Marsalforn

**Marsalforn** (Pronunzjata: *Mars al-Forn, |* Malti : *Marsalforn* ),  miktub ukoll bħala **M'Forn** għal skopijiet ta' shortcut, hija belt fuq il-kosta tat-tramuntana ta' Għawdex, it-tieni l-akbar gżira tal-arċipelagu Malti . Il-belt tinsab bejn il-bliet ta' fuq l-għoljiet tax-Xagħra u ż-Żebbuġ . Magħquda ma' din il-belt hemm ukoll il-bajja tal -Qbajjar . Il-belt hija parti mill-kunsill lokali ta’ Ħaż-Żebbuġ. Marsalforn hija waħda mill-aktar resorts turistiċi popolari f’Għawdex. Huwa moqdi tajjeb minn lukandi, guest houses, ristoranti, bars, u bajjiet. F'Marsalforn hemm biss bajja ramlija żgħira. Madankollu, tul il-kosta tal-blat hemm numru ta’ postijiet interessanti għall-għawm.

## Isem
Marsalforn hija kelma komposta. "Marsa" hija kelma Għarbija li tfisser "port" jew "bajja". Hemm nuqqas ta' qbil dwar l-oriġini tat-tieni parti tal-kelma, "forn". Forn tfisser “forn” bil-Malti u l-Għarbi, iżda huwa improbabbli ħafna li għandha x’taqsam ma’ Marsalforn, għax mhux probabbli li jinbena forn f’żona b’popolazzjoni baxxa. Huwa probabbli li dan l-isem, bħal dawk ta’ portijiet oħra f’Għawdex, jirreferi għal tip ta’ vapur. F’dan il-każ ikun ġej minn Liburna, tip ta’ vapur Illirju, li sar livurna bil-Grieg u lifurna bl-Għarbi. L-isem jista’ jiġi wkoll minn forna, kelma li tintuża mis-sajjieda Għawdxija għal “grotta mnaqqxa mal-baħar”. F’Marsalforn hemm diversi, l-aktar magħruf huwa Għar Qawqla “l-għar fuq l-għolja wieqfa”.

## Emblema
L-emblema ta’ Marsalforn tikkonsisti fi tarka blu li tirrappreżenta l-port ta’ Marsalforn, imdawwar b’bord tad-deheb. San Pawl, skont it-tradizzjoni, telaq lejn Ruma, wara n-nawfraġju tiegħu, minn Marsalforn; għalhekk l-emblema ta’ San Pawl : vipera ddawwar ix-xabla. Il-vipera tirreferi għall-episodju li jinvolvi lil San Pawl eżatt wara n-nawfraġju tiegħu f’Malta kif imniżżel fl-Atti tal-Appostli.

## Ġeografija
Fin-Nofsinhar ta’ Marsalforn hemm wied fertili msemmi għall-belt. Il-wied huwa mdawwar b'diversi għoljiet u darba kien magħruf bħala l-"Hill Haven". L-aktar famuża minn dawn hija l-għolja ta’ Tas-Salvatur (l-għolja tas-salvaturi tagħna), lokalment imsejħa wkoll l-għolja ta’ Tal-Merzuq (raġġ tad-dawl) minħabba l-leġġendi madwarha, irrappurtati minn Giovanni Abela fis-seklu 17. seklu. 

Din l-għolja vulkanika ġibdet l-attenzjoni tan-nies tal-lokal sa mill-1901, meta twaqqaf salib kbir tal-injam fuq is-samit tagħha. Tliet snin wara, meta Għawdex kien iddedikat lil Kristu Salvatur, statwa tal-ġebel ta’ Kristu ħadet post is-salib. Din imbagħad ġiet sostitwita bi statwa ġiganteska tal-konkos li tiddomina l-għolja għolja tnax-il metru, li għadha sal-lum.

Skont l-Atti tal-Appostli, l-appostlu Pawlu nawfragu f’Malta, iżda l-leġġenda tgħid li kien minn Marsalforn li imbarka għal Sqallija u Ruma. Illum, din il-leġġenda hija simbolizzata mill-emblema tal-belt, li tikkonsisti f'viper madwar sejf. Dan jirreferi għal episodju li jinvolvi lil San Pawl, li ħarab bla ħsara wara li kien gidem minn vipera. Il-knisja tal-belt “San Pawl Naufrage” hija wkoll iddedikata għat-tifkira tat-tluq ta’ San Pawl minn Marsalforn. Il-knisja, oriġinarjament mibnija fis-seklu 14, inbniet mill-ġdid u mkabbra ħafna drabi. L-ewwel ġebla tal-knisja attwali tpoġġiet fl-1730. Il-festa tiġi ċċelebrata fl-10 ta’ Frar ta’ kull sena. 

Lejn il-punent, fuq promontorju żgħir, hemm bajja iżgħar, il-Qbajjar.

## Storja

**<big>Storja antika</big>** 

L-istorja ta’ Marsalforn tmur lura għal żmien ir-Rumani. Sas-seklu 16, il-port kien l-aktar importanti f’Għawdex. Oġġetti tal-ikel importati minn Sqallija kienu jinħattu f’Marsalforn, u kien minn hemm li l-passiġġieri imbarkaw għal Licata fi Sqallija u portijiet kontinentali oħra. 

**<big>16 sa 17 seklu</big>** 

Fl-aħħar tas-seklu 16 u l-bidu tas-seklu 17, il-Kavallieri tal-Ordni ta’ San Ġwann, dak iż-żmien ħakkiema ta’ Malta, qiesu li jabbandunaw iċ-ċittadella antika fiċ-ċentru tal-gżira u jibnu belt ġdida li tagħti ħarsa lejn il-port. L-ostilità tal-poplu Għawdxi fissret li dawn il-pjanijiet qatt ma saru. Huma pprotestaw, u qalu li kienu fqar wisq biex iħallsu t-taxxi żejda meħtieġa biex jiffinanzjaw iċ-ċaqliq u li t-tfixkil ikkawżat mill-ċaqliq ta’ djarhom mir-Rabat għal Marsalforn ikun kbir wisq.

Il-Knisja ta’ Saint-Paul de Marsalforn inbniet fl-1730. Ġiet restawrata fl-1939. 

Bl-iżvilupp tal-port tal-Imġarr, Marsalforn tilef l-importanza tiegħu u għal diversi sekli baqgħet belt kwieta tas-sajd abitata minn komunità żgħira ta’ sajjieda u l-familji tagħhom. 

**<big>Storja moderna</big>** 

Waqt l-assedju ta’ Malta fit-12 ta’ April, 1942, Marsalforn intlaqtet minn diversi bombi. Fid-19 ta’ Mejju 2019, il-Ministeru t’Għawdex installa tifkira tat-Tieni Gwerra Dinjija li tfakkar l-attakk ta’ Marsalforn fit-3 ta’ Marzu 1942.

## Ekonomija
It-tkabbir tat-turiżmu fil-gżira Maltija fis-seklu 20 wassal għal orjentazzjoni mill-ġdid tal-funzjoni ekonomika tal-belt lil hinn mis-sajd. Illum, għalkemm is-sajd għadu industrija importanti, it-turiżmu qed isir dejjem aktar is-sors ewlieni ta’ impjieg għall-popolazzjoni lokali. Matul l-aħħar tletin sena, il-belt għaddiet minn espansjoni urbana konsiderevoli u gradwalment espandiet tul il-bajja tal-blat f’forma ta’ nofs tan-nofs lejn il-Qbajjar. Din l-espansjoni kienet immexxija mit-tkabbir tat-turiżmu f’Għawdex, li rriżulta fil-bini ta’ diversi lukandi, guesthouses u appartamenti fil-belt.

Wieħed mill-effetti tat-turiżmu kien l-emerġenza ta 'bidliet staġjonali tanġibbli u ċari fil-karattru tal-belt. Matul ix-xhur tax-xitwa, meta n-numri tat-turisti huma baxxi u t-tieni dar spiss ma jintużawx, il-belt takkwista atmosfera kalma u paċifika. 

Fis-sajf, il-belt hija post bieżla u vibranti, mimli viżitaturi lokali u barranin. Il-belt saret ukoll l-ewwel ċentru tal-għadis f'Għawdex, b'diversi skejjel tal-iskuba diving li jinsabu fuq il-bajja.

## Referenzi