open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Oscar Wilde

**Oscar Fingal O'Flahertie Wills Wilde** (twieled f'Dublin fis-16 ta' Ottubru 1854 – miet f'Pariġi fit-30 ta' Novembru 1900) kien drammaturgu bisesswali Irlandiż. Huwa magħruf għal xogħlijiet kbar fosthom *[[Salomé]]*, *[[L-Importanza li tkun Serju]]* (*The Importance of Being Earnest*), *[[Żewġ Ideali]]* (*An Ideal Husband*), u *[[Ir-Ritratt ta' Dorian Grey]]* (*The Portrait of Dorian Grey*). 

Wilde kien kittieb tal-era Vittorjana. Kien ġie arrestat u kkundannat għal sentejn xogħol iebes minħabba relazzjoni sesswali li kellu ma' ġuvni iżgħar minnu. Dan il-fatt huwa maħsub illi kkontribwixxa għall-mewt tiegħu fl-età ta' 46 sena.

## Ħoloq esterni
* Oscar Wilde
Buddiżmu

Il-**Buddiżmu** hu bbażat fuq it-tagħlim ta' Siddhārtha Gautama li għex fl-Indja bejn il-563 u l-483 Q.K. Skont dan it-twemmin, il-ħajja ma tintemx mal-mewt iżda terga' tiġġedded fi twelid mill-ġdid. L-iskop tal-Buddiżmu hu li l-bniedem joħroġ miċ-ċiklu tedjanti tat-twelid, ix-xjuħija u l-mewt billi jilħaq l-istat tan-Nirvana, stat mhux maħkum mil-liġi tal-bidla kontinwa u t-tbatija.Fiċ-ċentru tat-tagħlim Buddist, wieħed isib l-erba' Veritajiet Nobbli: 
# Fil-ħajja hemm it-tbatija u l-ħajja hi kkaratterizzata minn nuqqas ta' sodisfazzjon.
# L-oriġini tat-tbatija hi l-ġibda għamja lejn is-senswalità.
# Wieħed jista' joħroġ mit-tbatija.
# Il-mod kif wieħed joħrog mit-tbatija huwa li jimxi skont il-gwida maqsuma fi tmien partijiet:
## Fehma korretta
## Intenzjoni tajba
## Użu tajjeb tad-diskors
## Imġiba u azzjoni tajba
## Stil ta' għajxien korrett
## Sforz ġust
## Kontroll u perfezzjoni tal-fakultajiet konxji
## Konċentrazzjoni ġusta

Il-meditazzjoni tagħmel parti essenzjali fil-ħajja ta' Buddist. Permezz tal-kwiet tal-meditazzjoni, wieħed isib is-serħan il-moħħ li jgħin lill-individwu fid-deċiżjonijiet tal-ħajja ta' kuljum. Barra min hekk, wieħed jagħmel ħbieb miegħu nnifsu sabiex ikun jista' jħobb ukoll lill-oħrajn.

Hemm diversi għamliet ta' Buddiżmu iżda dawn nistgħu naqsmuhom kollha taħt żewg skejjel. Dik tat-"Theravada" li hi l-eqdem skola u dik tal-"Mahayana". Madankollu nsibu wkoll iż-Żen li xi nies iqisuh bħala dixxendent tal-Mahayana u oħrajn iqisuh bħala skola separata. 

Hemm differenzi sostanzjali bejn it-tliet skejjel iżda fil-fond tagħhom wieħed isib l-istess sustanza.
H. G. Wells

**Herbert George Wells** (21 ta' Settembru, 1866 – 13 ta' Awissu, 1946) kien l-awtur ta' ħafna kotba lejn l-aħħar tas- Snin 1800. Huwa kiteb kotba bħal , " Il-Magna tal-Ħin" (1895) ("The Time Machine") Il-Gżira tat-Tabib Moreau" (1896) ("The Island of Doctor Moreau") *Ir-Raġel Inviżibbli* (1897) (*The Invisible Man*), ' u *Il-Gwerra bejn id-Dinjiet* (1898) (*The War of the Worlds*). Huwa spjega wkoll, kif dawn l-affarjiet li kiteb setgħu jsiru realtà.
Karl Marx

**Karl Marx** (5 ta' Mejju, 1818 Trier, Ġermanja – 14 ta' Marzu, 1883 Londra) kien filosfu Ġermaniż influwenti ħafna, ekonomista politiku, u organizzatur rivoluzzjonarju tal-Assoċjazzjoni Internazzjonali tal-Ħaddiema. Filwaqt li Marx indirizza numru vast ta' punti u suġġetti, huwa jibqa' miftakar l-aktar għall-analiżi tal-istorja f'termini tal-ġlieda bejn il-klassijiet, miġbura fis-sentenza introduttorja tal-Manifest Komunista*: "*L-istorja tas-soċjetà eżistenti sal-lum, hija l-istorja tal-ġlieda bejn il-klassijiet."''
Filosofija tas-Seklu XIX

## Lista ta' filosfi
*Immanuel Kant, 1724 - 1804
*Gotthold Ephraim Lessing, 1729 - 1781
*Moses Mendelssohn, 1729 - 1786
*Georg Johann Hamann, 1730 - 1788
*Thomas Jefferson, 1743 - 1826
*Johann Gottfried von Herder, 1744 - 1803
*Jeremy Bentham, 1748 - 1832
*Solomon Maimon, 1754 - 1800
*Friedrich Schiller, 1759 - 1805
*Mary Wollstonecraft, 1759 - 1797
*Johann Gottlieb Fichte, 1762 - 1814
*Anne Louise Germaine Necker, Baronne de Staël-Holstein, 1766 - 1817
*Wilhelm von Humboldt, 1767 - 1835
*Friedrich Ernst Daniel Schleiermacher, 1768 - 1834
*Georg Wilhelm Friedrich Hegel, 1770 - 1831
*Friedrich Wilhelm Joseph von Schelling, 1775 - 1854
*Johann Friedrich Herbart, 1776 - 1841
*Bernard Bolzano, 1781 - 1848
*Karl C.F. Krause, 1781 - 1832
*Arthur Schopenhauer, 1788 - 1860
*Auguste Comte, 1798 - 1857
*Ludwig Andreas Feuerbach, 1804 - 1872
*John Stuart Mill, 1806 - 1873
*Charles Darwin, 1809 - 1882
*Søren Aabye Kierkegaard, 1813 - 1855
*Mikhail Bakunin, 1814 - 1876
*Karl Marx, 1818 - 1883
*Frederick Engels, 1820 - 1895
*Herbert Spencer, 1820 - 1903
*Fyodor Dostoevsky, 1821 - 1881
*Wilhelm Dilthey, 1833 - 1911
*Thomas Hill Green, 1836 - 1882
*Franz Brentano, 1838 - 1907
*Ernst Mach, 1838 - 1916
*Charles Sanders Peirce, 1839 - 1914
*William James, 1842 - 1910
*Peter Kropotkin, 1842 - 1921
*Friedrich Nietzsche, 1844 - 1900
*Georg F.L.P. Cantor, 1845 - 1918
*Francis Herbert Bradley, 1846 - 1924
*Bernard Bosanquet, 1848 - 1923
*Hans Vaihinger, 1852 - 1933
*Josiah Royce, 1855 - 1916
*Sigmund Freud, 1856 - 1939
*Henri Bergson, 1859 - 1941
*John Dewey, 1859 - 1952
*Edmund Husserl, 1859 - 1938
*Charlotte Perkins Gilman, 1860 - 1936
*Lou Andreas Salomé, 1861 - 1937
*Alfred North Whitehead, 1861 - 1947
*George Santayana, 1863 - 1952
*John Ellis McTaggart, 1866 - 1925

## Ara wkoll
Filosofija f'Malta
Ġużè Stagno

**Ġużè Stagno** huwa rumanzier li twieled f'Marsaxlokk fil-21 ta' Settembru, 1976. Huwa meqjus bħala l-*enfant terrible* tal-letteratura kontemporanja Maltija.

L-ewwel ktieb tiegħu *[[Nbid ta' Kuljum]]* ġie ppubblikat fl-2001 u bih irnexxielu jirbaħ l-premju MAPA, kif ukoll spiċċa fit-tieni post fil-Premju Letterarju għall-istess ktieb. Fl-2003, Stagno ppubblika t-tieni ktieb tiegħu *[[Xemx Wisq Sabiħa]]* li ntlaqa' tajjeb ħafna mill-pubbliku kif ukoll mill-kritiċi u spiċċa wkoll fit-tieni post fil-Premju Letterarju ta' l-2003.

Attwalment, Stagno qed jaħdem fuq numru ta' proġetti fosthom rumanz storiku u skript għat-televiżjoni.
Friedrich Nietzsche

**Friedrich Wilhelm Nietzsche** (twieled f'Röcken, viċin Lützen, fil-15 ta' Ottubru 1844 - miet f'Weimar, fil-25 ta' Awwissu 1900) kien wieħed mill-iktar filosfi importanti tas-seklu 19 u kellu influwenza imponenti, artikulata u kontroversjali fuq il-ħsieb filosofiku tas-seklu 20.
Maria Grech Ganado

**Maria Grech Ganado**  (twieldet fl-1943) hija poetessa bilingwi Maltija.

Hija bint Dr Walter Ganado u għalhekk neputija ta' Dr Herbert Ganado, l-awtur ta' *Rajt Malta Tinbidel*. Biex titħabbar it-twelid ta' Maria lil Dr Herbert Ganado li kien internat inġustament fl-Uganda, peress li ma setgħux jibagħtulu telegrammi, minflok bagħtulu lira f'isem Maria u fehem li kienet twieldet l-ewwel neputija tiegħu. 

Studjat fl-universitajiet ta' Malta, Cambridge u Heidelberg. Kienet l-ewwel mara Maltija li nħatret full-time lecturer fl-Università ta' Malta fl-1971. Iżżewġet fl-1972 lil Louis Grech u għandha tlett itfal, fosthom Xandru Grech. Fl-1995, wara waqfa ta' iżjed minn 20 sena, reġgħet bdiet tgħallem sakemm irtirat fi Frar tal-2003. 

Maria hija poetessa bilingwi; tikteb kemm bl-Ingliż u bil-Malti. Il-poeżiji Ingliżi tagħha ġew ippubblikati f'rivisti prestiġjużi fl-Ingilterra u l-Awstralja. Ħarġet erbgħa ġabriet ta' poeżiji bil-Malti, *[[Iżda Mhux Biss]]* (1999), li rebaħ il-Premju Letterarju fis-sena 2000, *[[Skond Eva]]* (2001) u *[[Fil-Ħofra Bejn Spallejha]]* (2005) u *Taħt il-Kpiepel t'Għajnejja* (2014). Uħud mill-poeżiji tagħha jidhru wkoll f'antoloġiji Maltin kif ukoll Taljani, Franċiżi, Spanjoli, Litwani, Ceki u oħrajn . Fis-sena 2000 ingħatat il-Midalja għall-Qadi tar-Repubblika. Grech Ganado kitbet ukoll poeżija ferm populari li jisimha ''Jum San Valenti''n. Din il-poeżija hija ddedikata lill-maħbub tagħha li ttradiha u hi kellha ssofri ċerti konsegwenzi minħabba dan it-tradiment. Jum San Valentin hija poeżija li bħalissa hawn ħafna studenti li qegħdin jitgħallmuha fl-iskejjel sekondarji. Monografija tal-poeżiji tagħha hi studjata wkoll għal-Livell Avvanzat tal-Matsec.

## Biblijografija
* *[[Iżda Mhux Biss]]*, 1999
* *[[Skond Eva]]*, 2001
* *[[Ribcage]]*, 2001
* *[[Fil-Ħofra Bejn Spallejha]]*, 2005
* *[[Cracked Canvas]]*, 2005 
* *[[Memory Rap]]*, 2005 
* *Taħt il-Kpiepel t'Għajnejja*, 2014
* *Framed*, 2018

## Referenzi
Simone Inguanez

**Simone  Inguanez** (Bormla, 3 ta' Diċembru 1971) hija kittieba u poetessa Maltija. L-ikbar minn tliet aħwa, wara li qattgħet l-ewwel snin ta' ħajjitha tgħix Bormla, aktar tard marret tgħix flimkien ma' familtha f'Santa Luċija. Illum Simone tgħix il-Kalkara.
 
Iggradwat mill-Università ta' Malta fil-liġi, forensika u psikoloġija.

Fl-2005 ippubblikat il-ktieb tagħha, *[[Ftit Mara, Ftit Tifla]]*. Simone tifforma parti minn għadd ta' gruppi u għaqdiet letterarji u hija isem magħruf sew fil-qasam letterarju.

## Xogħlijiet
* *[[Water, Earth, Fire and I]]*, 2005
* *[[Ftit Mara, Ftit Tifla]]*, 2005
Clare Azzopardi

**Clare Azzopardi** (5 ta' Lulju, 1977) hija awtriċi Maltija.

## Ħajja
Hija temmet l-istudji tagħha fl-Edukazzjoni fl-Università ta' Malta fl-1999.  Fl-2002 bdiet l-istudji tagħha tal-Masters mal-Università ta' Sheffield, l-Ingilterra. Hija l-Kap tad-Dipartiment tal-Malti fil-Kulleġġ Ġ.F. Abela.

## Xogħlijiet
Il-poeżiji u l-istejjer qosra tagħha dehru f'diversi antoloġiji. Il-kitba tagħha nqalbet għall-Ingliż u dehret f*'In Focus*, *Transcript*, *Words without Borders*, *West 47*, *Lettre International* (Ungerija) and *Kulturas Forms*. Fl-2005, Azzopardi ippubblikat *Others, Across*, żewġ stejjer qosra li nqalbu għall-Ingliż u fl-2006 ippubblikat ġabra ta' novelli*, Il-Linja l-Ħadra* ("The Green Line"). Kitbet ukoll, fost testi oħrajn, *In-Nisa Jafu Kif*, *Pretty Lisa* u *L-Interdett Taħt is-Sodda* li nqaleb għall-Franċiż (Éditions Théatrales) u għall-Għarbi (I-ACT).

Ħadet sehem f'diversi festivals letterarji fosthom il-Jaipur Literature Festival, l-Indja u l-Vrisak Festival ġewwa Rijeka, il-Kroazja. 

## Biblijografija

### Kitba għat-tfal
* Meta l-Milied ma Ġiex
* Ġużeppina
* Hemm dal-post telqulu l-kuluri
* Mingu
* Il-Qtates ta' max-xatt
* Is-Sinjura Klaws
* Senduq Kuluri/Buffuri
* Senduq Riżorsi għall-Għalliema
* Esperimenti tax-xjenza (100 attivita)
* Kalejdoskopju 3-6
* 1.MT, 2.MT, 3.MT, 4.MT
* Terramaxka
* Tikka Malti 1a,1b, 2a, 2b, 3a, 3b, 4a, 4b
* Tikka Qari (series)

### Proża u poeżija għall-adulti
* Others, across
* Il-Linja l-Ħadra
* Din Mhix Tazza
* Klijenti Antipatici u Kapuccini Kesħin
* Għaraq Xort'Oħra
* Kulħadd ħalla isem warajh
* L-Art tal-Kliem
* Castillo

### Traduzzjonijiet mill-Franċiż
* Le Loup Qui Voulait Changer de Couleur
* Le Loup Qui ne Voulait Plus Marcher
* Berlingot est un Superhéros
* Zafo Le Petit Pirate
* Séraphin, Le Prince Des Dauphins
* Rosetta Banana N'est Pas Craca
* Crocky Le Crocodile A Mal Aux Dents
* Camille Veut Une Nouvelle Famille
* Les Bêtises de Manon
* Manon est Malade
* Le Dent de Manon
* L'Anniversaire de Manon
* Manon s'Habille Toute Seule
* La Grande Fabrique Des Mots
* Le Loup qui Avait Peur De Son Ombre
* Le Loup Qui S'amait Beaucoup Trop
* Le Loup Qui Decouvrait Le Pays Des Contes
* Le Loup Qui Encûetait au Musée
* P'tit loup va sur le pot
* P'tit loup n'aime que les pâtes

### Teatru
* L-Esperimenti ta' Fiona
* L-Interdett taħt is-Sodda
* In-Nisa Maltin Jafu Kif
* Pretty Lisa
It-Trumbettier

**It-Trumbettier** huwa ktieb ta' poeżiji bil-Malti u traduzzjonijiet bl-Ingliż ta' Adrian Grima li ħareġ fl-1999.

## Premjijiet
Dal-ktieb rebah it-tieni premju fil-Premio Tivoli Europa Giovani għall-kotba ta' poeżija ppubblikati fl-Ewropa fl-1999.
Bernard Cauchi

**Bernard Cauchi** (Awwissu 1976) huwa storiku, kittieb u għalliem Malti. Ippubblika l-ewwel kitbiet tiegħu fi *[[Frekwenzi ta' Spirti fis-Sakra]]* (1997), ktieb ta' poeżiji bix-xogħlijiet ta' erba' awturi. Minn dak iż-żmien, involva ruħu fil-qasam politiku, ambjentali kif ukoll letterarju fi ħdan il-moviment kulturali *Inizjamed*, u fi gruppi xellugin. Ikollabora wkoll fil-ġabra ta' kitbiet "Knisja tat-Triq" (2006). Hu huwa ghalliem tal-iskola ta' San Albert u jaghlem diversi suggetti bhal History u anke Mediteranean Experience.
Sors - Student ta San Albert.

## Referenzi

## Ħoloq esterni
-onimija

Kliem fil-Malti bis-suffiss **-onimu** (mill-Grieg *onoma* li tfisser "isem") jirreferi għal kliem bi proprjetajiet partikolari. 

## Damma ta' kliem li jispiċċa -onimu
***[[akronimu]]**: sigla komposta mill-ewwel ittri ta' titlu, isem, eċċ.
***[[antroponimu]]**: isem ta' bniedem
***[[antonimu]]**: kelma li turi oppost
Suffiss

Fil-lingwistika **suffiss** hu affiss li jista' jinhemeż ma' morfema. Huwa suffiss dak l-affiss li jinhemeż mal-morfema fuq il-lemin jew fuq wara tagħha.

Eżempju: organizza (verb) + -azzjoni (suffiss) —> organizzazzjoni (nom).

Ara wkoll l-eżempju ta' suffiss użat għall-ismijiet ta' pajjiż li jispiċċaw bi -stan.
Affiss

L-Affiss hu morfema li tinhemeż ma' morfema biex tiġi ffurmata kelma. Hemm affissi derivattivi, bħal dawk tal-Malti *-ità* (veru - ver**ità**) jew *diż-* (onest - **diż**onest), jew inflettivi, bħal dawk tal-plural fil-Malti *-ijiet* (bank - bank**ijiet**) jew tal-ewwel (jew tat-tieni) persuna singular fil-perfett *-t* (kiteb - ktib**t**).
Ideoloġija

Il-kelma ***ideoloġija*** wettqet l-introduzzjoni tagħha fil-lingwa Maltija permezz tal-influss ta' vokabolarju Taljan fl-istess lingwa. Di fatti però l-kelma *ideoloġija* mhix oriġinarjament Taljana iżda ġiet introdotta mill-filosofu Franċiż Antoine Destutt de Tracy (1754-1836) li uża l-kelma *idéologie*, li jerġa' hija komposta minn verżjoni Franċiża tal-Grieg *idea* u s-suffiss Grieg *logia*. B'hekk ikollna l-kelma effettivament Griega *ideologia* li hawnhekk hija miktuba bi skritt Latin.

Ġeneralment *ideoloġija* tirreferi għal sistema konċettwali ta' ideat, suppost internament koerenti, li jispjegaw fost l-oħrajn il-prinċipji u l-pedamenti fil-kuntest ta' ideat u jwasslu għall-miri definiti jekk applikati korrettament. L-*ideoloġija*, in teorija, tispeċifika l-miri u tispira l-mezzi. Tagħti wkoll limiti ta' azzjoni b'mod ġenerali u għal kwistjonijiet partikolari, u bażikament isservi biex tiggwida l-operat ta' min iħaddanha.

Spiss, *ideoloġija* u *ideoloġija politika* huma ikkunsidrati sinonimi, iżda anke jekk bħala drawwa meta ngħidu *ideoloġija* nassoċjawha direttament mal-politika, jista' ikun hemm *ideoloġiji* mhux politiċi u anke *ideoloġiji* li mhux komplessi.

L-ideoloġija hija għodda teoretika utli sabiex wieħed jagħraf jikklassifika ħsieb minn ieħor u speċjalment gruppi ta' ideat assoċjati ma' xulxin f'ideoloġija. Għaldaqstant, l-ideoloġija hija għodda klassifikatorja f'sens passiv iżda kapaċi tkun mezz ta' kif jittrawmu ideat ġodda u ideoloġiji ġodda.

Spiss min jgħid li jħaddan ideoloġija, ma jagħmilx dan b'mod ortodoss u puritan u dan joħloq kunflitti meta mhux biss wieħed iħaddan ideoloġija iżda meta jabbina magħha tikketta li kapaċi ma tapplikax għal ċertu ideat imħaddnin.

Ħafna wkoll iħaddnu ideoloġija u lanqas ikunu jafu biha għax ma jkunux ħasbu b'mod strutturali, xjentifiku u għaldaqstant klassifikatorju fil-konfront tal-ħsieb tagħhom.

L-ideoloġiji huma rifless u anke fonti tal-ħsieb ta' kull wieħed minnha, anke dawk li m'għandhomx jew ma jridux ideoloġija.
Immanuel Kant

**Immanuel Kant** (22 t'April, 1724 - 12 ta' Frar, 1804) kien filosfu Ġermaniż. Huwa twieled u miet fi Königsberg, il-Prussja. Kant studja l-filosofija fl-Università tal-post u iktar 'l quddiem laħaq professur tal-filosofija.

Kant twieled f'familja Luterana u għaldaqstant fi tfulitu attenda skola Luterana. Fl-1740 daħal fl-Università ta' Königsberg u hemmhekk studja dwar il-filosofija ta' Gottfried Leibniz u Christian Wolff. Kant kellu interess partikolari ħafna fit-teoriji ġodda tal-fiżika li ħareġ bihom Isaac Newton.

Kant kien influwenza kbira fuq il-ġenerezzjoni żagħżugħa ta' żmienu, bħal ngħidu aħna, il-ħassieba Ġermaniżi Fichte, Schelling, Hegel u l-kittieba Helder, Schiller, u Goethe.
Il-Ktieb tar-Riħ u l-Fjuri

***Il-Ktieb tar-Riħ u l-Fjuri*** huwa ktieb ta' poeżiji bil-Malti ta' Immanuel Mifsud li ħareġ fl-2001. Dan il-ktieb huwa ġabra ta' sittin poeżija miktuba bejn l-1989 u l-2001. Id-diżillużjoni bl-imħabba titħallat ma' l-imħabba tas-sabiħ, iċċelebrata l-aktar fil-versi erotiċi.

Anki hawn jinstab il-vjaġġ bħala tema ċentrali, bil-kittieb li jsir il-pellegrin fi tfittxija għal xi ħaġa mhijex magħrufa.

Minkejja l-kulur u l-ġmiel, xi poeżiji joħorġu fid-deher aspetti aktar negattivi tal-ħajja tal-kittieb. 

Xi wħud minn dawn il-poeżiji kienu tradotti għall-Ingliż minn Maria Grech Ganado, u nqalbu wkoll għall-Katalan, għas-Slovakk u s-Sloven, fejn inqraw f'festivals tal-poeżiji f'dawn il-pajjiżi.

## Premjijiet
Il-Ktieb tar-Riħ u l-Fjuri ta' Immanuel Mifsud ġie fit-tieni post għall-Premju Letterarju tal-2002. Dakinhar, l-ewwel premju ma ngħatax.
Abjad

L-**Abjad** hu kulur. Minnu nnifsu magħmul mill-kuluri kollha l-oħra. Infatti, jekk tgħaddi faxx ta' dawl abjad minn go priżma, il-faxx jinqasam fil-kuluri kollha.

## [[Idjoma]]
Abjad karti *jew* Abjad silġ - *Dawn iż-[[żewġ]] [[idjoma|idjomi]] jintużaw biex juru li xi [[oġġett]] hu abjad ħafna, bħas-silġ. Jintuża ħafna drabi wkoll meta [[persuna]] tkun ma tiflaħx u l-[[lewn]] tal-[[ġilda]] tagħha jkun bajdani.*
Raġel

**Raġel** hu uman adult tas-sess maskili. Nużaw il-kelma "raġel" (pl. irġiel) f'kuntest ta' sesswalità bijoloġika. Raġel hu l-kontraparti tal-mara; is-sess femminili.
Michel Foucault

**Michel Foucault** (twieled fil-15 ta' Ottubru 1926 – miet fil-25 ta' Ġunju 1984) kien filosfu Franċiż li kien jokkupa siġġu fil-Collège de France, li huwa stess intitola "L-Istorja tas-Sistemi tal-Ħsieb". Il-kitbiet tiegħu kellhom impatt enormi fuq xogħlijiet oħra: l-influwenza ta' Foucault kienet testendi mill-umanitajiet u x-xjenzi soċjali, sa oqsma ta' studju applikat u professjonali.

Foucault huwa magħruf l-aktar għall-kritiċi tiegħu ta' bosta istituzzjonijiet soċjali, l-iktar il-psikjatrija, mediċina, u s-sistema tal-ħabs, kif ukoll għat-teoriji tiegħu dwar l-istorja tas-sesswalità. It-teoriji ġenerali tiegħu li jirrigwardaw il-poter u r-relazzjoni bejn il-poter u l-għerf, kif ukoll l-ideat tieghu riward id-"diskors" b'relazzjoni ma' l-istorja tal-ħsieb tal-Punent, ġew diskussi u applikati estensivament. Foucault kien ukoll kritiku ta' l-identitajiet implikati mis-soċjetà, mill-identità ta' raġel/mara u l-omosesswalità sa dik kriminali u ta' attivisti politiċi. It-teoriji ta' Foucault dwar l-identità huma spjegati bl-osservazjoni tiegħu illi l-identità omosesswali uriet progress matul is-snin minn att implikat sa identità implikata.
Iswed

L-**Iswed** hu l-lewn assoċjat mad-dlam. Fil-verità dal-kulur ifisser in-nuqqas ta' kuluri oħra, l-oppost tal-abjad li hu magħmul mill-kuluri kollha.

## Idjoma
* Iswed faħma - *Din l-idjoma tintuża biex turi li xi oġġett hu iswed ħafna, daqs il-[[faħam]].*
Isfar

L-**Isfar** hu l-lewn assoċjat max-xemx.

## Idjoma
* Isfar lellux - *Il-[[lellux]] huma [[fjura|fjuri]] [[selvaġġ|slavaġ]] sofor u din l-espressjoni tinuża biex turi li xi ħaġa hi safra ħafna.*
Aħmar

L-**Aħmar** hu wieħed mill-kuluri tal-ispettru li hu perċepit mill-għajn uman. Għandu frekwenza minuri u, konsegwentament, għandu tul tal-mewġa ikbar mill-kuluri l-oħra viżibbli (bejn 630 u 760 nanometri).

Hu wieħed mit-tliet kuluri primarji li miegħu jiżdiedu l-kuluri, fejn il-kulur komplementarju hu l-aħdar. Fil-passat kien ikkunsidrat ukoll bħala kulur primarju sottrattiv, waqt li l-kulur użat fl-istampar modern hu l-maġenta.

Fil-psikoloġija tal-kulur umana, l-aħmar hu assoċċjat mas-sħana, l-enerġija u d-demm, u emozzjonijiet li jaġitaw lid-demm, fosthom ir-rabja, il-passjoni, u l-imħabba.

## Użu, simboliżmu u espressjoni verbali

* Bil-bidu tar-Rivoluzzjonijiet ta' l-1848, l-aħmar tas-"soċjalisti" kien użat fl-Ewropa mir-rivoluzzjonarji, ħafna drabi taħt forma ta' bandiera ħamra. Dan il-kulur kien użat ukoll bħala l-kulur tal-flokkijiet ta' l-armata ta' Giuseppe Garibaldi fi żmien ir-Risorgimento. Il-bandiera ħamra u sewda tissimbolizza l-anarkija.
* L-aħmar hu l-kulur li jindika s-sħana, per eżempju fil-mapep meteoroloġiċi.
* L-aħmar jattira l-ettenzjoni, u b'hekk jintuża' fis-sinjali ta' perikulu u biex juri l-emerġenzi
* Dan hu l-kulur tan-nar.
 
## Idjomi Maltin
* **Aħmar nar** – oġġett hu aħmar ħafna, jixbah lin-nar.
* *'Ħammartli wiċċi* - ġegħiltni nistħi.
Aħdar

L-**Aħdar** hu l-lewn assoċjat mal-pjanti u n-natura. L-ikbar parti tal-pjanti huma ħodor minħabba il-klorofilla, kimika li tgħin lill-pjanti jiffurmaw z-zokkor mid-dawl tax-xemx, l-arja u l-ilma.
Gwerra Anglo-Żanżibarjana

Il-**Gwerra Anglo-Żanżibarjana** kienet miġġielda bejn ir-renju Unit u Żanżibar fis-27 t'Awwissu 1896. B'ħin kumplessiv ta' 45 minuta biss, din il-gwerra għandha r-rikordju tal-iqsar gwerra fl-istorja.

Il-gwerra faqqgħet wara li s-Sultan Hamad bin Thuwaini, li bil-qalb kollha kien qiegħed jikkoopera mal-amministrazzjoni kolonjali tal-Brittanja, miet fil-25 t'Awwissu, u n-neptui tiegħu, Khalid bin Bargash, ħataf il-poter b'kolp ta' stat. Il-Britanniċi kienu jappoġġjaw kandidat ieħor, Hamud bin Muhammed, għax kienu jemmnu li setgħu jaħdmu u jmorru tajjeb miegħu, u b'hekk taw ultimatum lil Bargash biex jabdika. Bargash irrifjuta u minflok għaqqad armata ta' madwar 2,800 ruħ flimkien mal-jott armat tas-Sultan, l-H.H.S. ''Glasgow'' li kien ankrat fil-port. Filwaqt li t-truppo ta' Bargash bdew jiffortifikaw il-palazz, il-Marina Rjali ġabret ħames vapuri tal-gwerra fil-port qudddiem il-palazz (tliet krużers moderni, l-Edgar class krużer armat HMS ''St George'', il-Pearl class krużer protett HMS ''Philomel'', l-Archer class cruiser HMS ''Racoon'', u żewġ gunboats HMS ''Thrush''; HMS ''Sparrow''). Il-Britanniċi wkoll kellhom gruppi ta' Marini Rjali biex jagħtu s-support lill-armata regolari "lealista" ta' Żanżibar, li kienet tammonta għal 900 ruħ f' żewġ battaljuni mmexxija mill-Ġeneral Lloyd Mathews, li għamel żmien bħala logutenen tal-Marina Rjali.

Allavolja s-Sultan fl-aħħar, iddeċieda li jinneggoza l-paċi permezz tar-rappreżentant tal-Istati Uniti li kien hemm fuq il-gżira, il-vapuri tal-Marina Rjali fetħu n-nar fuq il-palazz fid-9 ta' filgħodu tas-27 t'Awwissu, hekk kif għalaq l-ultimatum. Il-*Glasgow* ġie mgħarraq fi ftit ħin, u l-palazz waqa'. Kif ra hekk, Bargash irtira malajr lejn il-konsulat Ġermaniż fejn ingħata asylum. Il-bumbardament waqaf wara 45 minuta.

Il-Britanniċi ordnaw lill-Ġemaniżi biex jagħtuhom jeħilsu lis-sultan tagħhom, iżda dan irnexxielu jaħrab bil-baħar fit-2 t'Ottubru. Huwa baqa' jgħix f'eżilju f'Dar es Salaam sakemm inqabad mill-Britanniċi fl-1916. Wara ngħata l-permess biex jgħix f'Mombasa, fejn eventwalment miet fl-1925.

## Ara wkoll
* Il-Gwerra tat-Tliet Mija u Ħamsa u Tletin Sena: probabbilment l-itwal gwerra fl-istorja.

## Ħoloq esterni
* Artiklu tal-Global Frontiers dwar il-gwerra
* L-entrata fil-Guinness Book of Records
Mikhail Gorbachev

**Mikhail Sergeyevich Gorbachev** (bir-Russu: Михаи́л Серге́евич Горбачёв; twieled fit-2 ta' Marzu 1931 – miet fit-30 ta' Awwissu 2022) kien politiku Russu. Hu serva bħala t-tmien u l-aħħar mexxej tal-Unjoni Sovjetika bejn l-1985 u l-1991. It-tentattivi tiegħu għar-riformi wasslu għat-tmiem tal-Gwerra l-Bierda, kif ukoll ikkawżaw tmiem is-supremazija politika tal-Partit Komunista tal-Unjoni Sovjetika (PKUS) u x-xoljiment tal-Unjoni Sovjetika. Fl-1990 ingħata l-Premju Nobel għall-Paċi.

## Gorbachyov u t-tmiem tat-tmexxija Komunista
Mikhail Gorbachyov, li tela' fil-poter f'Marzu ta' l-1985, fl-età ta' 54 sena, kien l-aktar mexxej b'talent u dinamiku li r-Russja kienet rat għall-ħafna snin. Kien determinat li jbiddel u jerġa' jagħti l-ħajja lil pajjiż wara s-snin sterili wara l-waqgħa ta' Krushchev. Hu kellu f'moħħu li jagħmel dan billi jimmodernizza lil Partit Komunista bl-ideat ġodda ta' *[[glasnost]]* (ftuħ) u *[[perestroika]]* (ristrutturar - ekonomiku u soċjali).

Dan il-ħsieb ġdid mal-ewwel ħalla impatt fuq il-politika barranija, b'inizjattivi ġodda għal ''dètente'', relazzjonijiet maċ-Ċina, tluq mill-Afganistan u fl-aħħar it-tmiem tal-Gwerra Bierda lejn l-aħħar ta' l-1990.

Gorbachyov wera biċ-ċar x'kien ħażin fl-Unjoni Sovjetika, f'diskors li għamel waqt Konferenza tal-Partit fl-1988. Hu qal li s-sistema kienet wisq ċentralizzata u għalhekk ma ħallietx spazju għall-inizzjattiva individwali lokali. Kienet ibbażata kompletament fuq kontroll u tmexxija mill-istat u indirizzata wisq lejn id-difiża u industriji kbar u b'hekk kien hemm nuqqas ta' ġid lejn il-konsumatur.

Gorbachyov ma riedx itemm il-Komuniżmu; ried ibiddel is-sistema preżenti, li kienet għada wisq Stalinista, ma waħda soċjalista li kienet umana u demokratika.

## Ħoloq esterni

*  Il-Fondazzjoni Gorbachev
Adrian Grima

**Adrian Grima** twieled fl-1968 u huwa attivist, kittieb, poeta kif ukoll għalliem tal-letteratura Maltija fl-Università ta' Malta. Speċjalizza fil-metafora u l-preżenza tal-Mediterran fil-letteratura Maltija, żewġ suġġetti li jgħallem fil-Fakultà ta' l-Arti. Kiseb id-Dottorat, taħt is-superviżjoni tal-Professur Joseph A. Buttigieg u l-Professur Oliver Friggieri, b'teżi dwar ħames metafori li sawru l-immaġinarju nazzjonali fil-letteratura Maltija.

F'Mejju ta' l-2005, Dr. Grima nħatar Kap tal-Kumitat Tekniku għal-Letteratura mill-Kunsill Nazzjonali ta' l-Ilsien Malti u ħa ħsieb l-organizzazzjoni ta' l-ewwel Festival Internazzjonali tan-Novella li sar f'Diċembru. F'Novembru ta' l-istess sena, mexxa simposju Ewropew dwar il-promozzjoni internazzjonali tal-letteratura li sar f'Malta organizzat minn Inizjamed u Literature Across Frontiers. Adrian Grima huwa l-koordinatur ta' l-inizjattiva kulturali Mediterranja Inizjamed, organizzazzjoni li waqqaf flimkien ma' oħrajn fl-1998.

Fl-1999 ippubblika l-ewwel ktieb tiegħu *[[It-Trumbettier]]*, ġabra ta' poeziji bil-Malti, flimkien mat-traduzzjonijiet tagħhom bl-Ingliż. B'an il-ktieb Grima rnexxielu jasal fit-tieni post fil-Premio Tivoli Europa Giovani għal kotba ta' poeżija ppubblikati fl-Ewropa fl-1999. F'Diċembru ta' l-2005 ippubblika *[[The Tragedy of the Elephant]]*, ġabra ta' poeżiji tradotti għall-Ingliż, fis-sensiela *Contemporary Maltese Literature in Translation*. It-tieni ktieb ta' Dr. Grima ħareġ f'Mejju, 2006 u jismu *[[Rakkmu (Adrian Grima)|Rakkmu]]*, isem imnebbaħ minn poeżija li tinsab fil-kollezzjoni stess. Dan il-ktieb huwa kollezzjoni ta' poeżiji miktuba bejn l-1995 u l-2005.

Uħud mill-poeżiji tiegħu dehru f'pubblikazzjonijiet fl-Italja, Franza, Ċipru, l-Iżrael, l-Olanda, l-Awstrija, il-Ġermanja, u Korsika, u qara x-xogħlijiet tiegħu f'Malta, Belfast, Ċipru, Delfi, Katanja, Ruma u l-Ħag.

Dr. Grima huwa l-editur ta' bosta kotba ta' letteratura kontemporanja bil-Malti. Ipproduċa u ppreżenta wkoll għadd ta' programmi fuq ir-radju.

## Bibljografija
* *[[It-Trumbettier]]*, 1999
* *[[Gżejjer - Letteratra mill-Periferiji]]*, 2001 (editur)
* *Gżejjer ta' Diversità Kulturali/Islands of Culutra Identity* (flimkien ma' Kevin MacNeil), 2001
* *[[Bliet (u Miti)]]*, 2002 (editur)
* *[[F'Kull Belt Hemm Kantuniera]]*, 2003 (editur)
* *"Dgħajjes Qodma u Maħmuġin" - Dun Karm, id-Dielja u l-Barranin*, 2004
* *[[Ktieb għall-Ħruq]]*, 2005 (editur)
* *It-Trankwillità Qarrieqa tat-Test*, 2005 (editur)
* *[[The Tragedy of the Elephant]]*, 2005
* *[[Rakkmu (Adrian Grima)|Rakkmu]]*, 2006

## Ħoloq esterni

* Is-sit uffiċjali tal-kittieb
* Is-sit tal-Kumitat Tekniku tal-Letteratura Maltija
* Is-sit ta' l-għaqda kulturali Inizjamed
* Babelmed: Is-sit dwar il-kultura fil-Mediterran, ta' liema Dr. Grima huwa wkoll il-korrispondent Malti
Mużew

**Mużew** huwa post fejn jinżammu diversi oġġetti relatati u ħafna drabi wieħed ikun jista' jara kif dawn l-affarijiet inbidlu maż-żmenijiet.

F'mużew tal-Istorja pereżempju wieħed isib oġġetti varji u stejjer ta' x'ġara f'artu mill-preistorja sal-lum il-ġurnata.

F'mużew tal-Istorja Naturali mbagħad, wieħed isib annimali u pjanti (ibbalzmati jew foloz) li kienu jgħixu minn żminijiet ilu u li issa jaf anke ġew estinti.
Baħri fuku

It-**tibdila baħrija** jew **baħri fuku** hija uniformi tipika Ġappuniża (セーラー服 *sērā-fuku*) li tintilbes mill-istudenti bniet ta' l-iskejjel medji u superjuri. Din it-tibdila ġiet introdotta bħala uniformi skolastika fl-1921 mis-surmast tal-Fukuoka Jo Gakuin University (福岡女学院), Elizabeth Lee. Din l-uniformi tagħti lemħa lill-uniformijiet milbusa mill-Marina Rjali Ingliża ta' dak iż-żmien, li l-istess Elizabeth Lee skopriet meta kienet qed tistudja fil-Gran Brittanja.
The Beatles

**The Beatles** kienet band popolari tas-sittinijiet. Il-membri tal-band kienu John Lennon, Paul McCartney, George Harrison, u Ringo Starr. L-oriġini tal-band kienu f'Liverpool, l-Ingilterra. 

Il-band eventwalment saret popolari mad-dinja kollha, u jitqiesu bħala waħda mill-iktar bands influwenti fl-istorja tal-mużika. Għall-bidu Alan Williams kien il-maniġer tagħhom, u iktar 'il quddiem postu ħadu Brian Epstein. George Martin kien il-produttur ta' bosta mill-albums tagħhom.

Kellhom 13-il album u numru ta' films. Biegħu il-fuq minn biljun (1,000,000,000) rekord, inklużi albums u singles.

Fl-1970, l-istress u l-fama għamlu tagħhom u The Beatles sfaxxaw u ma baqgħux idoqqu iktar flimkien. L-erbgħa li huma iżda, bdew karrieri ta' solisti. John Lennon ġie assassinat fl-1980, imma t-tliet Beatles l-oħra ingħaqdu fis-snin 1990 u ħarġu żewġ rekords oħra. Dawn kienu "Free As A Bird" u "Real Love". Il-vuċi ta' John intużat f'dawn id-diski, għaliex il-Beatles l-oħra żiedu l-mużika fuq xi wħud mit-tejpijiet antiki tiegħu.

### Diskografija
* *[[Please Please Me]]* (1963)
* *[[With the Beatles]]* (1963)
* *[[A Hard Day's Night]]* (1964)
* *[[Beatles for Sale]]* (1964)
* *[[Help!]]* (1965)
* *[[Rubber Soul]]* (1965)
* *[[Revolver]]* (1966)
* *[[Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band]]* (1967)
* *[[Magical Mystery Tour]]* (1967) (Double EP)
* *[[The Beatles (White Album)]]* (1968)
* *[[Yellow Submarine]]* (1969)
* *[[Abbey Road]]* (1969)
* *[[Let It Be]]* (1970)

Diski

Xi diski popolari tal-Beatles huma:

* She Loves You
* I Wanna Hold Your Hand
* A Hard Day's Night
* Help!
* Yesterday
* Paperback Writer
* Yellow Submarine
* All You Need is Love
* Hey Jude
* Back in the U.S.S.R.
* Let it Be
* The Long and Winding Road

## Films
* *A Hard Day's Night* (1964), dirett minn Richard Lester, co-starred Wilfrid Brambell, Norman Rossington, John Junkin, Lionel Blair, Victor Spinetti, u Derek Nimmo
* Help! (1965), dirett minn Lester, co-starred Leo McKern, Eleanor Bron, Victor Spinetti u Roy Kinnear
* Magical Mystery Tour (1967), TV special ta' siegħa
* Yellow Submarine, (1968) kartun
* Let it Be (1970), film-dokumentarju dwar il-produzzjoni ta' l-album li jġib l-istess isem

## Links esterni
* Awdjo u vidjo ma ' The Beatles għall-użu ħieles taħt liċenzja Creative Commons
Demm

Id-**demm** huwa tessut likwidu li jiċċirkola fil-ġisem tal-annimali u li għandu rwol prinċipali għall-għixien tal-ġisem. Id-demm huwa kompost minn għadd ta' ċelluli (iċ-ċelluli ħomor, iċ-ċelluli bojod u l-pjastrini) jgħumu f'likwidu magħruf bħala plażma

Termini mediċi relatati mad-demm ħafna drabi jkunu jibdew bil-prefiss "emo-" li hija koruzzjoni tal-kelma Griega "haima" li tfisser "demm", jew inkella jispiċċaw bis-suffiss "-emja" jew "-emija". B'hekk pereżempju naraw kliem bħal *emo*raġija (telf ta' demm mill-ġisem), a*nemija* u vir*emija*.

Il-funzjoni prinċipali tad-demm hija li jwassal u jissupplixxi nutrienti (primarjament l-ossiġnu u l-glukosju) kif ukoll elementi oħra lit-tessuti, u fl-istess ħin ineħħi l-isktart metaboliku tal-ġisem (diossidu tal-karbonju u aċtu lattiku). Id-demm ukoll iservi ta' sistema ta' trasport kemm għaċ-ċelloli (lukoċiti, ċellolari abnormali minn xi tumur) kif ukoll għall-sustanzi differenti (amino aċidi, lipidi, ormoni) bejn it-tessuti u l-organi tal-ġisem. Problemi bil-kompożizzjoni jew biċ-ċirkolazzjoni tad-demm, jistgħu iwasslu għall-problemi fil-funzjoni normali tat-tessuti (jew aħjar disfunzjoni).

Id-demm jiċċirkola madwar il-pulmun u l-ġisem kollu minħabba t-taħbit tal-qalb.

## Kompożizzjoni
Bniedem adult iġorr madwar 5 litri ta' demm. Id-demm magħmul minn 55% plażma u l-bqija jinqasam f'madwar 96% ċelluli ħomor, 3% ċelluli bojod u 1% tromboċiti (bl-Ingliż: platelets). 

Għal kull 600 ċellula ħamra hemm 40 tromboċita u ċellula bajda waħda. Iċ-ċelluli l-bojod huma ħafna ikbar miċ-ċelluli l-ħomor filwaqt li t-tromboċiti huma iżgħar.

Ix-xogħol tad-demm huwa li jġorr is-sustanzi li għandu bżonn il-ġisem għall-għixien tiegħu u fl-istess ħin iġorr ukoll l-affarijiet li l-ġisem irid jeħles minnhom. Iċ-ċelluli l-ħomor jieħdu ħsieb li jġorru l-ossiġnu (O2) lejn iċ-ċelluli l-oħra tal-ġisem. Il-plażma iġġorr il-glukosju u s-sustanzi l-oħra kollha li jitimgħu ċ-ċelluli filwaqt li jġorr ukoll id-CO2 sabiex jintrema 'l barra mill-pulmun.

## Qalb
Sabiex l-ossiġnu u s-sustanzi ta' ġod-demm jilħqu ċ-ċelluli tal-ġisem kollu, hemm bżonn li d-demm idur mal-ġisem. Għal dan il-għan hemm il-qalb li taħdem bħala pompa u ddawwar id-demm minn ġol-vini u l-arterji. Id-demm minn ġol-qalb jiġi ppumpjat l-ewwel ġol-pulmun u *jimtela*' bl-ossiġnu filwaqt li l-plasma jarmi l-arja l-ħażina. Minn hemm jerġa' jidħol fil-qalb u jerġa' jiġi ppumpjat fil-bqija tal-ġisem. Hekk kif id-demm jgħaddi minn madwar l-istonku u l-imsaren jiġbor fih ukoll is-sustanzi tal-ikel.

## Tipi ta' Demm
Jeżistu 4 gruppi ta' demm, l-A, il-B, l-AB u l-O. Kull wieħed minn dawn jista' jkollu karatteristika oħra, l-**Rh**. Jekk id-demm ikollu dil-karatteristika u hu tal-grupp 'A', jissejjah 'A+' filwaqt li jekk ma jkollux jissejjaħ, 'A-'. Dat-tipi ma jaqblux kollha bejniethom u meta persuna tingħata d-demm jingħatalha biss minn dak li jaqbel magħha. Jekk ma jsirx hekk, il-ġisem jista' jaħseb li hemm xi ħaġa ħażina u jipprova joqtol id-demm il-ġdid billi jagħmel reazzjoni miegħu.

## Ħoloq esterni
* Ċentru Nazzjonali għat-Trasfużjoni tad-Demm
Alkoħoliżmu

L-**Alkoħoliżmu** huwa l-konsum kompulsiv ta' l-alkoħol. Hemm xi teoriji li jsostnu li l-alkoħoliżmu huwa marda bioloġika. In-natura u l-kawża ta' l-alkoħoliżmu huwa suġġett diskuss bejn il-komunitajiet mediċi u xjentifiċi, u d-definizzjoni stess ta' alkoħolużmu hija parti kruċjali minn dan id-dibattitu. Ħafna drabi l-alkoħoliżmu huwa suġġett kontroversjali u l-ipoteżi tal-marda hija punt kruċjali mid-dibattitu.
Kolera

**Kolera** (magħrufa wkoll bħala **Kolera Ażjatika**) hija marda ikkawżata mill-batterju *[[Vibrio cholerae]]*, li normalment jispiċċa fil-ġisem wara li persuna tixrob ilma kontaminat, jew inkella tiekol ħut jew frott tal-baħar li ma jkunx imsajjar tajjeb. Din il-marda ġiet deskritta għall-ewwel darba b'mod xjentifiku minn tabib Portugiż Garcia de Orta fis-Seklu XVI.

### Sintomi
Is-sintomi jinkludu dawk is-sintomi ta' infezzjoni tat-tratt GI: dijarea akuta (eż. 1 L feċi/siegħa), uġiegħ fiż-żaqq, deni, nawżja u rremetar. Apparti dawn, hemm sintomi oħra relatati mad-diżidratazzjoni, kawża tat-telf kbir ta' likwidi mill-ġisem: għatx, bukgħawwieġ fil-muskoli, għajja u nuqqas ta' saħħa, tikmix tal-ġilda, metabolic acidosis severa flimkien ma' potassium depletion, anurja, circulatory collapse u cyanosis. Dawn kollha jwasslu għall-xokk ipovolemiku (telf massiv ta' fluwidi u electrolytes mill-ġisem), li jista' jwassal għall-mewt fi ftit sigħat.

### Riċerka
Ix-xjenzjati li taw l-akbar kontribuzzjonijiet fil-ġlieda kontra l-kolera kienu John Snow, li skopra l-ħolqa bejn il-marda tal-kolera u x-xorb ta' l-ilma fl-1854, u Robert Koch, li identifika l-*V. cholerae* bħala l-baċillu li jikkawża l-marda. Il-batterju kien ġie iżolat xi 30 sena qabel mill-anatomiku Taljan Filippo Pacini, iżda r-riżultati tiegħu ma kienux wisq magħrufa madwar id-dinja.

**<big>L-Istorja tal-Kolera f'Malta</big>** 

Din Il-marda nfirxet għall-ewwel darba lejn il-Mediterran fis-seklu dsatax, l-aktar bejn l-1816 u l-1826, x’aktarx meta kaxkruha magħhom mill-Indja l-baħrin u s-suldati Ingliżi. Il-fejqan minn din il-marda kien diffiċli, u l-unika rimedju għaliha kienet xarba b’taħlita ta’ ħxejjex mediċinali, biex ittaffi l-uġigħ, iżda li ma tfejjaqx. F’Malta, il-kolera infexxet f’epidemija f’dawn id-dati:

fl-1837  (kienu mietu f’Malta 809, u f’Għawdex 366)

fl-1854 (kienu  mietu total ta’ 348 ruħ)

fl-1865 (kienu mietu 1,873 ruħ)

fl-1867 (kienu mietu 400 ruħ)

fl-1877 (kienu mietu 440 ruħ)  

fl-1887. 

**<big>Sorsi Esterni</big>**

Cholera Outbreaks in Asia and South East Asia,  2003 - 2012. https://www.researchgate.net/publication/262610383_Cholera_Outbreaks_in_South_and_Southeast_Asia_Descriptive_Analysis_2003-2012

'1824 - 1827 Cholera Pandemic',   https://en.wikipedia.org/wiki/1817%E2%80%931824_cholera_pandemic

'Doctors during the 1837 Cholera Epidemic in Malta - Unearthing the Truth', Joseph Galea,   https://www.mmsjournals.org/index.php/mmj/article/view/114

'The Eipdemiological Factors of Cholera in Gozo, Malta - 1837', Joseph Galea & Liberato Camilleri,  https://www.mmsjournals.org/index.php/MDHG/article/view/310

'Epidemiji fl-Istorja ta' Malta', Martin Morana    https://kliemustorja.com/2020/03/14/epidemiji-fl-istorja-ta-malta/
Qalb

Il-**qalb** hija organu li tinsab fit-toraċe/sider u hija magħmula esklussivament minn tessut muskolari strijat, li huwa miżmum minn struttura fibruża msejħa perikardju.
It-terminu 'kardijaku' (bħal f'kardjoloġija) ifisser "relatat mal-qalb" u ġej mill-kelma Griega καρδια, kardia, li tfisser "qalb".

Il-qalb hija l-organu ċentrali tas-sistema ċirkulatorja u taħdem bħal pompa li kapaċi tipproduċi pressjoni li tippermeti ċ-ċirkolazzjoni tad-demm b'mod effiċjenti.
Antropoloġija

L-**Antropoloġija** (mill-kelma Grieka: *ἄνθρωπος*, antropos, "bniedem"; u *λόγος*, logos, "taħdit" litt. li titkellem dwar il-bnedmin) hija l-istudju ta' l-umanità. L-antropoloġija tnisslet mix-xjenzi naturali, l-istudji umanistiċi, u x-xjenzi soċjali. Dan it-terminu ġie użat l-ewwel darba minn François Péron meta iddiskuta l-inkontri tiegħu ma' l- Aboriġini ta' Tasmania. L-Antropoloġija hija l-istudju tal-karatteristiċi fiżiċi, soċjali u kulturali ta' l-umanità. L-Etnografija tirreferi kemm għal waħda mill-metodi ewlenin ta' l-antropoloġija u kemm għat-test li jinkiteb bħala riżultat tal-prattika ta' l-antopoloġija u l-elementi tagħha. 

Minn żmien ix-xogħol ta' Franz Boas u Bronisław Malinowski fl-aħħar tas-seklu 19 u l-bidu tas-seklu 20, l-antropoloġija bdiet tiddistingwixxi ruħha minn xjenzi soċjali oħra minħabba l-enfażi fuq l-eżaminazzjoni fil-fond tal-kuntest, ipparagunar bejn kulturi differenti, u l-importanza li tefgħat fuq l-osservazzjoni parteċipattiva, jew immersjoni esperementali, fit-tul fiż-żona tar-riċerka. L-antropoloġija, partikolarment dik kulturali, enfasizzat ir-relattivita kulturali u l-użu ta' sejbiet mir-riċerka biex issir kritika kulturali. Din kienet partikolarment prominenti fl-Istati Uniti, mill-argumenti ta' Boas kontra l-ideoloġija razzjali tas-seklu 19, għall-ġlieda ta' Margaret Mead għall-ugwaljanza bejn is-sessi u l-liberazzjoni sesswali, sal-ktirika kurrenti ta' l-oppressjoni post-kolonjali u l-promozzjoni tal-multikulturaliżmu.
Mediċina

Il-**mediċina** hija l-fergħa tax-xjenza li tirrigwarda s-saħħa tal-bniedem u li tieħu ħsieb iż-żamma jew il-fejqan tagħha mill-mard. Hija xjenza li tinkludi l-għarfien tas-sistemi tal-ġisem, tal-mard li jaħkmuh u tat-trattament tagħhom kif ukoll il-prattika applikata ta' dan l-għarfien.

Il-prattika tal-mediċina mhix biss xjenza, iżda arti fiha nnifisha.

## Ħoloq esterni

* medecine education in Senegal
Psikoloġija

Il-**Psikoloġija** (Grieg antik: *psyche* = "ruħ" jew "moħħ", *logos*/-oloġija = "studju ta") hija xjenza akkademika u applikata li tinvolvi l-istudju tal-menti, tal-moħħ u tal-imġiba, kemm dik umana u le. Il-psikoloġija tapplika dan l-għerf f'bosta oqsma tal-ħajja tal-bniedem, bħal ngħidu aħna, fil-problemi li jiltaqa' magħhom fil-ħajja ta' kuljum u fit-trattament ta' mard mentali.   

Il-psikoloġija hija differenti mis-soċjoloġija, antropoloġija, ekonomija u x-xjenzi politiċi għax tinvolvi l-istudju tal-proċessi mentali u l-imġiba ta' individwi (kemm waħidhom kif ukoll fi gruppi) minflok l-imġiba tal-gruppi innifishom. Il-psikoloġija hija differenti wkoll mill-bijoloġija u n-newroxjenza għax hija konċernata primarjament ma' l-interazzjoni bejn proċessi mentali, l-imġiba u l-proċessi tas-sistema, mhux sempliċiment il-proċessi bijoloġiċi jew newroloġiċi innifishom (avolja il-fergħa newropsikoloġija tgħaqqad l-istudju tal-proċessi newroloġiċi ma' l-istudju ta' l-effetti mentali li dawna joħolqu).

## Ħoloq esterni
* AmoebaWeb Psychology Resources
* A Century of Psychology (APA)
* Classics in the History of Psychology
* Clinically Psyched Clinical Psychology News and Forum
* Current Events and News: Psychology.net
* Dictionary of Psychology
* Encyclopedia of Psychology
* Holah OCR Psychology
* In-Mind, Quarterly Magazine for Social Psychology
* Learn Psychology Glossary
* Psychology Conferences
* Psychology Congresses (mostly European)
* Ansia Psychology University of Rome Research (it)
* ScienceDaily Mind and Brain news
* PsychCentral
* Psychology wiki
* Psychoworld.sk - human psychology news
Xjenzi soċjali

Ix-**xjenzi soċjali** huma grupp ta' dixxiplini akkademiċi li jistudjaw l-aspetti umani tad-dinja. Dawn huma differenti mill-arti u x-xjenzi umanistiċi għax jenfasizzaw l-użu tal-metodu xjentifiku kif ukoll standards rigorużi fejn jidħlu provi fl-istudju tal-umanità, inkluż il-metodu kwantitattiv u l-metodu kwalitattiv.

## Fergħat maġġuri

Fost il-fergħat maġġuri tax-xjenzi soċjali insibu:

* Antropoloġija
* Komunikazzjoni
* Studji Kulturali
* Ekonomija 
* Edukazzjoni
* Ġeografija
* Storja
* Lingwistika
* Liġi
* Xjenza Politika
* Psikoloġija
* Politika Soċjali
* Soċjoloġija

Mhux l-istituzzjonijiet kollha jagħrfu dawn il-fergħat bħala xjenzi soċjali.
Djalett Grieg-Kalabriż

Id-**djalett Grieg-Kalabriż** jew *Grieg-Boveżjan* huwa l-verżjoni ta' Grieg Taljanizzat użat fir-reġjun Taljan tal-Kalabrija, kuntrarju tal-idjoma Italo-Griega mitkellma fil-Greċja Salentina. Dawn iż-żewġ lingwi huma ħafna drabi magħquda flimkien bħala *Italjot Grieg* (Katoitaliótika) jew Greċjaniku jew ukoll Griko, imma huma żewġ verżjonijiet differenti li żviluppaw b'mod differenti tul l-istorja.

Il-Grieg-Kalabriż huma mniżżel fil-*Ktieb l-Aħmar* (*Red Book*) ta' l-UNESCO bħala lingwa li qiegħda fil-periklu li tintilef http://www.helsinki.fi/~tasalmin/europe_report.html#Italiot, flimkien mal-Greċjaniku. Barra minn hekk, l-*Euromosaic* isostni http://www.uoc.edu/euromosaic/web/document/grec/an/i1/i1.html li din hija lingwa minoritarja ta' l-Unjoni Ewropea li qiegħda f'periklu.

Dan id-djalett huwa msemmi wkoll mill-Ethnologue bħala djalett tal-Grieg Modern http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=ell. Il-konklużjoni li ħareġ biha l-Ethnologue hija pjuttost dubjuża għaliex din il-lingwa kellha żvilupp separat u paralleli mill-Grieg Biżantin (jew saħħansitra mill-Grieg antik) sal-Grieg Modern, u għaldaqstant dan id-djalett jista' jitqies ħu l-Grieg modern iktar milli ferħ dirett.

Jekk wieħed iżomm dawn il-punti f'moħħu, ikun iktar korrett li jħares lejn il-Grieg-Kalabriż bħala verżjoni djalettali tal-Grieg-Biżantin Medjevali iktar milli djalett tal-Grieg Modern.

Però, din il-verżjoni tal-lingwa Griega qatt ma wriet żvilupp estensiv tul l-istorja tagħha, u kienet tintuża biss għall-komunikazzjoni u d-diskors ta' kuljum mingħajr qatt ma kellha rwol sinjifikanti fl-oqsma amministrattivi, letterarji jew ekkleżjastiċi. 

## Ħoloq esterni
* Grecìa Calabra
* Scheda Euromosaic
* Biografija ta' Leonzio Pilato
Malarja

**Malarja**, li hija korruzzjoni ta' *male aria* (li tfisser "arja ħażina" bit-Taljan), hija marda infettiva li tolqot madwar 350-500 miljun ruħ u tikkawża bejn 1.3-3 miljun mewt fis-sena , partikolarment fit-tropiċi. 85-90% ta' dawn l-imwiet iseħħu fl-Afrika Sub-Saħarjana.  Ir-rata ta' mwiet hija mistennija li tirdoppja fl-għoxrin sena li jmiss.  L-istatistiċi eżatti m'humiex magħrufa sew għaliex ħafna drabi dawn il-każijiet iseħħu f'inħawi rurali fejn in-nies ma jkollhomx aċċess għal sptarijiet u/jew il-mezzi neċessarji sabiex jirċievu l-kura medika. Konsegwentement, ħafna każijiet jispiċċaw biex jiġu ttrattati fid-djarijiet tal-pazzjenti u għaldaqstant ma jiġux dokumentati.

Il-malarja hija kkawżata minn parassita protozoiku tal-genus *[[Plasmodium]]* (phylum Apicomplexa), u l-vettur li jitrażmetti l-parassita hija n-nemusa *[[Anopheles]]* mara. Il-*[[Plasmodium falciparum|P. falciparum]]* huwa varjetà ta' dal-parassita li jikkawża daqs 80% tal-każijiet u 90% ta' l-imwiet. Tfal taħt il-ħames snin u nisa tqal huma l-iktar vulnerabbli għad-diversi forom ta' malarja. 

## Referenzi
Kilwa

Il-**kliewi** huma organi f'forma ta' fażola fil-vertebrati. Il-kliewi jiffurmaw parti mis-sistema urinarja, u jiffiltraw id-demm mill-iskart (l-iktar l-urea) u jitfgħuh 'l barra flimkien mal-ilma, bħala awrina. Dik il-parti tal-mediċina li tittratta l-kliewi u l-mard tagħhom hija magħrufa bħala nefroloġija, li ġejja mill-kelma Griega għall-kilwa; l-aġġettiv li jfisser "għandu x'jaqsam mal-kliewi" huwa ***renali***, mill-Latin.
Fwied

Il-**fwied** huwa organu li jinsab fil-vertebrati. Għandu rwol importanti ħafna fil-metaboliżmu u għandu bosta funzjonijiet oħra relatati mad-ditossifikazjoni ta' drogi, mal-ħażna ta' glikoġenu (en: *glycogen*) u s-sintesi tal-proteini li jinsabu fid-demm u l-plażma. Il-fwied jipproduċi wkoll il-bili (en: *bile*), li għandu importanza kbira fid-diġestjoni, partikolarment taż-żjut u xaħmijiet oħra. It-termini mediċi relatati mal-fwied bosta drabi jibdew bil-prefiss *epato-* jew *epatiku*, li ġejja mill-kelma Griega *hepar* li tfisser fwied.
Inkwiżizzjoni Spanjola

L-**Inkwiżizzjoni Spanjola** kienet qorti kostitwita legalment taħt Fernandu u Iżabella ta' Kastillja fl-1478 biex twaqqaf l-ereżiji fi ħdan il-Knisja Kattolika.  Wara sfrozi biex il-Lhud u l-Musulmani jikkonvertu għall-Kristjaneżmu - b'pressjonijiet soċjali u ekonomiċi, kif ukoll b'eventi speċjali bħal Disputation at Tortosa fl-1413 - il-monarkija Spanjola indunat illi ħafna minn dawk "konvertiti" baqgħu fidili lejn it-tradizzjonijiet u l-prattiċi oriġinali tagħhom. L-Inkwiżizzjoni ġiet formulata, taħt il-kontroll tal-monarkija Spanjola, bħala mezz biex jiġu identifikati u puniti dawn il-konvertiti.

Fl-istorja ta' l-Inkwiżizzjoni Kattolika, l-Inkwiżizzjoni Spanjola hija probabbilment l-iktar waħda magħrufa, partikolarment l-*[[auto de fe]]* (mt: att ta' fidi), ta' Musulmani, Lhud, u Illuminati konvertiti. L-Inkwiżizzjoni tat ukoll bidu għall-Inkwiżizzjoni Peruvjana u l-Inkwiżizzjoni Messikana, li komplew anke wara li dawn il-pajjiżi nfirdu minn ma' Spanja.

L-Inkwiżizzjoni ġiet xolta taħt Napuljun fl-(1808&ndash;1812), imma riinstitwita meta Ferdinandu VII ta' Spanja ħa t-tron. L-Inkwiżizzjoni ġiet uffiċjalment imtemma fil-15 ta' Lulju 1834. Is-Surmast ta' l-iskola Cayetano Ripoli, maqtul f'Valencia fis-26 ta' Lulju 1826 (allegatament għax għallem prinċipji Deisti), kien l-aħħar persuna li ġie maqtul mill-Inkwiżizzjoni Spanjola.

## Ħoloq esterni
*&mdash; Spain and the Spaniard
*&mdash; Scholarly studies including Lea's History
*Chapter 2 - The Spanish Inquisition
*The Myth of the Spanish Inquisition: An Article by Ellen Rice
*Jewish Virtual Library on the Spanish Inquisition
*Jewish Encyclopedia of 1906 on the Inquisition
*A Brief History of the Inquisition
*The Secret of the Inquisition Henry Kamen: Review of B. Netenyahu's ''The Origins of the Inquisition in Fifteenth Century Spain'' 1996
Ħadid

Il-**Ħadid** hu l-iktar metall komuni fid-Dinja. Jintuża għal bosta affarijiet minħabba li hu materjal b'saħħtu u rħis. Minnu jsir ukoll l-azzar billi jiġi mħallat mal-karbonju waqt li qed jiġi maħdum.

Fil-kimika, il-ħadid hu s-26 element fit-tavla perjodika, bis-simbolu **Fe**, mil-Latin, *Ferrum*.

Hemm tliet forom komuni ta' ħadid:
* Ħadid fondut, li fih 2 % – 3.5 % Karbonju u ammonti żgħar ta' Manganiż. Idub meta jilħaq it-temperatura ta' 1,150&nbsp;°C (1,470 K). Hu b'saħħtu ħafna, iebes u jitfarrak (ma jitgħawwiġx). Jista' faċilment jiġi mdewweb u maħdum f'kull forma mixtieqa. Jintuża għall-għamla ta' tappieri, ċilindri tal-gass u magni tal-karozzi.
* Ħadid maħdum, li għandu anqas minn 0.5 % ta' Karbonju. Jista' faċilment jinħadem u jitgħawweġ meta jkun jikwi (aħmar nar). Jintuża biex jinħadmu puġġamani, nagħal taż-żwiemel, ktajjen, imsiemer, gradi u affarijiet oħra ta' tiżjin u artiġjanat li jiġu maħduma minn xi ħaddied jew artist.
* L-Azzar hu liga ta' ħadid aktar b'saħħitha u li ma tantx issaddad.

## Ħoloq esterni
Tifel

**Tifel** hu uman tas-sess maskili, żgħir fl-età, li għadu ma bediex l-adoloxxenza tiegħu. Il-kontraparti ta' tifel hi tifla, is-sess femminili. Il-plural ta' tifel hu *subien* filwaqt li l-plural *tfal* jista' jindika numru ta' tfal taż-żewġ sessi, mhux maskili biss.