Park Nazzjonali tal-Grand Canyon

Il-**Park Nazzjonali tal-Grand Canyon**, li jinsab fil-Majjistral tal-Arizona, huwa l-15-il sit fl-Istati Uniti li ġie rikonoxxut bħala park nazzjonali. L-attrazzjoni ċentrali tal-park huwa l-Grand Canyon, fondoq tax-xmara Colorado, li spiss jitqies bħala wieħed mill-Għeġubijiet tad-Dinja. Il-park, li jkopri 1,217,262 akru (1,901.972 mil kwadru; 4,926.08 km2) ta' żona mhux inkorporata fil-kontej ta' Coconino u ta' Mohave, laqa' iktar minn 4.7 miljun viżitatur għar-rikreazzjoni fl-2023. Il-Park Nazzjonali tal-Grand Canyon tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1979. Il-park iċċelebra l-100 anniversarju tiegħu fis-26 ta' Frar 2019.

## [[Storja]]

Il-Grand Canyon sar magħruf sew mal-Amerikani fis-snin 80 tas-seklu 19 wara li nbnew il-linji ferrovjarji u wara li l-pijunieri żviluppaw l-infrastruttura u t-turiżmu bikri. Fl-1903, il-President Theodore Roosevelt żar is-sit u stqarr:"Il-Grand Canyon jgħaġġibni. Huwa imparagunabbli — bil-kemm jista' jiġi deskritt; bla dubju li ma jħaqqaqha miegħu xejn madwar id-dinja ... Ejja nħallu dan il-post tal-għaġeb tan-natura jibqa' kif inhu issa. Tagħmlu xejn li jista' jnaqqas mill-kobor, mis-sublimità u mis-sbuħija tiegħu. Ma fihx x'ittejjeb. Iżda nistgħu nħalluh għal uliedna, għal ulied uliedna, u għal dawk li jiġu warajna, bħala l-unika post tal-għaġeb li kull Amerikan għandu jara".Minkejja l-entużjażmu ta' Roosevelt u l-interess qawwi fil-preservazzjoni tal-art għall-użu pubbliku, il-Grand Canyon ma ġiex iddeżinjat bħala park nazzjonali minnufih. L-ewwel abbozz ta' liġi biex jiġi stabbilit il-Park Nazzjonali tal-Grand Canyon ġie introdott fl-1882 mis-Senatur ta' dak iż-żmien Benjamin Harrison, li kieku stabbilixxa l-Grand Canyon bħala t-tielet park nazzjonali fl-Istati Uniti, wara Yellowstone u Mackinac. Harrison reġa' introduċa l-abbozz ta' liġi mingħajr suċċess fl-1883 u fl-1886; wara l-elezzjoni tiegħu għall-Presidenza, huwa stabbilixxa r-Riżerva Forestali tal-Grand Canyon fl-1893. Theodore Roosevelt ħoloq ir-Riżerva tal-Annimali Selvaġġi tal-Grand Canyon permezz ta' proklamazzjoni fit-28 ta' Novembru 1906, u l-Monument Nazzjonali tal-Grand Canyon fil-11 ta' Jannar 1908. Abbozzi oħra ta' liġi tas-Senat biex is-sit jiġi stabbilit bħala park nazzjonali ġew introdotti u ma għaddewx fl-1910 u fl-1911, qabel l-iffirmar finali tal-Att tal-Park Nazzjonali tal-Grand Canyon (65–277) mill-President Woodrow Wilson fis-26 ta' Frar 1919. Is-Servizz tal-Parks Nazzjonali, stabbilit fl-1916, ħa ħsieb l-amministrazzjoni tal-park.

Il-ħolqien tal-park kien suċċess bikri tal-moviment tal-konservazzjoni. L-istatus ta' park nazzjonali jaf għen kontra l-proposti favur diga għax-xmara Colorado fil-konfini tiegħu. Iktar 'il quddiem, id-Diga ta' Glen Canyon inbniet fin-naħa ta' fuq tax-xmara. It-tieni Monument Nazzjonali tal-Grand Canyon lejn il-Punent ġie pproklamat fl-1932. Fl-1975, dak il-monument u l-Monument Nazzjonali tal-Kanjon tal-Irħam, li ġie stabbilit fl-1969 u li kien isegwi x-xmara Colorado lejn il-Grigal mill-Grand Canyon sa Lees Ferry, saru parti mill-Park Nazzjonali tal-Grand Canyon. Fl-1979 is-sit tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. L-Att dwar it-Titjiriet fuq il-Parks Nazzjonali sab li "L-istorbju assoċjat mat-titjiriet tal-inġenji tal-ajru fuq il-Park Nazzjonali tal-Grand Canyon kien qed jikkawża effett tassew avvers fuq il-kwiet u l-esperjenza naturali tal-park. Barra minn hekk, l-operazzjonijiet attwali tal-inġenji tal-ajru fil-Park Nazzjonali tal-Grand Canyon qajmu tħassib serju rigward is-sikurezza pubblika, inkluż tħassib rigward is-sikurezza tal-utenti tal-park".

Fl-2010, il-Park Nazzjonali tal-Grand Canyon ġie onorat bil-munita tiegħu stess skont il-programm tal-Kwart ta' Dollari tal-Attrazzjonijiet Sbieħ tal-Amerka. Fis-26 ta' Frar 2019, il-Park Nazzjonali tal-Grand Canyon iċċelebra l-100 sena mid-deżinjazzjoni tas-sit bħala park nazzjonali.

Il-Grand Canyon kien parti mir-Reġjun Intermuntanjuż tas-Servizz tal-Parks Nazzjonali sal-2018. Illum il-ġurnata, il-Grand Canyon huwa parti mir-Reġjun 8, magħruf ukoll bħala l-Baċir tan-Naħa ta' Isfel tax-xmara Colorado.

### Kronoloġija tal-istorja legali

* **1882**: l-ewwel tentattiv mingħajr suċċess biex jiġi stabbilit il-Park Nazzjonali tal-Grand Canyon;
* **1893**: is-sit ġie ddeżinjat bħala "riżerva forestali" mill-President Benjamin Harrison (permezz tal-Proklamazzjoni Presidenzjali #45);
* **1908**: is-sit ġie stabbilit bħala l-Monument Nazzjonali tal-Grand Canyon mill-President Theodore Roosevelt (permezz tal-Proklamazzjoni Presidenzjali #794);
* **1919**: id-deżinjazzjoni tal-Park Nazzjonali tal-Grand Canyon permezz ta' att tal-Kungress fis-26 ta' Frar (40 Stat 1175);
* **1975**: it-twessigħ tal-park permezz tal-Att dwar it-Twessigħ tal-Park Nazzjonali tal-Grand Canyon tal-Kungress fit-3 ta' Jannar (88 Stat 2089);
* **1979**: id-deżinjazzjoni bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fis-26 ta' Ottubru.

### Amministraturi

* William Harrison Peters (sostitut): Awwissu 1919 – Settembru 1920;
* Dewitt L. Raeburn: Ottubru 1920 – Diċembru 1921;
* John Roberts White (sostitut): Diċembru 1921 – Frar 1922;
* Walter Wilson Crosby: Frar 1922 – Jannar 1924;
* George C. Bolton (sostitut): Jannar 1923 – Ġunju 1923;
* John Ross Eakin: Jannar 1924 – April 1927;
* Miner Raymond Tillotson: April 1927 – Diċembru 1938;
* James V. Lloyd (sostitut): Diċembru 1938 – Frar 1939;
* Harold Child Bryant (sostitut): Frar 1939 – Jannar 1940;
* James V. Lloyd (sostitut): Jannar 1940 – Awwissu 1940;
* Frank Alvah Kittredge: Awwissu 1940 – Lulju 1941;
* Harold Child Bryant: Awwissu 1941 – Marzu 1954;
* Preston P. Patraw: Mejju 1954 – Lulju 1955;
* John Sherman McLaughlin: Awwissu 1955 – Marzu 1964;
* Howard B. Stricklin: Marzu 1964 – Frar 1969;
* Robert R. Lovegren: April 1969 – Lulju 1972;
* Merle E. Stitt: Awwissu 1972 – Jannar 1980;
* Bruce W. Shaw (sostitut): Jannar 1980 – Mejju 1980;
* Richard W. Marks: Mejju 1980 – Diċembru 1988;
* John C. Reed (sostitut): Diċembru 1988 – Jannar 1989;
* John H. Davis: Jannar 1989 – Awwissu 1991;
* Robert Chandler: Ottubru 1991 – Ottubru 1993;
* Boyd Evison (sostitut): Jannar 1994 – Lulju 1994;
* Robert L. Arnberger: Lulju 1994 – Ottubru 2000;
* Dave Uberauga: 2011 - Mejju 2016;
* Christine Lehnertz: Awwissu 2016 - Marzu 2019;
* Ed Keable: April 2020 - preżent.

## [[Ġeografija]]

Il-Grand Canyon, flimkien mas-sistema estensiva ta' kanjons tributarji tiegħu, huwa impressjonanti għad-daqs, għall-fond u għas-saffi esposti ta' blat ikkulurit tiegħu li jmorru lura għaż-żminijiet Pre-Kambrijani. Il-kanjon innifsu nħoloq mill-inċiżjoni tax-xmara Colorado u tat-tributarji tagħha wara l-olzar naturali tal-Promontorju ta' Colorado, li kkawża l-iżvilupp tas-sistema tax-xmara Colorado tul il-mogħdija attwali tagħha.

Iż-żoni pubbliċi primarji tal-park huma magħrufa bħala x-Xifer tan-Nofsinhar u x-Xifer tat-Tramuntana, u ż-żoni ta' biswit il-kanjon innifsu. Il-kumplament tal-park huwa ferm imħarbat u remot, għalkemm bosta postijiet huma aċċessibbli permezz ta' diversi mogħdijiet u toroq rurali sekondarji. Ix-Xifer tan-Nofsinhar huwa iktar aċċessibbli mix-Xifer tat-Tramuntana u jżuruh 90 % tal-viżitaturi tal-park.

Is-sede tal-park tinsab fil-Villaġġ tal-Grand Canyon, mhux wisq 'il bogħod mid-Daħla tan-Nofsinhar tal-park, qrib waħda mill-veduti l-iktar popolari tal-park.

### Xifer tan-Nofsinhar

Il-biċċa l-kbira tal-viżitaturi tal-park iżuru x-Xifer tan-Nofsinhar, u jaslu permezz tar-Rotta Statali 64 tal-Arizona. L-awtostrada tidħol fil-park permezz tad-Daħla tan-Nofsinhar, qrib Tusayan, Arizona, u tibqa' sejra lejn il-Lvant, qabel ma titlaq mill-park permezz tad-Daħla tal-Lvant. It-triq interstatali 40 tagħti aċċess għaż-żona min-Nofsinhar. Mit-Tramuntana, ir-Rotta 89 tal-Istati Uniti tikkollega lil Utah, Colorado, u lix-Xifer tat-Tramuntana max-Xifer tan-Nofsinhar. B'kollox, xi 30 mil tax-Xifer tan-Nofsinhar huma aċċessibbli bit-triq.

#### Servizzi
Il-Villaġġ tal-Grand Canyon huwa ż-żona primarja tas-servizzi għall-viżitaturi fil-park. Huwa komunità bis-servizzi kollha, inkluż l-akkomodazzjoni, il-fjuwil, l-ikel, it-tifkiriet, l-isptar, il-knejjes, l-aċċess għall-mogħdijiet bil-mixi kif ukoll l-aċċess għall-mixjiet u għat-taħditiet iggwidati.

#### Akkomodazzjoni
Diversi faċilitajiet tal-akkomodazzjoni huma disponibbli tul ix-Xifer tan-Nofsinhar. Fost il-lukandi u akkomodazzjonijiet oħra hemm El Tovar, Bright Angel Lodge, Kachina Lodge, Thunderbird Lodge, u Maswik Lodge, li kollha jinsabu fil-Villaġġ tal-Grand Canyon, u Phantom Ranch, li jinsab fi ħdan il-kanjon stess. Hemm ukoll RV Park magħruf bħala l-Villaġġ tat-Trailers. Dawn il-faċilitajiet kollha huma ġestiti minn Xanterra Parks & Resorts, filwaqt li l-Yavapai Lodge (li jinsab ukoll fl-inħawi tal-villaġġ) huwa ġestit minn Delaware North.

### Xifer tat-Tramuntana

L-inħawi tal-park fix-Xifer tat-Tramuntana jinsabu fuq il-Promontorju ta' Kaibab u l-Promontorju ta' Walhalla, eżatt fuq in-naħa l-oħra tal-Grand Canyon miż-żoni prinċipali tal-viżitaturi fix-Xifer tan-Nofsinhar. Iż-żona prinċipali tal-viżitaturi fix-Xifer tat-Tramuntana huma ċċentrati madwar Bright Angel Point. Ix-Xifer tat-Tramuntana huwa ogħla bħala elevazzjoni mix-Xifer tan-Nofsinhar, b'elevazzjoni ta' iktar minn 8,000 pied (2,400 metru). Peress li huwa daqstant ogħla mix-Xifer tan-Nofsinhar, kull sena jkun magħluq mill-1 ta' Diċembru sal-15 ta' Mejju, minħabba ż-żieda tal-probabbiltà ta' borra f'dak l-għoli. Is-servizzi tal-viżitaturi jkunu magħluqa jew limitati wara l-15 ta' Ottubru ta' kull sena. Il-ħin tas-sewqan mix-Xifer tan-Nofsinhar sax-Xifer tat-Tramuntana huwa ta' madwar 4.5 sigħat tul 220 mil (350 kilometru). 

Fix-Xifer tat-Tramuntana hemm l-akkomodazzjoni storika tal-Grand Canyon Lodge, ġestita minn Forever Resorts, kif ukoll post għall-kampeġġi fil-qrib, ġestit mill-persunal tal-park nazzjonali.

## Klima
Skont is-sistema tal-klassifikazzjoni klimatika ta' Köppen, il-Park Nazzjonali tal-Grand Canyon fih ħames żoni klimatiċi; Kiesħa Semiarida (*BSk*), Sajf Kiesaħ Niexef Kontinentali Umduż (*Dsb*), Sajf Sħun Kontinentali Umduż (*Dsa*), Sajf Sħun Mediterran (*Csb*), u Sajf Sħun Ħafna Mediterran (*Csa*). Iż-żona tal-ebusija tal-pjanti fiċ-Ċentru tal-Viżitaturi tal-Grand Canyon hija ta' 7a, b'temperatura minima estrema annwali medja ta' 3.3 °F (−15.9 °C).

## Attivitajiet

### Xifer tat-Tramuntana

Ma tantx hemm toroq fix-Xifer tat-Tramuntana, iżda hemm xi veduti notevoli aċċessibbli bil-vetturi, fosthom Point Imperial, Roosevelt Point u Cape Royal. Ir-rikbiet bil-ħmir huma disponibbli wkoll f'varjetà ta' postijiet, inkluż diversi eluf ta' piedi 'l isfel fil-kanjon.

Bosta viżitaturi tax-Xifer tat-Tramuntana jagħżlu li jużaw varjetà ta' mogħdijiet bil-mixi, fosthom il-Mogħdija ta' Widforss, il-Mogħdija taz-Ziju Jim, il-Mogħdija tat-Transett, u l-Mogħdija tat-Tramuntana ta' Kaibab. Din tal-aħħar tista' tiġi segwita sal-aħħar sax-xmara Colorado, u hija kkollegata man-naħa l-oħra tax-xmara mal-Mogħdija tan-Nofsinhar ta' Kaibab u mal-Mogħdija ta' Bright Angel, li jkomplu telgħin max-Xifer tan-Nofsinhar tal-Grand Canyon.

Il-Veduta tal-Irdum ta' Toroweap tinsab fin-naħa tal-Punent tal-park max-Xifer tat-Tramuntana. L-aċċess huwa permezz ta' toroq mhux pavimentati mir-Rotta 389 fil-Punent ta' Fredonia, Arizona. It-toroq iwasslu għall-Monument Nazzjonali tal-Grand Canyon–Parashant u għall-irdum.

### Xifer tan-Nofsinhar

Hemm diversi attivitajiet li l-viżitaturi tal-park jistgħu jagħmlu fix-Xifer tan-Nofsinhar. Mawra bil-karozza (ta' 35 mil (56 kilometru)) tul ix-Xifer tan-Nofsinhar hija maqsuma f'żewġ segmenti. Is-segment tal-Punent sa Hermit's Point fih tmien mili (13-il kilometru) b'diversi veduti, li jinkludu il-Punt ta' Mohave, il-Punt ta' Hopi, u l-Mafkar ta' Powell. Minn Marzu sa Diċembru, l-aċċess għal Hermit's Rest ikun ristrett għal servizz ta' vettura pubblika b'xejn ipprovduta mis-Servizz tal-Parks Nazzjonali. Is-segment tal-Lvant sa Desert View fih 25 mil (40 kilometru), u huwa miftuħ għall-vetturi privati s-sena kollha.

Fost il-mogħdijiet bil-mixi hemm il-Mogħdija tax-Xifer, lejn il-Punent mill-veduta ta' Pipe Creek għal madwar tmien mili (13-il kilometru) ta' toroq pavimentati, u seba' mili (11-il kilometru) ta' toroq mhux pavimentati sa Hermit's Rest. Wieħed jista' jibda jimxi tul din il-mogħdija prattikament minn fejn irid, u vettura pubblika tista' terġa' tieħu lill-viżitaturi lura mill-punt minn fejn ikunu bdew il-mixja tagħhom. Il-Punt ta' Mather, l-ewwel veduta li l-biċċa l-kbira tan-nies jaslu għaliha meta jidħlu mid-daħla tan-Nofsinhar, hija post popolari minn fejn wieħed jista' jibda jimxi.

Titjiriet privati fuq il-Grand Canyon jiġu pprovduti minn ħelikopters u ajruplani żgħar li jitilqu minn Las Vegas, Phoenix, u mill-Ajruport tal-Park Nazzjonali tal-Grand Canyon. Minħabba ħabta fis-snin 90 tas-seklu 20, it-titjiriet xeniċi ma għadhomx jitħallew itiru iktar viċin minn 1,500 pied (460 metru) mix-xifer fi ħdan il-Park Nazzjonali tal-Grand Canyon. It-titjiriet fi ħdan il-Grand Canyon għadhom disponibbli 'l barra mill-konfini tal-park.

## Entità tal-Konservazzjoni tal-Grand Canyon
L-Assoċjazzjoni tal-Grand Canyon (GCA) huwa l-imsieħeb uffiċjali mingħajr skop ta' qligħ tas-Servizz tal-Parks Nazzjonali. Tiġbor fondi privati għall-benefiċċju tal-Park Nazzjonali tal-Grand Canyon permezz ta' ħwienet u ċentri tal-viżitaturi fi ħdan il-park, u tipprovdi opportunitajiet edukattivi dwar l-istorja naturali u kulturali tar-reġjun. L-għanijiet tagħha jinkludu:

* il-ħolqien ta' siti kulturali intertribali;
* il-preservazzjoni tas-smewwiet imdallma;
* l-iskoperta u l-esplorazzjoni tal-park;
* il-ħolqien u l-preservazzjoni tal-mogħdijiet bil-mixi.

## Binjiet Storiċi

### Distrett Storiku tal-Villaġġ
Attrazzjonijiet:

* id-Dar ta' Hopi (1905) tal-arkitett Mary Jane Colter;
* iċ-Ċentru tal-Viżitaturi ta' Verkamp;
* il-Venda Ferrovjarja;
* il-Lukanda El Tovar;
* ir-Residenza ta' Bright Angel (1935) tal-arkitett Mary Jane Colter;
* il-Kabina ta' Buckey O'Neill (1890) tal-arkitett William "Buckey" O'Neill;
* il-Lookout Studio (1914) tal-arkitett Mary Jane Colter;
* il-Kolb Studio (1904) tal-arkitetti Ellsworth Kolb u Emery Kolb.

### Oħrajn
Attrazzjonijiet:

* il-Hermit's Rest (1914) tal-arkitett Mary Jane Colter;
* il-Phantom Ranch (1922) tal-arkitett Mary Jane Colter;
* id-Desert View Watchtower (1932) tal-arkitett Mary Jane Colter.

## Sit ta' Wirt Dinji

Il-Park Nazzjonali tal-Grand Canyon ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1979.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' erba' kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (vii)** "Post fejn iseħħu fenomeni naturali tal-għaġeb jew fejn hemm żoni ta' ġmiel naturali u ta' importanza estetika eċċezzjonali"; il-**kriterju (viii)** "Eżempju straordinarju li jirrappreżenta stadji importanti tal-istorja tad-dinja, inkluż it-trapass tal-ħajja, il-proċessi ġeoloġiċi kontinwi sinifikanti fl-iżvilupp tat-tipi differenti ta' art, jew il-karatteristiċi ġeomorfiċi jew fiżjografiċi sinifikanti"; il-**kriterju (ix)** "Eżempju straordinarju li jirrappreżenta proċessi ekoloġiċi u bijoloġiċi kontinwi sinifikanti fl-evoluzzjoni u fl-iżvilupp ta' ekosistemi u ta' komunitajiet ta' pjanti u ta' annimali terrestri, tal-ilma ħelu, kostali u tal-baħar"; u l-**kriterju (x)** "Post fejn hemm l-iktar ħabitats naturali importanti u sinifikanti għall-konservazzjoni fil-post tad-diversità bijoloġika, inkluż fejn hemm speċijiet mhedda ta' valur universali straordinarju mill-perspettiva tax-xjenza jew tal-konservazzjoni".

## Referenzi