Park Nazzjonali ta' Komodo

Il-**Park Nazzjonali ta' Komodo** (bl-Indoneżjan: *Taman Nasional Komodo*) huwa park nazzjonali fl-Indoneżja li jinsab fil-Gżejjer Inferjuri ta' Sunda fir-reġjun tal-fruntiera bejn il-provinċji ta' Nusa Tenggara tal-Lvant u Nusa Tenggara tal-Punent. Il-park jinkludi t-tliet gżejjer il-kbar ta' Komodo, Padar u Rinca, u 26 gżira żgħira, b'erja totali ta' 1,733 km2 (603 km2 minnhom art). Il-park nazzjonali ġie stabbilit fl-1980 biex jiġi protett id-dragun ta' Komodo, l-ikbar gremxula fid-dinja. Iktar 'il quddiem ġie ddedikat ukoll għall-protezzjoni ta' speċijiet oħra, fosthom speċijiet tal-baħar. Fl-1991, il-park nazzjonali tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.

Il-Park Nazzjonali ta' Komodo ntgħażel bħala wieħed mis-seba' għeġubijiet ġodda tan-natura fid-dinja. L-ilmijiet madwar il-gżira ta' Komodo fihom bijodiversità rikka tal-baħar. Il-Gżejjer ta' Komodo huma parti wkoll mit-Trijangolu tal-Qroll, li fih waħda mill-iżjed bijodiversitajiet rikki fid-dinja.

## Storja

Il-Park Nazzjonali ta' Komodo ġie stabbilit fl-1980 u fl-1991 tniżżel bħala Sit ta' Wirt Dinji u Riżerva tal-Bniedem u tal-Bijosfera tal-UNESCO. Il-park inizjalment ġie stabbilit biex jiġi kkonservat id-dragun uniku ta' Komodo (*Varanus komodoensis*), li ġie skopert għall-ewwel darba mid-dinja xjentifika fl-1912 mil-Logutenent J. K. H. van Steyn van Henbroek, l-Amministratur Ċivili f'Reo, fil-Gżira ta' Flores. Minn dak iż-żmien 'l hawn, l-għanijiet ta' konservazzjoni twessgħu biex tiġi protetta l-bijodiversità kollha tar-reġjun, kemm tal-art kif ukoll tal-baħar.

Il-biċċa l-kbira tan-nies fil-park u madwaru huma sajjieda oriġinarjament minn Bima (Sumbawa), Manggarai, in-Nofsinhar ta' Flores, u n-Nofsinhar ta' Sulawesi. Dawk li huma min-Nofsinhar ta' Sulawesi jappartjenu fil-gruppi etniċi tas-Suku Bajau jew tal-Bugis. Is-Suku Bajau oriġinarjament kienu nomadiċi u kienu jiċċaqilqu minn post għall-ieħor fir-reġjun ta' Sulawesi, Nusa Tenggara u Maluku, biex jaqilgħu l-għajxien tagħhom. Id-dixxendenti tal-poplu oriġinali ta' Komodo, l-Ata Modo, għadhom jgħixu f'Komodo, iżda ma fadalx min ma tħallatx ma' gruppi etniċi oħra u l-kultura u l-lingwa tagħhom bil-mod il-mod qed jiġu integrati mal-migranti reċenti.

Ma tantx huwa magħruf wisq mill-istorja bikrija tal-abitanti tal-gżira ta' Komodo. Kien jaqgħu taħt is-Sultanat ta' Bima, għalkemm il-gżira tant kienet 'il bogħod minn Bima li x'aktarx li ma kienet affettwata xejn mis-Sultanat għajr xi talbiet okkażjonali ta' ġieħ.

## Ġeografija u klima
Il-park fih sezzjoni tul il-kosta tal-Punent ta' Flores, it-tliet gżejjer il-kbar ta' Komodo, Padar u Rinca, 26 gżira żgħira u l-ilmijiet tal-madwar tal-Istretti ta' Sape. Il-gżejjer tal-park nazzjonali għandhom oriġini vulkanika. L-art ġeneralment hija blat, u hija kkaratterizzata minn għoljiet ġejjin għat-tond, b'altitudnijiet sa 735 metru. Il-klima hija waħda mill-iktar nexfin tal-Indoneżja b'xita annwali ta' bejn 800 mm u 1,000 mm. It-temperaturi qalila ta' binhar fl-istaġun niexef minn Mejju sa Ottubru jlaħħqu l-40 °C.

## Flora u fawna

Il-klima sħuna u niexfa tal-park, ikkaratterizzata minn veġetazzjoni tas-savana, tagħmlu ħabitat tajjeb għad-dragun endemiku ta' Komodo (*Varanus komodoensis*). Il-popolazzjonijiet tad-draguni huma ristretti għall-gżejjer ta' Komodo (1,700), Rinca (1,300), Gili Motang (100), Gili Dasami (100), u Flores (xi 2,000), filwaqt li huma estinti f'Padar.

Il-foresti pluvjali jidhru biss fi ftit żoni 'l fuq minn 500 metru iżda jipprovdu l-ħabitat għal diversi speċijiet ta' flora endemika. Il-veġetazzjoni kostali tinkludi l-foresti tal-mangrovji, li ġeneralment jitfaċċaw fil-bajjiet imkennija tat-tliet gżejjer il-kbar.

L-iskolli tal-qroll bil-freneż u bl-irqajja' huma estensivi u żviluppati l-aħjar tul il-kosta tal-Grigal ta' Komodo. Il-park huwa rikk bil-ħlejqiet tal-baħar, inkluż il-klieb il-baħar baliena, il-qmura tal-oċean, il-manti ġganti, il-ħamiem komuni, iż-żwiemel il-baħar nani, il-gremxul tal-baħar falz, il-pixxiżrinġijiet buffi, in-nudibranki, il-qarnit taċ-ċrieki blu, l-isponoż tal-baħar, it-tunikati, u l-qroll.

Varjetajiet ta' ċetaċji jgħixu fl-ilmijiet tal-madwar, minn dniefel żgħar sa gabdoll u saħansitra balieni blu. Il-balieni ta' Omura, waħda mill-inqas speċijiet magħrufa ta' balenotteri, ġew ikkonfermati li ġieli jħufu fl-ilmijiet fi ħdan il-park. Id-dugongi fil-periklu ta' estinzjoni għadhom jgħixu fiż-żoni madwar Komodo wkoll.

Il-fawna tal-art ma tantx għandha diversità kbira meta mqabbla mal-fawna tal-baħar. L-għadd ta' speċijiet ta' annimali fuq l-art fil-park mhuwiex daqshekk kbir, iżda ż-żona hija importanti mill-perspettiva tal-konservazzjoni peress li xi speċijiet huma endemiċi. Bosta annimali għandhom oriġini Asjatika, fosthom iċ-ċriev ta' Timor, iċ-ċingjali, il-bufli tal-ilma, il-makakki wikkiela tal-granċijiet u ż-żibetti. Bosta mir-rettili u mill-għasafar għandhom oriġini Awstraljana. Dawn jinkludu t-tjur tal-art saqajhom oranġjo, il-kakatuwi inferjuri tal-għalla lewn il-kubrit, u l-filemoni bl-elmu.

L-iktar rettili famużi tal-Park Nazzjonali ta' Komodo huma d-draguni ta' Komodo (*Varanus komodoensis*). Huma l-ikbar gremxula fid-dinja u fost l-ikbar rettili fid-dinja. Jistgħu jilħqu tul ta' tliet metri jew iktar u jistgħu jiżnu iktar minn 70 kilogramma.

Tnax-il speċi ta' sriep tal-art jinsabu fuq il-gżira minbarra l-ispeċijiet tal-baħar. Is-sriep jinkludu l-kobri jobżqu ta' Ġava (*Naja sputatrix*), il-viperi ta' Russell (*Daboia russelii*), il-viperi tax-xofftejn bojod (*Trimeresurus albolabris*), is-sriep tal-baħar tax-xofftejn blu (*Laticauda laticaudata*), u l-pituni ta' Timor (*Python timoriensis*). Fost il-gremxul hemm disa' speċijiet ta' xaħmet l-art (*Scinidae*), wiżgħat (*Gekkonidae*), gremxul bla saqajn (*Dibamidae*), u l-varani bħad-draguni ta' Komodo (*Varanidae*). Fost iż-żrinġijiet hemm iż-żrinġijiet Asjatiċi (*Kaloula baleata*) u ż-żrinġijiet endemiċi ta' Komodo (*Oreophryne jeffersoniana* u *Oreophryne darewskyi)*. Iż-żrinġijiet tipikament jgħixu f'altitudnijiet ogħla fejn hemm iktar indewwa. Il-kukkudrill tal-ilma baħar (*Crocodylus porosus*) xi darba kien jgħix fi ħdan il-park fiż-żoni kostali u fil-foresti tal-mangrovji iżda issa huwa estint miż-żona.

Fost il-mammiferi li jgħixu fi ħdan il-park hemm iċ-ċriev ta' Timor (*Cervus timorensis*), li huma l-priża ewlenija tad-draguni ta' Komodo, iż-żwiemel (l-ispeċijiet *Equus*), il-bufli tal-ilma (*Bubalus bubalis*), iċ-ċingjali (*Sus scrofa vittatus*), il-makakki wikkiela tal-granċijiet (*Macaca fascicularis*), iż-żibetti Asjatiċi tal-palm (*Paradoxurus hermaphroditus lehmanni*), il-firien endemiċi ta' Rinca (*Rattus rintjanus*), u l-friefet il-lejl tal-frott. Fost il-mammiferi domestiċi li jgħixu fi ħdan il-park hemm mogħoż, qtates u klieb li jgħixu fis-selvaġġ.

Waħda mill-ispeċijiet prinċipali ta' għasafar hija t-tajra tal-art saqajha oranġjo (*Megapodius reinwardti*). Fiż-żoni tas-savanna, ġew osservati 27 speċi. It-tudun żebrat (*Geopelia striata*) u t-tudun tat-tikek (*Spilopelia chinensis*) kienu l-iktar speċijiet komuni. Fil-ħabitats ħorfija tropikali mħallta, ġew osservati 28 speċi ta' għasafar, u l-iktar speċijiet komuni kienu l-filemoni bl-elmu (*Philemon buceroides*), il-ħamiem imperjali aħdar (*Ducula aenea*), u l-għasafar bin-nuċċali żaqqhom safra (*Zosterops chloris*). Għasafar oħra jinkludu speċijiet b'kuluri jgħajtu bħas-sriedaq selvaġġi ħodor (*Gallus varius*), il-pappagalli tal-munqar kbir (*Tanygnathus megalorynchos*), u l-kakatuwi inferjuri tal-għalla lewn il-kubrit (*Cacatua sulphurea*) li huma mhedda b'mod kritiku. Fil-park hemm żewġ speċijiet ta' ajkli, l-ajkli tal-baħar żaqqhom bajda (*Haliaeetus leucogaster*) u l-isqra ajkli ta' Flores (*Nisaetus floris*) li huma estremament rari li huma preżenti fuq Rinca u Flores iżda ġew irrapportati imma b'mod mhux ikkonfermat fuq Komodo.

## Konservazzjoni

Il-gżira ta' Padar u parti minn Rinca ġew stabbiliti bħala riżervi naturali fl-1938. Il-Gżira ta' Komodo ġiet iddikjarata bħala riżerva naturali fl-1965, u f'Jannar 1977 bħala riżerva ta' bijosfera fil-qafas tal-Programm tal-Bniedem u tal-Bijosfera tal-UNESCO. It-tliet gżejjer ġew iddikjarati bħala park nazzjonali fl-1980, u iktar 'il quddiem il-park nazzjonali ġie estiż biex jinkludi ż-żona tal-baħar tal-madwar u sezzjoni minn Flores fl-1984. Fl-1991, il-park nazzjonali ġie ddikjarat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.

Għal perjodu wara l-1995, l-awtorità tal-park nazzjonali ġiet appoġġata minn The Nature Conservancy (TNC), organizzazzjoni ambjentali Amerikana. Ġie mfassal pjan ta' ġestjoni bħala koawturi mat-TNC u dan ġie implimentat fis-sena 2000 biex tiġi indirizzata l-probema taż-żieda fl-isfruttament tar-riżorsi, kemm tal-baħar kif ukoll tal-art. Il-pjan ġie appoġġat mill-Bank Dinji iżda ntlaqa' b'oġġezzjonijiet minn xi nies lokali u NGOs lokali li argumentaw li ma ġewx ikkonsultati mill-awturi tal-pjan u ma kinux se jikkondividu l-benefiċċji tiegħu. Il-biċċa l-kbira tal-pressjoni fuq ir-riżorsi tal-baħar toriġina mill-komunitajiet tas-sajd u mill-impriżi kummerċjali minn barra l-park. Madankollu, ir-regolamenti u r-restrizzjonijiet dwar l-użu tar-riżorsi jkollhom l-ikbar impatt fuq ir-residenti tal-park, li ma tantx għandhom wisq għażla biex jaqilgħu l-għajxien tagħhom għajr li jserrħu fuq dak li l-park għandu x'joffrilhom. Il-forniment ta' għajxien alternattiv huwa parti mill-istrateġija kumplessiva ta' ġestjoni, iżda l-komunitajiet fi ħdan il-park għadhom iridu jgawdu minn miżuri xierqa li jindirizzaw il-ħtiġijiet tagħhom.

Kumpanija ta' negozju bi sħab mingħajr skop ta' qligħ, *PT Putri Naga Komodo* (PT PNK), ġiet stabbilita biex topera faċilitajiet għat-turisti bit-tama li eventwalment il-park ikun jista' jsostni lilu nnifsu finanzjarjament. PT PNK ġiet iffinanzjata parzjalment mit-TNC u mill-Bank Dinji. Wara li operat għal ħames snin, fl-2010 il-permess ta' Putri Naga Komodo's (PNK) ġie kompromess. Imbagħad, waslu iktar sajjieda illegali ladarba l-infurzar naqas ferm wara t-tluq tat-TNC li kienet għenet fil-ġlieda kontra l-prattiki tas-sajd distruttivi. Fil-bidu tal-2012, l-operaturi tal-għadis u l-konservazzjonisti sabu ħafna siti deżolati tal-qroll, li jixbhu l-pajsaġġi griżi ta' fuq il-qamar. Is-sajjieda illegali għadhom jeqirdu s-siti b'"bombi" b'proċess magħruf bħala s-sajd bil-bombi. Is-sajjieda jużaw taħlita ta' fertilizzant u pitrolju fi flieken tal-birra bħala splussivi, jew jużaw fliexken li jingħafsu biex jixħtu ċ-ċjanur fil-qroll biex jaħsdu u jaqbdu l-ħut. Fl-ewwel nofs tat-tieni deċennju tas-seklu 21, iktar minn 60 sajjied illegali ġew arrestati. Wieħed mis-suspettati sparawlu u nqatel wara li pprova jaħrab billi jwaddab bombi tas-sajd illegali lejn ir-rangers tal-park.

## Sit ta' Wirt Dinji

Il-Park Nazzjonali ta' Komodo ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1991.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: **il-kriterju (vii)** "Post fejn iseħħu fenomeni naturali tal-għaġeb jew fejn hemm żoni ta' ġmiel naturali u ta' importanza estetika eċċezzjonali"; u **l-kriterju (x)** "Post fejn hemm l-iktar ħabitats naturali importanti u sinifikanti għall-konservazzjoni fil-post tad-diversità bijoloġika, inkluż fejn hemm speċijiet mhedda ta' valur universali straordinarju mill-perspettiva tax-xjenza jew tal-konservazzjoni".

## Referenzi