Kumpless tal-Bażar Storiku ta' Tabriz

Il-**Kumpless tal-Bażar Storiku** **ta' Tabriz** (bil-Persjan: بازار تبریز; b'ittri Rumani: *Bāzār-e Tabriz*; bl-Ażerbajġani: *تبریز بازاری*; b'ittri Rumani: *Tabriz Bazari*) huwa suq storiku li jinsab fiċ-ċentru tal-belt ta' Tabriz, l-Iran. Dan il-kumpless huwa wieħed mill-eqdem swieq fil-Lvant Nofsani u wieħed mill-ikbar bażars (swieq imsaqqfa) fid-dinja. Is-sit tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.

## Storja
Il-bażar ta' Tabriz ilu post ta' skambju kulturali mill-qedem. Il-bażar storiku huwa wieħed mill-iżjed ċentri kummerċjali importanti tul it-Triq tal-Ħarir. Ilu jkun hemm bażar fl-istess sit mill-perjodi bikrin tal-urbaniżmu Iranjan wara l-wasla tal-Iżlam. Il-bażar issemma mill-vjaġġatur Venezjan Marco Polo, li stqarr li għadda minn hemm fil-vjaġġ tiegħu tul it-Triq tal-Ħarir.

Al-Maqdisi fis-seklu 10, Yaqut al-Hamawi għall-ħabta tal-1213, Zakariya al-Qazwini għall-ħabta tal-1252, Marco Polo fl-1271, Odorico ta' Pordenone għall-ħabta tal-1321, Ibn Battuta għall-ħabta tal-1330, Ambrogio Contarini fl-1474, Hamdallah Mustawfi għall-ħabta tas-sekli 13-14, John Cartwright fl-1606, Jean Chardin fi żmien Suleiman I tal-Persja, Jean-Baptiste Tavernier għall-ħabta tal-1636, Giovanni Francesco Gemelli Careri għall-ħabta tal-1642 u għexieren ta' esploraturi u storiċi oħra kitbu dwar il-Bażar ta' Tabriz, u dan juri l-importanza tiegħu matul żminijiet differenti.

Il-kumpless jinsab fiċ-ċentru tal-belt ta' Tabriz, l-Iran, u huwa maqsum f'ringieli, ħafna minnhom allokati għal kategoriji partikolari ta' prodotti. Dawn jinkludu l-Bażar ta' Amir (għad-deheb u għall-ġojjellerija), il-Bażar ta' Mozzafarieh (għat-twapet minsuġin bl-idejn, imqassmin skont id-daqs għeqiedi u t-tipi ta' nsiġ), il-Bażar ta' Bashmakhchi (għaż-żraben), il-Bażar ta' Kiz Basdi, u l-Bażar ta' Rahli (għall-għelejjel). Tabriz u l-bażar tagħha kellhom l-iktar prosperità fis-seklu 16, meta l-belt saret il-belt kapitali tar-renju Safavid. Il-belt tilfet dan l-istatus fis-seklu 17, iżda l-bażar tagħha baqa' importanti bħala ċentru kummerċjali u ekonomiku fir-reġjun u tul it-Triq tal-Ħarir. Għalkemm f'dawn l-aħħar snin ġew stabbiliti bosta ħwienet u stabbilimenti kummerċjali moderni, il-Bażar ta' Tabriz żamm ir-rwol vitali tiegħu bħala ċentru ekonomiku tal-belt u tal-Majjistral tal-Iran.

Il-Bażar ta' Tabriz kien ukoll post ta' importanza politika, pereżempju fir-Rivoluzzjoni Kostituzzjonali Iranjana u fir-Rivoluzzjoni Iżlamika kontemporanja.

## Sit ta' Wirt Dinji
Il-Bażar ta' Tabriż ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO f'Lulju 2010.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (ii)** "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-**kriterju (iii)** "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-**kriterju (iv)** "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".

## Ċerimonji
Il-bażar jintuża għal xi ċerimonji reliġjużi importanti. L-iżjed waħda famuża hija Jum Ashura li matulu l-merkanti ma jagħmlux kummerċ għal madwar għaxart ijiem u minflok isiru ċerimonji reliġjużi fi ħdan il-bażar. Bħal f'bażars oħra fil-Lvant Nofsani, hemm diversi moskej li nbnew wara l-bażar; l-iżjed waħda notevoli minnhom hi l-Moskea ta' Jome' jew il-Moskea tal-Ġimgħa.

## Restawr
Fis-sena 2000, l-Organizzazzjoni tal-Eremitaġġi Storiċi bdiet proġett ta' restawr tal-Bażar ta' Tabriz, bil-parteċipazzjoni sħiħa tas-sidien tal-ħwienet. Il-proġett ta' restawr u ta' riabilitazzjoni rebaħ il-Premju Aga Khan għall-Arkitettura fl-2013.

## Gallerija

File:Mozzaffariyeh_2.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mozzaffariyeh_2.jpg|Mozaffarieh, a major row for hand woven rugs in Tabriz Grand Bazaar.
File:Ceiling_of_Mozaffariyeh,_Grand_Bazzar_of_Tabriz,_IRAN.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ceiling_of_Mozaffariyeh,_Grand_Bazzar_of_Tabriz,_IRAN.jpg|Mozaffariyeh, Bazaar of Tabriz.
File:Mozaffariyeh_Arcade.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mozaffariyeh_Arcade.jpg|One of two entrance gates to Mozzafariyeh.
File:Bazaar_of_Tabriz_-_April_2009.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bazaar_of_Tabriz_-_April_2009.jpg|Dome in Amir row of Bazaar.
File:Amir_Timche.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Amir_Timche.jpg|َCarvansaray near Amir row.
File:Bazaar_of_Tabriz,_carvaansray.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bazaar_of_Tabriz,_carvaansray.jpg|A caravanserai in the Bazaar of Tabriz.
File:Gan-Dallazan_Bazar,_Tabriz,_Iran.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gan-Dallazan_Bazar,_Tabriz,_Iran.jpg|Gan Bazaar, a row in Tabriz Grand Bazaar.
File:Gan-Dallazan_Bazar_II,_Tabriz,_Iran.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gan-Dallazan_Bazar_II,_Tabriz,_Iran.jpg|Gan Bazaar, translates to wider bazaar, a row in Tabriz Grand Bazaar.
File:Tabriz_Grand_Bazar.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tabriz_Grand_Bazar.jpg
File:The_world_heritage_base_of_Tabriz_historical_market_complex_1.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:The_world_heritage_base_of_Tabriz_historical_market_complex_1.jpg
File:Beautiful_architecture_tabriz_bazaar.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Beautiful_architecture_tabriz_bazaar.jpg
File:Bazar_105.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bazar_105.jpg
File:Tabriz_Bazar_002.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tabriz_Bazar_002.jpg
File:Tabriz_Bazar_003.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tabriz_Bazar_003.jpg
File:Tabriz_Bazar_001.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tabriz_Bazar_001.jpg
File:Amiralley-Tabriz.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Amiralley-Tabriz.JPG
File:Bazaar_of_Tabriz.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bazaar_of_Tabriz.JPG
File:Bazaar_of_gold,_tabriz.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bazaar_of_gold,_tabriz.jpg
File:The_Bazar_at_Tabriz.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:The_Bazar_at_Tabriz.jpg
File:Carpet_Bazaar_of_Tabriz.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Carpet_Bazaar_of_Tabriz.JPG
File:CarpetBazaar.Tabriz.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:CarpetBazaar.Tabriz.jpg
File:CarpetBazaar2.Tabriz.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:CarpetBazaar2.Tabriz.jpg
File:Iran_bazar_tabriz_street_scene.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Iran_bazar_tabriz_street_scene.jpg
File:Tabriz-Carpet_Bazaar.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tabriz-Carpet_Bazaar.jpg
File:TabrizBazaar.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:TabrizBazaar.JPG
File:TabrizBazar.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:TabrizBazar.jpg


## Iktar qari

* Gregorian, Vartan (2003), The Road to Home: My Life and Times. New York: Simon & Schuster.

* Levinson, David, Christensen, Karen (2002), Encyclopedia of Modern Asia. New York: Scribner's.

* Swiętochowski, Thaddeus (1995), Russia and Azerbaijan: A Borderland in Transition. New York: Columbia University Press.

* Hosseini, Hamid-Rezā (2010), "وسیع ترین بازار ایران" [L-ikbar bażar fl-Iran]. Jadid Online, (bil-Persjan).

## Referenzi