Teatru Antik ta’ Epidaurus

It-**Teatru Antik ta’ Epidaurus** huwa teatru fil-belt Griega ta’ Epidaurus, li jinsab fin-naħa tax-Xlokk tas-santwarju ddedikat lill-alla Grieg antik tal-mediċina, Asclepius. It-teatru nbena fuq in-naħa tal-Punent tal-muntanja Cynortion, ħdejn ir-raħal modern ta’ Lygourio, u jagħmel parti mill-Muniċipalità ta’ Epidaurus. It-teatru huwa meqjus bħala l-iktar teatru Grieg antik perfett fir-rigward tal-akustika u l-estetika. Is-Santwarju ta’ Asclepius, inkluż it-Teatru Antik ta’ Epidaurus, tniżżel bħala Sit ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1988.

## Storja

Skont Pausanias, it-teatru antik inbena fl-aħħar tas-seklu 4 Q.K. mill-arkitett Polykleitos iż-Żgħir. Pausanias ifaħħar lit-teatru għas-simetrija u għas-sbuħija tiegħu. B’kapaċità massima ta’ 13,000 sa 14,000 spettatur, it-teatru ospita avvenimenti mużikali, avvenimenti tal-kant u logħob drammatiku li kienu inklużi fil-qima ta’ Asclepius. It-Teatru Antik ta’ Epidaurus intuża wkoll bħala mezz ta’ fejqan tal-pazjenti, peress li kien hemm it-twemmin li l-osservazzjoni ta’ spettakli drammatiċi kellha effetti pożittivi fuq is-saħħa mentali u fiżika.

Illum il-ġurnata, il-monument jattira għadd kbir ta’ viżitaturi Griegi u barranin u jintuża għar-rappreżentazzjoni ta’ drammi teatrali tal-qedem. L-ewwel spettaklu modern li twettaq fit-teatru kienet it-traġedja ta’ Sofokle msejħa *Electra*. L-ispettaklu sar fl-1938, taħt id-direzzjoni ta’ Dimitris Rontiris, u fost l-atturi ewlenin kien hemm Katina Paxinou u Eleni Papadaki.

L-ispettakli waqfu ħesrem minħabba t-Tieni Gwerra Dinjija. L-ispettakli teatrali, fil-qafas ta’ festival organizzat, reġgħu bdew fl-1954. Fl-1955 ġew stabbiliti bħala avveniment annwali għall-preżentazzjoni ta’ drammi teatrali tal-qedem. Il-Festival ta’ Epidaurus għadu jsir kull sena matul ix-xhur tas-sajf.

It-teatru ntuża b’mod sporadiku biex jospita avvenimenti mużikali kbar. Fil-qafas tal-Festival ta’ Epidaurus, dehru atturi Griegi u barranin magħrufa, fosthom is-sopran Griega Maria Callas f’*Norma* fl-1960 u f’*Médée* fl-1961.

## Deskrizzjoni
Il-monument għandu l-istruttura tripartitika karatteristika ta’ teatru Ellenistiku b’*theatron*, orkestra u *skene*. Fi Żmien ir-Rumani, it-teatru (għall-kuntrarju ta’ ħafna teatri Griegi) ma saritlu l-ebda modifika.

L-awditorju huwa maqsum vertikalment f’żewġ partijiet mhux ugwali, il-vojt jew it-teatru t’isfel u t-teatru ta’ fuq jew l-epiteatru. Iż-żewġ sottosezzjonijiet huma separati minn kuritur orizzontali biex jippermetti l-moviment tal-ispettaturi (wiesa’ 1.82 metru), magħruf bħala l-freġju. Il-parti t’isfel tal-awditorju hija maqsuma fi 12-il sezzjoni, filwaqt li l-parti ta’ fuq hija maqsuma fi 22 sezzjoni. Ir-ringieli t’isfel tal-awditorji ta’ fuq u t’isfel għandhom spazju ta’ presidenza, jiġifieri postijiet riżervati għal nies importanti. Id-disinn tal-awditorju huwa uniku u huwa bbażat fuq tliet ċentri tal-immarkar. Minħabba dan id-disinn speċjali, l-arkitetti kisbu kemm akustika ottimali kif ukoll fetħa aħjar biex l-udjenza tkun tista’ tara l-ispettaklu aħjar.

L-orkestra ċirkolari, b’dijametru ta’ 20 metru, tikkostitwixxi ċ-ċentru tat-teatru. Fiċ-ċentru hemm *thymele,* bażi ċirkolari tal-ġebel jew il-bażi ta’ artal. Taħt l-art, mad-dawra tal-orkestra, hemm sistema speċjali ta’ pajpijiet tad-drenaġġ b’wisa’ ta’ 1.99 metru, imsejħa l-*euripos*. L-*euripos* kienet mgħottija minn mogħdija ċirkolari tal-ġebel.

Fuq in-naħa opposta tal-awditorju u wara l-orkestra, hemm il-bini tal-palk tat-teatru (*skene*), li nbena f’żewġ fażijiet: l-ewwel fażi tal-kostruzzjoni x’aktarx li bdiet lejn l-aħħar tas-seklu 4 Q.K. u t-tieni fażi tal-kostruzzjoni x’aktarx li seħħet fin-nofs tas-seklu 2 Q.K. Il-format tal-i*skene* (li ġie parzjalment ippreservat) x’aktarx li jmur lura għall-perjodu Ellenistiku u kien jikkonsisti minn bini ta’ palk fuq żewġ sulari u minn *proscenium* quddiem il-palk. Kien hemm kolonnat quddiem il-*proscenium* u fuq iż-żewġ naħat tiegħu kienu jibqgħu ħerġin kemxejn iż-żewġ sezzjonijiet ta’ wara l-kwinti. Fil-Lvant u fil-Punent taż-żewġ sezzjonijiet ta’ wara l-kwinti kien hemm żewġ kmamar rettangolari żgħar għall-ħtiġijiet tal-artisti tal-ispettakli. Żewġ rampi jagħtu għas-saqaf tal-*proscenium*, magħruf bħala l-*logeion*, fejn l-atturi kienu jwettqu l-ispettakli. Fl-aħħar nett, it-teatru kellu żewġ daħliet jew bibien tal-aċċess li ġew irrestawrati.

## Skavi
L-ewwel skavi sistematiċi tat-teatru bdew fl-1881 mis-Soċjetà Arkeoloġika, taħt id-direzzjoni tal-arkeologu Panayis Kavvadias, u t-teatru baqa’ ppreservat f’kundizzjoni tajba ħafna bis-saħħa tar-restawr li twettaq minn P. Kavvadias (fl-1907), minn A. Orlandos (mill-1954 sal-1963) u mill-Kumitat tal-Preservazzjoni tal-Monumenti ta’ Epidaurus (mill-1988 sal-2016). Permezz tax-xogħol li sar, it-teatru ġie rkuprat – minbarra l-bini tal-palk – kważi kompletament fil-forma oriġinali tiegħu.

## Sit ta’ Wirt Dinji

Is-Santwarju ta’ Asclepius, inkluż it-Teatru Antik ta’ Epidaurus, ġie ddeżinjat bħala Sit ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1988.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta’ ħames kriterji tal-għażla tal-UNESCO: **il-kriterju (i)** “Rappreżentazzjoni ta’ kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem”; **il-kriterju (ii)** “Wirja ta’ skambju importanti ta’ valuri umani, tul perjodu ta’ żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ”; **il-kriterju (iii)** “Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta’ tradizzjoni kulturali jew ta’ ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet”; **il-kriterju (iv)** “Eżempju straordinarju ta’ tip ta’ bini, ta’ grupp ta’ siti jew ta’ pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem”; u **l-kriterju (vi)** “Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma’ avvenimenti jew ma’ tradizzjonijiet ħajjin, ma’ ideat jew ma’ twemmin, jew ma’ xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta’ valur universali straordinarju”.

## Referenzi