Pont ta' Forth

Il-**Pont ta' Forth** (bl-Ingliż: *Forth Bridge*) huwa pont ferrovjarju bil-mensuli (bl-Ingliż: *cantilever*) li jaqsam minn naħa għall-oħra tal-Firth of Forth fil-Lvant tal-Iskozja, 14-il kilometru (disa' mili) fil-Punent taċ-ċentru ta' Edinburgu. Il-pont tlesta fl-1890 u jitqies bħala simbolu tal-Iskozja (saħansitra ġie vvutat bħala l-ikbar wieħed mill-għeġubijiet mibnija mill-bniedem fl-Iskozja fl-2016) u huwa Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. Ġie ddisinjat mill-inġiniera Ingliżi Sir John Fowler u Sir Benjamin Baker. Xi kultant jissejjaħ il-**Pont Ferrovjarju ta**' **Forth** (bl-Ingliż: *Forth Rail Bridge*) biex jiġi distint mill-Pont tal-Karozzi ta' Forth, għalkemm dan qatt ma kien l-isem uffiċjali tiegħu.

Il-kostruzzjoni tal-pont bdiet fl-1882 u nfetaħ fl-4 ta' Marzu 1890 mid-Duka ta' Rothesay, ir-Re futur Edward VII. Il-pont jinkludi fih il-linja ferrovjarja li tgħaqqad lil Edinburgu u Aberdeen minn naħa għall-oħra tal-Firth of Forth bejn il-villaġġi ta' South Queensferry u North Queensferry, b'tul totali ta' 8,094 pied (2,467 metru). Meta nfetaħ kien l-itwal pont uniku bil-mensuli fid-dinja, sal-1919 meta tlesta l-Pont ta' Quebec fil-Kanada. Xorta waħda għadu t-tieni l-itwal pont uniku bil-mensuli fid-dinja, b'tul ta' 1,709 pied (521 metru).

Il-pont u l-infrastruttura ferrovjarja assoċjata miegħu huma proprjetà ta' Network Rail.

## Sfond

### Proposti preċedenti

Qabel il-kostruzzjoni tal-pont kienu jintużaw il-laneċ biex wieħed jaqsam il-Firth of Forth. Fl-1806, ġew proposti żewġ mini, waħda għal kull direzzjoni, u fl-1818 James Anderson fassal disinn għal pont ta' sospensjoni bi tliet meded qrib is-sit tal-pont attwali. B'appell għal bejn wieħed u ieħor 2,500 tunnellata (2,500 tunnellata twila; 2,800 tunnellata qasira) ta' ħadid, Wilhelm Westhofen stqarr dwar il-pont "li din il-kwantità [ta' ħadid] distribwita tul il-pont kienet tagħtih dehra ħafifa u rqiqa ħafna, saħansitra tant ħafifa li f'jum b'temp ikrah bilkemm kien ikun viżibbli, u wara buffura qalila x'aktarx lanqas jibqa' viżibbli f'jum b'temp bnazzi lanqas".

Għall-epoka ferrovjarja, Thomas Bouch iddisinja għall-Kumpanija Ferrovjarja ta' Edinburgu u tat-Tramuntana, lanċa roll-on/roll-off bejn Granton u Burntisland li fetħet fl-1850, u tant kienet suċċess li ġiet ordnata oħra għat-Tay. Fl-aħħar tal-1863, proġett konġunt bejn il-Kumpanija Ferrovjarja Brittanika tat-Tramuntana u l-Kumpanija Ferrovjarja ta' Edinburgu u ta' Glasgow, li saru kumpanija ferrovjarja waħda fl-1865, ħatar lil Stephenson & Toner għad-disinn tal-Pont ta' Forth, iżda l-kummissjoni ngħatat lil Bouch madwar sitt xhur wara.

It-tentattiv li jinbena pont ta' sospensjoni li seta' jiflaħ it-traffiku ferrovjarju ma rnexxiex, u Thomas Bouch, l-inġinier taż-żewġ kumpaniji ferrovjarji (li dak iż-żmien kienu għadhom entitajiet separati), fl-1863-1864 ħadem fuq pont b'binarju uniku minn naħa għall-oħra tal-Firth of Forth ħdejn Charlestown, fejn ix-xmara hija wiesgħa madwar 3.2 kilometri (2 mili), iżda fil-biċċa l-kbira relattivament baxxa. Madankollu, il-promoturi kienu mħassbin dwar kemm il-pedamenti tal-pont setgħux tassew ikunu soda fil-qiegħ tax-xmara b'daqstant sedimenti, peress li t-tentattivi bil-bor baqgħu sejrin f'fond ta' saħansitra 231 pied (70 metru) fit-tajn mingħajr traċċa ta' xi blat, iżda Bouch wettaq esperimenti biex juri li kien possibbli li s-sedimenti jirfdu piż konsiderevoli. L-esperimenti li saru fl-1864 b'kaxxi bħala piżijiet kisbu pressjoni ta' ħames tunnellati għal kull pied kwadru (4.9 tunnellati twal għal kull pied kwadru; 5.5 tunnellati qosra għal kull pied kwadru) fuq is-sedimenti tax-xmara, u b'hekk dawn ħeġġew lil Bouch biex ikompli bid-disinn. F'Awwissu 1865, Richard Hodgson, il-President tal-Kumpanija Ferrovjarja Brittanika tat-Tramuntana, ippropona li l-kumpanija tinvesti GB£18,000 għal tentattiv ta' tip differenti ta' pedamenti, peress li l-esperiment tal-kaxxi bħala piżijiet fil-fatt ma kienx irnexxa. Bouch ippropna li tintuża pjattaforma kbira tal-arżnu taħt il-pilastri ta' 80 pied b'60 pied b'seba' piedi (24.4 metru bi 18.3-il metru b'2.1 metri), għalkemm id-disinn oriġinali kien jitlob pjattaforma ikbar tal-fagu aħdar, mgħobbija b'piż ta' 10,000 tunnellata (9,800 tunnellata twila; 11,000 tunnellata qasira) tal-ħadid fondut grezz li kien jgħerreq il-pjattaforma tal-injam sal-livell tas-sedimenti. Il-pjattaforma ġiet varata fl-14 ta' Ġunju 1866 wara għadd ta' diffikultajiet biex tiġi mċaqilqa 'l isfel fuq iz-zkuk bix-xaħam li kienet qed isserraħ fuqhom, u mbagħad ġiet irmiġġata fil-port għal sitt ġimgħat sat-tlestija. Il-proġett tal-pont ġie abbandunat eżatt qabel ma l-pjattaforma ġiet mgħerrqa, peress li kien mistenni li l-kumpanija titlef "it-traffiku ta' tranżitu" wara l-amalgamazzjoni tal-Kumpanija Ferrovjarja Kaledonjana u l-Kumpanija Ferrovjarja Skoċċiża tal-Grigal. F'Settembru 1866, kumitat ta' azzjonisti li investigaw l-għajdut ta' diffikultajiet finanzjarji sabu li l-kontijiet kienu ġew iffalsifikati, u l-President u l-bord kollu rriżenjaw sa Novembru. Sa nofs l-1867, il-Kumpanija Ferrovjarja Brittanika tat-Tramuntana kienet kważi falliet għalkollox, u b'hekk ix-xogħol kollu fuq il-pontijiet ta' Forth u ta' Tay waqfu ħesrem.

Il-Kumpanija Ferrovjarja Brittanika tat-Tramuntana ħadet f'idejha l-lanċa f'Queensferry fl-1867 u lestiet kollegament ferrovjarju minn Ratho fl-1868, biex b'hekk stabbiliet kollegament kontigwu ma' Fife. L-interess fil-Pont ta' Forth reġa' żdied, u Bouch ippropona pont ta' sospensjoni tal-azzar imsaħħaħ fuq bejn wieħed u ieħor l-istess disinn tal-pont ferrovjarju attwali fl-1871, u wara verifika bir-reqqa, ix-xogħol beda fl-1878 fuq pilastru f'Inchgarvie.

Wara li l-Pont ta' Tay ikkrolla fl-1879, Bouch tilef il-fiduċja kollha li kellu u x-xogħol reġa' twaqqaf. L-inkjesta pubblika tad-diżastru, ippresjeduta minn Henry Cadogan Rothery, sabet li l-Pont ta' Tay kien "ġie ddisinjat ħażin, inbena ħażin u l-manutenzjoni li saritlu kienet ħażina", u "l-ħtija b'mod prinċipali" ngħatat lil Bouch għad-difetti fil-kostruzzjoni u fil-manutenzjoni u "l-ħtija sħiħa" ngħatatlu għad-difetti fid-disinn.

Wara d-diżastru, li seħħ f'irwiefen li Bouch ma kienx qies sew, il-Bord tal-Kummerċ impona laxk għar-riħ laterali ta' 56 libbra għal kull pied kwadru (270 kg/m2). Id-disinn tal-1871 ta' Bouch kien ikkalkula laxk ferm inqas ta' 10 libbri għal kull pied kwadru (49 kg/m2) skont il-parir tal-Astronomer Royal, għalkemm analiżi kontemporanja wriet li x'aktarx li kien ireġġi, iżda l-inġiniera li wettqu l-analiżi stqarrew li "mhux lesti nżommu ma' opinjoni li hija l-aqwa [disinn] possibbli". Id-disinn ta' Bouch ġie formalment abbandunat fit-13 ta' Jannar 1881, u Sir John Fowler, W. H. Barlow u T. E. Harrison, l-inġiniera konsulenti tal-proġett, ġew mistiedna jagħtu l-proposti tagħhom għal pont.

## Disinn

### Dimensjonijiet

Il-pont jaqsam minn naħa għall-oħra tal-Firth of Forth bejn il-villaġġi ta' South Queensferry u ta' North Queensferry u għandu tul totali ta' 8,094 pied (2,467 metru) b'binarji doppji elevati 150 pied (45.72 metru) 'l fuq mil-livell tal-ilma fil-marea għolja. Jikkonsisti minn żewġ meded prinċipali ta' 1,700 pied (518.16-il metru), żewġ meded laterali ta' 680 pied (207.3 metru), u 15-il medda tal-approċċ ta' 168 pied (51.2 metru). Kull medda prinċipali tikkonsisti minn żewġ sezzjonijiet ta' mensuli li jirfdu medda kannizzata ċentral ta' 350 pied (106.7 metri). Il-piż tas-superstruttura tal-pont kien ta' 50,513-il tunnellata twila (51,324 t), li jinkludi l-piż tas-6.5 miljun musmar irbattut li ntużaw. Għall-pont intużaw ukoll 640,000 pied kubu (18,122 m3) ta' granit.

It-tliet strutturi kbar ta' mensuli b'erba' torrijiet huma għoljin 361 pied (110.03 metri), u kull torri jserraħ fuq pilastru separat tal-granit. Dawn inbnew bl-użu ta' kaxxi bħala piżijiet b'dijametru ta' 70 pied (21 metru); dawk għall-mensuli tat-Tramuntana u tnejn fuq il-gżira żgħira mhux abitata ta' Inchgarvie għamluha ta' spazju vojt bejn żewġ paratiji (bl-Ingliż: *cofferdams*), filwaqt li t-tnejn l-oħra fuq il-gżira ta' Inchgarvie u dawk għall-mensuli tan-Nofsinhar, fejn il-qiegħ tax-xmara kien 91 pied (28 metru) 'l isfel mil-livell tal-ilma, użaw arja kkumpressata biex l-ilma jinżamm 'il barra mill-kompartiment operattiv fil-bażi.

### Prinċipji tal-inġinerija
Il-pont inbena fuq il-prinċipju tal-pont bil-mensuli, fejn il-mensula tirfed travu ċentrali ħafif, li huwa prinċipju li ilu jintuża għal eluf ta' snin fil-kostruzzjoni tal-pontijiet. Sabiex jintwera l-użu tat-tensjoni u tal-kompressjoni fil-pont, fl-1887 saret dimostrazzjoni fejn l-inġinier Ġappuniż Kaichi Watanabe ntrifed bejn Fowler u Baker bilqiegħda fuq siġġijiet. Fowler u Baker kienu jirrappreżentaw il-mensuli, b'dirgħajhom bit-tensjoni u l-istikek taħt kompressjoni, u l-brikks il-pilastri tal-mensuli tat-tarf ippeżati bil-ħadid fondut.

### Materjali

Il-pont kien l-ewwel struttura maġġuri fir-Renju Unit li nbniet bl-azzar; il-monument kontemporanju Franċiż tiegħu, it-Torri Eiffel, kien inbena bil-ħadid ferrotbattut. Ammonti kbar ta' azzar saru disponibbli wara l-invenzjoni tal-proċess ta' Bessemer, li ngħata l-privattiva fl-1856. Fl-1859, il-Bord tal-Kummerċ impona limitu ta' 77.22 N/mm2 (5 LTf/in2) għall-istress massimu tad-disinn fil-pontijiet ferrovjarji; dan il-limitu ġie rivedut mal-progress tat-teknoloġija.

Id-disinn oriġinali kien jirrikjedi 42,000 tunnellata (41,000 tunnellata twila; 46,000 tunnellata qasira) għall-mensuli biss, li minnhom 12,000 tunnellata (12,000 tunnellata twila; 13,000 tunnellata qasira) kellhom jiġu mill-fabbriki tal-azzar ta' Siemens f'Landore, Wales, u l-kumplament mill-fabbrika tal-Kumpanija tal-Azzar tal-Iskozja qrib Glasgow. Meta l-modifiki fid-disinn kienu jeħtieġu 16,000 tunnellata (16,000 tunnellata twila; 18,000 tunnellata qasira) oħra, madwar nofs dan l-ammont ġie pprovdut mill-Kumpanija tal-Azzar tal-Iskozja u n-nofs l-ieħor mill-Fabbrika tal-Ħadid u tal-Azzar ta' Dalzell f'Motherwell. Madwar 4,200 tunnellata (4,100 tunnellata twila; 4,600 tunnellata qasira) ta' msiemer irbattuti ġew ipprovduti mill-Kumpanija tal-Imsiemer Irbattuti qrib ix-xmara Clyde ta' Glasgow. Madwar 3,000-4,000 tunnellata ta' azzar ġie skrappjat, u ftit minnu ntuża għal skopijiet temporanji, li rriżulta fid-diskrepanza bejn il-kwantità pprovduta u l-kwantità użata fil-kostruzzjoni.

### Approċċi

Wara l-istazzjon ferrovjarju ta' Dalmeny, il-linja ferrovjarja għandha kemxejn ta' lilwa lejn il-Lvant qabel ma tasal lejn il-vjadott tal-approċċ tan-Nofsinhar. Wara l-linja ferrovjarja taqsam il-pont, din tgħaddi mill-istazzjon ferrovjarju ta' North Queensferry, qabel ma għandha lilwa oħra lejn il-Punent, u mbagħad terġa' għandha lilwa oħra lejn il-Lvant fuq il-Vjadott ta' Jamestown.

L-approċċi nbnew taħt kuntratt separat u saru skont id-disinn tal-inġinier James Carswell. Ir-riffieda tal-vjadotti tal-approċċ jidjiequ biex jiġi evitat li l-kolonni jitwessgħu lejn il-parti ta' fuq tagħhom, u evalwazzjoni tal-estetika tal-pont fl-2007, minn A. D. Magee tal-Università ta' Bath, identifikat li dik l-ordni hija preżenti tul l-istruttura kollha, inkluż il-vjadotti tal-approċċ. Magee jindika li x-xogħol fil-ġebel kien ġie ppjanat bir-reqqa, u fih xogħol mirqum pulit anke f'żoni mhux daqshekk viżibbli mill-art.

## Sit ta' Wirt Dinji

Il-Pont ta' Forth ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fil-5 ta' Lulju 2015.

Is-sit ġie rrikonoxxut bħala "stadju straordinarju u impressjonanti fid-disinn u fil-kostruzzjoni tal-pontijiet matul il-perjodu meta l-linji ferrovjarji kienu jiddominaw l-ivvjaġġar fuq l-art fuq distanzi twal". Dan is-sit huwa s-sitt Sit ta' Wirt Dinji li tniżżel fl-Iskozja.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (i)** "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem"; u l-**kriterju (iv)** "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".

Il-Pont ta' Forth deher bħala rappreżentazzjoni fuq il-munita ta' sterlina waħda tal-2004, maħruġa miz-Zekka Rjali. Il-pont deher ukoll fuq il-karti tal-flus, inkluż fis-serje tal-2007 maħruġa mill-Bank tal-Iskozja, b'pontijiet differenti fl-Iskozja bħala eżempji tal-inġinerija Skoċċiża, u l-Pont ta' Forth jidher fuq il-karta tal-flus ta' £20. Fl-2014, il-Bank ta' Clydesdale ħabbar l-introduzzjoni tat-tieni karta tal-flus tar-Renju Unit bil-polimeri, karta tal-flus ta' £5 b'Sir William Arrol u l-Pont ta' Forth (l-ewwel karta tal-flus bil-polimeri nħarġet min-Northern Bank fis-sena 2000). Ġiet introdotta fl-2015 bħala kommemorazzjoni tal-125 anniversarju tal-ftuħ tal-pont, u tan-nominazzjoni tiegħu biex sar Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.

## Referenzi