Krimea

**Krimea** (Tork: Qırım yarımadası), (Ukrain: Кримський півострів), u qabel kienet tissejjaħ Tavrida Hija tmiss mil-Lvant mal-Baħar Azov, u l-erja tagħha hija 26,945 km2 u l-popolazzjoni tagħha hija ta' 2,355,030 persuna, skont iċ-ċensiment tal-2019. L-iktar belt importanti tagħha hija l-kapitali, Sinferopli, u isimha fil-passat kien "Aq Mosque", li tfisser “moskea bajda” fil-lingwa tat-Tatars tal-Krimea, qabel ma r-Russi ħatfuha fl-1783 AD. Kienet famuża għall-Gwerra tal-Krimea fis-seklu dsatax. U baqgħet ta’ importanza ewlenija fis-seklu għoxrin minħabba li kien fiha bażi navali Russa, li hija l-unika waħda tax-xorta tagħha f'ilmijiet sħan, u hija l-kwartieri ġenerali tal-Flotta Russa tal-Baħar l-Iswed. Mill-bidu tal-2014, ir-reġjun kien qed jara kriżi politika wara li l-forzi armati Russi estendew il-kontroll tagħhom fuq il-peniżola u wara għamlu referendum, li kien jinkludi l-peniżola bis-saħħa tal-Federazzjoni Russa, li l-Ukrajna u l-komunità internazzjonali kkunsidraw bħala okkupazzjoni u attakk fuq is-sovranità u l-integrità territorjali tal-Ukrajna.Fil-passat, il-kapitali tagħha kienet il-belt ta’ Bakhchisaray meta kienet soġġetta għar-regola tat-Tatar Khans, u fost l-ibliet importanti tagħha hemm Yalta (belt kostali turistika sabiħa, li fiha saret il-konferenza ta’ Yalta bejn il-mexxejja alleati fid-Dinja, fit-Tieni Gwerra Dinjija, fi Frar 1945 minn Stalin, Roosevelt u Churchill). Sebastopli (bil-port li kien fih il-flotta enormi Sovjetika, li mbagħad saret is-suġġett ta' tilwima bejn ir-Russja u l-Ukrajna) u bliet oħra inqas importanti, bħal: Kirchovyadosia , Belagorsk, Sudak u Bangkok.

Il-Krimea tikkonsisti f’numru ta’ bliet kbar u żgħar, li l-aktar prominenti minnhom hija l-kapitali tagħha Sinferopli u l-port ewlieni tagħha, Sebastopli, li mill-era tal-Kżari Russi sa issa huwa l-kwartieri ġenerali tal-Flotta Russa tal-Baħar l-Iswed, u l-post ta' Yalta, li kien famuż talli organizza l-laqgħa storika li saret wara t-tmiem tat-Tieni Gwerra Dinjija u t-telfa tal-Ġermanja Nażista fl-1945 bejn il-President tal-Istati Uniti Franklin Roosevelt, il-President tal-Unjoni Sovjetika Joseph Stalin u l-Prim Ministru Ingliż Winston Churchill, li ngħaqdu biex jiddiskutu d-diviżjoni tal-Ewropa.

Skont iċ-ċensiment tal-2001 tal-Ukrajna, it-Tatari tal-Krimea jammontaw għal 12.10% tal-popolazzjoni tal-peniżola tal-Krimea. Il-gvern ta’ Joseph Stalin keċċa lit-Tatari tal-Krimea lejn l-Asja Ċentrali. Wara l-waqgħa tal-Unjoni Sovjetika, it-Tatari tal-Krimea bdew jirritornaw lejn l-art oriġinali tagħhom. Skont iċ-ċensiment tal-2001 tal-Ukrajna, ir-Russi kienu 58% u l-Ukreni 24% tal-popolazzjoni tal-Krimea. Fir-rigward tal-preżenza tal-Musulmani fil-Krimea, l-akbar fir-reġjuni tal-Ukrajna.

## Etimoloġija
L-isem klassiku Torres jew Taurica huwa mill-Grieg Ταυρική, wara l-abitanti ta' Scytho-Cimmerian tal-peniżola, u Tauri. Strabo u Ptolemy jirreferu għall-Istrett ta' Kerch bħala l-Bosphorus Cimmerius, u Cimmerium bħala l-kapitali tat-Taurida, f'termini tal-peniżola, jew in-naħa tal-Lvant tagħha, u kienet ukoll imsemmija Cimmerium.

Bl-Ingliż, il-Khanate tal-Krimea jissejjaħ Karim Tartiri fil-bidu tal-perjodu modern. Il-forma tal-peniżola Taljana tal-Krimea (u "Krimea") issir ukoll attwali matul is-seklu 18, gradwalment tissostitwixxi l-isem klassiku tal-Peniżola Taurika matul is-seklu 19. L-ommissjoni tal-artiklu definit fil-lingwa Ingliża ("Krimea" minflok "Krimea") issir komuni matul l-aħħar seklu 20.

## Data
Fi żminijiet antiki, kienet id-dar taċ-Ċimeri u l-Iskiti, kif ukoll is-sit tal-kolonji Griegi. L-iktar belt importanti ta' Kherson illum kienet fit-tarf ta' Sevastopol.

## Ġeografija
Il-fruntiera naturali bejn il-peniżola Ukrena tal-Krimea u l-kontinent hija ffurmata mis-Sivash jew "Baħar Rotten", sistema kbira ta' lagi baxxi. Il-peniżola hija konnessa mar-reġjun ta' Kherson, u għalhekk mal-kontinent Ewropew, permezz tal-Istmu ta' Perekop, strixxa ta' art wiesgħa madwar 5-7 km (3,1-4,3 mi), kif ukoll pontijiet fuq il-Chongar dojoq u l-Istrett ta' Henešk. Il-parti tat-Tramuntana ta' Arabat Braid hija amministrattivament parti mid-distrett ta' Henešsk, fir-reġjun ta' Kherson, inklużi ż-żewġ komunitajiet rurali ta' Shchaslyvtseve u Strilkove. Il-ponta tal-Lvant tal-peniżola hija l-gżira Kerch, separata mill-Peniżola Taman fuq il-kontinent Russu mill-Istrett ta’ Kerch, li tgħaqqad il-Baħar l-Iswed mal-Baħar Azov, f’wisa’ bejn 3-13 km (1.9-8.1 mi ).

Ġeografikament, il-peniżola hija ġeneralment maqsuma fi tliet reġjuni: l-isteppi, il-muntanji u l-kosta tan-Nofsinhar.

### Is-sit

Il-peniżola tal-Krimea tinsab fit-Tramuntana tal-Baħar l-Iswed, u hija konnessa mal-kontinent kontinentali biss bi strixxa dejqa mit-Tramuntana. U testendi fuq in-naħa tal-Lvant tagħha strixxa ta' art kważi konnessa ma' artijiet Russi. U jestendi bejnu u l-Baħar Azov, li jmissu mal-Lvant. Huwa jħares lejn il-Bajja Kirchensky, li tgħaqqad il-Baħar ta' Azov u l-Baħar l-Iswed, u tgħaqqadha mal-kontinent b'istmu dejjaq fit-Tramuntana tagħha, li minnu jgħaddu l-linji ta' trasmissjoni, u mdawra bl-ilmijiet tal-Baħar l-Iswed fin-Nnofsinhar u l-Punent.

### Dinja
Il-Krimea tinsab fil-kontinent Ewropew. L-art tagħha hija pjanuri ċatti fil-biċċa l-kbira taż-żona tagħha, u xi lagi huma mbexxa fil-kosti tat-Tramuntana u tal-Punent tagħha, u l-kurvi tagħhom huma abbundanti fil-kosti tat-Tramuntana tagħha. Il-bajjiet huma numerużi fin-Nofsinhar u l-Punent tagħha, fejn jinsabu l-portijiet. L-art tagħha titla' fil-medda tan-Nofsinhar, fejn l-ogħla quċċati tagħha jinsabu f'Guararuman Kush, u tilħaq l-1540 metru.

### Il-klima

Ħafna mill-Krimea għandha klima kontinentali moderata, bl-eċċezzjoni tal-kosta tan-Nofsinhar, fejn tiffaċċja klima subtropikali umda, minħabba l-influwenzi sħan mill-Baħar l-Iswed u l-art għolja tal-Muntanji tal-Krimea. Jista' jkollha sjuf sħan (28° C / 82.4° F medja ta' Lulju) u xtiewi kesħin (-0.3 ° C / 31.5 ° F medja ta' Jannar). Fuq il-kosta tan-Nofsinhar, ix-xtiewi huma iktar ħfief (4° C / 39.2° F medja) f'Jannar) u temperaturi ta’ ffriżar ferm aktar baxxi huma eċċezzjoni. Fuq art ogħla, it-temp iffriżat huwa komuni fix-xitwa. Il-preċipitazzjoni madwar il-Krimea hija baxxa, b'medja ta' 400 mm biss (15.7 in) fis-sena. Il-kosta tal-Krimea hija protetta mir-riħ tat-Tramuntana tal-muntanji, li bħala riżultat tagħha ġeneralment ikollha xtiewi ħfief. It-temperaturi tal-istaġun tal-friża jvarjaw madwar 7° C (44.6° F) u huwa rari li t-temp jinżel taħt iż-żero, ħlief fil-muntanji, fejn ġeneralment ikun hemm il-borra. Minħabba l-klima tagħha, il-kosta tan-Nofsinhar tal-Krimea hija bajja popolari u post tax-xemx għat-turisti Ukreni u Russi.

## Ekonomija

L-aktar industriji importanti fil-Krimea jinkludu l-industrija tal-ikel, l-oqsma tal-inġinerija kimika, mekkanika u metallurġika, u l-industriji tal-produzzjoni tal-fjuwil. 60% tas-suq huwa attribwit lis-setturi tal-produzzjoni tal-ikel. Hemm total ta' 291 kumpanija kbira industrijali u 1002 intrapriżi żgħar.

Il-fergħat ewlenin tal-produzzjoni tal-pjanti fir-reġjun jinkludu ċereali, ħxejjex, u l-inbid, partikolarment fir-reġjuni ta' Yalta u Massandra. Hemm forom oħra ta' agrikoltura, bħat-trobbija tal-baqar, tjur, u nagħaġ. Prodotti oħra li jinsabu fil-Krimea jinkludu l-melħ, il-porfirju, il-ġebla tal-franka u l-ġebla tal-ħadid (li tinsab f'Kerch).

### Attività umana
L-agrikoltura kienet inġenju bażiku, u l-aktar rendimenti importanti: qamħ, ħafur, xgħir, pitravi taz-zokkor, u tipproduċi ħafna frott u ħaxix. Il-Krimea hi rikka f'minerali, speċjalment ħadid u żejt.

Il-Krimea għandha post strateġiku importanti u għandha riżorsi naturali, bħal: pitrolju, faħam, gass naturali, ram, ħadid, manganiż, ċomb, u ġid agrikolu bħal qamħ, frott u ilma minerali bi propjetà kurattiva li għamlitha waħda mill-aqwa sptarijiet fid-dinja.

### Enerġija
Il-Krimea għandha wkoll bosta għelieqi tal-gass naturali, kemm fuq l-art kif ukoll lil hinn mix-xtut, li kollha huma konnessi mas-sistema tal-pipeline tal-Ukrajna. Kienu beda t-tħaffir minn kumpaniji taż-żejt u tal-gass mill-Punent qabel l-annessjoni. L-għelieqi interni jinsabu f'Chernomorska u Dzhankoy, filwaqt li l-għelieqi offshore jinsabu fuq il-kosta tal-Punent fil-Baħar l-Iswed u fuq il-kosta tal-Grigal fil-Baħar ta' Azov.

Ir-repubblika għandha wkoll żewġ oqsma taż-żejt: wieħed fuq ix-xatt, il-qasam taż-żejt Serebryanski f’Rozdilne, u wieħed barra mix-xtut, il-qasam taż-żejt Subbotina, fil-Baħar l-Iswed.

### Infrastruttura

**Trasport pubbliku**

Kważi kull soluzzjoni fil-Krimea hija konnessa ma' soluzzjoni oħra b'linji tal-linja. Il-Krimea fiha l-itwal (96 km jew 59 mil) triq tat-tramm fid-dinja, li tiġġebbed minn Simferopol sa Yalta. Linja ta' trolleybus tibda fl-istazzjon tal-ferrovija ta' Simferopol, tul il-muntanji sa Alushta u lejn Yalta. It-tul tal-linja huwa madwar 90 km. Din twaqqfet fl-1959.

Il-ferroviji li jgħaddu mill-Krimea jinkludu Armyansk-Kerch (b'rabta ma' Feodosia), Melitopol-Sevastopol (b'rabta ma' Yevpatoria), u li tgħaqqad il-peniżola Ukrena tal-Krimea mal-kontinent.

**Awtostradi**

* E105 Rotta Ewropea E105 / M18 - Siaush (pont, jibda), Dzhankoy, North Crimean Canal (pont), Simferopol, Alushta, Yalta (truf)
* Ir-rotta Ewropea E97 / M17 - Perekop]] (tibda), Armeniansk, Dzhankoy, Feodosia, Kerch (lanċa, tispiċċa)
* H05 - Krasnobrikobsk, Simferopol (wasla fl-Ajruport Internazzjonali ta 'Simferopol)
* H06 - Simferopol, Bhakhi Saray, Sevastopol
* H19 - Yalta, Sevastopol
* P16
* P23 - Simferopol, Feodosia
* P25 - Simferopol, Yevpatoria
* P27 - Sevastopol, Tankerman (kompletament fil-belt ta' Sevastopol)
* P29 - Alushta, Sudak, Feodosia
* P34 - Alushta, Yalta
* P35 - Hrushivka, Sudak
* P58 - Sevastopol, port "Komysheva Bukhta" (kompletament fil-belt ta' Sevastopol)
* P59 (kompletament f'Sevastopol)

**Trasport marittimu**

Il-bliet ta' Yalta, Feodosia, Kerch, Sevastopol, Chornomorske u Yevpatoria huma konnessi ma' xulxin permezz ta' rotot tal-baħar. Fil-bliet ta' Yevpatoria u s-soluzzjoni fil-qrib tat-tip urban hemm sistemi tat-tramm.

### Turiżmu
L-iżvilupp tal-Krimea bħala destinazzjoni turistika beda fit-tieni nofs tas-seklu 19. L-iżvilupp ta' netwerks ta' trasport ġab mases ta' turisti mill-partijiet ċentrali tal-Imperu Russu. Fil-bidu tas-seklu 20, beda żvilupp kbir ta' palazzi, vilel, u djar tas-sajf, li ħafna minnhom għadhom wieqfa. Dawn huma wħud mill-attrazzjonijiet ewlenin tal-Krimea bħala destinazzjoni turistika. Hemm ħafna leġġendi dwar il-Krimea, postijiet turistiċi famużi, li jiġbdu l-attenzjoni tat-turisti.

Fażi ġdida ta' żvilupp turistiku bdiet meta l-gvern Sovjetiku rrealizza l-potenzjal għal fejqan ta' kwalità mill-arja lokali, lagi kurattivi u flussi tat-tajn. Saret destinazzjoni "tas-saħħa" għall-ħaddiema Sovjetiċi, u mijiet ta' eluf ta' turisti Sovjetiċi żaru l-Krimea.

Artek huwa kamp taż-żgħażagħ Pioneer qabel fil-Baħar l-Iswed fil-belt ta' Hurzuf, ħdejn Io-Hammarskjöld, stabbilit fl-1925, u fl-1969 kellu erja ta' 3.2 kilometri kwadri. Il-kamp jikkonsisti f’150 binja u, għall-kuntrarju tal-biċċa l-kbira tal-kampijiet pijunieri żgħażagħ, Artek kien kamp is-sena kollha, minħabba l-klima sħuna. Artek kien ikkunsidrat bħala privileġġ għat-tfal Sovjetiċi matul l-eżistenza tiegħu, kif ukoll għal tfal minn pajjiżi komunisti oħra. Matul l-aqwa tagħha, 27,000 tifel u tifla fis-sena kienu jieħdu l-vaganzi tagħhom f'Artek. Bejn l-1925 u l-1969, il-kamp laqa' 300,000 tifel u tifla. Anke wara t-tifrik tal-Young Pioneers fl-1991, il-prestiġju tiegħu naqas, għalkemm jibqa' destinazzjoni popolari għall-vaganzi.

Fl-1990, il-Krimea saret iktar destinazzjoni li ħarbet minn destinazzjoni "li ttejjeb is-saħħa". Iż-żoni l-aktar li jżuruha nies huma x-xatt tan-Nofsinhar tal-Krimea mal-bliet ta’ Yalta u Alushta, il-kosta tal-Punent - Eupatoria u Saqi, u l-kosta tax-Xlokk - Feodosia u Sudak. Skont National Geographic, il-Krimea kienet fost l-aqwa 20 destinazzjoni tal-ivvjaġġar fl-2013.

Il-Krimea għandha riżorsi naturali u storiċi kbar, u huwa reġjun li fih kien possibbli li ssib prattikament kull tip ta' pajsaġġ; Meded ta' muntanji, plateaus, mergħat, u għerien. Barra minn hekk, jifforma wkoll tajn terapewtiku uniku u hemm l-Eupatoria, bajjiet wesgħin vojta bl-iktar ramel tal-kwarz pur.

Jinkludi postijiet ta' interess, bħal:

* Cocktable
* Il-Palazz Livadia
* Il-Muntanja Mithridat
* Teżor Scythian
* Kastell tal-Bejta ta' Ibla
* Kherson Tauric
* Palazz Vorontsov (Alupka)
* Yeni-Kale

## Popolazzjoni
Fl-2005, il-popolazzjoni tal-Krimea kienet ta' 1,994,300.

Mill-1989 sal-2001, il-popolazzjoni tal-Krimea naqset b'396,795 persuna (li jirrappreżentaw 16.33% tal-popolazzjoni tal-peniżola skond l-istatistiċi tal-1989.) Bejn l-2001-2005, il-popolazzjoni naqset b'39,400 persuna, li huwa ekwivalenti għal 2%, għalkemm mit-Tatari tal-Krimea sal-peniżola.

### Struttura tal-età
0 - 14-il sena: 14.9% (irġiel: 150,199 / nisa: 141,649) 

15 - 64 sena: 70.4% (irġiel: 653,041 / nisa: 724,235)

65 sena jew aktar: 14.7% (irġiel: 94,047 / nisa: 193,251) (uffiċjalment 2013)

### Età tan-nofs
Total: 39.9 sena 

▲Raġel: 36.2 sena 

▲Mara: 43.5 sena

▲ (2013 uffiċjalment)

### Gruppi etniċi
Skond l-istatistiċi Ukreni tal-2001, il-popolazzjoni tal-Krimea kienet ta’ 2,033,700. 

Id-demografija tikkonsisti f'diversi gruppi etniċi: 

Russi: 58.32%; Ukraini: 24.32%; Tatars tal-Krimea: 12.1%; Il-Belarussja: 1.44%; Tatar: 0.54%; Armeni: 0.43%; Lhud: 0.22%, Griegi: 0.15%, u oħrajn.

Hemm minoranzi oħra: Ġermaniżi tal-Baħar l-Iswed, Taljani tal-Krimea, Roma, Bulgari, Pollakki, Ażeri, Koreani u Griegi. In-numru ta’ Ġermaniżi tal-Baħar l-Iswed kien ta’ 45,000 fl-1945. Fl-1944, 70,000 Grieg u 14,000 Bulgaru ġew deportati mill-Krimea għall-Asja Ċentrali u s-Siberja, flimkien ma’ 200,000 Tatari tal-Krimea u nazzjonalitajiet oħra.

Il-lingwa Ukrena hija l-unika lingwa uffiċjali tal-pajjiż, u l-unika lingwa tal-gvern fl-Ukrajna. Skont l-istatistiċi, 77% tal-popolazzjoni tal-Krimea tikkunsidra l-lingwa Russa lingwa materna tagħhom, 11.4% il-lingwa Tatar u 10.1% l-lingwa Ukrena. Il-lingwa Russa tintuża f'istituzzjonijiet governattivi fil-Krimea. Kien hemm tentattivi biex tintuża l-lingwa Ukrena fil-gvern u istituzzjonijiet edukattivi, iżda rnexxielhom sa ċertu punt fil-Krimea meta mqabbla ma' reġjuni oħra tal-Ukrajna.

Fil-preżent, żewġ terzi tal-immigranti għall-Krimea huma minn reġjuni oħra tal-Ukrajna, kull wieħed mill-5 immigranti li emigraw lejn il-Krimea ġew mill-Unjoni Sovjetika, u kull wieħed mill-40 immigrant ġew minn barra l-Unjoni Sovjetika. Tliet kwarti ta’ dawk li jemigraw mill-Krimea jmorru għal reġjuni oħra fl-Ukrajna. U kull immigrant barra l-peniżola jemigra lejn il-Punent.

Il-perċentwal ta’ ċittadini li jqisu l-Ukrajna bħala pajjiżhom ivarja minn 32% sa 71.3% fl-2008-2011, skont iċ-Ċentru Razumkov f’Marzu 2011, u huwa meqjus bħala l-iktar baxx meta mqabbel mal-bqija tar-reġjuni Ukreni, fejn il-medja hija 93%. U stħarriġ statistiku fl-Ukrajna jindika li 30% tal-popolazzjoni tal-Krimea jiddikjaraw li jżommu identità Sovjetika.

## Il-kultura
Aivazovsky Ivan, pittur tal-baħar tas-seklu 19 ta' dixxendenza Armena, li huwa meqjus bħala wieħed mill-artisti l-kbar ta' żmienu, twieled f'Feodosia u għex hemm għall-parti l-kbira ta' ħajtu. Ħafna mill-pitturi tiegħu juru l-Baħar l-Iswed. Huwa ħoloq ukoll panewijiet tal-battalja matul il-Gwerra tal-Krimea.

Kważi 100 xandar u madwar 1,200 pubblikazzjoni huma rreġistrati fil-Krimea, għalkemm mhux aktar minn ftit tużżani qed jaħdmu jew jippubblikaw regolarment. Minnhom l-aktar jużaw biss il-lingwa Russa. L-ewwel Tatar TV li huwa proprjetà tat-Tatar, ġie mniedi fl-2006.

L-isfond tal-Krimea kien ix-xogħol seminali ta' Adam Mickiewicz, u s-sunetti tal-Krimea. Serje ta’ 18-il sunett kienu espressjoni artistika ta’ vjaġġ fil-Krimea, li fihom deskrizzjonijiet romantiċi ta’ natura orjentali u kultura tal-Lvant li juru d-disperazzjoni mill-eżilju li jixtiequ l-patrija, misjuqa minn daru minn għadu vjolenti.


File:1837. Пушкин в Бахчисарайском дворце.jpg|Alexander Pushkin fil-Palazz Bhakhi Saray. Pittura minn Gregory Chernetsov
File:People at KaZantip.jpg|Nies fil-Kazantip Music Festival fl-2007.
File:Ivan Constantinovich Aivazovsky - The Russian Squadron on the Sebastopol Roads.jpg|Pittura tal-Iskwadra Russa f'Sevastopol minn Ivan Aivazovsky (1846)
File:Могила поета і художника М. О. Волошина.JPG|Qabar tal-poeta u artist Russu Maximilian Voloshin


## Stampi

Stampa:Hansaray1.jpg|Palazz Bakhashi Saray
Stampa:Dulber Palace.JPG|Dulber Palace f'Koryaz
Stampa:Комплекс споруд Воронцовського палацу.jpg|Palazz Vorontsov
Stampa:Yalta-catholic church.jpg|Il-Knisja Kattolika f 'Yalta
Stampa:Livadia Palace Crimea.jpg|Palazz Livadia
Stampa:St. Volodymyr's Cathedral, Chersones.jpg|Vladimir katidral, ddedikata lill-eroj ta'Sevastopol (Gwerra Krimean).
Stampa:Ласточкино гнездо.jpg|Kastell tal-bejta ta 'l-Ibla
Stampa:Eni Kale.jpg|fortizza Yeni-Kale