Badalona

**Badalona** (bl -Ispanjol   ) hija muniċipalità Spanjola, li tinsab fil- provinċja ta' Barċellona, fil- Katalonja, reġjun li fih hija r-raba' l  aktar belt popolata. Jappartjeni għar- reġjun ta' Barcelonès.

## Storja
L-eqdem traċċi ta’ insedjament imorru lura għan-Neolitiku (madwar 3500–2500 QK). Sejbiet arkeoloġiċi li jikkonsistu minn ġebel imnaqqax u għodda taż-żnied instabu fl-għolja ta’ Seriol u fiż-żoni ta’ Manresà flimkien ma’ oqbra b’oġġetti tal-oqbra fil-kwartieri ta’ Sistrells u Llefià. Depożiti mill-Età tal-Bronż u tal-Ħadid instabu f’impjanti tal-briks antiki (datati madwar 1800–1500 QK) u fil-massies ta’ Can Butinyà u Can Mora fil-kwart ta’ Canyet (1500–1100 QK).

Qabel l-insedjament Ruman ta' Hispania, it-territorju ta' Badalona kien popolat minn Iberiċi li kienu jgħixu fuq l-għolja Boscà (198 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar), minn fejn huwa possibbli li tara l-kosta. L-insedjament imur lura għall-inqas għas-seklu 4 QK iżda ġie abbandunat kompletament sal-seklu 1 WK minħabba r-Romanizzazzjoni. Minkejja l-preżenza tal-Iberiċi, l-oriġini tal-belt ġeneralment jiġu datati għal madwar is-sena 100 QK, meta r-Rumani waqqfu belt *ex novo* fuq l-għolja Rosés (26.8 metru) ħdejn il-kosta. Il-pjan tal-belt Rumana kien ibbażat fuq l-iskema komuni tagħhom tal-cardo u d-*decumanus*, li jokkupaw madwar 10 ettari, b'linja ta' swar. Il-belt Rumana kienet dinamika ħafna, speċjalment matul ir-renju ta' Awgustu, b'vinikultura speċjalizzata li pproduċiet inbid għall-esportazzjoni madwar l-imperu kollu. Mit-tielet seklu 'l quddiem, il-belt daħlet fi tnaqqis u kważi tneħħiet il-popolazzjoni hekk kif in-nies ħarbu lejn villae rustiċi. Madankollu, il-ftit fdalijiet mill-antikità tard juru li Baetulo qatt ma ġiet abbandunata.

Il-belt attwali ta’ Badalona ġiet iffurmata fis-seklu 10 meta nbena nukleu urban ġdid fuq il-belt Rumana l-antika u madwar il-forum u t-tempju l-antik, li nbidel fi knisja. Fl-istess ħin, ħarġet nukleu rurali barra l-ħitan tal-belt. Din id-dikotomija rurali-urbani tibqa’ sa nofs is-seklu 18. 

Il-Monasteru ta’ Sant Jeroni de la Murtra, mibni fis-seklu 14, huwa fejn ir-Rejiet Kattoliċi kienu jqattgħu s-sjuf tagħhom. Skont xi awturi, dan huwa wkoll fejn irċevew lil Christopher Columbus wara l-ewwel vjaġġ tiegħu lejn l-Ameriki.

It-tkabbir demografiku tal-belt kompla l-aktar mhux ikkontrollat fl-ewwel terz tas-seklu 20. Dan kien jinvolvi l-bini ta’ distretti ġodda mingħajr infrastruttura urbana u konnessjonijiet ħżiena għaċ-ċentru tal-belt. Matul id-dittatorjat ta’ Primo de Rivera il-kunsill tal-belt ipprova jtaffi dawn il-problemi billi jiżviluppa infrastruttura, jibni skola, suq u biċċerija ġdida u jespandi n-netwerk tad-drenaġġ; madankollu, dan ma kienx biżżejjed. Matul it-Tieni Repubblika, Badalona kienet ta’ spiss f’taqlib, kif kien ikun il-każ matul il-gwerra ċivili, meta l-belt ġiet ibbumbardjata minħabba l-importanza tagħha bħala ċentru industrijali. Wara t-tmiem tal-gwerra, fl-1940, is-sindku Frederic Xifré ġie maqtul mill-Frankisti.

Id-dittatorjat ta’ Franco ġabet it-tnaqqis tal-ħajja kulturali varjata ta’ Badalona ta’ qabel il-gwerra. Il-perjodu kien ikkaratterizzat ukoll mill-wasla ta’ immigranti, l-aktar min-Nofsinhar ta’ Spanja, li kompliet aċċellera t-tkabbir demografiku tal-belt, u preċipita l-emerġenza ta’ shanty towns b’kundizzjonijiet ħżiena għas-saħħa. Il-popolazzjoni tal-belt żdiedet minn 92,200 fl-1960 għal 201,200 ħmistax-il sena biss wara. Matul il-mandat tas-sindku Felipe Antoja, il-belt rċeviet migranti foqra minn Barċellona li għexu fi shanties; bil-ħolqien ta 'distretti foqra, Badalona kellha wħud mill-akkomodazzjoni ta' kwalità baxxa fil-pajjiż. L-espansjoni urbana disturbat ukoll bini storiku u siti arkeoloġiċi.

Wara l-mewt ta’ Franco, u speċjalment mill-1979, il-belt sabet vitalità soċjali ġdida permezz tal-moviment organizzat tal-ġirien, li ġġieldu biex itejbu l-infrastruttura fil-viċinanzi tagħhom, biex jiġġieldu l-ispekulazzjoni tal-proprjetà immobbli, u biex jiksbu titjib urban. Fid-29 ta’ Jannar 1976, Badalona għamlet l-ewwel protesta li ġiet ittollerata mingħajr vjolenza mill-awtoritajiet Spanjoli fl-era ta’ wara Franco. Il-belt għaddiet ukoll minn trasformazzjoni minn ekonomija industrijali għal ekonomija tas-servizz. Badalona kienet post sekondarju tal-Logħob Olimpiku tal-1992, li organizza l-kompetizzjonijiet tal-basketball u tal-boxing. Għalkemm Badalona hija inkluża fil-konurbazzjoni ta' Barċellona, iżżomm l-identità tagħha stess, speċjalment fil-viċinanzi ċentrali.

## Trasport

Badalona għandha stazzjon tal-ferrovija Renfe R1 minn Barċellona għal Mataró – Blanes, kif ukoll port. Hemm ukoll links ma' Barċellona permezz tal-metro (taħt l-art) u sistema tal-karozzi tal-linja tat-Trasport Metropolitan ta' Barċellona (TMB), kif ukoll il-linja Trambesòs.

## Ekonomija
L-industrija kienet settur ewlieni f'Badalona għal ħafna snin, mill-wasla tal-ferrovija fl-1848. Ir-raħal l-antik kiber u deher ħafna fabbriki minn setturi differenti (kimiċi, metallurġiċi, ikel u likuri, eċċ.). Kollha nbidlu l-aħħar deċennji tas-seklu 20, ħafna industriji telqu mill-belt minħabba l-kontaminazzjoni. Minn dakinhar Badalona żviluppat żoni industrijali speċifiċi bħal Les Guixeres, fejn il-kunsill tal-belt bena ċ-Ċentru tan-Negozju Internazzjonali ta’ Badalona, bil-għan li jtejjeb is-servizzi, il-projezzjoni esterna, l-iskambji u l-kompetittività fis-suq Ewropew u Amerikan tal-kumpaniji bbażati f’ Badalona. Is-setturi ewlenin huma l-mikroelettronika u r-robotika, segwiti minn ippakkjar u aerosols, makkinarju tat-tessuti u forom industrijali.

## Ġemellaġġ

*  Alcanar (Spanja) ;
*  San Fernando (Spanja) ;
*  Parla (Spanja) ;
*  Valparaíso (Ċili) ;
*  Gothenburg (Żvezja) ;
*  Sitges (Spanja).

## Referenzi