Cidade Velha

**Cidade Velha** (pronunzja: [siˈðaðɨ ˈvɛʎɐ]; li bil-Portugiż litteralment tfisser "belt antika", magħrufa wkoll bħala: *Santiago de Cabo Verde*) hija belt fin-naħa tan-Nofsinhar tal-gżira ta' Santiago, Cabo Verde. Stabbilita fl-1462, hija l-eqdem insedjament f'Cabo Verde u hija l-eks belt kapitali tal-pajjiż. Fl-imgħoddi kienet tissejjaħ *Ribeira Grande*, u isimha nbidel għal *Cidade Velha* fl-aħħar tas-seklu 18. Hija s-sede tal-muniċipalità ta' Ribeira Grande de Santiago.

Din il-belt, li tinsab lil hinn mill-kosta tal-Majjistral tal-Afrika, kienet l-ewwel insedjament kolonjali Ewropew fit-tropiċi. Parti mid-disinn oriġinali ppjanat bir-reqqa tas-sit għadu intatt, inkluż fortizza rjali, żewġ knejjes u pjazza tas-seklu 16. Illum il-ġurnata, Cidade Velha hija waqfa fl-Atlantiku għat-trasport marittimu u ċentru tal-kultura Creole. Il-belt saret Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO u waħda mis-Seba' Għeġubijiet ta' Oriġini Portugiża fid-Dinja fl-2009.

## [[Ġeografija]]
Cidade Velha tinsab tul il-kosta tan-Nofsinhar ta' Santiago, fil-ħalq tax-xmara Ribeira Grande de Santiago. Tinsab 10 kilometri (6 mili) biss fil-Punent tal-belt kapitali Praia. Fost is-suddiviżjonijiet tal-belt hemm *Largo Pelourinho*, *São Sebastião*, *Santo António* u *São Pedro*.

## [[Storja]]

Il-gżira ta' Santiago ġiet skoperta minn António da Noli, persuna minn  fis-servizz Portugiż, fl-1460. Da Noli mar jgħix f**Ribeira Grande'' mal-membri tal-familja tiegħu u flimkien ma' Portugiżi minn [[Algarve]] u [[Alentejo]] fl-1462. Il-kundizzjonijiet għall-insedjament kienu tajbin minħabba l-abbundanza ta' ilma mix-xmara Ribeira Grande, li tatha vantaġġ meta mqabbla ma' insedjament ieħor f'Santiago, Alcatrazes. L-insedjament sar port ewlieni għall-kolonizzazzjoni Portugiża lejn l-Afrika u l-[[Amerika t'Isfel|Amerka t'Isfel]]. Fis-sekli 16 u [[Seklu 17|17]], kienet ċentru tal-kummerċ marittimu bejn l-Afrika, il-Kap, il-[[Brażil]] u l-Karibew. Minħabba l-prossimità tagħha mal-kosta Afrikana, kienet pjattaforma essenzjali għall-kummerċ tal-[[Skjavitù|iskjavi]].

Il-port ta' Cidade Velha kien waqfa għal żewġ navigaturi kbar: [[Vasco da Gama]], fl-1497, fi triqtu lejn l-[[Indja]], u [[Kristofru Kolombu]], fl-1498, matul it-tielet vjaġġ tiegħu lejn l-Amerki. Fl-1522, kien waqfa għall-ispedizzjoni tal-esploratur [[Ferdinand Magellan]], taħt [[Spanja]] fl-aħħar parti taċ-ċirkumnavigazzjoni tad-dinja.

Cidade Velha għandha l-eqdem knisja kolonjali fid-dinja, il-knisja tal-[[Santa Marija|Madonna]] tar-Rużarju (Nossa Senhora do Rosário), li nbniet fl-1495. Fl-1533, Cidade Velha saret is-sede tad-Djoċesi [[Knisja Kattolika|Kattolika]] Rumana l-ġdida ta' Santiago de Cabo Verde, li nħolqot permezz tad-digriet [[Papa|Papali]] tal-[[Papa Klement VII]]. Attwalment is-sede tinsab f'Praia.

Ir-rikkezzi ta' Ribeira Grande u l-kunflitti bejn il-Portugall u s-setgħat kolonjali rivali [[Franza]] u r-[[Renju Unit]] attiraw l-attakki tal-pirati, inkluż dawk minn [[Francis Drake]] (1585) u [[Jacques Cassard]] (1712). Minkejja l-kostruzzjoni tal-Forti Rjali ta' São Filipe fl-1587-1593, Ribeira Grande baqgħet vulnerabbli u marret lura. Il-belt kapitali ġiet ittrasferita lejn Praia fl-1770.

Ribeira Grande (issa Cidade Velha) spiċċat fil-livell ta' villaġġ u l-binjiet ċivili, [[Reliġjon|reliġjużi]] u militari ddeterjoraw. Mis-snin 60 tas-seklu 20, bdew ix-xogħlijiet tar-restawr. Fl-2009 is-sit tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.

== Sit ta' Wirt Dinji ==
Cidade Velha ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2009.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (ii)** "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri [[Bniedem|umani]], tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-[[arti]] [[Monument|monumentali]], l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-**kriterju (iii)** "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-**kriterju (vi)*' "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".

== Demografija ==


== Attrazzjonijiet ==

* Pelourinho (berlina), stabbilit fl-1512 jew fl-1520. Ma' dan il-pilastru tal-irħam kienu jiġu kkastigati pubblikament l-iskjavi ribellużi. Ġie rrestawrat fis-snin 60 tas-seklu 20 u jinsab fil-pjazza prinċipali tal-belt.
* Il-Forti Rjali ta' São Filipe, li nbena fl-1587-1593. Dan il-forti nbena bħala difiża kontra l-attakki tal-pirati (l-iktar Franċiżi u Ingliżi). Jinsab f'elevazzjoni ta' 120 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar.
* Il-Knisja ta' Nossa Senhora do Rosário, l-eqdem knisja kolonjali fid-dinja, mibnija fl-1495. Għandha [[kappella]] laterali fl-istil [[Gotiku]] Manwelin.
* Il-fdalijiet tal-[[Katidral]] tas-Sé; il-katidral beda jinbena fl-1556 u tlesta fl-1705, u r-rikkezzi tiegħu nsterqu fl-1712. Il-fdalijiet impressjonanti tiegħu (il-knisja kienet twila 60 [[metru]]) ġew ikkonservati fl-2004.
* Il-fdalijiet tal-Kunvent ta' São Francisco, li nbena fl-1657 fuq xaqliba 'l barra miċ-ċentru tal-belt. Il-knisja tal-kunvent ġew irrestawrata fl-2002.
* Bosta djar tradizzjonali jinsabu tul it-toroq ta' *rua Banana* u ta' *rua Carreira*.

== Klima ==
Cidade Velha għandha klima arida sħuna (*BWh'' skont il-klassifikazzjoni klimatika ta' Köppen). Il-preċipitazzjoni annwali medja tagħha tammonta għal 201 millimetru jew 7.91 pulzieri, u t-temperatura medja tiegħu hi 25.2 °C jew 77.4 °F. L-iżjed xahar biered huwa Jannar (b'medja ta' 23.0 °C jew 73.4 °F) u l-iżjed xahar sħun huwa Ottubru (medja ta' 28.0 °C jew 82.4 °F).

## Gallerija

File:Pelourinho_Cidade_Velha_IW.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Pelourinho_Cidade_Velha_IW.jpg|Il-pjazza ta' Pelourinho.
File:Cidade_Velha_-_House_by_the_ocean_2014-10-02_12.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cidade_Velha_-_House_by_the_ocean_2014-10-02_12.jpg|Dar fejn l-oċean f'Cidade Velha.
File:ForteSFilipeQuarteis.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:ForteSFilipeQuarteis.JPG|Il-fdalijiet tal-forti ta' São Filipe.


## Referenzi