Fasil Ghebbi

**Fasil Ghebbi** (bl-Amharic: ፋሲል ግቢ) hija fortizza li tinsab f'Gondar, ir-Reġjun ta' Amhara, l-Etjopja. Ġiet stabbilita fis-seklu 17 mill-Imperatur Fasilides u kienet tintuża bħala r-residenza tal-imperaturi Etjopjani. L-arkitettura unika tagħha turi diversità ta' influwenzi, inkluż karatteristiċi Ħindu, Għarab u Barokki. Minħabba l-importanza storika u l-arkitettura tagħha, il-fortizza tniżżlet fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1979. *Ghebbi* hija kelma bl-Amharic li tfisser "struttura magħluqa".

Il-kumpless ta' binjiet tal-fortizza jinkludi l-kastell ta' Fasilides, il-palazz ta' Iyasu I, is-Sala ta' Dawit III, il-kastell tal-Imperatriċi Mentewab, sede tal-kanċillier u librerija ta' Yohannes I, sala tal-banketti tal-Imperatriċi Bakaffa, stalel, u tliet knejjes: Asasame Qeddus Mikael, Elfign Giyorgis u Gemjabet Mariyam.

## Storja
L-oriġini ta' Fasil Ghebbi jmorru lura għat-tradizzjoni antika tal-imperaturi Etjopjani li kienu jivvjaġġaw madwar it-territorji tagħhom, u li kienu jgħixu abbażi tal-għelejjel prodotti mir-raħħala u li kienu jirresjedu fit-tined. Abbażi ta' din ir-rabta, dawn l-inħawi spiss kienet issir referenza għalihom bħala *katama* ("kamp" jew "insedjament iffortifikat") jew *makkababya*, l-isem mogħti lill-kamp imperjali fil-*Kronaka Rjali* ta' Baeda Maryam. L-Imperatur Fasilides ma baqax isegwi din it-tradizzjoni ta' vvjaġġar qalb it-territorji, u stabbilixxa l-belt ta' Gondar bħala l-belt kapitali tiegħu; il-permanenza relattiva tagħha twassal biex il-belt titqies bħala importanti storikament.

Fi ħdan il-belt kapitali, Fasilides ordna l-kostruzzjoni ta' binja imponenti, il-*Fasil Gemb* jew il-Kastell ta' Fasilides. Skont vjaġġatur mill-Jemen, Hassan ibn Ahmad al-Haymi li żar il-palazz fl-1648 meta kienu ilu ftit snin biss li nbena, l-arkitett tal-palazz kien l-Indjan Abdal Kerim li qabel kien ħadem fuq il-palazz tal-Imperatur Susenyos I f'Danqaz. Skont il-*Kronaka Rjali*, il-binjiet ta' Yohannes I u ta' Iyasu I ġew irrapportati li kienu nbnew minn raġel jismu Walda Giyorgis, li ġie deskritt bħala raġel tassew "intelliġenti". L-użu ta' arkitett Etjopjan minflok wieħed barrani f'dan il-każ jissuġġerixxi li sa dak iż-żmien il-komunità ta' barranin f'Gondar fil-biċċa l-kbira tagħha kienet tkeċċiet.

Al-Haymi, li baqa' impressjonat bil-palazz, jiddeskrivih bħala dar kbira tal-ġebel u tal-ġebla tal-ġir u "waħda mill-binjiet, li jistħoqqilha l-ammirazzjoni, kif ukoll l-isbaħ fost l-għeġubijiet straordinarji". Il-palazz kien jintuża bħala r-residenza tal-familja rjali. Merkant Armen jismu Khoja Murad żar il-palazz imperjali fl-1696 u sostna li kien hemm mill-inqas 80 tifel u tifla rjali "jiġru 'l hemm u 'l hawn". Minbarra l-palazz prinċipali, imperaturi sussegwenti bħal Bakaffa, Iyasu I u Mentewab bnew l-istrutturi tagħhom stess madwar il-kumpless imperjali u kabbruh b'mod konsiderevoli. Fl-aħħar tas-snin 50 tas-seklu 20, Thomas Pakenham żar Fasil Ghebbi u osserva li "qalb il-palazzi kien hemm il-fdalijiet ta' paviljuni u strutturi tal-belt imperjali".

Għadd kbir ta' binjiet f'Fasil Ghebbi ma ġewx ippreservati sa żminijietna, iżda xorta waħda hemm bosta binjiet li ġew rinnovati kemm waqt l-okkupazzjoni Taljana fl-aħħar tas-snin 30 tas-seklu 20 kif ukoll wara li l-Etjopja reġgħet kisbet l-indipendenza tagħha. Is-sit tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1979. Fid-deċiżjoni tagħha, l-UNESCO ddikjarat li Fasil Ghebbi jirrappreżenta b'mod leali ċ-ċivilizzazzjoni Etjopjana moderna fit-Tramuntana tal-Lag ta' Tana li feġġet fil-bidu tas-seklu 17 u li influwenzat l-arkitettura Etjopjana għal bosta snin. Fasil Ghebbi tinkludi wkoll il-Banjijiet ta' Fasilides, kostruzzjoni attribwita lill-Imperatur Fasilides, u l-Kumpless Imperjali tal-Imperatriċi Mentewab f'Kuskam, li jitqies bħala waħda mill-iżjed destinazzjonijiet turistiċi importanti fil-pajjiż.

## Deskrizzjoni
Fasil Ghebbi tkopri erja ta' madwar 70,000 metru kwadru (750,000 pied kwadru). Lejn in-Nofsinhar tagħha hemm Adababay, is-suq ta' Gondar, fejn kienu jsiru l-proklamazzjonijiet imperjali, kienu jiġu ppreżentati t-truppi, u kienu jiġu ġġustizzjati l-kriminali; attwalment sar park tal-belt.

Is-Sala ta' Dawit tinsab fil-parti tat-Tramuntana tal-istruttura magħluqa, biswit il-binja attribwita lil Bakaffa u l-Knisja ta' Asasame Qeddus Mikael. Spiss magħrufa bħala d-"Dar tal-Kant", Stuart Munro-Hay jinnota li din jaf kienet interpretazzjoni żbaljata tal-Amharic *zofan bet* ("Dar id-Divan" jew "Dar it-Tron") bħala *zafan bet* ("Dar il-Kant"). Munro-Hay jiddeskriviha bħala "binja sostanzjali fuq sular wieħed b'torri tond fir-rokna tax-Xlokk tagħha", bi traċċi ta' torri tond iżgħar fir-rokna tal-Grigal u traċċi ta' torri kwadru fir-rokna tal-Majjistral "li l-biċċa l-kbira tiegħu ċediet". Fuq ġewwa tal-binja hemm sala twila waħda, li "kienet imdawla bit-twieqi u bid-daħliet bil-ħnejjiet tas-soltu li kienu jipprovdu l-aċċess għall-binja". Mill-2002, is-Sala ta' Dawit ma għandhiex saqaf iktar.

Fasil Ghebbi hija mdawra bi swar b'tul ta' 900 metru (3,000 pied) bi tnax-il daħla. Skont l-ordni kontra l-arloġġ, dawn huma: Fit Ber (imsejħa wkoll Jan Tekle Ber) li tagħti għal Adababay; Wember Ber (id-Daħla tal-Imħallfin); Tazkaro Ber (id-Daħla tal-Kommemorazzjoni Funebri), li kellha pont li nqered waqt il-ġlied matul ir-renju ta' Iyasu II; Azaj Tequre Ber (id-Daħla ta' Azaj Tequre), li darba kienet ikkollegata b'pont mal-Knisja ta' Adababay Tekle Haymanot; Adenager Ber (id-Daħla tal-Ħajjata tal-Għażil), li kienet ikkollegata b'pont mal-Knisja ta' Qeddus Rafael fis-sezzjoni tan-nissieġa ta' Gondar; id-Daħla ta' Qwali Ber (id-Daħla tal-Qaddejja tar-Reġina), qrib id-daħla moderna tal-Knisja ta' Elfin Giyorgis fi ħdan is-swar; Imbilta Ber (id-Daħla tal-Mużiċisti); Elfign Ber (id-Daħla tal-Appartamenti Privati), li kienet tagħti aċċess għall-appartamenti privati ta' Fasil Ghebbi; Balderas Ber (id-Daħla tal-Kmandant tal-Kavallerija); Ras Ber (id-Daħla tar-*Ras*), magħrufa wkoll bħala Qwarenyoch Ber (id-Daħla tal-Poplu Qwara); Ergeb Ber (id-Daħla tal-Ħamiem), magħrufa wkoll bħala Kechin Ashawa Ber (id-Daħla tar-Rigali); Inqoye Ber (id-Daħla tal-Prinċipessa Inqoye, omm l-Imperatriċi Mentewab; u Gimjabet Mariyam Ber (id-Daħla tat-Teżor ta' Santa Marija), li tagħti għaz-zuntier tal-Knisja ta' Gimjabet Mariyam.

## Sit ta' Wirt Dinji
Fasil Ghebbi fir-Reġjun ta' Gondar ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1979.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (ii)** "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-**kriterju (iii)** "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet".

## Gallerija

File:ET_Gondar_asv2018-02_img07_Fasil_Ghebbi.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:ET_Gondar_asv2018-02_img07_Fasil_Ghebbi.jpg|Daħla laterali ta' *Fasil Gemb.*
File:ET_Gondar_asv2018-02_img11_Fasil_Ghebbi.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:ET_Gondar_asv2018-02_img11_Fasil_Ghebbi.jpg|Il-Palazz ta' Fasilides minn ġewwa.
File:ET_Gondar_asv2018-02_img10_Fasil_Ghebbi.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:ET_Gondar_asv2018-02_img10_Fasil_Ghebbi.jpg|Il-Palazz ta' Iyasu I.
File:ET_Gondar_asv2018-02_img18_Fasil_Ghebbi.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:ET_Gondar_asv2018-02_img18_Fasil_Ghebbi.jpg|Il-Palazz ta' Iyasu I.
File:ET_Gondar_asv2018-02_img08_Fasil_Ghebbi.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:ET_Gondar_asv2018-02_img08_Fasil_Ghebbi.jpg|Il-binja tal-librerija rjali.
File:ET_Gondar_asv2018-02_img09_Fasil_Ghebbi.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:ET_Gondar_asv2018-02_img09_Fasil_Ghebbi.jpg|Il-binja tal-arkivju rjali.


## Iktar qari

* Solomon Woredekal, "Restoration of historical monuments of Gondar", *Annales d'Ethiopie*, 13 (1985), pp. 119-133.

## Referenzi