Putto

**Putto** (plural: **putti**) hija figura f'opra tal-arti murija bħala tifel ċkejken, ġeneralment għarwien u ħafna drabi bil-ġwienaħ. Oriġinarjament limitat għal passjonijiet profani fis-simboliżmu, il-putto wasal biex jirrappreżenta speċi ta’ anġlu tarbija fl-arti reliġjuża, spiss imsejjaħ kerub (plural kerubini), għalkemm fit-teoloġija Kristjana tradizzjonali kerub huwa wieħed mill-aktar tipi anzjani ta’ anġlu. 

L-istess figuri dehru wkoll f'rappreżentazzjonijiet tal-ħrejjef klassiċi, u dejjem aktar fl-arti dekorattiva ġenerali. Fl-arti Barokka l-putto wasal biex jirrappreżenta l-omnipresenza ta' Alla.  Putto li jirrappreżenta kupidu (bit-Taljan: *cupido*) jissejjaħ ukoll **amorino** (plural **amorini**) jew **amoretto** (plural **amoretti** ).

## Etimoloġija

L-aktar forma komuni *putti* hija l-plural tal-kelma Taljana *putto*. Il-kelma Taljana ġejja mill-kelma Latina *putus*, li tfisser "tifel" jew "tifel". Illum, bit-Taljan, *putto* tfisser jew anġlu bil-ġwienaħ tat-tfal żgħar jew, rarament, tifel żgħir. Jista' jkun ġej mill-istess għerq Indo-Ewropew bħall-kelma bis-Sanskritu "putra" (li tfisser "tifel", għall-kuntrarju "iben"), Avestan *puθra* -, Persjan Qadim *puça* -, Pahlavi (Persjan Nofsani) *pus* u *pusar*, kollha tfisser "iben", u bil-Persjan Ġdid *pesar* "tifel, iben".

## Storja

Putti, fid-dinja klassika antika tal-arti, kienu trabi bil-ġwienaħ li kienu maħsuba li jinfluwenzaw il-ħajja tal-bniedem. Fl-arti tar-Rinaxximent, il-forma tal-putto kienet derivata b'diversi modi inkluż il- Grieg Eros jew Ruman Amor / Cupido, l-alla tal-imħabba u sieħeb ta' Afrodita jew Venere; ir-Ruman, ġenju, tip ta’ spirtu gwardjan; jew xi kultant il-Grieg, daemon, tip ta’ spirtu messaġġier, li jkun f’nofs triq bejn l-isferi tal-bniedem u dik divina.

### Qawmien mill-ġdid tal-putto fir-Rinaxximent

Putti huma motiv klassiku misjub primarjament fuq sarkofagi tat-tfal tas-seklu 2, fejn huma mpinġi jiġġieldu, jiżfnu, jipparteċipaw f'riti bacchiċi, jilagħbu sport, eċċ.

Il-putti sparixxew matul il-Medju Evu u reġgħu dehru matul il-Quattrocento. Il-qawmien mill-ġdid tal-figura tal-putto huwa ġeneralment attribwit lil Donatello, f'Firenze, fl-1420ijiet, għalkemm hemm xi manifestazzjonijiet preċedenti (pereżempju l-qabar ta' Ilaria del Carretto, skolpit minn Jacopo della Quercia f'Lucca ). Minn dakinhar, Donatello ġie meqjus bħala l-oriġinatur tal-putto minħabba l-kontribut lill-arti li għamel fir-restawr tal-forma klassika tal-putto. Huwa ta lil putti karattru distint billi daħħal il-forma b'tifsiriet Kristjani u użaha f'kuntesti ġodda bħall-anġli mużiċisti. Il-putti bdew jidhru wkoll f’xogħlijiet li juru figuri mill-mitoloġija klassika, li saru popolari fl-istess perjodu.

Xi wħud mill-putti ta' Donatello huma pjuttost akbar fl-età mit-tip ta' trabi tas-soltu, u jġibu ruħhom ukoll b'mod inqas dinjituż minn anġlu. Il-figura tal-bronż ta’ *[[Amore-Attis]]* hija l-aktar estrema minn dawn. Dawn spiss jissejħu *spiritelli*, xi drabi tradotti bl-Ingliż bħala "imps". Figuri mhux forma ta' tarbija bħal putto jidhru f'arti oħra; dawn huma tipiċi ħafna bħala subien adoloxxenti bil-ġwienaħ fil-truf ta' xogħlijiet mill-ħanut tax-xogħol Embriachi mis-snin madwar l-1400.

Il-biċċa l-kbira tal-putti Rinaxximentali huma essenzjalment dekorattivi u jżejnu kemm xogħlijiet reliġjużi kif ukoll sekulari, mingħajr ma normalment jieħdu sehem sew fl-avvenimenti mpinġi fil-pitturi narrattivi. Hemm żewġ forom popolari tal-putto bħala s-suġġett ewlieni ta’ xogħol tal-arti fl-arti tar-Rinaxximent Taljan tas-seklu 16: il-putto ta’ l-irqad u l-putto bilwieqfa b’annimal jew oġġett ieħor ħdejh.

## Fejn jinstabu l-putti
Putti, kupidi, u anġli jinstabu kemm fl-arti reliġjuża u sekulari mill-1420ijiet fl-Italja, il-bidu tas-seklu 16 fl- Olanda u l-Ġermanja, il-perjodu Mannerist u tal-aħħar tar-Rinaxximent fi Franza, u matul il-perjodu ta' soqfa Barokki kollha affreski. Bosta artisti pinġewhom, iżda fost l-aktar magħrufa hemm l-iskultur Donatello u l-pittur Raffaello. Ħafna drabi jiġu riprodotti ż-żewġ putti rilassati u kurjużi li jidhru f’riġlejn il-Madonna Sistina ta’ Raffaello.

Huma gawdew qawmien mill-ġdid kbir fis-seklu 19, fejn tgerbu fil-pitturi akkademiċi Franċiżi, minn reklami għall-illustrazzjonijiet ta' Gustave Doré għal *Orlando Furioso*.

### Ikonografija tal-putto
L-ikonografija tal-putti hija deliberatament mhux iffissata, u għalhekk huwa diffiċli li tgħid id-differenza bejn putti, kupidi, u diversi forom ta' anġli. M'għandhomx attributi uniċi, jew immedjatament identifikabbli, u b'hekk il-putti jista' jkollhom ħafna tifsiriet u rwoli fil-kuntest tal-arti.

Uħud mill-assoċjazzjonijiet l-aktar komuni huma:

* Maʼ Afrodite, u għalhekk maʼ mħabba romantika—jew erotika—
* Rabtiet mal-Ġenna
* Mal-paċi, prosperità, ferħ, u divertiment

## Storjografija
L-istorjografija ta’ dan is-suġġett hija qasira ħafna. Ħafna storiċi tal-arti kkummentaw dwar l-importanza tal-putto fl-arti, iżda ftit għamlu studji kbar dwaru. Studju akkademiku notevoli huwa *Inventing the Renaissance Putto* ta’ Charles Dempsey.

## Gallerija

Stampa:0 Sarcophage aux Putti - Museo Pio-Clementino (Vatican).JPG|Sarkofagu Ruman b'putti, 160 AD, irħam, Mużewijiet tal-Vatikan, Ruma , l-Italja
Stampa:Roman sarcophagus of a child, with a procession of drunk putti, mid-2nd century AD, marble, found in Rome in 1908 from private ownership, Antikemsammlung, Inv.-Nr. SK 1881, in the Neues Museum (01).jpg|Sarkofagu Ruman b'purċissjoni ta' putti fis-sakra, li hija ta' tifel, b'purċissjoni ta' putti fis-sakra, nofs is-seklu 2 wara Kristu, irħam, Neues Museum, Berlin
Stampa:1058 - Roma, Museo d. civiltà Romana - Calco sarcofago Giunio Basso - Foto Giovanni Dall'Orto, 12-Apr-2008 (cropped).jpg|Putti Rumani fuq kolonni tas-Sarkofagu ta' Junius Bassus, 389, irħam, Museo del tesoro di San Pietru, St. Bażilika ta’ Pietru, Belt tal-Vatikan
Stampa:0 Sarcofago di Helena - Museo Pio-Clementino - Vatican (2a).JPG|Putto Ruman fuq is-Sarkofagu ta' Helena, seklu 4, porfidu, Museo Pio-Clementino, parti mill-Mużewijiet tal-Vatikan, Ruma
Stampa:Spiegel KGM K9164.jpg|Gotiku frejm tal-mera, mill-workshop Embriachi, 1 nofs tas-seklu 15, injam, għadam, qrun u intarsjar tal-għadam, Kunstgewerbemuseum Berlin, il-Ġermanja
Stampa:Amor-Attys.Donatello.P1151420.jpg|*[[Amore-Attis]]*, ta' Donatello, 1436–1438, bronż, Bargello, Firenze, l-Italja
Stampa:Gherardo Di Giovanni - Illustration to a Missal - WGA08671.jpg|Rinaxximent putti fuq paġna ta' *[[Divine Comedy]]* ta' Dante*, minn [[Gherardo di Giovanni del Fora]], 1474-1476, kuluri tat-tempera, żebgħa tad-deheb, weraq tad-deheb, u linka fuq parċmina, [[Bargello]], Firenze
Stampa:Château de Blois-130-Kamin-Salamander-Hermelin Anne de Bretagne-2008-gje.jpg|[[Arkitettura Rinaxximentali|Rinaxximent]] putti fuq nar elaborat bl-inkwiet ta' [[François I]] u [[Claude de France ]], fis-Salle du Roi, [[Château of Blois]], [[Blois]], Franza, perit mhux magħruf, 1515-1524
Stampa:Tizian 041.jpg|*Assunta tal-Verġni*, ta' [[Tizjan]], 1516–1518, żejt fuq panel, [[Santa Maria Gloriosa dei Frari|Frari Knisja]], [[Venezja]], l-Italja
Stampa:Ofrenda a Venus.jpg|*L-Offerta lil Venere'', ta' Tizjan, 1518–1519, żejt fuq tila, Museo del Prado, Madrid, Spanja
Stampa:Codex Durlach 2 Putten streiten um den Brei.jpg|Putti rinaxximentali fil-Codex Durlach 2, illustratur mhux magħruf, 1520, miżbugħ illuminazzjoni, Librerija tal-Istat ta' Baden, Karlsruhe, il-Ġermanja
Stampa:Hôtel Colbert de Villacerf 3.jpg|Putti barokk miżbugħ fuq il-boiserie ta' kamra mill-Hôtel Colbert de Villacerf, issa fil-Musée Carnavalet, Pariġi, perit, skultur mhux magħruf u pittur,  1650
Stampa:Detail of the Galerie d'Apollon (14).jpg|Barokk grotteski b'putti fuq bieb fil-Galerie d'Apollon, Palazz tal-Louvre, Pariġi, minn Louis Le Vau u Charles Le Brun, wara l-1661
Stampa:Bedroom from the Sagredo Palace MET DP248831.jpg|Rococo kamra tas-sodda mill-Ca' Sagredo f'Venezja, issa fil-Mużew Metropolitan tal-Arti, minn Carpoforo Mazzetti Tencalla u Abbondio Stazio, 1720 jew wara
Stampa:Cabinet de la Pendule. Versailles. 05.JPG|Rococo cartouche b'putti fil-Cabinet de la Pendule, Palazz ta' Versailles, Franza, maħluqa u skolpita minn Jacques Verberckt,1738
Stampa:21 Avenue Kléber, Paris (01).jpg|Ħabbat tal-bieb ta' Avenue Kléber nru. 21, Pariġi, Franza, perit u skultur mhux magħruf, 1890

Neo-Renaissance cover for music sheets of music by Jan Ladislav Dussek (01).jpg|Renaissance Revival putti fuq il-qoxra ta' rivista b'folji ta' mużika ta' Jan Ladislav Dussek , 1890, linka fuq karta, kollezzjoni privata
Stampa:Pétrole Stella, advertising poster, 1897.jpg|Putti Art Nouveau u nymph fuq poster ta' reklamar għal Pétrole Stella, minn Henri Gray, 1897, litografija kkulurita, Librerija tal-Kungress , Washington, D.C., l-Istati Uniti
Stampa:Polychrome Rococo Revival frame, circa 1900, painted metal (02).jpg|Rococo Revival polichrome frame b'putto f'niċċa tonda, workshop jew disinjatur mhux magħruf, 1900, metall miżbugħ, kollezzjoni privata
Stampa:41 Bulevardul Regina Elisabeta, Bucharest (03).jpg|Beaux-Arts putti fuq Bulevardul Regina Elisabeta nru. 41, Bukarest, Rumanija, perit mhux magħruf, 1900
Stampa:Michael powolny e bertold löffler, putto con cornucopia, vienna 1912 ca.jpg|Secessionist putto b'żewġ cornucopias b'kaskati tal-fjuri, minn Michael Powolny, iddisinjat fi  1907, prodotta fl-1912, ċeramika, Kunstgewerbemuseum Berlin
Stampa:21 Bulevardul Lascăr Catargiu, Bucharest (03).jpg|Beaux Arts putto fuq id-Dar Vasile Urseanu, l-Osservatorju ta' Bukarest attwali (Bulevardul Lascăr Catargiu nru 21), Bukarest, Ir-Rumanija, iddisinjat minn Ion D. Berindey, 1908–1910
Stampa:29 Strada Tache Ionescu, Bucharest (02).jpg|Grottesk tal-Qawmien Rinaxximentali b'putti fuq id-Dar tat-Tabib Răuțoiu (Strada Tache Ionescu nru 29), Bukarest, iddisinjat minn Gregoire Marc u Ernest Doneaud,  1910
Stampa:3 Piața Romană, Bucharest (16).jpg|Beaux Arts stukk b’putti fuq saqaf fi Piața Romană nru. 3, Bukarest, ir-Rumanija, iddisinjat minn Siegfired Kofsinski u C. Crețoiu, 1912
Stampa:Paris angelot.JPG|Putto tal-Beaux Arts fuq balavostri tal-gallarija tal-Hôtel Claridge (Avenue des Champs-Élysées nru 74), iddisinjat minn Charles Lefebvre jew Louis Duhayon, 1914
Stampa:Immeuble no. 60 rue de Vaugirard à Paris.jpg|Art Deco rilievi ta' putti fuq Rue de Vaugirard nru. 60, Pariġi, Franza, perit mhux magħruf, 1930


## Ara wkoll

* Puer Mingens – Rappreżentazzjonijiet artistiċi ta’ subien li qed ipixxu
* Erba' Kumāras - Grupp ta' subien saġġi semi-divini fl-Induiżmu
* Gohō dōji - Dejitajiet żgħar gwardjani Buddisti fil-forma ta' subien żgħar

## Referenzi

## Ħoloq esterni

* Warburg Institute Iconographic Database (madwar 1,400 immaġini ta' Amoretti f'kuntesti sekulari)