Gamzigrad

**Gamzigrad** (biċ-Ċirilliku Serbjan: Гамзиград, pronunzjata [ɡǎmziɡraːd]) huwa sit arkeoloġiku, lokalità ta' spa u Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fis-Serbja. Is-sit jinsab fin-Nofsinhar tax-xmara tad-Danubju, fil-belt ta' Zaječar. Is-sit fih il-kumpless Ruman antik ta' palazzi u tempji msejjaħ ***Felix Romuliana*** (bis-Serbjan: Феликс Ромулијана / *Feliks Romulijana*), li nbena mill-Imperatur Galerju f**Dacia Ripensis''. L-erja prinċipali tkopri 10 akri (40,000 m<sup>2</sup>).

== Storja ==
F'Gamzigrad hemm il-fdalijiet ta' kumpless Ruman kbir magħruf bħala ''Felix Romuliana'', li kien wieħed mill-iżjed siti Rumani aħħarin importanti fl-[[Ewropa]]. L-esploraturi bikrin kienu jemmnu li l-fdalijiet antiki kienu ta' kamp militari Ruman, minħabba d-daqs tiegħu u l-bosta torrijiet. Skavi arkeoloġiċi sistematiċi li twettqu mill-1953 żvelaw li fil-fatt is-sit kien palazz imperjali. Ġie kkonċepit u nbena minn wieħed mit-Tetrarki, l-Imperatur Galerju, l-iben adottat u l-iben tar-rispett tal-Imperatur [[Djoklezjanu]]. Galerju beda l-kostruzzjoni fil-298 (wara rebħa kontra l-Imperu tas-[[Sassanidi]] li biha kien kiseb l-ammirazzjoni u l-glorja) sabiex ifakkar il-post fejn twieled. L-isem ''Felix Romuliana'' ngħata biex jitfakkar isem ommu, Romula, li kienet ukoll il-patri femminili ta' setta pagana. Il-kumpless ta' tempji u palazzi kellu tliet skopijiet prinċipali: post ta' qim tal-personalità divina ta' omm l-Imperatur Galerju, [[monument]] għall-kisbiet tiegħu bħala imperatur, u villa lussuża għall-imperatur. Il-kumpless ta' ''Felix Romuliana'' baqa' jeżisti sal-attakk li ġarrab mill-[[Unni]] f'nofs is-seklu 5. Iktar 'il quddiem is-sit sar insedjament umli ta' [[Bidwi|bdiewa]] u ta' [[Artiġjan|artiġjani]], u finalment ġie abbandunat fil-bidu tas-seklu 7 bil-wasla tas-[[Slavi]].

L-istrutturi ġew evalwati għall-ewwel darba fl-1835 mill-Baruni von Herder, imprenditur tal-estrazzjoni mis-Sassonja, fil-"Bergmänische Reise in Serbie im Jahre 1835". Iktar 'il quddiem il-mineraloġista [[Ġermanja|Ġermaniż]] [[August Breithaupt]] kiteb ukoll artiklu dwar il-kostruzzjonijiet. In-naturalist, ġeografu, etnografu u l-arkeologu [[Awstrija|Awstrijaku]]-[[Ungerija|Ungeriż]] [[Felix Philipp Kanitz]] (li kiseb rispett kbir fis-Serbja u fil-[[Bulgarija]] permezz tax-xogħlijiet tiegħu dwar is-Slavi tan-Nofsinhar) kien interessat ferm f'Gamzigrad u żar il-fdalijiet f'żewġ okkażjonijiet, fl-1860 u fl-1864, u mbagħad pinġa l-kundizzjoni tal-ħitan u tat-torrijiet f'dak iż-żmien, u t-tpinġijiet ġew inklużi fix-xogħlijiet tiegħu dwar is-Serbja, li ġew stampati fi [[Vjenna]] u f'[[Leipzig]].

L-entużjażmu għal Gamzigrad għeb sal-aħħar tas-seklu 19. L-istorja reali tal-kumpless kienet għadha ma ġietx irriċerkata. L-interess reġa' tqanqal fis-snin 50 tas-seklu 20 matul il-perjodu tan-"Neo-Romantiċiżmu tal-arkeoloġija Serbjana". [[Vekoslav Popovic]], id-Direttur tal-[[Mużew]] ta' Zajecar beda riċerka arkeoloġika sistematika dwar is-sit fl-1953. Il-professur akkademiku Dr. [[Dragoslav Srejovic]] kien inkarigat biex iwettaq ir-riċerka fl-1970 u hu jitqies bħala dak li ppożizzjona l-monument fl-arkeoloġija dinjija.

L-iskop reali tal-kumpless ġie żvelat fl-1984, meta fin-naħa tal-Lbiċ tiegħu nstab arċitravu bil-kitba mnaqqxa ta' <small>''FELIX ROMULIANA''</small>.

== Sit ta' Wirt Dinji ==
Is-sit ta' Gamzigrad-Romuliana, il-Palazz ta' Galerju, ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2007.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (iii)** "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-**kriterju (iv)*' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-[[bniedem]]".

== Konfigurazzjoni ==

Mill-iskavi arkeoloġiċi fis-sit ġew żvelati l-fdalijiet ta' kumpless Ruman b'żewġ tempji, żewġ palazzi u binja b'kuritur b'mużajk fin eċċezzjonali bil-figuri tal-[[mitoloġija Griega]] ta' Dijoniżju u Medusa, kapitelli bil-figura ta' [[Erkole]], banjijiet u daħliet impressjonanti. Diversi kemxiet ta' muniti tad-deheb Rumani ġew żvelati fis-sit, fejn għadhom jinstabu wkoll artefatti Rumani importanti oħra.

Fost is-sejbiet spettakolari nstabu l-pilastri tal-Imperaturi Djoklezjanu, [[Massimjanu]], Galerju, [[Liċinju]], [[Massiminu]] u [[Kostantinu]]. Fiż-żewġ mawżolej fuq l-Għolja ta' Magura ndifnu Romula u l-fundatur Galerju u ġew divinizzati.

Fost l-iktar sejbiet importanti li nstabu mis-sit hemm ir-ritratti tal-imperaturi Rumani magħmula mill-porforju u l-muniti li jgħinu biex il-kumpless jiġi datat bir-reqqa. Skultura ta' [[Diana]], l-alla femminili tal-kaċċa, ġiet żvelata f'Lulju 2010 minn timijiet ta' arkeologi Ġermaniżi u Serbjani, u l-esperti qalu li hemm [[statwa]] nieqsa ta' [[żiemel]] u ta' rikkieb li kienet tissimbolizza r-rebħa kontra l-Barbari.

Flimkien mal-kitbiet imnaqqxa bil-[[Lingwa Latina|Latin]] fil-kumpless kollu nstabu wkoll diversi kitbiet imnaqqxa bil-[[Lingwa Griega|Grieg]].

Il-parti tal-Majjistral tas-sit ġiet rinnovata u matul ir-renju tal-Imperatur [[Ġustinjanu]] nbnew il-bażiliki.

=== Parti tat-Tramuntana ===

==== Tempju tat-Tramuntana ====
It-tempju huwa tat-tip *tetrastile prostilos*, li huwa simili għat-tempju ta' [[Ġove (mitoloġija)|Ġove]] fil-[[Palazz ta’ Djoklezjanu|Palazz ta' Djoklezjanu]] fi [[Split]], il-[[Kroazja]], li nbena fit-305 [[WK|W.K]]. Il-fdalijiet jinkludu pjattaforma għolja, kripta b'għamla ta' salib, taraġ u artal tas-sagrifiċċji ddedikat lill-alla femminili Libera.

L-arċitravu, il-koxox tad-daħliet, il-pjattaforma u l-pilastri kienu magħmula bil-ġebel tar-ramel [[aħdar]], il-freġju kien magħmul bil-[[ġebla tal-ġir]] ta' lewn [[abjad]], filwaqt li l-kapitelli kienu magħmula bl-irħam.

==== Palazz Nru 1 ====

Il-Palazz Nru 1 jikkonsisti minn binja ottagonali ewlenija, tliet peristili u kamra tal-banjijiet iżgħar. Il-vestibolu (is-sala aċċessorja) ġiet ippreservata b'vaska tal-irħam u pilastri tal-*brecha* u l-granit [[aħmar]]. L-art tal-vestibolu hija miksija għalkollox b'mużajk ta' labirint fiċ-ċentru u motivi [[Ġeometrija|ġeometriċi]].

Is-sala ċentrali (x'aktarx tat-tron) hija mżejna bil-ġeometrija u b'xeni pittoreski tal-kaċċa.

It-*triclinum* huwa mżejjen b'madum tal-ħaġar prezzjuż ikkulurit (*opus sectile*) u d-daħla hija mżejna b'mużajk lussuż bix-xbiha tal-alla Grieg Djoniżju. Partijiet minn skultura ta' Galerju rrappreżentat bħala Pantocrator (il-mexxej tal-univers) instabu f'diversi binjiet, id xellugija żżomm globu tal-porporju aħmar instabet fit-*triclinum*, u ras instabet fix-Xlokk tal-kumpless.

Il-ħitan tal-palazz huma miksija bl-irħam, bil-porporju aħdar u bl-affreski. L-iskulturi tal-irħam tal-allat Griegi ġew magħmula skont l-arti skulturali tas-sekli 5 u 4 [[Ante Christum natum|Q.K]].

==== Palazz Nru 2 ====
Il-Palazz Nru 2 u l-binja fil-qrib b'kuritur għadhom ma ġewx irriċerkati għalkollox.

Hemm peristil rettangolari fiċ-ċentru li huwa mdawwar bi stabbilimenti ta' daqsijiet u ta' funzjonijiet differenti.

== Preservazzjoni u turiżmu ==
Matul il-31 sessjoni tal-Kumitat tal-Wirt Dinji tal-UNESCO fi [[Christchurch]], [[New Zealand]], mit-23 ta' Ġunju tat-2 ta' Lulju 2007, ġie deċiż li s-sit ta' Gamzigrad-Romuliana, il-Palazz ta' Galerju jitniżżel fil-lista tas-[[Sit ta' Wirt Dinji|Siti ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]].

*Felix Romuliana'' hija waqfa turistika popolari fil-perkors tal-Imperaturi Rumani li tikkollega l-post tat-twelid ta' iktar minn 17-il Imperatur Ruman imwielda fit-territorju tas-Serbja moderna.

## Spa
Fil-qrib hemm spa modern, Gamzigradska Banja, li għandu wkoll "sptar speċjali tar-riabilitazzjoni".

## Referenzi