open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fenek ta' denbu qotni ta' Omiltemi

Il-Fenek ta' denbu qotni ta' Omiltemi, *[[Sylvilagus insonus]]*, huwa mammiferu plaċentat erbivoru (magħruf biss minn anqas minn 10 eżemplari) endemiku tal-Messiku li jgħix f' arja ristretta ħafna u l' ilu ma jidher mis-snin 1960. 

MacPhee u Flemming fl-1999 ikkunsidraw din l-ispeċi bħala każ ta' estinzjoni moderna tal-llum il-ġurnata solvut. Madankollu Cervantes et al. (fl-istampar) eżamina ġilda ta' annimal li nnġabar fil-viċinanzi fl-1998 minn residenti tal-post. L-eżemplari rriżulta li huwa ġenetikament distint minn *[[Sylvilagus cunicularius]]*, speċi li tinsab fil-madwar u li il-kulur tal-pil jaqbel ma' deskrizzjonijiet ta' *[[Sylvilagus insonus]]* li kienu saru fil-passat. Cervantes et al. (fl-istampar) ikkonkluda li l-ispeċi għada teżisti u probabilment tigħx ristretta fil-muntanji umdi, miksijin bil-foresta li qiegħda fil-qrib ta' Omiltemi.

## Distribuzzjoni
Il-Fenek ta' denbu qotni ta' Omiltemi, huwa speċi endemika tal-Messiku u jgħix biss f' Sierra Madre del Sur fl-istat ta' Guerrero, u jippreferi ambjent ta' foresta maquda tas-sħab f' għoli ta' bejn 2,300m u 5,280m.

## Klassifikazzjoni

*Ordni Lagomorpha
**Familja Leporidae
***Ġeneru *[[Sylvilagus]]*
****Sottoġeneru *[[Tapeti (sottoġeneru)|Tapeti]]*
****Fenek ta' denbu qotni ta' Omiltemi, *[[Sylvilagus insonus]]*

## Referenzi
*Lagomorph Specialist Group (1996). ''Sylvilagus insonus'' Fil-Periklu kritiku ta' estinzjoni. 2006 IUCN Red List of Threatened Species. IUCN 2006. Informazjoni mniżla fid- 9 ta' Novembru 2006
Fenek pigmew

Il-**fenek pigmew**, xjentifikament magħruf bħala *Brachylagus idahoensis*, huwa mammiferu plaċentat erbivoru u wieħed mil-uniċi żewġt ifniek Amerikani li jħaffru il-bejta tagħhom stess. Dan il-fenek huwa differenti sew mil-ispeċi fil-ġeneri *[[Lepus]]* u *[[Sylvilagus]]* u b'hekk meqjus bħala fenek monotipiku, l-unika speċi fil-ġeneru *[[Brachylagus]]*. 

Għalkemm bħala speċi fil-Colombia Basin tal-Istati Uniti imniżżla f'"periklu ta' estinzjoni", mil-IUCN din hi mniżżla bħala speċi f'"riskju minuri". Din il-valutazzjoni differenti hi minħabba li l-popolazjoni fil-Columbia Basin hija relitt iżolat u ġenetikament distinta li qiegħda fit-triq ta' żvilupp ta' sottospeċi ġdida, iżda l-IUCN tikkunsidra biss l-istat tal-popolazjoni tal-ispeċi b'mod sħiħ u globali.

Il-fenek pigmew huwa l-iżgħar leporidu fid-dinja, fejn fenek adult jiżen bejn 375 sa massimu ta' 500 gramma u tul totali ta' bejn 23.5 sa 29.5 ċentimeteri, u n-nisa ta' din l-ispeċi huma kemmxejn akbar mil-irġiel. Il-fenek pigmew jingħaraf minn leporidi oħra mid-daqs eċċezjonalment żgħir, mill-widnejn qosra, mis-saqajn ta' wara pjuttost żgħar u n-nuqqas ta' pil abjad mad-denb.

Il-fenek pigmew ġeneralment iħobb jgħix f'arja b'ħaxix għoli tal-Artemisia spp. għal ilqugħ, ikel u protezzjoni matul is-sena kollha.

## Distribuzzjoni

Id-distribuzjoni storika ta' dan il-fenek endemiku, kienet mifruxa mal-ambjenti xotti fir-regjuni tal-Great Basin u ż-żoni muntanjużi fil-Punent tal-Istati Uniti, li jinkludu partijiet minn Montana, Idaho, Wyoming, Utah, Nevada, Kalifornja, Oregon u Washington.

## Klassifikazzjoni

* Ordni Lagomorpha
** Familja Leporidae
*** Ġeneru *[[Brachylagus]]*
**** **Fenek pigmew**, *Brachylagus idahoensis*

## Referenzi

* ''Brachylagus idahoensis'', Lista Ħamra tal-IUCN 2006
* Daħla fir-reġistru federali tal-Gvern tal-Istati Uniti
Fenek tal-istrixxi ta' Sumatra

Il-**Fenek tal-istrixxi ta' Sumatra** (*Nesolagus netscheri*), magħruf ukoll bħala **Fenek tal-widnejn qosra ta' Sumatra** jew **Fenek Sumatran**, huwa mammiferu plaċentat erbivoru tal-familja Leporidae, fl-ordni Lagomorpha.

Dan il-fenek huwa ristrett għal foresti tal-muntanja fil-Punent u l-Lbiċ ta' Sumatra, hemm rekord wieħed biss fl-1972 mill-Park Nazzjonali ta' Gunung Leuser u rapport ta' avvistament fl-1978 fil-qrib tal-Muntanja Kerinci. Kważi r-rekords kollha ta' din l-ispeċi ġejjin minn żoni fejn ikabbru l-pjanti tat-te u l-kafe fejn il-foresta ġiet maqtugħha, f'għoli ta' bejn 600 u 1,600 metru. L-ambjent huwa kollu foresta tal-muntanja li tikber fuq ħamrija vulkanika u l-Fenek tal-istrixxi ta' Sumatra jiekol il-ħxejjex li jikbru fil-livell ta' taħt is-siġar u mhux fejn hemm il-ftuħ jew saret xi tip ta' deforestazzjoni. Dan il-fenek huwa notturn u matul il-ġurnata jistaħba f'bejtiet jew f'toqob taħt l-art qalb l-għeruq tas-siġar. 

Il-Fenek tal-istrixxi ta' Sumatra huwa imniżżel bħala speċi f'periklu kritiku ta' estinzjoni minħabba telf ta' abitat minn deforestazzjoni. Minn dan il-fenek ftit li xejn inqabdu eżemplari u ħafna drabi jkunu għaddew snin twal bejniethom u l-unika Fenek Sumatran li nżamm barra mill-ambjent naturali tiegħu miet fi ftit żmien. Dan kien maħsub li huwa fenek monotipiku, l-unika speċi fil-ġeneru *[[Nesolagus]]* sakemm ftit snin ilu instab il-Fenek tal-istrixxi ta' Annam (*Nesolagus timminsi*), fil-muntanji ta' Annamite bejn Laos u Vjetnam.

## Distribuzzjoni

Il-Fenek tal-istrixxi ta' Sumatra huwa speċi ta' fenek rari ħafna endemiku tal-Indoneżja li jinsab biss fil-foresta tal-Muntanji Barisan fil-Punent tal-gżira ta' Sumatra. 

## Klassifikazzjoni

* Ordni Lagomorpha
** Familja Leporidae 
*** Ġeneru *[[Nesolagus]]*
**** **Fenek tal-istrixxi ta' Sumatra** jew **Fenek tal-widnejn qosra ta' Sumatra**, *Nesolagus netscheri*

## Referenzi
* ''Nesolagus netscheri'' fuq il-Lista Ħamra tal-IUCN 2006.
Fenek tax-xmara

Il-**Fenek tax-xmara** (*Bunolagus monticularis*) huwa mammiferu plaċentat erbivoru u notturn, tal-familja Leporidae, fl-ordni Lagomorpha. Dan il-fenek huwa wieħed mill-aktar mammiferi rari fid-dinja, li jgħix f'żona ristretta ħafna u jinsab biss fir-reġjuni tan-Nofsinhar u fiċ-ċentru tad-deżert ta' Karoo tal-Afrika t'Isfel fil-Provinċja ta' Kap. Il-fenek tax-xmara huwa fenek monotipiku, l-unika speċi fil-ġeneru Bunolagus.

Normalment il-fenek tax-xmara jkollu strixxa sewda mir-rokna tal-ħalq għal fuq il-warda tal-wiċċ fuq kull naħa. Il-pil lewn il-krema minn taħt l-għonq għal taħt iż-żaqq li jiskura huwa u tiela' mad-dahar, denb sufi fil-kannella ċar bit-tarf ħarira fl-iswed u par saqajn wiesgħajn fuq wara f'forma ta' mazza.

L-evidenza turi li d-daqs tal-popolazzjoni qiegħed dejjem jonqos. Mill-aħħar stimi ħareġ li dawn l-aħħar 70 sena il-popolazzjoni globali naqset saħansitra b'60%. Illum il-ġurnata il-popolazzjoni qiegħda maqsuma u mifruda f'sottopopolazzjonijiet iżgħar li l-ebda waħda ma għandha aktar minn 50 fenek adult fiha. Dan il-fenek tax-xmara jħobb ambjent magħmul minn ħaxix għoli li jikber fuq il-ħamrijja tal-pjanuri tal-għargħar fejn jiffurmaw xmajjar staġjonali, li sfortunatament 80% minn dan l-abitat ġie kkultivat jew immodifikat mill-bniedem. 

## Distribuzzjoni
Dan il-fenek huwa speċi endemika tal-Afrika t'Isfel. Illum il-ġurnata l-fenek tax-xmara jinsab jgħix fi ftit postijiet biss fid-Deżert ta' Karoo u l-ebda wieħed minn dawn il-postijiet ma huwa erja protetta. Fraserburg, Sutherland u Victoria West kollha għandhom popolazzjoni żgħira.

## Referenzi
* Lagomorph Specialist Group (1996). ''Bunolagus monticularis'' Fil-Periklu kritiku ta' estinzjoni. Lista Ħamra tal-IUCN 2006.

## Ħoloq esterni
* ARKive - images and movies of the riverine rabbit ''(Bunolagus monticularis)''
* additional images available at riverinerabbit.co.za
Fenek ta' denbu qotni tad-deżert

Il-Fenek ta' denbu qotni tad-deżert *[[Sylvilagus audubonii]]* jew kif jissejaħ ukoll Denb qotni tad-deżert (l-ispeċi kollha tal-ġeneru Sylvilagus kollha, minflok Fenek ħafna drabi jissejħu denb qotni), huwa mammiferu plaċentat erbivoru membru tal-familja Leporidae, fl-ordni Lagomrpha, tad-Dinja l-Ġdida (il-kontinenti Amerikani). Din l-ispeċi għalkemm ħafna drabi tiġi msieħbha ma' ambjent xott u abitat ta' kważi deżert jew deżert fil-Lbiċ tal-kontinent Amerikan tan-naħa ta' fuq, tgħix ukoll f'ambjenti anqas xotti bħal foresti tal-pinu-ġunipru. 

Il-Fenek ta' denbu qotni tad-deżert huwa simili ħafna fl-apparenza tal-Fenek Ewropew, biss dan għandu widnejn akbar u normalment iżommhom aktar wieqfa. Dan id-denb qotni huwa ħafn' anqas soċjali mill-Fenek Ewropew u jagħmel anqas użu ta' bejtiet taħt l-art ukoll.

Bħall-Fniek ta' denbhom qotni kollha l-oħra, il-Fenek ta' denbu qotni tad-deżert għandu denbu ġej fit-tond bil-pil abjad fuq in-naħa ta' taħt li jidher sew meta jkun qiegħed jaħrab (fenek ta' din l-ispeċi kapaċi jiġri b'veloċita ta' 30 kilometru fis-siegħa). Dan huwa fenek ta' lewn ċar ta' kulur griż fil-kannella, li jsir kważi totalment abjad fuq in-naħa ta' taħt taż-żaqq. Denb qotni tad-deżert adult għandu tul ta' bejn 33 u 43 ċentimetru u jiżen sa 1.5 kilogrammi. Il-widnejn twal normalment ikunu bejn 8 u 10 ċentimetri u s-saqajn kbar ta' wara jilħqu s-7.5 ċentimetri. Bejn is-sessi m' hemmx dimorfismu sesswali kbir, iżda in-nisa għandhom tendenza li jkunu ftit akbar mill-irġiel, biss waqt li l-arja territorjali tan-nisa tkun ta' bejn wieħed u ieħor 4,000 m², tal-irġiel kapaċi tlaħħaq 'il fuq minn 60,000 m².

Il-Fenek ta' denbu qotni tad-deżert għalkemm huwa fenek dijurnu jew attiv matul il-ġurnata jiskarta is-sigħat sħan ta' nofs il-jum. Il-biċċa l-kbira tad-dieta tikkonsisti minn ħaxix iżda jiekol ħafna varjetà ta' pjanti ukoll, saħansitra kaktus. Dan id-denb qotni rarament jixrob għax il-likwidi kollha li għandu bżonn isibhom fil-pjanti li jiekol. 

Dan id-denb qotni fejn l-abbundanza ta' ikel u l-klima jippermettu dawn jipproduċu kemm il-boton fis-sena. Iż-żrameġ għalkemm jitwieldu għomja u bla pil, l-omm tpoġġihom f'ħofra xejn fonda jew f'bejta qalb il-ħaxix mal-art u ma jitilqux minn hemm qabel 3 ġimgħat. Il-Fenek ta' denbu qotni tad-deżert għalkemm ma jiffurmax u ma jaqsamx bejtiet soċjali taħt l-art ma' individwi oħra, meta mqabbel ma' speċi ta' leporidi oħra huwa relativament tolleranti lejn membri tal-istess speċi li jkunu fil-qrib.

## Distribuzzjoni

Il-Fenek ta' denbu qotni tad-deżert jgħix fiċ-ċentru tal-Istati Uniti mil-Lvant tal-Montana sa fil-Punent tat-Texas u fit-Tramuntana tal-Messiku. Lejn il-Punent jinsab jgħix fiċ-ċentru ta' Nevada u fin-Nofs in-nhar ta' California u Baja California. Dan id-denb qotni jgħix sa ogħli ta' 'l fuq minn 2000 metru.

## Referenzi
* Sylvilagus audubonii (TSN 180122). Integrated Taxonomic Information System. Accessed on 10 February 2006.
* 1978 issue of ''Mammalian Species'' on the Desert Cottontail.

## Ħoloq esterni
* North American Mammals page on Desert Cottontail at the US Smithsonian Institute
* Desert USA page on Desert Cottontail
Aztlanolagus

**Aztlanolagus** huwa ġeneru estint ta' mammiferu lagomorfu (il-fenek, il-liebru u l-pika), fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Eutheria (il-plaċentati), fl-ordni Lagomorpha, fil-familja Leporidae, ma' bosta ġeneri oħra estinti u ma' għaxar ġeneri oħra b'rappreżentanti ħajjin (Bunolagus, Nesolagus, Romerolagus, Brachylagus, Sylvilagus, Poelagus, Oryctolagus, Lepus, Caprolagus  u Pronolagus).

Dan il-ġeneru ġie kkunsidrat u kklassifikat bħala leporidu minn B. D. Russell u A. H. Harris, 1986.

## Lista ta' uħud mill-ispeċi tal-ġeneru Aztlanolagus

*Ġeneru ***Aztlanolagus*** (Russell u Harris 1986)
***[[Aztlanolagus agilis]]* (Russell u Harris 1986)

## Referenzi
*B. D. Russell and A. H. Harris. 1986. Journal of Mammalogy 67(4):632-639 (J. Alroy/J. Alroy)
*Id-Databażi Palebijoloġika
Hypolagus

***Hypolagus*** huwa ġeneru estint ta' mammiferi lagomorfi, fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Eutheria (il-plaċentati), fl-ordni Lagomorpha, fil-familja Leporidae, ma' bosta ġeneri oħra estinti u ma' għaxar ġeneri oħra b'rappreżentanti ħajjin.

*Hypolagus limnetus* huwa sinonimu ta' *Hypolagus edensis* u *Lepus vetus* huwa sinonimu ta' *[[Hypolagus vetus]]* skont Dice (1917).

## Lista ta' uħud mill-ispeċi

*Ġeneru ***Hypolagus*** (Dice, 1917)
***[[Hypolagus arizonensis]]* (Dawney, 1962)
***[[Hypolagus edensis]]* (Frick, 1921)
***[[Hypolagus fontinalis]]* (Dowson, 1958)
***[[Hypolagus furlongi]]* (Gazin, 1934)
***[[Hypolagus gidleyi]]* (White, 1988)
***[[Hypolagus oregonensis]]* (Shotwell, 1956)
***[[Hypolagus parviplicatus]]* (Dawson, 1958) 
***[[Hypolagus regalis]]* (Hibbard, 1939)
***[[Hypolagus ringoldensis]]* (Gustafson, 1978) 
***[[Hypolagus tedfordi]]* (White, 1988)
***[[Hypolagus vetus]]* (Dice, 1917)
***[[Hypolagus voorhiesi]]* (White, 1988)

## Referenzi
*The Paleobiology Database
Palaeolagus

*[[Palaeolagus]]* huwa ġeneru estint ta' mammiferi lagomorfi *(il-[[Fenek|Fniek]], il-[[Liebru|Liebri]] u l-[[Pika|Piki]])*, fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Eutheria (il-plaċentati), fl-ordni Lagomorpha, fil-familja Leporidae, ma' bosta ġeneri oħra estinti u ma' 10 ġeneri oħra b' rappreżentanti ħajjin (*[[Bunolagus]]*, *[[Nesolagus]]*, *[[Romerolagus]]*, *[[Brachylagus]]*, *[[Sylvilagus]]*, *[[Poelagus]]*, *[[Oryctolagus]]*, *[[Lepus]]*, *[[Caprolagus]]*  u *[[Pronolagus]]*).

*(għal aktar informazzjoni ara l-artikli, [[Leporidu]] jew [[Lagomorfu]])*

## Sinonimi

***Protolagus*** u ***Tricium*** huma sinonimi ta' *[[Palaeolagus]]* skond A.E.Wood, 1940.

*[[Archaeolagus striatus]]*, *[[Palaeolagus agapetillus]]*,  *[[Protolagus affinus]]*,  *[[Tricium annae]]*, *[[Tricium avunculus]]* u  *[[Tricium leporinum]]* huma kollha sinonimi ta' *[[Palaeolagus haydeni]]* skond A.E.Wood, 1940.

## Lista ta' uħud mill-[[speċi|ispeċi]]jiet tal-[[ġeneru]] ''[[Palaeolagus]]''

*Ġeneru *[[Palaeolagus]]* (Leidy, 1856)
***[[Palaeolagus burkei]]* (Wood, 1940)
***[[Palaeolagus haydeni]]* (Leidy, 1856)
***[[Palaeolagus hemirhizis]]* (Korth u Hageman, 1988)
***[[Palaeolagus hypsodus]]* (Schlaikjer, 1935)
***[[Palaeolagus intermedius]]* (Matthew, 1899)
***[[Palaeolagus philoi]]* (Dawson, 1956)
***[[Palaeolagus primus]]* (Emry u Gawne, 1986) 
***[[Palaeolagus temnodon]]* (Douglass, 1901)

## Referenzi
*The Paleobiology Database
Fenek tal-istrixxi ta' Annam

Il-Fenek tal-istrixxi ta' Annam *[[Nesolagus timminsi]]* jew kif inhu magħruf ukoll Liebru tal-istrixxi ta' Annam (għalkemm dan huwa fenek), huwa mammiferu plaċentat erbivoru tal-familja Leporidae fl-ordni Lagomorpha, li ġie skopert xjentifikament lejn l-aħħar tas-snin 90. L-ewwel evidenzi tal-eżistenza ta' din l-ispeċi ta' fenek ġew minn eżemplari maqbudin friski fis-swieq tal-ikel f'Laos bejn l-1995 u l-1996 u minn dak iż-żmien 'l hawn instab f'siti oħra fil-Vietnam (Surridge et al. 1999). 

Dan il-fenek huwa ristrett għall-foresti tal-muntanji ta' Annam fuq il-fruntiera bejn Laos u Vietnam, fix-Xlokk tal-kontinent Asjatiku, f'għoli ta' bejn 400 metru l-inqas u 1,500 metru l-aktar. L-ambjent huwa kollu foresta tal-muntanji dejjem ħadra ta' għoli jew altitudni moderata. Dan il-fenek huwa notturnu u matul il-ġurnata jistaħba f'bejtiet jew f'toqob taħt l-art qalb l-għeruq tas-siġar. 

Il-Fenek tal-istrixxi ta' Annam huwa speċi ta' fenek żgħir, b'par widnejn pjuttost ċkejkna, bil-pil lewn il-kannella ċar tar-ramel, bi strixxi suwed minn fuq id-dahar għal-ġenbejn, minn fuq is-saqajn ta' wara għal fuq l-ispallejn u fuq il-wiċċ mal-wardiet għal madwar l-għajnejn, simili għall-istrixxi tal-Fenek ta' l-istrixxi ta' Sumatra l-ispeċi l-oħra fil-ġeneru *[[Nesolagus]]*.

## Distribuzzjoni

Il-Fenek tal-istrixxi ta' Annam *[[Nesolagus timminsi]]* huwa speċi ta' fenek rari ħafna li jinsab jgħix fuq il-muntanji ta' Annam fuq il-fruntiera bejn Laos u Vietnam. 

## Klassifikazzjoni

*Ordni Lagomorpha
**Familja Leporidae 
***Ġeneru *[[Nesolagus]]*
****Fenek tal-istrixxi ta' Annam, *[[Nesolagus timminsi]]*

## Referenzi
*Lagomorph Specialist Group (1996). ''Nesolagus timminsi'' Fil-Periklu kritiku ta' estinzjoni. 2006 IUCN Red List of Threatened Species. IUCN 2006. Informazjoni mniżla fid- 9 ta' Novembru 2006.
Lista ta' bliet kapitali

## Il-Bliet Kapitali tal-Pajjiżi Ewropej

### Bliet kapitali tal-Pajjiżi Indipendenti

* Amsterdam () 

* Andorra la Vella () 

* Ankara ()

* Ateni() 

* Baku () 

* Belgrad () 

* Berlin() 

* Bern() 

* Bratislava ()

* Brussell () 

* Budapest ()

* Bukarest () 

* Chisinau ()

* Dublin () 

* Ħelsinki ()

* Il-Belt tal-Vatikan () 

* Valletta () 

* Kiev ()

* Kopenħagen () 

* Liżbona () 

* Ljubljana () 

* Londra () 

* Lussemburgu () 

* Madrid ()

* Minsk ()

* Monako () 

* Moska ()

* Nikosija () 

* Nursultan () 

* Oslo () 

* Pariġi () 

* Podgorika ()

* Praga ()

* Rejkjavik() 

* Riga() 

* Ruma () 

* San Marino () 

* Sarajevo () 

* Skopje () 

* Sofja ()

* Stokkolma () 

* Tallinn () 

* Tbilisi () 

* Tirana () 

* Vaduz () 

* Varsavja ()

* Vilnius() 

* Vjenna () 

* Żagreb ()

### Bliet Kapitali tal-Pajjiżi Mhux Indipendenti

* Douglas (Isle of Man) 

* Ġibiltà (Ġibiltà) 

* Longyearbyen (Gżejjer Svalbard u Jan Mayen) 

* Mariehamn (Aland) 

* St Peter's Port (Guernsey)

* Saint Helier (Jersey) 

* Torshavn (Gżejjer Faroe)

## Il-Bliet Kapitali tal-Pajjiżi Afrikani

### Bliet Kapitali tal-Pajjiżi Indipendenti

* Addis Ababa (Etjopja) 

* Antananarivo (Madgasskar) 

* Asmara (Eritrea)

* Bujumbura (Burundi)

* Dodoma (Tanżanja) 

* Ħarare (Żimbabwe) 

* Il-Belt Djibouti (Djibouti)

* Kampala (Uganda) 

* Kigali (Rwanda) 

* Lilongwe (Malawi)

* Lusaka (Żambja) 

* Maputo (Możambik) 

* Mogadishu (Somalja) 

* Moroni (Komoros)

* Najrobi (Kenja) 

* Port Louis (Mawrizju) 

* Vittorja (Sejxels)
Akropoli ta' Ateni

L-**Akropoli ta' Ateni** huwa fdal ta' bini, mibni fuq għolja tal-ġebla tal-ġir, li tiddomina l-belt ta' Ateni, il-Greċja. L-Akropoli jinkludi wħud mill-eqdem binjiet klassiċi fid-dinja li għandhom sinifikat arkitettoniku u storiku kbir, u fosthom l-iktar famuż huwa l-Partenon. L-isem akropoli ġej mill-kelma Griega ἄκρον (*akron*, "tarf, estremità") u πόλις (*polis*, "belt").

Minkejja li hemm l-evidenza li din l-għolja kienu jgħixu fiha sa mir-raba' millenju qabel Kristu, kien Periklew (għall-ħabta tal-495 – 429 Q.K.) li fis-seklu ħamsa qabel Kristu kien ikkoordina l-kostruzzjoni tal-iktar binjiet importanti ta' dan is-sit, fosthom il-Partenon, il-Propilej, l-Erettew u t-tempju ta' Atena Nike.

## Partenon

Il-Partenon huwa tempju ta' stil Doriku, li nbena fl-447 Q.K. għal Atena, l-alla femminili tal-għerf.

## Propilej

Il-Propilej huma monument li jikkonsisti minn diversi livelli u li nbena għall-ħabta tal-437 Q.K., bi rħam abjad fuq disinn ta' Mnesikle. Il-Propilej għandhom struttura ta' sala. Fuq in-naħa ta' barra nsibu żewġ settijiet ta' sitt kolonni Doriċi.

## Erettew

L-Erettew huwa msemmi għal Erettew, re tal-mitoloġija. Huwa wieħed mill-iktar tempji elaborati li wieħed jista' jsib fl-Akropoli u huwa eżempju meraviljuż ta' arkitettura Jonika. Il-veranda ta' quddiem hija mogħnija b'sitt figuri femminili, il-Karjatidi. Dan il-bini nbena fl-407 Q.K. 

## Tempju ta' Atena Nike

It-**Tempju ta' Atena Nike** (Atena rebbieħa) inbena fl-420 Q.K. Huwa eżempju ċar ta' tempju klassiku, b'kolonni Joniċi, u huwa mdawwar bil-burdura man-naħa ta' fuq. 

## Sit ta' Wirt Dinji

Il-kumpless tal-Akropoli fl-1987 ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' ħames kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (i)** "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem"; il-**kriterju (ii)** "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-**kriterju (iii)** "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; il-**kriterju (iv)** "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem"; u l-**kriterju (vi)** "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".

## Referenzi
Fatt

Ġeneralment **fatt** hu ġrajja, jew affermazzjoni dwar ġrajja li hi meqjusa vera. Id-diskussjoni dwar il-korrispondenza biunivoka bejn is-sett ta' affermazzjonijiet veri u s-sett ta' fatti għadha miftuħa. Pereżempju, affermazzjonijiet dwar il-verità ta' teoria jew ta' liġi xjentifika s-soltu jiġu trattati bħala korrispondenti ma' xi fatti. Kulltant joħorġu xi differenzi ta' opinjoni dwar *ħaġa jew fatt*, u jeżistu metodi li jfittxu jnaqqsu kemm jista' jkun dawn id-differenzi. 
* Fil-filosofija, fatt jista' jkun kemm propożizzjoni vera u kemm xi ħaġa  li *trendi* vera ċerta propożizzjoni.

* Fl-ambitu xjentifiku, fatt hu informazzjoni miksuba permezz ta' esperiment xjentifiku. Fatt hu osservazzjoni imparzjali. F'dan is-sens, fatt hu riżultat magħmul imparzjali (fl-ikbar miżura possibbli) permezz ta' osservazzjoni minn iżjed minn xjenzjat wieħed. Mela nistgħu nikkonkludu li, fl-ambitu xjentifiku, fatt hu r-riżultat ta' osservazzjoni li hi tant aċċettata li hu diffiċli li wieħed jieħu bis-serjetà ipoteżijiet interpretattivi diversi. Fatt jista' jintuża bħala prova favur (jew kontra) ċerta viżjoni tal-univers (dejjem niftakru li l-fatt ma *jippruvax* il-korrettezza tal-mudell: hekk jew hekk osservazzjoni waħda ma tipprova xejn). Hemm it-tendenza li nagħtu valur akbar il-fatti li jiffavorixxu il-pożizzjonijiet preferiti tagħna u nagħtu valur anqas (jew anki ninjoraw) l-importanza tal-fatti li jkunu kuntrarji. 
* Fl-ambitu tal-liġi bit-terminu **[[fatt ġuridiku]]** nfissru stat jew ġrajja kostituttiva tal-fattispeċi ta' liġi (Il-parti tal-liġi li fiha hemm deskritti l-kondizzjonijiet li jridu jseħħu biex il-liġi tkun applikabbli). Jekk fatt hu previst fil-fattispeċi ta' liġi, ngħidu li dan hu kkwakifikat bħala **ġuridikament rilevanti** mill-*ordinament ġuridiku* (il-ġabra ta' liġijiet). Hemm varjetà kbira ta' fatti ġuridiċi, li deskrizzjoni unitarja jagħmluha diffiċli. M'hemmx dubju li ma jeżistux effetti ġuridiċi li mhumiex marbutin ma' fatt.  l-fatti ġuridiċi nistgħu naqsmuhom fi:
** **naturali** : li ma jiddependux mill-volontà tal-bniedem;
** **umani** (jew **atti ġuridiċi**): jekk jiddependu mill-volontà tal-bniedem.
Halitheriinae

**Halitheriinae** hija sottofamilja ta' mammiferi plaċentati (il-baqar tal-baħar) (estinti), fil-familja Dugongidae ma' żewġ sottofamilji oħra (Dugonginae u Hydrodamalinae), b'bosta ġeneri estinti u bl-ebda speċi ħajja.

## Lista tal-ġeneri tas-sottofamilja Halitheriinae

*Sottofamilja **Halitheriinae**
**Ġeneru *[[Anisotherium]]* (Kordos, 1979)
****[[Anisotherium pannonicum]]* (Kordos, 1979)
**Ġeneru *[[Eosiren]]* (paraphyletic) (Andrews, 1902)
****[[Eosiren abeli]]* (Sickenberg, 1934)
****[[Eosiren imenti]]*				
****[[Eosiren libyca]]* (Andrews, 1902)
****[[Eosiren stromeri]]* (Sickenberg, 1934)
**Ġeneru *[[Eotheroides]]* (Trouessart, 1905)
****[[Eotheroides aegyptiacum]]* (Owen, 1875)
****[[Eotheroides majus]]* (Zdansky ?, 1938)
**Ġeneru *[[Halitherium]]* (paraphyletic) (Fitzinger, 1842)
****[[Halitherium alleni]]* (Simpson, 1932)
****[[Halitherium antillense]]* (Matthew, 1916)
****[[Halitherium bellunense]]* (De Zigno,	1875)
****[[Halitherium christolii]]* (Fitzinger, 1842)
****[[Halitherium schinzii]]* (Kaup, 1838)
**Ġeneru *[[Indosiren]]* (Von Koenigswald, 1952)
****[[Indosiren javanensis]]* (Von Koenigswald, 1952)
****[[Indosiren koenigswaldi]]* (Mishra & Sahni, 1975)
**Ġeneru *[[Miodugong]]* (Deraniyagala, 1969)
****[[Miodugong brevicranius]]* (Deraniyagala, 1969)
**Ġeneru *[[Paralitherium]]* (Kordos, 1977)
****[[Paralitherium tarkanyense]]*	(Kordos, 1977)
**Ġeneru *[[Prohalicore]]* (Flot, 1887)
****[[Prohalicore dubaleni]]* (Flot, 1887)
**Ġeneru *[[Prototherium]]* (paraphyletic) (De Zigno, 1887)
****[[Prototherium intermedium]]* (Bizzotto, 1983)
****[[Prototherium veronense]]* (De Zigno, 1875)
**Ġeneru *[[Sirenavus]]* (Kretzoi, 1941)
****[[Sirenavus hungaricus]]* (Kretzoi, 1941)

## Referenzi
* Wilson, D. E.; Reeder, D. M. *[http://www.bucknell.edu/msw3/ Mammal Species of the World, 3rd edition]*, Johns Hopkins University Press, 

## Ħoloq esterni
* Manatee & Dugong Research, Education, & Conservation
Miosireninae

**Miosireninae** hija sottofamilja ta' mammiferi plaċentati (il-baqar tal-baħar) estinti, fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Eutheria, fl-ordni Sirenia, fil-familja Trichechidae ma' sottofamilja oħra (Trichechinae) bil-ġeneri kollha estinti magħrufa biss minn speċi fossili.

## Lista tal-ġeneri tas-sottofamilja Miosireninae

*Sottofamilja **Miosireninae**	
**Ġeneru *[[Anomotherium]]* (Siegfried, 1965)
****[[Anomotherium langewieschei]]* (Siegfried, 1965)
**Ġeneru *[[Miosiren]]* (Dollo, 1889)
****[[Miosiren kocki]]* (Dollo, 1889)
****[[Miosiren canhami]]* (Flower, 1874)

## Referenzi

* Wilson, D. E.; Reeder, D. M. *[http://www.bucknell.edu/msw3/ Mammal Species of the World, 3rd edition]*, Johns Hopkins University Press, ISBN 0-8018-8221-4
* Id-Databażi Palebijoloġika

## Ħoloq esterni

* Manatee & Dugong Research, Education, & Conservation
Prorastomidae

**Prorastomidae** hija familja estinta ta' mammiferi plaċentati (il-baqar tal-baħar), fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Eutheria, fl-ordni Sirenia, ma' 4 familji oħra (Dugongidae u Trichechidae li għadhom rappreżentati bi speċi ħajjin u Protosirenidae u Rhytinidae li huma estinti), u bl' ebda ġeneru jew speċi ħajja.

## Lista tal-[[ġeneru|ġeneri]] tal-[[familja]] Prorastomidae

*Familja Prorastomidae (estinta)
**Ġeneru *[[Pezosiren]]* (estint)
**Ġeneru *[[Prorastomus]]* (estint)

## Referenzi
* The Paleobiology Database

## Ħoloq esterni
*Manatee & Dugong Research, Education, & Conservation 
*The earliest known Sirenian is ''Pezosiren portelli''.
Prorastomus

***Prorastomus*** huwa ġeneru ta' mammiferi estinti, fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Eutheria (il-plaċentati), fl-ordni Sirenia, fil-familja Prorastomidae ma' ġeneru ieħor (*[[Pezosiren]]*), bi speċi waħda biss estinta.

## Lista tal-ispeċi tal-ġeneru ''Prorastomus''

*Ġeneru ***Prorastomus*** (Owen, 1855)
***[[Prorastomus sirenoides]]* (Owen, 1855)

## Referenzi
* Id-Databażi Palebijoloġika

## Ħoloq esterni
* Manatee & Dugong Research, Education, & Conservation 
* L-ewwel Sirenia magħrufa hija ''Pezosiren portelli''
Protosiren

***Protosiren*** huwa ġeneru ta' mammiferi estinti, fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Eutheria (il-plaċentati), fl-ordni Sirenia, fil-familja Protosirenidae, b'erba' speċi estinti.

## Lista tal-ispeċi tal-ġeneru ''Protosiren''

* Ġeneru ***Protosiren*** (Abel, 1907)
***[[Protosiren minima]]* (Desmarest, 1822)
***[[Protosiren sattaensis]]*				
***[[Protosiren fraasi]]* (Abel, 1907)
***[[Protosiren smithae]]* (Domning u Gingerich, 1994)

## Referenzi
* Id-Databażi Palebijoloġika

## Ħoloq esterni
* *[http://www.sirenian.org/ Manatee & Dugong Research, Education, & Conservation]*
* *[http://www.hans-rothauscher.de/dugong/4legs.htm Pezosiren portelli]*
Metaxytherium

***Metaxytherium*** huwa ġeneru ta' mammiferi estinti (il-baqar tal-baħar), fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Eutheria (il-plaċentati), fl-ordni Sirenia, fil-familja Dugongidae, fis-sottofamilja Hydrodamalinae, ma' żewġ ġeneri oħra u bi 12-il speċi estint.

## Lista tal-ispeċi tal-ġeneru ''Metaxytherium''

*Ġeneru *[[Metaxytherium]]* (De Christol, 1844)
***[[Metaxytherium aquitaniae]]* (Piller, 1987)
***[[Metaxytherium arctodites]]* (Aranda-Manteca & Barnes & Domning, 1994)
***[[Metaxytherium beaumontii]]* (De Christol, 1844)
***[[Metaxytherium calvertense]]* (Kellogg, 1966)
***[[Metaxytherium crataegense]]* (Simpson, 1932)
***[[Metaxytherium floridanum]]* (Hay, 1922)
***[[Metaxytherium krahuletzi]]* (Depéret, 1895)
***[[Metaxytherium lovisati]]* (Capellini, 1986)
***[[Metaxytherium medium]]* (Desmarest, 1822)
***[[Metaxytherium meyeri]]* (Abel, 1904)
***[[Metaxytherium serresii]]* (Gervais, 1847)
***[[Metaxytherium subapennium]]* (Bruno, 1839)

## Referenzi
* Id-Databażi Palebijoloġika

## Ħoloq esterni
* *[http://www.sirenian.org/ Manatee & Dugong Research, Education, & Conservation]*
Miosiren

**Miosiren** huwa ġeneru ta' mammiferu estint (il-baqar tal-baħar), fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Eutheria (il-plaċentat), fl-ordni Sirenia, fil-familja Trichechidae, fis-sottofamilja Miosireninae, ma' ġeneru ieħor (*[[Anomotherium]]* estint) u b'żewġ speċi estinti.

## Lista tal-ispeċi tal-ġeneru Miosiren
 
*Ġeneru **Miosiren** (Dollo, 1889)
***[[Miosiren kocki]]* (Dollo, 1889)
***[[Miosiren canhami]]* (Flower, 1874)

## Referenzi
* Id-Databażi Palebijoloġika

## Links Esterni
*Manatee & Dugong Research, Education, & Conservation  
*The earliest known Sirenian is ''Pezosiren portelli''
*Tassonomija tal-Mammiferi
Kannella (kulur)

Il-**kannella** huwa kulur naturali. Huwa l-kulur li jidher hafna fiz-zkuk nexfin tas-sigar u fil-ħamrija.
Mimotonidae

**Mimotonidae** hija familja estinta ta' mammiferi (il-lagomorfi), fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Eutheria (il-plaċentati), fl-ordni Lagomorpha ma' erba' familji oħra (Mimolagidae u Prolagidae estinti u Ochotonidae u Leporidae rappreżentati b'bosta speċi ħajjin).

## Lista tal-ġeneri u tal-ispeċi fil-familja Mimotonidae

*Familja **Mimotonidae** (estinta)
**Ġeneru *[[Anatolmylus]]* (Averianov, 1994) (estint)
****[[Anatolmylus rozhdestvenskii]]* (Averianov, 1994) (estint)
**Ġeneru *[[Gomphos]]* (estint)				
****[[Gomphos elkema]]* (estinta)				
**Ġeneru *[[Hypsimylus]]* (Zhai, 1977) (estint)
****[[Hypsimylus beijingensis]]* (Zhai, 1977) (estinta)
****[[Hypsimylus yihesubuensis]]* (Meng & Hu, 2004) (estinta)
**Ġeneru *[[Mimotona]]* (Li, 1977) (estint)
****[[Mimotona lii]]* (Dashzeveg & Russell, 1988) (estinta)
****[[Mimotona robusta]]* (Li, 1977) (estinta)
****[[Mimotona wana]]* (Li, 1977) (estinta)

## Referenzi
* Id-Databażi Palebijoloġika
MCAST

Il-**Kulleġġ Malti tal-Arti, Xjenza u Teknoloġija (MCAST)** huwa tip ta' kulleġġ postsekondarju f'Malta fejn l-istudenti jmorru biex ikomplu l-istudji tagħhom qabel jidħlu fid-dinja tax-xogħol. 

## Istituti jew Ċentri
Il-Kampus Prinċipali tal-MCAST jinsab fit-Telgħa ta' Kordin, Raħal Ġdid. Hemm istituti oħra tal-MCAST mifruxin ma' Malta u Għawdex, fosthom il-Kalkara, Tas-Sliema, l-Imsida, Ħal Qormi, in-Naxxar u l-Mosta f'Malta, u f'Għawdex hemm ċ-Ċentri fix-Xagħra u x-Xewkija.

B'kollox insibu ħdax-il istitut jew ċentru. Dawn huma:
*L-Istitut tal-Inġinerija Mekkanika (Raħal Ġdid)
*L-Istitut tal-Inġinerija Elettrika u Elettronika (Raħal Ġdid)
*L-Istitut tal-Inġinerija tal-Bini u l-Kostruzzjoni (In-Naxxar)
*L-Istitut tat-Teknoloġija tal-Informatika u l-Komunikazzjoni (Raħal Ġdid)
*L-Istitut tan-Negozju u l-Kummerċ (Raħal Ġdid)
*L-Istitut tal-Arti u d-Disinn (Il-Mosta)
*L-Istitut Marittimu (Il-Kalkara)
*L-Istitut għas-Servizzi fil-Komunità (Tas-Sliema u l-Imsida)
*L-Istitut tal-Agrikummerċ (Ħal Qormi)
*Iċ-Ċentri tal-MCAST f'Għawdex (Ix-Xagħra u x-Xewkija)

## Referenzi
Gomphos

***Gomphos*** huwa ġeneru estint ta' mammiferi lagomorfi fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Eutheria (il-plaċentati), fl-ordni Lagomorpha, fil-familja Mimotonidae (lagomorfi primitivi), ma' bosta ġeneri u speċi kollha estinti.

## Lista ta' uħud mill-ispeċi tal-ġeneru ''Gomphos''

*Ġeneru ***Gomphos*** (estint)
***[[Gomphos elkema]]* (estinta)

## Referenzi
* Id-Databażi Palebijoloġika
Mimolagus

***Mimolagus*** huwa ġeneru estint ta' mammiferi lagomorfi (il-fniek, liebri u piki), fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Eutheria (il-plaċentati), fl-ordni Lagomorpha u fil-familja Mimolagidae (lagomorfi primittivi). Dan huwa l-uniku ġeneru fil-familja Mimolagidae u għandu speċi waħda biss estinta. 

L-iskeletru postkraniku ta' din l-ispeċi mil-Paleoġen tal-Asja bi żball kien ġie deskritt bħala skeletru ta' ġerriem u b'hekk mhux ta' *Mimolagus* il-lagomorfu. Madankollu, l-istruttura tas-sieq tikkonferma l-affinità mal-lagomorfi u b'hekk ġie konkluż li l-kranju u l-iskeletru huma tal-istess individwu.

## Lista ta' uħud mill-ispeċi tal-ġeneru ''Mimolagus''

*Ġeneru ***Mimolagus*** (Bohlin, 1951) (estint)			
***[[Mimolagus rodens]]* (Bohlin, 1951) (estinta)

## Referenzi
* Id-Databażi Palebijoloġika
* ''Skeletal integrity of Mimolagus rodens (Lagomorpha, Mammalia. American Museum novitates ; no. 2806''
Luzzu

Il-**luzzu** huwa mirkeb jew dgħajsa tradizzjonali li jintuża l-aktar għas-sajd.

## Isem
L-isem luzzu jew lozzu, ġej mill-Isqalli *guzzu,* jew mit-Taljan *gozzo*, li hija dgħajsa tipika tas-sajd fi Sqallija. Dan għaliex lejn l-aħħar tas-seklu dsatax bdew jidħlu kważi kuljum il-gozzi Sqallin jew Naplitani l-aktar fiż-żmien tas-sajd għat-tonn. L-isem żviluppa biż-żmien meta fonetikament il-ħoss tal-ewwel konsonanti 'g' waqa' u minflokk l-artiklu 'l'- li jmur ma' uzzu beda jagħmel parti mill-isem proprju, u hekk minn uzzu issa sar luzzu. Sal-1958, il-liċenzja biex jopera l-luzzu kienet għadha tkun immarkata bħala gozzo imbagħad bħala gozzu u spiċċat biex bdiet tinkiteb luzzu. 

## Deskrizzjoni

Fl-aħħar tas-seklu dsatax, il-Maltin ikkupjaw lid-dgħajjes tas-sajd (jew gozzu) Sqallin li kienu jidħlu Malta ta' spiss. Biss, jidhru bosta karatteristiċi tal-isperonara fosthom il-kuluri isfar u ikħal fuq il-buq u l-mustaċċ. Il-luzzu żviluppa bil-mod il-mod għal kif jidher illum, matul is-seklu għoxrin. Fil-forma żgħira tiegħu dan kien magħruf bħala 'firilla'. Biss fis-snin għoxrin u wara bdew jkunu armati b'mutur fuq ġewwa, (inboard) dawn bdew isiru aktar popolari u bdew jinbnew f'forma akbar. Dan sar kemm biex jiflaħ aktar il-mutur, ikun hemm aktar wisgħa u bil-pruwa mtella' aktar il-fuq il-luzzu issa sata' joħroġ aktar mill-kosta għas-sajd għax sata; jiflaħ aktar għall-mewġ. 

Bħalma kienu jagħtu ismijiet u dekorazzjonijiet lid-dgħajjes tal-pass, hekk ukoll il-luzzijiet jagħtuhom isem. Tista’ tgħid li l-biċċa l-kbira minnhom għandhom fuq il-pruwa, skolpiti jew impinġijin, par għajnejn li x'aktarx il-Feniċi ġabu magħhom għax kienu jemmnu fl-alla Eġizzjan Ħorus, l-alla falkun li skont it-twemmin kien kapaċi jara kollox mis-sema u li jipproteġa lill-bniedem mill-għemejjel ħżiena. Is-sajjieda Maltin, bħal ħafna Maltin oħra għadhom jemmnu fis-superstizzjoni tal-poter tal-għajn. 

Xi drabi il-luzzijiet ikollhom xi biċċa fergħa taż-żebbuġ imbierka f'Ħadd il-Palm, marbuta taħt ir-rota fejn, ġieli jkun hemm ukoll minqux sinjal tas-Salib biex iħares lis-sajjieda mill-periklu. Għalkemm issa ma tantx għadhom jagħtu kas, il-luzzijiet kien ikollhom il-lewn tal-pruwa karatteristiku taghhom bħalma kienu ta’ San Pawl il-Baħar miżbugħin bl-aħmar, ta’ Marsaxlokk bl-isfar. f'Għawdex l-iswed jinżebagħ bħala sinjal ta' vistu meta jmut xi ħadd tal-familja.

Bħal fil-kas tad-dgħajsa tal-pass, il-lasta tal-pruwa, kienet isservi biex il-luzzu jsib il-pożizzjoni tiegħu sewwa meta tkun tidher l-art. Il-luzzu jista’ jkun twil bejn ħmistax-il pied sa xi ħamsa u erbghin pied. L-akbar li kienu dawk li nbnew għas-sajd fil-beraħ u t-tagħbijiet il-kbar. Waqt li għad hawn min għadu jibni l-luzzijiet żgħar, il-luzzijiet il-kbar qed jinħadmu fi Sqallija fuq ordni tas-sajjieda Maltin. Dawn bosta drabi jingħataw isem bit-Taljan relatat mal-maħbubin tal-familja. Hekk tara luzzijiet b'ismijiet bħal, Consiglia Madre, jew Ġużeppe Padre.

F’Awwissu ta’ kull sena f'Marsaxlokk issir ċerimonja li fiha il-kappillan tar-raħal ibierek lis-sajjieda u l-luzzijiet qabel ma dawn jitilqu għas-sajd tal-lampuki.

## Referenzi
Priżma

Il-**Priżma** hija strument użat ħafna fix-xjenza u l-istudji tal-fiżika. Tikkonsisti fi ħġieġa b'angoli ekwilaterali (60º, 60º u 60º). Kif wera Newton hi taqsam id-dawl abjad fil-kuluri li minnhom huwa magħmul, minħabba li r-rifrazzjoni sseħħ b'ammonti differenti.
Palaeothentidae

**Palaeothentidae** hija familja ta' mammiferi marsupjali estinti, eżattament dawk relatati fil-qrib mal-opossumi ġrieden jew l-opossumi firien, fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Metatheria, fis-superordni Ameridelphia, fl-ordni Paucituberculata, fis-sottordni Caenolestoidea ma' bosta familji oħra estinti u familja waħda biss b'rapreżentanti ħajjin (il-Caenolestidae). Din il-familja hija maqsuma f'żewġ sottofamilji, †Acdestinae u †Palaeothentinae. 

## Lista ta' uħud mill-ispeċi

*Familja †**Palaeothentidae**
**Sottofamilja Incertae sedis
***Ġeneru †*[[Hondathentes]]* (Bown & Dumont, 1993)
****†*[[Hondathentes cazador]]* (Bown & Dumont, 1993)
**Sottofamilja †Acdestinae				
***Ġeneru †*[[Acdestis]]* (Ameghino, 1887)
****†*[[Acdestis columnaris]]*				
****†*[[Acdestis gracilis]]*				
****†*[[Acdestis lemairei]]*	
****†*[[Acdestis ligatus]]*
****†*[[Acdestis maddeni]]* (Anaya-Daza & Goin & Kay & Sánchez-Villagra & Takai, 2003)
****†*[[Acdestis obusta]]*
****†*[[Acdestis oweni]]*
****†*[[Acdestis robustus]]*				
****†*[[Acdestis spegazinii]]*
***Ġeneru †*[[Acdestodon]]* (Bown & Fleagle, 1993)
****†*[[Acdestodon bonapartei]]* (Bown & Fleagle, 1993)
***Ġeneru †*[[Acdestoides]]* (Bown & Fleagle, 1993)
****†*[[Acdestoides bonapartei]]*				
****†*[[Acdestoides praecursor]]* (Bown & Fleagle, 1993)
***Ġeneru †*[[Trelewthentes]]* (Bown & Fleagle, 1993)
****†*[[Trelewthentes rothi]]* (Bown & Fleagle, 1993)
**Sottofamilja †Palaeothentinae
***Ġeneru †*[[Carlothentes]]* (Bown & Fleagle, 1993)
****†*[[Carlothentes chubutensis]]* (Bown & Fleagle, 1993)
***Ġeneru †*[[Palaeothentes]]* (Ameghino, 1887)
****†*[[Palaeothentes aratae]]*				
****†*[[Palaeothentes intermedius]]*				
****†*[[Palaeothentes lemoinei]]*
****†*[[Palaeothentes marshalli]]*
****†*[[Palaeothentes migueli]]*	
****†*[[Palaeothentes minutus]]*				
****†*[[Palaeothentes pascuali]]*				
****†*[[Palaeothentes primus]]*				
***Ġeneru †*[[Pilchenia]]* (Ameghino, 1903)
****†*[[Pilchenia lucina]]* (Ameghino, 1903)
***Ġeneru †*[[Propalaeothentes]]* (Bown & Fleagle, 1993)
****†*[[Propalaeothentes hatcheri]]*				
****†*[[Propalaeothentes lepidus]]*				
***Ġeneru †*[[Titanothentes]]* (Bown & Fleagle & Rae, 1996)
****†*[[Titanothentes simpsoni]]* (Bown & Fleagle & Rae, 1996)

† jindika estinzjoni

## Referenzi
*The Paleobiology Database.
*Tassonomija tal-Mammiferi.
Argyrolagoidea

†Argyrolagoidea hija superfamilja ta' mammiferi marsupjali estinti, fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Metatheria, fis-superordni Ameridelphia, fl-ordni Paucituberculata, fis-sottordni †Polydolopimorphia, fl-infrordni †Simpsonitheria ma' superfamilja oħra il-†Caroloameghinioidea, b' bosta familji u ġeneri estinti, mingħajr l-ebda speċi ħajja. 

*(għal aktar informazzjoni ara l-artikli [[Paucituberculata]])*

## Lista tal-[[ġeneru|ġeneri]] u uħud mill-i[[speċi]]jiet tas-[[superfamilja]] †[[Argyrolagoidea]]
				
*Superfamilja †Argyrolagoidea				
**Familja †Gashterniidae
***Ġeneru †*[[Gashternia]]* (Simpson, 1935)
****†*[[Gashternia ctalehor]]* (Simpson, 1935)
**Familja †Argyrolagidae				
***Ġeneru †*[[Argyrolagus]]* (Ameghino, 1904)
****†*[[Argyrolagus palmeri]]*				
****†*[[Argyrolagus parodii]]*				
****†*[[Argyrolagus scagliai]]*				
***Ġeneru †*[[Hondalagus]]* (Marshall & Villaroel, 1988)
****†*[[Hondalagus altiplanensis]]* (Marshall & Villaroel, 1988)
***Ġeneru †*[[Microtragulus]]*	(Ameghino, 1904)
****†*[[Microtragulus argentinus]]*				
****†*[[Microtragulus bolivianus]]*				
****†*[[Microtragulus catamarcensis]]*
****†*[[Microtragulus reigi]]*
***Ġeneru †*[[Proargyrolagus]]* (Wolff, 1984)
****†*[[Proargyrolagus bolivianus]]* (Wolff, 1984)
**Familja †Groeberiidae				
***Sottofamilja †Groeberiinae				
****Ġeneru †*[[Groeberia]]* (Patterson, 1952)
*****†*[[Groeberia minoprioi]]* (Patterson, 1952)
*****†*[[Groeberia pattersoni]]* (Simpson, 1970)
***Sottofamilja †Patagoniinae				
****Ġeneru †*[[Patagonia]]* (Charlini & Pascual, 1987)  
*****†*[[Patagonia peregrina]]* (Charlini & Pascual, 1987)
****Ġeneru †*[[Klohnia]]* (Flynn & Wyss, 1999)
*****†*[[Klohnia charrieri]]* (Flynn & Wyss, 1999)

† jindika estinzjoni

## Referenzi
*The Paleobiology Database.
*Tassonomija tal-Mammiferi.
Caroloameghiniidae

**Caroloameghiniidae** hija familja ta' mammiferi marsupjali estinti, fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Metatheria, fis-superordni Ameridelphia, fl-ordni Paucituberculata, fis-sottordni Polydolopimorphia, fl-infrordni Simpsonitheria, fis-superfamilja Caroloameghinioidea, ma' familja oħra (†Glasbiidae), mingħajr l-ebda ġeneru jew speċi ħajja. 

## Lista tal-ġeneri u uħud mill-ispeċi tal-familja Caroloameghiniidae
				
*Familja †**Caroloameghiniidae**
**Ġeneru †*[[Caroloameghinia]]* (Ameghino, 1901)
***†*[[Caroloameghinia tenuis]]* (Ameghino, 1901)
**Ġeneru †*[[Chulpasia]]* (Crochet & Sigé, 1993)
***†*[[Chulpasia mattaueri]]* (Crochet & Sigé, 1993)
**Ġeneru †*[[Procaroloameghinia]]* (Marshall, 1982)
***†*[[Procaroloameghinia pricei]]* (Marshall, 1982)
**Ġeneru †*[[Robertbutleria]]* (Marshall, 1987)
***†*[[Robertbutleria mastodontoidea]]* (Marshall, 1987)

† jindika estinzjoni

## Referenzi
*Id-Databażi Palebijoloġika
Argyrolagidae

**Argyrolagidae** hija familja ta' mammiferi marsupjali estinti, fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Metatheria, fis-superordni Ameridelphia, fl-ordni Paucituberculata, fis-sottordni Polydolopimorphia, fl-infrordni Simpsonitheria, fis-superfamilja Argyrolagoidea, ma' żewġ familji oħra Gashterniidae u Groeberiidae, mingħajr l-ebda ġeneru jew speċi ħajja. 

## Lista tal-ġeneri u wħud mill-ispeċi tal-familja Argyrolagidae
	
*Familja **Argyrolagidae**
**Ġeneru *[[Argyrolagus]]* (Ameghino, 1904)
****[[Argyrolagus palmeri]]*	
****[[Argyrolagus parodii]]*	
****[[Argyrolagus scagliai]]*	
**Ġeneru *[[Hondalagus]]* (Marshall u Villaroel, 1988)
****[[Hondalagus altiplanensis]]* (Marshall u Villaroel, 1988)
**Ġeneru *[[Microtragulus]]* (Ameghino, 1904)
****[[Microtragulus argentinus]]*	
****[[Microtragulus bolivianus]]*	
****[[Microtragulus catamarcensis]]*
****[[Microtragulus reigi]]*
**Ġeneru *[[Proargyrolagus]]* (Wolff, 1984)
****[[Proargyrolagus bolivianus]]* (Wolff, 1984)

## Referenzi
* Id-Databażi Palebijoloġika
Groeberiidae

†Groeberiidae hija familja ta' mammiferi marsupjali, fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Metatheria, fis-superordni Ameridelphia, fl-ordni Paucituberculata, fis-sottordni Polydolopimorphia, fl-infrordni †Simpsonitheria, fis-superfamilja †Argyrolagoidea ma' 2 familji oħra †Gashterniidae u †Groeberiidae, b' 2 sottofamilji †Groeberiinae u †Patagoniinae u bl' ebda ġeneru jew speċi ħajja.

*(għal aktar informazzjoni ara l-artikli [[Paucituberculata]])*

## Lista tal-[[ġeneru|ġeneri]] u uħud mill-i[[speċi]]jiet tal-[[familja]] †[[Groeberiidae]]
				
*Familja †Groeberiidae				
**Sottofamilja †Groeberiinae				
***Ġeneru †*[[Groeberia]]* (Patterson, 1952)
****†*[[Groeberia minoprioi]]* (Patterson, 1952)
****†*[[Groeberia pattersoni]]* (Simpson, 1970)
**Sottofamilja †Patagoniinae				
***Ġeneru †*[[Patagonia]]* (Charlini & Pascual, 1987)  
****†*[[Patagonia peregrina]]* (Charlini & Pascual, 1987)
***Ġeneru †*[[Klohnia]]* (Flynn & Wyss, 1999)
****†*[[Klohnia charrieri]]* (Flynn & Wyss, 1999)

† jindika estinzjoni

## Referenzi
*The Paleobiology Database.
*Tassonomija tal-Mammiferi.
Pichipilus

***Pichipilus*** huwa ġeneru ta' mammiferi marsupjali estinti (dawk relatati fil-qrib mal-opossumi bugdiedem jew l-opossumi firien), u qiegħed ikklassifikat fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Metatheria, fis-superordni Ameridelphia, fl-ordni Paucituberculata, fis-sottordni Caenolestoidea, fil-familja Caenolestidae, fis-sottofamilja Pichipilinae ma' ġeneri oħra estinti u mingħajr ebda rappreżentant ħaj.

## Lista ta' uħud mill-ispeċi tal-ġeneru

*Ġeneru *Pichipilus* (Ameghino, 1890)
***[[Pichipilus centinelus]]* (Marshall u Pascual, 1977)
***[[Pichipilus exilis]]*
***[[Pichipilus halleuxi]]*
***[[Pichipilus osborni]]* (Ameghino, 1890)
***[[Pichipilus rigssi]]* 

## Referenzi
* Id-''Database'' Palebijoloġika
Phonocdromus

***Phonocdromus*** huwa ġeneru ta' mammiferi marsupjali estinti (dawk relatati fil-qrib mal-opossumi ġriedem ta' geddumhom twil jew l-opossumi firien), u qiegħed ikklassifikat fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Metatheria, fis-superordni Ameridelphia, fl-[ordni Paucituberculata, fis-sottordni Caenolestoidea, fil-familja Caenolestidae, fis-sottofamilja Pichipilinae ma' ġeneri oħra estinti u bl-ebda rappreżentanti ħajjin. 

## Lista ta' uħud mill-ispeċi tal-ġeneru ''Phonocdromus''

*Ġeneru ***Phonocdromus*** (Ameghino, 1894)
***[[Phonocdromus gracilis]]*
***[[Phonocdromus patagonicus]]*

## Referenzi
* Id-Databażi Palebijoloġika
Abderitidae

**Abderitidae** hija familja ta' mammiferi marsupjali estinti, relatati fil-qrib mal-opossumi ġrieden jew l-opossumi firien, fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Metatheria, fis-superordni Ameridelphia, fl-ordni Paucituberculata, fis-sottordni Caenolestoidea ma' bosta familji oħra estinti u familja waħda biss b'rappreżentanti ħajjin (il-Caenolestidae). 

## Lista ta' uħud mill-ispeċi tal-familja Abderitidae

*Familja †**Abderitidae** (Ameghino, 1889)
**Ġeneru †*[[Pitheculites]]* (Ameghino, 1902)
***†*[[Pitheculites chenche]]* (Dumont & Bown 1997)
***†*[[Pitheculites minimus]]* (Ameghino, 1902)
***†*[[Pitheculites rothi]]* (Marshall 1990)
**Ġeneru †*[[Abderites]]* (Ameghino, 1887) fossili misjuba fl-artijiet tal-Miocene fl-Amerika t'Isfel.
***†*[[Abderites meridionalis]]* (Ameghino, 1887)
***†*[[Abderites pristinus]]* (Marshall, 1976)

† jindika estinzjoni

## Referenzi
* Id-Databażi Palebijoloġika
Pliolestes

*[[Pliolestes]]* huwa ġeneru ta' mammiferi marsupjali estinti (dawk relatati fil-qrib mal-opossumi srieċed jew l-opossumi firien), u qiegħed ikklassifikat fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Metatheria, fis-superordni Ameridelphia, fl-ordni Paucituberculata, fis-sottordni Caenolestoidea, fil-familja Caenolestidae, fis-sottofamilja Pichipilinae ma' ġeneri oħra estinti u bl' ebda rapreżentanti ħajjin. 

*(għal aktar informazzjoni ara l-artiklu [[Opossum sorċid]])*

## Lista ta' uħud mill-i[[speċi]]jiet tal-[[ġeneru]] ''[[Pliolestes]]''

*Ġeneru *[[Pliolestes]]* (Reig, 1955)
***[[Pliolestes tripotamicus]]* (Reig, 1955)

## Referenzi
*The Paleobiology Database.
*Tassonomija tal-Mammiferi.
Pseudhalmarhiphus

*[[Pseudhalmarhiphus]]* huwa ġeneru ta' mammiferi marsupjali estinti, eżattament l-opossumi ġrieden jew l-opossumi firien, fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Metatheria, fis-superordni Ameridelphia, fl-ordni Paucituberculata, fis-sottordni Caenolestoidea, fil-familja Caenolestidae, fis-sottofamilja Caenolestinae, bl' ebda rapreżentanti ħajjin. 

## Lista ta' uħud mill-i[[speċi]]jiet tal-[[ġeneru]] ''[[Pseudhalmarhiphus]]''

*†Ġeneru *[[Pseudhalmarhiphus]]* (Ameghino, 1903)
**†*[[Pseudhalmarhiphus guaraniticus]]* (Ameghino, 1903)

† jindika estinzjoni

## Referenzi
*The Paleobiology Database.
*Tassonomija tal-Mammiferi.
Pitheculites

***Pitheculites*** huwa ġeneru ta' mammiferi marsupjali estinti, eżattament l-opossumi srieċed jew l-opossumi firien, fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Metatheria, fis-superordni Ameridelphia, fl-ordni Paucituberculata, fis-sottordni Caenolestoidea, fil-familja †Abderitidae u bl-ebda speċi ħajja. 

## Lista ta' uħud mill-ispeċi ta' ''Pitheculites''

*Ġeneru †***Pitheculites*** (Ameghino, 1902)
**†*[[Pitheculites chenche]]* (Dumont & Bown 1997)
**†*[[Pitheculites minimus]]* (Ameghino, 1902)
**†*[[Pitheculites rothi]]* (Marshall 1990)

† jindika estinzjoni

## Referenzi
*The Paleobiology Database
*Tassonomija tal-Mammiferi
Argyrolagus

***Argyrolagus*** huwa ġeneru ta' mammiferu marsupjal estint, relatat mal-opossum ġurdien jew l-opossum far. Dan qiegħed ikklassifikat fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Metatheria, fis-superordni Ameridelphia, fl-ordni Paucituberculata, fis-sottordni Polydolopimorphia, fl-infrordni Simpsonitheria, fis-superfamilja Argyrolagoidea, fil-familja Argyrolagidae u bl-ebda speċi ħajja. 

## Lista ta' uħud mill-ispeċi tal-ġeneru ''Argyrolagus''

*Ġeneru †***Argyrolagus*** (Ameghino, 1904)
**†*[[Argyrolagus palmeri]]* (Ameghino, 1904)			
**†*[[Argyrolagus parodii]]*				
**†*[[Argyrolagus scagliai]]*

† jindika estinzjoni

## Referenzi
* Id-Databażi Palebijoloġika
Hondalagus

†*[[Hondalagus]]* huwa ġeneru ta' mammiferi marsupjali estinti, relatati mal-opossumi ġriede jew l-opossumi firien. Dan qiegħed ikklassifikat fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Metatheria, fis-superordni Ameridelphia, fl-ordni Paucituberculata, fis-sottordni Polydolopimorphia, fl-infrordni †Simpsonitheria, fis-superfamilja †Argyrolagoidea, fil-familja †Argyrolagidae u bl' ebda speċi ħajja. 

## Lista ta' uħud mill-i[[speċi]]jiet tal-[[ġeneru]] †''[[Hondalagus]]''

*Ġeneru †*[[Hondalagus]]* (Marshall & Villaroel, 1988)
**†*[[Hondalagus altiplanensis]]* (Marshall & Villaroel, 1988)

† jindika estinzjoni

## Referenzi
*The Paleobiology Database.
*Tassonomija tal-Mammiferi.