Anse aux Meadows

L-**Anse aux Meadows** (li litteralment tfisser "Qala tal-Mergħat") huwa sit arkeoloġiku, li ġie skavat għall-ewwel darba fis-snin 60 tas-seklu 20, ta' insedjament Nordiku li jmur lura għal madwar 1,000 sena ilu. Is-sit jinsab fl-iżjed punt fit-Tramuntana tal-gżira ta' Newfoundland fil-provinċja Kanadiża ta' Newfoundland u Labrador qrib St. Anthony.

Skont l-istimi tad-datazzjoni bil-karbonju għal bejn id-990 u l-1050 W.K., tad-datazzjoni taċ-ċrieki taz-zkuk tas-siġar għall-1021 u tad-datazzjoni medja bil-karbonju għall-1014, l-Anse aux Meadows huwa l-uniku sit ċert fejn sar kuntatt transoċeaniku pre-Kolombjan bejn l-Ewropej u l-Amerki 'l barra minn Greenland. Huwa notevoli bħala evidenza tal-preżenza Nordika fl-Amerka ta' Fuq u għall-kollegament possibbli ma' Leif Erikson kif imsemmi fis-Saga taċ-Ċittadini ta' Greenland u fis-Saga ta' Erik l-Aħmar, li nkitbu fis-seklu 13. Evidenza arkeoloġika li nstabet fis-sit tindika li l-Anse aux Meadows jaf intuża bħala bażi għall-esplorazzjoni Nordika tal-Amerka ta' Fuq, inkluż ir-reġjuni lejn in-Nofsinhar.

Is-sit ikopri 7,991 ettaru (30.85 mil kwadru) ta' art u ta' baħar, u fih il-fdalijiet ta' tmien binjiet li nbnew b'saff tal-ħamrija bil-ħaxix fuq qafas tal-injam. Fis-sit ġew skavati iktar minn 800 oġġett Nordiku. Ġiet identifikata wkoll evidenza tal-produzzjoni ta' artefatti tal-ħadid, tal-bronż, tal-għadam u tal-ġebel. Is-sit ġie ddeżinjat bħala Sit Storiku Nazzjonali tal-Kanada fl-1968 u tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1978. Il-ġestjoni tas-sit hija responsabbiltà ta' Parks Canada kif definit skont l-Att dwar l-Aġenzija Parks Canada (1998) u l-Att dwar il-Parks Nazzjonali tal-Kanada (2000).

## Etimoloġija
"Anse aux Meadows" huwa isem Franċiż-Ingliż li jista' jiġi tradott litteralment bħala "Qala tal-Mergħat". Ma hemmx qbil dwar kif il-villaġġ stess ingħata l-isem ta' "Anse aux Meadows". Possibbiltà minnhom hi li "Anse aux Meadows" hija varjant tad-deżinjazzjoni bil-Franċiż *L'Anse aux Méduses*, li tfisser "Qala tal-Bram". Suppożizzjoni iktar reċenti hi li l-isem oriġina minn "*L'Anse à la Médée*" ("Qala ta' Medea") li huwa l-isem li jidher fuq mappa navali Franċiża tal-1862. Kemm *Medea* kif ukoll *Medusa*, jaf kienu jirreferu għal isem ta' bastiment navali Franċiż. It-tranżizzjoni lejn "Meadows" minn *Méduses* jew *Médée* jaf seħħet minħabba etimoloġija folkloristika li torbot l-isem mal-pajsaġġ miftuħ madwar il-qala, b'bosta mergħat.

## [[Storja]]

### Okkupazzjoni indiġena
Qabel il-wasla tan-Nordiċi (jew tal-Vikingi) f'Newfoundland, hemm evidenza ta' okkupazzjonijiet minn ħames gruppi indiġeni fis-sit ta' Anse aux Meadows, u l-eqdem okkupazzjoni tmur lura għal madwar 6,000 sena ilu. L-ebda okkupazzjoni ma kienet kontemporanja għall-okkupazzjoni min-Nordiċi. L-iżjed prominenti fost dawn l-okkupazzjonijiet bikrin kienet dik mill-poplu ta' Dorset, li okkupa s-sit madwar 300 sena qabel in-Nordiċi. Birgitta Wallace tagħti datazzjoni bir-radjokarbonju li għal dawn il-gruppi tvarja bejn madwar l-4000 u madwar l-1000 Q.K. għat-tradizzjoni Marittima Arkajka, bejn madwar l-1000 u madwar il-500 Q.K. għat-tradizzjoni ta' Groswater, bejn madwar l-400 u madwar is-750 għat-tradizzjoni Nofsanija ta' Dorset, bejn madwar it-800 u madwar it-850 għat-tradizzjonijiet tal-Gruppi u tal-Bajjiet ta' Cow Head, u bejn madwar l-1200 u madwar l-1500 W.K. għat-tradizzjoni tal-Passaġġ iż-Żgħir.

### Attività Nordika

L-insedjament Nordiku ta' Anse aux Meadows ġie datat li jmur lura għal madwar l-1000 W.K. (skont stimi tad-datazzjoni bil-karbonju lejn l-990–1050), b'datazzjoni medja bil-karbonju tal-1014, valutazzjoni li taqbel mad-datazzjoni relattiva tat-tipi ta' artefatti u ta' strutturi li nstabu fis-sit. Studju tal-2021 tar-rivista *Nature*, li uża l-analiżi bir-radjokarbonju ta' tliet kampjuni separati taċ-ċrieki taz-zkuk tas-siġar u l-evidenza mill-anomalija fil-konċentrazzjonijiet atmosferiċi ta' 14C fid-993, indika l-1021 bħala d-data tal-attività Nordika f'Anse aux Meadows.

L-antropologu John Steinberg issuġġerixxa li s-sit jaf kien ġie "okkupat mill-inqas b'mod sporadiku għal x'aktarx 20 sena". Eleanor Barraclough, lekċerer tal-istorja u tal-letteratura Medjevali fl-Università ta' Durham, tissuġġerixxi li s-sit ma kienx insedjament permanenti, iżda li minflok kien faċilità temporanja tat-tiswija tad-dgħajjes. Hija tinnota li ma kien hemm l-ebda sejba ta' difniet, għodod, agrikoltura jew postijiet għall-annimali — u b'hekk tissuġġerixxi li l-abitanti abbandunaw is-sit b'mod ordnat. Skont studju tal-2019 tal-*PNAS*, jaf kien hemm attività Nordika f'Anse aux Meadows saħansitra għal seklu sħiħ.

Ma hemm l-ebda mod kif wieħed jista' jkun jaf kemm għexu nies fis-sit f'xi żmien partikolari; l-evidenza arkeoloġika tal-abitazzjonijiet tissuġġerixxi li kellu kapaċità ta' bejn 30 u 160 ruħ. Il-popolazzjoni kollha ta' Greenland dak iż-żmien kienet ta' madwar 2,500 ruħ, li jfisser li s-sit ta' Anse aux Meadows kien inqas minn 10 fil-mija tal-insedjament Nordiku f'Greenland. Kif jinnota Julian D. Richards: "Huwa pjuttost improbabbli li n-Nordiċi kellhom biżżejjed riżorsi biex jibnu sensiela ta' tali insedjamenti".

Illum il-ġurnata, is-sit jikkonsisti l-iktar minn mergħat miftuħa, iżda 1,000 sena ilu kien hemm foresti li kienu konvenjenti għall-bini tad-dgħajjes, għall-bini tad-djar u għall-estrazzjoni tal-ħadid. Instabu l-fdalijiet ta' tmien binjiet (immarkati A–J). Huwa maħsub li nbnew b'saff tal-ħamrija u tal-ħaxix fuq qafas tal-injam. Abbażi ta' artefatti assoċjati, il-binjiet ġew identifikati bħala abitazzjonijiet jew workshops. L-ikbar abitazzjoni (F) kienet 28.8 metru bi 15.6-il metru (94 pied b'51 pied) u kien fiha diversi kmamar. Tliet binjiet żgħar (B, C u G) jaf kienu workshops jew kwartieri residenzjali għall-ekwipaġġ jew għall-iskjavi bi status inferjuri. Il-workshops ġew identifikati bħala faċilità tat-tidwib tal-ħadid (il-binja J) li kien fiha forġa u gagazza tal-ħadid, faċilità ta' mastrudaxxa (il-binja D) li ġġenerat fdalijiet tal-injam, u żona speċjalizzata għat-tiswija tad-dgħajjes li kien fiha msiemer irbattuti mikulin.

Oġġetti oħra li nstabu fis-sit kienu jikkonsistu f'oġġetti Nordiċi ta' kuljum, inkluż lampa tal-ġebel li taħdem biż-żejt, imwielaq, qafla tal-bronż, labbra tal-insiġ magħmul mill-għadam u parti minn magħżel. Xi piżijiet tal-ġebel, li nstabu fil-binja G, jaf kienu parti minn newl. Il-preżenza ta' magħżel u ta' labbra tissuġġerixxi li n-nisa u l-irġiel kienu jgħixu fl-insedjament.

Fost il-fdalijiet tal-ikel instab il-qargħa aħmar, li huwa sinifikanti għaliex ma jikbirx naturalment fit-Tramuntana ta' New Brunswick. Il-preżenza tagħha x'aktarx li tindika li l-abitanti Nordiċi vvjaġġaw iktar lejn in-Nofsinhar biex jiksbuhom. Hemm evidenza li tissuġġerixxi li n-Nordiċi kienu jikkaċċjaw firxa ta' annimali li kienu jgħixu fl-inħawi. Dawn kienu jinkludu l-karibù, il-lupu, il-volpi, l-ors, il-linċi, il-marten, bosta tipi ta' għasafar u ħut, il-foka, il-baliena u l-walrus. F'din iż-żona ma għadhomx jgħixu daqshekk annimali, l-iktar minħabba x-xtiewi qalila. B'hekk l-annimali jkollhom imorru għall-ibernazzjoni jew imorru iktar lejn in-Nofsinhar peress li r-riħ, il-borra fonda, u folji tas-silġ jiksu l-inħawi. Dan kien iwassal biex ix-xtiewi qalila kienu jkunu diffiċli ferm għan-Nordiċi f'Anse aux Meadows. Dan in-nuqqas ta' annimali jappoġġa t-twemmin tal-arkeologi li s-sit kien abitat min-Nordiċi għal żmien relattivament qasir.

### Skoperta u importanza (1960–1968)

Fl-1960, ġew skoperti fdalijiet arkeoloġiċi ta' binjiet Nordiċi f'Newfoundland mit-tim ta' koppja Norveġiża magħmula mill-esploratur Helge Ingstad u mill-arkeologa Anne Stine Ingstad. Abbażi tal-idea li l-isem bin-Norveġiż Antik "Vinland", imsemmi fis-*Sagi [[Iżlanda|Iżlandiżi]]*, kien ifisser "l-art tal-inbid", l-istoriċi kienu ilhom jispekulaw li r-reġjun kien jikber fih l-għeneb selvaġġ. Minħabba dan, l-ipoteżi komuni qabel it-teoriji tal-koppja Ingstad kienet li r-reġjun ta' Vinland kien jeżisti xi mkien fin-Nofsinhar tal-kosta tat-Tramuntana ta' Massachusetts, minħabba li l-għeneb jikber naturalment sa dak il-punt fit-Tramuntana. Din hija suppożizzjoni falza. L-għeneb selvaġġ kiber u għadu jikber ukoll tul il-kosta ta' New Brunswick u fil-wied tax-xmara St. Lawrence ta' Quebec. L-iskavi arkeoloġiċi fAnse aux Meadows twettqu mill-1960 sal-1968 minn tim internazzjonali mmexxi minn Anne Stine Ingstad.

Il-koppja Ingstad iddubitaw din l-ipoteżi, u sostnew "li l-isem ta' Vinland x'aktarx kien ifisser l-art tal-mergħat... u jinkludi peniżola". Din l-ispekulazzjoni kienet ibbażata fuq it-twemmin li n-Nordiċi ma kinux ikunu komdi jinsedjaw ruħhom f'żoni tul il-kosta Atlantika Amerikana. Din id-dikotomija bejn iż-żewġ fehmiet jaf seħħet minħabba iż-żewġ modi storiċi kif kien jiġi ppronunzjat il-ħoss tal-ewwel vokali ta' "Vinland". L-iskoperta tal-qargħa aħmar fis-saff Nordiku tas-sit mill-arkeologi ta' Parks Canada timplika li n-Nordiċi kienu marru mill-inqas sal-kosta ta' New Brunswick, fejn jikber il-qargħa aħmar (u fejn kiber għal sekli sħaħ) flimkien mal-għeneb selvaġġ. Għaldaqstant, in-Nordiċi kellhom kuntatt mal-għeneb tas-sagi.

Fl-1960, George Decker, ċittadin ta' villaġġ tas-sajd żgħir ta' Anse aux Meadows, ħa lil Helge Ingstad lejn grupp ta' tumbati tal-ħamrija u tal-ħaxix qrib il-villaġġ li n-nies tal-post kienu jsejħulhom il-"kamp antik tal-Indjani". Dawn it-tumbati miksijin bil-ħaxix kienu jidhru qishom fdalijiet ta' xi djar. Helge Ingstad u Anne Stine Ingstad wettqu seba' skavi arkeoloġiċi hemmhekk mill-1961 sal-1968. Huma investigaw il-fdalijiet ta' tmien binjiet u x'aktarx il-fdalijiet ta' binja oħra. Huma stabbilew li s-sit kien ta' oriġini Nordika minħabba similaritajiet definittivi bejn il-karatteristiċi tal-istrutturi u tal-artefatti li nstabu fis-sit, meta mqabbla ma' siti f'Greenland u fl-Iżlanda tal-ħabta tal-1000 W.K.

Anse aux Meadows huwa l-uniku sit Nordiku kkonfermat fl-Amerka ta' Fuq, 'il barra minn Greenland. Jirrappreżenta l-iżjed post imbiegħed magħruf tal-esplorazzjoni u tal-insedjament tal-Ewropej fid-Dinja l-Ġdida qabel il-vjaġġi ta' Kristofru Kolombu kważi 500 sena wara. L-istoriċi spekulaw li kien hemm siti Nordiċi oħra, jew mill-inqas kuntatti kummerċjali oħra bejn in-Nordiċi u l-Amerikani Nattivi fl-Artiku Kanadiż. Fl-2012 x'aktarx li ġew identifikati siti Nordiċi oħra f'Nanook fil-Wied ta' Tanfield fil-Gżira ta' Baffin, kif ukoll f'Nunguvik, il-Gżira ta' Willows u fil-Gżejjer Avayalik. Point Rosee, fil-Lbiċ ta' Newfoundland, li n-National Geographic u l-BBC urew bħala sit Nordiku ieħor, ġie skavat fl-2015 u fl-2016, iżda ma nstabet l-ebda evidenza ta' preżenza Nordika.

### Sit Storiku Nazzjonali (1968–preżent)

F'Novembru 1968, il-gvern tal-Kanada ddeżinja s-sit arkeoloġiku bħala Sit Storiku Nazzjonali tal-Kanada. Is-sit tniżżel ukoll fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1978. Wara li Anse aux Meadows ġie ddeżinjat bħala Sit Storiku Nazzjonali, l-inħawi, u l-programmi turistiċi relatati, ġew ġestiti minn Parks Canada. Wara li tlestew l-ewwel skavi, ġew ordnati żewġ skavi oħra tas-sit minn Parks Canada. L-iskavi tmexxew minn Bengt Schonbach mill-1973 sal-1975 u minn Birgitta Wallace fl-1976. Wara kull perjodu ta' skavi, is-sit reġa' ġie mirdum għall-protezzjoni u għall-konservazzjoni tar-riżorsi kulturali.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' kriterju wieħed tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (vi)** "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".

Il-fdalijiet ta' seba' binjiet Nordiċi jinsabu għall-wiri fis-Sit Storiku Nazzjonali. Fit-Tramuntana tal-fdalijiet hemm binjiet rikostruwiti, li nbnew fl-aħħar tas-seklu 20, bħala parti minn wirja interpretattiva tas-Sit Storiku Nazzjonali. Fis-sit hemm ukoll il-fdalijiet ta' kamp tal-kaċċa tal-Aboriġini, fil-Lbiċ tal-fdalijiet Nordiċi. Faċilitajiet oħra fis-sit jinkludu żoni għal picnics u ċentru għall-viżitaturi.

## Rabta mas-sagi ta' Vinland
Adam ta' Bremen, ekkleżjastiku Ġermaniż, kien l-ewwel Ewropew li semma lil Vinland. F'test li fassal għall-ħabta tal-1073, huwa kiteb li:Hu [ir-re Daniż, Sven Estridsson] qalli wkoll bi gżira oħra skoperta minn bosta f'dak l-oċean. Tissejjaħ Vinland peress li hemmhekk jikber l-għeneb selvaġġ, li jintuża għall-produzzjoni ta' nbid mill-aqwa. Barra minn hekk, li hemmhekk jikbru l-għelejjel selvaġġi b'abbundanza, ma aċċertajnihx mill-għajdut iżda minn rapporti affidabbli tad-Daniżi.

Din is-silta ta' hawn fuq hija minn storja li ħejja Adam ta' Bremen dwar l-arċisqfijiet ta' Amburgu-Bremen li dak iż-żmien kellhom awtorità ekkleżjastika fuq l-Iskandinavja (id-dar oriġinali tal-popli Nordiċi).

Is-sagi Nordiċi huma verżjonijiet bil-miktub ta' tradizzjonijiet iktar antiki bil-fomm. Żewġ sagi Iżlandiżi, magħruf iktar bħala s-*Saga taċ-Ċittadini ta' Greenland* u s-*Saga ta' Erik l-Aħmar*, jiddeskrivu l-esperjenzi taċ-ċittadini Nordiċi ta' Greenland li skoprew u ppruvaw jinsedjaw l-art lejn il-Punent ta' Greenland, li huma sejħulha Vinland. Is-sagi jissuġġerixxu li l-insedjament ta' Vinland ma rnexxiex minħabba kunflitti fi ħdan il-komunità Nordika, kif ukol bejn in-Nordiċi u l-poplu nattiv tal-post, li sejħulhom l-i*Skrælings*.

Is-sit ta' Anse aux Meadows intuża bħala bażi għall-esplorazzjoni u kamp tax-xitwa għal spedizzjonijiet lejn in-Nofsinhar fil-Golf ta' St. Lawrence. L-insedjamenti ta' Vinland imsemmija f'dawn iż-żewġ sagi, Leifsbudir (Leif Ericson) u Hóp (ċittadini Nordiċi ta' Greenland), it-tnejn ġew indikati bħala s-sit ta' Anse aux Meadows.

## Referenzi