Palmaria

**Palmaria** hija gżira Taljana li tinsab fin-naħa l-iktar fil-Punent tal-Golf ta' La Spezia fil-Baħar Liguri. Hija parti minn arċipelagu ta' tliet gżejjer qrib ħafna ta' xulxin li sseparaw min-Nofsinhar tal-art kontinentali tal-Italja f'Portovenere. Hija l-ikbar gżira minnhom it-tlieta, u l-iżgħar gżira jew gżejra hija Tinetto.

Fl-1997, l-arċipelagu, flimkien ma' Portovenere u Cinque Terre, ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.

## Deskrizzjoni
Il-gżira ta' Palmaria għandha erja ta' 1.89 kilometru kwadru (0.73 mili kwadri) u b'hekk hija l-ikbar mit-tliet gżejjer fil-Golf ta' La Spezia. Iż-żewġ gżejjer l-oħra, Tino u Tinetto, jinsab ftit mijiet ta' metri fin-Nofsinhar. Palmaria hija wkoll l-ikbar gżira fir-reġjun kollu tal-Liguria.

Il-gżira għandha għamla triangolari: in-naħat li jinsabu faċċata ta' Portovenere u l-Golf ta' La Spezia huma l-iżjed popolati u jinżlu bil-mod il-mod lejn il-livell tal-baħar, miksija b'veġetazzjoni Mediterranja tipika. In-naħa tal-Punent, lejn il-baħar miftuħ, fiha rdumijiet għoljin telgħin 'il fuq mill-ilma, fejn hemm bosta għerien. In-naħat popolati fihom xi djar privati, ristorant f'Pozzale, u ħafna stabbilimenti tal-għawm, uħud pubbliċi u wħud riżervati għall-impjegati tal-Flotta Navali u tal-Forza tal-Ajru.

In-naħa tal-Punent hija l-inqas aċċessibbli. Attrazzjonijiet sinifikanti huma l-Għar Ikħal, li huwa aċċessibbli bid-dgħajsa biss, u l-Għar tal-Ħamiem li huwa aċċessibbli biss bit-tixbit bil-ħbula. L-Għar tal-Ħamiem kien importanti ħafna fl-istudju ta' avvenimenti storiċi li seħħew fil-Golf. L-għadam fossilizzat ta' annimali tal-Plejstoċen bħall-kamoxx u l-kokka tal-borra nstabu hemmhekk, flimkien mal-fdalijiet ta' bnedmin li huma evidenza tal-preżenza umana mill-inqas minn ħamest elef sena ilu.

Fuq il-gżira hemm ukoll bosta binjiet militari ta' interess storiku kbir. Il-quċċata tal-gżira mhix miftuħa għall-pubbliku peress li hija eks żona militari, għalkemm tinsab fi stat ta' abbandun. Fost l-istrutturi preżenti hemm il-Forti tal-Konti ta' Cavour (jew il-Forti ta' Palmaria), il-batterija li issa tintuża bħala ċentru edukattiv sperimentali dwar l-ambjent, *Batteria Semaforo* qrib il-ponta tat-Torri ta' Scola, u l-fdalijiet tal-batterija ta' Albini. It-torri ta' Umberto I, miksi bil-ħadid, intuża fit-Tieni Gwerra Dinjija bħala ħabs militari u ġie rinnovat ftit snin ilu. Sparpaljati madwar il-gżira hemm diversi bunkers abbandunati mit-Tieni Gwerra Dinjija u l-fdalijiet ta' artillerija kostali u batteriji ta' kontra l-inġenji tal-ajru, il-biċċa l-kbira minnhom mhux aċċessibbli minħabba li nħakmu mill-veġetazzjoni.

## Irħam ta' Portoro
F'Pozzale, fin-naħa tan-Nofsinhar tal-gżira, hemm barriera abbandunata li fl-imgħoddi kienet tintuża għall-estrazzjoni tal-irħam iswed prezzjuż bi strixxi lewn id-deheb imsejjaħ irħam ta' *portoro*. Għad hemm fdalijiet ta' krejnijiet u ta' tagħmir tal-olzar li kienu jċaqilqu l-blokok tal-irħam, kif ukoll ħitan tad-djar tal-minaturi.

## Ħabitat naturali

### Flora
Il-flora ta' Palmaria hija magħmula minn madwar 500 speċi. Il-veġetazzjoni oriġinali li x'aktarx li kienet tikkonsisti primarjament minn arbuxxelli Mediterranji u foresti tas-siġar tal-ballut, ġiet immodifikata minn kawżi antropiċi bħan-nirien, l-agrikoltura u l-introduzzjoni ta' pjanti u annimali aljeni, fosthom platani, siġar tal-palm u fniek.

Illum il-ġurnata s-siġar taż-żnuber (*Pinus pinaster* u *Pinus halepensis*) jaqsmu l-ispazju ma' speċijiet Mediterranji tipiċi bħall-ballut (*Quercus ilex*), il-ballut roverell (*Quercus pubescens*), id-deru (*Pistacia lentiscus*), is-siġar tal-frawli (*Arbutus unedo*), il-ward tal-blat (*Cistus monspeliensis*, *Cistus salvifolius*, *Cistus incanus*) u l-ġinestra safra (*Spartium junceum*).

Gruppi importanti oħra ta' pjanti jinkludu t-tengħud (*Euphorbia dendroides*) u qrib l-irdumijiet mal-baħar, il-ħasura (*Crithmum maritimum*). Fost il-flora l-ġdida, *Centaurea cineraria veneris* u *Iberis umbellata* var. *linifolia* huma esklużivi għal Palmaria, u *Centaurea aplolepa lunensis* hija endemika għal-Lvant tal-Liguria. Pjanti notevoli oħra jinkludu *Brassica oleracea robertiana*, *Serapias neglecta* u *Cistus incanus*, li huma pjanti rari fil-Liguria.

### Fawna
Hemm bosta speċijiet ta' rettili fuq il-gżira, fosthom l-iżgħar wiżgħa Ewropea, il-wiżgħa Ewropea fillodattila (*Phyllodactylus europaeus)*. Għalkemm hija preżenti wkoll fil-gżejjer ġirien ta' Tino u Tinetto, din l-ispeċi  hija rari fil-Liguria.

Fost l-ispeċijiet ta' għasafar hemm l-ispanjulett (*Falco tinnunculus*), il-bies (*Falco peregrinus*), l-isparvier (*Accipiter nisus*), il-ħaġla ħamra (*Alectoris rufa*), il-gawwi (*Larus argentatus*, *Larus michahellis*), l-Għarab (*Corvus corax*), il-ġanbublu (*Monticola solitarius*), u l-margun (*Gulosus aristotelis*).

Diversi speċijiet ta' friefet il-lejl jgħixu fl-għerien ta' Palmaria: *Plecotus auritus*, *Rhinolophus ferrumequinum* u *Rhinolophus hipposideros*.

Kolonji ta' fniek u ta' mogħoż fuq il-gżira huma fdalijiet ta' passat reċenti meta l-gżira kienet abitata iktar.

Il-ħanfusa *Parmenas solieri* hija speċi endemika li tinsab fi ftit irqajja' tal-gżira.

## Klima u kollegamenti marittimi
Il-klima hija tipikament Mediterranja, jiġifieri miti fuq bażi ta' kuljum u fuq bażi staġonali.

Fix-xitwa jkun hemm ftit drabi meta jkun hemm kesħa estrema jew ġlata, filwaqt li fis-sajf is-sħana tiġi mmoderata mill-effett taż-żiffa tal-baħar. Ix-xita tinżel qliel skont ix-xejriet tar-Riviera di Levante (Rivjera tal-Lvant), u tinżel qawwija ħafna speċjlament fil-ħarifa u fir-rebbiegħa.

Il-gżira hija aċċessibbli permezz ta' dgħajjes privati, jew fix-xhur tas-sajf permezz ta' laneċ li jikkollegaw il-gżira ma' Portovenere, Lerici u La Spezia.

## Siti ta' Wirt Dinji
Portovenere, iċ-Cinque Terre, u l-gżejjer ta' Palmaria, Tino u Tinetto ġew iddeżinjati flimkien bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1997. Fl-2021 saret modifika żgħira fil-konfini taż-żona ta' lqugħ tas-sit.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (ii)** "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-**kriterju (iv)** "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem"; u l-**kriterju (v)** "Eżempju straordinarju ta' insedjament uman tradizzjonali, ta' użu tal-art jew ta' użu tal-baħar, li jirrappreżenta kultura (jew kulturi), jew interazzjoni umana mal-ambjent, speċjalment meta jkun sar vulnerabbli minħabba l-impatt ta' bidla irreversibbli".

## Gallerija

File:Titti_and_Piscinin.JPG|L-Għar Ikħal.
File:Drop_the_Gulf.JPG|Il-kosta tal-blat.
File:Marble_caves_on_Palmaria_island_(Liguria,_Italy).jpg|L-Għerien tal-Irħam.
File:Vegetassss.JPG|Il-veġetazzjoni tal-gżira.
File:Isola_Palmaria.jpg|Veduta ta' Palmaria minn Portovenere.


## Ara wkoll

* Cinque Terre
* Tino
* Tinetto
* Portovenere

## Referenzi