Għar Dalam

**Għar Dalam** ([aːr 'dalam]) jinsab f'Wied Dalam, fil-limiti ta’ Birżebbuġa, u jintlaħaq hekk kif wieħed jinżel it-triq priniċipali li tgħaddi mit-Triq tal-Barrani, iż-Żejtun. Dan l-għar tħaffer u tkabbar bl-errużjoni tal-ilma li għal ħafna eluf ta' snin kien jgħaddi minnu u li biż-żmien ħaffer u wessgħu aktar. Fl-istess ħin, xmara li kienet tgħaddi minn Wied Dalam, li kienet taqsam minn fuqu, ippenetrat l-għar minn fuq u qasmitu fi tnejn. B'hekk, parti mill-passaġġ tal-għar jinsab fuq in-naħa l-oħra tal-wied u parti minnu hu l-għar li wieħed jista' jżur u li sar magħruf bħala Għar Dalam. L-għar hu twil mal-144 metru. Hawn instabu fdalijiet tal-għadam ta’ annimali li għexu fuq il-Gżejjer Maltin eluf kbar ta' snin ilu meta Malta kienet għadha magħquda ma' Sqallija kif ukoll għal bosta snin wara meta din inqatgħet u saret arċipelagu fin-Nofs tal-Mediterran. F'dan l-ambjent iżolat  u mdawwar bil-baħar dawn l-annimali ċkienu fil-kobor tagħhom u finalment anki spiċċaw biex saru estinti f'perjodi differenti taż-Żmien Glaċjali u Interglaċjali. 

F'dak li għandu x'jaqsam mal-preżenza uman f'Malta, l-eqdem fażi tal-preistorja dik taż-Żmien Neolitiku, hi mogħtija l-isem “il-Fażi Għar Dalam” għax l-eqdem fdalijiet ta' fuħħar li qatt instab f'Malta ġew skoperti f'dan l-għar.  Il-fdalijiet tal-fuħħar li nstab f'dan l-għar għandhom disinji fuqhom li jixbhu fdalijiet simili tal-kultura ta’ Stentinello fi Sqallija, ta' daqs 7,000 sena ilu

Fid-depożiti aktar baxxi tal-għar instab għadam tal-iljunfanti nani (l-ispeċijiet estinti *Palaeoloxodon falconeri* u *Palaeoloxodon mnaidriensis*), tal-ippopotami nani (l-ispeċi estinta *Hippopotamus melitensis*), taċ-ċinji ġganti, taċ-ċriev u tal-orsijiet. L-ippopotami nani x'aktarx għebu daqs 10,000 sena ilu,fl-aħħar fażi tal-epoka glaċjali, filwaqt li ċ-ċriev baqgħu jgħixu hawn sa ħafna snin wara, anki sal-miġja tal-ewwel abitanti tal-gżejjer Maltin, daqs 6,000 - 5,000 sena ilu.

L-ewwel 50 metru tal-għar huma aċċessibbli għall-viżitaturi. L-għar jitqies bħala wieħed mill-aktar siti arkeoloġiċi importanti tal-gżejjer Maltin.  

## L-iskavi tal-għar u l-bini tal-mużew

L-għar ġie investigat għall-ewwel darba fl-1865, mill-paleontologu Taljan Arturo Issel. Skavi oħra twettqu fl-1892 minn John H. Cooke. Il-qofol tal-materjal tal-iskavi nħażen f’Malta, filwaqt li ġabra komparattiva ntbagħtet lill-British Museum f’Londra. Dan il-materjal ġie studjat minn Charles Forsyth Major fl-1902, li iżola speċi ġdida ta’ ippopotamu nanu, *Hippopotamus melitensis*, abbażi ta’ dawn il-fdalijiet.

L-għar ġie inkluż fil-Lista ta’ Antikitajiet fl-1925, iżda ma nfetaħx għall-pubbliku qabel Marzu 1933. Il-kuratur tal-Istorja Naturali ta’ dak iż-żmien, Joseph Baldacchino, stabbilixxa mużew apposta qrib is-sit arkeoloġiku. Fi żmien sena mill-ħatra tiegħu bħala kuratur fl-1935, Baldacchino ppubblika ktejjeb fuq Għar Dalam, fejn enfasizza l-iskavi u l-investigazzjonijiet prinċipali tal-għar. Bil-mod il-mod, il-mużew ġie mmodernizzat, b’sistema ta’ klassifikazzjoni u separazzjoni tal-fdalijiet.

F'sala minnhom, il-vetrini tal-ħitan huma mimlija bi fdalijiet tal-għadam u snien ta' ippopotami, ċriev u iljunfanti li nstabu fl-għar. Il-vetrini tan-nofs ta' din is-sala fihom skeletri sħaħ biss moderni, għax fl-għar qatt ma nstabu skeletri sħaħ, u għalhekk dawn qed jirrappreżentaw dawk l-ispeċi ta' annimali li nstabu fl-għar. Dawn l-iskeletri moderni huma ta’ ċerva, iljunfant nanu, ippopotamu nanu, ors, volpi u lupu. 

Matul it-Tieni Gwerra Dinjija, Għar Dalam intuża bħala fuel depot mill-militar. Fl-1980, kienu nsterqu mill-mużew erba’ nejbiet tal-avorju tal-iljunfanti nani u l-kranju ta’ tifel jew tifla li għexu fi Żmien il-Bronż.

Il-mużew, illum sar għandu sala oħra li fiha hemm serje ta' vetrini li jispjegaw fid-dettall l-istorja ta' Żmien is-Silġ fl-Ewropa u kif din wasslet biex dawn l-annimali li nstabu fl-għar ġew Malta. Apparti minn hekk il-vetrini huma mimlija bil-fossili, disinji, ritratti u spjegazzjoni estensiva dwar il-ġeoloġija tal-għar u l-ispeċijiet tal-annimali li nstabu fih. Fost affarijiet oħra hemm ukoll dras tal-bniedem preistoriku li jaħsbu li hu tal-ispeċi ''Neanerthal''. 

Heritage Malta jieħu ħsieb il-mużew u s-sit ta’ Għar Dalam.

## Stratigrafija
L-għar fih sitt saffi: minn fuq għal isfel f'dawn is-saffi nstabu: 

# Materjal bħal fuħħar, żbandoli eċċ., li juri li l-bniedem għex hemm minn żmien Puniku sas-seklu għoxrin. Instabu fdalijiet ta' annimali domestiċi (xi 60 cm).
# Materjal bħal fuħħar, żbandoli, ponot ta' vleġeġ magħmula mill-ossidjana, amuleti u oġġetti oħra li juru l-ewwel abitanti ta' Malta kienu jgħixu f'għerien bħal dan. (0.60 - 70 cm).
# Saff ta' materjal stalagmitiku. (1.65 m) Hawn instabu għadam u snin taċ-ċriev (*Cervus elaphus*), nejbiet tal-iljunfanti u xi ippopotami, għadd żgħir ta’ karnivori, fosthom l-ors (*Ursus arctus)*, il-volpi u l-lupu, u fdalijiet ta’ ċinji kbar aktar minn dawk tal-lum, fkieren tal-baħar kbar u speċi ta’ fenek tal-Indì.
# Tajn ħamrani - ċagħaq - ġebel mikul mill-ilma ġieri - għadam tal-iljunfanti u ippopotami kif ukoll snien u nejbiet tal-istess annimali. (0.45 cm).
# L-akbar kwantità massiċċa ta' għadam tal-ippopotami nstabet f'dan is-saff. (1.20 m.) Daqs 75 % mill-materjal ġie ddepożitat hawn mill-ilmijiet tax-xmara li kienet tgħaddi mill-wied. Hawn hu mifhum li nstabu d-dras hekk msejħa Taurodontiċi li jagħtu wieħed x'jifhem li f'Malta għex il-bniedem *[[Neanderthal]]* fl-istess żmien meta għexu l-annimali l-kbar bħall-iljunfanti u l-ippopotami.
# Saff tat-tafal fin li fih ma nstabet l-ebda għadma (xi 125 cm). Instabu biss xi marki magħmula minn pjanti.

## Bibliografija
Adams Leith, *On the Osteology of the Maltese Fossil Elephants*. Located at Bibliotheca Malta.

Adams Leith, *Concluding Report on  the Maltese Fossil Elephant*. Loc. Bibliotheca, Malta.

Attenborough David, *The First Eden - The Mediterranean and Man*. Fontana / Collins. 1987.

Cooke J. *Har Dalam Cavern*. Loc. Bibliotheca Malta. (1982).

Fabri Nadia, *Għar Dalam: The Cave, the Museum, and the Garden: Birżebbuġa*. Malta: Heritage Books. 2007.

Imrie Palmer J. & K. *The Ice Ages*.

Issel Arturo, *Note Sur Une Caverne a Ossements de Malte*.

John Brian S., *The Ice Age, Past and Present*. (1977).

John Brian S., *Winters of the World*.

Keith Arthur, *Neanderthal Man in Malta*.

Kurten Bjorn, *The Age of Mammals*. (1971).

Morana Martin, *Għar Dalam - Cave of Darkness*. Printwell. 1987.

Savona Ventura Charles, Ed. *Facets of Prehistoric Malta*, Prehistoric Society of Malta. 1999.

Trump David, Skorba - *Reports of the Research Committee  of the Society of Antiquaries of London No. XXII. Excvations carried out on behalf of the National Museum of Malta 1961 - 1963*. Oxford University Press. London (1966).

Trump, David, *Malta an Archaeological Guide*. Faber & Faber, London. 1972.

Trump David, *Malta* - *Prehistory and Temples*. Midsea Books Ltd. 2002.

Zammit Maempel George, *Għar Dalam Cave and Deposits*. 1989.

Museum Annual Reports 1925 & 1935-36.

Nature, Volum II. *History of the Mediterreanean Salinity Crisis*.
## Referenzi