Stonehenge

**Stonehenge** huwa monument preistoriku fil-Pjanura ta' Salisbury f'Wiltshire, l-Ingilterra, tliet kilometri fil-Punent ta' Amesbury. Jikkonsisti minn ċirku megalitiku estern magħmul minn ħaġriet weqfin kbar tas-sarsen ħdejn xulxin, kull waħda għolja erba' metri, wiesgħa 2.1 metri, u b'piż ta' 25 tunnellata. Il-ħaġriet weqfin huma kkollegati flimkien permezz ta' ħaġriet mimdudin fuqhom. Fuq ġewwa taċ-ċirku hemm ċirku ieħor magħmul minn ħaġriet iżgħar, magħrufa bħala "Bluestone Horseshoe", b'piż ta' erba' tunnellati l-waħda. Dawn il-ħaġriet (bl-Ingliż: bluestones) ġew estratti mill-Għoljiet ta' Preseli fil-Lbiċ ta' Wales. Ġo dawn iċ-ċrieki hemm daħliet trilitiċi, magħmula minn żewġ menħir weqfin u ħaġra orizzontali fuqhom qisha arċitravu. Il-monument kollu, li issa huwa fdal, huwa orjentat lejn tlugħ ix-xemx fis-solstizju tas-sajf. Il-ħaġriet jinsabu fi ħdan borġ trab u ġebel li issa huwa miksi bil-ħaxix, u li jinsab fin-nofs tal-iktar kumpless dens ta' monumenti taż-Żmien Neolitiku u ta' Żmien il-Bronż fl-Ingilterra, inkluż diversi mijiet ta' *tumuli* (tumbati funebri tat-trab u l-ġebel).

L-arkeologi jemmnu li Stonehenge nbena mit-3000 Q.K. sal-2000 Q.K. It-tumbata tal-madwar u l-ispazju bejnha u l-ħaġar, li jirrappreżentaw l-iktar fażi bikrija tal-monument, ġew datati għall-ħabta tat-3100 Q.K. Id-datazzjoni bir-radjukarbonju tissuġġerixxi li l-ewwel ħaġriet ittellgħu bejn l-2400 u l-2200 Q.K., għalkemm jista' jkun li kienu fis-sit saħansitra mit-3000 Q.K.

Stonehenge huwa wieħed mill-iktar monumenti ikoniċi famużi fir-Renju Unit u jitqies bħala ikona kulturali Brittanika. Ilu Monument Antik Skedat protett bil-liġi mill-1882, meta kienet iddaħħlet leġiżlazzjoni fir-Renju Unit biex jiġu protetti l-monumenti storiċi. Is-sit u l-madwar tniżżlu fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1986. Stonehenge huwa proprjetà tal-Kuruna u huwa ġestit minn English Heritage; l-art tal-madwar hija proprjetà tan-National Trust.

Is-sit seta' kien post funebri mill-bidu nett tiegħu. Depożiti b'għadam tal-bnedmin ġew datati saħansitra mit-3000 Q.K., meta saru t-tumbata u l-ispazju sa fejn iktar tard twaqqfu l-ħaġriet, u komplew għal mill-inqas 500 sena oħra.

## Etimoloġija
L-*Oxford English Dictionary* jikkwota l-glossarju ta' Ælfric tas-seklu 10, fejn *henge-cliff* tingħata t-tifsira ta' "preċipizju", jew ħaġra; u għaldaqstant, l-i*stanenges* jew *Stanheng* "mhux 'il bogħod minn Salisbury" li ġew iddokumentati mill-kittieba tas-seklu 11 huma "ħaġar mirfuda fl-arja". Fl-1740, William Stukeley jinnota li, "Ħaġar mirfuda fuq xulxin issa jissejħu *henges* f'Yorkshire ... Jien ma għandix dubju, Stonehenge bis-Sassonu tfisser ħaġriet sospiżi". F**Stonehenge Complete'' [[Christopher Chippindale]] jsostni li l-isem ta' ''Stonehenge'' oriġina mill-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]] Antik, mill-kelmiet ''stān'' li tfisser "ħaġra", u jew ''hencg'' li tfisser "pern" (għaliex il-ħaġar mimdud jinsab impernjat fuq il-ħaġar wieqaf) jew inkella ''hen(c)en'' li tfisser "għallaq" jew "forka" jew "strument tat-tortura" (minkejja li fil-kumplament tal-ktieb, Chippindale jikkwota l-[[etimoloġija]] tal-"ħaġriet sospiżi").

Il-porzjon "-henge" intuża għat-tismija ta' klassi ta' monumenti magħrufa bħala ''henges''. L-arkeologi jiddefinixxuhom bħala monumenti preistoriċi b'tumbati f'għamla ta' ċirku bi spazju jew foss intern. Bħalma jiġri spiss fit-[[terminoloġija]] arkeoloġika, dan huwa terminu li baqa' mill-użu antik.

Minkejja li huwa kontemporanju ta' ''henges'' u ċrieki tal-ġebel Neolitiċi oħra, Stonehenge huwa b'ħafna modi atipiku – pereżempju, b'għoli ta' iktar minn 7.4 metri, il-ħaġar orizzontali tad-daħliet trilitiċi, miżmuma fil-post b'ġonturi apposta, jagħmluh uniku.

Skont [[Charles Mackay]], l-isem oriġinali ta' Stonehenge kien ''coir-mhor'' – li bil-Gaeliku Irlandiż Antik ifissru reat (coir) kbir (mhor).

== Storja bikrija ==
[[Mike Parker Pearson]], kap tal-iStonehenge Riverside Project ibbażat madwar Durrington Walls, innota li Stonehenge jidher li kien assoċjat ma' post funebri mill-iktar perjodu bikri tal-eżistenza tiegħu:<blockquote>Stonehenge kien post funebri mill-bidu nett tiegħu sal-eqqel mument tiegħu f'nofs it-tielet millenju Q.K. Id-dfin wara kremazzjoni, li jmur lura għall-fażi tal-ħaġriet tas-sarsen ta' Stonehenge x'aktarx li kien waħda minn ħafna fażijiet mill-aħħar perjodu tal-użu tal-monument u juri li kien baqa' sew għad-dfin tal-mejtin.</blockquote>Stonehenge evolva f'diversi fażijiet ta' kostruzzjoni tul mill-inqas 1,500 sena. Hemm evidenza ta' kostruzzjoni fuq skala kbira fuq il-monument u madwaru li probabbli testendi l-kronoloġija tal-pajsaġġ sa 6,500 sena. Id-datazzjoni u l-fehim tad-diversi fażijiet ta' attività huma kompitu kkumplikat minħabba d-disturb tal-ġibs naturali minn effetti periglaċjali u t-tħaffir ta' moħbiet mill-[[Annimal|annimali]], kwalità batuta tar-reġistri bikrin tal-iskavi, u nuqqas ta' dati preċiżi u vverifikati xjentifikament. L-istabbiliment modern tal-fażijiet li l-iktar hemm qbil fuqhom mill-arkeologi jinsab iktar fid-dettal hawn taħt. Il-karatteristiċi msemmija fit-test huma numerati u murija fil-pjanta fuq il-lemin.

=== Qabel il-monument (mit-8000 Q.K.) ===

L-arkeologi sabu erba' ħofriet Mesolitiċi kbar ta' arbli, jew possibbilment ħamsa (waħda jaf kienet ħofra naturali ta' siġra), li jmorru lura għal madwar it-8000 Q.K., taħt il-parkeġġ antik tal-karozzi tat-turisti fil-qrib li kien jintuża sal-2013. F'dawn il-ħofriet x'aktarx li kien hemm arbli tal-arżnu b'dijametru ta' xi 0.75 metri, li kienu jittellgħu weqfin u eventwalment maż-żmien ittieklu fil-post. Tliet mill-arbli (u possibbilment erbgħa) kellhom allinjament ta' Lvant-Punent li jaf kellu sinifikat ritwali. Sit astronomiku Mesolitiku ieħor fir-Renju Unit huwa s-sit ta' Warren Field f'Aberdeenshire, li jitqies bħala l-eqdem kalendarju tal-[[qamar]] fid-dinja, li jiġi korrett kull sena bl-osservazzjoni tas-solstizju ta' nofs ix-xitwa. Siti simili iżda li ġew iktar tard instabu fl-Iskandinavja. Insedjament li jaf kien kontemporanju mal-arbli nstab f'Blick Mead, fawwara affidabbli s-sena kollha li tinsab xi 1.6 km minn Stonehenge.

Il-Pjanura ta' Salisbury dak iż-żmien kienet għadha msaġġra, iżda 4,000 sena wara, matul iż-Żmien Neolitiku Bikri, in-nies bnew konfini olzati b'daħliet speċifiċi f'Robin Hood's Ball, u tumbati tawwalin bħala oqbra fil-pajsaġġ tal-madwar. Bejn wieħed u ieħor fit-3500 Q.K., Il-''Cursus'' (foss) ta' Stonehenge nbena 700 metru fit-Tramuntana tas-sit meta l-ewwel bdiewa bdew jaqtgħu s-siġar u jiżviluppaw iż-żona. Numru ta' strutturi tal-ħaġar jew tal-[[injam]] kif ukoll tumbati funebri li qabel kienu ġew injorati jaf imorru lura saħansitra sal-4000 Q.K. Il-karbonju mill-kamp ta' Blick Mead xi 2.4 km minn Stonehenge (ħdejn is-sit tal-Kamp ta' [[Vespasjanu]]) ġie datat li jmur lura għall-4000 Q.K. L-Istitut tar-Riċerka tal-Umanitajiet tal-Università ta' Buckingham jemmen li l-komunità li bniet Stonehenge għexet hemm tul perjodu ta' diversi millenji, u b'hekk potenzjalment huwa "wieħed mill-postijiet ċentrali fl-[[Storja|istorja]] tal-pajsaġġ ta' Stonehenge".

=== Stonehenge 1 (għall-ħabta tat-3100 Q.K.) ===

L-ewwel monument kien jikkonsisti minn tumbata ċirkolari kkonfinata minn foss magħmula bil-Ġibs ta' Seaford tal-Aħħar tal-Kretaċju (Żmien Santonjan), Id-dijametru tal-istruttura kien ta' madwar 110 metri, b'daħla kbira fil-Grigal u waħda iżgħar fin-Nofsinhar. Kienet tinsab fil-beraħ f'bur tal-ħaxix ġej ftit għan-niżla. Il-[[Bennej|bennejja]] tas-sit qiegħdu l-għadam ta' ċriev u ta' gniedes fil-qiegħ tal-foss, kif ukoll xi għodod maħduma biż-[[żnied]]. L-għadam kienu ferm eqdem mill-bqaqen magħmula bir-renni li ntużaw għat-tħaffir tal-foss, u n-nies li difnuhom kienu ħadu ħsiebhom għal xi żmien qabel id-dfin. Il-foss kien kontinwu iżda tħaffer f'sezzjonijiet, bħall-fossijiet tal-konfini iktar bikrin bid-daħliet li kien hemm fiż-żona. Il-ġibs li tħaffer mill-foss ġie akkumulat f'borġ biex tiġi ffurmata t-tumbata b'għamla ta' ċirku. Dan l-ewwel stadju jmur lura għal madwar it-3100 Q.K., u wara l-foss beda jimtela bis-sedimenti b'mod naturali. Fi ħdan it-tarf ta' barra taż-żona konfinata hemm ċirku b'56 ħofra, kull waħda b'dijametru ta' xi metru, magħrufa bħala l-ħofriet ta' Aubrey imsemmija għal [[John Aubrey]], l-antikwarju tas-[[Seklu XVII|seklu 17]] li jingħad li kien l-ewwel wieħed li identifikahom. Dawn il-ħofriet flimkien mat-tumbata u mal-foss huma magħrufa bħala l-Palizzata jew il-Foss tad-Daħla. Il-ħofriet jaf kien fihom arbli tal-injam weqfin li kienu joħolqu ċirku tal-injam, għalkemm ma hemmx evidenza skavata tagħhom. Skavi reċenti ssuġġerew li l-Ħofriet ta' Aubrey oriġinarjament jaf intużaw biex jiġu mwaqqfa ħaġriet weqfin f'għamla ta' ċirku. Jekk dan kien il-każ, l-iktar struttura bikrija tal-ħaġar fil-monument inbniet saħansitra 500 sena qabel.

Fl-2013, tim ta' arkeologi, immexxi minn Mike Parker Pearson, skavaw iżjed minn 50,000 framment tal-għadam ikkremat, minn 63 individwu, midfuna fi Stonehenge. Dawn il-fdalijiet oriġinarjament kienu ndifnu individwalment fil-Ħofriet ta' Aubrey, u tneħħew minn skavi preċedenti li saru minn [[William Hawley]] fl-1920, u ladarba ġew meqjusa minnu bħala mhux importanti, ġew mirduma kollha flimkien f'ħofra waħda, il-Ħofra 7 ta' Aubrey, fl-1935. L-analiżi fiżika u kimika tal-fdalijiet uriet li l-individwi kkremati kienu kważi nofshom irġiel u nofshom nisa, u kien hemm xi tfal ukoll. Peress li kien hemm evidenza li l-ġibs ta' taħt l-oqbra kien qed jitgħaffeġ bil-piż sostanzjali, it-tim ikkonkluda li l-ewwel ħaġriet minn Wales x'aktarx li ntużaw bħala markaturi tal-oqbra. Id-datazzjoni tal-fdalijiet bir-radjukarbonju ressqet b'500 sena d-data tas-sit milli stmat inizjalment, jiġifieri għall-ħabta tat-3000 Q.K. Minn studju tal-2018 tal-kontenut tal-istronzju tal-għadam instab li ħafna mill-individwi midfuna hemmhekk għall-ħabta tal-kostruzzjoni x'aktarx li ġew mis-sors tal-ħaġar, jiġifieri minn Wales, u ma kinux għexu fiż-żona ta' Stonehenge għal żmien estensiv qabel mewthom.

Bejn l-2017 u l-2021, studji mill-Professur Pearson (UCL) u t-tim tiegħu ssuġġerew li l-ħaġar li nstab fi Stonehenge kien ġiet ttrasferit hemmhekk wara li żżarma ċirku tal-ħaġar ta' daqs identiku għall-ewwel ċirku ta' Stonehenge (110 metri) fis-sit ta' Waun Mawn fl-Għoljiet ta' Preseli f'Wales. Waħda mill-ħaġriet kellha evidenza li kienet reġgħet intużat fi Stonehenge. Il-ħaġra ġiet identifikata mill-għamla pentagonali mhux tas-soltu tagħha u bid-datazzjoni tal-ħamrija bil-luminixxenza mill-ħofriet mimlijin li kienu juru li ċ-ċirku kien inbena għall-ħabta tat-3400-3200 Q.K., u żżarma xi 300-400 sena wara, b'mod konsistenti mad-dati attribwiti lill-ħolqien ta' Stonehenge. Il-waqfien tal-attività umana f'dik iż-żona fl-istess żmien issuġġeriet il-migrazzjoni bħala raġuni plawżibbli, iżda huwa maħsub li ħaġriet oħra jaf ġew minn sorsi oħra.

=== Stonehenge 2 (għall-ħabta tat-3000 Q.K.) ===
L-evidenza tat-tieni fażi mhijiex viżibbli iktar. In-numru ta' ħofriet tal-arbli li jmorru lura għat-tielet millenju Q.K. jissuġġerixxi li xi forma ta' struttura tal-injam kienet inbniet fi ħdan il-konfini b'għamla ta' ċirku matul dan il-perjodu. Iktar biċċiet weqfin tal-injam kien imqiegħda fid-daħla tal-Grigal, u allinjament parallel ta' arbli kien jidħol 'il ġewwa mid-daħla tan-Nofsinhar. Il-ħofriet tal-arbli huma iżgħar mill-ħofriet ta' Aubrey, b'dijametru ta' madwar 0.4 metri biss, u huma spazjati b'mod ferm inqas regolari. L-għoli tat-tumbata tnaqqas apposta u l-foss kompla jimtela bis-sedimenti. Huwa magħruf li mill-inqas ħamsa u għoxrin ħofra ta' Aubrey iktar tard kien fihom difniet intrusivi bil-kremazzjoni li jmorru lura sa żewġ sekli wara l-ewwel bini tal-monument. Milli jidher kienet x'kienet il-funzjoni inizjali tal-ħofriet, din inbidlet u saret waħda funebri matul it-tieni fażi. Tletin kremazzjoni oħra tqiegħdu fil-foss tat-tumbata u f'punti oħra fi ħdan il-monument, l-iktar fin-nofs tal-Lvant. Għalhekk, huwa interpretat li Stonehenge f'dan iż-żmien iffunzjona bħala l-iktar ċimiterju kkonfinat bikri tal-kremazzjoni fil-Gżejjer Brittaniċi. Fil-foss instabu wkoll frammenti ta' għadam uman mhux maħruq. L-evidenza tad-datazzjoni hija pprovduta permezz tal-bċejjeċ tal-fuħħar bl-istrixxi mnaqqxin tal-aħħar tan-Neolitiku li nstabu u li huma kkollegati mal-karatteristiċi ta' din il-fażi.

=== Stonehenge 3 I (għall-ħabta tal-2600 Q.K.) ===

L-iskavi arkeoloġiċi indikaw li għall-ħabta tal-2600 Q.K., il-bennejja ma baqgħux jużaw l-injam u minflok bdew jużaw il-ħaġar u ħaffru żewġ serje konċentriċi ta' ħofriet (il-ħofriet Q u R) fiċ-ċentru tas-sit. Dawn is-sokits tal-ħaġar huma parzjalment magħrufin biss (għaldaqstant skont l-evidenza attwali xi kultant jiġu deskritti bħala "għamliet ta' qamar felli"); madankollu, jistgħu jkunu l-fdalijiet ta' ċirku doppju. Mill-ġdid, ma tantx hemm evidenza konkreta bid-datazzjoni għal din il-fażi. Il-ħofriet kien jifilħu sa 80 ħaġra wieqfa, u llum jidhru biss it-traċċi ta' 43 minnhom. Ġeneralment huwa aċċettat li l-ħaġriet interni (uħud minnhom magħmula bid-dolerit, blata volkanika), ġew ittrasportati mill-Għoljiet ta' Preseli, xi 240 km 'il bogħod, illum il-ġurnata Pembrokeshire f'Wales. Teorija oħra hi li ġew ittrasportati minn ħafna iktar mill-qrib tas-sit bħala mases glaċjali erratiċi mill-Glaċier tal-[[Baħar Irlandiż]], għalkemm ma hemm l-ebda evidenza ta' depożiti glaċjali fin-Nofsinhar tal-Ingilterra ċentrali. Pubblikazzjoni tal-2019 ħabbret li nstabet evidenza ta' xogħol fil-barrieri megalitiċi f'Wales identifikati bħala sors tal-ħaġar intern ta' Stonehenge, li tindika li l-ħaġriet kien ġew estratti minn dawk il-barrieri mill-bniedem u mhux ġew ittrasportati b'azzjoni glaċjali.

It-teorija tat-trasport uman fuq distanza twila ġiet imsaħħa fl-2011 bl-iskoperta ta' barriera megalitika tal-bluestone f'Craig Rhos-y-felin, ħdejn Crymych f'Pembrokeshire, li x'aktarx li huwa l-post minn fejn inkisbu wħud mill-ħaġriet. Ħaġriet weqfin oħra setgħu kienu ħaġriet tas-sarsen żgħar magħmula mill-blat ramli, li mbagħad intużaw bħala ħaġar mimdud fuq il-ħaġriet weqfin. Il-ħaġriet, li kienu jiżnu xi żewġ tunnellati, setgħu ġew imċaqilqa billi ġew olzati u billi nġarru fuq ringieli ta' arbli u oqfsa rettangolari bl-arbli, kif irreġistrat fiċ-[[Ċina]], fil-[[Ġappun]] u fl-[[Indja]]. Mhuwiex magħruf jekk il-ħaġriet itteħdux direttament mill-barrieri tagħhom lejn il-Pjanura ta' Salisbury jew jekk kinux ir-riżultat tat-tneħħija ta' ċirku tal-ħaġar venerat minn Preseli lejn il-Pjanura ta' Salisbury sabiex "titwettaq il-fużjoni ta' żewġ ċentri sagri f'ċentru wieħed, sabiex jiġu unifikati żewġ reġjuni [[Politika|politikament]] separati, jew biex tiġi leġittimata l-identità ta' missirijiet il-migranti li ċċaqilqu minn reġjun għall-ieħor". Instabet evidenza ta' ċirku tal-ħaġar ta' 110 metri f'Waun Mawn ħdejn Preseli, li seta' kellu wħud mill-ħaġriet ta' Stonehenge jew kollha kemm huma, inkluż ħofra minn blata li taqbel "qisha muftieħ f'sokra" mas-sezzjoni trasversali mhux tas-soltu ta' ħaġra ta' Stonehenge. Kull ħaġra monolitika hija għolja żewġ metri, wiesgħa bejn metru u metru u nofs, u ħoxna madwar 0.8 metri. Dik li saret magħrufa bħala l-Ħaġra tal-Artal hija kważi ċertament ġejja mill-Formazzjoni ta' Senni, xi 80 kilometru fil-Lvant tal-Għoljiet ta' Preseli f'Brecon Beacons.

Id-daħla tal-Grigal twessgħet għall-ħabta ta' dan iż-żmien, bir-riżultat li ġiet taqbel eżatt mad-direzzjoni ta' tlugħ ix-xemx ta' nofs is-sajf u ma' nżul ix-xemx ta' nofs ix-xitwa ta' dak iż-żmien. Din il-fażi tal-monument ġiet abbandunata qabel ma tlestiet, madankollu, il-ħaġriet weqfin żgħar milli jidher tneħħew u l-ħofriet Q u R reġgħu ġew mimlijin apposta.

Il-Ħaġra tal-Għarqub, blata ramlija Terzjarja, jaf ukoll ġiet imwaqqfa 'l barra mid-daħla tal-Grigal f'dak iż-żmien. Ma tistax tiġi datata bir-reqqa u jaf ġiet installata f'xi żmien matul il-fażi 3. Għall-ewwel, kienet akkumpanjata minn ħaġra oħra, li ma għadhiex viżibbli iktar. Żewġ ħaġriet tal-portal, possibbilment tlieta, ġew stabbiliti eżatt kif tidħol fuq ġewwa tad-daħla tal-Grigal, u minnhom għad fadal waħda biss, il-Ħaġra mwaqqa' tal-Qatla, twila 4.9 metri. Karatteristiċi oħra, datati fuq fuq għall-ħabta tal-fażi 3, jinkludu l-erba' Ħaġriet tal-Istazzjon, li tnejn minnhom kienu jinsabu fuq it-tumbati magħmula minn borġ ġebel u trab. Dawn it-tumbati huma magħrufa bħala "oqbra tawwalin" għalkemm ma kinux funebri. Il-Mogħdija ta' Stonehenge, par fossijiet u tumbati paralleli li jwasslu għal tliet kilometri sax-xmara [[Avon]], żdiedet ukoll.

=== Stonehenge 3 II (2600 Q.K. sal-2400 Q.K.) ===

Matul il-fażi ewlenija ta' attività li kien imiss, 30 ħaġra enormi tas-sarsen miż-żmien Oligoċen–Mijoċen (murija bil-griż fil-pjanta fuq ix-xellug) inġabu fis-sit. Dawn ġew minn barriera madwar 25 kilometru fit-Tramuntana ta' Stonehenge, f'West Woods, Wiltshire. Il-ħaġriet kienu maħduma u mżejnin b'ġonturi li jidħlu f'xulxin qabel ma 30 ħaġra ma ġew imwaqqfa f'ċirku ta' ħaġriet weqfin b'dijametru ta' 33 metru, b'sensiela ta' 30 ħaġra mimdudin fuqhom. Dawn tal-aħħar kienu jidħlu f'xulxin b'metodu ieħor tax-xogħol tal-injam, b'ġonturi b'ilsien u b'kanal. Kull ħaġra wieqfa kienet għolja madwar 4.1 metri, wiesgħa 2.1 metri u tiżen xi 25 tunnellata. Kien ċar li kull waħda kienet maħduma b'effett viżiv finali maħsub; il-ħaġriet ortostatiċi jitwessgħu kemxejn lejn il-parti ta' fuq tagħhom sabiex il-perspettiva tagħhom tibqa' kostanti meta wieħed iħares lejhom mill-art, filwaqt li l-ħaġriet mimdudin għandhom ftit ta' kurvatura biex titkompla d-dehra ċirkolari tal-monumenti ta' qabel.

Is-superfiċi tal-ħaġriet li jħarsu 'l ġewwa huma iktar lixxi u iktar maħduma b'mod mirqum mis-superfiċi ta' barra. Il-ħxuna medja tal-ħaġriet hija ta' 1.1 metru u d-distanza medja bejniethom hija ta' metru. Total ta' 75 ħaġra kienu meħtieġa biex iċ-ċirku (60 ħaġra) jiġi komplut flimkien man-nagħla trilitika (15-il ħaġra). Kien maħsub li ċ-ċirku jaf tħalla mhux komplut, iżda sajf eċċezzjonalment niexef fl-2013 żvela rqajja' ta' ħaxix aridu li jistgħu jikkorrispondu għall-post minn fejn kienu tneħħew il-ħaġriet tas-sarsen. Il-ħaġriet mimdudin huma kollha kemm huma twal xi 3.2 metri, wesgħin metru u ħoxnin 0.8 metri. Il-parti ta' fuq tal-ħaġriet mimdudin jinsabu xi 4.9 metri 'l fuq mill-art.

Fi ħdan dan iċ-ċirku kien hemm ħames daħliet trilitiċi ta' ħaġriet tas-sarsen maħduma li kienu rranġati f'għamla ta' nagħla ta' 13.7-il metru min-naħa għall-oħra, bil-parti miftuħa tħares lejn il-Grigal. Dawn il-ħaġriet enormi, għaxra weqfin u ħamsa mimdudin, kienu jiżnu sa 50 tunnellata l-waħda. Kienu kkollegati b'sistema kumplessa ta' ġonturi u rranġati b'mod simetriku. L-iżgħar par ta' daħliet trilitiċi kienu għoljin xi sitt metri, il-par ta' wara ftit ogħla, u l-ikbar daħla trilitika fir-rokna tal-Lbiċ kienet għolja 7.3 metri. Ħaġra wieqfa waħda mid-Daħla Trilitika l-Kbira għadha hemm; 6.7 metri minnha huma viżibbli u 2.4 metri oħra tagħha jinsabu taħt l-art. L-immaġnijiet ta' "sejf" u 14-il "biċċa ta' fuq ta' mannara" ġew imnaqqxa fuq waħda mill-ħaġriet tas-sarsen, magħrufa bħala l-ħaġra 53; iktar tinqix ta' biċċiet ta' fuq ta' mannara ġew osservati fis-superfiċi ta' barra tal-ħaġriet 3, 4 u 5. Diffiċli li ssir datazzjoni tat-tinqix iżda morfoloġikament huma simili għall-armi tal-aħħar parti ta' Żmien il-Bronż. Fil-bidu tas-seklu 21, l-iskennjar bil-laser tat-tinqix appoġġa din l-interpretazzjoni. Il-par daħliet trilitiċi fil-Majjistral huma l-iżgħar, b'għoli ta' sitt metri; l-ikbar waħda li tinsab fil-Lbiċ tan-nagħla, hija għolja 7.5 metri.

Din il-fażi ambizzjuża ġiet datata bir-radjukarbonju għall-ħabta ta' bejn l-2600 u l-2400 Q.K., ħarira qabel il-Qawwas ta' Stonehenge, li ġie skopert fil-foss ta' barra tal-monument fl-1978, u ż-żewġ settijiet ta' postijiet funebri, magħrufa bħala l-Qawwas ta' Amesbury u l-Irġiel bil-Qaws ta' Boscombe, li ġew skoperti ħames kilometri lejn il-Punent. L-analiżi tas-snien tal-annimali li nstabu xi tliet kilometri 'l bogħod minn Durrington Walls, li Parker Pearson kien tal-fehma li kienu fil-"kamp tal-bennejja", tissuġġerixxi li, għall-ħabta ta' bejn l-2600 u l-2400 Q.K., sa 4,000 ruħ kienu jinġabru fis-sit għall-festivals ta' nofs ix-xitwa u ta' nofs is-sajf; l-evidenza wriet li l-annimali kienu jinqatlu xi disa' xhur jew 15-il xahar wara t-twelid tagħhom fir-rebbiegħa. L-analiżi tal-isotopi tal-istronzju tas-snien tal-annimali wriet li wħud kienu ġabuhom minn ferm 'il bogħod għaċ-ċelebrazzjonijiet, saħansitra mill-Highlands Skoċċiżi. Għall-ħabta tal-istess żmien, ċirku kbir tal-injam u t-tieni mogħdija nbnew f'Durrington Walls biswit ix-xmara Avon. Iċ-ċirku tal-injam kien orjentat lejn tlugħ ix-xemx fis-solstizju ta' nofs ix-xitwa, kontra tal-allinjamenti solari fi Stonehenge. Il-mogħdija kienet allinjata ma' nżul ix-xemx fis-solstizju tas-sajf u kienet twassal mix-xmara saċ-ċirku tal-injam. Evidenza min-nirien kbar fuq ix-xtut tax-xmara Avon bejn iż-żewġ mogħdijiet tissuġġerixxi wkoll li ż-żewġ ċrieki kienu kkollegati. X'aktars li kienu jintużaw bħala rotta ta' purċissjoni fl-itwal u fl-iqsar jiem tas-sena. Parker Pearson jispekula li ċ-ċirku tal-injam f'Durrington Walls kien jirrappreżenta ċ-ċentru ta' "art tal-ħajjin", filwaqt li ċ-ċirku tal-ħaġar kien jirrappreżenta "art tal-mejtin", u x-xmara Avon kienet isservi bħala vjaġġ bejn iż-żewġ artijiet.

=== Stonehenge 3 III (2400 Q.K. sal-2280 Q.K.) ===
Iktar 'il quddiem fi Żmien il-Bronż, minkejja li d-dettalji preċiżi tal-attivitajiet f'dan il-perjodu mhumiex daqstant ċari, milli jidher il-ħaġriet ta' ġewwa reġgħu ġew imwaqqfa. Dawn ġew impoġġija fi ħdan iċ-ċirku ta' barra tal-ħaġar tas-sarsen u jaf kienu maħduma jew imżejna b'xi mod. Bħall-ħaġar tas-sarsen, uħud għandhom qatgħat tax-xogħol tal-injam fihom li jissuġġerixxu li matul din il-fażi jaf kienu kkollegati mal-ħaġar mimdud u kienu parti minn struttura akbar.

=== Stonehenge 3 IV (2280 Q.K. sal-1930 Q.K.) ===
F'din il-fażi l-ħaġriet fuq ġewwa reġgħu ġew irranġati f'għamla ta' ċirku bejn iż-żewġ ċrieki tas-sarsen u f'għamla ovali fiċ-ċentru taċ-ċirku fuq ġewwa. Xi arkeologi jsostnu li dawn il-ħaġriet kienu parti mit-tieni grupp ta' ħaġriet minn Wales. Il-ħaġriet kollha ffurmaw ħaġriet weqfin spazjati sew mingħajr l-ebda waħda mill-ħaġriet mimdudin ta' kollegament bħalma ssemma fi Stonehenge 3 III. Il-Ħaġra tal-Artal jaf ġiet imċaqilqa fi ħdan l-għamla ovali f'dan iż-żmien u ġiet imwaqqfa vertikalment mill-ġdid. Għalkemm din forsi tidher bħala l-iktar fażi impressjonanti tal-ħidma, Stonehenge 3 IV inbena b'mod pjuttost traskurat meta mqabbel mal-predeċessuri tiegħu, peress li l-ħaġriet fuq ġewwa l-ġodda ma kellhomx pedamenti soda u bdew jaqgħu. Madankollu, ftit bidliet biss seħħew wara din il-fażi.

=== Stonehenge 3 V (1930 Q.K. sal-1600 Q.K.) ===
Ftit wara, is-sezzjoni tat-Tramuntana taċ-ċirku ta' ġewwa tal-fażi 3 IV tneħħa, u nħolqot konfigurazzjoni b'għamla ta' nagħla (Bluestone Horseshoe) li kienet tirrifletti l-għamla tad-daħliet trilitiċi ċentrali tas-sarsen. Din il-fażi hija kontemporanja mas-sit ta' Seahenge f'Norfolk.

=== Wara l-monument (1600 Q.K. 'il quddiem) ===

Il-ħofriet Y u Z Holes huma l-aħħar kostruzzjoni magħrufa fi Stonehenge, għall-ħabta tal-1600 Q.K., u l-aħħar użu tagħhom kien x'aktarx fi Żmien il-[[Ħadid]]. Instabu muniti [[Imperu Ruman|Rumani]] u artefatti [[Medjuevu|Medjevali]] fil-monument jew qribu iżda mhuwiex magħruf jekk il-monument baqax jintuża b'mod kontinwu matul il-preistorja Brittanika kollha u lil hinn, jew eżattament kif kien jintuża. Huwa notevoli wkoll il-forti kbir fuq għolja ta' Żmien il-Ħadid magħruf bħala l-Kamp ta' Vespasjanu (li minkejja l-isem, mhuwiex sit Ruman) li nbena tul il-Mogħdija ħdejn ix-xmara Avon. Raġel Sassonu dekapitat tas-seklu 7 ġie skavat minn Stonehenge fl-1923. Is-sit kien magħruf fost l-istudjużi matul il-Medju Evu u minn dak iż-żmien 'l hawn ġie studjat minn diversi gruppi.

== Funzjoni u kostruzzjoni ==
Stonehenge ġie prodott minn [[kultura]] li ma ħalliet l-ebda rekord bil-miktub. Ħafna aspetti ta' Stonehenge, bħal kif inbena u għal liema skopijiet kien jintuża, għadhom jiġu diskussi. Jeżistu għadd ta' miti dwar il-ħaġriet. Is-sit, b'mod speċifiku d-daħla trilitika l-kbira, l-arranġament tan-nagħla li tħaddanha magħmul minn ħames daħliet trilitiċi ċentrali, il-ħaġra tal-għarqub, u l-mogħdija max-xtut, huma allinjati ma' nżul ix-xemx tas-solstizju tax-xitwa u t-tlugħ ix-xemx opposta tas-solstizju tas-sajf. Il-pajsaġġ naturali fil-pożizzjoni tal-monument isegwi din il-linja, u jaf ispira l-kostruzzjoni tiegħu. Il-fdalijiet skavati ta' għadam ta' annimali maqtula jissuġġerixxi li n-nies jaf kienu jinġabru fis-sit għax-xitwa iktar milli għas-sajf. Assoċjazzjonijiet astronomiċi ulterjuri, u s-sinifikat astronomiku preċiż tas-sit għan-nies tiegħu, huma kwistjoni ta' ħafna spekulazzjoni u dibattiti.

Ma hemm l-ebda evidenza jew ftit li xejn li tiżvela x'kienu t-tekniki tal-kostruzzjoni li ntużaw mill-bennejja ta' Stonehenge. Matul is-snin, diversi awturi ssuġġerew li ntużaw metodi sovranaturali jew anakronistiċi, is-soltu bl-bil-ħsieb li kien impossibbli li l-ħaġriet ġew imċaqilqa b'xi mod ieħor minħabba d-daqs enormi tagħhom. Madankollu, intwera li tekniki konvenzjonali li jużaw teknoloġija Neolitika bażika bħall-argnu, kienu effettivi għaċ-ċaqliq u għat-tqegħid ta' ħaġriet ta' daqs simili. L-iżjed teorija komuni dwar kif in-nies preistoriċi ċaqilqu l-ħaġriet megalitiċi ssostni li ħolqu medda ta' zkuk ħdejn xulxin u l-ħaġriet kienu jiġu rromblati fuqhom. Teorija oħra tat-trasport tal-ħaġriet megalitiċi tinvolvi l-użu ta' tip ta' slitta li kienet timxi fuq medda mdellka bix-xaħam tal-annimali. Esperiment simili bi slitta li ġġorr ħaġra kbira ta' 40 tunnellata twettaq b'suċċess ħdejn Stonehenge fl-1995. Tim ta' iktar minn 100 ħaddiem irnexxielhom jimbuttaw u jiġbdu l-ħaġra għall-vjaġġ ta' 29 kilometru minn Marlborough Downs.

Fost il-funzjonijiet proposti għas-sit hemm l-użu bħala osservatorju astronomiku jew bħala sit [[Reliġjon|reliġjuż]]. Iktar reċentement, ġew proposti żewġ teoriji ewlenin ġodda. [[Geoffrey Wainwright]], il-President tas-Soċjetà tal-Antikwarjat ta' Londra, u [[Timothy Darvill]] tal-Università ta' Bournemouth, issuġġerew li Stonehenge kien post ta' fejqan—l-ekwivalenti preistorika ta' [[Lourdes]]. Huma jargumentaw li dan ifisser l-għadd kbir ta' difniet fiż-żona u l-evidenza tad-deformitajiet minħabba trawma f'xi oqbra. Madankollu, jikkonċedu li s-sit x'aktarx li kien multifunzjonali u li kien jintuża għall-qima tal-antenati wkoll. L-analiżi tal-isotopi tindika li wħud mill-individwi midfuna kienu ġejjin minn reġjuni oħra. Tifel adolexxenti midfun għall-ħabta tal-1550 Q.K. trabba ħdejn il-Baħar Mediterran; ħaddiem tal-metall mill-2300 Q.K. imlaqqam il-"Qawwas ta' Amesbury", trabba ħdejn l-għoljiet tal-[[Ġermanja]] ta' qabel l-Alpi; u l-"Irġiel bil-Qaws ta' Boscombe" x'aktarx li waslu minn Wales jew mill-[[Bretagne]], [[Franza]].

Min-naħa l-oħra, Mike Parker Pearson tal-Università ta' Sheffield issuġġerixxa li Stonehenge kien parti minn pajsaġġ ritwali u kien magħqud ma' Durrington Walls permezz tal-mogħdijiet korrispondenti u x-xmara Avon. Huwa jissuġġerixxi li ż-żona madwar il-''henge'' ta' Durrington Walls kienet post tal-ħajjin, filwaqt li Stonehenge kien post tal-mejtin. Vjaġġ tul ix-xmara Avon biex wieħed jasal sa Stonehenge kien parti minn passaġġ ritwali mill-ħajja għall-mewt, biex jiġu ċċelebrati l-missirijiet tal-imgħoddi u dawk li jkunu għadhom kemm mietu. Iż-żewġ spjegazzjonijiet ingħataw l-ewwel darba fis-seklu 12 minn [[Geoffrey ta' Monmouth]], li faħħar ferm il-proprjetajiet ta' fejqan tal-ħaġriet u kien l-ewwel wieħed ukoll li ħareġ bl-idea li Stonehenge nbena bħala monument funebri. Kienu x'kienu l-elementi reliġjużi, mistiċi jew spiritwali li kienu ċentrali għal Stonehenge, id-disinn tiegħu jinkludi funzjoni ta' osservatorju tas-smewwiet, li seta' ntuża għat-tbassir tal-eklissi, tas-solstizju, tal-ekwinozju u ta' avvenimenti oħra tas-smewwiet li kienu importanti għar-reliġjon ta' dak iż-żmien.

Hemm ipoteżijiet u teoriji oħra wkoll. Skont tim ta' riċerkaturi mir-Renju Unit immexxija minn Mike Parker Pearson tal-Università ta' Sheffield, Stonehenge jista' jkun li nbena bħala simbolu ta' "paċi u għaqda", indikat parzjalment mill-fatt li fiż-żmien tal-kostruzzjoni, in-nies Neolitiċi fir-Renju Unit kienu qed jesperjenzaw perjodu ta' unifikazzjoni kulturali.

Il-ħaġar megalitiku ta' Stonehenge jinkludi ħaġriet iżgħar fuq ġewwa u ħaġriet ikbar tas-sarsen fuq barra (it-terminu ''sarsen'' jirreferi għal ħaġriet tal-blat ramli bis-siliċju min-Nofsinhar tal-Ingilterra). Il-ħaġriet fuq ġewwa huma magħmulin mid-dolerit, mit-tufu, mir-riolit, jew mill-blat ramli. Bosta minn dawn il-ħaġriet huma ta' oriġini vulkanika mill-Għoljiet ta' Preseli fil-Lbiċ ta' Wales xi 230 kilometru mill-monument. Il-Ħaġra tal-Artal magħmula mill-blat ramli jaf oriġinat fil-Lvant ta' Wales. Analiżi reċenti indikat li l-ħaġriet tas-sarsen oriġinaw minn West Woods, madwar 26 kilometru mill-monument.

Tim ta' riċerkaturi mill-Kulleġġ Irjali ta[[l-Arti]] f'[[Londra]] skoprew li l-ħaġriet vulkaniċi fuq ġewwa tal-monument għandhom "proprjetajiet akustiċi mhux tas-soltu" – meta wieħed iħabbat fuqhom jipproduċu "ħoss qawwi li jirbombja". Skont it-tim, din l-idea tista' tispjega għaliex ċerti ħaġriet kienu jinġarru minn distanza daqshekk twila, li kienet kisba teknika notevoli għal dak iż-żmien. F'ċerti kulturi tal-qedem, il-ħaġriet li jirbumbjaw, magħrufa bħala ħaġriet litofoniċi, kienu jemmnu li kellhom poteri mistiċi jew ta' fejqan, u Stonehenge għandu storja ta' assoċjazzoni mar-ritwali. Il-preżenza ta' dawn il-"ħaġriet li jirbumbjaw" jidher li tappoġġa l-ipoteżi li Stonehenge kien "post għall-fejqan", kif ġie indikat mill-arkeologu tal-Università ta' [[Bournemouth]] [[Timothy Darvill]], li kkonsulta mar-riċerkaturi. Il-ħaġriet fuq ġewwa ta' Stonehenge x'aktarx li ġew minn barriera qrib raħal f'Wales li jismu Maenclochog, li jfisser "ħaġra li tirbombja", fejn il-ħaġriet lokali kienu jintużaw bħala qniepen tal-knisja sas-seklu 18.

== Studji tad-DNA jiċċaraw il-kuntest storiku ==
Xi riċerkaturi li studjaw id-DNA estratt mill-fdalijiet umani Neolitiċi fir-Renju Unit iddeterminaw li l-antenati tan-nies li bnew Stonehenge kienu bdiewa mil-Lvant tal-[[Baħar Mediterran|Mediterran]], li kienu qed jivvjaġġaw lejn il-Punent. L-istudji tad-DNA jindikaw li kellhom nisel predominanti mill-[[Baħar Eġew|Eġew]], għalkemm it-tekniki agrikoli tagħhom milli jidher oriġinaw mill-[[Anatolja]]. Dawn il-bdiewa tal-Eġew imbagħad marru lejn l-Iberja qabel ma komplew sejrin iktar lejn it-Tramuntana, u laħqu r-Renju Unit għall-ħabta tal-4,000 Q.K.

Barra minn hekk, dawn il-migranti Neolitiċi lejn ir-Renju Unit jaf daħħlu t-tradizzjoni tal-bini ta' monumenti bl-użu ta' ħaġriet megalitiċi kbar, u Stonehenge kienet parti minn din it-tradizzjoni.

Dak iż-żmien, ir-Renju Unit kien abitat minn gruppi ta' kaċċaturi tal-Punent, simili għar-Raġel ta' Cheddar. L-istudji tad-DNA juru li meta l-bdiewa waslu, dawn iż-żewġ gruppi ma tantx kienu jitħalltu wisq. Minflok, kien hemm sostituzzjoni sostanzjali tal-popolazzjoni.

Iktar 'il quddien waslu n-nies ta' Bell Beaker, għall-ħabta tal-2,500 Q.K., li wettqu migrazzjoni mill-Ewropa kontinentali. L-iktar nies bikrin minnhom kienu simili għan-nies mir-Renu. Mill-ġdid kien hemm sostituzzjoni kbira tal-popolazzjoni fir-Renju Unit. Il-Bell Beakers ħallew ukoll l-impatt tagħhom fuq il-kostruzzjoni ta' Stonehenge. Huma jiġu assoċjati wkoll mal-kultura ta' Wessex.

Din tal-aħħar jidher li kellha rabtiet kummerċjali wesgħin mal-Ewropa kontinentali, saħansitra sal-[[Greċja]] ta' [[Mycenae]]. Il-ġid minn dan il-kummerċ ippermetta lin-nies ta' Wessex jibnu t-tieni u t-tielet fażijiet megalitiċi ta' Stonehenge u jindika wkoll forma b'saħħitha ta' organizzazzjoni soċjali.

Il-Bell Beakers kienu assoċjati wkoll mal-kummerċ tal-landa, li kienet l-unika esportazzjoni fir-Renju Unit f'dak iż-żmien. Il-landa kienet importanti minħabba li kienet tintuża biex ir-ram isir bronż, u l-Beakers kattru ħafna rikkezzi permezz tagħha.

== Storja moderna ==

=== Folklor ===

==== "Ħaġra tal-Għarqub", "Għarqub il-Patri", jew "Ħaġra tax-Xemx" ====

Il-Ħaġra tal-Għarqub tinsab fil-Grigal taċ-ċirku tal-ħaġriet tas-sarsen, maġenb l-aħħar parti tal-Mogħdija ta' Stonehenge. Hija ħaġra ħarxa, għolja 4.9 metri, li xxaqleb 'il ġewwa lejn iċ-ċirku tal-ħaġar. Kienet magħrufa b'diversi ismijiet fl-imgħoddi, fosthom "Għarqub il-Patri" u "Ħaġra tax-Xemx". Fis-solstizju tas-sajf, jekk osservatur joqgħod bilwieqfa fi ħdan iċ-ċirku tal-ħaġar, u jħares lejn il-Grigal minn ġod-daħla, jara x-xemx titla' bejn wieħed u ieħor fid-direzzjoni tal-Ħaġra tal-Għarqub, u ttieħdu bosta ritratti tax-xemx tiela' minn fuqha.

Ġrajja folkloristika tirrakkonta dwar l-oriġini tal-isem ta' Għarqub il-Patri.

: Ix-xitan xtara l-ħaġriet mingħand mara fl-[[Repubblika tal-Irlanda|Irlanda]], qartashom, u ħadhom fil-Pjanura ta' Salisbury. Waħda mill-ħaġriet waqgħet fix-xmara Avon, u l-kumplament inġarru fil-pjanura. Imbagħad ix-xitan werżaq, "Ħadd mhu qatt se jkun jaf kif dawn il-ħaġriet ġew hawnhekk!". U patri wieġeb, "Dak inti qed tgħidu!", u f'dak il-mument stess ix-xitan waddablu waħda mill-ħaġriet u laqtu fuq l-għarqub. Il-ħaġra weħlet fl-art u għadha hemm sa llum.

Il-''Brewer's Dictionary of Phrase and Fable'' jattribwixxi din il-ġrajja lil Geoffrey ta' Monmouth, iżda għalkemm it-tmien ktieb tal-''Historia Regum Britanniae'' ta' Geoffrey tassew tiddeskrivi kif inbena Stonehenge, iż-żewġ ġrajjiet m'għandhom x'jaqsmu xejn ma' xulxin.

L-isem mhuwiex uniku; kien hemm ħaġra monolitika bl-istess isem iddokumentata fis-seklu 19 mill-antikwarju [[Charles Warne]] f'Long Bredy f'[[Dorset]].

==== Leġġenda ta' Arturu ====

Il-''Historia Regum Britanniae'' ("Storja tar-Rejiet tar-Renju Unit") tas-seklu 12, ta' Geoffrey ta' Monmouth, tinkludi ġrajja ħelwa ta' kif Stonehenge ġie miġjub mill-Irlanda bl-għajnuna tas-saħħar Merlin. Il-ġrajja ta' Geoffrey infirxet b'mod wiesa', b'varjazzjonijiet tagħha li tfaċċaw f'adattamenti tax-xogħol tiegħu, bħal ''Roman de Brut'' bil-Franċiż tan-Normanni ta' Wace, ''Brut'' bl-Ingliż Ċentrali ta' Layamon, u ''Brut y Brenhinedd'' bil-Welsh.

Skont il-ġrajja, il-ħaġriet ta' Stonehenge kienu ħaġriet tal-fejqan, li xi ġganti kienu ġabu mill-[[Afrika]] sal-Irlanda. Dawn ittellgħu fuq l-Għolja ta' Killaraus biex jiffurmaw ċirku tal-ħaġar, magħruf bħala ċ-Ċirku tal-Ġganti jew it-Tondjatura tal-Ġganti. Ir-Re [[Awrelju Ambrosju]] tas-seklu 5 xtaq jibni mafkar kbir għan-nobbli Ċeltiċi Brittaniċi li ġew maqtula mis-Sassoni f'Salisbury. Merlin tah parir biex juża ċ-Ċirku tal-Ġganti. Ir-re bagħat lil Merlin u lil [[Uther Pendragon]] (missier ir-Re Arturu) flimkien ma' 15,000 raġel biex iġibu l-ħaġar mill-Irlanda. Huma rebħu kontra armata Irlandiża mmexxija minn [[Gillomanius]], iżda ma setgħux iċaqilqu l-ħaġriet enormi. Bl-għajnuna ta' Merlin, huma ttrasportaw il-ħaġriet lejn ir-Renju Unit u reġgħu għamluhom fil-konfigurazzjoni li kellhom qabel. L-Għolja ta' Killaraus jaf kienet tirreferi għall-Għolja ta' Uisneach. Għalkemm il-ġrajja hija fizzjoni, l-arkeologu Mike Parker Pearson jissuġġerixxi li jaf fiha "tikka verità", peress li l-evidenza tissuġġerixxi li l-ħaġriet fuq ġewwa ta' Stonehenge twasslu miċ-ċirku tal-ħaġar ta' Waun Mawn fil-kosta tal-Baħar Irlandiż ta' Wales.

Leġġenda oħra tirrakkonta kif ir-re Sassonu [[Hengist]] stieden lill-ġellieda Ċeltiċi Brittaniċi għal festa iżda fl-istess ħin bla ħniena ordna lill-irġiel tiegħu jimmassakraw lill-mistednin, u qatlu 420 minnhom. Hengist bena lil Stonehenge f'dan is-sit biex juri r-rimors tiegħu għal għemilu.

=== Seklu 16 sal-preżent ===

Stonehenge bidel is-sjieda tiegħu diversi drabi minn mindu r-Re [[Enriku VIII tal-Ingilterra|Enriku VIII]] akkwiżixxa l-Abbazija ta' Amesbury u l-artijiet ta' madwarha. Fl-1540 Enriku ta l-art lill-Earl ta' Hertford. Sussegwentement għaddiet għand il-Lord Carleton u mbagħad għand il-Markiża ta' Queensberry. Il-familja Antrobus ta' Cheshire xtrat l-art fl-1824. Matul [[l-Ewwel Gwerra Dinjija]], ajrudrom ("l-Iskola Nru 1 tan-Navigazzjoni bl-Ajru u t-Twaqqigħ tal-Bombi" tal-Korp Irjali tat-Titjir) inbena fiż-żona tal-Punent taċ-ċirku tal-ħaġar, u fil-wied niexef f'Stonehenge Bottom, inbena salib it-toroq prinċipali, flimkien ma' diversi djar tal-kampanja u kaffetterija. Stonehenge kien wieħed minn ħafna lottijiet tal-art li tqiegħdu għall-irkant fl-1915 minn Sir [[Cosmo Gordon Antrobus]], ftit wara li wiret l-art mingħand ħuh. L-irkant tal-aġenti tal-proprjetà Knight Frank & Rutley f'Salisbury sar fil-21 ta' Settembru 1915 u kien jinkludi l-"Lott 15. Stonehenge b'madwar 12.44-il ettaru ta' art għan-niżla biswitu".

Cecil Chubb xtara s-sit għal £6,600 (£532,800 fl-2021) u ta lin-nazzjon tliet snin wara, b'ċerti kundizzjonijiet mehmuża. Għalkemm ġie spekulat li kien xtara s-sit fuq suġġeriment ta' martu – jew saħansitra bħala rigal għaliha, fil-fatt xtrah bħala kapriċċ, peress li kien jemmen li xi ħadd lokali kellu jkun is-sid il-ġdid.

Fl-aħħar tas-snin 20 tas-seklu 20, ġie mniedi appell man-nazzjon kollu biex Stonehenge jiġi ssalvagwardjat mill-kostruzzjoni ta' binjiet moderni qribu li kienu bdew jinbnew bil-mod il-mod. Sal-1928, l-art madwar il-monument inxtrat bid-donazzjonijiet tal-appell u ngħatat lin-National Trust għall-preservazzjoni. Il-binjiet li kienu nbnew tneħħew (għalkemm it-toroq baqgħu hemm), u l-art reġgħet tħalliet għall-agrikoltura. Iktar reċentement, l-art kienet parti minn skema ta' treġġigħ lura tal-bur tal-ħaxix, biex b'hekk l-għelieqi tal-madwar jerġgħu jsiru bwar tal-ħaxix nattiv fuq il-ġibs.

==== Neo-Paganiżmu ====

Matul is-seklu 20, Stonehenge beda jerġa' jieħu l-ħajja bħala post b'sinifikat reliġjuż, din id-darba għall-aderenti tat-twemmin tan-Neo-Paganiżmu u tal-Era l-Ġdida (bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]: New Age), partikolarment in-Neo-Druwidi. L-istoriku [[Ronald Hutton]] iktar 'il quddiem irrimarka li "kienet ironija kbir, u potenzjalment skomda, li d-Druwidi moderni kienu waslu fi Stonehenge eżatt kif l-arkeologi kienu qed ikeċċu d-Druwidi tal-qedem minnu". L-ewwel grupp Neo-Druwidiku li uża l-monument megalitiku kien dak tal-Ordni Antik tad-Druwidi, li ċċelebra ċerimonja ta' inizjazzjoni tal-massa hemmhekk f'Awwissu 1905, fejn ġew ammessi 259 membru ġdid fl-organizzazzjoni tagħhom. Din l-assemblea ġiet irredikolata ferm mill-istampa, li żżuffjettat rigward il-fatt li n-Neo-Druwidi kien lebsin kostumi magħmula minn ilbies abjad u daqna falza.

Bejn l-1972 u l-1984, Stonehenge kien is-sit tal-Festival Ħieles ta' Stonehenge. Wara l-Battalja tal-Għalqa tal-Fażola bejn il-pulizija u l-vjaġġaturi tal-Era l-Ġdida fl-1985, dan l-użu tas-sit ġie mwaqqaf għal diversi snin u l-użu ritwali ta' Stonehenge issa huwa ristrett ferm. Xi Druwidi ħadu ħsieb jirranġaw ġabra ta' monumenti fuq l-istil ta' Stonehenge f'inħawi oħra tad-dinja bħala forma ta' qima Druwidika.

Ir-ritwali iktar bikrin kienu kkomplementati mill-Festival Ħieles ta' Stonehenge, organizzat b'mod laxk miċ-Ċirku Politantriku, li seħħ bejn l-1972 u l-1984, u matul dan iż-żmien l-għadd ta' viżitaturi ta' nofs is-sajf kien żdied għal 30,000 ruħ. Madankollu, fl-1985 is-sit ingħalaq għall-festivals minn rimedju b'mandat ta' inibizzjoni minn Qorti Superjuri. Konsegwenza ta' tmiem il-festival fl-1985 kienet il-konfrontazzjoni vjolenti bejn il-pulizija u l-vjaġġaturi tal-Era l-Ġdida li saret magħrufa bħala l-Battalja tal-Għelieqi tal-Fażola, meta l-pulizija bblukkat konvoj ta' vjaġġaturi milli jaslu fi Stonehenge. Mill-bidu tal-1985, is-sena tal-Battalja, l-ebda permess ta' aċċess fiċ-ċrieki tal-ħaġar ma ngħata fi Stonehenge għal kwalunkwe raġuni reliġjuża. Din il-politika taż-"żona ta' esklużjoni" kompliet għal kważi ħmistax-il sena: eżatt qabel il-wasla tas-seklu 21, il-viżitaturi ma kinux jitħallew jidħlu fiċ-ċrieki tal-ħaġar fi żminijiet ta' sinifikat reliġjuż, jiġifieri s-solstizji tax-xitwa u tas-sajf, u l-ekwinozji tar-rebbiegħa u tal-ħarifa.

Madankollu, wara sentenza tal-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem li kisbu dawk li kienu qed imexxu l-kampanja, bħal Arthur Uther Pendragon, ir-restrizzjonijiet tneħħew. Is-sentenza rrikonoxxiet li l-membri ta' kwalunkwe reliġjon ġenwina għandhom id-dritt tal-qima fi ħdan il-knejjes tagħhom stess, u Stonehenge huwa post tal-qima għan-Neo-Druwidi, għall-Pagani u għal reliġjonijiet oħra "bbażati fid-Dinja" jew għal reliġjonijiet "antika". Il-laqgħat ġew organizzati min-National Trust u oħrajn biex jiġu diskussi l-arranġamenti. Fl-1998, festin ta' 100 ruħ ġie mogħti l-aċċess u dawn kienu jinkludu astronomi, arkeologi, Druwidi, nies lokali, pagani u vjaġġaturi. Fl-2000, avveniment fil-beraħ tas-solstizju tas-sajf sar u madwar sebat elef ruħ attendew. Fl-2001, in-numri żdiedu għal madwar 10,000.

==== Ambjent u aċċess ====
Meta Stonehenge nfetaħ għall-pubbliku għall-ewwel darba, wieħed seta' jimxi qalb il-ħaġriet jew saħansitra jixxabbat fuqhom, iżda fl-1977 il-ħaġriet ġew imdawrin b'ħabel li jipprevjeni l-aċċess minħabba erożjoni serja. Il-viżitaturi ma għadhomx jistgħu jmissu l-ħaġriet iżda jistgħu jduru mal-monument minn distanza qasira. Madankollu, English Heritage tippermetti l-aċċess matul is-solstizju tas-sajf u tax-xitwa u matul l-ekwinozju tar-rebbiegħa u tal-ħarifa. Barra minn hekk, il-viżitaturi jistgħu jagħmlu prenotazzjonijiet speċjali biex ikollhom aċċes għall-ħaġriet is-sena kollha. Ir-residenti lokali għadhom intitolati għal dħul bla ħlas fi Stonehenge minħabba ftehim rigward id-dritt legali li jgħaddu mill-proprjetà.

Is-sitwazzjoni tal-aċċess u l-prossimità taż-żewġ toroq wasslu għal ħafna kritika, enfasizzata minn stħarriġ tal-2006 imwettaq min-National Geographic. Fl-istħarriġ dwar il-kundizzjonijiet ta' 94 Sit ta' Wirt Dinji ewlenin, 400 espert tal-konservazzjoni u tat-turiżmu kklassifikaw lil Stonehenge fil-75 post fil-lista ta' destinazzjonijiet, u ddikjaraw li l-qagħda tal-konservazzjoni tiegħu hija waħda "moderata".

Peress li t-traffiku tal-vetturi żdied, l-ambjent tal-monument beda jiġi affettwat mill-prossimità taż-żewġ toroq fuq kull naħa—l-A344 li tagħti għal Shrewton fin-naħa tat-Tramuntana, u l-A303 li tagħti għal Winterbourne Stoke fin-naħa tan-Nofsinhar. Minn mindu l-monument sar Sit ta' Wirt Dinji ġew ikkunsidrati pjanijiet biex l-A303 tiġi mkabbra u tingħalaq l-A344 sabiex il-veduta mill-ħaġriet terġa' lura għal kif kienet fl-imgħoddi. Madankollu, il-kontroversja rigward l-ispiża kbira biex tinbidel il-pożizzjoni tat-toroq wasslet biex l-iskema tiġi kkanċellata diversi drabi. Fis-6 ta' Diċembru 2007, ġie mħabbar li l-pjanijiet estensivi biex tinbena mina taħt il-pajsaġġ ta' Stonehenge u ċentru tal-viżitaturi permanenti kienu ġew ikkanċellati.

Fit-13 ta' Mejju 2009, il-gvern approva skema ta' £25 miljun biex jinħoloq ċentru tal-viżitaturi iżgħar u tingħalaq l-A344, għalkemm dan kien jiddependi fuq il-finanzjament u l-kunsens tal-awtorità lokali tal-ippjanar. Fl-20 ta' Jannar 2010, il-Kunsill ta' Wiltshire ta l-permess biex jinbena ċentru 2.4 kilometri fil-Punent u l-English Heritage kkonfermat li l-fondi biex jinbena kienu se jkunu disponibbli, bl-appoġġ ta' għotja ta' £10 miljun mill-Fond tal-Lotterija għall-Wirt. Fit-23 ta' Ġunju 2013, l-A344 ingħalqet biex jinbeda x-xogħol tat-tneħħija tat-triq u biex tiġi sostitwita bil-ħaxix. Iċ-ċentru, iddisinjat minn [[Denton Corker Marshall]], infetaħ għall-pubbliku fit-18 ta' Diċembru 2013.

=== Riċerka arkeoloġika u restawr ===

==== 1600-1900 ====

Tul l-istorja ddokumentata, Stonehenge u l-monumenti tal-madwar ġibdu l-attenzjoni tal-antikwarji u tal-arkeologi. [[John Aubrey]] kien wieħed minn tal-bidu li eżamina s-sit b'lenti xjentifika fl-1666, u fil-pjanta tiegħu tal-monument, huwa ddokumenta l-ħofriet li issa ngħataw kunjomu, il-ħofriet ta' Aubrey. [[William Stukeley]] kompla x-xogħol ta' Aubrey fil-bidu tas-seklu 18, iżda interessa ruħu wkoll fil-monumenti tal-madwar, u identifika (kemxejn b'mod żbaljat) il-''Cursus'' u l-Mogħdija. Huwa beda wkoll l-iskavi ta' ħafna tumbati funebri tawwalin fiż-żona, u kienet l-interpretazzjoni tiegħu tal-pajsaġġ li assoċjat il-monument mad-Druwidi. Stukeley tant baqa' msaħħar bid-Druwidi li oriġinarjament lit-tumbati magħrufa bħala Disc Barrows (tumbati funebri tawwalin b'għamla tonda) sejħilhom Druids' Barrows (it-Tumbati tad-Druwidi). L-iktar pjanta bikrija preċiża ta' Stonehenge kienet dik imfassla mill-[[arkitett]] minn [[Bath]] [[John Wood]] fl-1740. L-istħarriġ annotat oriġinali tiegħu dan l-aħħar ġie mfassal mill-ġdid bil-kompjuter u ġie ppubblikat. Kien tassew importanti li l-pjanta ta' Wood saret qabel ma ċediet id-daħla trilitika tax-Xlokk, li waqgħet fl-1797 u li ġiet restawrata fl-1958.

[[William Cunnington]] kompla bi skavi fiż-żona fil-bidu tas-seklu 19. Huwa skava xi 24 tumbata funebri tawwalija qabel ma skava fi ħdan u madwar iċ-ċrieki tal-ħaġar, u skopra injam maħruq, għadam tal-annimali, bċejjeċ tal-fuħħar u urni. Huwa identifika wkoll il-ħofra li fiha xi darba kien hemm il-Ħaġra tal-Qatla. [[Richard Colt Hoare]] appoġġa x-xogħol ta' Cunnington u skava xi 379 tumbata funebri fil-Pjanura ta' Salisbury, fosthom xi 200 fiż-żona madwar iċ-ċrieki tal-ħaġar, u wħud minnhom ġew skavati flimkien ma' [[William Coxe]]. Sabiex jallertaw lil skavaturi futuri bix-xogħol tagħhom, qagħdu attenti li jħallu sinjali tal-metall bl-inizjali f'kull tumbata funebri li fetħu. Is-sejbiet ta' Cunnington jintwerew fil-Mużew ta' Wiltshire. Fl-1877, [[Charles Darwin]] innaviga fl-arkeoloġija fiċ-ċrieki tal-ħaġar, u sperimenta bir-rata li biha l-fdalijiet jinżlu taħt l-art għall-ktieb tiegħu ''The Formation of Vegetable Mould Through the Action of Worms''.

Il-Ħaġra 22 waqgħet wara maltempata qalila fil-31 ta' Diċembru 1900.

==== 1901-2000 ====

[[William Gowland]] issorvelja l-ewwel restawr maġġuri tal-monument fl-1901, li kien jinvolvi l-iddrittar u t-tqegħid stabbli tal-ħaġra tas-sarsen 56 li kienet fil-periklu li taqa'. Hu u jiddritta l-ħaġra, ċaqlaqha b'xi nofs metru mill-pożizzjoni oriġinali tagħha. Gowland ħataf ukoll l-opportunità biex ikompli jiskava l-monument, tant li l-iskavi tiegħu baqgħu meqjusa bħala l-iktar skavi xjentifiċi sa llum, u żvela iktar dwar it-twaqqif tal-ħaġriet milli kien ġie żvelat mill-mitt sena xogħol preċedenti li kien sar. Matul ir-restawr tal-1920, [[William Hawley]], li kien skava s-sit ta' Sarum tal-Qedem fil-qrib, skava l-bażi ta' sitt ħaġriet u l-foss ta' barra. Huwa sab ukoll flixkun ''port'' fejn kien hemm il-Ħaġra tal-Qatla li kien ħalla Cunnington, għen biex jerġgħu jiġu skoperti l-ħofriet ta' Aubrey fuq ġewwa tal-foss u sab il-ħofriet ċirkolari konċentriċi 'l barra miċ-ċirku tal-ħaġriet tas-sarsen imsejħa l-ħofriet Y u Z.

[[Richard Atkinson]], [[Stuart Piggott]] u [[John F. S. Stone]] reġgħu skavaw ħafna mix-xogħol ta' Hawley fis-snin 40 u 50 tas-seklu 20, u skoprew il-mannari u s-sejfijiet imnaqqxin fuq il-ħaġriet tas-sarsen. Ix-xogħol ta' Atkinson kien strumentali biex jiġi approfondit il-fehim tat-tliet fażijiet maġġuri tal-kostruzzjoni tal-monument.

Fl-1958, il-ħaġriet ġew restawrati mill-ġdid, u tlieta mill-ħaġriet tas-sarsen weqfin ġew imwaqqfa mill-ġdid fuq bażijiet tal-konkos. L-aħħar restawr twettaq fl-1963 wara li l-ħaġra 23 taċ-ċirku tal-ħaġar tas-sarsen waqgħet. Reġgħet twaqqfet mill-ġdid, u ttieħdet l-opportunità biex jitqiegħdu tliet ħaġriet oħra fuq bażijiet tal-konkos. Iktar 'il quddiem, l-arkeologi bħal [[Christopher Chippindale]] tal-Mużew tal-Arkeoloġija u tal-Antropoloġija tal-Università ta' Cambridge u [[Brian Edwards]] tal-Università tal-Punent tal-Ingilterra, għamlu kampanja biex il-pubbliku jingħata iktar għarfien dwar id-diversi fażijiet ta' restawr, u fl-2004 English Heritage inkludiet ritratti tax-xogħlijiet li saru fil-ktieb ''Stonehenge: A History in Photographs''.

Fl-1966 u fl-1967, qabel ma nbena parkeġġ ġdid għall-karozzi fis-sit, l-art immedjatament fil-Majjistral tal-ħaġriet ġiet skavata minn [[Faith Vatcher|Faith]] u [[Lance Vatcher]]. Huma skoprew il-ħofriet Mesolitiċi tal-arbli li jmorru lura għas-7000 u għat-8000 Q.K., kif ukoll tul ta' għaxar metri ta' foss bil-palizzati – foss maqtugħ f'għamla ta' V li fih kienu ddaħħlu arbli tal-injam li baqgħu hemm sa ma ttieklu biż-żmien. L-arkeoloġija mill-ajru sussegwenti tissuġġerixxi li dan il-foss jgħaddi mill-Punent sat-Tramuntana ta' Stonehenge, ħdejn il-mogħdija.

Mill-ġdid twettqu skavi fl-1978 minn Atkinson u John Evans, li matulhom skoprew il-fdalijiet tal-Arċier ta' Stonehenge fil-foss ta' barra, u fl-1979 l-arkeoloġija ta' salvataġġ kienet meħtieġa maġenb il-Ħaġra tal-Għarqub wara li bi żball ġie mħaffer foss għall-kejbils moderni tul it-triq, u żvela ħofra ġdida ta' ħaġra ħdejn il-Ħaġra tal-Għarqub.

Fil-bidu tas-snin 80 tas-seklu 20, [[Julian C. Richards]] mexxa l-iStonehenge Environs Project, studju dettaljat tal-pajsaġġ tal-madwar ta' Stonehenge. Il-proġett irnexxielu jwettaq id-datazzjoni tal-''Cursus'' iż-Żgħir, tal-Coneybury Henge u ta' diversi karatteristiċi iżgħar oħrajn.

Fl-1993, il-mod kif Stonehenge ġie ppreżentat lill-pubbliku ġie deskritt bħala "mistħija nazzjonali" mill-Kumitat għall-Kontijiet Pubbliċi tal-House of Commons. Parti mir-rispons tal-English Heritage għal din il-kritika kienet li tikkummisjona riċerka biex jinġabar flimkien ix-xogħol arkeoloġiku kollu li sar fuq il-monument sa dik id-data. Dan il-proġett ta' riċerka ta' sentejn irriżulta fil-pubblikazzjoni fl-1995 tal-monografu ''Stonehenge in its landscape'', li kienet l-ewwel pubblikazzjoni li ppreżentat l-istratigrafija kumplessa u s-sejbiet mis-sit. Ippreżentat tqassim ġdid tal-fażijiet tal-monument.

==== Seklu 21 ====
Iktar skavi reċenti jinkludu serje ta' skavi li saru fl-2003 u fl-2008 magħrufa bħala l-iStonehenge Riverside Project, immexxi minn Mike Parker Pearson. Dan il-proġett investiga b'mod prinċipali monumenti oħra fil-pajsaġġ u r-rabta tagħhom mal-ħaġriet — b'mod partikolari, Durrington Walls, fejn ġiet skoperta "Mogħdija" oħra li twassal sax-xmara Avon. Il-punt fejn il-Mogħdija ta' Stonehenge tiltaqa' max-xmara ġie skavat ukoll u żvela żona ċirkolari li qabel ma kinitx magħrufa li x'aktarx li kien fiha erba' ħaġriet oħra fl-imgħoddi, wisq probabbli bħala markaturi għall-bidu tal-mogħdija.

F'April 2008, [[Tim Darvill]] tal-Università ta' Bournemouth u [[Geoff Wainwright]] tas-Soċjetà tal-Antikwarji bdew skavi oħrajn fi ħdan iċ-ċirku tal-ħaġar biex jiksbu frammenti databbli tal-pilastri oriġinali tal-ħaġar fuq ġewwa. Irnexxielhom jaslu għad-datazzjoni ta' wħud mill-ħaġar fuq ġewwa mill-2300 Q.K., għalkemm din id-data jaf ma tirriflettix l-iktar twaqqif bikri tal-ħaġriet fi Stonehenge. Skoprew ukoll materjal organiku mis-7000 Q.K., li, flimkien mal-ħofriet Mesolitiċi tal-arbli, iżid is-sostenn għall-ħsieb li s-sit ilu jintuża mill-inqas 4,000 sena qabel inbena Stonehenge. F'Awwissu u f'Settembru 2008, bħala parti mir-Riverside Project, Julian C. Richards u Mike Pitts skavaw il-ħofra ta' Aubrey 7, u neħħew il-fdalijiet ikkremati minn diversi ħofriet ta' Aubrey li kienu ġew skavati minn Hawley fis-snin 20 tas-seklu 20, u ġew mirduma mill-ġdid fl-1935. Liċenzja għat-tneħħija tal-fdalijiet umani fi Stonehenge kienet ingħatat mill-Ministeru għall-Ġustizzja f'Mejju 2008, f'konformità mal-i''Statement on burial law and archaeology'' (l-Istqarrija dwar il-liġi tad-dfin u l-arkeoloġija) li nħarġet f'Mejju 2008. Waħda mill-kundizzjonijiet tal-liċenzja kienet li l-fdalijiet kellhom jerġgħu jiġu mirduma fi żmien sentejn u matul il-perjodu tal-intervent kellhom jinżammu b'mod sikur, privat u deċenti.

Investigazzjoni ġdid tal-pajsaġġ twettqet f'April 2009. Tumbata baxxa, għolja madwar 40 ċentimetru ġiet identifikata bejn il-ħaġriet 54 (taċ-ċirku fuq ġewwa) u 10 (taċ-ċirku ta' barra), separata b'mod ċar min-niżla naturali. Ma ġietx datata iżda spekulazzjoni li tirrappreżenta radam traskurat wara skavi preċedenti jidher li ma għandhiex bażi għaliex tidher f'illustrazzjonijiet tas-sekli 18 u 19. Hemm xi evidenza li, bħala karatteristika ġeoloġika mhux komuni, jaf ġiet inkorporata apposta fil-monument mill-bidu nett. Foss ċirkolari u baxx, fond ftit iktar minn 10 ċentimetri, instab bejn iċ-ċrieki bil-ħofriet Y u Z, b'foss ulterjuri fi ħdan iċ-ċirku bil-ħofra Z. Dawn ġew interpretati bħala t-tifrix tar-radam mill-ħofriet Y u Z oriġinali, jew b'iktar spekulazzjoni bħala ħitan tas-sies bil-veġetazzjoni biex jgħattu l-attivitajiet li kienu jsiru ġo fihom.

Fl-2010, l-iStonehenge Hidden Landscape Project wassal għall-iskoperta ta' monument "qisu ''henge''" inqas minn kilometru mis-sit prinċipali. Dan il-monument sussegwentement ġie żvelat li kien jinsab "fis-sit ta' Amesbury 50", tumbata tonda tal-grupp ta' Cursus Barrows.

F'Novembru 2011, arkeologi mill-Università ta' [[Birmingham]] ħabbru l-iskoperta ta' evidenza ta' żewġ ħofriet enormi ppożizzjonati fi ħdan il-mogħdija tal-''Cursus'' ta' Stonehenge, u allinjati f'pożizzjoni mas-smewwiet lejn tlugħ ix-xemx u nżul ix-xemx ta' nofs is-sajf meta osservati mill-Ħaġra tal-Għarqub. L-iskoperta l-ġdida saret bħala parti mill-iStonehenge Hidden Landscape Project li beda fis-sajf tal-2010. Il-proġett uża teknika tat-teħid tal-immaġnijiet ġeofiżiċi mhux invażiva biex il-pajsaġġ jiġi żvelat u maħluq mill-ġdid viżivament. Skont il-mexxej tat-tim [[Vince Gaffney]], din l-iskoperta jaf tipprovdi rabta diretta bejn ir-ritwali u l-avvenimenti astronomiċi mal-attivitajiet fi ħdan il-''Cursus'' fi Stonehenge.

F'Diċembru 2011, ġeologi mill-Università ta' Leicester u mill-Mużew Nazzjonali ta' Wales ħabbru l-iskoperta tas-sors ta' wħud mill-frammenti tar-riolit li nstabu fil-materjal ta' skart preistoriku ta' Stonehenge. Dawn il-frammenti milli jidher ma qablu mal-ebda ħaġra wieqfa ta' barra jew fuq ġewwa. Ir-riċerkaturi identifikaw is-sors f'ħajt tal-blat twil 70 metru msejjaħ Craig Rhos-y-felin (51°59′30″N 4°44′41″W), ħdejn Pont Saeson fit-Tramuntana ta' Pembrokeshire, xi 220 km minn Stonehenge.

Fl-2014, l-Università ta' Birmingham ħabbret li nstabu fdalijiet li jinkludu evidenza ta' strutturi tal-ħaġar u tal-injam kif ukoll tumbati funebri qrib Durrington, li qabel kienu ġew injorati, li jaf imorru lura saħansitra sal-4000 Q.K. Żona estiża ta' 12 km<sup>2</sup> ġiet studjata fid-dettall sa fond ta' tliet metri b'tagħmir bir-radar li jippenetra l-art. Saħasitra sbatax-il monument ġdid, żvelati fil-qrib, jaf huma monumenti tal-aħħar tan-Neolitiku li jixbħu lil Stonehenge. L-interpretazzjoni tissuġġerixxi kumpless ta' diversi monumenti relatati. Inkluż ukoll fl-iskoperta hemm li l-mogħdija tal-''Cursus'' tintemm b'żewġ ħofriet wesgħin ħames metri u estremament fondi, li l-iskop tagħhom għadu misteru.

Fi tħabbira f'Novembru 2020 ġie ddikjarat li kien ġie approvat pjan ta' kostruzzjoni ta' mina b'erba' karreġġati għat-traffiku minn taħt is-sit. Dan kellu l-ħsieb li jelimina s-sezzjoni tal-A303 li tgħaddi qrib iċ-ċirku tal-ħaġar. Il-pjan intlaqa' b'oppożizzjoni minn grupp ta' "arkeologi, ambjentalisti u Druwidi moderni" skont in-National Geographic iżda ġie appoġġat minn oħrajn li riedu "jerġgħu jiksbu l-pajsaġġ oriġinali u jtejbu l-esperjenza għall-viżitaturi". L-oppożituri tal-pjan kienu mħassba li l-artefatti li jaf jinsabu taħt l-art fiż-żona jintilfu jew li t-tħaffir fiż-żona seta' jiddestabilizza l-ħaġriet, u jwassal biex ikomplu jinżlu taħt l-art, jiċċaqilqu ftit jew saħansitra jaqgħu.

Fi Frar 2021, arkeologi ħabbru l-iskoperta ta' "ġabra vasta ta' artefatti Neolitiċi u ta' Żmien il-Bronż" waqt it-tħaffir għall-mina proposta tal-awtostrada ħdejn Stonehenge. Instabu oqbra ta' Żmien il-Bronż, bċejjeċ tal-fuħħar tal-aħħar tan-Neolitiku u konfini f'għamla ta' C fis-sit maħsub tal-mina għat-traffiku qrib Stonehenge. Il-fdalijiet kienu jinkludu oġġett tax-shale f'wieħed mill-oqbra, żnied maħruq fil-konfini f'għamla ta' C u l-post funebri aħħari ta' tarbija.

=== Oriġini tal-ħaġriet tas-sarsen u tal-ħaġriet fuq ġewwa ===
F'Lulju 2020, studju mmexxi minn [[David Nash]] tal-Università ta' [[Brighton]] ikkonkluda li l-ħaġriet il-kbar tas-sarsen kienu "jaqblu direttament b'mod kimiku" ma' dawn li nstabu f'West Woods ħdejn Marlborough, Wiltshire, xi 25 km fit-Tramuntana ta' Stonehenge. Kampjun, li ġie estratt oriġinarjament fl-1958, reċentement ġie rritornat. L-ewwel ġew analizzati t-tnejn u ħamsin ħaġra tas-sarsen b'metodi bħall-ispettrometrija tal-fluworexxenza bir-raġġi-X sabiex tiġi ddeterminata l-kompożizzjoni kimika tagħhom li żvelat li kienu pjuttost simili. Imbagħad il-kampjun ġie analizzat b'mod distruttiv u mqabbel ma' kampjuni ta' ħaġriet minn diversi postijiet fin-Nofsinhar tar-Renju Unit. Instab li ħamsin mit-tnejn u ħamsin ħaġra megalitika kienu jaqblu mal-ħaġriet tas-sarsen f'West Woods, u b'hekk ġiet identifikata l-oriġini probabbli tal-ħaġriet.

Matul l-2017 u l-2018, skavi mit-tim tal-Professur Pearson (UCL) f'Waun Mawn, sit b'ċirku tal-ħaġar żgħir fl-Għoljiet ta' Preseli, żvelaw li s-sit oriġinarjament kien jospita ċirku tal-ħaġar b'dijametru ta' 110 metri bl-istess daqs taċ-ċirku tal-ħaġar fuq ġewwa ta' Stonehenge, orjentat ukoll lejn is-solstizju ta' nofs is-sajf. Iċ-ċirku tal-ħaġar f'Waun Mawn kien fih ukoll ħofra minn waħda mill-ħaġriet li kellha għamla pentagonali distinta, qrib ħafna għall-ħaġra pentagonali fi Stonehenge (il-ħofra tal-ħaġra 91 f'Waun Mawn/il-ħaġra 62 fi Stonehenge). Id-datazzjoni tas-sedimenti tal-ħamrija fi ħdan il-ħofriet tal-ħaġar żvelat, permezz ta' luminixxenza stimolata b'mod ottiku (OSL), issuġġeriet li l-ħaġriet neqsin f'Waun Mawn kienu twaqqfu għall-ħabta tal-3400-3200 Q.K., u tneħħew madwar 300-400 sena wara, data li hija konsistenti mat-teoriji li l-istess ħaġriet kienu ġew imċaqilqa u ntużaw fi Stonehenge, qabel ma iktar 'il quddiem ġew organizzati mill-ġdid fil-pożizzjonijiet attwali tagħhom u ssupplimentati b'ħaġriet tas-sarsen lokali kif kien mifhum diġà. L-attività umana f'Waun Mawn waqfet għall-ħabta tal-istess żmien li ssuġġeriet li xi nies jaf marru jgħixu lejn Stonehenge. Ġie ssuġġerit ukoll li ħaġriet minn sorsi oħra jaf ġew miżjuda fi Stonehenge, forsi minn ċrieki tal-ħaġar oħra li ġew żarmati fir-reġjun.

== Sit ta' Wirt Dinji ==

Stonehenge, Avebury u s-Siti Assoċjati ġew iddiżinjat bħala [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] fl-1986. Fl-2008 kien hemm modifika żgħira fiż-żona ta' lqugħ tas-sit. Fl-2021 l-UNESCO kkonfermat it-tħassib tagħha dwar il-proġett ta' mina li suppost se jitwettaq u kkunsidrat li tqiegħed is-sit fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO f'periklu.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (i)** "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem"; il-**kriterju (ii)** "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-**kriterju (iii)''' "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet". 

## Referenzi