Fruntieri Rumani ta' Dacia

Il-**Fruntieri Rumani ta' Dacia** huwa terminu ġeneriku modern mogħti lil ġabra ta' fortifikazzjonijiet u sensiela kkollegata ta' fortijiet Rumani tul il-fruntieri tal-provinċja Rumana ta' Dacia, li jmorru lura għall-bidu tas-seklu 2 W.K. Il-fruntieri kienu jkopru madwar 1,000 kilometru u kienu jinkludu:

* il-Fruntieri Rumani ta' Alutanus fuq in-naħa tal-Lvant tax-xmara Olt;
* il-Fruntieri Rumani ta' Porolissensis;
* il-Fruntieri Rumani Transalutanus fil-Wallakkja;
* l-hekk imsejħa Ħitan ta' Trajanu bejn Constanta u d-Danubju inkluż:
** il-Ħajt t'Isfel ta' Trajanu jew il-Ħajt ta' Atanariku fit-Tramuntana tad-Delta tad-Danubju fil-Moldova;
** il-Ħajt ta' Fuq ta' Trajanu jew il-Ħajt ta' Greuthungi fil-Moldova ċentrali mix-xmara Prut sax-xmara Dniester, għalkemm jaf ma kienx Ruman;
* il-Ħajt ta' Kostantinu jew Brazda lui Novac de Nord fil-Wallakkja tal-ħabta tat-330 W.K., li kien twil 300 kilometru.

Ħafna minn dawn il-"ħitan" kienu jikkonsistu minn fortifikazzjonijiet tat-tajn, għoljin 3 metri u wesgħin 2 metri, simili għall-Ħajt Antonin.

## Karatteristiċi

Il-pożizzjonijiet tal-fruntieri f'Dacia mhumiex magħrufa bl-eżatt iżda spiss huwa maħsub li kienu marbuta mas-siti arkeoloġiċi, speċjalment il-fortijiet. Il-Fruntieri Rumani ta' Dacia jikkonsistu minn sistema ta' torrijiet tal-għassa, ħitan tat-tajn u tal-ħaxix, fortijiet xi 5 kilometri wara l-fruntieri Rumani, u fortijiet żgħar, kif ukoll ftit fortizzi leġjunarji wara l-linji tal-fruntieri li ġew stabbiliti f'diversi stadji. Il-Fruniteri Rumani kienu sistema ta' monitoraġġ għall-kontroll tat-traffiku, mhux realment għad-difiża, u l-viżibbiltà mit-torrijiet tal-għassa lejn 'il barra mill-provinċja kienet limitata.

Il-biċċa l-kbira mill-fruntieri Rumani kienu jinsabu tul il-Karpazji u tul ktajjen muntanjużi oħra bi ftit mogħdijiet adattati għall-armati, u l-bqija tul il-flussi iktar fil-baxx tax-xmajjar Mureş, Tisza u Olt (Alutus). Il-fortifikazzjonijiet tul il-fruntiera tal-Majjistral ta' Dacia għal madwar 6 kilometri kienu meħtieġa biex jingħalaq l-aċċess għar-rotta lejn Porolissum. Ġeneralment, il-fortijiet ewlenin tal-fruntieri Rumani kienu jinbnew fil-widien, filwaqt li l-art iktar għolja fil-qrib kienet tiġi kkontrollata mit-torrijiet tal-għassa, pereżempju tul linja ta' 42 kilometru fil-Lbiċ ta' Porolissum. L-uniċi fruntieri Rumani oħra ta' Dacia b'fortifikazzjonijiet estensivi kienu l-Fruntieri Rumani tat-Transalutanus fix-Xlokk.

Id-difiża ta' Dacia kienet iċċentrata fuq żewġ punti: fin-nofs tal-Lvant fuq il-forti f'Angustia, Breţcu, li kien jikkontrolla l-Mogħdija Muntanjuża vulnerabbli ta' Oituz, u fin-nofs tal-Punent fuq Porolissum.

## [[Storja]]

Dacia saret provinċja Rumana wara l-Gwerer ta' Dacia ta' Trajanu wara l-106 W.K., iżda l-okkupazzjoni militari tal-Wallakkja, il-pjanura bejn l-għoljiet ta' qabel il-Karpazji u d-Danubju, jaf diġà kienu seħħew sa tmiem l-Ewwwel Gwerra ta' Dacia ta' Trajanu (101/102 W.K.). Madankollu, il-maġġoranza tal-fortijiet f'Dacia, ġew stabbiliti wara l-ħakma finali ta' Dacia fil-106 W.K. Minkejja dan, ir-Rumani ma neħħewx il-gwarniġjuni tal-Fruntieri Rumani ta' Dacia peress li kienu meħtieġa biex jiġi ppreservat il-kontroll tat-trasport u tal-kummerċ tul id-Danubju u minħabba li t-truppi ta' hemmhekk kienu forma ta' riżerva strateġika għal fronti oħra f'każ ta' bżonn.

L-organizzazzjoni tal-provinċja avvanzat malajr taħt l-ewwel gvernatur tagħha, Decimus Terentius Scaurianus, kif muri fuq il-muniti zzekkati fil-112 W.K. bil-kitba "DACIA AUGUSTI PROVINCIA". Il-provinċji Ewropej tal-imperu kellhom konfini ffortifikati (bil-Latin: *limes*) u tulhom kienu jiġu skjerati unitajiet militari tul ix-xmajjar (ir-Renu u d-Danubju) jew fuq fortifikazzjonijiet difensivi tat-tajn. Il-muntanji u x-xmajjar ta' Dacia ma kinux adattati għall-ebda skema u kienu meħtieġa xi 10 snin biex tinbena linja difensiva adegwata ta' fortijiet tul il-muntanji, il-mogħdijiet muntanjużi u x-xmajjar fil-limiti tal-imperu. Id-difiża ta' Dacia swiet ferm iktar minn dik ta' provinċji oħra; il-provinċja kellha konfini twal u vulnerabbli tul bosta partijiet tagħha, u b'hekk il-komunikazzjoni kienet diffiċli bejn il-postazzjonijiet iffortifikati.

L-abbandun tal-Moldova u l-ħolqien tal-Fruntieri Rumani tat-Transalutanus bejn wieħed u ieħor imorru lura għar-renju ta' Adrijanu.

### Irtirar lejn id-Danubju
Adrijanu ta l-parti tax-Xlokk ta' Dacia lis-Sarmazjani ta' Roxolani fil-119 W.K. biex jikkuntenta lir-re tagħhom, Rasparaganus, li ngħata ċittadinanza Rumana, status ta' re klijent u x'aktarx żieda fis-sussidji.

L-abbandun Ruman ta' Dacia kollha x'aktarx li seħħ matul ir-renju ta' Gallienus (260-268 W.K.), qabel id-data tradizzjonali tal-ħabta tal-275 W.K. meta Awreljanu stabbilixxa l-provinċja l-ġdida ta' Dacia fin-Nofsinhar tad-Danubju.

Fi Żmien ir-Rumani Aħħari, il-livell ta' kontroll u ta' okkupazzjoni militari tat-territorju fit-Tramuntana tad-Danubju huwa pjuttost kontroversjali. Forti Ruman (*Pietroasa de Jos*), lil hinn sew mill-Fruntieri Rumani ta' Dacia u qrib il-Moldavja, milli jidher kien ġie okkupat fis-seklu 4 W.K., l-istess bħall-fortijiet fit-tarf tal-pontijiet (Sucidava, Barboşi u Constantiniana Daphne (din tal-aħħar baqgħet qatt ma nstabet)) tul ix-xatt tax-xellug tax-xmara.

Il-"Brazda lui Novac de Nord" jew il-Ħajt ta' Kostantinu, skont skavi reċenti, imur lura għal żmien l-imperatur Kostantinu madwar it-330 W.K., fl-istess żmien bħad-"Digi tax-Xitan" jew il-Fruntieri Rumani ta' Sarmatiae, li kienu sensiela ta' fortifikazzjonijiet u digi difensivi tat-tajn li nbnew mir-Rumani bejn ir-Rumanija u l-pjanuri tal-Pannonja.

Il-Fruntieri Rumani ta' Dacia ntużaw minn renji mhux Rumani wara s-sekli 5 u 6 W.K. u ġew rikostruwiti parzjalment u tkabbru.

## Sit ta' Wirt Dinji
Il-Fruntieri Rumani ta' Dacia ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2024.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (ii)** "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-**kriterju (iii)** "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-**kriterju (iv)** "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".

## Referenzi