Sulaiman-Too

**Sulaiman-Too** (bil-Kirgiż: Сулайман-Тоо; spelluta wkoll **Sulayman**), magħrufa wkoll bħala l-Muntanja ta' **Sulaiman**, il-**Blata ta'<nowiki/>** **Sulaiman**, jew it-**Tron ta**' **Sulaiman**), hija muntanja sagra u l-uniku Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO li jinsab kollu kemm hu fil-Kirgistan. Is-sit jinsab fil-belt ta' Osh u fl-imgħoddi kien post ewlieni ta' pellegrinaġġ pre-Musulman. Il-blata togħla f'daqqa qalb il-pjanuri tal-madwar tal-Wied ta' Fergana u hija post popolari fost in-nies tal-post u l-viżitatur, b'veduta panoramika mill-isbaħ. Minkejja li tniżżlet bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO, Sulaiman-Too u l-faċilitajiet assoċjati magħha jbatu minn telqa sinifikanti. Is-sit, minkejja li huwa storikament u kulturalment vitali, fih żoni li jeħtieġu tiswijiet urġenti, b'mod partikolari lejn in-Nofsinhar. Il-viżitaturi li jitilgħu bil-mixi fuq il-muntanja jridu jkunu lesti li mhux se jsibu dell, sorsi naturali jew bejjiegħa tal-ilma jew tal-ikel, tojlits jew faċilitajiet bażiċi oħra. Il-mużew, li ġie stabbilit fi żmien l-Unjoni Sovjetika, fih sinjali ċari ta' telqa u ma għandux l-investiment adegwat biex jieħu ħsieb jew itejjeb il-wirjiet tiegħu. Il-wirjiet jeħtieġu l-kontribut ta' kuratur, peress li diversi artefatti jiġu ppreżentati mingħajr l-ebda kuntest, spjegazzjonijiet jew gwida.

## [[Storja]]
Xi riċerkaturi u storiċi huma tal-fehma li din il-muntanja hija l-għeliem famuż ta' żmien il-qedem magħruf bħala t-"Torri tal-Ġebel", li Klawdju Tolomew kiteb dwaru fil-kitba famuża tiegħu *Ġeografija*. Dan it-torri kien jimmarka l-punt ċentrali tat-Toroq tal-Ħarir tal-qedem, ir-rotta kummerċjali bl-art li kienu jsegwu l-karovani bejn l-Ewropa u l-Asja.

## Santwarju ta' Sulayman
Sulaiman (Salamun) huwa profeta fil-Koran, u l-muntanja tħaddan fiha santwarju li jingħad li jimmarka l-qabar tiegħu. In-nisa li jitilgħu sa fuq nett sas-santwarju u jitkaxkru minn ġo fetħa ġol-muntanja sagra, skont leġġenda jwelldu wlied f'saħħithom. Is-siġar u l-arbuxxelli ta' fuq il-muntanja huma miksija b'bosta "bnadar tat-talb", li huma biċċiet żgħar tad-drapp li jorbtuhom magħhom il-pellegrini.

## Protezzjoni
Skont l-UNESCO, il-muntanja hija "l-iżjed eżempju komplut ta' muntanja sagra fl-Asja Ċentrali, li ilha tiġi meqjuma għal diversi millenji". Is-sit għadu post popolari għall-Musulmani lokali, b'taraġ li jwassal sal-ogħla quċċata fejn hemm moskea żgħira li oriġinarjament inbniet minn Babur fl-1510. Il-biċċa l-kbira tal-moskea ġiet rikostruwita fl-aħħar tas-seklu 20.

Il-muntanja sagra tinkludi wkoll il-Kumpless tal-Mużew Nazzjonali Storiku u Arkeoloġiku ta' Sulaiman li nbena matul l-era Sovjetika, fejn jintwerew is-sejbiet arkeoloġiċi mill-inħawi u l-istorja tal-muntanja sagra. Madwar in-naħa t'isfel tax-xaqliba tal-muntanja hemm ċimiterju. 

Filwaqt li l-muntanja għadha sit prominenti u sagru fi ħdan il-belt ta' Osh, il-qagħda attwali tal-infrastruttura u tal-mużew tagħha ma jagħmlu għajb għall-importanza storika tas-sit. Min iżur is-sit bil-mixi jrid jiffaċċja l-art imħarbta tas-sit mingħajr xi żoni fid-dell jew mingħajr l-aċċess għall-ilma, u ma hemm l-ebda post fejn wieħed jista' jixtri l-ilma jew l-ikel jew faċilitajiet bażiċi bħal tojlits. 

Il-mużew, li jmur lura għal żmien l-Unjoni Sovjetika, ma tantx jidher li ngħata wisq investiment minn mindu ġie stabbilit. L-artefatti mhumiex immarkati sew, u xi oġġetti għandhom deskrizzjonijiet vagi jew saħansitra komiċi —bħal ktieb storiku li huwa deskritt sempliċement bħala "ktieb". In-nuqqas ta' tabelli informattivi, deskrizzjonijiet tajbin u kuntest jagħmilha diffiċli biex il-viżitaturi jirnexxilhom japprezzaw sew l-importanza kulturali u storika tas-sit. Barra minn hekk, l-użu ta' tidwil bl-LEDs qawwijin fil-mużew kollu ma jtejjibx l-atmosfera tal-mużew, u b'hekk l-esperjenza fih hija inqas immersiva jew edukattiva. Is-sit jeħtieġ sforzi ta' restawr, servizz ta' kuratur, u ż-żieda ta' faċilitajiet essenzjali għall-preservazzjoni tal-wirt kif ukoll biex tittejjeb l-esperjenza inġenerali tal-viżitaturi.

## Sit ta' Wirt Dinji
Il-Muntanja Sagra ta' Sulaiman-Too ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2009.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (iii)** "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-**kriterju (vi)** "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".

## Gallerija

File:Kyrgyzstan_Osh_with_Suleiman_Hill.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kyrgyzstan_Osh_with_Suleiman_Hill.jpg|View of the mountain from the city of Osh
File:Osh_03-2016_img12_Alishir_Navoi_Street.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Osh_03-2016_img12_Alishir_Navoi_Street.jpg|View of the five peaks from Alishir Navoi Street
File:Osh_03-2016_img36_Sulayman_Mountain_at_the_viewpoint.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Osh_03-2016_img36_Sulayman_Mountain_at_the_viewpoint.jpg|Rock formations on one of the summits
File:Geology_of_Sulayman_Mountain,_Osh.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Geology_of_Sulayman_Mountain,_Osh.jpg|Detail of sedimentary rock strata (horizontal bedding)
File:Sulaiman-Too_Mosque_Osh_Kyrgyzstan_(3).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sulaiman-Too_Mosque_Osh_Kyrgyzstan_(3).jpg|The Sulaiman-Too Mosque, Osh, Kyrgyzstan
File:Osh_03-2016_img40_Cemetery_at_the_Sulayman_Mountain.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Osh_03-2016_img40_Cemetery_at_the_Sulayman_Mountain.jpg|Cemetery on lower slopes with Sulayman-Too Mosque in background
File:Sulaiman-Too_Mosque_Osh_Kyrgyzstan_(1).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sulaiman-Too_Mosque_Osh_Kyrgyzstan_(1).jpg|View of Osh seen downhill across cemetery and mosque
File:Osh_mosque.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Osh_mosque.JPG|Mosque, viewed from above
File:Мечеть_Сулайман-Тоо._Mosque_Sulaiman-Too_-_panoramio.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%9C%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%82%D1%8C_%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D0%A2%D0%BE%D0%BE._Mosque_Sulaiman-Too_-_panoramio.jpg|Panorama of Osh, (mosque in foreground) viewed from track to one of mountain caves
File:Panorama_of_Osh.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Panorama_of_Osh.jpg|Panorama of Osh showing high, snow-capped peaks of the Alay Range to the south of city
File:Cave_on_Sulaiman_Too_mountain_Kyrgyzstan.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cave_on_Sulaiman_Too_mountain_Kyrgyzstan.jpg|Detail of one of the mountain’s caves
File:From_Sary_Tash_to_Osh,_Kyrgyzstan_(43464443765).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:From_Sary_Tash_to_Osh,_Kyrgyzstan_(43464443765).jpg|Sparse tree cover on arid upper slopes
File:Structure_on_Sulayman_Mountain.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Structure_on_Sulayman_Mountain.jpg|Decorative gateway to staircase leading to museum precinct
File:Osh_03-2016_img02_Sulayman_Mountain.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Osh_03-2016_img02_Sulayman_Mountain.jpg|Sulayman-Too Archeological Museum on one of peaks
File:Building_at_Sulayman_Mountain_in_Osh.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Building_at_Sulayman_Mountain_in_Osh.jpg|Archeological Museum entrance
File:Бабурдун_үйү,_Сулайман_Тоо.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%91%D0%B0%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B4%D1%83%D0%BD_%D2%AF%D0%B9%D2%AF,_%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D0%BE.jpg|House of Babur exterior
File:Bobur_hujrasi_(2)_06.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bobur_hujrasi_(2)_06.jpg|House of Babur interior
File:Bobur_hujrasi_(2)_08.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bobur_hujrasi_(2)_08.jpg|House of Babur detail of dome interior
File:Заведение_"Бешбармак_ордосу"_у_подножия_Сулайман-Тоо.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%97%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%22%D0%91%D0%B5%D1%88%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BA_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%83%22_%D1%83_%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B6%D0%B8%D1%8F_%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D0%A2%D0%BE%D0%BE.jpg|Café at base (viewing platform and House of Babur visible in background)
File:Osh_03-2016_img22_tomb_of_Asif_ibn_Barkhiya.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Osh_03-2016_img22_tomb_of_Asif_ibn_Barkhiya.jpg|Mausoleum of Asif ibn Barkhiya
File:Ворота_Огня._Gates_of_Fire_-_panoramio.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%92%D0%BE%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B0_%D0%9E%D0%B3%D0%BD%D1%8F._Gates_of_Fire_-_panoramio.jpg|The Gates of Fire (commemorating Zoroastrian fire temple on mountain)
File:From_Sary_Tash_to_Osh,_Kyrgyzstan_(42563325900).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:From_Sary_Tash_to_Osh,_Kyrgyzstan_(42563325900).jpg|Kyrgyz women rest while on visit to sacred mountain


## Referenzi