Ċess

Iċ-**ċess** hija logħba fuq il-bord bejn żewġ plejers. Xi kultant il-logħba tissejjaħ **ċess internazzjonali** jew **ċess** **tal-punent** biex tiddistingwiha minn logħob relatat, bħal xiangqi (ċess Ċiniż) u shogi (ċess Ġappuniż). Il-forma attwali tal-logħba bdiet fi Spanja u l-bqija tan-Nofsinhar tal-Ewropa matul it-tieni nofs tas-seklu 15 wara li evolviet minn chaturanga, logħba simili ta' oriġini Indjana iżda ħafna eqdem. Illum, iċ-ċess hija waħda mil-logħob l-aktar popolari fid-dinja, u jintlagħab minn miljuni ta’ nies, b'xi wħud jgħidu li hemm mat-800 miljun plejer.

Iċ-ċess hija logħba ta' strateġija astratta u ma tinvolvi l-ebda informazzjoni moħbija. Jintlagħab fuq bord taċ-ċess b' 64 kaxxa irranġati fi gradilja ta' tmienja bi tmienja. Fil-bidu, kull plejer jikkontrolla sittax-il biċċa : re wieħed, reġina waħda, żewġ torrijiet, żewġt isqfijiet, żewġt iżwiemel, u tmien pedini. Il-plejer li jikkontrolla l-biċċiet bojod jmexxi l-ewwel, segwit mill-plejer li jikkontrolla l-biċċiet suwed. L-għan tal-logħba huwa li jiċċekkja r-re tal-avversarju, fejn ir-re jkun taħt attakk immedjat (f'ċekk) u m'hemm l-ebda mod kif jaħrab. Hemm ukoll diversi modi kif logħba tista' tispiċċa fi draw.

Iċ-ċess organizzat beda fis-seklu 19. Il-kompetizzjoni taċ-ċess illum hija rregolata internazzjonalment mill-FIDE (Federazzjoni Internazzjonali taċ-Ċess). L-ewwel Champion Dinji taċ-Ċess rikonoxxut universalment, kien Wilhelm Steinitz, li rebaħ it-titlu tiegħu fl-1886; Magnus Carlsen huwa ċ-Champion tad-Dinja attwali. It-teorija taċ-ċess żviluppat qatigħ mill-bidu tal-logħba sal-lum. Aspetti tal-arti jinstabu fil -kompożizzjoni taċ-ċess, u ċ-ċess min-naħa tiegħu influwenza l-kultura u l-arti tal-Punent, u għandu konnessjonijiet ma' oqsma oħra bħall-matematika, ix-xjenza tal-kompjuter u l-psikoloġija.

### Champion tad-Dinja

Wieħed mill-għanijiet tax-xjentisti tal-kompjuter bikrin kien li joħolqu magna li tilgħab iċ-ċess . Fl-1997, Deep Blue sar l-ewwel kompjuter li għeleb liċ-Champion tad-Dinja renjanti f'logħba meta għeleb lil Garry Kasparov. Il-magni taċ-ċess tal-lum huma ferm aktar b'saħħithom mill-aqwa plejers umani u influwenzaw ħafna l-iżvilupp tat-teorija taċ-ċess.

## Regoli taċ-ċess

Ir-regoli taċ-ċess huma ppubblikati mill-FIDE (Fédération Internationale des Échecs), Il-Federazzjoni Internazzjonali taċ-Ċess, fil-*Manwal* tagħha .  Regoli ppubblikati minn korpi governattivi nazzjonali, jew minn organizzazzjonijiet taċ-ċess mhux affiljati, pubblikaturi kummerċjali, eċċ., jistgħu jvarjaw f'xi dettalji. Ir-regoli tal-FIDE ġew riveduti l-aktar reċentement fl-2022.

### Tfassil

Il-biċċiet taċ-ċess huma mqassma f'żewġ settijiet b' kuluri differenti. Filwaqt li s-settijiet jistgħu ma jkunux litteralment abjad u iswed (eż. is-sett ċar jista' jkun ta' kulur isfar jew offwajt, is-sett skur jista' jkun kannella jew aħmar), ħafna drabi is-settijiet u l-biċċiet jissejħu "abjad" u "iswed". Fil-letteratura professjonali ġieli nsibu "ċar" u "skur", rispettivament. 

Il-plejers tas-settijiet jissejħu Abjad u Iswed, rispettivament. 

Kull sett jikkonsisti minn 16-il biċċa: re wieħed, reġina waħda, żewġ torrijiet, żewġ isqfijiet, żewġt iżwiemel, u tmien pedini. Is-settijiet taċ-ċess magħmula f'varjetà wiesgħa ta' stili; għall-kompetizzjoni, il- mudell Staunton huwa preferut.

Il-logħba tintlagħab fuq bord kwadru ta' tmien ringieli (imsejħa *[[ranks]]*) u tmien kolonni (imsejħa *[[fili]]*). B'konvenzjoni, l-64 kaxxa jalternaw il-kulur u jissejħu kaxxi ċari u skuri ; kuluri komuni għal bords taċ-ċess huma abjad u kannella, jew abjad u aħdar skur.

Il-biċċiet huma stabbiliti kif muri fid- dijagramma u r-ritratt. B’hekk, fuq l-ewwel rank ta’ White, mix-xellug għal-lemin, il-biċċiet jitqiegħdu fl-ordni li ġejja: torri, żiemel, isqof, reġina, sultan jew re, isqof, żiemel, torri. Fuq it-tieni rank titqiegħed ringiela ta' tmien pedini. Il-pożizzjoni tal-Iswed tirrifletti lil dik tal-Abjad, b'biċċa ekwivalenti fuq l-istess fajl. Il-bord jitqiegħed b'kaxxa ċara fir-rokna tal-lemin in-naħa ta' kull plejer. Il-pożizzjonijiet korretti tar-re u r-reġina jistgħu jiġu mfakkra bil-frażi "reġina fuq il-kulur tagħha stess" ─ jiġifieri r-reġina bajda tibda fuq kaxxa ċara u r-reġina sewda fuq kaxxa skura.

Fil-logħob kompetittiv, il-kuluri tal-biċċiet huma allokati lill-plejers mill-organizzaturi; fil-logħob informali, il-kuluri huma ġeneralment deċiżi bl-addoċċ, pereżempju permezz ta' tfigħ ta' munita, jew minn plejer wieħed jaħbi pedina bajda f'id waħda u pedina sewda fl-oħra, u l-avversarju jagħżel kulur bix-xorti.

### Kif tintlagħab
L-abjad jiċċaqlaq l-ewwel, u wara l-plejers jalternaw il-logħob, iċaqalqu biċċa waħda kull meta jmisshom, ħlief għall-castling, meta jiġu mċaqalqa żewġ biċċiet. Biċċa titmexxa jew lejn kaxxa mhux okkupata jew waħda okkupata minn biċċa tal-avversarju, li tinqabad u titneħħa mil-logħob. Bl-unika eċċezzjoni ta' *[[Ċess#En passant|en passant]]*, il-biċċiet kollha jinqabdu billi jimxu lejn kaxxa li tokkupa l-biċċa tal-avversarju. Iċ-ċaqliq huwa obbligatorju; plejer ma jistax jiddeċiedi li ma jilgħabx meta jmissu, anke meta jekk ikollu jiċċaqlaq ikun ta' ħsara għalih.

Kull biċċa għandha l-mod tagħha kif tiċċaqlaq. Fid-dijagrammi, it-tikek jimmarkaw il-kwadri li għalihom il-biċċa tista' tiċċaqlaq jekk ma jkun hemm l-ebda biċċa(iet) ta' xi kulur (ħlief iż-żiemel, li jaqbeż minn fuq kwalunkwe biċċa li tista' tkun fin-nofs). Il-biċċiet kollha, ħlief il-pedina, jistgħu jaqbdu biċċa tal-għadu jekk tkun tinsab fuq kaxxa li jkunu jistgħu jimxu fuqha. Il-kaxxi li fuqhom il-pawns jistgħu jaqbdu l-biċċiet tal-għadu huma mmarkati fid-dijagramma bi slaleb suwed.

* Ir-re jiċċaqlaq kaxxa waħda f' kwalunkwe direzzjoni. Hemm ukoll mossa speċjali msejħa castling li tinvolvi ċ-ċaqliq tar-re u ta’ torri. Ir-re huwa l-aktar biċċa prezzjuża — l-attakki fuq ir-re għandhom jiġu miġġielda immedjatament, u jekk dan ikun impossibbli, jirriżulta telf immedjat tal-logħba (ara Iċċekkjar u checkmate).
* Torri jista' jimxi kull numru ta' kaxxi tul rank jew fajl, iżda ma jistax jaqbeż minn fuq biċċiet oħra. Flimkien mar-re, it-torri jipparteċipa fil-moviment tal-*castling* tar-re.
* Isqof jista' jimxi kull numru ta' kaxxi djagonalment, iżda ma jistax jaqbeż minn fuq biċċiet oħra.
* Reġina tgħaqqad il-qawwa ta' torri u isqof u tista' tiċċaqlaq kull numru ta' kaxxi tul rank, fajl, jew dijagonali, iżda ma tistax taqbeż minn fuq biċċiet oħra.
* Żiemel jiċċaqlaq lejn kwalunkwe mill-eqreb kaxxi li mhumiex fl-istess rank, fajl jew dijagonali. (Għalhekk il-mossa tifforma forma "L": żewġ kaxxi vertikalment u kaxxa waħda orizzontalment, jew żewġ kaxxi orizzontalment u kaxxa waħda vertikalment.) Iż-żiemel huwa l-unika biċċa li tista’ taqbeż minn fuq biċċiet oħra.
* Pedina tista' timxi 'l quddiem lejn il-kaxxa mhux okkupata immedjatament quddiemu fuq l-istess fajl, jew mal-ewwel mossa tiegħu jista' javvanza żewġ kaxxi tul l-istess fajl, sakemm iż-żewġ kaxxi ma jkunux okkupati (tikek suwed fid-dijagramma). Pedina tista’ taqbad biċċa avversarja fuq kaxxa dijagonalment quddiemha billi timxi fuq dik il-kaxxa (slaleb suwed). Ma tistax jaqbad biċċa waqt li javvanza tul l-istess fajl. Pedina għandha żewġ mossi speċjali: il-qbid u l-promozzjoni *[[Ċess|en passant]]* .

#### Iċċekkjar u checkmate
Meta sultan ikun taħt attakk immedjat, jingħad li jkun taħt ċekk . Mossa bi tweġiba għal ċekk hija legali biss jekk tirriżulta f'pożizzjoni fejn ir-re ma jkunx għadu taħt ċekk. Dan jista' jinvolvi l-qbid tal-biċċa li qed tagħti ċekk; l-interpożizzjoni ta’ biċċa bejn il-biċċa tal-iċċekkjar u r-re (li huwa possibbli biss jekk il-biċċa li tattakka tkun reġina, torri, jew isqof u hemm kaxxa bejnha u r-re); jew iċċaqlaq lir-re f'kaxxa fejn ma jkunx taħt attakk. *Castling* mhuwiex permess meta r-re tkun taħt ċekk. 

L-għan tal-logħba huwa li jingħata checkmate lill-avversarju; dan iseħħ meta s-sultan ta’ l-avversarju jkun taħt ċekk, u m’hemm l-ebda mod legali biex joħroġ minnu. Qatt mhu legali għal plejer li jagħmel mossa li tpoġġi jew tħalli lir-re tal-plejer stess taħt ċekk. Fil-logħob każwali, huwa komuni li tħabbar "ċekk" meta tpoġġi r-re tal-avversarju taħt kontroll, iżda dan mhux meħtieġ mir-regoli taċ-ċess u normalment ma jsirx f'tournaments. 
#### Castling

Darba għal kull logħba, kull re jista' jagħmel mossa magħrufa bħala castling . *Castling* jikkonsisti f’li jċaqlaq lir-re żewġ kwadri lejn torri tal-istess kulur fuq l-istess rank, u mbagħad tpoġġi t-torri fuq il-kaxxa li qasam ir-re.

Castling huwa permissibbli jekk jiġu sodisfatti l-kundizzjonijiet li ġejjin: 

* La r-re u lanqas it-torri ma ċċaqalqu qabel matul il-logħba.
* M'hemm l-ebda biċċiet bejn il-king u t-torri.
* Ir-re ma jkunx taħt kontroll u ma jgħaddix minn jew jinżel fuq xi kwadru attakkat minn biċċa ghadu.

Castling ikun permess jekk it-torri ikun taħt attakk, jew jekk it-torri jaqsam kaxxa attakkata.

#### ''En passant''

Meta pawn jagħmel avvanz f'żewġ passi mill-pożizzjoni tal-bidu tiegħu u jkun hemm pawn ta' l-avversarju fuq kaxxa ħdejn il-kaxxa tad-destinazzjoni fuq il-fajl ta' maġenbu, allura l-pedina ta' l-avversarju jista' jaqbadha *en passant* ("fil-mogħdija"), jimxi lejn il-kaxxa li l-pawm jkun għadda minn fuqha. Dan jista' jsir biss immedjatament wara l-avvanz ta' żewġ kaxxi li l-pawn ikun għadu kif għamel; inkella, id-dritt li tagħmel hekk jintilef.  Pereżempju, fid-dijagramma animata, il-pawn l-iswed javvanza żewġ kaxxi minn g7 għal g5, u l-pawn l-abjad fuq f5 jista’ jeħodha *en passant* fuq g6 (iżda immedjatament wara l-avvanz tal-pedina sewda).

#### Promozzjoni
Meta pawn javvanza għat-tmien rank tiegħu, bħala parti mill-mossa, jiġi promossa u għanu jinbidel skont l-għażla tal-plejer f’ reġina, torri, isqof, jew żiemel tal-istess kulur. Normalment, il-pawn jiġi promoss għal reġina, iżda f'xi każijiet, tintgħażel biċċa oħra; din tissejjaħ underpromotion . Fid- dijagramma animata, il-pawn fuq c7 jista' jimxi għat-tmien rank u jiġi promoss. M'hemm l-ebda restrizzjoni fuq kemm-il darba biċċa tiġi promossa, għalhekk huwa possibbli li jkun hemm aktar biċċiet tal-istess tip milli jkun fil-bidu tal-logħba (eż., żewġ irġejjen jew aktar). Jekk il-biċċa meħtieġa ma tkunx disponibbli (eż. it-tieni reġina) xi kultant jintuża torri maqlub bħala sostitut, iżda dan mhux rikonoxxut fil-logħob sanzjonat mill-FIDE.

### Tmiem tal-logħba

#### Rebħ
Logħba tista' tintrebaħ bil-modi li ġejjin:

* Checkmate : Ir-re jinsab taħt ċekk u l-plejer m'għandu l-ebda mossa legali. (Ara check u checkmate hawn fuq.)
* Riżenja : Plejer jista’ jirriżenja, u jagħti l-logħba lill-avversarju.  Il-biċċa l-kbira tal-plejers tat-tournament iqisu li huwa etikett tajjeb li jirriżenjaw f'pożizzjoni bla tama.  
* Tirbaħ bl-arloġġ : Fil-logħob b'kontroll tal- ħin, plejer jirbaħ jekk l-avversarju jispiċċalu l-ħin, anki jekk l-avversarju għandu pożizzjoni superjuri, sakemm il-plejer ikollu possibbiltà teoretika li jiċċekkja lill-avversarju kieku il-logħba se tkompli.
* Forfeit: Plejer li jqarraq, jikser ir-regoli, jew jikser ir-regoli ta' kondotta speċifikati għall-kampjonat partikolari jista' jitlef il-logħba. Kultant, iż-żewġ plejers jitilfu. 

#### Draw
Hemm diversi modi kif logħba tista' tispiċċa fi draw :

* Stalemate : Jekk il-plejer li se jiċċaqlaq m'għandu l-ebda mossa legali, iżda mhux taħt ċekk, il-pożizzjoni hija stalemate, u l-logħba tiġi draw.
* Pożizzjoni mejta : Jekk l-ebda plejer ma jkun jista’ jiċċekkja lill-ieħor b’xi sekwenza legali ta’ mossi, il-logħba tiġi draw. Pereżempju, jekk ir-rejiet biss ikunu fuq il-bord, il-biċċiet l-oħra kollha jkunu nqabdu, checkmate huwa impossibbli, u l-logħba tiġi draw b'din ir-regola. Min-naħa l-oħra, jekk iż-żewġ plejers għad għandhom żiemel, hemm possibbiltà ferm improbabbli iżda teoretika ta' checkmate, għalhekk din ir-regola ma tapplikax. Ir-regola tal-pożizzjoni mejta tissostitwixxi r-regola preċedenti li kienet tirreferi għal "materjal insuffiċjenti", testendiha biex tinkludi pożizzjonijiet oħra fejn checkmate huwa impossibbli, bħal pawn endgames imblukkati fejn il-pedini ma jistgħux jiġu attakkati.
* Draw bi ftehim : Fiċ-ċess tat-turnew, id-draw l-aktar komuni jintlaħaq bi ftehim reċiproku bejn il-plejers. Il-proċedura korretta hija li toffri verbalment id-draw, tagħmel mossa, imbagħad tibda l-arloġġ tal-avversarju. Tradizzjonalment, il-plejers tħallew jiftehmu draw fi kwalunkwe punt tal-logħba, kultant anke mingħajr ma jilagħbu mossa; f’dawn l-aħħar snin saru sforzi biex jiġu skoraġġuti draws qosra, pereżempju billi jiġu pprojbiti offerti ta’ draw qabel mossa tletin.
* Ripetizzjoni tliet darbiet : Dan iseħħ l-aktar meta l-ebda naħa ma tkun kapaċi tevita li tirrepeti ċaqliq mingħajr ma ġġarrab żvantaġġ. F’din is-sitwazzjoni, kull plejer jista’ jitlob draw; dan jeħtieġ li l-plejers iżommu rekord validu bil-miktub tal-logħba sabiex it-talba tkun tista’ tiġi vverifikata mill-arbitru jekk tiġi kkontestata. It-tliet okkorrenzi tal-pożizzjoni m'għandhomx għalfejn iseħħu fuq movimenti konsekuttivi biex pretensjoni tkun valida. Iż-żieda tar- regola ta' ripetizzjoni ta' ħames darbiet fl-2014 tirrikjedi li l-arbitru jintervjeni immedjatament u jiddikjara l-logħba draw wara ħames okkorrenzi tal-istess pożizzjoni, konsekuttivi jew le, mingħajr ma tkun teħtieġ pretensjoni minn xi plejer. Ir-regoli tal-FIDE ma jsemmu l-ebda kontroll perpetwu ; dan huwa sempliċiment tip speċifiku ta 'tlugħ b'repetizzjoni tliet darbiet.
* Regola tal-50 mossa: Jekk fil-50 mossa ta' qabel l-ebda pawn ma jkun iċċaqlaq u ma jkun sar l-ebda qbid, kull plejer jista' jsejjaħ draw. Fl-2014 żdiedet ir-regola tal-75-mossa fejn l-arbitru irid jintervjeni u jiddikjara draw jekk ma jimxix pawn jew ma jkunx hemm qbid wara 75 mossa, mingħajr ma wieħed mill-plejers ma jkollu jsejjaħ għal draw. Jeżistu bosta tmiem ta' logħob (endgames) fejn hu possibbli tisforza checkmate f'iktar minn 50 mossa qabel jitmexxa pawn u jkun hemm qbid ta' biċċa; bħal ngħidu aħna two knights against a pawn u pawnless endgames reġina kontra isqof. 
* Draw bil-ħin: Fil-logħob b'kontroll tal- ħin, il-logħba tisfa fi draw jekk plejer ikun barra l-ħin u l-ebda sekwenza ta' mossi legali ma tippermetti lill-avversarju jagħmel checkmate lill-plejer. 

### Kontroll tal-ħin

Fil-kompetizzjoni, il-logħob taċ-ċess jintlagħab b'kontroll tal-ħin. Jekk il-ħin ta' plejer jispiċċa qabel ma titlesta l-logħba, il-logħba tintilef awtomatikament (sakemm l-avversarju jkollu biżżejjed biċċiet biex iwassal iċ-checkmate).  It-tul ta' żmien ta' logħba jvarja minn logħob twil (jew "klassiku"), li jista' jieħu sa seba' sigħat (saħansitra itwal jekk l- aġġornamenti huma permessi), għal bullet chess (taħt it-3 minuti għal kull plejer għal-logħba kollha). Intermedju bejn dawn huma logħob taċ-ċess rapidu, li jdum bejn siegħa u sagħtejn kull logħba, kontroll tal-ħin popolari f'tournaments ta' tmiem il-ġimgħa tad-dilettanti.

Il-ħin huwa kkontrollat bl-użu ta ' arloġġ taċ-ċess li għandu żewġ displays, wieħed għall-ħin li jifdal ta' kull plejer. Arloġġi taċ-ċess analogi ġew fil-biċċa l-kbira sostitwiti b'arloġġi diġitali, li jippermettu kontrolli tal-ħin b'żidiet .

Kontrolli tal-ħin huma wkoll infurzati fil-kompetizzjonijiet taċ-ċess bil-korrispondenza. Kontroll tal-ħin tipiku huwa ta' 50 jum għal kull 10 mossi.

## Ċess bil-korrispondenza

Iċ-ċess tal-korrispondenza huwa varjant taċ-ċess fejn il-plejers jittrasmettu l-movimenti tagħhom permezz tal-posta.  Bħalissa, il-laggħat isiru bl-użu tal-email.

L-International Correspondence Chess Federation (ICCF), hija responsabbili biex torganizza l-Olympiads tat-tim nazzionali u l-kampjonati tad-Dinja individuali.

Fl-2022, Jon Edwards (l-lstati Uniti) sar it-32 champion tad-dinja.  Fl-2023, il Ġermanja rebħet il-midalja tad-deheb fil-21 Olympijad u Irina Perevertkina (Russja) rebħet it-12-il kampjonat tad-dinja tan-nisa.

## Referenzi