Armata tat-Terrakotta

L-**Armata tat-Terrakotta** hija kollezzjoni ta' skulturi tat-terrakotta tal-armati ta' Qin Shi Huang, l-ewwel Imperatur taċ-Ċina. Hija forma ta' arti funebri li ndifnet mal-imperatur fil-210-209 Q.K. bl-iskop li l-imperatur jiġi mħares wara mewtu.

L-iskulturi, li jmorru lura għall-ħabta tal-aħħar tat-tielet seklu Q.K., ġew skoperti fl-1974 minn bdiewa lokali fil-Kontea ta' Lintong, 'il barra minn Xi'an, Shaanxi, iċ-Ċina. L-iskulturi jvarjaw fit-tul skont ir-rwoli tagħhom; l-itwal huma l-ġenerali. Fost l-iskulturi hemm ġellieda u karrijiet miġbuda miż-żwiemel. Skont stimi mill-2007 fit-tliet fosos l-Armata tat-Terrakotta kienet magħmula minn iktar minn 8,000 suldat, 130 karru b'520 żiemel, u 150 żiemel tal-kavallerija, li l-maġġoranza tagħhom għadhom midfuna fil-fosos qrib il-mawżolew ta' Qin Shi Huang. F'fosos oħra nstabu skulturi ta' figuri mhux militari tat-terrakotta, fosthom uffiċjali, akrobati, irġiel b'saħħithom u mużiċisti.

## Storja

Il-kostruzzjoni tal-qabar ġiet deskritta mill-istoriku Sima Qian (145-90 Q.K.) fir-*Reġistri tal-Istoriku l-Kbir*, l-ewwel wieħed minn 24 reġistru tal-istorja tad-dinastiji taċ-Ċina, li nkiteb seklu wara t-tlestija tal-mawżolew. Ix-xogħol fuq il-mawżolew inbeda fil-246 Q.K. ftit wara li l-Imperatur Qin (li dak iż-żmien kellu 13-il sena) tela' fuq it-tron, u l-proġett eventwalment involva lil 700,000 ħaddiem reklutat. Il-ġeografu Li Daoyuan, li kiteb sitt sekli wara l-mewt tal-ewwel imperatur, iddokumenta fis-*Shui Jing Zhu* li l-Għolja ta' Li kienet post iffavurit minħabba l-ġeoloġija favorevoli tagħha: "famuża għall-minjieri tal-ġadi, in-naħa tat-Tramuntana tagħha kienet rikka bid-deheb, u n-naħa tan-Nofsinhar tagħha kienet rikka bil-ġada mill-isbaħ; l-ewwel imperatur, li kien jaf bir-reputazzjoni fina tal-post, għalhekk ried jindifen hemm". 

Sima Qian kiteb li l-ewwel imperatur indifen flimkien ma' palazzi, torrijiet, uffiċjali, artefatti prezzjużi u oġġetti mill-isbaħ. Skont dan ir-rendikont, ġew simulati l-flussi ta' 100 xmara bl-użu tal-merkurju, u fuqhom is-saqaf ġie ddekorat b'korpi tas-smewwiet, u taħthom kien hemm il-karatteristiċi tal-art. Xi traduzzjonijiet ta' din is-silta jirreferu għal "mudelli" jew "imitazzjonijiet"; madankollu, dawk il-kelmiet ma ntużawx fit-test oriġinali, li ma jsemmix l-armata tat-terrakotta. Instabu livelli għoljin ta' merkurju fil-ħamrija tat-tumbata funebri, li taw iktar kredibbiltà lir-rendikont ta' Sima Qian. Rendikonti storiċi li tfasslu iktar 'il quddiem issuġġerew li l-kumpless u l-qabar innifsu ġie misruq minn Xiang Yu, kontendent għat-tron wara mewt l-ewwel imperatur. Madankollu, hemm indikazzjonijiet li l-qabar innifsu jaf ma ġiex misruq.

### Skoperta

L-Armata tat-Terrakotta ġiet skoperta fid-29 ta' Marzu 1974 minn grupp ta' bdiewa — Yang Zhifa, il-ħames aħwa tiegħu, flimkien mal-ġar tiegħu Wang Puzhi — li kienu qed iħaffru bir bejn wieħed u ieħor 1.5 kilometri fil-Lvant tat-tumbata funebri tal-Imperatur Qin fl-Għolja ta' Li (Lishan), reġjun mimli nixxigħat u fawwara taħt l-art. Għal sekli sħaħ, rapporti okkażjonali semmew bċejjeċ ta' skulturi tat-terrakotta u frammenti tan-nekropoli ta' Qin – tavi tas-saqaf, brikks u bċejjeċ tal-bini. Din l-iskoperta wasslet biex arkeologi Ċiniżi, fosthom Zhao Kangmin, jinvestigaw, u b'hekk ġie żvelat l-ikbar grupp ta' skulturi tal-fuħħar li qatt instab. Minn dak iż-żmien 'l hawn inbena fil-post u l-ikbar fossa ġiet mgħottija bi struttura msaqqfa.

## Nekropoli

L-Armata tat-Terrakotta hija parti minn nekropoli ferm akbar. Permezz ta' tagħmir bir-radar li jippenetra l-art u t-teħid ta' kampjuni mill-art, ġie mkejjel li l-erja tas-sit hija madwar 98 kilometru kwadru.

In-nekropoli nbniet bħala mikrokożmu tal-palazz jew il-binja imperjali tal-imperatur, u tkopri żona kbira madwar tumbata funebri li tinsab quddiem l-Għolja ta' Li u li nbniet f'għamla ta' piramida; hija mdawra b'żewġ ħitan imsaħħa tal-ħamrija b'għadd ta' daħliet. In-nekropoli tikkonsisti minn diversi uffiċċji, swali, stalel, u strutturi oħra kif ukoll park imperjali madwar it-tumbata funebri.

Il-ġellieda jinsabu bilwieqfa jgħassu n-naħa tal-Lvant tal-qabar. Sa ħames metri (16-il pied) ta' ħamrija mrammla ħamranija kienet akkumulat fuq is-sit fiż-żewġ millenji ta' wara l-kostruzzjoni, iżda l-arkeologi sabu evidenza ta' disturbi iktar bikrin fis-sit. Matul l-iskavi ħdejn it-tumbata funebri tal-Għolja ta' Li, l-arkeologi sabu diversi oqbra li jmorru lura għas-sekli 18 u 19, fejn dawk li ħaffruhom milli jidher laqtu frammenti tat-terrakotta. Dawn ġew injorati, ġew meqjusa li ma kellhomx valur, u ntużaw flimkien mal-ħamrija biex l-iskavi jerġgħu jintradmu.

### Qabar
Il-qabar jidher bħala spazju ssiġillat ermetikament li għandu d-daqs ta' bejn wieħed u ieħor grawnd tal-futbol (xi 100 × 75 m). Il-qabar għadu mirdum, possibbilment minħabba t-tħassib rigward il-preservazzjoni tal-artefatti tiegħu. Pereżempju, wara l-iskavi tal-Armata tat-Terrakotta, is-superfiċe miżbugħa li kellhom xi skulturi tat-terrakotta bdiet titqarqaċ u l-kulur beda jmur. Il-verniċ ta' fuq iż-żebgħa jista' jitqarqaċ fi ħmistax-il sekonda ladarba jiġi espost għall-arja niexfa ta' Xi'an u jista' jitqaxxar għalkollox fi żmien erba' minuti biss.

## Sit tal-iskavi

### Fosos

Ġew skavati erba' fosos prinċipali b'fond ta' madwar seba' metri (23 pied). Dawn jinsabu bejn wieħed u ieħor 1.5 kilometru fil-Lvant tat-tumbata funebri. Is-suldati ta' ġo fihom kienu mqiegħda qishom kienu qed jgħassu l-qabar mil-Lvant, fejn kienu jinsabu l-istati maħkuma mill-Imperatur Qin.

#### Fossa Nru 1
Il-Fossa Nru 1, li hija twila 230 metru (750 pied) u wiesgħa 62 metru (203 pied), fiha l-armata prinċipali b'iktar minn 6,000 skultura. Il-Fossa Nru 1 fiha ħdax-il kuritur, il-biċċa l-kbira minnhom wesgħin iktar minn tliet metri (10 piedi) u pavimentati bi brikks żgħar u msaqqfa b'saqaf tal-injam mirfud minn xorok u arbli kbar. Dan id-disinn intuża wkoll għall-oqbra tan-nobbli u meta nbnew kienu jixbħu l-kurituri tal-palazzi. Is-soqfa tal-injam kienu mgħottija b'biċċiet tal-qasab u saffi tat-tafal biex jilqgħu kontra l-ilma, u mbagħad kienu mirduma b'iktar ħamrija sa għoli ta' madwar żewġ sa tliet metri 'l fuq mil-livell tal-art tal-madwar meta tlestew.

#### Oħrajn

Il-Fossa Nru 2 fiha unitajiet tal-kavallerija u tal-fanterija kif ukoll karrijiet tal-gwerra miġbuda miż-żwiemel u jingħad li x'aktarx jirrappreżentaw unitajiet ta' gwardja militari. Il-Fossa Nru 3 hija l-unità tal-kmand, bl-uffiċjali għoljin u karru tal-gwerra miġbud miż-żwiemel. Il-Fossa Nru 4 hija vojta, u forsi tħalliet mhux kompluta dak iż-żmien.

Uħud mill-iskulturi fil-Fosos Nri 1 u 2 fihom sinjali ta' ħsara minn nirien, filwaqt li nstabu wkoll fdalijiet ta' xorok tas-soqfa maħruqa. Dawn, flimkien mal-armi neqsin, tqiesu bħala evidenza tas-serq irrapportat minn Xiang Yu u l-ħruq sussegwenti tas-sit, li jingħad li kkawża ċ-ċediment tas-saqaf u l-qerda ta' wħud mill-iskulturi tal-armata ta' taħt is-saqaf. L-iskulturi tat-terrakotta esposti attwalment ġew irrestawrati mill-frammenti li nstabu.

Fosos oħra li kienu jiffurmaw parti min-nekropoli ġew skavati wkoll. Dawn il-fosos jinsabu fi ħdan il-ħitan u lil hinn minnhom madwar it-tumbata funebri. Fihom instabu karrijiet tal-bronż, skulturi tat-terrakotta ta' akrobati u rġiel b'saħħithom, uffiċjali, ilbies tal-armata tal-ġebel, siti funebri taż-żwiemel, annimali rari u ħaddiema, kif ukoll graw u papri tal-bronż f'park taħt l-art.

## Ġellieda

### Tipi u dehra

L-iskulturi tat-terrakotta għandhom daqs ta' bniedem reali, tipikament twal bejn 175 cm sa madwar 200 cm (l-uffiċjali huma tipikament itwal). Ivarjaw fit-tul, fl-uniformi, u fl-istil tax-xagħar skont il-grad tagħhom fl-armata. Il-bixra ta' wiċċhom donnha tidher differenti għal kull skultura individwali; madankollu, l-istudjużi identifikaw għaxar bixriet bażiċi differenti. L-iskulturi jistgħu jinqasmu fit-tipi li ġejjin: il-fanterija bl-armatura; il-fanterija mingħajr armatura; il-kavallerija libsin kappell; is-sewwieqa tal-karrijiet bl-elmu u b'iktar oġġetti tal-armatura ta' protezzjoni; is-sewwieqa tal-karrijiet bil-lanez; l-arċiera jew is-suldati bil-qwas għarkupptejhom libsin l-armatura; l-arċiera bilwieqfa mingħajr armatura; kif ukoll il-ġenerali u uffiċjali oħra ta' grad inferjuri. Madankollu, hemm bosta varjazzjonijiet fl-uniformijiet fi ħdan il-gradi: pereżempju, uħud libsin armatura ta' protezzjoni mal-qasba tas-sieq u oħrajn le; jaf ikunu libsin qalziet twil jew qasir, uħud minnhom ikkuttunati; u l-armaturi ma' ġisimhom ivarjaw skont il-grad, il-funzjoni u l-pożizzjoni tagħhom fil-formazzjoni. Hemm ukoll żwiemel tat-terrakotta qalb l-iskulturi tal-ġellieda.

Oriġinarjament, l-iskulturi kienu miżbugħa: b'ħaġar prezzjuż mitħun, b'għadam maħruq b'mod intensiv (għal-lewn abjad), b'pigmenti tal-ossidu tal-ħadid (għal-lewn aħmar skur), taċ-ċinabru (għal-lewn aħmar), tal-malakit (għal-lewn aħdar), tal-ażurit (għal-lewn blu), tal-karbonju (għal-lewn l-iswed), ta' taħlita tas-silikati taċ-ċinabru, tal-barju u tar-ram (għal-lewn vjola Ċiniż jew tal-Han), b'likwidu jwaħħal tas-siġar minn sors mill-qrib (x'aktarx mis-siġar tal-verniċ Ċiniż; għal-lewn kannella). Kuluri oħra jinkludu r-roża, il-lelà, l-aħmar, l-abjad, u kulur ieħor mhux identifikat. L-irtokk tal-aħħar bil-verniċ ikkulurit u l-fattizzi individwali fuq wiċċ il-komponenti tal-armata kienu jagħtu dehra iktar realistika lill-iskulturi, bil-ħuġbejn, il-mustaċċi u d-daqna bl-iswed u l-uċuħ bir-roża.

Madankollu, fil-klima niexfa ta' Xi'an, il-biċċa l-kbira tal-kulur beda jitqarqaċ u jitqaxxar mill-ewwel f'inqas minn erba' minuti wara t-tneħħija tat-tajn minn mal-armata.

Xi studjużi spekulaw li jaf hemm xi rabta Ellenistika possibbli ma' dawn l-iskulturi, minħabba n-nuqqas ta' skulturi realistiċi u ta' daqs ta' bniedem qabel id-dinastija Qin. Huma sostnew li l-influwenza Griega potenzjali hija partikolarment evidenti f'xi skulturi tat-terrakotta bħal dawk tal-akrobati, flimkien ma' artefatti tal-bronż rari magħmula bit-teknika mitlufa tax-xama' li kienet magħrufa fil-Greċja u fl-Eġittu. Madankollu, din l-idea ma ntlaqgħetx minn studjużi oħra li sostnew li ma hemm "l-ebda evidenza sostanzjali" li qatt kien hemm kuntatt bejn il-Griegi Antiki u l-bennejja Ċiniżi tal-qabar, u l-bażi ta' tali spekulazzjoni spiss mhix preċiża jew hija interpretazzjoni żbaljata ta' materjali jew ipoteżijiet imġebbda wisq. Huma jsostnu li tali spekulazzjonijiet iserrħu fuq ideat żbaljati u "Ewroċentriċi" antiki li kienu jassumu li ċivilizzazzjonijiet oħra ma kinux kapaċi jkollhom l-istess livell ta' arti u ta' sengħa ssofistikati u b'hekk bħallikieku kollox irid jitqies mil-lenti tat-tradizzjonijiet tal-Punent.

### Kostruzzjoni

L-iskulturi tal-armata tat-terrakotta ġew magħmula minn ħaddiema u artiġjani lokali tal-gvern bl-użu ta' materjali lokali fil-postijiet tax-xogħol tagħhom mhux fis-sit stess tal-qabar. L-irjus, ir-riġlejn u l-kumplament tal-iġsma ġew prodotti separatament u mbagħad kienu jiġu assemblati u jitwaħħlu flimkien bil-kolla. Meta kienu jitlestew, l-iskultura tat-terrakotta kienu jitpoġġew fil-fosos fil-formazzjoni militari preċiża skont il-grad u d-dmir tagħhom.

L-uċuħ kienu jsiru bl-użu ta' forom, u x'aktarx li ntużaw mill-inqas għaxar forom differenti. Imbagħad, wara l-assemblaġġ, kien jiżdied it-tafal sabiex il-fattizzi individwali tal-iskulturi kienu jidhru differenti. Jingħad li r-riġlejn tal-ġellieda kienu jsiru bl-istess mod kif kienu jsiru l-pajpijiet tad-dranaġġ tat-terrakotta dak iż-żmien. B'hekk il-proċess jista' jitqies bħala produzzjoni tal-linja tal-assemblaġġ, b'partijiet speċifiċi li kienu jiġu mmanifatturati u assemblati wara li joħorġu mill-forn, u mhux jintefgħu fil-forn bħala skultura sħiħa. Dak iż-żmien fejn il-kontroll imperjali kien wieħed rigoruż, kull studjo tal-ħaddiema kien meħtieġ iħalli marka li turi min ipproduċa l-oġġetti sabiex jiġi żgurat il-kontroll tal-kwalità. Dan għen lill-istoriċi moderni jivverifikaw liema studjos ġew imqabbdin jagħmlu x-xogħol għall-oġġetti kollha tal-armata tat-terrakotta.

### Armi

Il-biċċa l-kbira tal-iskulturi oriġinarjament kellhom armi reali, li kienu jkomplu jżidu d-dehra reali tagħhom. Il-maġġoranza ta' dawn l-armi nsterqu ftit wara l-ħolqien tal-armata jew ittieklu biż-żmien. Minkejja dan, ġew irkuprati iżjed minn 40,000 arma tal-bronż, inkluż xwabel, sejfijiet, labardi, lanez, mannari tal-battalji, ximitarri, tarki, qwas, u tagħmir ta' mal-qwas. Il-biċċa l-kbira tal-oġġetti li ġew irkuprati huma l-ponot tal-vleġeġ, li tipikament instabu miġbura f'pakketti ta' 100 unità. Studji dwar dawn il-ponot tal-vleġeġ jissuġġerixxu li ġew prodotti minn studjos awtonomi u awtosuffiċjenti bl-użu ta' proċess magħruf bħala *produzzjoni ċellulari* jew *Toyotiżmu*. Xi armi kienu miksijin b'saff ta' bejn 10 mikrometri u 15-il mikrometru ta' diossidu tal-kromju qabel ma ndifnu li jingħad li pproteġihom milli jittieklu f'dawn l-aħħar 2,200 sena. Madankollu, ir-riċerka fl-2019 indikat li l-kromju kien sempliċement kontaminazzjoni mill-verniċ fil-qrib, mhux mezz ta' protezzjoni tal-armi. Il-pH kemxejn alkaliniku u d-daqs żgħir tal-partikuli tal-ħamrija tad-dfin x'aktarx li ppreservaw l-armi.

Ix-xwabel fihom liga tar-ram, tal-landa, u ta' elementi oħra, fosthom in-nikil, il-manjeżju u l-kobalt. Uħud għandhom iskrizzjonijiet miktuba fuqhom bid-data tal-manifattura tagħhom bejn il-245 u l-228 Q.K., li hija indikazzjoni li kienu ntużaw qabel id-dfin.

## Sit ta' Wirt Dinji

Il-Mawżolew tal-Ewwel Imperatur Qin, li jinkludi l-Armata tat-Terrakotta, ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1987.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' erba' kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (i)** "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem"; il-**kriterju (iii)** "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; il-**kriterju (iv)** "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem"; u l-**kriterju (vi)** "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".

## Eżibizzjonijiet
Matul is-snin, madwar id-dinja saru diversi wirjiet jew eżibizzjonijiet dwar l-Armata tat-Terrakotta, fejn għadd ta' artefatti, oġġetti jew l-iskulturi oriġinali kif ukoll repliki tagħhom intwerew lill-pubbliku.

Bejn Marzu u Lulju 2007, disa' ġellieda mill-Armata tat-Terrakotta ntwerew lill-pubbliku fil-Mużew Nazzjonali tal-Arkeoloġija, fil-Belt Valletta, Malta.

## Referenzi