Beersheba

**Be'er Sheva**, **Beersheba**  jew **Beersheba** (bl-Ebrajk:  Birra Sheba'a, li tfisser "bir tas-serp" jew "bir tas-sebgħa"; bl-Għarbi  *as-Sabˁ* ) hija belt fid-Distrett tan-Nofsinhar ta' Iżrael.

Beersheba hija ċ-ċentru amministrattiv għan-Nofsinhar ta' Iżrael. Minħabba l-pożizzjoni ġeografika ċentrali tagħha u l-istazzjonijiet tal-ferrovija u tal-karozzi tal-linja tagħha, hija wkoll ċentru importanti għat-trasport interurban tal-pajjiż. Il-belt tospita l-Università ta' Ben-Gurion tan-Negev, l-Isptar Soroka u s-Sinfonietta Iżraeljana ta' Be'er Sheva.

Il-belt kibret konsiderevolment minn mindu twaqqfu l-kolonizzaturi Iżraeljani f'Mejju tal-1948. Illum, il-belt hija popolata prinċipalment minn Lhud li emigraw minn pajjiżi Għarab, mill-Etjopja u mill-eks Unjoni Sovjetika. Beersheba hija mdawra minn bliet sekondarji bħal Omer, Lehavim u Meitar, li huma bliet predominantement Lhud, u Rahat, Tel Sheva u Lakiya, li huma predominantement Għarab.

Mill-2022, Beersheba għandha popolazzjoni ta' 211,393 abitant, u b'hekk hija l-akbar belt fin-Negev u d-disa' l-akbar belt ta' Iżrael.

## Isem
L-aktar opinjoni aċċettata hija li Beersheba hija msemmija għall-ġurament bejn Abram u s-sultan Filistin, Abimelek ("Bir tal-Ġurament"). Oħra hija li hija msemmija għas-seba' bjar imħaffra minn bin Abram, Iżakk, li minnhom erbgħa ġew identifikati (għalhekk, il-"Bir tas-Sebgħa"). 

Il-fehim għaliex "Bir tas-Sebgħa" jew "Bir tal-Ġurament" huma żewġ spjegazzjonijiet possibbli għandu x'jaqsam mal-fatt li hemm diversi sorsi possibbli għall-isem. Iż-żewġ tifsiriet possibbli qegħdin hemm għaliex, bl-Ebrajk, "sheva" tista' tfisser jew "ġurament" jew "sebgħa". L-isem Għarbi jista' jiġi tradott bejn wieħed u ieħor bħala "seba' bjar". 

Irrispettivament mill-oriġini vera tagħha, iċ-ċittadini tal-belt laqqmu l-belt bħala "B7" b'referenza għan-numru sebgħa f'Beersheba. Ir-residenti użaw ukoll b'imħabba n-numru sebgħa biex isemmu kumpaniji u impriżi fil-belt.

## [[Ġeografija]]
Beersheba hija belt deżertika fir-reġjun tan-Nofsinhar ta' Iżrael. Tinsab fit-tarf tat-Tramuntana tad-deżert tan-Negev, madwar 115-il kilometru minn Tel Aviv. Minħabba l-prossimità tagħha mad-deżert, il-klima hija sħuna u niexfa ħafna iżda tibred fix-xitwa. 

Beersheba hija t-tmien l-aktar belt metropolitana popolata fil-pajjiż. Hija wkoll l-akbar belt fir-reġjun u tagħti aċċess għaż-żona tan-Negev; kisbet il-laqam mhux uffiċjali ta' "Belt Kapitali tan-Negev". Fatt interessanti li wieħed jinnota huwa li Beersheba fil-Bibbja kienet magħrufa bħala "Tel Be'er Sheva".

## [[Storja]]
**<big>[[Preistorja]]</big>**
 

Abbażi tal-fdalijiet li nstabu f'Tel Beersheba, sit arkeoloġiku li jinsab ftit kilometri fil-Grigal tal-belt moderna, hemm evidenza li s-sit ilu okkupat mill-bnedmin mir-raba' millennju Q.K. Lejn il-Lbiċ, is-sit ta' Bir Abu Matar kien jospita attività metallurġika matul Żmien ir-Ram. Il-belt ġiet meqruda u mibnija mill-ġdid diversi drabi matul is-sekli.

**<big>Storja antika u moderna</big>**

L-aħħar abitanti ta' Tel Be'er-Sheva kienu l-Biżantini, li abbandunaw il-belt fis-seklu 7. L-Ottomani, li kienu ilhom jokkupaw il-Palestina mis-seklu 16, ma wrew l-ebda interess fis-sit sa tmiem is-seklu 19. Għalhekk, fil-bidu tas-seklu 19, Beersheba ġiet deskritta mill-pellegrini Ewropej bħala art għerija b'bir u numru żgħir ta' Bedwini jgħixu madwarha. 

Lejn tmiem is-seklu 19, l-Ottomani stabbilew għassa f'Beersheba biex iżommu l-Bedwini taħt kontroll. Huma bnew toroq, ftit bini żgħir li għadu wieqaf sal-lum, stazzjon tal-ferrovija, u linja ferrovjarja lejn Ashkelon u Gaża. Kwartier żgħir inbena fil-Lvant tal-belt minn Bedwini u Palestinjani minn Hebron u Gaża.

Beersheba kellha rwol importanti fil-Kampanji tas-Sinaj u l-Palestina matul l-Ewwel Gwerra Dinjija. Fil-31 ta' Ottubru 1917, l-Awstraljani tar-Raba' Brigata tal-Kavallerija, ikkmandati mill-Brigadier Ġenerali William Grant, mexxew l-attakk fuq it-truppi Ottomani u qabdu l-Bjar ta' Beersheba. Dan l-avveniment spiss jiġi deskritt bħala l-aħħar attakk tal-kavallerija b'suċċess fl-istorja. Iċ-Ċimiterju tal-Commonwealth, li fih l-oqbra tas-suldati Brittaniċi u Awstraljani, jinsab fit-tarf taċ-Ċentru Storiku ta' Beersheba. 

Beersheba kienet ċentru amministrattiv ewlieni matul il-Mandat Brittaniku tal-Palestina.

Il-pjan ta' qsim tal-Palestina tal-1947 inkluda lil Beersheba fit-territorji tal-istat Għarbi futur, fejn il-maġġoranza l-kbira tal-4,000 abitant tal-belt kienu Għarab. L-armata Eġizzjana kienet stazzjonata f'Beersheba fl-1948. Iżda, fil-21 ta' Ottubru 1948, matul l-Operazzjoni Yo'av, il-belt ġiet konkwistata, wara ġlied, minn unità ta' ġellieda tal-Palmach – il-"battaljun Tzerfati" – magħmula minn voluntiera li jitkellmu bil-Franċiż minn pajjiżi differenti u kkmandata minn Teddy Eytan (Thadée Diffre), sieħeb tal-Liberazzjoni, eks kaptan fid-diviżjoni Leclerc, li kien ikun l-uniku voluntier barrani fl-armata Iżraeljana li kiseb il-grad ta' "sgan aluf", ekwivalenti għal tenent kurunell, wara li serva mill-1947 sal-1949 fl-armata Iżraeljana, magħrufa aħjar bl-akronimu tagħha "TSAHAL". Fl-20 ta' Novembru 1948, Leonard Bernstein u l-Orkestra Filarmonika ta' Iżrael għamlu spettaklu speċjali għall-militari ta' Iżrael.

**<big>Wara l-1948</big>**

Fis-snin ta' wara l-Gwerra Għarbija-Iżraeljana tal-1948-1949, wieħed mill-kampijiet ta' konċentrament ta' Iżrael, kemm kamp tal-priġunieri tal-gwerra kif ukoll kamp tax-xogħol furzat, kien jinsab f'Beersheba.

Illum, hija l-akbar belt ta' żvilupp. B'differenza minn bliet ġodda oħra, Beersheba esperjenzat tkabbir qawwi fil-popolazzjoni, u s-sitwazzjoni ekonomika tagħha tjiebet, grazzi parzjalment għall-investiment pubbliku u t-twaqqif ta' kumpaniji speċjalizzati f'teknoloġiji ġodda. 

Matul is-snin 50 tas-seklu 20, Beersheba espandiet lejn it-Tramuntana. L-Isptar Soroka fetaħ fl-aħħar tal-1959, u l-Università tan-Negev, li aktar tard ingħatat l-isem ġdid ta' Università ta' Ben-Gurion tan-Negev, twaqqfet fl-1970. Fl-1973, it-Teatru Beersheba fetaħ il-bibien tiegħu.

Fl-1979, il-President Eġizzjan Anwar Sadat għamel żjara uffiċjali fil-belt. 

Matul is-snin 90 tas-seklu 20, influss kbir ta' immigranti wassal għal żieda sinifikanti fil-popolazzjoni u d-daqs ta' Beersheba. 

Ir-relazzjonijiet bejn il-Lhud u l-Għarab Iżraeljani kienu partikolarment tajbin, speċjalment mal-ħafna Bedwini li jgħixu fiż-żona u jaħdmu f'Beersheba. 

Madankollu, is-sitwazzjoni marret għall-agħar wara l-ibbumbardjar suwiċida tal-31 ta' Awwissu 2004, fejn inqatlu 16-il persuna fuq żewġ karozzi tal-linja. Dawn l-attakki ġew iddikjarati minn membri Palestinjani tal-Ħamas. Fit-28 ta' Awwissu 2005, bomba suwiċida oħra attakkat l-istazzjon ċentrali tal-karozzi tal-linja, u feriet serjament żewġ gwardji tal-Pulizija tal-Fruntiera.

Fl-aħħar tal-2008 u fil-bidu tal-2009, waqt li Iżrael kien qed iwettaq l-Operazzjoni Ċomb Fondut, Hamas spara rokits lejn diversi bliet fin-Negev. Ir-rokits il-ġodda (BM-21 Katyusha) setgħu jilħqu Beersheba. Wieħed minnhom laqat il-belt għall-ewwel darba fit-30 ta' Diċembru 2008. Rokits oħra laħqu Beersheba fil-jiem ta' wara, u kkawżaw ħsara materjali, inkluża l-qerda ta' skola. Fil-15 ta' Jannar 2009, rokit weġġgħet serjament tifel ta' 7 snin (li ġie ferut f'rasu) u weġġgħet ħafif lil erba' persuni oħra. 

Attakk b'daqqiet ta' sikkina seħħ f'Marzu 2022. L-għadd tal-mejtin kien ta' erba' persuni. It-terrorista, Bedwin jismu Mohammed Abu al-Qian, inqatel b'tir. Huwa ġie kkundannat fl-2016 għal 4 snin ħabs talli kien membru tal-grupp terroristiku tal-isħubija fl-Istat Iżlamiku. Huwa kien taħt sorveljat mix-Shin Bet.

## [[Politika]] lokali

Il-muniċipalità ta' Beersheba kienet imħassba għal ħafna snin minn nuqqas ta' tmexxija, problemi politiċi, u ġestjoni finanzjarja ħażina. Madankollu, is-sitwazzjoni tjiebet b'mod sinifikanti f'dawn l-aħħar snin. Mill-2005, l-enfasi ewlenija kienet fuq l-iżvilupp ta' parks u infrastruttura. Ċentru ġdid għaż-żgħażagħ infetaħ fl-2005, u ċentru kulturali ġdid twaqqaf fl-2007. Il-kwartieri fiċ-Ċentru Storiku ġew riabilitati, u wara snin ta' tnaqqis fil-baġit, il-muniċipalità reġgħet ippreżentat baġit bilanċjat.

## Ekonomija

L-akbar impjegaturi f'Beersheba huma ċ-Ċentru Mediku ta' Soroka, il-muniċipalità, il-Forzi tad-Difiża ta' Iżrael u l-Università ta' Ben-Gurion. Kumpless ewlieni tal-Industriji Ajruspazjali ta' Iżrael jinsab fiż-żona industrijali ewlenija, fit-Tramuntana tal-Awtostrada 60. Bosta impjanti elettroniċi u kimiċi, inkluż Teva Pharmaceutical Industries, jinsabu fil-belt u madwarha. Beersheba qed temerġi bħala ċentru ta' teknoloġija għolja, b'enfasi fuq iċ-ċibersigurtà. 

Park kbir ta' teknoloġija għolja nbena ħdejn l-Istazzjon tal-Ferrovija tat-Tramuntana ta' Be'er Sheva fl-2012 u beda jinbena l-ħames bini kummerċjali. Deutsche Telekom, Elbit Systems, EMC, Lockheed Martin, Ness Technologies, WeWork u RAD Data Communications fetħu faċilitajiet hemmhekk, kif ukoll inkubatur ċibernetiku mmexxi minn Jerusalem Venture Partners. Park tax-Xjenza ffinanzjat mill-Fondazzjoni RASHI-SACTA, il-Muniċipalità ta' Beersheba u donaturi privati tlesta fl-2008. Park ieħor ta' teknoloġija għolja jinsab fit-Tramuntana tal-belt ħdejn Omer.

## [[Edukazzjoni]]
Skont l-Uffiċċju Ċentrali tal-Istatistika ta' Iżrael, fl-2022 Beersheba kellha madwar 8,975 tifel u tifla tal-pre-school f'madwar 300 pre-school u kindergarten. Total ta' 99 skola jgħallmu popolazzjoni ta' studenti ta' madwar 45,291 ruħ: 60 skola primarja bir-reġistrazzjoni ta' 19,617-il ruħ (madwar 3,200 minnhom qed jidħlu fl-ewwel sena), u 39 skola sekondarja bir-reġistrazzjoni ta' 16,699 ruħ. Mill-istudenti tat-12-il sena ta' Beersheba, 90 % kisbu ċertifikat tal-matrikolazzjoni Bagrut fl-2022. Il-belt għandha wkoll diversi skejjel privati u *yeshivot* fis-settur reliġjuż bi 3,000 student jew aktar.

Beersheba tospita waħda mill-universitajiet ewlenin ta' Iżrael, l-Università ta' Ben-Gurion tan-Negev, li tinsab f'kampus urban fil-belt (il-kwartier ta' Dalet). Skejjel oħra f'Beersheva huma l-Open University of Israel, il-Kulleġġ tal-Inġinerija Shamoon (SCE), il-Kulleġġ Akkademiku tal-Edukazzjoni Kaye, il-Kulleġġ tal-Inġinerija Prattika ta' Beersheba (*Hamikhlala ha technologit shel Be'er sheva*), u kampus tal-Kulleġġ tal-Ajru u l-Ispazju Iżraeljan (*Techni Be'er sheva*).

## Trasport
Beersheba hija l-punt ċentrali tat-trasport tan-Nofsinhar ta' Iżrael, u hija moqdija minn toroq, ferroviji u ajruport. Beersheba hija konnessa ma' Tel Aviv permezz tal-Awtostrada 40, it-tieni l-itwal awtostrada f'Iżrael, li tgħaddi fil-Lvant tal-belt u tissejjaħ il-bypass ta' Beersheba għaliex tippermetti lill-vjaġġaturi mit-Tramuntana jmorru f'postijiet fin-Nofsinhar, u jevitaw iċ-ċentru tal-belt aktar konġestjonat. Mill-Punent għal-Lvant, il-belt hija maqsuma mill-Awtostrada 25, li tikkollega ma' Ashkelon u l-Istrixxa ta' Gaża lejn il-Majjistral, u Dimona lejn il-Lvant. Finalment, l-Awtostrada 60 tgħaqqad lil Beersheba ma' Ġerusalemm u x-Shoket Junction, u tgħaddi mix-Xatt tal-Punent. Fil-livell lokali, triq ċirkolari parzjali ddur il-belt mit-Tramuntana u l-Lvant, u t-Triq Nru 406 (Rager Blvd.) tgħaddi miċ-ċentru tal-belt mit-Tramuntana għan-Nofsinhar. 

Metrodan Beersheba, stabbilita fl-2003, kellha flotta ta' 90 xarabank u kienet topera 19-il linja fil-belt bejn l-2003 u l-2016, li ħafna minnhom kienu jitilqu mill-Istazzjon Ċentrali tax-Xarabanks ta' Beersheba. Dawn il-linji qabel kienu operati mill-muniċipalità bħala s-"Servizzi Urbani tax-Xarabanks ta' Be'er Sheva". Ix-xarabanks interurbani lejn u minn Beersheba huma operati minn Egged, Dan BaDarom u Metropoline. Is-servizz tax-xarabanks interurbani ġie trasferit għal Dan Be'er Sheva fil-25 ta' Novembru 2016 u Metrodan Beersheva kienet ingħalqet. Bil-bidla għal Dan Be'er Sheva l-kumpanija introduċiet ħlas elettroniku li jwaqqaf il-ħlas lis-sewwieq li kien komuni f'Beersheba.

L-Entità tal-Linja Ferrovjarja ta' Iżrael topera żewġ stazzjonijiet fil-belt li jiffurmaw parti mil-linja ferrovjarja lejn Beersheba: l-istazzjon il-qadim tal-Università tat-Tramuntana ta' Be'er Sheva, biswit l-Università ta' Ben Gurion u ċ-Ċentru Mediku ta' Soroka, u l-istazzjon il-ġdid ta' Be'er Sheva Ċentrali, biswit l-istazzjon ċentrali tal-karozzi tal-linja. Bejn iż-żewġ stazzjonijiet, il-linja ferrovjarja tinqasam fi tnejn, u tkompli wkoll lejn Dimona u l-fabbriki tal-Baħar il-Mejjet. Estensjoni hija ppjanata għal Eilat u Arad. 

L-istazzjon tal-Università tat-Tramuntana ta' Be'er Sheva huwa l-venda tal-linja lejn Dimona. L-istazzjonijiet kollha tal-Ferroviji ta' Iżrael jistgħu jiġu aċċessati minn Beersheba bl-użu ta' stazzjonijiet ta' trasferiment f'Tel Aviv u Lod. Sal-2012, il-linja ferrovjarja lejn Beersheba użat konfigurazzjoni mhux veloċi b'binarju wieħed b'kurvi qawwija u ħafna qsim tal-livell li kienu jillimitaw il-veloċità tal-ferrovija. Bejn l-2004 u l-2012 il-linja ġiet irranġata b'żewġ binarji u nbniet mill-ġdid bl-użu ta' allinjament imtejjeb u l-qsim tal-livell kollu tagħha kien separat bil-livell. L-isforz ta' bini mill-ġdid sewa NIS 2.8 biljun u naqqas b'mod sinifikanti l-ħin tal-ivvjaġġar u żied ħafna l-frekwenza tal-ferroviji minn u lejn Tel Aviv u Kiryat Motzkin għal Beersheba. Barra minn hekk, Beersheba se tkun konnessa ma' Tel Aviv u Eilat permezz ta' sistema ferrovjarja ġdida ta' veloċità għolja għall-passiġġieri u għall-merkanzija.

Il-Beersheba Light Rail bħalissa hija ppjanata bħala sistema ta' light rail għall-belt ta' Beersheba u l-komunitajiet periferiċi. Il-pjanijiet għal sistema ta' light rail f'Beersheba ilhom is-snin, u sistema ta' light rail tidher fil-pjan ewlieni għall-belt. Ġie ffirmat ftehim għall-kostruzzjoni ta' sistema ta' light rail fl-1998, iżda ma ġiex implimentat. Fl-2008, il-Ministeru għall-Finanzi Iżraeljan ikkunsidra li jiffriża l-proġett ta' Tel Aviv Light Rail u jibni sistema ta' light rail f'Beersheba minflok, iżda dan ma seħħx. Fl-2014, is-sindku Ruvik Danilovich ħabbar li s-sistema ta' light rail se tinbena fil-belt. Fl-2017, il-Ministeru għat-Trasport ta l-approvazzjoni lill-muniċipalità ta' Beersheba biex tipproċedi bl-ippjanar preliminari fuq sistema ta' light rail. F'Awwissu 2023, il-light rail ġiet approvata uffiċjalment. Huwa mistenni li titlesta sal-2033.

## [[Sport]]
L-aktar sport popolari f'Beersheba huwa l-futbol, u Hapoel Beersheba huwa l-klabb ewlieni tiegħu. Dan ġie stabbilit fl-1949, rebaħ ħames kampjonati (1975 u 1976, 2016, 2017 u 2018), żewġ Tazzi Iżraeljani (1997 u 2020), u żewġ Tazzi Toto (1989 u 1996). Il-klabb jilgħab fit-Turner Stadium, li fetaħ fl-2015. 

Beersheba huwa wkoll iċ-ċentru nazzjonali ewlieni għaċ-ċess. Il-klabb tiegħu, l-Eliahu Levant Chess Center, rebaħ bosta tazzi u kampjonati nazzjonali. Huwa rrappreżenta lil Iżrael fit-Tazza Ewropea u ospita l-Kampjonati Dinjin tat-Timijiet fl-2005. Bit-tmien granmastri tiegħu, Beersheba għandu l-aqwa proporzjon fid-dinja għan-numru ta' granmastri taċ-ċess għall-popolazzjoni tal-belt (granmastru wieħed għal kull 22,875 resident).

Beersheba tospita l-Camels-ASA Beersheba, klabb tar-rugby union li t-timijiet junior u senior tiegħu rebħu bosta titli nazzjonali, inkluż il-Kampjonat Nazzjonali Senior tal-2004-05. 

Il-lotta, it-tennis, u l-gliding huma wkoll sports popolari. Il-Beersheba Tennis Club, li fetaħ fl-1991, għandu tmien courts imdawla, u l-ajruport lokali (kodiċi IATA: BEV) jospita attivitajiet ta' gliding. 

## Sit ta' Wirt Dinji

**Tel Sheva** (bl-Ebrajk: תל שבע) jew **Tel Be'er Sheva** (bl-Ebrajk: תל באר שבע), magħruf ukoll bħala **Tell es-Seba** (bl-Għarbi: تل السبع), huwa sit arkeoloġiku fid-Distrett tan-Nofsinhar ta' Iżrael, li huwa maħsub li huwa s-sit tar-raħal Bibbliku tal-qedem ta' Beersheba moderna, fil-Punent tar-raħal tal-Bedwini ta' Tel Sheva. Tel Sheva ġiet ippreservata u hija aċċessibbli għall-viżitaturi fil-Park Nazzjonali ta' Tel Be'er Sheva (bl-Ebrajk: גן לאומי תל באר שבע).

Is-sit ġie rrestawrat mill-Awtorità tan-Natura u tal-Parks ta' Iżrael fl-1990. Fl-2003, is-sistema tal-ilma tas-sit infetħet għall-pubbliku wkoll. Ir-raħal skavat issa huwa miftuħ għall-viżitaturi bit-titlu ta' Park Nazzjonali ta' Tel Be'er Sheva.

It-Tumbati Bibbliċi ta' Megiddo, Hazor u Be'er Sheva ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2007. Mill-200 tumbata Bibblika f'Iżrael, dik ta' Be'er Sheva ġiet ikkwotata bħala l-iżjed waħda rappreżentattiva, bi fdalijiet sostanzjali ta' belt b'rabtiet Bibbliċi.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' erba' kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (ii)** "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-**kriterju (iii)** "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; il-**kriterju (iv)** "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem"; u l-**kriterju (vi)** "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".

## Ġemellaġġi

*  Lyon (Franza);
*  Adana (it-Turkija);
*  Addis Ababa (l-Etjopja);
*  Cluj-Napoca (ir-Rumanija);
*  Niš (is-Serbja);
*  Oni (il-Georgia);
*  Parramatta (l-Awstralja);
*  La Plata (l-Arġentina);
*  Seattle (l-Istati Uniti);
*  Montréal (il-Kanada);
*  Winnipeg (il-Kanada);
*  Wuppertal (il-Ġermanja);
*  Munich (il-Ġermanja).

## Referenzi