Funtana tat-Tritoni

Il-**Funtana tat-Tritoni** hija funtana li tinsab fil-Furjana, Malta. Tikkonsisti fi tliet Tritoni tal-bronż li jżommu baċin kbir, ibbilanċjat fuq bażi konċentrika mibnija mill-konkos u miksija b’730 tunnellata ta’ ċangaturi travertina . Il-funtana hija waħda mill-aktar monumenti moderni importanti ta' Malta.  

Iddisinjata u mibnija bejn l-1952 u l-1959 taħt mhux inqas minn tliet korpi governattivi, u mfassla b'mod konġunt mill-iskultur eminenti  Vincent Apap u l-kollaboratur tiegħu għal opinjoni Victor Anastasi, il-funtana saret operattiva b'mod mhux uffiċjali nhar is-Sibt 16 ta' Mejju 1959.  Il-funtana ntużat bħala palk għaċ-Ċelebrazzjonijiet Nazzjonali bl-isem 'Mill-Maltin għall-Maltin' u huwa maħsub li pperikolat is-sistema strutturali relattivament kompromessa tal-grupp skulturi u konsegwentement ikkontribwiet għall-kollass drammatiku tal-grupp skulturi li seħħ nhar l-Erbgħa 1 ta' Marzu 1978 madwar 14:00hrs.

Il-grupp skulturi ġie msewwija mill-inġiniera tal-Malta Drydocks bejn Jannar 1986 u April 1987. Waqt dan l-intervent ġiet introdotta żieda skulturali ċentrali li tikkonsisti fi tliet ganwwi u alka (xogħol ukoll Chev. Apap) fi ħdan il-grupp skulturi, madankollu dan l-arranġament sussegwentement naqqas ir-rwol telamoniku tal-figuri mitoloġiċi Tritoni.

Il-funtana marret għall-agħar fl-għexieren ta’ snin ta’ wara, u kienet maħsuba għal rilokazzjoni fl-2010 meta l-Unità tal-Ippjanar tal-Patrimonju tal-Awtorità tal-Ippjanar permezz tal-Uffiċjal għall-Konservazzjoni tagħha Kenneth Cauchi avżat li l-funtana monumentali l-aħjar titħalla in situ u kull sforz kellu jkun immirat biex l-istruttura kollha terġa’ lura għall-forma oriġinali tagħha u terġa’ ddaħħal ir-rwol tal-grupp ta’ skulturi ponderali drammatiku tagħha. Saru ħafna sforzi u laqgħat mal-Ministru tal-Infrastruttura, Komunikazzjoni u Trasport Dr Austin Gatt li waqqaf il-proposti kollha ta’ rilokazzjoni tal-funtana f’Konferenza tal-Aħbarijiet bid-9 ta’ Diċembru 2011. Il-proposta mis-Sur Cauchi tressqet biex tiġi indirizzata mill-Ministru tar-Riżorsi u l-Affarijiet Rurali George Pullicino li ressaq il-proposta permezz tas-Segretarju Permanenti tiegħu Ing. Christopher Ciantar u l-Perit Norbert Gatt. Eventwalment il-proġett għadda 'l quddiem mill-Kap tal-Uffiċċju tal-Proġetti ta' Riabilitazzjoni (RPO) Perit Ewlieni Mireille Fsadni u taħt il-Ministru l-ġdid tal-Ministeru tat-Trasport u l-Infrastruttura (MTI) Joe Mizzi u taħt is-Segretarju Permanenti l-ġdid Ing Joseph Callus li kien strumentali fit-twaqqif ta' steering group tekniku biex jindirizza l-proġett propost mis-Sur Cauchi. It-tim kien ippresedut mill-Ing. Stefan Calamatta u kien magħmul mill-Perit Fsadni biex ikopri l-partijiet ċivili u strutturali, is-Sur Cauchi biex ikopri l-aspetti storiċi, artistiċi u ta’ konservazzjoni tal-bronż u tat-travertina, l-Ing Brian Cauchi u l-Ing Alex Vella (obit. 2023) biex ikopri l-aspetti mekkaniċi u idrawliċi, l-Ing Conrad Casha u l-Ing Simon Ellul biex jindirizzaw l-aspetti elettriċi.

Wara l-elezzjoni ġenerali tal-2017, il-proġett għadda taħt Ministeru ġdid għat-Trasport, Infrastruttura u Proġetti Kapitali (MTIP) b’Dr Ian Borg bħala Ministru u Segretarju Permanenti s-Sur Christopher Cutajar li ra li jitwettaq il-proġett propost mis-Sur Cauchi. Il-kuntratt għax-xogħlijiet sar fit-12 ta’ Jannar 2017 u beda fuq il-post fl-aħħar ta’ Jannar meta l-figuri tal-bronż ġew żarmati u mibgħuta lill-Fonderia Artistica Ferdinando Marinelli ta’ Firenze. Ix-xogħlijiet kienu lesti sal-aħħar tas-sena, u l-funtana u l-pjazza ġew inawgurati uffiċjalment fit-12 ta’ Jannar 2018, preċiżament sena sal-lum mill-iffirmar tal-kuntratt. Il-Project Manager kien l-Ing Joseph Scicluna li kien strumentali biex il-proġett jintemm b’mod sodisfaċenti filwaqt li s-Site Manager kien Joseph Mifsud.

## Sfond u kostruzzjoni

Is-sit tal-funtana qabel kienet okkupata minn Lunette ta’ Santa Madeleine, lunette tas-seklu 17 li kienet tipproteġi d-daħla tal-Belt Valletta. Il-lunette ġiet żarmata u l-foss tagħha kien mimli bis-sejjieħ fis-seklu 19, għalkemm xi partijiet setgħu baqgħu ħajjin taħt il-livell tat-triq preżenti. Iż-żona eventwalment intużat bħala bus terminus, u f’Jannar tal-1953 il-Ministeru għax-Xogħlijiet Pubbliċi u Rikostruzzjoni nieda kompetizzjoni għat-tfassil ta’ funtana f’dan l-ispazju vojt. Il-kompetizzjoni kienet miftuħa għal kulħadd ħlief għal dawk li kienu jaħdmu fid-Dipartiment tax-Xogħlijiet Pubbliċi, u l-ewwel premju kien ta’ £100.

Il-proposta rebbieħa kienet intitolata “Triton”, u ġiet sottomessa mill-iskultur Vincent Apap. Din ġiet iddisinjata b'kollaborazzjoni mar-rapporteur u disinjatur Victor Anastasi, li ma kienx imsemmi fil-proposta peress li kien impjegat mill-PWD. Apap ħadem fuq l-iskultura ta’ tliet Tritoni fi stokk f’eks ħamiema f’Palazzo Parisio, li kienet saret disponibbli mill-ħabib tiegħu, il-markiż Joe Scicluna. Sadanittant, Anastasi ħadem fuq l-elementi tekniċi u arkitettoniċi tal-funtana, inklużi s-sistemi idrawliċi, u l-ispejjeż u l-provvisti tal-materjali. 

Ix-xogħol fuq il-pedamenti tal-funtana beda f’Ġunju tal-1955 mill-kuntrattur Carmelo Grech, u l-bini tal-bażi kien lest sa nofs l-1958. Il-figuri tat-Tritoni ġew mitfugħa fil-bronż fil-funderija Lagana f’Napli, u ddaħħlu fis-seħħ fl-1959. L-ispiża totali tal-kostruzzjoni kienet ta’ madwar £80,000. Il-funtana nxtegħlet għall-ewwel darba fis-16 ta’ Mejju 1959, iżda qatt ma ġiet inawgurata uffiċjalment minħabba s-sitwazzjoni politika inċerta ta’ dak iż-żmien, peress li l-gvern ta’ Malta kien għadu kemm irriżenja u l-gżejjer kienu taħt tmexxija kolonjali diretta.

## Rilokazzjoni proposta

Fl-2011, bdew ix-xogħlijiet fuq proġett ta’ Renzo Piano biex iddisinja mill-ġdid id-daħla tal-Belt Valletta. Dan il-proġett kien jinkludi l-bini mill-ġdid ta’ Bieb il-Belt u tisbiħ taż-żona tal-madwar, u Piano rrakkomanda li l-Funtana tat-Tritoni tiġi mċaqalqa xi distanza 'l bogħod mill-post tagħha immedjatament barra mid-daħla tal-Belt Valletta. Ir-rilokazzjoni proposta tħabbret mill-Ministeru għall-Infrastruttura, Trasport u Komunikazzjoni f'April 2011, u kienet maħsuba biex toħloq spazju miftuħ u tirrestawra "l-kuntest arkitettoniku u storiku tad-daħla tal-belt fortifikata". L-avviċinament lejn Bieb il-Belt kien ikun imdawwar bis-siġar u aċċessibbli biss għall-persuni mexjin, filwaqt li l-funtana kellha tiġi restawrata u mċaqalqa lejn il-ġnien biswit il-Lukanda Phoenicia, qrib il-Malta Memorial u l-parkeġġ tal-MCP. Dan kien imexxi l-funtana mil-limiti tal-Belt Valletta għall-Furjana.

Ir-rilokazzjoni proposta kienet kontroversjali, u għalkemm xi wħud laqgħu l-proposta, ħafna nies kienu kontra li ċ-ċaqliq tal-funtana ewlenija. L-avversarji stqarrew li peress li l-funtana għandha sistema ta’ passaġġi taħt l-art, huwa impossibbli li tiċċaqlaq mingħajr ma tinqered u terġa’ tinbena, u l-funtana tista’ ma taħdimx xejn jekk titmexxa. Tqajjem ukoll tħassib li ċ-ċifri tat-Triton kienu se jkunu mħassra jekk kellhom jiġu mċaqalqa. F’Diċembru 2011, il-Ministru Austin Gatt ħabbar li l-funtana mhix se tiġi mċaqalqa, u wara r-restawr se sservi bħala l-qofol tad-daħla mfassal mill-ġdid ta’ Piano għall-Belt.

Il-funtana kienet skedata bħala proprjetà ta’ Grad 1 mill-Awtorità Maltija għall-Ambjent u l-Ippjanar fit-8 ta’ Mejju 2012, bħala waħda mill-“Arkitettura u Monumenti Modernisti tas-Seklu 20 fil-Belt Valletta u l-Furjana”. Fit-28 ta’ Diċembru tal-istess sena, ġie inkluż fl-Inventarju Nazzjonali tal-Proprjetà Kulturali tal-Gżejjer Maltin.

## Inawgurazzjoni formali

Il-funtana restawrata fl-aħħar ġiet inawgurata uffiċjalment (59 sena tard) fit-12 ta’ Jannar 2018, mill-Prim Ministru Joseph Muscat. Ix-xogħlijiet tlestew ġimgħa qabel il-Belt Valletta tieħu l-pożizzjoni tagħha bħala l-Kapitali Ewropea tal-Kultura 2018. Intqal li l-ispiża tar-restawr kienet tammonta għal €4.5 miljun. 

Il-manutenzjoni tal-funtana minn dejjem kienet il-mandat u l-ġurisdizzjoni tad-Dipartiment tax-Xogħlijiet Pubbliċi (PWD) taħt id-Direttur Ġenerali Perit Stephen Bonello u permezz tad-Dipartiment tal-Manifattura u Servizzi speċjalizzati tiegħu (MSD) u d-Direttur tiegħu Ing. Ray Caruana. Iż-żamma tagħha f'kundizzjoni perfetta kienet il-marka distintiva tas-Segretarji Permanenti kollha wara lis-Sur Cutajar jiġifieri li jkunu s-Sur Johan Galea u s-Sur Joseph Caruana.

## Referenzi