Jodensavanne

**Jodensavanne** (li bl-Olandiż tfisser "Savanna Lhudija") kienet komunità Lhudija tal-pjantaġġuni fis-Suriname, l-Amerka t'Isfel, u għal xi żmien kienet iċ-ċentru tal-ħajja Lhudija fil-kolonja. Ġiet stabbilita fis-seklu 17 mil-Lhud Sefardiċi u saret iktar żviluppata u stagħnat wara li grupp ta' Lhud li kienu qed jaħarbu l-persegwitazzjoni fil-Brażil marru jgħixu hemmhekk fis-snin 60 tas-seklu 17. Tinsab f'dak li issa huwa d-Distrett ta' Para, madwar 50 kilometru (31 mil) fin-Nofsinhar tal-belt kapitali Paramaribo, max-xmara Suriname. Il-pjantaġġuni tal-kannamiela ġew stabbiliti billi l-poplu Afrikan ta' karnaġjon sewda ġie mġiegħel jaħdem fi skjavitù. Fl-aqwa tagħha għall-ħabta tal-1700, Jodensavanne kienet tospita bejn wieħed u ieħor 500 sid tal-pjantaġġuni u 9,000 skjav. Il-kolonja ffaċċjat attakki regolari mill-poplu indiġenu, rewwixti tal-iskjavi, u saħansitra attakki mill-flotta navali Franċiża. Eventwalment il-komunità ġiet rilokata lejn il-belt kapitali Paramaribo. L-ikklirjar tas-siti bl-oqbra u l-manutenzjoni tal-fdalijiet tas-sinagoga ppruvaw isiru kemm-il darba mis-snin 40 tas-seklu 20 sas-seklu 21.

Jodensavanne flimkien maċ-Ċimiterju ta' Cassipora tniżżlu fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO f'Settembru 2023 bit-titlu s-Sit Arkeoloġiku ta' Jodensavanne u ċ-Ċimiterju tal-Qala ta' Cassipora.

## [[Storja]]
Fl-1639, l-Ingliżi, li dak iż-żmien kellhom il-kontroll ta' Suriname f'idejhom, ippermettew lil-Lhud Sefardiċi min-Netherlands, mill-Portugall u mill-Italja jinsedjaw l-inħawi u għall-ewwel marru lejn il-belt kapitali antika ta' Torarica. Fit-8 ta' April 1651 intbagħtet petizzjoni lill-Kunsill Ingliż tal-Istat mingħand Benjamin de Caseras, Henry de Caseras u Jacob Fraso biex jingħata l-permess li jgħixu u jagħmlu kummerċ fit-territorji tas-Suriname u ta' Barbados, u din immarkat data importanti għall-oriġini tal-istabbiliment ta' komunità Lhudija fi ħdan it-territorju. Fl-1652, grupp ġdid ta' bejn wieħed u ieħor 1,200 ruħ wettqu migrazzjoni taħt it-tmexxija ta' Lord Francis Willoughby u insedjaw l-inħawi li issa huma magħrufa bħala Jodensavanne. Fl-1664 wasal it-tielet grupp, wara tkeċċija mill-Brażil u mbagħad mill-Guyana Franċiża, taħt it-tmexxija ta' David Cohen Nassy. Il-Brittaniċi ppruvaw iżommu lil dan il-grupp milli jerġa' jiċċaqlaq billi ggarantewlu xi privileġġi, inkluż id-dritt li jkollu l-qorti tiegħu stess u l-libertà tar-reliġjon. Kien għall-ħabta ta' dak iż-żmien li l-komunità bdiet tissejjaħ Savanne b'referenza għall-għelieqi tal-madwar; l-insedjament inbena fuq żona olzata u għall-ewwel inbena bi triq prinċipali waħda u b'erba' toroq sekondarji. Barra minn hekk, inbniet skola fejn kien jiġu mgħallma l-Ispanjol, il-Portugiż u l-Ġudaiżmu. Parti mir-raġuni li dawn il-kolonjalisti Lhud kienu qed iħejju għal iktar insedjamenti permanenti kienet li għad-differenza tal-kolonjalisti Kristjani li spiss kienu jittamaw li jsiru sinjuri permezz ta' xi pjantaġġun u wara jirritornaw lejn l-Ewropa, ir-residenti ta' Jodensavanne ma kellhomx fejn jirritornaw fl-Ewropa.

Din il-komunità Lhudija żviluppat ekonomija bbażata fuq il-pjantaġġuni tal-kannamiela maħduma mill-iskjavi Afrikani; skont xi rendikonti l-familji l-ġodda li kienu jmorru jgħixu hemmhekk kienu jingħataw erba' jew ħames skjavi bħala parti mill-għotja finanzjarja għall-insedjament tagħhom. Malli l-Olandiżi kisbu l-kontroll tas-Suriname, ippreservaw id-drittijiet mogħtija lil din il-komunità Lhudija u saħansitra żiduhom, billi żiedu d-dritt li jġorru l-merkanzija l-Ħdud u li jkeċċu lin-nies mill-komunità tagħhom, kif ukoll l-għoti ta' 100 akru ta' art fl-1691 għall-kostruzzjoni ta' sinagoga u ċimiterju. L-insedjament laħaq l-ikbar daqs tiegħu għall-ħabta tal-1700 meta kien stmat li kellu 570 ċittadin.

Iċ-ċittadini ta' Jodensavanne li kellhom l-iskjavi spiss kienu jidħlu f'kunflitt mal-popolazzjonijiet indiġeni ġirien u mal-iskjavi fil-pjantaġġuni tagħhom. Fl-1670, skont l-*Essai Historique*, bejn wieħed u ieħor 200 Lhud telqu mis-Suriname, u fl-1677, sena qabel l-assedju tal-poplu Kalina fuq Jodensavanne, għaxar familji Lhud telqu flimkien mal-iskjavi tagħhom. L-insedjamenti Ewropej, inkluż dawn f'Jodensavanne, ġew attakkati mill-poplu Kalina fl-aħħar tal-1678 u l-iskjavi għamlu rewwixta. Fl-1690 reġa' kien hemm rewwixta tal-iskjavi fil-pjantaġġun ta' sid jismu Immanuel Machado, li nqatel u l-eks skjavi tiegħu ħarbu lejn komunità ta' kursara. Il-baħħara Franċiżi, konxji mir-rikkezza tal-komunità, attakkawha wkoll fl-1712. Minħabba l-bosta attakki, speċjalment mill-eks skjavi, il-kolonjalisti bnew sistema difensiva madwar l-insedjament.

Ġiet stabbilita l-kongregazzjoni ta' *Beracha ve Shalom* ("Barkiet u Paċi"), u bejn l-1665 u l-1671 inbniet l-ewwel sinagoga tal-injam fil-komunità (it-tielet sinagoga fl-Amerka t'Isfel) u ġiet rinnovata fl-1827. Il-kostruzzjoni ta' din is-sinagoga mmarkat iċ-ċaqliq taċ-ċentru tal-ħajja Lhudija fir-reġjun minn Torarica għal Jodensavanne. Din l-ewwel sinagoga kien fiha sezzjoni separata għan-nisa, arkivju għall-komunità, u tiżjin bil-fidda mal-binja tal-injam. It-tieni sinagoga, magħmula mill-brikks importati, inbniet fl-1685. Qabel il-kostruzzjoni tas-sinagoga ta' *Beracha ve Shalom*, ma kien hemm l-ebda sinagoga ta' importanza arkitettonika ewlenija fl-Amerki. Ingħad li fiċ-ċelebrazzjoni taċ-ċentenarju tas-sinagoga f'Ottubru 1785 kien hemm attendenza ta' iktar minn 1,500 ruħ, li bosta minnhom baħħru f'Jodensavanne minn Paramaribo, peress li sa dak iż-żmien xi għoxrin familja Lhudija biss kienu għadhom jgħixu f'Jodensavanne. Saru wkoll sforzi fis-seklu 20 biex il-fdalijiet tas-sinagoga jiġu kklerjati u ppreservati.

Jodensavanne bdiet tmajna matul nofs is-seklu 18, u l-biċċa l-kbira tal-popolazzjoni tagħha marret tgħix f'Paramaribo. Fis-seklu 18, is-Suriname ntlaqat minn sensiela ta' kriżijiet li affettwaw sew il-pjantaġġuni Lhud, uħud minnhom fost l-eqdem fil-kolonja. B'hekk l-ispejjeż bdew jiżdiedu anke minħabba taxxa għolja imposta mill-ispedizzjoni ta' Cassard, il-kollass ta' importatur ewlieni tal-kannamiela minn Amsterdam fl-1773, u l-akkumulu tad-dejn b'rabta mal-proprjetà immobbli. L-introduzzjoni tal-kultivazzjoni tal-pitrava zokkrija fl-Ewropa mill-1784 u d-degradazzjoni tal-ħamrija fl-eqdem pjantaġġuni komplew inaqqsu d-dħul. Il-kundizzjonijiet tas-sigurtà marru lura fid-dawl tal-Gwerer mal-Kursara, filwaqt li t-tkabbir ta' Paramaribo bħala l-port kummerċjali esklużiv tal-kolonja eqreb għall-kosta, wasslu biex il-Lhud ikomplu jitbiegħdu minn Jodensavanne. Sal-1790, il-popolazzjoni ta' Jodensavanne ġie stmat li kienet madwar 22 ruħ biss, eskluż l-iskjavi. Sal-bidu tas-seklu 19 il-popolazzjoni kompliet tonqos sa 10 persuni. L-insedjament xorta waħda baqa' jeżisti fiċ-ċokon tiegħu sa ma nqered min-nirien matul rewwixta tal-iskjavi fl-1832.

Matul it-Tieni Gwerra Dinjija, inbena post ta' detenzjoni qrib il-pożizzjoni tal-eks insedjament Lhudi u ngħata l-istess isem. Dan inbena fl-1942 biex jospita 146 priġunier politiku mill-Indji tal-Lvant Olandiżi li kienu meqjusa simpatizzanti kbar tal-Ġermaniżi jew membri tal-NSB Olandiż jew tal-NSDAP Ġermaniż. Madankollu, xi nazzjonalisti Indoneżjani ġew deportati wkoll lejn Jodensavanne, u fosthom l-iktar wieħed famuż kien Ernest Douwes Dekker.

L-istoriku Natalie Zemon Davis qed taħdem fuq l-istorja tas-seklu 18 ta' Jodensavanne, u qed tiffoka fuq David Cohen Nassy (li twieled fl-1747), u fuq ir-relazzjonijiet bejn in-nies ta' karnaġjon sewda u bajda fi ħdan il-komunità Lhudija. Artiklu bit-titlu ta' "Il-Kisba mill-Ġdid ta' Ġerusalemm" ġie ppubblikat fl-2016 minn Davis, fejn spjegat fid-dettall kif kien jiġi ċċelebrat l-Għid Ebrajk fi ħdan Jodensavanne.

## Sitwazzjoni attwali

Attwalment, kulma fadal mis-sit ta' Jodensavanne huma l-fdalijiet tas-Sinagoga ta' *Berache ve Shalom*, flimkien ma' tliet ċimiterji b'lapidi mnaqqxin primarjament bl-Ebrajk u bil-Portugiż.

L-Istitut Arkeoloġiku tal-Amerki, bi sħubija mal-Università tas-Suriname, impenja ruħu f'proġett bit-titlu ta' "Skavi Interattivi ta' Jodensavanne", u mill-2014 baqgħu attivi proġetti taż-żamma tar-rekords u sforzi ta' konservazzjoni.

Jodensavanne tinsab qrib il-villaġġ indiġenu ta' Redi Doti, fil-ġurisdizzjoni ta' Carolina, u hija kkollegata mal-bqija tad-dinja permezz tal-Carolinabrug li jagħti għall-Avobakaweg sa Paramaribo jew permezz tal-Awtostrada ta' Desiré Delano Bouterse sal-ajruport.

## Popolazzjoni

M'hemmx ċarezza dwar kif ġiet stabbilita l-popolazzjoni ta' Jodensavanne. Sorsi bħall-*Essai Historique*, isostnu li l-popolazzjoni kienet tlaħħaq l-elf ruħ fl-1677; b'kuntrast ma' dan, l-istoriċi bħal Harry Friedenwald sostnew li kien hemm nuqqas ta' preżenza Lhudija b'saħħitha, u b'hekk dan kieku jimplika li l-popolazzjoni ta' Jodensavanne kienet ferm inqas.

Fl-1750 kien hemm madwar 70 pjantaġġun eżistenti tul ix-xmara Suriname, u l-biċċa l-kbira kellhom ismijiet "Lhud", bħall-proprjetajiet ta' elf akru ta' Solomon Meza. Dawn il-pjantaġġuni ġew immarkati u identifikati permezz ta' mappa tas-seklu 18 imsejħa "*Algemeene Kaart van de Colonie of Provintie van Surinam*", impinġija mill-inġinier Alexander de Lavaux, imwieled f'Berlin u li serva fil-qawwiet tal-Prussja.

Fi ħdan Jodensavanne hemm diversi ċimiterji, fosthom l-iżjed wieħed użat u l-eqdem wieħed magħruf bħala ċ-Ċimiterju ta' Cassipora. Isem iċ-ċimiterju x'aktarx li oriġina mill-Qala ta' Cassipora li tofroq mix-xmara Suriname. Huwa maħsub li ċ-ċimiterju fih madwar 200 lapida, u l-eqdem waħda minnhom tmur lura għall-bidu tas-seklu 17, filwaqt li l-iktar waħda reċenti nbniet fl-1840. Il-lapidi taċ-ċimiterju huma mnaqqxa primarjament bl-Ebrajk, bil-Portugiż u bl-Olandiż, u jeżistu diversi *ohelim* fl-inħawi wkoll, bħala indikazzjoni tal-istrutturi tal-komunità Lhudija fi ħdan l-insedjament.

## Sit ta' Wirt Dinji
Is-Sit Arkeoloġiku ta' Jodensavanne u ċ-Ċimiterju tal-Qala ta' Cassipora ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2023.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' kriterju wieħed tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (iii)** "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet".

## Referenzi