Nekropoli

**Nekropoli** hija ċimiterju kbir iddisinjat b'monumenti funebri elaborati bħal pereżempju oqbra. L-isem oriġina mill-Grieg Antik νεκρόπολις *nekropolis* (li litteralment tfisser "belt tal-mejtin").

It-terminu normalment jimplika sit funebri separat kemxejn 'il bogħod minn belt, għad-differenza tal-oqbra fi ħdan il-bliet, li kienu komuni f'diversi postijiet u żminijiet storiċi. In-nekropoli huma differenti mill-oqbra tal-massa fl-għelieqi, li ma kienx ikollhom strutturi jew markaturi fuq l-art. Filwaqt li l-kelma tintuża l-iktar għas-sit ta' żmien il-qedem, l-isem reġa' beda jintuża fil-bidu tas-seklu 19 anke għal ċimiterji ppjanati fil-bliet, bħan-Nekropoli ta' Glasgow.

## Fi żmien il-qedem

### [[Eġittu]]

L-Eġittu tal-Qedem huwa magħruf għal diversi nekropoli li huma s-siti arkeoloġiċi ewlenin għall-Eġittoloġija. Il-prattiki funebri tal-Eġittu tal-Qedem u t-twemmin dwar il-ħajja wara l-mewt f'dak iż-żmien wasslu għall-kostruzzjoni ta' bosta nekropoli estensivi għas-sigurtà tal-mejtin u għall-provvisti għalihom wara mewthom.

X'aktarx li l-iżjed nekropoli magħrufa fid-dinja hija n-Nekropoli ta' Giza. Din saret famuża bis-saħħa tal-Piramida l-Kbira ta' Giza, li ġiet inkluża fis-Seba' Għeġubijiet tal-Qedem tad-Dinja, iżda tinkludi wkoll żewġ piramidi ewlenin oħra tal-faragħuni tar-Renju tal-Qedem u diversi piramidi iżgħar relatati mad-difniet irjali, kif ukoll *mastabas* (oqbra rjali tipiċi ta' żmien id-Dinastiji Bikrin, li baqgħu jintużaw għall-membri tal-familji rjali inqas importanti, għan-nobbiltà u għall-uffiċjali għoljin sal-Ewwel Perjodu Intermedju), oqbra u ċimiterji għal persuni inqas magħrufin. Il-Piramidi Eġizzjani ta' Giza, speċjalment il-Piramida l-Kbira ta' Khufu, huma strutturi tal-għaġeb li rreżistew it-trapass taż-żmien għal eluf ta' snin.

Kważi magħrufa daqs in-Nekropoli ta' Giza, hemm in-Nekropoli ta' Tebe, max-xatt tal-Punent tan-Nil fejn illum hemm Luxor moderna. Din in-nekropoli hija magħrufa għall-oqbra mħaffrin fil-blat tal-Wied tar-Rejiet, il-Wied tal-Irġejjen, u bosta oqbra ta' nies nobbli u ta' oħrajn minn żmien ir-Renju l-Ġdid 'il quddiem. In-Nekropoli ta' Tebe tospita wħud mill-ftit oqbra tal-Eġittu tal-Qedem li essenzjalment baqgħu intatti sal-iskoperta mill-arkeologi moderni, inkluż il-Qabar ta' Tutankhamun u l-Qabar ta' Kha u ta' Merit.

Nekropoli Eġizzjani tal-Qedem notevoli oħra huma n-nekropoli ta' Saqqara, fejn hemm il-Piramida Mtarrġa ta' Djoser u difniet irjali oħra; in-Nekropoli ta' Dahshur, is-sit tal-Piramida l-Ħamra ta' Sneferu, l-eqdem piramida "reali"; u Abydos, is-sit ta' nekropoli li fiha d-difniet taż-żmien Predinastiku sal-Perjodu Aħħari. Għadd ta' nekropoli żgħar b'oqbra mħaffrin fil-blat bl-istil ta' Tebe bdew jissawru fil-widien fil-Lvant ta' Akhetaten (Amarna moderna) matul il-Perjodu ta' Amarna tar-Renju l-Ġdid; filwaqt li milli jidher l-oqbra fl-aħħar mill-aħħar ma ntużawx għal difniet minħabba l-waqgħa tar-reġim ta' Amarna madwar 20 sena wara l-istabbiliment ta' Akhetaten, it-tiżjin tal-oqbra jipprovdu ħafna tagħrif dwar dik l-era storika tal-Eġittu tal-Qedem.

### Etrurja

L-Etruski ħadu l-kunċett ta' "belt tal-mejtin" pjuttost litteralment. Il-qabar tipiku tan-Nekropoli ta' Banditaccia f'Cerveteri jikkonsisti minn tumbata (*tumulus*) tal-ħamrija li tgħatti qabar taħt l-art wieħed jew iktar imħaffer/imħaffra fil-blat. Dawn l-oqbra kien ikollhom diversi kompartimenti u kienu jkunu mżejna b'mod elaborat bħal djar kontemporanji. L-arranġament tat-tumbati f'grilja ta' toroq kien jagħtihom dehra simili għal dik tal-bliet tal-ħajjin. L-istoriku tal-arti Nigel Spivey iqis li l-isem *ċimiterju* mhuwiex adegwat u jsostni li t-terminu "nekropoli" biss jista' jirrappreżenta b'mod akkurat dawn is-siti funebri sofistikati. In-nekropoli tal-Etruski, bħal pereżempju n-Nekropoli ta' Monterozzi, normalment kienu jinsabu fuq l-għoljiet jew max-xaqlibiet tal-għoljiet.

### Mycenae
Fi żmien il-Griegi ta' Mycenea, jiġifieri qabel il-Greċja tal-Qedem, id-difniet setgħu jsiru ġol-belt. Pereżempju f'Mycenae, l-oqbra rjali kienu jinsabu f'kwartier fi ħdan is-swar tal-belt. Dan inbidel matul żmien il-Greċja tal-Qedem, meta n-nekropoli normalment kienu jkunu allinjati ma' toroq 'il barra minn belt. Madankollu, kien jeżisti xi livell ta' varjazzjoni wkoll fil-Greċja tal-Qedem. Sparta kienet magħrufa għat-tkomplija tal-prattika tad-difniet fi ħdan il-belt.

### [[Iran|Persja]]

Mhux wisq 'il bogħod minn Persepolis, wieħed jista' jsib Naqsh-e Rostam, fejn ir-rejiet Persjani bħal Darius I u Darius II, Xerxes u Artaxerxes indifnu f'oqbra mnaqqxin fl-irdumijiet. Naqsh-e Rostam hija nekropoli tal-qedem li tinsab madwar 12-il kilometru (7.5 mili) fil-Majjistral ta' Persepolis, fil-Provinċja ta' Fars, l-Iran. L-eqdem riljiev f'Naqsh-i Rustam imur lura għall-ħabta tal-1000 Q.K. Għalkemm ġarrab ħsarat estensivi, għadu jidher il-kontorn ħafif ta' raġel liebes xedd ir-ras mhux tas-soltu u huwa maħsub li l-oriġini tiegħu jmur lura għall-Elamiti. Dan ir-riljiev huwa parti minn xbieha akbar, li l-biċċa l-kbira minnha tneħħiet skont il-kmand ta' Bahram II. Hemm erba' oqbra tar-rejiet Akemenidi li huma mnaqqxin fil-blat f'għoli konsiderevoli 'l fuq mill-art. Lokalment l-oqbra huma magħrufa bħala s-"slaleb Persjani", minħabba l-għamla tal-faċċati tal-oqbra. Iktar 'il quddiem, ir-rejiet Sassanidi żiedu sensiela ta' riljievi fil-blat taħt l-oqbra.

### Lidja

Is-sit ta' Bin Tepe ntuża bħala nekropoli għal Sardis, il-belt kapitali ta' Lidja. Jikkonsisti minn iktar minn 100 tumbata, inkluż it-Tumbata monumentali ta' Alyattes li kkummentaw dwarha l-kittieba tal-qedem, fosthom Erodotu, u għadha tispikka fil-pajsaġġ tal-madwar sa llum. Għalkemm il-membri tal-elit Lidjani kienu jużaw ukoll stili oħra ta' dfin, it-tumbati fl-inħawi tant huma numerużi f'Lidja li jintużaw għat-traċċar tax-xejriet ta' insedjament. L-istil ġie adottat għall-ħabta tas-600 Q.K., x'aktarx b'ispirazzjoni minn oqbra simili tal-Friġi f'Gordion. Dan baqa' jintuża wara l-ħakma Persjana ta' Lidja, anke fiż-żminijiet Ellenistiċi u Rumani.

### Myra
Myra hija belt tal-qedem f'Liċja li fiha żewġ żoni mimlijin bl-oqbra mħaffrin fil-blat. Dawn l-oqbra huma mnaqqxin fl-irdumijiet u jidhru qishom il-faċċati ta' xi tempji. Iż-żewġ siti funebri jissejħu n-nekropoli tax-xmara u n-nekropoli tal-oċean. In-nekropoli tal-oċean tinsab ftit fil-Majjistral tat-teatru antik.

### Ruma
In-Nekropoli ta' Vila de Madrid tinsab f'Barċellona, il-Katalonja. L-ewwel skavi arkeoloġiċi seħħew fis-snin 50 tas-seklu 20 u ġew skoperti bosta oqbra tul triq sekondarja taċ-ċimiterju tal-Punent tal-belt Rumana ta' Barcino.

## Nekropoli moderni

Fiż-żminijiet iktar reċenti, xi ċimiterji bdew jissejħu wkoll nekropoli minħabba li jidhru qishom bliet magħmula minn oqbra fuq l-art, speċjalment f'inħawi bħal New Orleans, fejn l-art hija wisq imxarrba għad-dfin tradizzjonali. L-ikbar nekropoli li għadhom jintużaw fid-dinja jmorru lura għall-era Vitorjana, pereżempju n-Nekropoli ta' Rookwood, f'New South Wales, l-Awstralja.

Eżempju tal-era moderna huwa Colma, California, l-Istati Uniti. Magħrufa bħala l-"Belt tal-Erwieħ", Colma hija belt żgħira ta' madwar 1,600 persuna ħajja iżda kważi 1.5 miljun ruħ midfuna fiċ-ċimiterji tagħha. Il-belt tkopri żewġ mili kwadri u fiha iktar oqbra milli djar. L-ikbar traffiku jiġi kkawżat mill-funerali, u r-residenti jirċievu allerti awtomatizzati meta jkunu se jsiru funerali kbar.

## Referenzi