Idrija

**Idrija** (pronunzjata [ˈiːdɾija], f’sorsi antiki: *Zgornja Idrija*; bil-Ġermaniż: *(Ober)idria*, bit-Taljan: *Idria*) hija belt fil-Punent tas-Slovenja. Hija s-sede tal-Muniċipalità ta’ Idrija u tinsab fir-reġjun tradizzjonali tal-Karnjola Interna u fir-Reġjun Statistiku ta’ Gorizia. Idrija hija magħrufa għall-minjieri tal-merkurju tagħha b’imħażen u b’infrastruttura tal-minjieri, kif ukoll teatru u binjiet fejn kienu jgħixu l-minaturi.

Fl-2011, Idrija ingħatat il-premju tal-Belt Alpina tas-Sena. Flimkien mal-minjiera Spanjola f’Almadén, Idrija tniżżlet fil-lista tas-Siti ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2012.

## Ġeografija
Il-belt ta’ Idrija tinsab fil-Baċir ta’ Idrija li huwa mdawwar bl-Għoljiet ta’ Idrija. Ix-xmara Idrijca tgħaddi mill-belt fil-Qala ta’ Nikova. Tinkludi l-irħula ta’ Brusovše, Cegovnica, Prenjuta, u Žabja Vas qrib iċ-ċentru tal-belt, kif ukoll l-irħula iktar imbiegħda ta’ Češnjice, Ljubevč, Kovačev Rovt, Marof, Mokraška Vas, Podroteja, Razpotje, Staje, u Zahoda. L-impjant idroelettriku ta’ Marof jinsab fix-xmara Idrijca fil-periferija fit-Tramuntana ta’ Idrija, bejn Marof u Mokraška Vas. Fiż-żona hemm għadd ta’ fawwara, fosthom il-Fawwara ta’ Podroteja, u l-Lag Selvaġġ fix-xmara Idrijca fin-Nofsinhar tal-belt.

## Storja

Il-merkurju ġie skopert f’Idrija (li kienet magħrufa bħala *Idria* taħt il-ħakma Awstrijaka) fl-aħħar tas-seklu 15 (għalkemm diversi sorsi jikkwotaw l-1490, l-1492, u l-1497). L-operazzjonijiet tax-xogħol fil-minjieri ttieħdu f’idejn il-gvern fl-1580. L-idrialit huwa idrokarbur minerali rari, li ġie skopert hawn fl-1832, u ismu ngħata abbażi ta’ isem il-belt.

### Leġġenda

Skont leġġenda, produttur tal-bramel li kien qed jaħdem f’fawwara lokali lemaħ ammont żgħir ta’ merkurju likwidu iktar minn 500 sena ilu. Idrija huwa wieħed mill-ftit postijiet fid-dinja fejn il-merkurju jokkorri kemm fl-istat likwidu elementari tiegħu kif ukoll bħala mineral taċ-ċinabru (sulfur tal-merkurju). Id-daħla tax-xaft tal-minjiera ta’ taħt l-art magħruf bħala x-Xaft ta’ Antonijev (*Antonijev rov*) issa tintuża għal żjarat turistiċi ggwidati tal-livelli ta’ fuq tal-minjiera. Il-livelli iktar fil-baxx, li jibqgħu neżlin sa kważi 400 metru taħt l-art u li ma għadhomx jintużaw attivament għall-estrazzjoni, attwalment qed jiġu mnaddfin.

## Knisja
Il-knisja parrokkjali fil-belt hija ddedikata lil San Ġużepp Ħaddiem u tifforma parti mid-Djoċesi ta’ Koper. Hemm tliet knejjes oħra f’Idrija li huma ddedikati lit-Trinità Mqaddsa, lil Sant’Antnin ta’ Padova, u lid-Duluri.

## Sit ta’ Wirt Dinji

Flimkien mal-minjiera Spanjola f’Almadén, Idrija ġiet iddeżinjata bħala Sit ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2012 bit-titlu “Wirt tal-Merkurju: Almadén u Idrija”.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta’ żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: **il-kriterju (ii)** “Wirja ta’ skambju importanti ta’ valuri umani, tul perjodu ta’ żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ”; u **l-kriterju (iv)** “Eżempju straordinarju ta’ tip ta’ bini, ta’ grupp ta’ siti jew ta’ pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem”.

## Persuni notevoli

Fost in-nies notevoli li twieldu jew għexu f’Idrija nsibu:

* Aleš Bebler (1907-1981), mexxej Komunista Sloven, ġellied tar-reżistenza, u diplomatiku
* Jožef Blasnik (1800-1872), stampatur u pubblikatur
* Stanko Bloudek (1890-1959), disinjatur
* Borut Božič (twieled fl-1980), ċiklist professjonali
* Aleš Čar (twieled fl-1971), kittieb
* Karel Dežman (1821-1889), politiku u studjuż Karnjolan
* Damir Feigel (1879-1959), kittieb, ġurnalist, ħaddiem kulturali, satiriku, umorista, missier tal-fizzjoni xjentifika Slovena, membru tal-qawmien nazzjonali u ġellied kontra l-Faxxiżmu
* Heinrich Freyer (1802-1866), botaniku, kartografu, spiżjar u xjenzat naturali Sloven
* Ludvik Grilc (1851-1910), pittur ġenerali/pittur tar-ritratti
* Belsazar Hacquet (1739/40-1815), xjenzat naturali Franċiż
* Marko Hatlak (twieled fl-1980), akkordjanista
* Vladimír Karfík (1901-1996), arkitett imwieled fiċ-Ċekoslovakkja
* Eva Lucija Cecilija Viktorija Emilija Kraus, (1785-?), il-Barunessa ta’ Wolsberg, namrata tal-Imperatur Franċiż Napuljun
* Marko V. Lipold (1816-1883), minatur, ġeologu u avukat, magħruf bħala missier il-ġeoloġija Slovena
* Jožef Mrak (1709-1786), wieħed mill-iktar politekniċi Sloveni notevoli
* Pier Paolo Pasolini (1922-1975), direttur tal-films u poeta Taljan
* Vasja Pirc (1907-1980), *grandmaster* taċ-chess
* Nikolaj Pirnat (1903-1948), skultur, pittur, illustratur u awtur
* Zorko Prelovec (1887-1939), mużiċist, kompożitur, awtur tal-kompożizzjonijiet għall-kori
* Luka Rupnik (twieled fl-1993), plejer tal-basketball Sloven
* Marko Ivan Rupnik (twieled fl-1954), artist, filosfu u teologu
* Giovanni Antonio Scopoli (1723-1788), xjenzat naturali Taljan
* Jan Tratnik (twieled fl-1990), ċiklist professjonali
* Anton Alojzij Wolf (1782-1859), isqof Kattoliku Ruman, filantropu, patrun tal-letteratura

## Referenzi