Carlo Diacono

**Carlo Diacono** (1 ta’ April 1876 – 15 ta’ Ġunju 1942) kien kompożitur u surmast prominenti Malti, magħruf għall-kontribuzzjonijiet tiegħu kemm fil-mużika sagra kif ukoll sekulari. Imwieled iż-Żejtun, Malta, Diacono sar figura sinifikanti fl-istorja kulturali Maltija.

## Ħajja Bikrija u Edukazzjoni
Carlo Diacono twieled iż-Żejtun fl-1 ta’ April 1876. Huwa kien it-tieni iben ta’ Orazio Diacono (mgħaruf ukoll bħala Grezzju) u Francesca Saveria imwielda Darmanin. Dawn iżżewġu fl-24 ta' Gunju fil-Kappella ta' l-lspirtu Santu meta Orazio kellu 47 sena. Tgħammed l-għada fit-2 ta’ April u ingħata l-ismijiet; Carlo, Gwann Battista, Pietru Pawl, Mario, Antonio, Orazio u Salvatore. Ħuħ il-kbir kien Gio Batta magħruf bħala Tittu u kellhom oħthom Karolina.

Orazio Diacono kien mużiċist prim, u fl-1843 għaqqad orkestra li minnha ħarġet il-Għaqda Mużikali Beland fl-1861. Għalhekk wieħed jista jgħid li ibnu Carlo wiret it-talent mużikali mingħand missieru. Carlo Diacono wera talent mużikali minn età żgħira u beda jdoqq il-kwartin u l-orgni. T’għaxar snin ħareġ jdoqq l-ewwel darba mal-Banda Beland kien fil-Ġimgħa l-Kbira.

Fl-1887 huwa daħal jistudja il-Liċeo fil-Belt Valletta.

Ta’ 15-il sena ikkompona Innu f’ġieħ Santa Katerina fuq versi tal-poeta Żejtuni Dun Mikiel Cassar. Is-sena ta’ wara f’Novembru tal-1892, ta’ 16-il sena idderiġa idderiega b'xejn il-mużika tal-Quddiesa tat-'Te Deum' u tal-Matutin fil-festa ta' Santa Katerina. Dawn kienu suċċess u bis-saħħa t’hekk beda jingħata iktar servizzi. 

Ta’ 16-il sena beda ukoll jistudja il-mużika taħt is-surmast Paolino Vassallo fl-Istitut tal-mużika li kien fetaħ huwa stess. Dam jistudja miegħu għal għaxar snin u tħarreġ fl-istorja u l-forom tal-muzika, fil-kuntrapunt, fuga, orkestrazzjoni, vuċi u pjanu. Ta’ 20 sena hu ġie ppreżentat fl-Aula Magna ta' l-Universita Rjali mis-surmast tiegħu Paolino Vassallo fejn kien daqq ir-romanza tiegħu Ad Una Viola.

Diacono iżżewweġ  lil Maria Stella Cannataci (17 ta' Awissu 1888 - 25 ta’ Ġunju 1934) fil-15 ta’ Novembru 1908. Din kienet tigi bint l-avvukat Alfonso M. Cannataci u Adelaide, xebba De Domenico, u z-zija tal-Isqof Emmanuel Gerada. Huma marru joqgħodu f'dar fi Pjazza l-Kbira ż-Żejtun stess. Huma kellhom 8 ulied, iżda ħamsa minn dawn mietu żgħar. It-tliet ulied tagħhom huma Frankie Diacono (1914-1999), Orazio u Marija Adelaide.

## Karriera u Kisbiet
Diacono kellu numru ta’ studenti li kien jgħallem teorija, kompożizzjoni, kant u pjanu. Apparti li kien Surmast tal-Kappella ta’ diversi parroċċi, kien ukoll direttur tal-kor tas-subien ta' San Ġakbu, u ta' dak tax-xebbiet ta' Santu Rokku, it-tnejn fil-Belt Valletta, kif ukoll tal-kor tas-Seminaristi u tal-kulleġġ ta' San Alwiġi, B'Kara. Apparti minn hekk kien eżaminatur tal-pjanu fl-iskola ta' l-Arti I-Belt kif ukoll konsulent mużikali tat-Teatru Rjal.

Naraw li Diacono kellu taħt idejh id-direzzjoni ta’ żewġ baned. L-ewwel waħda kienet propju dik ta’ Beland, u kien surmast bejn 1892 u 1903. Fl-1893 ktieb l-ewwel żewġ marċi għall-Banda Beland: "Il Saluto della Sera" u "Il Trionfo". Huwa nħatar Direttur Onorarju tal-Banda, meta dan iddeċieda li ma jkompliex.

It-tieni banda li kienet taħt id-direzzjoni tiegħu kienet tal-Banda San Ġorġ ta’ Bormla. Probabilment dan kien bejn l-1913 u l-1915 u ir-relazzjoni ma din il-banda inbniet propju minħabba Paolino Vassallo li xi kultant kien jitolbu sabiex jistotwixxih.

Fit-18 ta’ Novembru 1899, permezz tal-Arċipriet Lawrenz Degabriele, inħatar organista fil-Parroċċa taż-Żejtun b’digriet tal-Kurja. Ma din il-kariga kellu onorjarja ta’ 16s 8d. Wara supplika li għamel lil Arċisqof Pietru Pace, din l-onorarja ġiet irdoppjata fl-1906.

Fl-1904 Diacono kien is-surmast li għallem lil koristi u atturi prinċipali li ħadu sehem fl-opra Frazir ta’ Paolino Vassallo li ttellgħet fit-Teatru Rjal.

Il-mużika tiegħu ġiet esegwita fil-British Empire Exhibition ġewwa Wembley fl-1924 fejn ġiet ikklassitikata fit-tielet post u mogħtija midalja u ċertifikat. Fis-sena 1938 ġiet esegwita wkoll fil-Bażilika ta' Massenzju ġewwa Ruma, fl-1942 gewwa l-Kajr fl-Egittu, u fl-1957 ġewwa New York fl-Istati Uniti.  

Fl-1937 accetta li jidderiġi 35 banda li daqqew flimkien fuq Kastilja u fil-Main Guard għal okkażjoni tal-Ġubilew tal-Fidda tar-Re Ġorġ V. 

### '''Cappella Diacono'''
Piju X, fit-22 ta’ Novembru 1903, xandar ir-riforma tal-mużika ekkleżjastika magħrufa bħala il-Motu Propju.  B’din ir-riforma il-Papa xtaq li l-mużika tkun inqas teatrali u iktar addattata għal knisja moderna. Sa dan iż-żmien f’Malta kien hawn żewġ Cappelli tal-mużika prominenti, dik tal-Familja Nani u tal-Familja Buġeja. Kien f’dan iż-żmien li Diacono ħataf l-opportunita’ biex jibda jikkomponi mużika skond il-parametri tal-Motu Propju. Naraw li fl-1904 huwa kiteb disa’ repositorji ġodda waqt il-prietki tat-tliet sighat fil-knisja taż-Żejtun.

Fl-1910 huwa ikkompona żewġ quddiesat skond il-Motu Propju u bgħathom Ruma għall-approvazzjoni. Dawn ġew milqugħa tajjeb ħafna u ntbatu ittri ta’ tifħir u rikonoxximent. Quddiesa minnhom li kitiblu lura fuqha Dun Lorenzi Perosi, is-surmast tal-Kappella Sistina tal-Vatican, saret kunċert fit-Teatru Manoel.

Permezz tal-mużika tiegħu skond il-Motu Propju, Diacono beda jikseb il-fama madwar il-ġżejjer Maltin. Huwa kkompona diversi antifoni li bdew jindaqqu f’diversi parroċċi.

Fl-1920 huwa ġie maħtur surmast tal-kappella tal-Knisja Parrokkjali taż-Żejtun. Wara il-mewt ta’ Paolino Vassallo Diacono, fl-1923, ġie maħtur bħala surmast tal-kappella tal-Katidral u tal-Kon-Katidral mill-Arċisqof Mauro Caruana.  Kawża t’hekk kellu jmur joqgħod il-Belt Valletta, iżda xorta kien jinżel xi ftit f’raħal twelidu taż-Żejtun.

Wara il-mewt tiegħu, il-Cappella Diacono għaddiet f’idejn ibnu Frank Diacono. It-tielet direttur tal-Cappella Diacono kien Dun Ġwann Galea. Galea baqa d-direttur ta’ din il-Cappella sal-2015, meta eżegwixxa l-aħħar servizz tiegħu fil-festa tal-Immakulata Kunċizzjoni ġewwa Bormla. B’hekk naraw li fl-1 ta’ Jannar 2016, ħa f’idejh id-direzzjoni ir-raba direttur, Ray Sciberras, li sa ftit xhur qabel kien assistent direttur ta’ Galea. L-ewwel servizz ta’ Sciberras kien fil-parrocca taż-Żejtun ft-okkazjoni tal-400 sena Matriċi.  Apparti minn hekk, fl-2016. Sciberras inawgura riforma ġdida, dik li l-membri tal-Cappella jkollhom uniformi.

### '''L’Apino'''
Waħda mix-xogħlijiet l-aktar magħrufa u popolari ta’ Diacono hija *L’Alpino*. Din l-opra fi tlett atti  ittellgħet f’April tal-1918 fit-Teatru Rjal taħt id-direzzjoni tas-surmast Ettore Perosio. Din l-opra marret in xena 9 darbiet flimkien ma żewġ Soiree d’Honneur.

Fl-1946, L’Apino ġiet ippreżentata fir-Radio City Opera House, Ħamrun, minn ibnu Frankie.

### '''Oratorju ‘San Paolo’'''
Dan l-oratorju ġie ikkomponut għall-okkazzjoni tal-Kungress Ewkaristiku Internazzjonali li sar f’Malta fl-1913, b'lirika tal-Bormliż il-Profs. Mons. Giovanni Formosa. Il-ħsieb kien li dan jindaqq fit-Teatru Rjal żda minħabba xi kumplikazzjonjiet ma ndaqqx. Dan l-oratoju ttella fil-Kon-Katidral ta' San Ġwann nhar il-Ġimgħa, 8 ta' Mejju 2009, għaċ-ċelebrazzjonijiet tas-Sena Pawlina 2008-9.  

### '''Xogħlijiet Magħżula'''

#### '''Antifoni'''

* Hodie Egressa Est (Bormla, Malta)
* Gloriose Virginis Marie (Isla, Malta)
* Beata Mater (Marsaxlokk, Malta)
* Beata Mater - Madonna tal-Ġilju (Mqabba, Malta)
* 'O Salutaris Hostia (Rabat, Malta)
* In sepulchrum (Ħaż-Żebbuġ, Malta)
* Hodie Philippus (Ħaż-Żebbuġ, Malta)

#### '''Innijiet'''

* Adore Te
* Innu lil Santa Katerina 
* A Santa Caterina – (Del Sacri Ministri)

#### '''Kantati'''

* Fra le Braccia della Vergine
* O Roma Felix
* lnviolata
* Tota Pulchra
* O Sacrum Convivium
* L'Ave della Sera
* De la Terra del Ciel
* Domine Salva Nos Perimus
* Ave Verum
* Preghiera alla Vergine
* A Maria (lnno ai Giovani)
* Notte di Natale
* Ninni Nanna
* Ave Signor
* Ave Maria per Voce di
* Contralto
* La Salveregina
* Hosanna Filio David
* Padre Nostro
* 2 Oremus pro Pontefice
* Sei Mio
* Con che Fidente Affetto

#### '''Marċi'''

* Għall-Banda Beland: "Il Saluto della Sera" (1893)
* Għall-Banda Beland: “Il Trionfo” (1893)

#### '''Oratorji'''

* San Paolo (1913) - fi tlett atti. 
* Transitu di S. Antonio - f’att wieħed
* Cantico di Frate Sole - f’att wieħed

#### '''Opri'''

* L’Alpino (1918)
* Villa Azzura (mhux kompluta)

## Mewt u Legat
Carlo Diacono miet nhar il-15 ta’ Ġunju 1942 fit-8.15 ta’ filgħodu, fl-eta’ ta 66 sena. Huwa miet f’nr. 42, Triq il-Kbira, Ħal Lija , ġewwa d-dar li kienu qed joqgħodu fiha matul it-Tieni Gwerra Dinjija. Il-kawża tal-mewt tiegħu kienet bronkite, minħabba li kellu jqatta iljieli sħaħ fl-umdita ġewwa x-xelters. Peress li kien surmast tal-Kappella tal-Katidral tal-Imdina, huwa kellu dritt li jindifen hemm. Iżda x-xewqa tiegħu kienet li jindifen f’raħal twelidu, iż-Żejtun u hekk sar.

Il-funeral sar l-għada, is-16 ta’ Ġunju fil-Knisja Parrokkjali ta’ Santa Katerina ż-Żejtun.Il-funeral kellu jkun privat u wara il-korteo kellu jibqa sejra għad-difna ġewwa ic-Ċimiterju ta’ Santu Rokku, Iżda ħuħ Tittu, flimkien mal-Arċipriet u xi nies miż-Żejtun irranġaw sabiex jitqiegħed fl-Oratorju tas-Sagrament biex n-nies jkollhom ċans jagħtu l-aħħar tislima. Wara dan, ir-reffiegħa bdew it-triq biex joħduh għad-difna, iżda dak il-ħin inqala ‘air raid’. Mħeġġin min nies, ir-reffiegħa baqgħu sejrin saċ-ċimiterju u ħallewh fil-kamra apposta li hemm sakemm spiċċa l-air raid. 

Xahar wara mewtu saret quddiesa reqiuem fil-Knisja Parrokkjali taż-Żejtun. Il-mużika kienet taħt id-direzzjoni ta’ ibnu, Frankie Diacono u fiha ndaqqet Dies lrae. Preżenti għal din il-quddiesa kienu diversi mużiċisti u kantanti li taw is-servizz tagħhom b’xejn, kif ukoll diversi rappreżentanti ta’ diversi baned u knejjes li Carlo Diacono kien surmast tal-Cappella jew surmast. 

## Rikonoxximent
Sena wara il-mewt tiegħu, fl-1943, il-poeta nazzjonali Dun Karm Psaila li kien ammiratur kbir tiegħu, kiteb poeżija bħala tifkira. 

Bħala tifkira iż-Żwieten ħasbu biex mafkar fejn kien joqgħod Diacono f’Misraħ Girgor Bonnici. Dan il-bust tal-bronz sar mill-iskultur Ċensu Apap u inkixef nhar il-Ħadd 19 ta' Novembru 1967 minn ibnu Frank. Fl-istess ġurnata infetħet ukoll eżibizzjoni tal-ħajja u x-xogħolijiet ta’ Carlo Diacono fil-Bini Parrokkjali taż-Żejtun kif ukoll Akkademja Mużiko-Letterarja.

Fl-1992, bħala tifkira tal-50 sena mill-anniversarju tal-mewt tiegħu, il-Kumitat tal-Għaqda Mużikali Beland ikkommisjonat lil artist Sandro Debono għal bust tas-Surmast Diacono sabiex jitqiegħed f’post prominenti ġewwa s-sede tal-każin.

Għall-okkażjoni tal-140 anniversarju minn twelidu, fi-2016 l-għaqda Wirt iż-Żejtun ikkummissjonat ir-restawr tal-bust tal-bronż u l-konservazzjoni tal-lapida li hemm miegħu, lil Jane Mary Vella. Meta tlesta r-restawr il-bust u l-lapida inkixfu nhar it-Tlieta. 6 ta' Ġunju 2016. 

Fil-Każin tal-Banda Beland ġewwa ż-Żejtun ittellgħet wirja, li-Ħadd, 6 ta' Novembru 2016, li damet miftuħa sas-27 tal-istess xahar ad unur is-Surmast Carlo Diacono.

Fl-2017, Reuben Abela ippublika ktieb fuq il-wirt mużikali ta’ Carlo Diacono fl-okkażżjoni tal-75 sena minn mewtu.

## Referenzi