Pajsaġġ Kulturali ta' Budj Bim

Il-**Pajsaġġ Kulturali ta' Budj Bim**, magħruf ukoll bħala l-**Muntanja ta**' **Eccles** jew sempliċement bħala **Budj Bim**, huwa vulkan rieqed qrib Macarthur fil-Lbiċ ta' Victoria, l-Awstralja. Jinsab fi ħdan iż-żona ddefinita ġeoloġikament bħala l-Provinċja Vulkanika l-Ġdida, li hija l-iżjed żona vulkanika żagħżugħa fl-Awstralja u hija estiża mill-Punent ta' Victoria sax-Xlokk tan-Nofsinhar tal-Awstralja.

Il-pajsaġġ kulturali jinsab fi ħdan il-Park Nazzjonali ta' Budj Bim. Budj Bim huwa l-isem bil-Gunditjmara, li jfisser "Ras Għolja". Il-quċċata pjuttost konika hija 178 metru (584 pied) 'il fuq mill-inħawi tal-madwar. Il-quċċata hija għolja ta' *scoria* li nbeżqet maġenb grupp ta' tliet krateri vulkaniċi ħdejn xulxin li issa jinkludu l-Lag ta' Surprise. Linja ta' krateri iżgħar u koni ta' *scoria* tinsab lejn ix-Xlokk. Il-flussi tal-lava huma estiżi u jiffurmaw vulkan "tarka" u jiġu alimentati minn diversi kanali tal-lava. Dan il-fluss tal-lava, magħruf bħala l-fluss tal-lava ta' Tyrendarra, biddel il-mudell tad-drenaġġ tar-reġjun, u ħoloq artijiet mistagħdra kbar.

Żoni kbar lejn il-Punent u l-Lbiċ tal-muntanja ġew inklużi fis-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. Dawn jinkludu ż-Żona Protetta tal-Indiġeni Tyrendarra (li tniżżlet f'Diċembru 2003), il-Pajsaġġ tal-Wirt Nazzjonali ta' Budj Bim (li tniżżel fil-Lista tal-Wirt Nazzjonali Awstraljan f'Lulju 2004), u l-Pajsaġġ Kulturali ta' Budj Bim (li tniżżel f'Lulju 2019).

## Formazzjoni

Il-vulkan jinsab fi ħdan il-Provinċja Vulkanika l-Ġdida, żona ddefinita mill-karatteristiċi ġeoloġiċi tagħha. Din tkopri erja ta' 15,000 kilometru kwadru (5,800 mil kwadru), b'iktar minn 400 vulkan "tarka" żgħar u xaftijiet vulkaniċi, u fiha l-iżjed vulkani reċenti fl-Awstralja.

Stimi inizjali tal-età tal-iżbroff ta' Budj Bim kienu kollha "etajiet minimi", ibbażati fuq l-artijiet imtajna li ffurmaw xi żmien wara l-iżbroff, jiġifieri bejn 6,000 u 27,000 sena qabel il-preżent. Evidenza li ġiet wara ssuġġeriet li l-iżbroff seħħ mill-inqas 30,000 sena qabel il-preżent (bl-użu tas-sedimenti datati fil-qiegħ tal-krater tal-Lag ta' Surprise) u l-fluss tal-lava ta' Tyrendarra jaf seħħ saħansitra 40,000 sena ilu. Skont ir-riċerka ppubblikata fi Frar 2020 bl-użu tad-datazzjoni tal-argon, li huwa metodu ta' datazzjoni radjometrika, l-iżbroff seħħ madwar 36,900 sena ilu. Speċifikament Budj Bim ġie datat b'marġni ta' żball ta' 3,100 sena qabel jew wara 36,900 sena qabel il-preżent, u l-Għolja tat-Torri ġiet datata b'marġni ta' żball ta' 3,800 sena qabel jew wara 36,800 sena qabel il-preżent. B'mod sinifikanti, minħabba l-preżenza ta' artefatti umani li nstabu taħt l-irmied vulkaniku fl-Għolja tat-Torri, dan jindika l-preżenza umana f'Victoria, u jista' jiġi interpretat ukoll bħala evidenza tal-ġrajjiet bil-fomm tal-poplu Gunditjmara li jsemmu żbroffi vulkaniċi u li huma l-eqdem tradizzjonijiet bil-fomm fid-dinja.

L-iżbroffi pproduċew il-fluss tal-lava ta' Tyrendarra, li nixxa f'direzzjoni ġeneralment lejn in-Nofsinhar fl-oċean f'Tyrendarra, 50 kilometru (31 mil) 'il bogħod. Il-fluss fixkel is-sistema bikrija tad-drenaġġ; lejn il-Lvant, ix-xmara Fitzroy issa tnixxi sew bejn il-blat tal-fluss tal-lava u l-art imħarbta tal-Muntanja ta' Clay; lejn il-Punent, it-tributarja tagħha tal-Qala ta' Darlot tnixxi minn pajsaġġ iktar kumpless ta' artijiet imtajna, artijiet mistagħdra u artijiet baxxi biswithom li spiss jiġu mgħerrqa.

Il-quċċata hija għolja 178 metru (584 pied).

## Importanza [[Storja|storika]] u [[Kultura|kulturali]]
Il-vulkan innifsu u l-fluss tal-lava tal-madwar huma ta' importanza storika u kulturali kbira. Il-ġrajja tal-ħolqien tal-poplu Gunditjmara lokali hija bbażata fuq l-iżbroff tal-vulkan iktar minn 30,000 sena ilu. Kien permezz ta' dan l-avveniment li ġie żvelat ħallieq anċestrali magħruf bħala Budj Bim.

Il-fluss tal-lava ta' Tyrendarra biddel il-mudell tad-drenaġġ tar-reġjun, u ħoloq artijiet mistagħdra kbar. Minn xi eluf ta' snin qabel l-insedjament Ewropew (waħda mill-ħames sistemi tan-nases tas-sallura fil-Lag ta' Condah ġiet datata bir-radjokarbonju li tmur lura għal 6,600 sena ilu), il-poplu Gunditjmara żviluppa sistema tal-akkwakultura li kienet tikkanala l-ilma tal-Qala ta' Darlot fiż-żoni iktar baxxi ta' biswit u biex is-sallura tal-pinen qosra u ħut ieħor kienu jinqabdu f'sensiela ta' devjazzjonijiet, digi u kanali. L-iskoperta ta' dawn it-tekniki tal-akkwakultura fuq skala kbira u tal-manipolazzjoni tal-pajsaġġ, li ġew enfasizzati fil-ktieb ta' Bruce Pascoe fost l-iktar mibjugħa fl-2014, *Dark Emu*, turi li l-abitanti indiġeni ma kinux kaċċaturi-ġemmiegħa biss, iżda anke kultivaturi u bdiewa.

Bosta nies Gundjitmara ġew ittrasferiti lejn il-Lag ta' Condah, li iktar 'il quddiem sar riżerva Aboriġena mmexxija mill-gvern. It-tfal ta' "nofs kasti" ġew isseparati mill-ġenituri tagħhom u saru parti mill-Ġenerazzjonijiet Misruqa.

## Żoni protetti
Hemm diversi żoni protetti u elenkati bħala wirt li jitrikkbu f'xulxin, u tnejn minnhom jinkludu Budj Bim stess u l-flussi tal-lava:

* Żoni Protetti Indiġeni:
** iż-Żona Protetta Indiġena ta' Tyrendarra (38°12′S 141°46′E), b'erja ta' 248 ettaru (610 akri) fil-Qala ta' Darlot, ġiet iddikjarata f'Diċembru 2003. Din iż-żona tinkludi s-sit ta' Peters bejn ix-xmara Fitzroy u l-Qala ta' Darlot mixtrija mill-Korporazzjoni tas-Sidien Aboriġini Tradizzjonali ta' Gunditj Mirring fl-2010 u l-artijiet mistagħdra ta' Kurtonitj lejn it-Tramuntana fl-2009;
** iż-Żona Protetta Indiġena ta' Kurtonitj, li ġiet iddikjarata fl-2009;
** iż-Żona Protetta Indiġena tal-Lag ta' Condah, li tinkludi artijiet mistagħdra sinifikanti, u li ġiet iddikjarata fl-2010.
** Il-Pajsaġġ tal-Wirt Nazzjonali ta' Budj Bim, li jinkludi ż-Żona ta' Tyrendarra (ID tas-sit: 105678, b'erja ta' madwar 275 ettaru (680 akru), xi 2 kilometri (1.2 mil) fit-Tramuntana ta' Tyrendarra) u ż-Żona tal-Muntanja ta' Eccles u tal-Lag ta' Condah (ID tas-sit: 105673, b'erja ta' madwar 7,880 ettaru (19,500 akru), 6 kilometri (3.7 mili) fil-Lbiċ ta' Macarthur, li jinkludi l-Park Nazzjonali ta' Budj Bim, ir-Riżerva tal-Fawna Statali ta' Stones, l-Art Aboriġina ta' Muldoons, l-Art Aboriġina ta' Allambie u tal-Lag ta' Condah) żdied fil-Lista tal-Wirt Nazzjonali fl-20 ta' Lulju 2004. Dan jinkludi ż-Żona Protetti Indiġeni ta' Tyrendarra u tal-Lag ta' Condah imsemijin hawn fuq, iżda mhux Kurtonitj.
* Il-Pajsaġġ Kulturali ta' Budj Bim żdied fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fis-6 ta' Lulju 2019. Hemm tliet komponenti ta' din iż-żona: il-konfini tal-Park Nazzjonali ta' Budj Bim, taż-Żona Protetta Indiġena ta' Budj Bim, taż-Żona Protetta Indiġena ta' Tyrendarra u tal-Lag ta' Condah.

## Tismija tal-Muntanja ta' Eccles
Il-muntanja ngħatat l-isem ta' Muntanja ta' Eeles fl-1836 mill-Maġġur Thomas Mitchell f'ġieħ William Eeles tal-95 Riġment tal-Fanterija li ġġieled flimkien ma' Mitchell fil-Gwerra Peniżolari. Żball tipografiku wassal biex l-isem jinkiteb bħala *Eccles* mill-1845 'il quddiem.

## Sit ta' Wirt Dinji
Il-Pajsaġġ Kulturali ta' Budj Bim ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2019.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (iii)** "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-**kriterju (v)** "Eżempju straordinarju ta' insedjament uman tradizzjonali, ta' użu tal-art jew ta' użu tal-baħar, li jirrappreżenta kultura (jew kulturi), jew interazzjoni umana mal-ambjent, speċjalment meta jkun sar vulnerabbli minħabba l-impatt ta' bidla irreversibbli".

## Referenzi