Nekropoli ta' Beit She'arim

In-**Nekropoli ta' Beit She'arim** (bl-Ebrajk: בֵּית שְׁעָרִים, "Dar tad-Daħliet") hija nekropoli estensiva mħaffra fil-blat li tinsab qrib ir-raħal Lhudi tal-qedem ta' Beit She'arim, 20 kilometru fil-Lvant ta' Haifa fl-ewwel għoljiet tan-Nofsinhar tal-Galilea t'Isfel. Is-sit huwa parti mill-Park Nazzjonali ta' Beit She'arim u jinkludi n-nekropoli u l-fdalijiet tar-raħal. Intuża mis-sekli 1 sa 4 W.K., u laħaq il-qofol tiegħu fl-aħħar tas-seklu 2 meta s-Sanhedrin, immexxijin minn Ġuda ha-Nasi, wettaq rilokazzjoni f'Beit She'arim, u l-familja tiegħu ndifnet hemmhekk. Fl-2015, in-nekropoli tniżżlet fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.

In-nekropoli tħaffret fil-blat artab tal-ġebla tal-ġir u jinkludi iktar minn 30 sistema ta' għerien funebri. Meta l-arkeologi esploraw il-katakombi għall-ewwel darba fis-seklu 20, l-oqbra kienu diġà f'sitwazzjoni ta' żdingar u ta' telqa, u s-sarkofagi ta' ġo fihom kienu kollha ġew issustati u mkissrin mill-ħallelin tal-oqbra f'tentattiv li jsibu xi teżor. Dan is-serq x'aktarx li seħħ fis-sekli 8 u 9 abbażi tat-tip ta' lampi taż-żejt tat-terrakotta li nstabu fil-post. Il-ħallelin battlu wkoll it-twiebet tal-ġebel mill-għadam tal-mejtin. Matul is-Sultanat tal-Mamluk (is-sekli 13–15), l-"Għar tat-Twiebet" (il-Katakomba Nru 20) intuża bħala post ta' refuġju għar-rgħajja Għarab.

Claude Reignier Conder tal-Fond tal-Esplorazzjoni tal-Palestina żar is-sit fl-aħħar tal-1872 u ddeskriva waħda mis-sistemi ta' għerien, magħrufa bħala l-"Għar tal-Infern" (*Mughārat al-Jahannum*). Hu u jesplora l-katakomba, huwa sab munita ta' Agrippa, u din is-sejba wasslitu biex jikkonkludi li l-fdalijiet imorru lura għall-aħħar żminijiet tal-Lhud, għall-ħabta ta' żmien il-Kristjani". Benjamin Mazar, matul l-iskavi li wettaq ta' Sheikh Abreik, skopra xi muniti li jmorru lura għal żmien Kostantinu l-Kbir u Kostanzju II.

Parti biss min-nekropoli ġiet skavata, u din ġiet imqabbla ma' ktieb imnaqqax fil-blat. Il-katakombi, il-mawżolej u s-sarkofagi tas-sit huma mżejna b'simboli u b'figuri elaborati, kif ukoll b'kwantità impressjonanti ta' kitbiet imnaqqxa u mpittra bl-Ebrajk Mixnajku, bl-Aramajk Palestinjan Lhudi, bl-Aramajk ta' Palmyra u bil-Grieg Koine, li jiddokumentaw żewġ sekli ta' kisbiet storiċi u kulturali. L-ammont kbir ta' tiżjin artistiku f'dan iċ-ċimiterju Lhudi estensiv u tassew tal-qedem huwa uniku fid-dinja kollha.

## Isem
Skont Moshe Sharon, abbażi tal-ħsieb ta' Yechezkel Kutscher, isem il-belt kien Beit She'arayim jew Kfar She'arayim (id-Dar/il-Villaġġ taż-Żewġ Daħliet). Il-pronunzja tal-qedem tal-isem mil-Lhud Jemeniti hija wkoll "Bet She'arayim", li hija iktar relatata mill-qrib mal-pronunzja tal-isem bil-Grieg tal-Qedem, jiġifieri Βησάρα, "Besara".

L-ortografija popolari tal-kelma Ebrajka għal "dar", בֵּית, hija "beit". Il-Verżjoni tal-Bibbja tar-Re Ġakbu fiha "beth", u b'hekk issa qed isir sforz biex it-tnejn jiġu sostitwiti b'"bet".

## Storja tal-insedjament

Il-park nazzjonali huwa ġestit mill-Awtorità tal-Parks Nazzjonali. Jikkonfina mar-raħal ta' Kiryat Tiv'on fil-Grigal u jinsab 5 kilometri fil-Punent tal-*moshav* imsemmi għal dan il-post storiku fl-1926, deċennju qabel l-identifikazzjoni arkeoloġika tiegħu. Fiż-żminijiet moderni bikrin, is-sit kien il-villaġġ Għarbi ta' Sheikh Bureik; fis-snin 20 tas-seklu 20 il-popolazzjoni ta' dan il-villaġġ telqet minħabba x-Xiri ta' Sursock, u l-villaġġ ġie identifikat bħala Beit She'arim fl-1936 mill-ġeografu storiku Samuel Klein.

### Żmien il-[[Ħadid]]
Il-bċejjeċ tal-fuħħar li ġew skoperti fis-sit jindikaw li l-ewwel insedjament seħħ għall-ħabta ta' Żmien il-Ħadid.

### Żmien it-Tieni Tempju
Ir-raħal ta' Beit She'arayim ġie stabbilit fl-aħħar tas-seklu 1 Q.K., matul ir-renju tar-Re Erodi. L-istoriku Lhudi Ruman Josephus, f**Il-Ħajja ta' Flavju Josephus'', irrefera għar-raħal bil-Grieg bħala Besara, iċ-ċentru amministrattiv tal-proprjetà tar-Reġina reġġenti taċ-Ċirenajka Bereniċe II fil-Wied ta' Jezreel.

=== Żmien ir-[[Imperu Ruman|Rumani]] u l-[[Biżantini]] ===

Wara l-qerda tat-Tieni Tempju fis-70 W.K., is-Sanhedrin (il-kunsill suprem u tal-leġiżlatura Lhudi) mexa minn post għall-ieħor; l-ewwel mar f'Jabneh, imbagħad f'Usha, minn hemm mar f'Shefar'am, u mbagħad f'Beit She'arayim. Ir-raħal jissemma fil-letteratura rabbinika bħala ċentru importanti tat-tagħlim Lhudi matul is-seklu 2. Ir-Rabbi Ġuda ha-Nasi, il-kap tas-Sanhedrin u dak li kkompila l-''Mishnah'', għex hemmhekk. Fl-aħħar 17-il sena ta' ħajtu, huwa ttrasferixxa ruħu f'Sepphoris minħabba raġunijiet ta' saħħa, iżda ppjana d-dfin tiegħu f'Beit She'arim. Skont it-tradizzjoni, f'Beit She’arim huwa kien is-sid tal-art li ngħatatlu bħala rigal mill-ħabib tiegħu, l-imperatur Ruman [[Marku Awrelju Antoninus]]. L-iżjed post tad-dfin mixtieq fost il-Lhud kien l-Għolja taż-Żebbuġ f'[[Ġerusalemm]], iżda fil-135 W.K., meta l-Lhud ma tħallewx iktar fl-inħawi, Beit She'arim intuża bħala alternattiva. Il-fatt li r-Rabbi Ġuda ndifen hemmhekk wassal biex bosta Lhud oħra mill-pajjiż kollu u mid-diaspora Lhudija, mill-Feniċja fil-qrib sal-imbiegħed Himyar fil-Jemen, jindifnu qrib il-qabar tiegħu.

Kważi 300 kitba mnaqqxa primarjament bil-Grieg, iżda anke bl-Ebrajk, bl-Aramajk u bl-Aramajk ta' Palmyra, instabu mal-ħitan tal-katakombi li kien fihom bosta sarkofagi.


=== Żmien [[Iżlam|Iżlamiku]] Bikri ===
Mill-bidu nett taż-Żmien Iżlamiku Bikri (is-seklu 7), l-insedjament sar b'mod sparpaljat. Permezz tal-iskavi nstabu 75 lampa li jmorru lura għal żmien l-Umajjad (is-sekli 7–8) u l-Abbasidi (is-sekli 8–13) fil-Palestina. Impjant kbir tal-produzzjoni tal-ħġieġ ta' żmien l-Abbasidi tas-seklu 9 nstab ukoll fis-sit.

=== Żmien il-[[Kruċjata|Kruċjati]] ===
Hemm xi evidenza wkoll ta' attività fl-inħawi tal-villaġġ fil-qrib u tan-nekropoli li tmur lura għal żmien il-Kruċjati (is-seklu 12), x'aktarx b'rabta mal-vjaġġaturi u ma' xi insedjament temporanju.

=== Żmien l-[[Imperu Ottoman|Ottomani]] ===
Villaġġ Għarbi żgħir msejjaħ Sheikh Bureik kien jinsab 'il fuq min-nekropoli mill-inqas mill-aħħar tas-seklu 16. Mappa ta' [[Pierre Jacotin]] mill-invażjoni ta' [[Napuljun I ta' Franza|Napuljun]] tal-1799 kien fiha isem il-post bħala ''Cheik Abrit.''

=== Mandat Brittaniku ===

Iċ-ċensiment ta' Ottubru 1922 tal-Palestina rreġistra lil Sheikh Abreik b'popolazzjoni ta' 111-il Musulman. Dak iż-żmien, għall-ħabta tal-bidu tas-snin 20 tas-seklu 20, il-familja Sursuk bigħet l-artijiet tal-villaġġ, inkluż in-nekropoli, lill-Fond Nazzjonali Lhudi, permezz ta' Yehoshua Hankin, attivist Żijonist li kien responsabbli għall-biċċa l-kbira tal-akbar xiri ta' artijiet tal-Organizzazzjoni Żijonista Dinjija fil-Palestina Ottomana. Wara l-bejgħ, li kien jinkludi l-artijiet mill-villaġġi Għarab ta' Harithiya, Sheikh Abreik u Harbaj, total ta' 59 Għarbi tkeċċew mit-tliet villaġġi, u tħallsu 3,314-il lira bħala kumpens. Fl-1925 ġie stabbilit insedjament agrikolu fuq il-fdalijiet ta' Sheikh Abreik mill-Hapoel HaMizrachi, partit [[Politika|politiku]] Żijonist u moviment ta' insedjament, iżda iktar 'il quddiem abbanduna s-sit biex imur lejn insedjament iġded f'Sde Ya'akov.

== [[Arkeoloġija]] ==

=== Storja tar-riċerka arkeoloġika ===

L-importanza arkeoloġika tas-sit ġiet rikonoxxuta fis-snin 80 tas-seklu 19 mill-Istħarriġ tal-Punent tal-Palestina, li esplora bosta oqbra u katakombi iżda ma wettaq l-ebda skavi. Fl-1936, [[Alexander Zaïd]], impjegat mill-Fond Nazzjonali Lhudi bħala għassa, irrapporta li kien sab xaqq fil-ħajt ta' wieħed mill-għerien li kien jagħti f'għar ieħor imżejjen bil-kitbiet imnaqqxin. Fis-snin 30 u 50 tas-seklu 20, is-sit ġie skavat minn Benjamin Mazar u Nahman Avigad. L-iskavi komplew ukoll fl-2014.

Mill-2014, l-iskavi fis-sit twettqu minn Adi Erlich, f'isem l-Università tal-Istitut tal-Arkeoloġija ta' Haifa, u baqgħu sejrin sal-2021. Erlich iffokat l-iskavi tagħha fuq ir-raħal tal-qedem, li kien jokkupa l-quċċata tal-għolja 'l fuq min-nekropoli li ġiet studjata sew, u li ftit binjiet biss tiegħu kienu ġew skoperti qabel.

=== Sejbiet prinċipali ===

==== Nekropoli Lhudija ====

Total ta' 21 katakomba ġew skoperti sa issa fin-nekropoli ta' Beit She'arim, u kważi kollha fihom kompartiment prinċipali b'qishom niċeċ fil-ħajt (''loculi'') u sarkofagi li fl-imgħoddi kien fihom il-fdalijiet tal-mejtin. Dawn imbagħad tneħħew, jew minn ħallelin tal-oqbra, jew mill-''Atra Kadisha'', il-korp governattiv responsabbli għad-dfin mill-ġdid tal-għadam li nstab fis-siti arkeoloġiċi. Il-biċċa l-kbira tal-fdalijiet imorru lura għas-sekli 2 sa 4 W.K. Kważi 300 kitba funebri ġew skoperti fin-nekropoli, u l-biċċa l-kbira minnhom tnaqqxu bil-Grieg, filwaqt li xi wħud tnaqqxu bl-Ebrajk u bl-Aramajk. Ir-referenzi ġeografiċi f'dawn il-kitbiet imnaqqxin jiżvelaw li n-nekropoli kienet tintuża miċ-ċittadini tar-raħal ta' Beit She'arim, minn inħawi oħra fil-Galilea, u saħansitra minn postijiet iktar 'il bogħod fir-reġjun, bħal Palmyra (fis-[[Sirja]]) u [[Tyre]] (fil-[[Libanu]]). Oħrajn ġew mill-Antijokja (fit-[[Turkija]]), minn Mesene (in-Nofsinhar tal-Mesopotamja, illum il-ġurnata fl-[[Iraq]]), mill-kosta Feniċja (Sidon, [[Bejrut]], [[Byblos]], kollha kemm huma llum fil-Libanu), u saħansitra minn Himyar (fil-Jemen), fost postijiet oħra.

Apparti minn korp estensiv ta' kitbiet imnaqqxin b'diversi [[Lingwa|lingwi]], il-ħitan u l-oqbra fihom bosta xbihat, imnaqqxin u inċiżi bħala riljievi, li jvarjaw minn simboli Lhud u tiżjin [[Ġeometrija|ġeometriku]] għal [[Annimal|annimali]] u figuri mil-leġġendi u mir-[[reliġjon]] Ellenistiċi. Bosta mill-epigrammi miktubin f'isem il-mejtin juru influwenza kulturali Ellenistika b'saħħitha, peress li bosta minnhom ittieħdu direttament mill-[[Poeżija|poeżiji]] ta' [[Omeru]]. F'wieħed mill-għerien ġiet skoperta ċangatura tal-irħam ta' 21 cm b'24 cm b'2 cm, bil-kitba fil-Grieg: Μημοριον Λέο νπου πατρος του ριββι παρηγοριου και Ιουλιανου παλατινουα ποχρυσοχων [traduzzjoni bil-[[Lingwa Maltija|Malti]]: "Għall-memorja ta' Leo, missier ir-rabbi ħanin u Julian, l-[[Arġentier (tad-deheb)|orafi]] Palatini"]. L-aċċess għal bosta mill-katakombi nkiseb permezz ta' daħliet tal-ġebel li qabel kienu jduru fuq l-assi tagħhom, u f'xi każijiet għadhom jagħmlu dan.

F'Ottubru 2009, żewġ għerien ġodda nfetħu għall-pubbliku. Il-volti funebri ta' dawn iż-żewġ għerien imorru lura għall-ewwel żewġ sekli W.K. Il-Katakombi Nru 20 u Nru 14 ikunu miftuħin regolarment għall-pubbliku, iżda l-biċċa l-kbira tal-katakombi għadhom magħluqin għall-pubbliku. Uħud minnhom jinfetħu fi tmiem il-ġimgħa fuq talba speċjali u b'appuntament minn qabel.

===== Għar ta' Yehuda Ha-Nasi (Ġuda l-Prinċep) =====

It-[[Talmud]] ta' Ġerusalemm u t-Talmud tal-[[Babilonja]] jikkwotaw lil Beit She'arim bħala l-post tad-dfin tar-Rabbi Ġuda l-Prinċep (bl-Ebrajk: Yehuda HaNasi). Il-funeral tiegħu huwa deskritt kif ġej: "Seħħew il-mirakli dakinhar. Kien filgħaxija u l-irħula kollha nġabru biex jibkuh, filwaqt li tmintax-il sinagoga faħħruh u ħaduh lejn Bet Shearim, u sar binhar sakemm kulħadd reġa' lura lejn daru (Ketubot 12, 35a)". Il-fatt li r-Rabbi Ġuda ndifen hemmhekk x'aktarx li huwa r-raġuni ewlenija li n-nekropoli kien daqstant popolari fi Żmien il-Qedem Aħħari. Il-Katakomba Nru 14 x'aktarx li kienet tal-familja tar-Rabbi Ġuda l-Prinċep. Żewġ oqbra li jinsabu ħdejn xulxin fi ħdan il-katakomba huma identifikati b'kitbiet bilingwi bl-Ebrajk u bil-Grieg bħala dawk ta' "R. Gamliel" u ta' "R. Shimon", li huwa maħsub li jirreferu għal ulied Ġuda, in-''nasi'' Gamaliel III u l-''hakham'' Rabbi Shimon. Kitba oħra tirreferi għall-qabar tar-"Rabbi Anania", li huwa maħsub li kien tal-istudent ta' Ġuda, Hanania bar Hama. Skont it-Talmud, Ġuda ddikjara fis-sodda tal-[[mewt]] tiegħu li "Xmun [Shimon] ibni għandu jsir il-''hakham'' [il-president tas-Sanhedrin], Gamaliel ibni għandu jsir il-patriarka, u Hanania bar Hama għandu jippresjedi fil-qorti suprema".

===== Oqbra Ħimjariti =====
Fl-1937, Benjamin Mazar żvela f'Beit She'arim sistema ta' oqbra tal-Lhud ta' Himyar (issa fil-Jemen) li jmorru lura għas-seklu 3 W.K. Il-qawwa tar-rabtiet bejn il-Lhud tal-Jemen u l-Art ta' Iżrael toħroġ fid-dieher fis-sistema ta' oqbra ta' Beit She'arim li jmorru lura għas-seklu 3 W.K. Huwa ta' importanza kbira li l-Lhud minn Ḥimyar kienu jiġu ttrasportati hawnhekk biex jindifnu peress li dak iż-żmien is-sit kien meqjus bħala post prestiġjuż, qrib il-katakombi tas-Sanhedrin. Dawk li kellhom il-mezzi finanzjarji kienu jġibu l-mejtin tagħhom biex jindifnu fl-Art ta' Iżrael, peress li kienet meqjusa bħala xi ħaġa kbira għal-Lhud li ma jindifnux f'artijiet barranin, iżda minflok fl-art ta' missirijiethom. Jiġi spekulat li l-Ħimjariti, matul ħajjithom, kienu magħrufa u rrispettati f'għajnejn dawk li kienu jgħixu fl-Art ta' Iżrael, tant li wieħed minnhom jismu Menaḥem, ġie msemmi bl-epitet ''qyl ḥmyr'' [prinċep ta' Ḥimyar], bil-legatura Ħimjari ta' tmien karattri, filwaqt li bil-kitba Griega kien jissejjaħ ''Menae presbyteros'' (Menaḥem, l-anzjan tal-komunità). Isem [[mara]] miktub bil-Grieg bil-forma ġenittiva, Ενλογιαζ, huwa mnaqqax hemm ukoll, u jfisser "virtù", "barka" jew "''gratis''"; madankollu, it-traskrizzjoni preċiża tal-isem għadha toħloq dibattitu fost l-istudjużi. In-nies ta' Himyar kienu jindifnu f'katakomba unika, li fiha 40 kompartiment iżgħar jew ''loculi'' kienu joforqu minn kompartiment prinċipali.

==== Żmien l-Abbasidi ====

===== Industrija tal-produzzjoni tal-[[ħġieġ]] =====
Fl-1956, gaffa li kienet qed titħaddem fis-sit żvelat ċangatura rettangolari enormi ta' 11-il pied b'6.5 piedi b'1.5 pied, li tiżen 9 tunnellati. Inizjalment, ġiet mirduma bil-pavimentar, iżda eventwalment ġiet studjata u nstab li kienet biċċa ħġieġ enormi. Fis-seklu 9, matul Żmien l-Abbasidi, kien hemm forn tal-produzzjoni tal-ħġieġ fis-sit, u dan l-impjant kien jipproduċi lottijiet kbar ta' ħġieġ imdewweb li kien jitkessaħ u mbagħad jitkisser f'biċċiet żgħar għall-ħolqien [[Artiġjan|artiġjanali]] ta' reċipjenti tal-ħġieġ.

===== [[Poeżija]] fil-katakomba =====
Eleġija miktuba bil-kitba Għarbija tas-seklu 9–10 u li fiha d-data AH 287 jew 289 (900 jew 902 W.K.) instabet fil-katakomba tal-''Magharat al-Jahannam'' (l-"Għar tal-Infern") matul l-iskavi li saru hemmhekk fl-1956. L-eleġija sofistikata u bi kliem sabiħ tfasslet mill-poeta li qabel ma kienx magħruf, Umm al-Qasim.

Moshe Sharon jispekula li din il-poeżija jaf timmarka l-bidu tal-prattika li dan is-sit beda jiġi ttrattat bħala s-santwarju ta' Sheikh Abreik u tissuġġerixxi li s-sit kien jintuża għad-dfin matul dak iż-żmien u x'aktarx anke wara. Barra minn hekk, huwa jinnota li l-għar fejn instabet il-kitba jifforma parti minn żona kbira ta' fdalijiet tal-qedem li kienet tikkostitwixxi post naturali għall-istabbiliment ta' santwarju lokali. Abbażi tax-xogħol ta' Tawfiq Canaan, Sharon tikkwota l-osservazzjoni tiegħu li 32 % tas-siti sagri li żar fil-Palestina kienu jinsabu qrib fdalijiet tal-qedem.

== Sit ta' Wirt Dinji ==
In-Nekropoli ta' Beit She'arim: Għeliem tat-Tiġdid Lhudi ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2015.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (ii)** "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-**kriterju (iii)*' "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet".

== Gallerija ==
<gallery>
File:Catacomb_no._14,_The_Cave_of_Rabbi_Yehuda_HaNasi.jpg|Il-faċċata tal-Katakomba Nru 14, l-"Għar tar-Rabbi Yehuda HaNasi".
File:Heavy_stone_door_as_seen_from_inside_of_Catacomb_no._14.jpg|Id-daħla tal-ġebel minn ġewwa tal-Katakomba Nru 14. 
File:Catacomb_no._20_-_Cave_of_the_Coffins_-_partially_reconstructed.jpg|Il-faċċata tal-Katakomba Nru 14, l-"Għar tat-Twiebet".
File:Heavy_stone_door_at_necropolis_in_Beit_Shearim.jpg|Id-daħla tal-ġebel tal-Katakomba Nru 20.
File:Beit_Shearim_-_Catacomb_no._20.jpg|Kuritur fil-Katakomba Nru 20, l-"Għar tat-Twiebet".
File:Sargophagi_in_Beit_Shearim_-_Catacomb_no._20.jpg|Sarkofagi fil-Katakomba Nru 20.
File:Beit_Shearim,_chamber_in_Catacomb_no._20.jpg|Kompartiment fil-Katakomba Nru 20.
File:Menorah_in_Catacomb_no._20_-_Beit_Shearim.jpg|*Menorah'' fil-Katakomba Nru 20.
File:Burial_cave_-_Catacomb_no._20.jpg|Il-Katakomba Nru 20.
File:Chamber_of_burial_niches_-_Beit_Shearim.jpg|Kompartiment bin-niċeċ funebri.
File:Chamber_with_sarcophagus_in_Beit_Shearim.jpg|Kompartiment b'sarkofagu mżejjen bit-tinqix (barri u ajkla).
File:Sargophagi_in_Beit_Shearim's_necropolis.jpg|Sarkofagi.
File:Necropolis at Beit Shearim.jpg|Sarkofagu f'kuritur ta' katakomba.
File:Sargophagi in Beit Shearim.jpg|Sarkofagu mżejjen bit-tinqix.

## Referenzi