Arkitettura Mudéjar ta' Aragona

L-**Arkitettura Mudéjar ta' Aragona** hija xejra estetika bl-istil Mudéjar f'Aragona, Spanja, u fl-1986 ġiet rikonoxxuta f'għadd ta' binjiet rappreżentattivi bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.

## Deskrizzjoni
Il-kronoloġija tal-istil arkitettoniku tal-Mudéjar ta' Aragona tvarja mis-seklu 12 sas-seklu 17 u tinkludi iktar minn mitt monument arkitettoniku li jinsabu l-iktar fil-widien tax-xmajjar Ebro, Jalón u Jiloca.

L-ewwel manifestazzjonijiet tal-istil Mudéjar ta' Aragona għandhom żewġ oriġini: minn naħa, arkitettura ta' palazz marbuta mal-monarkija, li temenda u li testendi l-Palazz ta' Aljafería filwaqt li żżomm it-tradizzjoni ornamentali Iżlamika, u min-naħa l-oħra, tradizzjoni li tiżviluppa l-arkitettura Rumaneska bl-użu tal-brikks minflok il-ġebel u li spiss tinkludi tiżjin b'għeruq Ispaniċi. Eżempji ta' dan tal-aħħar joħorġu fid-dieher fil-knejjes ta' Daroca, li nbdew bil-ġebel u tlestew fis-seklu 13 b'panewijiet tal-brikks bl-istil Mudéjar.

Minn puntdivista strutturali, l-arkitettura Mudéjar ta' Aragona preferibbilment tadotta skemi funzjonali tal-Gotiku taċ-Ċisterċensi, iżda b'xi differenzi. Sikwit ir-riffieda mhumiex preżenti, speċjalment fl-apsidi li b'mod karatteristiku jkollhom pjanta ottagonali b'ħitan ħoxnin li jistgħu jifilħu l-piż mis-saqaf u li jipprovdu l-ispazju biex jispikkaw id-dekorazzjonijiet bil-brikks. Min-naħa l-oħra, ir-riffieda spiss huma karatteristika tan-navati, fejn jaf ikollhom turretti fuqhom, bħal ma joħroġ fid-dieher fl-istil tal-Bażilika tal-Madonna tal-Pilastru. Jaf ikun hemm kappelli laterali li ma jkunux ovvji minn barra. Il-knejjes fil-viċinati (bħal dik ta' San Pablo ta' Zaragoza) jew fl-irħula ż-żgħar normalment ma jkollhomx korsiji, iżda spazji għal artali addizzjonali permezz ta' kappelli bejn ir-riffieda tan-navati. F'dawn il-kappelli laterali spiss ikun hemm gallerija msaqqfa jew *ándite* (mogħdija għall-mixi), bi twieqi li jagħtu għal barra u fuq ġewwa tal-binja. Dan l-istil partikolari ġieli jwassal biex il-knejjes jissejħu knejjes-fortizzi. Eżempju ta' dan il-prototip hija l-knisja ta' Montalbán.

Tipikament it-torrijiet tal-kampnari jkollhom żvilupp ornamentali straordinarju. L-istruttura oriġinali tkun intirtet minn minaret Iżlamiku: kwadrangolari b'pilastru ċentrali bi spazju mimli b'garigor taraġ b'volti ta' approssimazzjoni, bħal fil-każ tal-minareti tal-Almoħadin. Fuq dan il-qafas, jintrifed it-torri, li normalment ikun poligonali, għalkemm hemm eżempji wkoll ta' torrijiet ottagonali.

## Sit ta' Wirt Dinji
L-Arkitettura Mudéjar ta' Aragona ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1986. Inizjalment ġie ddeżinjat il-kumpless tal-arkitettura Mudéjar ta' Teruel biss, iżda mbagħad fl-2001 u fl-2016 is-sit ġie estiż biex jinkludi monumenti oħra tal-arkitettura Mudejar ta' Aragona.

L-iżvilupp tal-arti Mudéjar f'Aragona fis-seklu 12 huwa konsegwenza tal-kundizzjonijiet politiċi, soċjali u kulturali prevalenti fi Spanja wara r-*Reconquista*. Din l-arti, influwenzata mit-tradizzjoni Iżlamika, tirrifletti wkoll diversi stili Ewropej kontemporanji, b'mod partikolari l-Gotiku. L-istil kien preżenti sal-bidu tas-seklu 17 u huwa kkaratterizzat mill-użu inġenjuż u estremament raffinat tal-brikks u tal-madum igglejżjat fl-arkitettura, speċjalment fit-torrijiet tal-kampnari u fil-koppli tal-knejjes.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' kriterju wieħed tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (iv) "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".

## Komponenti

## Biblijografija

* Gonzalo Borrás Gualis, *Mudejar art in Teruel*, Teruel Studies Institute, 1990. .

## Referenzi