Lessikoloġija

Il-**lessikoloġija** hija fergħa tal-lingwistika li tistudja l-kliem. Dan jista’ jinkludi n-natura u l-funzjoni tagħhom bħala simboli, it-tifsira tagħhom, ir-rabta tat-tifsira tagħhom mal-epistemoloġija inġenerali, u r-regoli tal-kompożizzjoni tagħhom minn elementi iżgħar (il-morfemi bħall-markatur tal-Ingliż *-ed* għall-passat jew *un-* għan-negazzjoni; u l-fonemi bħala unitajiet bażiċi tal-ħoss). Il-lessikoloġija tinvolvi wkoll ir-rabta bejn il-kliem, li tista’ tinvolvi s-semantika (pereżempju, *imħabba* vs *affezzjoni*), d-derivazzjoni (pereżempju, *stabbli* vs *instabbilment*), l-użu u d-distinzjonijiet soċjolingwistiċi (pereżempju, *żibel* vs *skart*), u kwalunkwe kwistjoni oħra involuta fl-analiżi tal-lessiku kollu ta’ lingwa.

It-terminu deher għall-ewwel darba fis-snin 70 tas-seklu 20, għalkemm essenzjalment kien hemm lessikologi qabel ma nħoloq it-terminu. Il-lessikoloġija komputazzjonali hija qasam relatat (bl-istess mod li l-lingwistika komputazzjonali hija relatata mal-lingwistika) li jinvolvi l-istudju komputazzjonali tad-dizzjunarji u tal-kontenut tagħhom.

Xjenza alleata mal-lessikoloġija hija l-lessikografija, li tistudja wkoll il-kliem, iżda primarjament b’rabta mad-dizzjunarji – għandha x’taqsam mal-inklużjoni tal-kliem fid-dizzjunarji u minn dik il-perspettiva mal-lessiku kollu. Kultant il-lessikografija titqies bħala parti mill-lessikoloġija jew bħala fergħa tagħha, iżda teknikament, il-lessikologi li jiktbu d-dizzjunarji biss huma lessikografi. Xi wħud iqisu din bħala distinzjoni bejn it-teorija u l-prattika.

## Oriġini
Il-kelma “lessikoloġija” ġejja mill-Grieg λεξικόν *lexicon*, jiġifieri “lessiku”, newt. ta’ λεξικός *lexikos*, jiġifieri “tal-kelmiet jew għalihom”, minn λέξις *lexis*, jiġifieri “taħdit”, “kelma” (mentri λέγω *lego*, jiġifieri “jgħid”, “jitkellem”) u -λογία *-logia*, jiġifieri “l-istudju ta’”, is-suffiss derivat minn λόγος *logos*, li fost affarijiet oħra jfisser “taħdit, orazzjoni, diskors, kwotazzjoni, studju, kalkolu, raġunament”, li ġej ukoll minn λέγω.

## Semantika lessikali

### Dominju
Hemm ħafna tipi ta’ rabtiet semantiċi bejn il-kliem. Pereżempju l-omonimija, l-antonimija, il-meronimija, u l-paronimija. Is-semantika li hija involuta speċifikament fix-xogħol lessikoloġiku tissejjaħ semantika lessikali. Is-semantika lessikali hija kemxejn differenti mis-semantika ta’ unitajiet ikbar bħal frażijiet, sentenzi, u testi kompluti (jew diskorsi), minħabba li ma tinvolvix l-istess livell ta’ kumplessitajiet semantiċi kompożizzjonali. Madankollu, il-kunċett ta’ “kelma” jista’ jkun estremament kumpless, partikolarment fil-lingwi agglutinattivi.

Forom oħra tas-semantika jiġu studjati, bħas-semantika kulturali u s-semantika komputazzjonali (li jistgħu jirreferu għal-lessikoloġija komputazzjonali jew għal-loġika matematika).

### Storja
Is-semantika lessikali jaf ma tkunx tista’ tinftiehem mingħajr esplorazzjoni qasira tal-istorja tagħha.

#### Semantika prestrutturalista
Is-semantika bħala dixxiplina lingwistika bdiet għall-ħabta ta’ nofs is-seklu 19, u minħabba li l-lingwistika dak iż-żmien kienet iktar dijakronika, b’hekk is-semantika lessikali kienet dijakronika wkoll – din kienet ċentrali bejn l-1870 u l-1930. M’hemmx dubju li s-semantika lessikali dijakronika kienet interessata fil-bidla tat-tifsira b’approċċ predominantement semasjoloġiku, billi ħadet in-nozzjoni tat-tifsira mil-lat psikoloġiku: it-tifsiriet lessikali kienu kkunsidrati bħala entitajiet, ħsibijiet u ideat psikoloġiċi, u l-bidliet fit-tifsira kienu jiġu spjegati bħala r-riżultat ta’ proċessi psikoloġiċi.

#### Semantika strutturalista u neostrutturalista
Biż-żieda ta’ ideat ġodda wara l-iżvolta permezz ta’ ħidmet Saussure, is-semantika dijakronika prestrutturalista ġiet ikkritikata ferm għall-istudju atomiku tal-kliem, għall-approċċ dijakroniku u l-isferi mhux lingwistiċi ta’ investigazzjoni. L-istudju sar sinkroniku, u kellu x’jaqsam mal-istrutturi semantiċi u mal-istrutturi purament lingwistiċi.

Ir-relazzjonijiet strutturali semantiċi tal-entitajiet lessikali jistgħu jitqiesu bi tliet modi:

* ix-xebħ semantiku
* ir-rabtiet lessikali bħas-sinonimija, l-antonimija u l-iponimija
* l-identifikazzjoni tar-rabtiet lessikali sintagmatiċi

WordNet “huwa tip ta’ bażi tad-*data* lessikali elettronika online li hija organizzata fuq *prinċipji relazzjonali*, li tinkludi kważi 100,000 kunċett”.

#### Chomsky
Il-lingwisti ġenerattivi tal-ħsieb ta’ Chomsky bdew jinvestigaw żewġ fehmiet opposti dwar il-post tas-semantika fi grammatika, li fl-aħħar mill-aħħar wasslu għal dibattitu jaħraq. Dawn kienu s-semantika interpretattiva u s-semantika ġenerattiva.

#### Semantika konjittiva
Huwa maħsub li s-semantika lessikali konjittiva hija l-iktar produttiva mill-approċċi attwali.

## Frażjoloġija
Fergħa oħra tal-lessikoloġija hija l-frażjoloġija. Il-frażjoloġija tistudja t-tifsiriet komposti ta’ żewġ kelmiet jew iktar, bħal “infetħu bibien is-sema”. It-tifsira tal-frażi kollha kemm hi għandha tifsira differenti minn kull kelma individwali. Il-frażjoloġija teżamina kif u għaliex tifsiriet bħal dawn jintużaw kuljum, u l-liġijiet li jirregolaw dawn il-kombinazzjonijiet ta’ kliem. Il-frażjoloġija tinvestiga wkoll l-idjomi.

## Etimoloġija
Peress li l-lessikoloġija tistudja t-tifsira tal-kliem u r-rabtiet semantiċi tagħhom, ħafna drabi tesplora l-oriġini u l-istorja ta’ kelma, jiġifieri l-etimoloġija tagħha. L-etimologi janalizzaw lingwi relatati billi jużaw teknika magħrufa bħala l-metodu komparattiv. Bl-użu ta’ dan il-metodu, in-nisel ta’ diversi kliem minn fergħat differenti tal-familja tal-lingwi Indo-Ewropej jistgħu jiġu traċċati lura għal kelmiet individwali mil-lingwa Proto-Indo-Ewropea.

L-etimoloġija tista’ tkun ta’ għajnuna biex jiġu ċċarati xi tifsiriet dubjużi, l-ortografija, eċċ., u tintuża wkoll fil-lessikografija. Pereżempju, id-dizzjunarji etimoloġiċi jipprovdu l-kliem bl-oriġini storika, il-bidliet u l-iżvilupp tagħhom.

## Lessikografija
Eżempju familjari ta’ lessikoloġija fil-prattika huwa dak tad-dizzjunarji u tat-teżawri. Id-dizzjunarji huma kotba, programmi tal-kompjuter, jew bażijiet tad-*data* li jirrappreżentaw xogħol lessikografiku u huma mfassla u maħsuba għall-użu pubbliku.

Peress li hemm ħafna tipi differenti ta’ dizzjunarji, hemm ħafna tipi differenti ta’ lessikografi.

Il-lessikografi jindirizzaw id-diffikultajiet fid-definizzjoni ta’ kliem sempliċi bħall-partiċelli jew l-artikli, u kif il-kliem kompost jew kumpless jew il-kliem b’ħafna tifsiriet jistgħu jiġu spjegati b’mod ċar. Jindirizzaw ukoll liema kliem għandu jinżamm, jiżdied jew jitneħħa minn dizzjunarju.

### Lessikografi notevoli
Xi lessikografi notevoli jinkludu:

* Dr. Samuel Johnson (twieled fit-18 ta’ Settembru 1709 – miet fit-13 ta’ Diċembru 1784)
* Pierre Larousse (twieled fit-23 ta’ Ottubru 1817 – miet fit-3 ta’ Jannar 1875)
* Noah Webster (twieled fis-16 ta’ Ottubru 1758 – miet fit-28 ta’ Mejju 1843)
* Vladimir Dal (twieled fl-10 ta’ Novembru 1801 – miet fit-22 ta’ Settembru 1872)

## Lessikologi
Xi lessikologi notevoli jinkludu:

* Peter Rolf Lutzeier (twieled fil-11 ta’ Awwissu 1948)
* Damaso Alonso (twieled fit-22 ta’ Ottubru 1898 – miet fil-25 ta’ Jannar 1990)
* Roland Barthes (twieled fit-12 ta’ Novembru 1915 – miet fil-25 ta’ Marzu 1980)
* Ghil'ad Zuckermann (twieled fl-1 ta’ Ġunju 1971)

## Biblijografija

* *Lexicology/Lexikologie: International Handbook on the Nature and Structure of Words and Vocabulary/Ein Internationales Handbuch Zur Natur and Struktur Von Wortern Und Wortschatzen, Vol 1. & Vol 2.* (Eds. A. Cruse et al.)
* *Words, Meaning, and Vocabulary: An Introduction to Modern English Lexicology,* (ed. H. Jackson); 
* *Toward a Functional Lexicology*, (ed. G. Wotjak); 
* *Lexicology, Semantics, and Lexicography*, (ed. J. Coleman); 
* *English Lexicology: Lexical Structure, Word Semantics & Word-formation*, (Leonhard Lipka); 
* *Outline of English Lexicology*, (Leonhard Lipka); 

## Referenzi