Siti tal-Fossili tal-Ominidi tal-Afrika t'Isfel

Is-**Siti tal-Fossili tal-Ominidi tal-Afrika t'Isfel**, magħrufa wkoll bħala n-**Nieqa tal-Umanità**, huma għadd ta' siti paleoantropoloġiċi li jinsabu madwar 50 kilometru (31 mil) fil-Majjistral ta' Johannesburg, l-Afrika t'Isfel, fil-provinċja ta' Gauteng. Dawn is-siti tniżżlu bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1999, u jinkludu l-ikbar konċentrazzjoni ta' fdalijiet tal-antenati tal-bniedem modern fid-dinja. Attwalment is-sit jokkupa 47,000 ettaru (180 mil kwadru) u fih sistema kumplessa ta' għerien tal-ġebla tal-ġir.

Skont il-*Ġurnal tax-[[Xjenza]] tal-Afrika t'Isfel,* Bolt's Farm huwa l-post fejn ġew skoperti l-iżjed primati bikrin. F'Bolt's Farm kienu saru diversi estrazzjonijiet ta' speleotem (karbonat tal-kalċju mill-istalagmiti, mill-istalaktiti u mill-ħaġar tal-għerien taħt l-art) fl-aħħar tas-seklu 19 u fil-bidu tas-seklu 20.

Fl-Għerien ta' Sterkfontein ġew skoperti l-fossili tal-*Australopithecus africanus* (imlaqqma tas-"Sinjura Ples") ta' 2.3 miljun sena ilu, li nstabu fl-1947 minn Robert Broom u John T. Robinson. Is-sejba għenet biex tlaħħam l-iskoperta tal-1924 tal-kranju żagħżugħ tal-*Australopithecus africanus* magħruf bħala l-"Wild ta' Taung", li ġie skopert minn Raymond Dart, f'Taung fil-Provinċja tal-Majjistra tal-Afrika t'Isfel, fejn għadhom qed isiru l-iskavi.

Fil-qrib, għalkemm mhux fis-sit, is-sistema tal-Għar tal-Istilla Tiela' fiha l-Kamra ta' Dinaledi (kamra tal-istilel), li fiha ġew skoperti ħmistax-il skeletru ffossilizzati ta' speċi estinta ta' ominidi, imsejħa temporanjament bħala l-*Homo naledi*.

Mill-Għerient ta' Sterkfontein biss instabu iktar minn terz tal-fossili tal-ominidi bikrin li qatt instabu qabel l-2010. Il-Kamra ta' Dinaledi fiha iktar minn 1,500 fossila tal-*Homo naledi*, li hija l-iżjed skoperta estensiva ta' speċi unika ta' ominidi li qatt instabet fl-Afrika.

## [[Etimoloġija]]
L-isem ta' Nieqa tal-Umanità jirrifletti l-fatt li fis-sit instabu għadd kbir sostanzjali ta' fossili ta' ominidi, uħud minn fost l-eqdem li qatt instabu, li jmorru lura saħansitra għal 3.5 miljun sena ilu.

## Kronoloġija tal-iskoperti

Din li ġejja hija kronoloġija ġenerali tal-evoluzzjoni tal-ominidi skont id-diversi perjodi, mill-iżjed reċenti sal-iżjed antik.

### Perjodu Plejstoċen
F'dan il-perjodu nsibu l-aħħar lill-*Homo Sapiens*, maqsuma fid-Denisovani, fin-Neanderthal, u fil-*Homo heidelbergensis*. Dan il-perjodu tal-evoluzzjoni tal-bniedem wassal għall-bniedem modern, għall-iżjed ħwejjeġ bikrin u għall-iżjed arti bikrija ta' fuq il-blat. Qabilhom dawn ta' hawn fuq kien hemm il-*Homo erectus*, il-*Homo antecessor* u l-*Homo ergaster*. Flimkien ma' dan tal-aħħar, instabu wkoll fdalijiet tal-*Australopithecus sediba*, li huma maħsuba li wasslu għall-ewwel użu tan-nar u t-tisjir. Qabilhom kien hemm il-*Homo habilis* u l-*Homo rudolfensis* li kienu l-ewwel li nxterdu 'l barra mill-Afrika.

### Perjodu Plijoċen
F'dan il-perjodu kien hemm l-*Australopithecus garhi* u l-*Australopithecus* inġenerali li kienu l-iktar sinjal bikri tal-ġeneru *Homo*. L-*Australopithecus africanus*, l-*Australopithecus afarensis*, u l-*Australopithecus anamensis*, fejn bdew jintużaw l-iżjed għodod tal-ġebel bikrin. Qabilhom kien hemm l-iżjed sinjali bikrin tal-*Ardipithecus* u tal-*Orrorin*, jiġifieri l-*Ardipithecus kadabba*, l-*Orrorin praegens* u l-*Orrorin tugenensis*.

### Perjodu Mijoċen
F'dan il-perjodu kien hemm l-ewwel ominidi li kienu jimxu fuq żewġ saqajn, jiġifieri s-*Sahelanthropus*, il-*Graecopithecus* u l-*Oreopithecus*. L-hekk imsejħa evoluzzjoni li wasslet għal distinzjoni bejn iċ-chimpanzee u l-bniedem seħħet fil-*Chororapithecus*, fis-*Sivapithecus* u fl-*Ouranopithecus*. Fl-*Ouranopithecus turkae* seħħet l-hekk imsejħa evoluzzjoni li wasslet għal distinzjoni bejn il-gorilla u l-bniedem. Qabilhom l-*Ouranopithecus macedoniensis*, is-*Samburupithecus* u n-*Nakalipithecus* kienu l-primati bikrin ta' qabel l-ewwel distinzjonijiet.

### Skoperti

Fl-1935 Robert Broom sab l-ewwel fossili ta' ominidi f'Sterkfontein u beda jaħdem f'dan is-sit. Fl-1938, tifel żgħir tal-iskola, Gert Terrblanche, lil Raymond Dart ġablu frammenti ta' kranju minn qrib Kromdraai li iktar 'il quddiem ġew identifikati bħala frammenti tal-*Paranthropus robustus*. Fl-1938 ukoll, sinna waħda ta' ominidu nstabet fis-sit ta' Cooper bejn Kromdraai u Sterkfontein. Fl-1948, l-Ispedizzjoni ta' Camp-Peabody mill-Istati Uniti ħadmet fil-Bolt's Farm u f'Gladysvale sabiex issib il-fossili ta' ominidi iżda ma rnexxilhiex. Iktar 'il quddiem fl-1948, Robert Broom identifika l-ewwel fdalijiet ta' ominidi mill-Għar ta' Swartkrans. Fl-1954, C.K. Brain beda jaħdem f'siti fin-Nieqa, inkluż l-Għar ta' Cooper. Imbagħad beda tletin sena ħidma fl-Għar ta' Swartkrans, li sarraf fl-irkupru tat-tieni l-ikbar kampjun ta' fdalijiet ta' ominidi min-Nieqa. L-eqdem użu kkontrollat tan-nar mill-*Homo erectus* ġie skopert ukoll f'Swartkrans u ġie datat għal iktar minn miljun sena ilu.

Fl-1966 Phillip Tobias beda l-iskavi tiegħu f'Sterkfontein li għadhom għaddejin u huma l-ikbar skavi kontinwi għall-fossili fid-dinja. Fl-1991, Lee Berger tal-Università ta' Witwatersrand skopra l-ewwel eżemplari ta' ominidi mis-sit ta' Gladysvale, u b'hekk sar l-ewwel sit ġdid fejn instabu ominidi bikrin fl-Afrika t'Isfel fi 48 sena. Fl-1994, Andre Keyser skopra fossili ta' ominidi fis-sit ta' Drimolen. Fl-1997, Kevin Kuykendall u Colin Menter tal-Università ta' Witwatersrand sabu żewġ sinniet fossilizzati ta' ominidi fis-sit ta' Gondolin. Fl-1997 ukoll, instab l-iskeletru kważi sħiħ tal-*Australopithecus* tal-hekk imsejjaħ "Little Foot", li jmur lura għal madwar 3.3 miljun sena ilu (għalkemm datazzjoni iktar reċenti tissuġġerixxi li jmur lura għal 2.5 miljun sena ilu), u li ġie skopert minn Ron Clarke. Fl-2001, Steve Churchill ta' Duke University u Lee Berger sabu fdalijiet tal-bniedem modern bikri fil-Lag ta' Plovers. Fl-2001 ukoll, ġew skoperti l-ewwel fossili u għodod tal-ġebel tal-ominidi bikrin fis-sit ta' Coopers. Fl-2008, Lee Berger skopra l-fdalijiet parzjali ta' żewġ ominidi (*Australopithecus sediba*) fis-Sit tal-Fossili ta' Malapa li għexu bejn 1.78 u 1.95 miljun sena ilu.

F'Ottubru 2013, Berger ikkummissjona lill-ġeologu Pedro Boshoff biex jinvestiga s-sistemi tal-għerien fin-Nieqa tal-Umanità bl-iskop li jiġu skoperti iktar siti tal-fossili tal-ominidi. L-ispeleologi Rick Hunter u Steven Tucker skoprew fossili ta' ominidi f'żona li ma kinitx ġiet esplorata qabel tas-Sistema tal-Għerien tal-Istilla Tiela' u ta' Westminster li ġiet assenjata bid-deżinjazzjoni tas-sit UW-101. F'Novembru 2013, Berger mexxa spedizzjoni konġunta tal-Università ta' Witwatersrand u tan-National Geographic Society fis-Sistema tal-Għerien tal-Istilla Tiela' qrib Swartkrans. Fi tliet ġimgħat biss ta' skavi, it-tim internazzjonali ta' sitt nisa xjenzati speleoloġiċi avvanzati (K. Lindsay Eaves, Marina Elliott, Elen Feuerriegel, Alia Gurtov, Hannah Morris u Becca Peixotto), li ntgħażlu għall-ħiliet paleoantropoloġiċi u speleoloġiċi, kif ukoll għad-daqs żgħir tagħhom, irkupraw iktar minn 1,200 eżemplar ta' speċijiet ta' ominidi ffossilizzati mhux identifikati attwalment. Is-sit għadu fil-proċess tad-datazzjoni. F'Settembru 2015, Berger, b'kollaborazzjoni man-National Geographic, ħabbar l-iskoperta ta' speċi ġdida ta' ominidi, imsejjaħ il-*Homo naledi*, minn UW-101. B'mod notevoli, apparti li xeħet dawl fuq l-oriġini u d-diversità tal-ġeneru tagħna, il-*Homo naledi* milli jidher iddepożita apposta l-katavri f'kompartiment remot fl-għerien, imġiba li qabel kienet maħsuba li kienet limitata għall-bnedmin. Fl-aħħar jiem tal-ispedizzjoni tal-Għerien tal-Istilla Tiela', l-ispeleologi Rick Hunter u Steven Tucker skoprew materjal addizzjonali ta' fossili ta' ominidi f'parti oħra tas-sistema tal-għerien. L-iskavi preliminari f'dan is-sit, iddeżinjat UW-102, bdew u wasslu għal materjal ta' fossili ta' ominidi sħaħ.

## Kuntest [[Ġeoloġija|ġeoloġiku]]

Il-fdalijiet ta' ominidi li ffossilizzaw maż-żmien fin-Nieqa tal-Umanità nstabu f'għerien dolomitiċi, u spiss instabu f'taħlita ta' ġebla tal-ġir u sedimenti oħra magħrufa bħala *breccia*. L-ominidi jaf għexu madwar l-Afrika kollha, iżda l-fdalijiet tagħhom instabu f'siti fejn il-kundizzjonijiet kienu jippermettu li jiffurmaw u jiġu ppreservati l-fossili tagħhom.

## Ċentru għall-viżitaturi
Fis-7 ta' Diċembru 2005, il-President tal-Afrika t'Isfel Thabo Mbeki fetaħ Ċentru ġdid għall-Viżitaturi f'Maropeng. Skont is-sit web taċ-ċentru, fi ħdan iċ-ċentru l-viżitaturi jistgħu jaraw il-fossili u l-għodod tal-ġebel, kif ukoll jitgħallmu dwar it-twelid tal-umanità. Barra minn hekk, iċ-Ċentru għall-Viżitaturi joffri mawra u wirja fl-Għerien ta' Sterkfontein. Struttura tal-azzar ħafifa u li trasferibbli, magħrufa bħala l-Ħanfusa, tpoġġiet fuq is-sit ta' Malapa, biex kull min iħallas għal biljett ikun jista' jara l-iskavi, meta jkunu għaddejin fis-sit. Fl-2009 l-iskavi twaqqfu għal xi żmien meta tneħħew il-fdalijiet ta' erba' individwi tal-*Australopithecus sediba.*

## Sit ta' Wirt Dinji
Is-Siti tal-Fossili tal-Ominidi tal-Afrika t'Isfel ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1999 u ġew estiżi fl-2015.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (iii)** "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-**kriterju (vi)** "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".

## Referenzi