Kirurgu

Fil-mediċina moderna, **kirurgu** huwa tabib li jwettaq l-operazzjonijiet kirurġiċi. Hemm ukoll kirurgi fil-podjatrija, fid-dentistrija, fl-ortodontika u fil-mediċina veterinarja.

## Storja
L-ewwel persuna li ddokumentat operazzjoni kien it-tabib-kirurgu Indjan tas-seklu 6 Q.K., Sushruta jew Suśruta. Huwa speċjalizza fil-kirurġija plastika kożmetika u saħansitra ddokumenta operazzjoni rinoplastika miftuħa. Il-*magnum opus* tiegħu *Suśruta-saṃhitā* huwa wieħed mill-iktar dokumenti antiki dwar il-mediċina li waslu sa żminijietna u huwa meqjus bħala test fundamentali tal-Ayurveda u l-kirurġija. Id-dokument jindirizza l-aspetti kollha tal-mediċina ġenerali, iżda t-traduttur G. D. Singhal irrefera għal Sushruta bħala “l-missier tal-interventi kirurġiċi” abbażi tar-rakkonti dettaljati u tassew preċiżi tal-kirurġija.

Wara d-deklin eventwali tal-Iskola tal-Mediċina ta’ Sushruta fl-Indja, il-kirurġija ġiet injorata sal-era tad-deheb Iżlamika meta l-kirurgu Al-Zahrawi (936-1013) stabbilixxa mill-ġdid il-kirurġija bħala prattika medika effettiva. Huwa meqjus bħala l-ikbar kirurgu Medjevali li qatt tfaċċa mid-dinja Iżlamika, u ġie deskritt ukoll bħala l-missier tal-kirurġija. L-ikbar kontribut tiegħu għall-mediċina huwa l-*Kitab al-Tasrif*, enċiklopedija ta’ wieħed u tletin volum ta’ prattiki mediċi. Huwa kien l-ewwel tabib li ddeskriva t-tqala ektopika, u l-ewwel tabib li identifika n-natura ereditarja tal-emofilija.

Il-kontributi pijuniera tiegħu fil-qasam tal-operazzjonijiet u l-istrumenti kirurġiċi kellhom impatt enormi fuq il-kirurġija iżda ma kienx qabel is-seklu 18 li l-kirurġija feġġet bħala dixxiplina medika distinta fl-Ingilterra.

Fl-Ewropa, il-kirurġija kienet assoċjata l-iktar mal-barbiera-kirurgi li kienu jużaw ukoll l-għodod tagħhom tal-qtugħ tax-xagħar għall-operazzjonijiet kirurġiċi, spiss fiż-żoni fejn kienu jseħħu l-battalji kif ukoll għal min kien iħaddimhom. Bl-avvanzi fil-mediċina u fil-fiżjoloġija, il-professjonijiet tal-barbiera u tal-kirurgi saru distinti; sas-seklu 19 il-barbiera-kirurgi kienu għebu prattikament għalkollox, u l-kirurgi kienu kważi kollha tobba kkwalifikati li kienu speċjalizzaw fil-kirurġija. It-titlu ta’ Kirurgu, madankollu, baqa’ jintuża bħala t-titlu għall-uffiċjali mediċi militari sal-aħħar tas-seklu 19, u t-titlu ta’ Kirurgu Ġeneral għadu jeżisti kemm għall-uffiċjali mediċi militari għoljin kif ukoll għall-uffiċjali għoljin tas-saħħa pubblika tal-gvern.

## Titli fil-Commonwealth

Fl-1950, il-Kulleġġ Irjali tal-Kirurgi fl-Ingilterra (bl-Ingliż: Royal College of Surgeons of England (RCS)) f’Londra beda joffri lill-kirurgi status formali permezz ta’ sħubija fl-RCS. It-titlu ta’ *Mister* (Sur/Sinjur) sar titlu tal-unur, u llum, f’bosta pajjiżi tal-Commonwealth, tabib ikkwalifikat li wara mill-inqas erba’ snin ta’ taħriġ jikseb kwalifika kirurġika (fl-imgħoddi Sieħeb tal-Kulleġġ Irjali tal-Kirurgi, iżda issa anke Membru tal-Kulleġġ Irjali tal-Kirurgi jew għadd ta’ diplomi oħra), jingħata l-unur li jitħalla jissejjaħ bit-titlu Sur/Sinjur, Sinjorina jew Sinjura tul il-prattika professjonali tiegħu/tagħha, iżda b’tifsira differenti minn kif nafuha llum. Xi kultant jingħad li l-bidla fit-titlu timplika status ta’ konsulent (u wħud bi żball jaħsbu li l-konsulenti mhux kirurġiċi jissejħu bit-titlu Sur/Sinjur ukoll), iżda t-tul tat-taħriġ medika postgradwatorju ’l barra mill-Amerka ta’ Fuq jaf jimplika li kirurgu kkwalifikat ikun fadallu s-snin biex jilħaq dik il-kariga: ħafna tobba qabel kienu jiksbu dawn il-kwalifiki u kienu jibqgħu f’dak il-livell sa ma jibdew it-taħriġ ta’ qabel l-ispeċjalizzazzjoni. It-titli msemmija hawn fuq jintużaw ukoll għall-kirurgi fir-Repubblika tal-Irlanda, f’xi stati tal-Awstralja, fil-Barbados, f’New Zealand, fl-Afrika t’Isfel, fiż-Żimbabwe, u f’xi pajjiżi oħra tal-Commonwealth.

## Titli militari
F’bosta pajjiżi fejn jiġi mitkellem l-Ingliż, it-titlu militari ta’ kirurgu jintuża għal kull prattikant mediku, minħabba l-evoluzzjoni storika tat-terminu. Il-Korp Mediku tal-Armata tal-Istati Uniti għandu diversi kodiċijiet okkupazzjonali militari għall-kirurgi fost l-uffiċjali jew il-persunal militari eżistenti li jwettaq operazzjonijiet kirurġiċi fuq is-suldati midruba.

## Speċjalizzazzjonijiet

* Kirurġija kardijaka (fl-Istati Uniti titqies bħala parti mill-kirurġija kardjotoraċika)
* Kirurġija tal-musrana l-ħoxra u tar-rektum
* Kirurġija kranjofaċċali
* Kirurġija dentali
* Kirurġija endokrinali
* Kirurġija ġenerali
* Kirurġija newroloġika
* Ostetrija u ġinekoloġija
* Oftalmoloġija
* Kirurġija orali u maksillofaċċali
* Kirurġija ortopedika
* Otorinolaringoloġija
* Kirurġija pedjatrika
* Kirurġija plastika
* Kirurġija podjatrika
* Kirurġija onkoloġika
* Kirurġija toraċika (fl-Istati Uniti titqies bħala parti mill-kirurġija kardjotoraċika)
* Kirurġija tat-trapjanti
* Kirurġija tat-trawmi
* Kirurġija gastrointestinali superjuri
* Uroloġija
* Kirurġija vaskolari

Xi tobba li huma prattikanti ġenerali jew speċjalisti fil-mediċina tal-familja jew fil-mediċina ta’ emerġenza jistgħu jagħmlu firxa limitata ta’ operazzjonijiet kirurġiċi minuri, komuni jew ta’ emerġenza. Il-loppju sikwit jakkumpanja l-kirurġija, u l-anestetisti u l-infermiera anestetisti jaf jieħdu ħsieb dan l-aspett tal-kirurġija. L-assistenti kirurgi, l-infermiera kirurgi u t-teknologi kirurġiċi huma professjonisti mħarrġa li jappoġġaw lill-kirurgi.

Fl-Istati Uniti, id-Dipartiment tax-Xogħol jiddeskrivi lill-kirurgu bħala “tabib li jittratta l-mard, il-feriti, u l-malformazzjonijiet permezz ta’ metodi kirurġiċi invażivi, minimament invażivi, jew mhux invażivi, permezz tal-użu ta’ strumenti u apparati, jew bl-idejn”.

## Kirurgi pijuniera

* Sushruta (l-ewwel kirurgu li ddokumenta operazzjoni rinoplastika miftuħa)
* Al-Zahrawi, meqjus bħala wieħed mill-ikbar kirurgi Medjevali u wieħed mill-missirijiet tal-kirurġija
* B. K. Misra (l-ewwel newrokirurgu fid-dinja li wettaq operazzjoni kirurġika ggwidat mill-immaġnijiet għall-anewriżmi; l-ewwel fin-Nofsinhar tal-Asja li wettaq radjokirurġija sterjotattika; l-ewwel fl-Indja li wettaq kranjotomija u operazzjoni kirurġika laparoskopika fis-sinsla tad-dahar fuq pazjent imqajjem)
* Gavriil Ilizarov (inventur tal-apparat ta’ Ilizarov biex jittawlu l-għadam tar-riġlejn u tal-metodu kirurġiku msemmi għalih, l-operazzjoni kirurġika ta’ Ilizarov)
* Charles Kelman (ivvinta l-fakomulsifikazzjoni, it-teknika tal-operazzjoni moderna tal-katarretti)
* William Stewart Halsted (ta bidu għat-taħriġ kirurġiku fl-Istati Uniti; pijunier f’diversi oqsma)
* Alfred Blalock (first modern day successful open heart surgery in 1944)
* C. Walton Lillehei (magħruf bħala “l-missier tal-operazzjoni miftuħa moderna tal-qalb”)
* Christiaan Barnard (kirurgu kardijaku li wettaq l-ewwel trapjant tal-qalb)
* Victor Chang (pijunier Awstraljan tat-trapjant tal-qalb)
* John Hunter (Skoċċiż meqjus bħala l-missier tal-kirurġija moderna; wettaq mijiet ta’ dissezzjonijiet, u serva bħala mudell għal Dr. Jekyll)
* Sir Victor Horsley (newrokirurgu)
* Dr. Theodor Billroth (fi Vjenna wettaq gastrektomiji parzjali, waħda mill-modifiki magħrufa ta’ Pólya
* Aladár Petz (ivvinta l-ewwel strument kirurġiku li jħit il-ġilda)
* Lars Leksell (newrokirurgu li vvinta r-radjokirurġija)
* Joseph Lister (skopra s-sepsi kirurġika, il-Listerine huwa msemmi għalih)
* Harvey Cushing (pijunier li spiss jitqies bħala l-missier tan-newrokirurġija moderna)
* Paul Tessier (kirurgu Franċiż u missier il-kirurġija kranjofaċċali)
* Gholam A. Peyman (inventur tal-LASIK)
* Ioannis Pallikaris (kirurgu Grieg li wettaq l-ewwel operazzjoni tal-LASIK fuq għajn ta’ bniedem u li żviluppa l-Epi-LASIK)
* Nikolay Pirogov (il-fundatur tal-kirurġija fejn kienu jseħħu l-battalji)
* Valery Shumakov (pijunier tal-impjantazzjoni tal-organi artifiċjali)
* Svyatoslav Fyodorov (kreatur tal-keratotomija radjali)
* Gazi Yasargil (newrokirurgu Tork u fundatur tal-mikronewrokirurġija)
* Rene Favaloro (l-ewwel kirurgu li wettaq operazzjoni tal-bypass)
* Michael R. Harrison (pijunier tal-kirurġija fuq il-feti)
* Michael DeBakey (edukatur u innovatur fil-qasam tal-kirurġija kardijaka)
* Fidel Pagés (pijunier tal-loppju epidurali)
* Wilder Penfield (newrokirurġija)
* Harold Gillies (pijunier tal-kirurġija plastika)
* Maria Siemionow (pijunier tal-operazzjoni tat-trapjant faċċali kważi totali)
* Mary Edwards Walker (l-ewwel kirurga fl-Istati Uniti)
* Jennie Simile Robertson (l-ewwel kirurga fil-Kanada)
* Jesse Gray (l-ewwel kap kirurga fl-Isptar ta’ Hopkinz)
* Marian Frauenthal Sloane (l-ewwel kirurgu ortopediku Lhudi li ppubblika l-ġurnal ortopediku revedut mill-pari)
* Eleanor Davies-Colley (kirurga u fundatur tas-South London Hospital għan-nisa u t-tfal)
* Dorothy-Laviania Brown (l-ewwel kirurga Afrikana-Amerikana)
* Sakineh Pari (l-ewwel kirurga fl-Iran)
* Nina Starr Braunwald (l-ewwel kirurga kardijaka)

## Organizzzazzjonijiet u sħubijiet

* ACFAS
* FACS
* FRACDS
* FRACS
* FRCS
* FRCS (il-Kanada)
* FRCS (Edinburgu, l-Iskozja)
* FRCSI (l-Irlanda)
* MRCS

## Referenzi