Gjirokastër

**Gjirokastër** (bl-Albaniż: [ɟiɾoˈkastəɾ], bid-definittiv fl-Albaniż: *Gjirokastra*; bil-Grieg: Αργυρόκαστρο, trażlitterata *Argyrókastro* [ar.ʝiˈro.ka.stro]; bl-Aromanjan: *Ljurocastru*, *Iurucasta* jew *Iurucast*) hija belt fir-Repubblika tal-Albanija u s-sede tal-Kontea u tal-Muniċipalità ta' Gjirokastër. Il-belt tinsab f'wied bejn il-muntanji Gjerë u x-xmara Drino, madwar 300 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar. Iċ-ċentru storiku tal-belt huwa Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO, li ġie deskritt bħala "eżempju rari ta' raħal Ottoman ippreservat sew, mibni mill-bdiewa l-kbar". Fuq il-belt hemm il-Fortizza ta' Gjirokastër, fejn kull ħames snin isir il-Festival Folkloristiku Nazzjonali ta' Gjirokastër. Il-belt hija r-raħal tat-twelid tal-eks mexxej Komunist Albaniż, Enver Hoxha, u tal-awtur Ismail Kadare.

Il-belt tissemma fir-rekords storiċi li jmorru lura għall-1336 bl-isem Grieg tagħha, Αργυρόκαστρο, *Argyrókastro*, bħala parti mill-Imperu Biżantin. Saret parti mid-djoċesi Kristjana Ortodossa ta' *Dryinoupolis* u *Argyrokastro* wara l-qerda ta' Adrianoupolis fil-qrib. Iktar 'il quddiem Gjirokastër ġiet ikkontestata bejn id-Despotat ta' Epiru u l-klan Albaniż ta' John Zenevisi qabel ma għaddiet taħt it-tmexxija Ottomana għall-ħames sekli ta' wara (1417-1913). Matul l-okkupazzjoni Ottomana, Gjirokastër uffiċjalment kienet magħrufa bit-Tork Ottoman bħala *Ergiri* kif ukoll bħala *Ergiri Kasrı*. Matul il-konverżjonijiet għall-Iżlam fil-perjodu Ottoman u influss ta' konvertiti Musulmani mill-kampanja tal-madwar, Gjirokastër inbidlet minn belt b'maġġoranza Kristjana fis-seklu 16 għal waħda b'popolazzjoni Musulmana kbira sal-bidu tas-seklu 19. Gjirokastër saret ukoll ċentru reliġjuż ewlieni għas-Sufiżmu Bektashi. Maħtufa mill-Armata Ellenika matul il-Gwerer tal-Balkani tal-1912-1913 bis-saħħa tal-popolazzjoni Griega kbira tagħha, eventwalment ġiet inkorporata fl-istat indipendenti ġdid tal-Albanija fl-1913. Din il-mossa ma tantx kienet popolari mal-popolazzjoni Griega lokali, li rribellaw; wara diversi xhur ta' taqbid u rvelli, ir-Repubblika Awtonoma ta' Epiru ta' Fuq ġiet stabbilita għal ftit fl-1914 b'Gjirokastër bħala l-belt kapitali tagħha. B'mod definittiv ingħatat lill-Albanija fl-1921. Fis-snin iktar reċenti, fil-belt kien hemm protesti kontra l-gvern li wasslu għall-gwerra ċivili Albaniża tal-1997.

Flimkien mal-Albaniżi Musulmani u Ortodossi, il-belt tospita wkoll minoranza Griega sostanzjali b'komunità konsiderevoli Aromanjana. Flimkien ma' Sarandë, il-belt titqies bħala wieħed miċ-ċentri tal-komunità Griega fl-Albanija, u saħansitra hemm konsolat tal-Greċja.

## Ismijiet u etimoloġija
Il-belt issemmiet għall-ewwel darba fir-rekords storiċi bl-isem Medjevali *Argyrókastron* (bil-Grieg Medjevali: Αργυρόκαστρον), kif imsemmi minn Ġwanni VI Kantakouzenos fl-1336. L-isem oriġina minn *argyrón* (bil-Grieg Medjevali: ἀργυρόν, letteralment "fidda"), u *kástron* (bil-Grieg Medjevali: κάστρον), derivata mil-Latin *castrum*, li tfisser "kastell" jew "fortizza"; għaldaqstant "kastell tal-fidda". Fil-kronaka Biżantina kien jintuża wkoll l-isem simili *Argyropolýchni* (bil-Grieg Medjevali: Αργυροπολύχνη, letteralment "raħal tal-fidda"). It-teorija li l-belt issemmiet għal isem il-Prinċipessa Argjiro, figura leġġendarja li dwarha l-awtur tas-seklu 19 Kostas Krystallis kiteb ġrajja qasira u li dwarha Ismail Kadare kiteb poeżija fis-snin 60 tas-seklu 20, titqies bħala etimoloġija folkloristika, peress li l-prinċipessa jingħad li kienet tgħix ferm wara, fis-seklu 15.

Il-forma definittiva bl-Albaniż tal-isem tal-belt hija *Gjirokastra*, filwaqt li bid-djalett Albaniż Gheg, il-belt hija magħrufa bħala *Gjinokastër*; iż-żewġ ismijiet oriġinaw mill-isem bil-Grieg. F'sorsi tal-Punent, l-isem jiġi spellut b'diversi modi fosthom *Girokaster* u *Girokastra*. Bl-Aromanjan, il-belt hija magħrufa bħala *Ljurocastru*, *Iurucasta* jew *Iurucast*; filwaqt li bil-Grieg modern, il-belt hija magħrufa bħala *Argyrókastro* (Αργυρόκαστρο). Matul l-era Ottomana, il-belt kienet magħrufa bit-Tork bħala *Ergiri*.

## Storja

### Storja bikrija
Matul il-perjodu Elladiku Nofsani (2100-1550 Q.K.), ġiet imħaffra tumbata doppja fil-ħamrija f'Vodhinë, b'similaritajiet qawwijin għaċ-ċrieki funebri ta' Mycenae, li turi rabta komuni mal-poplu ta' Mycenae tan-Nofsinhar tal-Greċja. Il-perjodu Friġju tar-reġjun seħħ bejn madwar l-1150 Q.K. sa madwar it-850 Q.K. Hammond jargumenta li r-reġjun kien mimli b'mużajk ta' prinċipati żgħar Friġej, bil-prinċipat ta' Gjirokastër u r-reġjun tal-madwar biċ-ċentru f'Vodhinë. Fl-aħħar parti tal-perjodu, milli jidher kien hemm bidla tad-dinastija f'Vodhine.

L-evidenza arkeoloġika turi li matul Żmien il-Bronż, ir-reġjun kien abitat minn popolazzjonijiet li x'aktarx kienu jitkellmu djalett tal-Majjistral tal-Greċja. L-arkeologi sabu artefatti tal-fuħħar li jmorru lura għall-bidu ta' Żmien il-Ħadid, maħduma bi stil li tfaċċa għall-ewwel darba fl-aħħar ta' Żmien il-Bronż f'Pazhok, fil-Kontea ta' Elbasan, u li nstabu fl-Albanija kollha. L-iżjed abitanti bikrin li nstabu fdalijiet tagħhom fiż-żona madwar Gjirokastër kienu t-tribù tal-Kaonjani li kienu jitkellmu bil-Grieg, u li kienu jagħmlu parti mill-grupp tal-Epiroti. Fi żmien il-qedem, iċ-ċentru urban lokali kien jinsab fl-Antigonja, madwar ħames kilometri minn Gjirokastër fix-xatt oppost tax-xmara Drino.

### Perjodu Medjevali
Is-swar tal-belt imorru lura għas-seklu 3. Il-ħitan għoljin tal-ġebel taċ-ċittadella nbnew mis-seklu 6 sa 12. Matul dan il-perjodu, Gjirokastër żviluppat f'ċentru kummerċjali ewlieni magħruf bħala  *Argyropolis* (bil-Grieg Medjevali: Ἀργυρόπολις, li tfisser "Belt tal-Fidda") jew *Argyrokastron* (bil-Grieg Medjevali: Ἀργυρόκαστρον, li tfisser "Kastell tal-Fidda").

Il-belt kienet parti mid-Despotat ta' Epiru u ssemmiet għall-ewwel darba bl-isem ta'  *Argyrokastro* minn Ġwanni VI Kantakouzenos fl-1336. F'dik is-sena Argyrokastro kienet fost il-bliet li baqgħu leali lejn l-Imperatur Biżantin waqt ribelljoni lokali tal-Epiroti favur Nikephoros Orsini-Doukas. L-ewwel tismija ta' gruppi nomadiċi Albaniżi saret fil-bidu tas-seklu 14, fejn kienu qed ifittxu mergħat ġodda u jħarbtu diversi insedjamenti fir-reġjun. Dawn l-Albaniżi kienu daħlu fir-reġjun u ħadu vantaġġ mis-sitwazzjoni wara li l-pesta s-sewda kienet fniet il-popolazzjoni lokali tal-Epiroti. Matul l-1386-1417, il-belt ġiet ikkontestata bejn id-Despotat ta' Epiru u l-klan Albaniż ta' John Zenevisi. Fl-1399 l-abitanti Griegi tal-belt ingħaqdu mad-Despotu ta' Epiru, Esau, fil-kampanja tiegħu kontra diversi tribujiet Albaniżi u Aromanjani. Fl-1417 saret parti mill-Imperu Ottoman u fl-1419 saret il-belt tal-kontea tas-Sanjak tal-Albanija. Matul ir-Rewwixta Albaniża tal-1432-1436, il-belt ġiet assedjata minn forzi taħt it-tmexxija ta' Thopia Zenevisi, iżda r-ribelli tilfu kontra t-truppi Ottomani mmexxija minn Turahan Bey. Fis-snin 70 tas-seklu 16, in-nobbli lokali Manthos Papagiannis u Panos Kestolikos, deskritti bħala *rappreżentanti Griegi tal-[[jasar]] tal-Greċja u tal-Albanija* flimkien mal-kap tal-Lega Mqaddsa, Ġwanni tal-Awstrija u diversi mexxejja Ewropej oħra, ippruvaw jidħlu għal taqbida armata kontra l-Ottomani, iżda din l-inizjattiva ma tat l-ebda frott.

Skont il-vjaġġatur Tork Evliya Çelebi, li żar il-belt fl-1670, dak iż-żmien kien hemm 200 dar fi ħdan il-kastell, 200 fil-viċinat Kristjan tal-Lvant ta' *Kyçyk Varosh* (li tfisser viċinat żgħir barra mill-kastell), 150 dar fil-*Byjyk Varosh* (li tfisser viċinat kbir barra mill-kastell), u sitt viċinati oħra: Palorto, Vutosh, Dunavat, Manalat, Haxhi Bey, u Memi Bey, mifruxa fuq tmien għoljiet madwar il-kastell. Skont il-vjaġġatur, dak iż-żmien il-belt kellha madwar 2,000 dar, tmien moskej, tliet knejjes, 280 ħanut, ħames funtani, u ħames bereġ. Mis-seklu 16 sal-bidu tas-seklu 19, Gjirokastër minn belt Kristjana kważi għalkollox saret belt b'maġġoranza Musulmana billi l-biċċa l-kbira tal-popolazzjoni urbana kkonvertiet għall-Iżlam, u kien hemm ukoll influss ta' konvertiti Musulmani li waslu mill-kampanja tal-madwar.

### Modern
Fl-1811, Gjirokastër saret parti mill-Pashalik ta' Yanina, li dak iż-żmien kien immexxi mill-Albaniż Ali Pasha ta' Ioannina u ġiet ittrasformata f'fewdu semiawtonomu fil-Lbiċ tal-Balkani sa mewtu fl-1822. Fl-1833, ribelli Albaniżi ħakmu l-belt u wasslu biex il-gvern Ottoman jaqbel mat-termini tagħhom. Wara l-waqgħa tal-Pashalik fl-1868, il-belt saret il-belt kapitali tas-Sanjak ta' Ergiri. Fit-23 ta' Lulju 1880, kumitati tan-Nofsinhar tal-Albanija tal-Lega ta' Prizren organizzaw kungress fil-belt, fejn ġie deċiż li jekk iż-żoni b'popolazzjoni Albaniża tal-Imperu Ottoman jiġu ċeduti lill-pajjiżi ġirien, kienu se jirvellaw. Matul il-Qawmien Nazzjonali Albaniż (1831-1912), il-belt kienet ċentru ewlieni tal-moviment, u xi gruppi fil-belt jingħad li kienu jesponu ritratti ta' Skanderbeg, l-eroj nazzjonali tal-Albaniżi matul dan il-perjodu. Minn nofs is-seklu 19, Gjirokastër ikkontribwixxiet ukoll għall-Imperu Ottoman usa' permezz ta' individwi li kienu *Kadı*s (uffiċjali ċivili) u kienet ċentru importanti tal-kultura Iżlamika. Fil-bidu ta' Marzu 1908, il-binbashi ta' Gjirokastër ġie maqtul minn Çerçiz Topulli u s-segwaċi tiegħu. Il-pro-Albaniżi tal-belt, matul l-1909-1912, kien maqsuma bejn żewġ gruppi: il-liberali urbani li riedu jikkooperaw man-nazzjonalisti Griegi u Albaniżi li ffurmaw gruppi ġellieda fil-kampanja. Matul is-seklu 19 u l-bidu tas-seklu 20, il-Musulmani li kienu jitkellmu bl-Albaniż kienu l-maġġoranza l-kbira tal-popolazzjoni ta' Gjirokastër, filwaqt li kien hemm biss ftit familji li kienu jitkellmu bil-Grieg.

Minħabba l-popolazzjoni Griega kbira tagħha, il-belt ittieħdet mill-Greċja matul l-Ewwel Gwerra tal-Balkani tal-1912-1913, wara li l-Ottomani rtiraw mir-reġjun. Madankollu, il-belt ingħatat lill-Albanija skont it-termini tat-Trattat ta' Londra tal-1913 u tal-Protokoll ta' Firenze tas-17 ta' Diċembru 1913.

Dawn l-avvenimenti xejn ma kienu popolari mal-popolazzjoni Griega lokali, u r-rappreżentanti tagħhom taħt Georgios Christakis-Zografos iffurmaw l-Assemblea Panepirotika f'Gjirokastër bħala protesta. L-Assemblea, mingħajr l-inkorporazzjoni fil-Greċja, talbet għall-awtonomija lokali jew għal okkupazzjoni internazzjonali minn forzi tas-Setgħat il-Kbar għad-distretti ta' Gjirokastër, Sarandë, u Korçë.

F'April 1939, Gjirokastër ġiet okkupata mill-Italja wara l-invażjoni Taljana tal-Albanija. Fit-8 ta' Diċembru 1940, matul il-Gwerra bejn il-Greċja u l-Italja, l-Armata Ellenika daħlet fil-belt u baqgħet għal perjodu ta' ħames xhur, qabel ma tilfet kontra l-Ġermanja Nażista f'April 1941 u l-belt reġgħet f'idejn il-kmand Taljan. Wara l-waqgħa tal-kmand Taljan fl-Armistizju ta' Cassibile f'Settembru 1943, il-belt ittieħdet mill-forzi Ġermaniżi u eventwalment ġiet irritornata lill-kontroll Albaniż fl-1944.

Ir-reġim Komunista ta' wara l-gwerra żviluppa l-belt bħala ċentru industrijali u kummerċjali. Ġiet elevata għall-istatus ta' belt mużew, peress li kienet il-belt fejn twieled il-mexxej tar-Repubblika Soċjalista tal-Poplu tal-Albanija, Enver Hoxha, fl-1908. Id-dar tiegħu ġiet ikkonvertita f'mużew.

It-tiġrif tal-istatwa monumentali tal-mexxej awtoritarju Enver Hohxa f'Gjirokastër minn membri tal-komunità Griega lokali f'Awwissu 1991 immarkat it-tmiem tal-istat b'partit wieħed. Gjirokastër ġarrbet problemi ekonomiċi kbar wara t-tmiem tat-tmexxija Komunista fl-1991. Fir-rebbiegħa tal-1993, ir-reġjun ta' Gjirokastër sar ċentru ta' kunflitt fil-beraħ bejn membri tal-minoranza Griega u l-pulizija Albaniża. Il-belt kienet partikolarment affettwata mill-kollass tal-1997 ta' skema piramidali kbira li wasslet għal nuqqas ta' stabbiltà għall-ekonomija Albaniża kollha. Il-belt ġiet fil-mira ta' ribelljoni kontra l-gvern ta' Sali Berisha; seħħew protesti vjolenti kontra l-gvern li eventwalment wasslu għar-riżenja ta' Berisha. Fis-16 ta' Diċembru 1997, id-dar ta' Hoxha ġarrbet xi ħsarat minħabba vandaliżmu, iżda sussegwentement ġiet irrestawrata.

## Ġeografija

Il-muniċipalità attwali ġiet iffurmata permezz tar-riforma tal-gvern lokali tal-2015 bil-fużjoni tal-eks muniċipalitajiet ta' Antigonë, Cepo, Gjirokastër, Lazarat, Lunxhëri, Odrie u Picar, li saru unitajiet muniċipali. Is-sede tal-muniċipalità hija l-belt ta' Gjirokastër. Il-popolazzjoni totali tammonta għal 28,673 ruħ (skont iċ-ċensiment tal-2011), f'erja totali ta' 469.55 km2 (181.29 mil kwadru). Il-popolazzjoni tal-muniċipalità preċedenti skont iċ-ċensiment tal-2011 kienet tammonta għal 19,836 ruħ.

### Klima
Gjirokastër tinsab bejn l-artijiet baxxi tal-Punent tal-Albanija u l-artijiet għoljin fuq ġewwa, u b'hekk għandha klima sħuna sajfija tal-Mediterran, għalkemm (bħala mhu normali fl-Albanija), ikollha preċipitazzjoni ferm iktar qawwija mis-soltu għal din it-tipoloġija ta' klima.

## Ekonomija

Primarjament Gjirokastër hija ċentru kummerċjali b'xi industriji, b'mod partikolari tal-produzzjoni tal-oġġetti tal-ikel, tal-ġlud u tat-tessuti. Dan l-aħħar fil-belt inbena suq agrikolu reġjonali fejn isir il-kummerċ lokali tal-għelejjel prodotti lokalment. Minħabba l-potenzjal tan-Nofsinhar tal-Albanija li tipprovdi prodotti mkabbra b'mod organiku, kif ukoll ir-relazzjoni tagħha mal-kontropartijiet Griegi fil-belt fil-qrib ta' Ioannina, x'aktarx li s-suq jiġi ddedikat għall-biedja organika fil-ġejjieni. Madankollu, il-promozzjoni u l-kummerċjalizzazzjoni ta' dawn il-prodotti attwalment għad fadlilhom biex jilħqu l-istandards Ewropej. Il-Kamra tal-Kummerċ tal-belt, li nħolqot fl-1988, tippromwovi l-kummerċ maż-żoni tal-fruntiera mal-Greċja. Bħala parti mill-appoġġ finanzjarju mill-Greċja lill-Albanija, il-Forzi Armati Elleniċi bnew sptar fil-belt.

F'dawn l-aħħar snin, bosta djar tradizzjonali ġew rikostruwiti u s-sidien tagħhom ġew attirati lura fil-belt, u b'hekk it-turiżmu reġa' ħa r-ruħ bħala sors potenzjali ta' dħul għall-ekonomija lokali. Madankollu, xi djar tradizzjonali oħra għadhom mitluqa minħabba nuqqas ta' investment, abbandun jew rinnovazzjonijiet mhux xierqa peress li l-artiġjani lokali ma ġewx involuti f'dawn il-proġetti. Fl-2010, wara l-kriżi ekonomika tal-Greċja, il-belt kienet waħda mill-ewwel żoni fl-Albanija li batiet, peress li bosta emigranti Albaniżi fil-Greċja sfaw mingħajr impjieg u b'hekk kellhom jerġgħu jiġu lura fl-Albanija.

## Infrastruttura

Gjirokastër hija moqdija mill-Awtostrada SH4, li tikkollegaha ma' Tepelenë fit-Tramuntana u mar-reġjun ta' Dropull, kif ukoll mal-fruntiera Griega, 30 kilometru fin-Nofsinhar mill-fruntiera Griega.

### Edukazzjoni
L-ewwel skola fil-belt, skola tal-lingwa Griega, inbniet fl-1663. Ġiet sponsorjata minn merkanti lokali u ffunzjonat taħt is-superviżjoni tal-isqof lokali. Fl-1821, meta faqqgħet il-Gwerra tal-Indipendenza Griega, l-iskola nqerdet, iżda reġgħet infetħet fl-1830. Fl-1727 bdiet topera madrasa fil-belt, u ħadmet bla waqfien għal 240 sena sal-1967, meta ngħalqet minħabba r-Rivoluzzjoni Kulturali applikata fl-Albanija Komunista. Fl-1861-1862 ġiet stabbilita skola tal-lingwa Griega għall-bniet, appoġġata finanzjarjament mill-benefattur Grieg lokali Christakis Zografos. L-ewwel skola Albaniża f'Gjirokastër infetħet fl-1886. Illum il-ġurnata Gjirokastër għandha seba' skejjel tal-lingwa, żewġ skejjel sekondarji  (waħda minnhom il-Liċeo ta' Gjirokastër), u żewġ skejjel vokazzjonali. Barra minn hekk, hemm ukoll żewġ skejjel sekondarji tal-lingwa Griega fil-belt.

Fil-belt hemm ukoll l-Università ta' Eqrem Çabej, li nfetħet fl-1968. L-università dan l-aħħar esperjenzat tnaqqis fl-ammont ta' studenti, u b'hekk id-dipartimenti tal-Fiżika, tal-Matematika, tal-Bijokimika, u tal-Edukazzjoni Preprimarja ma ffunzjonawx matul is-sena akkademika 2008-2009. Fl-2006, l-istabbiliment tat-tieni università f'Gjirokastër, li topera bil-lingwa Griega, ġie maqbul wara diskussjonijiet bejn il-gvernijiet tal-Albanija u tal-Greċja. Kien hemm attendenza ta' 35 student fl-2010, iżda l-programm edukattiv twaqqaf ħesrem meta l-Università ta' Ioannina fil-Greċja rrifjutat li tipprovdi l-għalliema għas-sena skolastika tal-2010 u l-gvern Grieg u l-fondazzjoni Latsis irtiraw il-finanzjament tagħhom.

## Demografija
Bħala popolazzjoni Gjirokastër hija l-ikbar muniċipalità fil-Kontea ta' Gjirokastër. Skont l-INSTAT, abbażi taċ-ċensiment tal-2011, il-Muniċipalità ta' Gjirokastër kien stmat li kellha 28,673 resident (densità ta' 53.91 persuna/km2) li jgħixu f'6,919-il unità domestika, filwaqt li l-Kontea kollha kellha total ta' 72,176 abitant. Il-popolazzjoni tal-muniċipalità tinkludi l-popolazzjoni urbana u rurali fl-Unitajiet Amministrattivi tagħha fosthom: Antigonë; Cepo; Lazarat; Lunxhëri; Odrie u Picar. Il-belt ta' Gjirokastër stess għandha popolazzjoni residenti ta' 19,836 abitant li b'mod predominanti hija popolazzjoni urbana. Fi ħdan il-muniċipalità, il-popolazzjoni hija iktar mifruxa, b'16.76 % mill-età ta' 0 sa 14-il sena, 69.24 % minn 15 sa 64 sena, u 13.98 % ta' 65 sena jew iktar. Fir-rigward tal-belt stess, il-popolazzjoni kienet mifruxa wkoll, b'16.93 % mill-età ta' 0 sa 14-il sena, 70.27 % minn 15 sa 64 sena, u 12.78 % ta' 65 sena jew iktar.

Il-belt għandha popolazzjoni ta' 43,000 abitant. Gjirokastër tospita komunità etnika Griega li skont il-Human Rights Watch kienet tammonta għal 4,000 ruħ mit-30,000 abitant fl-1989, għalkemm kelliema f'isem il-Griegi sostnew li sa 34 % tal-belt hija Griega. Gjirokastër titqies bħala ċ-ċentru tal-komunità Griega fl-Albanija. Minħabba l-popolazzjoni kbira ta' Griegi fil-belt u fl-inħawi tal-madwar, hemm konsolat Grieg. Minoranzi iżgħar oħra fil-belt huma l-Aromanjani u r-Roma.

### Reliġjon

Ir-reġjun kien parti mid-djoċesi Ortodossa tal-Lvant ta' Dryinoupolis, parti mill-veskovat metropolitan ta' Ioannina. Id-djoċesi ssemmiet għall-ewwel darba fid-dokumentazzjoni tas-sekli 10-11. Bil-qerda ta' Adrianupolis fil-qrib, is-sede ġiet ittrasferita lejn Gjirokastër bl-isem ta' *Djoċesi ta' Dryinopoulis u Argyrokastron* (bil-Grieg: Δρυϊνουπόλεως και Αργυροκάστρου). Fl-1835 ġiet promossa għal veskovat metropolitan taħt il-ġurisdizzjoni diretta tal-Patriarkat Ekumeniku ta' Kostantinopli. Illum il-ġurnata, il-belt tospita djoċesi li hija parti mill-Knisja Ortodossa Awtoċefala tal-Albanija. Iż-żewġ knejjes eżistenti tal-belt ġew rikostruwiti fl-aħħar tas-seklu 18, wara l-approvazzjoni mill-awtoritajiet Ottomani lokali li rċevew tixħim kbir mill-komunità Ottomana lokali. Il-Katidral Ortodoss tat-"Trasfigurazzjoni tas-Salvatur" reġa' nbena fl-1773 fis-sit ta' knisja eqdem u jinsab fil-kwartieri tal-kastell.

Matul il-perjodu Ottoman Gjirokastër kienet ċentru sinifikanti għall-Ordni Bektashi tal-Musulmani Sufisti, speċjalment b'rabta mat-tifrix u mal-attività letterarja tiegħu. Fil-bidu tas-seklu 19, matul it-tmexxija ta' Ali Pasha, id-diplomatiku Brittaniku William Martin Leake, fil-vjaġġ tiegħu minn Vlorë lejn Gjirokastra u wara lejn it-territorju li llum jagħmel parti mill-Greċja, fid-djarju tiegħu jiddeskrivi l-wasla tiegħu fis-26 ta' Diċembru 1804, fir-reġjun ta' *Derópoli*, jew Dropull kif kien magħruf mal-Albaniżi lokali. Skontu, il-belt ewlenija tiegħu Gjirokastër kellha madwar 2,000 familja Musulmana u madwar 100 familja Kristjana. Min-naħa l-oħra, Libohovë, li dak iż-żmien kienet tagħmel parti mill-istess reġjun, kellha nofs dak l-ammont b'madwar 1,000 familja Musulmana u 50 familja Kristjana. Fl-1925, l-Albanija saret iċ-ċentru dinji tal-Ordni Bektashi Musulmana. Is-sede tagħha tinsab f'Tirana, u Gjirokastër kienet waħda minn sitt distretti tal-Ordni Bektashi fl-Albanija, biċ-ċentru fit-tekke ta' Baba Rexheb. Il-belt tospita popolazzjoni kbira ta' Bektashi u Sunniti. Storikament kien hemm 15-il tekke u moskea, li minnhom 13 kienu jiffunzjonaw fl-1945. Il-Moskea ta' Gjirokastër biss baqgħet teżisti sa żminijietna; it-12 l-oħra nqerdu jew ġew magħluqa matul ir-Rivoluzzjoni Kulturali tal-gvern Komunista fl-1967.

Skont iċ-ċensiment tal-2011, li qajjem xi dubji minħabba irregolaritajiet fil-proċedura u d-*data* affettwata minn bojkott, il-perċentwali tal-popolazzjoni lokali skont il-gruppi reliġjużi huma: l-Iżlam 42,3 %, il-Bektashi 5,3 %, l-Ortodossi tal-Lvant 14,6%, il-Kattoliċi Rumani 2,8 %, filwaqt li 35,2 % ma ddikjarawx xi reliġjon jew mhumiex reliġjużi. Skont id-*data* taċ-ċensiment tal-kontea ta' Gjirokastër (li tinkludi muniċipalitajiet oħra apparti Gjirokastër), kellha l-ogħla perċentwal ta' atei meta mqabbel mal-kontej l-oħra kollha fl-Albanija, b'Vlora fit-tieni post (6.3 % meta mqabbla ma' 6.01 %).

## Kultura

Il-vjaġġatur Ottoman tas-seklu 17 Evliya Çelebi, li żar il-belt fl-1670, iddeskriva l-belt fid-dettall. Darba fost l-oħrajn, f'Ħadd minnhom, Çelebi sema' l-ħoss ta' vajtim, il-karba Albaniża tradizzjonali għall-mejtin, imwettqa minn kantant professjonali tal-vistu. Il-vjaġġatur tant ħass li l-belt kienet storbjuża li taha l-laqam ta' "belt in-newwieħa".

Ir-rumanz *Kronaka fil-Ġebel* (bl-Ingliż: *Chronicle in Stone*) tal-kittieb Albaniż Ismail Kadare jirrakkonta l-istorja ta' din il-belt matul l-okkupazzjoni Taljana u Griega fl-Ewwel Gwerra Dinjija u fit-Tieni Gwerra Dinjija. Barra minn hekk, jiddeskrivi wkoll id-drawwiet tan-nies ta' Gjirokastër.

Meta kellu 24 sena, il-kittieba Albaniża Musine Kokalari kitbet ġabra ta' 80 paġna ta' għaxar ġrajjiet ta' proża għaż-żgħażagħ bid-djalett tagħha ta' Gjirokastër: *As my old mother tells me* (bl-Albaniż: *Siç me thotë nënua plakë*), Tirana, 1941. Il-ktieb jirrakkonta d-diffikultajiet ta' kuljum tan-nisa ta' Gjirokastër, u jiddeskrivi d-drawwiet prevalenti tar-reġjun.

Gjirokastër, li tospita kemm il-kant polifoniku bl-Albaniż kif ukoll bil-Grieg, tospita wkoll il-Festival Folkloristiku Nazzjonali (bl-Albaniż: *Festivali Folklorik Kombëtar*) li jsir kull ħames snin. Il-festival sar għall-ewwel darba fl-1968 u sar l-aħħar fl-2021 għall-ħdax-il darba. Il-festival isir fil-Fortizza ta' Gjirokastër. F'Gjirokastër tiġi ppubblikata wkoll il-gazzetta bil-Grieg *Laiko Vima*. Stabbilita fl-1945, din kienet l-unika midja stampata permessa fir-Repubblika Soċjalista tal-Poplu tal-Albanija.

### Attrazzjonijiet ewlenin

Il-belt inbniet fuq xaqliba madwar iċ-ċittadella, li tinsab fuq promontorju dominanti. Għalkemm is-swar tal-belt inbnew fis-seklu 3 u l-belt stess issemmiet għall-ewwel darba fis-seklu 12, il-maġġoranza tal-binjiet eżistenti jmorru lura għas-sekli 17 u 18. Id-djar tipiċi huma magħmulin minn struttura għolja tal-ġebel li tlaħħaq sa ħames sulari. Fihom turġien esterni u interni madwarhom. Jingħad li d-disinn tagħhom ġej mid-djar iffortifikati tal-kampanja li huma tipiċi fin-Nofsinhar tal-Albanija. Is-sular t'isfel tal-binjiet ikollu ċisterna u stalla. It-tieni sular ikollu kamra għall-mistednin u kamra għall-familja b'fuklar. Is-sulari l-oħra ta' fuq kienu jakkomodaw il-familji estiżi u kienu jkunu kkollegati b'turġien interni. Minn mindu Gjirokastër ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO, għadd ta' djar ġew irrestawrati, għalkemm bosta oħra għadhom mitluqa.

Bosta djar f'Gjirokastër għandhom stil lokali partikolari li wassal biex il-belt tingħata l-laqam ta' "Belt tal-Ġebel", minħabba li l-biċċa l-kbira tad-djar antiki għandhom soqfa miksija b'ġebel ċatt. Wieħed jista' jara stil simili ħafna fid-distrett ta' Pelion fil-Greċja. Il-belt, flimkien ma' Berat, kienet fost il-ftit bliet Albaniżi li ġew ippreservati fis-snin 60 u 70 tas-seklu 20 mill-programmi ta' mmodernizzar tal-binjiet. Iż-żewġ bliet ingħataw l-istatus ta' "bliet mużew".

Il-Fortizza ta' Gjirokastër hija dominanti fuq il-belt u tiddefendi r-rotta strateġika importanti tul il-wied tax-xmara. Hija miftuħa għall-viżitaturi u fiha mużew militari b'ħafna artillerija u affarijiet li ntużaw matul ir-reżistenza Komunista kontra l-okkupazzjoni Ġermaniża, kif ukoll ajruplan tal-Forza tal-Ajru tal-Istati Uniti, li jfakkar it-taqbida tar-reġim Komunista kontra s-setgħat imperjalisti. Matul is-sekli 19 u 20 Ali Pasha ta' Ioannina u l-gvern tar-Re Zog I tal-Albanija żiedu xi binjiet fil-fortizza. Illum il-fortizza fiha ħames torrijiet u tospita torri tal-arloġġ, knisja, funtani, stalel għaż-żwiemel, u bosta affarijiet oħra. Il-parti tat-Tramuntana tal-kastell ġiet ikkonvertita f'ħabs mill-gvern ta' Zog u fiha nżammu l-priġunieri politiċi matul ir-reġim Komunista.

Gjirokastër tospita bazaar Ottoman antik li oriġinarjament inbena fis-seklu 17; inbena mill-ġdid fis-seklu 19 wara li ħa n-nar. Hemm iktar minn 500 dar ippreservati bħala "monumenti kulturali" f'Gjirokastër. Il-Moskea ta' Gjirokastër, li nbniet fl-1757, hija l-binja ewlenija fil-bazaar.

Meta l-belt ġiet proposta għall-inklużjoni fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1988, il-Kunsill Internazzjonali dwar il-Monumenti u s-Siti u l-esperti lmentaw dwar għadd ta' binjiet moderni li kerrhu d-dehra taċ-ċentru storiku. Madankollu, iċ-ċentru storiku ta' Gjirokastër tniżżel fil-lista fl-2005, 15-il sena wara n-nominazzjoni oriġinali.

### Sport
Il-futbol huwa popolari f'Gjirokastër: il-belt tospita l-*[[Luftëtari Gjirokastër]]*, klabb stabbilit fl-1929. Il-klabb ikkompeta f'tornej internazzjonali u attwalment jilgħab fis-Superliga Albaniża (sal-2006-2007 u mill-ġdid mill-2016). Il-logħbiet tal-futbol jintlagħbu fil-Grawnd ta' Gjirokastër, li jesa' sa 8,400 spettatur.

## Sit ta' Wirt Dinji

Iċ-ċentri storiċi ta' Berat u ta' Gjirokastër ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2005 b'modifiki sinifikanti fl-2008.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (iii)** "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-**kriterju (iv)** "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".

## Relazzjonijiet internazzjonali
Gjirokastër hija ġemellata ma':

* Grottammare, l-Italja
* Klina, Kosovo
* Lipjan, Kosovo
* Nardò, l-Italja

## Residenti notevoli

* Ali Alizoti, politiku tas-seklu 19
* Fejzi Alizoti, Prim Ministru interim tal-Albanija fl-1914
* Kyriakoulis Argyrokastritis (?−1828), rivoluzzjonarju tal-Gwerra Griega tal-Indipendenza
* Arjan Bellaj, plejer tal-futbol irtirat u membru tat-tim nazzjonali tal-futbol tal-Albanija
* Elmaz Boçe, firmatarju tad-Dikjarazzjoni tal-Indipendenza Albaniża u politiku
* Bledar Devolli (twieled fl-1978), plejer tal-futbol
* Georgios Dimitriou, awtur tas-seklu 18
* Ioannis Doukas, pittur tas-seklu 19
* Vangjel Dule, rappreżentant tal-minoranza Griega fil-politika Albaniża
* Rauf Fico (1881-1944), politiku
* Bashkim Fino, eks Prim Ministru tal-Albanija
* Christos Gikas, lottatur Grieg-Ruman
* Ramize Gjebrea, partiġjan tat-Tieni Gwerra Dinjija
* Gregorju IV ta' Ateni, studjuż u Arċisqof ta' Ateni
* Altin Haxhi, plejer tal-futbol internazzjonali u membru tat-tim nazzjonali tal-Albanija
* Veli Harxhi, firmatarju tad-Dikjarazzjoni tal-Indipendenza Albaniża u politiku
* Fatmir Haxhiu, pittur
* Enver Hoxha (1908-1985), eks l-ewwel Segretarju tal-Partit Albaniż tax-Xogħol, u mexxej tal-Albanija Soċjalista
* Feim Ibrahimi, kompożitur
* Ismail Kadare (twieled fl-1936), rumanzier u poeta, rebbieħ tal-Man Booker International Prize tal-2005, tal-Prince of Asturias Award tal-2009, u tal-Jerusalem Prize tal-2015
* Mehmed Kalakula, politiku
* Xhanfize Keko, reġista
* Saim Kokona (twieled fl-1934), ċinematografu
* Albi Kondi (twieled fl-1989), plejer tal-futbol
* Eqrem Libohova, eks Prim Ministru tal-Albanija
* Sabit Lulo, politiku
* Bule Naipi, Eroj tat-Tieni Gwerra Dinjija
* Omer Nishani, Kap tal-Istat tal-Albanija mill-1944 sal-1953
* Arlind Nora (twieled fl-1980), plejer tal-futbol
* Bahri Omari (1889-1945), politiku
* Jani Papadhopulli, firmatarju tad-Dikjarazzjoni tal-Indipendenza Albaniża u politiku
* Manthos Papagiannis, rivoluzzjonarju tas-seklu 16
* Xhevdet Picari, kmandant fil-Gwerra ta' Vlora
* Pertef Pogoni, politiku
* Baba Rexheb, mexxej reliġjuż Sufist Bektashi, qaddis u s-seba' Dedebaba tal-Ordni Bektashi
* Xhafer Sadik, ir-raba' Dedebaba tal-Ordni Bektashi
* Mehmet Tahsini, politiku u professur
* Bajo Topulli, nazzjonalist u ġellied
* Çerçiz Topulli, nazzjonalist u ġellied tas-seklu 20
* Takis Tsiakos (1909-1997), poeta Grieg
* Alexandros Vasileiou, merkant u studjuż Grieg
* Michael Vasileiou, merkant Grieg
* Mahmud Xhelaledini, politiku
* Arjan Xhumba, plejer tal-futbol irtirat u membru tat-tim nazzjonali tal-futbol tal-Albanija

## Referenzi