Il-Ġarf ta' Kaali

**Kaali** huwa grupp ta' disa' ġruf meteoritiali fir-raħal ta' Kaali fil-gżira Estonjana ta' Saaremaa .  L-aktar stimi reċenti poġġew il-formazzjoni tiegħu ftit wara 1530–1450 QK (3237 +/-10 14 C yr BP).   Dan il-ġarf inħoloq minn avveniment t' impatt u huwa wieħed mill-ftit avvenimenti t' impatt li seħħ f' żona popolata (oħrajn huma: Ġarf il-Henbury u Ġarf il-Carancas ).

Qabel is-snin tletin kien hemm diversi ipoteżijiet dwar l-oriġini tal-ġarf, inklużi teoriji li jinvolvu vulkaniżmu u proċessi karst . L-oriġini meteoritika tagħha ġiet murija għall-ewwel darba b' mod konklużiv minn Ivan Reinvald  fl-1928, 1933 u 1937.

## Formazzjoni
L-impatt huwa maħsub li seħħ fil-perjodu Oloċenu, madwar 3,500 sena ilu. L-istimi tal-età tal-istruttura tal-impatt Kaali (il-Gżira Saaremaa, l-Estonja) ipprovduti minn awturi differenti jvarjaw sa 6,000 sena, minn ~6,400 sa ~400 sena qabel Kristu (BC). Analiżi ta' sferuli tas-silikat fl-imsaġar tal-Estonja turi li l-età possibbli tal-ġruf tal-impatt tista' tkun ta' madwar 7,600 sena.  Studju bbażat fuq sinjal ta 'iridju elevat f' art mistgħadra fil-qrib issuġġerixxa l-età ferm iżgħar tar-4 seklu QK.  Il-ġruf kienu ffurmati minn meteorita b' veloċità tal-impatt stmata ta' bejn 36,000 and 72,000 km/h (22,000 u 45,000 mph) b' massa totali ta' bejn 20 u 80 tunnellata metrika. Skont xi riċerkaturi l-meteorita waslet mill-Grigal.

F' għoli ta' bejn ħames u għaxar km (20,000 sa 30,000 pied), il-meteorita inqasmet f’ biċċiet u waqgħet lejn id-Dinja fi frammenti, li l-akbar minnhom ipproduċew ġarf b’ dijametru ta’ 110m (360 pied) u fond ta’ 22 m (72 pied). L-isplużjoni tajjret madwar 81,000 m2   ta’ dolomja u blat ieħor u ffurmat fluss ta' gass jgħali sa m' għola 7 sa 8 km (20,000 sa 30,000 pied). Il-veġetazzjoni ġiet inċinerata sa 6 km (3.7 mi) bogħod mill-imkien tal-impatt.

L-Għadir Kaali ( Estonian: *Kaali Jarv*) jinsab fil-qiegħ ta’ dan il-ġarf. Tmient iġruf iżgħar huma assoċjati wkoll ma’ dan il-bumbardament. Id-dijametri tagħhom ivarjaw minn 12 to 40 m (39 sa 131 pied) u l-fond rispettivi tagħhom jvarjaw minn 1 sa 4 metri (3.3 sa 13.1 pied). Dawn kollha jinsabu sa kilometru bogħod mill-ġarf ewlieni.

## Effetti
Skont it-teorija tal-impatt aktar reċenti, l-Estonja fiż-żmien tal-impatt kienet fl-Età Nordika tal-Bronż u l-imkien kien masġar b' popolazzjoni żgħira ta' bnedmin. L-enerġija ta' l-impatt kienet ta' madwar 80 TJ (20 kilotunnellata ta' TNT) li hija mqabbal ma' dik ta' l-isplużjoni tal-bomba ta' Ħiroxima . L-imsaġar sfaw maħruqa sa sitt km (3.7 mi) bogħod.

## Fil-mitoloġija
Mgħallma, bħal Karl Kello, isostnu li l-avveniment dehret b'mod prominenti fil-mitoloġija reġjonali. Kien, u għadu meqjus bħala għadir qaddis. Hemm evidenza arkeoloġika  li seta' kien imkien ta' sagrifiċċju ritwali. F' xi punt matul l-Żmien il-Ħadid bikri, il-għadir kien imdawwar b' ħajt tal-ġebel 470 m (1,540 pied) twil, b' wisa' medjan ta' madwar 2.5 m (8.2 pied) u għoli medju ta' 2.0 m (6.6 pied) . 

Il-mitoloġija Finlandiża għandha stejjer li jistgħu joriġinaw mil-formazzjoni ta' Kaali. Waħda minnhom tinsab fir-ruwns 47, 48 u 49 tal-epika Kalevala : Louhi, is-saħħar ħażin, jisraq ix-Xemx u n-nar mingħand in-nies, u jikkawża dlam totali. Ukko, l-alla tas-sema, jordna li ssir Xemx ġdida minn xrara. Il-verġni tal-arja tibda tagħmel Xemx ġdida, iżda x-xrara tinżel mis-sema u tolqot l-art. Din ix-xrara tmur lejn l-għadir "Aluen" jew l-għadir "Kalevan" u tikkawża l-ilma tiegħu jogħla. Eroj Finlandiżi raw il-ballun tan-nar jaqa 'x'imkien "wara x- xmara Neva " (id-direzzjoni tal-Estonja mill-Karelia ). L-eroj marru f' dik id-direzzjoni biex ifittxu n-nar, u fl-aħħar ġabru l-fjammi minn nar il-foresti .

Skont teorija proposta għall-ewwel darba minn Lennart Meri, huwa possibbli li Saaremaa kienet il-gżira leġġendarja ta' Thule, imsemmija għall-ewwel darba mill-ġeografu Grieg tal-qedem Pytheas, filwaqt li l-isem "Thule" seta' kien konness mal-kelma Finnika *tule* ("(ta') nar. ") u l-folklor tal-Estonja, li juri t-twelid tal-għadir tal-ġard f' Kaali. Kaali kien meqjus bħala l-imkien fejn "ix-xemx marret tistrieħ." 

## Referenzi

* 
* 

## Ħoloq esterni
* Dwar Kaali crater fuq il-websajt uffiċjali ta 'Saaremaa
* Ritratti tal-krater Kaali
* Tettonika tal-impatt
* Veduta mill-ajru panoramika interattiva taż-żona tal-krater Kaali