Linji tal-Ilma Difensivi Olandiżi

Il-**Linji tal-Ilma Difensivi Olandiżi** (bl-Olandiż: *Hollandsche Waterlinie*, ortografija moderna bl-Olandiż: *Hollandse Waterlinie*), magħrufa wkoll bħala **Linja tal-Ilma Olandiża**, kienu serje ta' linji tal-ilma difensivi maħsuba minn Maurice ta' Nassau fil-bidu tas-seklu 17, u mwettqa minn ħuh tar-rispett Frederick Henry. Flimkien ma' korpi naturali tal-ilma, il-Linja tal-Ilma ntużat biex tittrasforma l-Olanda, ir-reġjun l-iktar fil-Punent tan-Netherlands u biswit il-Baħar tat-Tramuntana, kważi fi gżira. Fis-seklu 19, il-Linji tal-Ilma Difensivi ġew estiżi biex tiġi inkluża l-belt ta' Utrecht.

Il-Linja Difensiva ta' Amsterdam ġiet miżjuda fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1996 u din ġiet estiża bil-Linji tal-Ilma Difensivi Olandiżi fis-26 ta' Lulju 2021.

## Storja
Fil-bidu tal-Gwerra tal-Indipendenza ta' Tmenin Sena kontra Spanja, l-Olandiżi rrealizzaw li billi jimlew l-artijiet il-baxxi bl-ilma setgħu jiffurmaw difiża eċċellenti kontra t-truppi tal-għadu. Dan ħareġ fid-dieher, pereżempju, matul l-Assedju ta' Leiden fl-1574. Fl-aħħar nofs tal-gwerra, meta l-provinċja tal-Olanda kienet ġiet meħlusa mit-truppi Spanjoli, Maurice ta' Nassau ppjana li jiddifendiha b'linja ta' artijiet mgħerrqa, protetti b'fortizzi miz-Zuiderzee (illum Ijsselmeer) sax-xmara Waal.

### Linja tal-Ilma Difensiva Olandiża l-Antika
Fl-1629, il-Prinċep Frederick Henry beda jwettaq il-pjan. Ġew kostruwiti swieqi fid-digi kif ukoll fortijiet, u nħolqu rħula ffortifikati f'punti strateġiċi tul il-linja tal-ima b'kanuni jħarsu speċjalment lejn id-digi. Il-linja tal-ilma fiż-żoni mimlija bl-ilma kienet tinżamm b'attenzjoni kbira sa livell fond biżżejjed biex l-għadu ma setax javvanza faċilment bil-mixi u fl-istess ħin baxx biżżejjed biex l-għadu ma setax juża xi dgħajjes biex javvanza. L-unika opri tal-ilma li setgħu jintużaw kienu l-barkuni b'qiegħ ċatt li kienu jintużaw mid-difensuri Olandiżi biex iġorru l-kanuni u l-armi). Taħt il-livell tal-ilma kien ikun hemm ostakli addizzjonali bħal gandotti, ħniedaq u *trous de loup* (u ferm iktar 'il quddiem, saħansitra fildiferru tal-ingiegeż u mini splussivi tal-art). Is-siġar tul il-ħniedaq li kienu jiffurmaw l-uniċi toroq tul il-linja tal-ilma setgħu jinbidlu f**abatis'' (ostaklu biz-zkuk tas-siġar imwaqqgħin) fi żminijiet ta' gwerra. Fix-xitwa, il-livell tal-ilma seta' jiġi mmanipulat biex jiddgħajjef is-silġ f'wiċċ l-ilma, filwaqt li s-silġ stess, meta kien jitkisser, seta' jintuża biex jiġu ffurmati ostakli oħra li kienu jesponu t-truppi tal-għadu u d-difensuri Olandiżi kien ikollhom iktar żmien biex jisparawlhom.

Il-Linja tal-Ilma Difensiva Olandiża l-Antika wriet kemm kienet utli inqas minn erbgħin sera wara l-kostruzzjoni tagħha, matul il-Gwerra bejn il-[[Franza|Franċiżi]] u l-Olandiżi (jew it-Tielet Gwerra bejn l-[[Renju Unit|Ingliżi]] u l-Olandiżi) fl-1672, meta waqqfet lill-armati ta' [[Lwiġi XIV]] milli jaħkmu l-provinċja tal-Olanda, għalkemm f'xi waqtiet l-iffriżar tal-linja tal-ilma kważi għamilha inutli. Fl-1794 u fl-1795, l-armati rivoluzzjonarji Franċiżi għelbu l-ostaklu tal-Linja tal-Ilma Difensiva Olandiża l-Antika minħabba maltempata kbira bil-ġlata li kienet iffriżat il-partijiet bl-ilma u ġabithom solidi.

=== Linja tal-Ilma Difensiva Olandiża l-Ġdida ===
Wara l-aħħar telfa ta' [[Napuljun I ta' Franza|Napuljun]] fl-1815 fil-[[Battalja ta' Waterloo]], ġie ffurmat ir-Renju Unit tan-Netherlands. Ftit wara, ir-Re [[William I]] ddeċieda li jimmodernizza l-Linja tal-Ilma. B'hekk il-Linja tal-Ilma Difensiva Olandiża l-Ġdida ġiet parzjalment estiża lejn il-Lvant ta' Utrecht.

Fil-100 sena ta' wara, il-linja tal-ilma difensiva Olandiża prinċipali kienet proprju l-Linja tal-Ilma Difensiva Olandiża l-Ġdida. Din ġiet estiża u mmodernizzata iktar fis-seklu 19, b'fortijiet li fihom torrijiet tondi għall-kanuni u għall-armi tan-nar qishom torrijiet tat-tip Martello. Il-linja tal-ilma ġiet immobilizzata iżda qatt ma ġiet attakata matul il-Gwerra bejn il-Franza u [[Prussja]] fl-1870 u f[[l-Ewwel Gwerra Dinjija]].

Meta faqqgħet [[it-Tieni Gwerra Dinjija]], il-biċċa l-kbira tal-fortifikazzjonijiet tal-ħamrija u tal-brikks fil-linja tal-ilma kienu vulnerabbli wisq għall-attakki bl-artillerija moderna u bil-bombi biex jifilħu assedju fuq żmien twil. Sabiex ikunu ta' għajnuna fid-difiża, ġew miżjuda għadd kbir ta' xelters u torrijiet tal-għassa. Madankollu, l-Olandiżi ddeċidew li jużaw linja tal-ilma difensiva prinċipali iktar lejn il-Lvant, magħrufa bħala l-Linja tal-Ilma Difensiva ta' Grebbe, u taw rwol sekondarju lil-Linja tal-Ilma Difensiva l-Ġdida.

Meta l-Linja tal-Ilma Difensiva ta' Grebbe falliet fit-13 ta' Mejju, l-armata tal-art ġiet irtirata lejn il-Linja tal-Ilma Difensiva Olandiża l-Ġdida. Madankollu, it-tattiki moderni setgħu faċilment jevitaw u jgħelbu l-linji tal-ilma difensivi fissi, kif ġara tul il-Linja Franċiża ta' Maginot. Filwaqt li l-armata Olandiża kienet qed tiġġieled battalja fissa fil-Linja tal-Ilma Difensiva ta' Grebbe, it-truppi tal-ajru [[Ġermanja|Ġermaniżi]] qabdu l-approċċi tan-Nofsinhar fil-qalba tal-"Fortizza tal-Olanda" fuq sieq waħda u ħatfu l-punti kruċjali li kienu l-pontijiet ta' [[Moerdijk]], [[Dordrecht]] u [[Rotterdam]]. Meta r-reżistenza ma waqfitx, il-Ġermaniżi obbligaw lill-Olandiżi jarrendu wara li bumbardamenti mill-ajru fuq Rotterdam u wara li hedduhom li kienu se jagħmlu l-istess ħaġa fuq Utrecht u fuq Amsterdam.

Mit-tisħiħ tagħha fl-1815, sal-aħħar modernizzazzjoni fl-1940, intefqu madwar 50 biljun [[Ewro]] fuq il-Linja tal-Ilma Difensiva Olandiża l-Ġdida.

Wara t-Tieni Gwerra Dinjija, il-gvern Olandiż iddisinja mill-ġdid l-idea ta' linja tal-ilma biex tilqa' kontra invażjoni possibbli mill-[[Unjoni Sovjetika]]. Din it-tielet verżjoni tal-Linji tal-Ilma Difensivi Olandiżi nbniet iktar lejn il-Lvant tal-Linja tal-Ilma Difensiva ta' Ijssel u f'[[Gelderland]]. F'każ ta' invażjoni, kien maħsub li l-ilma tar-Renu u tal-Waal jitwassal f'Ijssel, u b'hekk ix-xmara tfur u tgħerreq l-artijiet tal-madwar. Il-pjan qatt ma ġie ttestjat, u din il-linja tal-ilma tneħħiet mill-gvern Olandiż fl-1964.

==== Dimensjonijiet u Unitajiet ====


=== Preżent ===
Illum il-ġurnata ħafna mill-fortijiet għadhom ftit jew wisq intatti, u hemm interess imġedded fil-linja tal-ilma għas-sbuħija naturali tagħha. Jiġu organizzati żjarat turistiċi bir-roti u bil-mixi tul il-linja tal-ilma. Uħud mill-fortijiet huma miftuħin bħala lukandi jew postijiet għall-kampijiet. Oħrajn għandhom varjetà ta' użi; pereżempju l-Università ta' Utrecht għandha l-ġnien botaniku tagħha fil-Forti ta' Hoofddijk.
Pjan ta' 25 sena ġie żviluppat mill-artist [[Agnes Denes]].

Fl-2010, wieħed mill-fortijiet fuq il-Linja tal-Bunker 599, infetaħ bħala opra ta[[L-Arti|l-arti]] aċċessibbli għall-pubbliku. Il-bunker ġie maqtugħ min-nofs, b'mogħdija tgħaddi minn ġo fih biex b'hekk il-pubbliku seta' jimxi minn ġo fih u jara kif ikun bunker minn ġewwa.

== Sit ta' Wirt Dinji ==
Minħabba n-natura unika tal-Linji tal-Ilma Difensivi Olandiżi, il-gvern Olandiż ikkunsidra li jinnomina l-linji tal-ilma difensivi kollha bħala estensjoni tas-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO tal-Linja Difensiva ta' Amsterdam li kienet ilha fil-lista mill-1996. L-estensjoni ntlaqgħet fis-26 ta' Lulju 2021.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (ii)** "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-**kriterju (iv)** "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem"; u l-**kriterju (v)*' "Eżempju straordinarju ta' insedjament uman tradizzjonali, ta' użu tal-art jew ta' użu tal-baħar, li jirrappreżenta kultura (jew kulturi), jew interazzjoni umana mal-ambjent, speċjalment meta jkun sar vulnerabbli minħabba l-impatt ta' bidla irreversibbli".

== Fortijiet u rħula ffortifikati tul il-Linji tal-Ilma Difensivi Olandiżi ==
Sabiex jagħmlu tajjeb għad-dgħufijiet fil-linja tal-ilma difensiva l-antika, inbnew serje ta' fortijiet u rħula ffortifikati.

L-ordni ta' wħud mill-fortijiet tul il-Linji tal-Ilma Difensivi Olandiżi mit-Tramuntana għan-Nofsinhar.

*Il-fortijiet li nbnew espliċitament biex jiddefendu xi raħal jissemmew flimkien mar-raħal rilevanti f'parentesi.''

* Batterija permanenti ta' De Westbatterij (Muiden)
* Kastell ta' Muiderslot (Muiden)
* Raħal iffortifikat ta' Muiden
* Raħal iffortifikat ta' Weesp
* Forti aan de Ossenmarkt (Weesp)
* Forti ta' Uitermeer
* Forti ta' Hinderdam
* Forti ta' Ronduit (Naarden)
* Raħal iffortifikat ta' Naarden
* Batteriji permanenti tal-Karnemelksloot (Naarden)
* Forti ta' Uitermeer
* Forti ta' Kijkuit
* Forti ta' Spion
* Forti ta' Nieuwersluis
* Forti bij Tienhoven
* Forti aan de Klop (Utrecht)
* Forti ta' Gagel (Utrecht)
* Forti op de Ruigenhoeksedijk (Utrecht)
* Forti ta' Blauwkapel (Utrecht)
* Forti op de Voordorpsdijk (Utrecht)
* Forti aan de Biltstraat (Utrecht)
* Forti minuri ta' Werk aan de Hoofddijk (Utrecht)
* Forti bij Rhijnauwen (Utrecht)
* Lunetti, serje ta' fortijiet żgħar b'għamla ta' nofs qamar:

:* Lunet I (Utrecht)
:* Lunet II (Utrecht)
:* Lunet III (Utrecht)
:* Lunet IV (Utrecht)

* Forti bij Vechten (Utrecht)
* Forti bij 't Hemeltje
* Forti bij Jutphaas (Nieuwegein)
* Forti minuri ta' Werk aan de Waalse Wetering
* Forti minuri ta' Werk aan de Korte Uitweg
* Lunet aan de Snel
* Forti ta' Honswijk
* Forti minuri ta' Werk aan de Groeneweg
* Forti ta' Everdingen
* Forti minuri ta' Werk aan het Spoel
* Forti ta' Pannerden
* Forti ta' Boven Lent
* Forti minuri ta' Werk op de spoorweg bij de Diefdijk
* Forti bij Asperen
* Forti bij de Nieuwe Steeg
* Forti bij Vuren
* Raħal iffortifikat ta' Gorinchem
* Raħal iffortifikat ta' Woudrichem
* Kastell ta' Loevestein
* Forti minuri ta' Werk aan de Bakkerskil
* Forti ta' Steurgat
* Forti aan de Uppelse Dijk (Forti ta' Altena)
* Forti ta' Giessen

## Referenzi