Klondike

**Klondike** (pronunzja: /ˈklɒndaɪk/; mill-Hän: *Tr'ondëk*; li tfisser "ilma tal-ġebel użat bħala martell") huwa reġjun fit-territorju ta' Yukon, fil-Majjistral tal-Kanada. Jinsab madwar ix-xmara Klondike, li hija xmara żgħira li tidħol fix-xmara Yukon mil-Lvant fil-Belt ta' Dawson. Ir-reġjun huwa sempliċement reġjun ġeografiku informali, u ma għandu l-ebda funzjoni għat-territorju bħal xi tip ta' reġjun amministrattiv. Jinsab fit-territorju tradizzjonali tal-Ewwel Ġens tat-Tr'ondëk Hwëch'in.

Klondike sar magħruf minħabba t-Tellieqa għad-Deheb ta' Klondike, li bdiet fl-1896 u li damet sal-1899. Minn dak iż-żmien 'l hawn, fi Klondike baqgħet issir estrazzjoni kontinwa tad-deheb, għajr għal pawża fl-aħħar tas-snin 60 u fil-bidu tas-snin 70 tas-seklu 20.

Fl-2023, il-pajsaġġ kulturali ta' Tr'ondëk-Klondike tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO bis-saħħa li joħroġ fid-dieher l-adattament tal-poplu Tr'ondëk Hwëch'in għall-kolonizzazzjoni Ewropea li bdiet fl-aħħar tas-seklu 19.

## Klima u [[ekoloġija]]
Klondike għandu klima sub-Artika (*Dfc* skont il-klassifikazzjoni klimatika ta' Köppen), li kważi xxaqleb għal klima tat-tundra (*ET* skont il-klassifikazzjoni klimatika ta' Köppen). Il-klima tkun sħuna matul is-sajf qasir, u kiesħa ħafna matul ix-xitwa twila. Sal-aħħar ta' Ottubru jifforma s-silġ fuq ix-xmajjar. Għall-biċċa l-kbira tas-sena, l-art tiffriża sa fond ta' 1 sa 3 metri (3 sa 10 piedi). Il-pajsaġġ huwa miksi bis-siġar tal-abit tal-Amerki, tal-luq u tal-betula, kif ukoll b'veġetazzjoni ta' max-xmara.

X'aktarx li s-salamun ilu jagħmel migrazzjoni mill-Oċean Paċifiku għax-xmara Klondike biex jirriproduċi għal mill-inqas 65,000 sena, u l-evidenza arkeoloġika tissuġġerixxi li ilu jiġi mistad saħansitra minn 11,500 sena ilu. Il-karibù jagħmlu migrazzjoni wkoll tul ir-reġjun ta' Klondike matul il-migrazzjonijiet staġonali tagħhom. Speċijiet oħra li jinstabu fir-reġjun jinkludu l-alċi, l-ors iswed, l-ors grizzly, il-linċi, il-marten, il-lupu, il-wolverine, in-nagħġa ta' Dall u l-beaver.

Hemm impjant tat-tbassir tat-temp għal Klondike li jinsab tul l-Awtostrada ta' Dempster, qrib id-daħla tan-Nofsinhar tal-Park Territorjali ta' Tombstone, f'elevazzjoni ta' 973 metru (3,192 pied).

## [[Politika]]
Klondike huwa distrett tal-Assemblea Leġiżlattiva ta' Yukon. L-eks mexxej ta' Yukon, il-Liberali Sandy Silver, jirrappreżenta d-distrett elettorali ta' Klondike.

## [[Storja]]
Il-poplu Tr'ondëk Hwëch'in ilu jokkupa r-reġjun ta' Klondike għal iktar minn 9,000 sena, u l-UNESCO ddikjarat li r-reġjun "ġie ttrasformat b'mod fundamentali matul l-okkupazzjoni kolonjali ta' dawn l-artijiet". Il-kummerċjanti Ewropej bdew jaslu fir-reġjun f'nofs is-seklu 19, u fl-1874 ġie stabbilit l-ewwel sit kummerċjali fi Klondike (il-Forti ta' Reliance). Ftit wara, fl-1876, għadda l-Att Indjan (mingħajr negozjati mal-indiġeni), li rrestrinġa l-possibbiltà tal-Kanadiżi Indiġeni li jkomplu bil-prattiki kulturali tagħhom u jgħixu fl-artijiet oriġinali tagħhom. Dan l-att u l-iskoperta tal-metalli prezzjużi fl-inħawi wasslu għal żieda kostanti fil-wasla tal-kolonjalisti matul is-snin 80 tas-seklu 19, u fl-1893 ġie stabbilit l-ewwel insedjament permanenti ta' nies mhux indiġeni f'Ch'ëdähdëk (Erbgħin Mil), fis-sit ta' post tal-kaċċa antik tal-indiġeni. Meta ġie skopert id-deheb fil-qrib fl-1896, ġew stabbiliti diversi rħula u l-pajsaġġ madwar Klondike ġie ttrasformat f'ċentru industrijali. Waslu kważi 30,000 ruħ fil-Belt ta' Dawson fil-ftit snin ta' wara. F'nofs l-1901 saret spedizzjoni minn California bit-tama li jintwera li Klondike kien is-sit tal-Ġnien Bibbliku tal-Eden. Din ġiet sponsorizzata ($50,000) mis-Sur Morris K. Jessup; b'naturalista Amerikan (Norman Buxton) u żewġ xjenzati Russi (Waldemar Bogaras u Waldemar Jochelson). Il-poplu Tr'ondëk Hwëch'in ġie mġiegħel jagħmel rilokazzjoni iktar 'l isfel tul ix-xmara lejn kamp anċestrali msejjaħ Moosehide, li mbagħad sar iċ-ċentru tal-komunità indiġena sas-snin 50 tas-seklu 20.

Wara li ntemmet it-Tellieqa għad-Deheb ta' Klondike għall-ħabta tal-bidu tas-seklu 20, bosta mill-irħula li ġew stabbiliti f'qasir żmien saru rħula diżabitati, iżda l-Belt ta' Dawson baqgħet il-belt kapitali ta' Yukon sal-1953 (meta mbagħad il-belt kapitali ġiet ittrasferita lejn Whitehorse).

## Sit ta' Wirt Dinji
Tr'ondëk-Klondike ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2023 bħala pajsaġġ kulturali magħmul minn diversi siti arkeoloġiċi.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' kriterju wieħed tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (iv)** "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".

### Komponenti
Is-sit huwa magħmul minn tmien komponenti.

Dawn it-tmien siti juru evidenza arkeoloġika rigward it-tranżizzjoni mill-użu tal-art tal-indiġeni għal wieħed Ewropew, u l-interazzjonijiet bejn iż-żewġ kulturi. 

It-tmien komponenti tas-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO huma dawn li ġejjin:

* il-Forti ta' Reliance: l-ewwel sit kummerċjali fi Klondike, li nbena fl-1874;
* Ch'ëdähdëk (Erbgħin Mil): sit tal-kaċċa tradizzjonali u l-eqdem insedjament Ewropew f'Yukon, li ġie abbandunat kif intemmet it-Tellieqa għad-Deheb ta' Klondike;
* Ch'ëdähdëk Tth'än K'et (iċ-Ċimiterju ta' Dënezhu): ċimiterju tal-Ewwel Ġnus b'madwar 22 qabar;
* il-Forti ta' Cudahy u l-Forti ta' Constantine: fortijiet stabbiliti fl-1893 u fl-1895 u abbandunati ftit wara;
* Tr'ochëk: kamp tas-sajd tradizzjonali;
* il-Belt ta' Dawson: il-belt ewlenija u ċ-ċentru industrijali ta' Yukon matul it-Tellieqa għad-Deheb ta' Klondike;
* Jëjik Dhä Dënezhu Kek'it (il-Villaġġ ta' Moosehide): post importanti ta' ġabra għall-Ewwel Ġens tat-Tr'ondëk Hwëch'in u l-post fejn għamlu r-rilokazzjoni matul l-espansjoni Ewropea;
* Tthe Zra¸y Kek'it (il-Belt is-Sewda): sit arkeoloġiku u insedjament indiġenu abbandunat li ntuża fis-seklu 19 għall-kummerċ bis-saħħa tal-influss tal-kolonjalisti Ewropej.

## Referenzi