Arslantepe

**Arslantepe**, magħrufa wkoll bħala **Melid** (bl-Ittit: *Malidiya* u possibbilment anke *Midduwa*; bl-Akkadjan: *Meliddu*; bl-Urartjan: *Melitea*; bil-Latin: *Melitene*), kienet belt antika max-xmara Tohma, tributarja tal-parti ta' fuq tal-Ewfrate li tibqa' tiela' sal-muntanji Taurus. Ġiet identifikata mas-sit arkeoloġiku modern ta' Arslantepe ħdejn Malatya, it-Turkija.

Tniżżlet fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO bl-isem tat-**Tumbata ta**' **Arslantepe** fis-26 ta' Lulju 2021.

## Storja

### Kalkolitiku Aħħari
L-iżjed abitazzjoni bikrija fis-sit tmur lura għall-Kalkolitiku.

Arslantepe (VII) saret importanti f'dan ir-reġjun fil-Kalkolitiku Aħħari. Fuq il-quċċata tat-tumbata kien hemm żona monumentali b'binja enormi tal-brikks tat-tajn. Din il-binja kbira kienet imżejna b'dekorazzjonijiet mal-ħitan u l-funzjoni tagħha mhijiex ċerta.

#### Değirmentepe
Sit fil-qrib, Değirmentepe, li jinsab 24 kilometru fil-Grigal ta' Melid, huwa notevoli bħala l-post bl-iktar evidenza ċerta bikrija ta' tidwib tar-ram.  Is-sit inbena fuq biċċa roqgħa art żgħira fil-pjanura, madwar 40 kilometru mix-xmara Ewfrate.

### Żmien il-Bronż Bikri

Sal-aħħar tal-perjodu tal-Uruk, l-iżvilupp kien kiber u kien inbena kumpless kbir ta' tempju/palazz.

Kulturalment, Melid kienet parti mir-"reġjuni tat-Tramuntana tal-Mesopotamja ta' Fuq" u kienet tintuża bħala kolonja kummerċjali tul ix-xmara Ewfrate biex il-materja prima titwassal sas-Sumerja fil-Mesopotamja t'Isfel.

Instabu bosta similaritajiet bejn dawn is-saffi bikrin f'Arslantepe, u s-sit ta' Birecik (iċ-Ċimiterju tad-Diga ta' Birecik), li pjuttost kien inbena iktar 'il quddiem, fil-Lbiċ ta' Arslantepe.

Għall-ħabta tat-3000 Q.K., fit-tranżizzjoni bejn Żmien il-Bronż Bikri I u II, kien hemm qerda u nirien mifruxa, u wara dan iż-żmien fiż-żona tfaċċat il-kultura tal-bċejjeċ tal-fuħħar ta' Kura-Araxes. Prinċipalment din il-kultura kienet tar-rgħajja u kellha rabta mal-muntanji tal-Kawkażu.

### Żmien il-Bronż Aħħari
Fiż-Żmien il-Bronż Aħħari, is-sit sar ċentru amministrattiv ta' reġjun ikbar fir-renju ta' Isuwa. Il-belt ġiet iffortifikata sew, x'aktarx minħabba t-

theddida tal-Ittiti mill-Punent. Is-sit huwa kulturalment influwenzat mill-Urjani, mill-Mitanni u mill-Ittiti.

Għall-ħabta tal-1350 Q.K., Suppiluliuma I tal-Ittiti ħakem lil Arslantepe fil-gwerra tiegħu kontra Tushratta ta' Mitanni. Dak iż-żmien, Arslantepe kienet il-belt kapitali reġjonali ta' Isuwa fil-fruntiera bejn l-Ittiti u l-Mitanni; u kienet leali għal Tushratta. Suppiluliuma I uża lil Arslantepe bħala bażi għall-kampanja militari tiegħu biex jisraq il-belt kapitali tal-Mitanni, Wassukanni.

### Żmien il-Ħadid
Wara l-waqgħa tal-Imperu Ittit, mis-sekli 12 sa 7 Q.K., il-belt saret iċ-ċentru tal-istat Neo-Ittit Luwjan indipendenti ta' Kammanu. Inbena palazz u ttellgħu skulturi monumentali tal-ġebel ta' ljuni u tal-mexxej.

Il-wasla tar-re Assirjan Tiglath-Pileser I (1115-1077 Q.K.) wasslet biex ir-renju ta' Arslantepe jiġi mġiegħel jagħti ġieħ lill-Assirja. Arslantepe setgħet tkompli tkattar il-ġid sa meta r-re Assirjan Sargon II (722-705 Q.K.) seraq il-belt fis-712 Q.K. Fl-istess żmien, iċ-Ċimmerjani u x-Xiti invadew l-Anatolja u l-belt qabdet it-triq tan-niżla.

Skont Igor Diakonoff u John Greppin, x'aktarx li kien hemm preżenza Armena f'Arslantepe sal-1200 Q.K.

## Arkeoloġija

Arslantepe ġiet investigata għall-ewwel darba mill-arkeologu Franċiż Louis Delaporte mill-1932 sal-1939. Mill-1946 sal-1951 Claude F.A. Schaeffer wettaq xi esplorazzjonijiet fis-sit.

L-ewwel skavi Taljani fis-sit ta' Arslantepe bdew fl-1961, u twettqu taħt id-direzzjoni tal-Professuri Piero Meriggi u Salvatore M. Puglisi sal-1968. L-għażla tas-sit inizjalment kienet dovuta għax-xewqa li jiġu investigati l-fażijiet Neo-Ittiti tal-okkupazzjoni tas-sit, perjodu li fih Malatya kienet il-belt kapitali ta' wieħed mill-iżjed renji importanti wara l-qerda tal-Imperu Ittit fl-iżjed fruntieri tal-Lvant tiegħu. Fis-snin 30 tas-seklu 20 instabu fdalijiet maestużi ta' dan il-perjodu f'Arslantepe wara li saret spedizzjoni Franċiża fil-post. L-Ittitologu Meriggi ħa sehem biss fl-ewwel ftit kampanji ta' skavi u mbagħad ħalla t-tmexxija tax-xogħlijiet f'idejn Puglisi, paleoetnologu, li espanda x-xogħlijiet u regolarment wettaq investigazzjonijiet annwali taħt il-permess regolari mill-gvern Tork. Alba Palmieri ħadet f'idejha s-superviżjoni tal-iskavi matul is-snin 70 tas-seklu 20. Fil-bidu tas-seklu 21, l-investigazzjoni arkeoloġika tmexxiet minn Marcella Frangipane.

## Xwabel bikrin

L-ewwel xwabel magħrufa fiż-Żmien il-Bronż Bikri (madwar is-sekli 33 sa 31) huma bbażati fuq sejbiet f'Arslantepe minn Marcella Frangipane mill-Università ta' Ruma. Instab senduq b'disa' xwabel u sejfijiet magħmulin minn liga ta' arseniku u ram. Fosthom, tlett ixwabel kienu ntarsjati bil-fidda b'mod mirqum.

Dawn l-armi għandhom tul totali ta' 45 sa 60 ċentimetru, u dan jissuġġerixxi d-deskrizzjoni tagħhom bħala xwabel qosra jew sejfijiet twal.

Dawn l-iskoperti saru fis-snin 80 tas-seklu 20. Ix-xwabel imorru lura għall-fażi lokali VI A. Barra minn hekk, instabu wkoll 12-il ponta tal-lanez.

Il-fażi VI A f'Arslantepe ntemmet bil-qerda u l-belt ingħatat in-nar. Iktar 'il quddiem, xi okkupanti ġodda wkoll ħallew warajhom xi armi tal-bronż, inkluż xwabel. Dawn instabu fil-qabar rikk tas-"Sinjur ta' Arslantepe", li huwa l-isem li ngħata lill-iskeletru tal-qabar mill-arkeologi. X'aktarx li kellu xi 40 sena meta miet, u permezz tad-datazzjoni bir-radjokarbonju l-qabar imur lura għat-3081 sal-2897 Q.K.

## Sit ta' Wirt Dinji
It-Tumbata ta' Arslantepe ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2021.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' kriterju wieħed tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (iii)** "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet".

## Referenzi