Monasteru ta' Sanahin

Il-**Monasteru ta' Sanahin** *(*bl-Armen: *Սանահին վանք, *b'ittri Rumani: *Sanahin vank*) huwa monasteru Armen stabbilit fis-seklu 10 f'Sanahin fil-Provinċja ta' Lori, l-Armenja.

L-isem "Sanahin" bl-Armen litteralment ifisser "l-eqdem", x'aktarx b'rabta mal-ħsieb li kien eqdem mill-Monasteru ta' Haghpat fil-qrib, li jinsab madwar 3 kilometri 'l bogħod lejn il-Lvant; flimkien dawn tniżżlu bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. Iż-żewġ villaġġi u l-monasteri tagħhom huma pjuttost simili, u jinsabu faċċata ta' xulxin tul promontorju, iżda huma sseparati minn xulxin minn fondoq fond iffurmat minn xmara żgħira li tnixxi fix-xmara Debed.

Bħal fil-każ tal-Monasteru ta' Haghpat, il-Monasteru ta' Sanahin iżuruh bosta turisti u jiġi inkluż f'għadd kbir ta' aġenziji turistiċi Armeni. Is-sjieda tal-kumpless hija tal-Knisja Appostolika Armena, u sparpaljati madwar is-sit hemm bosta *khachkari* (ġebel b'tinqix elaborat ta' slaleb) u siti funebri tal-isqfijiet.

## [[Storja]]

L-ewwel knisja tal-monasteru, Surb Astvatsatsin ("il-Knisja ta' Omm Alla"), inbniet fis-snin 30 u 40 tas-seklu 10 matul ir-renju tar-Re Abbas I Bagratuni. Fid-966, ir-Re Ashot III il-Ħanin u r-Reġina Khosrovanuysh bnew Surb Amenaprkich ("il-Knisja tas-Salvatur Imqaddes"). Uliedhom Kiurike (Gurgen) u Smbat, stabbilew kongregazzjoni u skola sekondarja, u stiednu membri tal-kleru, studjużi u kittieba. Il-patri superjuri fundatur kien Polycarp, li iktar 'il quddiem ħadlu postu l-istudjuż Hovhannes.

Fid-979, abbażi tad-digriet tar-Re Smbat II tal-Armenja, il-kumpless tal-Monasteru ta' Sanahin sar is-sede tal-isqof il-ġdid tar-renju ta' Kyurik (sa nofs is-seklu 11), u Isaiah ġiet ordnata bħala d-djoċesi ta' Tashir. Dioscoros Sanahnetsi (1039-1063), ipproklamat bħala "oratur kbir", kien wieħed mill-patriarki. Matul żmienu nbnew il-librerija u l-Kappella ta' San Girgor, l-iskola saret ċentru edukattiv kbir, il-librerija tkabbret, inkitbu bosta manuskritti u l-post iffjorixxa. It-tagħlim tiegħu ġie studjat, mgħallem u mifrux mill-patrijiet studjużi Anania Sanahnetsi u Hakobos Karapnetsi. Minbarra t-teoloġija, l-iskola kienet tgħallem il-filosofija, ir-retorika, il-mużika, il-mediċina, il-kalendarji u xjenzi oħra. Skont it-tradizzjoni, Grigor Magistros Pahlavuni għallem fl-iskola, u s-seminarju li nbena fil-kuritur bejn il-knejjes ta' Surp Astvatsatsin u Surb Amenaprkich ngħata ismu.

Matul l-invażjonijiet tas-Seljuk u t-tmexxija tagħhom mit-tieni nofs tas-seklu 11, kif ukoll wara l-waqgħa tar-Renju ta' Kyurik (1113), il-Monasteru ta' Sanahin esperjenza perjodu iebes. Fl-aħħar tas-seklu 12, wara li sar parti mill-Provinċja ta' Tashirk u mis-sjieda tal-prinċpijiet Żakaridi (Żakarjani), il-monasteru reġa' kiseb ir-rwol li kellu fl-indokrar tal-ħajja xjentifika u kulturali tal-pajjiż. F'dak il-perjodu twettqu xogħlijiet ta' kostruzzjoni fuq skala kbira. Mis-snin 80 tas-seklu 12 u mis-snin 30 tas-seklu 13, inbnew il-vestiboli tal-Knisja tas-Salvatur Imqaddes u ta' Surb Astvatsatsin, it-torri tal-kampnar, il-librerija, l-akkomodazzjoni għall-mistednin (ma ġietx ippreservata), il-qabar tal-familja Żakarida, l-opri tal-arti ta' Grigor Tuteord u Sargis bħala *khachkari*, u ġiet rinnovata l-Knisja tas-Salvatur Imqaddes. Fl-aħħar tas-seklu 12, inbena l-pont famuż ta' Sanahin fuq ix-xmara Debed, li jagħti għall-monasteru u għal fawwara fil-villaġġ.

Fis-sekli 12 u 13, il-patrijiet Grigor Tuteord (kunjomu litteralment ifisser "iben Tute"), Hovhannes Khachents (għalliem tal-prinċpijiet Żakaridi), u Vardan kienu famużi sew fil-Monasteru ta' Sanahin. Il-patri superjuri Grigor Rabunapet (Grigor iben Abbas, li kien il-patri superjuri tal-Monasteru ta' Sanahin mill-1214) kellu reputazzjoni tajba ħafna, u l-ktieb tiegħu *Minħabba l-kitbiet wesgħin u delikati dwar il-kwistjoni tal-qaddisin* intuża wkoll bħala ktieb akkademiku. Ir-Rabbi Grigor ta 13-il manuskritt b'donazzjoni lill-monasteru u kiteb xogħlijiet oħra. L-attività normali tal-monasteru ġiet interrotta mill-ġdid matul l-invażjonijiet tal-Mongoli mis-snin 30 tas-seklu 12 u matul it-tmexxija tagħhom. Fl-aħħar tas-seklu 14, it-tmexxija taż-Żakaridi sfaxxat, u l-villaġġ u l-Monasteru ta' Sanahin saru proprjetà ta' Arghutyan-Yerkaynabazuk (Arghutyan "tad-Driegħ Twal"; sal-bidu tas-seklu 20).

Fis-sekli 14 u 15, l-arti tal-kitba esperjenzat era ġdida fil-Monasteru ta' Sanahin (35 manuskritt li nkitbu hemmhekk jinżammu fil-Matenadaran). L-iżjed wieħed memorabbli huwa l-"Kotuk" ta' Sanahin (il-manuskritt Nru 3032), li jinkludi l-kronoloġija tal-monasteru u informazzjoni siewja dwar l-istorja tal-kongregazzjoni.

F'nofs is-seklu 17, matul it-tmexxija tal-Arċisqof Sargis Arghutyan, l-istrutturi prinċipali tal-monasteru, li kienu ġarrbu ħsarat estensivi minħabba t-terremoti, ġew rinnovati. Fl-1831, l-Arċisqof Harutyun Ter-Barseghyants, il-mexxej tribali tal-monasteru, bena fawwara unika qrib il-ħajt tat-Tramuntana (l-inċiżjoni tiegħu ta' vers ġiet ippreservata mal-faċċata), iddeċifra l-inċiżjonijiet u wettaq tiswijiet f'għadd ta' strutturi tal-monasteru. Fil-bidu tas-seklu 20, l-attività tal-monasteru waqfet ħesrem.

Matul it-tmexxija Sovjetika, il-Monasteru ta' Sanahin, bħala monument storiku u kulturali, kien jaqa' taħt il-protezzjoni statali, u l-istrutturi ġew imsaħħa u rrestawrati. Fl-1998, abbażi tad-deċiżjoni tal-Gvern tal-Armenja, il-monasteru ġie assenjat lill-amministrazzjoni tas-Sede Omm ta' Etchmiadzin.

## Arkitettura
Il-kumpless arkitettoniku tal-Monasteru ta' Sanahin ġie ffurmat f'madwar tliet sekli. Kull binja ġdida nbniet billi tqies ir-rwol operazzjonali tal-binja ta' qabel, l-ispazju u l-karatteristiċi stilistiċi. Il-kumpless jinkludi l-Knisja ta' San Astvatsatsin u ta' Surb Amenaprkich u l-vestiboli tagħhom, is-seminarju, il-Kappella ta' San Girgor, il-librerija, it-torri tal-kampnar, il-Knisja ta' San Hakob, il-Kappella ta' San Harutyun, l-oqbra tal-familji Kyurik, taż-Żakaridi (Żakarjani) u ta' Arghutyan-Yerkaynabazuk.

Il-materjal tal-istrutturi tal-binja prinċipali huwa bażalt griż lokali llostrat, li kien jintuża għat-tisqif. Il-forom arkitettoniċi u t-tiżjin ġeneralment kienu sempliċi, monumentali, u b'enfasi ristretta fuq il-gwarniċi tal-bibien u tat-twieqi fuq ħitan ċatti, u fuq il-bibien stess. L-espressjoni artistika tal-ispazji interni nħolqot permezz tal-kombinament tas-soqfa, tal-kompartimenti, tal-arkati bil-volti, u tal-koppli, flimkien mal-istruttura sempliċi, loġika u simetrika tal-pilastri li jirfduhom.

### Knisja ta' San Astvatsatsin (Knisja ta' Omm Alla)
L-eqdem binja tal-monateru hija dik tal-Knisja ta' Omm Alla, li nbniet matul ir-renju tar-Re Abbas I Bagratuni għall-ħabta tad-930-950. Il-knisja, li madwarha fforma l-kumpless tal-monasteru, hija waħda mill-iżjed eżempji bikrin ta' knejjes ta' sottotip b'koppla fuq għamla ta' salib tipiku tal-arkitettura klassika Medjevali Armena. It-tanbur tal-koppla oriġinarjament kellu diversi wċuħ, u matul ir-rinnovazzjoni tal-knisja fl-1652 ġie ttrasformat f'ċilindru inkurunat bi ħnejja konika sempliċi. Xi traċċi ta' affreski preċedenti ġew ippreservati fi ħdanu. Ġewwa l-knisja, mal-erba' rkejjen, hemm erba' vestiboli, u t-tabernaklu maġġuri fl-għoli fuq in-naħa tal-Lvant.

#### Vestibolu tal-Knisja ta' San Astvatsatsin
Il-vestibolu (*gavit*) tal-Knisja ta' San Astvatsatsin inbena fl-1211 skont l-ordni tal-Prinċep Vache Vachutyan, kif turi inċiżjoni ppreservata mal-ħajt tan-Nofsinhar fi ħdan il-vestibolu stess. Il-binja tinsab qrib il-ħitan tal-Punent tal-vestibolu tal-Knisja ta' San Amenaprkich li jokkupa l-kantuniera ffurmata bejniethom. Is-simetrija fir-rigward tal-assi tal-istrutturi ġiet ippreservata flimkien mad-daqs u mal-orjentazzjoni tagħhom mil-Lvant għall-Punent.

Il-pjanta tal-vestibolu għandha għamla ta' rettangolu kemxejn imtawwal mit-Tramuntana għan-Nofsinhar, u din l-għamla hija maqsuma f'tliet partijiet indaqs b'żewġ kolonni bl-arkati fid-direzzjoni trasversali. Kull parti hija msaqqfa b'saqaf ċilindriku u b'saqaf forfċi, li jiffurmaw sensiela ta' għamliet għoljin bi qċaċet ippuntati mal-faċċata tal-Punent. L-unika faċċata viżibbli għalkollox tal-vestibolu hija ffurmata permezz ta' tliet pari ta' fetħiet b'arkati wesgħin, li kienu jintużaw bħala d-daħla għan-naħa ta' ġewwa. Il-vestibolu kellu kuritur għall-knejjes, filwaqt li l-vestibolu l-ieħor kien għas-seminarju. L-arkitettura fuq ġewwa hija waħda sempliċi u ristretta. Il-kolonni baxxi u enormi huma uniformi u l-unika differenza tagħhom tinsab fit-tiżjin ta' ankri. Tipoloġikament, dan il-vestibolu huwa eżempju uniku fl-arkitettura Armena.

### Knisja ta' San Amenaprkich ("Salvatur ta' Kulħadd")

Il-Knisja ta' San Amenaprkich (il-Knisja tas-Salvatur ta' Kulħadd jew *Katoghike*) hija l-ikbar binja u l-binja prinċipali tal-kumpless, u nbniet fuq in-naħa tan-Nofsinhar tal-Knisja ta' San Astvatsatsin, 4 metri 'l bogħod. Inbniet mir-Reġina Khosrovanush, il-mara tar-Re Ashot III fid-966, u b'hekk wittiet it-triq għall-istabbiliment tal-Monasteru ta' Sanahin. Il-knisja għandha pożizzjoni dominanti bis-saħħa tal-kobor tagħha, u b'hekk saret ċentrali fil-kompożizzjoni ġenerali tal-kumpless. It-tip tal-istruttura mill-ġdid huwa ta' koppla fuq għamla ta' salib, iżda għad-differenza ta' dik ta' qabel, għandha apsidi ta' żewġ sulari. Il-knisja kellha żewġ daħliet fuq in-naħa tal-Majjistral, u l-ewwel waħda minnhom ingħalqet iktar 'il quddiem minħabba l-kostruzzjoni tal-kuritur bejn iż-żewġ knejjes. Il-faċċata tal-Lvant tal-binja, u l-partijiet imissu ma' xulxin tal-faċċati tan-Nofsinhar u tat-Tramuntana, huma ffurmati bi ħnejja dekorattiva mirfuda fuq kolonni eleganti. X'aktarx li fl-imgħoddi kienet tkompli, iżda t-tanbur tal-koppla oriġinali tal-knisja u t-tabernaklu maġġuri nqerdu b'terremot u ġew irrestawrati b'għodod iktar sempliċi.

Fin-naħa ta' fuq tal-faċċata tal-Lvant tal-knisja, eżatt taħt il-gwarniċ, hemm skultura f'qafas rettangolari bix-xbihat ta' Kyurik u Smbat (bl-ismijiet tagħhom inċiżi fuq in-naħa ta' fuq tal-qafas). Snin wara li nħolqot l-iskultura, l-ewwel wieħed minnhom stabbilixxa u mexxa r-Renju ta' Kyurik, filwaqt li t-tieni wieħed irrenja f'Ani u ġie ddikjarat bħala l-"Kożmiku". Fl-iskultura jidhru twal u jħarsu lejn xulxin, b'mudell ta' knisja f'idejhom. Bħala kontenut, idea u stil, dan ix-xogħol sar fenomenu prominenti fl-arti monumentali Medjevali Armena, u ħoloq preċedent għal skulturi simili oħra (eż. fil-Monasteru ta' Haghpat, f'Ani, eċċ.).

Il-ħitan tal-Knisja tas-Salvatur Imqaddes kienu miksijin bl-affreski wkoll (ġew ippreservati diversi traċċi). Skont id-*data* litografika, il-knisja ġiet rinnovata għalkollox fl-1181 bis-saħħa tal-isforzi tal-mexxej tal-monasteru Hovhannes Vardapet u bl-appoġġ ta' Grigor Tuteord, *amira* Kurd. Il-ħajt tan-Nofsinhar li kien ġarrab ħsarat minħabba terremot ġie rikostruwit għalkollox flimkien mal-koppla, u b'hekk inbena iktar baxx, ġie ffortifikat u l-partijiet l-oħra pjuttost dilapidati tal-istruttura ġew rinnovati. It-tieni rinnovazzjoni ewlenija saret fl-1652, matul ir-rinnovazzjoni ġenerali tal-monasteru, taħt it-tmexxija tal-Arċisqof Sargis Arghutyan u taħt it-tmexxija ta' Justa Sargis. Iktar 'il quddiem saru xi tiswijiet minuri fl-1815 għas-spejjeż tal-Kaptan Solomon Arghutyan u tal-Prinċep Zakare, u fl-1881 taħt it-tmexxija u l-isforzi ta' Arghutyan Hovsep Parsadanyan.

Il-knejjes ta' Surb Astvatsatsin u ta' Surb Amenaprkich (Katoghike) kellhom vestibolu komuni fis-snin 80 tas-seklu 10, u dan jissemma fil-proklamazzjoni tar-Re Kyurik I fil-"Kotuk" ta' Sanahin, meta ppreżenta żewġ linef kbar lill-monasteru. Din l-istruttura x'aktarx li tneħħiet matul il-kostruzzjoni fuq skala kbira fl-1181, u matul il-kostruzzjoni tal-vestibolu l-ġdid tal-Knisja tas-Salvatur Imqaddes. Din tal-aħħar għandha spazju ċentrali b'erba' kolonni u hija mibnija qrib il-ħajt tal-Punent tal-knisja, bl-istess assi u wisa'. Il-bieb ta' barra jinsab fiċ-ċentru tal-ħajt tat-Tramuntana. Il-kolonni ħoxnin tal-vestibolu huma kkollegati permezz ta' ħnejjiet mal-kolonni korrispondenti tal-ħitan opposti, u b'hekk jaqsmu l-ispazju ta' ġewwa fi tmien sezzjonijiet kwadri marġinali żgħar. Is-sezzjoni kwadra ċentrali hija msaqqfa b'koppla baxxa, dawk fl-irkejjen għandhom saqaf ċattm u l-partijiet ċentrali tan-nofs huma msaqqfa b'sezzjonijiet ċilindriċi. Din l-istruttura spazjali kumplessa tingħata espressjoni artistika speċjali bis-saħħa tat-tiżjin tagħha, bħall-kolonni, kapitelli u skulturi simboliċi ta' rjus tal-annimali. L-inċiżjoni mnaqqxa fuq wieħed mill-affreski ssemmi isem l-arkitett, Zhamhayr.

Il-vestibolu tal-Knisja ta' San Amenaprkich inbena fl-1181 mill-familja Kyurik. Il-patri superjuri Yovhannēs bena l-istruttura u ħella dedika mnaqqxa:Fis-sena 630 (jiġifieri 1181 W.K.), fi żmien rebbieħ tar-Re Georg, u l-*amirspasalar* Sargis u uliedu Zak‘arē u Iwanē, u l-*amira* Kurd I, Yovannēs, il-patri superjuri tal-monasteru mqaddes (reġa') bena din il-knisja li kienet ġa teżisti fl-imgħoddi u *gawit‘* (vestibolu) mill-pedamenti tagħha, bl-għajnuna tal-*amira* Kurd u l-*vardapet* il-kbir Grigor u Kristu Sidna, b'tama kbira...

### Akkademja/Seminarju
Il-kuritur bejn il-Knejjes ta' San Astvatsatsin u ta' San Amenaprkich jifforma l-akkademja jew is-seminarju. Iż-żmien preċiż tal-kostruzzjoni mhux magħruf, iżda skont analiżi stratigrafika u tal-kostruzzjoni, x'aktarx li nbniet fl-ewwel nofs tas-seklu 11. Skont it-tradizzjoni, din kienet il-post fejn Grigor Magistros għallem lill-istudenti tiegħu bilqiegħda fuq ringieli ta' bankijiet tal-ġebel fuq iż-żewġ naħat.

### Librerija
Il-librerija u l-Kappella ta' San Girgor inbnew fl-1063 fuq l-inizjattiva tal-patri Dioscoros Sanahnetsi u taħt it-tmexxija ta' bint David Anhoghin, ir-Reġina Hranush. Il-binjiet jinsabu fil-parti tal-Grigal tal-kumpless, f'distanza ta' madwar 3 metri minn xulxin. Bejniethom, quddiem il-librerija, inbniet sala fl-ewwel kwart tas-seklu 8.

Il-librerija hija l-eqdem librerija fl-Armenja u għandha wkoll l-ikbar pjanta. Hija sala bi pjanta kwadra, b'pilastri fiċ-ċentru tal-erba' ħitan, ikkollegati ma' xulxin bi ħnejjiet b'angolu ta' 45 ° mal-ħitan. Dawn jiffurmaw għamla kwadra ġdida u iżgħar inkorporata fil-perimetru tas-sala, u fil-bażi tagħha hemm koppla ċirkolari mirfuda bis-saħħa ta' qlugħ, u fin-naħa ta' fuq hemm koppla ottagonali bil-volti. L-irkejjen tas-sala huma msaqqfa b'kompartimenti semiċilindriċi. Il-kolonni enormi b'massa baxxa għandhom disinn ornamentali rikk u differenti. Il-pjan tal-ħitan huwa mraqqaq permezz ta' niċeċ fondi msaqqfa bi ħnejjiet semiċirkolari jew b'għamla ta' vleġeġ, li qabel kienu volti għall-kotba jew għar-relikwi. Il-librerija ġiet iddikjarata li tħaddan kollezzjoni rikka ta' manuskritti․ Flimkien mal-manuskritti fiha kienu jinżammu oġġetti prezzjużi tat-tempju. B'hekk il-binja tal-librerija kienet tissejjaħ *Nshkharatun*.

### Kappella ta' San Girgor

Il-Kappella ta' San Girgor tinsab fit-tarf tal-Punent tal-kumpless, 12-il metru fil-Lvant tal-Knisja ta' San Astvatsatsin. Inbniet fl-1061 mir-Reġina Hranush, bint David Anhoghin. Il-Kappella ta' San Girgor hija struttura żgħira bi tliet livelli, ċirkolari minn barra, u b'għamla ta' salib minn ġewwa, u hija msaqqfa b'koppla ċentrali fuq erba' artali. Il-pjan ċilindriku tal-faċċata u l-qafas tad-daħla huma magħmula b'kolonni eleganti u dekorattivi tal-ġebel, u s-sezzjonijiet iktar tqal tal-ħajn ta' bejn it-tabernakli huma allinjati ma' niċeċ triangolari vertikali. Fl-1652, il-koppla li kienet inqerdet b'terremot inbniet mill-ġdid, u l-partijiet ta' fuq tal-ħitan wasslu għal distorsjoni tad-dehra u tas-simetrija oriġinali tal-kappella.

### Torri tal-kampnar

It-torri tal-kampnar tal-monasteru (tal-ewwel kwart tas-seklu 13) huwa wieħed mill-iżjed eżempji bikrin ta' dan it-tip. Huwa binja ta' tliet sulari bi pjanta kwadra, u l-kampnar jinsab fuq nett mirfud fuq sitt kolonni. L-ewwel sular jinkludi sala sempliċi bil-volti, b'daħla separata mit-Tramuntana. Id-daħla asimetrika lejn il-faċċata tal-Punent tagħti għat-tieni u għat-tielet sulari permezz ta' tarġiet tal-ġebel. It-tieni sular jikkonsisti minn tliet apsidi li jmissu ma' xulxin, u fil-faċċata tad-daħla ta' waħda minnhom ġie ppreservat protokoll tal-kostruzzjoni, li skontu t-torri tal-kampnar inbena minn Vag, iben Abbas. It-tielet sular fih sala sħiħa, imsaqqfa bil-kostruzzjoni ta' ħnejjiet li jidħlu f'xulxin mirfuda minn erba' pari kolonni, li jirfdu l-kampnar fil-quċċata. Tul l-assi tal-faċċata tal-Punent, hemm salib skolpit kbir tal-granit aħmar f'qafas wiesgħa.

### Knisja ta' San Hakob u Kappella ta' Harutyun
Lejn ix-Xlokk tal-monument prinċipali, madwar 70 – 100 metru minn xulxin, hemm żewġ strutturi żgħar, nofshom fi stat ta' fdalijiet: il-Knisja ta' San Hakob u l-Kappella ta' San Harutyun. Il-knisja fiha sala b'koppla u nbniet fit-tieni nofs tas-seklu 10, rettangolari minn barra u b'għamla ta' salib minn ġewwa. Inqerdet fl-1753 u wħud mill-ġebel intużaw fl-1815 għar-rinnovazzjoni tal-Knisja tas-Salvatur Imqaddes. Il-kappella (tat-tieni nofs tas-seklu 13) fiha sala rettangolari sempliċi bil-volti u fiha żewġ tabernakli tal-istess daqs fil-Lvant kif ukoll daħla b'disinn rikk fil-Punent.

### Qabar taż-Żakarjani (Żakaridi)
Il-Qabar taż-Żakarjani (Żakaridi) huwa iktar uniku u interessanti bħala kompożizzjoni arkitettonika. Jikkonsisti minn żewġ partijiet biswit xulxin, waħda fil-Lvant u l-oħra fil-Punent. L-ewwel parti (li nbniet fl-aħħar tas-seklu 10 jew fil-bidu tas-seklu 11) fiha sala bil-volti u b'nofs ħnejjiet flimkien ma' tliet kappelli żgħar olzati fuq is-saqaf; dik ċentrali għandha għamla rettangolari u dik tat-tarf għandha għamla ċirkolari. Il-parti tal-Punent fiha sala bil-volti, b'daħla skolpita u b'saqaf doppju. Dawn inbnew fl-1189 mill-aħwa Ivane u Zakare fuq l-oqbra ta' Vahram (nannuhom) u Sargis (missierhom). *Khachkar* ġie ddedikat għall-memorja tagħhom.

### ''Khachkari''
Madwar 50 *khachkar* ġew ippreservati fl-inħawi qrib il-monasteru. L-iżjed famużi għall-valur storiku tagħhom u għax-xogħol artistiku involut huma l-*khachkar* ta' Grigor Tuteordi (opra ta' Mkhitar Kazmich), li sar fl-1184 taħt il-ħajt tat-Tramuntana tal-Knisja ta' San Harutyun, il-*khachkar* li sar fl-1215 fuq il-qabar ta' Sargis, u wieħed għall-vittmi tal-gwerra kontra l-Emirati qrib il-ħajt.

Ġew ippreservati madwar 190 litografija mis-sekli 10-19 (fuq strutturi, khachkari u lapidi). 19 minnhom huma dwar il-kostruzzjoni (sal-1225), filwaqt li l-oħrajn fihom proklamazzjonijiet irjali u tal-gvern, talb, imfakar u tagħrif dwar id-donazzjonijiet lill-monasteru.

### Leġġenda
Jingħad li l-bennejja tal-monasteru kienu missier u iben. Il-missier bena l-ħitan, u l-iben qata' l-ġebel. Qabel ma l-missier laħaq ilesti l-monasteru, ibnu miet. Wara li l-missier telaq, iltaqa' ma' raġel minn Shnogh u qallu sigriet dwar it-tiġrif tat-taraġ tal-monasteru. Ir-raġel minn Shnogh żar il-Monasteru ta' Sanahin, ġarraf it-tarġiet tal-monasteru bl-għajnuna ta' żiemel, kif kien qallu l-missier, u ngħata ħafna flus talli għamel dan.

## Sit ta' Wirt Dinji

Il-Monasteru ta' Haghpat flimkien mal-Monasteru ta' Sanahin ġew deskritti bħala "kapulavuri tal-arkitettura reliġjuża u ċentru ewlieni tat-tagħlim fil-Medju Evu", u b'hekk ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1996. Il-Monasteri ta' Haghpat u ta' Sanahin tniżżlu fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO billi:Iż-żewġ kumplessi monastiċi jirrappreżentaw l-epitoma tal-arkitettura reliġjuża Armena, bi stil uniku żviluppat mit-taħlit tal-elementi ekkleżjastiċi Biżantini u tal-arkitettura vernakolari tradizzjonali tar-reġjun tal-Kawkasu.Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (ii)** "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-**kriterju (iv)** "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".

## Referenzi