Lampuna

**Lampuna** hi l-frotta li tittiekel ta' numru kbir ta' speċi tax-xtieli fil-ġeneru *[[Rubus]]*, li ħafna minnhom huma fis-sottoġeneru *[[Idaeobatus]]*; l-isem japplika wkoll għal dawn il-pjanti stess. Il-lampun hu perenni.

## Speċi

Fost l-eżempji ta' speċi ta' lampun fis-sottoġeneru *Idaeobatus* ta' *Rubus*   insibu:

**[[Rubus crataegifolius]]* (lampun Korean)
**[[Rubus gunnianus]]* (lampun alpin ta' Tasmania)
**[[Rubus idaeus]]* (lampun aħmar Ewropej)
**[[Leucodermis Rubus]]* (lampun tal-Punent, ikħal, lampun iswed)
**[[Rubus occidentalis]]* (lampun iswed)
**[[Rubus parvifolius]]* (lampun indiġenu Awstraljan)
**[[Rubus phoenicolasius]]* (lampun tal-inbid)
**[[Rubus rosifolius]]* (lampun tal-West Indies)
**[[Rubus strigosus]]* (lampun aħmar Amerikan) 
**[[Rubus ellipticus]]* (lampun isfar Ħimalajan)

Bosta speċi ta' *Rubus* li huma klassifikati f’sottoġeneri oħra jissejħu wkoll lampun, fosthom:
**[[Rubus arcticus]]* (lampun tal-Artiku, sottoġeneru *Cyclactis*)
**[[Deliciosus Rubus]]* (lampun ta' Boulder, sottoġeneru *Anoplobatus*)
**[[Nivalis Rubus]]* (lampun tal-borra, sottoġeneru *Chamaebatus*)
**[[Rubus odoratus]]* (lampun iwarrad, sottoġeneru *Anoplobatus*)
**[[Rubus sieboldii]]* (lampun tal-Molucca, sottoġeneru *Malachobatus*)

## Il-kultivazzjoni

Il-lampun ikabbruh biex jinbiegħ bħala frott frisk jew biex jiġi ipproċessat kummerċjalment billi jiġi ffriżat malajr waħda waħda, magħsur jew imnixxef biex jintuża f'varjetà ta' prodotti tal-merċa. Fl-imgħoddi l-lampun kien jinġabar f’nofs is-sajf, iżda permezz tat-teknoloġija ta' llum, il-kultivari, u t-trasport, dan issa wieħed jista' jsibu s-sena kollha. Il-lampun għandu bżonn ħafna xemx u ilma biex l-iżvilupp tiegħu ikun mill-aħjar. Il-lampun jirnexxi fil-ħamrija skulata sew b'pH ta' bejn 6 u 7 li jkun fiha materja organika biżżejjed biex izżomm l-ilma. Filwaqt li l-umdità hi essenzjali, ħamrija mxarrba ħafna jew tqila jew irrigazzjoni żejda jistgħu iġġibu l-*[[Phytophthora]]*, l-immuffar tal-għeruq, li hija waħda mill-problemi l-aktar serji li tolqot il-lampun aħmar. Bħala xitla kkultivata fir-reġjuni bi klima moderata niedja, jikber faċilment u għandu t-tendenza li jinfirex jekk ma jinżabarx. Il-lampun spiss jidher bħala ħaxixa ħażina fil-ġonna, mifrux miż-żerriegħa fil-ħmieġ tal-għasafar.

Hemm ż-żewġ tipi ta' lampun li huma l-iżjed imkabbra kummerċjalment, it-tip li jagħmel il-frott fis-sajf u jipproduċi abbundanza ta' frott fuq iz-zkuk li jkollhom sena (floricanes) matul żmien relattivament qasir f'nofs sajf, u t-tip "doppju"  li jagħmel il-frott fuq iz-zkuk fl-ewwel sena (primocanes) tard fis-sajf tard u fil-ħarifa, kif ukoll fis-sajf fuq zkuk ta' sena. Il-lampun jista' jiġi kkultivat f’żona ta' ħruxija minn 3 sa 9.

Tradizzjonalment il-lampun jitħawwel fix-xitwa f’għamla ta' zkuk għalkemm it-tħawwil ta' xtieli mkabbra bil-koltura tat-tessuti sar ħafna aktar komuni. Hemm sistema ta' produzzjoni speċjalizzat li bih iz-zkuk jitkabbru għal sena fi klima tat-Tramuntana bħal fl-Iskozja (ir-Renju Unit) jew Washington State (SUA) fejn il-kesħa meħtieġa biex ix-xitla tibda tarmi tasal kmieni. Dawn iz-zkuk imbagħad jinqalgħu bl-għeruq b'kollox u jerġgħu jitħawlu fi klimi isħan bħal fi Spanja fejn iwarrddu malajr u jipproduċu frott bikri ħafna. Ix-xtieli għandhom jitħawlu metru 'l bogħod minn xulxin f'ħamrija skulata sew; il-lampun is-soltu jitħawwel f’ringili mtellgħa meta jkun hemm xi periklu  ta' taħsir tal-għeruq.

Il-fjuri tal-lampun jistgħu jkunu sors importanti tan-nettar għan-naħal tal-għasel u pollinaturi oħra.

Il-lampun jikber ħafna u lokalment jista' jkun invażiv. Jinfirex permess ta' rimjiet twal taħt l-art li jiżviluppaw l-għeruq u pjanti individwali. Dan jistgħu itellgħu xtieli ġodda 'l bogħod mhux ħażin mill-pjanta prinċipali. Għal din ir-raġuni, il-lampun jinfirex ħafna u jista' jimla ġnien sħiħ jekk u ma jitrażżanx.

Il-frott jinġabar meta jkun jinqala' faċilment mir-riċettaklu u jkun sar kulur skur (aħmar, iswed, vjola, jew isfar dehbi, skont l-ispeċi u l-kultivar). Dan jiġri meta l-frott ikun l-iżjed misjur u ħelu. Il-frott żejjed jista' jintgħamel f'ġamm tal-lampun jew iffriżat.

Il-weraq jistgħu jintużaw friski jew imnixxfin f’tè erbali u mediċinali. Dan għandu togħma astrinġenti, u fil-mediċina erbali għandu l-fama li hu effettivi fir-regolazzjoni taċ-ċiklu mestrwali.

Kull-lampuna tiżen madwar 4 g, fil-medjau hi magħmula minn madwar 100 drupa żgħira , li kull waħda minnhom tikkonsisti minn polpa mmerrqa u żerriegħa waħda fin-nofs. Kull arbuxxell tal-lampun jista' jagħti mijiet ta' bakek fis-sena. Kontra t-tut tal-għollieq il-lampun ikollu qalba vojta meta jitneħħa mir-riċettakli.

### Kultivari

Intgħażlu ħafna kultivari. Permezz tal-mezzi reċenti ntgħażlu kultivari  bla xewk u aktar wieqfa li ma jeħtiġux irbit. Il-lampun hu spiss propagat permezz ta' biċċiet mix-xitla u jxettel faċilment f'ħamrija niedja. Dan l-użu ta' biċċiet mix-xitla jżomm il-ġenotip tal-omm u huwa l-metodu preferit ta' propagazzjoni meta jsir taħwil fil-kobor.

Il-lampun aħmar* ([[ Rubus idaeus]]* u/jew *[[Rubus strigosus]])* ġie mdakkar mal-lampun (*[[ Rubus occidentalis]]*) biex jipproduċi lampun vjola, u ma' ispeċi varji f'sottoġeneri oħra tal-ġeneru *Rubus*, li rriżultaw f'għadd ta' ibridi, bħall-boysenberry u l-loganberry .
Qiegħda tiġi investigata wkoll l-ibridizzazzjoni bejn il-lampun ikkultivat tas-soltu u xi speċi Asjatiċi ta' *[[Rubus]]*.

### Mard u annimali ta' ħsara
Il-lampun ġieli jikluh il-larvi ta' xi speċi tal-Lepidoptera (friefet u baħrijiet).

Il-*[[Botrytis cinerea]]*, jew Moffa Griża, hija infezzjoni fungali komuni fill-lampun u l-frott artab ieħor. Titfaċċa bħala moffa griża tikber fuq il-lampun, u taffettwa b'mod partikolari l-frott mibrux, peress li l-brix jipprovdi dħul faċli għall-ispori ta' *B. Cinerea*. 

Ix-xtieli tal-lampun m'għandhomx jitħawlu fejn qabel kienu jiġu mkabbra l-patata, it-tadam, il-bżar, il-brunġiel jew xtieli bil-basla, mingħajr ma ssir qabel fumigazzjoni tal-ħamrija. Dawn l-uċuħ tgħix fihom il-marda Vertiċillożi, fungu li jista' jibqa' fil-ħamrija għal ħafna snin u jista' jinfesta l-uċuħ tal-lampun.

## Il-kummerċ

Il-lampun hu frotta kummerċjali importanti, li titkabbar ħafna fir-reġjuni tad-dinja kollha bi klima moderata. Ħafna mill-kultivari kummerċjali moderni l-aktar importanti tal-lampun aħmar ġejjin mid-dakkir  bejn *R. idaeus* u *R. strigosus*. Xi botaniċi jqisu l-lampun aħmar Ewrażjan u Amerikan fi speċi ċirkumboreali waħda, *Rubus idaeus* u l-pjanti Ewropej imbagħad jiġu kklassifikati bħala * R. idaeus* sottosp. *Idaeus* jew *R. idaeus* var. *Idaeus* u l-aħmar indiġenu għall-Amerika ta' Fuq jiġi kklassifikat jew bħala *R. idaeus* sottosp. *strigosus* jew *R. idaeus* var. *strigosus.*
Il-lampun iswed, *[[Rubus occidentalis]]* hu kultant ikkultivat fl-Stati Uniti, u jipprovdi frott frisk u ffriżat kif ukoll ġammijiet, marmellati, u prodotti oħra, kollha bit-togħma aktar rikka distintiva ta' dik l-ispeċi.

Il-lampun bil-frott vjola ġie maħluq mill-ibridizzazzjoni ortikulturali tal-lampun aħmar u iswed, imma jinstab ukoll fl-ambjent naturali fi ftit postijiet (per eżempju, Vermont) fejn il-lampun aħmar u l-lampun iswed Amerikani it-tnejn jikbru b'mod naturali. L-isem botaniku *Rubus × neglectus* japplika għal dawn il-pjanti naturali kif ukoll għall-pjanti prodotti bl-ortikoltura li għandhom l-istess antenati. Il-produzzjoni kummerċjali tal-lampun vjola hi rari.

Iż-żewġ speċi ta' lampun aħmar u iswed għandhom varjanti naturali jew ortikulturali sofor ċar tat-tip albin li ġejjin mill-preżenza ta' ġeni reċessivi li jimpedixxu l-produzzjoni ta' pigmenti tal-antoċijan. Il-frott minn pjanti bħal dawn jissejaħ "lampun tad-deheb" jew "lampun isfar"; minkejja li għandhom l-istess dehra, dawn jibqgħu bit-togħma distintiva tal-ispeċi rispettiva tagħhom (aħmar jew iswed). Ħafna lampun bil-frott ċar mibjugħ kummerċjalment fil-Lvant tal-Istati Uniti ġej mill-lampun aħmar.

## Nutrijenti u benefiċċji għas-saħħa
}}
|left=float: left; margin-left: 0; margin-right: 1em;
|right=float: right; 
|center=float: none; margin-left: auto; margin-right: auto;
|none=float: none;
}} font-size: 88%; text-align: left; width: 22em; line-height: 1.5em"
|+ style="font-size: 125%; font-weight: bold" | }

|-----
| colspan="6" align="center" bgcolor=#FF8080 |
**Lampun Nej** Valur nutrizzjonali kull 100 g 
|-----
| **Enerġija**|| 263.592 kJ 
|------
| ||(63.000 kcal)
|------
| **Karboidrati** ||14.7 g
|-
| - **Zokkor**||5.4 g
|------
| - **Fibri** ||8 g 
|------
| **Xaħam** ||0.8 g
|------
| - **saturat** ||0 g
|------
| - **monosaturat** ||0.1 g
|------
| - **polisaturat** ||0.5 g
|------
| **Proteini** ||1.5 g
|------
| Vitamina A ekwiv.||1 μg (0%) 
|------
| - beta-karotina ||120 μg (1%)
|-----
| Vitamina C ||26.2 mg (32%) 
|-----
| Kalċju ||25 mg (3%) 
|-----
| Ħadid ||0.69 mg (5%)
|-----
| Sodju ||1 mg (0%)
|}
Il-lampun fih ammonti sinifikanti ta' antiossidanti polifenoli bħall-pigmenti tal-antoċijanin li jistgħu jipproteġu kontra bost mard tal-bniedem. L-istruttura sħiħa tal-frotta tikkontribwixxi għall-valur nutrittiv tagħha billi żżid il-proporzjon ta' fibra djetetika u tagħmilha fost il-pjanti tal-ikel bl-ogħla kontenut tal-fibra, 20% fibri mill-piż totali. Il-lampun hu sors rikk ta' vitamina C, b'30 mg għal kull porzjon ta' kikkra (madwar 50% tal-valur ta' kuljum), manganiż (madwar 60% tal-valur ta' kuljum) u fibra (30% tal-valur ta'  kuljum). Il-kontenut ta' vitamina B 1-3, tal-aċidu foliku, tal-manjeżju, tar-ram u tal-ħadid huma konsiderevoli fil-lampun.

Il-lampun kważi għandu l-iżjed qawwa ta' antiossidanti mill-frott kollu, b'mod partikolari minħabba d-densità tal-kontenut ta' aċtu ellaġiku, kwerċetina, aċtu galliku, antoċijani, ċijanidini, pelargonidini, katekini, kaempferol u aċtu saliċiliku. Il-lampun isfar u oħrajn bil-kulur ċar għandhom inqas antoċijani.

Minħabba l-kontenut għoli tal-antidiossanti vitamina C u l-polifenoli msemmija hawn fuq, il-lampun għandu valur tal-ORAC (kapaċità għall-assorbenza tar-radikali tal-ossiġenu) ta' madwar 4900 għal kull 100 gramma, li jqegħdu fost il-frott bl-ogħla ORAC. Il-mirtill salvaġġ għandu madwar 9000 unitajiet ta' ORAC u t-tuffieħ għandu fil-medja 2800.

Għalkemm sal-lum ma sarx l-ebda studju kliniku li jipprova dawn l-effetti fil-bniedem, l-effetti tal-antiossidanti u tal-antiproliferattivi (kemopreventivi) kontra l-kanċer ġew assoċjati mal-ammont ta' fenoliċi u flavonojdi f'varjetà ta' ikel fosthom il-lampun.

Il-lampun, bħall-parti l-kbira tal-bakek l-oħra għandu indiċi gliċemiku baxx.

## Referenzi