Khor Rori

**Khor Rori** (bl-Għarbi: Khawr Rawrī, خور روري) huwa estwarju jew laguna fil-bokka tax-xmara ta' Wādī Darbāt fil-Governorat ta' Dhofar, l-Oman, qrib Taqah. Huwa sit ta' tnissil għall-għasafar, u kien jintuża bħala port għall-kummerċ tal-inċens meta kien estwarju miftuħ. Khor Rori ġie identifikat bħala s-sit fejn kien hemm Moscha Limen (bil-Grieg Antik: Μόσχα λιμήν, li x'aktarx tfisser "il-port tan-nebbieta żgħar (μόσχος)" b'referenza x'aktarx għall-veġetazzjoni tal-mangrovji li kien hemm fl-imgħoddi) u Abyssapolis (li ssemmiet hekk minħabba l-abiss maġenb il-kaskata ta' Wādī Darbāt) tal-letteratura Griega Antika. L-inħawi tal-madwar huma attrazzjoni turistika popolari fl-Oman u mis-sena 2000 is-sit tniżżel bħala wieħed minn erba' komponenti tal-Art tal-Inċens li saru Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.

Khor Rori huwa magħruf l-iktar għall-fdalijiet tal-belt portwali ffortifikata tal-qedem ta' Sumhuram fuq ix-xatt tal-Lvant tax-xmara, li ġiet stabbilita fis-seklu 3 Q.K. bħala post iffortifikat tar-Renju ta' Ḥaḍramawt. Wara l-waqgħa ta' Ḥaḍramawt, Sumhuram sfat taħt l-influwenza tar-Renju ta' Ḥimyar, kif indikat fuq il-muniti Ḥimyar li ġew skavati minn hemmhekk. Finalment ġiet abbandunata fis-seklu 5, x'aktarx minħabba l-formazzjoni tal-istmu tar-ramel li bblokka l-estwarju.

Hemm ukoll il-fdalijiet arkeoloġiċi fuq iż-żewġ promontorji fil-bokka ta' Khor Rori. Il-promontorju tal-Lvant (Inqitat Mirbat) huwa esplorat iktar mill-promontorju tal-Punent (Inqitat Taqah). Inqitat Mirbat, magħruf ukoll bħala Khatiya jew al-Ḥamr al-Sharqiya, kien ilu abitat mis-seklu 4 Q.K. qabel ma ġiet stabbilita Sumhuram, u l-istorja tal-insedjament tiegħu jaf tmur lura għas-seklu 8 Q.K. Ġie abbandunat fis-seklu 1 jew 2, u reġa' ġie okkupat fil-Medju Evu.

## Storja

Skont il-kitbiet imnaqqxa mal-ħitan li nstabu f'Khor Rori, il-belt ta' Sumhuram ġiet stabbilit fuq inizjattiva rjali u ġiet insedjata minn emigranti ta' Hadhrami. Ir-reġjun ta' Dhofar kien is-sors prinċipali tal-inċens fil-qedem, u x'aktarx li l-istabbiliment tal-insedjament mill-Hadhramaut kien parzjalment motivat mix-xewqa ta' kontroll tal-produzzjoni ta' din il-materja prima prezzjuża. Il-biċċa l-kbira tal-istudjużi jidentifikaw lil Khor Rori mal-port tal-esportazzjoni tal-inċens ta' Moscha Limen imsemmi f'dan ir-reġjun fil-gwida tal-merkanti tas-seklu 1 W.K., il-*Periplus tal-Baħar tal-[[Eritrea]]*.

L-iskoperta ta' Khor Rori / Sumhuram hija akkreditata lill-esploratur Ingliż James Theodore Bent, flimkien ma' martu Mabel, li identifikat is-sit waqt il-vjaġġi tagħhom fir-reġjun f'Jannar 1895. Is-sit ġie skavat mill-Fondazzjoni Amerikana għall-Istudju tal-Bniedem (AFSM) fil-bidu tas-snin 50 tas-seklu 20 u mill-Missjoni Taljana fl-Oman (IMTO) mill-1994. L-iskavi żvelaw il-pedamenti tal-insedjament u kkonfermaw il-kuntatti marittimi ma' art twelid il-Ḥaḑramiti, mal-Indja u mal-Mediterran.

Fl-1908, J.G. Lorimer irreġistra lil Khor Rori fil-*Gazzetta tal-Golf [[Iran|Persjan]]*, u nnota li l-pożizzjoni tas-sit kienet fl-estremità tal-Lvant ta' Dhofar. Huwa kiteb:Lag jew bokka notevoli tal-baħar li jibqa' dieħel 'il ġewwa għal mil jew iktar; huwa l-estwarju ta' Wadi Dirbat minn Jabal Samhan.

L-estwarju huwa sseparat mill-baħar permezz ta' istmu tar-ramel li jiġi mgħerreq bl-ilma baħar meta l-marea tkun għolja. Peniżola, fl-imgħoddi ffortifikata, tingħaqad man-naħa tal-Lvant tal-bokka. Madwar il-lag hemm il-fdalijiet ta' binjiet antiki. Hemm blata ffortifikata fid-daħla tal-bokka, imsejħa Khatiyah. Dan il-port huwa l-Moscha jew l-Abyssapolis tal-qedem.

## Kuntesti oħra
Fil-letteratura dwar it-turiżmu, Sumhuram xi kultant tiġi promossa bħala l-palazz tas-sajf tar-Reġina ta' Sheba, il-mexxejja leġġendarja tar-Renju ta' Saba' tas-seklu 10 Q.K. Dan jikkontradixxi l-evidenza arkeoloġika li turi li Sumhuram ġiet stabbilita fis-seklu 3 Q.K. mir-Renju ta' Ḥaḍramawt.

Xi membri tal-Knisja ta' Ġesù Kristu tal-Qaddisin tal-Aħħar Jum jemmnu li Khor Rori hija "l-art imwiegħda" fejn Nephi mill-Ktieb tal-Mormoni qagħad matul il-vjaġġi tiegħu minn Ġerusalemm (Nephi I, il-kapitlu 17).

## Sit ta' Wirt Dinji
L-Art tal-Inċens ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fis-sena 2000.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (iii)** "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; il-**kriterju (iv)** "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".

## Gallerija

Stampa:Khor Rori flamingos.jpg|Qatta' fjamingi f'Khor Rori.
Stampa:OM-sumhuram-tafel-2.jpg|Tabella bl-informazzjoni dwar Sumhuram.
Stampa:OM-sumhuram-tafel.jpg|Tabella bl-informazzjoni dwar Sumhuram.
Stampa:Sumharam.jpg|Il-fdalijiet ta' Sumhuram.
Stampa:OM-sumhuram-weihrauchstr.jpg|Siġra tal-inċens fil-fdalijiet ta' Sumhuram.


## Referenzi