Park tal-Art Mistagħdra ta' iSimangaliso

Il-**Park tal-Art Mistagħdra ta' iSimangaliso** (li qabel kien magħruf bħala l-**Park il-Kbir tal-Art Mistagħdra ta' Santa Luċija**) jinsab mal-kosta tal-Lvant ta' KwaZulu-Natal, l-Afrika t'Isfel, madwar 235 kilometru (146 mil) fit-Tramuntana ta' Durban bit-triq. Il-park huwa t-tielet l-ikbar żona protetta fl-Afrika t'Isfel, b'280 kilometru (170 mil) ta' kosta, mill-fruntiera mal-Mozambique fit-Tramuntana sa Mapelane fin-Nofsinhar tal-estwarju tal-Lag ta' Santa Luċija, u huwa magħmul minn madwar 3,280 km2 (810,000 akru) ta' ekosistemi naturali, ġestiti mill-Awtorità ta' iSimangaliso. 

## Sit ta' Wirt Dinji
Il-Park tal-Art Mistagħdra ta' iSimangaliso ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1999.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (vii)** "Post fejn iseħħu fenomeni naturali tal-għaġeb jew fejn hemm żoni ta' ġmiel naturali u ta' importanza estetika eċċezzjonali"; il-**kriterju (ix)** "Eżempju straordinarju li jirrappreżenta proċessi ekoloġiċi u bijoloġiċi kontinwi sinifikanti fl-evoluzzjoni u fl-iżvilupp ta' ekosistemi u ta' komunitajiet ta' pjanti u ta' annimali terrestri, tal-ilma ħelu, kostali u tal-baħar"; u l-**kriterju (x)** "Post fejn hemm l-iktar ħabitats naturali importanti u sinifikanti għall-konservazzjoni fil-post tad-diversità bijoloġika, inkluż fejn hemm speċijiet mhedda ta' valur universali straordinarju mill-perspettiva tax-xjenza jew tal-konservazzjoni".

## Komponenti

Dan il-park jinkludi:

* il-Lag ta' Santa Luċija;
* ir-Riżerva Naturali ta' Santa Luċija;
* il-Park tal-Bajja Falza (False Bay);
* il-Bajja ta' Kosi;
* ir-Riżerva Naturali tal-Lag ta' Eteza;
* il-Lag ta' Sibhayi;
* ir-Riżerva tal-Baħar ta' Santa Luċija;
* is-Santwarju tal-Baħar ta' Santa Luċija;
* il-Park Nazzjonali tal-Bajja ta' Sodwana;
* ir-Riżerva Naturali ta' Mapelane;
* iż-Żona Protetta tal-Baħar ta' Maputaland;
* il-Kap ta' Vidal;
* Ozabeni;
* Mfabeni;
* iż-Żona tan-Natura Selvaġġa ta' Tewate;
* ir-Riżerva Naturali ta' Mkuze.

Il-park fl-imgħoddi kien magħruf bħala l-Park il-Kbir tal-Art Mistagħdra ta' Santa Luċija, iżda fl-1 ta' Novembru 2007 inbidillu ismu. Il-kelma *isimangaliso* tfisser "miraklu" jew "xi ħaġa tal-għaġeb" biż-Żulu. L-isem ingħata bħala riżultat tas-sudditu ta' Shaka li jingħad li ntbagħat lejn l-art tat-Tsonga. Meta ġie lura huwa ddeskriva l-ġmiel li ra bħala miraklu.

## Parks transfruntiera
Il-park huwa park tal-baħar transfruntier, peress li ż-Żona ta' Konservazzjoni Transfruntiera tal-Bajja ta' Ponta do Ouro-Kosi tagħmel mal-Afrika t'Isfel, mal-Mozambique, u mal-Eswatini. Iż-żona tal-konservazzjoni tal-baħar hija inkluża fiż-Żona ta' Konservazzjoni Transfruntiera taż-Żona l-Kbira ta' Lubombo.

## Storja

Sal-1895, il-bajja kienet tospita l-poplu Tsonga u l-ħuta tagħhom, il-*kraal*. Din hija d-dar oriġinali u naturali tal-poplu Tsonga u ilhom jgħixu hemmhekk għal iktar minn 1,000 sena. Rekords minn baħrin Portugiżi bikrin isemmu li l-inħawi kienu okkupati mill-poplu Tsonga sa iktar 'l isfel lejn in-Nofsinhar. Iż-żona kienet magħrufa bħala Tembeland jew Thongaland, iżda l-isem ma baqax jintuża għall-ħabta tal-bidu tas-seklu 20. Iż-żona kienet immexxija minn fergħa tal-poplu Tsonga magħrufa bħala l-Vahlanganu (Tembe). Il-missjunarju Żvizzeru, ir-Reverendu Henri-Alexandre Junod (magħruf ukoll bħala HA Junod), wettaq studju xjentifiku u etnografiku tal-poplu Tsonga matul il-bidu tas-snin 90 tas-seklu 19 u pproduċa mappa dettaljata, li turi l-okkupazzjoni tal-bajja mill-poplu Tembe. Junod wera fil-mappa tiegħu li l-inħawi kienu magħrufa bħala Tembeland u li l-belt kapitali tal-poplu Tembe kienet tinsab fil-bajja ta' Santa Luċija, u li sal-1906, il-poplu Tsonga kien okkupa l-art minn Santa Luċija sa Valdezia fid-distrett ta' Spelenkon tal-provinċja ta' Transvaal, magħrufa llum il-ġurnata bħala l-Provinċja ta' Limpopo. Il-bajja ta' Santa Luċija u l-Bajja ta' Maputo jinsabu fuq art waħda u huma proprjetà tal-poplu Tsonga. Mill-bajja ta' Santa Luċija sa Maputo nbnew villaġġi tal-poplu Tsonga u dawn ma kinux isseparati minn xi diviżjoni naturali. Madwar Santa Luċija, il-mexxejja kienu l-familja rjali tal-poplu Tembe, filwaqt li madwar Maputo, il-mexxejja kienu l-familja rjali ta' Maputo, li kollha tnisslu mill-fergħa tal-Vahlanganu tal-poplu Tsonga. Madwar Maputo u l-bajja ta' Santa Luċija (Tembeland), il-lingwa mitkellma hi r-Ronga, li skont il-missjunarju Żvizzeru, ir-Reverendu HA Junod, mhix lingwa indipendenti iżda djalett tax-Xitsonga. Skont ir-Reverendu Junod, il-lingwa Ronga tixbaħ ħafna lix-Xitsonga, tant li ma tistax titqies bħala lingwa indipendenti iżda djalett ta' lingwa ikbar li llum hija magħrufa bħala x-Xitsonga.

Santa Luċija fl-1554 kienet tissejjaħ *Rio dos Medos do Ouro* (jew *Rio dos Médãos do Ouro* — *Xmara tal-Għaram tad-Deheb*) minn dawk li baqgħu ħajjin wara l-għarqa tal-vapur Portugiż *San Benedittu*. F'dak l-istadju, il-ħalq tax-xmara Tugela biss kien magħruf bħala Santa Luċija. Iktar 'il quddiem, fl-1575, ix-xmara ngħata l-isem ta' Tugela. Fit-13 ta' Diċembru 1575, f'jum il-festa ta' Santa Luċija, Manuel Peresterello ta l-isem tal-qaddisa lill-inħawi tal-ħalq tax-xmara.

Fl-1822, Santa Luċija ġiet ipproklamata raħal mill-Brittaniċi. Fl-1895 ġiet ipproklamata r-Riżerva Naturali ta' Santa Luċija, 30 kilometru (19-il mil) fit-Tramuntana tar-raħal. Fl-1971, il-Lag ta' Santa Luċija u l-bajjiet tal-fkieren tal-baħar u tal-qroll ta' Maputaland tniżżlu fil-Konvenzjoni dwar l-Artijiet Mistagħdra ta' Importanza Internazzjonali (il-Konvenzjoni Ramsar). F'Diċembru 1999, il-park ġie ddikjarat Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO f'ċerimonja apposta, fejn Nelson Mandela ġie mistieden bħala mistieden speċjali.

## Bijodiversità

Il-park ġie pproklamat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO minħabba l-bijodiversità rikka, l-ekosistemi uniċi u l-ġmiel naturali tiegħu f'żona relattivament żgħira. Ir-raġuni wara d-diversità kbira tal-fawna u tal-flora hi l-varjetà kbira ta' ekosistemi differenti fil-park, li jvarjaw minn skolli tal-qroll u bajjiet tar-ramel għal foresti subtropikali bl-għaram, savanni u artijiet mistagħdra. L-annimali li jgħixu fil-park jinkludu: l-iljunfant, il-leopard, ir-rinoċeront iswed u abjad tan-Nofsinhar, il-buflu tal-Kap, u fl-oċean, balieni, dniefel u fkieren tal-baħar. Il-park jospita wkoll 1,200 kukkudrill u 800 ippopotamu. F'Diċembru 2013, wara 44 sena ta' assenza, l-iljuni Afrikani ġew introdotti mill-ġdid fil-park ta' iSimangaliso.

Hemm irqajja' kbar ta' skolli tal-qroll taħt il-baħar li jospitaw għadd ta' ħut u qroll b'kuluri jgħajtu. Uħud mill-iżjed diversità spettakolari ta' qroll fid-dinja jinsabu fil-Bajja ta' Sodwana. L-iskolli tal-qroll huma miżgħuda bil-qarnit u bil-kalamari li jibdlu l-kulur u li dejjem lesti biex iqarrqu bil-priża. Okkażjonalment jiġu osservati wkoll klieb il-baħar balieni ġganteski fl-ilmijiet, b'ħalqhom miftuħ beraħ biex jieklu kemm jifilħu plankton.

Ġew irreġistrati 24 speċi ta' molluski bivalvi fil-Lag ta' Santa Luċija, li jikkostitwixxi parti konsiderevoli mill-park.

## Referenzi