Baħar l-Iswed

Il-**Baħar l-Iswed** huwa baħar marġinali fil-Mediterran li jinsab bejn l-Ewropa u l-Asja, fil-Lvant tal-Balkani, fin-Nofsinhar tal-Pjanura tal-Lvant tal-Ewropa, fil-Punent tal-Kawkasu, u fit-Tramuntana tal-Anatolja. Huwa kkonfinat mill-Bulgarija, mill-Georgia, mir-Rumanija, mir-Russja, mit-Turkija, u mill-Ukrajna. Il-Baħar l-Iswed huwa fornut minn xmajjar ewlenin, b'mod prinċipali d-Danubju, Dnieper u Dniester. B'hekk, filwaqt li sitt pajjiżi għandhom kosta mal-baħar, il-baċir tad-drenaġġ tiegħu jinkludi partijiet minn 24 pajjiż fl-Ewropa.

Il-Baħar l-Iswed ikopri 436,400 km2 (168,500 mil kwadru), mingħajr ma wieħed jinkludi l-Baħar ta' Azov, għandu fond massimu ta' 2,212-il metru (7,257 pied), u fih volum ta' 547,000 km3 (131,000 mil kubu). Il-biċċa l-kbira tal-kosta tiegħu titla' f'daqqa. Dawn it-tlajja' huma l-Muntanji Pontiċi fin-Nofsinhar, apparti l-peniżoli li jħarsu lejn il-Lbiċ, il-Muntanji tal-Kawkasu fil-Lvant, u l-Muntanji tal-Krimea fin-nofs u fit-Tramuntana. Fil-Punent, il-kosta ġeneralment tifforma pjanuri żgħar tal-għargħar taħt għoljiet żgħar bħal Strandzha; il-Kap ta' Emine, fit-tarf tal-Lvant tal-Muntanji tal-Balkani; u l-Promontorju ta' Dobruja ferm iktar 'il bogħod fit-Tramuntana. L-itwal biċċa mil-Lvant għall-Punent hija ta' madwar 1,175 kilometru (730 mil). Bliet importanti tul il-kosta jinkludu (skont id-direzzjoni tal-arloġġ mill-Bosforu) Burgas, Varna, Constanța, Odessa, Sevastopol, Novorossiysk, Sochi, Batumi, Trabzon u Samsun.

Il-Baħar l-Iswed għandu bilanċ pożittiv tal-ilma, bi fluss annwali nett 'il barra ta' 300 km3 (72 mil kubu) permezz tal-Bosforu u d-Dardanelli lejn il-Baħar Eġew. Filwaqt li l-fluss nett ta' ilma mill-Bosforu u d-Dardanelli (magħrufa kollettivament bħala l-Istretti Torok) jinbet mill-Baħar l-Iswed, il-fluss tal-ilma ġeneralment inixxi fiż-żewġ direzzjonijiet simultanjament: l-ilma iktar dens u iktar mielaħ mill-Eġew inixxi fil-Baħar l-Iswed taħt l-ilma inqas dens u iktar ħelu li jnixxi 'l barra mill-Baħar l-Iswed. Dan joħloq saff sinifikanti u permanenti ta' ilma tal-fond li ma jnixxix 'il barra u li ma jitħallatx, għaldaqstant huwa anossiku. Dan is-saff anossiku huwa responsabbli għall-preservazzjoni ta' relitti antiki li nstabu fil-fond tal-Baħar l-Iswed, li fl-aħħar mill-aħħar jispiċċa fil-Baħar Mediterran, permezz tal-Istretti Torok u l-Baħar Eġew. L-Istrett tal-Bosforu jikkollegah mal-Baħar żgħir ta' Marmara li min-naħa tiegħu jikkollegah mal-Baħar Eġew permezz tal-Istrett tad-Dardanelli. Lejn it-Tramuntana, il-Baħar l-Iswed huwa kkollegat mal-Baħar ta' Azov permezz tal-Istrett ta' Kerch.

Il-livell tal-ilma varja b'mod sinifikanti tul il-perjodi ġeoloġiċi. Minħabba dawn il-varjazzjonijiet fil-livell tal-ilma fil-baċir, il-blat tal-madwar u l-formazzjonijiet assoċjati xi kultant kienu art niexfa. F'ċerti livelli kritiċi tal-ilma, ġieli jiġu stabbiliti korpi tal-ilma tal-madwar. Huwa permezz tal-iżjed attivi fost dawn ir-rotot ta' kollegament, l-Istretti Torok, li l-Baħar l-Iswed jingħaqad mal-oċeani dinjin. Matul il-perjodi ġeoloġiċi meta dan il-kollegament idroloġiku ma kienx preżenti, il-Baħar l-Iswed kien baċir endorrejku, li jopera b'mod indipendenti mis-sistema tal-oċeani globali (b'mod simili għall-Baħar Kaspju llum il-ġurnata). Attwalment, il-livell tal-ilma tal-Baħar l-Iswed huwa relattivament għoli; għaldaqstant, qed isir skambju tal-ilma mal-Mediterran. Ix-xmara ta' taħt il-Baħar l-Iswed hija kurrent ta' ilma partikolarment mielaħ li jnixxi mill-Istrett tal-Bosforu u tul il-qiegħ tal-Baħar l-Iswed, l-ewwel tat-tip tagħha li qatt ġiet skoperta.

## Isem

### Ismijiet moderni
L-ismijiet attwali tal-baħar normalment huma ekwivalenti tal-isem bil-Malti "Baħar l-Iswed", inkluż dawn l-ismijiet mill-pajjiżi li jmissu mal-baħar:

* bl-Adyghe: Хы Шӏуцӏэ, b'ittri Rumani: *Xə Šʷʼucʼɛ*, IPA: [xɘ ʃʷʼtsʼɜ];
* bl-Armen: Սեւ ծով, b'ittri Rumani: *Sev cov*, IPA: [sɛv t͡sɔv];
* bl-Ażerbajġaniż: *Qara dəniz*, IPA: [kaˈɾa deniz];
* bil-Bulgaru: Чeрно морe, b'ittri Rumani: *Čérno moré*, IPA: [ˈt͡ʃɛrno moˈrɛ];
* bil-lingwa tat-Tatari tal-Krimea: Къара денъиз, b'ittri Rumani: *Qara deñiz*, IPA: [qɑrɑ deŋiz];
* bil-Georgian: შავი ზღვა, b'ittri Rumani: *shavi zghva*, IPA: [ʃavi zʁʷa];
* bil-Laz u bil-Mingreljan: უჩა ზუღა, b'ittri Rumani: *Ucha Zugha*, IPA: [ˈutʃä ˈzuɣä], jew sempliċement ზუღა, IPA: [ˈzuɣä], "Baħar";
* bir-Rumen: *Marea Neagră*, pronounced [ˈmare̯a ˈne̯aɡrə];
* bir-Russu: Чёрное мо́ре, b'ittri Rumani: *Čórnoje móre*, IPA: [ˈt͡ɕɵrnəjə ˈmorʲe];
* bit-Tork: *Karadeniz*, IPA: [kaˈɾadeniz];
* bl-Ukren: Чо́рне мо́ре, b'ittri Rumani: *Čórne móre*, IPA: [ˈt͡ʃɔrne ˈmɔre].

Sa issa nstab li dawn l-ismijiet qatt ma ntużaw qabel is-seklu 13.

Fil-Greċja, l-isem storiku "Baħar ta' Euxine", b'tifsira litterali differenti (ara hawn taħt), għadu jintuża spiss:

* bil-Grieg: Εύξεινος Πόντος, b'ittri Rumani: *Éfxinos Póndos*, litt. "Baħar Ospitabbli", [ˈefksinos ˈpondos]; l-isem Μαύρη Θάλασσα, *Mávri Thálassa*, "Baħar l-Iswed", [ˈmavɾi ˈθalasa], jintuża, iżda inqas ta' sikwit.

### Ismijiet storiċi u [[etimoloġija]]
L-iżjed isem bikri tal-Baħar l-Iswed huwa dak tal-Baħar ta' Zalpa, li ngħata kemm mill-Attjani kif ukoll mill-ħakkiema tagħhom l-Ittiti. Il-belt Attjana ta' Zalpa kienet "x'aktarx tinsab fl-estwarju jew fil-qrib tax-xmara Marrassantiya, illum il-ġurnata Kızıl Irmak, tul il-kosta tal-Baħar l-Iswed".

L-isem Grieg prinċipali *Póntos Áxeinos* huwa ġeneralment aċċettat bħala formulazzjoni mill-kelma Iranjana **axšaina-* ("ta' lewn skur"). Il-vjaġġaturi tal-Greċja Antika adottaw l-isem *Á-xe(i)nos*, identifikat mal-kelma Griega *áxeinos* (inospitabbli). L-isem Πόντος Ἄξεινος *Póntos Áxeinos* (Baħar Inospitabbli), attestat għall-ewwel darba f'Pindar (għall-ħabta tal-475 Q.K.), kien jitqies bħala li jġib is-seħta u ġie ewfemizzat għall-kuntrarju tiegħu, Εὔξεινος Πόντος *Eúxeinos Póntos* (Baħar Ospitabbli), attestat għall-ewwel darba wkoll f'Pindar. Dan sar l-isem użat l-iktar bil-Grieg, għalkemm f'kuntesti mitoloġiċi l-isem "reali" *Póntos Áxeinos* baqa' ppreferut.

F**Geographica'' (1.2.10) [[Strabo]] jirrapporta li fil-qedem il-Baħar l-Iswed spiss kien jissejjaħ sempliċement bħala "l-Baħar" (ὁ πόντος ''ho Pontos''). Huwa ħaseb li l-baħar kien jissejjaħ bħala l-"Baħar Inospitabbli" Πόντος Ἄξεινος ''Póntos Áxeinos'' mill-abitanti tar-reġjun ta' Pontus tal-kosta tan-Nofsinhar qabel il-kolonizzazzjoni Griega minħabba d-diffikultà fin-navigazzjoni u n-nattivi Barbari ostili (7.3.6), u li l-isem inbidel għal "ospitabbli" wara li l-Milesjani kkolonizzaw ir-reġjun, u ġabuh proprjetà tad-dinja Griega.

Skont it-twemmin popolari l-isem "il-Baħar l-Iswed" ġej mil-lewn skur tal-ilma jew mill-kundizzjonijiet klimatiċi. Xi studjużi jinterpretaw li l-isem oriġina minn sistema ta' simboliżmu bil-kuluri li jirrappreżentaw il-punti kardinali, b'[[iswed]] jew skur għat-Tramuntana, [[aħmar]] għan-Nofsinhar, [[abjad]] għall-Punent, u [[aħdar]] jew ċilesti għal-Lvant. B'hekk il-"Baħar l-Iswed" kien ifisser il-"Baħar tat-Tramuntana". Skont din l-iskema, l-isem seta' oriġina biss minn poplu li kien jgħix bejn il-Baħar l-Iswed (tat-Tramuntana) u l-Baħar l-Aħmar (tan-Nofsinhar): x'aktarx l-[[Akemenidi]] (550–330 Q.K).

Fil-Bundahishn il-Kbir, skrittura [[Żoroastrijaniżmu|Żoroastrijana]] tan-Nofs tal-Persja, il-Baħar l-Iswed jissejjaħ ''Siyābun''. Fil-ktieb tal-[[ġeografija]] tas-seklu 10 ''Hudud al-'Alam'', il-Baħar l-Iswed jissejjaħ il-''Baħar'' ''Georgian'' (''daryā-yi Gurz''). ''Il-Kronaka Georgiana'' tuża l-isem ''zğua sperisa'' ზღუა სპერისა (Baħar ta' Speri) abbażi tat-tribù Kartveljana ta' Speris jew is-Sasperi. Ismijiet moderni oħra bħal ''Chyornoye more'' u ''Karadeniz'' (li t-tnejn ifissru Baħar l-Iswed) oriġinaw matul is-seklu 13. Il-mappa tal-1570 ''Asiae Nova Descriptio'' mit-''Theatrum Orbis Terrarum'' ta' [[Abraham Ortelius]] issemmi l-baħar ''Mar Maggior'' (Baħar Maġġuri), bħal-[[Lingwa Latina|Latin]] ''Mare major''.

Il-[[Kittieb|kittieba]] [[Renju Unit|Ingliżi]] tas-seklu 18 spiss kienu jużaw il-''Baħar ta** *Euxine* (/ˈjuːksɪn/ jew /ˈjuːkˌsaɪn/). Matul l-Imperu Ottoman kien jissejjaħ *Bahr-e Siyah* (bil-Persjan-Għarbi) jew *Karadeniz* (bit-Tork Ottoman), li t-tnejn ifissru l-"Baħar l-Iswed".

## Ġeografija

L-Organizzazzjoni Idrografika Internazzjonali tiddefinixxi l-limiti tal-Baħar l-Iswed kif ġej:*Fil-Lbiċ.* Il-limitu tal-Grigal tal-Baħar ta' Marmara [Linja li tgħaqqad il-Kap ta' Rumili mal-Kap ta' Anatoli (41°13'N)]. *Fl-Istrett ta' Kertch.* Linja li tgħaqqad il-Kap ta' Takil u l-Kap ta' Panaghia (45°02'N).Iż-żona madwar il-Baħar l-Iswed spiss tissejjaħ ir-*Reġjun tal-Baħar l-Iswed*. Il-parti tat-Tramuntana tagħha tinsab fi ħdan iż-*żona tal-ħamrija* *Chernozem belt* (żona tal-ħamrija sewda) mil-Lvant tal-Kroazja (Slavonja), tul id-Danubju (it-Tramuntana tas-Serbja, it-Tramuntana tal-Bulgarija (il-Pjanura tad-Danubju) u n-Nofsinhar tar-Rumanija (il-Pjanura tal-Wallakja)) sal-Grigal tal-Ukrajna u lil hinn lejn ir-Reġjun Ċentrali taż-Żona tal-Ħamrija Sewda u n-Nofsinhar tar-Russja lejn is-Siberja.

Iż-żona litorali tal-Baħar l-Iswed spiss tissejjaħ bħala ż-żona litorali Pontika jew iż-żona Pontika.

L-ikbar bajjiet tal-Baħar l-Iswed huma l-Bajja ta' Karkinit fl-Ukrajna; il-Golf ta' Burgas fil-Bulgarija; il-Bajja ta' Dnieprovski u l-Bajja ta' Dniestrovski, it-tnejn fl-Ukrajna; u l-Bajja ta' Sinop u l-Bajja ta' Samsun, it-tnejn fit-Turkija.

### Kosta u żoni ekonomiċi esklużivi

### Baċir tad-drenaġġ
L-ikbar xmajjar li jnixxu fil-Baħar l-Iswed huma:

# Danubju;
# Dnieper;
# Don;
# Dniester;
# Kızılırmak;
# Kuban;
# Sakarya;
# Nofsinhar ta' Bug;
# Çoruh/Chorokhi;
# Yeşilırmak;
# Rioni;
# Yeya;
# Mius;
# Kamchiya;
# Enguri;
# Kalmius;
# Molochna;
# Tylihul;
# Velykyi Kuialnyk;
# Veleka;
# Rezovo;
# Kodori;
# Bzyb/Bzipi;
# Supsa;
# Mzymta.

Dawn ix-xmajjar u t-tributarji tagħhom ikopru 2 miljun km2 (0.77 miljun mil kwadru) tal-baċir tad-drenaġġ tal-Baħar l-Iswed, li b'kollox ikopri kompletament jew parzjalment 24 pajjiż:

* l-Albanija;
* l-Awstrija;
* il-Belarussja;
* il-Bożnija-Herzegovina;
* il-Bulgarija;
* il-Kroazja;
* iċ-Ċekja;
* il-Georgia;
* il-Ġermanja;
* il-Greċja;
* l-Ungerija;
* l-Italja;
* il-Montenegro;
* il-Moldova;
* il-Maċedonja ta' Fuq;
* il-Polonja;
* ir-Rumanija;
* ir-Russja;
* is-Serbja;
* is-Slovakkja;
* is-Slovenja;
* l-Iżvizzera;
* it-Turkija;
* l-Ukrajna.

### Gżejjer
Xi gżejjer fil-Baħar l-Iswed jagħmlu parti mill-Bulgarija, mir-Rumanija, mit-Turkija u mill-Ukrajna:

* il-Gżira ta' San Tumas – il-Bulgarija;
* il-Gżira ta' Santa Anastasja – il-Bulgarija;
* il-Gżira ta' San Ċiriku – il-Bulgarija;
* il-Gżira ta' San Ivan – il-Bulgarija;
* il-Gżira ta' San Pietru – il-Bulgarija;
* il-Gżira ta' Sacalinu Mare – ir-Rumanija;
* il-Gżira ta' Sacalinu Mic – ir-Rumanija;
* il-Gżira ta' K – ir-Rumanija u l-Ukrajna;
* il-Gżira ta' Utrish;
* il-Gżira ta' Krupinin;
* Sudiuk Island
* il-Gżira ta' Kefken;
* il-Gżira ta' Oreke;
* il-Gżira ta' Giresun - it-Turkija;
* il-Gżira ta' Dzharylhach – l-Ukrajna;
* il-Gżira ta' Zmiinyi (tas-Sriep) – l-Ukrajna.

### Klima
Il-varjazzjoni klimatika fuq medda qasira fir-reġjun tal-Baħar l-Iswed hija influwenzata ferm mill-oxxillazzjoni tat-Tramuntana tal-Atlantiku, il-mekkaniżmi klimatiċi li jirriżultaw mill-interazzjoni bejn il-mases tal-arja tat-Tramuntana tal-Atlantiku u tal-latitudni ċentrali. Filwaqt li l-mekkaniżmi eżatti li jikkawżaw l-Oxxillazzjoni tat-Tramuntana tal-Atlantiku għadhom mhux ċari, huwa maħsub li l-kundizzjonijiet klimatiċi stabbiliti fil-Punent tal-Ewropa jimmedjaw il-flussi tas-sħana u tal-preċipitazzjoni li jaslu lejn l-Ewropa Ċentrali u l-Ewrasja, u jirregolaw il-formazzjoni taċ-ċikluni tax-xitwa, li fil-biċċa l-kbira huma responsabbli għall-inputs tal-preċipitazzjoni reġjonali u jinfluwenzaw it-temperaturi tal-wiċċ tal-Baħar Mediterran (SSTs).

Il-qawwa relattiva ta' dawn is-sistemi tillimita wkoll l-ammont ta' arja kiesħa li tasal mir-reġjuni tat-Tramuntana matul ix-xitwa. Fatturi influwenti oħra jinkludu t-topografija reġjonali, peress li d-depressjonijiet u s-sistemi tal-maltemp li jaslu mill-Mediterran jgħaddu minn art baxxa madwar il-Bosforu, u l-ktajjen muntanjużi Pontiċi u tal-Kawkasu jaġixxu bħala rpar u jillimitaw il-veloċità u l-passaġġi taċ-ċikluni mir-reġjun.

## Referenzi