Gebel Barkal

**Gebel Barkal** (bl-Għarbi: جبل بركل, b'ittri Rumani: *Jabal Barkal*, spelluta wkoll **Jebel Barkal** jew **Ġebel Barkal**) huwa għolja tal-blat, madwar 400 kilometru fit-Tramuntana tal-belt kapitali Khartoum, qrib Karima fl-Istat tat-Tramuntana tas-Sudan, max-xmara Nil, fir-reġjun li xi kultant jissejjaħ Nubja. Gebel Barkal huwa għoli 104 metri, għandu quċċata ċatta, u beda jkollu importanza reliġjuża kemm għall-abitanti ta' Kux kif ukoll għall-abitanti tal-Eġittu Antik. Fl-2003, l-għolja, flimkien mas-sit arkeoloġiku estensiv eżatt taħtha (Napata tal-qedem), tniżżlu bħala l-qalba ta' Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. Fl-inħawi ta' Gebel Barkal hemm ukoll il-Mużew ta' Gebel Barkal.

## Storja

L-iżjed okkupazzjoni bikrija ta' Gebel Barkal kienet dik tal-kultura ta' Kerma li kienet magħrufa wkoll bħala Kux, iżda din l-okkupazzjoni sa issa hija magħrufa biss permezz ta' bċejjeċ tal-fuħħar sparpaljati biss.

Għall-ħabta tal-1450 Q.K., il-Faragħun Eġizzjan Thutmose III ħakem Gebel Barkal u bena insedjament iffortifikat (*menenu* Eġizzjan) hemmhekk bħala l-limitu tan-Nofsinhar tal-imperu Eġizzjan. Il-belt u r-reġjun tal-madwar bdew jissejħu Napata, u l-okkupazzjoni Eġizzjana ta' Gebel Barkal kienet estiża sal-biċċa l-kbira tar-Renju l-Ġdid tal-Eġittu. L-Eġizzjani bnew kumpless ta' tempji fis-sit, iċċentrat fuq Tempju ta' Amun ta' Napata — forma lokali b'ras ta' muntun tad-divinità prinċipali tal-belt kapitali Eġizzjana ta' Tebe, l-Eġittu. Fl-aħħar snin tar-Renju l-Ġdid u wara l-waqgħa tiegħu fl-1169 Q.K., ma tantx kien hemm kostruzzjoni f'Gebel Barkal. Apparti t-tempji, ma nstabet l-ebda traċċa ta' dan l-insedjament Eġizzjan fis-sit.

Gebel Barkal kienet il-belt kapitali tar-Renju ta' Kux meta reġa' kiseb il-poter fis-snin ta' wara t-800 Q.K. bħala d-Dinastija ta' Napata. Ir-rejiet Kuxiti li ħakmu u rrenjaw fl-Eġittu bħala l-25 Dinastija, fosthom Kashta, Piankhy (jew Piye), u Taharqa, kollha bnew, irrinnovaw u kabbru l-istrutturi monumentali fis-sit.

Wara l-ħakma Assirjana tal-Eġittu f'nofs is-seklu 7 Q.K., il-Kuxiti komplew jirrenjaw lil Kux u Gebel Barkal u l-belt ta' Meroë baqgħu l-iżjed ċentri urbani importanti ta' Kux. Il-palazzi u t-tempji ta' Gebel Barkal baqgħu jiġu rinnovati mis-seklu 7 sal-bidu tas-seklu 3 Q.K. Il-biċċa l-kbira tal-piramidi għad-difniet irjali tar-rejiet u tal-irġejjen ta' Kux f'dan iż-żmien inbnew fis-sit ta' Nuri, disa' kilometri lejn il-Grigal ta' Gebel Barkal.

Fil-270 Q.K., is-sit tad-difniet irjali Kuxiti ġie ttrasferit lejn Meroë, u dan inawgura l-perjodu Meroitiku tar-Renju ta' Kux. Gebel Barkal baqgħet belt importanti ta' Kux matul il-perjodu Meroitiku. Inbnew sensiela ta' palazzi u l-iktar wieħed notevoli kien dak li nbena mir-Re Natakamani. Barra minn hekk, inbnew ukoll tempji ġodda, filwaqt li t-tempji antiki ġew rinnovati. Matul is-seklu 1 Q.K. sas-seklu 1 W.K., inbnew tmien piramidi għad-difniet irjali f'Gebel Barkal (minflok f'Meroë), għal raġunijiet li għadhom mhux magħrufa, iżda x'aktarx bħala riflessjoni tal-prominenza ta' xi familja jew iktar mill-belt.

Wara l-waqgħa ta' Kux matul is-seklu 4 W.K., Gebel Barkal baqgħet tiġi okkupata fil-perjodu Medjevali (Kristjan) ta' Nubja, kif joħroġ fid-dieher mill-fdalijiet arkitettoniċi, mill-istrutturi funebri u mill-kitbiet funebri mnaqqxa fuqhom.

## Tempji

Il-fdalijiet madwar Gebel Barkal jinkludu mill-inqas 13-il tempju li nbnew, ġew rinnovati u tkabbru matul perjodu ta' iktar minn 1,500 sena. It-tempji ġew deskritti għall-ewwel darba minn sensiela ta' esploraturi Ewropej mill-bidu tas-snin 20 tas-seklu 19. It-tpinġijiet u d-deskrizzjonijiet tagħhom, b'mod partikolari dawk ta' Frédéric Cailliaud (1821), Louis Maurice Adolphe Linant de Bellefonds (1821), u Karl Richard Lepsius (1844), jirreġistraw dettalji arkitettoniċi sinifikanti li minn dak iż-żmien 'l hawn għebu. Fl-1862 ġew irkuprati ħames kitbiet imnaqqxa tat-Tielet Perjodu Intermedju minn uffiċjal Eġizzjan u dawn ġew ittrasportati lejn il-Mużew tal-Kajr. Madankollu, saru skavi arkeoloġiċi xjentifiċi fl-1916 minn spedizzjoni konġunta tal-Università ta' Harvard u l-Mużew tal-Belle Arti ta' Boston taħt it-tmexxija ta' George Reisner. Mis-snin 70 tas-seklu 20, l-esplorazzjonijiet komplew minn tim mill-Università La Sapienza ta' Ruma, taħt it-tmexxija ta' Sergio Donadoni, flimkien ma' tim ieħor mill-Mużew ta' Boston, fis-snin 80 tas-seklu 20, taħt it-tmexxija ta' Timothy Kendall.

### Tempju ta' Amun u Tempju ta' Mut
It-tempji l-kbar, bħat-Tempju ta' Amun, għadhom sal-lum jitqiesu bħala sagri għall-popolazzjoni lokali. Il-kompartimenti b'ħitan imnaqqxa u mpittra tat-Tempju ta' Mut għadhom ippreservati sew.
File:Jebel_Barkal.jpg|L-aħħar pilastri weqfin tat-Tempju ta' Amun ta' Napata, taħt l-għolja ta' Gebel Barkal.
File:Gebel_Barkal_and_the_Sites_of_the_Napatan_Region-114686.jpg|Statwa tal-ġebel ta' muntun.
File:JebelBarkalMutTemple3.jpg|Id-divinità b'ras ta' iljun Appademak flimkien mal-Faragħun Taharqa (lemin) fit-Tempju ta' Mut f'Gebel Barkal.
File:JebelBarkalMutTemple2.jpg|Taharqa u r-Reġina Takahatenamun fit-Tempju ta' Mut f'Gebel Barkal.


### Tempju B700

It-Tempju B700, li nbena minn Atlanersa u żżejjen minn Senkamanisken, issa nqered kważi għalkollox. Kien jingħata l-qoxra sagra ta' Amun mit-Tempju B500 fil-qrib f'ċerti okkażjonijiet ritwali, u jaf intuża matul l-inkurunazzjoni tar-rejiet tal-perjodu bikri ta' Napatan, f'nofs is-seklu 7 Q.K. It-tempju żżejjen minn Senkamanisken, li jidher qed isawwat l-għedewwa tiegħu b'għuda.

Il-ġeroglifiċi mnaqqxa fit-tempju jiddeskrivu r-rwol tad-divinità Amun fl-għażla ta' Sekamanisken bħala re:Meta kont għadek f'ġuf ommok, kont għidt li kellek tkun il-mexxej ta' Kemet ["l-Art Sewda", x'aktarx li tfisser l-Eġittu jew Kux]. Kont naf diġà meta kont għadek trid tiġi kkonċeput mis-semen u l-bajda tal-ġenituri tiegħek, li kellek issir mexxej. Rajt li tingħata l-Kuruna l-Kbira, li Ra wassallek mal-ewwel opportunità tajba. Għalkemm missier iwassal biex ibnu jkun eċċellenti, kont jien li għamiltek Re. Għaldaqstant min se jaqsam ir-renju miegħek? Għaliex jien il-Mulej tas-Smewwiet. Bħalma jien nagħti lil Ra, hekk hu jagħti lil uliedu, mid-divinitajiet għall-irġiel. Kont jien li tajtek il-karta rjali.... Ħadd iktar ma jista' jiddeċiedi min se jkun ir-re. Jien biss nagħti r-renju lil min irrid.

—  Kitba mnaqqxa ta' Amun, fil-freġju ta' Sekamanisken tat-Tempju B700.
File:Ruins_of_Temple_B700_of_Jebel_Barkal_with_relief_of_Senkamanisken_clubbing_enemies,_drawn_in_1821.jpg|Il-fdalijiet tat-Tempju B700 ta' Gebel Barkal b'riljiev ta' Senkamanisken isawwat lill-għedewwa tiegħu, impinġija fl-1821 minn Louis Maurice Adolphe Linant de Bellefonds.
File:Senkamanisken_slaying_enemies_at_Jebel_Barkal.jpg|Senkamanisken joqtol lill-għedewwa tiegħu quddiem id-divinità Amun f'Gebel Barkal (parti mid-daħla tat-Tempju B700 fil-Punent tat-tempju prinċipali).
File:Senkamanisken_slaying_enemies_at_Jebel_Barkal_(detail).jpg|Senkamanisken joqtol lill-għedewwa tiegħu f'Gebel Barkal (detall).


## Piramidi

Gebel Barkal intużat bħala ċimiterju rjali matul ir-Renju Meroitiku. L-iżjed difniet bikrin imorru lura għas-seklu 3 Q.K.

* Difna 1, Re minn nofs is-seklu 1 Q.K;

* Difna 2, ir-Re Teriqas (għall-ħabta tad-29-25 Q.K.);
* Difna 4, ir-Reġina Amanirenas (is-seklu 1 Q.K.);
* Difna 6, ir-Reġina Nawidemak (is-seklu 1 Q.K.);
* Difna 7, ir-Re Sabrakamani (is-seklu 3 Q.K.);
* Difna 9, ir-Re jew ir-Reġina tal-bidu tas-seklu 2 W.K.;
* Difna 11, ir-Re Aktisanes (is-seklu 3 Q.K.);
* Difna 14, ir-Re Aryamani (is-seklu 3 Q.K.);
* Difna 15, ir-Re Kashmerj Imen (is-seklu 3 Q.K.).

File:Jebel_Barkal_and_the_pyramids_(1)_(34297326260).jpg|Il-piramidi qrib Gebel Barkal.
File:Pyramids_at_Jebel_Barkal_in_1821.jpg|Il-piramidi ta' Gebel Barkal fl-1821.
File:Pyramids_Bar_North.jpg|Il-piramidi ta' Gebel Barkal attwalment.
File:Barkal_pyramids_south.jpg|Il-piramidi tal-grupp tan-Nofsinhar.


## Storja ta' Skavi fis-Sit
Il-fdalijiet urbani ta' Napata għadhom ma ġewx skavati b'mod sinifikanti, iżda t-tumbati tar-radam jindikaw li fl-inħawi x'aktarx fil-qedem kien hemm insedjament kbir. Ma hemm l-ebda traċċa ta' insedjament pre-Eġizzjan, għalkemm dan jaf jinbidel iktar ma jsiru skavi fis-sit. L-iżjed binjiet bikrin li nstabu f'Napata jmorru lura għal nofs it-18-il Dinastija. L-ewwel arkeologu li ħadem fis-sit kien George A. Reisner, li ħadem hemmhekk fl-1916-1920 u skava għadd ta' binjiet. L-ewwel skavi tiegħu f'Napata żvelaw struttura Meroitika kbira (imsejħa "B100") li kienet tmur lura għas-seklu 1 W.K. Għall-ewwel, Reisner assuma li kienet "binja amministrattiva", għalkemm issa nafu li kienet palazz.

## Artefatti fil-Mużewijiet

File:Colossal_statue_of_King_Aspelta_MFA.jpg|Statwa kolossali tar-Re Aspelta mit-Tempju ta' Amun, Gebel Barkal. Il-Mużew tal-Belle Arti ta' Boston.
File:Stele_of_Piye_(complete).jpg|L-Istele ta' Piye ġiet skoperta f'Gebel Barkal. Il-Mużew tal-Kajr.
File:Stele_of_the_Dream_by_Tantamani,_Jebel_Barkal,_Sudan.jpg|L-Istele ta' Tantamani. Il-Mużew tal-Kajr.
File:Exhibition_Nubia,_Land_of_the_Black_Pharaohs_–_Golden_Bracelet_found_in_the_tomb_of_a_member_of_the_Royal_Family_in_Gebel_Barkal.jpg|Brazzuletta tad-deheb li nstabet fil-qabar ta' membru tal-familja rjali f'Gebel Barkal. Il-perjodu Meroitiku, 250-100 Q.K.
File:Stand_for_a_boat_shrine_of_Amun-Re_3.jpg|Pedestall mit-Tempju B700 li juri lil Atlanersa jżomm is-smewwiet, issa fil-Mużew tal-Belle Arti ta' Boston.
File:Djed_amulet,_Gebel_Barkal,_25th_Dynasty._Ânkh-Djed-Ouas_(British_Museum,_EA_54412).jpg|L-amulet ta' Djed, Gebel Barkal, il-25 Dinastija. Ânkh-Djed-Ouas (Il-Mużew Brittaniku, EA 54412).


## Sit ta' Wirt Dinji
Gebel Barkal u s-Siti tar-Reġjun ta' Napata ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2003.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' ħames kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (i)** "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem"; il-**kriterju (ii)** "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-**kriterju (iii)** "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; il-**kriterju (iv)** "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem"; u l-**kriterju (vi)** "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".

## Referenzi