Kasbah tal-Alġier

Il-**Kasbah tal-Alġier** (bl-Għarbi: قصبة, *qaṣba*, li tfisser ċittadella) hija ċ-ċittadella tal-Alġier, il-belt kapitali tal-Alġerija u l-kwartier tradizzjonali ta' madwarha. Fl-1992 is-sit tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO, peress li "Hemm il-fdalijiet taċ-ċittadella, moskej antiki u palazzi bl-istil Ottoman, kif ukoll il-fdalijiet ta' struttura urbana tradizzjonali assoċjata ma' sens qawwi ta' komunità".

## [[Etimoloġija]]
B'mod iktar ġenerali, *kasbah* hija ċ-ċittadella mdawra bil-ħitan f'bosta bliet u rħula tat-Tramuntana tal-Afrika. L-isem oriġina mill-Franċiż fl-aħħar tas-seklu 19, u ġieli jiġi spellut *kasbah* u ġieli *casbah*.

## Storja

Il-Kasbah tal-Alġier ġiet stabbilita fuq il-fdalijiet ta' *Icosium* antik fis-seklu 10. Kienet belt li nbniet fuq għolja, u kienet estiża lejn il-baħar, u maqsuma fil-belt ta' fuq u fil-belt ta' isfel. Hemmhekk wieħed isib strutturi tal-ġebel u moskej li jmorru lura għas-seklu 17: il-Moskea ta' Ketchaoua (li nbniet fl-1794 minn Dey Baba Hassan) b'żewġ minareti maġenbha; Djama’a al-Djedid (li nbniet fl-1660 fi żmien l-Ottomani) bl-erba' koppli ovojdali kbar ippuntati; Djamaâ el Kebir (l-eqdem fost il-moskej; li nbnier mill-mexxej tal-Almoravidi Yusuf ibn Tashfin; u l-Moskea ta' Ali Bitchin (Raïs, 1623). Il-Kasbah kien fiha diversi palazzi wkoll, fosthom Dar Aziza, Dar Mustapha Pacha, il-Palazz tad-Dey, u Dar Hassan Pacha li nbena fl-1791 biex jospita l-Paxà, li għex tmien snin hemmhekk.

Fl-1839, ftit wara l-ħakma Franċiża, il-gvernatur Franċiż mar jgħix f'Dar Hassan Pacha. Fl-1860, Napuljun III u Eugénie de Montijo żaru l-kasbah. Qabel it-tmexxija Franċiża, il-kasbah kien fiha madwar 13-il Jama Masjid, 109 moskej, 32 mawżolew u 12-il Zawiya, b'total ta' 166 binja reliġjuża. Madankollu, il-maġġoranza ta' dawn il-binjiet reliġjużi nqerdu matul l-okkupazzjoni. Fl-1862 kien għad fadal disa' Jama Masjid, 19-il moskea, 15-il mawżolew u ħames Zawiya. Bosta moskej bħall-Moskea ta' Ketchauoua u l-Moskea ta' Berrani ġew ikkonvertiti f'binjiet bi skopijiet mhux Iżlamiċi, bħal barrakki militari u knejjes.

Il-Kasbah kellha rwol ċentrali matul il-Gwerra Alġerina għall-Indipendenza (1954-1962). Matul is-snin bikrin tal-gwerra, il-Kasbah kienet l-epiċentru tal-ippjanar tar-rewwixta tal-Front Nazzjonali tal-Liberazzjoni (FLN), u minnha ppjana u wettaq l-attakki kontra ċ-ċittadini u l-aġenti tal-infurzar tal-liġi fl-Alġerija ta' dak iż-żmien. Sabiex jikkuntrabattu, l-awtoritajiet Franċiżi nedew operazzjonijiet fil-Kasbah matul il-Battalja tal-Alġier.

## Sit ta' Wirt Dinji
Il-Kasbah tal-Alġier ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1992.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (ii)** "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-**kriterju (v)** "Eżempju straordinarju ta' insedjament uman tradizzjonali, ta' użu tal-art jew ta' użu tal-baħar, li jirrappreżenta kultura (jew kulturi), jew interazzjoni umana mal-ambjent, speċjalment meta jkun sar vulnerabbli minħabba l-impatt ta' bidla irreversibbli".

## Kundizzjoni attwali
L-ANSS, l-aġenzija tal-konservazzjoni tal-gvern Alġerin, irrapportat li 373 binja fil-Kasbah iġġarrfu. Mill-1,816-il binja li għad fadal, 40 % huma fi stat ta' fdalijiet jew fi stat kritiku, u 10 % huma magħluqin b'panewijiet tal-injam.

Reuters irrapportat f'Awwissu 2008 li l-Kasbah kienet mitluqa u ċerti żoni kienu qed jissograw li jċedu.

L-awtoritajiet Alġerini jelenkaw l-età, it-telqa u l-popolazzjoni eċċessiva bħala l-kontributuri prinċipali tad-deġenerazzjoni. Il-popolazzjoni eċċessiva tagħmilha iktar diffiċli biex tinstab soluzzjoni għall-problema minħabba l-isforz meħtieġ biex ir-residenti jiġu rilokati. L-istimi jvarjaw bejn 40,000 sa 70,000 ruħ, għalkemm huwa diffiċli li wieħed ikun ċert minħabba l-għadd ta' nies li jirresjedu b'mod illegali fil-binjiet vojta. Raġuni partikolari għalfejn il-gvern irid itejjeb il-kundizzjoni tal-Kasbah hi li potenzjalment hija moħba għall-kriminali u għat-terroristi. Fl-aħħar tas-snin 50 tas-seklu 20 u matul l-insurrezzjoni ċivili u t-taqbida kontra t-tmexxija kolonjali Franċiża kienet il-moħba għall-Armata Nazzjonali tal-Liberazzjoni tal-Alġerija.

Il-preservazzjonista Belkacem Babaci ddeskriva s-sitwazzjoni bħala waħda diffiċli, iżda mhux impossibbli, u jsostni: "Għadni nemmen li possibbli li tiġi salvata, iżda trid tiġi żvojtata u trid issib nies ikkwalifikati li jirrispettaw l-istil u l-materjali tagħha. Hija sfida enormi". Il-proġetti ta' restawr ġew imxekkla mid-dewmien u minn korruzzjoni endemika.
File:Casbah_of_Algiers,_the_heart_of_the_city.jpg|Il-Kasbah tal-Alġier.
File:Casbah_baths.jpg|Il-ħammam tal-Kasbah.
File:Ruelle étroite de la Casbah d'Alger, April 2007.jpg|Waħda mit-toroq tal-Kasbah.
File:House_interior_casbah_algiers.jpg|L-arkitettura interna ta' dar fil-Kasbah.
File:Algiers_fishing_port.jpg|Il-port tas-sajjieda tal-Kasbah.
File:Fontaine_casbah.JPG|Funtana fil-Kasbah.
File:A_l'interieur_du_palais_des_Rais_Bastion_23.JPG|Palazz tal-Kasbah minn ġewwa.
File:Ceiling_from_a_Casbah_Building.jpg|Is-saqaf imżejjen ta' binja fil-Kasbah.


## Tibdil fil-klima
Peress li l-Kasbah tal-Alġier hija attrazzjoni kostali, hija vulnerabbli għaż-żieda fil-livel tal-baħar. Fl-2022, is-Sitt Rapport ta' Valutazzjoni tal-IPCC inkludiha fil-lista tas-siti kulturali Afrikani li se jkunu mhedda mill-għargħar u mill-erożjoni kostali sal-aħħar tas-seklu, iżda jekk it-tibdil fil-klima jkompli sa RCP 8.5, li huwa x-xenarju ta' żieda kbira u kontinwa fl-emissjonijiet tal-gassijiet b'effett ta' serra assoċjati ma' tisħin globali ta' iktar minn 4 °C, u ma għadux jitqies bħala probabbli ħafna. Ix-xenarji l-oħra, iktar plawżibbli, jirriżultaw f'livelli iktar baxxi ta' tisħin globali u konsegwentement b'żieda iktar baxxa fil-livell tal-baħar: għalkemm iż-żieda fil-livell tal-baħar mistennija li tkompli għal madwar 10,000 sena fihom kollha. Anke jekk it-tisħin globali jiġi limitat għal 1.5 °C, iż-żieda globali fil-livell tal-baħar xorta waħda mistennija li taqbeż iż-żewġ jew it-tliet metri (7-10 piedi) wara 2,000 sena (u livelli ogħla ta' tisħin globali jwasslu għal żidiet iktar imbagħad), b'żieda fil-livell tal-baħar taħt l-RCP 8.5 (~0.75 m (2 piedi) sal-2100 u żieda fil-livell tal-baħar ta' 0.5–1 metru (2-3 piedi) ferm qabel is-sena 4000. Għaldaqstant, fil-ġejjieni il-Kasbah tal-Alġier se tkun mhedda miż-żieda fil-livell tal-baħar sakemm ma tiġix protetta bi sforzi ta' adattament bħal ħitan fil-baħar.

## Fil-kultura popolari

* Il-Kasbah tal-Alġier kellha rwol ċentrali fil-film Franċiż tal-1937 *Pépé le Moko* u fil-film Amerikan tal-1938 *Algiers*, u l-ħalliel magħruf tal-ġojjelli Pepe le Moko, maħdum minn Jean Gabin fil-verżjoni Franċiża u minn Charles Boyer fil-verżjoni Amerikani jistaħba hemmhekk wara serqa fi Franza, u jsir mexxej lokali, iżda iktar ma jgħaddi ż-żmien, jibda jħossu maqbud fid-distrett. Għalkemm fil-film Amerikan, Boyer qatt ma qal lill-koprotagonista Hedy Lamarr "Come with me to ze Casbah" (Ejja miegħi sal-Kasbah), dan ġie miżjud fit-trailer tal-film ta' Hollywood, u baqa' assoċjat miegħu bis-saħħa ta' ġenerazzjonijiet ta' impressjonisti u parodiji tal-Looney Tunes.
* Ir-rwol ta' Boyer bħala Pepe Le Moko diġà kien famuż mad-dinja kollha meta l-animatur Chuck Jones ibbaża l-karattru ta' Pepé Le Pew, l-iskunk romantiku introdott fil-cartoon tal-1945 tal-Warner Bros. *Odor-able Kitty*, fuq Boyer, il-vuċi imitata minn Mel Blanc – u l-frażi "Come with me to ze Casbah" mill-film famuż.

## Nies notevoli

* Abd al-Rahman al-Tha'alibi (1384-1479);
* Abdelhalim Bensmaia (1866-1933);
* Mohamed Charef (1908-2011);
* Brahim Boushaki (1912-1997);
* Abderrahmane Taleb (1930-1958);
* Djamila Bouhired (twieldet fl-1935);
* Djamila Boupacha (twieldet fl-1938);
* Mustapha Toumi (1937-2013).

## Referenzi