Arkitettura Marokkina

L-**arkitettura Marokkina** tirrifletti l-ġeografija diversa u l-istorja twila tal-Marokk, immarkata minn mewġiet suċċessivi ta' koloni kemm permezz tal-migrazzjoni kif ukoll tal-konkwista militari. Dan il-wirt arkitettoniku jinkludi siti Rumani antiki, arkitettura Iżlamika storika, arkitettura vernakulari lokali, arkitettura kolonjali Franċiża tas-seklu 20, u arkitettura moderna.

Ħafna mill-arkitettura tradizzjonali tal-Marokk hija mmarkata mill-istil li żviluppa matul il-perjodu Iżlamiku, mis-7 seklu 'l quddiem. Din l-arkitettura kienet parti minn tradizzjoni usa' ta' arkitettura "Morija" jew Iżlamika tal-punent, li kkaratterizzat kemm il-Magreb (il-Marokk, l-Alġerija, u t-Tuneżija) kif ukoll l-Andalus (Spanja u l-Portugall Misilma). Ħallat influwenzi mill-kultura Amażigħ (Berberi) fl-Afrika ta' Fuq, Spanja qabel Iżlam (Rumani, Biżantini u Viżigoti), u kurrenti artistiċi kontemporanji fil-Lvant Nofsani Iżlamiku biex jelabora stil uniku matul sekli b'karatteristiċi rikonoxxibbli bħall-arkata nagħla, ġonna *[[Riad (arkitettura)|rjad]]*, u motivi ġeometriċi u arabesk elaborati fl-injam, stokk imnaqqax, u xogħol tal-madum *[[Zellij|żelliġ]]*.

Għalkemm l-arkitettura Amażigħa Marokkina m'hijiex strettament separata mill-bqija tal-arkitettura Marokkina, ħafna strutturi u stili arkitettoniċi huma assoċjati b'mod distintiv ma' reġjuni tradizzjonalment Amażigħ jew dominati minn Amażigħ bħall-Muntanji Atlas u r-reġjuni tas-Saħara u ta' qabel is-Saħara. Dawn ir-reġjuni l-aktar rurali huma mmarkati minn bosta ksab (sg. kasba/qasba/kasbah; "fortizzi") u *[[Ksar|ksur]]* (sg. ksar/qsar; "villaġġi fortifikati") iffurmati minn ġeografija lokali u strutturi soċjali, li minnhom wieħed mill-aktar famużi huwa Aït Benhaddou. Dawn huma tipikament magħmula minn torba mballta u mżejna b'motifi ġeometriċi lokali. Bogħod milli jkunu iżolati minn kurrenti artistiċi storiċi oħra madwarhom, il-popli Amażigħi tal-Marokk (u madwar l-Afrika ta' Fuq) adattaw il-forom u l-ideat tal-arkitettura Iżlamika għall-kundizzjonijiet tagħhom stess u min-naħa tagħhom ikkontribwew għall-formazzjoni tal-arti Iżlamika tal-Punent, partikolarment matul id-dominazzjoni politika tagħhom tar-reġjun matul is-sekli tal-ħakma Almoravida, Almohada, u Marinija.

L-arkitettura moderna fil-Marokk tinkludi ħafna eżempji ta' Art Deko tal-bidu tas-seklu 20 u arkitettura Morija ġdida lokali mibnija matul l-okkupazzjoni kolonjali Franċiża u Spanjola tal-pajjiż bejn l-1912 u l-1956 (jew sal-1958 għal Spanja). Fl-aħħar tas-seklu 20, wara li l-Marokk reġa' kiseb l-indipendenza tiegħu, xi bini ġdid kompla jagħti ġieħ lill-arkitettura u l-motivi tradizzjonali tal-Marokk (anke meta ddisinjati minn periti barranin), kif eżemplati mill-Qabar Kbir tar-Re Moħammed V (tlestiet fl-1971) u l-Moskea Ħassan II massiva f'Casablanca (tlestiet fl-1993). L-arkitettura modernista hija evidenti wkoll fil-kostruzzjonijiet kontemporanji, mhux biss għal strutturi regolari ta' kuljum iżda wkoll fi proġetti ta' prestiġju kbar.

 

## Karatteristiċi arkitettoniċi

### Arkati

#### Arkata nagħla

Forsi l-aktar tip ta 'arkata karatteristika tal-arkitettura Marokkina u Iżlamika tal-punent ġeneralment hija l-hekk imsejħa arkata "Mori" jew "żiemel". Din hija arkata fejn il-kurvi tal-arkata jkomplu l-isfel wara l-assi orizzontali tan-nofs taċ-ċirku u jibdew jgħawwġu lejn xulxin, aktar milli jkunu sempliċiment semi-ċirkulari (li jiffurmaw nofs ċirku biss).Dan il-profil tal-arkata sar kważi kullimkien fir-reġjun mill-bidu nett tal-perjodu Iżlamiku.L-oriġini ta' dan l-arkata tidher li tmur lura għall-perjodu Biżantin preċedenti madwar il-Mediterran, peress li verżjonijiet tiegħu jidhru f'bini ta' l-era Biżantin fil-Kapadoċja, l-Armenja u s-Sirja. Jidhru wkoll ta' spiss fil-knejjes Viżigoti fil-peniżola Iberika (sekli 5-7). Forsi minħabba din l-influwenza tal-Viżigota, l-arkati ngħula kienu partikolarment predominanti wara fl-Andalus taħt l-Umawin ta' Cordoba, għalkemm l-arkata Andalusija kienet ta' profil kemxejn differenti mill-arkata tal-Viżigota. L-arkati ma ntużawx biss biex isostnu l-piż tal-istruttura ta' fuqhom. Arkati għomja u niċeċ tal-arkati kienu wkoll użati bħala elementi dekorattivi. Il-miħrab (niċċa li tissimbolizza l-*[[qibla]]*) ta' moskea kienet kważi dejjem fil-forma ta' arkata nagħla. Mill-perjodu Almoravid, l-ewwel arkati ngħula bil-ponta jew "imkissra" bdew jidhru fir-reġjun u saru aktar mifruxa matul il-perjodu Almohad. Dan l-arkata x'aktarx ta' oriġini mill-Afrika ta' Fuq, peress li l-arkati bil-ponta kienu diġà preżenti fl-arkitettura Fatimija preċedenti aktar fil-Lvant.

#### Arkata polilobuta
L-arkati bi polilobu (jew bi multifojl), għandhom l-ewwel preċedenti tagħhom fl-arkitettura Fatimija fl-Ifriqija u l-Eġittu u kienu dehru wkoll fl-arkitettura Andalusija bħall-palazz Aljaferia. Fil-perjodi Almoravid u Almohad, dan it-tip ta' arkata ġie rfinat aktar għal funzjonijiet dekorattivi filwaqt li l-arkati ngħula komplew ikunu standard band'oħra.Jidher fil-Moskea l-Kbira ta' Tlemcen (fl-Alġerija) u l-Moskea ta' Tinmal.
 
Stampa:Almoravid_Koubba_IMG_3233.jpg|alt=Polylobed arches at the Almoravid Qubba in Marrakesh| Arkati polilobuta fil-Qubba Almoravida f'Marrakexx.
Stampa:Tin_Mal_Moschee_03.jpg|alt=A polylobed arch in the Mosque of Tinmal| Arkata polilobuta fil-Moskea ta' Tinmal.


#### Arkata "lambrekujna"
 
L-hekk imsejjaħ arkata "lambrequin" jew "lambrekujna", bi profil aktar ikkomplikat ta' lobi u punti, ġie introdott ukoll fil-perjodu Almoravid, b'dehra bikrija fis-sezzjoni funerarja tal-Moskea l-Qarawin li tmur mill-bidu tat-12 seklu.Imbagħad sar komuni fl-arkitettura Almohada u Marinija sussegwenti (kif ukoll fl-arkitettura Nasrija fi Spanja), ħafna drabi biex jenfasizzaw l-arkati ħdejn iż-żona tal-miħrab ta' moskea. Dan it-tip ta' arkata kultant jissejjaħ ukoll “ark tal-muqarnas” minħabba x-xebh tiegħu ma' profil tal-*[[muqarnas]]* u minħabba d-derivazzjoni spekulata tiegħu mill-użu tal*-muqarnas* innifsu.Dan it-tip ta' arkata kien tabilħaqq komunement użat ma' skultura *muqarnas* tul l- ''intrados'' (uċuħ ta' ġewwa) ta' l-arkata.
Stampa:Tinmal_mosque_arches_DSCF8505.jpg|alt=Lambrequin arches in the Mosque of Tinmal|Arkati lambrekujni fil-Moskea ta' Tinmal.
Stampa:Al-Attarine_Madrasa_DSCF3633_(R_Prazeres).jpg|alt=A lambrequin arch with muqarnas in the Madrasa al-Attarine, Fes|Arkata lambrekujna bil-*[[muqarnas]]* fil-Madrasa al-Attarine, Fes.


### Dekorazzjoni

#### Motivi tal-fjuri u veġetali
 
Arabesk, jew motivi tal-fjuri u veġetali, joħorġu minn tradizzjoni twila ta' motivi simili fl-ornamentazzjoni arkitettonika Sirjana, Ellenistika u Rumana. Motivi arabesk bikrija f'Cordoba taħt l-Umawin, bħal dawk li dehru fil-Moskea l-Kbira jew l-Imdinet iż-Żahra (Madinat al-Zahra), komplew jagħmlu użu minn weraq tal-akant u motivi tad-dwieli minn din it-tradizzjoni Ellenistika. L-arkitettura Almoravida u Almohada għamlet aktar użu minn motif ġenerali tal-weraq strijat, ħafna drabi ħdejjed u maqsum f'partijiet mhux ugwali tul assi ta' simetrija. Dehru wkoll stampi tal-palmettes u, sa ċertu punt, tal-qoxra tal-baħar u tal-koni tal-arżnu. Fl-aħħar tas-seklu 16, l-arkitettura Sagħdija kultant għamlet użu minn motiv tat-tip mandorla (jew forma ta' lewż) li seta' kien ta' influwenza Ottomana.
File:Chellah_gate_detail_DSCF6947.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Chellah_gate_detail_DSCF6947.jpg|Motivi arabeski u xbieha tal-palmette mnaqqxa fl-ispandrel tal-bieb il-Marini f'Chellah, Rabat.
File:Ben_youssef_madrasa_mihrab_decoration_detail_DSCF9478.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ben_youssef_madrasa_mihrab_decoration_detail_DSCF9478.jpg|Motivi arabeski u koni tal-arżnu flimkien ma' iskrizzjonijiet Kufiċi madwar il-miħrab tal-Madrasa Ben Youssef, f'Marrakexx.
File:Al-attarine_madrasa_decoration_detail_DSCF3687.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Al-attarine_madrasa_decoration_detail_DSCF3687.jpg|Arabeski minquxin fl-istuk fuq arkata fil-Madrasa al-Attarine f'Fes.


#### Motivi xibka
Diversi tipi ta' motivi li jixbħu l-lozenge interlating jidhru ħafna fuq il-wiċċ ta' minareti li jibdew fil-perjodu Almohad (sekli 12-13) u aktar tard jinstabu f'dekorazzjoni oħra bħal stokk imnaqqax tul ħitan fl-arkitettura Marinija (u Nasrija), li eventwalment isiru karatteristika standard fir-repertorju ornamentali Marokkin flimkien ma' arabeski. Dan il-motif, tipikament imsejjaħ *sebka* bl-Ingliż (mill-Għarbi: شبكة, *xabaka*; li jfisser litteralment "xibka"), huwa maħsub minn xi studjużi li oriġinaw bl-arkati kbar interlating fl-estensjoni tas-seklu 10 tal-Moskea l-Kbira ta' Cordoba mill-Kalif il-Ħakam II. Imbagħad ġie minjaturizzat u mwessa' f'mudell ripetittiv bħal xibka li jista' jkopri l-uċuħ. Dan il-motif, min-naħa tiegħu, kellu ħafna varjazzjonijiet dettaljati. Verżjoni waħda komuni, imsejħa *darġ wa ktaf* ("pass u spalla") minn nies tas-sengħa Marokkini, tagħmel użu minn linji dritti u mgħawġa alternanti li jaqsmu lil xulxin fuq l-assi simmetriċi tagħhom, li jiffurmaw motif li jidher bejn wieħed u ieħor qisu fleur-de-lis jew forma tal-palmette. Verżjoni oħra, li tinstab komunement ukoll fuq imnariet (*minarets*) b'alternanza mad-*darġ wa ktaf*, tikkonsisti f'arkati multifojl/polilobuta interlating li jiffurmaw forma ta' trefoil parzjali ripetuta.
Stampa:La_tour_Hassan_-_Photo_de_Abdellatif_AMAJGAG_(cropped_for_sebka_pattern).jpg|alt=A sebka or darj wa ktaf motif on one of the facades of the Hassan Tower in Rabat|Motif xibka (*sebka* jew *darj wa ktaf*) fuq waħda mill-faċċati tat-Torri Ħassan f'Rabat.
Stampa:Kasbah_mosque_sebka_pattern_DSCF0259.jpg|alt=Another variation on the sebka motif, with a trefoil-like shape, on one of the facades of the minaret of the Kasbah Mosque in Marrakesh|Varjazzjoni oħra fuq il-motif tax-xibka (*sebka*), b'forma ta' trefoil, fuq waħda mill-faċċati tal-minaret tal-Moskea Kasba f'Marrakexx.
Stampa:Ben_youssef_madrasa_decoration_detail_DSCF9401.jpg|alt=Sebka motif filled with arabesques in the carved stucco decoration of the Ben Youssef Madrasa|Motif xibka mimli arabesk fid-dekorazzjoni tal-stokk imnaqqax tal-Madrasa Ben Youssef.
Stampa:Bab_Mansour2.JPG|alt=Darj wa ktaf motif on Bab Mansour in Meknes|*Darġ wa ktaf* motif fuq Bieb Mansur (Bab Mansour) f'Meknes.


#### Mudelli ġeometriċi
Mudelli ġeometriċi, li l-aktar tipikament jagħmlu użu minn linji dritti li jqassmu li huma mdawra biex jiffurmaw mudell ta' stilla li jirradja, kienu komuni fl-arkitettura Iżlamika b'mod ġenerali u madwar l-arkitettura Marokkina. Dawn jinstabu fi stokk imnaqqax u dekorazzjoni tal-injam, u l-aktar fil-madum tal-mużajk *żelliġ*. Motivi poligoni oħra jinstabu wkoll, ħafna drabi flimkien ma' arabeski.
Stampa:Saadian_Tombs_Ornaments,_Marrakesh-8566767208.jpg|alt=Twelve-pointed star motifs in zellij tilework at the Saadian Tombs, Marrakesh|Motivi ta' stilla bi tnax-il ponot f'xogħol ta' madum ż*elliġ* fil-Qbur Sagħdin, Marrakexx.
Stampa:Al-Attarine_Madrasa_(8753630063).jpg|alt=Geometric patterns in zellij tilework at the Al-Attarine Madrasa in Fes| Mudelli ġeometriċi fil-madum *żelliġ* fil-Madrasa Al-Attarine f'Fes.
Stampa:Doorknob_(4782213188).jpg|alt=Geometric motifs on the bronze plating of the doors of the Al-Attarine Madrasa|Motivi ġeometriċi fuq il-kisi tal-bronż tal-bibien tal-Madrasa Al-Attarine.
Stampa:Ben_Youssef_Madrasa_IMG_5097_(18308359762)_(cropped).jpg|alt=Geometric patterns in a wooden ceiling in the Ben Youssef Madrasa in Marrakesh|Mudelli ġeometriċi f'saqaf tal-injam fil-Madrasa Ben Yousseff'Marrakexx.


#### Epigrafija u kaligrafija Għarbija
Bosta monumenti Iżlamiċi fihom skrizzjonijiet ta' tip jew ieħor li jservu jew biex iżejnu jew jinfurmaw, jew it-tnejn. Il-kaligrafija Għarbija, bħal f'partijiet oħra tad-dinja Misilma, kienet ukoll forma ta' arti. Ħafna bini kellhom iskrizzjonijiet tal-pedamenti li jirreġistraw id-data tal-bini tagħhom u l-patrun li sponsorjah. L-iskrizzjonijiet jistgħu jinkludu wkoll versi tal-Koran, eżortazzjonijiet ta' Alla, u siltiet oħra reliġjużi sinifikanti. L-iskrizzjonijiet bikrija kienu ġeneralment miktuba bl-iskrittura Kufika, stil fejn l-ittri kienu miktuba b'linji dritti u kellhom inqas tiffjorixxi.F'perjodu kemmxejn aktar tard, l-aktar fis-seklu 11, l-ittri Kufiċi ġew imsaħħa b'ornamentazzjoni, partikolarment biex jimlew l-ispazji vojta li s-soltu kienu preżenti fuq l-ittri. Dan irriżulta fiż-żieda ta' forom ta' fjuri jew sfondi arabesk għal kompożizzjonijiet kaligrafiċi.Fis-seklu 12 bdiet tidher skript aktar "kursiv", għalkemm sar komuni biss fil-monumenti mill-perjodu Marini (seklu 13-14) 'il quddiem.Kufiku kien għadu impjegat, speċjalment għal iskrizzjonijiet aktar formali jew solenni bħal kontenut reliġjuż. B'kuntrast, l-iskrittura Kufika intużat ukoll f'forma aktar strettament dekorattiva, bħala l-punt tat-tluq għal motif interlacing li kien jista' jiġi minsuġ fi sfond arabesk akbar.
Stampa:Bab_agnaou_kufic_2_DSCF0299.jpg|alt=Late 12th-century Kufic inscription carved into stone on the Almohad gate of Bab Agnaou in Marrakesh|Iskrizzjoni Kufika tal-aħħar tas-seklu 12 minquxa fil-ġebla fuq il-bieb Almohad ta' Bieb Agnaw (Bab Agnaou) f'Marrakexx.
Stampa:Arabic_Calligraphy_(4783714452).jpg|alt=Kufic script with ornamental flourishes, painted on tile|Skript Kufiku bi tiffjorixxi ornamentali, miżbugħa fuq il-madum.
Stampa:Fes_DSC03586_Morocco_(15256607226).jpg|alt=Arabic calligraphic inscription carved into stucco in the early 14th-century al-Attarine Madrasa in Fes|Iskrizzjoni kaligrafikaGħarbija minquxa fi stokk fil-Madrasa al-Attarine tal-bidu tas-seklu 14 f'Fes.
Stampa:Medersa_Sehrij,_Andalusian_quarter_(589017885).jpg|alt=Arabic calligraphic inscription carved into wood in the early 14th-century Sahrij Madrasa in Fes, surrounded by other arabesque decoration|Iskrizzjoni kaligrafikaGħarbija minquxa fl-injam fis-Madrasa Sahrij tal-bidu tas-seklu 14 f'Fes, imdawra b'arabesk oħra.


#### ''Muqarnas''
Il-*muqarnas*, xi kultant imsejħa wkoll tixqix "xehda" jew "stalaktite", jikkonsistu minn motiv priżmatiku ġeometriku tridimensjonali li huwa fost l-aktar karatteristiċi karatteristiċi tal-arkitettura Iżlamika. Din it-teknika oriġinat aktar lejn il-lvant fl-Iran qabel ma nfirxet mad-dinja Misilma.Ġie introdott għall-ewwel darba fil-Marokk mill-Almoravidi, li għamlu użu minnu kmieni fil-bidu tas-seklu 12 fil-Qubba Bagħadijin f'Marrakexx u fil-Moskea Qarawijin f'Fes.Filwaqt li l-ewwel forom ta' muqarnas fl-arkitettura Iżlamika kienu użati bħala ħnejja ( jew ) fil-kantunieri tal-koppli,malajr ġew adattati għal użi arkitettoniċi oħra. Fid-dinja Iżlamika tal-punent kienu partikularment dinamiċi u kienu użati, fost eżempji oħra, biex itejbu soqfa sħaħ bil-kaxxa-forti, jimlew ċerti tranżizzjonijiet vertikali bejn elementi arkitettoniċi differenti, u anke biex jenfasizzaw il-preżenza ta' twieqi fuq uċuħ inkella ċatti.
Stampa:Madrasa_ben_Yusuf_Marrakech_10.jpg|alt=Muqarnas vault above the entrance of the Ben Youssef Madrasa in Marrakesh| Kamra bi *[[muqarnas]]* fuq id-daħla tal-Madrasa Ben Youssef f'Marrakexx.
Stampa:Bou_Inania_Medersa4.JPG|alt=Muqarnas above a window in the Bou Inania Madrasa of Meknes| *[[Muqarnas]]* fuq tieqa fil-Madrasa ta' Bou Inania ta' Meknes.
Stampa:المسجد_الأعظم_تينمل_15.jpg|alt=Small muqarnas cupola inside the mihrab of the Mosque of Tinmal|Kupola żgħira bi *muqarnas* ġewwa l-miħrab fil-Moskea ta' Tinmal.
Stampa:Marrakech_mausoleos_sadíes._01_(retouched).jpg|alt=Detail of muqarnas decoration in the Saadian Tombs in Marrakesh|Dettall tad- bidu*tal-muqarnas* fil-Qbur Sagħdin f'Marrakexx.
Stampa:Muqarnas_carved_from_wood_in_Tangiers.jpg|alt=Muqarnas carved in wood in the Dar al-Makhzen of Tangier| *Muqarnas* minquxin fl-injam fid-Dar il-Maħżen (*[[Dar el Makhzen (Tanġer)|Dar al-Makhzen]]*) ta' Tanġier.


#### Dekorazzjoni fl-arkitettura Amażigħ vernakulari

L-arkitettura vernakulari ta 'reġjuni predominantement Amażigħ (Berber) fil-Marokk, bħall-Muntanji Atlas u l-oasi tan-nofsinhar, hija notevoli għall-preżenza ta' motivi ġeometriċi (imsejħa *lasserift* fl-Amażigħ) użati biex iżejnu l-barra ta' ksab rurali u djar prominenti oħra. Dawn il-motifi huma emblematiċi tal-arkitettura Amażigħ u jinsabu fl-arkitettura Amażigħ vernakulari f'partijiet oħra tal-Afrika ta' Fuq. Dan l-użu ta' motivi ġeometriċi fl-arkitettura Amażigħ tal-Afrika ta' Fuq huwa maħsub li għandu oriġini antika: Henri Terrasse kien jemmen li kienu jeżistu minn qabel l-ewwel millennju QK minħabba l-preċedenti mifruxa tagħhom fl-Asja u f'postijiet oħra, filwaqt li l-istoriku Gabriel Camps iddata l-oriġini tiegħu għal il-preżenza tal-kultura Kartaġiniża fl-ewwel millennju QK. Madankollu, l-arti ta' dawn id-dekorazzjonijiet evolviet u nbidlet maż-żmien.: 39 

Il-motifi tipikament jikkonsistu f'kombinazzjoni ta 'ċrieki, rosettes, eżagoni, losanġi, *chevrons*, bordi taċ-ċess, u slaleb. Dawn l-istrutturi kienu mibnija minn torba mballta u briks tat-tajn, u għalhekk il-motifi kienu tradizzjonalment maħluqa billi jinbnew il-ħitan b'daħliet tul il-wiċċ tagħhom jew billi jitqiegħdu xi briks aktar lura biex jiffurmaw daħliet.: 34 Madankollu, mill-bidu tas-seklu 20, dawn il-motifi bdew jikbru aktar kumplessi u artikolati, parzjalment minħabba r-rabtiet dejjem jikbru bejn ir-reġjuni tal-oasi u l-kultura urbana ta' bliet ewlenin bħal Marrakexx. Disinji magħmulin minn elementi usa' ffurmati minn briks minquxa u alkovi (*alcoves*) ġew sostitwiti b'motifi idjaq u ifjen magħmula minn linji li kienu minquxin direttament fl-uċuħ tal-ħajt.: 36–39  Salima Naji, perit Marokkin u awtur dwar l-arkitettura Berber, tinnota li dawn id-dekorazzjonijiet aktar lineari, għalkemm huma aktar kumplessi, m'għandhomx il-bilanċ u l-kompożizzjoni rigoruża ta' motifi anzjani.: 38 
Stampa:Uarzazat_(1983)_06.jpg|alt=|Niċċa u kull lineari fil-Kasba Taourirt f'Ouarzazate.
Stampa:Ait_Zineb_-_Ksar_of_Aït_Benhaddou_-_20190716174812.jpg|alt=| *Tighremt* f'Ait Benhaddou b'dekorazzjoni.
Stampa:Mauer_(2600120522).jpg|alt=|Dettall ta' dekorazzjoni fuq dar f'Ait Benhaddou.
Stampa:Amerhidil_Qasbah_08_-_amerune.jpg|alt=|Arkati ngħula fit-twieqi tal-Kasba Amridil.
Xi djar kbar lokali, bħal Kasba Telouet u Kasba Taourirt użati mill-klann Glaoui, ospitaw ukoll dekorazzjoni u sengħa aktar tipiċi tal-bliet imperjali tal-Marokk u tal-istili arkitettoniċi Iżlamiċi usa' prevalenti hemmhekk, jew fi xi każijiet ħalltu dawk it-tradizzjonijiet ma' tradizzjonijiet dekorattivi lokali. L-arkati ngħula, użati ħafna fit-tradizzjonijiet arkitettoniċi fir-reġjun kollu, intużaw ħafna wkoll fl-arkitettura Amażigħ lokali. Peress li l-arkati ma servew l-ebda skop strutturali fl-arkitettura tat-torba mballat, il-funzjoni tagħhom kienet prinċipalment dekorattiva, użata għall-bibien, twieqi, u arkati jew niċeċ għomja.

 
Minbarra l-motifi tal-ħitan ta' barra, il-bibien u s-soqfa setgħu kienu wkoll imżejna f'residenzi akbar. Żewġ tipi ewlenin ta' soqfa huma attestati: soqfa tal-injam u soqfa tal-qasab.: 62 L-ewwel tip tipikament jikkonsisti minn pannelli tal-injam, li l-uċuħ tagħhom kienu miżbugħin b'motifi ġeometriċi lokali, motivi ġeometriċi Iżlamiċi familjari fl-ibliet il-kbar, u iskrizzjonijiet epigrafiċi. Is-soqfa tal-qasab, li nbnew bi zkuk tal-qasab, setgħu jiġu rranġati biex jiffurmaw mudelli bażiċi ta' żewġ dimensjonijiet jew tridimensjonali u mbagħad imsaħħa b'żebgħa ħamra u sewda.: 62–69 

Bibien tradizzjonali, magħmulin mill-injam, ġew imnaqqxin u miżbugħin b'varjetà ta' motivi ġeometriċi li x'aktarx kienu influwenzati minn motivi Iżlamiċi urbani iżda interpretati minn nies tas-sengħa lokali, ħafna drabi b'inqas preċiżjoni.: 44–51 Il-bibien jistgħu wkoll ikunu miżbugħin jew imnaqqxin b'siġilli talismaniċi, li jixbħu medaljun jew kompożizzjonijiet bħal amulet li jkun fihom kliem miktub u simboli oħra bħal-Ħatem Solomon, motivi bħal miħrab, u rappreżentazzjonijiet tal-*[[Hamsa|ħamsa]].*: 53–59 Salima Naji tinnota li xi wħud minn dawn id-dekorazzjonijiet kienu maħsuba li jkollhom proprjetajiet maġiċi, iżda li f'xi każijiet il-forom tal-arti x'aktarx baqgħu jippersistu mingħajr il-konnotazzjonijiet maġiċi.: 57 

## Tipi ta' strutturi
Dan li ġej huwa sommarju tat-tipi u l-funzjonijiet ewlenin differenti ta' bini u kumplessi arkitettoniċi misjuba fl-arkitettura storika Marokkina.

### Arkitettura reliġjuża

#### Moskej

Moskej huma l-post ewlieni ta' qima fl-Islam. Il-Misilmin huma msejħa (l-adan) għas-*sala* (att ta' qima) ħames darbiet kuljum u jipparteċipaw fiha flimkien bħala komunità, iħarsu lejn il- *[[qibla]]* (direzzjoni tas-*sala*, lejn il-Kagħba f'Mekka). Kull lokal normalment kellu moskea waħda jew ħafna sabiex jakkomoda l-bżonnijiet spiritwali tar-residenti tiegħu. Storikament, kien hemm distinzjoni bejn moskej regolari u *msieġed Ġemgħin* ("moskej tal-Ġimgħa") jew *imsieġed kbar* ("moskej kbar"), li kienu akbar u kellhom status aktar importanti minħabba li kienu l-post fejn il-*[[Khutbah|ħutba]]* (priedka) kienet titwassal nhar il-Ġimgħa.  Is-''salet'' il-Ġimgħa f'nofsinhar kien meqjus iktar importanti u kien akkumpanjat minn predikazzjoni, u kellu wkoll importanza politika u soċjali bħala okkażjonijiet fejn kienu jitħabbru aħbarijiet u digrieti rjali, kif ukoll meta kien jissemma l-isem tal-ħakkiem attwali. Fl-era Iżlamika bikrija tal-Marokk, tipikament kien hemm moskea waħda biss tal-Ġimgħa għal kull belt, iżda maż-żmien il-moskej tal-Ġimgħa mmultiplikaw sakemm kienet prattika komuni li jkun hemm waħda f'kull lokal jew distrett tal-belt. Il-moskej setgħu spiss ikunu akkumpanjati minn faċilitajiet oħra li jservu lill-komunità.

 
L-arkitettura tal-Moskea fil-Marokk kienet influwenzata ħafna mill-bidu minn moskej ewlenin magħrufa fit-Tuneżija u l-Andalus (Spanja u l-Portugall Iżlamiċi), żewġ pajjiżi li minnhom oriġinaw ħafna immigranti Għarab u Misilmin lejn il-Marokk. Il-Moskea l-Kbira ta' Kairouan u l-Moskea l-Kbira ta' Cordoba, b'mod partikolari, kienu mudelli ta' arkitettura moskea. Għaldaqstant, il-biċċa l-kbira tal-moskej fil-Marokk għandhom pjani tal-art bejn wieħed u ieħor rettangolari u jsegwu l-format ipostil (*hypostyle*): jikkonsistu f'sala kbira tat-talb miżmuma u maqsuma minn ringieli ta' arkati ngħula li jimxu jew paralleli jew perpendikolari mal-ħajt tal-*qibla* (il-ħajt li lejh kien iffaċċjat it-talb). Il-*qibla* (direzzjoni tas-*sala*) kienet dejjem simbolizzata minn niċċa dekorattiva jew alkova fil-ħajt tal-*qibla*, magħrufa bħala *miħrab*. Ħdejn il-*miħrab* kien hemm normalment pulptu simboliku magħruf bħala *minbar*. Il-moskea normalment kienet tinkludi wkoll, qrib id-daħla, *[[sahn]]* (bitħa) li ħafna drabi kellha funtani jew baċiri tal-ilma biex jgħinu bl-abluzzjonijiet. F'perjodi bikrija din il-bitħa kienet relattivament żgħira fi proporzjon mal-bqija tal-moskea, iżda f'perjodi ta' wara saret progressivament akbar sakemm kienet daqs is-sala tat-talb u kultant akbar.

Fl-aħħar nett, il-bini tal-moskea kien distint mill-imnariet (*minarets*) tagħhom: torrijiet li minnhom il-widdien/midden (*muezzin*) joħroġ is-sejħa għas-*sala* lill-belt tal-madwar. (Dan sar storikament billi l-widdien jitla' fil-quċċata u jipproġetta leħnu fuq is-soqfa, iżda llum il-ġurnata s-sejħa tinħareġ fuq megafoni moderni installati fuq it-torri.) Imnariet Marokkini tradizzjonalment għandhom xaft kwadru u huma rranġati f'żewġ saffi: xaft prinċipali, li jagħmel ħafna mill-għoli tiegħu, u torri sekondarju ħafna iżgħar 'l fuq minn dan li min-naħa tiegħu huwa kkompletat minn *[[Finali|finjal]]* (element li jimmarka l-quċċata jew it-tarf) ta' sferi tar-ram jew tar-ram. Xi mnariet Marokkini għandhom xaftijiet ottagonali, għalkemm dan huwa aktar karatteristika tal-partijiet tat-tramuntana tal-pajjiż. Ġewwa x-xaft prinċipali taraġ, u f'każijiet oħra rampa, jitla; sal-quċċata tal-minaret.

Il-moskej Medjevali Marokkini ta' spiss segwew ukoll il-mudell tat-tip "T" stabbilit fil-perjodu Almohad. F'dan il-mudell il-korsija jew "nava" bejn l-arkati li jimxu lejn il-*miħrab* (u perpendikulari mal-ħajt tal-*qibla*) kienet usa' mill-oħrajn, kif kienet ukoll il-korsija direttament quddiem u tul il-ħajt tal-qibla (miexja b'mod parallel mal-ħajt tal-*qibla*); b'hekk iffurmaw spazju f'forma ta' T fil-pjanta tal-moskea li ħafna drabi kienet aċċentwata b'dekorazzjoni akbar (eż. forom ta' arkati aktar elaborati madwaru jew soqfa ta' kupola dekorattivi f'kull tarf tat-"T").

L-istruttura kollha ta' moskea kienet ukoll orjentata jew allinjata mad-direzzjoni tas-*sala* (*[[qibla]]*), b'tali mod li l-moskej ġieli kienu orjentati f'direzzjoni differenti mill-bqija tal-bini jew toroq madwarha. Dan l-allinjament ġeografiku, madankollu, varja ħafna minn perjodu għal perjodu. Illum il-ġurnata hija prattika standard madwar id-dinja Misilma li d-direzzjoni tat-talb hija d-direzzjoni tal-iqsar distanza bejn innifsu u l-Kagħba f'Mekka. Fil-Marokk, dan jikkorrispondi għal orjentazzjoni ġeneralment lejn il-Lvant (li tvarja kemmxejn skont il-pożizzjoni eżatta tiegħek). Madankollu, fil-perijodi Iżlamiċi bikrija kien hemm interpretazzjonijiet oħra ta' x'għandha tkun il-*qibla*. Fid-dinja Iżlamika tal-punent (il-Magħreb u l-Andalus), b'mod partikolari, il-moskej tal-bidu ta' spiss kellhom orjentazzjoni lejn in-nofsinhar, kif jidher fil-moskej ewlenin tal-bidu bħall-Moskea l-Kbira ta' Cordoba u l-Moskea Qarawin f'Fes. Dan kien ibbażat fuq *[[ħadit]]* irrappurtat tal-profeta Iżlamiku Muħammed li ddikjara li "dak li hemm bejn il-lvant u l-punent hija qibla", kif ukoll fuq fehma popolari li l-moskej m'għandhomx ikunu allinjati mal-Kagħba iżda pjuttost li għandhom isegwu l-orjentazzjoni kardinali tal-Kagħba nnifisha (li hija struttura rettangolari bl-assi ġeometriċi tagħha stess), li min-naħa tagħha hija allinjata skont ċerti referenzi astronomiċi (eż. l-assi minuri tagħha huwa allinjat mat-tlugħ tax-xemx tas- solstizju tas-sajf).

#### Sinagogi

Għalkemm illum mnaqqsa ħafna, il-komunità Lhudija tal-Marokk għandha storja twila, li tirriżulta fil-preżenza ta' ħafna sinagogi madwar il-pajjiż (li wħud minnhom huma mħalla u wħud minnhom għadhom jaħdmu). Is-sinagogi kellhom tqassim differenti ħafna mill-moskej iżda spiss jaqsmu xejriet dekorattivi simili bħall-bqija tal-arkitettura Marokkina, bħal madum ikkulurit u stokk imnaqqax, għalkemm aktar tard is-sinagogi nbnew fi stili oħra wkoll. Eżempji notevoli ta' sinagogi fil-Marokk jinkludu s-Sinagoga Iben Danan f'Fes, is-Sinagoga Slat al-Azama f'Marrakexx, jew is-Sinagoga Beth-El f'Casablanca, għalkemm jeżistu bosta eżempji oħra.

#### Imdieres/Madrasiet (<small>sg.</small> madrasa)

Il-madrasa (plural: imdieres/madrasiet) kienet istituzzjoni li oriġinat fil-grigal tal-Iran sal-bidu tas-seklu 11 u ġiet adottata progressivament aktar lejn il-punent. Dawn l-istabbilimenti pprovdew edukazzjoni ogħla u servew biex iħarrġu *għulama* (studjużi Iżlamiċi), partikolarment fil-liġi (*[[Liġi Iżlamika|Xrigħa]]* jew Xarija) u l-ġurisprudenza Iżlamika (*[[fiqh]]*). Il-madrasa fid-dinja Sunnija kienet ġeneralment antitetika għal duttrini reliġjużi aktar "eterodossi", inkluża d-duttrina mħaddna mid-dinastija Almohada. Bħala tali, daħlet biss biex tiffjorixxi fil-Marokk lejn l-aħħar tas-seklu 13, taħt id-dinastija Marinija li ħadet wara l-Almohadi. Għall-Marinin, l-imdieres kellhom ukoll sehem fit-tisħiħ tal-leġittimità politika tad-dinastija tagħhom. Huma użaw dan il-patroċinju biex jinkoraġġixxu l-lealtà tal-elite reliġjużi influwenti iżda indipendenti tal-pajjiż u wkoll biex juru lilhom infushom lill-popolazzjoni ġenerali bħala protetturi u promoturi tal-Islam Sunni ortodoss. Fl-aħħarnett, l-imdieres kellhom ukoll rwol importanti fit-taħriġ tal-istudjużi u l-elite li joperaw il-burokrazija tal-istat.

Imdieres kellhom ukoll rwol ta' appoġġ għal istituzzjonijiet ta' tagħlim ewlenin bħall-Moskea Qarawin; parzjalment minħabba li, kuntrarjament għall-moskea, ipprovdew akkomodazzjonijiet għal studenti li ġew minn barra l-belt. Ħafna minn dawn l-istudenti kienu foqra, kienu qed ifittxu biżżejjed edukazzjoni biex jiksbu pożizzjoni ogħla fil-bliet ta' oriġini tagħhom, u l-imdieres ipprovdewhom b'neċessitajiet bażiċi bħall-alloġġ u l-ħobż. Madankollu, l-imdieres kienu wkoll istituzzjonijiet ta' tagħlim fihom infushom u offrew il-korsijiet tagħhom stess, b'xi studjużi Iżlamiċi jagħmlu r-reputazzjoni tagħhom billi jgħallmu f'ċerti madrasas.

Imdieres kienu ġeneralment iċċentrati madwar bitħa prinċipali b'funtana ċentrali, li minnha kien hemm aċċess għal kmamar oħra. Il-kwartieri tal-għajxien tal-istudenti kienu tipikament imqassma fuq sular ta' fuq madwar il-bitħa. Ħafna madrasas kienu jinkludu wkoll sala tat-talb b'miħrab, għalkemm il-Madrasa ta' Bou Inania ta' Fes biss kienet tiffunzjona uffiċjalment bħala moskea sħiħa u kellha l-minaret tagħha stess. Fl-era Marinija, l-imdieres evolvew ukoll biex ikunu imżejna b'mod lussu.

#### Oqbra kbar u żwieja (<small>sg.</small> żawija)

Il-biċċa l-kbira tal-oqbra Misilmin huma tradizzjonalment sempliċi u mingħajr tiżjin, iżda fl-Afrika ta' Fuq l-oqbra ta' figuri importanti ħafna drabi kienu mgħottija fi struttura b'koppla (jew kupola ta' spiss forma piramidali) imsejħa *[[Qubba|qobba]]* (spjegat ukoll *koubba*). Dan kien karatteristiku speċjalment għall-oqbra ta' “qaddisin” bħal *[[Wali|ulija]]* (singular: *wali*) u *mrabetin* (singular: imrabet; bl-Ingliż: *[[Marabout|marabouts]]*): individwi li ġew meqjuma għall-pieta qawwija tagħhom, mirakli reputazzjoni, jew attributi mistiċi oħra. Ħafna minn dawn kienu jeżistu fi ħdan il-kategorija usa' tal-mistika Iżlamika magħrufa bħala *ssawwuf* (bl-Għarbi: تَصَوُّف , *taṣawwuf*) jew Sufiżmu.

Xi wħud minn dawn l-oqbra saru l-fokus ta' kumplessi reliġjużi sħaħ mibnija madwarhom, magħrufa bħala *[[Zawiya (istituzzjoni)|zawija]]* (spjegat ukoll *zaouia*; bl-Għarbi: زَاوِيَة, *zāwiya*). Huma tipikament kienu jinkludu moskea, skola, u faċilitajiet ta' karità oħra. Stabbilimenti reliġjużi bħal dawn kienu ċentri ewlenin tas-Sufiżmu Marokkin u kibru fil-poter u l-influwenza matul is-sekli, ħafna drabi assoċjati ma' Fratellanzi Sufin (triqat) speċifiċi jew skejjel ta' ħsieb. Id-dinastija Sagħdija, pereżempju, bdiet bħala forza militari assoċjata maż-zawiya u s-segwaċi ta' Muħammed il-Ġażuli, studjuż ewlieni tas-Sufi tas-seklu 15. L-Għalawin warajhom sponsorjaw ukoll ħafna *żwaja* (plural ta' *żawija*) madwar il-pajjiż. Uħud mill-aktar eżempji importanti ta' *żwaja* fil-Marokk jinkludu ż- Zawija ta' Mulaj Idris I ħdejn Meknes, iż-Zawija ta' Mulaj Idris II f'Fes, u l-oqbra tas-Sebat Irġiel f'Marrakexx.

### Arkitettura ċivika

#### Fniedaq (<small>sg.</small> fondoq)

*Fondoq* (spjegat ukoll *foundouk* jew *fondouk*; bl-Għarbi: فُنْدُق, *funduq*) kien karavanseraj jew bini kummerċjali li serva kemm bħala taverna għan-negozjanti kif ukoll bħala maħżen għall-oġġetti u l-merkanzija tagħhom. Fil-Marokk xi fniedaq kellhom ukoll il-workshops tal-artiġjani lokali. B'riżultat ta' din il-funzjoni, saru wkoll ċentri għal attivitajiet kummerċjali oħra bħal rkanti u swieq. Tipikament kienu jikkonsistu f'bitħa ċentrali kbira mdawra b'gallerija, li madwarha kienu rranġati kmamar tal-ħażna u l-irqad, ta' spiss fuq diversi sulari. Xi wħud kienu relattivament sempliċi u sempliċi, filwaqt li oħrajn, bħall-Fondoq in-Naġġarin (jew Fondouk Nejjarine) f'Fes, kienu dekorati pjuttost għani.

#### Ħamimiet (<small>sg.</small> ħammam)

Ħamimiet (bl-Għarbi: حَمَّام, *ħammām*) huma banju pubbliċi li kienu kullimkien fl-ibliet Misilmin. Ħafna ħamimiet storiċi ġew ippreservati fi bliet bħal Marrakexx u speċjalment Fes, parzjalment grazzi għall-użu kontinwu tagħhom min-nies tal-lokal sal-lum. Fost l-eżempji l-aktar magħrufa ta' hammams storiċi ppreservati fil-Marokk hemm il-Ħammam Saffarin tas-seklu 14 f'Fes, li dan l-aħħar għadda minn restawr u riabilitazzjoni.

Essenzjalment derivati mill-mudell tal-banju Ruman (*thermae*), il-ħamimiet normalment kienu jikkonsistu f'erba' kmamar prinċipali: kamra tat-tibdil, li minnha mbagħad imxiet għal kamra kiesħa, kamra diefja, u kamra sħuna. Is-sħana u l-fwar kienu ġġenerati minn sistema ipokawsta (*hypocaust*) li saħħnet l-art. Il-forn uża mill-ġdid materjali organiċi naturali (bħal ċana tal-injam, fosos taż-żebbuġ, jew prodotti sekondarji oħra ta' skart organiku) billi ħarquhom għall-fjuwil. Id-duħħan ġġenerat minn dan il-forn għen fit-tisħin tal-art filwaqt li d-duħħan żejjed kien evakwat minn ċmieni. Mill-kmamar differenti, il-kamra tat-tibdil biss kienet imżejna ħafna b*'żelliġ*, stokk, jew injam imnaqqax. Il-kmamar kesħin, defjin u sħan kienu ġeneralment kmamar għamlu bil-''vault'' jew bil-koppla mingħajr twieqi, iddisinjati biex iżommu l-fwar milli joħroġ, iżda parzjalment mixgħula għax toqob żgħar fis-saqaf li setgħu jiġu mgħottijin biċ-ċeramika jew ħġieġ ikkulurit.

#### Funtani pubbliċi

Kif f'ħafna bliet Misilmin, l-ilma kien ipprovdut b'xejn lill-pubbliku permezz ta' numru ta' funtani tat-toroq, simili għal *[[Sebil (funtana)|sebil]]* fl-Imperu Ottoman preċedenti. Xi funtani kienu mżejna b'kanupew ta' injam skolpit jew xogħol ta' madum *żelliġ.* Il-funtani kienu ħafna drabi mwaħħla ma' barra tal-moskej, fniedaq, u djar kbar aristokratiċi. Skont Leo Africanus, vjaġġatur u kronikatur fis-seklu 16, f'Fes biss kien hemm madwar 600 funtana. Eżempji magħrufa fil-Marokk jinkludu l-Funtana Nejjarine f'Fes, il-Funtana Shrob ou Shouf f'Marrakexx, u l-Funtana Mouassine mehmuża mal- moskea tal-istess isem.

#### Infrastruttura tal-provvista tal-ilma

Il-bliet u l-irħula Marokkini ġew fornuti bl-ilma permezz ta' numru ta' mekkaniżmi differenti. Bħal band'oħra, ħafna mill-insedjamenti nbnew ħdejn sorsi eżistenti tal-ilma bħal xmajjar u oasi. Madankollu, aktar inġinerija kienet meħtieġa sabiex jissupplimentaw is-sorsi naturali u sabiex jitqassam l-ilma madwar il-belt direttament.

F'Fes, pereżempju, dan sar permezz ta' netwerk kumpless ta' kanali u kanali li qabdu l-ilmijiet tal-*[[Oued Fes]]* (Xmara Fes) u qassamhom mal-belt kollha. Dawn il-kanali tal-ilma (il-biċċa l-kbira minnhom issa moħbija taħt il-bini) kienu jfornu djar, ġonna, funtani, u moskej, jaħdmu *[[Noria|nwagħer]]* (singular: *nagħura*; bl-Għarbi: ناعورة, *nāgħūra*, plural نواعير, *nawāgħīr*; bl-Ingliż mis-Spanjol, *noria*, "roti tal-ilma"), u jsostnu ċerti industriji bħall-konzerija (eż. il-famuża Konzerija Chouara). Ir-roti tal-ilma ntużaw ukoll biex jerfgħu l-ilma minn dawn il-kanali u f'akweddotti biex iwassluhom aktar ‘il quddiem, bħall-*noria* enormi, b'dijametru ta' 26 metru, mibnija mill-Marinin biex ifornu l-Ġonna Rjali tagħhom fit-tramuntana ta' Fes il-Ġdid.

Ir-reġjuni Oases fiż-żoni deżerti tal-Marokk kellhom bżonn ukoll li jagħmlu użu estensiv mill-irrigazzjoni u l-kanali tal-ilma artifiċjali biex jagħmlu l-agrikoltura possibbli. Is-sistemi *khettara* intużaw ukoll biex jissupplimentaw dawn is-sorsi tal-ilma, speċjalment peress li l-ilmijiet tal-wiċċ spiss nixfu matul ix-xhur tas-sajf. Ir-reġjun tal-oasi Tafilalt, li jinsab tul il-wied tax-Xmara Żiż, huwa eżempju notevoli ta' din is-sistema.

## Referenzi

## Aktar qari

* 
*