Minjieri tad-Deheb tal-Gżira ta' Sado

Il-**Minjieri tad-Deheb ta' Sado** (bil-Ġappuniż: 佐渡金山, *Sado Kinzan*) jirreferu b'mod ġeneriku għall-minjieri tad-deheb u tal-fidda li fl-imgħoddi kienu joperaw fil-Gżira ta' Sado fil-Prefettura ta' Niigata, il-Ġappun. Fost dawn il-minjieri, il-Minjiera tad-Deheb u tal-Fidda ta' Aikawa (bil-Ġappuniż: 相川金銀山, *Aikawa kinginzan*) kienet l-ikbar waħda u baqgħet topera sal-era moderna.

Skont sorsi Koreani, matul it-Tieni Gwerra Dinjija kien jiġi estratt ukoll ir-ram minn xi 1,000 sa 2,000 ħaddiem Korean sfurzat taħt it-tmexxija kolonjali Ġappuniża tal-Korea. Fl-2015 l-Ambaxxatur tal-Ġappun għall-UNESCO Kuni Sato rrikonoxxa l-istorja tax-xogħol sfurzat.

Il-Minjieri tad-Deheb tal-Gżira ta' Sado tniżżlu bħala sit indikattiv biex jitniżżlu fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2010, inizjalment bit-titlu "Kumpless ta' Minjieri Storiċi tal-Gżira ta' Sado, Primarjament tad-Deheb". Fl-2024 tniżżlu bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. Bħala parti minn dan il-proċess, il-Ġappun installa wirja li tirrikonoxxi l-kundizzjonijiet batuti tax-xogħol, iżda l-kritiċi jallegaw li fil-wirja ma jissemmiex ix-xogħol sfurzat.

## Storja

### Perjodu ta' Heian (794–1185)
L-oriġini tal-estrazzjoni fil-Gżira ta' Sado mhumiex magħrufa; madankollu, id-depożiti tad-deheb nattiv fil-wiċċ u tal-arġentit fis-sottoswol tal-kwarz ilhom magħrufa mill-inqas mill-Perjodu ta' Heian. Fil-Perjodu ta' Heian, fil-*Konjaku Monogatarishū* (Ġrajjiet tal-Ġappun tal-Qedem u Modern), hemm aneddotu dwar vjaġġ lejn il-Provinċja ta' Sado għall-estrazzjoni tar-ramel tad-deheb.Minatur ewlieni tar-ramel tal-ħadid fil-Provinċja ta' Noto qal li ma kien hemm l-ebda post fejn id-deheb seta' jiġi estratt aħjar milli fuq il-Gżira ta' Sado. Il-gvernatur ta' Noto sema' din il-ġrajja u staqsieh jekk kinitx reali. Il-minatur ewlieni talab dgħajsa żgħira u xi ikel, u qasam lejn il-Gżira ta' Sado. Xi xahar wara, meta l-gvernatur kien kważi nesa' dwar din il-ġrajja, il-minatur ewlieni reġa' lura mill-Gżira ta' Sado. Meta l-gvernatur iltaqa' miegħu, il-minatur ewlieni ppreżentalu r-ramel tad-deheb imqartas f'biċċa drapp. Imbagħad, il-minatur ewlieni f'daqqa waħda għeb, u l-gvernatur staqsa għalih, iżda baqa' ma setax isibu. In-nies issuspettaw li l-minatur ewlieni kien għeb, peress li x'aktarx ħaseb li kien se jiġi mistoqsi dwar il-post eżatt minn fejn kien ġab ir-ramel tad-deheb. Jingħad li r-ramel tad-deheb li kien ġab il-minatur ewlieni kien jiswa sa 1,000 ryō.Milli jidher id-deheb kien ilu jiġi prodott fil-Gżira ta' Sado, mill-inqas fil-forma ta' ramel tad-deheb, mill-aħħar tas-seklu 11 W.K., meta huwa maħsub li nkitbet il-*Konjaku Monogatarishū*. Aneddotu simili jinsab ukoll fl-*Uji Shūi Monogatari* (Ġabriet tal-Istorja Ġappuniża mill-*Uji Dainagon Monogatari*) li nkitbu fl-ewwel nofs tas-seklu 13.

### Perjodu ta' Sengoku (1467–1615)

Matul il-Perjodu ta' Sengoku, sinjuri lokali ġodda, bħall-klans ta' Sawane Honma u ta' Katagami Honma, saru prominenti fil-Gżira ta' Sado, u dan wassal għal diversi kunflitti frekwenti fil-gżira kollha. Dan it-taqbid tqanqal mill-iskoperta tal-Minjiera tal-Fidda ta' Tsurushi  fl-1542 u mill-iżvilupp mill-ġdid tal-Minjiera tad-Deheb ta' Nishimikawa fl-1593, li t-tnejn kienu kkontrollati minn dawn is-setgħat emerġenti. Lejn l-aħħar tal-Perjodu ta' Sengoku, il-gżira kienet maqsuma mit-taqbida kontinwa bejn il-klan ta' Kawarada Honma u l-klan ta' Hamochi Honma. Madankollu, il-Gżira ta' Sado ġiet paċifikata fl-1589 permezz tal-kampanja militari ta' Uesugi Kagekatsu u baqgħet taħt il-kontroll ta' Uesugi sal-1600. Matul dan iż-żmien, sar progress fuq l-iżvilupp fuq skala kbira tal-minjieri tad-deheb u tal-fidda, u ġew inkorporati l-aħħar tekniki bħat-teknika tat-tħaffir tal-mini, li ġiet introdotta mill-Provinċja ta' Iwami; iktar 'il quddiem din it-teknika wasslet għall-produzzjoni tad-deheb u tal-fidda fil-minjieri ta' Aikawa.

### Perjodu ta' Edo (1603–1867)

Fl-1601, il-Gżira ta' Sado saret territorju ta' Tokugawa Ieyasu. F'dik l-istess sena ġiet skoperta vina tad-deheb f'Kinpokusan, u matul il-Perjodu ta' Edo kollu, il-minjiera saret sors kruċjali ta' dħul għax-xogunat ta' Tokugawa, speċjalment matul l-ewwel nofs tas-seklu 17.

L-eqqel tal-produzzjoni matul il-Perjodu ta' Edo kien mill-era ta' Genna sal-era ta' Kan'ei fil-bidu tal-Perjodu ta' Edo, meta ġie stmat li kienu jiġu prodotti iktar minn 400 kilogramma ta' deheb fis-sena. Ir-rekords jindikaw li 10,000 kan (37.5 tunnellata) ta' fidda kienu jingħataw lix-xogunat kull sena. Dak iż-żmien kienet waħda mill-ikbar minjieri tad-deheb fid-dinja u waħda mill-produtturi ewlenin tal-fidda fil-Ġappun, u kienet tipprovdi materjali essenzjali għall-muniti tad-deheb u tal-fidda ta' Keichō zzekkati fix-xogunat ta' Tokugawa. Il-Minjiera ta' Aikawa kienet il-qalba tal-Minjieri tal-Gżira ta' Sado; kienet tiġi ġestita direttament mix-xogunat, u kienet tipproduċi kwantitajiet kbar ta' deheb u ta' fidda. Id-deheb u l-fidda raffinati bl-irmied (bil-Ġappuniż: 灰吹銀, *haifuki-gin*) kienu jingħataw lix-xogunat, li mbagħad kienu jiġu ġestiti miz-Zekka tad-Deheb (*Kinza*) u miz-Zekka tal-Fidda (*Ginza*) biex jintużaw għall-produzzjoni tal-muniti. Barra minn hekk, ammonti kbar ta' fidda, partikolarment fidda raffinata bl-irmied mill-Gżira ta' Sado, kienu jiġu esportati lejn iċ-Ċina u pajjiżi oħra bi tpartit għal ħarir mhux maħdum u oġġetti oħra, u b'hekk il-fidda ngħatat il-laqam ta' "fidda tas-Seda (ħarir)".

Madankollu, sat-tieni nofs tal-Perjodu ta' Edo, l-estrazzjoni kulma jmur kienet qed issir diffiċli minħabba li kien qed jidħol l-ilma mill-fawwariet naturali fil-mini peress li kien hemm vini ta' minerali li jibqgħu sejrin taħt il-qiegħ tal-baħar. Ix-xogunat issupplimenta l-forza tax-xogħol lokali billi ġab kriminali u foqra mit-toroq ta' Edo. Il-kundizzjonijiet ta' dawn il-ħaddiema sfurzati kienu ibsin ferm, u kienu jintużaw għall-iżjed kompiti perikolużi u għax-xogħol skabruż involut fid-drenaġġ tal-minjieri; sentenza ta' xogħol fil-minjieri tal-Gżira ta' Sado kienet sentenza għall-għomor.

### Storja moderna
Mill-bidu tal-era tal-Meiji, il-minjieri tal-Gżira ta' Sado bdew jiġu operati mill-gvern (inizjalment taħt il-Ministeru għax-Xogħlijiet Pubbliċi, imbagħad taħt il-Ministeru għall-Agrikoltura u l-Kummerċ, taħt il-Ministeru għall-Finanzi, u mill-1889, taħt l-Uffiċċju tal-Proprjetà Imperjali tal-Aġenzija tas-Sjieda Imperjali). Sabiex jindirizza d-deklin fil-produzzjoni minn nofs il-Perjodu ta' Edo, il-gvern tal-Meiji bagħat inġiniera tal-Punent lejn il-minjiera fl-1869 u beda jintroduċi teknoloġiji tal-Punent bħall-estrazzjoni bil-porvli, it-tagħmir tat-tħaffir tal-blat, u l-magni tal-ippompjar. B'hekk, il-produzzjoni reġgħet bdiet tiżdied.

Fl-1877 tlestew impjant modern tal-ipproċessar tal-minerali u l-ewwel xaftijiet vertikali bi stil tal-Punent, inkluż ix-xaft vertikali ta' Ōdate, bl-użu ta' tekniki tal-Punent.

Fl-1885, il-gvern immira biex ikompli jżid il-produzzjoni favur tranżizzjoni lejn sistema monetarja moderna bbażata fuq l-istandard tad-deheb. Dan kien jinvolvi t-tħaffir tax-xaft ta' Takatō (bil-Ġappuniż: 高任), il-kostruzzjoni tal-impjant tal-flotazzjoni ta' Kitazawa (bil-Ġappuniż: 北沢浮遊選鉱場) bl-użu ta' teknoloġija Ġermaniża ġdida, u t-titjib tal-Port ta' Ōma. Barra minn hekk, sabiex javvanza l-iżvilupp domestiku tat-teknoloġija tal-estrazzjoni, fl-1890 ġiet stabbilita skola tal-estrazzjoni, li mmarkat stadju importanti u sinifikanti fl-edukazzjoni Ġappuniża tal-estrazzjoni.

Fl-1896, il-Minjieri tad-Deheb tal-Gżira ta' Sado, li kienu parti mill-assi imperjali, inbigħu lil Mitsubishi Goshi Kaisha (li fl-1918 bdiet tissejjaħ Mitsubishi Mining Co. Ltd. u issa saret Mitsubishi Materials) flimkien ma' minjieri oħra bħall-Minjiera ta' Ikuno fil-Prefettura ta' Hyōgo. Mitsubishi avvanzat il-mekkanizzazzjoni tal-Minjieri tad-Deheb tal-Gżira ta' Sado, inkluż l-elettrifikazzjoni tal-enerġija. B'hekk, sal-aħħar tal-era tal-Meiji, il-produzzjoni annwali tad-deheb mill-minjieri qabżet l-400 kilogramma, u b'hekk reġgħet lura għal-livell tal-bidu tas-seklu 17, li kien il-qofol tal-produzzjoni matul il-Perjodu ta' Edo.

Minn hemm 'il quddiem, il-produzzjoni baqgħet tiżdied, u b'mod partikolari wara l-inċident ta' Mukden fl-1931, li wassal għall-espansjoni tal-gwerra fl-art kontinentali Ċiniża, id-domanda għad-deheb bħala mezz għat-tpaċija tal-pagamenti għal kwantitajiet kbar ta' provvisti militari kibret. Dan wassal għat-tisħiħ tal-produzzjoni tad-deheb fil-Minjieri tad-Deheb tal-Gżira ta' Sado. Sal-1940, il-Minjieri tad-Deheb tal-Gżira ta' Sado kisbu l-ogħla livell storiku ta' produzzjoni, fejn ġew prodotti madwar 1,500 kilogramma ta' deheb u madwar 25 tunnellata ta' fidda fis-sena.

Fi Frar 1939, il-Minjieri tad-Deheb tal-Gżira ta' Sado rreklutaw għall-ewwel darba ħaddiema mill-Peniżola Koreana biex jagħmlu tajjeb għall-iskarsezza ta' ħaddiema Ġappuniżi. Dak iż-żmien, il-Peniżola Koreana kienet parti mit-territorju tal-Ġappun. Iż-żona tar-reklutaġġ kienet prinċipalment fil-Provinċja tan-Nofsinhar ta' Chungcheong, u r-reklutaġġ tant kien popolari li għal kull 20 persuna reklutata f'kull villaġġ, kien hemm 40 applikant. Huwa maħsub li n-nixfa fil-Korea t'Isfel fl-1938 kienet waħda mir-raġunijiet li wasslet għal għadd kbir ta' applikanti. Madankollu, il-biċċa l-kbira minnhom applikaw biss minħabba li xtaqu jkollhom ħajja fl-art kontinentali Ġappuniż, u bosta minnhom ħarbu malli waslu f'Shimonoseki jew f'Osaka. Bejn Frar 1939 u l-aħħar reklutaġġ f'Marzu 1945, total ta' 1,200 ħaddiem Korean ġew jaħdmu fil-Minjieri tad-Deheb tal-Gżira ta' Sado (it-total ma jinkludix il-familji li akkumpanjawhom).

Madankollu, l-għadd reali ta' ħaddiema Koreani jaħdmu fil-Minjieri tad-Deheb tal-Gżira ta' Sado fil-fatt kien madwar nofs biss ta' dak l-għadd: lejn tmiem Mejju 1943, l-għadd ta' ħaddiema Koreani li marru jaħdmu fil-Minjiera tad-Deheb tal-Gżira ta' Sado Mine kien ta' 1,005 ħaddiema, li minnhom 10 mietu, 148 ħarbu, u 6 ġew ripatrijati minħabba li ndarbu fil-pubbliku, 30 minħabba mard personali, 25 minħabba mġiba ħażina, 72 ingħataw permess li jmorru lura, u 130 ġew ittrasferiti. L-għadd reali ta' ħaddiema Koreani kien ta' 584 ħaddiem.

L-għadd medju ta' jiem tax-xogħol għal ħaddiem Korean dak iż-żmien kien jammonta għal madwar 28 jum, u l-introjtu medju fix-xahar kien ta' 66.77 yen. Kien hemm ukoll inċentiv għal xogħol full-time. F'każ ta' mewt, il-kumpanija kienet tħallas sa 300 yen. Barra minn hekk, ġiet stabbilita skola mill-kumpanija biex tiġi pprovduta l-edukazzjoni bil-lingwa Ġappuniża għal dawk li riedu jtejbu l-Ġappuniż tagħhom.

Madankollu, peress li l-ikel, l-akkomodazzjoni u l-ħwejjeġ tax-xogħol ma kinux b'xejn, il-ħaddiema Koreani xi kultant kienu jagħmlu strajk sabiex jitolbu trattament aħjar, u l-kumpanija tal-Minjieri tad-Deheb tal-Gżira ta' Sado kienet issibha diffiċli biex ittejjeb il-kundizzjonijiet tagħhom.

Fl-1945 il-Minjieri tad-Deheb tal-Gżira ta' Sado ma marrux tajjeb fl-estrazzjoni tar-ram u kien hemm eċċess ta' ħaddiema Koreani. Għalhekk, f'Awwissu tal-istess sena, il-Minjieri tad-Deheb tal-Gżira ta' Sado bagħtu 189 ħaddiem lejn il-Prefettura ta' Saitama bħala l-ewwel grupp ta' ħaddiema volontiera u 219-il ħaddiem lejn il-Prefettura ta' Fukushima, għal total ta' 408 ħaddiema.

Fil-15 ta' Awwissu 1945, il-Gwerra tal-Oċean Paċifiku ntemmet bit-telfa tal-Ġappun. Fil-15 ta' Awwissu, 244 Korean kienu qed jaħdmu fil-Minjiera tad-Deheb tal-Gżira ta' Sado. Immedjatament wara t-telfa li ġarrab il-Ġappun, il-Koreani li kienu ntbagħtu lejn il-Minjieri tad-Deheb tal-Gżira ta' Sado bħala l-ewwel u t-tieni "korpi speċjali tal-voluntiera" rritornaw lejn il-minjieri. Il-grupp ta' Fukushima wasal fis-26 ta' Awwissu, u l-grupp ta' Saitama wasal fis-27 u fit-28 ta' Awwissu, għal total ta' 319-il ħaddiem. L-għadd oriġinali ta' Koreani li ntbagħtu kien ta' 408 ħaddiem, iżda matul dan il-perjodu, 89 Korean ġew irrapportati neqsin. Dawn kienu jinkludu lil dawk li ħarbu meta kienu f'Saitama jew f'Fukushima, jew li rrifjutaw li jirritornaw lejn il-Gżira ta' Sado wara l-15 ta' Awwissu.

Barra minn hekk, minħabba t-telfa mġarrba fil-gwerra, kien hemm suċċessjoni ta' dawn li ħarbu mill-Gżira ta' Sado u dawk li rritornaw lejn il-minjieri, u sa tmiem Awwissu, l-għadd ta' Koreani fil-Minjieri tad-Deheb tal-Gżira ta' Sado laħaq il-573 ħaddiem. Seba' Koreani oħra ħarbu mill-Minjieri tad-Deheb tal-Gżira ta' Sado bejn il-15 ta' Awwissu u l-11 ta' Settembru, filwaqt li 27 oħra rritornaw lejn il-minjieri.

L-operazzjonijiet tal-estrazzjoni kienu tnaqqsu bil-kbir sal-1952. L-operazzjonijiet tal-estrazzjoni finali twaqqfu fil-31 ta' Marzu 1989.

## Qagħda attwali

Mill-għeluq tal-minjieri, saru sforzi biex uħud mis-siti tal-minjieri, b'mod partikolari l-Minjiera ta' Aikawa, jiġu kkonvertiti f'attrazzjoni turistika u biex jiġu ppreservati wħud mill-binjiet u mill-faċilitajiet bħala parti mill-wirt industrijali tal-Ġappun. Mill-400 kilometru (250 mil) stmati ta' mini fil-Minjiera ta' Aikawa, madwar 300 metru (0.19 mili) infetħu għall-pubbliku bħala mużew, bil-manekini u bid-dijorami ta' spjegazzjoni biex tiġi spjegata l-istorja tal-faċilità.

## Sit ta' Wirt Dinji
Il-Minjieri tad-Deheb tal-Gżira ta' Sado ġew iddeżinjati bħala Sit Storiku Nazzjonali tal-Ġappun fl-1994, u ż-żona ta' protezzjoni ġiet estiża fl-2017. il-Minjieri tad-Deheb tal-Gżira ta' Sado ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2024.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' kriterju wieħed tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (iv)** "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".

Il-Ġappun qabel li kien se jipprovdi "spjegazzjoni kompluta" tal-istorja tas-sit biex jingħelbu l-protesti uffiċjali mill-Korea t'Isfel. Sorsi oħra nnotaw li l-kompromess bejn l-amministrazzjoni Ġappuniża ta' Fumio Kishida u l-amministrazzjoni Koreana ta' Yoon Suk Yeol neħħa kwalunkwe referenza diretta għall-użu tax-xogħol sfurzat Korean, u b'hekk effettivament l-istorja tas-sit ġiet imċajpra għal gwadann politiku.

Fl-24 ta' Novembru 2024, l-uffiċjali Ġappuniżi organizzaw ċerimonja ta' mafkar fil-Minjieri tad-Deheb tal-Gżira ta' Sado. Huma onoraw il-ħaddiema li mietu fis-sit, inkluż il-Koreani, mingħajr ma rrikonoxxew li kien hemm xogħol sfurzat. L-uffiċjali tal-Korea t'Isfel għamlu bojkott fil-konfront ta' din iċ-ċerimonja.

## Referenzi