Libja

Il-**Libja** (bl-Għarbi: ‏ليبيا‎‎ Lībiyā) huwa stat fir-reġjun tal-Magreb fl-Afrika ta' Fuq. Il-Libja għandha konfini fit-Tramuntana mal-Baħar Mediterran, mal-Eġittu fuq il-Lvant, mas-Sudan fix-Xlokk, maċ-Ċad u n-Niġer fin-Nofsinhar, u mal-Alġerija u t-Tuneżija fil-Punent.

Il-belt kapitali hija Tripli, li fiha joqogħdu 1.7 miljun ruħ mis-6.4 miljun li jgħixu fil-pajjiż kollu. Dan il-pajjiż Afrikan għandu l-ogħla Indiċi tal-Iżvilupp Uman fl-Afrika u r-raba' l-ogħla prodott gross domestiku *per capita* f'dan il-kontenut, bir-riservi taż-żejt u l-popolazzjoni baxxa jkunu l-fattur ewlieni.

## Isem
Bil-Grieg, il-membri tat-tribù kienu jissejħu Libues, Latinizzati bħala Libyes (bil-U Grieg trażliterat bħala y bil-Latin). Pajjiżhom sar Libuā (jew Libýē Attic klassiku bil-bidla standard tal-ħoss Attic ā > ē), Libja Latinizzata. Iżda fil-Greċja tal-qedem it-terminu kellu tifsira usa', li jinkludi l-Afrika ta' Fuq kollha fil-punent tal-Eġittu (ara l-Libja tal-Qedem).

Aktar tard, fi żmien Ibn Khaldun, l-istess tribù kbir kien magħruf bħala Lawata.

## Storja
### Libja antika

L-evidenza arkeoloġika tindika li diġà fis-sena 8,000 QK, il-pjanura kostali tal-Libja tal-qedem kienet abitata minn poplu Neolitiku, il-Berbers, li kienu esperti fid-domestika tal-bhejjem u t-tkabbir tal-għelejjel.

Sussegwentement, iż-żona magħrufa fi żminijiet moderni bħala l-Libja kienet okkupata wkoll minn għadd ta' popli oħra, bil-Feniċi, Kartaġiniżi, Griegi, Imperu Persjan, Rumani, Vandali, Għarab, Torok u Biżantini jmexxu ż-żona kollha jew parti minnha.

Għalkemm il- Griegi u r- Rumani ħallew fdalijiet f'Ċirene, Leptis Magna, u Sabratha, ftit fadal evidenza ta' dawn il- kulturi antiki. Xi skambji kulturali u reliġjużi seħħew mal-Eġizzjani tal-qedem, speċjalment fil-parti tat-Tramuntana li fiha d-delta tan-Nil, li tissejjaħ l-Eġittu t'Isfel. L-evidenza preistorika hija frammentarja, iżda rekords storiċi aktar tard jiddokumentaw influwenzi kontinwi.

Għad fadal bwiet ta' popolazzjoni Berber fil-Libja moderna, iżda t-tixrid tal-Berbers lejn it-Tramuntana lejn l-Irlanda u l-Iskandinavja huwa dokumentat f’markaturi ġenetiċi studjati minn antropoloġi fiżiċi, u jidher li seħħ it-tixrid fl-Afrika mill-kosta Atlantika għall-oasi ta' Siwa fl-Eġittu. bidliet klimatiċi. jikkawża deżertifikazzjoni dejjem akbar. Bħalissa, l-akbar numru ta' Berbers fl-Afrika jinstabu fil-Marokk (madwar 42% tal-popolazzjoni) u fl-Alġerija (madwar 27% tal-popolazzjoni), kif ukoll fit-Tuneżija u l-Libja, iżda statistika eżatta mhix disponibbli.

### Feniċi
Il-Feniċi kienu l-ewwel li stabbilixxew postijiet kummerċjali fil-Libja, meta n-negozjanti minn Tir (fil-Libanu ta' żmienna) żviluppaw relazzjonijiet kummerċjali mat-tribujiet Berberi u daħlu fi trattati magħhom biex jiżguraw il-kooperazzjoni tagħhom fl-isfruttament tal-materja prima. Fis-seklu 5 QK, l-akbar kolonji Feniċi, Kartaġni, kienet estendiet l-eġemonija tagħha madwar ħafna mill-Afrika ta' Fuq, fejn ħarġet ċiviltà distintiva, magħrufa bħala l-Punika. L-insedjamenti puniċi fuq il-kosta Libjana kienu jinkludu Oea (Tripli), Libdah (Leptis Magna) u Sabratha. Dawn kienu kollha f'żona li aktar tard kienet imsejħa Tripolis, jew "Tliet Bliet." Għalhekk il-kapitali attwali tal-Libja, Tripli, tieħu isimha.

### Griegi
Il-Griegi rebħu l-Lvant tal-Libja meta, skont it-tradizzjoni, l-oraklu ta' Delphi ordna lill-emigranti mill-gżira popolata ta' Thera biex ifittxu dar ġdida fl-Afrika ta' Fuq. Fis-sena 630 QK Huma waqqfu l-belt ta' Ċirene. Fi żmien 200 sena, erba' bliet Griegi ewlenin ġew stabbiliti fiż-żona: Barce (Al Marj); Euhesperides (aktar tard Berenice, illum Benghazi); Teuchira (aktar tard Arsinoe, illum Tukrah); u Apollonia (Susa), il-port ta' Cyrene. Flimkien ma' Cyrene, kienu magħrufa bħala Pentapolis (Ħames Bliet).

### Rumani

Ir-Rumani għaqdu t-tliet reġjuni tal-Libja. Tripolitania u Cyrenaica saru provinċji Rumani sinjuri u baqgħu hekk għal aktar minn sitt mitt sena. Fdalijiet Rumani, bħal dawk f’Leptis Magna, jagħtu xhieda tal-vitalità tar-reġjun matul l-okkupazzjoni Rumana.

F'dak iż-​żmien, bliet popolati u saħansitra bliet żgħar kienu jgawdu l-​kumdità tal-​ħajja urbana kompatibbli ma' dawk ta' Ruma. Kummerċjanti u artiġjani minn ħafna partijiet tad-dinja Rumana stabbilixxew fl-Afrika ta' Fuq, iżda l-karattru tal-ibliet ta' Tripolitanja baqa' deċiżament Puniku u, fiċ-Ċirenaika, Grieg.

### Taħt l-Islam
Il-Libja ġiet maħkuma minn Uqba ibn Nafi fl-644 u kompletament maħkuma fl-655, li tifforma parti mill-Kalifat Umayyad. Dan ġie sostitwit mill-Abbasids fis-sena 750, iżda fil-prattika l-Libja gawdiet minn awtonomija lokali konsiderevoli taħt id-dinastija Aghlabid. Is-suldati Għarab, xerrdu r-reliġjon l-ġdida tagħhom tal-Islam, daħlu fiċ-Ċirenaika fis-sena 642 u okkupaw Tripli fis-sena 643. Suċċessjoni ta' dinastiċi Għarab u Berberi mbagħad ikkontrollaw dik li llum hija l-Libja. Il-kultura tal-Majjistral tal-Libja żviluppat flimkien mal-unitajiet politiċi tal-punent, filwaqt li l-iżvilupp fil-Lvant kien influwenzat ħafna mill-Eġittu ġar.

### Torok Ottomani

It-Torok Ottomani rebħu l-pajjiż f'nofs is-seklu 16, u t-tliet Stati jew "Wilayat" ta' Tripolitania, Cyrenaica u Fezzan (li jiffurmaw il-Libja) baqgħu parti mill-imperu tagħhom bl-eċċezzjoni tal-awtonomija virtwali tal-Karamanlis. Il-Karamanlis ħakmu mill-1711 sal-1835 prinċipalment fit-Tripolitanja, iżda kellhom ukoll influwenza fiċ-Ċirenaika u Fezzan f'nofs is-seklu 18. Dan kien jikkostitwixxi l-ewwel ħarsa lejn l-istorja reċenti tal-Libja magħquda u indipendenti li kienet se terġa' toħroġ żewġ sekli wara. Ir-riunifikazzjoni seħħet permezz tar-rotta improbabbli ta' invażjoni (Gwerra Italo-Torka, 1911–1912) u okkupazzjoni li bdiet fl-1911, meta l-Italja simultanjament ikkonvertit it-tliet reġjuni f'kolonji.

### Kolonja Taljana

Mill-1912 sal-1927, it-territorju tal-Libja kien magħruf bħala l-Afrika ta' Fuq Taljana. Mill-1927 sal-1934, it-territorju kien maqsum f'żewġ kolonji, Ċirenaika Taljana u Tripolitanja Taljana, immexxija minn gvernaturi Taljani. Matul il-perjodu kolonjali Taljan, bejn 20% u 50% tal-popolazzjoni Libjana mietet fil-ġlieda għall-indipendenza, u l-aktar fil-kampijiet tal-ħabs. Madwar 150,000 Taljan stabbilixxew fil-Libja, li jiffurmaw madwar ħamsa tal-popolazzjoni totali.

Fl-1934, l-Italja adottat l-isem "Libja" (użat mill-Griegi għall-Afrika ta' Fuq kollha ħlief l-Eġittu) bħala l-isem uffiċjali tal-kolonja (magħmula mit-tliet provinċji ta' Cyrenaica, Tripolitania u Fezzan). Ir-Re Idris I, Emir taċ-Ċirenaika, mexxa r-reżistenza Libjana għall-okkupazzjoni Taljana bejn iż-żewġ gwerer dinjija. Bejn l-1928 u l-1932, l-armata Taljana "qatlet nofs il-popolazzjoni Bedouina (direttament jew bil-ġuħ fl-għelieqi)." Mill-1943 sal-1951, Tripolitania u Cyrenaica kienu taħt amministrazzjoni Brittanika, filwaqt li l-Franċiżi kkontrollaw Fezzan. Fl-1944, Idris irritorna mill-eżilju fil-Kajr, iżda rrifjuta li jerġa' jibda r-residenza permanenti tiegħu fiċ-Ċirenaika sakemm tneħħew xi aspetti tal-kontroll barrani fl-1947. Skont it-termini tat-trattat ta' paċi tal-1947 mal-Alleati, l-Italja rrinunzjat għad-drittijiet kollha tagħhom fuq il-Libja.

### Ir-Renju Unit tal-Libja

Fil-21 ta' Novembru, 1949, l-Assemblea Ġenerali tan-NU għaddiet riżoluzzjoni li tgħid li l-Libja għandha ssir indipendenti sal-1 ta' Jannar, 1952. Idris irrappreżenta lil-Libja fin-negozjati sussegwenti tan-NU. Fl-24 ta' Diċembru, 1951, il-Libja ddikjarat l-indipendenza tagħha bħala r-Renju Unit tal-Libja, monarkija kostituzzjonali u ereditarja taħt ir-Re Idris.

L-iskoperta ta 'riżervi sinifikanti taż-żejt fl-1959 u d-dħul li jirriżulta mill-bejgħ taż-żejt ippermettew lil wieħed mill-ifqar nazzjonijiet fid-dinja biex jistabbilixxi stat estremament sinjur. Għalkemm iż-żejt tejjeb b'mod drammatiku l-finanzi tal-gvern Libjan, ir-riżentiment popolari beda jikber minħabba l-konċentrazzjoni dejjem tikber tal-ġid tan-nazzjon f'idejn ir-Re Idris u l-elite nazzjonali. Dan is-skuntentizza kompla jiżdied biż-żieda tan-Nasseriżmu u n-nazzjonaliżmu Għarbi fl-Afrika ta' Fuq u l-Lvant Nofsani.

### Libja ta' Gaddafi
Fl-1 ta' Settembru, 1969, grupp żgħir ta' uffiċjali militari mmexxija mill-uffiċjal tal-armata Muammar Abu Minyar al-Gaddafi, li dak iż-żmien kellu 27 sena, għamlu kolp ta' stat kontra r-Re Idris. Dak iż-żmien, Idris kien fit-Türkiye għal kura medika. In-neputi tiegħu, il-Prinċep Kurunat Sayyid Hasan ar-Rida al-Mahdi as-Sanussi, sar sultan. Kien ċar li l-uffiċjali tal-kolp ta' stat li kienu ħabbru d-depożizzjoni tar-Re Idris ma ridux ismuh re fuq l-istrumenti tal-Istat. Gaddafi dak iż-żmien kien biss kaptan u l-kompliċi tiegħu kienu kollha uffiċjali subalterni. Madankollu, il-grupp żgħir qabad il-kwartieri ġenerali militari Libjan u l-istazzjon tar-radju bi 48 rawnd ta' munizzjon tar-rivolvers. Qabel l-aħħar tal-1 ta' Settembru, Sayyid Hasan ar-Rida kien ġie formalment depost minn uffiċjali tal-armata tal-kolp ta' stat u tpoġġa taħt arrest domiċiljari. Sadanittant, l-uffiċjali tal-kolp ta' stat abolixxew il-monarkija u pproklamaw ir-Repubblika Għarbija Libjana l-ġdida b'Gaddafi fil-poter sakemm twaqqa' wara l-Gwerra Ċivili Libjana tal-2011 (15 ta' Frar – 23 ta' Ottubru, 2011) fejn kien imwaqqa mill-Kunsill nazzjonali ta' Transizzjoni.

### Libja kurrenti
Bejn l-2011 u l-2014 fil-Libja kien hemm paċi relattiva iżda tensjonijiet dwar kif jitmexxa l-pajjiż wasslu għal gwerra ċivili ġdida bejn il-Gvern tas-Salvazzjoni nazzjonali (bejn l-2014 u l-2016), il-Gvern ta' Qbil Nazzjonali (rikonoxxut min-NU u bil-kwartieri ġenerali f'Tripli), u l-Kamra tad-Deputati (bil-kwartieri ġenerali f'Tobruck); Din il-gwerra ċivili mdemmija kienet se ddum mis-16 ta' Mejju 2014 sat-23 ta' Ottubru 2020 (li ddum 6 snin, 5 xhur u ġimgħa) minn dakinhar ikun iffirmat waqfien mill-ġlied u jintlaħaq ftehim u l-formazzjoni ta' gvern konġunt magħruf bħala il-Gvern ta' Għaqda Nazzjonali iffurmat fl-10 ta' Marzu, 2021 u huwa dak li bħalissa jmexxi l-Libja, għalkemm għad hemm tensjonijiet li jirriżultaw mill-Gwerer Ċivili magħrufa bħala l-Kriżi Libjana li jeżistu sal-lum.

## Ġeografija u Organizzazzjoni Territorjali

Il-Libja għandha erja approssimattiva ta' 1,759,540 km². It-tul tal-kosta huwa elf u tmien mitt kilometru. Il-pajjiż jikkonsisti fi tliet reġjuni kbar: żewġ reġjuni kostali, Tripolitania u Cyrenaica (Barka) u wieħed kompletament intern u deżert (Fezán).

L-uċuħ vasti tal-blat li jiffurmaw id-Deżert tas-Saħara jidhru fin-naħa t’isfel ta’ dan il-baċin, fejn jinsabu l-Muntanji Tibesti fiċ-Ċad. Fl-immaġini tidher Emi Koussi, vulkan ta’ 3,445 metru, li huwa l-ogħla quċċata fis-Saħara.

Total tal-Fronetars Libjani: 4,339 km, pajjiżi tal-fruntiera (6): Alġerija 989 km; Ċad 1,050 km; Eġittu 1,115 km; Niġer 342 km; Sudan 382 km; Tuneżija 461 km.


Stampa:Tripoli Montage.jpg|Tripli/Trípoli/Tripoli/Ṭarābulus, (Koordinati: 32°52′31″N 13°11′15″)
Stampa:Medina ghat.jpg|Ghat/غات
Stampa:Al Marj, Libya.jpg|Al Maj/المرج/El Merj
Stampa:Abi_Zar_al_Ghifari_mosque,_Al_Marj.JPG|Moskea Abi Zar al Ghifari, Al Maj/المرج/El Merj
Stampa:Qaminis.jpg|Ritratt mid-9 ta' Ottubru 2019, Qaminis/قمينس/Ghemina
Stampa:|El Magrun Gate/المقرون
Stampa:Ajdabiya, Libya - panoramio.jpg|Moskea, Ajdabiya/أجدابيا/Aǧdābiyā
Stampa:Neighborhood_of_Al_Akhdar_(Bayda,_Libya,2011-08-23).jpg|Bayda/Elbeida/البيضاء/al-Bayḍā 
Stampa:Charruba6.JPG|Kharruba (Għarbi: الخروبة)
Stampa:Timimi4.JPG|Moskea, Timimi/At Timimi/التميمي jew Tmimi (Koordinati: 32°20′N 23°03′E)
Stampa:Derna Valley.jpg|Wied Derna, il-Libja, Wied Derna, (Derna/درنة/Darnah) 
Stampa:Mediterranean rocky coast of Libya.jpg|Kost tal-baħar blat ħdejn Darnah, il-Libja
Stampa:Port of Derna.jpg|Port tal-belt Libjana ta' Derna.
Stampa:Ras al Helal port.jpg|Port ta' Ras al Helal, Jebel Akhdar, il-Libja.
Stampa:Al Daawa alIslamiyah2.JPG|Benghazi (tradott. Bin the Ghazi) hija t-tieni l-aktar belt popolata fil-Libja, kif ukoll l-akbar belt fiċ-Ċirenaika, b'popolazzjoni stmata ta' 1,207,250 fl-2020. Jinsabu fuq il-Golf ta' Sidra fil-Mediterran, Bengażi hija ukoll port tal-baħar ewlieni.
Stampa:Marawah01.JPG|Marawa/مراوة
Stampa:AlMarj041.JPG|Ħsara f'Al Marj mit-terremot ta' Al Marj, fil-grigal tal-Libja fil-21 ta' Frar, 1963. 
Stampa:Tadrart Acacus 1.jpg|Pitturi fuq il-blat mill-qalba tad-deżert tas-Saħara juru li din iż-żona kienet ferm aktar abitabbli fi żminijiet preistoriċi pjuttost riċenti fl-epoka tal-Oloċen (11,700 sena ilu qabel is-sena 2000)
Stampa:Ain Zara farm.jpg|Ain Zara (Għarbi: عين زارة)
Stampa:Oasi giarabub.jpg|Jaghbub (Għarbi: الجغبوب) (Taljan: Giarabub), Pittura tal-1941.
Stampa:Cyrene8.jpg|Sit arkeoloġiku ta' Cyrene
Stampa:CireneTempioApollo.jpg|Fdalijiet tat-tempju ta' Apollo.
Stampa:CireneAgoràMonVittoriaNavale1999.jpg|Monument għar-rebħa navali ta' Cyrene.
Stampa:CireneStrategheion1999.jpg|
Stampa:Cirene - panoramio.jpg|
Stampa:Archaeological Site of Cyrene-109022.jpg
Stampa:Cirene - il teatro - panoramio.jpg|
Stampa:CirenePorticoErme.jpg|
Stampa:CireneNecropoli03.jpg|
Stampa:CireneMonumento.jpg|
Stampa:CireneTermeTraiano.jpg|
Stampa:CirenePropileiGreci.jpg|
Stampa:CireneNecropoli01.jpg|
Stampa:CireneTeatro.jpg|
Stampa:CireneTermeTraianoBase.jpg|
Stampa:CireneTempioZeus1999.jpg|
Stampa:CireneGinnasio1999.jpg|
Stampa:Arte romana, cirene, faustina minore, 162-170.JPG|


## Referenzi

## Ħoloq esterni

* Libja fuq *CIA World Factbook*