Arloġġ tal-mażżri

**Arloġġ tal-mażri** (bl-Ingliż: grandfather clock) magħruf ukoll **arloġġ tat-taraġ**, **arloġġ tal-kaxxa**, **arloġġ tan-nannu**, jew **arloġġ tal-art**) huwa arloġġ tal-pendlu għoli, mmexxi mill-piż, bil-pendlu miżmum ġewwa l-qadd tal-kaxxa tal-injam, li normalment ma jkunx marbut mal-ħajt. Arloġġi ta' dan l-istil huma komunement 1.8–2.4 metri (6–8 piedi) twal bi pendlu u piżijiet, sospiżi jew minn kejbils jew ktajjen, magħluq ġol-kaxxa, u li kultant iridu jiġu kalibrati biex iżommu l-ħin xieraq. Spiss ikollu ornamenti mnaqqxa b'mod elaborat fuq il-barnuża inkella fil-ġenb, jew fuq wiċċ l-arloġġ.

L-arloġġar Ingliż, William Clement, huwa akkreditat li żviluppa l-forma ta' arloġġ fl-1670. Sal-bidu tas-seklu 20, l-arloġġi tal-pendlu kienu l-aktar teknoloġija preċiża għall-ħin madwar id-dinja. B'hekk l-arloġġi tal-mażżra, minħabba l-eżattezza superjuri tagħhom, ipprovdew l-aħjar qari tal-ħin fid-djar u n-negozji. Illum jintużaw prinċipalment għall-valur dekorattiv u bħala antikità, hekk kif ġew sostitwiti minn arloġġi aktar moderni.

## Ismijiet

Skont l-*[[Oxford English Dictionary]]*, il-kanzunetta popolari tal-1876 *[[L-Arloġġ tan-Nannu|My Grandfather's Clock]]* hija responsabbli għall-isem "grandfather clock" li bih huma magħrufa l-aktar dwan it-tip ta' arloġġi.

Il-kanzunetta kienet miktuba mill-kompożitur Amerikan Henry Clay Work, li ra arloġġ tal-mażżri għall-ewwel darba f'The George Hotel f'Piercebridge, County Durham, l-Ingilterra. Meta staqsa dwar l-arloġġ, ġie infurmat li dan kellu żewġ sidien. Wara li miet l-ewwel sid, l-arloġġ ma baqax iżomm il-ħin preċiż, u meta miet it-tieni sid, l-arloġġ waqaf jaħdem għal kollox. L-istorja ispirat lil Henry biex jikteb il-kanzunetta.

L-arloġġi tal-mażżri huma ta’ ċertu għoli, ġeneralment mill-inqas  . Hemm verżjonijiet oħra li huma kemmxejn iqsar, imma dawn ma jissejħux grandfather clock bl-Ingliż.

L-itwal arloġġ tal-mażżri fid-dinja huwa  għoli u għadu jaħdem perfettament, u jdoqq kull kwart ta' siegħa. Kien magħmul minn Svoboda Industries fl-1976 bħala proġett Bicentennial tal-Istati Uniti u jinsab f'Kewaunee, Wisconsin.

## Oriġini

Il-miġja tal-arloġġ tal-mażżri hija dovuta għall-invenzjoni tal-mekkaniżmu ta' ħarba tal-ankra minn Robert Hooke madwar l-1658. Qabel ma adottaw l-mekkaniżmu tal-ankra, il-movimenti tal-arloġġ tal-pendlu kienu użaw mekkaniżmu antik magħruf bħala l- ħarba tal-ponta, li kien jeħtieġ ċertu wisgħa biex l-pendlu jitbandal madwar 80-100 grad.  Pendli twal li jistgħu jitbandlu daqshekk fil-wisgħa ma setgħux jitwaħħlu f'kaxxa, għalhekk il-biċċa l-kbira tal-arloġġi kellhom pendlu qosir.

Il-mekkaniżmu tal-ankra naqqas it-tbandil tal-pendlu għal madwar 4 sa 6 gradi, u b'hekk ippermetta li jinbnew arloġġi b'pendlu itwal, b'taħbit aktar bil-mod. Dawn jikkunsmaw inqas enerġija, li jippermettew li l-arloġġi jaħdmu aktar fit-tul qabel ikollhom bżonn jingħataw il-ħabel, għax jikkawżaw inqas frizzjoni fil-moviment tagħhom, u kienu wkoll aktar preċiżi. Kważi l-arloġġi tal-mażżri kollha jużaw pendlu tas-sekondi (imsejjaħ ukoll pendlu "Rjali") li jfisser li kull tbandila (jew nofs perjodu) tieħu sekonda. Huma madwar  twil (saċ-ċentru tal-ballun), li jeħtieġu kaxxa twila u dejjqa. Din it-tip ta' kaxxa deheret qabel l-arloġġ tal-ankra, bi ftit deċennji, madwar l-1660, biex tippermetti tnaqqis fit-tul għall-mażżri. Madankollu, ladarba l-pendlu tas-sekondi beda jintuża, il-kaxxa twila kienet addatta wkoll.

L-arloġġar Brittaniku William Clement, li kkontesta l-kreditu għall-ħarba tal-ankra ma' Robert Hooke, kien għamel l-ewwel arloġġi tal-mażżri fl-1680. Aktar tard fl-istess sena, Thomas Tompion, l-aktar arloġġar Brittaniku prominenti, kien qed beda jagħmilhom ukoll. Dawn it-tip t'arloġġi  infirxu malajr mill-Ingilterra għal pajjiżi oħra Ewropej u l-Asja.

L-ewwel arloġġi tal-mażżri, bħall-arloġġi kollha qabel il-ħarba tal-ankra, kellhom id waħda biss, li turi s-siegħat. L-eżattezza akbar li saret possibbli mill-ankra mmotivat iż-żieda tal-idejn tal-minuti mal-uċuħ tal-arloġġ matul id-deċennji sussegwenti.

Bejn l-1680 u l-1800, il-prezz medju ta’ arloġġ nannu fl-Ingilterra baqa’ stabbli għal £1/10s. Fl-1680, dak kien l-ammont imħallas minn familja tax-xogħol medja għall-kera ta’ sena, u għalhekk ix-xiri ta’ arloġġi kien limitat għan-nies sinjuri. Iżda Sal-1800 il-pagi kienu żdiedu biżżejjed biex jippermettu lil ħafna familji ta’ klassi tan-nofs inferjuri ikollhom arloġġi tal-mażżri ukoll.

## Deskrizzjoni

Tradizzjonalment, l-arloġġi tal-mażżri kienu magħmula b'żewġ tipi ta ' moviment: movimenti ta' tmint ijiem jew ta' ġurnata (30 siegħa). Arloġġ b'moviment ta' tmint ijiem kien jeħtieġ jingħata l-ħabel darba biss fil-ġimgħa, filwaqt li ġeneralment arloġġi ta' 30 siegħa, li kienu inqas għaljin, kellhom jiġu mdawrin kuljum. L-arloġġi ta' tmint ijiem ħafna drabi huma mmexxija minn żewġ piżijiet - wieħed isuq il-pendlu u l-ieħor il- mekkaniżmu tad-daqq, li ġeneralment ikun jikkonsisti f'qanpiena jew ċajpi. Movimenti bħal dawn normalment ikollhom żewġ toqbiet għall-ħabel, waħda fuq kull naħa ta 'l-arloġġ, biex ikeb kull piż.

B'kuntrast, l-arloġġi ta' 30 siegħa spiss ikollhom piż wieħed biex imexxi l-mekkaniżmi taż-żamma tal-ħin u tad-daqq. L-arloġġi tal-mażżri moderni kollha li jdoqqu għandhom ċaqliq mekkaniku ta' tmint ijiem b'daqq ħafif kull kwarta u daqq sħiħ kull siegħa. Ħafna mill-arloġġi tal-mażżri fihom l-cables li jissospendu l-piżijiet. 

Dawn it-tip t'arloġġi jitħaddmu permezz ta' ċavetta  speċjali li tiddaħħal f'toqob fil-wiċċ tal-arloġġ u ddawwarha.  Oħrajn, madankollu, għandhom katina flok cable, li jfisser li l-piżijiet huma sospiżi minn ktajjen li jdawru gerijiet fil-mekkaniżmu tal-arloġġ, bit-tarf l-ieħor tal-katina mdendla ħdejn il-piż. Biex tħaddem arloġġ tal-mażżri bil-katina, trid tiġbed it-tarf ta' kull katina, dan jerfgħa l-piżijiet sakemm ikunu eżatt taħt wiċċ l-arloġġ. Dan iż-żewġ proċessi bil-Malti jissejjħu *tagħti l-ħabel* lill-arloġġ.

## Referenzi