open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Elton John

**Elton John**, isem reali **Reginald Kenneth Dwight** , imwieled f'Pinner, Greater London, Ingilterra, ( Renju Unit )   , huwa kantant, pjanista, kantant u attur Brittaniku - Amerikan .

Jdoqq ukoll tastieri oħra minbarra l-pjanu, l-orgni Hammond, il-klapsikord, l-harmonium, il-melotron, is-sintetizzatur, eċċ. Saħansitra ħareġ album li fuqu jkanta biss : *Vittma tal-Imħabba* fl-1979. Huwa fda d-dmirijiet tat-tastiera lil Thor Baldursson u Roy Davies.

Ikona pop globali, minbarra l-karriera tiegħu ta’ ħamsin sena, Elton John, b’aktar minn 300 miljun diska mibjugħa, huwa wieħed mill- artisti li biegħu l-aktar diski    . Fl-1993, huwa għeleb ir-rekord ta’ Elvis Presley fl- Istati Uniti billi poġġa single ġdida fl-aqwa 40 tal-Istati Uniti għall-  konsekuttiva    . Fl- 1997, il-kanzunetta tiegħu *Candle in the Wind 1997*, cover tal -kanzunetta tiegħu tal-1973, saret l -aktar single li nbiegħet mill-ħolqien taċ-ċarts, bi 33 miljun kopja.  Fost it-titli l-aktar magħrufa tiegħu hemm *Your Song* ( 1970 ), *Levon* ( 1972 ), *Tiny Dancer* ( 1972 ), *Rocket Man* ( 1972 ), *Don't Go Breaking My Heart* ( 1976 ), *I'm Still Standing* ( 1983 ) . ) u *Sagrifiċċju* ( 1989 ). Bernie Taupin huwa l-awtur tal-maġġoranza tat-testi tiegħu filwaqt li Elton jikkomponi l-mużika.

Fl- 2008, huwa ġie kklassifikat bħala l-aktar artist ta’ suċċess maskili fuq iċ-ċart. Hot 100 Top Artisti ta' All-Time » mir-rivista Amerikana *[[Billboard]]* b’sitta u ħamsin single reġistrati fil-Top 40, sebgħa u għoxrin fit-Top 10, erbgħa , u disgħa   . Matul il-karriera tiegħu, għamel aktar minn  f'kunċerti madwar aktar minn 80 pajjiż  . Maħtur fl- 1998 mir-Reġina Eliżabetta II għal servizzi ta’ mużika u xogħlijiet ta’ karità, inħatar fl- Ordni tal-Kumpannji tal-Unur fl -2019 . Kultant, huwa wkoll attur u produttur tal-films . Bħala attur, deher f'films ( *Tommy* (1975), *Spice World, the Movie* (1997) u *Kingsman : The Golden Circle* (2017) u fuq it-televiżjoni ( *Ally McBeal* ). Huwa pproduċa wkoll *Rocketman* ( 2019 ), biopic ddedikat lilu.

Fl- 2021, Elton John sar l-ewwel artist solista li kklassifika fl-aqwa 10 charts tas-singles tar-Renju Unit f'sitt deċennji differenti u, it-tour *Farewell Yellow Brick Road* isir l-aktar qligħ fl-istorja tal-mużika, b'Elton John huwa wkoll l-artist solo l-aktar qligħ f'termini ta 'bejgħ ta' biljetti għall-kunċerti.

Fl-2024, huwa jsir id-   fid-dinja li tirċievi mill-inqas Premju Emmy wieħed, Premju Grammy wieħed, Oscar wieħed, u Premju Tony wieħed.

## Referenzi
Francesco Saverio Caruana

**Francesco Saverio Caruana** (7 ta’ Lulju 1759 – 17 ta’ Novembru 1847) kien prelat Malti li kien Isqof ta’ Malta mill-1831 sa mewtu fl-1847. Kien ukoll mexxej tar-ribelli matul ir-rewwixta Maltija tal-1798–1800.

Caruana twieldet Ħaż-Żebbuġ fis-7 ta’ Lulju 1759. Ta’ 24 sena, ġie ordnat saċerdot mill-Arċisqof Vincenzo Labini, u fl-1796 sar kanonku tal-kapitlu Katidral tal-Imdina. Waqt l-okkupazzjoni Franċiża ta’ Malta l-Kanonku Caruana sar membru tal- *[[Malta taħt il-Franċiżi|Commission de gouvernement]]* (kummissjoni tal-Gvern) iżda rriżenja ftit wara meta ra li ma jistax iwaqqaf lill-Franċiżi milli jistabbilixxu liġijiet inġusti u meta bdew jisirqu artifiċji prezzjużi mill-knejjes Maltin. Il-Kanonku Caruana kellu rwol prominenti fir-rewwixta Maltija kontra l-Franċiżi u fit-tressiq tal-Ingliżi lejn Malta. Waqt ir-rewwixta, kien kmandant tal-battaljuni taż -Żebbuġ u tas-Siġġiewi. Il-kamp u l-batterija Tas-Samra kienu taħt il-kmand ġenerali tiegħu.

Fl-1822 Caruana kien nominat bħala l-arċidjaknu tal-katidral u fl-1829 inħatar amministratur djoċesan mal-mewt tal-Isqof Ferdinando Mattei. Sentejn wara, il-Papa Girgor XVI ħatru bħala s-suċċessur ta’ Mattei; ġie kkonsagrat fil-15 ta’ Mejju 1831 minn Publio Maria Sant, li eventwalment sar is-suċċessur tiegħu fl-1847. 

L-Isqof Caruana miet fl-1847, fl-età ta’ 88 sena, wara 16-il sena isqof.

## Referenzi
Sigismondo Savona

**Sigismondo Savona** (12 ta’ Marzu 1835 – 24 ta’ Lulju 1908) kien edukatur u politiku Malti li kellu rwol prominenti fil-Kwistjoni tal-Lingwa li ddefiniet il-politika tal-Kolonja ta’ Malta lejn l-aħħar tas-seklu 19.

## Ħajja bikrija
Savona twield il-Belt Valletta fit-12 ta’ Marzu 1835. Studja fl-Iskola Normali tar-Royal Military Asylum f'Chelsea. Fil-21 ta’ Lulju 1852, ta’ 17-il sena, ingħaqad mar-Royal Malta Fencible Regiment u tela’ sal-grad ta’ Surġent tal-Isptar. Kien ukoll Surmast tal-Iskola tar-reġiment, u baqa’ fil-militar sat-22 ta’ Ġunju 1865.

## Karriera politika
Il-karriera politika ta' Savona bdiet meta kien elett fil-Kunsill tal-Gvern ta' Malta fl-elezzjoni tal-1875. Huwa kien favur ir-riformi proposti fil-Kummissjoni Rowsell-Julyan-Keenan fosthom it-tneħħija tat-taxxa fuq il-qamħ u l-promozzjoni tal-lingwa Ingliża f’Malta. Inħatar Direttur tal-Edukazzjoni fl-1880, u żamm il-kariga għal seba’ snin sakemm irriżenja wara li twaqqaf kumitat biex jinvestiga l-Università ta’ Malta.

Savona ingħaqad u sussegwentement mexxa l-Partit Riformista u rrakkomanda li tiġi ppubblikata l-gazzetta tal-partit *Public Opinion*. Kien elett fl-elezzjoni tal-1889, u fl-1891 fforma partit politiku ġdid magħruf bħala Partito Unionista flimkien ma' Evaristo Castaldi. Dan kien ta’ ħajja qasira u Savona reġa' stabbilixxa il-Partit Riformista fl-1893, iżda fl-1895 fforma partit ieħor, il-Partito Popolare, flimkien ma’ Mons. Ignazio Panzavecchia, A. Dalli u A. Pullicino.

Savona rtirat mill-politika fl-1898. 

## Ħajja personali
Kellu iben jismu William, li wkoll sar politiku u li waqqaf il-Partit Laburista. Savona mietet fl-24 ta’ Lulju 1908. Savona huwa midfun fiċ-Ċimiterju ta’ Santa Marija Addolorata f’Raħal Ġdid.

## Referenzi
Santwarju Nazzjonali tal-Għasafar ta' Djoudj

Is-**Santwarju Nazzjonali tal-Għasafar ta**' **Djoudj** (bil-Franċiż: *Parc national des oiseaux du Djoudj*; pronunzja bil-Franċiż: [d͡ʒud͡ʒ]) jinsab max-xatt tax-Xlokk tax-xmara Senegal, fit-Tramuntana ta' Biffeche, fil-Grigal tal-Gżira ta' Saint Louis, is-Senegal.

## Deskrizzjoni
Is-santwarju jipprovdi varjetà ta' ħabitats ta' artijiet mistagħdra li huma popolari ħafna fost l-għasafar tal-passa, ħafna minnhom wara li jkunu qasmu s-Saħara. Mill-kważi 400 speċi ta' għasafar, l-iżjed viżibbli huma l-pellikani u l-fjamingi. L-għasafar akkwatiċi żgħar li jpassu lejn is-santwarju mill-Ewropa huma inqas viżibbli; għalihom, is-santwarju huwa l-iżjed sit importanti ta' mistrieħ fix-xitwa li qatt ġie skopert sa issa. Firxa wiesgħa ta' organiżmi selvaġġi jgħixu fis-santwarju, li fl-1977 tniżżel bħal art mistagħdra tar-Ramsar u fl-1981 tniżżel bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. Fis-sena 2000 is-santwarju tniżżel fil-lista tas-siti fil-periklu minħabba l-introduzzjoni tal-pjanta invażiva ġganteska tas-salvinja, li kienet qed thedded li toħnoq il-veġetazzjoni nattiva tas-santwarju. Madankollu, is-santwarju tneħħa mil-lista tas-siti fil-periklu fl-2006.

## Sit ta' Wirt Dinji
Is-Santwarju Nazzjonali tal-Għasafar ta' Djoudj ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1981.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (vii)** "Post fejn iseħħu fenomeni naturali tal-għaġeb jew fejn hemm żoni ta' ġmiel naturali u ta' importanza estetika eċċezzjonali"; u l-**kriterju (x)** "Post fejn hemm l-iktar ħabitats naturali importanti u sinifikanti għall-konservazzjoni fil-post tad-diversità bijoloġika, inkluż fejn hemm speċijiet mhedda ta' valur universali straordinarju mill-perspettiva tax-xjenza jew tal-konservazzjoni".

## Problemi ambjentali

Mill-bidu tat-tħaddim tad-Diga ta' Diama fix-xmara Senegal fl-1988, l-esperti osservaw tnaqqis fil-livell tal-ilma, desalinizzazzjoni u sedimentazzjoni. Il-bidliet jirrappreżentaw theddida għall-fawna u għall-flora tas-santwarju. B'mod partikolari kien hemm proliferazzjoni tal-ispeċijiet *Typhas* u *Phragmites*. Fuq ix-xellug, hemm immaġni satellitari meħuda min-NASA fl-1979 (qabel il-kostruzzjoni tad-diga) u fl-1999 (wara) li joħorġu fid-dieher l-impatt sinifikanti tad-diga fuq l-ekosistema tar-reġjun.

Fl-2006, għalkemm ma ġie rrapportat l-ebda każ ta' influwenza tat-tjur fis-Senegal, iddaħħal fis-seħħ programm ta' monitoraġġ.

## Referenzi
Deċimali ripetuti

**Deċimali ripetuti** jew **deċimali rikorrenti** hija rappreżentazzjoni deċimali ta 'numru li ċ-ċifri tiegħu huma perjodiċi (li tirrepeti l-valuri tiegħu f'intervalli regolari) u l-porzjon ripetut infinit mhux żero. Jista' jintwera li numru huwa razzjonali jekk u biss jekk ir-rappreżentazzjoni deċimali tiegħu tkun qed tirrepeti jew tispiċċa (jiġifieri kollha ħlief għal ħafna ċifri finiti huma żero). Per eżempju, ir-rappreżentazzjoni deċimali ta'  isir perjodiku eżatt wara l- punt deċimali, jirrepeti ċ-ċifra waħda "3" għal dejjem, jiġifieri 0.333.... Eżempju aktar ikkumplikat huwa, li d-deċimali tiegħu jsir perjodiku fit *-tieni* ċifra wara l-punt deċimali u mbagħad jirrepeti s-sekwenza "144" għal dejjem, jiġifieri 5.8144144144.... Fil-preżent, m'hemm l-ebda notazzjoni waħda universalment aċċettata jew frażi għar-repetizzjoni tad-deċimali. Eżempju ieħor ta 'dan huwa, li ssir perjodika wara l-punt deċimali, tirrepeti l-mudell bi 13-il ċifra "1886792452830" għal dejjem, jiġifieri 11.18867924528301886792452830....

Is-sekwenza taċ-ċifri ripetuta b'mod infinit tissejjaħ **ripetind** jew **reptend**. Jekk ir-repetizzjoni hija żero, din ir-rappreżentazzjoni deċimali tissejjaħ **deċimali ta' tmiem** aktar milli deċimali ripetuta, peress li ż-żeri jistgħu jitħallew barra u d-deċimali jintemm qabel dawn iż-żeri.  Kull rappreżentazzjoni deċimali ta' tmiem tista' tinkiteb bħala frazzjoni deċimali, frazzjoni li d-denominatur tagħha huwa qawwa ta' 10 (eż.   ); jista' jinkiteb ukoll bħala proporzjon tal-forma  (eż.   ). Madankollu, *kull* numru b'rappreżentazzjoni deċimali ta' tmiem għandu wkoll b'mod trivjali rappreżentazzjoni alternattiva oħra bħala deċimali ripetuta li r-repetizzjoni tiegħu hija ċ-ċifra **9**. Dan jinkiseb billi titnaqqas iċ-ċifra finali (l-aktar tal-lemin) mhux żero b'wieħed u tehmeż ripetizzjoni ta' 9. Żewġ eżempji ta’ dan huma  u . (Dan it-tip ta 'deċimali ripetuti jista' jinkiseb b'diviżjoni fit-tul jekk wieħed juża forma modifikata tal- algoritmu tad-diviżjoni tas-soltu. )

Kwalunkwe numru li ma jistax jiġi espress bħala proporzjon ta 'żewġ interi huwa qal li huwa irrazzjonali. Ir-rappreżentazzjoni deċimali tagħhom la tispiċċa u lanqas tirrepeti b’mod infinit, iżda testendi għal dejjem mingħajr ripetizzjoni. Eżempji ta' numri irrazzjonali bħal dawn huma √2 u π.
Istilobate

L- **istilobate** (kelma komposta tal- Grieg, στυλοβάτης, iffurmata minn στῦλος "kolonna" u βάσις "bażi") hija l-pjan li fuqu tistrieħ il-kolonnade fit- tempju Grieg . Huwa magħmul minn blokki tal-ġebel irranġati orizzontalment ħdejn xulxin, biex jiffurmaw bażi uniformi. Fis-sens modern, it-taraġ kollu, jew il-ħajt vertikali kollu, li jinsab taħt kolonnade huwa definit bħala "stylobate" (f'dan il-każ, bil-Grieg, jista 'jiġi tradott bħala κρητίς).

It-terminu, fit-tifsira antika, ġeneralment jirreferi għall-aħħar pass tal- crepidoma, il-bażi magħmula minn diversi ringieli li jikkoinċidu: kull wieħed minnhom jikkostitwixxi wieħed mill-passi li jippermettu aċċess għall-bini. L-aħħar ringiela tieħu l-isem ta 'stylobate esklussivament meta kolonnade tistrieħ fuqha (f'tempji peripterali, fuq il-perimetru kollu tat-tempju), filwaqt li medda li fuqha jistrieħu l-ħitan taċ-ċella tieħu teknikament l-isem ta' toichobate . Il-passi l-aktar baxxi jistgħu jissejħu stereobates, iżda t-tifsira antika ta 'dan it-terminu hija kkontestata.

Meta mqabbla mal-blokki tal-ġebel tal-silobate, il-kolonni jistgħu jistrieħu fuq blokka waħda jew fuq diversi blokki mqiegħda ħdejn xulxin; barra minn hekk jistgħu jitqiegħdu ċċentrati fuq il-wiċċ ta' fuq ta' blokk jew fuq il-ġonta bejn żewġ blokki, jew ikunu pożizzjonati kompletament indipendentement mill-artikolazzjoni xi ftit jew wisq regolari tal-blokki. Il-blokki moħbija, ta 'ġebel mhux ta' valur, li jiffurmaw il-bażi ta 'appoġġ t'isfel tal-silobate, jissejħu euthynteria .

Kemm l-istilobate u l-passi l-oħra tal- crepidine jista 'jkollhom forom jew dekorazzjonijiet oħra fuq l-uċuħ viżibbli. Xi drabi jista 'jkollu wkoll apparat ottiku, bħal fil- Parthenon fejn il-bażi kollha hija imperċettibbilment konvessa biex tidher akbar fil-perspettiva.
Repubblika Sovjetika Soċjalista Moldovana

Ir-**Repubblika Soċjalista Sovjetika tal-Moldova** jew RSS Moldova (Rumen: Republica Sovietică Socialistă Moldovenească, Moldovan Ċirilliku: Република Советикэ Сочиалистэ Молдовеняскэ), kienet teżisti mill-1940 sal-1991. Ir-repubblika ġiet iffurmata fit-2 ta’ Awwissu 1940 minn partijiet ta’ Bessarabia, reġjun anness mir-Rumanija fit-28 ta’ Ġunju ta’ dik is-sena, u partijiet mir-Repubblika Soċjalista Sovjetika Awtonoma tal-Moldova, repubblika Sovjetika awtonoma fi ħdan l-RSS Ukrana.

Wara d-Dikjarazzjoni tas-Sovranità fit-23 ta' Ġunju 1990, u sat-23 ta' Mejju 1991, kienet magħrufa uffiċjalment bħala r-Repubblika Soċjalista Sovjetika tal-Moldova. Mit-23 ta' Mejju 1991 sad-dikjarazzjoni ta' indipendenza fis-27 ta' Awwissu 1991, ingħatat l-isem ġdid ta' Repubblika tal-Moldova filwaqt li baqgħet repubblika kostitwenti tal-URSS. L-indipendenza tagħha ġiet rikonoxxuta fis-26 ta' Diċembru ta' dik is-sena meta l-URSS ġiet xolta.

Ġeografikament, l-RSS tal-Moldova kienet tmiss mar-Repubblika Soċjalista tar-Rumanija lejn il-punent u r-Repubblika Soċjalista Sovjetika tal-Ukraina fit-tramuntana, il-lvant u n-nofsinhar.
Antonio Annetto Caruana

**Antonio Annetto Caruana** (14 ta’ Mejju 1830 – 3 ta’ Marzu 1905), magħruf ukoll bħala **A.A. Caruana**, kien arkeologu u awtur Malti.

## Bijografija
Imwieled il-Belt Valletta, Malta, Caruana wera profiċjenza mhux tas-soltu fl-għarfien tal-letteratura klassika hekk kif sar adult. Gradwat b’dottorat fit-Teoloġija mill-Università ta’ Malta, Caruana beda karriera twila fl-Università ta’ Malta li kienet tinkludi t-tħaddin r-rwol ta' segretarju u rettur ta’ dik l-istituzzjoni għal bosta snin.

Aktar tard inħatar Librar u Kuratur tal-Antikitajiet fil-Librerija Nazzjonali ta’ Malta (1880–1896) u diversi bidliet fi ħdan din l-istituzzjoni huma akkreditat llu. Kien ukoll Direttur tal-Edukazzjoni fl-amministrazzjoni imperjali ta' Malta (1887–1896).

Caruana huwa probabbli l-aktar magħruf għall-attivitajiet tiegħu bħala arkeologu, fejn ippubblika bosta kotba u artikli fosthom *Report on the Phoenician and Roman Antiquities in the group of the islands of Malta*, ippubblikat għall-ewwel darba fl-1882. Ħadem fuq it-tħaffir tal-kumpless tat-tempji neolitiċi  ta' Ħaġar Qim u d- Domvs Romana fir-Rabat, Malta. Huwa għamel l-ewwel skavi tiegħu ta’ katakombi fl-1860 mal-Kaptan Strickland u, mill-1871, kien attiv għat-tletin sena ta’ wara fl-esplorazzjoni ta’ numru kbir ta’ oqbra u katakombi madwar il-gżejjer Maltin, li rari kienu faċli biex tasal għalihom. Ħadem ukoll fuq it-tindif u l-istħarriġ tal-Katakombi ta’ San Pawl fl-1894.

Għalkemm ħafna mill-ideat tiegħu ġew ikkontestati fis-snin ta' wara ħajtu, Caruana huwa meqjus bħala pijunier fil-qasam tal -ġestjoni tal-patrimonju kulturali fil-Gżejjer Maltin.

## Ħajja personali
Caruana rrifjutat li jiġi ordnata saċerdot biex tiżżewweġ lil Maria Metropoli, waħda minn tliet ibniet ta’ Giuseppe Metropoli, nutar tal-Kurja Rumana f’Malta, li ż-żewġt ibniet l-oħra tiegħu żżewġu lis-sitt Konti Preziosi u lil Salvatore dei Duchi Mattei. L-uniku iben tagħhom, John Caruana, kien filosofu u avukat kostituzzjonali Malti tas-seklu 20 u li bħala kunjatu kellu lill-perit Vittorjan Emanuele Luigi Galizia. 

Wieħed mid-dixxendenti diretti ta’ Caruana żżewġet lill-ġurnalista investigattiva Maltija Daphne Caruana Galizia, li kitbet teżi dwar ħajtu u x-xogħol għall-lawrja tagħha fl-arkeoloġija fl-Università ta’ Malta. 

Caruana kien toqgħod f’266, Triq San Pawl, il-Belt Valletta.

## Referenzi
Freġju

Fl-arkitettura klassika, il-**freġju** (bl-Ingliż: *frieze*) huwa s-sezzjoni ċentrali wiesgħa ta' tablatura u jista' jkun sempliċi fl-ordni Joniku jew Doriku, jew imżejjen b'bassoriljievi. Normalment jintużaw ukoll *paterae* biex iżejnu l-freġji. Anke meta la kolonni u lanqas pilastri ma jkunu espressi, fuq ħajt astylar jinsab fuq l-arċitravu ("travu prinċipali") u tkun mgħottija mill-forom tal-gwarniċ. Freġju jista' jinstab fuq ħafna bini Grieg u Ruman, fosthom l-iktar famuż li huwa l-Freġju tal-Akropoli, li x'aktarx huwa l-aktar wieħed elaborat. 

Fuq ġewwa tal-bini, il-freġju ta' kamra huwa s-sezzjoni tal-ħajt bħala bordura u normalment jinstab taħt xi stukko jew gwarniċ mas-soqfa. B'estensjoni, freġju huwa medda twila ta' dekorazzjoni miżbugħa, skolpita jew saħansitra kaligrafika f'tali pożizzjoni, normalment 'il fuq, mil-livell tal-għajnejn. Dekorazzjonijiet bi freġju jistgħu juru xeni f'sekwenza ta' panewijiet diskreti. Il-materjal li minnu jkun magħmul il-freġju jista' jkun ġibs, injam minqux jew mezz dekorattiv ieħor.

Inġenerali, freġju kultant jirreferi għal kwalunkwe strixxa orizzontali kontinwa ta' dekorazzjoni fuq ħajt, li jkun fiha motivi figurattivi jew ornamentali. Bħala eżempju ta' freġju arkitettoniku fuq il-faċċata ta' binja, it-Torri ottagonali tal-Irjieħ fl-agora Rumana f'Ateni fih skulturi ta' riljiev tat-tmien irjieħ fuq il-freġju tiegħu.

**Freġju pulvinat** (jew **pulvino**) ikun konvessi f'sezzjoni. Freġji bħal dawn kienu karatteristiċi tal-Manjeriżmu tat-Tramuntana tas-seklu 17, speċjalment f'freġji sussidjarji, u kienu jintużaw ħafna fl-arkitettura ta' ġewwa u fl-għamara.

Il-kunċett ta' freġju ġie ġeneralizzat fil-kostruzzjoni matematika ta' mudelli freġju.

## Referenzi
Paċi

**Il-paċi** hija kundizzjoni soċjali, relazzjonali, politika (b'estensjoni wkoll personali jew intraindividwu, jew possibbilment marbuta ma' kuntesti oħra), ikkaratterizzata mill-preżenza ta' armonija kondiviża u nuqqas kontemporanju ta' tensjonijiet u kunflitti.

Il-paċi li tiġi stabbilita bejn żewġ nazzjonijiet wara gwerra tista’ toriġina mill-waqfien tal-kunflitt bi qbil reċiproku bejn in-nazzjonijiet involuti jew tiġi imposta meta ż-żamma tagħha tkun possibbli taħt il-kundizzjonijiet dettati mill-nazzjon li rebaħ il-kunflitt jew meta s-superjorità ta’ waħda mill-partiti tkun tali li tevita kull azzjoni ta’ rewwixta min-naħa tan-nazzjon f’kundizzjoni ta’ inferjorità. 

It-terminu ġej mil- Latin *pax*  u huwa l-oppost ta’ *bellum* ( gwerra ) fis-sens politiku u soċjoloġiku, jew l-istat tar-relazzjonijiet bejn individwi jew gruppi ta’ individwi.

Peress li huwa wieħed mill-eqdem u l-aktar kunċetti profondi fis-sens antropoloġiku, it-terminu ħa tifsiriet aktar estensivi u ġenerali, inklużi verbi bħal "toease" u "to make peace", bir-riflettivi relatati: "to make". paċi” u “biex tagħmel il-paċi”.

Għal aktar estensjoni semantika, il-kunċett tal-paċi bħala "mhux tfixkil" imbagħad għadda mill-oqsma soċjoloġiċi u politiċi għal dak individwali f'sens distint mentali, billi ħa t-tifsira ta ' *paċi tar-ruħ* jew *paċi ta' ġewwa*, jew stat ta ' kwiet jew trankwillità tar-ruħ tal-bniedem pperċepit bħala n-nuqqas ta 'disturbi u aġitazzjoni. Din il-paċi interjuri (jew tar-ruħ) twieġeb tajjeb għall-kunċetti antiki ta’ ewtimija ( f’Demokritu ), ta’ aponìa ( f’Epikuru ), ta’ atarassja (fl- Istojċi ), ta’ eireneusis fl-etika riċenti.

B'mod aktar speċifiku, il-paċi hija kkunsidrata (jew għandha titqies, skont l-opinjoni attwali) valur rikonoxxut universalment li kapaċi jegħleb kull ostaklu soċjali u/jew reliġjuż u kull preġudizzju ideoloġiku, sabiex jiġu evitati sitwazzjonijiet ta' kunflitt bejn żewġ persuni jew aktar., żewġ gruppi jew aktar, żewġ nazzjonijiet jew aktar, żewġ reliġjonijiet jew aktar .
Marc'Antonio Zondadari

**Marc'Antonio Zondadari** (26 ta' Novembru 1658 - 16 ta' Ġunju 1722), minn Siena, kien il-65 Prinċep u Gran Mastru tal-Ordni ta' Malta, mill-1720, wara l-mewt tal-Aragoniż  Ramon Perellos y Roccaful, sal-mewt tiegħu stess fl-1722.

Zondadari twieled Siena; ommu kienet ta’ kunjom aristokratiku Chigi, u studja f’kulleġġ f’Parma. Mill-1702 'l quddiem Zondadari għex f'Palazzo Carniero fil-Belt Valletta, li aktar tard sar magħruf bħala Berġa tal-Baviera.

Ir-renju tiegħu dam sentejn biss, u kien popolari mal-Maltin. Matul ir-renju tiegħu, it-tradizzjonijiet tal-Karnival ġew imsaħħa bl-introduzzjoni tal-Kukkanja.

Il-katavru tiegħu jinsab midfun f’monument majestuż maħdum minn Massimiliano Soldani Benzi fil-Kon-Katidral ta’ San Ġwann filwaqt li qalbu kienet midfuna f’Siena. Dan il-monument huwa xogħol tal-arti barokk fil-bronż u l-irħam li juri lill-Gran Mastru mimdud. Dan huwa l-uniku monument li nstab fin-nava tal-knisja għax ma kienx hemm biżżejjed spazju għalih fil-kappella tal-lingwa tal-Italja.

## Gallerija

Stampa:Malta_-_Valletta_-_Triq_San_Bastjan_-_Auberge_de_Baviere_02_ies.jpg|alt=Palazzo Carniero, where Zondadari lived from 1702 to 1722| Palazzo Carniero, fejn Zondadari għex mill-1702 sal-1722
Stampa:Palazzo_della_Città,_Valletta.jpeg|alt=The Banca Giuratale, which was reconstructed by Zondadari in 1721|Il-Banca Giuratale, li nbniet mill-ġdid minn Zondadari fl-1721
Stampa:StJohnsCoCathedralMalta2010DOB055.JPG|alt=Funerary monument of Zondadari in the nave of St. John's Co-Cathedral|Monument funerarju taż-Żondadari fin-navata tal-Konkatidral ta’ San Ġwann


## Referenzi

## Ħoloq esterni
* Muniti tal-Granmastru Marcantonio Zondadari
Lingwa speċjali

**Lingwa speċjali** hija varjetà diafasika ta' lingwa  użata minn "minoranza ta' esperti" f'suġġett jew qasam ta' xogħol speċifiku bil-għan li l-komunikazzjoni u l-kollaborazzjoni bejn il-membri tal-grupp isiru aktar ċari, aktar mgħaġġla, aktar preċiżi u aktar effettivi. 

F'dan is-sens, dawn il-varjetajiet huma kkaratterizzati b'mod qawwi fir-rigward tas-suġġett tal-komunikazzjoni (pereżempju, il-lingwa użata f'testi dwar suġġetti xjentifiċi, sportivi, tal-karozzi, tal-gwerra, eċċ), għall-kuntesti kulturali u professjonali li fihom jiġu adottati (pereżempju, il-lingwa tar-reklamar, l-aħbarijiet televiżivi, il-ġurnaliżmu sportiv, eċċ.) jew għar-rwol jew il-pożizzjoni soċjali ta 'dawk li l-aktar normalment jużawhom (pereżempju, il- lingwa taż-żgħażagħ jew il-lingwa tal-istudenti, id-dinja ta' taħt, nies reliġjużi, eċċ.).

Xi drabi jintuża wkoll it-terminu "**[[lingwa]] settorjali**", li madankollu, għall-kuntrarju ta' "lingwa speċjali", jenfasizza r-referenza għal kodiċijiet mhux verbali, bħalma huwa l-każ tal-formuli kimiċi.  F'xi każijiet, "lingwi settorjali" tfisser varjetajiet "mhux kodifikati b'mod riġidu", bħalma huwa l-każ ta ' lingwaġġ mużikali, lingwa matematika, lingwa televiżiva, lingwaġġ politiku jew lingwaġġ ġurnalistiku  . Sinonimi oħra għal "lingwa speċjali" huma "**subkodiċi**"  u " **mikrolingwa** " (jew "mikrolingwa xjentifiku-professjonali")  .

Il- lemma li tappartjeni għal lingwa settorjali tissejjaħ **teknikalità** jew **terminu tekniku** (jew saħansitra sempliċement "terminu" [   ). L-istudju tat-termini tekniċi jissejjaħ " terminoloġija".

## Referenzi
Atomu

L-**atomu** huwa l-partiċella bażika tal- elementi kimiċi. Atomu jikkonsisti f'nukleu ta'protoni u ġeneralment newtroni, imdawwar b'swarm ta' elettroni marbutin b'mod elettromanjetiku. L-elementi kimiċi huma distinti minn xulxin bin-numru ta 'protoni li huma fl-atomi tagħhom. Pereżempju, kull atomu li fih 11-il proton huwa sodju, u kull atomu li fih 29 protoni huwa ram. Atomi bl-istess numru ta’ protoni iżda numru differenti ta’ newtroni jissejħu isotopi tal-istess element.

L-atomi huma estremament żgħar, tipikament madwar 100&nbsp;pikometri madwar. Xagħar uman huwa wiesa 'madwar miljun atomu tal-karbonju. Dan huwa iżgħar mill-iqsar wavelength ta' dawl viżibbli, li jfisser li l-bnedmin ma jistgħux jaraw l-atomi b'mikroskopji konvenzjonali. L-atomi huma tant żgħar li tbassir preċiż tal-imġieba tagħhom bl-użu tal-fiżika klassika mhuwiex possibbli minħabba l-effetti quantum.

Aktar minn 99.94% tal-massa ta 'atomu tinsab fin-nukleu. Il-protoni għandhom ċarġ elettriku pożittiv u n-newtroni m'għandhomx ħlas, għalhekk in-nukleu huwa ċċarġjat b'mod pożittiv. L-elettroni huma ċċarġjati b'mod negattiv, u dan il-ħlas oppost huwa dak li jorbothom man-nukleu. Jekk in-numri ta 'protoni u elettroni huma ugwali, kif huma normalment, allura l-atomu huwa elettrikament newtrali kollu kemm hu. Jekk atomu għandu aktar elettroni minn protoni, allura għandu ċarġ negattiv ġenerali, u jissejjaħ jone negattiv (jew anjoni). Bil-maqlub, jekk ikollu aktar protoni minn elettroni, għandu ċarġ pożittiv, u jissejjaħ jone pożittiv (jew katjoni).

L-elettroni ta 'atomu huma attirati lejn il-protoni f'nukleu atomiku mill-forza elettromanjetika. Il-protoni u n-newtroni fin-nukleu huma attirati lejn xulxin mill- forza nukleari. Din il-forza hija ġeneralment aktar b'saħħitha mill-forza elettromanjetika li tirrepeli l-protoni iċċarġjati b'mod pożittiv minn xulxin. Taħt ċerti ċirkostanzi, il-forza elettromanjetika li tirrepelixxi ssir aktar b'saħħitha mill-forza nukleari. F'dan il-każ, in-nukleu jinqasam u jħalli warajh elementi differenti. Din hija forma ta' tħassir nukleari.

L-atomi jistgħu jeħlu ma' atomu wieħed jew aktar permezz ta' bonds kimiċi biex jiffurmaw komposti kimiċi bħal molekuli jew kristalli. Il-ħila ta 'l-atomi li jwaħħlu u jinqalgħu minn xulxin hija responsabbli għall-biċċa l-kbira tal-bidliet fiżiċi osservati fin-natura. Il-kimika hija x-xjenza li tistudja dawn il-bidliet.
Roundabout

**Roundabout** hija tip ta' intersezzjoni ċirkolari jew junction li fiha t-traffiku tat-triq huwa permess li jiċċirkola f'direzzjoni waħda madwar gżira ċentrali, u l-prijorità hija tipikament mogħtija lit-traffiku diġà fil-junction.  

L-inġiniera jużaw it-terminu **roundabout modern** biex jirreferu għal junctions installati wara l-1960 li jinkorporaw diversi regoli tad-disinn biex tiżdied is-sigurtà.   Meta mqabbla ma 'tabelli ta' waqfien, sinjali tat-traffiku, u forom preċedenti ta' roundabouts, roundabouts moderni jnaqqsu ħafna l-probabbiltà u s-severità tal-ħabtiet billi jnaqqsu l-veloċitajiet tat-traffiku u jimminimizzaw il-ħabtiet tat-T-bone u head-on.  Varjazzjonijiet fuq il-kunċett bażiku jinkludu integrazzjoni mal-linji tat-tramm jew tal-ferrovija, fluss f'żewġ direzzjonijiet, veloċitajiet ogħla u ħafna oħrajn.

Għall-persuni mexjin, it-traffiku li joħroġ mir-roundabout jiġi minn direzzjoni waħda, minflok tlieta, li jissimplifika l-ambjent viżiv tal-pedestrian. It-traffiku jimxi bil-mod biżżejjed biex jippermetti involviment viżwali mal-persuni mexjin, u jinkoraġġixxi deferenza lejhom. Benefiċċji oħra jinkludu konfużjoni mnaqqsa tas-sewwieq assoċjata ma' junctions perpendikolari u tnaqqis fil-kju assoċjati mad-dwal tat-traffiku. Huma jippermettu dawriet U fi ħdan il-fluss normali tat-traffiku, li ħafna drabi mhumiex possibbli f'forom oħra ta 'junction. Barra minn hekk, peress li l-vetturi li jaħdmu bil-gażolina tipikament iqattgħu inqas ħin idling fir-roundabouts milli f'intersezzjonijiet sinjalati, l-użu ta' roundabout potenzjalment iwassal għal inqas tniġġis.   Meta jidħlu l-vetturi jeħtieġ li jċedu biss, mhux dejjem iwettqu waqfa sħiħa; bħala riżultat, billi żżomm parti mill-momentum tagħhom, il-magna se teħtieġ inqas xogħol biex terġa 'tikseb il-veloċità inizjali, li tirriżulta f'emissjonijiet aktar baxxi. Ir-riċerka wriet ukoll li traffiku bil-mod fir-roundabouts jagħmel inqas storbju mit-traffiku li jrid jieqaf u jibda, iħaffef u jbbrejkja. 

Ir-roundabouts moderni ġew standardizzati għall-ewwel darba fir-Renju Unit fl-1966 u nstabu li kienu titjib sinifikanti fuq ċrieki tat-traffiku u rotaries preċedenti. Minn dakinhar, roundabouts moderni saru komuni madwar id-dinja, inklużi l-Awstralja, ir-Renju Unit u Franza.
Reazzjoni kimika

**Reazzjoni kimika** hija proċess li jwassal għat-trasformazzjoni kimika ta 'sett wieħed ta' sustanzi kimiċi għal ieħor.  Klassikament, reazzjonijiet kimiċi jinkludu bidliet li jinvolvu biss il-pożizzjonijiet ta ' elettroni fil-formazzjoni u t-tkissir ta' rabtiet kimiċi bejn l-atomi, mingħajr bidla fin- nuklei (l-ebda bidla fl-elementi preżenti), u ħafna drabi jistgħu jiġu deskritti b'ekwazzjoni kimika. Il-kimika nukleari hija sub-dixxiplina tal-kimika li tinvolvi r-reazzjonijiet kimiċi ta' elementi instabbli u radjuattivi fejn jistgħu jseħħu bidliet kemm elettroniċi kif ukoll nukleari.

Is-sustanza (jew sustanzi) inizjalment involuti f'reazzjoni kimika jissejħu reaġenti jew reaġenti. Ir-reazzjonijiet kimiċi huma ġeneralment ikkaratterizzati minn bidla kimika, u jagħtu prodott wieħed jew aktar, li normalment ikollhom proprjetajiet differenti mir-reaġenti. Ir-reazzjonijiet ħafna drabi jikkonsistu f'sekwenza ta 'sottopassi individwali, l-hekk imsejħa reazzjonijiet elementari, u l-informazzjoni dwar il-kors preċiż ta' azzjoni hija parti mill- mekkaniżmu ta 'reazzjoni. Reazzjonijiet kimiċi huma deskritti b'ekwazzjonijiet kimiċi, li simbolikament jippreżentaw il-materjali tal-bidu, il-prodotti finali, u xi kultant il-prodotti intermedji u l-kundizzjonijiet tar-reazzjoni.

Reazzjonijiet kimiċi jseħħu b'rata ta 'reazzjoni karatteristika f'temperatura partikolari u konċentrazzjoni kimika. Tipikament, ir-rati ta 'reazzjoni jiżdiedu ma' temperatura tiżdied minħabba li hemm aktar enerġija termali disponibbli biex tintlaħaq l-enerġija ta 'attivazzjoni meħtieġa biex jinkisru r-rabtiet bejn l-atomi.

Reazzjoni tista' tiġi kklassifikata bħala redox li fiha jseħħu l-ossidazzjoni u t-tnaqqis jew mhux redox li fih ma jseħħ l-ebda ossidazzjoni u tnaqqis. Il-biċċa l-kbira tar-reazzjonijiet redox sempliċi jistgħu jiġu kklassifikati bħala kombinazzjoni, dekompożizzjoni, jew reazzjoni ta' spostament wieħed.

Jintużaw reazzjonijiet kimiċi differenti matul is-sinteżi kimika sabiex jinkiseb il-prodott mixtieq. Fil- bijokimika, serje konsekuttiva ta 'reazzjonijiet kimiċi (fejn il-prodott ta' reazzjoni waħda huwa r-reattant tar-reazzjoni li jmiss) jiffurmaw mogħdijiet metaboliċi. Dawn ir-reazzjonijiet ħafna drabi huma katalizzati minn enzimi tal-proteini. L-enzimi jżidu r-rati ta 'reazzjonijiet bijokimiċi, sabiex is-sinteżi metaboliċi u d-dekompożizzjonijiet impossibbli taħt kundizzjonijiet ordinarji jistgħu jseħħu fit-temperatura u l-konċentrazzjonijiet preżenti f'ċellula.

Il-kunċett ġenerali ta 'reazzjoni kimika ġie estiż għal reazzjonijiet bejn entitajiet iżgħar minn atomi, inklużi reazzjonijiet nukleari, tħassir radjuattiv u reazzjonijiet bejn partiċelli elementari, kif deskritt mit- teorija tal-kamp quantum.
Stalko

**Stalko** kienet band folk tal-Indie Maltin li fiha tliet membri li jikkonsistu minn Chris Cini, Tim Ellis u Mike Stivala. Meta jdoqqu live, magħhom kienu jidħru diversi mużiċisti oħra, fosthom Michael Galea (drums), Manuel Pulis (drums), James Baldacchino (bass) u Thomas Cuschieri (bass).

Flimkien mal-istrumenti tipiċi bħal kitarra, bass u drums, it-trio idaħħal regolarment strumenti oħra bħall-pjanu, vjolin, glockenspiel, accordion, orgni tal-ħalq, melodika, ukulele.

Huma kienu attivi bejn l-2009 u l-2016.

## Storja
Stalko bdew idoqqu flimkien fis-sajf tal-2009. Wara xhur jiktbu kanzunetti oriġinali, il-grupp għamel l-ewwel dehra pubblika tiegħu waqt kunċert tal-artist Ingliż Adem Ilhan fit-Teatru MITP, il-Belt Valletta, fis-6 ta' Frar 2010.

### 2012: Grandiloquence
L-ewwel album tagħhom, Gradiloquence, ħareġ f'Novembru 2012, b'kunċert kbir fit-Teatru Orpheum, Gzira, Malta.

### 2016: A Long Wave Goodbye
Stalko ħarġu t-tieni album tagħhom, *A Long Wave Goodbye*, f' Marzu 2016, b'kunċert fil-Palace Theatre, Raħal Ġdid.

## Diskografija

### Albums

* Grandiloquence (2012)
* A Long Wave Goodbye (2016)

### Music Videos

* In a Hurry https://www.youtube.com/watch?v=oyKwBs7qki0

## Ħoloq esterni

* Website Ufficjali

## Referenzi
Tniġġis

**It-tniġġis** huwa l-introduzzjoni ta ' kontaminanti fl-ambjent naturali li jikkawżaw bidla ħażina.  It-tniġġis jista’ jieħu l-forma ta’ kwalunkwe sustanza (solida, likwida, jew gass) jew enerġija (bħal radjuattività, sħana, ħoss jew dawl). Is-sustanzi li jniġġsu, il-komponenti tat-tniġġis, jistgħu jkunu jew sustanzi/enerġija barranin jew kontaminanti li jseħħu b'mod naturali.

Għalkemm it-tniġġis ambjentali jista 'jkun ikkawżat minn avvenimenti naturali, il-kelma tniġġis ġeneralment timplika li l-kontaminanti għandhom sors antropoġeniku - jiġifieri, sors maħluq minn attivitajiet tal-bniedem, bħall -manifattura, industriji estrattivi, ġestjoni ħażina tal-iskart, trasport jew agrikoltura. It-tniġġis spiss jiġi kklassifikat bħala sors punt (li ġej minn sit speċifiku ikkonċentrat ħafna, bħal fabbrika jew minjiera) jew tniġġis minn sors mhux punt (li ġej minn sorsi distribwiti mifruxa, bħall- mikroplastiks jew it-tnixxija agrikola).

Ħafna sorsi ta 'tniġġis kienu partijiet mhux regolati ta' industrijalizzazzjoni matul is-sekli 19 u 20 sal-emerġenza ta 'regolamentazzjoni ambjentali u politika ta' tniġġis fl-aħħar nofs tas-seklu 20. Siti fejn l-industriji li jniġġsu storikament ħarġu sustanzi li jniġġsu persistenti jista' jkollhom tniġġis tal-wirt ħafna wara li s-sors tat-tniġġis jitwaqqaf. Forom ewlenin ta 'tniġġis jinkludu tniġġis tal-arja, tniġġis tad-dawl, żibel, tniġġis tal-istorbju, tniġġis tal-plastik, kontaminazzjoni tal-ħamrija, kontaminazzjoni radjuattiva, tniġġis termali, tniġġis viżwali, u tniġġis tal-ilma.

It-tniġġis għandu konsegwenzi mifruxa fuq is-saħħa tal-bniedem u ambjentali, li għandu impatt sistematiku fuq is-sistemi soċjali u ekonomiċi. Fl-2019, it-tniġġis qatel disa' miljun ruħ madwar id-dinja (wieħed minn kull sitt imwiet), numru mhux mibdul mill-2015.    It-tniġġis tal-arja kien responsabbli  minn dawn l-imwiet preċedenti.   Reviżjoni tal-letteratura fl-2022 sabet li l-livelli ta’ tniġġis kimiku antropoġeniku qabżu l-konfini planetarji u issa jheddu ekosistemi sħaħ madwar id-dinja.   Is-sustanzi li jniġġsu spiss ikollhom impatti kbar fuq popolazzjonijiet vulnerabbli, bħat-tfal u l-anzjani, u l-komunitajiet emarġinati, minħabba li l-industriji li jniġġsu u s-siti tal-iskart tossiku għandhom it-tendenza li jiġu kollokati ma’ popolazzjonijiet b’inqas poter ekonomiku u politiku.  Dan l-impatt ta' daqs kbir huwa raġuni ewlenija għall-formazzjoni tal-moviment tal-ġustizzja ambjentali,   u jkompli jkun element ewlieni tal -kunflitti ambjentali, partikolarment fin- Nofsinhar Globali.

Minħabba l-impatti ta’ dawn is-sustanzi kimiċi, il-politika lokali, tal-pajjiż u internazzjonali fittxet dejjem aktar li tirregola s-sustanzi li jniġġsu, u dan jirriżulta f’żieda fl-istandards tal-kwalità tal-arja u tal-ilma, flimkien ma’ regolamentazzjoni ta’ flussi speċifiċi ta’ skart. Il-politika reġjonali u nazzjonali hija tipikament sorveljata minn aġenziji jew ministeri ambjentali, filwaqt li l-isforzi internazzjonali huma kkoordinati mill- Programm Ambjentali tan-NU u korpi oħra ta' trattati. Il-mitigazzjoni tat-tniġġis hija parti importanti mill-Għanijiet ta' Żvilupp Sostenibbli kollha.
Muħammed bin Għali l-Għimrani l-Ġuti

**Abu Għabdalla Muħammed bin Għali l-Idrisi l-Għimrani** **l-Ġuti** hu l-ħakkiem tal-Marokk magħżula min-nies ta' Fes li wegħdu lealtà lilu bħala Sultan tal-Marokk fir-Ramadan 869 WH (Mejju–Ġunju 1465 WK), wara l-waqgħa ta' l-aħħar re tal-Bni Marin. Huwa kompla jaħkem bejn l-1465 sa l-1471 WK. L-oriġini tagħha tmur lura għad-dinastija ta' Bni Għimran, fergħa tal-Idrisin ta' Fes u l-mexxej ta' Ahl il-Bejt (familja tal-Profeta Muħammed) hemmhekk. Il-laqam *il-Ġuti* hu msemmi għar-raħal ta' Ġuta, li sparixxa fil-bidu tal-ħakma tal-Marinin.

## Lealtà mwiegħed  u ħakma tal-Marokk
Wara li l-kundizzjonijiet tal-istat Marini saru mqallba matul ir-renju tas-Sultan Għabd il-Ħaqq bin Abi Sagħid, l-aħħar re mill-Bni Marin, minħabba l-attakk kbir tiegħu fuq Bni Wattas, li kontrih huwa massakrat fis-sena 1458 WK, u l-Lhudi Harun bin Battax ħatru bħala l-ważir kbir (prim ministru) tiegħu, li kien tiraniku bl-awtorità tiegħu, in-nies sar aġitat u ħabbar it-tneħħija tas-Sultan Għabd il-Ħaqq II u wegħdu lealtà lill-mexxej tax-xorfa (*sharifs*) f'Fes, Muħammed l-Għimrani l-Ġuti, li arresta Għabd il-Ħaqq II, ħataflu ċ-ċurkett tar-re, u wassluh għall-mewt tiegħu, inqatgħu rasu, u b’hekk tefa s-Saltna Marinija. Il-ktieb “*Pariri lir-Rejiet tal-Islam bit-tagħrif magħmula obbligatorja għalihom minn drittijiet tal-onorevoli Ahl il-Bejt*” ta' Iben is-Sakak il-Miknasi kellu impatt kbir f'tisħiħ tal-influwenza politika tal-Ahl il-Bejt f’dak il-perjodu l-aħħar tas-Saltna Marinija.

Madankollu, l-emirat tal-Ġuti ma damx twil, peress li Abu l-Ħaġġieġ Jusuf bin Mansur il-Wattasi malajr iddepożitu, u Fes baqa' f'idejn oħt Abu l-Ħaġġieġ, Żhur il-Wattasija, ma' kmandant tiegħu s-Saġiri, sakemm Muħammed ix-Xiħ il-Wattasi ħa f’idejh.

## Ħajtu wara s-sentenza
Ftit wara t-tneħħija tiegħu mill-poter, il-Ġuti telaq mill-Marokk u għażel l-eżilju fit-Tuneżija.

## Referenzi
Tpittir fuq il-Blat ta' Sierra de San Francisco

It-**Tpittir fuq il-Blat ta' Sierra de San Francisco** huma arti pittografika preistorika fuq il-blat fil-katina muntanjuża ta' Sierra de San Francisco fil-Muniċipalità ta' Mulegé tar-reġjun tat-Tramuntana tal-istat ta' Baja California Sur fil-Messiku.

## [[Storja]]
It-tpittir fuq il-blat x'aktarx li huma l-prodotti artistiċi tal-poplu Cochimi fil-peniżola ta' Baja California. Dan il-grupp ta' nies ġie estint kulturalment fis-seklu 19 iżda minkejja dan huwa magħruf sew bis-saħħa tal-kitbiet tal-missjunarji Ġiżwiti tas-seklu 18. Dan it-tpittir fuq is-soqfa u l-ħitan tal-għerien u tal-postijiet imkennija fil-katina muntanjuża ta' Sierra de San Francisco ġie skopert għall-ewwel darba mill-Ewropej fis-seklu 18 permezz tal-missjunarju Ġiżwit Messikan José Mariano Rotea.

Skont xi twemmin nattiv irreġistrat mill-Ġiżwiti u minn oħrajn, it-tpittir sar minn razza ta' ġganti — twemmin li ġie skartat minn investigaturi xjentifiċi mill-aħħar tas-seklu 19. Dan it-twemmin jaf kien ġie ssuġġerit mid-daqs ikbar mill-ħajja reali tal-figuri umani (kif ukoll tal-annimali). Xi osservaturi spekulaw li t-tpittir kellu tifsiriet marbuta mal-maġija tal-kaċċa, ma' prattiki reliġjużi, jew mal-qima tal-antenati, iżda ma hemm l-ebda konsensus dwar dawn l-interpretazzjonijiet. Fost l-ispeċijiet ta' annimali mpittrin hemm iċ-ċriev, in-nagħaġ selvaġġ, il-fniek, il-puma, il-linċi, il-balieni, il-fkieren tal-baħar, il-ħut u l-għasafar. Hemm ukoll elementi astratti b'forom u b'għamliet differenti. Korp dejjem jikber ta' dati bir-radjokarbonju marbuta mat-tpittir issuġġerixxa epoki bikrin saħansitra mill-5500 Q.K. saħansitra għal epoki reċenti tal-kuntatt Ewropew fis-seklu 18.

## Sit ta' Wirt Dinji
It-Tpittir fuq il-Blat ta' Sierra de San Francisco ġie nnominat bħala sit indikattiv fl-1989 u eventwalment sar Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1989.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (i)** "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem"; u l-**kriterju (iii)** "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet".

## [[Ġeografija]]
It-tpittir fuq il-blat huwa mifrux f'madwar 250 sit differenti, li jinsab fil-Lvant tar-Riżerva ta' Bijosfera ta' El Vizcaino, Sit ta' Wirt Dinji ieħor tal-UNESCO. L-aċċess għat-tpittir fuq il-blat huwa kemxejn diffiċli minħabba l-pożizzjoni iżolata tas-siti, u dan għen ukoll biex jiġu mminimizzati l-vandaliżmu u l-qerda tagħhom.

### Għeliem
Fiż-żona tat-tpittir fuq il-blat hemm waħda mill-iżjed konċentrazzjonijiet importanti tal-arti Pre-Kolombjana tal-Peniżola ta' Baja California. It-tpittir fuq il-blat huwa ta' kwalità eċċezzjonali skont l-istandards nazzjonali u internazzjonali: mhux biss bħala kwalità għolja, iżda anke bħala kobor, varjetà u oriġinalità tar-rappreżentazzjonijiet umani u tal-annimali, b'kuluri notevoli, u bi stat eċċellenti ta' preservazzjoni.

## Referenzi
Santwarju tal-Balieni ta' El Vizcaino

Is-**Santwarju tal-Balieni ta' El Vizcaino** jew ir-**Riżerva ta' Bijosfera ta**' **El Vizcaíno**, maħluq fl-1988, jinsab fil-Muniċipalità ta' Mulegé fit-Tramuntana ta' Baja California Sur, fiċ-ċentru tal-Peniżola ta' Baja California bejn l-Oċean Paċifiku u l-Golf ta' California. B'erja ta' iktar minn 24,930 km2 (9,630 mil kwadru)), is-santwarju huwa l-ikbar refuġju tal-organiżmi selvaġġi fil-Messiku u jikkonfina mat-tarf tat-Tramuntana taż-Żona Protetta tal-Flora u tal-Fawna ta' Valle de los Cirios.

## Storja
Il-popli nattivi insedjaw dan ir-reġjun iktar minn ħdax-il elf sena ilu. Jaf kienu nomadi li ġew bl-art mit-Tramuntana tal-kontinent Amerikan, jew jaf kienu popli orjentati lejn il-baħar li użaw id-dgħajjes biex isegwu l-kosta kollha. Ftit qabel il-perjodu storiku, is-suċċessuri tagħhom kienu l-membri tal-poplu Cochimi, bdiewa li sfruttaw ir-riżorsi naturali tal-kosta, il-pjanuri iktar 'il ġewwa, u s-Sierra de San Francisco. Il-vjaġġaturi li jimxu f'dan ir-reġjun muntanjuż għadhom jistgħu jaraw l-arti fl-għerien tan-nattivi. L-esploraturi Spanjoli waslu fl-inħawi fis-seklu 16. Juan Rodríguez Cabrillo kien l-ewwel esploratur li nnaviga l-kosta, filwaqt li Sebastián Vizcaíno esplora iktar 'il ġewwa, f'dik li issa hija r-riżerva ta' bijosfera fl-1596 f'isem Gaspar de Zúñiga, il-Viċirè ta' Spanja l-Ġdida.

## Fawna
L-annimali li adattaw għal dawn il-kundizzjonijiet estremi tal-inħawi jinkludu varjetà ta' annimali notturni bħall-coyotes, ir-rodituri, u l-liebri; oħrajn adattaw billi jiksbu l-ilma mill-pjanti sukkulenti. Fost il-mammiferi hemm l-antilokapridi ta' Baja California (sottospeċi endemiku tal-antilokapridi); l-aħħar popolazzjonijiet ta' din is-sottospeċi jistgħu jinsabu f'dan ir-reġjun. Is-Santwarju tal-Balieni ta' El Vizcaíno huwa wkoll il-ħabitat tan-nagħaġ selvaġġ tad-deżert, iċ-ċriev tad-deżert, u għexieren ta' għasafar residenti u tal-passa. Fost l-ispeċijiet ta' importanza speċjali hemm l-arpi, il-marguni, ir-russetti, u l-gawwin —u erba' speċijiet ta' fkieren tal-baħar. Mal-kosta u fil-gżejriet jgħixu u jpassu bosta mammiferi tal-baħar, fosthom il-foki iljunfanti tat-Tramuntana, l-iljun tal-baħar ta' California, id-dniefel, u l-balieni griżi.

## Sit ta' Wirt Dinji
Is-Santwarju tal-Balieni ta' El Vizcaino ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1993.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' kriterju wieħed tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (x)** "Post fejn hemm l-iktar ħabitats naturali importanti u sinifikanti għall-konservazzjoni fil-post tad-diversità bijoloġika, inkluż fejn hemm speċijiet mhedda ta' valur universali straordinarju mill-perspettiva tax-xjenza jew tal-konservazzjoni".

## Veduta mill-ispazju

## Referenzi
Bieb is-Sultan

Il-**Bieb ta' Notre Dame** (*bit-Taljan*: Porta della Maria Vergine delle Grazie), magħruf ukoll bl-Ingliż bħala **Cottonera Gate**, jew komunament il-**Mina ta' Ħaż-Żabbar** inkella ***Bieb is-Sultan*** huwa l-bieb prinċipali tas-Swar tal-Kottonera f'Malta. Il-bieb inbena fl-1675 fuq stil Barokk, u issa jintuża bħala l-kwartieri ġenerali tal-Fondazzjoni Wirt Artna.

## Storja
Il-kostruzzjoni tas-Swar tal-Kottonera bdiet f'Awwissu 1670, meta kien hemm il-biża' ta' attakk Ottoman wara l-waqgħa ta' Kandja. Il-Bieb ta' Notre Dame nbena fl-1675 bħala l-bieb prinċipali tas-swar, u d-disinn tiegħu huwa attribwit jew lil Romano Carapecchia inkella lil Mederico Blondel. Il-bieb jinsab ġewwa l-Purtiera ta’ Notre Dame, bejn is-Swar ta' Notre Dame u ta’ San Ġakbu, faċċata tal-belt ta’ Ħaż-Żabbar. Jinsab fl-ogħla punt taż-żona tal -Kottonera, u l-bejt tiegħu kien jintuża biex iwassal sinjali bejn il-Belt Valletta u d-difiżi kostali fl-inħawi tal-Lvant ta’ Malta. Il-bieb kien oriġinarjament protett minn foss u tenaille.

Il-bieb baqa' jintuża matul is-snin tal-ħakma tal-Kavallieri, il-Franċiżi u l Imperu Brittaniku. Il-bieb bil-mod serva bħala aġġunt għall-Isptar Militari tal-Kottonera (illum il-Kulleġġ San Edward's) wara li nbena fl-1870. Diversi suldati midruba ġew akkomodati fil-binja tal-bieb matul l-Ewwel Gwerra Dinjija

Il-foss tal-bieb kien mirdum u l-pont levatur tneħħa xi żmien wara t-tletinijiet tas-seklu għoxrin, filwaqt li t-tenaille twaqqgħet. Il-bieb sofra xi ħsarat waqt bumbardament mill-ajru matul it-Tieni Gwerra Dinjija, meta splodiet bomba diretament fuq waħda mill-blokki tal-kwartieri.

Fil-bidu tas-seklu 21, il-Bieb ta’ Notre Dame ġie mgħoddi lill-Fondazzjoni Wirt Artna, li mexxew l-uffiċċji prinċipali tagħhom għall-parti ta’ fuq tal-bieb lejn l-aħħar tal-2005. Minn dakinhar il-fondazzjoni wettqet numru ta’ xogħlijiet ta’ restawr f’partijiet tal-bieb,  li issa huwa miftuħ għall-pubbliku darba fil-ġimgħa.

Il-bieb kien inkluż fil-Lista tal-Antikitajiet tal-1925, flimkien mal-kumplament tas-Swar tal-Kottonera. Issa huwa skedat bħala monument nazzjonali ta' Grad 1, u huwa wkoll elenkat fl- Inventarju Nazzjonali tal-Proprjetà Kulturali tal-Gżejjer Maltin.

## Arkitettura
Il-Bieb ta’ Notre Dame huwa mibni fl-istil Barokk, u għandu ħames livelli, u jinkludi kmamar taħt l-art, żewġ blokki ta’ kwartieri, u sovrastruttura li tikkonsisti f'loġġa mibnija fuq żewġ livelli, veranda u bejt għas-sinjalazzjoni. Il-faċċata monumentali hija mżejna b'pilastri Korintji, u għandha parti mill-faċċata miksija b'trofew tal-armi madwar bust tal-bronż tal-Gran Mastru Nicolas Cotoner u plakka tal-irħam bi skrizzjoni bil-Latin.

Il-bust inħadem minn Pietro Sances ta’ Messina fis-snin sebgħin tas-seklu 17, u huwa meqjus bħala wieħed mill-aktar xogħlijiet importanti tal-arti fil-bronż f’Malta. Waqt l-okkupazzjoni Franċiża ta’ Malta, il-bust ittieħed mill-Franċiżi, iżda ġie rritornat lejn Malta mill-Ingliżi. Kien hemm xi tentattivi falluti biex jinsteraq fis-snin sittin tas-seklu 20, u ġie rrestawrat bejn l-2004 u l-2008 

## Aktar qari

* 
* 

## Referenzi
Kontinent

**Kontinent** huwa kwalunkwe reġjuni ġeografiċi kbar. Il-kontinenti huma ġeneralment identifikati b'konvenzjoni aktar milli kwalunkwe kriterju strett. Kontinent jista 'jkun massa ta' art waħda jew parti minn massa ta 'art kbira ħafna, bħal fil-każ ta' l-Asja jew l-Ewropa. Minħabba dan, in-numru ta 'kontinenti jvarja; sa seba' jew mill-inqas erba' reġjuni ġeografiċi huma komunement meqjusa bħala kontinenti. Ħafna mill -pajjiżi li jitkellmu bl-Ingliż jirrikonoxxu seba' reġjuni bħala kontinenti. Sabiex mill-akbar għall-iżgħar fiż-żona, dawn is-seba 'reġjuni huma l-Asja, l-Afrika, l-Amerika ta' Fuq, l-Amerika t'Isfel, l-Antartika, l-Ewropa u l-Awstralja .  Varjazzjonijiet differenti b'inqas kontinenti jingħaqdu xi wħud minn dawn ir-reġjuni; eżempji ta 'dan huma l-għaqda ta' l-Amerika ta 'Fuq u l-Amerika t'Isfel fl- Amerika, l-Asja u l-Ewropa fl -Ewrażja, u l-Afrika, l-Asja u l-Ewropa fl-Afro-Ewrażja.

Il-gżejjer oċeaniċi kultant jinġabru ma' kontinent fil-qrib biex jaqsmu l-art kollha tad-dinja f'reġjuni ġeografiċi. Taħt din l-iskema, ħafna mill-pajjiżi gżejjer u t-territorji fl- Oċean Paċifiku huma miġbura flimkien mal-kontinent tal-Awstralja biex jiffurmaw ir-reġjun ġeografiku tal-Oċeanja. 

Fil- ġeoloġija, kontinent huwa definit bħala "waħda mill-art maġġuri tad- Dinja, inklużi kemm art niexfa kif ukoll xkafef kontinentali ".  Il- kontinenti ġeoloġiċi jikkorrispondu għal seba 'żoni kbar ta' qoxra kontinentali li jinsabu fuq il- pjanċi tettoniċi, iżda jeskludu frammenti kontinentali żgħar bħall- Madagaskar li ġeneralment jissejħu mikrokontinenti. Il-qoxra kontinentali hija magħrufa biss li teżisti fid-Dinja. 

## Referenzi