Takalik Abaj

**Takalik Abaj**, spellut ukoll **Tak'alik Ab'aj** (/tɑːkəˈliːk əˈbɑː/; pronunzja tal-Maja: [takʼaˈlik aˀ'ɓaχ]; pronunzja bl-Ispanjol: [takaˈlik aˈβax]) huwa sit arkeoloġiku pre-Kolombjan fil-Gwatemala. Fl-imgħoddi kien magħruf bħala **Abaj Takalik**; filwaqt li l-isem tal-qedem tiegħu jaf kien **Kooja**. Huwa wieħed minn diversi siti Mesoamerikani b'karatteristiċi Olmeki u tal-Maja. Is-sit iffjorixxa fil-perjodi pre-Klassiċi u Klassiċi, mis-seklu 9 Q.K. sa mill-inqas is-seklu 10 W.K., u kien ċentru kummerċjali importanti ma' Kaminaljuyu u Chocolá. Mill-investigazzjonijiet li saru ħareġ li huwa wieħed mill-ikbar siti bil-monumenti u bl-iskulturi fil-pjanura kostali tal-Paċifiku. Fost l-iskulturi bl-istil tal-Olmeki x'aktarx li hemm ras kolossali, petroglifiċi u oħrajn. Is-sit fih waħda mill-ikbar konċentrazzjonijiet ta' skulturi bl-istil tal-Olmeki barra l-Golf tal-Messiku, u sar Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2023 bis-saħħa tal-istorja twila ta' okkupazzjoni tiegħu.

Takalik Abaj jirrappreżenta l-ewwel tkattir tal-kultura tal-Maja li kien seħħ sal-ħabta tal-400 Q.K. Is-sit jinkludi qabar irjali tal-Maja u eżempji ta' kitbiet ġeroglifiċi tal-Maja li huma fost l-iżjed bikrin mir-reġjun tal-Maja. L-iskavi għadhom għaddejjin fis-sit; l-arkitettura monumentali u t-tradizzjoni persistenti bl-iskulturi b'varjetà ta' stili jissuġġerixxu li s-sit kien pjuttost importanti.

Is-sejbiet mis-sit jindikaw li kien hemm kuntatt mal-metropoli distanti ta' Teotihuacan fil-Wied tal-Messiku u jimplikaw li Takalik Abaj inħakem minnha jew mill-alleati tagħha. Takalik Abaj kien ikkollegat mar-rotot kummerċjali tal-Maja fuq distanza twila li maż-żmien inbidlu, għalkemm ir-raħal seta' jipparteċipa f'network kummerċjali li kien jinkludi l-artijiet għoljin tal-Gwatemala u l-pjanura kostali tal-Paċifiku mill-Messiku sa El Salvador.

Takalik Abaj kien raħal imdaqqas u l-arkitettura prinċipali tiegħu kienet raggruppata f'erba' gruppi ewlenin mifruxa f'disa' artijiet imtarrġin. Filwaqt li wħud minnhom kienu karatteristiċi naturali, oħrajn kienu kostruzzjonijiet artifiċjali li kienu jirrikjedu investiment enormi bħala xogħol u materjali. Is-sit kellu wkoll sistema sofistikata ta' drenaġġ tal-ilma u bosta monumenti u skulturi.

## [[Etimoloġija]]
*Tak'alik Ab'aj'<nowiki/>* tfisser "ġebla wieqfa" bil-lingwa lokali tal-Kʼicheʼ Maja, li tiġbor flimkien l-aġġettiv *tak'alik* li jfisser "wieqaf", u n-nom *abäj* li jfisser "ġebla" jew "blata". Inizjalment is-sit kien imsejjaħ *Abaj Takalik* mill-arkeologa Amerikana Suzanna Miles, li użat l-ordni tal-kliem skont l-Ispanjol. Bil-Kʼicheʼ dan kien żball grammatikali; il-gvern tal-Gwatemala issa kkoreġa dan l-iżball uffiċjalment u s-sit huwa magħruf bħala *Tak'alik Ab'aj*'. L-antropologu Ruud Van Akkeren ippropona li l-isem tal-qedem tal-belt kien Kooja, jiġifieri l-isem ta' nisel fost l-ogħla tal-elit tal-Mam Maja; *Kooja* tfisser "ċirku jew dija tal-qamar".

## Pożizzjoni

Is-sit jinsab fil-Lbiċ tal-Gwatemala, madwar 45 kilometru (28 mil) mill-fruntiera mal-istat Messikan ta' Chiapas u 40 kilometru (25 mil) mill-Oċean Paċifiku.

Takalik Abaj jinsab fit-Tramuntana tal-muniċipalità ta' El Asintal, fit-Tramuntana nett tad-dipartiment ta' Retalhuleu, xi 120 mil (190 kilometru) mill-Belt tal-Gwatemala. Is-sit jinsab fil-qalba ta' ħames pjantaġġuni tal-kafè fl-għoljiet tal-artijiet baxxi ta' qabel il-muntanji ta' Sierra Madre: il-pjantaġġuni ta' Santa Margarita, San Isidro Piedra Parada, Buenos Aires, San Elías u Dolores. Takalik Abaj jinsab fuq irdum orjentat mit-Tramuntana għan-Nofsinhar, u li jibqa' nieżel lejn in-Nofsinhar. Dan l-irdum huwa kkonfinat fil-Punent mix-xmara Nimá u fil-Lvant mix-xmara Ixchayá, li t-tnejn li huma jnixxu mill-Artijiet Għoljin tal-Gwatemala. Ix-xmara Ixchayá tnixxi f'irdum fond iżda hemm punt tal-qsim adegwat li jinsab qrib  is-sit. Il-pożizzjoni ta' Takalik Abaj f'dan il-punt tal-qsim x'aktarx li kien importanti fl-istabbiliment tar-raħal, peress li b'hekk ir-rotot kummerċjali importanti kellhom jgħaddu mis-sit li kien jikkontrolla l-aċċess għalihom.

Takalik Abaj jinsab f'altitudni ta' madwar 600 metru (2,000 pied) 'il fuq mil-livell tal-baħar f'reġjun ekoloġiku kklassifikat bħala foresta subtropikali bl-indewwa. It-temperatura normalment tvarja bejn 21 u 25 °C (70 u 77 °F) u l-proporzjon tal-evaportraspirazzjoni potenzjali jkun bħala medja ta' 0.45. Fl-inħawi tinżel ħafna xita kull sena, b'ammont li jvarja bejn 2,136 u 4,372 millimetru (84 u 172 pulzier), u b'xita medja annwali ta' 3,284 millimetru (129 pulzier). Fost il-veġetazzjoni lokali nsibu Pascua de Montaña (*Pogonopus speciosus*), Chichique (*Aspidosperma megalocarpon*), Tepecaulote (*Luehea speciosa*), Caulote  (*Guazuma ulmifolia*), Hormigo (*Platymiscium dimorphandrum*), iċ-ċedru Messikan (*Cedrela odorata*), Breadnut (*Brosimum alicastrum*), it-tamar (*Tamarindus indica*) u Papaturria (*Coccoloba montana*).

Triq magħrufa bħala 6W tgħaddi qrib is-sit, 30 kilometru (19-il mil) mir-raħal ta' Retalhuleu u tibqa' sejra sa Colomba Costa Cuca fid-dipartiment ta' Quetzaltenango.

Takalik Abaj jinsab bejn wieħed u ieħor 100 kilometru (62 mil) 'il bogħod mis-sit arkeoloġiku kontemporanju ta' Monte Alto, 130 kilometru (81 mil) minn Kaminaljuyu u 60 kilometru (37 mil) minn Izapa fil-Messiku.

## Etniċità

It-tibdil ta' stili fl-arkitettura u fl-ikonografija ta' Takalik Abaj jissuġġerixxu li s-sit kien okkupat minn għadd ta' gruppi etniċi differenti. Is-sejbiet arkeoloġiċi tal-perjodu Pre-Klassiku Nofsani jissuġġerixxu li l-popolazzjoni ta' Takalik Abaj x'aktarx li kienet affiljata mal-kultura Olmeka tar-reġjun tal-artijiet baxxi tal-Kosta tal-Golf, li huwa maħsub li kienu jitkellmu lingwa Mixe–Zoqueana. Fil-perjodu Pre-Klassiku Aħħari, l-istili tal-arti Olmeka ġew skambjati ma' stili tal-Maja u x'aktarx li din il-bidla kienet akkumpanjata minn influss ta' Maja etniċi, li kienu jitkellmu lingwa Maja. Hemm xi ħjiel mill-kronaki indiġeni li l-abitanti tas-sit jaf kienu l-Yoc Cancheb, fergħa tal-Mam Maja. In-nisel Kooja tal-Mam, nisel nobbli tal-qedem, jaf kellu oriġini fil-perjodu Klassiku f'Takalik Abaj.

## Ekonomija u kummerċ

Takalik Abaj kien wieħed minn sensiela ta' siti bikrin mal-pjanura kostali tal-Paċifiku li kienu ċentriu kummerċjali, ċerimonjali u politiċi importanti. Huwa ċar li kienet tiffjorixxi bis-saħħa tal-produzzjoni tal-kawkaw u mir-rotot kummerċjali li kienu jgħaddu mir-reġjun. Fi żmien il-Konkwista Spanjola fis-seklu 16, l-inħawi kienu għadhom importanti għall-produzzjoni tal-kawkaw.

L-istudju tal-ossidjana rkuprata minn Takalik Abaj tindika li l-biċċa l-kbira oriġinat minn El Chayal u minn San Martín Jilotepeque fl-artijiet għoljin tal-Gwatemala. Inqas kwantitajiet ta' ossidjana oriġinaw minn sorsi oħra bħal Tajumulco, Ixtepeque u Pachuca. L-ossidjana hija ħġieġ vulkaniku naturali u kienet tintuża fl-Amerka Ċentrali kollha għall-produzzjoni tal-għodod sodi u tal-armi, fosthom skieken, ponot tal-lanez, ponot tal-vleġeġ, xfafar għal sagrifiċċji ritwali individwali, xfafar priżmatiċi għax-xogħol bl-injam u bosta għodod oħra ta' kuljum. L-użu tal-ossidjana mill-Maja x'aktarx li kien bħal dak tal-azzar fid-dinja moderna u kienet tiġi skambjata sew b'mod kummerċjali fir-reġjun tal-Maja kollu u lil hinn. Il-proporzjon tal-ossidjana minn sorsi differenti varja maż-żmien:

## Storja

Is-sit kellu storja twila u kontinwa ta' insedjament, u l-perjodu ta' okkupazzjoni prinċipali kien estiż mill-Pre-Klassiku Nofsani sal-Post-Klassiku. L-iżjed okkupazzjoni bikrija magħrufa f'Takalik Abaj tmur lura għall-aħħar tal-Pre-Klassiku Bikri, għall-ħabta tal-1000 Q.K. Madankollu, ma kienx qabel il-Pre-Klassiku Nofsani sa Aħħari li din bdiet tassew tiffjorixxi tassew b'żieda notevoli ta' kostruzzjonijiet arkitettoniċi. Minn dan il-perjodu 'l quddiem, instabet evidenza ta' kontinwità ta' kultura u ta' insedjament ta' popolazzjoni, kif joħroġ fid-dieher mill-persistenza ta' stil lokali fil-bċejjeċ taċ-ċeramika (imsejjaħ *Ocosito*) li baqa' jintuża sal-Klassiku Aħħari. L-istil ta' Ocosito tipikament kien isir b'pejst aħmar u ħaffiefa, u kien estiż lejn il-Punent mill-inqas sa Coatepeque, lejn in-Nofsinhar sax-xmara Ocosito, u lejn il-Lvant sax-xmara Samalá. Sal-Klassiku Terminali, il-bċejjeċ tal-fuħħar assoċjati ma' stil taċ-ċeramika tal-Maja K'iche' tal-artijiet għoljin bdew jitfaċċaw, imħalltin ma' depożiti kumplessi taċ-ċeramika tal-istil ta' Ocosito. Il-bċejjeċ taċ-ċeramika tal-istil ta' Ocosito ġew sostitwiti għalkollox mit-tradizzjoni taċ-ċeramika tal-Maja K'iche' sal-Post-Klassiku Bikri.

### Pre-Klassiku Bikri

Takalik Abaj ġie okkupat għall-ewwel darba fl-aħħar tal-Pre-Klassiku Bikri. Il-fdalijiet ta' żona residenzjali tal-Pre-Klassiku Bikri nstabu lejn il-Punent tal-Grupp Ċentrali, max-xatt tan-nixxiegħa ta' El Chorro. Dawn l-ewwel djar inbnew b'artijiet magħmula miċ-ċagħaq tax-xmara u ġew imsaqqfa bil-ħuxlief u bil-qasab mirfuda fuq lasti tal-injam. Mill-analiżi tat-trab dakkari ħareġ li l-ewwel abitanti daħlu f'din iż-żona meta kienet għadha foresta b'ħafna siġar, u bil-mod il-mod bdew jikklerjawha sabiex jikkultivaw il-qamħirrum u pjanti oħra. Instabu iktar minn 150 biċċa tal-ossidjana minn din iż-żona magħrufa bħala El Escondite, u l-biċċa l-kbira oriġinaw minn sorsi f'San Martín Jilotepeque u El Chayal.

### Pre-Klassiku Nofsani
Takalik Abaj reġa' ġie okkupat fil-bidu tal-Pre-Klassiku Nofsani. X'aktarx li dan sar minn abitanti Mikse–Zokeani, kif jidher mill-bosta skulturi bl-istil tal-Olmeki fis-sit li jmorru lura għal dak il-perjodu. Il-kostruzzjoni tal-arkitettura pubblika x'aktarx li bdiet sal-Pre-Klassiku Nofsani; l-iżjed strutturi bikrin kienu magħmula mit-tafal, li xi kultant kien parzjalment jinħaraq sabiex jibbies. Il-bċejjeċ taċ-ċeramika minn dan il-perjodu huma tat-tradizzjoni lokali ta' Ocosito. Din it-tradizzjoni taċ-ċeramika, għalkemm kienet lokali, kellha affinitajiet kbar mal-bċejjeċ taċ-ċeramika tal-pjanura kostali u tal-għoljiet ta' qabel il-muntanji tar-reġjun ta' Escuintla.

L-Istruttura Roża (*Estructura Rosada* bl-Ispanjol) inbniet bħala pjattaforma baxxa matul l-ewwel parti tal-Pre-Klassiku Nofsani, fi żmien meta l-belt kienet qed tipproduċi skulturi bl-istil tal-Olmeki u La Venta kienet qed tiffjorixxi fil-kosta tal-Golf tal-Messiku (għall-ħabta tat-800 sas-700 Q.K.). Matul l-aħħar parti tal-Pre-Klassiku Nofsani (għall-ħabta tas-700 sal-400 Q.K.), l-Istruttura Roża ġiet midfuna taħt l-ewwel verżjoni tal-Istruttura 7 enormi. Kien f'dan iż-żmien li l-użu tal-istrutturi ċerimonjali tal-Olmeki waqaf u l-iskulturi tal-Olmeki nqerdu, li juri li kien hemm perjodu intermedju qabel il-bidu tal-fażi tal-Maja Bikrin tal-belt. It-tranżizzjoni bejn iż-żewġ fażijiet kienet waħda gradwali, mingħajr bidliet f'daqqa.

### Pre-Klassiku Aħħari
Matul il-Pre-Klassiku Aħħari (300 Q.K. – 200 W.K.), diversi siti fir-reġjun kostali tal-Paċifiku żviluppaw fi bliet; Takalik Abaj kien wieħed minn dawn is-siti, b'erja akbar minn 4 kilometri kwadri (1.5 mil kwadru). L-influwenza tal-Olmeki ntemmet għalkollox fiż-żona kostali tal-Paċifiku fil-bidu tal-Pre-Klassiku Aħħari. F'dan iż-żmien Takalik Abaj feġġ bħala ċentru importanti bi stil tal-arti u tal-arkitettura mid-dehra pjuttost lokali; l-abitanti bdew joħolqu skulturi tal-ġebel u jtellgħu steli u jibnu artali assoċjati. F'dan iż-żmien, bejn il-200 Q.K. u l-150 W.K., l-Istruttura 7 laħqet id-dimensjonijiet massimi tagħha. Inbnew monumenti ta' importanza politiku u reliġjuża, uħud minnhom b'dati u b'simboli tal-mexxejja bl-istil tal-Maja. Dawn il-monumenti tal-Maja bikrin tnaqqxu x'aktarx b'fost l-iżjed kitbiet ġeroglifiċi bikrin tal-Maja u bl-iżjed użu bikri tal-kalendarju Mesoamerikan tal-Għadd fit-Tul. Id-dati bikrin fuq l-Isteli 2 u 5 iwasslu biex dan l-istil ta' skultura jiġi datat b'mod iktar fiss fi ħdan l-aħħar tas-seklu 1 u l-bidu tas-seklu 2 W.K. L-istil tal-hekk imsejħa figuri mbaċċin feġġ ukoll f'dan iż-żmien. Il-ħolqien tal-iskulturi tal-Maja u l-waqfien tal-iskulturi bl-istil tal-Olmeki jaf jirrappreżentaw intrużjoni tal-Maja fl-inħawi li qabel kienu okkupati mill-abitanti Mikse–Zokeani. Teorija waħda ssostni li l-elit tal-Maja daħlu fl-inħawi sabiex jieħdu l-kontroll tal-kummerċ tal-kawkaw. Madankollu, minħabba l-kontinwità evidenti fl-istili tal-bċejjeċ taċ-ċeramika lokali mill-Pre-Klassiku Nofsani sa Aħħari, il-bidla fl-attributi mill-Olmeki għall-Maja jaf kienet tranżizzjoni iktar ideoloġika milli waħda fiżika. Li kieku waslu minn banda oħra, is-sejbiet tal-isteli tal-Maja u ta' qabar irjali tal-Maja jissuġġerixxu li l-Maja kellhom pożizzjoni dominanti, kemm jekk waslu bħala kummerċjanti kif ukoll jekk kienu ħakkiema.

Hemm evidenza ta' żieda ta' kuntatt ma' Kaminaljuyu, li feġġ bħala ċentru prinċipali f'dan iż-żmien, u kkollega r-rotot kummerċjali kostali tal-Paċifiku mar-rotta tax-xmara Motagua, kif ukoll żieda ta' kuntatt ma' siti oħra tul il-kosta tal-Paċifiku. Fi ħdan din ir-rotta kostali estiża, Takalik Abaj u Kaminaljuyu jidher li kienu żewġ punti fokali prinċipali. L-istil tal-iskultura tal-Maja bikrin infirex madwar dan in-network kollu.

Matul il-Pre-Klassiku Aħħari nbnew strutturi bl-użu ta' blat vulkaniku miżmum flimkien bit-tafal, bħal fil-Pre-Klassiku Nofsani. Madankollu, dawn evolvew biex jinkludu strutturi mtarrġin b'irkejjen għat-tond u b'taraġ biċ-ċagħaq ittondjat. Fl-istess żmien, l-iskulturi antiki bl-istil tal-Olmeki tressqu mill-pożizzjonijiet oriġinali tagħhom u tpoġġew quddiem il-binjiet bl-istil il-ġdid, u xi kultant reġgħu ntużaw frammenti tal-iskulturi tal-ġebel.

Għalkemm it-tradizzjoni taċ-ċeramika ta' Ocosito baqgħet tintuża, il-bċejjeċ taċ-ċeramika tal-Pre-Klassiku Aħħari f'Takalik Abaj kienu relatati ferm mal-Isfera taċ-Ċeramika ta' Miraflores li kienet tinkludi Escuintla, il-Wied tal-Gwatemala u l-Punent ta' El Salvador. Din it-tradizzjoni taċ-ċeramika tikkonsisti minn bċejjeċ ħomor fini assoċjati b'mod partikolari ma' Kaminaljuyu u nstabu fl-artijiet għoljin tax-Xlokk tal-Gwatemala u biswit ix-xaqliba tal-Paċifiku.

### Klassiku Bikri

Fil-Klassiku Bikri, mill-ħabta tas-seklu 2 W.K., l-istil tal-isteli li żviluppa f'Takalik Abaj u li kien assoċjat mat-turija ta' figuri storiċi ġie adottat fl-artijiet baxxi kollha tal-Maja, b'mod partikolari fil-Baċir ta' Petén. Matul dan il-perjodu, uħud mill-monumenti li kienu diġà jeżistu hemm qabel inqerdu apposta.

F'dan il-perjodu, il-bċejjeċ taċ-ċeramika għaddew minn bidla bl-introduzzjoni tal-istil ta' Solano tal-artijiet għoljin. Din it-tradizzjoni taċ-ċeramika hija assoċjata l-iktar mis-sit ta' Solano fix-Xlokk tal-Wied tal-Gwatemala u l-iżjed tip karatteristiku huwa dak tal-bċejjeċ tal-brikks ħomor bl-oranġjo jgħajjat, xi kultant impittrin b'tiżjin roża jew vjola. Dan l-istil tal-bċejjeċ taċ-ċeramika ġie assoċjat mal-Maja K'iche' tal-artijiet għoljin. Dawn il-bċejjeċ taċ-ċeramika ma ħadux post it-tradizzjoni preċedenti ta' Ocosito iżda tħalltu magħhom.

L-investigazzjonijiet arkeoloġiċi wrew li l-qerda tal-monumenti u l-interruzzjoni ta' kostruzzjonijiet ġodda fis-sit seħħew f'daqqa bil-wasla tal-hekk imsejħa bċejjeċ taċ-ċeramika tal-istil ta' Naranjo, li jidher li kienu marbuta ma' stili mill-metropoli l-kbira ta' Teotihuacan fil-Wied tal-Messiku mbiegħed. Din it-tradizzjoni taċ-ċeramika hija karatteristika b'mod partikolari tal-Punent tal-kosta tal-Paċifiku tal-Gwatemala bejn ix-xmajjar Suchiate u Nahualate. L-iżjed forom komuni huma buqari u skutelli b'wiċċ illixxat b'biċċa drapp, b'marki paralleli, u normalment mogħtija kisja bl-abjad jew bl-isfar. Fl-istess żmien, l-użu taċ-ċeramika lokali ta' Ocosito batta. Din l-influwenza ta' Teotihuacan turi li l-qerda tal-monumenti seħħet fit-tieni nofs tal-Klassiku Bikri. Il-preżenza tal-ħakkiema marbuta mal-bċejjeċ taċ-ċeramika bl-istil ta' Naranjo ma tantx damet u tissuġġerixxi li l-ħakkiema kellhom kontroll tas-sit minn distanza twila, u ssostitwew il-mexxejja lokali bil-gvernaturi tagħhom stess, mingħajr ma missew il-popolazzjoni lokali.

Il-ħakma ta' Takalik Abaj kissret ir-rotot kummerċjali tal-qedem tul il-kosta tal-Paċifiku mill-Messiku sa El Salvador, u dawn ġew sostitwiti b'rotta ġdida tul is-Sierra Madre u l-artijiet għoljin tal-Majjistral tal-Gwatemala.

### Klassiku Aħħari
Fil-Klassiku Aħħari milli jidher is-sit irkupra mit-telfa preċedenti. Il-bċejjeċ taċ-ċeramika bl-istil ta' Naranjo naqsu sew bħala kwantità u kien hemm żieda ta' kostruzzjonijiet ġodda fuq skala kbira. Bosta monumenti li tkissru mill-ħakkiema reġgħu nbnew f'dan iż-żmien.

### Post-Klassiku
Għalkemm l-użu taċ-ċeramika lokali bl-istil ta' Ocosito baqa' għaddej, kien hemm intrużjoni netta taċ-ċeramika tal-Maja K'iche' mill-artijiet għoljin fil-perjodu Post-Klassiku, ikkonċentrat b'mod partikolari fil-parti tat-Tramunetana tas-sit iżda estiż tul it-territorju kollu. Ir-rakkonti indiġeni tal-Maja K'iche' stess isostnu li ħakmu dan ir-reġjun tal-kosta tal-Paċifiku, u jissuġġerixxu li l-preżenza tal-bċejjeċ taċ-ċeramika tagħhom hija assoċjata mal-ħakma ta' Takalik Abaj.

Il-ħakma tal-Maja K'iche' milli jidher seħħet għall-ħabta tal-1000 W.K., xi erba' sekli qabel ma kien preżunt skont il-kalkoli bbażati fuq ir-rakkonti indiġeni. Wara l-wasla inizjali tal-Maja K'iche', l-attività fis-sit baqgħet għaddejja bla waqfien, u l-istili lokali ġew sempliċement sostitwiti bi stili assoċjati mal-ħakkiema. Dan jissuġġerixxi li l-abitanti oriġinali abbandunaw il-belt li kienu okkupaw għal kważi żewġ millenji.

### Storja moderna
L-ewwel rendikont ippubblikat tfaċċa fl-1888, u ġie miktub minn Gustav Bruhl. L-etnologu u n-naturalist Ġermaniż Karl Sapper iddeskriva l-Istele 1 fl-1894 wara li raha maġenb it-triq waqt il-vjaġġi tiegħu. Max Vollmberg, artist Ġermaniż, pinġa l-Istele 1 u nnota xi monumenti oħra, li attiraw l-interess ta' Walter Lehmann.

Fl-1902 l-iżbroff tal-vulkan fil-qrib ta' Santiaguito kesa s-sit b'saff ta' rmied vulkaniku bi ħxuna li tvarja bejn40 u 50 ċentimetru (16 u 20 pulzier).

Walter Lehmann beda jistudja l-iskulturi ta' Takalik Abaj fis-snin 20 tas-seklu 20. F'Jannar 1942, J. Eric S. Thompson żar is-sit flimkien ma' Ralph L. Roys u William Webb f'isem l-Istituzzjoni ta' Carnegie hu u jagħmel studju tal-Kosta tal-Paċifiku, u ppubblika r-rendikonti tiegħu fl-1943. Saru investigazzjonijiet ulterjuri minn Suzanna Miles, Lee Parsons u Edwin M. Shook. Miles tat l-isem ta' Abaj Takalik lis-sit, li tfaċċa fil-kapitlu li kkontribwiet fih fil-volum 2 tal-*Manwal tal-Indjani Mesoamerikani* ppubblikat fl-1965. Qabel kien magħruf b'diversi ismijiet, inkluż San Isidro Piedra Parada u Santa Margarita, għall-ismijiet tal-pjantaġġuni fejn jinsab is-sit, kif ukoll bl-isem ta' Colomba, villaġġ lejn it-Tramuntana fid-dipartiment ta' Quetzaltenango.

Fis-snin 70 tas-seklu 20 ġew sponsorjati skavi fis-sit mill-Università ta' California, Berkeley. Dawn bdew fl-1976 u twettqu minn John A. Graham, Robert F. Heizer u Edwin M. Shook. L-ewwel staġun żvela 40 monument ġdid, inkluż l-Istele 5, flimkien mat-tużżana li diġà kienu magħrufin. L-iskavi mill-Università ta' California, Berkeley komplew sal-1981 u żvelaw iktar monumenti. Mill-1987, l-iskavi tkomplew mill-Istitut tal-Antropoloġija u l-Istorja (IDAEH) tal-Gwatemala taħt it-tmexxija ta' Miguel Orrego u Christa Schieber, u baqgħu jiġu żvelati monumenti ġodda. Is-sit ġie ddikjarat bħala park nazzjonali.

Fl-2002 Takalik Abaj tniżżel bħala sit indikattiv biex fil-futur isir Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO, bl-intestatura ta' "Fejn iltaqgħu l-Maja u l-Olmeki". Is-sit tniżżel uffiċjalment bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2023 bħala l-Park Arkeoloġiku Nazzjonali ta' Tak'alik Ab'aj. Uħud mill-artefatti li nstabu fis-sit jinsabu għall-wiri fil-Mużew Nazzjonali tal-Arti tal-Gwatemala.

## Sit ta' Wirt Dinji
Il-Park Arkeoloġiku Nazzjonali ta' Tak'alik Ab'aj ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2023.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (ii)** "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-**kriterju (iii)** "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet".

## Deskrizzjoni u konfigurazzjoni tas-sit

Il-qalba tas-sit tkopri madwar 6.5 kilometri kwadri (2.5 mili kwadri) u tinkludi l-fdalijiet ta' xi 70 struttura monumentali ppożizzjonati madwar xi tnax-il spazju miftuħ jew pjazza. Takalik Abaj fih żewġ piċċijiet tal-logħba tal-ballun u iktar minn 239 monument tal-ġebel li huma magħrufa, inkluż steli u artali impressjonanti. Il-granit li ntuża għall-produzzjoni tal-monumenti bl-istili tal-Olmeki u tal-Maja bikrin huwa ferm differenti mill-ġebla tal-ġir ratba li ntużat fil-bliet ta' Petén. Is-sit huwa magħruf ukoll għas-sistemi idrawliċi tiegħu, inkluż *temazcal* jew banju tas-sawna bi drenaġġ taħt l-art, u oqbra Pre-Klassiċi li nstabu fl-iskavi mill-aħħar tas-snin 90 tas-seklu 20 'il quddiem minn Drs. Marion Popenoe de Hatch, Christa Schieber de Lavarreda u Miguel Orrego, mill-Ministeru għall-Kultura u l-Isport.

L-istrutturi f'Takalik Abaj huma mifruxa f'erba' gruppi; il-gruppi Ċentrali, tat-Tramuntana u tal-Punent huma raggruppati flimkien, iżda l-Grupp tan-Nofsinhar jinsab madwar 5 kilometri (3.1 mili) lejn in-Nofsinhar. Is-sit seta' jiġi difiż b'mod naturali, peress li huwa kkonfinat minn irdumijiet weqfin. Is-sit huwa mifrux fuq sensiela ta' disa' artijiet imtarrġin, b'wisa' li tvarja minn 140 sa 220 metru (460 sa 720 pied) b'faċċati b'għoli li jvarja minn 4.6 sa 9.4 metri (15 sa 31 pied). Dawn l-artijiet imtarrġin mhumiex orjentati b'mod uniformi; minflok id-direzzjoni tal-faċċati tal-irfid tagħhom tiddependi fuq il-pendil tal-art lokali. It-tliet artijiet imtarrġin ewlenin li jirfdu l-belt huma artifiċjali, b'iktar minn 10 metri (33 pied) ta' radam f'uħud minnhom.

Meta Takalik Abaj kienet fl-aqwa tagħha bħala belt, l-arkitettura ewlenija fil-belt kienet tkopri erja ta' bejn wieħed u ieħor 2 kilometri b'4 kilometri (1.2 mil b'2.5 mili), għalkemm l-erja okkupata mill-kostruzzjonijiet residenzjali ma ġietx iddeterminata.

* Il-**Grupp Ċentrali** jokkupa l-Artijiet Imtarrġin 1 sa 5, li ġew livellati b'mod artifiċjali. Il-grupp jinkludi 39 struttura rranġati madwar spazji miftuħa jew pjazez b'aċċess miftuħ fit-Tramuntana u fin-Nofsinhar. Il-Grupp Ċentrali ġie okkupat għall-ewwel darba fil-Pre-Klassiku Nofsani u fih konċentrazzjoni ta' iktar minn 100 monument tal-ġebel.
* Il-**Grupp tal-Punent** jikkonsisti minn 21 struttura fl-Art Imtarrġa 6, li ġiet livellata wkoll b'mod artifiċjali. L-istrutturi huma rranġati madwar pjazez b'aċċess miftuħ fil-Lvant. F'dan il-grupp instabu seba' monumenti. Il-Grupp tal-Punent huwa kkonfinat mix-xmajjar Nima fil-Punent u San Isidro fil-Lvant. Sejba notevoli mill-Grupp tal-Punent kienet l-iskoperta ta' xi maskri tal-ġada hemmhekk. Il-Grupp tal-Punent ġie okkupat mill-Pre-Klassiku Aħħari sa mill-inqas fil-Klassiku Aħħari.
* Il-**Grupp tat-Tramuntana** ġie okkupat mill-Klassiku Terminali sal-Post-Klassiku. L-istrutturi ta' dan il-grupp inbnew b'metodu differenti minn dak tal-Grupp Ċentrali, u kienu magħmula bit-tafal ikkumpattat mingħajr kostruzzjoni jew wiċċ tal-ġebel. Il-grupp jokkupa l-Artijiet Imtarrġin 7 sa 9, li jsegwu l-kontorni naturali preżenti u ma fihom l-ebda evidenza ta' livellar artifiċjali sinifikanti. Flimkien ma' assenza ċara ta' monumenti skolpiti, il-metodi tal-kostruzzjoni differenti u l-assemblaġġi taċ-ċeramika assoċjati ma' dan il-grupp jimplikaw okkupazzjoni tal-Grupp tat-Tramuntana minn komunità ta' insedjament ġdid li waslet fil-Klassiku Aħħari, x'aktarx il-Maja K'iche' mill-artijiet għoljin.
* Il-**Grupp tan-Nofsinhar** jinsab 'il barra mill-qalba tas-sit, xi 0.5 kilometri (0.31 mili) fin-Nofsinhar tal-Grupp Ċentrali, madwar 2 kilometri (1.2 mil) fil-Punent ta' El Asintal, u jikkonsisti minn 13-il tumbata strutturali li jiffurmaw grupp sparpaljat.

### Kontroll tal-ilma
Is-sistema idrawlika kienet tinkludi kanali tal-ġebel, li ma kinux jintużaw għall-irrigazzjoni iżda iktar għall-iskular fil-kanali u biex tinżamm l-integrità strutturali tal-arkitettura prinċipali. Dawn il-kanali kienu jintużaw ukoll biex iwasslu l-ilma fiż-żoni residenzjali tal-belt, u jista' jkun li l-kanali kienu jintużaw għal skop ritwali marbut mal-alla tax-xita. Sa issa, instabu l-fdalijiet ta' 25 kanal fis-sit. Il-kanali l-kbar huma wesgħin 0.25 metri (10 pulzieri) u huma għoljin 0.30 metri (12-il pulzier), filwaqt li l-kanali sekondarji fihom madwar in-nofs tal-kanali l-kbar.

Intużaw żewġ metodi ta' kostruzzjoni għall-kanali tal-ilma. Il-kanali tat-tafal imorru lura għall-Pre-Klassiku Nofsani, filwaqt li l-kanali tal-ġebel imorru lura għall-Pre-Klassiku Aħħari sal-Klassiku, u l-kanali tal-ġebel mill-Klassiku Aħħari huma l-ikbar kanali li nbnew fis-sit. Huwa maħsub li l-kanali tat-tafal ma kinux effettivi biżżejjed, u għalhekk dan wassal għall-bidla fil-materjali tal-kostruzzjoni u fl-implimentazzjoni ta' kanali tal-ġebel. Fil-Klassiku Aħħari biċċiet mill-monumenti mkissrin tal-ġebel reġgħu ntużaw fil-kostruzzjoni tal-kanali tal-ilma.

### Artijiet imtarrġin

L-**Art Imtarrġa 2** tinsab fil-Grupp Ċentrali. L-istrutturi f'din l-art imtarrġa jmorru lura saħansitra sal-Pre-Klassiku Nofsani u jinkludu eżempju bikri ta' piċċ tal-logħba tal-ballun.

L-**Art Imtarrġa 3** tinsab fil-Grupp Ċentrali. Il-faċċata kienet tirrappreżenta proġett ewlieni ta' kostruzzjoni u tmur lura għall-Pre-Klassiku Aħħari. Huwa maħsub li l-parti tax-Xlokk tal-Art Imtarrġa 3 x'aktarx li kienet l-iżjed pjazza sagra fil-belt, abbażi tal-konċentrazzjoni ta' skulturi u speċjalment minħabba l-preżenza tal-Istruttura 7 fin-naħa tal-Lvant tal-pjazza. Din iż-żona tal-belt antika ġiet imsejħa *Tanmi T'nam* ("Qalba tan-Nies" bil-Maja Mam) mis-sindku ta' El Asintal. Ringiela orjentata mit-Tramuntana għan-Nofsinhar ta' ħames monumenti nbnew fil-bażi tal-Istruttura 8, fin-naħa tal-Lbiċ tal-pjazza, u ringiela oħra ta' skulturi orjentati mil-Lvant għall-Punent hija parallela mat-tarf tan-Nofsinhar tal-art imtarrġa, b'żewġ skulturi addizzjonali kemxejn fin-Nofsinhar tagħhom.

L-**Art Imtarrġa 5** tinsab fin-naħa tal-Lvant tas-sit, eżatt fit-Tramuntana tal-Grupp Ċentrali. Fiha 200 metru (660 pied) mil-Lvant għall-Punent u 300 metru (980 pied) mit-Tramuntana għan-Nofsinhar. L-Art Imtarrġa 5 tinsab fil-pjantaġġun ta' San Isidro Piedra Parada u attwalment tintuża għall-kultivazzjoni tal-kafè. Il-faċċata tal-irfid tal-art imtarrġa nbniet bit-tafal ikkumpattat matul il-Pre-Klassiku Aħħari u kienet tirrappreżenta inverżjoni enormi tal-forza tax-xogħol. Din l-art imtarrġa baqgħet tintuża sal-Post-Klassiku.

L-**Art Imtarrġa 6** tirfed is-16-il struttura tal-Grupp tal-Punent. Fiha 150 metru (490 pied) mil-Lvant għall-Punent u 140 metru (460 pied) mit-Tramuntana għan-Nofsinhar. L-art imtarrġa toħroġ fid-dieher diversi fażijiet ta' kostruzzjoni, u tinsab fuq sovrastruttura li nbniet minn blokok kbar maħdumin tal-bażalt, li tmur lura għall-Pre-Klassiku Aħħari. Il-fażijiet ta' kostruzzjoni suċċessivi jmorru lura għall-Klassiku Aħħari u l-art imtarrġa fiha traċċi tal-okkupazzjoni Post-Klassika tas-sit mill-Maja K'iche'. L-art imtarrġa tinsab fil-pjantaġġuni ta' San Isidro Piedra Parada u ta' Buenos Aires u l-art attwalment tintuża għall-kultivazzjoni tal-lastiku u tal-kafè. Triq moderna tgħaddi mir-rokna tal-Lvant tal-Art Imtarrġa 6.

L-**Art Imtarrġa 7** hija art imtarrġa naturali li tirfed parti mill-Grupp tat-Tramuntana. Hija orjentata mil-Lvant għall-Punent u hija twila 475 metru (1,558 pied). Tirfed 15-il struttura li jmorru lura għall-Klassiku Terminali sal-Post-Klassiku u li huma assoċjati mal-okkupazzjoni tas-sit mill-Maja K'iche'. Din l-art imtarrġa tinsab bejn il-pjantaġġuni ta' Buenos Aires u ta' San Elías u hemm triq moderna li tgħaddi mill-parti tal-Lvant.

L-**Art Imtarrġa 8** hija art imtarrġa naturali oħra fil-Grupp tat-Tramuntana. Hija orjentata wkoll mil-Lvant għall-Punent u hija twila 400 metru (1,300 pied). Hemm triq moderna li tgħaddi mill-parti tal-Lvant tal-art imtarrġa u mit-tarf tan-naħa tal-Punent tal-Istruttura 46. L-art imtarrġa tirfed din l-istruttura biss u oħra lejn it-Tramuntana (l-Istruttura 54). X'aktarx li l-art imtarrġa kienet żona residenzjali b'art ikkultivata assoċjata mal-Grupp tat-Tramuntana. Din l-art imtarrġa hija assoċjata mal-okkupazzjoni tas-sit mill-Maja K'iche' mill-Klassiku Terminali sal-Post-Klassiku.

L-**Art Imtarrġa 9** hija l-ikbar art imtarrġa f'Takalik Abaj u tirfed parti mill-Grupp tat-Tramuntana. Fiha madwar 400 metru (1,300 pied) mil-Lvant għall-Punent u 300 metru (980 pied) mit-Tramuntana għan-Nofsinhar. Il-faċċata tal-irfid tal-art imtarrġa tinsab eżatt fit-Tramuntana tal-kumpless prinċipali tal-Grupp tat-Tramuntana fin-nofs tal-Punent tal-Art Imtarrġa 7 għal 200 metru (660 pied), fit-tarf estrem ta' din is-sezzjoni, imbagħad iddur lejn it-Tramuntana 'l fuq mill-Art Imtarrġa 8 għal 300 metru (980 pied) qabel ma terġa' ddur u tibqa' sejra għal 200 metru (660 pied) oħra fil-Lvant, u tillimita l-Art Imtarrġa 8 fil-Punent u fit-Tramuntana. L-Art Imtarrġa 9 tirfed żewġ strutturi ewlenin biss (l-Istrutturi 66 u 67). Hemm triq moderna li tgħaddi min-naħa tal-Lvant tal-Art Imtarrġa 9, u minn skavi fejn issa hemm din it-triq instabu l-fdalijiet x'aktarx ta' piċċ tal-logħba tal-ballun.

### Strutturi

Il-**Piċċ tal-Logħba tal-Ballun** jinsab fil-Lbiċ tal-Art Imtarrġa 2 u jmur lura għall-Pre-Klassiku Nofsani. Huwa orjentat mit-Tramuntana għan-Nofsinhar bil-ġnub ta' fejn kienet tintlagħab il-logħba tal-ballun tradizzjonali wesgħin 4.6 metri (15-il pied) iffurmati permezz tas-**Substrutturi 2** u **4**. Il-piċċ tal-logħba tal-ballun huwa twil kemxejn iktar minn 22 metru (72 pied), b'erja għal-logħob ta' 105 metri kwadri (1,130 pied kwadru). Il-konfini tan-Nofsinhar tal-piċċ tal-logħba tal-ballun huwa ffurmat mis-Substruttura 1, kemxejn iktar minn 11-il metru (36 pied) lejn in-Nofsinhar tas-Substrutturi 2 u 4, u b'hekk tinħoloq żona tal-konfini tan-Nofsinhar li hija orjentata mil-Lvant għall-Punent u li fiha 23 metru bi 11-il metru (75 pied b'36 pied), b'superfiċe b'erja ta' 264 metru kwadru (2,840 pied kwadru).

L-**Istruttura 5** hija piramida kbira fin-naħa tal-Punent tal-Art Imtarrġa 3. Fil-biċċa l-kbira nbniet matul il-Pre-Klassiku Nofsani. Tifforma t-tarf tal-Punent ta' allinjament ta' tliet strutturi, flimkien mal-Istrutturi 6 u 7.

L-**Istruttura 6** hija pjattaforma rettangolari mtarrġa li tifforma ċ-ċentru tal-allinjament fuq l-Art Imtarrġa 3. Inbniet matul il-Pre-Klassiku Nofsani, iżda laħqet il-qofol tagħha matul il-Pre-Klassiku Aħħari u l-bidu tal-Klassiku Bikri. Din hija waħda mill-iżjed strutturi ċerimonjali importanti fil-Grupp Ċentrali.

L-**Istruttura 7** hija pjattaforma kbira li tinsab fil-Lvant tal-pjazza fuq l-Art Imtarrġa 3 fil-Grupp Ċentrali u titqies li kienet waħda mill-iżjed binjiet sagri f'Takalik Abaj minħabba sensiela ta' sejbiet importanti assoċjati magħha. L-Istruttura 7 fiha 79 metru b'112-il metru (259 pied bi 367 pied) u tmur lura għall-Pre-Klassiku Nofsani, għalkemm ma kisbitx il-forma finali tagħha qabel l-aħħar parti tal-Pre-Klassiku Aħħari. Fuq il-parti tat-Tramuntana tal-Istruttura 7 inbnew żewġ strutturi iżgħar, imsejħa l-Istrutturi 7A u 7B. Fil-Klassiku Aħħari, l-Istrutturi 7, 7A u 7B ġew kollha miksijin b'faċċata tal-ġebel. L-Istruttura 7 tirfed tliet ringieli ta' monumenti allinjati mit-Tramuntana għan-Nofsinhar li jaf intużaw bħala osservatorju astronomiku. Waħda minn dawn ir-ringieli kienet allinjata mal-kostellazzjoni Ursa Major fil-Pre-Klassiku Nofsani, oħra kienet allinjata ma' Draco fil-Pre-Klassiku Aħħari, filwaqt li r-ringiela tan-nofs kienet allinjata mal-Istruttura 7A. Sejba importanti oħra fl-Istruttura 7 kienet inċensarju ċilindriku tal-Klassiku Aħħari li ngħata l-isem ta' "La Niña" mill-arkeologi minħabba l-figura femminili prominenti fuqu. Dan imur lura għall-iktar livelli bikrin tal-okkupazzjoni tal-Maja K'iche' tas-sit u huwa għoli 50 ċentimetru (20 pulzier) u wiesa' 30 ċentimetru (12-il pulzier) fil-bażi tiegħu. Instab flimkien ma' kwantità kbira ta' offerti oħra, inkluż bċejjeċ taċ-ċeramika u frammenti ta' skulturi mkissrin.

L-**Istruttura Roża** (bl-Ispanjol: *Estructura Rosada*) kienet pjattaforma ċerimonjali żgħira li nbniet fuq l-assi ċentrali tal-Istruttura 7 qabel ma din tal-aħħar inbniet fuqha. Huwa maħsub li din is-substruttura kienet tintuża fl-istess żmien li kienu qed jiġu prodotti l-iskulturi tal-Olmeki kemm f'Takalik Abaj kif ukoll f'La Venta fil-qalba tat-territorju tal-Olmeki ta' Veracruz fil-Messiku.

L-**Istruttura 7A** hija struttura żgħira li tinsab fuq il-parti tat-Tramuntana tal-Istruttura 7. Tmur lura għall-Pre-Klassiku Nofsani u ġiet skavata. Il-qabar irjali tal-Pre-Klassiku Aħħari magħruf bħala d-Difna 1 instab fiċ-ċentru tagħha. Offerta kbira ta' mijiet ta' reċipjenti taċ-ċeramika nstabet fil-bażi tal-istruttura u hija assoċjata mad-difna. L-Istruttura 7A għaddiet minn rikostruzzjoni sostanzjali fil-Klassiku Bikri u ġiet immodifikata mill-ġdid fil-Klassiku Aħħari. L-Istruttura 7A fiha 13-il metru bi 23 metru (43 pied  b'75 pied) u hija għolja kważi metru (3.3 piedi). L-erba' naħat tagħha kienu mżejna b'ħaġriet weqfin imdawrin b'pavimentar.

L-**Istruttura 7B** hija struttura żgħira li tinsab fin-naħa tal-Lvant tal-Istruttura 7. Bħall-Istruttura 7A, l-erba' naħat kienu mżejna b'ħaġriet weqfin imdawrin b'pavimentar.

L-**Istruttura 8** tinsab fil-Lbiċ tal-pjazza tal-Art Imtarrġa 3, eżatt fil-Punent tat-taraġ tal-aċċess. Ittellgħu ħames monumenti skolpiti f'ringiela fil-bażi tan-naħa tal-Lvant tal-binja; l-erbgħa li ġew skavati huma l-Monument 30, l-Istele 34, l-Istele 35 u l-Artal 18.

L-**Istruttura 11** ġiet skavata wkoll. Kienet mgħottija b'ħaġar ittondjat miżmum flimkien bit-tafal. Tinsab lejn il-Punent tal-pjazza fin-naħa tan-Nofsinhar tal-Grupp Ċentrali.

L-**Istruttura 12** tinsab lejn il-Lvant tal-Istruttura 11. Ġiet skavata wkoll u bħall-Istruttura 11 kienet mgħottija b'ħaġar ittondjat miżmum flimkien bit-tafal. Tinsab lejn il-Lvant tal-pjazza fin-naħa tan-Nofsinhar tal-Grupp Ċentrali. L-istruttura hija pjattaforma bi tliet saffi, b'taraġ fil-Lvant u fil-Punent. Il-fdalijiet viżibbli jmorru lura għall-Klassiku Bikri iżda jinsabu fuq il-kostruzzjoni tal-Pre-Klassiku Aħħari. Hemm ringiela ta' skulturi allinjati man-naħa tal-Punent tal-istruttura, inkluż sitt monumenti, stele u artal. Hemm ukoll monumenti oħra allinjati fin-naħa tal-Lvant, u wieħed minnhom jaf jirrappreżenta ras ta' kukkudrill, filwaqt li l-oħrajn ma jirrappreżentaw xejn. L-Iskultura 69 tinsab fin-naħa tan-Nofsinhar ta' din l-istruttura.

L-**Istruttura 17** tinsab fil-Grupp tan-Nofsinhar fil-pjantaġġun ta' Santa Margarita. Kien fiha ġabra ta' 13-il xafra priżmatika tal-ossidjana tal-Pre-Klassiku Aħħari.

L-**Istruttura** **32** tinsab qrib it-tarf tal-Punent tal-Grupp tal-Punent.

L-**Istruttura** **34** tinsab fil-Grupp tal-Punent fir-rokna tal-Lvant tal-Art Imtarrġa 6.

L-**Istrutturi** **38**, **39**, **42** u **43** huma magħqudin permezz ta' pjattaformi baxxi fin-naħa tal-Lvant ta' pjazza fuq l-Art Imtarrġa 7, allinjati mit-Tramuntana għan-Nofsinhar. L-**Istrutturi** **40**, **47** u **48** jinsabu fin-naħat tan-Nofsinhar, tal-Punent u tat-Tramuntana ta' din il-pjazza. L-**Istrutturi 49**, **50**, **51**, **52** u **53** jiffurmaw grupp żgħir fuq in-naħa tal-Punent tal-art imtarrġa, ikkonfinati fit-Tramuntana mill-Art Imtarrġa 9. L-Istruttura 42 hija l-ogħla struttura fil-Grupp tat-Tramuntana u hija għolja madwar 11.5-il metru (38 pied). Dawn l-istrutturi kollha huma tumbati tar-radam.

L-**Istruttura** **46** hija tumbata fit-tarf tal-Art Imtarrġa 8 fil-Grupp tat-Tramuntana u tmur lura għall-Klassiku Terminali sal-Post-Klassiku. Hemm triq moderna li tgħaddi min-naħa tal-Punent tal-istruttura.

L-**Istruttura** **54** inbniet fuq l-Art Imtarrġa 8, lejn it-Tramuntana tal-Istruttura 46, fil-Grupp tat-Tramuntana. Hija mdawra bi spazju miftuħ mingħajr tumbati li x'aktarx li kien fih żona residenzjali u agrikola mħallta. Tmur lura għall-Klassiku Terminali sal-Post-Klassiku.

L-**Istruttura** **57** hija tumbata kbira fil-limiti tan-Nofsinhar tal-Grupp Ċentrali b'veduta eċċellenti tal-pjanura kostali. L-istruttura nbniet fil-Pre-Klassiku Aħħari u għaddiet mit-tieni fażi ta' kostruzzjoni fil-Klassiku Aħħari. Jaf intużat ukoll bħala struttura għall-osservazzjoni.

L-**Istruttura** **61**, it-**Tumbata 61A** u t-**Tumbata 61B** kollha jinsabu fin-naħa tal-Lvant tal-Art Imtarrġa 5 fil-pjantaġġun ta' San Isidro. L-Istruttura 61 inbniet matul il-Klassiku Bikri u hija miksija b'faċċata tal-ġebel. Inbniet fuq kostruzzjoni iktar bikrija li tmur lura għall-Pre-Klassiku Aħħari. L-Istele 68 instabet fil-bażi tat-Tumbata 61A qrib artal imkisser. L-Istruttura 61 u t-tumbati assoċjati magħha jaf intużaw biex jiġi kkontrollat l-aċċess għall-belt fil-qofol tal-poter tagħha. It-Tumbata 61A reġgħet intużat matul l-okkupazzjoni tas-sit fil-Post-Klassiku. Is-sejbiet tal-Klassiku Bikri mit-Tumbata 61A jinkludu erba' reċipjenti taċ-ċeramika u erba' xfafar priżmatiċi tal-ossidjana.

L-**Istruttura** **66** tinsab fuq l-Art Imtarrġa 9, fit-tarf estrem tat-Tramuntana tal-Grupp tat-Tramuntana. Kienet toffri veduta eċċellenti tal-belt kollha u jaf kienet tintuża bħala post tal-għassa biex jiġi kkontrollat l-aċċess għas-sit. Tmur lura għall-Klassiku Terminali sal-Post-Klassiku.

L-**Istruttura** **67** hija pjattaforma kbira fuq l-Art Imtarrġa 9 li jaf kienet assoċjata ma' żona residenzjali li jaf kien hemm fuq dik l-art imtarrġa. Tinsab fit-Tramuntana tal-Grupp tat-Tramuntana.

L-**Istruttura** **68** tinsab fil-Grupp tal-Punent. Hemm triq moderna li tgħaddi minn parti min-naħa tal-Punent tal-istruttura. Din żvelat sekwenza ta' substrutturi tat-tafal sovraimposti li jmorru lura għall-Pre-Klassiku Aħħari. L-istruttura ġiet miksija b'faċċata tal-ġebel fil-Klassiku Bikri.

L-**Istruttura** **86** tinsab lejn il-Punent tal-Istruttura 32, fit-tarf tal-Punent tal-Grupp tal-Punent. L-ewwel fażi ta' kostruzzjoni tmur lura għall-Klassiku Bikri, bejn il-150 u t-300 W.K., meta kellha sura ta' spazju ċatt kemxejn iktar 'l isfel, b'taraġ li jagħtu għal isfel fin-nofs tal-ħitan mal-perimetru tagħha. Fin-nofs ta' dan l-ispazju kien hemm artal tat-tafal u ħaġra, u madwarhom u mal-kumplament tal-ispazju ġew depożitati għadd enormi ta' offerti li jikkonsistu minn reċipjenti taċ-ċeramika, il-biċċa l-kbira mit-tradizzjoni ta' Solano.

Il-**Piċċ tal-Logħba tal-Ballun tat-Tramuntana**: dawk li x'aktarx huma l-fdalijiet ta' piċċ ieħor tal-logħba tal-ballun instabu fit-Tramuntana tal-Grupp tat-Tramuntana u jaf kienu assoċjati mal-okkupazzjoni ta' dak il-grupp mill-Klassiku Terminali sal-Post-Klassiku. Inbena mit-tafal ikkumpattat u huwa orjentat mil-Lvant għall-Punent. L-Istruttura tat-Tramuntana kienet għolja 2 metri (6.6 piedi) u l-Istruttura tan-Nofsinhar kienet għolja metru (3.3 piedi), filwaqt li l-parti fejn kienet tintlagħab il-logħba tal-ballun kienet wiesgħa 10 metri (33 pied).

### Monumenti tal-ġebel

Sal-2006 nstabu 304 monument tal-ġebel f'Takalik Abaj, il-biċċa l-kbira mnaqqxin minn ħaġriet kbar lokali tal-andesit. Minn dawn il-monumenti, 124 monument huma mnaqqxin filwaqt li l-bqija huma pjuttost sempliċi; il-biċċa l-kbira jinsab fil-Gruppi Ċentrali u tal-Punent. Il-monumenti mnaqqxin jistgħu jinqasmu f'erba' klassifikazzjonijiet wesgħin: l-iskulturi bl-istil tal-Olmeki, li jirrappreżentaw 21 % tat-total, l-iskulturi bl-istil tal-Maja, li jirrappreżentaw 42 % tal-monumenti, il-monumenti mbaċċin (14 % tat-total) u l-istil lokali ta' skulturi żoomorfiċi (23 % tat-total).

Il-biċċa l-kbira tal-monumenti f'Takalik Abaj mhumiex fil-pożizzjonijiet oriġinali tagħhom iżda ġew imċaqilqa u ppożizzjonati mill-ġdid iktar 'il quddiem, għaldaqstant id-datazzjoni tal-monumenti fis-sit spiss tiddependi mit-tqabbil tal-istili. Eżempju huwa sensiela ta' erba' monumenti li jinsabu fi pjazza quddiem pjattaforma tal-perjodu Klassiku, b'mill-inqas żewġ monumenti minn erbgħa (l-Artal 12 u l-Monument 23) li jmorru lura għall-Pre-Klassiku.

Hemm diversi steli li ġew skolpiti bl-istil tal-Maja bikrin u li għandhom testi ġeroglifiċi b'dati tal-Għadd fit-Tul u b'hekk jitqies li jmorru lura għall-Pre-Klassiku Aħħari. Dan l-istil ta' skultura jmur lura għall-istil Klassiku tal-artijiet baxxi tal-Maja.

F'Takalik Abaj hemm diversi hekk imsejħa monumenti bl-istil tal-figuri mbaċċin li jirrappreżentaw figuri umani obeżi skolpiti fuq ħaġriet kbar, ta' tip li jinstab fl-artijiet baxxi kollha tal-Paċifiku, estiżi minn Izapa fil-Messiku sa El Salvador. Il-funzjoni preċiża tagħhom mhix magħrufa iżda jidher li jmorru lura għall-Pre-Klassiku Aħħari.

#### Skulturi bl-istil tal-Olmeki
Il-bosta skulturi bl-istil tal-Olmeki, inkluż il-Monument 23, ras kolossali li ġiet imnaqqxa mill-ġdid f'figura ta' niċċa, jidher li jindikaw il-preżenza fiżika u l-kontroll tal-Olmeki, x'aktarx taħt gvernatur tal-Olmeki. L-arkeologu John Graham jistqarr li:L-iskulturi bl-istil tal-Olmeki f'Abaj Takalik bħall-Monument 23 jirriflettu b'mod ċar il-preżenza ta' skulturi Olmeki li kienu jaħdmu għal patruni Olmeki u li kienu joħolqu opri tal-arti Olmeki b'kontenut tal-Olmeki fil-kuntest ta' ritwali Olmeki.

Oħrajn mhumiex daqshekk ċerti: l-iskulturi bl-istil tal-Olmeki jaf sempliċement jimplikaw ikonografija komuni ta' poter tul il-kosti tal-Paċifiku u tal-Golf. Fi kwalunkwe każ, Takalik Abaj kien ċertament post ta' importanza għall-Olmeki. L-iskulturi bl-istil tal-Olmeki f'Takalik Abaj kollha jmorru lura għall-Pre-Klassiku Nofsani. Għajr għall-Monumenti 1 u 64, il-maġġoranza ma nstabux fil-pożizzjonijiet oriġinali tagħhom.

#### Skulturi bl-istil tal-Maja
Hemm iktar minn 30 monument bl-istil tal-Maja bikrin, li jmorru lura għall-Pre-Klassiku Aħħari, u b'hekk dan l-istil huwa l-iżjed wieħed komuni rrappreżentat f'Takalik Abaj. Il-kwantità kbira ta' skulturi bl-istil tal-Maja bikrin u l-preżenza ta' eżempji bikrin ta' kitbiet ġeroglifiċi tal-Maja jissuġġerixxu li s-sit kellu rwol importanti fl-iżvilupp tal-ideoloġija tal-Maja. L-oriġini tal-iskulturi bl-istil tal-Maja jaf żviluppa fil-Pre-Klassiku tul il-kosta tal-Paċifiku, u l-pożizzjoni ta' Takalik Abaj fil-qalba tar-rotot kummerċjali ewlenin jaf kienet importanti biex dan l-istil jinfirex fit-territorju tal-Maja. L-istil tal-Maja bikrin tal-monumenti f'Takalik Abaj huwa marbut mill-qrib mal-istil tal-monumenti f'Kaminaljuyu, u b'hekk dan juri li kien hemm influwenza reċiproka. Dan l-istil interkonness infirex lejn siti oħra li kienu jiffurmaw parti min-network kummerċjali estiż u dawn iż-żewġ bliet kienu punti ewlenin tul dan in-network.

#### Skulturi bl-istil tal-figuri mbaċċin
L-iskulturi bl-istil tal-figuri mbaċċin jinstabu tul il-kosta kollha tal-Paċifiku min-Nofsinhar tal-Messiku sa El Salvador, kif ukoll iktar lil hinn fl-artijiet baxxi tal-Maja. Għalkemm xi investigaturi ssuġġerew li dan l-istil imur lura għal qabel l-Olmeki, l-iskavi arkeoloġiċi tul il-kosta tal-Paċifiku, inkluż dawk f'Takalik Abaj, urew li dan l-istil beda jintuża fl-aħħar tal-Pre-Klassiku Nofsani u laħaq il-qofol tiegħu matul il-Pre-Klassiku Aħħari. L-iskulturi bl-istil tal-figuri mbaċċin f'Takalik Abaj kollha jmorru lura għall-Pre-Klassiku Aħħari u huma simili ħafna għal dawk li nstabu f'Monte Alto f'Escuintla u f'Kaminaljuyu fil-Wied tal-Gwatemala. Ġeneralment dawn l-iskulturi jvarjaw ħafna bħala daqs u fil-pożizzjoni tar-riġlejn. Juru figuri umani obeżi, normalment bilqiegħda b'riġlejn ġo xulxin u b'dirgħajhom fuq żaqqhom. Għandhom ukoll ħaddejn imbaċċin jew imdendlin, għajnejhom magħluqin u l-ġeneru tagħhom mhux determinat.

#### Skulturi bl-istil lokali
L-iskulturi bl-istil lokali ġeneralment huma ħaġriet imnaqqxin b'għamliet żoomorfiċi, inkluż rappreżentazzjonijiet tridimensjonali ta' żrinġijiet, rospi u kukkudrilli.

#### Tranżizzjoni mill-Olmeki għall-Maja: ''El Cargador del Ancestro''

Il-*Cargador del Ancestro* ("Reċipjenti tal-Antenati") jikkonsisti minn erba' frammenti ta' skulturi li ntużaw mill-ġdid fil-faċċati ta' erba' binjiet differenti matul l-aħħar parti tal-Pre-Klassiku Aħħari. Il-Monumenti 215 u 217 ġew skoperti fl-2008 matul l-iskavi tal-Istruttura 7A, filwaqt li l-frammenti tal-Isteli 53 u 61 kienu nstabu fl-iskavi preċedenti. L-arkeologi skoprew li minkejja li l-Monumenti 215 u 217 kellhom temi differenti u saru bi stili differenti, fil-fatt joqogħdu eżatt ma' xulxin u jiffurmaw parti minn skultura unika li kienet għadha mhux kompluta. B'hekk dan qanqal reviżjoni tal-frammenti ta' skulturi li kienu nstabu qabel u rriżulta fl-iskoperta ta' żewġ biċċier oħra, li oriġinarjament kienu nstabu fl-Istrutturi 12 u 74.

Instab li l-erba' biċċiet kienu jiffurmaw kolonna monumentali unika li kienet għolja 2.3 metri (7.5 piedi) u li kellha taħlita mhux tas-soltu ta' karatteristiċi tal-iskultura. Il-partijiet ta' fuq u t'isfel nett ġarrbu xi ħsara u mhumiex kompluti. L-iskultura hija magħmula minn tliet sezzjonijiet. Is-sezzjoni t'isfel nett hija kolonna rettangolari b'test ġeroglifiku bikri fuq iż-żewġ faċċati u figura tal-Maja bikrin liebsa b'mod rikk ħafna fuq quddiem. Il-figura tidher liebsa xedd ir-ras b'għamla ta' kukkudrill jew ibridu ta' kukkudrill u ta' felin bix-xedaq miftuħ beraħ u bil-wiċċ ta' antenat jidher ġo fih. Il-parti t'isfel ta' din is-sezzjoni ġarrbet xi ħsara u parti kemm mit-test kif ukoll mill-figura hija nieqsa.

Is-sezzjoni tan-nofs tal-kolonna, li tifforma tip ta' kapitell, hija skultura b'altoriljiev ta' ras ta' farfett il-lejl bil-linji mżaqqa bl-istil tal-Maja, u b'għajnejn u b'ħuġbejn żgħar iffurmati minn żewġ ħofor żgħar. L-imnieħer b'għamla ta' werqa huwa karatteristiku tal-farfett il-lejl vampir komuni (*Desmodus rotundus*). Il-ħalq jidher miftuħ beraħ, u b'hekk jidhru wkoll in-nejbiet parzjalment ippreservati, u lsien prominenti estiż 'l isfel. Faxx ta' triangoli doppji jinsabu madwar l-iskultura b'ħabel imnaqqax u dawn jaf jissimbolizzaw il-ġwienaħ tal-farfett il-lejl.

Is-sezzjoni ta' fuq tal-kolonna turi figura skolpita ta' individwu kokka u ħafi, bilwieqfa fuq ras il-farfett il-lejl. Il-figura liebsa biċċa drapp miżmuma b'ċinturin u mżejna b'simbolu kbir b'għamla tal-ittra U. Il-figura għandha ornament fuq sidirha mnaqqax b'mod elaborat b'disinn minsuġ li jibqa' nieżel 'l isfel mill-għonq sal-qadd. L-istil huwa kemxejn riġidu u jfakkar ftit fl-iskultura formali tal-Olmeki, u diversi elementi tal-ilbies jixbħu lil dawk tal-iskulturi bl-istil tal-Olmeki li nstabu fil-kosta tal-Golf tal-Messiku. Il-figura għandha għajnejn ovali u msielet kbar li jwessgħu l-qarquċiet tal-widnejn, filwaqt li l-imnieħer u l-ħalq tal-figura ġarrbu xi ħsarat. Il-figura tidher liebsa żewġ faxex li jidħlu f'xulxin fuq in-naħa tad-dahar u jingħaqdu maċ-ċinturin u mal-ispallejn; dawn jirfdu figura umana żgħira li tidher qed tħares lura. Il-pożizzjoni u l-karatteristiċi ta' din il-figura iżgħar huma simili ħafna għal dawk tal-iskulturi Olmeki ta' trabi, għalkemm il-wiċċ huwa ta' xi ħadd anzjan. Din il-figura sekondarja tidher liebsa tip ta' dublett twil li huwa kważi identiku għad-dublett bi stil tal-Olmeki li tidher liebsa l-figura tal-ġagwar jiżfen li nstabet f'Tuxtla Chico f'Chiapas, il-Messiku. Dan id-dublett huwa estiż 'l isfel sas-sezzjoni tan-nofs tal-kolonna, u jibqa' nieżel san-naħa ta' wara ta' nofs ras il-farfett il-lejl. Il-pożizzjoni tal-ispallejn u tal-wiċċ tal-figura prinċipali mhumiex anatomikament korretti, u b'hekk l-arkeologi kkonkludew li l-"wiċċ" fil-fatt x'aktarx li huwa ornament tas-sider u li effettivament ir-ras tal-figura prinċipali hija nieqsa. Għalkemm is-sezzjoni ta' fuq tal-kolonna fiha bosta elementi Olmeki, ma fihiex xi karatteristiċi distintivi li jkunu preżenti fl-arti tal-Olmeki, bħall-espressjoni felina li spiss hija rikorrenti.

L-iskultura tmur lura għal qabel it-300 Q.K., abbażi tal-istil tat-test ġeroglifiku, u huwa maħsub li hija monument tal-Maja bikrin li kien jirrappreżenta mexxej tal-Maja bikrin (fil-bażi) li qed iġorr id-dinja tal-mejtin (jiġifieri l-farfett il-lejl) u lill-antenati tiegħu (il-figura prinċipali li tidher qed iġġorr figura iżgħar fuq daharha). L-iskultur tal-Maja uża elementi stilistiċi tal-Olmeki fuq il-figura tal-antenat f'forma ta' sinkretiżmu tal-Maja u tal-Olmeki, u b'hekk ipproduċa skultura ibrida. B'hekk tirrappreżenta t-tranżizzjoni minn fażi kulturali għall-oħra, f'punt meta l-abitanti Olmeki kienu għadhom ma ntesewx u kienu għadhom jitqiesu bħala antenati setgħana.

### Inventarju tal-artali

L-**Artal 1** jinsab fil-bażi tal-Istele 1 u għandu għamla rettangolari b'forma mnaqqxa mal-ġenb.

L-**Artal 2** huwa ta' oriġini mhux magħrufa, peress li ċċaqlaq 'il barra mid-dar tal-amministratur fil-pjantaġġun ta' San Isidro Piedra Parada. Huwa twil 1.59 metru (63 pulzier), wiesa' madwar 0.9 metri (35 pulzier) u għoli madwar 0.5 metri (20 pulzier). Jirrappreżenta annimal identifikat bħala rospu jew bħala ġagwar. Il-ġisem tal-annimal ġie skolpit b'tali mod li jibqa' vojt wiesa' 85 ċentimetru (33 pulzier) u fond 26 ċentimetru (10 pulzieri). L-iskultura tkissret fi tliet biċċiet.

L-**Artal 3** huwa artal pjuttost ċatt u ċirkolari, wiesa' madwar metru (39 pulzier) u għoli 0.3 metri (12-il pulzier). X'aktarx li oriġinarjament kien assoċjat ma' stele, iżda l-pożizzjoni oriġinali mhix magħrufa, peress li ċċaqlaq qrib id-dar tal-amministratur fil-pjantaġġun ta' San Isidro Piedra Parada.

L-**Artal** **5** huwa artal ċirkolari sempliċi li ġarrab xi ħsarat u huwa assoċjat mal-Istele 2.

L-**Artal** **7** jinsab qrib it-tarf tan-Nofsinhar tal-pjazza fuq l-Art Imtarrġa 3, fejn huwa wieħed minn ħames monumenti f'ringiela li huma orjentati mil-Lvant għall-Punent.

L-**Artal** **8** huwa monument sempliċi assoċjat mal-Istele 5 u huwa ppożizzjonat fuq in-naħa tal-Punent tal-Istruttura 12.

L-**Artal** **9** huwa tron b'erba' saqajn li jinsab quddiem l-Istruttura 11.

L-**Artal** **10** kien assoċjat mal-Istele 13 u nstab fil-quċċata ta' offerta kbira ta' bċejjeċ taċ-ċeramika assoċjati ma' dik l-istele u l-qabar irjali fl-Istruttura 7A. Oriġinarjament il-monument kien tron b'riffieda ċilindriċi li ntuża mill-ġdid bħala artal fil-perjodu Klassiku.

L-**Artal** **12** tnaqqax bl-istil tal-Maja bikrin u l-arkeologi jqisuh bħala eżempju tassew bikri tal-ewwel parti tal-Pre-Klassiku Aħħari. Minħabba t-tinqix fil-wiċċ ta' fuq tal-artal, x'aktarx li oriġinarjament il-monument inbena bħala stele vertikali fil-Pre-Klassiku Aħħari, imbagħad reġa' ntuża bħala artal orizzontali fil-Klassiku. F'dak iż-żmien tnaqqxu 16-il simbolu ġeroglifiku madwar ix-xifer ta' barra tal-artal. It-tinqix fuq il-wiċċ ta' fuq tal-artal jirrappreżenta figura umana bilwieqfa li tidher mill-profil, u li qed tħares lejn ix-xellug. Maġenb il-figura hemm żewġ sensiliet vertikali ta' erba' simboli glifiċi. Figura bi profil iżgħar tidher qed tħares lejn l-ewwel figura, u hija sseparata minnha permezz ta' sensiela ta' simboli glifiċi. Il-figura ċentrali tidher bilwieqfa fuq faxx orizzontali li jirrappreżenta d-Dinja, imbagħad maġenb dan il-faxx hemm żewġ mostri terrestri. Fuq il-figura hemm faxx ċelestjali b'parti minn ras ta' għasfur sagru viżibbli fin-nofs. Is-16-il simbolu glifiku fuq ix-xifer tal-monument huma ffurmati minn figuri antropomorfiċi mħalltin flimkien ma' elementi oħra.

L-**Artal** **13** huwa monument ieħor tal-Maja bikrin li jmur lura għall-Pre-Klassiku Aħħari. Bħall-Artal 12, x'aktarx li oriġinarjament kien maħsub bħala stele vertikali. F'xi żmien tkisser apposta, u ġarrab ħsara kbira fuq il-parti prinċipali tal-iskultura, tant li l-partijiet ċentrali u t'isfel inqerdu għalkollox. Iktar 'il quddiem reġa' ntuża bħala artal orizzontali. Il-fdalijiet ta' żewġ figuri jidhru maġenb il-ħsara fin-naħa t'isfel tal-monument u r-ras kbira tal-għasfur sagru għadha qawwija u sħiħa fuq is-sezzjoni fejn hemm il-ħsara. Il-figura tan-naħa tal-lemin tidher liebsa dublett minsuġ u x'aktarx hija femminili.

L-**Artal** **18** kien wieħed minn ħames monumenti li kienu jiffurmaw ringiela orjentata mit-Tramuntana għan-Nofsinhar fil-bażi tal-Istruttura 8 fuq l-Art Imtarrġa 3.

L-**Artal** **28** jinsab qrib l-Istruttura 10 fil-Grupp Ċentrali. Huwa artal ċirkolari tal-bażalt b'dijametru ta' kemxejn iktar minn 2 metri (79 pulzier) u bi ħxuna ta' 0.5 metri (20 pulzier). Max-xifer ta' quddiem tal-artal hemm tinqixa ta' kranju. Mal-wiċċ ta' fuq hemm żewġ riljievi ta' saqajn umani.

L-**Artal** **30** huwa inkorporat fir-raba' tarġa tat-taraġ ta' aċċess għall-Art Imtarrġa 3 fil-Grupp Ċentrali. Għandu erba' saqajn li jirfduh u huwa simili għall-Artal 9.

L-**Artal** **48** huwa eżempju bikri ħafna tal-iskultura bl-istil tal-Maja bikrin, u jmur lura għall-ewwel parti tal-Pre-Klassiku Aħħari, bejn l-400 u l-200 Q.K. L-Artal 48 huwa magħmul mill-andesit u fih 1.43 metru b'1.26 metru (4.7 piedi b'4.1 piedi), u bi ħxuna ta' 0.53 metri (1.7 pied). Jinsab qrib it-tarf nett tan-Nofsinhar tal-Art Imtarrġa 3, fejn huwa wieħed minn ringiela ta' ħames monumenti orjentati mil-Lvant għall-Punent. Fil-wiċċ ta' fuq tiegħu u fl-erba' naħat kollha fih it-tinqix. Il-wiċċ ta' fuq fih disinn elaborat ta' kukkudrill b'ġismu f'forma ta' simbolu li jirrappreżenta għar u fih il-figura ta' raġel Maja bilqiegħda liebes biċċa drapp. Il-ġnub tal-monument huma mnaqqxin b'forma bikrija ta' ġeroglifiċi tal-Maja, u t-test jidher li jirreferi direttament għall-persuna mnaqqxa mal-wiċċ ta' fuq. L-Artal 48 kien ġie mgħotti b'reqqa kbira mill-Istele 14. It-tinqix ta' mexxej tal-Maja li jitfaċċa mill-ġisem ta' kukkudrill jirrappreżenta l-leġġenda tat-twelid tad-divinità Maja tal-qamħirrum, li jitfaċċa mill-qoxra ta' fekruna tal-baħar. B'hekk, l-Artal 48 x'aktarx li juri waħda mill-iktar turijiet bikrin tal-mitoloġija tal-Maja li ntużat għal skopijiet politiċi.

### Inventarju tal-monumenti

Il-**Monument 1** huwa ħaġra vulkanika b'bassoriljiev ta' plejer tal-logħba tal-ballun, li x'aktarx jirrappreżenta xi mexxej lokali. Din il-figura tidher qed tħares lejn il-lemin, u tinsab għarkopptejha fuq irkoppa waħda b'idejha t-tnejn mgħollijin 'il fuq. L-iskultura nstabet qrib ix-xatt tax-xmara f'punt ta' qsim tax-xmara Ixchayá, xi 300 metru (980 pied) lejn il-Punent tal-Grupp Ċentrali. Dan il-monument huwa għoli madwar 1.5 metru (59 pulzier). Il-Monument 1 imur lura għall-Pre-Klassiku Nofsani u għandu stil distintiv tal-Olmeki.

Il-**Monument 2** huwa skultura bl-istil tal-figuri mbaċċin u jinsab 12-il metru (39 pied) mit-triq ta' bejn il-pjantaġġuni ta' San Isidro u ta' Buenos Aires. Huwa għoli madwar 1.4 metru (55 pulzier) u għandu dijametru ta' 0.75 metru (30 pulzier). Ir-ras tal-monument ittieklet ferm bl-elementi u hija inklinata kemxejn 'il quddiem. Id-dirgħajn tal-monument huma kemxejn mgħawġin u l-idejn jinsab iktar 'l isfel u s-swaba' mmarkati. Il-Monument 2 imur lura għall-Pre-Klassiku Aħħari.

Il-**Monument 3** imur lura wkoll għall-Pre-Klassiku Aħħari. Ġie rilokat fiż-żminijiet moderni lejn iż-żona tat-tnixxif tal-kafè tal-pjantaġġun ta' Santa Margarita. Il-post oriġinali fejn instab mhuwiex magħruf. Għandu l-istil tal-figuri mbaċċin b'ras kbira, u liebes ġiżirana jew pendent sas-sider. Huwa għoli madwar 0.96 metru (38 pulzier) u wiesa' 0.78 metri (31 pulzier) fl-ispallejn. Il-monument ġarrab xi ħsarat u l-parti t'isfel tiegħu hija nieqsa.

Il-**Monument 4** jidher li kien skultura ta' xi ħabsi, immejjel kemxejn 'il quddiem u b'idejh marbutin wara dahru. Instab fl-artijiet tal-pjantaġġun ta' San Isidro iżda mhux magħruf eżatt fejn. Ġie mċaqlaq lejn il-Mużew Nazzjonali tal-Arkeoloġija u l-Etnoloġija fil-Belt tal-Gwatemala. Dan il-monument x'aktarx li jmur lura għall-Pre-Klassiku Aħħari. Huwa għoli 0.87 metri (34 pulzier) u wiesa' madwar 0.4 metri (16-il pulzier).

Il-**Monument 5** ġie mċaqlaq mid-dar tal-amministratur tal-pjantaġġun ta' San Isidro Piedra Parada; il-post preċiż fejn instab oriġinarjament mhux magħruf. Huwa għoli 1.53 metru (60 pulzier) u wiesa' 0.53 metri (21 pulzier) fl-iktar punt wiesa'. Huwa skultura ta' ħabsi b'dirgħajh marbutin b'biċċa drapp wara qaddu.

Il-**Monument 6** huwa skultura żoomorfika li ġiet skoperta waqt il-kostruzzjoni tat-triq li tgħaddi mis-sit. Ġie mċaqlaq lejn il-Mużew Nazzjonali tal-Arkeoloġija u l-Etnoloġija fil-Belt tal-Gwatemala. L-iskultura hija għolja kemxejn iktar minn metru (39 pulzier) u wiesa' 1.5 metru (59 pulzier). Hija ħaġra mnaqqxa bl-għamla ta' ras ta' annimal, x'aktarx ta' rospu, u x'aktarx li tmur lura għall-Pre-Klassiku Aħħari.

Il-**Monument 7** huwa skultura b'għamla ta' ras ġgantesk li ġarrbet xi ħsarat. Hija għolja 0.58 metri (23 pulzier) u nstabet fl-ewwel nofs tas-seklu 20 fis-sit ta' ġeneratur tal-elettriku tal-pjantaġġun ta' Santa Margarita u ġiet imċaqilqa qrib l-uffiċċju tal-amministrazzjoni. L-iskultura għandha wiċċ ċatt kbir b'ħuġbejn prominenti. L-istil tagħha huwa simili ħafna għal dak ta' monument li nstab f'Kaminaljuyu fl-artijiet għoljin.

Il-**Monument 8** jinsab fin-naħa tal-Punent tal-Istruttura 12. Hija skultura żoomorfika ta' mostru b'karatteristiċi felini li qed jobżoq figura antropomorfika żgħira minn ħalqu.

Il-**Monument 9** huwa skultura bl-istil lokali li tirrappreżenta kokka.

Il-**Monument 10** huwa monument ieħor li ġie mċaqlaq mill-pożizzjoni oriġinali tiegħu; ġie mċaqlaq lejn il-pjantaġġun ta' Santa Margarita u l-post fejn kien instab oriġinarjament mhux magħruf. Huwa għoli madwar 0.5 metri (20 pulzier) u wiesa' 0.4 metri (16-il pulzier). Huwa skultura li ġarrbet xi ħsarat u tirrappreżenta ħabsi għarkopptejh b'dirgħajh marbutin.

Il-**Monument 11** jinsab fil-Lbiċ tal-Art Imtarrġa 3, lejn il-Lvant tal-Istruttura 8. Huwa ħaġra naturali mnaqqxa b'sensiela vertikali ta' ħames ġeroglifiċi. Iktar lejn ix-xellug hemm simbolu ġeroglifiku uniku u s-simboli glifiċi għan-numru 11. Din l-iskultura titqies bħala waħda bl-istil tal-Maja bikrin u tmur lura għall-ewwel parti tal-Pre-Klassiku Aħħari. Dan il-monument huwa wieħed minn ringiela ta' ħames monumenti orjentati mil-Lvant għall-Punent tul it-tarf tan-Nofsinhar tal-Art Imtarrġa 3.

Il-**Monument 14** huwa skultura mikula bl-istil tal-Olmeki li tmur lura għall-Pre-Klassiku Nofsani. Il-monument jirrappreżenta figura umana f'qagħda kokka, possibbilment femminili, liebsa xedd ir-ras u msielet li jwessgħu l-qarquċiet tal-widnejn. Taħt driegħ minnhom għandha ferħ ta' ġagwar, u taħt driegħ ieħor għandha ferħ ta' ċerva.

Il-**Monument 15** huwa ħaġra kbira b'riljiev bl-istil tal-Olmeki ta' figura antropomorfika b'ras, bi spallejn u b'dirgħajn, li tixref 'il barra minn niċċa mhux fonda; id-dirgħajn huma mgħawġin 'il ġewwa lejn il-minkeb. In-naħa ta' wara tal-ħaġra hija mnaqqxa bin-naħa ta' wara ta' annimal felin, x'aktarx ġagwar.

Il-**Monument 16** u l-**Monument 17** huma żewġ partijiet tal-istess skultura mkissra. Din l-iskultura għandha stil klassiku tal-Olmeki u hija mikula ferm iżda tirrappreżenta ras ta' bniedem, liebes xedd ir-ras bil-forma ta' wiċċ sekondarju liebes elmu.

Il-**Monument 23** imur lura għall-Pre-Klassiku Nofsani. Milli jidher kien ras kolossali bl-istil tal-Olmeki li mbagħad ġiet imnaqqxa mill-ġdid fi skultura ta' figura f'niċċa. Jekk dan il-monument oriġinarjament kien tassew ras kolossali, allura huwa l-uniku eżempju magħruf ta' din ix-xorta 'l barra mill-qalba tat-territorju tal-Olmeki. Il-Monument 23 huwa magħmul mill-andesit u għandu daqs medju meta mqabbel ma' rjus kolossali kkonfermati tal-Olmeki. Il-monument huwa għoli 1.84 metru (6.0 piedi) u huwa wiesgħa 1.2 metru (3.9 piedi) u fond 1.56 metru (5.1 piedi). Bħall-eżempji mill-qalba tat-territorju tal-Olmeki, il-monument għandu dahar ċatt. Lee Parsons ikkontesta l-identifikazzjoni li ta John Graham lill-Monument 23 bħala ras kolossali mnaqqxa mill-ġdid; minflok huwa ħares lejn l-ornamenti laterali li Graham identifika bħala widnejn u sostna li kienu l-għajnejn ta' mostru bix-xedaq miftuħ li qed iħares 'il fuq. B'kuntrast għal dan, James Porter sostna li t-tinqix mill-ġdid tal-wiċċ ta' ras kolossali f'figura ta' niċċa hija tassew evidenti. Il-Monument 23 ġarrab xi ħsarat f'nofs is-seklu 20 meta bennej lokali pprova jikser il-parti esposta ta' fuq bi skalpell tal-azzar. Minħabba f'hekk, il-parti ta' fuq ġiet frammentata, għalkemm il-biċċiet li tkissru ġew irkuprati mill-arkeologi u reġgħu tpoġġew f'posthom.

Il-**Monument 25** huwa riljiev ta' skultura mikula bl-elementi ta' figura bilqiegħda f'niċċa.

Il-**Monument 27** jinsab qrib it-tarf tan-Nofsinhar tal-Art Imtarrġa 3, kemxejn fin-Nofsinhar ta' ringiela ta' ħames skulturi orjentati mil-Lvant għall-Punent.

Il-**Monument 28** jinsab qrib il-Monument 27 fit-tarf tan-Nofsinhar tal-Art Imtarrġa 3.

Il-**Monument 30** jinsab fuq l-Art Imtarrġa 3, f'ringiela ta' ħames monumenti fil-bażi tal-Istruttura 8.

Il-**Monument 35** huwa monument sempliċi fuq l-Art Imtarrġa 6 u jmur lura għall-Pre-Klassiku Aħħari.

Il-**Monument 40** huwa monument bl-istil tal-figuri mbaċċin li jmur lura għall-Pre-Klassiku Aħħari.

Il-**Monument 44** huwa skultura ta' ħabsi.

Il-**Monument 47** huwa monument bl-istil lokali li jirrappreżenta żrinġ jew rospu.

Il-**Monument 55** huwa skultura bl-istil tal-Olmeki ta' ras umana. Il-monument ġie mċaqlaq lejn il-Mużew Nazzjonali tal-Arkeoloġija u l-Etnoloġija fil-Belt tal-Gwatemala.

Il-**Monument 64** huwa bassoriljiev bl-istil tal-Olmeki mnaqqax fuq in-naħa tan-Nofsinhar ta' blata naturali tal-andesit u stilistikament imur lura għall-Pre-Klassiku Nofsani, għalkemm instab f'kuntest arkeoloġiku tal-Pre-Klassiku Aħħari. Instab fil-post max-xatt tal-Lvant tan-nixxiegħa ta' El Chorro, xi 300 metru (980 pied) lejn il-Punent tal-Grupp Ċentrali u tal-Grupp tan-Nofsinhar. Jirrappreżenta figura antropomorfika b'xi karatteristiċi ta' felin. Jintwera l-profil tal-figura li tidher liebsa ċinturin. F'idejha estiża tax-xellug tidher qed iżżomm satar żigużajg.

Il-**Monument 65** ġarrab ħsarat serji u juri ras umana bl-istil tal-Olmeki; imur lura għall-Pre-Klassiku Nofsani. L-għajnejn tal-monument huma magħluqin u l-ħalq u l-imnieħer inqerdu għalkollox. Il-monument jidher liebes elmu u jinsab lejn il-Punent tal-Istruttura 12.

Il-**Monument 66** huwa skultura bl-istil lokali ta' ras ta' kukkudrill li x'aktarx tmur lura għall-Pre-Klassiku Nofsani. Il-monument jinsab lejn il-Punent tal-Istruttura 12.

Il-**Monument 67** huwa mikul ferm mill-elementi u huwa skultura bl-istil tal-Olmeki li turi figura ħierġa mill-ħalq ta' ġagwar, b'id waħda olzata li tidher qed iżżomm satar. Huma viżibbli wkoll traċċi ta' elmu. Il-monument jinsab lejn il-Punent tal-Istruttura 12 u jmur lura għall-Pre-Klassiku Nofsani.

Il-**Monument 68** huwa skultura bl-istil lokali ta' rospu li tinsab fin-naħa tal-Punent tal-Istruttura 12. Huwa maħsub li l-monument imur lura għall-Pre-Klassiku Nofsani.

Il-**Monument 69** huwa monument bl-istil tal-figuri mbaċċin u jmur lura għall-Pre-Klassiku Aħħari.

Il-**Monument 70** huwa skultura bl-istil lokali ta' żrinġ jew rospu.

Il-**Monument 93** huwa skultura bl-istil tal-Olmeki li tmur lura għall-Pre-Klassiku Nofsani. Il-monument jirrappreżenta ġagwar antropomorfiku bilqiegħda b'ras umana.

Il-**Monument 99** huwa ras kolossali bl-istil tal-figuri mbaċċin, u jmur lura għall-Pre-Klassiku Aħħari.

Il-**Monument 100**, il-**Monument 107** u l-**Monument 109** huma monumenti żgħar bl-istil tal-figuri mbaċċin li jmorru lura għall-Pre-Klassiku Aħħari. It-tlieta li huma jinsabu qrib it-taraġ ta' aċċess għall-Art Imtarrġa 3 fil-Grupp Ċentrali.

Il-**Monument 108** huwa artal li jinsab quddiem it-taraġ prinċipali li jagħti aċċess għall-Art Imtarrġa 3 fil-Grupp Ċentrali.

Il-**Monument 113** jinsab 'il barra mill-qalba tas-sit, xi 0.5 kilometri (0.31 mili) fin-Nofsinhar tal-Grupp Ċentrali, madwar 2 kilometri (1.2 mil) fil-Punent ta' El Asintal, f'sit sekondarju magħruf bħala l-Grupp tan-Nofsinhar, li jikkonsisti minn sitt tumbati bl-istrutturi. Huwa magħmul mill-andesit u fih riljiev imnaqqax ta' ġagwar mixħut fuq il-ġenb tax-xellug tiegħu. Għajnejh u ħalqu jidhru miftuħin beraħ u diversi impronti tas-saqajn tal-ġagwar huma mnaqqxin fuq il-ġisem tal-annimal.

Il-**Monument 126** huwa blata kbira tal-bażalt b'bassoriljiev imnaqqax ta' idejn umani ta' daqs reali. Dan jinsab max-xatt ta' nixxiegħa żgħira qrib il-Grupp Ċentrali.

Il-**Monument 140** huwa skultura tal-Pre-Klassiku Aħħari ta' rospu u jinsab fil-Grupp tal-Punent fuq l-Art Imtarrġa 6.

Il-**Monument 141** huwa artal rettangolri li jmur lura għall-Pre-Klassiku Aħħari. Jinsab fil-Grupp tal-Punent fuq l-Art Imtarrġa 6.

Il-**Monumenti 142**, **143**, **145**, **146**, **147**, **148**, **149** u **156** huma fost 19-il monument tal-ġebel naturali tul in-nixxiegħa ta' Nima, xi 200 metru (660 pied) fil-Punent tal-Grupp tal-Punent, fi ħdan il-pjantaġġuni ta' Buenos Aires u ta' San Isidro. Dawn huma ħaġriet tal-bażalt u tal-andesit b'depressjonijiet ċirkolari fondi bi ġnub illostrati li x'aktarx huma frott xi tip ta' lavur li sar fuqhom.

Il-**Monument 154** huwa blata kbira tal-bażalt u fih żewġ petroglifiċi li jirrappreżentaw uċuħ qishom tat-tfal. Il-monument jinsab fuq in-naħa tal-Punent tan-nixxiegħa ta' Nima, fil-pjantaġġun ta' Buenos Aires.

Il-**Monument 157** huwa blata kbira tal-andesit fuq in-naħa tal-Punent tan-nixxiegħa ta' Nima, fil-pjantaġġun ta' San Isidro. Fih tinqix petroglifiku ta' wiċċ bl-għajnejn u bil-ħuġbejn, b'imnieħer u b'ħalq.

Il-**Monument 161** jinsab fil-Grupp tat-Tramuntana, fil-pjantaġġun ta' San Elías. Huwa blata tal-bażalt li hija għolja 1.18 metru (46 pulzier) u wiesgħa 1.14 metru (45 pulzier) mal-ġenb tal-irdum ta' Ixchayá. Fih tinqixa petroglifika ta' wiċċ imnaqqax fil-parti ta' fuq tal-blata, li qed iħares 'il fuq. Il-wiċċ għandu għadam ċari tal-ħaddejn, geddum prominenti u ħalq kemxejn miftuħ. Stilistikament jixbaħ kemxejn il-maskri tal-ġada tal-Klassiku Bikri, għalkemm ma fihx ċerti karatteristiċi assoċjati magħhom.

Il-**Monument 163** imur lura għall-Pre-Klassiku Aħħari. Instab użat mill-ġdid fil-kostruzzjoni ta' kanal tal-ilma tal-Klassiku Aħħari maġenb l-Istruttura 7. Jirrappreżenta figura bilqiegħda b'ġenitali maskili prominenti u ġarrab ħsarat serji, tant li r-ras u l-ispallejn tal-figura huma neqsin.

Il-**Monument 215** huwa parti mill-iskultura tal-*Cargador del Ancestro*. Instab inkorporat fil-faċċata tal-Lvant tal-Istruttura 7A, fejn tpoġġa bir-reqqa fl-istess żmien ta' difna rjali li saret fiċ-ċentru tal-istruttura.

Il-**Monument 217** huwa parti oħra tal-iskultura tal-*Cargador del Ancestro*. Instab inkorporat fil-faċċata tal-Lvant tal-Istruttura 7A bl-istess mod tal-Monument 215 u tpoġġa hemmhekk bir-reqqa fl-istess żmien.

### Inventarju tal-isteli

L-isteli huma xaftijiet tal-ġebel imnaqqxin, li spiss ikunu skolpiti bil-figuri u bil-ġeroglifiċi. Din li ġejja hija għażla tal-iżjed steli notevoli f'Takalik Abaj:

L-**Istele 1** instabet qrib l-Istele 2 u ġiet imċaqilqa lejn id-dar tal-amministratur tal-pjantaġġun ta' San Isidro Piedra Parada. Hija għolja 1.36 metru (54 pulzier), wiesgħa 0.72 metri (28 pulzier) u ħoxna 0.45 metri (18-il pulzier). Fiha l-iskultura ta' figura bilwieqfa li tidher qed tħares lejn ix-xellug, b'xettru f'idejha b'għamla ta' serp u b'maskra ta' dragun fin-naħa t'isfel; fuq ġisem is-serp jidher felin. Din l-istele għandha stil simili għal dak tal-Istele 1 f'El Baúl. Hemm ukoll fdalijiet ta' test ġeroglifiku mikul sew lejn ix-xellug ta' wiċċ il-figura, li issa ma jistax jinqara iktar. Din l-istele għandha stil tal-Maja bikrin, u tmur lura għall-Pre-Klassiku Aħħari.

L-**Istele 2** hija monument bl-istil tal-Maja bikrin u fuqha hemm imnaqqxa data kemxejn imħassra tal-Għadd fit-Tul. Minħabba l-preservazzjoni parzjali biss tagħha, din id-data ngħatat mill-inqas tliet interpretazzjonijiet possibbli, u l-iżjed waħda reċenti minnhom issostni li l-istele tmur lura għas-seklu 1 Q.K. Biswit it-test jidhru żewġ figuri bilwieqfa jħarsu lejn xulxin, filwaqt li l-iskultura x'aktarx li tirrappreżenta mexxej li qed jirċievi l-poter mill-predeċessur tiegħu. Fuq il-figuri u t-test jidher il-profil elaborat ta' figura li qed tħares 'l isfel lejn il-figura tan-naħa tax-xellug. L-Istele 2 tinsab quddiem il-ħajt li jirfed l-Art Imtarrġa 5.

L-**Istele 3** ġarrbet ħsarat serji u tkissret fi tliet biċċiet. Instabet xi mkien fil-pjantaġġun ta' San Isidro Piedra Parada għalkemm il-pożizzjoni oriġinali preċiża mhix magħrufa. Issa ġiet ittrasferita lejn mużew fil-Belt tal-Gwatemala. Il-parti t'isfel tal-istele turi żewġ riġlejn li qed iħarsu lejn ix-xellug u li jinsabu fuq faxx orizzontali maqsum fi tliet sezzjonijiet, u kull sezzjoni fiha simbolu glifiku.

L-**Istele 4** instabet fl-1969 u ġiet imċaqilqa lejn id-dar tal-amministratur tal-pjantaġġun ta' San Isidro Piedra Parada. Għandha stil simili ħafna għall-isteli f'Izapa u hija għolja 1.37 metru (54 pulzier). L-istele għandha disinn kumpless li jirrappreżenta serp idur u jdur lejn is-sema mill-ilma jnixxi minn żewġ mostri terrestri, bix-xedaq miftuħ beraħ lejn is-sema u li minnu jitfaċċa wiċċ karatteristiku tal-Maja. Jidhru wkoll diversi simboli glifiċi. Din l-istele għandha stil tal-Maja bikrin u tmur lura għall-Pre-Klassiku Aħħari.

L-**Istele 5** hija ppreservata pjuttost sew u tinkludi t-tinqix ta' żewġ dati tal-Għadd fit-Tul flimkien ma' rappreżentazzjonijiet ta' żewġ figuri bilwieqfa x'aktarx ta' xi mexxejja. L-iżjed data reċenti minnhom hija l-126 W.K. Il-figura fuq in-naħa tal-lemin għandha serp f'idejha, filwaqt li l-figura tan-naħa tax-xellug x'aktarx li għandha ġagwar f'idejha. Dan il-monument x'aktarx li jirrappreżenta xi mexxej li qed jgħaddi l-poter lil xi mexxej ta' warajh. Fuq kull naħa ta' din l-istele hemm figura bilqiegħda mnaqqxa, flimkien ma' kitba ġeroglifika mikula sew. L-istil tal-istele huwa tal-Maja bikrin u għandu affinitajiet ma' skulturi f'Izapa.

L-**Istele** **12** tinsab qrib l-Istruttura 11. Għandha ħsarat serji, u tkissret f'għadd ta' frammenti, li fadal tnejn minnhom biss. L-ikbar framment huwa tal-parti t'isfel tal-istele u juri r-riġlejn u s-saqajn ta' figura, it-tnejn li huma jħarsu lejn l-istess direzzjoni. Jinsabu fuq panew maqsum f'sezzjonijiet ġeometriċi, u kull waħda fiha disinn ulterjuri. Quddiem ir-riġlejn hemm il-fdalijiet ta' simbolu glifiku li jidher li huwa numru bil-format tal-iżbarra u t-tikek. Fil-qrib hemm ukoll framment iżgħar.

L-**Istele** **13** tmur lura għall-Pre-Klassiku Aħħari. Ġarrbet ħsarat sinifikanti u tkissret f'żewġ biċċiet. Hija mnaqqxa bl-istil tal-Maja bikrin u fiha disinn li jirrappreżenta ras stilizzata ta' serp, simili ħafna għal monument li nstab f'Kaminaljuyu. L-Istele 13 ittellgħet fil-bażi tan-naħa tan-Nofsinhar tal-Istruttura 7A. Fil-bażi tal-istele nstabet offerta enormi ta' iktar minn 600 reċipjent taċ-ċeramika, 33 xafra priżmatika tal-ossidjana, kif ukoll artefatti oħra. L-istele u l-offerta huma assoċjati mal-qabar irjali tal-Pre-Klassiku Aħħari magħruf bħala d-Difna 1.

L-**Istele** **14** tinsab fit-tarf tan-Nofsinhar tal-Art Imtarrġa 3, fil-Grupp Ċentrali, u hija waħda minn ħames monumenti f'ringiela orjentati mil-Lvant għall-Punent. Hija magħmula mill-andesit u fiha 26 depressjoni magħmula f'għamla ta' tazzi fil-wiċċ ta' fuq. Hija waħda mill-ftit monumenti ta' din ix-xorta li nstabu fiċ-ċentru ċerimonjali tal-belt. L-Artal 48 instab taħt l-Istele 14 fl-2008, wara li kien ġie mgħotti bir-reqqa fil-qedem. L-Istele 14 fiha 2.25 metri b'1.4 metru (7.4 piedi b'4.6 piedi) u hija ħoxna 0.75 metri (2.5 piedi) u tiżen iktar minn 6 tunnellati. Il-wiċċ t'isfel tal-istele ġie skolpit b'tali mod li jkun ċatt għalkollox b'6 marki qishom ta' tazzi żgħar u sensiela ta' marki li jiffurmaw disinn li jfakkar fil-ġilda skartata ta' serp jew ta' sinsla.

L-**Istele** **15** hija monument ieħor fit-tarf tan-Nofsinhar tal-Art Imtarrġa 3 u hija monument wieħed minn ringiela ta' ħames monumenti.

L-**Istele** **29** hija monument lixx tal-andesit fir-rokna tax-Xlokk tal-Istruttura 11 b'seba' tarġiet imnaqqxin fin-naħa ta' fuq.

L-**Istele** **34** instabet fil-bażi tal-Istruttura 8 u hija monument wieħed minn ringiela ta' ħames monumenti.

L-**Istele** **35** hija monument ieħor mill-ħames monumenti li nstabu fil-bażi tal-Istruttura 8.

L-**Istele** **53** hija framment ta' skultura li nstabet fl-aħħar parti tal-Pre-Klassiku Bikri tal-Istruttura 12, eżatt wara l-Istele 5. L-Istele 53 tifforma parti mill-iskultura tal-*Cargador del Ancestro*. L-Istele 5 ittellgħet fl-istess żmien li l-Istele 53 ġiet inkorporata fl-Istruttura 12, u permezz tad-data tal-Għadd fit-Tul li hemm fuqha, nafu li l-Istele 53 x'aktarx li tmur lura għat-tranżizzjoni bejn il-Pre-Klassiku Aħħari u l-Klassiku Bikri.

L-**Istele** **61** tagħmel parti mill-iskultura tal-*Cargador del Ancestro*. Fit-tranżizzjoni bejn il-Pre-Klassiku Aħħari u l-Klassiku Bikri ġiet inkorporata fit-taraġ tal-Lvant tal-aċċess għall-Art Imtarrġa 3.

L-**Istele** **66** hija stele sempliċi li tmur lura għall-Pre-Klassiku Aħħari. Din tinsab fil-Grupp tal-Punent fuq l-Art Imtarrġa 6.

L-**Istele** **68** instabet fir-rokna tax-Xlokk tat-Tumbata 61A fuq l-Art Imtarrġa 5. Din l-istele tkissret fi tnejn u l-kumplament tal-frammenti milli jidher jagħmlu parti minn żewġ monumenti separati. L-istele, jew l-isteli, fl-imgħoddi kienu juru skultura tal-Maja bikrin, iżda milli jidher din inqerdet apposta, u kulma fadal huma xi ftit simboli skolpiti.

L-**Istele** **71** hija framment imnaqqax mill-Maja bikrin li reġa' ntuża fil-kostruzzjoni ta' kanal tal-ilma biswit l-Istruttura 7.

L-**Istele** **74** hija framment ta' skultura bl-istil tal-Olmeki li nstabet fil-parti tal-Pre-Klassiku Nofsani tal-Istruttura 7, u x'aktarx li kienet tpoġġiet hemmhekk meta l-istruttura ħadet post l-Istruttura Roża. Fiha disinn bil-weraq flimkien ma' simbolu tal-ittra U raggruppat flimkien ma' simboli iżgħar oħra tal-ittra U fil-bażi. Hija simili ħafna għad-disinn ta' fuq il-Monument 25/26 f'La Venta.

L-**Istele** **87**, li ġiet skoperta fl-2018 u li tmur lura għall-100 Q.K., turi l-profil ta' re b'xettru ċerimonjali f'idejh u miegħu titfaċċa d-divinità tal-qamħirrum. Lejn il-lemin hemm kolonna li oriġinarjament kienet tinkludi ħames raggruppamenti ta' simboli qishom ġeroglifiċi; tnejn minnhom juru rġiel anzjani, wieħed minnhom bid-daqna.

### Oqbra rjali
Huwa maħsub li l-qabar tal-Pre-Klassiku Aħħari li ġie skavat huwa qabar irjali. Dan il-qabar ġie indikat bħala d-**Difna 1**; instab matul l-iskavi tal-Istruttura 7A u ddaħħal fiċ-ċentru ta' din l-istruttura tal-Pre-Klassiku Nofsani. Il-qabar huwa assoċjat ukoll mal-Istele 13 u ma' offerta enormi ta' iktar minn 600 reċipjent taċ-ċeramika u artefatti oħra li nstabu fil-bażi tal-Istruttura 7A. Dawn ir-reċipjenti taċ-ċeramika jmorru lura għall-aħħar tal-Pre-Klassiku Aħħari. Ma nstabux fdalijiet umani iżda wieħed jista' jissoponi li dan is-sit kien qabel minħabba l-artefatti assoċjati. Huwa maħsub li l-katavru kien indifen fuq mifrex ta' metru b'2 metri9 (3.3 piedi b'6.6 piedi), li x'aktarx kien tal-injam u kien miksi bi trab ħamrani. Fost l-oġġetti funebri nstabu ġiżirana tal-ġada magħmula minn 18-il biċċa, żewġ imsielet li jwessgħu l-qarquċiet tal-widnejn miksijin bl-aħmar, diversi mirjiet bil-mużajk magħmula mill-pirit tal-ħadid, waħda minnhom magħmula minn iktar minn 800 biċċa, maskra tal-ġada tal-mużajk, żewġ xfafar priżmatiċi tal-ossidjana, ħuta fina tal-ħaġar prezzjuż aħdar, diversi żibeġ li x'aktarx kienu jiffurmaw xi ġojjellerija bħal brazzuletti, u selezzjoni ta' bċejjeċ taċ-ċeramika li jmorru lura għall-100–200 W.K.

F'Ottubru 2012, qabar li permezz tad-datazzjoni tal-karbonju nafu li jmur lura għal bejn is-700 Q.K. u l-400 Q.K. ġie rrappurtat li nstab f'Takalik Abaj. Dan x'aktarx li kien ta' mexxej imlaqqam K'utz Chman ("Nannu Avultun" bil-Mam) mill-arkeologi, re sagru jew "kap għoli" li skont Miguel Orrego "mela d-diskrepanza bejn il-kulturi tal-Olmeki u tal-Maja fl-Amerka Ċentrali". Huwa ssuġġerit li l-qabar huwa l-eqdem difna tal-Maja li qatt ġie skopert sa issa.

## Referenzi