Università ta' Malta

L-**Università ta' Malta** hi l-ogħla istutuzzjoni edukattiva pubblika fir-Repubblika ta' Malta u għandha l-kampus tagħha l-Imsida. Hi membru tal-Assoċjazzjoni tal-Universitajiet tal-Commonwealth.

## Storja
L-Università ta' Malta taf il-bidu tagħha lill-*Collegium Melitense* li twaqqaf b'intervenzjoni diretta mill-Papa fit-12 ta' Novembru 1592, Dan il-kulleġġ kien immexxi mill-Ġiżwiti fuq l-istess linji tal-kulleġġi li kellhom f'pajjiżi oħra magħrufin bħala *Collegia Externorum*, għall-edukazzjoni ta' dawk li ma kinux se jsiru Ġiżwiti. Bis-saħħa ta' bolla tal-Papa Piju IV tad-29 ta' Awwissu 1561, li iktar tard ġiet ikkonfermata b'bolla oħra ta' Papa Gregorju XIII fid-9 ta' Mejju 1578, il-Ġiżwiti ngħataw l-awtorità li jikkonferixxu l-lawrji ta' *Magister Philosophiae* u *Doctor Divinitatis*. Però l-att li waqqaf il-kulleġġ speċifika li barra l-Filosofija u t-Teoloġija għandhom jiġu mgħallma wkoll suġġetti oħra bħall-Grammatika u l-istudji Umanistiċi. Il-Kulleġġ fetaħ fit-8 ta' Marzu 1593 f'dar fil-belt Valletta li kienet isservi ta' skola u reżidenza għal disa' Ġiwiti. Il-bini tal-"Collegium Melitense" beda fl-1595. Fi żmien sentejn il-Ġiżwiti kienu diġà marru f'dal-bini ġdid.

Wara li ntemmet il-pesta tal-1675, il-Gran Mastru Nicolas Cotoner ħatar lil Fra Dr Giuseppe Zammit bħala *lettore* fl-Anatomija u l-Kirurġija fis-*Sacra Infermeria* fid-19 ta' Ottobru 1676. Dan it-tentattiv biex jiġi formalizzat it-tagħlim tal-mediċina fl-isptar tal-Ordni, ħafna jqisuh bħala l-bidu tal-iskola medika. Zammit waqqaf l-ewwel bibljoteka medika fil-gżejjer kif ukoll ġnien ta' ħxejjex mediċinali fil-foss tal-Forti Sant'Iermu.

Fl-1768 il-Gran Mastru Manuel Pinto da Fonseca keċċa l-Ġiżwiti minn Malta kif kien sar fir-Renju taż-Żewġ Sqallijiet, fi Franza, fl-Imperu Spanjol u f'Parma. Wara t-tkeċċija tal-Ordni tal-Ġiżwiti, Pinto approprija d-dħul kollu mill-proprjetà tagħha fil-gżejjer bl-għan li jwaqqaf *Pubblica Università di Studi Generali*. Pinto ffirma d-digriet li waqqaf l-Università fit-22 ta' Novembru 1769 wara li kien awtorizzat li jagħmel hekk bil-Brevi Appostoliku, *Sedula Romani Pontifici*, li rċieva fl-20 ta' Ottubru 1769. L-universitá baqgħet tuża l-bini tal-kulleġġ tal-Ġiżwiti fi Triq San Pawl fil-belt Valletta. Fil-25 ta' Mejju 1771, twaqqaf *Collegio Medico* bħala wieħed mill-fakultajiet tal-Università.
Meta twaqqfet l-università, il-*Principe dell’Accademia dei Medici* kien il-kirurgu Michelangelo Grima li kellu wkoll il-katedra tal-Anatomija u Kirurġija flimkien fl-iskola medika, waqt li l-Professur tal-Mediċina kien Giorgio Locano.

L-ewwel rettur tal-università kien Dun Roberto Costaguti membru tal-Ordni tas-Serviti li fis-snin ta' qabel kien għamel fama bħala predikatur. Inġabu għadd ta' professuri barranin biex jgħinu fit-twaqqif tal-università u dawn ħadu l-ħatra tagħhom f'Ġunju tal-1771. Kienu joqogħdu kollha flimkien fil-kulleġġ tal-Ġiżwiti. Jidher li l-fakultà tal-mediċina biss kellha l-għalliema kollha minn Malta u din saret tradizzjoni li baqgħet tinżamm. 

Ftit wara l-mewt ta' Pinto, is-suċċessur tiegħu il-Gran Mastru Francisco Ximenes de Texada naqqas in-numru ta' katedri u keċċa l-għalliema barranin kollha bħala miżura ekonomika. Napuljun abolixxieha ħamest ijiem wara l-wasla tiegħu fit-18 ta' Ġunju 1798 u matul l-okkupazzjoni Franċiża l-unversità saret istituzzjoni tal-edukazzjoni fuq mudell repubblikan.  Meta Malta saret protettorat Brittaniku fl-1800 Sir Alexander Ball reġa’ waqqaf  l-Università u ħatar lill-Kanonku Francesco Saverio Caruana bħala Rettur fit-28 ta’ Ottubru 1800, bħala rikonoxximent tas-servizz li kien ta fil-qawmien kontra l-Franċiżi.

L-ewwel Rettur maħtur mill-Gvernatur Sir Thomas Maitland fil-bidu tal-ħakma Brittanika kien il-patri Dumnikan Gerolamo Inglott, Professur tal-Filosofija. Matul il-perjodu Ingliż, l-Università għaddiet minn sensiela ta’ bidliet fl-istatuti u r-regolamenti tagħha sabiex tiġi timxi bħall-universitajiet fir-Renju Unit. L-istemma attwali u l-motto 'Ut Fructificemus Deo' kienu proposti fl-1 ta’ Marzu 1923 mir-Rettur, il-Professur Sir Temistokle Zammit. Bejn l-1937 u meta Malta saret Repubblika fl-1974 l-Università kisbet id-dritt li tuża l-kelma 'Rjali' fit-titlu tagħha.

Wara t-Tieni Gwerra Dinjija, issaħħu l-Librerija u l-istrutturi ta’ appoġġ. Fl-1959 infetħu l-Evans Laboratories biex jospitaw il-Fakultà tax-Xjenza ħdejn l-isptar il-qadim tal-Kavallieri fil-Belt Valletta, u fl-1968 infetaħ il-bini ta’ Skola Medika ġdida ħdejn l-Isptar San Luqa fi Gwardamanġa. Fl-istess żmien ġie inawgurat il-Kampus il-ġdid fl-Imsida.

Il-Fakultà tal-Inġinerija Mekkanika u Elettrika (illum il-Fakultà tal-Inġinerija) u l-Fakultà tal-Edukazzjoni ngħaqdu mal-Università meta dak li kien il-Polytechnic (magħruf ukoll bħala l-Kulleġġ Malti għall-Arti, ix-Xjenza u t-Teknoloġija) ġie inkorporat magħha.

## L-Università llum
L-istruttura attwali tal-Università twaqqfet permezz tal-Att dwar l-Edukazzjoni ta’ l-1988.

Bħalissa studenti hemm madwar 11,000, fosthom madwar 600 barranin/fuq skambju, u qed jattendu korsijiet full-time jew part-time għal Grad jew għal diploma, li ħafna minnhom jimxu bis-sistema tal-moduli jew kredti. Il-korsijiet li jwasslu għal Grad huma mfassla b’mod li jipproduċu professjonisti kkwalifikati ħafna, b’esperjenza fir-riċerka, li ’l quddiem jokkupaw karigi ewlenin fl-industrija, fil-kummerċ u fis-settur pubbliku in ġenerali. L-Università llum għandha erbatax-il fakultà u numru ta’ ċentri u istituti interdixxiplinarji.
Stampa:Uni-20malta.jpg|Il-kampus illum
Stampa:Campus Hub Malta.jpg|Campus Hub
Stampa:University of Malta library.jpg|Il-librerija


## Fakultajiet
*Fakultà tal-Arti
*Fakultà tal-Ambjent mibni
*Fakultà tad-Dentistrija
*Fakultà tal-Ekonomija, Management u Accountancy
*Fakultà tal-Edukazzjoni
*Fakultà tal-Inġinerija
*Fakultà tal-Liġi
*Fakultà tal-Mediċina u l-Kirurġija
*Fakultà tax-Xjenzi tas-saħħa
*Fakultà tax-Xjenza
*Fakultà tat-Teoloġija
*Facoltà tat-Teknoloġija tal-Informatika u l-Komunikazzjoni
*Fakultà tal-Midja u tax-xjenzi tal-Għerf

## Xi lawrjati magħrufin
* Ban Ki-Moon (laurea ad honorem)
* Ġorġ Borg Olivier, politiku
* Dom Mintoff, perit u politiku
* Edward de Bono, psikologu
* Katrine Camilleri, avvocato
* Eddie Fenech Adami, imħallef u politiku
* Karmenu Mifsud Bonnici, imħallef u politiku
* Ignazio Falzon, saċerdot u beatu
* Guido de Marco, politiku
* Lawrence Gonzi, politiku
* George Abela, politiku u president ta' Malta
* Alfred Sant, politiku
* Keith Azzopardi, diplomatiku

## Retturi tal-Università

## Referenzi

## Ħoloq esterni

* Sit uffiċjali tal-Università ta' Malta