġan prominenti u aktar tard politikanta Torka tal-bidu tas-seklu 20.  Wara l-waqgħa tar-Repubblika Demokratika tal-Ażerbajġan fl-1920, il-familja Ağaoğlus marru jgħixu fit-Turkija fejn Süreyya rreġistrat fil-Fakultà tal-Liġi fl-Università ta' Istanbul.  

## Karriera
Wara l-gradwazzjoni Ağaoğlu ħadmet bħala avukat mill-1927 sal-mewt tagħha fl-1989. F’ħin minnhom hi ħadmet bħala assistenta għall-Professur Schwartz, Turkan Rado.  Hija l-awtrijċi ta' kotba *What I Saw in London* ( *Londra'da Gördüklerim* ) u *One Life* *has Pass* *Just Like This* ( *Bir Hayat Böyle Geçti* ), fejn iddiskutiet ħafna kwistjonijiet legali u kitbet ta' informazzjoni bijografiċi dwar missierha.   

## Mewt
Süreyya Ağaoğlu mietet b'puplesija fl-1989. 

## Referenzi
Leman Altınçekiç

**Leman Bozkurt Altınçekiç** (twieldet fl-1932 – mietet fl-4 ta' Mejju 2001) kienet l-ewwel pilota tal-ġett mara fil-Forza tal-Ajru Torka u n-NATO . 

## Bijografija
Leman Bozkurt twieldet fl-1932 f'Sarıkamış, fil-Provinċja ta' Kars. Wara li ggradwat mill-skola sekondarja tal-bniet f'Istanbul, hija applikat fiċ-Ċentru għat-Taħriġ ta' İnönü tal-Assoċjazzjoni Aeronawtika Torka fid-distrett ta' Inönü tal-Provinċja ta' Eskişehir biex tkun imħarrġa bħala pilota tal-*glider*. 

Meta l-Forza tal-Ajru Torka ddeċidew li jħallu lin-nisa jinkitbu fl-1954, hija applikat għall-Forzi tal-Ajru. Hi kienet l-ewwel studenta mara fl-iskola militari f'İzmir. Kienet imħarrġa fuq l-ajruplani tal-iskrun bejn l-1955 u l-1957. F'intervista tgħid li fil-jiem bikrija l-iskola ma kellhiex faċilità fejn joqgħodu l-istudenti nisa u hi kellha toqgħod bħala mistiedna fid-dar ta' familja ta' uffiċċjal. Fit-30 ta' Awwissu 1957 hija ggradwat bħala pilota militari. Minkejja li aktar tard ħames studenti nisa oħra ġew aċċettati l-iskola, hija kienet l-unika studenta mara li ssiebħet fl-unità tal-avjazzjoni fil-bażi militari ta' Eskişehir. Kienet imħarrġa f'Eskişehir bħala pilota tal-ġett u kisbet il-grad tat-tieni logutenent fit-22 ta' Novembru 1958. Sal-1967 hija taret fir-Republic F-84 Thunderjet u Lockheed T-33. Lejn tmiem il-karriera tagħha serviet bħala kurunell tal-ajru.

### Ħajja privata

Fl-1959, Leman Bozkurt iżżewġet lil Tahir Altınçekiç, kollega f'Eskişehir. Hi mietet fl-4 ta' Mejju 2001 f'İzmir u tinsab midfuna fiċ-ċimiterju ta' Karabağlar.

Fl-1 ta'Diċembru 1984, li kien jaħbat il-50 anniversarju mis-suffraġju għan-nisa Torok, hi ġiet mistiedna fil-Parlament Tork biex tirċievi plakka talli kienet l-ewwel mara f'din il-professjoni.

## Referenzi
Emine Semiye Önasya

**Emine Semiye Önasya** (28 ta' Marzu 1864 - 1944), l-aktar magħrufa bħala **Emine Semiye** u **Emine Vahide**, kienet kittieba Torka, attivista, u femminista minn tal-bidu. 

## Ħajja bikrija u edukazzjoni
Emine Semiye twieldet f'Istanbul fit-28 ta' Marzu 1866.  Hija kienet it-tieni tifla ta' Ahmed Cevdet Pasha u oħt ta’ Fatma Aliye.   Ommha kienet Adviye Rabia Hanım. Emine Semiye studjat il-psikoloġija u s-soċjoloġija fi Franza u fl-Isvizzera għal seba’ snin. Hija kienet waħda mill-ewwel nisa Musulmani Ottomani edukati fl-Ewropa.  

## Karriera
Mill-1882, Emine Semiye ħadmet bħala għalliem tat-Tork u tal-letteratura f'Istanbul u fi provinċji oħra.  Hija serviet bħala spettur fl-iskejjel tal-bniet u assistenta infermiera fl-Isptar Şişli Etfal.  Il-kitbiet tagħha dwar il-politika u l-edukazzjoni ġew ippubblikati fil-gazzetti bħal *Mütalaa* ( f'Tessalonika ) u *Hanımlara Mahsus Gazete* ("Gazzetta għan-Nisa" bl-Ingliż) wara d-dikjarazzjoni tal-monarkija kostituzzjonali fl-1908.  Hija wkoll kitbet ktieb tal-matematika intitolat *Hulasa-i Ilm-i Hesap* fl-1893.  Ir-rumanzi l-iktar magħrufa tagħha huma *Sefalet* (1908) ("Faqar")  u *Gayya Kuyusu* ("Il- *Ħofra* tal-Infern").  

Emine Semiye, flimkien ma' oħtha akbar Fatma Aliye, kienet figura sinifikanti għall-moviment tan-nisa Ottomani.   Hi waqqfet diversi organizzazzjonijiet ta' karità biex tgħin lin-nisa.  Hija dejjem issielet għad-drittijiet tan-nisa. Hija saret membru tal-Kumitat progressiv tal-Unjoni u l-Progress u wara, il-Partit Demokratiku Ottoman.  Fl-1920, hija ġiet imsemmija membru tal-bord ta' tmexxija tal-Assoċjazzjoni tal-Istampa Torka, li kienet ilha tissejjaħ l-Assoċjazzjoni tal-Istampa Ottomana sa dik is-sena.  

## Ħajja personali u mewt
Emine Semiye għexet għal żmien twil f'Pariġi. Hija miżżewġa darbtejn.  L-ewwel raġel tagħha kien Mustafa Bey. It-tieni kienet Reşit Pasha. Huma ddivorzjaw aktar tard.  Kellha żewġt subien; wieħed minn kull raġel. Isimhom huma Hasan Riza, iben Mustafa Bey u Cevdet Lagaş, iben Reissu Pasha.  Mietet f'Istanbul fl-1944.  

## Referenzi
Nejla Ateş

**Nejla Ateş** (7 ta 'Marzu, 1932 - mietet f'Istanbul fid-19 ta' Settembru, 1995) kienet żeffiena taż-żaqq u attriċi Torka, imwieleda f'Constanța, ir-Rumanija. Imwieleda bħala **Naciye Batır**, kisbet fama taħt l-isem tal-palk Nejla Ateş fit-Turkija u bħala **Nejla Ates** fl-Istati Uniti . Kienet magħrufa wkoll bħala *Turkish Delight* .  Notevolment, hi dehret fil-films *[[ Ir-Re Richard u l-Kruċjati |King Richard and the Crusaders]]* and *[[ Iben Sinbad |Son of Sinbad]]*  u *Fanny*, mużikali ta’ Broadway.   

Statwa għarwiena tagħha tpoġġiet fil-Park Ċentrali f'New York f'Novembru 1954.  

Ates kellu numru ta' mumenti ta' skandlu, fosthom ġrajja mar-reġina Burlesque Rose la Rose, li sostniet li Ates serqet l-aħjar moviment tagħha taż-żfin taż-żaqq mill-att ta' Rose.  

Ates, minkejja s-suċċess u s-sbuħija tagħha, waqet fil-faqar u darbtejn ipprovat tagħmel suwiċidju. L-ewwel attentat ta' suwiċidju tagħha kien permezz ta' doża eċċessiva ta' kalmanti u asprin segwiet minn argument mal-maħbub tagħha ta' dak iż-żmien, il-kantant Bobby Colt. Ates ġiet msemmija bħala il-korrispondent fid-divorzju tiegħu mill-mara ta' Colt Hope Diamond. Ates tkellmet pubblikament dwar id-dipressjoni tagħha u b'hekk: "jien xbajt bil-ħajja ... bl-imħabba ... minn kollox."  

It-tieni attentat tas-suwiċidju tagħha kien b'doża eċċessiva ta' barbiturati ħallietha f'koma temporanja. 

Hija wkoll sofriet serje ta' ġrieħi, inkluż *slipped disc*, apparentement relatata maż-żfin tagħha. Mietet fi sptar f’Istanbul fid-19 ta’ Settembru, 1995. 

## Referenzi
Istanbul

**Istanbul** (bit-Tork: *İstanbul*), storikament magħrufa bħala Biżanzju u Kostantinopli, hija l-ikbar belt fit-Turkija, u ċ-ċentru storiku, kulturali u ekonomiku tal-pajjiż. Istanbul hija belt transkontinentali fl-Ewrasja li tmiss mal-istrett tal-Bosforu (li jaqsam l-Ewropa u l-Asja) bejn il-Baħar ta' Marmara u l-Baħar l-Iswed. Il-popolazzjoni ta' madwar ħmistax-il miljun ruħ fiż-żona metropolitana tagħmel lil Istanbul waħda mill-ikbar bliet fid-dinja skont il-popolazzjoni, u l-ikbar waħda fl-Ewropa. 

Stabbilita għall-ħabta tas-sena 660 Q.K. bl-isem ta' Biżanzju, il-belt kibret fid-daqs u fl-influwenza biex saret fost l-iktar bliet importanti fl-istorja. Wara li ngħatat isem ġdid ta' Kostantinopli fis-sena 330 W.K., ir-rwol tagħha kiber għal kapitali imperjali għal sittax-il seklu, mill-Imperu Ruman/Biżantin (330-1204) sal-Imperu Ottoman (1453-1922). Kienet strumentali fl-avvanz tal-Kristjaneżmu matul iż-żminijiet tar-Rumani u l-Biżantini, sakemm il-ħakma Ottomana tal-1453 wasslet għat-trasformazzjoni Iżlamika u saret is-sede tal-Kaliffat Ottoman. Sal-1923 serviet bħala l-belt kapitali Ottomana (bl-isem ta' Kostantinopli) sakemm il-kapitali tmexxiet għal Ankara.

Il-belt żammet post strateġiku bejn il-Baħar l-Iswed u l-Mediterran. Kienet ukoll fit-traġitt tat-Triq tal-Ħarir. Ikkontrollat ukoll numru ta' vjaġġi ta' ferroviji bejn il-Balkani u Lvant Nofsani, u kienet l-unika rotta marittima bejn il-Baħar l-Iswed u l-Mediterran. Fl-1923, wara l-Gwerra tal-Indipendenza, Ankara ġiet magħżula bħala l-belt kapitali tat-Turkija u l-isem tal-belt inbidel għal Istanbul. Madanakollu, il-belt xorta waħda żammet l-importanza ġeopolitika u kulturali. 

'Il fuq minn tnax-il miljun viżitatur żaru Istanbul fl-2015, ħames snin wara li ġiet imsemmija bħala l-Kapitali Ewropea tal-Kultura, biex b'hekk il-belt hi l-ħames fost l-iktar destinazzjonijiet miżjura fid-dinja. L-attrazzjonijiet il-kbar huma ċ-ċentru storiku, parzjalment imniżżel bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO, u ż-żoni kulturali u ta' divertiment jinsabu tul il-port, il-Qarn tad-Deheb.

## Sit ta' Wirt Dinji

Iż-Żoni Storiċi ta' Istanbul ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1985. Fl-2017 kien hemm modifika żgħira fil-konfini tas-sit.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' erba' kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (i)** "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem"; il-**kriterju (ii)** "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-**kriterju (iii)** "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet" u l-**kriterju (iv)** "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".

## Referenzi

## Ħoloq esterni
*
Kapitali Ewropea tal-Kultura

Il-**Kapitali Ewropea tal-Kultura** hija belt magħżula mill-Unjoni Ewropea (UE) għal perjodu ta' sena li matulha jiġu organizzati numru ta' avvenimenti kulturali. Huma ħafna l-bliet li sfruttaw dan iż-żmien sabiex ikebbsu l-patrimonju kulturali tagħhom biex b'hekk jerġgħu jtellgħu l-profil tagħhom fuq skala internazzjonali.

Għas-sena 2020, Galway u Rijeka huma l-bliet magħżula għal dan it-titlu.

## Storja

L-idea tal-Belt Ewropea tal-Kultura tnediet nhar il-13 ta' Ġunju 1985 mill-Kunsill tal-Unjoni Ewropea fuq inizzjativa ta' Melina Mercouri, li kienet tkopri l-inkarigu ta' Ministru tal-Kultura fil-gvern Grieg, bħala mezz biex jingħaqdu ċ-ċittadini Ewropej. L-ewwel belt magħżula filfatt kienet Ateni fl-1985. Minn dak iż-żmien, l-inizjattiva kellha iktar suċċess u l-impatt kulturali u soċjo-ekonomiku kiber grazzi għan-numru ta' viżitaturi li żaru l-bliet magħżula. Oriġinarjament, it-titlu ta' dan l-avveniment kien il-Belt Ewropea tal-Kultura, sakemm dan inbidel matul il-presidenza Ġermaniża tal-1999.

Sal-2004, il-kandidati kienu jiġu magħżula fuq bażi intergovernattiv fejn l-istati membri jagħżlu b'mod unanimu l-bliet l-iktar adattati biex itellgħu l-avveniment u l-Kummissjoni Ewropea tiggarantixxi sussidju għall-bliet magħżula kull sena. Mill-2005, l-istituzzjonijiet Ewropej bdew jieħdu sehem fil-proċedura tal-għażla.

Skont studju mħarreġ mill-Kummissjoni fl-2004, dawn wera li l-għażla tal-Kapitali Ewropea tal-Kultura sservi ta' katalist għall-iżvilupp kulturali u t-trasformazzjoni tal-belt. B'hekk, il-benefiċċji soċjo-ekonomiċi u l-impatt fuq il-belt magħżula huma kkunsidrati fl-għażla tal-ibliet.

## Lista

## Referenzi

## Ħoloq esterni

*  Sit uffiċjali
Taħt Tliet Saltniet

***Taħt Tliet Saltniet*** Huwa rumanz bil-Malti miktub minn Ġużè Aquilina, ppublikat għall-ewwel darba fl-1938, imbagħad fis-snin 1945, 1969, 1978, 1997 u 2003 konsegwentement.

Aquilina kiteb bl-ortografija iddisinjata mill-Akkademja tal-Malti (dak iż-żmien magħrufa bħala *l-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti*) ukoll għażel li jikteb bis-sura Semitika milli bil-forma romanza  biex jibni din il-karatteristika li l-lingwa Maltija hija Ewropeja. 

F’taħlita storika u invenzjonijiet ta’ letteratura storika, għamel kundizzjonijiet u aspetti mill-ħajja umana biex jibnu lil min jaqra opinjonijiet favur il-ġrajja Maltija.

## Il-Ġrajja
Iż-żmien li fih seħħew l-istejjer tar-rumanz *Taħt Tliet Saltniet* huwa dak ta’ rivoluzzjoni. Fl-Amerika, faqgħet il-ġlieda għall-ħelsien mill-ktajjen tas-serviliżmu. Fi Franza, waħda mill-aktar revoluzzjonijiet imdemmija spiċċat u madwar l-Ewropa kollha, l-għajta għall-ġustizzja u ugwaljanza kienet qed tidwi minn saltna għall-oħra. F’Malta maħkuma mill-Kavallieri Ospitalieri ta’ San Ġwann ukoll. 

Ir-rumanz t’Aquilina huwa miktub fuq din l-idea. Alessandru Habela, bin il-barunissa Isabella, sar iħobb lil Pawlina, xbejba ta’ 18-il sena, bint il-bidwi Pawlu ta' Menzju. Darba, Alessandru ra lil Pina, fqajra u moribonda. Mingħajr ma’ ħasibha darbtejn, huwa daħal għand ommu u kien se jibda’ jieħu kura tagħha, infatti mietet wara ftit jiem. Għall-ommu u nobbli oħrajn din kienet ħaġa skandaluża għall-aħħar. Wara dan l-episodju Isabella, keċċiet lill-binha Alessandru minn darha u neħħitlu it-titli kollha nobblijari. Alessandru għalhekk beda jgħix bħal iben ta’ gabillot, mill-għellejel tiegħu beda jitma lill-oħrajn.
Turkmenistan

It-**Turkmenistan** (Lingwa Turkmen: *Türkmenistan*, uffiċjalment **Repubblika tat-Turkmenistan** (Lingwa Turkmen: *Türkmenistan Respublikasy* huwa pajjiż fl-Asja Ċentrali bil-belt kapitali tiegħu Ashgabat. Il-popolazzjoni tal-pajjiż hija stmata li tikkonsisti f'6 miljun ċittadin. Huwa l-mija u tlettax l-ikbar pajjiż fid-dinja; it-territorju tiegħu jkopri erja ta' 491,210 kilometru kwadru (189,660 mi kw).

## Referenzi
Luciano Micallef

**Luciano Micallef** (twieled fl-1 ta' Novembru 1954) huwa artist Malti magħruf primarjament għall-arti astratta tiegħu.

## Ħajja
Huwa twieled f'Birkirkara fl-1 ta' Novembru 1954. Fl-età ta' 10 snin huwa beda jistudja l-arti privatament taħt l-artist Malti Ġużeppi Briffa. Aktar tard attenda l-Iskola tal-Arti ta' Malta. Ingħata borża ta' studju mill-Gvern Taljan biex jistudja l-arti fl-Accademia di Belli Arti di Firenze. Huwa meqjus bħala wieħed mill-aktar artisti Maltin prominenti tal-seklu għoxrin permezz tal-arti astratta tiegħu.

## Karriera
Fl-1991 għamel l-ewwel wirja tiegħu ta' pitturi astratti fis-Sala Kontemporanja tal-Mużew Nazzjonali tal-Arti ta' Malta, filwaqt li esebixxa wkoll bħala parti minn grupp fi ħdan l-istess Mużew iżda f'żewġ postijiet oħra, dawk tas-Salon fl-Auberge de Provence u ex-Preti Rooms, Auberge de Provence, Malta

Apparti x-xogħlijiet astratti, Micallef huwa magħruf ukoll għall-pitturi ta' personalitajiet ewlenin b'stil ikkulurit distintiv. Fost dawn il-kwadri insibu dawk tal-Perit Renzo Piano, Roberto Benigni,  Luciano Benetton u Gilberto Benetton, Ornella Muti, u politiċi Maltin bħal Eddie Fenech Adami u Ugo Mifsud Bonnici fost oħrajn.

Micallef tella wirjiet kemm f'Malta kif ukoll barra minn Malta. L-ispazju tal-wiri tiegħu Gallerija 5 fin-Naxxar fejn isiru wirjiet regolari ta' xogħlijiet tiegħu kien inawgurat fl-1996.

Fl-2010 ġie kkummissjonat biex iwettaq tliet xogħlijiet kbar bil-ħġieġ imdewweb għall-Knisja tal-Ħniena Divina f'San Pawl tat-Tarġa.

## Referenzi

## Ħoloq esterni
* Sit uffiċjali
James Martin

**James Martin** (1857, il-Marsa, Malta — Liżbona, 1925, il-Portugall) kien esploratur Malti ta' inteliġenza kbira iżda li kien ibati mid-dislessija. Il-mara li żżeweġ nafu li kienet bint tabib Portugiż iżda li ftit li xejn hemm informazzjoni dwarha. 

Sakemm kellu seba' snin mar l-iskola iżda kellu jieqaf minħabba il-kundizzjoni li kellu. Missier kien jaħdem fuq il-baħar u għalhekk it-tfajjel James seta' jqatta' ħafna ħin il-Port il-Kbir. Hemmhekk iltaqa' ma bosta baħrin  fejn seta' jisma' ġrajjiet diversi dwar artijiet imbegħdin. James kien jibqa' imsaħħar jisma' dawn l-istejjer. Aktar ma beda' jgħaddi iż-żmien, aktar James kien jitħajjar li jaħdem fuq il-baħar - wieħed mill-ewwel xogħlijiet tiegħu kien ta' ħajjat tal-qlugħ, iżda dan l-impjieg ma' kienx jirrendilu wisq għaldaqstant malli wasal fl-età ta' sittax-il sena, James daħal baħri mal-flotta Inġliża li dak iż-żmien kienet għadha tiggverna lill-Gżejjer Maltin. Permezz ta' dan ix-xogħol huwa seta' jaqta' xewqtu li jdur ħafna pajjiżi. 

Vjaġġ importanti ta' dan l-esploratur huwa dak lejn l-Afrika. Tant baqa' impressjonat minn dan il-kontinent li ddeċieda li jibqa' hemm. Ta' bniedem ta' intelliġenza kbira li kien ma damx ma' tgħallem il-lingwi tal-post. Għamel ukoll ħafna ħbieb Afrikani, fosthom kapijiet ta' rħula u tribujiet li kienu jħobbu ħafna il-karattru ferrieħi tiegħu. 

Darba James Martin iltaqa' ma esploratur Ingliż. Dan stiednu jmur miegħu fuq spedizzjoni lejn il-Muntanja Kilimanġaro. Il-post kien dak fejn tgħix it-tribù Maasai, din hi tribù magħmula minn ġellieda ħorox. 

Wara il-vjaġġ imsemmi Martin waqqaf mix-xogħol, però ma kienx it-tmiem tal-avventuri tiegħu minħabba l-fatt li kellu ħafna domandi min-neguzjanti biex imur magħhom fuq vjaġġi twal f'dawn l-artijeit tal-kontinent Afrikan.
Timor tal-Lvant

It-**Timor tal-Lvant** (Lingwa Portugiża: *Timor-Leste*, Lingwa Tetum: *Timór Lorosa'e*, uffiċjalment **Repubblika Demokratika ta' Timor tal-Lvant** (Lingwa Portugiża: *República Democrática de Timor-Leste*, Lingwa Tetum: *Repúblika Demokrátika Timór-Leste*) huwa pajjiż fl-Asja tax-Xlokk bil-belt kapitali tiegħu Dili. Il-popolazzjoni tal-pajjiż hija stmata li tikkonsisti f'1.4 miljun ċittadin. Huwa l-akbar mija u ħamsa u disgħin u wieħed fid-dinja, it-territorju tiegħu jkopri erja ta' 15,007 kilometru kwadru (5,794 mi kw).

## Referenzi
Jum Ewropew tan-Numru ta’ Emerġenza

Il-**Jum Ewropew tan-Numru ta’ Emerġenza** jitfakkar kull sena fil-11 ta’ Frar madwar l-Ewropa kollha. Il-jum ġie introdott mill-Unjoni Ewropea fl-1991 biex jippromwovi s-servizz u l-użu tajjeb tan-numru ta’ emerġenza li jista’ jintuża fl-Ewropa kollha. 

## Sejħa ta’ emerġenza madwar l-Ewropa

In-numru 112 jista’ jintuża fl-Istati Membri kollha f’każi ta’ emerġenza. Xi pajjiżi Ewropej għandhom numri oħra flimkien mal-112. Sa mis-sena 2008, is-servizz jista’ jintlaħaq minn kull linja fissa jew ċellulari tat-telefon madwar l-Unjoni Ewropea u huwa bla ħlas. Minħabba l-firxa wiesgħa ta’ għarfien tiegħu, in-numru 112 sar simbolu komuni ta’ għajnuna u appoġġ, imma wkoll tal-Unjoni Ewropea b’mod ġenerali.

## Oriġini

Il-Parlament Ewropew, il-Kunsill tal-Unjoni Ewropea u l-Kummissjoni Ewropea, iffirmaw konvenzjoni fl-2009 biex kull sena jibda jitfakkar il-jum Ewropew tal-112. Dan il-jum hu maħsub biex ikattar l-għarfien mal-Ewropa kollha dwar l-użu u l-vantaġġi tan-numru Ewropew ta’ emerġenza. Il-jum tal-11 ta’ Frar intgħażel minħabba li d-data tirrifletti n-numru nnifsu – 11 u 2. L-idea li jiġi ddedikat dan il-jum bdiet tiġi diskussa fl-2007 fil-Parlament Ewropew fil-kuntest tal-preparamenti għad-Dikjarazzjoni tal-Parlament Ewropew dwar in-numru Ewropew ta’ emerġenza 112.
Il-ħtieġa li jikber l-għarfien tan-numru ta’ emerġenza Ewropew 112 ġiet ikkonfermata minn stħarriġ tal-Ewrobarometru 228 fi Frar 2008: bħala medja Ewropea, 22% biss ta’ dawk li ħadu sehem fl-istħarriġ kienu jafu li n-numru 112 jgħodd għall-Unjoni Ewropea kollha. F’Malta, kienu jafu bih 11% biss. Dan ġie kkonfermat fl-2009 (24% medja Ewropea, 17% f’Malta)  u fl-2010 (25% medja Ewropea, 19% f’Malta). 

## Ċelebrazzjoni

Fl-Ewropa jittieħdu ħafna inizjattivi kull sena biex jitfakkar il-Jum Ewropew 112. Xi inizjattivi jittieħdu mill-politiċi u uffiċjali tal-gvern, oħrajn minn entitajiet ta’ salvataġġ u tal-protezzjoni ċivili, kif ukoll għaqdiet mhux governattivi. F’Malta, fis-sena 2020, il-korp tal-pulizija, l-armata u uffiċjali tal-protezzjoni ċivili organizzaw attività fi skola primarja dwar kif in-numru 112 jintuża b’mod responsabbli  . Attivitajiet simili ġew organizzati mal-Ewropa kollha, bħal pereżempju fi Brussell, fejn il-Manneken-Pis tlibbes kostum tal-112, jew fl-Estonja, b’kompetizzjoni għall-familji u tfal tal-kindergarten li fiha kellhom jiktbu ‘112’ fis-silġ u jibagħtu ritratt.

## Referenzi
Giornale di Malta

Il-***Giornale di Malta*** kienet gazzetta ppubblikata fil-protettorat Ingliż ta’ Malta bejn l-1812 u l-1813. Matul dawk is-snin kienet l-unika pubblikazzjoni perjodika f’Malta. Il-*Giornale di Malta* kienet preċeduta minn *[[Il Cartaginese]]* (1804-1805) u warajha, fl-1813, bdiet toħroġ il-*[[Gazzetta del Governo di Malta]]* li eventwalment saret dik li llum hija magħrufa bħala l-*Gazzetta tal-Gvern*.  

B'kollox ġew ippubblikati 94 ħarġa tal-gazzetta. L-ewwel 46 ħarġa tal-gazzetta hu maħsub li ġew stampati fl-istampa tar-Reġiment ta' Sqallija f'Malta, u wara mill-istamperija tal-gvern f'Malta.  

Kopji ta' din il-pubblikazzjoni jinstabu kkonservati fil-Bibljoteka Nazzjonali ta' Malta.  

## Referenzi
Il Cartaginese

***Il Cartaginese*** kienet gazzetta ppubblikata fil-protettorat Ingliż ta' Malta bejn l-1804 u l-1805. Matul dawk is-snin, kienet l-unika pubblikazzjoni perjodika f'Malta. *Il Cartaginese* kienet preċeduta minn *[[L'Argo]]* (1804) u kienet segwita mill-*[[Giornale di Malta]]* (1812–1813).

L-edituri tal-gazzetta kienu Vittorio Barzoni u Gavino Bonavita, u kienet tiffoka fuq aħbarijiet barranin. Il-pubblikazzjoni tagħha kienet ikkontrollata mill-gvern u kien fiha propaganda kontra l-Franċiżi. Il-gazzetta ġeneralment kien ikun fiha tmien paġni u ġieli kien ikollha suppliment. B'kollox ħarġu 15-il edizzjoni u kull waħda kellha ċirkolazzjoni ta' bejn 400 u 1000 kopja. Il-gazzetta ma rnexxietx, possibilment minħabba li l-maġġoranza tal-popolazzjoni dak iż-żmien kienet illitterata. 

Kopji ta' din il-pubblikazzjoni jinstabu kkonservati fil-Bibljoteka Nazzjonali ta' Malta. 

## Referenzi
L'Argo

***L'Argo*** kienet gazzetta ppubblikata fil-protettorat Ingliż ta' Malta fl-1804. Fiż-żmien meta kienet toħroġ, kienet l-unika pubblikazzjoni perjodika f’Malta. *L'Argo* kienet preċeduta minn *[[Foglio d'Avvisi]]* (1803–1804) u kienet segwita minn *[[Il Cartaginese]]* (1804–1805). 

L-edituri tal-gazzetta kienu Vittorio Barzoni u Gavino Bonavita, u kienet iffokata fuq aħbarijiet barranin. Il-pubblikazzjoni tagħha kienet ikkontrollata mill-gvern, u kien fiha propaganda anti-Franċiża. Total ta' disa' ħarġiet ġew ippubblikati sa Settembru 1804, u ċ-ċirkolazzjoni tal-aħħar żewġ edizzjonijiet tal-gazzetta kienet ta' 400 kopja kull wieħed. Kull kopja tal-gazzetta kienet tiswa 12-il gran.  

Kopji ta' din il-pubblikazzjoni jinstabu kkonservati fil-Bibljoteka Nazzjonali ta' Malta.

## Referenzi
Foglio d'Avvisi

Il-***Foglio d'Avvisi*** kienet l-ewwel gazzetta fil-protettorat Ingliż ta' Malta,  u ġiet ippubblikata bejn l-1803 u l-1804. Matul dawk is-snin, kienet l-unika pubblikazzjoni perjodika f’Malta. Il-*Foglio d'Avvisi* kienet ippreċeduta mill-*[[Journal de Malte]]*(1798) matul l-okkupazzjoni Franċiża ta' Malta u ġie sostitwit minn *[[ L'Argo ]]* (1804).  

Il-pubblikazzjoni tagħha kienet ikkontrollata mill-gvern, u kien fiha propaganda anti-Franċiża.  Iċ-ċirkolazzjoni tal-gazzetta kienet ta' madwar 500 kopja.  

Kopji ta' din il-pubblikazzjoni issa jinsabu kkonservati fil-Bibljoteka Nazzjonali ta' Malta .  

## Referenzi
Malta (Quotidiano Nazionalista)

Il-***Malta*** (sottotitolata " ***Quotidiano nazionalista*** "), xi kultant magħrufa wkoll bħala ***Gazzetta Maltese***, kienet gazzetta bil-lingwa Taljana mwaqqfa fl-1883 fil-Kolonja ta' Malta . 

## Storja
Fortunato Mizzi waqqaf il-gazzetta bħala pubblikazzjoni bil-lingwa Taljana f’Malta, li dak iż-żmien kienet kolonja Ingliża. 

Fl-għoxrinijiet u t-tletinijiet, il-*Malta*, immexxija minn Enrico Mizzi, iben Fortunato, kienet il-gazzetta tal-Italofili irredentisti Maltin miġbura fil-*[[Partit Nazzjonalista (Malta)|Partito Nazionalista]]* .  

Wara d-dħul tal-Italja fit-Tieni Gwerra Dinjija, f'Ġunju 1940 il-gazzetta ġiet trasferita lejn Ruma, fejn kienet tinkiteb minn emigranti irredentisti. Ippubblikat minn Calogero Tumminelli, il-frekwenza tagħha nbidlet minn kuljum għal kull ħmistax.  Il-pubblikazzjoni tal-gazzetta waqfet f'Lulju tal-1943.

## Referenzi
Marcelo Valle Silveira Mello

**Marcelo Valle Silveira Mello** (Brasília, 9 ta 'Awwissu 1985) huwa Brażiljan hacker tas-sigurtà.  Huwa ġie arrestat fl-2018 waqt Operação Bravata minħabba inċitament tal-vjolenza.  Bħalissa qed jiskonta sentenza ta ’41 sena.

Huwa hedded u attakka għal bosta snin lill-Arġentina Lola Aronovich, professur fl-Università Federali ta' Ceará li għandha Grad ta' Tobba bl-Ingliż u qattgħet snin tinnega l-prattiki ta ' Mello. L-azzjonijiet ta' Aronovich ispiraw il-liġi 13,642 / 2018, sanzjonata fl-2019, li tawtorizza lill-Pulizija Federali tinvestiga misoġenija fuq l-internet.

## Referenzi