Fenek

Il-Fniek huma mammiferi żgħar tal-familja Leporidae ta' l-ordni Lagomorpha, mifruxa mal-biċċa l-kbira tad-dinja. Hemm 10 ġeneri differenti li jiklassifikaw bħala fniek, għalkemm uħud minn dawn magħrufa bħala liebri bl-ismijiet komuni. 

L-aktar ġeneru ta' suċċess bl-akbar numru ta' speċi huwa *[[Sylvilagus]]* il-fniek ta' denbhom qotni jew kif jissejjħu ukoll denb qotni u denb il-qoton li jiġbor fiħ madwar 16-il speċi. L-aktar speċi komuni hija l-Fenek Ewropew (*[[Oryctolagus cuniculus]]*) u fost l-aktar rari, ristretti ġeografikament u fil-periklu ta' estinzzjoni hemm il-Fenek tax-xmara (*[[Bunolagus monticularis]]*) ta' l-Afrika, l-Fenek tal-vulkan (*[[Romerolagus diazi]]*) tal-Messiku u l-Fenek ta' Amami (*[[Pentalagus furnessi]]*) tal-Ġappun. L-iżgħar speċi hija l-Fenek pigmew (*[[Brachylagus idahoensis]]*) ta' l-Amerika ta' fuq u fost l-isbaħ hemm iż-2 speċi ta' fniek bl-istrixxi tal-ġeneru *[[Nesolagus]]*. Fost il-partikolaritajiet insibu l-Fenek ta' Bunyoro (*[[Poelagus marjorita]]*) fejn il-ġenitali ta' l-irġiel u n-nisa minn barra għandhom l-istess forma u l-5 speċi tal-ġeneri *[[Pronolagus]]* u *[[Caprolagus]]* li għalkemm ħafna drabi jissejħu liebri dawn huma fniek.

Dawn l-ispeċi ta' fniek, flimkien mal-liebri tal-ġeneru *[[Lepus]]* u l-piki, jiffurmaw l-ordni kollu Lagomorpha.

Id-differenza prinċipali bejn il-fniek u l-liebri hija l-mod kif jitwieldu ż-żrameġ. Waqt li ż-żrameġ tal-liebri jitwieldu b'għajnejhom miftuħa, miksijin bil-pil u ferm attivi minn ftit żmien wara li jaraw id-dawl, dawk tal-fniek jitwieldu għomja, mingħajr pil u totalment dippendenti fuq l-omm. Differenzi oħra b' eċċezzjonijiet żgħar minn uħud mill-ispeċi huma li l-fniek normalment huma iċken, għandhom widnejn iqsar, ma għandhomx marki suwed fil-pil (eż. it-truf tal-widnejn u d-denb) u jgħixu f'bejtiet taħt l-art, fejn fil-każ tal-liebri meta jagħmlu l-bejta din tkun vera sempliċi u ssir f'wiċċ l-art, qalb il-ħaxix għoli.

## Klassifikazzjoni
Il-fniek (flimkien mal-liebri) darba kienu jagħmlu parti mill-ordni Rodentia (ir-rodituri jew gerriema) fis-sottordni Duplicidentata dan sal-1912, meta ġew mifruda u wara miġbura flimkien mal-piki fl-ordni Lagomorpha għalihom biss.L-akbar fenka li qatt instabet ija f'malta gewwa il-lokalita tal-maarsa semewa tiziana vassallo

* Ordni Lagomorpha 
** Familja Ochotonidae 
*** Ġeneru *[[Ochotona]]*
**** Sottoġeneru *[[Pika (sottoġeneru)|Pika]]*: Piki tat-Tramuntana
***** Pika Alpina, *[[Ochotona alpina]]*
***** Pika tal-fidda, *[[Ochotona argentata]]*
***** Pika tal-kullar, *[[Ochotona collaris]]*
***** Pika ta' Hoffmann, *[[Ochotona hoffmanni]]*
***** Pika tat-Tramuntana jew Pika tas-Siberja, *[[Ochotona hyperborea]]*
***** Pika ta' Pallas, *[[Ochotona pallasi]]*
***** Pika Amerikana, *[[Ochotona princeps]]*
***** Pika ta' Turuchan, *[[Ochotona turuchanensis]]*
**** Sottoġeneru *[[Ochotona]]*: Piki tal-isteppe
***** Pika ta' Gansu jew Pika Griża, *[[Ochotona cansus]]*
***** Pika tax-xofftejn suwed, *[[Ochotona curzoniae]]*
***** Pika ta' Daurian, *[[Ochotona dauurica]]*
***** Pika ta' Tsing-ling, *[[Ochotona huangensis]]*
***** Pika ta' Nubra, *[[Ochotona nubrica]]*
***** Pika ta' l-isteppa, *[[Ochotona pusilla]]*
***** Pika tal-Afganistan, *[[Ochotona rufescens]]*
***** Pika ta' Moupin, *[[Ochotona thibetana]]*
***** Pika ta' Thomas, *[[Ochotona thomasi]]*
**** Sottoġeneru *[[Conothoa]]*: Piki tal-muntanji
***** Pika ħamra taċ-Ċina, *[[Ochotona erythrotis]]*
***** Pika ta' Forrest, *[[Ochotona forresti]]*
***** Pika ta' Gaoligong, *[[Ochotona gaoligongensis]]*
***** Pika ta' Glover, *[[Ochotona gloveri]]*
***** Pika tal-Ħimalaja, *[[Ochotona himalayana]]*
***** Pika ta' Ili, *[[Ochotona iliensis]]*
***** Pika ta' Kozlov, *[[Ochotona koslowi]]*
***** Pika ta' Ladak, *[[Ochotona ladacensis]]*
***** Pika tal-widnejn kbar, *[[Ochotona macrotis]]*
***** Pika ta' Muli, *[[Ochotona muliensis]]*
***** Pika sewda, *[[Ochotona nigritia]]*
***** Pika ta' Royle, *[[Ochotona roylei]]*
***** Pika ħamra tat-Turkestan, *[[Ochotona rutila]]* 
** Familja Prolagidae (maħsuba estinta)
*** Ġeneru *[[Prolagus]]* (maħsub estint) 
**** *[[Prolagus sardus]]* (maħsuba estinta)
** Familja Leporidae 
*** Sottofamilja Caprolaginae
**** Ġeneru *[[Bunolagus]]*
***** Fenek tax-xmara, *[[Bunolagus monticularis]]* 
**** Ġeneru *[[Caprolagus]]*
***** Fenek ta' Assam jew Liebru ispidu, *[[Caprolagus hispidus]]* 
**** Ġeneru *[[Pentalagus]]*
***** Fenek ta' Amami jew Fenek ta' Ryukyu, *[[Pentalagus furnessi]]* 
**** Ġeneru *[[Pronolagus]]*
***** Liebru l-ġebel aħmar ta' Natal, *[[Pronolagus crassicaudatus]]*
***** Liebru l-ġebel aħmar ta' Jameson, *[[Pronolagus randensis]]*
***** Liebru l-ġebel aħmar ta' Smith, *[[Pronolagus rupestris]]* 
***** Liebru l-ġebel aħmar ta' Hewitt, *[[Pronolagus saundersiae]]* 
*** Sottofamilja Leporinae
**** Tribù Romerolagini
**** Ġeneru *[[Brachylagus]]*
***** Fenek pigmew, *[[Brachylagus idahoensis]]*
**** Ġeneru *[[Romerolagus]]*
***** Fenek tal-vulkan jew Teporingo, *[[Romerolagus diazi]]*
**** Tribù Leporini
***** Ġeneru *[[Lepus]]*
****** Sottoġeneru *[[incertae sedis]]*
******* Liebru Ġappuniż, *[[Lepus brachyurus]]*
******* Liebru Abissinjan, *[[Lepus habessinicus]]*
****** Sottoġeneru *[[Macrotolagus]]*
******* Liebru antilop jew Fenek ħmar antilop, *[[Lepus alleni]]*
****** Sottoġeneru *[[Poecilolagus]]*
******* Liebru taż-żarbuna tas-silġ, *[[Lepus americanus]]*
****** Sottoġeneru *[[Lepus (sottoġeneru)|Lepus]]*
******* Liebru tal-Artiku, *[[Lepus arcticus]]*
******* Liebru tal-Alaska, *[[Lepus othus]]*
******* Liebru tal-muntanji, *[[Lepus timidus]]*
****** Sottoġeneru *[[Proeulagus]]*
******* Liebru ta' denbu iswed jew Fenek ħmar ta' denbu iswed, *[[Lepus californicus]]*
******* Liebru tal-ġnub bojod jew Fenek ħmar tal-ġnub bojod, *[[Lepus callotis]]*
******* Liebru ta' Kap, *[[Lepus capensis]]*
******* Liebru ta' Tehuantepec jew Fenek ħmar ta' Tehuantepec, *[[Lepus flavigularis]]*
******* Liebru iswed jew Fenek ħmar iswed, *[[Lepus insularis]]*
******* Liebru tax-xgħari, *[[Lepus saxatilis]]*
******* Liebru tad-deżert jew Liebru tar-ramel, *[[Lepus tibetanus]]*
******* Liebru ta' Tolai, *[[Lepus tolai]]*
****** Sottoġeneru *[[Eulagos]]*
******* Liebru xkupa, *[[Lepus castroviejoi]]*
******* Liebru ta' Yunnan, *[[Lepus comus]]*
******* Liebru Korean, *[[Lepus coreanus]]*
******* Liebru Taljan jew Liebru Korsikan, *[[Lepus corsicanus]]*
******* Liebru Ewropew, *[[Lepus europaeus]]*
******* Liebru ta' Granada, *[[Lepus granatensis]]*
******* Liebru Manċurjan, *[[Lepus mandshuricus]]*
******* Liebru sufi, *[[Lepus oiostolus]]*
******* Liebru tal-altipjan ta' l-Etjopja, *[[Lepus starcki]]*
******* Liebru ta' denbu abjad jew Fenek ħmar ta' denbu abjad, *[[Lepus townsendii]]*
****** Sottoġeneru *[[Sabanalagus]]*
******* Liebru Etjopjan, *[[Lepus fagani]]*
******* Liebru tas-savana Afrikana, *[[Lepus microtis]]*
****** Sottoġeneru *[[Indolagus]]*
******* Liebru ta' Hainan, *[[Lepus hainanus]]*
******* Liebru Indjan, *[[Lepus nigricollis]]*
******* Liebru ta' Burma, *[[Lepus peguensis]]*
****** Sottoġeneru *[[Sinolagus]]*
******* Liebru Ċiniż, *[[Lepus sinensis]]*
****** Sottoġeneru *[[Tarimolagus]]*
******* Liebru ta' Yarkand, *[[Lepus yarkandensis]]*
***** Ġeneru *[[Nesolagus]]*
****** Fenek tal-istrixxi ta' Sumatra, *[[Nesolagus netscheri]]*
****** Fenek tal-istrixxi ta' Annam, *[[Nesolagus timminsi]]* 
***** Ġeneru *[[Oryctolagus]]*
****** Fenek Ewropew, *[[Oryctolagus cuniculus]]*
***** Ġeneru *[[Poelagus]]*
****** Fenek ta' Bunyoro, *[[Poelagus marjorita]]* 
***** Ġeneru *[[Sylvilagus]]*
****** Sottoġeneru *[[Tapeti (sottoġeneru)|Tapeti]]*
******* Fenek tal-art mistgħadra, *[[Sylvilagus aquaticus]]*
******* Fenek ta' denbu qotni tal-foresta jew Tapeti, *[[Sylvilagus brasiliensis]]*
******* Fenek ta' denbu qotni ta' Dice, *[[Sylvilagus dicei]]*
******* Fenek ta' denbu qotni ta' Omiltemi, *[[Sylvilagus insonus]]*
******* Fenek tal-bassasa, *[[Sylvilagus palustris]]*
******* Fenek ta' denbu qotni tal-artijiet baxxi tal-Veneżwela, *[[Sylvilagus varynaensis]]*
****** Sottoġeneru *[[Sylvilagus (sottoġeneru)|Sylvilagus]]*
******* Fenek ta' denbu qotni tad-deżert, *[[Sylvilagus audubonii]]*
******* Fenek ta' denbu qotni tal-muntanji ta' Manzano, *[[Sylvilagus cognatus]]*
******* Fenek ta' denbu qotni tal-Messiku, *[[Sylvilagus cunicularis]]*
******* Fenek ta' denbu qotni tal-Lvant, *[[Sylvilagus floridanus]]*
******* Fenek tat-Tres Marias, *[[Sylvilagus graysoni]]*
******* Fenek ta' denbu qotni tal-muntanji, *[[Sylvilagus nuttallii]]*
******* Fenek ta' denbu qotni tal-muntanji ta' Appalach, *[[Sylvilagus obscurus]]*
******* Fenek ta' denbu qotni ta' l-Ingilterra l-Ġdida, *[[Sylvilagus transitionalis]]* 
******* Fenek robust, *[[Sylvilagus robustus]]*
****** Sottoġeneru *[[Microlagus]]*
******* Fenek xkupilja, *[[Sylvilagus bachmani]]*
******* Fenek xkupilja ta' San Jose, *[[Sylvilagus mansuetus]]*

## Referenzi
* Hoffmann, Robert S., Andrew T. Smith (November 16, 2005). Wilson, D. E., and Reeder, D. M. (eds) Mammal Species of the World, 3rd edition, Johns Hopkins University Press, 185-211. ISBN 0-8018-8221-4.

## Ħoloq esterni
* http://www.rabbit.org/ House Rabbit Society: An international nonprofit organization that rescues rabbits and educates the public on rabbit care and behavior.
* http://www.muridae.com/rabbits/rabbittalk.html The Language of Lagomorphs
* https://web.archive.org/web/20070928043115/http://www.bunniwerks.org/symbols.htm Rabbits as Cultural Symbols in Narrative
* https://web.archive.org/web/20070928043122/http://www.bunniwerks.org/lore.htm Rabbits as Archetypal Symbols in Literature