Wied tat-Tempji

Il-**Wied tat-Tempji** (bit-Taljan: *Valle dei Templi*; bl-Isqalli: *Vaddi di li Tempri*) huwa sit arkeoloġiku f'Agrigento (magħrufa bħala *Akragas* fil-Greċja Antika), Sqallija. Huwa wieħed mill-iżjed eżempji straordinarji ta' arti u arkitettura tal-Greċja Antika, u huwa wieħed mill-attrazzjonijiet prinċipali ta' Sqallija minn mindu tniżżel bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1997. 

Il-biċċa l-kbira tal-iskavi u tar-restawr tat-tempji saru bis-saħħa tal-isforzi tal-arkeologu Domenico Antonio Lo Faso Pietrasanta (1783-1863), li kien id-Duka ta' Serradifalco mill-1809 sal-1812. Matul is-seklu 20, l-iskavi arkeoloġiċi ġew iffinanzjati l-iktar minn Sir Alexander Hardcastle. Huwa ppermetta li jsiru skavi arkeoloġiċi fi ħdan il-park arkeoloġiku, inkluż l-iddrittar ta' tmien kolonni fuq in-naħa tan-Nofsinhar tat-Tempju ta' Erakle. Għall-kontributi tiegħu għall-arkeoloġija, huwa ngħata t-titlu ta' ċittadin onorarju tal-belt ta' Agrigento u anke l-grad ta' Kmandant tal-Ordni tal-Kuruna tal-Italja.

Għalkemm indara, it-terminu "wied" teknikament huwa żbaljat, peress li s-sit jinsab fuq biċċa art olzata 'l barra mill-belt ta' Agrigento.

## Ħarsa ġenerali

Il-Wied tat-Tempji jinkludi l-fdalijiet ta' seba' tempji, kollha kemm huma bi stil Doriku. L-għoti tal-ismijiet tat-tempji, għajr dak tal-*Olympeion*, huwa sempliċi tradizzjoni stabbilita fi żmien ir-Rinaxximent. It-tempji huma:

* It-Tempju ta' Concordia, li ngħata ismu abbażi ta' iskrizzjoni bil-Latin li nstabet fil-qrib, u li nbena fis-seklu 5 Q.K. It-tempju kien ġie kkonvertit fi knisja fis-seklu 6 W.K., u issa huwa wieħed mill-iktar ippreservati fil-Wied tat-Tempji.
* It-Tempju ta' Ġunone, li nbena wkoll fis-seklu 5 Q.K. Ingħata n-nar fl-406 Q.K. mill-Kartaġiniżi.
* It-Tempju ta' Erakle, li kien wieħed mill-iktar divinitajiet ivvenerati f**Akragas''. Huwa l-iktar tempju antik fil-Wied tat-Tempji. Inqered minħabba terremot, u attwalment jikkonsisti minn tmien kolonni biss.
* It-Tempju ta' [[Żews]] ta' [[Olimpja]], inbena fl-480 Q.K. biex tiġi ċċelebrata r-rebħa tal-belt-stat fuq Kartaġni. Karatteristika partikolari tiegħu hija l-użu ta' [[Statwa|statwi]] bi skala kbira.
* It-Tempju ta' Kastore u Polluċe, minkejja li l-fdalijiet tiegħu jinkludu biss erba' kolonni, issa huwa s-simbolu tal-belt moderna ta' Agrigento.
* It-Tempju ta' Efestu (Vulkan), li wkoll imur lura għas-seklu 5 Q.K. Huwa maħsub li fl-imgħoddi kien wieħed mill-iktar kostruzzjonijiet imponenti fil-Wied tat-Tempji; madankollu issa huwa wieħed mill-iktar affettwat mill-erożjoni.
* It-Tempju ta' Asklepju, li jinsab 'il bogħod mis-swar antiki tal-belt, kien id-destinazzjoni aħħarija ta' pellegrini li kienu jżuruh għall-fejqan tal-mard.

Il-Wied tat-Tempji jospita wkoll l-hekk imsejjaħ Qabar ta' Terone, [[monument]] kbir tat-tufu b'għamla ta' piramida; l-istudjużi jissoponu li nbena biex jikkommemora lir-[[Imperu Ruman|Rumani]] li nqatlu fit-[[Gwerer Puniċi|Tieni Gwerra Punika]].

== Tempju ta' Concordia ==

Minħabba l-qagħda tajba ta' preservazzjoni, it-Tempju ta' Concordia huwa kklassifikat fost l-iktar binjiet notevoli taċ-ċivilizzazzjoni Griega li għadhom eżistenti sa llum. B'mod notevoli, is-simbolu tal-UNESCO jalludi għall-faċċata b'sitt kolonni ta' dan it-tempju. Għandu peristasi ta' sitt kolonni bi tlettax-il kolonna, mibnija fuq bażi ta' 39.44 x 16.91-il metru; kull kolonna Dorika għandha għoxrin radda mnaqqxa u kemxejn ta' entasi, u fuqhom hemm arċitravu mimdud bi trigliffji u metopi. Barra minn hekk, anke t-timpani huma ppreservati għalkollox. Iċ-''ċella'', ippreċeduta minn ''pronaos'', hija aċċessata minn tarġa waħda; għadhom jeżistu wkoll l-pilastri bit-taraġ li kien jagħti sal-bejt u, fuq il-ħitan taċ-''ċella'' u fuq il-blokok tal-qafas tal-peristasi, għadhom jeżistu wkoll it-toqob għat-travu tal-[[injam]] tas-saqaf. Minn barra u minn ġewwa, it-tempju kien miksi bi stukko polikromatiku. In-naħa ta' fuq kellha truf imżejna bi statwi ta' rjus qishom ta' [[Iljun|ljuni]], filwaqt li l-bejt kien miksi b'madum tal-irħam.

Meta t-tempju ġie kkonvertit fi knisja, id-daħla tressqet lejn in-naħa ta' wara tal-istruttura, u l-ħajt ta' wara taċ-''ċella'' twaqqa'. L-ispazji bejn il-kolonni ngħalqu, filwaqt li 12-il fetħa bil-ħnejjiet inħolqu fiċ-''ċella'', sabiex tinkiseb struttura b'navata waħda u b'żewġ kurituri. L-artal pagan inqered u ġew imnaqqxin sagristiji fl-irkejjen tal-Lvant. Id-difniet viżibbli fuq ġewwa u fuq barra tat-tempju jmorru lura għall-aħħar tal-[[Medjuevu|Medju Evu]].

== Tempju ta' [[Ħera]] Laċinja ==

Dan it-tempju nbena l-iktar fuq biċċa art olzata b'mod artifiċjali. Imur lura għall-ħabta tal-450 Q.K. u huwa 38.15 b'16.90-il metru. Huwa mibni bi stil Doriku, b'<nowiki/>''peripteros'' wiesa' sitt kolonni u twill tlettax-il kolonna, ippreċedut bi ''pronaos'' u b**opisthodomos*. Il-bażi tat-tempju għandha erba' tarġiet.

Il-fdalijiet attwali (inkluż anastilożi mis-seklu 18 'il quddiem) jikkonsistu minn kolonnata ta' quddiem b'partijiet mill-arċitravu u mill-freġju. Frammenti biss mit-tliet naħat l-oħra għadhom jeżistu, bi ftit elementi taċ-*ċella*. Il-binja ġarrbet ħsarat fin-nirien tal-406 Q.K. u ġie restawrat fi żmien ir-Rumani. Il-madum tal-irħam ġie ssostitwit b'madum tat-tafal, u ġiet miżjuda biċċa art olzata fiż-żona fejn illum jidhru l-fdalijiet tal-artal.

Fil-qrib hemm *arcosolia* u difniet oħra minn żmien il-[[Biżantini]], li jagħmlu parti mir-rinnovazzjoni li saret fl-aħħar tas-seklu 6 W.K. u l-konverżjoni tat-Tempju ta' Concordia fi knisja [[Kristjaneżmu|Kristjana]].

== Tempju ta' Asklepju ==
It-Tempju ta' Asklepju jinsab fin-nofs tal-pjanura ta' San Gregorio. L-identifikazzjoni tiegħu hija bbażata fuq tismija minn [[Polibju]] (I, 18, 2), li jiddikjara li t-tempju kien "quddiem il-belt", xi mil 'il bogħod. Madankollu, peress li d-distanza reali ma tikkorrispondix u d-daqs tal-binja huwa relattivament żgħir, l-istudjużi għadhom jiddubitaw din l-attribuzzjoni.

It-tempju ż-żgħir, li x'aktarx li jmur lura għall-aħħar tas-seklu 5 Q.K. u huwa 21.7 metru b'10.7 metri. Mal-bażi tiegħu hemm tliet tarġiet. Karatteristika li tispikka hija l-opistodomu falz b'żewġ semikolonni fuq in-naħa ta' barra taċ-*ċella* ta' wara. Għadhom jeżistu wkoll partijiet mit-truf imżejna bi statwi ta' rjus qishom ta' ljuni, bi freġju u b'pedament ta' *geison*.

Is-santwarju kien jospita statwa tal-bronż ta' [[Apollo (divinità)|Apollo]] magħmula minn [[Mirone]], li kienet rigal li ngħata lill-belt minn [[Xipju]], li nsterqet minn [[Verres]].

== Tempju ta' Erakle ==

L-isem tradizzjonali ta' dan it-tempju ġej minn tismija oħra minn [[Ċiċerun]] dwar tempju ddedikat lill-eroj klassiku "mhux 'il bogħod mill-forum"; madankollu, qatt ma nstabet evidenza li dan tal-aħħar (l-*agora* tal-belt Griega) kien tassew jinsab hemmhekk.

L-istil tat-tempju jixbah lil dak tal-aħħar snin tas-seklu 6 Q.K. Ġie ssuġġerit ukoll li dan it-tempju kien wieħed minn tal-ewwel li nbnew taħt Terone. Anke wħud mill-fdalijiet li nstabu jmorru lura għall-460-470 Q.K. jew nofs is-seklu 5 Q.K. (minkejja li l-iktar fdalijiet reċenti jistgħu jkunu sostituzzjoni ta' fdalijiet iktar antiki). Ipoteżi partikolari tgħid li t-tempju beda jinbena qabel il-Battalja ta' Himera, u tlesta biss fid-deċennji ta' wara. Polienu jsemmi Tempju ta' Atena li nbena taħt Terone 'l barra mill-belt, li forsi jista' jiġi identifikat ma' dak ta' "Erkole", għalkemm anke ma' wieħed ġdid fl-akropoli ta' ġewwa.

Il-binja, b'anastilożi tas-seklu 20, huwa 67 metru b'25.34 metru, b'peristasi ta' sitt kolonna Dorika b'15-il kolonna Dorika u *ċella* bi *pronaos* u opistodomu, tinsab fuq bażi bi tliet tarġiet. Hija l-ewwel eżempju (li iktar 'il quddiem sar komuni fit-tempji ta' Agrigento) ta' pilastri mdaħħlin bejn il-*pronaos* u ċ-*ċella*, li jospitaw taraġ li jippermettu li jsiru spezzjonijiet tal-bejt. Il-kolonni huma pjuttost għoljin u għandhom kapitelli wesgħin. Fuq in-naħa tal-Lvant hemm il-fdalijiet tal-artal il-kbir.

== *Olympeion* ==

Fuq in-naħa l-oħra tat-triq li tgħaddi minn ġo nofs id-Daħla tad-Deheb tal-belt antika, hemm pjanura ddominata miż-żona enormi tal-*Olympeion*. Din tinkludi *platea* b'tempju kbir iddedikat lil Żews ta' Olimpja, kif ukoll żoni oħra li għadhom qed jiġu investigati. Dawn jinkludu santwarju, bi fdalijiet ta' [[pjazza]] pavimentata, *sacellum* kumpless ("kompartiment sagru") u *tholos*. Wara daħla oħra, hemm ukoll santwarju ta' divinitajiet ktoniċi, santwarju arkajku, l-hekk imsejjaħ *colimbetra* (fejn kien hemm daħla mhux magħrufa oħra), u l-quċċata ta' biċċa art olzata fejn hemm santwarju bit-tempju ta' Vulkan.

L-attrazzjoni ewlenija tal-kumpless tal-*Olympeion* hija t-Tempju enormi ta' Żews ta' Olimpja, li ġie deskritt b'entużjażmu minn [[Diodoro Siculo]] u li ssemma minn Polibju. Illum kulma fadal minnu huma fdalijiet minħabba d-distruzzjoni li kienet bdiet fil-qedem u kompliet sas-seklu 18, meta t-tempju kien jintuża bħala barriera għall-port ta' [[Porto Empedocle]].

Ħdejn in-naħa tal-Lbiċ tal-Wied tat-Tempji hemm binja (12,45-il metru b'5,90 metri) b'żewġ navati u *pronaos* fond, daħla doppja u dak li ġie identifikat bħala artal. Id-datar tat-tempju huwa kontroversjali, għalkemm l-istudjużi assenjawh fl-era arkajka, minħabba l-iskoperta ta' diversi vażuni tas-seklu 6 Q.K. Tal-istess żmien arkajku huwa *sacellum* ieħor, li iktar 'il quddiem ġie sostitwit b'binja klassika. Barra minn hekk, hemm ftit fdalijiet ta' tempju (imsejjaħ it-"Tempju L") li jmorru lura għal nofs is-seklu 5 Q.K., ta' 41.8 metru b'20.20 metru, u miegħu żdiedet struttura Ellenistika fis-seklu 3 Q.K.

== Tempju ta' Dijoskuri ==

Fit-Tramuntana tat-Tempju L hemm it-Tempju ta' Kastore u Polluċe fi ħdan it-Tempju ta' Dijoskuri, u r-rokna tal-Majjistral tiegħu tqarraq b'dak li jkun peress li hija rikostruzzjoni moderna mill-bidu tas-seklu 19, li nħolqot minn fdalijiet minn diversi tempji differenti oħra. Din tinkludi erba' kolonni u bażi. It-tempju nnifsu huwa 31 metru b'13.39-il metru, u x'aktarx kellu *peripteral* Doriku magħmul minn sitt kolonni bi 13-il kolonna, li jmur lura għall-ħabta ta' nofs is-seklu 5 Q.K.

== Tempju ta' Efestu ==
Fuq in-naħa l-oħra tal-Wied tat-Tempji hemm l-aħħar biċċa art olzata tal-għolja, fejn jispikkaw il-fdalijiet tat-Tempju ta' Efestu (imsejjaħ ukoll it-Tempju ta' Vulkan), għalkemm id-divinità eżatt mhijiex magħrufa. It-tempju huwa binja b*'peripteral* bi stil Doriku ta' 43 metru b'20.85 metru, mibni fuq *crepidoma* b'erba' tarġiet u b'sitt kolonni bi 13-il kolonna. It-tempju jmur lura għall-ħabta tal-430 Q.K. Inbena fuq *sacellum* arkajku ta' 13.25-il metru b'6.50 metri. Id-dekorazzjoni tiegħu, li tmur lura għall-ħabta tal-560-550 Q.K., dan l-aħħar ġiet rikostruwita.

== Fdalijiet oħra ==

Fuq in-naħa tal-Punent tal-belt hemm il-fdalijiet tal-bibien jew id-daħliet VI u VII; l-ewwel x'aktarx fit-triq lejn it-Tempju ta' Erakle, filwaqt li t-tieni b'żewġ torrijiet u żewġ bastjuni esterni (wieħed minnhom b'ħitan ħoxnin 15-il metru). Lejn it-Tramuntana hemm il-fdalijiet tal-bibien jew id-daħliet VIII u IX, li attwalment huma mdawrin b'binjiet illegali.

Fit-tarf tal-Punent taż-żona fejn jinsab it-Tempju ta' Concordia, hemm partijiet ta' nekropoli tal-aħħar tal-epoka tal-qedem jew tal-bidu tal-Medju Evu, li nbniet fuq ċisterni eżistenti. Oqbra u katakombi oħra huma viżibbli fl-hekk imsejħa *Grotte Fragapane*, li jmorru lura għas-seklu 4 W.K.

Dawn in-nekropoli tal-aħħar taż-żminijiet tar-Rumani u tal-Biżantini jinsabu f'żona li kienet tintuża għall-oqbra minn żmien il-qedem. Wieħed minnhom, l-hekk imsejjaħ Qabar ta' Terone, huwa sepulkru tat-tip *naiskos* bi pjanta kwadra. Il-bieb jew id-daħla IV tinsab ħdejn il-Qabar ta' Terone; x'aktarx l-iktar importanti fil-belt, peress li jagħti/tagħti għall-baħar.

Fil-Punent tal-*Olympeion* hemm il-fdalijiet ta' żewġ *insulae* (residenzi) wesgħin 38 metru, ikkollegati permezz ta' pjazza kwadra mal-bieb jew daħla V. X'aktarx li nbnew bl-użu mill-ġdid ta' strutturi li kienu parti miż-żona sagra tal-*Olympeion*. Fil-qrib hemm santwarju b'portiku b'għamla ta' L li jmur lura għall-bidu tas-seklu 5 Q.K., li huwa anness mal-bieb jew mad-daħla V. Fiż-żona hemm ukoll żewġ tempji arkajċi (ta' nofs is-seklu 6 Q.K.).

Fuq in-naħa tat-Tramuntana tal-bieb jew tad-daħla V hemm pjazza kbira li tagħti għas-"Santwarju tal-Allat Ktoniċi".

L-hekk imsejjaħ "Oratorju ta' Falaris" huwa fil-fatt tempju Ruman ta' 12.40-il metru bi 8.85 metri.

== Sit ta' Wirt Dinji ==

Il-Wied tat-Tempji ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1997.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' erba' kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-*'kriterju (i)** "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem"; il-**kriterju (ii)** "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-**kriterju (iii)** "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-**kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".

## Referenzi