open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fjord tas-Silġ ta' Ilulissat

Il-**Fjord tas-Silġ ta' Ilulissat** (bil-lingwa ta' Greenland: *Ilulissat Kangerlua*) huwa fjord fil-Punent ta' Greenland li jinsab 250 kilometru fit-Tramuntana taċ-Ċirku Artiku. Il-Fjord tas-Silġ ta' Ilulissat huwa estiż lejn il-Punent għal 40 kilometru (25 mil) mill-medda tas-silġ ta' Greenland sal-Bajja ta' Disko eżatt fin-Nofsinhar tar-raħal ta' Ilulissat. Il-Fjord tas-Silġ ta' Ilulissat tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2004 minħabba s-sbuħija naturali tiegħu kif ukoll minħabba l-importanza tal-Glaċier ta' Jakobshavn, li qed jiċċaqlaq b'mod rapidu, fl-iżvilupp tal-fehim xjentifiku attwali tat-tibdil fil-klima antropoġeniku.

## [[Ġeografija]]

Il-fjord jinkludi l-Glaċier ta' Jakobshavn (bil-lingwa ta' Greenland: *Sermeq Kujalleq*), l-iżjed glaċier produttiv fl-Emisferu tat-Tramuntana. Il-fluss tal-glaċier jimxi b'rata ta' 20-35 metru (66-115-il pied) kuljum, u dan jirriżulta f'madwar 20 biljun tunnellata ta' icebergs li jinqatgħu mill-massa ewlenija tas-silġ u joħorġu 'l barra mill-fjord kull sena.

L-icebergs li jinqatgħu minn mal-glaċier spiss tant ikunu kbar — sa għoli ta' kilometru (3,300 pied) — li jkunu għoljin wisq biex jimxu 'l barra mill-fjord fuq wiċċ l-ilma u jeħlu mal-qiegħ taż-żoni iktar baxxi, xi kultant għal snin sħaħ, sa ma jinkisru mill-forza tal-glaċier u tal-icebergs iktar 'il fuq fil-fjord. Wara li jitkissru f'biċċiet iżgħar, l-icebergs jitfaċċaw fil-baħar u inizjalment jivvjaġġaw lejn it-Tramuntana mal-kurrenti oċeaniċi qabel ma jduru lejn in-Nofsinhar fl-Oċean Atlantiku. L-icebergs il-kbar tipikament ma jinħallux sa ma jaslu 40-45 grad fit-Tramuntana — iktar lejn in-Nofsinhar mir-Renju Unit u bi dritt mal-Belt ta' New York.

## Sit ta' Wirt Dinji
Il-Fjord tas-Silġ ta' Ilulissat ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2004 b'modifika minuri fiż-żona ta' lqugħ fl-2019.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (vii)** "Post fejn iseħħu fenomeni naturali tal-għaġeb jew fejn hemm żoni ta' ġmiel naturali u ta' importanza estetika eċċezzjonali"; u l-**kriterju (viii)** "Eżempju straordinarju li jirrappreżenta stadji importanti tal-istorja tad-dinja, inkluż it-trapass tal-ħajja, il-proċessi ġeoloġiċi kontinwi sinifikanti fl-iżvilupp tat-tipi differenti ta' art, jew il-karatteristiċi ġeomorfiċi jew fiżjografiċi sinifikanti".

## Referenzi
Nærøyfjord

**Nærøyfjord** (jew *Nærøyfjorden*, pronunzjata: [ˈnæ̂ːrœʏˌfjuːɳ]) huwa fjord fil-Muniċipalità ta' Aurland fil-kontea ta' Vestland, in-Norveġja. Il-fjord huwa dejjaq u huwa fergħa ta' Sognefjord, fjord ferm ikbar minnu. Huwa attrazzjoni popolari mat-turisti li jżuru s-sit għal jum bl-itinerarju msejjaħ "Norway in a Nutshell" (in-Norveġja fuq fuq). Il-fjord huwa twil 18-il kilometru (11-il mil) u huwa wiesa' 500 metru (1,600 pied) biss f'xi partijiet.

Ix-xmara Nærøydalselvi tnixxi fil-Wied ta' Nærøydalen għal ġol-fjord fil-villaġġ ta' Gudvangen, qrib l-awtostrada Ewropea E16. Il-villaġġ ta' Bakka u l-Knisja ta' Bakka t-tnejn li huma jinsabu fuq ix-xatt tal-Punent tal-fjord.

Mill-2005, Nærøyfjord tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO flimkien ma' Geirangerfjord u l-Fjords Norveġiżi tal-Punent. Il-fjord ġie kklassifikat mis-Soċjetà tan-*National Geographic* bħala l-ewwel Sit ta' Wirt Dinji naturali flimkien ma' Geirangerfjord.

## Sit ta' Wirt Dinji
Il-Fjords Norveġiżi tal-Punent ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2005.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (vii)** "Post fejn iseħħu fenomeni naturali tal-għaġeb jew fejn hemm żoni ta' ġmiel naturali u ta' importanza estetika eċċezzjonali"; u l-**kriterju (viii)** "Eżempju straordinarju li jirrappreżenta stadji importanti tal-istorja tad-dinja, inkluż it-trapass tal-ħajja, il-proċessi ġeoloġiċi kontinwi sinifikanti fl-iżvilupp tat-tipi differenti ta' art, jew il-karatteristiċi ġeomorfiċi jew fiżjografiċi sinifikanti".

## Fil-kultura popolari
Nærøyfjord intuża wkoll bħala ispirazzjoni għal Arendelle fil-cartoons *Frozen*.

## Gallerija

File:Nærøyfjorden_from_Bakkanosi.jpg|Nærøyfjord minn Bakkanosi.
File:Fjord_in_Norway.jpg|Nærøyfjord u dgħajsa tat-turisti.
File:Nærøyfjorden_frå_Gudvangen.jpg|Veduta minn Gudvangen.
File:P1000566Gudvangen.JPG|Il-lanċa ta' Gudvangen.
File:Nærøyfjorden_mot_Gudvangen.jpg|Nærøyfjord.
File:Nærøyfjord_(6-2007).jpg|Nærøyfjord.
File:Vesnorsk_fjordlandskap_Bakka.jpg|Plakka tas-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO f'Bakka, iffirmata mir-Reġina Sonja tan-Norveġja fl-10 ta' Ġunju 2006.


## Referenzi
Arċipelagu ta' Vega

L-**Arċipelagu ta' Vega** (bin-Norveġiż: *Vegaøyan*) huwa grupp ta' gżejjer fil-Baħar Norveġiż li bejn wieħed u ieħor jikkorrispondi għall-muniċipalità ta' Vega. L-arċipelagu tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2004. Dan ir-raggruppament ta' madwar 6,500 gżira żgħira fil-kontea ta' Nordland, kemm kemm fin-Nofsinhar taċ-Ċirku Artiku, jinsab madwar il-gżira prinċipali ta' Vega u ilu abitat minn Żmien il-Ħaġar. Gżejjer oħra fir-raggruppament jinkludu Igerøya, Ylvingen u Søla.

## Deskrizzjoni

Il-gżejjer huma xhieda ta' stil ta' ħajja sempliċi bbażat fuq is-sajd u l-ħsad tar-rix tal-edreduni, f'ambjent mhux ospitabbli. Hemm villaġġi tas-sajjieda, mollijiet, djar għall-edreduni (li nbnew għall-għasafar biex ibejtu fihom), raba' agrikolu u fanali. Hemm evidenza ta' insedjamenti umani minn Żmien il-Ħaġar 'il quddiem. Sas-seklu 9, il-gżejjer kienu saru ċentru importanti għall-provvista tar-rix, li milli jidher kien jirrappreżenta madwar terz tal-introjtu taċ-ċittadini tal-gżejjer.

L-Arċipelagu ta' Vega jirrifletti l-mod kif ġenerazzjonijiet sħaħ ta' sajjieda/bdiewa, matul dawn l-aħħar 1,500 sena, baqgħu jgħixu ħajja sostenibbli f'ambjent tal-baħar inospitabbli qrib iċ-Ċirku Artiku, abbażi tal-prattika issa unika tal-ħsad tar-rix tal-edreduni, u jiċċelebra wkoll l-kontribut tan-nisa fl-ipproċessar tar-rix tal-edreduni.

Wieħed jista' jaċċessa l-arċipelagu permezz ta' lanċa jew dgħajsa veloċi mir-raħal ta' Brønnøysund fil-muniċipalità ta' Brønnøy, aċċessibbli bl-ajruplan jew bil-karozza.

## Sit ta' Wirt Dinji

L-Arċipelagu ta' Vega ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2004, b'modifika minuri fiż-żona ta' lqugħ tas-sit fl-2017.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' kriterju wieħed tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (v)** "Eżempju straordinarju ta' insedjament uman tradizzjonali, ta' użu tal-art jew ta' użu tal-baħar, li jirrappreżenta kultura (jew kulturi), jew interazzjoni umana mal-ambjent, speċjalment meta jkun sar vulnerabbli minħabba l-impatt ta' bidla irreversibbli".

## Żona Importanti għall-Għasafar
L-arċipelagu ġie identifikat bħala Żona Importanti għall-Għasafar mill-BirdLife International minħabba li jsostni popolazzjonijiet ta' wiżż griż u ta' wiżż Artiku, ta' endreduni, ta' bugħaddasa tat-Tramuntana, ta' marguni, ta' marguni tat-toppu, ta' ajkli tad-denb abjad, ta' beggazzini tat-Tramuntana u ta' mwies suwed.

## Referenzi
Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Greċja

Is-Siti ta' Wirt Dinji tal-Organizzazzjoni tan-Nazzjonijiet Uniti għall-Edukazzjoni, ix-Xjenza u l-Kultura (UNESCO) huma postijiet b'importanza kulturali jew naturali, kif deskritt fil-Konvenzjoni tal-Wirt Dinji tal-UNESCO, li ġiet stabbilita fl-1972. Il-wirt kulturali jikkonsisti minn monumenti (bħal xogħlijiet arkitettoniċi, skulturi monumentali, jew inċiżjonijiet), gruppi ta' binjiet, u siti (fosthom siti arkeoloġiċi). Il-wirt naturali jinkludi karatteristiċi naturali (li jikkonsistu minn formazzjonijiet fiżiċi u bijoloġiċi), ġeoloġiċi u fiżjografiċi (inkluż il-ħabitats ta' speċijiet mhedda ta' annimali u pjanti), u siti naturali li huma importanti mill-puntdivista tax-xjenza, tal-konservazzjoni jew tas-sbuħija naturali. Il-Greċja rratifikat il-Konvenzjoni fis-17 ta' Lulju 1981, u b'hekk is-siti indikattivi tagħha setgħu jitqiesu biex jiżdiedu mal-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.

B'kollox, hemm 20 Sit ta' Wirt Dinji fil-Greċja. 18 minnhom huma kulturali u tnejn (Meteora u l-Muntanja Athos) huma mħallta, jiġifieri tniżżlu bħala siti naturali u kulturali. L-ewwel Sit ta' Wirt Dinji tal-Greċja kien it-Tempju ta' Apollo Epikurju f'Bassae, li żdied fl-1986. Iż-żewġ siti li tniżżlu wara kienu s-Sit Arkeoloġiku ta' Delphi u l-Akropoli ta' Ateni, fis-sena ta' wara. Fl-1988 żdiedu ħames siti, fl-1989 u fl-1990 żdiedu żewġ siti kull sena, fl-1992 żdied sit, fl-1996 żdied sit, fl-1999 żdiedu żewġ siti, fl-2007 żdied sit, u fl-2016 żdied sit ieħor. L-iżjed sit li żdied reċentement huwa l-Palazzi Minojċi fl-2025, wara l-Pajsaġġ Kulturali ta' Zagori, fl-2023. Fil-Greċja ma hemm l-ebda sit transnazzjonali.

## Siti ta' Wirt Dinji
L-UNESCO tiddeżinja s-siti abbażi ta' għaxar kriterji tal-għażla; kull sit irid jissodisfa mill-inqas wieħed mill-għaxar kriterji. Il-kriterji (i) sa (vi) huma kulturali, filwaqt li l-kriterji (vii) sa (x) huma naturali.

NB: * Siti transnazzjonali (bl-ikħal)

## Referenzi
Tino

**Tino** hija gżira Taljana li tinsab fil-Baħar Liguri, fl-iżjed punt fil-Punent tal-Golf ta' La Spezia. Hija parti minn arċipelagu ta' tliet gżejjer qrib ħafna ta' xulxin li sseparaw min-Nofsinhar tal-art kontinentali tal-Italja f'Portovenere. L-ikbar gżira minnhom it-tlieta, Palmaria, tinsab fit-Tramuntana u l-iżgħar gżira jew gżejra, Tinetto, tinsab fin-Nofsinhar.

Fl-1997, l-arċipelagu, flimkien ma' Portovenere u Cinque Terre, ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.

## Storja
Il-qaddis patrun tal-Golf ta' La Spezia, San Venerju (bit-Taljan: *San Venerio*), jingħad li għex fuq il-gżira bħala eremita, u iktar 'il quddiem bħala superjur tal-patrijiet, sa mewtu fis-630. Il-festa tiegħu tiġi ċċelebrata kull sena fit-13 ta' Settembru. Huwa maħsub li kien inbena santwarju fil-post fejn miet Venerju sabiex jindifen fih u li dan ġie estiż biex jifforma monasteru fis-seklu 11. Il-fdalijiet tal-monasteru huma viżibbli fuq il-kosta tat-Tramuntana tal-gżira.

Illum il-ġurnata l-gżira hija parti minn żona militari u fuqha hemm il-Fanal ta' San Venerju.

## Fil-kultura popolari
L-*Isola del Mare* fil-film animati tal-2021 *Luca* kienet ispirata mill-gżira ta' Tino.

## Siti ta' Wirt Dinji
Portovenere, iċ-Cinque Terre, u l-gżejjer ta' Palmaria, Tino u Tinetto ġew iddeżinjati flimkien bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1997. Fl-2021 saret modifika żgħira fil-konfini taż-żona ta' lqugħ tas-sit.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (ii)** "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-**kriterju (iv)** "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem"; u l-**kriterju (v)** "Eżempju straordinarju ta' insedjament uman tradizzjonali, ta' użu tal-art jew ta' użu tal-baħar, li jirrappreżenta kultura (jew kulturi), jew interazzjoni umana mal-ambjent, speċjalment meta jkun sar vulnerabbli minħabba l-impatt ta' bidla irreversibbli".

## Gallerija

File:Bundesarchiv_Bild_101I-316-1162-11,_Italien,_Küstenbefestigungen,_Flak-MG.jpg|Suldati Ġermaniżi fl-1944, matul it-Tieni Gwerra Dinjija.
File:Palmaria_and_Tino.jpg|Veduta tal-gżejjer ta' Palmaria u ta' Tino mill-bajja ta' San Terenzo.


## Ara wkoll

* Cinque Terre
* Tinetto
* Palmaria
* Portovenere

## Referenzi
Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Georgia

Is-Siti ta' Wirt Dinji tal-Organizzazzjoni tan-Nazzjonijiet Uniti għall-Edukazzjoni, ix-Xjenza u l-Kultura (UNESCO) huma postijiet b'importanza kulturali jew naturali, kif deskritt fil-Konvenzjoni tal-Wirt Dinji tal-UNESCO, li ġiet stabbilita fl-1972. Il-wirt kulturali jikkonsisti minn monumenti (bħal xogħlijiet arkitettoniċi, skulturi monumentali, jew inċiżjonijiet), gruppi ta' binjiet, u siti (fosthom siti arkeoloġiċi). Il-wirt naturali jinkludi karatteristiċi naturali (li jikkonsistu minn formazzjonijiet fiżiċi u bijoloġiċi), ġeoloġiċi u fiżjografiċi (inkluż il-ħabitats ta' speċijiet mhedda ta' annimali u pjanti), u siti naturali li huma importanti mill-puntdivista tax-xjenza, tal-konservazzjoni jew tas-sbuħija naturali. Il-Georgia rratifikat il-Konvenzjoni fl-4 ta' Novembru 1992, u b'hekk is-siti indikattivi tagħha setgħu jitqiesu biex jiżdiedu mal-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.

Mill-2020, il-Georgia għandha erba' Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. L-ewwel żewġ siti tal-Georgia li tniżżlu fil-lista kienu l-Monumenti Storiċi ta' Mtskheta u s-sit magħmul mill-Katidral ta' Bagrati u l-Monasteru ta' Gelati, fl-1994. Madankollu, minħabba rikostruzzjoni kbira għad-detriment tal-integrità u tal-awtentiċità tas-sit, il-Katridral ta' Bagrati tqiegħed fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji fil-Periklu fl-2010 u mbagħad tneħħa mil-lista fl-2017. In-Naħa ta' Fuq ta' Svaneti tniżżlet fl-1996 u l-iżjed sit reċenti li żdied huma l-Foresti Tropikali u l-Artijiet Mistagħdra Kolkiċi fl-2021. Dan tal-aħħar huwa l-unika Sit ta' Wirt Dinji naturali tal-Georgia, filwaqt li t-tlietal-oħra huma siti kulturali.

## Siti ta' Wirt Dinji
L-UNESCO tiddeżinja s-siti abbażi ta' għaxar kriterji tal-għażla; kull sit irid jissodisfa mill-inqas wieħed mill-għaxar kriterji. Il-kriterji (i) sa (vi) huma kulturali, filwaqt li l-kriterji (vii) sa (x) huma naturali.

NB: * Siti transnazzjonali (bl-ikħal)

## Referenzi
Kalifat Almohad

Il-**Kalifat Almohad** jew **il-Mwaħħdin** (bl-Għarbi: خِلَافَةُ ٱلْمُوَحِّدِينَ jew دَوْلَةُ ٱلْمُوَحِّدِينَ jew ٱلدَّوْلَةُ ٱلْمُوَحِّدِيَّةُ mill-Għarbi ٱلْمُوَحِّدُونَ b'ittri Rumani: *Kħilafat ul-Muwaħħidīn*, jew *ad-Dawlat ul-Muwaħħidīn* mill Għarbi *al-Muwaħħidūn*, litt. "dawk li jistqarru t-twemmin ta' Alla wieħed") kien imperu Mislem Berberu tat-Tramuntana tal-Afrika mwaqqaf fis-seklu 12. Fl-eqqel tiegħu, kien jikkontrolla ħafna mill-Peniżola Iberika Iżlamika (Al-Andalus) u t-Tramuntana tal-Afrika (il-Magreb). Il-moviment Almohadi twaqqaf minn Ibn Tumart fost it-tribujiet Masmuda Berberi, iżda l-Kalifat tal-Almohadi u d-dinastija fit-tmun twaqqfu wara mewtu minn Abd al-Mu'min al-Gumi. Madwar l-1120, Ibn Tumart l-ewwel stabbilixxa stat Berberu f'Tinmel fil-Muntanji Atlas. Taħt Abd al-Mu'min (li rrenja mill-1130 sal-1163), il-moviment irnexxielu jwaqqa' d-dinastija Almoravid li kienet tiggverna l-Marokk fl-1147, meta rebaħ Marrakexx u ddikjara lilu nnifsu kaliff. Imbagħad estenda s-setgħa tiegħu fuq il-Magreb kollu sal-1159. Al-Andalus malajr segwa u safa taħt il-ħakma tal-Almohadi sal-1172.

Il-punt ta' bidla tal-preżenza tal-kalifat fil-Peniżola Iberika waslet fl-1212, meta il-Kaliff Muħammad III "''in-Nasir''" (1199-1214) ġie megħlub fil-Battalja ta' Las Navas de Tolosa fis-Sierra Morena minn alleanza tal-forzi Kristjani mir-renji ta' Kastilja, ta' Aragona u ta' Navarra. Ħafna mit-territorji li kien fadal ta' Al-Andalus intilfu fid-deċennji ta' wara, u l-bliet ta' Córdoba u ta' Sivilja waqgħu f'idejn l-Insara fl-1236 u fl-1248 rispettivament.

L-Almohadi komplew jaħkmu fl-Afrika sakemm it-telf frammentali tat-territorju permezz tar-rewwixta tat-tribujiet u d-distretti ppermettiet l-istabbiliment tal-għedewwa l-aktar effettivi tagħhom, il-Marinidi, mit-Tramuntana tal-Marokk fl-1215. L-aħħar rappreżentant tad-dinastija, Idris "''il-Wa<u>t</u>iq''", ġie ridott għall-pussess ta' Marrakexx, fejn kien maqtul minn skjav fl-1269; il-Marinidi ħatfu lil Marrakexx, u temmew id-dominazzjoni tal-Almohadi fil-Punent tal-Magreb.

## Lista tal-kalifi Almohadi (1121-1269)
L-ismijiethom fil-forom l-Għarbi b'ittri Latini:
* **Iben Tumart** **"''il-Mahdi''"** (l-Iggwidat), 1121-1130
* **Għabd il-Mu'min**, 1130-1163
* Abu Yagħqub **Yusuf I**, 1163–1184
* Abu Yusuf **Yagħqub "''il-Mansur''"** (il-Minsor), 1184–1199
* **Muħammad "''in-Nasir''"** (ir-Rebbieħ), 1199–1213
* Abu Yagħqub **Jusuf II "''il-Mustansir''"** (ir-Megħjun), 1213–1224
* Abu Muħammad ** 'Għabd il-Wieħed I "''il-Ma<u>ħ</u>lugħ''"** (l-Imbattal), 1224
* **Għabdalla "''l-Għadil***<nowiki/>*"* (il-Ġust)*, 1224-1227*
* *'Jaħja "*il-Mustagħsim*"**, 1227-1229
* Abu l-Għala **Idris I *"il-Ma'mun*"** (il-Mwemmen), 1229-1232
* Abu Muħammad **Għabd il-Wieħed II "*ir-Raxid*"**, 1232-1242
* Abu l-Ħasan **Għali "*is-Sagħid*"** (il-Ferħ), 1242-1248
* Abu Ħafs **Għumar "*il-Murta<u>d</u>a*"**, 1248-1266
* Abu l-Għula (Abu Dabbus) **Idris II "*il-Wa<u>ti</u>q*"''' (il-Kunfidenti), 1266-1269

## Referenzi
Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Ewropa

L-Organizzazzjoni tan-Nazzjonijiet Uniti għall-Edukazzjoni, ix-Xjenza u l-Kultura (UNESCO) iddeżinjat 187 Sit ta' Wirt Dinji fil-15-il pajjiż sovran (imsejħa wkoll "stati li huma partijiet għall-Konvenzjoni tal-Wirt Dinji") tan-Nofsinhar tal-Ewropa: l-Albanija, Andorra, il-Bożnija-Ħerzegovina, il-Kroazja, il-Greċja, l-Italja, Malta, il-Montenegro, il-Maċedonja ta' Fuq, il-Portugall, San Marino, is-Serbja, is-Slovenja, Spanja u l-Vatikan, kif ukoll sit wieħed fit-territorju ekstra-Ewropew Brittaniku ta' Ġibiltà. Filwaqt li t-Turkija għandha territorju fin-Nofsinhar tal-Ewropa, is-siti tagħha mhumiex inkluż hawnhekk iżda mas-Siti ta' Wirt Dinji tal-Punent tal-Asja. Is-siti ta' Ċipru huma inklużi wkoll mas-siti tal-Punent tal-Asja.

L-iżjed żewġ pajjiżi li għandhom Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO f'dan ir-reġjun huma l-Italja b'61 sit u Spanja b'50 sit (45 sit jekk wieħed ma jgħoddx dawk tal-Gżejjer Kanarji, li huma inklużi mas-siti fl-Afrika). Seba' siti huma kondiviżi bejn diversi pajjiżi. L-ewwel siti tar-reġjun tniżżlu fl-1979, sena wara li ġiet stabbilita l-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO, u kienu jinkludu sitt siti fl-Eks Jugoslavja u sit fl-Italja. Kull sena, il-Kumitat tal-Wirt Dinji tal-UNESCO jista' jżid siti ġodda mal-lista, jew ineħħi xi siti li ma jibqgħux jissodisfaw il-kriterji tal-għażla tal-UNESCO.

## Siti ta' Wirt Dinji
L-UNESCO tiddeżinja s-siti abbażi ta' għaxar kriterji tal-għażla; kull sit irid jissodisfa mill-inqas wieħed mill-għaxar kriterji. Il-kriterji (i) sa (vi) huma kulturali, filwaqt li l-kriterji (vii) sa (x) huma naturali. Is-siti li jkollhom kriterji kulturali u naturali jissejħu siti mħallta.

NB: * Siti transnazzjonali (bl-asterisk)

## Ara wkoll

* Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Albanija
* Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bożnija-Ħerzegovina
* Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kroazja
* Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Greċja
* Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Italja
* Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Malta
* Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Montenegro
* Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Maċedonja ta' Fuq
* Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Portugall
* Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Serbja
* Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovenja
* Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Spanja
* Il-Belt tal-Vatikan hi minnha nnifisha Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.

## Referenzi
Microsoft Windows

**Microsoft Windows** jew magħrufa aħjar bħala **Windows** hija familja ta' sistemi operattivi żviluppati minn Microsoft, bl-użu ta' interface grafiku għall-utent (GUI).

Is-sistema operattiva Windows evolviet minn MS-DOS, sistema operattiva li kienet ibbażata fuq il-modalità tat-test u *l-linja tal-kmand* . L-ewwel verżjoni tal-Windows, Windows Graphic Environment 1.0 ġiet introdotta għall-ewwel darba fl -10 ta 'Novembru, 1983, iżda ħarġet fis-suq biss f'Novembru 1985, li saret biex tissodisfa l-ħtiġijiet tal-kompjuters b'displej grafiku. Windows 1.0 kien softwer addizzjonali ta '16-il bit li kien jaħdem fuq MS-DOS (u xi varjanti ta' MS-DOS), u għalhekk ma setax jaħdem mingħajr sistema operattiva DOS. Verżjoni 2.x, verżjoni 3.x hija wkoll l-istess. L-aħħar ftit verżjonijiet tal-Windows (li jibdew mill-verżjoni 4.0 u Windows NT 3.1) huma sistemi operattivi indipendenti li m'għadhomx dipendenti fuq is-sistema operattiva MS-DOS (għalkemm mhux kompletament). Microsoft Windows tista 'mbagħad tiżviluppa u tkun tista' tikkontrolla l-użu tas-sistema operattiva sa 90%.
Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Finlandja

Is-Siti ta' Wirt Dinji tal-Organizzazzjoni tan-Nazzjonijiet Uniti għall-Edukazzjoni, ix-Xjenza u l-Kultura (UNESCO) huma postijiet b'importanza kulturali jew naturali, kif deskritt fil-Konvenzjoni tal-Wirt Dinji tal-UNESCO, li ġiet stabbilita fl-1972. Il-wirt kulturali jikkonsisti minn monumenti (bħal xogħlijiet arkitettoniċi, skulturi monumentali, jew inċiżjonijiet), gruppi ta' binjiet, u siti (fosthom siti arkeoloġiċi). Il-wirt naturali jinkludi karatteristiċi naturali (li jikkonsistu minn formazzjonijiet fiżiċi u bijoloġiċi), ġeoloġiċi u fiżjografiċi (inkluż il-ħabitats ta' speċijiet mhedda ta' annimali u pjanti), u siti naturali li huma importanti mill-puntdivista tax-xjenza, tal-konservazzjoni jew tas-sbuħija naturali. Il-Finlandja rratifikat il-Konvenzjoni fl-4 ta' Marzu 1987, u b'hekk is-siti indikattivi tagħha setgħu jitqiesu biex jiżdiedu mal-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.

L-ewwel żewġ Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO li tniżżlu mill-Finlandja kienu ċ-Ċentru Storiku ta' Rauma u l-Fortizza ta' Suomenlinna, it-tnejn fl-1991, matul il-15-il sessjoni tal-Kumitat tal-Wirt Dinji, li sar f'Kartaġni, it-Tuneżija. Is-siti l-oħra fil-Finlandja żdiedu fl-1994, fl-1996, fl-1999, fl-2005, u fl-2006.

Mill-2020, b'kollox il-Finlandja għandha seba' Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO, sitta kulturali u wieħed naturali. Dan is-sit tal-aħħar huwa l-Höga Kusten / l-Arċipelagu ta' Kvarken u huwa sit transnazzjonali kondiviż mal-Iżvezja. Il-parti Żvediża, il-Höga Kusten, kienet tniżżlet waħedha fis-sena 2000 u fl-2006 żdied l-Arċipelagu ta' Kvarken. Hemm sit transnazzjonali ieħor fil-Finlandja li huwa l-Ark Ġeodetiku ta' Struve, sit kulturali li żdied fl-2005 u li huwa kondiviż ma' disa pajjiżi oħra.

## Siti ta' Wirt Dinji
L-UNESCO tiddeżinja s-siti abbażi ta' għaxar kriterji tal-għażla; kull sit irid jissodisfa mill-inqas wieħed mill-għaxar kriterji. Il-kriterji (i) sa (vi) huma kulturali, filwaqt li l-kriterji (vii) sa (x) huma naturali.

NB: * Siti transnazzjonali (bl-ikħal)

## Referenzi
Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Ewropa

L-Organizzazzjoni tan-Nazzjonijiet Uniti għall-Edukazzjoni, ix-Xjenza u l-Kultura (UNESCO) iddeżinjat 41 Sit ta' Wirt Dinji fi tmien pajjiżi sovrani (imsejħa wkoll "stati li huma partijiet għall-Konvenzjoni tal-Wirt Dinji") tat-Tramuntana tal-Ewropa: l-Iżlanda, in-Norveġja, l-Iżvezja, il-Finlandja, id-Danimarka, l-Estonja, il-Latvja u l-Litwanja, jiġifieri ġabra ta' pajjiżi Nordiċi u Baltiċi. It-territorju Daniż tal-Gżejjer Faroe ma għandux Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. Is-siti ta' Greenland, li tinsab fil-kontinent tal-Amerka ta' Fuq, mhumiex inklużi fil-lista ta' hawn taħt minkejja r-rabtiet politiċi mad-Danimarka; huma inklużi fil-Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka ta' Fuq. Ir-Renju Unit u l-Irlanda huma inklużi fil-Punent tal-Ewropa, minkejja li xi kultant jiġu elenkati fit-Tramuntana tal-Ewropa.

L-Iżvezja fiha l-ikbar ammont ta' Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fir-reġjun, 15-il sit, tnejn minnhom siti transfruntiera. Tliet siti huma kondiviżi ma' diversi pajjiżi: l-Istmu Kuronjan (il-Litwanja u r-Russja), il-Höga Kusten / l-Arċipelagu ta' Kvarken (l-Iżvezja u l-Finlandja) u l-Ark Ġeodetiku ta' Struve (għaxar pajjiżi fit-Tramuntana u fin-Nofsinhar tal-Ewropa). L-ewwel Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO mir-reġjun tniżżlu fl-1979, meta l-Knisja tal-Injam ta' Urnes u Bryggen, it-tnejn li huma fin-Norveġja ntgħażlu sena wara ma tfasslet il-lista. 

Kull sena, il-Kumitat tal-Wirt Dinji tal-UNESCO jista' jiddeżinja siti ġodda fil-lista, jew ineħħi s-siti li ma jissodisfawx iktar il-kriterji tal-għażla tal-UNESCO. L-UNESCO tiddeżinja s-siti abbażi ta' għaxar kriterji tal-għażla; kull sit irid jissodisfa mill-inqas wieħed mill-għaxar kriterji. Il-kriterji (i) sa (vi) huma kulturali, filwaqt li l-kriterji (vii) sa (x) huma naturali. Is-siti "mħallta" huma siti li jissodisfaw kriterji bħala sit kulturali u bħala sit naturali.

Il-Kumitat tal-Wirt Dinji jista' jispeċifika wkoll li sit jinsab fil-periklu, u jikkwota "kundizzjonijiet li jheddu l-istess karatteristiċi tal-għażla tal-UNESCO li wasslu biex is-sit jitniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO". Attwalment, l-ebda sit fit-Tramuntana tal-Ewropa ma tniżżel bħala sit fil-periklu, għalkemm ġieli kien hemm każijiet fejn dan tqies bħala possibbiltà.

## Siti ta' Wirt Dinji
L-UNESCO tiddeżinja s-siti abbażi ta' għaxar kriterji tal-għażla; kull sit irid jissodisfa mill-inqas wieħed mill-għaxar kriterji. Il-kriterji (i) sa (vi) huma kulturali, filwaqt li l-kriterji (vii) sa (x) huma naturali. Is-siti li jkollhom kriterji kulturali u naturali jissejħu siti mħallta.

NB: * Siti transnazzjonali (bl-asterisk)

## Ara wkoll

* Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fid-Danimarka
* Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Estonja
* Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Finlandja
* Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżlanda
* Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Latvja
* Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Litwanja
* Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Norveġja
* Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvezja

## Referenzi
Martin de Redin

**Martin de Redin** (Pamplona, 1579 &#x2013; Malta, 6 ta' Frar 1660) kien figura militari u politika Spanjola, u t-58 Prinċep u Gran Mastru tal-Ordni ta' Malta. Sar Gran Pirjol tal-Ordni ta' Malta ta' Navarra fl-1641, u Viċirè ta' Sqallija fl-1656.

Ġie elett Gran Mastru tal-Kavallieri Ospitaljieri fl-1657 wara l-mewt ta' Giovanni Paolo Lascaris. Matul il-ħakma tiegħu, huwa kkummissjona l-bini ta' 13-il torri tal-għassa magħrufa bħala ta' de Redin, madwar il-kosta ta' Malta. Dawn it-torrijiet ħolqu linja ta' komunikazzjoni madwar il-gżira biex jagħtu twissija dwar l-avviċinament tal-kursara u l-pirati.

De Redin ħoloq ukoll korp ta' 4,000 muskettier, u ġab ikel u provvisti minn Sqallija meta Malta sofriet nuqqas matul ir-renju tiegħu.

Huwa miet f'Malta fis-6 ta' Frar 1660 u jinstab midfun fil-Kon-Katidral ta' San Ġwann fil-Belt Valletta.

## Ħoloq esterni

* Muniti tal-Granmastru Martin de Redin
Ottawa

## Demografija

### Lingwi
Il-lingwi uffiċjali huma l-Ingliż u l-Franċiż mill-2002 :

Ingliż biss: 479 740.

Franċiż biss: 12 985.

Ingliż u Franċiż: 298 245.

la l-Ingliż u lanqas il-Franċiż: 10 305.

Ottawa għandha numru kbir ta’ Frankofoni.

Fil-kapitali Kanadiża, 63.7% tal-abitanti tagħha jiddikjaraw li għandhom l-Ingliż bħala l-lingwa materna tagħhom u 15% il-Franċiż bi 22.3% tal-abitanti jitkellmu ż-żewġ lingwi fl-2011.

## Relazzjonijiet internazzjonali

### Ġemellaġġi
Ottawa hija ġemellata ma':

* Katanja (Italja).
* Kajr (Eġittu).
* Beijing (Ċina).
* Campobasso (Italja).
Toronto

**Toronto**  hija l-kapitali tal-provinċja ta' Ontario fil-Kanada . B'popolazzjoni ta' 2,794,356 fl -2021, hija l- akbar belt fil-Kanada u r-raba' l-aktar belt popolata (mhux agglomerazzjoni) fl-Amerika ta' Fuq. Toronto huwa ċentru internazzjonali ta’ negozju, finanzi, arti, kultura, u huwa meqjus bħala wieħed mill-aktar bliet multikulturali u kożmopolitani fid-dinja.

Il-belt hija d-dar tal-Borża ta' Toronto, il-kwartieri ġenerali tal -akbar ħames banek tal-Kanada, u ħafna korporazzjonijiet Kanadiżi u multinazzjonali ewlenin oħra, mis-setturi ekonomiċi kollha. L-ekonomija tagħha hija diversifikata ħafna b'saħħiet fit -teknoloġija, id-disinn, is- settur finanzjarju, ix-xjenzi tal-ħajja, l-edukazzjoni, l-arti, il- moda, l-ajruspazju, l-eko-innovazzjoni, il-catering kollettiv u t- turiżmu . Toronto huwa t-tielet l-akbar park tat-teknoloġija fl -Amerika ta 'Fuq, wara Silicon Valley u New York, bl-aktar tkabbir mgħaġġel.
Grenoble Ecole de Management

**Grenoble Ecole de Management** (GEM) hija skola Franċiża postgradwata tan-negozju (Grande Ecole).

L-istituzzjoni konsulari twaqqfet fl-1984 fi Grenoble, fir-reġjun Auvergne-Rhone Alpes, mill-Kamra tal-Kummerċ u l-Industrija (CCI) ta’ Grenoble.

L-iskola ġiet ikklassifikata fost l-aqwa 10 skejjel tan-negozju Franċiżi fl-2021.

GEM hija parti mill-Conférence des Grandes écoles, u waħda mill-1% tal-iskejjel tan-negozju fid-dinja li għandha t-"Triple Crown" tal-akkreditazzjonijiet internazzjonali tal-iskejjel tan-negozju: EQUIS mill-EFMD, AMBA, u l-AACSB.

Fl-2021 GEM saret l-ewwel skola tan-negozju Franċiża li kellha entreprise à mission. Ir-responsabbiltà soċjali korporattiva hija mmexxija minn kumitat ta’ studenti, amministraturi u għalliema.
Québec (belt)

**Quebec** (pronunzja: /kwɪˈbɛk/ jew /kəˈbɛk/; bil-Franċiż: *Ville de Québec*), uffiċjalment **Québec** (pronunzja bil-Franċiż: [kebɛk]), hija l-belt kapitali tal-provinċja Kanadiża ta' Quebec. Minn Lulju 2021, il-belt kellha popolazzjoni ta' 549,459 ruħ, u ż-żona metropolitana kellha popolazzjoni ta' 839,311-il ruħ. Hija t-tnax-il ikbar belt u s-seba' l-ikbar żona metropolitana fil-Kanada. Hija wkoll it-tieni l-ikbar belt fil-provinċja, wara Montreal. Għandha klima kontinentali umduża bi sjuf sħan u bi xtiewi kesħin u bil-borra.

L-esploratur Samuel de Champlain stabbilixxa insedjament Franċiż hawnhekk fl-1608, u adotta l-isem Algonquin. Il-belt ta' Quebec hija waħda mill-eqdem insedjamenti Ewropej fl-Amerka ta' Fuq. Is-swar ta' madwar iċ-ċentru storiku ta' Quebec (*Vieux-Québec*) huma l-unika ħitan iffortifikati ta' belt li għad fadal fl-Amerki fit-Tramuntana tal-Messiku. Din iż-żona tniżżlet fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1985 bit-titlu uffiċjali ta' "Distrett Storiku ta' Québec".

## Sit ta' Wirt Dinji
Id-Distrett Storiku ta' Québec ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1985.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (iv)** "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem"; u l-kriterju (vi) "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".

## Referenzi
Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Russja

Is-Siti ta' Wirt Dinji tal-Organizzazzjoni tan-Nazzjonijiet Uniti għall-Edukazzjoni, ix-Xjenza u l-Kultura (UNESCO) huma postijiet b'importanza kulturali jew naturali, kif deskritt fil-Konvenzjoni tal-Wirt Dinji tal-UNESCO, li ġiet stabbilita fl-1972. Il-wirt kulturali jikkonsisti minn monumenti (bħal xogħlijiet arkitettoniċi, skulturi monumentali, jew inċiżjonijiet), gruppi ta' binjiet, u siti (fosthom siti arkeoloġiċi). Il-wirt naturali jinkludi karatteristiċi naturali (li jikkonsistu minn formazzjonijiet fiżiċi u bijoloġiċi), ġeoloġiċi u fiżjografiċi (inkluż il-ħabitats ta' speċijiet mhedda ta' annimali u pjanti), u siti naturali li huma importanti mill-puntdivista tax-xjenza, tal-konservazzjoni jew tas-sbuħija naturali. L-Unjoni Sovjetika rratifikat il-Konvenzjoni fit-12 ta' Ottubru 1988, u b'hekk is-siti indikattivi tagħha, inkluż tar-Russja, setgħu jitqiesu biex jiżdiedu mal-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.

L-ewwel ħames Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-Unjoni Sovjetika tniżżlu fil-lista fl-14-il sessjoni tal-Kumitat tal-Wirt Dinji tal-UNESCO, li sar f'Banff, Alberta, il-Kanada, f'Diċembru 1990. Minn dawk il-ħames siti, tlieta jinsabu fil-Federazzjoni Russa attwali: il-monumenti ta' San Pietruburgu (li dak iż-żmien kienet Leningrad), Kizhi Pogost, u l-Kremlin ta' Moska u l-Pjazza l-Ħamra.

B'kollox, ir-Russja għandha 33 Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. L-iżjed siti reċenti li tniżżlu huma dawk tal-Pajsaġġ Kulturali tal-Lag ta' Kenozero, fl-2024, u tat-Tpittir fuq il-Blat tal-Għar ta' Shulgan-Tash, fl-2025. B'kollox hemm 22 sit kulturali u ħdax-il sit naturali. Erba' siti huma transnazzjonali. L-Istmu Kuronjan huwa kondiviż mal-Litwanja, il-Pajsaġġi ta' Dauria u l-Baċir tal-Lag ta' Uvs huma kondiviżi mal-Mongolja, u l-Ark Ġeodetiku ta' Struve huwa kondiviż ma' disa' pajjiżi oħra.

## Siti ta' Wirt Dinji
L-UNESCO tiddeżinja s-siti abbażi ta' għaxar kriterji tal-għażla; kull sit irid jissodisfa mill-inqas wieħed mill-għaxar kriterji. Il-kriterji (i) sa (vi) huma kulturali, filwaqt li l-kriterji (vii) sa (x) huma naturali.

NB: * Siti transnazzjonali (bl-ikħal)

## Referenzi
Muxrabija

Il-**Muxrabija** (bl-Għarbi: *maxrabija*; plural: *muxrabijet*) hija element tipiku tal-arkitettura vernakulari Maltija. Tikkonsisti f'folja tal-injam imżejna, b'xibka kkomplikata ta' toqob, qisha kannizzata, imwaħħla sewwa f'tieqa jew loġġa li tisporġi mill-faċċata tal-bini, ġeneralment fuq il-bieb prinċipali jew mal-ġenb tiegħu. Jeżistu wkoll muxrabijiet minquxin fil-ġebel.

Il-muxrabija hija magħrufa wkoll bħala "**nemmiesa**", "**xerriefa**" u f'Għawdex bħala "**kixxiefa**" jew "**lkixxijìja**" u "**ġlusija**" (probabbilment mill-Franċiż *jalousie*).

Il-muxrabijet u r-rundelli (motivi tondi skolpiti fuq faċċati tal-bini) huma l-uniċi żewġ karatteristiċi tal-arkitettura vernakulari Maltija li joħorġu direttament mill-kultura Għarbija. Il-muxrabija hija karatteristika tipika tal-Mediterran, li l-eqdem dokument tagħha jmur lura għas-seklu 7 fil-Lvant Nofsani. L-eqdem muxrabijet li għadhom jeżistu f'Malta jmorru lura għall-1300-1400.

Il-muxrabija tinbena bl-intenzjoni li żżomm l-intern tal-bini frisk billi tippermetti ċ-ċirkolazzjoni tal-arja mill-injam imnaqqax. Fi żminijiet oħra kienet tintuża wkoll biex tkessaħ il-ħażna tal-ilma, kif ukoll bħala miżura ta' sigurtà biex jiġi osservat barra mingħajr ma jidher min hemm ġewwa.

## Lista ta' muxrabijet f'Malta

* Triq Tal-Karmnu, ir-Rabat, Għawdex
* Sqaq il-Qajjied, Siggiewi
* 84, Triq Santu Rokku, Birkirkara - Dar Ċensu Borg (Brared),  muxrabija tal-ġebel bi stil dekorattiv.
* Ta' Għammar, Għawdex
* Triq Il-Knisja, Għarb
* Triq Doni, ir-Rabat, Malta
* Ta' Monita, Wied il-Għajn

## Iktar qari

* Joe Azzopardi, "A Survey of the Maltese Muxrabijiet (Part 2)", VIGILO - DIN L-ART HELWA, Ottubru 2012.

## Referenzi
Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Eġittu

Is-Siti ta' Wirt Dinji tal-Organizzazzjoni tan-Nazzjonijiet Uniti għall-Edukazzjoni, ix-Xjenza u l-Kultura (UNESCO) huma postijiet b'importanza kulturali jew naturali, kif deskritt fil-Konvenzjoni tal-Wirt Dinji tal-UNESCO, li ġiet stabbilita fl-1972. Il-wirt kulturali jikkonsisti minn monumenti (bħal xogħlijiet arkitettoniċi, skulturi monumentali, jew inċiżjonijiet), gruppi ta' binjiet, u siti (fosthom siti arkeoloġiċi). Il-wirt naturali jinkludi karatteristiċi naturali (li jikkonsistu minn formazzjonijiet fiżiċi u bijoloġiċi), ġeoloġiċi u fiżjografiċi (inkluż il-ħabitats ta' speċijiet mhedda ta' annimali u pjanti), u siti naturali li huma importanti mill-puntdivista tax-xjenza, tal-konservazzjoni jew tas-sbuħija naturali. L-Eġittu rratifika l-Konvenzjoni fis-7 ta' Frar 1974, u b'hekk is-siti indikattivi tiegħu setgħu jitqiesu biex jiżdiedu mal-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.

Mill-2016, l-Eġittu għandu seba' Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO; sitta minnhom huma siti kulturali u wieħed huwa sit naturali. L-ewwel siti tal-Eġittu, Abu Mena, Tebe Antika u n-Nekropoli tagħha, il-Belt Storika tal-Kajr, il-Monumenti Nubjani minn Abu Simbel sa Philae u Memphis u n-Nekropoli tagħha – l-Inħawi tal-Piramidi minn Giza sa Dahshur tniżżlu fil-lista fit-tielet sessjoni tal-Kumitat tal-Wirt Dinji, li saret f'Luxor, l-Eġittu fl-1979. Sit ieħor, iż-Żona ta' Santa Katarina, żdied fl-2002, u sit ieħor, Wadi Al-Hitan, żdied fl-2005.

## Siti ta' Wirt Dinji
L-UNESCO tiddeżinja s-siti abbażi ta' għaxar kriterji tal-għażla; kull sit irid jissodisfa mill-inqas wieħed mill-għaxar kriterji. Il-kriterji (i) sa (vi) huma kulturali, filwaqt li l-kriterji (vii) sa (x) huma naturali.

NB: * Siti transnazzjonali (bl-ikħal)

† Fil-periklu

## Referenzi
Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Palestina

Is-Siti ta' Wirt Dinji tal-Organizzazzjoni tan-Nazzjonijiet Uniti għall-Edukazzjoni, ix-Xjenza u l-Kultura (UNESCO) huma postijiet b'importanza kulturali jew naturali, kif deskritt fil-Konvenzjoni tal-Wirt Dinji tal-UNESCO, li ġiet stabbilita fl-1972. Il-wirt kulturali jikkonsisti minn monumenti (bħal xogħlijiet arkitettoniċi, skulturi monumentali, jew inċiżjonijiet), gruppi ta' binjiet, u siti (fosthom siti arkeoloġiċi). Il-wirt naturali jinkludi karatteristiċi naturali (li jikkonsistu minn formazzjonijiet fiżiċi u bijoloġiċi), ġeoloġiċi u fiżjografiċi (inkluż il-ħabitats ta' speċijiet mhedda ta' annimali u pjanti), u siti naturali li huma importanti mill-puntdivista tax-xjenza, tal-konservazzjoni jew tas-sbuħija naturali. Il-Palestina rratifikat il-Konvenzjoni fit-8 ta' Diċembru 2011, u b'hekk is-siti indikattivi tagħha setgħu jitqiesu biex jiżdiedu mal-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.

B'kollox il-Palestina għandha ħames Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO u kollha huma siti kulturali. L-ewwel Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO li tniżżel mill-Palestina kien il-Post tat-Twelid ta' Ġesù: il-Knisja tan-Natività u r-Rotta tal-Pellegrinaġġ, Betlem, fl-2011, filwaqt li l-iżjed sit li tniżżel reċentement huwa l-Monasteru ta' San Ilarjun/Tell Umm Amer fl-2024. Il-Belt Antika ta' Ġerusalemm u l-Ħitan tagħha tniżżlet fl-1981 fuq proposta tal-Ġordan sabiex is-sit jitqies għalih mingħajr assenjazzjoni lill-Palestina jew lil Iżrael.

## Sit ta' Wirt Dinji
L-UNESCO tiddeżinja s-siti abbażi ta' għaxar kriterji tal-għażla; kull sit irid jissodisfa mill-inqas wieħed mill-għaxar kriterji. Il-kriterji (i) sa (vi) huma kulturali, filwaqt li l-kriterji (vii) sa (x) huma naturali.

NB: * Siti transnazzjonali (bl-ikħal)
}
|kulturali:
(ii)(iv)(vi)
|
|2017
|Il-qalba taċ-ċentru storiku tar-raħal kien is-sit tal-Moskea ta' Al-Ibrahimi u l-qabar tal-Patriarki li nbnew f'kumpless fis-seklu 1 W.K. sabiex jiġu protetti l-oqbra tal-patriarka Abram u tal-familja tiegħu.
|-
!Ġeriko tal-Qedem: Tell es-Sultan
|
|Governorat ta' Ġeriko, il-Palestina
|kulturali:
(iii), (iv)
|—
|2012
|
|-
!Monasteru ta' San Ilarjun/Tell Umm Amer
|
|Governorat ta' Deir al-Balah, l-Istrixxa ta' Gaża
|kulturali: (ii), (iii), (iv)
|—
|2024
|L-inħawi ta' Tell Umm Amer, fil-villaġġ ta' Al Nusairat qrib Wadi Gaza, kienu magħrufa l-ewwel bħala Tabatha mill-400 sas-670; għeliem li għadu jeżisti huwa l-Monasteru ta' San Ilarjun, li ngħata isem il-qaddis li twieled hemmhekk u li jitqies bħala l-fundatur tal-monastiċiżmu Palestinjan; il-monasteru nqered fis-614 u qiegħed fi stat ta' fdalijiet.
|}

## Referenzi
Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Oċeanja

L-Organizzazzjoni tan-Nazzjonijiet Uniti għall-Edukazzjoni, ix-Xjenza u l-Kultura (UNESCO) iddeżinjat 38 Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-Oċeanja. Din fiha 14-il pajjiż, fosthom il-Gżejjer Marshall, il-Gżejjer Solomon, New Zealand, Vanuatu, l-Istati Uniti (Hawaii), ir-Renju Unit (il-Gżejjer Pitcairn), Papua New Guinea, Franza (New Caledonia u l-Polineżja Franċiża), Fiġi, l-Istati Federati tal-Mikroneżja, Kiribati, iċ-Ċilì (Rapa Nui), Palau, u l-maġġoranza tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO li jinsabu fl-Awstralja.

L-ewwel tliet Siti ta' Wirt Dinji mir-reġjun kienu l-Iskoll il-Kbir tal-Qroll, il-Park Nazzjonali ta' Kakadu u l-Lagi ta' Willandra, li tniżżlu fl-1981, tliet snin wara l-ħolqien tal-lista. Ir-reġjun fih l-ikbar tliet Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fid-dinja: iż-Żona Protetta tal-Gżejjer Phoenix, Papahānaumokuākea, u l-Iskoll il-Kbir tal-Qroll. Barra minn hekk, iż-Żona Naturali Selvaġġa tat-Tażmanja hija waħda mill-uniċi żewġ siti li jissodisfaw saħansitra seba' kriterji tal-għażla tal-UNESCO minn għaxra (is-sit l-ieħor huwa l-Muntanja Tai fiċ-Ċina).

Kull sena, il-Kumitat tal-Wirt Dinji tal-UNESCO jista' jiddeżinja siti ġodda fil-lista, jew ineħħi s-siti li ma jissodisfawx iktar il-kriterji tal-għażla tal-UNESCO. L-UNESCO tiddeżinja s-siti abbażi ta' għaxar kriterji tal-għażla; kull sit irid jissodisfa mill-inqas wieħed mill-għaxar kriterji. Il-kriterji (i) sa (vi) huma kulturali, filwaqt li l-kriterji (vii) sa (x) huma naturali. Is-siti "mħallta" huma siti li jissodisfaw kriterji bħala sit kulturali u bħala sit naturali.

Il-Kumitat tal-Wirt Dinji jista' jispeċifika wkoll li sit jinsab fil-periklu, u jikkwota "kundizzjonijiet li jheddu l-istess karatteristiċi tal-għażla tal-UNESCO li wasslu biex is-sit jitniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO". Fl-2013, il-Kumitat tal-Wirt Dinji żied il-Lvant ta' Rennell fil-lista ta' siti fil-periklu minħabba t-theddida tal-attivitajiet tal-qtugħ tas-siġar li kienet qed ixxekkel il-valur universali straordinarju tas-sit.

## Siti ta' Wirt Dinji
NB: * Siti transnazzjonali (bl-asterisk)

## Ara wkoll

* Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstralja

## Referenzi
Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Asja u fl-Asja Ċentrali

L-Organizzazzjoni tan-Nazzjonijiet Uniti għall-Edukazzjoni, ix-Xjenza u l-Kultura (UNESCO) iddeżinjat 24 Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO f'sitt pajjiżi tat-Tramuntana tal-Asja u tal-Asja Ċentrali: il-Każakistan, il-Kirgistan, it-Taġikistan, it-Turkmenistan, l-Użbekistan u l-parti Asjatika tar-Russja. Il-parti Ewropea tar-Russja hija inkluża fil-Lvant tal-Ewropa.

Ir-Russja għandha l-ikbar ammont ta' Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO bi tmien siti, u tnejn minnhom huma siti transnazzjonali kondiviżi mal-Mongolja fil-Lvant tal-Asja. L-ewwel Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO li tniżżel mir-reġjun kien Itchan Kala fl-Użbekistan, fl-1990. 

Kull sena, il-Kumitat tal-Wirt Dinji tal-UNESCO jista' jiddeżinja siti ġodda fil-lista, jew ineħħi s-siti li ma jissodisfawx iktar il-kriterji tal-għażla tal-UNESCO. L-UNESCO tiddeżinja s-siti abbażi ta' għaxar kriterji tal-għażla; kull sit irid jissodisfa mill-inqas wieħed mill-għaxar kriterji. Il-kriterji (i) sa (vi) huma kulturali, filwaqt li l-kriterji (vii) sa (x) huma naturali. Is-siti "mħallta" huma siti li jissodisfaw kriterji bħala sit kulturali u bħala sit naturali. Fit-Tramuntana tal-Asja u fl-Asja Ċentrali hemm 11-il sit kulturali, tmien siti naturali u l-ebda sit imħallat. Is-siti kollha fir-Russja huma siti naturali, u bl-eċċezzjoni ta' Saryarka, is-siti kollha tal-Asja Ċentrali huma siti kulturali.

Il-Kumitat tal-Wirt Dinji jista' jispeċifika wkoll li sit jinsab fil-periklu, u jikkwota "kundizzjonijiet li jheddu l-istess karatteristiċi tal-għażla tal-UNESCO li wasslu biex is-sit jitniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO". L-ebda sit minn dan ir-reġjun ma ddaħħal fil-lista tas-siti fil-periklu, iżda għadd ta' siti tqiesu biex jiddaħħlu.

## Siti ta' Wirt Dinji
NB: * Siti transnazzjonali (bl-asterisk)

## Ara wkoll

* Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kirgistan
* Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkmenistan
* Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Użbekistan
* Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Każakistan
* Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Taġikistan
* Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Russja

## Referenzi
Iżlam Sunni

**Ahl is-Sunna u l-Ġmiegħa** jew **Ahl is-Sunna** jew l-**Iżlam/Islam Sunni** hija l-akbar fergħa tal-Iżlam, segwita minn 85–90% tal-Misilmin fid-dinja. Isimha ġej mill-kelma *[[Ħadit|Sunna]]*, li tirreferi għat-tradizzjoni ta' Muħammad. Id-differenzi bejn il-Misilmin is-Sunni u x-Xigħi ħarġu minn nuqqas ta' qbil dwar is-suċċessjoni ta' Muħammad u sussegwentement kisbu sinifikat politiku usa', kif wkoll dimensjonijiet teoloġiċi u ġuridiċi. Skont it-tradizzjonijiet Sunni, Muħammad ma ħalla l-ebda suċċessur u l-parteċipanti tal-avveniment Saqifa ħatru lil Abu Bakr bħala li jmiss fil-linja bħala l-ewwel il-Kalif (is-suċċessur). Dan jikkuntrasta mal-fehma x-Xigħa, li ssostni li Muħammad ħatar lirr-raġel ta’ bintu (Fatima) u l-kuġin tiegħu, Għali bin Abi Talib bħala l-Imam tal-Misilmin u s-suċċessur tiegħu.

## Etimoloġija
L-aderenti tal-Islam Sunni jissejħu bl-Għarbi: ***Ahl as-Sunnaẗ wal-Ġamāgħaẗ*** (أهل السنة والجماعة, jfisser "in-nies tas-Sunna u l-komunità/ġmiegħa") jew ***Ahl as-Sunnaẗ*** (أهل السنة) fil-qosor. Bl-Ingliż, id-duttrini u l-prattiċi tagħha kultant jissejħu ***Sunnism***, filwaqt li l-aderenti huma magħrufa bħala ***Sunni'', ''Sunni'' ''Muslim***, ***Sunnite***, u ***Ahlus Sunnah''.'''

Bil-[[Lingwa Maltija|Malti]], huwa imsejjaħ bħala '''Iżlam/Islam Sunnita''' jew '''Iżlam/Islam Sunni,''' filwaqt li l-aderenti huma magħrufa bħala <small>sg.</small> '''Sunni''' u <small>pl.</small> '''Sunnin''' (mill-Għarbi: <small>sg.</small> سُنِّيّ, ''Sunni,'' <small>pl.</small> سُنِّيُّون‎, ''Sunnijjūn)'', jew <small>sg.</small> '''Sunnita''' u <small>pl.</small> '''Sunniti'''.

L-Islam Sunni kultant jissejjaħ "***Iżlam ortodoss**'", għalkemm xi studjużi jqisu din it-traduzzjoni bħala mhux xierqa.

## Tagħlimiet

Il-Koran, flimkien mal-Ħadit (speċjalment dawk miġbura Kotba S-Sitta) u l-kunsens ġuristiku vinkolanti, jiffurmaw il-bażi tal-ġurisprudenza tradizzjonali kollha fi ħdan l-Islam Sunni. Deċiżjonijiet mixx-Xarija huma derivati minn dawn is-sorsi bażiċi, flimkien ma' raġunament analogu, konsiderazzjoni tal-benesseri pubbliku u diskrezzjoni ġuristika, bl-użu tal-prinċipji tal-ġurisprudenza żviluppati mill-iskejjel legali tradizzjonali (sg. madhab, pl. madahib). Fi kwistjonijiet ta' twemmin jew kredu, it-tradizzjoni s-Sunni ssostni s-Sitt Pilastri tal-*Imān* (fidi/twemmin) u tinkludi l-iskejjel Axgħari u Maturidi ta' Kalam (teoloġija) kif wkoll l-iskola testwali magħrufa bħala teoloġija tradizzjonalista bħall-Atari.

## Referenzi
Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indja

Is-Siti ta' Wirt Dinji tal-Organizzazzjoni tan-Nazzjonijiet Uniti għall-Edukazzjoni, ix-Xjenza u l-Kultura (UNESCO) huma postijiet b'importanza kulturali jew naturali, kif deskritt fil-Konvenzjoni tal-Wirt Dinji tal-UNESCO, li ġiet stabbilita fl-1972. Il-wirt kulturali jikkonsisti minn monumenti (bħal xogħlijiet arkitettoniċi, skulturi monumentali, jew inċiżjonijiet), gruppi ta' binjiet, u siti (fosthom siti arkeoloġiċi). Il-wirt naturali jinkludi karatteristiċi naturali (li jikkonsistu minn formazzjonijiet fiżiċi u bijoloġiċi), ġeoloġiċi u fiżjografiċi (inkluż il-ħabitats ta' speċijiet mhedda ta' annimali u pjanti), u siti naturali li huma importanti mill-puntdivista tax-xjenza, tal-konservazzjoni jew tas-sbuħija naturali. L-Indja rratifikat il-Konvenzjoni fl-14 ta' Novembru 1977, u b'hekk is-siti indikattivi tagħha setgħu jitqiesu biex jiżdiedu mal-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.

B'kollox l-Indja għandha 43 Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO, 35 kulturali, seba' naturali u wieħed imħallat. L-ewwel erba' Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO mill-Indja żdiedu fl-1983: l-Għerien ta' Ajanta, l-Għerien ta' Ellora, il-Forti ta' Agra, u t-Taj Mahal. L-iżjed sit li żdied reċentement mill-Indja huma l-Moidams – is-Sistema tat-Tumbati Funebri tad-Dinastija Ahom, fl-2024. Fi żminijiet differenti, żewġ siti tniżżlu fil-lista tas-siti fil-periklu: is-Santwarju tan-Natura Selvaġġa ta' Manas tniżżel bejn l-1992 u l-2011 minħabba l-insib u l-attivitajiet tal-milizji Bodo, u l-monumenti f'Hampi tniżżlu bejn l-1999 u l-2006 minħabba riskji miż-żieda fit-traffiku u l-kostruzzjonijiet ġodda fil-madwar. Sit ta' Wirt Dinji wieħed huwa transnazzjonali, ix-Xogħol Arkitettoniku ta' Le Corbusier, li huwa kondiviż ma' sitt pajjiżi oħra.

## Siti ta' Wirt Dinji
L-UNESCO tiddeżinja s-siti abbażi ta' għaxar kriterji tal-għażla; kull sit irid jissodisfa mill-inqas wieħed mill-għaxar kriterji. Il-kriterji (i) sa (vi) huma kulturali, filwaqt li l-kriterji (vii) sa (x) huma naturali.

NB: * Siti transnazzjonali (bl-ikħal)

## Referenzi