Papa Ġwanni XXIII

**Papa San Ġwanni XXIII**, imwieled Angelo Roncalli (Sotto il Monte Giovanni XXIII, Bergamo, Italja, 25 ta' Novembru 1881 – Belt tal-Vatikan, 3 ta' Ġunju 1963), kien il-261 Papa tal-Knisja Kattolika. Kien elett Papa fit-28 ta' Ottobru 1958 u f'inqas minn ħames snin ta bidu għat-tiġdid fil-Knisja Kattolika bil-Konċilju Vatikan II. Magħruf bħala l-"*Papa buono*" jew il-"Papa twajjeb". Kien ibbeatifikat mill-Papa Ġwanni Pawlu II fit-3 ta' Settembru 2000. Fis-27 ta’ April 2014 kien iddikjarat qaddis fi Pjazza San Pietru minn Papa Franġisku.

## Tfulija
Bin Giovanni Battista u Marianna mwielda Mazzola, Angelo Roncalli twieled fl-1881 f’familja kbira ta’ bdiewa foqra f’Sotto il Monte (illum Sotto il Monte Giovanni XXIII) qrib Bergamo, fl-Italja ta’ fuq. Kien ir-raba' wild minn tlettax -il aħwa. Għammduh dakinhar stess li twieled fil-Knisja ta' Santa Maria. Il-familja tiegħu kienet reliġjuża ħafna u kienu jitolbu flimkien kuljum. Bħal ħafna tfal żgħar oħra l-gost tiegħu kien li joqgħod fit-tieqa jara n-nies għaddejjin. Għalih bniedem wieħed biss kien differenti min-nies kollha li kienu jgħaddu minn hemm: il-kappillan bil-libsa s-sewda. Ta' 8 snin għamel l-Ewwel Tqarbina u l-Griżma. 

B'differenza minn ħutu Angelino kien iktar iħobb il-kotba mill-imgħażqa. Bagħtuh l-ewwel għand il-kappillan ta' Cavico li kien jgħallmu d-dar tiegħu, u mbagħad kien student estern tal-Kulleġġ ta' Celana. Meta Angelino wera x-xewqa li jsir qassis, iz-ziju ta' missieru (ħu nannuh) Zaverio, li kien parrinuh fil-magħmudija, offra li jħallaslu biex jistudja s-Seminarju Minuri ta' Bergamo, fejn daħal meta kellu 12-il sena. Angelino lesta l-istudji tiegħu f'qasir żmien, tant li fis-seminarju kien l-iżgħar wieħed tal-klassi. Ta' 19 -il sena kien lesta mill-korsijiet, imma skond il-liġijiet ekkleżjastiċi ma setax ikun ordnat saċerdot qabel jagħlaq 24 sena, u għalhekk intbagħat Ruma biex jiggradwa fit-Teoloġija fis-Seminario dell'Apollinare ta' Roma, illum il-Pontificio Seminario Romano Maggiore. 

## Saċerdot
Nhar l-10 t'Awissu 1904, huwa kien ordnat qassis fil-Knisja ta' Santa Maria in Monte Santo, fi Piazza del Popolo f'Ruma (fejn iltaqa' ukoll mal-Papa San Piju X), u l-għada qaddes l-ewwel quddiesa tiegħu fil-Bażilika ta' San Pietru fil-Vatikan.  Nhar il-15 t'Awissu, festa ta' Santa Marija, qaddes l-ewwel darba fl-istess knisja fejn kien tgħammed f'Sotto il Monte. 

L-isqof il-ġdid ta’ Bergamo, Giacomo Radini-Tedeschi mill-ewwel għażlu bħala s-Segretarju tiegħu. F'din il-kariga Roncalli wera dedikazzjoni, diskrezjoni u effiċjenza. Min-naħa tiegħu Radini-Tedeschi baqa' dejjem mudell għal Angelo Roncalli. Minkejja Radini-Tedeschi kien ġej minn familja nobbli u ta' karattru riservat u ta' ftit kliem, kien dejjem Isqof sensittiv u ġeneruż. Kien impenjat fil-problemi soċjali ta' żmienu. Fil-ħarifa tal-1909, huwa appoġġja strajk f'Ranica, fejn il-ħaddiema ta' fabbrika li kienu f'union Kattolika kienu qed jitolbu għal tnaqqis fis-sigħat ta' xogħol, li kienu 11-il siegħa xogħol għal sitt ijiem fil-ġimgħa. Tant daħal fiha li xi wħud fil-Knisja bdew jakkużawh b'moderniżmu u progressiżmu, it-tnejn ikkundannati mill-Knisja. Roncalli baqa' jassisti lil Radini-Tedeschi sakemm dan miet b'kanċer nhar it-22 t'Awissu 1914 fl-età ta' 57 sena. Fl-istess żmien Roncalli kien jgħallem ukoll l-Istorja tal-Knisja u l-Patroloġija fis-Seminarju.

Waqt l-I Gwerra Dinjija bagħtuh fl-isptar ta’ Bergamo bħala surġent. Ftit wara sar kappillan militari fejn ra l-knejjes jinbidlu fi sptarijiet mimlijin feruti. Wara l-gwerra, fl-1921, il-Papa Benedittu XV għamlu responsabbli mill-ġbir tal-fondi għall-għajnuna lit-Taljani.
 
## 1925-35: Viżitatur Appostoliku fil-Bulgarija

Fl-1925, il-Papa Piju XI ħatru isqof u bagħtu bħala Viżitatur Appostoliku fil-Bulgarija. Roncalli, li kellu jivjaġġa ħafna f'postijiet diffiċli biex jaqdi lill-Papa, għażel bħala motto episkopali *Oboedientia et pax* ("Ubbidjenza u Paċi", bil-Latin). L-ordinazzjoni tiegħu saret fid-19 Marzu 1925 f'Ruma fil-Knisja ta' San Carlo al Corso. Fil-Bulgarja ried jaffronta l-kwistjoni taħraq tar-rapporti bejn il-Kattoliċi ta' rit Latin u dawk tar-rit Orjentali u wkoll jieħu ħsieb ir-relazzjoni mal-maġġoranza Ortodossa fil-pajjiż.

Disat ijiem qabel ma Roncalli wasal il-Bulgarija, terroristi ppruvaw joqtlu lir-Re Boris III billi qiegħdu bomba fil-koppla tal-Katidral ewlieni Ortodoss ta' Sofia. L-isplużjoni waqqgħet il-koppla fuq il-fidili Ortodossi u qatlet 150 minnhom u feriet 300. Roncalli żar lill-feruti fi sptar Kattoliku li kien qed joffri kura b'xejn lil kulħadd. Boris tant impressjona ruħu li xi jiem wara laqa' għandu lil Roncalli – ġest sinjifikattiv għax Roncalli ma kellu l-ebda titlu diplomatiku imma biss viżitatur. 

Roncalli żar belt fil-Bulgarija fejn is-sentiment anti-Kattoliku infexx fi vjolenza. Lawrence Elliott fil-bijografija, *I Will Be Called John*, jikteb "għall-ħars bl-ikrah li kien jirċievi kien jagħti tbissima. Imbagħad għamel omelija b'tant imħabba, ħbiberija, u rieda tajba, li l-Viċiprefett Ortodoss, anti-Kattoliku feroċi, mar isellimlu." Fl-1928, sensiela ta' terremoti għeżżu lill-Bulgarija ċentrali. Roncalli mexxa personalment it-tqassim tal-ikel u tal-kutri fiż-żoni milquta u anke raqad fit-tined ta' emerġenza qabel dawk li spiċċaw bla dar. Meta ma kienx ikollu iktar x'itihom kien ifarraġhom bil-preżenza tiegħu. Roncalli talab fondi papali għal kċina li temgħethom għal xahrejn.

## 1935-44: Fit-Turkija u l-Greċja isalva ħafna Lhud

Fl-1935, Roncalli nħatar Delegat Appostoliku fit-Turkija u l-Greċja. Għalkemm ma kellu l-ebda awtorità diplomatika mal-gvern sekulari Tork, Roncalli, bħala l-uniku rappreżentant tal-Vatikan fil-pajjiż, beda relazzjonijiet kordjali mal-uffiċjali tal-pajjiż. Dawn il-kuntatti swew ħafna meta bdiet it-Tieni Gwerra Dinjija u l Istanbul li baqgħet newtrali saret il-bejta ta' intrigi diplomatiċi u spjunaġġi. 

L-ewwel ma Roncalli sema' b'dak li kienu għaddejjin minnu l-Lhud fl-Ewropa maħkuma min-Nażisti, kien meta ltaqa' ma' refuġjati Lhud li kienu qegħdin jaħarbu mil-Polonja f'Settembru 1940, u hu kien strumentali biex dan il-vapur mimli Lhud li kienu waslu t-Turkija, jirnexxielu jibgħathom lejn port ħieles, u fil-fatt dawn waslu fil-Palestina, dak iż-żmien kolonja Ingliża. Roncalli kiteb hekk fuq l-Olokawst:

Roncalli wassal ukoll ir-rabja tiegħu lill-Ġermaniżi. Huwa ċanfar lill-ambaxxatur Ġermaniż Franz von Papen, Kattoliku devot li ried li l-Papa Piju XII jappoġġja pubblikament l-invażjoni Ġermaniża tal-Unjoni Sovjetika. Lil von Papen, wieġbu:

Iżda fi tmiem il-gwerra Roncalli kiteb lit-Tribunal ta' Nuremberg li von Papen –

Bl-għajnuna tar-Re Boris tal-Bulgarija Roncalli uża r-Red Cross biex isalva ta' Lhud Slovakki li kienu ġew deportati l-Bulgarija biex jinqatlu.

Fi Frar 1944, Roncalli iltaqa' darbtejn ma' Rabbi Isaac Herzog, ir-rabbi ewlieni ta' Ġerusalemm. Herzog talbu jinterċedi għal 55,000 Lhudi li kienu se jinqatlu fir-Rumanija. Iżda billi l-ħruxija Nażista eskalat fl-aħħar sena tal-Gwerra, din id-darba rnexxielu jsalva biss 750 Lhudi – 250 minnhom tfal orfni – meta vapur bihom wasal Ġerusalemm.

Fis-sajf tal-1944, Roncalli ltaqa' ma' Ira Hirschmann, mibgħuta speċjali tal-American War Refugee Board u immigranta Ungeriża. F'Marzu, il-Ġermanja kienet invadiet l-Ungerija, u Hirschman ġabet magħha dokumentazzjoni tal-persekuzzjoni anti-Semitika f'pajjiżha. Roncalli semagħha b'attenzjoni u ddeċieda li jkompli u jwessa' dak li kienu qegħdin jagħmlu xi sorijiet Ungeriżi, jiġifieri li joħorġu ċertifikati tal-magħmudija lil-Lhud u dawn kienu qed jitħallew joħorġu mill-Ungerija bla ma jiġrilhom xejn min-Nażi. Roncalli għamel minn kollox biex joħroġ ċertifikati tal-magħmudija, ċertifikati tal-immigrazzjoni, u visas – ħafna minnhom foloz – lil-Lhud Ungeriżi, f'intervent imsejjaħ "Operation Baptism" (Operazzjoni Magħmudija). Din l-operazzjoni tant kienet suċċess li meta s-Sovjetiċi ħadu Budapest fi Frar 1945, madwar 100,000 Lhudi kienu ġew salvati.

## 1944-53: Nunzju fi Franza

Fi tmiem il-gwerra, meta diġà kellu 63 sena, laħaq Nunzju Appostoliku ta’ Pariġi fejn kellu jiddefendi tletin isqof Franċiż li kienu qed jiġu mixlija mill-gvern ta’ De Gaulle li kienu kkollaboraw mal-Ġermaniżi waqt il-gwerra. Il-problema ssolviet wara li tliet isqfjiet irriżenjaw minn jeddhom. F’Pariġi Roncalli sar ħabib ta’ nies importanti mhux Insara iżda li kienu jaraw fih il-bniedem li jġib il-paċi. Kemm dam Franza żar il-kampijiet kollha ta’ konċentrament u għen ħafna lil Dun Francesco Stok biex iwaqqaf seminarju għall-priġunieri Ġermaniżi tal-Gwerra. Fl-1947 ordna ħafna minnhom.

## 1953-58: Patrijarka ta' Venezja

Fl-1953 inħatar Patrijarka (Isqof) ta’ Venezja, fejn wera tjubija u ħniena kbira mal-foqra, morda, iltima, studenti u xjuħ. Fit-12 ta' Jannar ta' dik is-sena kien inħatar kardinal. Fil-ħames snin li għamel hemmhekk wera ukoll kemm kien bniedem miftuħ għal kulħadd, meta fost l-oħrajn bagħat messaġġ lill-Kungress tal-PSI, il-Partit Soċjalista li kien alleat tal-Komunisti ikkundannati mill-Knisja, meta dan iltaqa' f'Venezja fi Frar 1957.

## Papa

Meta l-Papa Piju XII miet, ġie elett Papa bl-isem ta’ Ġwanni XXIII fit-28 ta’ Ottubru 1958, meta kellu 77 sena. Raġel xiħ, qasir u oħxon u bid-daħka fuq fommu. Uħud sejħulu “papa ta’ tranżizzjoni” sakemm isibu lil xi ħadd aħjar minnu. Ħadd ma mmaġina li kellu jkun il-Papa li jpoġġi sfida quddiem il-Knisja biex iġġedded l-identità u l-missjoni tagħha. Tliet xhur wara l-għażla tiegħu, nhar il-25 ta’ Jannar 1959 ħabbar li kien ser isir Konċilju Ekumeniku biex jara x’jista’ jsir biex il-Knisja tiġġedded (aggiornamento) u sseħħ l-għaqda fost l-insara. Il-Konċilju beda fil-11 t’Ottubru 1962 meta 2,500 isqof minn kull rokna tad-dinja nġabru f’Ruma. L-interventi rari tiegħu waqt il-Konċilju (li ma kienx lest qabel mewtu) kienu favur il-moviment għall-bidla kif mixtieq mill-maġġoranza tad-delegati. Jibqa' magħruf id-diskors spontanju li Ġwanni XXIII għamel fil-ftuħ tal-Konċilju filgħaxija mit-tieqa tal-Palazz Appostoliku waqt purċissjoni *aux flambeaux*. Hekk kif ra l-folol fid-dawl tal-qamar, għamel diskors mill-isbaħ li baqa’ jissejjaħ bħala d-diskors tal-qamar:

 

Kiteb seba’ enċikliċi, fosthom *Mater et Magistra* (1961), li tisħaq fuq id-dinjità individwali bħala l-bażi tal-istituzzjonijiet soċjali, u *Pacem in Terris* (1963), li tħeġġeġ għal koperazzjoni internazzjonali għall-paċi u l-ġustizzja u tikkommetti lill-knisja f’interess għall-problemi kollha tal-bniedem.

Papa Ġwanni kien miftuħ ħafna lejn ir-reliġjonijiet l-oħra u fl-1960 waqqaf is-segretarjat għall-għaqda Nisranija, kellu kuntatti mal-knisja Ortodossa u l-mexxejja Protestanti u mal-*World Council of Churches*, u ħadem bis-sħiħ għad-djalogu bejn l-Insara u l-Lhud. Id-diplomazija teigħu flimkien mal-popolarità li kellu għamluh figura influenti fix-xena internazzjonali. Iltaqa’ ma’ numru ta’ mexxejja dinjija, fosthom il-Presidenti tal-Istati Uniti Dwight D. Eisenhower u John F. Kennedy.

Ġwanni XXIII kien jiftaħar bl-oriġini tiegħu ta’ bidwi għalkemm kien bniedem ta’ kultura kbira; fost ix-xogħlijiet tiegħu nsibu studji f’ħames volumi dwar San Karlu Borromeo. Id-djarji tiegħu, ippubblikati fl-1965 bħala *Il Giornale dell’Anima* (Il-Ġurnal tar-Ruħ) u *Ittri lill-Familja Tiegħu* (1969), juru s-sempliċità profonda u l-umiltà tal-ħajja spiritwali tiegħu. It-tolleranza, l-ottimiżmu u l-personalità ġenjali tiegħu għamluh maħbub ma’ miljuni ġewwa u barra l-Knisja, u sakemm miet - nhar it-30 ta’ Ġunju 1963 - kien laħaq sar l-aktar Papa maħbub fi żminijiet moderni.

## Aneddoti Popolari tal-Papa Ġwanni XXIII

* Darba meta kien għadu ma laħaqx Papa, Mons. Angelo Roncalli kien qed jagħmel żjara fi sptar. Resaq lejn tifel marid u staqsieh x’jismu. It-tifel wieġbu: “Arcangelo”. “Arkanġlu?” qallu l-Papa, “mela int aħjar minni għax jien sa anġlu biss wasalt!”

* Meta l-Arċisqof Roncalli kien Nunzju għal Franza, stieden xi ħbieb għall-ikel. Id-Deputat Priministru Franċiż kien l-ewwel wieħed li wasal. Malli rah Roncalli ftakar fl-ikla u qallu: “Kont insejt!” Bla telf ta’ żmien mar ġab il-borom u hu u d-Deputat Priministru qagħdu jippreparaw l-ikla.

* Hu u sejjer lejn Ruma, il-Kardinal Pollakk Wyzynski waqaf Venezja għax il-ferrovija kien tieqaf hemm għal xi siegħa. Roncalli, li kien il-Patrijarka ta’ Venezja stiednu għal dawra bid-dgħajsa fil-Canal Grande. Il-Kardinal Pollakk ħa pjaċir ħafna bid-dawra iżda nħasad malli ħares lejn l-arloġġ u ra li tilef il-ferrovija. Roncalli hemżu waħda u qallu: “Tħabbel rasek xejn, Eminenza. Dak ir-raġel li hemm fid-dgħajsa huwa responsabbli mill-istazzjon. Għedtilhom biex bis-sewwa jew bid-dnewwa ma jħalluhx jitlaq. Il-ferrovija mhix ħa tiċċaqlaq pulzier mingħajru.”

* Darba l-Kardinal Roncalli ltaqa’ mal-kittieb famuż Fr Daniel Rops, li bil-maqlub tiegħu kien irqiq ħafna. Malli rah Roncalli qallu: “Father, irridu nitolbu flimkien lil Mulej biex ineħħi nofs ix-xaħam żejjed li għandi jien u jagħtih lilek!”

* Waqt li kien dieħel għall-Konklavi biex jintgħażel Papa ġdid, il-Kardinal Roncalli sema’ waħda mara tgħid għalih: “Dan żgur ma jilħaqx Papa, daqs kemm hu oħxon.” U hu pront pront weġibha: “Mela hawn ġew sejrin għal xi titlu ta’ Miss Universe jew?”

* Kien propju f’jum l-għażla tiegħu bħala Papa li wera kemm kien ċajtier. Iċ-ċerimonjier ħassu mifxul għall-aħħar meta ntebah li ma kellux libsa ta’ Papa tiġih. Il-ħajjat kien ħejja tliet ilbiesi iżda l-kbira kienet twila wisq u ż-żgħira dejqa ħafna. Biex ikisser it-tensjoni ta’ dak il-mument il-Papa, daħkan, qal: “Kulħadd riedni Papa barra l-ħajjat.”   Iktar tard meta staqsewh kif ħassu meta sar Papa, wieġeb bla mistenni: “Kont qisni tarbija… mfisqija f’libsa bajda dejqa wisq għalija.”

* Meta laħaq Papa ried imur fejn il-ħabsin għax “dawk ma jistgħux jiġu jarawni… allura mmur jien.” Mar ikellimhom, sejħilhom ħutu u wriehom li l-ħniena ta’ Alla hija bla tarf u hu dejjem jinsav lest li jaħfrina. Wieħed mill-ħabsin mimli fiduċja għall-kliem tal-Papa, resaq lejh u minn taħt l-ilsien staqsieh: “Taħseb li għalija wkoll hemm tama?” Il-Papa flok wieġbu ħaddnu miegħu u b’hekk urieh li l-ħniena t’Alla hi għalih ukoll jekk jitlob maħfra.

* Matul waħda miż-żjarat tiegħu fil-ħabs, ħabsi li kien pinġa pittura tal-Papa xtaq jippreżentahielu. Waqt li l-Papa kien għaddej minn quddiem iċ-ċella tiegħu pprova jurih li xtaq itih xi ħaġa iżda l-Papa ma ndunax. L-għada xi ġurnali irrapurtaw dan il-fatt u d-diżappunt tal-ħabsi. Il-Papa qara l-ġurnal u kien iddispjàut għall-aħħar. Mill-ewwel bagħat qassis biex f’ismu jitlob apoloġija lill-ħabsi u jgħidlu li jiddispjàieh li ddiżapuntah.

* Il-mara ta’ wieħed mir-*reporters* tal-ġurnal tal-Vatikan kienet ilha tmien snin marida gravi. Kif kienet fis-sodda bla ħsieb ta’ xejn, ħabta u sabta, sabet f’darha ‘l Papa Ġwanni. X’kien ġara? Waqt li l-Papa kien sejjer lura lejn il-Palazz tal-Vatikan, xi ħadd talbu jibgħat il-barka tiegħu lil mart ir-reporter. “Għax nibagħtuhielha?” staqsa l-Papa. “Immur u nwassalhielha jien stess!” U bla telf ta’ żmien qabad triqtu lejn dar il-marida, li daqskemm tħawdet x’ħin rat Papa ma’ wiċċha, ma felħitx tgħidllu ħlief: Grazzi!

* Xi ħadd darba staqsa lil Papa Ġwanni: “Kemm għandek nies jaħdmu fil-Vatikan” U hu bi tbissima weġibhom: “Mhux iktar minn nofshom!”

* Fl-I Gwerra Dinjija Roncalli kien surġent fi sptar u kappillan militari. F’udjenza li kellu wara li laħaq Papa mal-isqfijiet Taljani lemaħ lill-Isqof Pintonello, il-kappillan tal-armata, li kien liebes uniformi ta’ ġeneral. Malli Pintonello kien se jitbaxxa biex ibus iċ-ċurkett tal-Papa, il-Papa mexa ‘l quddiem jitbissem, tah is-salut u qallu: “Sergente Roncalli, al suo commando.”

* Ftit minuti qabel ma laqa’ għandu lil Jacqueline Kennedy, mart il-President Amerikan, il-Papa staqsa lil kardinal kif kellu jindirizzaha. Dan il-kardinal wieġbu: “Santo Padre, tista’ tindirizzaha bħala ‘Madam’ jew ‘Mrs President’.” Iżda malli Mrs Kennedy daħlet għandu, il-Papa mar fuqha b’idejh miftuħin u qalilha “Hello, Jacqueline!”

## Papa Ġwanni XXIII u Malta

Nhar l-24 ta' Lulju 1960, fl-Għeluq tal-Festi Ċentinarji ta' San Pawl fuq il-Fosos tal-Furjana, kien instema' l-messaġġ tal-Papa Ġwanni XXIII lill-Poplu Malti li ta l-barka bil-Malti fost iċ-ċapċip u l-ewforija ta' dawk preżenti:

Fl-1971, Patri Dijonisju Mintoff, kien fetaħ il-Laboratorju tal-Paċi Papa Ġwanni XXIII f'Ħal-Far. Beda jagħti wkoll premju ta' kull sena bl-isem Premju għat-Tjubija Papa Ġwanni XXIII, li jingħata mill-President ta' Malta.

Fl-1988, Patri Pawl Cremona, li iktar tard sar arċisqof, ippubblika t-teżi tiegħu *The Concept of Peace in Pope John XXIII*, li biha kien kiseb id-Dottorat fit-Teoloġija fl-1973. F'din it-teżi, il-ħsieb tal-Papa Ġwanni XXIII dwar il-paċi jiġi żviluppat minn Cremona b’mod profond li ﬁh huwa jieħu l-valur tal-Paċi ﬁd-dawl tal-Verità, il-Ġustizzja, il-Libertà u l-Karità. Il-ħsieb tal-Paċi ta’ Ġwanni XXIII jiġi attwalizzat minn Cremona fejn juri li r-reliġjon hi essenzjali għall-kultura tal-paċi.

Fl-Ordinazzjoni tiegħu bħala Isqof, nhar is-26 ta' Jannar 2007, Mons. Pawl Cremona libes l-alba ta' Papa Ġwanni XXIII li tahielu s-Segretarju tal-Papa, Loris Capovilla. Fl-omelija tiegħu, Cremona qal hekk:

Nhar is-26 ta’ Diċembru 2008, l-Isqof Cremona iċċelebra Quddiesa fil-Kappella tal-Ħabs, jew il-Faċilita Korrettiva ta’ Kordin. Fl-omelija tiegħu, Mons. Arċisqof qal: