Knejjes Rumaneski Katalani tal-Vall de Boí

Il-**Knejjes Rumaneski Katalani tal-Vall de Boí** huma sensiela ta' disa' knejjes Rumaneski Bikrin fil-Vall de Boí, fil-*comarca* Katalana ta' Alta Ribagorça, fil-Provinċja ta' Lleida, li tniżżlu fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fis-sena 2000.

## Storja tal-affreski
Matul il-bidu tas-seklu 20 sar sforz kbir biex jiġu studjati u kkatalogati l-affreski Rumaneski fil-knejjes Katalani tal-inħawi tal-Vall de Boí. Din l-attività ġiet imqanqla kemm mill-interessi akkademiċi tal-istudjużi kif ukoll mill-kummerċjanti tal-arti li kellhom f'moħħhom il-gwadann finanzjarju.

Fl-1904 u fl-1906, il-Klabb tal-Ġiti bil-Mixi tal-Katalonja organizza l-ewwel ġiti fost l-oħrajn fil-Vall de Boí, bl-għan li jsiru pjanti tal-inħawi, jinġibdu r-ritratti u jittieħdu n-noti. Sussegwentement, f'Ġunju 1907 twettqet spedizzjoni mill-Istitut għall-Istudji Katalani sabiex jiġu studjati, iddokumentati u jittieħdu ritratti tal-binjiet u tal-opri tal-arti importanti kulturalment fil-Vall d'Aran u f'Alta Ribagorça, inkluż fil-Vall de Boí.

B'hekk, bejn l-1905 u l-1909, il-Bord tal-Mużewijiet ta' Barċellona stampa repliki fidili ta' dawn l-affreski tal-Pirinej, u l-pubblikazzjoni ta' dawn l-opri tal-arti qanqlu x-xewqa tal-akkwiżizzjoni tagħhom mill-mużewijiet u mill-kollezzjonisti privati.

Sal-1919, bosta intermedjarji kienu involuti fix-xiri u fil-bejgħ ta' dawn ix-xogħlijiet, li marru l-iktar għand mużewijiet u kollezzjonijiet privati fl-Istati Uniti. F'każ iddokumentat partikolari, artiġjani Taljani u Pollakki tħallsu mill-industrijalista u l-kollezzjonista tal-arti Lluis Planidura biex jaqilgħu l-affreski minn knejjes iżolati u bigħ l-apsida tal-Knisja ta' Santa Maria de Mur lill-Mużew tal-Belle Arti ta' Boston fl-1921 (b'mod kompletament legali) qabel l-għadab tal-artisti u tal-kuraturi Spanjoli ma waqqfu.

L-inħawi ta' Taüll saru eċċezzjoni għal din ix-xejra, peress li l-popolazzjoni lokali rrifjutaw li l-affreski u opri oħra tal-arti jitneħħew mill-knejjes tagħhom. Din l-azzjoni eskalat sal-livell tal-Commonwealth tal-Katalonja u tal-isqof ta' La Seu d'Urgell. Finalment, intlaħaq qbil li l-affreski l-aħjar li jinżammu fil-Mużew Nazzjonali tal-Arti Katalana (MNAC), f'post sigur fejn ma setgħux jinsterqu jew jgħaddu minn xi tranżazzjoni bla skrupli. Tim ta' restawraturi Taljani wettqu l-biċċa xogħol li jaqilgħu l-affreski minn mal-ħajt, u f'xi każijiet jissostitwixxu l-opri tal-arti b'repliki fil-post.

L-affreski Rumaneski ta' Taüll ippreservati fl-MNAC minn dak iż-żmien 'l hawn saru famużi madwar id-dinja kollha. L-interess fost l-akkademiċi u l-professjonisti tal-arti wassal biex isir studju sistematiku tal-affreski Rumaneski l-oħra kollha fl-inħawi tal-Vall de Boí, u bosta minnhom issa qed jiġu protetti mill-MNAC f'Barċellona u fil-Mużew ta' Vic.

## Sit ta' Wirt Dinji
Il-Knejjes Rumaneski Katalani tal-Vall de Boí ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fis-sena 2000.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (ii)** "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-**kriterju (iv)** "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".

## Komponenti

## Referenzi