Ramadan

**Ramadan** (bl-Għarbi: رَمَضَان, b'ittri Latini: *Ramaḍān* [ra.ma'dˤaːn];;}} spellut ukoll **Ramdan**, **Ramazan**, **Ramzan**, **Ramadhan**, jew **Ramathan**) huwa d-disa' xahar tal-kalendarju Iżlamiku, osservat mill-Misilmin madwar id-dinja bħala xahar ta' sawm, qima (*[[Sala (Iżlam)|sala]]*), riflessjoni, u komunità. Tifkira tal-ewwel rivelazzjoni ta' Muħammed, l-osservanza annwali tar-Ramadan hija meqjusa waħda mill-Ħames Pilastri tal-Islam u ddum minn disgħa u għoxrin sa tletin jum, minn dehra tan-nofs qamar lid-dehra li tmiss.

Is-sawm mis-sebħ sa nżul ix-xemx huwa obbligatorju (*[[fard]]*) għall-Misilmin adulti kollha li m'humiex morda b'mod akut jew kroniku, li jivvjaġġaw, anzjani, qed ireddgħu, dijabetiċi, tqal, jew mestrwanti. L-ikla ta' qabel il-bidu tissejjaħ *[[Suhur|suħur]]*, u l-festa filgħaxija li toftor is-sawm tissejjaħ *[[iftar]]*. Għalkemm inħarġu deċiżjonijiet (sg. *[[fatwa]]*, pl. *ftiewa*) li jiddikjaraw li l-Misilmin li jgħixu f'reġjuni b'xemx ta' nofs il-lejl jew bil-lejl polari għandhom isegwu l-iskeda ta' Mekka, hija prattika komuni li tiġi segwita l-iskeda tal-pajjiż eqreb li fih il-lejl jista' jiġi distint minn in-nhar.

Il-premjijiet spiritwali (*[[Thawab|<u>t</u>awāb]]*) tas-sawm huma maħsuba li jiġu mmultiplikati matul ir-Ramadan. Għaldaqstant, matul is-sigħat tas-sawm, il-Misilmin joqogħdu lura m'hux biss mill-ikel u x-xorb, iżda wkoll mill-prodotti tat-tabakk, ir-relazzjonijiet sesswali, u l-imġieba midinba,  jiddedikaw infushom minflok għal-qima u l-istudju tal-Quran.

## Etimoloġija
Il-kelma *Ramadan* ġejja mill-għerq Għarbi r-m*-*ḍ (ر م ض) “sħana taħraq”, li huwa l-verb Għarbi Klassiku "*ramiḍa* (رَمِضَ)" li tfisser “issħun ħafna – issir ħruq; issir tixwit; tkun tisreġ; tkun tiddi”. Il-kelma Maltija "Randan" issib l-għeruq tagħha mir-Ramadan, simili għal *Ramdan*, il-pronunzja l-Marokkina.

Ir-Ramadan huwa meqjus bħala wieħed mill-ismijiet ta' Alla fl-Islam minn xi wħud, u bħala tali huwa rrappurtat f'ħafna aħadit li huwa pprojbit li jingħad "Ramadan" biss b'referenza għax-xahar kalendarju u li huwa meħtieġ li tgħid "ix-xahar ir-Ramadan", kif irrappurtat fis-sorsi Sunni, Xigħa,  u Żejdi. Madankollu, ir-rapport ġie kklassifikat minn oħrajn bħala ''mawḍūgħ'' (fabbrikat) u m'hux awtentiku.

Fil-lingwa Persjana, l-ittra Għarbija ض (*[[Ḍād]]*) huwa ppronunzjat bħala /z/. Il-komunitajiet Misilmin f'xi pajjiżi b'influwenza Persjana storika, bħall-Afganistan, l-Ażerbajġan, l-Iran, l-Indja, il-Pakistan u t-Turkija, jużaw il-kelma *Ramazan* jew *Ramzan*. Il-kelma *Romzan* tintuża fil-Bangladexx.

## Storja

Il-Misilmin jsostnu li l-iskrittura kollha ġiet żvelata matul ir-Ramadan, ir-rombli ta' Abraham (*suħuf Ibrahim*), it-Torah (it-*Tawrat*), is-Salmi (iż-*Żabur*), l-Evanġelju (l-*Inġil*) u l-Quran ġew mogħtija fl-ewwel, is-sitt, it-tnax, it-tlettax (f'xi sorsi, it-tmintax) u l-erbgħa u għoxrin tar-Ramadan, rispettivament. Muħammed jingħad li rċieva l-ewwel rivelazzjoni Koranika tiegħu fuq *[[Lejlet il-Qadar]]*, wieħed minn ħames iljieli fard li jaqgħu matul l-aħħar għaxart ijiem tar-Ramadan.

Għalkemm il-Misilmin ġew ordnati l-ewwel biex isawmu fit-tieni sena tal-*[[Sena Hiġri|Hiġra]]* (624 WK), jemmnu li l-prattika tas-sawm fil-fatt m'hijiex innovazzjoni tal-monoteiżmu iżda pjuttost dejjem kienet meħtieġa biex dawk li jemmnu jiksbu *[[taqwa]]* (il-biża' ta' Alla).[Quran 2:183] Jirrimarkaw il-fatt li l-pagani pre-Iżlamiċi ta' Mekka sawmu fl-għaxar jum tax-xahar il-Mħarrem biex ipattu d-dnub u jevitaw in-nixfa. Philip Jenkins jargumenta li l-osservanza tas-sawm tar-Ramadan kibret minn "id-dixxiplina stretta tar-Randan tal-Knejjes Sirjani", postulazzjoni kkorroborata minn studjużi oħra, inkluż it-teologu Paul-Gordon Chandler, iżda ikkontestat minn xi akkademiċi Misilmin.

## Dati importanti
L-ewwel u l-aħħar dati tar-Ramadan huma determinati mill-kalendarju Iżlamiku qamri.

### Bidu

Minħabba li l-*hilal* (Għarbi: هِلَال, *[[Kalendarju Iżlamiku|hilāl]]*), jew in-nofs qamar, tipikament iseħħ madwar jum wara l-qamar il-ġdid, il-Misilmin normalment jistgħu jistmaw il-bidu tar-Ramadan; madankollu, ħafna jippreferu jikkonfermaw il-ftuħ tar-Ramadan b'osservazzjoni viżwali diretta tan-nofs tan-nofs.

### Lejlet il-Qadar (lejla tad-Destin)
*[[Lejlet il-Qadar]]* hi meqjus bħala l-aktar lejl qaddis tas-sena. Ġeneralment huwa maħsub li seħħ f'lejl b'numru fard matul l-aħħar għaxart ijiem tar-Ramadan; id-Dawoodi Bohra jemmnu li Lejlet il-Qadar kien it-tlieta u għoxrin lejl tar-Ramadan.

### ''Għid il-Fatar''
Il-btala u l-festa tal-*[[Għid il-Fatar]]* (Għarbi: عيد الفطر, *Għid il-Fitr*, litteralment: "Festa tal-Fatar"), li timmarka t-tmiem tar-Ramadan u l-bidu tax-*[[Xewwel]]*, ix-xahar qamri li jmiss, tiġi ddikjarata wara li jkun intlemaħ qamar ġdid jew wara t-tletin jum tas-sawm jekk l-ebda dehra tal-qamar ma jkun possibbli. L-*Għid* jiċċelebra r-ritorn għal *fitra* (dispożizzjoni naturali) aktar ta' ikel, xorb, u intimità matrimonjali.
## Prattiki reliġjużi

Il-Misilmin jiddedikaw aktar ħin għal-qima, it-talb u l-atti ta' karità, jistinkaw biex itejbu l-awtodixxiplina tagħhom, immotivati mill-ħadit: "Meta daħal xahar Ramadan fetaħet bwieb il-Ġenna u għalqet bwieb in-Nar (l-Infern) u qajdet ix-xjaten."

### Sawm
Ramadan huwa żmien ta' riflessjoni spiritwali, awto-titjib, u devozzjoni u qima akbar. Il-Misilmin huma mistennija jagħmlu aktar sforz biex isegwu t-tagħlim tal-Islam. Is-sawm jibda fis-sebħ u jtemm fil-*magħreb* (nżul ix-xemx). Minbarra li jastjenu milli jieklu u jixorbu matul dan iż-żmien, il-Misilmin jastjenu minn relazzjonijiet sesswali, diskors u mġiba midneb waqt is-sawm jew ix-xahar tar-Ramadan. Jingħad li l-att tas-sawm jerġa' jidderieġi l-qalb ‘il bogħod mill-attivitajiet tad-dinja, l-iskop tiegħu huwa li jnaddaf ir-ruħ billi jeħlisha minn impuritajiet li jagħmlu l-ħsara. Il-Misilmin jemmnu li r-Ramadan jgħallimhom jipprattikaw l-awtodixxiplina, l-awto-kontroll, sagrifiċċju, u empatija għal dawk li huma inqas ixxurtjati, u b'hekk jinkoraġġixxu azzjonijiet ta' ġenerożità u karità obbligatorja (*[[Zakat|żaka]]*). Il-Misilmin jemmnu wkoll li s-sawm jgħin biex ikattar il-kompassjoni għall-foqra li ma jkollhomx sigurtà fl-ikel.

Eżenzjonijiet mis-sawm jinkludu dawk li jivvjaġġaw, mestrwazzjoni, morda serjament, tqal, jew ireddgħu. Madankollu, il-Misilmin f'dawn il-kategoriji xorta jistgħu jagħżlu li jsawmu, sabiex jissodisfaw il-bżonnijiet spiritwali tagħhom, minkejja li m'hux rakkomandat mill-ħadit. Dawk li ma jistgħux isawmu huma obbligati li jpattu għall-jiem mitlufa wara.

#### ''Suħur''

Kull jum, qabel is-sebħ, il-Misilmin josservaw ikla ta' qabel il-mgħaġġla msejħa *[[Suhoor|suħur]]*. Wara li jieqfu ftit qabel is-sebħ, il-Misilmin jibdew l-ewwel *sala* (qima) tal-ġurnata, *[[Salet is-Sebħ|Salet is-Sebħ/il-Faġar]]*.

#### ''Iftar''

Fi nżul ix-xemx, il-familji joftru s-sawm bl-*[[iftar]]*, u tradizzjonalment jiftħu l-ikla billi jieklu tmar biex ifakkru l-prattika ta' Muħammed li joftru is-sawm bi tliet itmar. Imbagħad jaġġornaw għall-*[[Salet il-Magħreb|magħreb]]*, ir-raba' mill-ħames *sala* (qima) ta' kuljum meħtieġ, u wara tiġi servata l-ikla prinċipali.

### Karità

Iż-*[[Zakat|żaka]]* (plural: *żakat*), spiss tradott bħala "ir-rata għall-foqra", huwa l-perċentwal fiss tad-dħul li jemmen huwa meħtieġ li jagħti lill-foqra; il-prattika hi obbligatorja bħala wieħed mill-pilastri tal-Islam. Il-Misilmin jemmnu li l-għemejjel tajbin huma ppremjati b'mod aktar gustuż matul ir-Ramadan milli fi kwalunkwe żmien ieħor tas-sena; konsegwentement, ħafna Misilmin jagħtu porzjon akbar – jew saħansitra kollha – taż-*żaka* annwali tagħhom matul dan ix-xahar.

### Qima filgħaxija
*[[Triewiħ]]* (Għarbi: تراويح, *tarāwīħ*) huma *salwiet* (qima) żejda filgħaxija mwettqa matul ix-xahar tar-Ramadan. Kontra t-twemmin popolari, m'humiex obbligatorji. Ttemm din is-*sala* wara s-*Salet l-Għixa*, is-*sala* filgħaxija u komunement isir bil-ġmiegħa.

### Reċitazzjoni tal-Koran
Il-Misilmin huma mħeġġa jaqraw il-Quran kollu, li jinkludi tletin *[[Juz'|ġużgħ]]* (sezzjonijiet), matul it-tletin jum tar-Ramadan. Xi Misilmin jinkorporaw recitation ta' *ġużgħ* waħda f'kull waħda mit-tletin sessjoni *triewiħ* osservati matul ix-xahar.

## Prattiki kulturali

F'xi pajjiżi Iżlamiċi, id-dwal huma midmum fi pjazez pubbliċi u madwar it-toroq tal-belt, tradizzjoni maħsuba li oriġinat taħt il-Kalifat Fatimi, fejn il-ħakma tal-Kalif il-Mugħiżż li-Din Allah kien milqugħ minn nies li jżommu l-fanali.

Fil-gżira ta' Ġava, ħafna nies li jemmnu jgħumu f'molol qaddis biex jippreparaw għas-sawm, ritwali magħruf bħala *Padusan*. Il-belt ta' Semarang timmarka l-bidu tar-Ramadan bil-karnival ta' Dugderan, li jinvolvi l-isfilar tal-''warak ngendog'', kreatura ibrida taż-żiemel-dragun allegatament ispirata mill-Buraq. Fil-belt kapitali ta' Ġakarta influwenzata miċ-Ċina, il-murtali jintużaw ħafna biex jiċċelebraw ir-Ramadan, għalkemm huma uffiċjalment illegali. Lejn l-aħħar tar-Ramadan, il-biċċa l-kbira tal-impjegati jirċievu bonus ta' xahar magħruf bħala *Tunjangan Hari Raya* (*allowance* ta' Jum il-Kbir). Ċerti tipi ta' ikel huma speċjalment popolari matul ir-Ramadan, bħal ċanga kbira jew buflu f'Aċeh u bebux f'Ġava Ċentrali. L-iftar titħabbar kull filgħaxija billi tolqot il-*bedug*, tanbur ġgant, fil-moskea.

Tislijiet komuni matul ir-Ramadan jinkludu *Ramadan mubarak* u *Ramadan karim*, li jfissru (għandu) "Ramadan imbierek" u "Ramadan ġeneruż" rispettivament.

Matul ir-Ramadan fil-Lvant Nofsani, *mesaharati* tħabbat tanbur madwar lokal biex iqajjem lin-nies biex jieklu l-ikla suħur. Bl-istess mod fix-Xlokk tal-Asja, it-tanbur tal-qasma *kentongan* jintuża għall-istess għan.

## Rati ta' osservanza
Skont studju taċ-Ċentru ta' Riċerka Pew tal-2012, kien hemm osservanza mifruxa tar-Ramadan, b'medjan ta' 93 fil-mija madwar id-disgħa u tletin pajjiż u territorji studjati. Reġjuni b'perċentwali għoljin ta' sawm fost il-Misilmin jinkludu l-Asja tax-Xlokk, l-Asja t'Isfel, il-Lvant Nofsani u l-Afrika ta' Fuq, il-Qarn tal-Afrika u l-biċċa l-kbira tal-Afrika Sub-Saħarjana. Il-perċentwali huma aktar baxxi fl-Asja Ċentrali u fix-Xlokk tal-Ewropa.


File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Oproep tot het gebed op vrijdag via de trom bij de moskee Tulehu TMnr 20018271.jpg|Tolqot lill-bedug fl-Indoneżja.
File:هلال رمضان.jpg|Nofs qamar huwa mżejjen u mdawwal bil-kulur matul ir-Ramadan fil-Ġordan.
File:Ramadan jerusalem kmhad.jpg|Ramadan fil-Belt il-Qadima ta' Ġerusalemm.
File:Lanterns from below.JPG|Dekorazzjonijiet ta' Fanous Ramadan fil-Kajr, l-Eġittu.


## Liġijiet
F'xi pajjiżi Misilmin, li tiekol fil-pubbliku matul il-ħinijiet tal-jum fir-Ramadan hija reat. Il-bejgħ tal-alkoħol isir ipprojbit matul ir-Ramadan fl-Eġittu. Il-piena għall-ikel, ix-xorb jew it-tipjip pubblikament matul ir-Ramadan tista' tirriżulta f'multi jew ħabs fil-pajjiżi tal-Kuwajt, l-Għarbija Sawdija, il-Marokk, l-Alġerija, u l-Malażja. Fl-Emirati Għarab Magħquda, il-piena hija servizz fil-komunità. 

F'xi pajjiżi, għall-kuntrarju, l-osservanza tar-Ramadan ġiet ristretta mill-gvernijiet. Fl-USSR, il-prattika tar-Ramadan kienet mrażżna mill-uffiċjali. Fl-Albanija, il-festi tar-Ramadan kienu pprojbiti matul il-perjodu komunista. Madankollu, ħafna Albaniżi komplew isawmu bil-moħbi matul dan il-perjodu.

huwa rrappurtat li ċ-Ċina pprojbixxa s-sawm tar-Ramadan għal uffiċjali, studenti, u għalliema f'Xinjiang mill-2012. ''Radio Free Asia'' allega li r-residenti fil-Prefettura ta' Kashgar kienu mħeġġa jirrappurtaw lil dawk li sawmu lill-awtoritajiet. Il-projbizzjoni ġiet miċħuda minn diplomatiċi Ċiniżi u assoċjazzjonijiet Misilmin f'Xinjiang. ''Antara News'', *[[Daily Times (Pakistan)|Daily Times]]*, u *[[Il-Pakistan Illum|Pakistan Today]]* ġabu wkoll rakkonti ta' residenti f'Xinjiang sawm.

Xi pajjiżi jimponu skedi tax-xogħol modifikati. Fl-UAE, l-impjegati jistgħu jaħdmu m'hux aktar minn sitt sigħat kuljum u sitta u tletin siegħa fil-ġimgħa. Il-Qatar, l-Oman, il-Baħrejn u l-Kuwajt għandhom liġijiet simili.

Hemm diversi effetti għas-saħħa mis-sawm fir-Ramadan. Is-sawm tar-Ramadan huwa meqjus sikur għal individwi b'saħħithom; jista' joħloq riskji għal individwi b'ċerti kundizzjonijiet pre-eżistenti. Ħafna studjużi Iżlamiċi jsostnu li s-sawm m'hux meħtieġ għal dawk li huma morda. Barra minn hekk, l-anzjani u t-tfal qabel il-pubertà huma eżenti mis-sawm. In-nisa tqal jew li qed ireddgħu huma eżentati wkoll mis-sawm matul Ramadan. Hemm riskji magħrufa għas-saħħa involuti f'nisa tqal li jsawmu, li jinkludu l-potenzjal ta' xogħol indott u dijabete tat-tqala.

Hemm xi benefiċċji għas-saħħa tas-sawm fir-Ramadan inkluż iż-żieda fis-sensittività għall-insulina u t-tnaqqis tar-reżistenza għall-insulina. Intwera wkoll li hemm titjib sinifikanti fil-punteġġ tar-riskju tal-mard tal-qalb koronarju ta' 10 snin u fatturi oħra ta' riskju kardjovaskulari bħal profil tal-lipidi, pressjoni tad-demm sistolika, piż, BMI u ċirkonferenza tal-qadd f'suġġetti bi storja preċedenti ta' mard kardjovaskulari. Il-perjodu ta' sawm huwa ġeneralment assoċjat ma' telf ta' piż modest, iżda l-piż jista' jerġa' lura wara.

F'ħafna kulturi, huwa assoċjat ma' ikel tqil u teħid ta' ilma matul iż-żminijiet suħur u iftar, li jistgħu jagħmlu aktar ħsara milli ġid. Is-sawm tar-Ramadan huwa sikur għal nies b'saħħithom sakemm it-teħid ġenerali tal-ikel u l-ilma huwa adegwat iżda dawk b'kundizzjonijiet mediċi għandhom ifittxu parir mediku jekk jiltaqgħu ma' problemi tas-saħħa qabel jew waqt is-sawm.

Id-dipartimenti tal-edukazzjoni ta' Berlin u r-Renju Unit ippruvaw jiskoraġġixxu lill-istudenti milli jsawm waqt ir-Ramadan, peress li jsostnu li ma jieklux jew tixorbu jistgħu jwasslu għal problemi ta' konċentrazzjoni u gradi ħżiena.

Reviżjoni tal-letteratura minn grupp Iranjan ssuġġeriet li s-sawm matul ir-Ramadan jista' jipproduċi korriment renali f'pazjenti b'mard moderat jew sever tal-kliewi (GFR 

### Referenzi

## Links esterni

* Gwida kompluta għar-Ramadhan inklużi Regoli, Duas, Itikaaf, Laylatul Qadr, Sadaqatul Fitr eċċ.
* Artikoli dwar ir-Ramadan (arkivjati fil-15 ta' Mejju 2015)
* Aħbarijiet u artikli tar-Ramadan