open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kartaġni

**Kartaġni** (bil-Latin: *Carthago* jew *Karthago*, bil-Grieg: Καρχηδών *Karkhēdōn*, bl-Għarbi: قرطاج *Qarṭāj‎*, li tfisser "Belt Ġdida") huwa l-isem ta' belt antika fuq ix-xatt tal-Lvant tal-lag ta' Tuneż li ilha teżisti għal madwar 3,000 sena u li llum il-ġurnata hija subborg ta' Tuneż, fit-Tuneżija.

Għall-ħabta tas-sena 814 Q.K., Kartaġni nbniet minn kolonji Feniċi mill-belt ta' Tiru, u ġiet dedikata lill-alla *Melkart*. Fil-leġġendi naraw li din il-belt twaqqfet minn Dido, u numru ta' stejjer differenti għadhom ħajjin fil-letteratura Griega u Rumana. 

L-ewwel snin ta' Kartaġni kienu kkaratterizzati bi problemi bejn is-sidien tal-art u s-sidien tal-iġfna. Is-soltu, minħabba d-dipendenza tal-belt fuq il-kummerċ marittimu, is-sidien tal-iġfna kienu jikkontrollaw il-gvern, u matul is-sitt seklu Q.K., Kartaġni bdiet tiddomina l-Punent tal-Mediterran. Merkanti u esploraturi waqqfu għaqda kbira ta' rotot kummerċjali, u Kartaġni bdiet issir sinjura u b'saħħitha. Fil-bidu tas-6 seklu Q.K., *Hanno n-Navigatur* hu maħsub li vjaġġa mad-dawra tal-Afrika, u jista' jkun li wasal sa Sierra Leone. Sadanittant, taħt mexxej jismu Malchus, il-belt bdiet tiddomina ix-xtut ta' fuq tal-Afrika u l-intern tat-Tuneżija.

Fil-bidu tal-5 seklu Q.K., Kartaġni kienet iċ-ċentru tal-kummerċ tar-reġjun, pożizzjoni li żammet sakemm il-belt ġiet attakkata u inkorporata fir-Repubblika Rumana, fl-aħħar tat-Tielet Gwerra Punika. Kartaġni kienet ħadet il-kolonji l-qodma tal-Feniċi, kolonji bħal Hadrumetum, Utica u Kerkouane, flimkien mat-tribujiet Libjani, b'firxa minn partijiet tal-Marokk sal-fruntiera mal-Eġittu. L-influwenza tagħha kienet inxterdet mal-Mediterran kollu, bil-kontroll ta' Sardenja, Malta, il-gżejjer Baleariċi u n-naħa tal-Punent ta' Sqallija. Wara l-Ewwel Gwerra Punika twaqqfu kolonji fl-Iberja (Spanja), l-iktar famuża fostom *Kartaġena*.

## Sit ta' Wirt Dinji
Is-sit arkeoloġiku ta' Kartaġni ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1979.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: **il-kriterju (ii)** “Wirja ta’ skambju importanti ta’ valuri umani, tul perjodu ta’ żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ”; **il-kriterju (iii)** “Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta’ tradizzjoni kulturali jew ta’ ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet”; u **l-kriterju (vi)** “Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma’ avvenimenti jew ma’ tradizzjonijiet ħajjin, ma’ ideat jew ma’ twemmin, jew ma’ xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta’ valur universali straordinarju”.

## Referenzi
Imperu Ruman

L-**Imperu Ruman** hu t-terminu li jintuża għal għaqda ta' artijiet li kienu parti mir-Repubblika Rumana, wara li dan ġie riorganizzat taħt it-tmexxija ta' Ottavjanu, magħruf aħjar bħala Ċesri Awgustu. Anki jekk Ruma bħala repubblika rnexxielha tkabbar ammont ta' stati-tributarji, ikun żball jekk wieħed iħawwad dawn iż-żewġ entitajiet differenti.

Ir-riorganizzazzjoni tal-artijiet Rumani minn Awgustu baqgħet għaddejja sħiħa mingħajr ħafna tibdil sal-wasla tal-Imperatur Dijokleżjanu. Dawn ir-riformi li saru fl-aħħar tat-tieni seklu WK dawru l-Imperu f'tetrarkija. Anki jekk is-sistema ta' Dijokleżjanu ma tantx damet f'postha, din xorta qasmet l-Imperu fi tnejn. Dan il-fatt irnexxielu jsalva l-Imperu Ruman għal mitejn sena oħra, anki jekk maqsum fl-Imperu tal-Lvant u dak tal-Punent. It-tmiem tal-Imperu Ruman tal-Punent jinżamm tradizzjonalment fis-sena 476 WK, meta l-barbaru Odovakru neħħa l-aħħar imperatur, u bagħat l-insinja tal-Imperatur tal-Punent lil dak tal-Lvant. Wara elf sena oħra, fl-1453, waqgħet Kostantinopli, u magħha l-aħħar fdalijiet tal-Imperu Ruman.

Minħabba l-fatt li l-Imperu Ruman dam għal daqstant żmien, mill-31 QK sa l-1453, kien hemm ammont ta' ismijiet li ntużaw mill-istorjografi biex jiddistingwu bejn iż-żminijiet; hemm l-Imperu Biżantin, hemm l-Imperu Ruman tal-Punent, u dak tal-Lvant.

L-influwenza tal-Imperu Ruman fuq il-gvern, il-liġi, il-militar, u l-arkitettura monumentali, kif ukoll influwenza fuq il-mod ta' għajxien tal-Ewropej tal-lum hi kbira ħafna. Il-Griegi (*Biżantini*) bdew isejħu lilhom infusom bħala Rumani, ħaġa li għadek issibha f'ċerti nħawi tal-Greċja, probabbilment bħala riżultat tal-istatus elevat tagħhom stess fl-Imperu Ruman.

Titli Rumani bdew jittieħdu minn ħafna renjanti Ewropej, bħar-rejiet tar-renju tal-Franki, l-Imperu Ruman Qaddis, l-ewwel u t-tieni Imperi Bulgari, id-dinastiji Russi/ta' Kiev (*czar* hi korruzzjoni ta' Ċesri), u l-Imperu Ġermaniż (*kaiser* hi korruzzjoni ta' Ċesri wkoll).
Jum il-Vitorja

**Jum il-Vitorja** jew **Otto Settembre** hija festa pubblika ċċelebrata f'Malta nhar it-8 ta' Settembru u li tfakkar il-ġrajja ta' żewġ assedji li saru fuq il-gżejjer Maltin. Din il-ġurnata taħbat ukoll mal-kommemorazzjoni tat-twelid tal-Verġni Marija, magħrufa aħjar bħala l-Bambina, festa li tiġi ċċelebrata fil-belt tal-Isla, u l-irħula tan-Naxxar u l-Mellieħa f'Malta, u x-Xagħra f'Għawdex. 

## Ġrajjiet

Fl-1565, wara iktar minn tliet xhur assedju, l-Ottomani li kienu qed jassedjaw lill-Birgu u lill-Isla rtiraw u telqu minn dik ix-xaqliba tal-gżira. Anki jekk il-battalji ma kinux spiċċaw, għax kien għad fadal battalja għan-naħat ta' San Pawl il-Baħar, jista' jingħad li dan kien l-aħħar jum tal-Assedju l-Kbir, deskritt bħala fost l-iktar wieħed imdemmi fl-istorja tad-dinja u l-ikbar assedju fl-istorja ta' Malta. Jum qabel it-8 ta' Settembru, fis-7 ta' Settembru, wasal il-*Gran Soccorso*, l-għajnuna minn Sqallija għal Malta, dan kien daqqa ta' ħarta għat-Torok.

Fl-1943, l-Italja kienet irtirat mit-Tieni Gwerra Dinjija, u daret kontra l-Ġermanja, li preċedentement kienet alleata tagħha. Dan wassal għat-twaqqif tal-bumbardamenti min-naħa tat-Taljani fuq Malta, u t-tmiem tal-gwerra għall-Maltin.

## Attivitajiet

Matul dan il-jum isiru diversi avvenimenti, minbarra l-attivitajiet li jsiru matul il-festi. L-attivitajiet jibdew ġurnata qabel b'attività kulturali li ssir f'Misraħ l-Assedju fil-Belt, li tinkludi qari letterarju, mużika u wirjiet artistiċi.

Fil-Belt Valletta, fi Triq ir-Repubbblika, issir parata min-naħa tal-Forzi Armati ta' Malta li tgħaddi sakemm tasal quddiem il-Kon-Katidral ta' San Ġwann. Fil-post jingħata salut lill-Prim Ministru ta' Malta filwaqt li jindaqq l-Innu Malti. Aktar tard issir quddiesa pontifikali bil-preżenza tal-ogħla awtoritajiet tal-Pajjiż. F'din il-ġurnata titqiegħed ukoll kuruna min-naħa tal-President ta' Malta fuq il-Monument tal-Assedju l-Kbir.

Wara nofsinhar issir ir-Regatta tradizzjonali fil-Port il-Kbir li hi organizzata mill-Kunsill Malti għall-Isport. Fiha jieħdu sehem is-soċjetatijiet affiljati ta' Bormla, Birgu, Birżebbuġa, il-Marsa, Marsamxett, il-Kalkara, l-Isla u Ħal Qormi f'numru ta' tiġrijiet bid-dgħajjes imqassim f'żewġ kategoriji, bil-klabb rebbieħ jieħu x-*shield*.

Fil-gżira ta' Għawdex, iċ-ċelebrazzjonijiet jinkludu serata kommemorattiva li ssir fi Pjazza Indipendenza, fir-Rabat, preseduta mill-Ministru għal Għawdex. Matul din l-istess serata, minbarra servizz mill-banda tal-Forzi Armati, jitqiegħdu kuruni fuq il-Monument tal-gwerra Kristu Re.
Demografija ta' Malta

Malta hija waħda mill-artijiet li għandhom l-ogħla densità ta' popolazzjoni, b'madwar 1,250 ruħ għal kull kilometru kwadru (3,000 għal mil kwadru). Abitata sa minn żminijiet preistoriċi, Malta kienet l-ewwel kolonizzata mill-Feniċi, mill-Kartaġiniżi, ir-Rumani, il-Biżantini u l-Għarab. Iktar tard, l-Ordni tal-Kavallieri ta' San Ġwann, it-Taljani, u l-Ingliżi influwenzaw il-ħajja u l-kultura Maltija. 

Il-maġġoranza tal-barranin f'Malta, is-soltu Ingliżi rtirati jew min jiddependi fuqhom, jgħix madwar in-naħa ta' Tas-Sliema. Il-Kattoliċiżmu Ruman hu r-reliġjon uffiċjali tal-pajjiż, hekk kif stabbilit fil-Kostituzzjoni Maltija; iżda, il-libertà tal-kuxjenza u tar-reliġjon huma protetti. Malta għandha żewġ lingwi uffiċjali: Il-Malti, l-ilsien nazzjonali, u l-Ingliż, filwaqt li t-Taljan jinftiehem ħafna wkoll billi kien ukoll lingwa uffiċjali sal-1934. Ir-rata tal-litteriżmu hi ta' 90%, waqt li fl-1946 kienet 63%. L-iskola hi obbligatorja sal-età ta' 16-il sena. 

## Statistiki Vitali

## Profil demografiku 2012
Dawn l-istatistiki demografiċi huma meħuda minn "Index Mundi 2012" jekk mhux indikat il-kontra.

**Popolazzjoni:**
409,836 (Lulju 2011 st.) 

**Struttura tal-età:**
*0-14 snin:*
15.7% (rġiel 32,829; nisa 31,198)
*15-64 snin:*
68.5% (rġiel 142,006; nisa 137,803)
*65 snin u iktar:*
15.8% (rġiel 28,305; nisa 36,192) (2011 st.)

**Rata tat-tkabbir tal-popolazzjoni:**
0.359% (2011 st.)

**Rata ta' twelid:**
10.31 twelid/1,000 ruħ (2011 st.)

**Rata tal-mortalità:**
8.72 mewt/1,000 ruħ (2011 st.)

**Rata netta ta' migrazjoni:**
2 Migrant/1,000 ruħ (2011 st.)

**Proporzjon tas-sessi:**
*mat-twelid:*
1.06 rġiel/nisa
*taħt il-15:*
1.05 rġiel/nisa
*15-64 sena:*
1.03 rġiel/nisa
*65 sena u iktar:*
0.79 rġiel/nisa
*popolazzjoni totali:*
0.99 rġiel/nisa (2011 st.)

**Rata tal-mortalità infantili:**
3.65 mewt/1,000 twelid ħaj (2011 st.)

**Għomor mistenni:**
*popolazzjoni totali:*
79.85 sena
*rġiel:*
77.57 sena
*nisa:*
82.26 sena (2011 est.)

**Rata totali tal-fertilità:**
1.53 twelid/mara (2011 st.)

**Reliġjon:**
Kattoliċiżmu Ruman - 91%

**Litteriżmu:**
*definizzjoni:*
10 snin u iktar, jafu jiktbu u jaqraw;
*popolazzjoni totali*
92.8%
*rġiel:*
91.7%
*nisa:*
93.9% (Ċensiment tal-2005)

## Popolazzjoni skont il-lokalità
**L-ikbar Bliet fl-1 ta' Jannar 2017 skont stimi ufiċċjali:**
*San Pawl il-Baħar
*Birkirkara
*Il-Mosta
*Tas-Sliema
*Ħal Qormi
*Ħaż-Żabbar
*In-Naxxar
*San Ġwann
*Marsaskala
*Is-Swieqi

## Referenzi

http://www.indexmundi.com/malta/demographics_profile.html
Jum l-Indipendenza (Malta)

**Jum l-Indipendenza** hija waħda mill-ħames festi nazzjonali li għandha Malta. Dan il-jum ifakkar il-kisba tal-indipendenza tal-gżejjer Maltin mir-Renju Unit nhar il-21 ta' Settembru 1964.

Skont il-Kostituzzjoni tal-1964, Malta saret demokrazija parlamentari fi ħdan il-Commonwealth, l-għaqda tan-nazzjonijiet li kienu jiffurmaw parti mill-Imperu Britanniku. Wara l-Indipendenza, ir-Reġina Eliżabetta II baqgħet is-sovrana ta' Malta bit-titlu ta' Reġina ta' Malta u bil-gvernatur ġenerali jeżerċita l-awtorità f'isimha, filwaqt li d-direzzjoni u l-kontroll tal-gvern u tal-affarijiet nazzjonali kienu f'idejn il-kabinett fit-tmexxija ta' Prim Ministru Malti.

F'Ġunju tas-sena 1962, Ġorġ Borg Olivier kien għamel talba formali biex Malta ssir indipendenti u f'Settembru tal-1962 attenda l-laqgħa tal-Prim Ministri tal-Commonwealth. Fit-13 ta' Lulju 1963, Borg Olivier mexxa delegazzjoni tal-Gvern Malti fil-Konferenza dwar l-Indipendenza ta' Malta u li fi tmiemha tħabbar li Malta ser issir indipendenti. Il-Kkostituzzjoni għal Malta indipendenti għaddiet mill-Parlament u approvata mill-poplu f'referendum fi Frar tal-1964.

## Id-Diskors tal-Prim Ministru Borg Olivier

Nhar il-21 ta' Settembru, 1964, Malta saret pajjiż indipendenti. Dakinhar Borg Olivier tkellem hekk fl-Arena tal-Indipendenza, il-Furjana, huwa u jindirizza lill-Prinċep Filippu, Duka ta' Edinburgh:

## Id-Diskors tad-Duka ta' Edinburgh

L-għada it-22 ta' Settembru sar id-Diskors mit-Tron, mill-Prinċep Filippu, id-Duka ta' Edinburgh fl-okkażjoni tal-Ftuħ tal-Parlament:

## Kontroversja fuq il-Jum Nazzjonali

Eventwalment, taħt gvernijiet Laburisti, Malta saret  Repubblika fit-13 ta' Diċembru 1974 u kisbet l-awtonomija assoluta fil-31 ta' Marzu 1979, fl-hekk imsejjaħ Jum il-Ħelsien. Fl-1987, kien ġie deċiż li Malta jkollha ħames festi nazzjonali.

Nhar is-16 ta' Settembru 2009, il-Prim Ministru Lawrence Gonzi ippropona li Jum l-Indipendenza għandu jkun il-Jum Nazzjonali ta' Malta minflok ma jkollna ħames festi nazzjonali. Meta intervistat mill-ġurnal *Illum*, l-istoriku Henry Frendo, fisser kif mir-riċerki tiegħu, jirriżulta li 

 

Mhux tal-istess fehma l-Professur Godfrey Pirotta, li sostna li ma setax jaqbel mal-proposta ta' Gonzi,

### Referenzi
Atti tal-Appostli

L-**Atti tal-Appostli**, (Bil-Grieg **'práxeis ton apostólon**') hu ktieb fil-Bibbja u hu l-ħames wieħed fit-Testment il-Ġdid. L-Abbrevjazzjoni fil-kwotazzjonijiet Bibliċi hi: *Atti*. 

L-Atti huma, b'mod ġeneriku, rakkont storiku ta' x'ġara matul l-ewwel ftit snin tal-Knisja. Dan il-ktieb jiffoka primarjament fuq l-għemil ta' Pietru u ta' Pawlu. Din tirrakkonta kif twaqqfet il-knisja f'Ġerusalemm minn Ġakbu l-Ġust, minn bidu ta' madwar 120 membru (1:15) komposti minn Lhud u Proseliti, għal Pietru jgħammed lil Kornelju (10:44), li hu tradizzjonalment l-ewwel Ġentil mgħammed, għall-Kunċilju ta' Ġerusalemm (15), għal Ġakbu jakkuża lil Pietru li jrid idawwar il-liġi ta' Mosè (21:18), għall-arrest ta' Pawlu u l-vjaġġ tiegħu sa Ruma.

Evidenza interna turi li dan il-Ktieb kien kumpann u tkomplija tal-Ktieb ta' Luqa; is-separazzjoni tiegħu minn dak il-ktieb seħħet qabel kull manuskritt li għadu msemmi. Storikament dan għandu interess qawwi: M'hemm l-ebda ktieb ieħor bħalu fit-Testment il-Ġdid jew barra minnu. Din hi l-istorja tal-Knisja; mingħajra il-kuntest tal-era tal-appostolat universali ikun bla ebda pedament.
Biżantini

Il-**Biżantini** hu t-terminu użat konvenzjonalment lejn il-Griegi tal-Imperu Ruman tal-Lvant li kienu jsejħu lilhom infusom Rumani matul il-Medjuevu, imperu mibni fuq il-belt ta' Kostantinopli, qabel Biżanzju, illum Istanbul. 

M'hemm l-ebda data speċifika li tgħid meta bdiet l-era Biżantina. Xi wħud jibdewha fil-perijodu ta' Dijoklezjanu (284WK - 305WK) minħabba l-fatt li qasam l-Imperu Ruman fi tnejn, il-*pars Orientis* u l-*pars Occidentis*. Oħrajn ipoġġu l-bidu fir-renju ta' Teodożju I (379WK - 395WK) u r-rebħa tal-Kristjaneżmu fuq il-pagani, jew, wara mewtu fl-395WK, bil-qasma totali tal-Imperu. Xi oħrajn ipoġġuha iktar 'il bogħod fl-476WK, meta l-aħħar Imperatur Ruman tal-Punent, Romulu Awgustu, kellu jabdika, biex b'hekk iħalli l-mandat ta' imperatur f'idejn l-Imperatur tal-Lvant. F'kull każ, il-proċess ta' ellenizzazzjoni li kien kontinwu u gradwali, sal-330WK, meta Kostantinu I inawgura l-kapitali l-ġdida, kien ġa beda.
Normanni

In-**Normanni** (korruzzjoni ta' l-isem "*Northmen*" jew "*Norsemen*", Poplu tan-Nofsinhar) kienu taħlita ta' Galli minn Franza u invażuri Vikingi mmexxijin minn Hrolf Ganger, li adotta l-isem Franċiż Rollo u ħalef li jservi lir-re ta' Franza (Karlu s-Sempliċi). Dawn il-Vikingi Daniżi u Norveġiżi bdew jokkupaw in-naħa ta' fuq ta' Franza, illum magħrufa bħala n-Normandija, fit-tieni nofs tas-Seklu IX.  Fid-911, Karlu s-Sempliċi tagħhom art fil-wied tax-xmara Senna, li maż-żmien kibret sakemm saret id-Dukat tan-Normandija.

In-Normanni addottaw il-Kristjaneżmu, u l-ilsien Gallo-Romantiku u rnexxielhom joħolqu identità kulturali separata minn ta' missirijiethom Skandinavi u minn tal-ġirien Franċiżi. Il-Kultura Normanna, bħall-kultura ta' ħafna komunitajiet immigranti, kienet flessibli u soda. Għal xi żmien irnexxielhom jokkupaw żoni vasti ta' art imferrxin u mhux konnessi ma' l-Ewropa kollha.
Jum ir-Repubblika (Malta)

It-13 ta' Diċembru 1974, imfakkar fil-kalendarju Malti bħala **Jum ir-Repubblika**, ir-reġina tar-Renju Unit ma baqgħatx kap tal-istat u minflokha nħatar Sir Anthony Mamo, bħala l-ewwel President tar-Repubblika ta' Malta.

F'dan il-jum seħħu, ovvjament, xi tibdiliet fil-Kostituzzjoni tal-Indipendenza, li ġew aċċettati miż-żewġ naħat tal-Kamra tad-Deputati filwaqt li Dom Mintoff ġie dikjarat l-ewwel Prim Ministru ta' Malta Repubblika.

Fl-1964 Malta saret stat indipendenti, imma skont il-Kostituzzjoni, ir-Reġina tal-Ingilterra baqgħat il-Kap tal-Istat f'Malta. Ir-rappreżentant tar-Reġina f'Malta baqa' l-Gvernatur Ġenerali.

Fl-1974 sar tibdil fil-Kostituzzjoni. Wara diskussjonijiet bejn iż-żewġ partiti l-kbar, il-Parlament Malti, b'maġġoranza kbira, approva numru ta' tibdiliet fil-Kostituzzjoni. Fost it-tibdiliet kien hemm dik li Malta ssir Repubblika.

Il-Presidenti ta' Malta Repubblika kienu dawn:
*Sir Anthony Mamo (qabel sar President kien ukoll Gvernatur Ġenerali) 
*Dr. Anton Buttiġieġ (1976-1981) 
*Is-Sinjorina Agatha Barbara (1982-1987) 
*Is-Sur Pawlu Xuereb – Aġent President (1987-1989) 
*Dr. Ċensu Tabone (1989-1994) 
*Dr. Ugo Mifsud Bonniċi (1994-1999) 
*Dr. Guido De Marco (1999-2004) 
*Dr. Edward Fenech Adami (2004-2009) 
*Dr. George Abela (2009-2014)
*Dr Marie-Louise Coleiro Preco (2014-2019)
*Dr George Vella (2019-2024)
*Is-Sinjura Myriam Spiteri Debono (2024-Preżent)

Il-President huwa l-Kap tal-Istat. Huwa jiffirma l-liġijiet li jgħaddu mill-Parlament u jamministra wkoll il-"Community Chest Fund”.

L-uffiċċju tal-President jinsab fil-Palazz tal-Belt Valletta u bħala residenzi għandu l-Palazzi ta' San Anton u l-Verdala.

Ta' kull sena f'Jum ir-Repubblika, il-President imexxi ċerimonji fil-Palazz, il-Belt Valletta, li fiha jagħti għadd ta' onorefiċenzi lil numru ta' ċittadini Maltin u Għawdxin li jkunu taw xi servizz lil Malta.
Gwerer Puniċi

Il-**Gwerer Puniċi** kienu sensiela ta' tliet gwerer miġġielda bejn ir-Rumani u l-belt Feniċja ta' Kartaġni. Jissejħu "Puniċi" għax ir-Rumani baqgħu jirreferu għall-Kartaġiniżi bħala Feniċi, billi l-kelma bil-Latin għall-feniċju għandha l-għerq 'Puniceus'.

Il-kawża prinċipali ta' dawn il-Gwerer Puniċi kien il-kunflitt ta' interess bejn il-Kartaġiniżi u r-Rumani, kawżat minħabba l-espansjoni ta' dawn iż-żewġ *superpotenzi* tal-Mediterran. Ir-Rumani kienu interessati ħafna fil-portijiet u l-kolonji Kartaġiniżi. Fil-bidu tal-Ewwel Gwerra Punika, Kartaġni kienet tiddomina l-Mediterran, b'imperu marittimu kbir ħafna, filwaqt li Ruma bdiet issir il-mexxejja tal-popli Latini fl-Italja. Fl-aħħar tat-Tielet Gwerra Punika, Ruma kienet rebħet l-imperu sħiħ tal-Kartaġiniżi u ħassret lill-belt ta' Kartaġni minn wiċċ id-dinja, biex b'hekk Ruma saret l-iktar nazzjon potenti fil-Mediterran.

* L-Ewwel Gwerra Punika (264 QK - 241 QK) kienet primarjament gwerra marittima.
* It-Tieni Gwerra Punika (218 QK - 202 QK) hi famuża grazzi għal Annibale u l-attakki tiegħu fl-Italja.
* It-Tielet Gwerra Punika (149 QK - 146 QK) spiċċat bit-telfa ta' Kartaġni.
Bormla

Koordinati: **Bormla**, hi waħda mit-tlett ibliet li jinsabu wara s-swar doppji tal-Kottonera li jiċċirkondaw lill-Bormla, lill-Birgu u lill-Isla madwar il-Port il-Kbir. Bormla hi magħrufa wkoll bħala **Cospicua**, titlu li jindika kemm din il-belt kienet rikonoxxuta bħala belt importanti kemm fi żmien l-Ordni ta' San Ġwann kif ukoll fi żminijiet aktar riċenti. Kien il-Gran Mastru Marc'Antonio Zondadari li fl-1722 ddikjara din il-belt bħala belt li tispikka u għalhekk iddikjaralha t-titlu ta' **Città Cospicua**.

Bormla kienet l-aħħar belt mit-tlieta li hemm fil-Kottonera li żviluppat biss illum għandha l-ikbar popolazzjoni fosthom. Il-fortifikazzjonijiet tal-Kottonera jduru l-aktar madwar din il-belt. Fl-1776, l-Ordni beda jibni baċir f'Bormla. Minn dakinhar 'il quddiem xogħol l-abitanti ta' Bormla kien jiffoka l-aktar max-xogħol u mat-tiswija tal-bastimenti. Dan ix-xogħol sar aktar importanti għalihom meta fl-1848 l-Ingliżi bnew l-ewwel baċir, il-Baċir Nru 1. fil-parti ta' ġewwa magħrufa bħala, tad-Daħla tal-Franċiżi (Ing. French Creek). Kien l-aktar minħabba dan il-baċir li matul it-Tieni Gwerra Dinjija Bormla kienet fil-mira tal-attakki tal-ajru tal-Assi.  

Il-popolazzjoni ta' Bormla hi ta' 4,780 (fl-aħħar tat-2024) u hija l-iktar waħda ppopolata mit-Tlett Ibliet. Il-festa ta' Bormla hi dik tal-Immakulata Kunċizzjoni li tiġi ċċelebrata fit-8 ta' Diċembru.

## Etimoloġija
L-oriġini tal-isem Bormla probabbilment ġej mill-isem *Bur Mula*: il-*Bur* (Ing. *meadow*) *tal-Mulej*. 

## Postijiet ta' interess
* Il-knisja parrokkjali ddedikata lil-Immakulata Kunċizzjoni.
* Il-Knisja ta' Santa Tereża.
*Bir Mula Heritage (dar antika li fiha hemm esebiti kwantità ta' oġġetti).
* Il-fortifikazzjonijiet tal-Kottonera.
* L-ambjent madwar il-Baċir Nru 1, qrib Pjazza Gavino Gulija.
* Ix-Xatt ta' Bormla li jibqa' tiela' lejn il-Birgu.
* Id-daħla ddekorata fi stil Barokk ta' Santa Liena (bl-Ingliż: St. Helena's Gate; 1738).
* Id-daħla ta' Verdala (ta' żmien l-Ordni) u l-Barrakki ta' Verdala (bl-Ingliż: Verdala Barracks; 1883).
* It-toroq dojoq ta' madwar il-knisja parrokkjali u l-Oratorju u lil hinn minnhom.
* Is-Suq ta' nhar ta' Tlieta.
* Pjazza Santa Margarita.

## Nies Magħrufa Bormliżi

*Dom Mintoff, is-6 ta' Awwissu 1916-2012, Prim Ministru ta' Malta fl-1955-1958 u fl-1971-1984
*Karmenu Mifsud Bonnici, 1933-2022, Prim Ministru ta' Malta fl-1984-1987
*Ugo Mifsud Bonnici, 1932-, politiku u President (*Emeritus*) ta' Malta
*Carmelo Mifsud Bonnici (Il-Gross), 1897-1948, politiku u ministru
*Ġużè Chetcuti, 1914-2006, kittieb
*Abram Gatt, 1863-1944, arġentier u statwarju
*Maggie Borg, ambjentalista mal-Greenpeace
*Joe. H. Griffiths, 1910-, kowċ tat-tim nazzjonali tal-futbol ta' Malta
*Gavino Gulia, 1835-1889, tabib, naturalista, editur ta' *Il Barth Maltese*
*Paolino Vassallo, 24 ta' Lulju 1856-20 ta' Jannar 1923, kompożitur
*Erin Serracino Inglott, 1904-1983, lingwista u kittieb (l-iskola tar-raħal issemmiet għalih)
*Gianni Vella, 1885-1977, artist
*Mario Azzopardi, qaddief tad-dgħajjes tat-tiġrija u kitarrista

## Ħoloq esterni
*Sit elettroniku dwar Bormla

## Referenzi
Merkurju

**Merkurju** jista' jirreferi għal:

*Merkurju – Pjaneta tas-Sistema Solari
*Merkurju – Element kimiku
*Merkurju – Divinità tal-mitoloġija Rumana
Venere

**Venere** tista' tirreferi għal:

* Venere - Pjaneta tas-sistema solari
* Venere - Definizjoni ta' mara sabiħa ħafna
* Venere - Divinità tal-mitoloġija Rumana
Marte

**Marte** tista' tirreferi għal:

*Marte - Pjaneta tas-sistema solari. 
*Marte - Alla tal-gwerra fil-mitoloġija Rumana.
Akkademja tal-Malti

L-**Akkademja tal-Malti** hija għaqda li taħdem favur it-tixrid tal-lingwa Maltija. Din twaqqfet fl-14 ta' Novembru, 1920, bħala *L-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti*.

L-ewwel ħsieb tal-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti kien li jintagħżel alfabett li jkun imħaddem mill-kittieba kollha tal-Malti. L-alfabett ġie stabbilit b'mod finali fit-18 ta' Diċembru, 1921.

## Manwal tal-ortografija
Inħasset ukoll il-ħtieġa li barra alfabett ikun hemm manwal tal-ortografija tal-Malti. Dan il-manwal deher fl-1924, u kien jismu *Tagħrif fuq il-Kitba Maltija*. Kien ktieb li fl-ewwel taqsima kellu regoli tal-ortografija u fit-tieni taqsima grammatika qasira li tiswa wkoll biex wieħed jifhem u jħaddem tajjeb ir-regoli tal-ortografija. It-*Tagħrif* inħadem minn Ninu Cremona. Kien stampat mill-Gvern fl-istamperija tiegħu, u kien meqjus bħala l-manwal uffiċjali tal-ortografija tal-Malti mill-membri tal-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti u dawk li jaqblu magħhom.

Fl-1934, l-ortografija tal-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti saret l-ortografija uffiċjali tal-Gvern u, bil-mod il-mod, ħafna kittieba bdew jimxu fuqha.

Wara l-1934 l-ortografija mgħallma fl-iskejjel kienet dik tal-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti, iżda billi t-*Tagħrif* qatt ma reġa' ġie stampat, il-manwali l-aktar komuni kienu ż-żewg grammatiki ta' Cremona, waħda qasira għall-klassijiet iż-żgħar, u l-oħra itwal għall-klassijiet il-kbar.

Fl-1984 inħasset il-ħtieġa li l-Akkademja tal-Malti tagħti xi regoli dwar kliem ta' nisel Rumanz jew Ingliż li dwaru kważi xejn ma kien hemm fit-*Tagħrif*. B'hekk ħarġet iż-*Żieda mat-Tagħrif*. Imbagħad fl-1992 l-Akkademja ħarġet l-*Aġġornament tat-Tagħrif*.  

Kemm iż-*Żieda* kif ukoll l-*Aġġornament* kienu dokumenti qosra. It-tnejn kisbu l-approvazzjoni tal-gvern taż-żmien li fih ħarġu, iżda mhux dejjem waslu f'idejn dawk kollha li jiktbu bil-Malti.

Minħabba f'hekk, u billi t-*Tagħrif* qatt ma kien stampat mill-ġdid, l-Akkademja ħasbet li tiġbor ir-regoli kollha tal-kitba li jinsabu fit-tliet dokumenti li semmejna fi ktieb wieħed għall-kumdità ta' kulħadd. Għalhekk, fl-1998, ħarġet din il-ġabra f'forma ta' ktejjeb.

## Ara wkoll
* Akkademja tal-Malti. *Regoli tal-Kitba tal-Malti*. (1998) Klabb Kotba Maltin. .

## Ħoloq esterni
* Is-sit tal-Akkademja tal-Malti
Alof de Wignacourt

**Alof de Wignacourt** (1547 – 14 ta’ Settembru 1622) kien nobbli Franċiż li sar l-54 Gran Mastru tal-Ordni ta’ San Ġwann ta’ Ġerusalemm mill-10 ta’Frar 1601 sal-mewt tiegħu fl-1622. Hu ingħaqad mal-Ordni fl-10 ta’ Frar tal-1564, ta’ sbatax-il sena, sena qabel l-Assedju l-Kbir. Ġie elett Gran Mastru fl-1601.

Wignacourt jibqa’mfakkar l-aktar għall-kostruzzjoni tal-Akwadott msemmi għalih sal-lum, li kien tlesta fil-21 ta’ April, fl-1615. Ħafna mill-fondi biex inbena dan l-akkwadott li mir-Rabat jasal sal-Belt ħariġhom minn butu. Wignacourt jibqa’ wkoll magħruf għal bini ta’ torrijiet kostali. Dawn kienu, it-torri ta’San Tumas f'Wied il-Għajn, it-Torri ta’ San Luċjan, Marsaxlokk, It-Torri ta’Santa Marija, fuq Kemmuna, u t-Torri ta’ San Pawl il-Baħar, li baqa’ msemmi għal ismu.

Matul ir-renju tiegħu, fl-1614 qawwa Ottomana għamlet tentattiv  biex tiżbarka f’Malta u tattakka l-niesha. Sitt elef raġel niżlu l-art fil-Bajja ta’ Marsascala, u wettqu attakk fuq ir-raħal taż-Żejtun. Il-kavallerija tal-Ordni u l-Maltin mmexxija mill-Kmandant de Verdelin,  irnexxielhom jegħlbu lit-Torok li rtiraw, mingħajr ma nqatel l-ebda suldat Malti.

L-armatura uffiċjali  kollha mnaqqxa u ndurata bid-deheb li kien jilbes f'okkażjonijiet speċjali tiegħu għadha teżisti u hija waħda mit-teżori tal-armerija tal- Palazz tal-Granmastru fil-Belt Valletta.

Alof de Wignacourt miet b’puplessija waqt li kien jikkaċċja, fl-14 ta’Settembru 1622 fl-età ta’ 75 sena.

In-neputi tiegħu Adrien de Wignacourt laħaq Gran Mastru tal-Ordni ta' San Ġwann fl-1690.

## Ħoloq esterni
*Gran Mastru Fra Alof de Wignacourt
Seklu 17

I millenju | II millenju | III millenju

Seklu XIV | Seklu XV | Seklu XVI | **Seklu XVII** | Seklu XVIII | Seklu XIX | Seklu XX


Snin 1600 | Snin 1610 | Snin 1620 | Snin 1630 | Snin 1640

Snin 1650 | Snin 1660 | Snin 1670 | Snin 1680 | Snin 1690





----

### Avvenimenti

#### Asja
*Wasla tal-missjunarji Kattoliċi fl-Asja.

#### Ewropa

### Persunaġġi importanti

* René Descartes (Karteżju) (La Sibyllière, Indre-et-Loire, 1596 - Stoccolma, 1650), filosofu Franċiż. 
* Galileo Galilei (Pisa, 1564 - Arcetri, 1642), fiżiku u astronomu Taljna, fundatur tal-fiżika moderna.
* Marcello Malpighi (Crevalcore, 1628 - Ruma, 1694) tabib, inventur ta' l-istoloġija
* Molière (Pariġi, 1622 - id., 1673) (Jean-Baptiste Poquelin dit Molière), kittieb drammatiku u kommedjografu Franċiż.
* Isaac Newton (Woolsthorpe, Lincolnshire, 1642 - Londra, 1727), matematiku, fiżiku u astronomu Ingliż, kittieb tall*Philosophiæ naturalis principia mathematica*, li jesponi t-teorija tal-gravitazzjoni universali.
* Blaise Pascal (Clermont-Ferrand, 1623 - Parigi, 1662), filosofo, matematiku u fiżiku Franċiż.
* Il Cardinale di Richelieu (Pariġi, 1585 - id., 1642) (Armand Jean du Plessis, detto Richelieu), statista Franċiż.
* Jan Vermeer, pittur Olandiż (Delft, 1632-1675)

### Invenzjonjiet, skoperti, innovazjonijiet

* 1609 : Invenzjoni tat-teleskopju minn Galileo Galilei.
* 1642 : Invenzjoni tal-kalkulatur mekkaniku minn Blaise Pascal.
* 1647 : Invenzjoni tal-barometru minn Evangelista Torricelli.
Napuljun I ta' Franza

**Napuljun Bonaparti**, magħruf f'pajjiżu bħala **Napoléon I** (Ajaccio, 15 ta' Awwissu 1769 – Sant'Elena, 5 ta' Mejju 1821) kien ġeneral Franċiż matul ir-Rivoluzzjoni Franċiża, mexxej ta' Franza bħala *Prim Konslu* ta' l-Ewwel Repubblika Franċiża mill-11 ta' Novembru 1799 sat-18 ta' Mejju 1804, kien ukoll *Imperatur tal-Franċiżi* (*Empereur des Français*) u Re tal-Italja bħala **Napoleon I** mit-18 ta' Mejju 1804 sas-6 t' April 1814 u għal darb' oħra bejn l-20 ta' Marzu u t-22 ta' Ġunju 1815.

Napuljun hu kkunsidrat bħala ġenju militari, hu magħruf li kkmanda u rebaħ ħafna kampanji famużi u ta' suċċess, iżda hu magħruf ukoll għal xi fallimenti spettakolari.

Fi ftit iktar minn għaxar snin, akkwista l-kontroll ta' parti kbira mill-Ewropa tal-Punent u dik Ċentrali, b'konkwisti jew alleanzi, sakemm tilef il-Battalja tan-Nazzjonijiet viċin Leipzig f'Ottubru tal-1813, li wasslitu għall-abdikazzjoni u l-eżilju tiegħu ftit xhur wara. Hu kien eżiljat fil-gżira tal-Elba.

Irnexxielu jerġa' jiġi lura mill-eżilju u għamel il-kampanja famuża tal-Mitt Jum (*les Cent Jours*), però tilef battalja deċiżiva f'Waterloo fil-Belġju fit-18 ta' Ġunju 1815, ftit wara ta' ruħu f'idejn l-Ingliżi, u spiċċa eżiljat fil-gżira ta' Sant Elena (gżira ċkejkna li tinstab mili 'l bogħod fin-naħa tal-Lvant ta' fejn illum hemm l-Angola, fl-Afrika), fejn miet.

Barra mir-rebħiet militari, Napuljun jibqa' mfakkar għall-Kodiċi Napoleoniku u hu kkunsidrat minn xi wħud bħala sovran imdawwal. Oħrajn jarawh bħala dittatur tirannikali, fejn il-karriera tiegħu qatlet il-miljuni ta' nies. 

Napuljun ta ħafna titli monarkiċi lill-membri ta' familtu, il-Bonaparti. Anke jekk dawn ir-renjijiet ma tantx damu wara l-waqgħa tiegħu, neputih, Napuljun III, irrenja lil Franza iktar tard fis-seklu dsatax.

Fl-1997, Frans Sammut ħareġ il-ktieb *Bonaparti f'Malta* li fih analizza s-sitt ijiem li Napuljun Bonaparti qatta' f'Malta meta l-Franċiżi rebħu u okkupaw lil Malta. Il-ktieb inqaleb għall-Franċiż fl-2008.
5 ta' Settembru

Il-**5 ta' Settembru** hija il-248 ġurnata tal-Kalendarju Gregorjan (il-249 fis-snin bisestili).
Fadal 117 ġurnata għall-aħħar tas-sena.
Eliżabetta II

**Eliżabetta  II** (Elizabeth Alexandra Marija; twieldet fil-21 ta' April 1926 u mietet fit-8 ta' Settembru 2022) kienet il-monarka kostituzzjonali ta' 16-il stat sovran (magħrufa bħala r-realms tal-Commonwealth) u territorji tagħhom u d-dipendenzi, kif ukoll kap tal-Commonwealth tan-Nazzjonijiet ta' 54 membru. Kienet Gvernatur Suprem tal-Knisja tal-Ingilterra u, f'xi realms tagħha, twettaq it-titolu tad-Difensur tal-Fidi bħala parti mit-titlu sħiħ tagħha.

Fuq l-adeżjoni tagħha fis-6 ta' Frar 1952, ir-Reġina Eliżabetta saret Kap tal- Commonwealth u reġina ta' seba' pajjiżi tal-Commonwealth indipendenti: ir-Renju Unit, il-Kanada, l-Awstralja, New Zealand, l-Afrika t'Isfel, il-Pakistan u s-Sri Lanka. Mill-1956 sal-1992, l-għadd ta' realms tagħha varjaw minn territorji kisbu l-indipendenza u xi realms saru repubbliki. Flimkien mal-ewwel erba' pajjiżi msemmija hawn fuq, ir-Reġina Eliżabetta kienet monarka tal-Ġamajka, il-Barbados, il-Baħamas, il-Grenada, Papwa Gwinea l-Ġdida, il-Gżejjer Solomon, Tuvalu, Santa Luċija, San Vinċenz u l-Grenadini, il-Beliże, Antigwa u Barbuda u San Kitts u Nevis. Ir-renju tagħha huwa l-itwal wieħed għal monarka Brittanika; ir-Reġina Victoria saltnet għal iktar minn 63 sena u r-renju tagħha kien it-tieni l-itwal.

Eliżabetta twieled f'Londra u ġiet edukata privatament id-dar. Missierha aderixxa għat-tron bħala Ġorġ VI fl-1936 wara l-abdikazzjoni ta' ħuh Edward VIII; minn dak iż-żmien kienet l-eredi għat-tron. Hija bdiet biex twettaq doveri pubbliċi matul it-Tieni Gwerra Dinjija, li fihom serviet fis-servizz territorjali awżiljarju. Fl-1947 hija żżewġet lill-Prinċep Philip, Duka ta' Edinburgu, u miegħu kellha erbat itfal: Charles, Anne, Andrew, u Edward. Is-Servizz nkurunat tagħha sar fl-1953 u kien l-ewwel li xxandar. 

Ir-Reġina għamlet żjarat u laqgħat storiċi ħafna li jinkludu ż-żjara statali lir-Repubblika tal-Irlanda u żjarat reċiproċi għand l-Papa u minnu. Ir-Reġina rat bidliet kostituzzjonali ewlenin fir-realms tagħha, bħad-devoluzzjoni fir-Renju Unit u l-*patriation* tal-kostituzzjoni Kanadiża. Żminijiet ta' importanza personali tagħha kienu jinkludu t-twelid u ż-żwiġijiet tat​​-tfal tagħha, it-twelid tan-neputijiet tagħha, l-investitura tal-Prinċep ta' Wales, u ċ-ċelebrazzjoni ta' tragwardi bħall-ġublew tal-fidda, tad-deheb, tad-djamanti u tal-platinu tagħha, fl-1977, fl-2002, fl-2012 u fl-2022 rispettivament.

## Referenzi
Jum l-Indipendenza

**Jum l-Indipendenza** hija festa pubblika li tikkommemora l-ġurnata meta pajjiż jkun sar nazzjon indipendenti.
Jum il-Ħelsien

**Jum il-Ħelsien** tista' tirreferi għal:

* Jum il-Ħelsien (Bjelorussja) fil-25 ta' Marzu fil-Belarus, huwa l-anniversarju ta' meta ġiet stabbilita r-Repubblika tal-Poplu tal-Bjelorussja fl-1918
* Jum il-Ħelsien (Malta) fil-31 ta' Marzu, huwa l-anniversarju ta' meta t-truppi Ingliżi telqu għal kollox minn Malta fl-1979
* Jum il-Ħelsien (Portugall) fil-25 t'April, huwa l-anniversarju tal-Carnation Revolution fil-Portugal, 1974 
* Jum il-Ħelsien (Afrika t'Isfel) fis-27 t'April, huwa l-anniversarju ta' l-ewwel elezzjoni ġenerali fl-Afrika t'Isfel wara t-tmiem ta' l-apartheid fl-1994 
* Jum il-Ħelsien Dinji fid-9 ta' Novemberu, hija ġurnata li tfakkar il-waqa' tal-Ħajt ta' Berlin fl-1989
* Isem informali għall-anniversarju (25 ta' Marzu) ta' meta għaddiet l-iSlave Trade Act 1807 fir-Renju Unit
Astroloġija

L-**Astroloġija** (mill-Grieg: αστρολογία = άστρον, astron, "kewkba" + λόγος, logos, "kelma") hija waħda mit-tradizzjonijiet jew sistemi li huma msejsin fuq l-idea-bażi li t-tagħrif tal-pożizzjonijiet apparenti tal-korpi ċelesti jgħin sabiex l-għerf dwar ir-realtà u l-eżistenza umana fuq id-dinja jiġi mifhum, interpretat u organizzat. It-tradizzjonijiet astroloġiċi huma lkoll ibbażati fuq il-qagħdiet u ċ-ċaqliq relattivi tad-diversi korpi ċelesti - sew dawk reali kif ukoll dawk interpretati - hekk kif jidhru fil-waqt u l-post tat-twelid jew ta' kwalunkwe ġrajja li tkun qiegħda tiġi eżaminata. Fil-qofol dawn huma l-assi tax-Xemx, tal-Qamar, tal-pjaneti, ta' l-Axxendent u tan-Nofsissema, u tal-punti qamrin. Min jipprattika l-astroloġija jissejjaħ astrologu.
Axxendent

L-Axxendent ta' pożizzjoni ġeografika f'punt fiż-żmien huwa l-punt fuq iż-żodjaku li jinzerta l-orizzont tal-Lvant, skond kif jidher minn dak il-post u f'dak il-ħin. 

L-Axxendent astroloġiku, jew ir-*Rising Sign*, huwa s-simbolu żodjakali li kien tiela' fuq ix-xefaq tal-lvant fil-mument meta individwu ħa l-ewwel nifs f'din id-dinja. Jekk, pereżempju, xi ħadd jitwieled eżattament fi tlugħ ix-xemx u x-xemx tinzerta fl-Iljun dak il-ħin, l-Axxendent ikun fl-istess simbolu bħas-Simbolu-xemx; il-persuna b'hekk minbarra li titwieled taħt l-istilla ta' l-Iljun, ikollha l-Axxendent fl-Iljun (l-Iljun ikun kemm kewkbet it-twelid kif ukoll l-Axxendent ta' l-individwu).
Atmosfera

L-**atmosfera** hija l-ġabra ta' gassijiet ta' madwar id-Dinja jew madwar kwalunkwe korp ċelesti. Tista' titqies ukoll bħala l-massa jew l-involukru ta' gassijiet ta' madwar korp ċelesti, pereżempju tad-Dinja, li jinżammu f'posthom bil-qawwa gravitazzjonali tal-korp ċelesti.
Xjenza

"Fergħa ta' l-għerf li jimxi fuq il-metodu xjentifiku jew prinċipji oġġettivi bl-osservazzjoni sistematika u esperimentar b'fenomeni. Tittratta l-aktar dwar il-materja u l-funzjonijiet ta' l-univers fiżiku".

## [[Etimoloġija]]
 
Il-kelma "xjenza" mnissla mil-Latin "scientia", tfisser għarfien. Sa mill-Illuminiżmu din il-kelma kienet tfisser kwalunkwe sistematika jew rekordjar preċiż tal-għarfien. Huwa għalhekk li x-xjenza dak iż-żmien kellha l-istess tifsir tal-filosofija, fis-sens wiesa' tal-kelma. Kien hemm distinzjoni bejn ix-xjenzi naturali u x-xjenzi morali. Din tal-aħħar ix-xjenza ġiet ridotta għax-xjenzi naturali biss.

L-oqsma ta' studju kemm il-darba jinqasmu fix-xjenzi hekk imsejħa tqal u fix-xjenzi l-ħfief. Dawn iż-żewġ termini (li mhux dejjem huma kondiviżi minn kulħadd) huma ħafna drabi sinonimi tax-xjenzi naturali u tax-xjenzi soċjali, rispettivament. Il-Fiżika, il-Kimika, il-Bijoloġija u l-Ġeoloġija huma lkoll xjenzi tqal. Fost ix-xjenzi l-ħfief hemm l-Antropoloġija, l-iStorja, il-Psikoloġija u s-Soċjoloġija.

*xjenza pura*
Idroġenu

## Propjetajiet



L-**idroġenu** huwa element gassuż bla lewn, ma jintegħimx u ma jinxtammx. Hu l-eħfef element kimiku (*simbolu* H). In-numru atomiku tiegħu huwa 1 u għandu piż atomiku ta' 1.00794.

## Ħoloq esterni

* Tavla Perjodika Viżwali - Idroġenu
* Tavla Perjodika Viżwali - Idroġenu Informazzjoni
Metodu xjentifiku

Metodu li jgħarrex biex jiskopri l-għerf, Hu msejjes fuq tbassiriet falsifikabbli, l-ittestjar tagħhom b'mod empiriku, u jagħżel l-iktar spjegazzjoni sempliċi li taqbel mad-dejta magħrufa. 

*Għalkemm mhux perfett, il-metodu xjentifiku hu kruċjali biex noqorbu lejn għamla ta' verità oġġettiva.*
Vulkan (diżambigwazzjoni)

**Vulkan** jista' jirreferi għal:

*Vulkan - Riljev iffurmat minn masses interni ta' Art tikwi.
*Vulcano - Gżira tal-Baħar Tirren.
*Vulkan - Vulkan tal-Gżira Vulkan.
*Vulkan - Figura tal-mitoloġija Rumana, alla tan-nar.
*Vulkan - Pjaneta immaġinarja tas-serje TV ta' fantaxjenza Star Trek
*Vulkan - Pjaneta ipotetika tas-sistema Solari
Norman Lowell

**Norman Lowell** (twieled: 29 ta' Lulju 1946) huwa l-fundatur tal-moviment politiku Malti, Imperium Europa, liema moviment ġie fundat fl-2000. Imperium Europa jħaddan politika liberali li taċetta l-kulhadd
Lowell ikkontesta l-ewwel elezzjonijiet għall-Parlament Ewropew fit-12 ta' Ġunju, 2004, fejn ġab 1,603 vot mal-ewwel għadd.

Riċentement, Lowell kien involut f'kampanji kontra l-immigrazzjoni ilegali li qed tiffaċja Malta, kif ukoll f'kampanja favur il-libertà tal-kelma u l-espressjoni. Fit-30 ta' Ġunju, 2005 huwa ġie akkużat b'instigazzjoni ta' mibgħeda razzjali u razziżmu minħabba l-viżjoni politika tiegħu, wara xi intervisti li dehru fis-sit Malti ta' satira politika, Maltafly.

Norman Lowell huwa bankier kwalifikat, espert tal-arti marzjali (huwa l-fundatur ta' *[[Ch'uan Shu]]* f'Malta) kif ukoll pittur fl-istil *Dionysian action painting*.

Lowell kiteb ukoll żewġ kotba li jitrattaw l-ideali politiċi tiegħu. Dawn huma *Credo - a book for the very few* u *Imperium Europa - a book that changed the world*.

## Ħoloq esterni
* Sit uffiċjali ta' Imperium Europa
* Forum ta' VivaMalta.org, moviment nazzjonalist/patrijott affiljat ma' Imperium Europa
Imperium Europa

**Imperium Europa** (bil-Malti: Imperu Ewropew) huwa moviment politiku Malti li twaqqaf minn Norman Lowell fis-sena 2000. Fl-elezzjonijiet tal-Parlament Ewropew tal-2004, Lowell ikkontesta bħala l-uniku kandidat ta' dan il-moviment u rnexxielu jġib 1,600 vot mal-ewwel għadd u eluf oħra għat-tieni preferenza.

Imperium Europa iħaddan politika leminija radikali u huwa favur l-għaqda tal-kontinent u l-ġens Ewropew taħt bandiera waħda u imperu wieħed maqsum f'diversi reġjunijiet li kollha jiffurmaw Ewropa waħda. Il-moviment jemmen ukoll li r-razez jeżistu u li dawn huma distinti minn xulxin. Għaldaqstant, il-moviment bħalissa għaddej b'kampanja kontra l-mewġa ta' immigrazzjoni illegali mill-Afrika li qed taħkem lill-Ewropa u b'mod speċjali lil Malta.

Il-motto ta' Imperium Europa huwa *Magna Europa est Patria Nostra!* (Ewropa akbar [magħquda] hija artna), u jħaddnu wkoll messaġġi ta' patrijottiżmu * Viva din l-art ħelwa. Viva Malta. Viva Ġensna.*

## Ħoloq esterni
*Sit uffiċjali
*VivaMalta.org, sit affiljat ma' Imperium Europa
Frankinċens

Il-**frankinċens** huwa reżina aromatika miksub mis-siġra *Boswellia thurifera* jew *B. sacra* li meta tinħaraq tirrilaxxa l-inċens. Spiss "frankinċens" u "inċens" jintużaw bħala sinonomi.

Il-frankinċens (l-isem jirreferi għall-preminenza bħala inċens *veru* jew *frank*) huwa magħruf ukoll bħala **libien**, kelma li ġejja mill-Għarbi *al-lubán* ("il-ħalib"), bħala referenza għas-sustanza mħallta estratta mis-siġra tal-libien.

Il-frankinċens kien jintuża ħafna fir-riti reliġjużi. Skont il-*[[Vanġelu ta' Mattew]]* 2:11, id-deheb, il-frankinċens u l-mirra kienu t-tliet rigali li s-Slaten Maġi ġabu lil Ġesù mil-Lvant. L-iżvilupp tal-Kristjaneżmu ħonoq is-suq tal-frankinċens fis-seklu 4 W.K., id-deżertifikazzjoni għamlet ir-rotot tal-karovana li kienu jgħaddu minn Rub al Khali jew il-"Kwartier Vojt" tal-Arabja iktar diffiċli, u żdied il-ħtif min-nomadi Partiċi fil-Lvant Qarib; dawn il-fatturi kollha flimkien għenu biex nixxfu s-suq tal-frankinċens wara t-300 W.K.

Jingħad li l-Imperatur Ruman Neruni ħaraq ħażna ta' sena ta' frankinċens li kien intiż għall-belt ta' Ruma fil-funeral ta' martu, Poppaea.

Il-belt mitlufa ta' Ubar, xi drabi identifikata ma' Irem, f'dak li hu l-Oman illum il-ġurnata, huwa mifhum li kienet ċentru tas-swieq ta' frankinċens tul it-"Triq tal-Inċens' li reġgħet ġiet skoperta reċentement. Ubar kienet ġiet skoperta fil-bidu tas-snin 90 tas-seklu 20 u attwalment hija sit arkeoloġiku skavat.

## Artikli
* On the Frankincense Trail- Smithsonian Magazine October 1998.
* Frankincense Bible References- odu.edu.
* Atlantis of the Sands- Archaeology Magazine May/June 1997.
* Spices Exotic Flavors and Medicines- UCLA Louise M. Darling Biomedical Library Spice Exhibit Frankincense and Myrrh 2002.

## Iktar qari
* *The Road to Ubar: Finding the Atlantis of the Sands* by Clapp Nicholas ISBN 0-395-95786-9 (1999).
* *Frankincense & Myrrh: A Study of the Arabian Incense Trade* - Groom, Nigel ISBN 0-86685-593-9 (1981).
* *Gold, Frankincense, and Myrrh: An Introduction to Eastern Christian Spirituality* - Maloney George A ISBN 0-8245-1616-8 (1997).
* *Frankincense & Myrrh : Through the Ages, and a complete guide to their use in herbalism & aromatherapytoday* - Watt, Martin & Sellar, Wanda ISBN 0-85207-306-2 (2004).

## Ħoloq esterni

* UNESCO-UNESCO Frankincense Trail Dhofar Province, Oman.
* Trade Between Arabia and the Empires of Rome and Asia-Metropolitan Museum of Art.
* Lost City of Arabia Interview with Dr. Juris Zarins-Nova September 1996.
* Pictures of Ubar-NASA August 3, 1995.

## Referenzi
Etimoloġija

**Etimoloġija** hija fergħa tal-lingwistika storika dwar l-oriġni jew it-tnissil u l-iżvilupp tal-kliem, kif ukoll dwar it-tqabbil bejn kliem li jixtiebah jew aħjar kliem-qarib f'ilsna differenti. Hawnhekk "kelma-qariba" (plural "kliem-qarib" jew "kelmiet-qarib") qed tittieħed bħala l-ekwivalenti ta' dik li fl-Ingliż tissejjaħ *cognate (word)*. F'dak li għandu x'jaqsam mal-lingwistika, l-etimoloġija tqarreb ferm is-Semantika u l-Fonoloġija. Tant hu hekk, li qabel ma ġew żviluppati r-regoli tal-Fonetika, ma kellniex mezz xjentifiku jew sistematiku kif nittraċċaw it-tnissil tal-kliem.

## Eżempji etimoloġiċi fl-ilsien Malti

***ballu** (minn *ballo* fit-Taljan)
***ballerin** (minn *ballerino* fit-Taljan)
***balè** (minn *ballet* fil-Franċiż)
***ħila** (minn *ħīla, ħajl* fl-Għarbi)
***orrajt** (minn *all right* fl-Ingliż)
***pitazz** (minn *pitazzu* fl-Isqalli Komuni)
***fisser** (minn *fassara* fl-Għarbi)
Nettunu (mitoloġija)

Fil-mitoloġija Rumana, **Nettunu** kien l-alla ta' l-ilma ġieri u eventwalment sar l-alla tal-baħar, iben Saturnu u ħu Ġove u Plutone. 

Ħafna drabi jiġi identifikat ma' l-alla tal-mitoloġija Griega, Posejdon.

Kien jiġi onorat kull 23 ta' Lulju, b'festività magħrufha bħala *[[Nettunalja]]*, li eventwalment ingħaqdu magħha il-*ludi Neptunalia* (III sek. Q.K.).

Il-festa tiegħu ilha tinżamm minn data remota ħafna, tant illi xi narraturi kienu jaħsbu li Nettunu kien divinità ta' oriġini Etruska.
Ġove (mitoloġija)

**Ġove** huwa figura tal-mitoloġija Rumana u kien l-alla tas-sema ta' l-Italja, u kien personalizzat bil-wasla ta' l-Etruski f'Ruma. Ismu ġej mill-italjanizzazzjoni ta' **Iove** ablativ ta' **Iuppiter** (fil-mitoloġija Griega huwa l-ekwivalenti ta' **[[Żews]]**).

Flimkien ma' Ġunone u Minerva, Ġove kien jifforma parti mit-triju ta' divinità l-kbar, u għalihom, ir-Rumani bnew tempju fuq il-Campidoglio. B'hekk twieled f'Ruma l-kult ta' Ġove Ottimo Massimo, f'liema tempju kienu jmorru l-ġenerali waqt it-trijonf tagħhom.

Ġove kien:

* alla tad-Dawl, *Lucetius*
* dak li jagħti t-telfa, *Stator*, u r-rebħ
* dak li jgħaqqad il-komunità, *Feretrio*.

B'dan il-mod, kien il-protettur fi żmien il-gwerra u dak li kien jiggarantixxi il-benessere fi żminijiet ta' paċi.
Iżżewweġ lil Ġunone, u kellhom tlitt itfal.

Anki Ġove, bħal parti l-kbira tad-divinità Rumani, m'għandux mitoloġija propja u ġie assimilat ma' Żeus tal-mitloġija Griega, fejn ġie anki assoċjat ma' leġġendi li il-veru Ġove Ruman qatt ma ħa sehem fihom.

Ġove normalment jiġi rraffigurat bħala raġel imdaħħal fiż-żmien, bi spallejn wesgħin u b'daqna folta.

## Ġove fl-arti
### Pittura
* *[[L-oriġini (Pieter Paul Rubens)|L-oriġini tal-Via Lattea]]* ta' Pieter Paul Rubens (1636-1638)
* *[[L-oriġini tal-Via Lattea (Tintoretto)|L-oriġini tal-Via Lattea]]* ta' Tintoretto
* *[[Venere u Ġove (Veronese)|Venere u Ġove]]* ta' Paolo Veronese
* *[[Ġove u Ġunone]]* ta' Agostino Carracci

## Referenzi

## Ħoloq esterni
Gudja

Il-**Gudja** hu raħal żgħir f'Malta b'popolazzjoni ta' madwar 3,483 ruħ fl-aħħar tas-sena 2024. Ir-raħal jinsab fuq għolja ċkejkna fix-xlokk tal-Belt Valletta, u jinsab fuq ir-riħ tal-Ajruport Internazzjonali ta' Malta.

Fit-truf tar-raħal jinsab il-*[[Palazz ta' Bettina]]*, palazz li joffri pajżaġġi sbieħ, u li, fost l-ohrajn, serva ta' akkomodazzjoni lill-kantanta kontemporanea Madonna, meta din kienet f'Malta. Il-Knisja Parrokkjali hi ddedikata lill-Assunzjoni tal-Verġni Marija; Fil-Gudja nsibu wkoll il-kappella medjevali ta' Bir Miftuħ, li nbniet mal-500 sena ilu.
Bijoloġija

Il-**bijoloġija**, jew ix-xjenza tal-ħajja, bħala terminu ddaħħal għall-ewwel darba fil-Ġermanja fis-sena 1800 u ġie ppopolarizzat bħala s-sistema li kapaċi tħaddan id-dixxiplini dejjem jiżdiedu dwar l-istħarriġ ta' forom ta' ħajja min-naturalista Franċiż Jean-Baptiste de Lamarck.

## 

File:Guriezo Adino vaca toro terneras.jpg|Animalia - Bos primigenius taurus
File:Zboże.jpg|Planta - Triticum
File:Morchella esculenta 08.jpg|Fungi - Morchella esculenta
File:Fucus serratus2.jpg|Stramenopila/Chromista - Fucus serratus
File:Gemmatimonas aurantiaca.jpg|Bacteria - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Micrometer)
File:Halobacteria.jpg|Archaea - Halobacteria
File:Gamma phage.png|Virus - Gamma phage
Ekoloġija

L-**ekoloġija** hija l-istudju xjentifiku tad-distribuzzjoni u tal-abbundanza tal-ħlejjaq u kif id-distribuzzjoni u l-abbundanza tagħhom huma affettwati bl-interazzjonijiet bejn dawn il-ħlejjaq u l-ambjent tagħhom. 

L-ambjent ta' ħlejqa jinkludi kemm proprjetajiet fiżiċi (li jistgħu jiġu deskritti bħala t-total ta' fatturi lokali bħal ngħidu aħna, id-dawl tax-xemx, il-klima u l-ġeoloġija), kif ukoll il-ħlejjaq li jaqsmu flimkien l-abitat. It-terminu *oekologie* ġie vvintat fl-1866 mill-bijologu Ġermaniż Ernst Haeckel. Din il-kelma tnisslet mill-Grieg οικος (*oikos*, "dar") u λόγος (*logos*, "studju"); għaldaqstant "ekoloġija" tfisser "l-istudju tad-dar [tan-natura]".

Il-kelma "ekoloġija" tintuża' spiss bħala sinonimu tal-ambjent naturali jew tal-ambjentaliżmu. Ħafna drabi wkoll, il-kelma "ekoloġiku" tittieħed bħala kelma li tfisser favur l-ambjent.

## Referenzi
Ġeometrija

Il-**Ġeometrija** (mill-Grieg *geō,* “Art”; *metrein,* “kejjel”), fergħa tal-Matematika li tittratta l-proprjetajiet ta' l-ispazju.  Fl-iktar xejra elementari tagħha, il-ġometrija tirrigwarda problemi metriċi bħal, ngħidu aħna, il-kalkulazzjoni ta' l-arja u d-dijametru ta' forma bi-dimensjonali.  Tħaddan fiha l-ġometrija analitika, il-ġometrija deskrittiva, it-topoloġija, il-ġometrija ta' l-ispazju b'erba' dimensjonijiet jew aktar, il-ġometrija frazzjonali, u l-ġometrija mhux-Ewklidenjana.
Ewklide

**Ewklide** kien matematiku Grieg li għex fis-sena 300 Q.K. X'aktarx kien edukat f'Ateni mid-dixxipli ta' Platun. Għallem il-ġeometrija f'Lixandra fejn sewwasew waqqaf skola tal-matematika. Ix-xogħol ewlieni tiegħu, l-*[[Elementi]],* huwa trattat ta' 13-il volum dwar il-matematika. Jistħarreġ suġġetti bħall-ġeometrija, il-proporzjonijiet inġenerali, il-proprjetajiet tan-numri u l-ġeometrija tas-solidi.