Liège

**Liège**  hija belt tal-Vallonja fil-Lvant tal-Belġju .

Hija l- belt kapitali tal- provinċja ta' Liège . Mid-972 sal-1795, kienet il-belt kapitali tal- Prinċipat-Isqof ta' Liège  . Mit VIII 8 Fi 16-il Fis-seklu 11, kienet is-sede tal- isqof vast ta' Liège, werriet taċ- *Civitas Tungrorum* .

Fl-2026, Liège kellha madwar 198 000 habitants . Iż-żona metropolitana tagħha għandha popolazzjoni ta' madwar 650 000 habitants . F'termini ta' popolazzjoni, hija l-akbar żona metropolitana fil-Vallonja, it-tielet l-akbar fil-Belġju wara Brussell u Antwerp, u l-ħames l-akbar muniċipalità fil-pajjiż wara Antwerp, Ghent, Charleroi, u Brussell .

## Toponimija

### ''Leodium'', ''Legia'', Liège u ''Lîdje''
L- etimoloġija tal-isem Liège  wasslet, sa mill- Medju Evu, għal sensiela twila ta' ipoteżijiet. L-aħħar reviżjoni toponimika tqiegħed l-oriġini ta' Liège fl- Imperu Ruman tard fil- Ġermanja t'Isfel, konsistenti mal-fdalijiet Rumani fi Place Saint-Lambert, li jixhdu preżenza, probabbilment prospera, mill   sas-  nbsp;seklu . 

Liège inkitbet b'aċċent akut, dan qabel id-digriet tar-Reġent ta' li tapprova r-riżoluzzjoni tal-Kunsill Muniċipali tal-belt ta' Liège ta'  .

## Ġeografija
Il-belt tinsab fil-Lvant tal-Belġju, fil-parti ċentrali tat-Tramuntana tal- provinċja ta' Liège, fuq ir-rotot ta' komunikazzjoni bejn Aachen fil- Ġermanja u l-kapitali Belġjana, Brussell, u Maastricht fl- Olanda u Namur, il-kapitali tal-Vallonja. Tinsab fil-Grigal tar-reġjun tal-Vallonja, fil- konfluwenza tax-xmajjar Meuse, Ourthe, u Vesdre . L-ewwel abitanti, madankollu, stabbilew ruħhom fil-konfluwenza tax -xmajjar Meuse u Légia .

Huwa 53 km minn Namur, il-belt kapitali politika tal-Vallonja; 88 km minn Brussell; 25 km minn Maastricht (l-Olanda); 39 km minn Aachen (il-Ġermanja); 65 km minn Weiswampach (il-Gran Dukat tal-Lussemburgu); ta' 76 km minn Givet, (Franza) (distanzi ċirkulari kbar).

B'erja ta' 6 939 ah, Liège hija inqas estensiva minn bliet Belġjani ewlenin oħra bħal Antwerp ( 20 451 ha ), Ghent ( 15 618 ha ) u Charleroi ( 10 208 ha ).

#### Idrografija

Ix- Xmara Meuse tgħaddi minn Liège f'direzzjoni ġenerali lejn il-Lbiċ/Grigal, għal tul ta' madwar 12   kompletament kanalizzata. Fil-belt il-qadima, il-pjanura alluvjali tax-xmara tibqa' dejqa (b'wisa' medja ta' 1,3   ). Il-belt hija maqsuma wkoll mix -xmajjar Ourthe u Vesdre, li jidħlu mix-Xlokk, u mil- Légia lejn il-punent, li issa hija kompletament taħt l-art.

Minbarra dawn ix-xmajjar, il-belt għandha diversi kanali Il- Kanal Albert, inawgurat fl-1939 u aġġornat fl-1997 għal 9 000 tonnes, jippermetti l-passaġġ lejn l-estwarju ta' Scheldt mill -Gżira Monsin. ; id- devjazzjoni li tissostitwixxi diversi fergħat tax-xmajjar Meuse u Ourthe biex tippromwovi n-navigazzjoni u tnaqqas l-għargħar il- kanal tal-Ourthe, fdal ta' proġett ta' kanal bejn il-Meuse u l- Moselle .

## Trasport

#### Arja
Liège hija servuta minn ajruport L-Ajruport ta’ Liège, li jinsab f’Bierset, ftit kilometri fil-punent tal-belt, huwa primarjament iffukat fuq it-trasport tal-merkanzija. L-Ajruport ta’ Liège huwa l-ħames l-aktar ajruport tal-merkanzija traffikuż fl-Ewropa u jikklassifika fost l-aqwa 20 fid-dinja. L-ajruport jittratta wkoll it-traffiku tal-passiġġieri ( 200 000 passiġġier fis-sena), b’titjiriet lejn madwar għaxar destinazzjonijiet xemxin (Spanja, Marokk, Turkija, Tuneżija, Greċja) operati mill-operatur turistiku TUI fly.

Il-belt għandha wkoll sit tal-inżul tal-ħelikopters liċenzjat iżda mhux użat fiċ-ċentru tal-belt, ħdejn il-Pont Albert I. Dan ospita b'mod partikolari servizzi kummerċjali tat-trasport tal-passiġġieri lejn Brussell mill-1953 sal-1963.

#### Marittimu

Liège għandha port tax-xmara fuq ix- xmara Meuse, il- Port ta' Liège, li huwa t-tielet l-akbar port tax-xmara fl-Ewropa wara l-port tar-Rhine ta' Duisburg u l- Port ta' Pariġi . Minbarra x-xmara Meuse, il-port għandu konnessjonijiet diretti ma' Antwerp permezz tal- Kanal Albert u ma' Rotterdam permezz tal- Kanal Juliana .

#### Xmara
Mill-2016, shuttle tax-xmara ilu jbaħħar fuq il- Meuse . Fl-2017, żewġ shuttles, il-Vauban u l-Atlas V, ittrasportaw 35 000 personnes bejn il- pont Fragnée u Coronmeuse minn April sa Ottubru  ,  .

#### Mogħdijiet u traċċi
Hemm total stmat ta’ 152 km ta’ toroq u mogħdijiet fil-belt ta’ Liège. Minn dawn, 195, b’tul totali ta’ 69 km, ġew immappjati. 44 km huma f'kundizzjoni tajba, km 1 huwa diffiċli (spiss miksi bil-għollieq u l-ħurrieq), km 1 huwa mblukkat (notevolment ir- Rue Verte-Voie u *Inte deûs Vôyes* ), 8 km għandhom status mhux magħruf u 10 km tneħħew (għall-installazzjoni ta' awtostradi u industriji)  .

#### Trasport pubbliku

##### Ferrovija

Liège hija servuta minn diversi stazzjonijiet tal-ferrovija, bit-tlieta l-aktar importanti jinsabu fiċ-ċentru tal-belt: Liège-Guillemins, Liège-Carré u Liège-Saint-Lambert .

L-istazzjon ta' Guillemins jilqa' ferroviji TGV min-netwerk Ewropew Thalys kif ukoll ferroviji ICE mill-kumpanija nazzjonali Ġermaniża Deutsche Bahn .

Il-belt tinsab fl-intersezzjoni ta’ diversi linji ferrovjarji Belġjani  :

* il-linja 34, li tgħaqqadha ma' Hasselt ;
* il-linja 36, li tgħaqqadha ma' Brussell, *permezz ta* ' Leuven ;
* il-linja 37, li tgħaqqadha ma' Aachen ;
* il-linja 40, li tgħaqqadha ma' Visé u mbagħad ma' Maastricht ;
* il-linja 43, li tgħaqqadha minn naħa waħda ma' Marloie, ħdejn Marche-en-Famenne u mal- linja 162, u min-naħa l-oħra mal -linja 42 u l- Gran Dukat tal-Lussemburgu ;
* il-linja 125, li tgħaqqadha ma' Namur .

##### Tram
Il-belt kellha netwerk tat-trammijiet mill-1871 sal-1967. Ġie adottat proġett ġdid ta’ trammijiet f’Liège u ilu jopera minn April 2025. Il-linja hija twila 11,7   . It-terminals jinsabu fi Sclessin faċċata ta’ Standard Liège, fiż-żona ekonomika u multimodali ta’ Bressoux, u f’Coronmeuse, distrett ekoloġiku futur.

#### Triq

##### Awtostradi
Il-belt tinsab fl-intersezzjoni ta' diversi awtostradi, li kollha jestendu lejn iċ-ċentru tal-belt. :

* l-E25 li tgħaqqadha fit-tramuntana mal- Olanda permezz ta' Maastricht u fin-nofsinhar mal- provinċja tal-Lussemburgu fejn tingħaqad mal-E411 f'Neufchâteau ;
* l-E40, li tgħaqqadha, fuq in-naħa tal-punent, ma' Brussell u Ostend u fuq in-naħa tal-lvant ma' Aachen u Cologne ;
* l-E42, li tgħaqqadha lejn il-punent ma' Namur u Charleroi u lejn ix-xlokk mal -Ġermanja . L-E40 u l-E42 għandhom parti komuni bejn Liège u l-interkambju ta' Battice ;
* l-E313, li tgħaqqadha ma' Antwerp permezz ta ' Hasselt ;
* Il-junction bejn l-E40 u l-E42 fit-tramuntana tal-belt u l-E25 fin-nofsinhar hija permezz tal-A602 bl-użu tal- mina ta' Cointe .

## Storja

### Preistorja
Traċċi mill-perjodi Mesolitiċi u Neolitiċi juru attività umana fis-sit ta' Liège minn żminijiet preistoriċi . Din l-okkupazzjoni, li tinsab fi Place Saint-Lambert, probabbilment hija mhux kontinwa  ,  .

### Perjodu Gallo-Ruman
L-ewwel skavi, fl-1872  skoprew traċċi ta’ villa Gallo-Rumana, il *-villa ta’ Job*, li probabbilment tmur lura għall- I seklu AD. U II e Fl-ewwel  WK  f’Jupille, fuq plateau li jħares fuq il-Meuse—fil-fatt fann alluvjali li pproteġa din iż-żona mill-għargħar tal- Meuse —fil-punt fejn ix-xmara tiltaqa’ mat-triq Rumana importanti minn Tongeren għal Trier, magħrufa wkoll bħala t-Triq tal-Ardennes , instabu ipokawst u vażun planetarju b’seba’ rjus li jirrappreżentaw id-divinitajiet ta’ kull jum  , , li joriġinaw minn Bavay  . Dan il-vażun u diversi oġġetti kontemporanji huma għall-wiri fil-Mużew Curtius f’Liège  . Aktar tard , il-palazzi Karolinġjani nbnew fuq kull naħa tax-xtut tax-xmara Meuse fejn kien jinqasam il-passaġġ. Imbagħad stennew għal sekli sħaħ it-tmiem tal-perjodi ta’ għargħar tax-xmara biex jingħaqdu mat -Triq tal-Ardennes jew mat-Triq ta’ Aix minn Tongres  .

#### Il- ''villa Legia rustica''
Erba’ kilometri ’l fuq mill-villa ta’ Jupille, fuq ix-xatt tax-xellug tax-xmara, fis-sit tal-Pjazza Saint-Lambert futura , fid-dawrien I 1 U II e Fit-2  WK, inbniet villa rustica 15   minn Atuatuca Tungrorum ( Tongeren tal-lum) u 20   minn Trajectum ad Mosam ( Maastricht tal-lum). Din il-villa Rumana, okkupata mit- II seklu Fi III e seklu, se tiġi skoperta mill-ġdid taħt il-fdalijiet tal-katidral. Skavi riċenti ppermettewlna nirfinaw il-pjan ta’ dan il-kumpless vast ta’ kważi 2 000    . Mibnija f’terrazzi biex jadattaw għall-inklinazzjoni naturali tas-sit, qrib id-depożiti alluvjali tal- Légia, iżda barra ż-żona marshy tal-liwja tal- Meuse f’La Sauvenière , kienet mgħammra b’banjijiet sħan u sistema ta’ tisħin ipokawst . Fl-istil Ruman (ħitan tal-ġebel, madum aħmar, eċċ.), din il *-villa rustica* kienet tikkostitwixxi ċ-ċentru tan-nervituri ta’ razzett, li minnhom kien hemm għexieren dak iż-żmien fit-territorju tal -Vallonja tal-lum  . Ftit wara III -3 seklu, l-okkupazzjoni saret sporadika; ftit elementi jippermettulna li nispeċifikaw okkupazzjoni " parassitiku » tal-bini IV -4 sular seklu u forsi l-preżenza ta’ fuklar V -5 seklu . Id-disinn tal-villa huwa pjuttost klassiku, iżda approċċ komparattiv juri b'mod ċar id-daqs partikolarment imponenti tagħha. Kienet evidentament imżejna tajjeb. Filwaqt li l-ewwel traċċi ta' preżenza Rumana fi Place Saint-Lambert imorru lura għall-aħħar tal- I seklu seklu wara J. -C., jinsab II -2 U III e Sekli ilu, l-okkupazzjoni kienet l-aktar densa  . X'aktarx li dawn il-bini nqerdu waqt ir-rejds li saru fl-aħħar tat- III seklu . seklu, mill- Franki, l- Alamanni u tribujiet Ġermaniċi oħra .

### Il-perjodi Merovingjani u Karolinġjani

Il *-villa Legia* nħarqet u s-sit ġie abbandunat għal kważi erba' sekli  . Liège sabet ruħha fl- Awstralja .

Dokumenti li jmorru lura għas- VIII 8 sekli jissuġġerixxu l-preżenza ta’ residenza tas-sovrani Karolinġjani . Ta’ min jinnota li   Filwaqt li traċċi Rumani huma evidenti, ma nstabet l-ebda evidenza konklużiva ta’ preżenza Karolinġja  . Jingħad li kien jeżisti palazz f’Jupille-sur-Meuse fit- VIII seklu , fejn qagħad Pepin II, magħruf bħala Pepin ta' Herstal u, skont xi sorsi  , , Pepin III, magħruf bħala Pepin il-Qosra, qagħad hemm ukoll fis-759 jew fis-760. Dan il-palazz għadda XV seklu 15 seklu talli kien il-post fejn twieled, aktar tard ikkontestat, Karlu l-Magne . Filwaqt li parti mid-dinastiji Merovingjani u Karolinġjani probabbilment oriġinaw fil-baċir ta' Liège, magħluqin fil-palazzi tagħhom skont in-navigabbiltà tal-vad tax-xmara Meuse, lesti biex iwasslu l-gwerra fin- Neustrija sa mis-sajf  . Kemm jekk minn Jupille jew Herstal, fis XIX seklu 19 Fis-seklu 19, sar moda li wieħed jgħid li għandu oriġini illustri, u statwa ta’ Karlu Manju twaqqfet fl-1867 fiċ-ċentru tal-belt. Fin-niċeċ tal-pedestall neo-Romanesk, sitt statwetti jirrappreżentaw l-antenati tal-imperatur, li oriġinaw mir-reġjun ta’ Liège. Santa Begga, Pepin ta' Herstal, Karlu Martel, Bertruda, Pepin ta' Landen u Pepin il-Qasir . L-ewwel isqfijiet ta' Liège kienu wkoll *qraba* tal-Karolinġi.

L-imperatur il-kbir, fi kwalunkwe każ, daħal fil-leġġenda ta’ Liège u għadu preżenti ħafna fil-folklor lokali, bid-djalogu tiegħu ma’ Tchantchès jibqa’ biċċa antoloġija ta’ Liège.

Insedjament żgħir kien jeżisti sa mill-Medju Evu Għoli. Madankollu, it-twaqqif tal-belt, bħala tali, imur lura għal madwar is-sena 700, wara l-assassinju ta’ San Lambert, li dak iż-żmien kien isqof tad-djoċesi ta’ Tongeren-Maastricht. Wara dan l-avveniment, is-suċċessur tiegħu, Hubert ta’ Liège, bl-approvazzjoni tal-Papa, ittrasferixxa l-isqof minn Maastricht għal Liège. Il-futur San Hubert b’hekk sar l-ewwel isqof ta’ Liège. Liège malajr saret post importanti ta’ pellegrinaġġ u gradwalment trasformata f’belt prestiġjuża u qawwija, il-qalba tad-Djoċesi ta’ Liège, reġjun li eżerċita influwenza konsiderevoli fuq l-istorja tal-Olanda Spanjola.

### Prinċipalità ta' Liège

Il-bidu tal- Prinċipalità ta' Liège kien immarkat bis-sejħa ta' Notger għat-tron episkopali ta' Liège mill- Imperatur Ruman Sagru Otto.nbsp;II fid-972. Huwa rċieva wkoll il-privileġġ tal-immunità ġenerali fid-980. L-Isqof ta' Liège kien imbagħad l-uniku sid tal-artijiet tiegħu; sar prinċep-isqof, u d-dominju tiegħu prinċipat ekkleżjastiku . Liège kienet il-belt kapitali ta' dan il -prinċipat qawwi mis-sena 980 grazzi għall-azzjonijiet tal-Isqfijiet Éracle, Notger, u Wazon, u baqgħet hekk sal-1795. ; hija wkoll waħda mit-23&nbsp;*Bliet Tajbin* .

#### Il-qerda u l-massakru tal-1468
In-nies ta’ Liège ġġieldu għad-demokrazija; il- Paċi ta’ Fexhe kienet pass f’dik id-direzzjoni, iżda d- Duki ta’ Burgundy għaqqdu l- Olanda Burgundjana fi stat assolutista  . Il-prinċipalitajiet sekulari u ekkleżjastiċi waqgħu f’idejn id-Duki. In-nies ta’ Liège rrifjutaw dak li l-Prinċep Filippu t-Tajjeb ried jimponi fuqhom, jiġifieri l-elezzjoni ta’ neputih Louis ta’ Bourbon bħala kap tal-istat ta’ Liège. Huma alleaw ruħhom mar-Re Louis XI ta’ Franza iżda ġew megħluba f’Montenaken . Soġġettati għal " Paċi "umiljanti (1465), xorta rreżistew iżda l-armata tagħhom ġiet megħluba f'Brustem minn bin Filippu, Karlu l-Kuraġġuż, li legalment u unilateralment abolixxa l- Prinċipalità ."

#### Mill-mewt ta’ Karlu l-Qalbieni sar-Rivoluzzjoni ta’ Liège
Liège reġgħet kisbet l-indipendenza relattiva tagħha fl-1478, wara l-mewt ta’ Charles the Bold . Érard de La Marck, ħabib ta’ Erasmus u Leonardo da Vinci, bena mill-ġdid il- Palazz tal-Prinċpi-Isqfijiet fuq medda ta’ għoxrin sena. B’hekk reġgħet saret il-belt kapitali ta’ pajjiż li l-indipendenza tiegħu, għalkemm ċertament kompromessa—in-newtralità ta’ Liège ma waqqfitx lill-belliġeranti milli jaqsmu t-territorju tiegħu—kienet tinżamm matul it-tliet sekli ta’ wara u kienet xhud tar-revolti tar- Rivageois, it-taqbid taċ- Chiroux u l- Grignoux ( XVII ) . seklu ), it-twelid tal-kapitaliżmu fost negozjanti tal-armi bħal Curtius, il-ftuħ għall- Illuminiżmu fis- XVIII 18 seklu taħt l-impetu tal-Isqof Velbruck . L-intransiġenza tas-suċċessur tiegħu, Hoensbroeck, aktar tard wasslet għar- Rivoluzzjoni ta' Liège . Lejlet ir-Rivoluzzjoni ta' Liège, il- wirt reliġjuż — katidral, seba' knejjes kolleġġjali, madwar tletin parroċċa, erbgħin kunvent, u mitt sptar u beguinage, biex ma nsemmux il-palazz tal-prinċpijiet-isqfijiet — kien jirrappreżenta kważi tliet kwarti tal-erja tal-wiċċ tal-belt, meqjusa minn Érard de La Marck 'l hawn bħala l-murata kontra r-Riforma. L-eżistenza tal- Prinċipalità ta' Liège spiċċat bit-tixrid tad-demm bejn l-1789 u l-1795. Ir-rivoluzzjoni kkonfiskat parti kbira minn dan il-wirt, li mbagħad inqasam bejn sjieda pubblika u privata. Avveniment uniku fid-dinja. Il-Katidral ta’ San Lambert  twaqqa’.

### Rivoluzzjonijiet ta' Liège u Franċiżi
Fl-1789, ir-Rivoluzzjoni Franċiża u r-Rivoluzzjoni ta' Liège faqqgħu simultanjament mar-Rivoluzzjoni ta' Brabant, li wasslet għall-formazzjoni tal-Istati Uniti Belġjani wara r-rebħa fil-Battalja ta' Turnhout fuq l-armata Awstrijaka. Sadanittant, f'Liège, Nicolas Bassenge keċċa lill-Prinċep-Isqof, li fittex kenn fi Trèves. Dan tal-aħħar malajr reġa' tpoġġa fuq it-tron tiegħu mit-truppi Awstrijaċi, li mbagħad ħadu vendetta fuq l-armata tal-Istati Uniti Belġjani.

Ir-restawrazzjoni tal- Prinċep-Isqof intlaqgħet ħażin min-nies ta' Liège, li minn dakinhar 'il quddiem raw il-wasla tat-truppi Franċiżi ta' Dumouriez bħala liberaturi meta okkupaw il-belt fl-1792. Is-sistema politika u soċjali tal- Ancien Régime għalhekk ġiet imfixkla minn din it-treġġigħ lura ġdid. Pereżempju, in-nies ta’ Liège setgħu jivvutaw b’suffraġju universali għall-ewwel darba. Fl-1792, in-nies ta’ Liège eżerċitaw dawn id-drittijiet ġodda għall-ewwel darba u vvutaw għall-għaqda tal- Prinċipalità tagħhom ma’ Franza .

Fl-1793, seħħet it-tieni restawrazzjoni tal-Prinċep-Isqof wara t-telfa Franċiża f'Neerwinden, iżda din kienet ta' żmien qasir.

### Reġimi Franċiżi u Olandiżi

It -trattat ta' paċi ffirmat f'Amiens fi Dan malajr ġie segwit minn dikjarazzjoni ta' gwerra mill- Ingilterra kontra Franza fi L-ostilitajiet komplew b’rabja kbira fuq l-art u l-baħar. L-Ingliżi ddominaw lil dawn tal-aħħar. iżda l-kontinent jibqa' kompletament barra mill-kontroll tagħhom. Immedjatament wara d-dikjarazzjoni tal-gwerra, l-armati Franċiżi ħatfu r- Renju ta' Hannover, pussess Ingliż fuq il-kontinent.

Fl-1815, it-telfa ta’ Napuljun Bonaparte f’Waterloo ġabet fi tmiem il-ħakma Franċiża. Ir-reġjun ta’ Liège, bħall-bqija ta’ dak li aktar tard sar il-Belġju indipendenti, imbagħad waqa’ taħt kontroll Olandiż. Il-perjodu Olandiż ra l-ħolqien tal-Università ta’ Liège u l-Opera Rjali tal-Wallonia.

### Liège fil-Belġju wara l-1830

Fl-1830, faqqgħet ir- Rivoluzzjoni Belġjana fi Brussell, u aktar minn  ivvjaġġaw hemm bil-mixi u fuq iż-żwiemel, ikaxkru kanun taħt it-tmexxija ta’ kittieb ta’ pamflets, Charles Rogier, wieħed mill-figuri ewlenin tal-oppożizzjoni fl-Olanda. Huma ġġieldu fuq il-barrikadi ta’ Brussell u aktar tard ipparteċipaw fil-liberazzjoni tal-Belġju ma’ voluntiera minn madwar il-pajjiż. Minn dak il-mument ’il quddiem, Liège saret parti mir-Renju tal- Belġju .

#### Rivoluzzjoni Industrijali u Liberalizmu Radikali
Liège saret iċ-ċittadella tal-liberaliżmu radikali. William ta' Orange (permezz tas- *Soċjetà Ġenerali tal-Olanda* ), Jean-Jacques Dony, u speċjalment l-Ingliż John Cockerill kienu jafu li Liège kienet l-ewwel belt fl-Ewropa kontinentali li daħlet fir- rivoluzzjoni industrijali wara l-industrijalizzazzjoni Brittanika. Madwar l-1850, il-kumpless tal-ħadid u l-azzar ta' Cockerill f'Seraing kien l-akbar fid-dinja, u l-Belġju (l-aktar bis-saħħa tal -kuritur industrijali tal-Vallonja ) kien it-tieni l-akbar ekonomija fid-dinja wara r- Renju Unit . Sabiex jipproteġi lil Liège mill-għargħar, l-istat Belġjan wettaq xogħlijiet kbar ta' tisħiħ tax-xmajjar Ourthe u Meuse matul is- XIX19 . seklu, biex jikkanalizza x-xmara u joħloq boulevards ġodda ( Avroy u Sauvenière ).

#### Il-Belt Kapitali tal-Vallonja
Fl-1905, Liège ospitat il- Wirja Universali tal-1905, li ċċelebrat il- 75 anniversarju tal-indipendenza Belġjana. Mill-aħħar tas- XIX 19 Fis-seklu 19, Liège kienet tissejjaħ *il-Belt Kapitali tal-Vallonja jew il-* *belt kapitali tal-Vallonja*, mhux biss fiċ-ċrieki tal -Moviment tal-Vallonja, attiv ħafna f'Liège, iżda wkoll fil-midja ġenerali. Din kienet it-tifsira figurattiva tal-kelma *"belt kapitali* ", mingħajr ebda aspett politiku jew amministrattiv konkret, u dejjem tidher b'mod inċidentali f'sentenza li tiddiskuti xi ħaġa oħra  . Pereżempju, f'din il-konklużjoni għar-rapport ta' festival tal-mużika ta' Liège fl-1912 fejn ġew interpretati xogħlijiet ta' César Franck u Henri Vieuxtemps . *F'Liège, il-belt kapitali tal-Vallonja, ma jsir l-ebda kunċert mingħajr ma l-mużika Wallonja tkun rappreżentata minn wieħed mill-artisti tagħha. !*  .

#### Iż-żewġ gwerer, in-newtralità u r-reżistenza

Ir-reżistenza tal- fortizzi ta' Liège fl-1914 kisbet lill-belt (l-ewwel belt barranija li rċeviet dan l-unur) il- Leġjun tal-Unur Franċiż. (kif ukoll it-tibdil tal-isem tal- kafetterija Vjenniż għal Liège café u t-tibdil tal-isem tal-istazzjon ta' Berlin fuq dik li llum hija l-linja 13 tal-metro ta' Pariġi għal Liège  ), is-Salib tal-Gwerra Taljan fl-1923, il-Midalja Militari għall-Qlubija tar- Renju tas-Serbi, Kroati u Sloveni fl-1926, u s-Salib tal-Gwerra Belġjan fl-1940. Madankollu, ma jissemma l-ebda assedju tal-belt, la fl-1914 u lanqas fl-1940. Liège, fil-fatt, ma kellhiex swar, u l-fortizzi kienu jinsabu diversi kilometri 'l bogħod mill-belt. Barra minn hekk, peress li l-armata Belġjana ma kinitx strutturata madwar milizzji lokali, il-kreditu għall-ġlied qabel Liège fl-1914 u l-1940 irid jiġi attribwit lis-suldati Belġjani minn diversi reġjuni tal -Belġju li kienu stazzjonati fil-fortizzi. Fl-1914, l-armata Ġermaniża daħlet fil-belt fit- 3 Il-jum tal-gwerra żvolġa mingħajr ma ltaqgħu ma' ebda ostaklu, u ġiegħel lill-istaff ġenerali Belġjan u lill-Ġeneral Leman jirtiraw lejn Fort Loncin, wieħed mit-tnax-il forti taċ-ċinturin fortifikat li ċedew wieħed wara l-ieħor għall-bumbardament tal-armata Ġermaniża. Il-Ġeneral Leman fl-aħħar mill-aħħar midfun fl-isplużjoni ta' Fort Loncin u ttieħed priġunier. Fl-20 ta' Awwissu 1914, l-armata Ġermaniża qatlet 67 ċivili u qerdet 42 bini. Dawn l-avvenimenti huma parti mill- Atroċitajiet Ġermaniżi tal-1914  . L-okkupazzjoni Ġermaniża damet erba' snin, u Liège ġiet illiberata fil-bidu ta' Novembru mill-irvellijiet fl-armata Ġermaniża li ppreċedew l-armistizju ta' L-okkupazzjoni tal-belt kienet immarkata b'mod notevoli mill-ħarba tal-lanċa tal-irmonk *Atlas V* fl-1917.

Fl-1937, il-belt ta’ Liège iddeċidiet li tiċċelebra l-festa nazzjonali Franċiża kull 14 ta’ Lulju biex tipprotesta l-politika ta’ newtralità tal-Belġju lejn it-Tielet Reich u d-denunzja tal-gvern tal-ftehim militari Franko-Belġjan. Il-festa nazzjonali Franċiża għadha tiġi ċċelebrata hemmhekk fis-seklu 21 u tattira aktar minn 35,000 ruħ kull sena.

#### Ir-reżistenza
Qabel l-1940, Liège kienet immexxija minn sindki l-aktar mill- Moviment Wallon, grupp informali ta’ nies minn diversi partiti li opponew il-politika ta’ newtralità segwita minn Leopold III u l-gvern appoġġjat mill-parlament. Fost il-figuri prominenti tal-moviment Jean Rey, Fernand Dehousse, u Georges Truffaut kienu attivi fil-midja u fil-Parlament. Madankollu, matul it- Tieni Gwerra Dinjija, wara l-mewt ta' Xavier Neujean fil-bidu tal-gwerra, is-Sindku Joseph Bologne uża kull trick biex jaħrab mit-talbiet tal-forzi ta' okkupazzjoni, billi opponahom sistematikament b'rispett għall- Kostituzzjoni u l-leġiżlazzjoni Belġjana. Il-Logutenent Ġenerali Ġermaniż Gustav Keim informa lil Bologna li ma setax jibqa' jwettaq dmirijietu. Rexista, Albert Dargent, kien se jippresiedi fuq l-affarijiet tal-entità l-ġdida ta' Liège sal-aħħar tax-xahar. Huwa għadda listi ta’ Lhud mill-amministrazzjoni muniċipali lin-Nazi, li ppermetta d-deportazzjoni ta’  minn popolazzjoni Lhudija ta’ 2 500 personnes  ,  filwaqt li s-sindki ta’ Brussell u bliet Belġjani oħra rrifjutaw u ġew arrestati u deportati  ,  . L- istilla safra aġixxiet bħala katalist għall-popolazzjoni ta’ Liège. Gazzetti klandestini ħeġġew lill-popolazzjoni biex tgħinhom  . Il-ħaddiema postali, pereżempju, ippruvaw jidentifikaw ittri ta’ denunzja mibgħuta lill-Ġermaniżi sabiex jeqirduhom. Din kienet, fil-fatt, direttiva ġenerali tan-netwerks ta’ reżistenza postali Belġjani . Il- pulizija Belġjana tilfet l-armi tagħha, iffalsifikat rapporti, eċċ. Mill-liberazzjoni ta’ Liège, il-  Joseph Bologne reġa’ beda dmirijietu, iżda tneħħa minnhom u ġie akkużat fil-bidu tal-1945 talli ta lill-Ġermaniżi listi ta’ figuri komunisti. Ir-Rexist Dargent ftit wara ġie akkużat b’denunzji sfaċċati u kollaborazzjoni mal-pulizija. Huwa ġie kkundannat għall-mewt u ġie eżegwit  .

#### Perjodu kontemporanju
Meta l- Kwistjoni Rjali resqet lejn il-konklużjoni tagħha, Paul Gruselin, Joseph Merlot, u André Renard ipparteċipaw fil-proġett għal gvern separatista tal-Vallonja mfassal wara l- inċidenti serji ta' Grâce-Berleur ( ), li l-irtirar tas-sultan jagħmilhom obsoleti.

IL- In-nar fiċ-ċinema Rio fi Sclessin ħalla 39 mejta u oħrajn fdalijiet oħra,   , wieħed mill- aktar nirien qattiela fil-pajjiż .

## Edukazzjoni

Liège hija ċentru importanti tal-edukazzjoni Aktar minn 95 000 jeunes jkomplu bl-istudji tagħhom hemmhekk. Liège hija d-dar tal- Università ta' Liège (madwar 25 000 étudiants ), l-unika università pubblika komprensiva fil- Komunità Franċiża tal-Belġju ; il- Haute École de la Province de Liège (madwar 8,000 studenti ); il-HELMo (Haute École libre mosanne, madwar 6,000 studenti ); il- Haute École de la Ville de Liège (madwar 2,200 studenti ); l- Akkademja tal-Arti ; il- Konservatorju Rjali tal-Mużika; u l- Iskola Għolja tal-Arti Saint-Luc ta' Liège . Barra minn hekk, hemm żewġ sistemi kompluti ta' edukazzjoni primarja u sekondarja: is-sistema uffiċjali (mhux denominazzjonali) u s-sistema indipendenti (denominazzjonali jew sekulari), kif ukoll edukazzjoni teknika u vokazzjonali li toffri firxa wiesgħa ta' programmi ta' taħriġ.

## Sigurtà u salvataġġ

#### Pulizija
Liège għandha ż-żona tal-pulizija tagħha stess Iż-żona tal-pulizija ta' Liège, numru ta' reġistrazzjoni **5277** .

#### Pompieri
Is-servizz tat-tifi tan-nar huwa organizzat abbażi ta’ assoċjazzjoni intermuniċipali: l-Assoċjazzjoni Intermuniċipali tat-Tifi tan-Nar ta’ Liège u l-madwar. Għandu 8 stazzjonijiet tat-tifi tan-nar mifruxa fil-21 muniċipalità kollha li jservi, inkluża Liège.

## Ekonomija u soċjoekonomija

Liège kienet għal żmien twil belt industrijali ewlenija (f'nofs XIX19 ) Fis-seklu 19, ir- reġjun industrijali tal-Wallonja kien ir-reġjun industrijali ewlieni fil-kontinent, iżda mis-snin sittin 'il quddiem, sofra tnaqqis twil hekk kif il-fabbriki saru antikwati. Liège qed tinvesti ħafna wkoll fit-trasport u l-multimodalità .

Liège hija ċentru ekonomiku importanti bil -port awtonomu tagħha, it-tielet l-akbar port intern fl -Ewropa tal-Punent, u l-ajruport tagħha speċjalizzat fil-merkanzija. Fil-fatt, il-belt tibqa' l-belt kapitali ekonomika tal- Vallonja  ,  . Jean-Maurice Dehousse, il-kap tal-ewwel Gvern tal-Vallonja, ta kontribut deċiżiv għal dan l-iżvilupp.  .

### Żvilupp ta' teknoloġiji ġodda
Partikolarment dinamika, il-belt ta’ Liège u s-subborgi industrijali tagħha jospitaw kumpaniji attivi fl-ajruspazju (Safran Aero Boosters, li timmanifattura partijiet għall-Airbus A380 jew għar-rokit Ariane 5; Amos, li timmanifattura komponenti ottiċi għat-teleskopji), fl-armamenti (Cockerill Maintenance & Engineering, FN Herstal -mexxej dinji fl-armamenti ħfief-), kumpaniji tal-elettronika (EVS, mexxej dinji fil-moviment bil-mod tat-televiżjoni f'ħin reali, BEA, Euresys, Gillam, IP Trade, X-RIS għal sistemi ta' radjografija portabbli, Lasea, Inductotherm, Physiol…), kumpaniji attivi fil-bijofarmaċewtiċi (Eurogentec, eċċ.) jew fl-agroalimentari (Jupiler għall-birra, Spa u Chaudfontaine għall-ilma u l-luminati, Galler għaċ-ċikkulata…).

### Żvilupp multimedjali

Fl-aħħarnett, il-ftuħ Il-kumpless Médiacité, iffukat fuq il-midja awdjoviżiva u li jinkorpora studios ta’ reġistrazzjoni (inkluż iċ-ċentru l-ġdid ta’ Liège tal- RTBF ) u shopping mall konness mal- mall eżistenti ta’ Longdoz, qed jgħin biex isaħħaħ l-attraenza ta’ dan id-distrett. Il-preżenza ta’ ħwienet esklussivi għall-Belġju fiċ-ċentru tax-xiri ssaħħaħ l-appell tiegħu meta mqabbel ma’ shopping malls bħal *Belle-Île* jew *Galeries St-Lambert*  . Sadanittant, il-Liège Image Hub – ċentru li jgħaqqad flimkien diversi kumpaniji awdjoviżivi – fetaħ fl-2006 f’fabbrika tat-tabakk ta’ qabel. Minbarra l-kumpaniji li joffru taħriġ u workshops, il-kumpless jospita  li jispeċjalizzaw fl-animazzjoni 2D u 3D, iċ-ċinematografija, il-post-produzzjoni, id-disinn grafiku, u d-disinn tal-web. Diversi films Belġjani u internazzjonali, serje televiżivi, u programmi animati ġew iffilmjati parzjalment jew kompletament fl-Image Hub  .

## Turiżmu u wirt

Stampa:Liege-Place_Cathedrale.jpg|ħolqa=Fichier:Liege-Place_Cathedrale.jpg|alt=Place de la Cathédrale.| Pjazza tal-Katidral .
Stampa:Panorama_de_la_ville_de_Liège.jpg|ħolqa=Fichier:Panorama_de_la_ville_de_Liège.jpg|alt=Vue panoramique de Liège.| Veduta panoramika ta' Liège.


### Wirt reliġjuż
Liège, « *bint il-Knisja Rumana* "Kif intqal f'iskrizzjoni mnaqqxa fuq il-lintel tal-portal tal-katidral, għal aktar minn tmien sekli kienet il-belt kapitali ta' prinċipat ekkleżjastiku indipendenti ." *Il-belt tal-mitt kampnar* "għandu wirt reliġjuż importanti ħafna inkluż bini mwaqqaf mill-bidu tas VIIIseklu 8 " seklu matul it-trasferiment tas-sede tal-isqof minn Maastricht għal Liège, sal-bidu XI 11 seklu . Il-wirt reliġjuż ta’ Liège sa r- Rivoluzzjoni Franċiża jinkludi Palazz Episkopali, katidral, seba’ knejjes kolleġġjali, tmien abbaziji ta’ rġiel u nisa,  ta’ rġiel u sebgħa u għoxrin kunvent ta’ nisa, tnejn u tletin parroċċa, madwar għoxrin sptar u daqstant hospice, madwar tletin beguinage, għexieren ta’ kappelli, jiġifieri aktar minn mitt oratorju li minnhom madwar ħamsin huma servuti minn nies regolari  . Illum, il-belt għandha 1&nbsp;katidral, 1&nbsp;bażilika, 4&nbsp;knejjes kolleġġjali, 53&nbsp;knejjes, 1&nbsp;parroċċa u 4&nbsp;kappelli. 

Il -Katidral tal-Madonna u San Lambert kien il-katidral ta’ Liège sal-1794, meta bdiet il-qerda tiegħu. Dan il-katidral Gotiku immens, iddedikat lil San Lambert, kien jokkupa dak li llum huwa Place Saint-Lambert, fil-qalba ta’ Liège. Biż-żewġ korijiet tiegħu, żewġ transetti, tliet navetti, in-netwerk tiegħu ta’ kappelli apsidali u tal-ġenb, il-klawstru u l-annessi tiegħu, u l-kampnar tiegħu , il-Madonna u San Lambert kien l-akbar katidral fid-dinja tal-Punent matul il- Medju Evu . Seta’ jżomm 4,000 nies . Ġie meqrud ftit wara r- Rivoluzzjoni Franċiża mir-residenti ta’ Liège li ħaddnu l-ideat antireliġjużi miġjuba mit-truppi rivoluzzjonarji u kienu mħeġġa minn spekulaturi li xtraw il-materjali tal-bini bi prezzijiet baxxi ħafna.

Is-seba’ knejjes kolleġġjali ta’ Liège huma xhieda privileġġjati tat-twelid tal- Prinċipalità ta’ Liège  . Dawn il-pedamenti rriżultaw mir-rieda deliberata tal- isqof jew taċ-ċirku immedjat tiegħu. Diversi jew multipli raġunijiet jidhru li pprevalew fit-twaqqif ta’ kull waħda mill-knejjes kolleġġjali. Postijiet ta’ difiża, postijiet ta’ kenn, postijiet ta’ mistrieħ u talb, il -knejjes kolleġġjali ta’ Liège jagħtu xhieda ta’ dan il-perjodu straordinarju li ra t-twelid tal- Prinċipalità . Bl-eċċezzjoni ta’ Saint-Pierre, issagrifikata mir-ristrutturazzjoni parrokkjali tas- XIX 19. Għalkemm ġew sostitwiti mill- Knisja ta’ San Ġakbu l-Inqas sal-Konkordat, għadhom joqogħdu b’kburija fiċ-ċentru ta’ Liège. Il- Knisja Kolleġġjata tas-Salib Imqaddes f’Liège għadha tippossjedi ċ- Ċavetta ta’ San Hubert . Il- Knisja Kolleġġjata ta’ San Pawl saret katidral fl-1802 wara l-qerda tal- Katidral tal-Madonna u San Lambert fl-1794 u l-Konkordat.
Stampa:Liege_20080223_Basilique_Saint-Martin_2.jpg|ħolqa=Fichier:Liege_20080223_Basilique_Saint-Martin_2.jpg|alt=Collégiale Saint-Martin, aujourd'hui basilique.| Il-Knisja Kolleġġjali ta' San Martin, issa bażilika.
Stampa:Saint-Pierre-LG.jpg|ħolqa=Fichier:Saint-Pierre-LG.jpg|alt=Collégiale Saint-Pierre.| Knisja Kolleġġjata ta' San Pietru .
Stampa:Collegiale_St-Croix_Liege.jpg|ħolqa=Fichier:Collegiale_St-Croix_Liege.jpg|alt=Collégiale Sainte-Croix.| Knisja Kolleġġjata tas-Salib Imqaddes .
Stampa:Collégiale_Saint-Jean_Liège.jpg|ħolqa=Fichier:Collégiale_Saint-Jean_Liège.jpg|alt=Collégiale Saint-Jean l'évangéliste.| Knisja Kolleġġjata ta' San Ġwann l-Evanġelista .
Stampa:Église_Saint-Denis_(Liège),_Belgique_DSC04366a.jpg|ħolqa=Fichier:Église_Saint-Denis_(Liège),_Belgique_DSC04366a.jpg|alt=Collégiale Saint-Denis.| Knisja Kolleġġjata ta' Saint-Denis .
Stampa:PM_150283_B_Liege.jpg|ħolqa=Fichier:PM_150283_B_Liege.jpg|alt=Cathédrale Saint-Paul de Liège.| Il-Katidral ta' San Pawl f'Liège .
Stampa:Liege_Place_Saint-Barthelemy_R01.jpg|ħolqa=Fichier:Liege_Place_Saint-Barthelemy_R01.jpg|alt=Collégiale Saint-Barthélemy.| Knisja Kolleġġjata ta' San Bartilmew .
Stampa:Eglise_Saint-Jacques_Liège_01.jpg|ħolqa=Fichier:Eglise_Saint-Jacques_Liège_01.jpg|alt=Collégiale Saint-Jacques-le-Mineur, aujourd'hui église.| Il-Knisja Kolleġġjata ta' Saint-Jacques-le-Mineur, issa knisja.


## Ġemellaġġ

*  Nancy (Franza) ;
*  Kolonja (Ġermanja) ;
*  Esch-sur-Alzette (Lussemburgu) ;
*  Lille (Franza) ;
*  Rotterdam (Pajjiżi l-Baxxi) ;
*  Turin (Italja) ;
*  Lumnubashi (Repubblika Demokratika tal-Kongo) ;
*  Plzeň (Ċekja) ;
*  Porto (Portugall) ;
*  Krakovja (Polonja) ;
*  Saint-Louis (Senegal) ;
*  Szeged (Ungerija).

## Noti u referenzi