Tempji Ħajjin Kbar taċ-Ċola

It-**Tempji Ħajjin Kbar taċ-Ċola** huma Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO li jinkludi grupp ta' tempji Induisti tad-dinastija Ċola (spelluta wkoll bħala *Chola*) fl-istat Indjan ta' Tamil Nadu. It-tempju f'Thanjavur żdied fl-1987, filwaqt li ż-żewġ tempji l-oħra żdiedu fl-2004.

Il-monumenti tlestew bejn il-bidu tas-seklu 11 u s-seklu 12 W.K. u jinkludu:

* it-Tempju ta' Brihadisvara f'Thanjavur, li nbena minn Rajaraja I;
* it-Tempju ta' Brihadisvara f'Gangaikonda Cholapuram, li nbena minn Rajendra Ċola I;
* it-Tempju ta' Airavatesvara f'Darasuram, li nbena minn Rajaraja II.

## Sit ta' Wirt Dinji
Il-Kumpless tat-Tempju ta' Brihadisvara f'Thanjavur ġie rrikonoxxut bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1987. Il-Kumpless tat-Tempju ta' Brihadisvara f'Gangaikonda Cholapuram u l-Kumpless tat-Tempju ta' and Airavatesvara f'Darasuram żdiedu bħala estensjonijiet tas-sit fl-2004. 

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (ii)** "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-**kriterju (iii)** "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet".

## Tempji
Ir-raħal ta' Thanjavur jinsab madwar 340 kilometru (210 mili) fil-Lbiċ ta' Chennai. Gangaikonda Cholapuram u Darasuram jinsabu rispettivament madwar 70 kilometru (43 mil) u madwar 40 kilometru (25 mil) fil-Grigal ta' Chennai.

### Tempju ta' Brihadisvara f'Thanjavur

It-Tempju ta' Brihadisvara f'Thanjavur huwa tempju Induista ddedikat lill-alla Xiva. Huwa wieħed mill-ikbar tempji tan-Nofsinhar tal-Indja u huwa tempju eżemplari tal-arkitettura mwettqa bis-sħiħ ta' Tamil Nadu. Inbena minn Raja Raja Chola I bejn l-1003 u l-1010 W.K. Il-monumenti oriġinali ta' dan it-tempju tas-seklu 11 inbnew madwar ħandaq. Kienu jinkludu gopura, it-tempju prinċipali, it-torri enormi tiegħu, kitbiet imnaqqxin, affreski u skulturi marbuta b'mod predominanti mat-tradizzjonijiet tax-Xivaiżmu, iżda anke tal-Vixnuiżmu u tax-Xaktiżmu tal-Induiżmu. It-tempju ġarrab xi ħsarat matul l-istorja tiegħu u xi opri tal-arti issa huma neqsin. Mandapam u monumenti addizzjonali żdiedu fis-sekli ta' wara. It-tempju issa jinsab fi ħdan ħitan iffortifikati li żdiedu wara s-seklu 16.

It-torri vimanam tal-granit fuq is-sanktum (il-qalba sagra tat-tempju) huwa wieħed mill-itwal fin-Nofsinhar tal-Indja. It-tempju fih *prakara* (kuritur) enormi bil-kolonni u waħda mill-ikbar linga ta' Xiva fl-Indja. Huwa famuż ukoll għall-kwalità tal-iskulturi tiegħu, kif ukoll peress li huwa l-post li kkummissjona n-Nataraja tar-ram isfar – Xiva bħala l-alla taż-żfin, fis-seklu 11. Il-kumpless jinkludi santwarji ddedikati lil Nandi, Amman, Subrahmanyar, Ganexa, Sabhapati, Dakshinamurti, Chandesrvarar, Varahi u oħrajn. It-tempju huwa waħda mill-iżjed attrazzjonijiet turistiċi li jżuruha nies f'Tamil Nadu.

### Tempju ta' Brihadisvara f'Gangaikonda Cholapuram

It-Tempju ta' Brihadisvara f'Gangaikonda Cholapuram huwa tempju Induist li jinsab f'Gangaikonda Cholapuram madwar 70 kilometru (43 mil) mit-Tempju ta' Brihadisvara f'Thanjavur. Dan it-tempju tlesta fl-1035 W.K. minn Rajendra Chola I bħala parti mill-belt kapitali l-ġdida tiegħu. Dan it-tempju tad-dinastija Ċola għandu disinn u isem simili għal dak tas-seklu 11, u xi kultant jissejjaħ sempliċement bħala t-Tempju ta' Gangaikonda Cholapuram.

Huwa ddedikat lil Xiva u huwa bbażat fuq pjanta kwadra, iżda t-tempju joħroġ fid-dieher b'mod reverenzjali temi tal-Vixnuiżmu, tax-Xaktiżmu u tal-ekwivalenza sinkretika tal-Induiżmu bi statwi ta' Vixnu, Durga, Surya, Harihara, Ardhanishvara, u oħrajn. Minbarra s-santwarju prinċipali bil-linga, il-kumpless tat-tempju fih għadd ta' santwarji iżgħar, gopura, u monumenti oħra, b'uħud minnhom fi stat parzjali ta' fdalijiet jew ġew irrestawrati fis-sekli ta' wara. It-tempju huwa famuż għall-iskulturi tal-bronż tiegħu, għall-opri tal-arti mal-ħitan, għan-Nandi u għall-iskala tat-torri tiegħu.

### Tempju ta' Airavatesvara

It-Tempju ta' Airavatesvara jinsab f'Darasuram, fil-periferija tal-belt ta' Kumbakonam, u tlesta fl-1166 W.K. Huwa wieħed minn raggruppament ta' tmintax-il tempju Induista kbir tal-era Medjevali fl-inħawi ta' Kumbakonam. It-tempju huwa ddedikat lil Xiva. B'mod reverenzjali joħroġ fid-dieher tradizzjonijiet tal-Vixnuiżmu u tax-Xaktiżmu tal-Induiżmu, flimkien mal-leġendi assoċjati mat-63 Nayanars – il-qaddisin tal-moviment Bhakti tax-Xivaiżmu.

Ingħata ismu għall-Iljunfant Abjad ta' Indra, u jirrappreżenta xhieda tal-arkitettura grandjuża tat-tempji tal-Imperu taċ-Ċola. Huwa l-aħħar wieħed mit-tliet tempji l-kbar taċ-Ċola li nbnew minn ġenerazzjonijiet suċċessivi ta' rejiet, l-ewwel nett minn Rajaraja I. It-Tempju ta' Airavateswara nbena minn Rajaraja II għall-ħabta tal-1150 W.K. Waħda mill-karatteristiċi li tispikka f'dan it-tempju hija r-Rajagambhira Thirumandapam jew il-Bitħa Rjali, b'pilastri mnaqqxin b'mod elaborat, b'taraġ twil magħmul minn ħaġriet kbar tal-granit u karrijiet eleganti tal-ġebel miġbuda miż-żwiemel tal-ġebel. Ix-xogħol ta' artiġjanat f'dan it-tempju huwa ifjen minn dak fit-tempji iktar bikrin. Ir-raħal ta' Darasuram jinsab tefgħa ta' ġebla bogħod minn Kumbakonam.

It-tempju tal-ġebel jinkorpora struttura ta' karru, u jinkludi allat Vediċi u Puraniċi ewlenin bħal Indra, Agni, Varuna, Vayu, Brahma, Surya, Vixnu, Saptamtrikas, Durga, Saraswati, Sri Devi (Lakxmi), Ganga, Yamuna, Subrahmanya, Ganexa, Kama, Rati u oħrajn. It-tempju kien ferm ikbar u fl-imgħoddi kellu seba' btieħi skont il-kitbiet minquxa li nstabu. Minn dawn il-btieħi għad fadal waħda biss; partijiet mit-tempju bħall-gopuram jinsabu fi stat ta' fdalijiet, u t-tempju prinċipali u s-santwarji assoċjati għadhom weqfin u għadhom jeżistu. It-tempju għadu jattira gruppi kbar ta' pellegrini Induisti kull sena.

## Gallerija

File:Thanjavur,_Brihadishwara_Temple_(7013915633).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Thanjavur,_Brihadishwara_Temple_(7013915633).jpg|View of the Śrī Vimāna of the Thanjavur Temple
File:Big_Temple-Temple.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Big_Temple-Temple.jpg|The granite gopuram (tower) of the Thanjavur Temple
File:MainGopuram-BrihadisvaraTemple-Thanjavur,India.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:MainGopuram-BrihadisvaraTemple-Thanjavur,India.jpg|Temple at Thanjavur
File:Brihadeeswara_Temple_Entrance_Gopurams,_Thanjavur.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Brihadeeswara_Temple_Entrance_Gopurams,_Thanjavur.JPG|Temple entrance gopurams at Thanjavur
File:An_elephant_relief_on_the_Brihadisvara_Temple,_Thanjavur.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:An_elephant_relief_on_the_Brihadisvara_Temple,_Thanjavur.jpg|An elephant relief on the Thanjavur temple
File:Sanskrit_written_on_the_Brihadisvara_Temple,_Thanjavur.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sanskrit_written_on_the_Brihadisvara_Temple,_Thanjavur.jpg|Tamil written on the Thanjavur Temple


## Referenzi