Adan

L-**adan** ([ʔaˈðaːn], Għarbi: أَذَان, rum. *a<u>d</u>ān*, l-ittri "d" hawn ppronunzjata kif "th" fi *that*), ukoll romanizzat b'mod differenti bħala **adhaan**, **athan** / **athaan**, **adhane** (bil-Franċiż), **ajan** / **ajaan**, **azan** / **azaan** (fl-Asja t'Isfel), **adzan** / **adzaan** (fl-Asja tax-Xlokk), u **ezan** / **ezaan** (fil-Balkani u t-Turkija ), fost lingwi oħra, hija l-ewwel sejħa Islamika għas-salwiet (il-ħames talbiet obbligatorji), li normalment isalli l-''muezzin'' jew il-*widdien* bil-Malti, f'ħinijiet preskritti tal-ġurnata f'moskea, tradizzjonalment minn *imnara* (''minaret'').

Hija l-ewwel sejħa li ssejjaħ Misilmin biex jidħlu fil-moskea għal *sala* (talb obbligatorju); it-tieni sejħa, magħrufa bħala l-iqama, issejjaħ lil dawk li diġà jinsabu fil-moskea biex jilqgħu għat-talb.

Fit-Turkija, l-adan huwa espress f'ħames stili skont il-ħin tal-ġurnata: *saba*, *uşşak*, *hiçaz*, *rast*, u *segah*.

## Terminoloġija
*A<u>d</u>ān*, Għarbi għal "tħabbira", mill-għerq *a<u>d</u>ina*, li jfisser "li tisma', tkun infurmat dwar", hija trażliterat b'mod differenti f'kulturi differenti.

Huwa komunement miktub bħala *athan*, jew *adhane* (bil-Franċiż ), *azan* fl-Iran u fil-Asja t'Isfel (bil- Persjan, Dari, Paxto, Ħindi, Bengali, Urdu, u Punġabi), *adzan* fix-Xlokk tal-Asja (Indoneżjan u Malażjan), u *ezan* bit-Tork u bil-Latin Serbo-Kroat (езан fis-Serbo-Kroat Ċirilliku u Bulgaru, ezani bl-Albaniż). Misilmin fuq il-Kosta ta' Malabar fl-Indja jużaw it-terminu Persjan بانگ, *banku*, għas-sejħa għat-talb pubbliku.

Derivattiv ieħor tal-kelma *adan* huwa *u<u>d</u>un* (أُذُن), li jfisser u l-oriġini tal-kelma "widna". Fil-Malti, huwa possibbli li tuża l-kelma "idden" bħala l-verb għal “jsejjaħ adan”, kif hija mqabbad bl-Għarbi *a<u>dd</u>an* (أَذَّنَ), li jfisser “sejjaħ” jew “idden”.

## Annunzjatur

Il-widdien jew il-mwidden (Għarbi: مُؤَذِّن, ***muʾaḏḏin***, l-attiv partiċipju ta' *aḏḏan*) hija l-persuna li ssalli l-adanmill-moskea. Tipikament fiż-żminijiet moderni, dan isir bl-użu ta’ mikrofonu: l-adan li konsegwentement tixxandar lill-fidili normalment immuntati fuq il-parti ta’ fuq tal-imnariet (*minarets*) tal-moskea, u b’hekk isejħu lil dawk fil-qrib għat-talb. Madankollu, f'ħafna moskej, il-messaġġ jista' jiġi rreġistrat ukoll. Dan minħabba l-fatt li s-“sejħa għas-sala” trid issir b’leħen għoli u mill-inqas ħames darbiet kuljum. Dan normalment isir billi terġa' tirdaqq "sejħa għas-sala" irreġistrata qabel mingħajr il-preżenza ta' mwidden. B'dan il-mod, l-operatur tal-moskea għandu l-abbiltà li jeditja jew iħallat il-messaġġ u jaġġusta l-volum tal-messaġġ filwaqt li ma jkollux għalfejn jikri middin full-time jew f'każ ta' assenza ta' mwidden. Huwa għalhekk li f'ħafna pajjiżi Misilmin, il-ħoss tas-sejħa tat-talb jista' jkun eżattament identiku bejn moskea u oħra, kif ukoll bejn siegħa sala u oħra, kif inhu l-każ għall-Moskea Ċentrali ta' Londra.

Il-mwidden jintgħażel għall-kapaċità tiegħu li jsalli l-adan b'mod ċar, melodiku, u qawwi biżżejjed biex in-nies kollha jisimgħu. Dan huwa wieħed mid-dmirijiet importanti fil-moskea, peress li sħabu u l-komunità jiddependu fuqu fis-sejħa tiegħu biex il-Misilmin jiġu biex jitolbu fil-kongregazzjoni.  L-Imam imexxi s-salwiet ħames darbiet kuljum. L-ewwel mwidden fl-Islam kien Bilal bin Rabah, skjav meħlus tal-wirt Abissin.

## Kliem

Ir-repetizzjoni taż-żewġ ix-Xhieda (testimonjanzi tal-fidi) hija mustaħabb (rakkomandata) skont l-iskola Xafigħi. L-ewwel darba għandha tingħad b'leħen baxx għalih innifsu, u t-tieni għandha tissejjaħ; din kienet il-prattika tan-nies il-Mekka. L-iskola Maliki tuża l-istess adan, ħlief *Allāhu akbar* għandu jingħad darbtejn biss fil-bidu; din kienet il-prattika tan-nies il-Medina. Iż-żewġ pożizzjonijiet jużaw ukoll rakkont f'Sħiħ Muslim bħala evidenza.

F'okkażjonijiet rari, il-mwidden jista' jgħid "*ṣallu fī bujūtikum*" (sallu fi djarkom) jew "*ṣallu fī riħālikum* " (sallu fl-abitazzjonijiet tagħkom) jekk tkun xita qawwija, riħ, jew kiesaħ. Każ ieħor fejn intqal dan kien waqt l-illokkjar tal-COVID-19. Jista' jingħad jew fl-aħħar tal-adan, jew jissostitwixxi "*ħajja għala ṣ-ṣalāh*" u " *ħajja għala l-falāḥ*"; ġew irrakkuntati wkoll modi oħra.

## Fehmiet reliġjużi

### Iżlam Sunni

Misilmin is-Sunni jemmnu li l-adan ma kienx miktub jew qal mill-profeta Iżlamiku, Muħammad, iżda pjuttost minn wieħed minn sħabu. Għabdullah bin Żejd, sieħeb ta’ Muħammad, allegatament kellu viżjoni fil-ħolma tiegħu, li fiha l-adan ġie żvelat lilu minn Alla. Huwa rrelata dan lil sħabu; aktar tard, din l-aħbar waslet lil Muħammad, li kkonfermaha. Minħabba l-vuċi tal-isturdament tiegħu, Muħammad għażel skjav Habeshan meħlus bl-isem ta' Bilal bin Rabah il-Habaxi biex jagħmel is-sejħa għas-sala. Muħammad ipprefera s-sejħa fuq l-użu tal-qniepen, użati mill-Insara, u l-qrun, użati mil-Lhud.

Matul is-Sala tal-Ġimgħa *(Salat al-Ġumugħa)*, hemm adan wieħed iżda xi Misilmin Sunni jżiduh għal żewġ adan; l-ewwel huwa li jsejjaħ lin-nies għall-moskea, it-tieni jingħad qabel l-ħieteb jibda l-ħotba (priedka). Eżatt qabel ma jibda s-sala, xi ħadd fost in-nies li jsallu, isalli l-iqama kif f’kull Salwiet. Il-bażi għal dan hija li fi żmien il-Kalifa Għutman ordna li jsiru żewġ adan, li l-ewwel wieħed kellu jsir fis-suq biex jinforma lin-nies li t-talb tal-Ġimgħa dalwaqt se jibda, u t-tieni adan kien se jsir dik regolari miżmuma fil-moskea. Mhux il-Misilmin is-Sunni kollha jippreferu żewġ adan peress li l-ħtieġa li n-nies jiġu mwissija dwar iż-żmien imminenti għas-sala m'għadhiex essenzjali issa li ż-żminijiet għat-talb huma magħrufa sew.

### Xigħa

Sorsi mix-Xigħa jiddikjaraw li Muħammad, skond il-kmand ta' Alla, ordna l-adan bħala mezz biex isejjaħ lill-Misilmin għas-sala. L-Islam Xigħa jgħallem li ħadd ieħor ma kkontribwixxa, jew kellu xi awtorità biex jikkontribwixxi, lejn il-kompożizzjoni tal-adan.

Sorsi mix-Xigħa jirrakkontaw ukoll li Bilal bin Rabah il-Habashi kien, fil-fatt, l-ewwel persuna li salla l-adan pubblikament b'leħen għoli quddiem il-ġemgħa (kongregazzjoni) Mislem.

Il-frażi fundamentali *lā ilāha illā Llāh* hija l-pedament tal-Islam flimkien mat-twemmin fiha. Jiddikjara li "la alla ħlief Alla". Din hija l-konfessjoni ta’ tewħid jew id-“duttrina tal-Unità [ta’ Alla]”.

Il-frażi *Muħammad<sup>un</sup> rasūlu-Llāh* tissodisfa r-rekwiżit li għandu jkun hemm xi ħadd biex jiggwida f'isem Allah, li jgħid li Muħammad huwa r-Rasulullah jew il-Messaġġier t'Alla. Din hija l-aċċettazzjoni tal-profeta jew *nubuwa* tan-Nabi Muħammad.

Muħammad iddikjara lil Għali bin Abi Talib bħala s-suċċessur tiegħu, f'Għadir Khumm, li kien meħtieġ għall-kontinwazzjoni tal-gwida tiegħu. Skond il-Ħadit tal-għadira ta' Khumm, Muħammad iddikjara li "Min (jien) kienet awtorità tiegħu, hekk Ali awtorità tiegħu". Għalhekk, huwa rakkomandat li tiġi recitata l-frażi *Għalī<sup>jun</sup> walīju-Llāh* ("Għali awtorità/viċigerent t'Alla").

F'wieħed mill-qibla ta' Magħad il-Mustansir Billah (1035–1094) moskea ta' Kajr (Moskea ta' Iben Tulun) mill-era Fatimi mnaqqax ismu u kelmiet ix-Xħieda bħala "*lā ilāha illā-Llāh, muħammadun Rasūlu-Llāh,Għalījun walīju-Llāh* (Għarbi: لَا إِلَٰهَ إِلَّا ٱللَّٰهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ ٱللَّٰهِ عَلِيٌّ وَلِيُّ ٱللَّٰهِ).

Adan ifakkar lill-Misilmin f'dawn it-tliet tagħlim Islamiku *Tewħid*, *Nubuwiet* u *[[Immamate|Imamiet]]* qabel kull salwiet. Dawn it-tlieta jenfasizzaw id-devozzjoni lejn Alla, Muħammad u l-Imam, li huma meqjusa li huma tant marbuta flimkien li ma jistgħux jitqiesu separatament; wieħed iwassal għall-ieħor u fl-aħħar lejn Alla.

Il-frażi hija fakultattiva għal xi Xigħi kif iġġustifikat hawn fuq. Huma jħossu li l-*Walaja* ta' Għali ("l-Awtorità Divina") huwa evidenti minnu nnifsu, xhieda u m'għandux għalfejn jiġi ddikjarat. Madankollu, il-kobor ta' Alla huwa wkoll meqjus bħala evidenti minnu nnifsu, iżda l-Misilmin għadhom jiddikjaraw *Allahu akbar* biex jippubbliċizzaw il-fidi tagħhom. Din hija r-raġuni li l-aktar Xigħi jagħtu meta jsallu l-frażi dwar Għali.

### Iżlam Sunni
Waqt li tisma' l-adan, huwa rakkomandat li tirrepeti fis-skiet wara min iċempel, ħlief meta jgħidu "ejja għas-sala" (*ħajja għala ṣ-ṣalāh*) u "ejja għas-suċċess" ( *ħajja għala l-falāħ*), li għalihom huwa rakkomandat li fis-skiet tgħid "[la ħila u la qawwa ħlief b'Allah l-Għoli, l-Magnífico]" (*lā ħawla wa lā quwwata illā bi-llāh [l-Għalijji l-Għaẓīm]*). Ħafna mill-istudjużi, inklużi l-Maliki, x-Xafigħi, u l-Hanbali, iqisu dan bħala biss rakkomandat; madankollu, oħrajn, inklużi l- Hanafi u Dieheri, iqisuh bħala *fard* (meħtieġ).

Immedjatament wara l-adan, huwa rakkomandat li tissalla d-*dugħa* (s-suppliki) li ġejjin:

1. Ix-Xhieda2. Salwiet u tberik għal Muħammad u familtu3. Itolbu għall-istazzjon u l-virtużità ta’ Muħammad4. Kull dugħa (supplika) personali magħmula lil Alla bejn l-adan u l-iqama. Kien irrakkontat dan huwa żmien meta s-suppliki huma speċjalment imwieġba u mhux miċħuda.

### Xigħa
Waqt li tisma' l-adan, huwa rrakkomandat li tirrepeti l-istess kliem fis-skiet, ħlief meta l-middin jgħid: " أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَٰهَ إِلَّا ٱللَّٰهُ" u " أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ ٱللَّٰهِ" ("*Axhadu an lā ilāha illā-Llāh*" u "*axhadu anna Muħammad<sup>an</sup> Rasūlu-Llāh*") fis-skiet jgħidu:Kull meta l-isem ta' Muħammad jissemma fl-adan jew fl-iqama, huwa rakkomandat li jsallu salwiet (mhux ir-ritwali ta' qima iżda tislijiet), forma tal-tislija u barka speċifikament għal Muħammad. Dan is-salwiet ġeneralment jingħad bħala jew *ṣallā-Llāhu għalajhī wa-ālihī wa sallama* (صَلَّى ٱللَّٰهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ وَسَلَّمَ), *ṣallā-Llāhu għalajhī wa ālihī* (صَلَّى ٱللَّٰهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ), jew *Allāhumma ṣalli għalā Muħammad<sup>in</sup> wa āli Muḥammad<sup>in</sup>* (ٱللَّٰهُمَّ صَلِّ عَلَىٰ مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ). Immedjatament wara l-adan, huwa rakkomandat li tissalla d-*dugħa* (s-suppliki) li ġejjin:

## Formola
Is-sejħa għat-talb tingħad wara li jidħol fil-ħin tat-talb. Il-middin normalment joqgħod waqt is-sejħa għas-sala. Huwa komuni li l-middin ipoġġi jdejh ma widnejh meta jidden l-adan. Kull frażi hija segwita minn pawża itwal u tiġi ripetuta darba jew aktar skond regoli fissi. Matul l-ewwel stqarrija kull frażi hija limitata f'firxa tonali, inqas melismatika, u iqsar. Fuq ripetizzjoni, il-frażi hija itwal, imżejna b'melismi, u jista' jkollha firxa tonali ta' aktar minn ottava. Il-forma tal-adan hija kkaratterizzata b'kuntrast u fiha tnax-il siltiet melodiċi li jimxu minn ċentru tonali għal ieħor ta' ''maqam'' wieħed fir-raba' jew il-ħames minn xulxin. Diversi reġjuni ġeografiċi fil-Lvant Nofsani tradizzjonalment iwettqu l-adan b'mod partikolari *maqamiet*: Medina, l-Għarabja Sawdija tuża maqam il-Bajati filwaqt li Mekka tuża maqam il-Ħiġaż. Il-tempo huwa l-aktar bil-mod; jista' jkun aktar mgħaġġel u b'inqas melismas għas-Sala l-Magħrib (it-talb ta' nżul ix-xemx). Matul il-festivals, jista' jitwettaq antifonalment bħala duet. It-tul jista' jkun ta' 4 minuti, iżda wkoll itwal, u mbagħad tkompli bl-iqama iqsar.

## Status legali modern

### Awstralja
Hemm kontroversji minħabba nuqqas ta' qbil iċċentrati fuq il-komunità fil-moskej fl-Awstralja, bħal tilwim ta' parkeġġ li għaddej f'Al Zahra f'Arncliffe, ilmenti dwar l-istorbju fil-Moskea ta' Gallipoli  u l-Moskea Lakemba f'Sydney, u filming pubbliku f'Albanian. Is-Soċjetà Iżlamika Awstraljana u ċ-Ċentru Iżlamiku u Kulturali Tork ta' Keysborough f'Melbourne.

### Bangladexx
Fl-2016, il-mexxej tal-oppożizzjoni Khaleda Zia allega li l-gvern kien qed jipprevjeni x-xandir ta’ adan permezz ta’ lawdspikers, b’uffiċjali tal-gvern jiċċitaw tħassib dwar is-sigurtà għall-prim ministru Sheikh Hasina".

### Iżrael
Fl-2016, il-kumitat ministerjali ta' Iżrael approva abbozz ta' liġi li jillimita l-volum tal-użu ta' sistemi ta' indirizz pubbliku għal sejħiet għas-sala, partikolarment lawdspikers ta' barra għall-adan, u kkwotah bħala fattur ta' tniġġis mill-istorbju, l-abbozz ta' liġi qatt ma ġie promulgat u ilu fil-limbu minn dakinhar. L-abbozz kien sottomess mill-membru tal-Knesset Motti Yogev tal-partit Sionist tal-lemin estrem Jewish Home u Robert Ilatov tal-lemin Yisrael Beiteinu. Il-projbizzjoni hija maħsuba biex taffettwa tliet moskej fir-raħal ta' Abu Dis ta' Ġerusalemm tal-Lvant, u twaqqafhom milli xandru l-qima ta' filgħodu (sebħ). L-abbozz kien sostnut mill-Prim Ministru Benjamin Netanyahu li qal: “Ma nistax ngħodd il-ħinijiet — huma sempliċiment numerużi wisq — li ċ-ċittadini daru lejja mill-partijiet kollha tas-soċjetà Iżraeljana, mir-reliġjonijiet kollha, b’ilmenti dwar l-istorbju u t-tbatija kkawżati. lilhom mill-istorbju eċċessiv li jiġi lilhom mis-sistemi tal-indirizzi pubbliċi tal-mqajem”. L-Istitut tad-Demokrazija Iżraeljana, esperti tal-ħsieb mhux partiġġjan, esprima tħassib li speċifikament joħnoq id-drittijiet tal-Misilmin, u jirrestrinġi l-libertà tar-reliġjon tagħhom.

### Turkija
Bħala estensjoni tar-riformi miġjuba mill-istabbiliment tar- Repubblika tat-Turkija fl-1923, il-gvern Tork dak iż-żmien, imħeġġeġ minn Atatürk, introduċa s-sekulariżmu fit-Turkija. Il-programm kien jinvolvi l-implimentazzjoni ta’ programm adan Tork bħala parti mill-għanijiet tiegħu, għall-kuntrarju tas-sejħa Għarbi konvenzjonali għat-talb. Wara l-konklużjoni ta' dawn id-dibattiti, fl-1 ta' Frar 1932, l-adan kien inkantat bit-Tork u l-prattika kompliet għal perjodu ta' 18-il sena. Kien hemm xi reżistenza kontra l-adan bil-lingwa Torka u l-protesti żdiedu. Sabiex jitrażżnu dawn il-protesti, fl-1941, ħarġet liġi ġdida, li taħtha nies li jkantaw l-adan bl-Għarbi setgħu jintbagħtu sa 3 xhur ħabs u jiġu mmultati sa 300 Lira Torka.

Fis-17 ta' Ġunju 1950, gvern ġdid immexxi minn Adnan Menderes, restawra l-Għarbi bħala l-lingwa liturġika.

### Iżvezja
Il-Moskea Fittja f'Botkyrka, fin-nofsinhar ta' Stokkolma, kienet fl-2013 l-ewwel moskea li ngħatat permess għal sejħa pubblika ta' kull ġimgħa għas-Sala l-Ġimgħa, bil-kundizzjoni li l-volum tal-ħoss ma jaqbiżx is-60 dB.  F'Karlskrona (provinċja ta' Blekinge, fin-nofsinhar tal-Iżvezja) l-assoċjazzjoni Iżlamika bniet minaret fl-2017 u minn dak iż-żmien kellha sejħiet ta' talb ta' kull ġimgħa. Il-moskea temporanja f'Växjö ressqet għal permess simili fi Frar 2018, li qanqal dibattitu nazzjon madwar il-prattika. Permess għal sena ingħata mill-Awtorità tal-Pulizija Żvediża f'Mejju tal-istess sena.

### Kuwajt
Matul il-pandemija tal-COVID-19 fil-Kuwajt, xi bliet bidlu l-adan tagħhom mis-soltu "*ħajja għala ṣ-ṣalāh*" għal "*ṣallu fī bujūtikum*" (sallu fi djarkom) jew "*ṣallu fī riħālikum*" (sallu fl-abitazzjonijiet tagħkom).

Pajjiżi Misilmin oħra (notevolment l-Għarabja Sawdija, il-Malasja u l-Indoneżja) għamlu din il-bidla wkoll minħabba li l-Misilmin  huma pprojbiti li jqimu fil-moskej waqt il-pandemija bħala miżuri preventivi biex titwaqqaf il-katina tat-tifqigħa. Il-bażi għall-awtorità biex tbiddel frażi fl-adhan kienet iġġustifikata mill-istruzzjonijiet ta 'Muhammad waqt li sejjaħ għal adhan f'kundizzjonijiet ħżiena.

### Taġikistan
L-użu ta' lawdspikers biex ixxandar l-adan kien ipprojbit fl-2009 bil-*Liġi Nru 489 tas-26 ta' Marzu 2009 dwar il-Libertà tal-Kuxjenza u l-Għaqdiet Reliġjużi*. 

### Użbekistan
Fl-2005, l-eks president Użbek Islam Karimov ipprojbixxa s-sejħa Musulmana għat-talb milli tixxandar fil-pajjiż; il-projbizzjoni tneħħiet f'Novembru 2017 mis-suċċessur tiegħu, Shavkat Mirziyoyev.

## Fil-kultura popolari

### Fit-televiżjoni
F'xi pajjiżi b'maġġoranza Misilma, l-istazzjonijiet tat-televiżjoni normalment ixandru l-adan fil-ħinijiet tat-talb, b'mod simili għall-istazzjonijiet tar-radju. Fl-Indoneżja u l-Malasja, huwa obbligatorju għall-istazzjonijiet tat-televiżjoni kollha li jxandru l-adan fis-Sala s-Sebħ u l-Magħrib, bl-eċċezzjoni ta' stazzjonijiet reliġjużi mhux Misilmin. L-istazzjonijiet reliġjużi Islamiċi ħafna drabi jxandru l-adan fil-Ħames Waqtiet is-Salwiet kollha.

L-adhan huma komunement imxandra b'sekwenza ċinematika viżwali li turi moskej u adoraturi li jattendu għat-talb. Xi stazzjonijiet tat-televiżjoni kemm fil-Malasja kif ukoll fl-Indoneżja spiss jużaw approċċ aktar artistiku jew kulturali għaċ-ċinematika.

Ir-reġistrazzjoni minn 1991-1994 tal-middin fil-Masġed il-Ħaram, ix-Xiħ Għali Aħmed Mulla hija magħrufa l-aktar għall-użu tagħha f'diversi stazzjonijiet tat-televiżjoni u tar-radju.

### Innu Nazzjonali Tork
L-adan hemm referenza fit-tmien vers ta' *İstiklâl Marşı*, l-innu nazzjonali it-Tork:
## Referenzi

## Links esterni

* Adan mill-Moskea l-Kbira (Masġid il-Ħaram), Mekka l-Mukarrama, li jsalliha x-Xiħ Għali Aħmed Mulla
* Adan mill-Moskea tal-Profeta (Masġid in-Nabawi), Mdina l-Munawwara
* Adan (sejħa għal-qima) minn moskea
* It-tweaking tal-''Azaan'' u miżuri oħra li ħadu pajjiżi Misilmin biex jiġġieldu l-virus
* ''Ezan'' video fil-Hagia Sophia