Serendipità

Is-**serendipità** hija skoperta ffortunata mhux ippjanata. Is-serendipità hija xi ħaġa komuni fl-istorja tal-invenzjoni tal-prodott u l-iskoperti xjentifiċi. Is-serendipità hija meqjusa wkoll bħala bħala prinċipju ta' disinn utli għal attivitajiet onlajn li jippreżentaw firxa wiesgħa ta' informazzjoni u opinjonijiet, aktar milli jinforzaw l-opinjoni ta' utent partikolari.

## Etimoloġija
L-ewwel użu tal-kelma "serendipità" fil-lingwa Ingliża kien minn Horace Walpole fit-28 ta' Jannar 1754. F'ittra li kiteb lill-ħabib tiegħu Horace Mann, Walpole spjega skoperta mhux mistennija li kien għamel dwar pittura mitlufa ta' Bianca Cappello minn Giorgio Vasari  b'referenza għal ħrafa Persjana, I*It-Tliet Prinċpijiet ta' Serendip*. Huwa qal li l-prinċpijiet kienu "dejjem jagħmlu skoperti aċċidentali b'ċertu sapjenza, ta' affarijiet li ma kinux qed ifittxu." L-isem ġej minn *[[Ismijiet tas-Sri Lanka|Serendip]]*, isem antik għal Sri Lanka (Ceylon), għalhekk *Sarandib* minn negozjanti Għarab. Dan huwa derivat mis-Sanskritu *Siṃhaladvīpaḥ* (Siṃhalaḥ, Sri Lanka + dvīpaḥ, gżira).

Il-kelma ġiet esportata għal ħafna lingwi oħra, bit-tifsira ġenerali ta' "skoperta mhux mistennija" jew "kumbinazzjoni ffortunata".

## Applikazzjonijiet

### Invenzjonijiet
It-terminu "serendiptà" jintuża spiss għal invenzjonijiet magħmula b'kumbinazzjoni aktar milli b'intenzjoni. Andrew Smith, editur ta’ *The* *Oxford Companion to American Food and Drink*, isostni li l-biċċa l-kbira tal-prodotti ta’ kuljum kellhom għeruq serendipitużi, b’ħafna minn dawk l-aktar bikrin relatati mal-annimali. L-oriġini tal-ġobon, pereżempju, possibilment oriġinat fil-prattika tan-nomadi li jaħżnu l-ħalib fl-istonku ta’ ġemel mejjet li jkun imwaħħal mas-sarġ ta’ wieħed ħaj, u b’hekk tħallat it-tames mill-istonku mal-ħalib maħżun fiħ.

Eżempji oħra ta’ serendipità fl-invenzjonijiet jinkludu:

* Il-Post-It Note, li ħarġet wara li x-xjenzat tat- 3M Spencer Silver ipproduċa kolla dgħajfa, u kollega użaha biex iżomm il-bookmarks fi ktieb tal-kant tal-knisja.
* Silly Putty, li ġie minn attentat fallut biex tinħoloq gomma sintetika.
* L-użu ta' sensuri biex jipprevjenu l-air bags tal-karozzi milli joqtlu t-tfal, li ġew minn siġġu żviluppat mill-MIT Media Lab għal spettaklu tal-maġija ta' Penn and Teller.
* Il-forn tal-majkrowejv. Percy Spencer, xjenzat ta' Raytheon, irreġistra l-idea ta' kif jaħdem wara li nnota li l-emissjonijiet mit-tagħmir tar-radar dewbulu l-ħelu li kellu f'butu.
* Il-qafla tal-Velcro, li ġiet minn idea li kellu George de Mestral wara li kien għall-kaċċa u ra taħt mikroskopju Xanthium imwaħħla mal-qliezet tiegħu u osserva li kull kewka ta' din il-pjanta kienet mgħotti bi ganċijiet żgħar.
* Il-Popsicle, li l-oriġini tiegħu tmur lura lejn San Francisco fejn Frank Epperson, ta’ 11-il sena, aċċidentalment ħalla taħlita ta’ ilma u trab tas-soda barra u jiffriża matul il-lejl.
* Il-peniċillina antibijotika, li ġie skopert minn Sir Alexander Fleming wara li rritorna minn vaganza u sab li dixx Petri li kien fih il-kultura ta' stafilokokk kien ġie nfettat mill-moffa *Penicillium*, u l-ebda batterja ma kibret ħdejha.

### Skoperti

Is-serendipità kkontribwiet biex l-entomologu Shaun Winterton jiskopri s-*Semachrysa jade*, speċi ġdida ta' insett bil-ġwienaħ, li sab mhux fil-Malasja fejn jgħix, iżda fuq is-sit tar-ritratti Flickr. L-iskoperta ta' Winterton kienet megħjuna mill-funzjoni ta' Flickr li tippreżenta stampi li huma personalizzati għall-interess tal-utent, u b'hekk jiżdidu l-probabbiltajiet li dak li jkun jara ritratti li jinteressawh. Ix-xjenzat tal-kompjuter Jaime Teevan isostni li ċ-ċans ta' skoperta serendipituża titkabbar minn personalizzazzjoni bħal din, u kiteb li "n-nies ma jafux x'għandhom jagħmlu b'informazzjoni ġdida li tasal għandhom b'kumbinazzjoni. Minflok, irridu informazzjoni li tinsab fit-truf ta' dak li diġà nafu, għaliex dan huwa meta jkollna l-istrutturi għall-għarfien biex nagħmlu sens minn ideat ġodda."

### Attività onlajn
Is-serendipità hija prinċipju tad-disinn għal attività onlajn li tippreżenta opinjonijiet li jiddevjaw minn dawk il-parteċipanti għandhom diġà. Il-professur tal-liġi fl-Università ta' Harvard Cass Sunstein jgħid li "arkitettura ta' serendipità" bħal din tippromwovi demokrazija aktar b'saħħitha. Bħal belt jew università kbira, "suq tal-informazzjoni li jaħdem sew" jipprovdi espożizzjoni għal ideat ġodda, nies u modi ta' ħajja, "is-serendipità hija kruċjali għax tespandilek l-orizzonti tiegħek. Dak huwa meħtieġ jekk trid tkun ħieles." L-idea għandha potenzjal fid-disinn tal-midja soċjali, is-servizzi ta' tfittxija għall-informazzjoni, u tqallib ta' paġni fuq l-internet.

## Termini relatati
William Boyd ħoloq it-terminu **zemblanity** fl-aħħar tas-seklu għoxrin biex ifisser kemmxejn l-oppost tas-serendipità: "tagħmel skoperti kuntenti, sfortunati u mistennija li jseħħu mid-disinn". Żemblanità hija, effettivament, "sorpriża spjaċevoli". Dan ġej minn Novaya Zemlya (jew Nova Zembla), art kiesħa u sterili b'ħafna karatteristiċi fiżiċi opposti għas-Sri Lanka (Serendip).

**Bahramdipità** hija derivata direttament minn Bahram Gur kif ikkaratterizzat fit*-Tliet Prinċpijiet ta  Serendip*. Dan jiddeskrivi t-*trażżin* ta' skoperti serendipitużi jew riżultati ta' riċerka minn individwi b'saħħithom. 

## Referenzi

*