Osservatorju ta' Jodrell Bank

L-**Osservatorju ta' Jodrell Bank** (/ˈdʒɒdrəl/) f'Cheshire, l-Ingilterra, fih għadd ta' radjuteleskopji li jiffurmaw parti miċ-Ċentru ta' Jodrell Bank għall-Astrofiżika fl-Università ta' Manchester. L-osservatorju ġie stabbilit fl-1945 minn Bernard Lovell, radjuastronomu fl-università, biex jiġu investigati r-raġġi kożmiċi wara x-xogħol tiegħu fuq ir-radar fit-Tieni Gwerra Dinjija. Minn dak iż-żmien 'l hawn kellu rwol importanti fir-riċerka dwar il-meteorojdi, il-kwasari, il-pulsari, il-maseri u l-lentijiet gravitazzjonali, u kien involut ferm fit-traċċar tas-sondi spazjali fil-bidu tal-Era Spazjali.

It-teleskopju prinċipali fl-osservatorju huwa t-Teleskopju ta' Lovell. B'dijametru ta' 76 metru, huwa t-tielet l-ikbar radjuteleskopju li jista' jiddawwar fid-dinja. Hemm tliet teleskopji attivi oħra fl-osservatorju: it-teleskopju Mark II, u r-radjuteleskopji b'dijametru ta' 13-il metru u ta' seba' metri. L-Osservatorju ta' Jodrell Bank huwa l-bażi tan-Network tal-Interferometru ta' Diversi Elementi Kkollegat bir-Radju (MERLIN; bl-Ingliż: Multi-Element Radio Linked Interferometer Network), Faċilità Nazzjonali mmexxija mill-Università ta' Manchester f'isem il-Kunsill tal-Faċilitajiet tax-Xjenza u tat-Teknoloġija.

Iċ-Ċentru tal-Viżitatur tal-Osservatorju ta' Jodrell Bank u arboret (ġnien botaniku tas-siġar) jinsabu f'Lower Withington u t-Teleskopju ta' Lovell u l-osservatorju jinsabu ħdejn Goostrey u l-Kappella ta' Holmes. L-osservatorju huwa aċċessibbli mill-A535. Il-linja ferrovjarja minn Crewe sa Manchester tgħaddi qrib ħafna tas-sit, u l-istazzjon ta' Goostrey jinsab distanza żgħir 'il bogħod. Fl-2019, l-osservatorju sar Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.

## Snin bikrin

L-Osservatorju ta' Jodrell Bank intuża għall-ewwel darba għal skopijiet akkademiċi fl-1939 meta d-Dipartiment tal-Botanika tal-Università ta' Manchester xtara tliet għelieqi mil-Leighs. L-isem ġej minn tumbata/xatt fil-qrib bl-isem ta' Jodrell Bank, li ngħata f'ġieħ William Jauderell, li kellu dixxendenti li kienu jgħixu fil-villa li issa hija l-Iskola ta' Terra Nova. Is-sit ġie estiż fl-1952 meta nxtara razzett minn George Massey fejn inbena t-Teleskopju ta' Lovell.

Is-sit intuża għall-ewwel darba għall-astrofiżika fl-1945, meta Bernard Lovell uża xi tagħmir li kien baqa' tajjeb wara t-Tieni Gwerra Dinjija, inkluż radar GL Mark II li kien jipprovdi informazzjoni dwar id-distanzi lill-artillerija, biex jiġu investigati r-raġġi kożmiċi. Ir-radar kien jaħdem b'tul tal-mewġ ta' 4.2 metri, li ġie pprovdut minn J. S. Hey. Kien biħsiebu juża t-tagħmir f'Manchester, iżda minħabba l-interferenza elettrika mit-trammijiet fuq Oxford Road ma setax jagħmel dan. Huwa ċaqlaq it-tagħmir lejn Jodrell Bank, 40 km fin-Nofsinhar tal-belt, fl-10 ta' Diċembru 1945. Ir-riċerka ewlenija ta' Lovell kienet l-eki tranżitorji tar-radju, li sa Ottubru 1946 huwa kkonferma li jiġu minn xijji jonizzanti ta' meteori. L-ewwel membri tal-persunal kienu Alf Dean u Frank Foden li osservaw il-meteori b'għajnejhom filwaqt li Lovell osserva s-sinjal elettromanjetiku bit-tagħmir. L-ewwel darba li Lovell xegħel ir-radar – fl-14 ta' Diċembru 1945 – ix-xita ta' meteori tal-Ġeminidi kienet fl-aqwa tagħha.

Matul il-ftit snin ta' wara, Lovell akkumula iktar tagħmir tar-radju li qabel kien jintuża mill-militar, inkluż kabina portabbli, magħrufa bħala "Park Royal" fil-militar. L-ewwel binja permanenti nbniet ħdejn il-kabina u ngħatat l-istess isem tagħha.

L-Osservatorju ta' Jodrell Bank jintuża primarjament għall-investigazzjoni tal-mewġ tar-radju mill-pjaneti u mill-istilel.

## Teleskopju Projettur
Projettur ġie misluf lill-Osservatorju ta' Jodrell Bank fl-1946 mill-armata; J. Clegg bena matriċi wiesgħa (bl-Ingliż: broadside array) fuq il-qafas tagħha. Kien fih seba' elementi ta' antenni tat-tip Yagi. Kien jintuża għall-osservazzjonijiet astronomiċi f'Ottubru 1946.

Fid-9 u fl-10 ta' Ottubru 1946, it-teleskopju osserva l-jonizzazzjoni fl-atmosfera kkawżata mill-meteori fix-xita ta' meteori tal-Ġakonbinidi. Meta l-antenna ddawret f'90 grad fl-aqwa ta' dik ix-xita ta' meteori, l-għadd ta' individwazzjonijiet naqas għal-livell ta' sfond, u b'hekk intwera li s-sinjali tranżitorji individwati bir-radar kienu ġejjin mill-meteori. Imbagħad it-teleskopju ntuża biex jiġu ddeterminati l-punti radjanti għall-meteori. Dan kien possibbli peress li r-rata tal-eku tkun minima fil-punt radjanti, u massima f'90 grad. It-teleskopju u riċevituri oħra fis-sit studjaw l-istrixxi tal-awrora li kienu viżibbli fil-bidu ta' Awwissu 1947.

## Binja elenkata u Sit ta' Wirt Dinji

Mit-13 ta' Lulju 1988, it-Teleskopju ta' Lovell ġie ddeżinjat bħala binja elenkata tal-Grad I. Fl-10 ta' Lulju 2017, it-Teleskopju Mark II wkoll ġie ddeżinjat bl-istess grad. Fl-istess data, ħames binjiet oħra fis-sit ġew iddeżinjati bil-Grad II: it-Teleskopju Projettur, il-Binja tal-Kontroll, il-Binja tal-Park Royal, il-Workshop tal-Elettriku, u l-Għorfa tal-Kollegament. Il-Grad I huwa l-ogħla mit-tliet gradi tal-elenkar, u jingħata lil binjiet li huma ta' "interess eċċezzjonali", filwaqt li l-Grad II, l-inqas grad, jingħata lil binjiet "ta' interess speċjali".

Fit-43 sessjoni tal-Kumitat tal-Wirt Dinji tal-UNESCO li saret f'Baku, l-Ażerbajġan, fis-7 ta' Lulju 2019, l-Osservatorju ta' Jodrell Bank ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. 

Il-valur universali tas-sit ġie rikonoxxut abbażi ta' erba' kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (i)** "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem"; il-**kriterju (ii)** "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-**kriterju (iv)** "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem"; u l-**kriterju (vi)** "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".

## Referenzi

## Ħoloq esterni