Ortografija

**Ortografija** hija sett ta' konvenzjonijiet għall-kitba ta' lingwa, fosthom  ir-regoli ta' kif tispelli, il-kapitalizzazzjoni, u l-punteġġjatura .

Il-biċċa l-kbira tal-lingwi transnazzjonali fil-perjodu modern għandhom sistema ta kitba, u ħafna minn dawn is-sistemi għaddew minn xi għamla ta' standardizzazzjoni, li biha twarrbu, xi ftit jew wisq, id-djaletti mil-lingwa mitkellma.   Dawn il-proċessi jistgħu jiffossilizzaw xi mudelli ta' pronunzja li m'għadhomx jingħadu bl-istess mod illum il-ġurnata (eż., "għandna" u "hemeż"); jistgħu wkoll jirriflettu sforzi intenzjonati biex jintroduċu varjabbiltà għall-fini tal-identità nazzjonali, kif jidher fl-isforzi ta ' Noah Webster biex jintroduċi faċilment xi differenzi notevoli bejn l-ortografija Amerikana u Brittanika (eż., "honor" u "honour").

Xi nazzjonijiet (bħal Franza, Spanja u Malta) stabbilixxew akkademji tal-lingwi f'tentattiv biex jirregolaw l-ortografija uffiċjalment. Għall-biċċa l-kbira tal-lingwi (inkluż l-Ingliż), ma teżisti l-ebda awtorità bħal din. Is-sens ta' ortografija "korretta", f'dan il-każ jiżviluppa permezz ta' laqgħat mal-pubblikazzjonijiet fl-iskola, fuq il-post tax-xogħol u f'kuntesti informali. Xi organizzazzjonijiet, bħall-gazzetti tar-rekords u ġurnali akkademiċi, jagħżlu omoġeneità ortografika akbar billi jinfurzaw gwida tal-istil partikolari.

## Etimoloġija u tifsira
Il-kelma *ortografija* ġejja miż-żewġ kelmiet Griegi tal-Qedem: ὀρθός (orthós, 'korretta') u γράφειν ( gráphein, 'tikteb').

L-ortografija marbuta mal-ispellija, b'mod partikolari r-relazzjoni bejn il-fonemi u l-grafemi f'lingwa. Elementi oħra li jistgħu jitqiesu bħala parti mill-ortografija jinkludu l-hyphenation, il-kapitalizzazzjoni, il-qsim tal-kliem/il-konfini, l-enfasi u l-punteġġjatura. L-ortografija, għalhekk, tiddeskrivi jew tiddefinixxi s-sett ta’ simboli użati fil-kitba ta’ lingwa u l-konvenzjonijiet li jirregolaw b’mod wiesa’ l-użu tagħhom.

Il-biċċa l-kbira tal-lingwi naturali żviluppaw bħala ilsna mitħaddta, u s-sistemi tal-kitba ġeneralment ġew maħduma jew adattati bħala modi ta' rappreżentazzjoni tal-lingwa mitkellma. Ir-regoli biex isir dan għandhom it-tendenza li jsiru standardizzati għal lingwa partikolari, u dawn iwasslu għall-iżvilupp ta' ortografija li ġeneralment titqies bħala "korretta". Fil-lingwistika, it-terminu *ortografija* spiss jintuża biex jirreferi għal kwalunkwe metodu ta' kitba ta' lingwa, irrelevanti jekk hux tajjeb jew ħażin, b'fehim xjentifiku li l-istandardizzazzjoni ortografika teżisti fuq spettru ta' saħħa konvenzjonali. Is-sens oriġinali tal-kelma, madankollu, jimplika dikotomija ta' korretta u mhux korretta, u l-kelma għadha tintuża ħafna drabi biex tirreferi speċifikament għal sistema ta' kitba standardizzata kif suppost, preskrittiva u  korretta, ta' kif tikteb lingwa. Hawnhekk tista' ssir distinzjoni bejn perspettiva  u  : l-approċċ purament deskrittiv (etiku), sempliċement iqis kwalunkwe sistema ta' kitba li fil-fatt tintuża. Min-naħa l-oħra, l-approċċ emiku jqis il-perċezzjoni tal-utenti li jħarsu lejn il-korrettezza tal-lingwa.

## L-Unitajiet u n-notazzjoni
L-unitajiet ortografiċi, bħalma huma l-ittri ta' alfabett, teknikament jissejħu grafemi. Dawn huma tip ta' estrazzjoni, li kemm jista' jkun tixbah il-fonemi tal-lingwi mitkellma; jiġifieri forom fiżiċi, jew simboli miktuba li qed jirrappreżentaw ħoss partikolari f'lingwa. Għalhekk, grafema tista' titqies bħala estrazzjoni ta' ġabra ta ' glifi li huma kollha funzjonalment ekwivalenti. Pereżempju, fl-Ingliż miktub (jew lingwi oħra li jużaw l-alfabet Latin), hemm żewġ rappreżentazzjonijiet fiżiċi differenti (glyphs) tal- ittra Latina żgħira 'a': a u ɑ. Fil-Malti għandna l-grafema 'z' li tintuża għal fonema u allofon: ts u dz. Peress li, is-sostituzzjoni ta' waħda minnhom għall-oħra ma tistax tbiddel it-tifsira ta' kelma, huma meqjusa bħala allofoni tal-istess fonema, u għalhekk jistgħu jinkitbu bl-istess grafema ⟨a u z rispettivament⟩ 

Grafemi jew sekwenzi ta' grafemi kultant jitqiegħdu bejn parentesi angolari, bħal ⟨ b ⟩ jew ⟨ bard ⟩ . Dan jiddistingwihom mit-traskrizzjoni fonemika, li titqiegħed bejn l-islashes ( ,  ), u minn traskrizzjoni fonetika, li titqiegħed bejn parentesi kwadri ( ,  ).

## Tipi
Is-sistemi tal-kitba li fuqhom huma bbażati l-ortografiji jistgħu jinqasmu f’numru ta’ tipi, skont liema tip ta’ unità kull simbolu jirrappreżenta. It-tipi prinċipali huma *logografiċi* (b'simboli li jirrappreżentaw il-kliem jew morfemi ), *sillabiċi* (b'simboli li jirrappreżentaw is-sillabi), u *[[Alfabett|alfabetiċi]]* (b'simboli li bejn wieħed u ieħor jirrappreżentaw il-fonemi ). Ħafna sistemi ta' kitba jgħaqqdu karatteristiċi ta' aktar minn wieħed minn dawn it-tipi, u ġew proposti numru ta' klassifikazzjonijiet dettaljati. Il-Ġappuniż huwa eżempju ta' sistema ta' kitba li tista' tinkiteb bl-użu ta' taħlita ta' karattri kanji logografiċi u karattri sillabiċi hiragana u katakana ; bħal f'ħafna lingwi mhux alfabetiċi, karattri romaji alfabetiċi jistgħu jintużaw ukoll kif meħtieġ.

## Korrispondenza mal-pronunzja
Ortografiji li jużaw l-alfabetti u l-sillabarji huma bbażati fuq il-prinċipju li s-simboli miktuba ( grafemi ) jikkorrispondu ma' unitajiet ta' ħoss tal-lingwa mitkellma: fonemi fl-ewwel każ, u sillabi fl-aħħar każ. Madankollu, kif nistgħu naraw kważi fil-każijiet kollha, din il-korrispondenza bejn grafemi u fonemi mhix eżatta. Ortografiji ta' lingwi differenti joffru gradi differenti ta' korrispondenza bejn l-ortografija u l-pronunzja. L-ortografija Ingliża, l-ortografija Franċiża u l-ortografija Daniża, pereżempju, huma irregolari ħafna, filwaqt li l-ortografiji ta' lingwi bħar -Russu, il-Ġermaniż u l-Ispanjol jirrappreżentaw il-pronunzja b'ħafna aktar fedeltà, għalkemm il-korrispondenza bejn ittri u fonemi mhix eżatta mija fil-mija. L-ortografiji Finlandiża, Torka, Serbo-Kroata u Maltija japprossimaw b'mod aktar konsistenti l-prinċipju "ittra waħda għal kull ħoss."

Ortografija li fiha, il-korrispondenzi bejn l-ispellija u l-pronunzja huma kumplessi wisq jew inkonsistenti tissejjaħ *ortografija profonda* (jew b'mod inqas formali, jingħad li l-lingwa għandha *ortografija irregolari* ). Ortografija b'korrispondenzi relattivament sempliċi u konsistenti tissejjaħ *ortografija* *baxxa* (u hekk il-lingwa jkollha *ortografija regolari* ).

Waħda mir-raġunijiet ewlenin għaliex l-ortografija u l-pronunzja jvarjaw hija li l-bidliet fil-ħoss li qed iseħħu fil-lingwa mitkellma mhumiex dejjem riflessi fl-ortografija, u għalhekk l-ortografija użata tikkorrispondi għal pronunzja storika aktar milli waħda kontemporanja. Konsegwenza waħda ta' dan hija li ħafna ortografiji jiġu biex jirriflettu l-istruttura morfofonemika ta' kelma aktar milli l-istruttura purament fonemika tagħha (pereżempju, il- morfema tal-passat regolari Ingliż hija spelluta *-ed* regolament, minkejja l-pronunzji differenti tagħha f'diversi kliem).

Is-sistemi sillabariċi tal -Ġappuniż ( hiragana u katakana ) huma eżempji ta’ ortografiji kważi perfettament baxxi—il-kana jikkorrispondu b’konsistenza kważi perfetta mas-sillabi mitkellma, għalkemm bi ftit eċċezzjonijiet fejn is-simboli jirriflettu karatteristiċi storiċi jew morfofonemiċi: notevolment l-użu ta’ ぢ*ji* uづ*zu* (minflok じ*ji* u ず*zu*, il-pronunzja tagħhom fid-djalett standard ta' Tokjo) meta l-karattru huwa vuċi ta' ち jew つ sottostanti (ara rendaku ), u l-użu ta' は, を, u へ biex jirrappreżentaw il-ħsejjes わ, お, u え, bħala fdalijiet tal -użu storiku tal-kana .

*Il-hangul* Korean u l-kitbiet Tibetani oriġinarjament kienu wkoll ortografiji estremament baxxi, iżda bħala rappreżentazzjoni tal-lingwa moderna dawk spiss jirriflettu wkoll karatteristiċi morfofonemiċi.

### Ortografiji difettużi
Ortografija bbażata fuq il-prinċipju li grafema tikkorrispondi għal fonema jista' jkun li f'xi każijiet, ma jkollhiex biżżejjed karattri biex jirrappreżentaw il-fonemi kollha jew id-distinzjonijiet fonemiċi kollha fil-lingwa. Din tissejjaħ ortografija difettuża . Eżempju bl-Ingliż huwa n-nuqqas ta' kwalunkwe indikazzjoni ta' stress . Ieħor huwa d -digrafu *th*, li jirrappreżenta żewġ fonemi differenti (bħal fil-kliem *then* u *thin* ) u ssostitwixxa l-ittri qodma *ð* u *þ* . Eżempju aktar sistematiku huwa dak tal- abjads bħall-alfabetti Għarbi u Ebrajk, li fihom il-vokali qosra normalment jitħallew mhux miktuba u jridu jiġu dedotti mill-qarrej.

Meta alfabett jiġi misluf mil-lingwa oriġinali tiegħu biex jintuża b’lingwa ġdida—kif sar bl- alfabett Latin għal ħafna lingwi, jew il-Katakana Ġappuniż għal kliem mhux Ġappuniż—spiss jiġi difettuż fir-rappreżentazzjoni tal-fonemi tal-lingwa l-ġdida. Xi drabi din il-problema tiġi indirizzata bl-użu ta’ apparati bħal digrafi (bħal *sh* u *ch* bl-Ingliż, fejn pari ta’ ittri jirrappreżentaw ħsejjes singoli), dijakritiċi (bħall- caron fuq l-ittri *š* u *č*, li jirrappreżentaw dawk l-istess ħsejjes fiċ -Ċek ). ), jew iż-żieda ta’ simboli kompletament ġodda (kif xi lingwi bħall-Malti introduċew l-ittra *w* fl-alfabett Latin) jew ta’ simboli minn alfabett ieħor, bħar- rune *þ* bl-Islandiż.

Wara l-perjodu klassiku, il-Grieg żviluppa sistema ta' ittri żgħar li introduċiet marki dijakritiċi biex il-barranin ikunu jistgħu jitgħallmu l-pronunzja u f'xi każijiet, karatteristiċi grammatikali. Madankollu, hekk kif il-pronunzja tal-ittri nbidlet maż-żmien, il-marki dijakritiċi tnaqqsu biex jirrappreżentaw is-sillaba enfasizzata. Fl-istampar bil-Grieg Modern, din is-sistema ġiet issimplifikata biex ikollha biss aċċent wieħed biex jindika liema sillaba hija enfasizzata. 

## Aktar qari
* 
* Smalley, W. A. (ed.) 1964. *Orthography studies: articles on new writing systems* (United Bible Society, London).
* 

## Referenzi

## Ħoloq esterni
* Vidjows: L-Istorja u l-Impatt tal-Kitba fil-Punent
* Paġna ta' għarfien fonemiku tal- wiki CTER
* lonestar.texas.net/~jebbo/learn-as/ ortografija tal -Ingliż Qadim