Spinalonga

**Spinalonga** (bil-Grieg: Σπιναλόγκα) hija gżira fil-Golf ta' Elounda, fil-Grigak ta' Kreta, fil-muniċipalità ta' Agios Nikolaos, Lasithi, qrib ir-raħal ta' Plaka fl-inħawi ta' Kalydon. Tinsab qrib il-Peniżola ta' Spinalonga ("Spinalonga l-kbira") – li sikwit twassal għal konfużjoni peress li l-istess isem jintuża kemm għall-gżira kif ukoll għall-peniżola.

Wara t-tmexxija Venezjana, meta kienet fortizza, il-gżira saret kolonja tal-lebbrużi.

## [[Etimoloġija]]

Skont dokumenti Venezjani, isem il-gżira oriġina fl-espressjoni Griega στην Ελούντα *stin Elounda* (li tfisser "lejn Elounda"). Il-Venezjani ma setgħux jifhmu l-espressjoni, allura ffamiljarizzawha għal-lingwa tagħhom stess, u lill-gżira sejħulha *spina* "xewka" *longa* "twila", espressjoni li kienet tintuża wkoll miċ-ċittadini lokali. Il-Venezjani ġew ispirati għal din l-espressjoni mill-isem ta' gżira qrib Venezja bl-istess isem u li llum il-ġurnata hija magħrufa bħala l-gżira ta' Giudecca.

## [[Storja]]
Minħabba l-pożizzjoni tagħha, il-gżira ġiet iffortifikata mis-snin bikrin tagħha sabiex tiġi protetta d-daħla tal-port ta' Olous tal-Qedem.

### Attakki tal-[[Għarab]]
Olous u l-inħawi tal-madwar ġew spopolati f'nofs is-seklu 7 minħabba l-attakki tal-pirati Għarab fil-Mediterran. Olous baqgħet vojta sa nofs is-seklu 15, meta l-Venezjani bdew jibnu salini fl-ilmijiet baxxi u melħin tal-golf. Sussegwentement, ir-reġjun kiseb valur kummerċjali u ġie abitat. Dan, flimkien mat-theddida emerġenti tat-Torok, b'mod partikolari wara l-Waqgħa ta' Kostantinopli fl-1453, u l-attakki kontinwi tal-pirati, wassal biex il-Venezjani jiffortifikaw il-gżira.

### Tmexxija Venezjana

Fl-1578, il-Venezjani qabbdu lill-inġinier Genese Bressani biex jippjana l-fortifikazzjonijiet tal-gżira. Huwa ħoloq qishom torrijiet fl-ogħla punti tat-Tramuntana u tan-Nofsinhar tal-gżira, kif ukoll fortifikazzjonijiet tul il-kosta bħala protezzjoni minn kwalunkwe żbark ostili. Fl-1579, il-*Provveditore generale di Candia*, Luca Michiel, stabbilixxa l-ġebla tax-xewka tal-fortifikazzjonijiet, li nbnew fuq il-fdalijiet ta' akropoli. Hemm żewġ kitbiet imnaqqxa li jikkwotaw dan l-avveniment, waħda mal-koxxa tad-daħla prinċipali tal-kastell u l-oħra mal-bażi tas-swar fin-naħa tat-Tramuntana tal-kastell.

Fl-1584, il-Venezjani, kif indunaw li l-fortifikazzjonijiet kostali setgħu jiġu maħtufa faċilment mill-għedewwa li jattakkaw mill-għoljiet fil-qrib, iddeċidew li jsaħħu d-difiża tagħhom permezz tal-kostruzzjoni ta' fortifikazzjonijiet ġodda fil-quċċata tal-għolja. L-armi tan-nar Venezjani l-ġodda kienu jwasslu iktar, u b'hekk Spinalonga saret fortizza tal-baħar impenetrabbli, waħda mill-iżjed importanti fil-Mediterran.

Spinalonga, flimkien ma' Gramvousa u Souda, baqgħu f'idejn il-Venezjani wara li l-bqija ta' Kreta sfat f'idejn l-Ottomani fil-Gwerra ta' Kreta (1645–1669). Fl-1715, Spinalonga ttieħdet mill-Ottomani matul l-aħħar Gwerra bejn l-Ottomani u l-Venezjani. Dawn it-tliet fortijiet kienu jiddefendu r-rotot kummerċjali Venezjani u kienu wkoll bażijiet utli f'każ ta' gwerra ġdida bejn il-Venezjani u t-Torok għal Kreta. Bosta Kristjani ngħataw kenn f'dawn il-fortizzi sabiex jaħarbu mill-persegwitazzjoni tat-Torok Ottomani.

### Tmexxija Ottomana
Fl-1715, it-Torok Ottomani ħatfu lil Spinalonga, u ħadu l-aħħar fortizza Venezjana u neħħew l-aħħar traċċa ta' preżenza militari Venezjana mill-gżira ta' Kreta.

### Rewwixta taċ-ċittadini ta' Kreta
Fl-aħħar tal-okkupazzjoni Ottomana, il-gżira flimkien mal-forti f'Ierapetra, kienu r-refuġju ta' bosta familji Ottomani li beżgħu mat-tpattijiet tal-Kristjani. Wara r-rivoluzzjoni tal-1866, familji Ottomani oħra ġew fil-gżira mir-reġjun kollu ta' Mirabello. Matul ir-rewwixta taċ-ċittadini ta' Kreta tal-1878, Spinalonga u l-fortizza f'Ierapetra biss ma ttiħdux mill-insorġenti Kristjani ta' Kreta. Fl-1881, l-1,112-il Ottoman iffurmaw il-komunità tagħhom stess. Fl-1903 l-aħħar Torok telqu mill-gżira.

### Kolonja tal-lebbrużi tas-seklu 20
Il-gżira ntużat bħala kolonja tal-lebbrużi mill-1903 sal-1957. L-aħħar abitant, qassis, ma telaqx mill-gżira qabel l-1962, sabiex iżomm it-tradizzjoni Ortodossa Griega tal-kommemorazzjoni tal-midfuna 40 jum, 6 xhur, 3 snin u 5 snin wara mewthom. Kien hemm żewġ daħliet ta' Spinalonga; waħda kienet id-daħla tal-lebbrużi, mina magħrufa bħala d-"Daħla ta' Dante". Din id-daħla ngħatat dan l-isem għaliex il-pazjenti ma kinux ikunu jafu x'se jiġri minnhom ladarba jaslu hemm.

Madankollu, ladarba kienu jaslu fil-gżira, kienu jingħataw l-ikel, l-ilma, l-attenzjoni medika u pagamenti tas-sigurtà soċjali. Qabel, tali benefiċċji ma kinux disponibbli għall-pazjenti lebbrużi ta' Kreta, peress li fil-biċċa l-kbira kienu jgħixu fl-għerien tal-inħawi, 'il bogħod miċ-ċivilizzazzjoni.

Wara li l-kolonja tal-lebbrużi tneħħiet, Spinalonga ntesiet għalkollox. L-interess fiha reġa' tqanqal permezz tal-ħidma ta' nies bħala Maurice Born.

Spinalonga kienet waħda mill-aħħar kolonji attivi tal-lebbrużi fl-Ewropa. Oħrajn li baqgħu jeżistu iktar fit-tul jinkludu Tichilești fil-Lvant tar-Rumanija, Fontilles fi Spanja u Talsi fil-Latvja. Fl-2002, fl-Ewropa kulma kien fadal kienu ftit lazzaretti.

## Spinalonga fil-preżent

Illum il-ġurnata, il-gżira diżabitata hija attrazzjoni turistika popolari fi Kreta. Minbarra l-kolonja abbandunata tal-lebbrużi u l-fortizza, Spinalonga hija magħrufa għall-bajjiet żgħar biċ-ċagħaq u bl-ilmijiet baxxi tagħha. Wieħed jista' jaċċessa l-gżira faċilment minn Plaka, Elounda and Agios Nikolaos. Id-dgħajjes tat-turisti jitilqu mit-tliet irħula kollha kuljum, u kull 30 minuta minn Elounda. Peress li ma hemmx akkomodazzjoni fi Spinalonga, il-mawriet turistiċi jdumu ftit sigħat biss.

Spinalonga hija sit indikattiv tal-Greċja li qed jitqies biex fil-ġejjieni jsir Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.

## Fil-kultura popolari
*L'Ordre*, maħruġ fl-1973, huwa dokumentarju ta' Jean-Daniel Pollet li jiffoka fuq il-kolonja abbandunata tal-lebbrużi, u b'mod partikolari fuq il-mexxej tal-kolonja, Raimondakis. Spinalonga dehret fis-sensiela televiżiva Brittanika tal-1977 *Who Pays the Ferryman?* u fil-film qasir sperimentali ta' Werner Herzog *Last Words*.

Il-gżira hija l-post (mhux imsemmi) fejn hija ambjentata l-istorja qasira ta' Ali Smith *The Touching of Wood* (fi *Free Love and Other Stories*, 1995). Hija wkoll il-post fejn ġie ambjentat ir-rumanz tal-2005 *The Island* ta' Victoria Hislop, li jirrakkonta r-rabtiet ta' familja mal-kolonja tal-lebbrużi. Il-ktieb ġie adattat għas-sensiela televiżiva *To Nisi* mill-Mega Channel Greece.

L-istorja qasira "Spinalonga" ta' John Ware, dwar grupp ta' turisti li jżuru l-gżira, ġiet inkluża fit-13-il Ktieb Pan tal-Orrur.

## Biblijografija

* Detorakis, Theocharis (1988). "Η Τουρκοκρατία στην Κρήτη" [It-tmexxija tat-Torok fi Kreta]. F'Panagiotakis, Nikolaos M. (ed.). Crete, History and Civilization (bil-Grieg). Vol. II. Vikelaia Library, Association of Regional Associations of Regional Municipalities. pp. 333–436.

* Maltezou, Chrysa A. (1988). "Η Κρήτη κατα τη Βενετοκρατία" [Kreta taħt it-tmexxija Venezjana]. F'Panagiotakis, Nikolaos M. (ed.). Crete, History and Civilization (bil-Grieg). Vol. II. Vikelaia Library, Association of Regional Associations of Regional Municipalities. pp. 105–162.

* Remoundakis, Epaminondas; Born, Maurice (2015). Vies et Morts d'un Crétois lépreux. Toulouse: Éditions Anacharsis. .

* Spyropoulos, Giannis (2018). "Το οθωμανικό φρούριο της Σπιναλόγκας από την κατάκτησή του (1715) μέχρι τις αρχές του 19ου αιώνα" [Il-Fortizza Ottomana ta' Spinalonga mill-Konkwista tagħha (1715) sal-Bidu tas-Seklu 19]. Πεπραγμένα του ΙΑ′ Διεθνούς Κρητολογικού Συνεδρίου, Ρέθυμνο, 21-27 Οκτωβρίου 2011. Τόμος Γ1: Νεότεροι Χρόνοι – Σύγχρονη Εποχή (bil-Grieg). Rethymno: Historical and Folklore Society of Rethymno. pp. 9–35.

* Hislop, Victoria (2005). The Island. Headline Review. .

* Hislop, Victoria (2008). La Isla. Spanja: Nabla Ediciones. .

* Zorbas, Victor. Spinalonga, The Isle of the Damned.

* Spinalonga-Paradise or Purgatory? (1986) by Beryl Darby. The Star, 46,1,6–16, (l-unika referenza rigward il-kolonja tal-lebbrużi ta' Spinalonga).

* Lekakis, Stelios (2017). "The Spinalonga Blues; notes from the field". Archaeology & Arts.

## Referenzi