Park Nazzjonali ta' Beit Guvrin-Maresha

Il-**Park Nazzjonali ta' Beit Guvrin-Maresha** huwa park nazzjonali fil-bażi tal-Għoljiet tal-Ġudea ta' Iżrael ċentrali, u fih network kbir ta' għerien rikonoxxuti mill-UNESCO bħala Sit ta' Wirt Dinji.

Il-park nazzjonali jinkludi l-fdalijiet ta' żewġ bliet storiċi. L-ewwel waħda, Maresha, kienet belt importanti tar-Renju ta' Ġuda matul il-perjodu tal-Ewwel Tempju, li mbagħad baqgħet abitata l-iktar mill-Idumeani matul żmien il-Persjani u l-perjodu Ellenistiku. Din tinsab fin-naħa tan-Nofsinhar tal-park. Fin-naħa tat-Tramuntana hemm il-fdalijiet ta' Beit Guvrin, li huwa insedjament li żviluppa wara l-qerda ta' Maresha mill-Partiċi fl-40 Q.K. u sar il-belt prinċipali tar-reġjun. Din l-insedjament inqered matul il-gwerer bejn il-Lhud u r-Rumani, ġie rikostruwit, u fil-200 W.K. ġie elevat għall-istatus ta' belt u ngħata l-isem Grieg *Eleutheropolis*. Wara l-ħakma Musulmana saret magħrufa bħala *Bayt Jibrin*, u baqgħet villaġġ (b'perjodu ta' tmexxija mill-ġellieda tal-Kruċjati) sa ma ġiet depopolata fl-1948. Fost l-artefatti arkeoloġiċi li nstabu fis-sit hemm ċimiterju Lhudi kbir, anfiteatru Ruman-Biżantin, knisja Biżantina, banjijiet pubbliċi, mużajk u għerien funebri.

## Ħarsa storika

Il-park nazzjonali jinkludi l-fdalijiet ta' żewġ bliet storiċi: Maresha, li tinsab fin-Nofsinhar, u Beit Guvrin, li tinsab fit-Tramuntana. Il-park jinsab 13-il kilometru minn Kiryat Gat.

### Maresha
Tel Maresha (bl-Ebrajk modern) jew Tell Sandahannah (bl-Għarbi) huwa s-sit ta' Mareshah ta' Żmien il-Ħadid imsemmi fil-Bibbja, li baqa' jeżisti sa żmien il-Persjani u tul il-perjodu Ellenistiku. L-iżjed rekord bikri bil-miktub ta' Mareshah bħala belt f'Ġuda tal-qedem (Ġoxwa 15:44). Il-belt ta' *mu-ukh-ra-ash-ti*, li xi kultant tinkiteb ukoll bħala Muhrashti, tal-Ittri ta' Amarna (is-seklu 14 Q.K., matul Żmien il-Bronż Bikri) wisq probabbli mhijiex il-predeċessur ta' Maresha ta' Żmien il-Ħadid, peress li l-arkeologi ma sabux fdalijiet iktar antiki minn Żmien il-Ħadid hemmhekk. Il-Bibbja bl-Ebrajk issemmi fost episodji oħra li Rehoboam iffortikaha kontra attakk Eġizzjan. Wara l-qerda tar-Renju ta' Ġuda, il-belt ta' Maresha saret parti mir-renju tal-Edomiti. Fl-aħħar ta' Żmien il-Persjani kien hemm komunità Sidonjana li marret tgħix f'Maresha, u l-belt tissemma fil-Papir ta' Zenon (259 Q.K.). Waqt ir-Rewwixta tal-Makkabej, Maresha kienet bażi għall-attakki kontra l-Ġudea u batiet mir-ritaljazzjoni tal-Makkabej. Wara li r-re Ażmonjan John Hyrcanus I ħataf u qered lil Maresha fil-112 Q.K., ir-reġjun ta' Idumea baqa' taħt il-kontroll Ażmonjan. Fl-40 Q.K. il-Partiċi qerdu għalkollox il-"belt setgħana", u mbagħad qatt ma reġgħet inbniet mill-ġdid.

Fost l-ismijiet storiċi hemm dawn li ġejjin:

* **Maresha** (Bibblika, ortografija reċenti), fi Żmien il-Ħadid u għaldaqstant fil-Bibbja bl-Ebrajk. Ortografija klassika: **Mareshah**.
** **Marisa/Marissa** (għall-ħabta tat-300 Q.K. - 40 Q.K.) matul il-perjodu Ellenistiku u parti minn Żmien ir-Rumani.
* **Tell Sandahannah**, isem is-sit fiż-żminijiet premoderni u moderni sa nofs is-seklu 20.

### Bet Guvrin / Eleutheropolis / Bayt Jibrin

*Beth Gabra* jew *Beit Guvrin* ġie stabbilit wara l-qerda tal-belt ta' fuq it-tumbata mill-Partiċi fl-40 Q.K. Beda minn subborg ta' Maresha/Marisa li dak iż-żmien kellha 600 sena. Kien is-suċċessur ta' Maresha bħala l-belt prinċipali tal-inħawi. Il-belt inħakmet mill-ġeneral Ruman Vespażjanu matul il-Gwerra tal-Lhud (68 W.K.) u nqerdet għalkollox matul ir-rewwixta ta' Bar Kochba (132–135 W.K.). Ġiet stabbilita mill-ġdid bħala kolonja Rumana u fis-sena 200 ingħatat it-titlu ta' belt skont l-*ius italicum*, bl-isem il-ġdid ta' "Eleutheropolis", jiġifieri "belt tan-nies ħielsa". Sorsi minn Żmien il-Biżantini jsemmu li fil-belt kienu jgħixu personalitajiet Kristjani u oħrajn Lhud. Kien hemm komunità Lhudija kbira matul Żmien ir-Rumani u Żmien il-Biżantini, u fosthom kienu jirresjedu *Tannaim* u *Amoraim*.

Fost l-ismijiet storiċi hemm dawn li ġejjin:

* **Beth Gabra** (mill-ħabta tal-1 W.K. sal-ħabta tas-630 W.K.) bl-Aramajk, li tfisser "dar tal-irġiel b'saħħithom"; b'trażlitterazzjoni Griega bħala **Betogabris**. Bit-tavli ta' Peutinger bil-lingwa Latina kienet tissejjaħ **Betogabri** filwaqt li kienet tissejjaħ ukoll **Baetogabra** (Βαιτογάβρα; skont Tolomew fil-*Ġeografija*, għall-ħabta tal-150 W.K.).
* **Eleutheropolis**, isem li ngħata minn Septimius Severus fil-200 W.K. (il-perjodu Ruman Aħħari) meta elevaha għall-istatus ta' belt skont l-*ius italicum*; dan l-isem baqa' jintuża matul Żmien il-Biżantini, flimkien mal-isem bl-Aramajk trażlitterat bil-Grieg.
* **Beit/Bait Jibrin** (mill-ħabta tas-630 sal-1948 W.K.) bl-Għarbi matul il-perjodu bikri tal-Musulmani u l-perjodi ta' wara.
* **Bethgibelin, Beit Gibelin, Bersabea, Gybelin, Ybelin Hospitaliorum** (kastell irjali li nbena għall-ħabta tal-1135, li ngħata lill-Kavallieri Ospedalieri fl-1136, u li baqa' jintuża sal-1187 u fl-1240-1244 W.K.) matul Żmien il-Kruċjati.

### Skavi arkeoloġiċi

Maresha ġiet skavata għall-ewwel darba fl-1898–1900 minn Bliss u Macalister, li skoprew belt Ellenistika ppjanata u ffortifikata, imdawra bis-swar u bit-torrijiet. Dawn identifikaw ukoll żewġ saffi Ellenistiċi u wieħed Iżraelit fuq it-tumbata. Bosta mill-moli tal-qedem għat-tagħsir taż-żebbuġ, barumbara u ċisterni tal-ilma għadhom viżibbli.

Kemm Maresha kif ukoll Beit Guvrin/Eleutheropolis ġew skavati wara l-1989 u l-1992 rispettivament mill-arkeologu minn Iżrael Amos Kloner. Fost is-sejbiet importanti fis-sit tal-aħħar kien hemm l-anfiteatru li nbena mill-unitajiet tal-armata Rumana stazzjonati hemmhekk, banjijiet pubbliċi Rumani kbar, u minn Żmien il-Kruċjati fortizza li tintegra l-ħitan tal-anfiteatru u tal-banjijiet pubbliċi Rumani, kif ukoll knisja mehmuża.

## Sit ta' Wirt Dinji

L-Għerien ta' Maresha u Beit Guvrin fl-Artijiet Baxxi tal-Ġudea bħala Mikrokożmu tal-Art tal-Għerien huwa t-titlu uffiċjali tas-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO li ġie ddeżinjat fl-2014.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' kriterju wieħed tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (v)** "Eżempju straordinarju ta' insedjament uman tradizzjonali, ta' użu tal-art jew ta' użu tal-baħar, li jirrappreżenta kultura (jew kulturi), jew interazzjoni umana mal-ambjent, speċjalment meta jkun sar vulnerabbli minħabba l-impatt ta' bidla irreversibbli".

## Komponenti

### Għerien funebri
L-għerien funebri Sidonjani kienu l-qabar tal-familja ta' Apollofane, il-mexxej tal-komunità Sidonjana f'Beit Guvrin. L-għerien Sidonjani huma l-uniċi għerien impittrin fuq ġewwa. L-għerien kienu l-għerien funebri għall-abitanti Griegi, Sidonjani u Edumiti ta' Beit Guvrin. L-ewwel u l-ikbar għar fih tpittir ta' annimali, reali u mitiċi, fuq in-niċeċ fejn kienu jindifnu l-katavri. Serduq jidden biex ibeżża' x-xjaten; il-kelb bi tlett irjus Ċerbero jgħasses id-daħla tal-infern; feniċe aħmar jgħajjat jissimbolizza l-ħajja wara l-mewt. Il-Qabar tal-Mużiċisti huwa mżejjen bi tpittir ta' raġel idoqq il-flawt u mara ddoqq l-arpa.

### Għerien b'għamla ta' qniepen
Hemm madwar 800 għar b'għamla ta' qniepen fl-inħawi. Bosta mill-għerien huma kkollegati permezz ta' network ta' passaġġi taħt l-art li jikkollegaw gruppi ta' 40–50 għar.

L-ikbar għerien b'għamla ta' qniepen jinsabu fil-Lvant tal-park. Dawn tħaffru fi żminijiet preistoriċi, u t-tħaffir laħaq il-qofol tiegħu fil-perjodu Ellenistiku u matul Żmien il-Biżantini u l-Perjodu Għarbi Bikri, meta blokok tal-ġibs ġew estratti mill-għerien biex jintużaw fix-xogħol tal-kostruzzjoni (binjiet, eċċ.). L-għerien b'għamla ta' qniepen jikkonsistu minn ġebla tal-ġir fis-saff ta' fuq tagħhom (sa fond ta' madwar metru jew żewġ metri), u taħt hemm saff tal-blat, li jikkonsisti biss minn ġibs artab ta' lewn beige, li kien jintuża mill-abitanti bikrin għat-tħaffir tal-għerien u tal-abitazzjonijiet. Fi ħdan il-park hemm bosta għerien b'għamla ta' qniepen u f'waħda minnhom jiġu organizzati xi avvenimenti. Dawn l-għerien huma kbar (għoljin iktar minn 60 pied (18-il metru), b'ventilazzjoni tajba u aċċessibbli faċilment.

### Barumbara
Il-park nazzjonali huwa magħruf għal uħud mill-iżjed barumbari ppreservati mill-perjodi Ellenistiċi u tar-Rumani. Waħda mill-ikbar tinsab fil-Punent ta' Tell Maresha (*Khurbet es Sandahannah*), u ġiet deskritta minn Conder u Kitchener fl-Istħarriġ tagħhom imsejjaħ *Stħarriġ tal-Punent tal-Palestina*, u preċedentement magħruf mill-abitanti lokali bħala *Es Sûk*. Din il-barumbara tħaffret taħt l-art mill-ġibs endemiku tal-inħawi, u nbniet b'sensiela ta' niċeċ li jifilħu għal mijiet ta' ħamiem.

### Abitazzjonijiet fl-għerien
Hemm għadd ta' abitazzjonijiet fl-għerien imħaffrin fil-ġibs, u wħud minnhom fihom estensjoni kbira ta' networks u ta' passaġġi, b'taraġ li jinżel sew fil-fond, magħmul minn balavostri qishom tarġiet individwali, kif ukoll ċisterni għall-ħżin tal-ilma u moli għat-tagħsir taż-żebbuġ. Dawn l-abitazzjonijiet fl-għerien, għalkemm ma jinsabux fuq il-quċċata tat-tumbata ewlenija, kienu jitqiesu bħala parti mill-belt ta' Maresha, peress li iktar 'il quddiem kienu inkorporati fi ħdan ħajt madwar il-belt u s-subborgi mkabbrin tagħha. L-ikbar abitazzjoni fl-għerien u l-iktar waħda impressjonanti tinsab qrib it-tumbata ewlenija max-xaqliba tax-Xlokk tagħha, u n-nies tal-post kienu jafuha bħala *Mŭghâret Sandahannah* (l-Għar ta' Sant'Anna). Illum il-ġurnata, bl-Ebrajk modern, din l-abitazzjoni fl-għerien tissejjaħ *Mavokh* (li tfisser labirint).

### Knisja ta' Sant'Anna
Il-Knisja ta' Sant'Anna nbniet għall-ewwel darba fi Żmien il-Biżantini u mbagħad reġgħet inbniet mill-ġellieda tal-Kruċjati fis-seklu 12. Il-fdalijiet bl-Għarbi huma magħrufa bħala Khirbet (li tfisser litteralment "fdal") Sandahanna, u t-tumbata fil-qrib ta' Maresha hija magħrufa bħala Tell Sandahanna. Il-fdalijiet tal-apsida tal-knisja għadhom ippreservati sew.

### Anfiteatru
Il-fdalijiet ta' anfiteatru Ruman ġew żvelati f'nofs is-snin 90 tas-seklu 20. L-anfiteatru nbena fis-seklu 2, fil-periferiji tal-Majjistral ta' Beit Guvrin. Dan l-anfiteatru, fejn kien jiġi organizzat il-ġlied bejn il-gladjaturi, kien jesa' madwar 3,500 spettatur. Kellu arena mdawra bil-ħitan tal-ħamrija kkumpattjata, b'passaġġi taħt l-art. L-arena kienet imdawra b'sensiela ta' volti b'għamla ta' btieti kkollegati ma' xulxin, li kienu jiffurmaw kuritur twil ġej għat-tond u kien jirfed il-postijiet bilqiegħda tal-ġebel fuqu; it-taraġ kien jagħti minn barra u mill-kuritur ġej għat-tond għat-tribuni. Dan inbena għat-truppi Rumani stazzjonati fir-reġjun wara li ġiet mgħakksa r-ribelljoni ta' Bar Kochba. L-anfiteatru huwa struttura ellittika li nbniet bi blokok rettangolari kbar tal-ġebla tal-ġir. Baqa' jintuża sal-qerda tiegħu fit-terremot tal-Galilea tat-363 W.K.

### Sejbiet oħra
Fl-1924, fil-quċċata tat-tumbata ġie skopert mużajk Biżantin ta' għasafar u annimali.

Diversi mijiet ta' *astragali* – dadi magħmula mill-għadam tal-annimali li kienu jintużaw 2,300 sena ilu matul il-perjodu Ellenistiku għal-logħob tal-azzard u għall-qari tax-xorti – instabu fis-sit mis-sena 2000.

Fost sejbiet arkeoloġiċi ewlenin oħra f'dan is-sit hemm l-Istele ta' Eljodoru. Din l-istele tirrakkonta l-avvenimenti li seħħew fil-Ġudea qabel ir-rewwixta tal-Makkabej u toffri evidenza storika importanti dwar avvenimenti li llum il-ġurnata jiġu mfakkrin mil-Lhud fil-btala ta' Hanukkah.

## Referenzi