Lima

**Lima** (/ˈliːmə/ *LEE-mə*; pronunzja bl-Ispanjol: [ˈlima]), li oriġinarjament ġiet stabbilita bħala **Ciudad de Los Reyes** (Belt ir-Rejiet) hija l-belt kapitali u l-ikbar belt tal-Perù. Tinsab fil-widien tax-xmajjar Chillón, Rímac u Lurín, fiż-żona tad-deżert tal-parti kostali ċentrali tal-pajjiż, faċċata tal-Oċean Paċifiku. Flimkien mal-belt kostali ta' Callao, tifforma żona urbana kontigwa magħrufa bħala ż-Żona Metropolitana ta' Lima. B'popolazzjoni ta' iktar minn 9.7 miljun ruħ fiż-żona urbana tagħha u ta' iktar minn 11-il miljun fiż-żona metropolitana tagħha, Lima hija waħda mill-ikbar bliet fl-Amerki.

Isem il-belt oriġina mir-reġjun agrikolu fil-qrib magħruf bħala *Limaq* fost il-Peruvjani nattivi. Lima saret il-belt kapitali u l-iżjed belt importanti fil-Viċirenju tal-Perù. Wara l-Gwerra Peruvjana tal-Indipendenza, il-belt saret il-kapitali tar-Repubblika tal-Perù (República del Perú). Madwar terz tal-popolazzjoni nazzjonali issa tgħix fiż-żona metropolitana tagħha.

Il-belt ta' Lima titqies bħala ċ-ċentru politiku, kulturali, finanzjarju u kummerċjali tal-Perù. Lima tospita waħda mill-eqdem istituzzjonijiet tal-edukazzjoni terzjarja: l-Università Nazzjonali ta' San Marcos, li ġiet stabbilita fit-12 ta' Mejju 1551, u b'hekk hija l-ewwel università li ġiet stabbilita uffiċjalment u baqgħet tiffunzjona b'mod kontinwu fid-Dinja l-Ġdida. Lima hija wkoll waħda mill-iżjed tletin agglomerazzjoni urbana popolata fid-dinja. Minħabba l-importanza ġeostrateġika tagħha, in-Network tar-Riċerka tal-Globalizzazzjoni u tal-Bliet Dinjin ikkategorizzaha bħala belt "beta". Ġurisdizzjonalment, il-metropoli hija estiża l-iktar fi ħdan il-provinċja ta' Lima u ftit ukoll lejn il-Punent fi ħdan il-provinċja kostituzzjonali ta' Callao, fejn hemm il-port marittimu u l-Ajruport Internazzjonali ta' Jorge Chávez. Iż-żewġ provinċji għandhom awtonomija reġjonali mill-2002.

F'Ottubru 2013, Lima ntgħażlet biex tospita l-Logħob Pan-Amerikan tal-2019; dan il-logħob sar fi stabbilimenti f'Lima u fil-madwar, u kien l-ikbar avveniment sportiv li qatt ġie ospitat mill-pajjiż. Lima ospitat ukoll il-Laqgħat tal-APEC tal-2008 u tal-2016, il-Laqgħat Annwali tal-Fond Monetarju Internazzjonali u l-Grupp tal-Bank Dinji f'Ottubru 2015, il-Konferenza tat-Tibdil fil-Klima tan-Nazzjonijiet Uniti f'Diċembru 2014, u l-Konkors ta' Miss Universe tal-1982.

## Storja

### Żmien Pre-Kolumbjan
Għalkemm l-istorja tal-belt ta' Lima bdiet bl-istabbiliment tagħha mill-Ispanjoli fl-1535, it-territorju ffurmat mill-widien tax-xmajjar Rímac, Chillón u Lurín kien ġie okkupat minn insedjamenti qabel żmien l-Inka, li kienu raggruppati taħt it-tmexxija ta' Ichma. Il-kultura Maranga u l-kultura ta' Lima kienu dawk li stabbilew u sawru l-identità tat-territorju. F'dak iż-żmien inbnew is-santwarji ta' Lati (attwalment Puruchuco) u ta' Pachacámac (is-santwarju prinċipali tal-pellegrinaġġi fi żmien l-Inka).

Dawn il-kulturi nħakmu mill-Imperu Wari fil-qofol tat-tkabbir imperjali tiegħu. F'dak iż-żmien inbena ċ-ċentru ċerimonjali ta' Cajamarquilla. Meta l-importanza tal-Imperu Wari battiet, il-kulturi lokali reġgħu kisbu l-awtonomija, u spikkat il-kultura Chancay. Iktar 'il quddiem, fis-seklu 15, dan it-territorju ġie inkorporat fl-Imperu Inka. Minn dak iż-żmien insibu varjetà kbira ta' *huacas* fil-belt kollha, u wħud minnhom għadhom qed jiġu investigati.

L-iżjed importanti jew l-iżjed magħrufa fosthom huma dawk ta' Huallamarca, Pucllana u Mateo Salado. Dawn kollha jinsabu fin-nofs tad-distretti ta' Lima bi tkabbir urban kbir ħafna, għaldaqstant huma mdawra b'binjiet kummerċjali u residenzjali. Madankollu, dan ma jtellifx mill-istat perfett ta' konservazzjoni tagħhom. Fil-periferiji tal-belt hemm il-fdalijiet ta' Pachacámac, ċentru reliġjuż importanti li nbena mis-seklu 3 sas-seklu 15 minn diversi ċivilizzazzjonijiet, u li ntuża saħansitra fi żmien il-wasla tal-konkwistaturi Spanjoli.

### Stabbiliment ta' Lima

Fl-1532, l-Ispanjoli u l-alleati indiġeni tagħhom (mill-gruppi etniċi influwenzati mill-Inka) taħt il-kmand ta' Francisco Pizarro ħatfu lill-monarka Atahualpa bħala priġunier fil-belt ta' Cajamarca. Għalkemm tħallas rahan, xorta waħda ġie ġustizzjat għal raġunijiet politiċi u strateġiċi. Wara xi battalji, l-Ispanjoli kkonkwistaw l-imperu tagħhom. Il-Kuruna Spanjola sejħet lil Francisco Pizarro bħala l-gvernatur tal-artijiet li huwa kkonkwista. Pizarro ddeċieda li jistabbilixxi l-belt kapitali fil-wied tax-xmara Rímac, wara li ma rnexxilux jistabbiliha f'Jauja.

Huwa kkunsidra li Lima kienet tinsab f'pożizzjoni strateġika, qrib kosta favorevoli għall-kostruzzjoni ta' port iżda prudentement 'il bogħod sabiex jiġu evitati l-attakki mill-pirati u mis-setgħat barranin, b'artijiet għammiela u bi klima friska idonea. Għalhekk, fit-18 ta' Jannar 1535, Lima ġiet stabbilita bl-isem ta' "Belt tar-Rejiet", f'ġieħ l-epifanija f'territorji li kienu tal-*kuraka* Taulichusco. Huwa maħsub li dan l-isem ingħata "għall-ħabta tal-istess żmien f'Jannar, meta l-Ispanjoli kienu qed ifittxu post biex jistabbilixxu l-belt il-ġdida, [...] mhux 'il bogħod mis-santwarju ta' Pachacámac, qrib ix-xmara Rímac".

Madankollu, bħalma kien ġara bir-reġjun, li inizjalment kien issejjaħ Kastilja l-Ġdida u mbagħad  Perù, il-Belt tar-Rejiet wara ftit saret magħrufa bħala "Lima". Pizarro, bil-kollaborazzjoni ta' Nicolás de Ribera, Diego de Agüero u Francisco Quintero, fassal personalment il-pjazza prinċipali, *Plaza Mayor*, u l-kumplament tal-pjanta tal-belt, u bena l-Palazz tal-Viċirè (li llum il-ġurnata ġie ttrasformat fil-Palazz tal-Gvern tal-Perù, iżda xorta waħda għadu jissejjaħ *Casa de Pizarro*) u l-Katidral. L-ewwel ġebla tal-katidral tpoġġiet personalment minn Pizarro nnifsu. F'Awwissu 1536, il-belt kienet qed tiffjorixxi iżda ġiet assedjata mit-truppi tal-monarka Manco Inca Yupanqui, għalkemm l-Ispanjoli u l-alleati indiġeni tagħhom irnexxielhom jirbħulhom.

Fis-snin ta' wara, Lima kisbet prestiġju billi ġiet iddeżinjata bħala l-belt kapitali tal-Viċirenju tal-Perù u s-sede tar-*Real Audiencia* fl-1543. Peress li l-pożizzjoni tal-belt kostali kienet ikkundizzjonata mill-komunikazzjonijiet faċli li kien hemm ma' Spanja, malajr ġiet stabbilita rabta sfiqa mal-port ta' Callao.
File:Diego_de_Almagro_y_Francisco_Pizarro_en_Castilla.jpg|alt=Francisco Pizarro and Diego Almagro portrayed in 1615 by the Inca painter Guamán Poma. Royal Library, Denmark.|Francisco Pizarro u Diego Almagro mpittra fl-1615 mill-pittur Inka Guamán Poma. Il-Librerija Rjali tad-Danimarka.
File:Kusi_Yupanqui.jpg|alt=Captain Luis de Ávalos de Ayala kills Manco Inca Yupanqui in the conquest of Lima. Chronicle made in 1615 by the Inca painter Guamán Poma. Royal Library, Denmark.|Il-Kaptan Luis de Ávalos de Ayala joqtol lil Manco Inca Yupanqui fil-konkwista ta' Lima, impitter fl-1615 mill-pittur Inka Guamán Poma. Il-Librerija Rjali tad-Danimarka.


### Żmien il-Viċirenju

Għas-seklu ta' wara, il-belt iffjorixxiet bħala ċ-ċentru ta' network kummerċjali estensiv li integra l-Viċirenju mal-Amerki, mal-Ewropa u mal-Lvant tal-Asja. Iżda l-belt kellha l-perikli tagħha wkoll; terremoti vjolenti qerdu biċċa kbira minnha bejn l-1586 u l-1687, u dan wassal għal attività kbira ta' kostruzzjoni. F'dak iż-żmien tfaċċaw l-akkwedotti, il-bastjuni u s-swar qabel l-għargħar tax-xmajjar, tlesta l-pont fuq ix-xmara Rímac, inbena l-katidral, u nbnew bosta sptarijiet, kunventi u monasteri. Il-belt ġiet artikolata madwar il-kwartieri tagħha. Theddida oħra kienet il-preżenza tal-pirati u tal-kursari fl-Oċean Paċifiku, li wasslet għall-kostruzzjoni tas-Swar ta' Lima bejn l-1684 u l-1687.

It-terremot tal-1687 kien mument ta' żvolta fl-istorja ta' Lima, peress li ħabat mar-reċessjoni kummerċjali minħabba l-kompetizzjoni ekonomika ma' bliet oħra bħal Buenos Aires, l-Arġentina. Bil-ħolqien tal-Viċirenju ta' Granada l-Ġdida fl-1717, id-demarkazzjonijiet politiċi ġew organizzati mill-ġdid, u Lima tilfet biss xi territorji li effettivament diġà kellhom l-awtonomija tagħhom. Fl-1746 terremot qawwi ġarrab ħsarat kbar fil-belt u qered lil Callao; dan ġiegħel sforz enormi ta' rikostruzzjoni mill-Viċirè José Antonio Manso de Velasco.

Fit-tieni nofs tas-seklu 18, l-ideat tal-Illuminazzjoni dwar is-saħħa pubblika u l-kontroll soċjali influwenzaw l-iżvilupp tal-belt. Matul dan il-perjodu, il-belt kapitali Peruvjana ġiet affettwata mir-riformi tal-Borboni u tilfet il-monopolju li kellha fuq il-kummerċ barrani u l-kontroll li kellha fuq ir-reġjun importanti tal-estrazzjoni fin-naħa ta' fuq tal-Perù. Dan dgħajjef l-ekonomija tal-belt u b'hekk l-elit tal-belt kellhom jiddependu fuq il-karigi mogħtija mill-gvern tal-Viċirenju u mill-Knisja, li kkontribwew biex tinżamm rabta iktar sfiqa mal-Kuruna milli mal-kawża tal-indipendenza.

L-ikbar impatt politiku-ekonomiku li esperjenzat il-belt dak iż-żmien seħħ bil-ħolqien tal-Viċirenju ta' Río de la Plata fl-1776, li biddel ir-rotta u l-orjentazzjonijiet imposti mit-traffiku merkantili ġdid. Fost il-binjiet li nbnew matul dan il-perjodu hemm il-Coliseo de Gallos, l-Arena tal-Ġlied tal-Barrin ta' Acho u ċ-Ċimiterju Ġenerali. L-ewwel tnejn inbnew biex jirregolaw dawk l-attivitajiet popolari, filwaqt li ċ-ċimiterju nbena biex itemm darba għal dejjem il-prattika tad-dfin tal-mejtin fil-knejjes, li tqieset bħala prattika mhux sana mill-awtoritajiet pubbliċi.
File:Bridge_of_Lima,_Ladies_of_Lima_1842_Boilly_and_Eyriès_(cropped).jpg|alt=View of Lima and the Tapada limeña (a colonial women fashion) in a painting of 1842 by d'Orbigny and Benoît. Museum of the Americas, Spain.|Veduta ta' Lima u t-Tapada limeña (moda kolonjali tan-nisa) f'pittura tal-1842 ta' d'Orbigny u Benoît. Il-Mużew tal-Amerki, Spanja.
File:Rimac_en_1850.jpg|alt=Lima as seem from the Rímac District, painting of 1850 by Batta Molinelli.|Veduta ta' Lima mid-Distrett ta' Rímac, pittura tal-1850 ta' Batta Molinelli.
File:Calle_de_los_Judíos_(Lima)_1866.jpg|alt=Colonial Calle de los Judíos (Jewish quarter) (Lima) in 1866 by Manuel A. Fuentes and Firmin Didot, Brothers, Sons & Co. University of Chicago Library.|Triq kolonjali tal-Lhud fil-kwartier Lhudi ta' Lima fl-1866, pittura ta' Manuel A. Fuentes u Firmin Didot, Brothers, Sons & Co., il-Librerija tal-Università ta' Chicago.
File:Calles_de_la_Coca_and_de_Badegones_(Lima)_1866.jpg|alt=Colonial Calles de la Oca and de Bodegones (Lima) in 1866 by Manuel A. Fuentes and Firmin Didot, Brothers, Sons & Co. University of Chicago Library.|It-toroq kolonjali *Calles de la Oca* u *de Bodegones* (Lima) fl-1866, pittura ta' Manuel A. Fuentes u Firmin Didot, Brothers, Sons & Co., il-Librerija tal-Università ta' Chicago.
File:El_viajero_ilustrado,_1878_602092_(3810558891).jpg|alt=Puente de Piedra Bridge, the former Arco del Puente Gate and the Walls of Lima in 1878 by El Viajero Ilustrado. Old Fund of the University of Seville.|Il-Pont tal-Ġebel, l-eks Daħla tal-Pont u s-Swar ta' Lima fl-1878, pittura ta' *El Viajero Ilustrado*. Il-Fond l-Antik tal-Università ta' Sivilja.


### Indipendenza

Spedizzjoni ta' ġellieda Arġentini u Ċileni f'daqqa għall-indipendenza, immexxija mill-Ġeneral Don José de San Martín, żbarkat fin-Nofsinhar ta' Lima fl-1820, iżda ma attakatx il-belt. Meta sab ruħu quddiem imblokk navali u azzjoni ta' gwerrilja fuq l-art, il-Viċirè José de la Serna ġie mġiegħel jaħrab mill-belt f'Lulju 1821 sabiex isalva l-armata Rjali. Minħabba l-biża' ta' rewwixta popolari u n-nuqqas ta' mezzi biex jimponi l-ordni, il-Kunsill tal-Belt stieden lil San Martín jidħol fil-belt, u ffirma Dikjarazzjoni tal-Indipendenza fuq talba tiegħu.

Wara li l-Ġeneral San Martín ipproklama l-indipendenza tal-Perù fl-1821, Lima saret il-belt kapitali tar-Repubblika l-Ġdida tal-Perù. Għaldaqstant, saret ukoll is-sede tal-gvern tal-liberatur kif ukoll is-sede tal-ewwel Kungress Kostitwenti li kellu l-pajjiż. Il-gwerra damet għal iktar minn sentejn, li matulhom il-belt għaddiet minn mexxej għal ieħor diversi drabi u ġarrbet abbużi miż-żewġ naħat. Meta l-gwerra ġiet deċiża fil-Battalja ta' Ayacucho tad-9 ta' Diċembru 1824, Lima kienet ftaqret b'mod konsiderevoli.

### Żmien Repubblikan

Wara l-Gwerra tal-Indipendenza, Lima saret il-belt kapitali tar-Repubblika tal-Perù, iżda l-istaġnar ekonomiku u d-diżordni politiku tal-pajjiż ipparalizza l-iżvilupp urban tagħha. Din is-sitwazzjoni ġiet inversa fis-snin 50 tas-seklu 19, meta żdied l-introjtu pubbliku u privat li rriżulta mill-esportazzjoni tal-ħmieġ tal-għasafar ippermetta t-tkabbir rapidu tal-belt. Fl-għoxrin sena ta' wara, l-Istat iffinanzja l-kostruzzjoni ta' binjiet pubbliċi kbar biex jissostitwixxu l-istabbilimenti l-antiki tal-Viċirenju, fosthom is-Suq Ċentrali, il-Biċċerija Ġenerali, l-Isptar tal-Mard Mentali, il-Ħabs u l-Isptar ta' Dos de Mayo. Sar titjib ukoll fil-kollegamenti; fl-1850 tlestiet linja ferrovjarja bejn Lima u Callao u fl-1870 ġie inawgurat pont tal-ħadid fuq ix-xmara Rímac River, bl-isem ta' Puente Balta. Fl-1872 is-swar tal-belt twaqqgħu fid-dawl tat-tkabbir urban mistenni fil-futur. Madankollu, dan il-perjodu ta' tkabbir ekonomiku wessa' wkoll id-divarju bejn is-sinjuri u l-foqra, u b'hekk wassal għal bosta rvelli soċjali.

Matul il-Gwerra tal-Paċifiku (1879-1883), l-armata Ċilena okkupat il-belt ta' Lima wara li rebħet kontra t-truppi u r-riżervi Peruvjani fil-Battalji ta' San Juan u ta' Miraflores. Il-belt batiet taħt l-invażuri, li serqu r-rikkezzi mill-mużewijiet, mil-libreriji pubbliċi u mill-istituzzjonijiet edukattivi. Fl-istess ħin, seħħew attakki vjolenti fuq xi ċittadini sinjuri u l-kolonja Asjatika, u nsterqu l-proprjetajiet u n-negozji tagħhom.

### Seklu 20

Fil-bidu tas-seklu 20, bdiet il-kostruzzjoni tat-toroq li mbagħad servew bħala qafas għall-iżvilupp tal-belt. It-toroq kienu Paseo de la República, Leguía (illum imsejħa Arequipa), Brasil u Salaverry li kienu jagħtu lejn in-Nofsinhar, u Venezuela u Colonial li kienu jagħtu lejn il-Punent sal-port ta' Callao.

Fis-snin 30 tas-seklu 20 bdew kostruzzjonijiet kbar, fosthom l-immudellar mill-ġdid tal-Palazz tal-Gvern tal-Perù u l-Palazz Muniċipali. Dawn il-kostruzzjonijiet laħqu il-qofol tagħhom fis-snin 50 tas-seklu 20, matul il-gvern ta' Manuel A. Odría, meta nbnew il-binjiet maestużi tal-Ministeru għall-Ekonomija u tal-Ministeru għall-Edukazzjoni (il-Binja ta' Javier Alzamora Valdez, attwalment is-sede tal-Qorti Superjuri tal-Ġustizzja ta' Lima), tal-Ministeru għas-Saħħa, tal-Ministeru tal-Impjieg u tal-Isptarijiet tal-Assigurazzjoni tal-Ħaddiema u tal-Impjegati, kif ukoll l-Istadium Nazzjonali u diversi unitajiet kbar tal-akkomodazzjoni.

F'dawk is-snin ukoll beda fenomenu li biddel il-konfigurazzjoni tal-belt, jiġifieri l-immigrazzjoni tal-massa tal-abitanti min-naħa ta' ġewwa tal-pajjiż, u dan ipproduċa t-tkabbir esponenzjali tal-popolazzjoni tal-belt kapitali u b'konsegwenza ta' dan, it-tkabbir urban. Il-popolazzjonijiet il-ġodda bdew jinsedjaw l-artijiet qrib iċ-ċentru tal-belt li kienet tintuża bħala żona agrikola. B'hekk ġew popolati d-distretti attwali ta' Lince, La Victoria fin-Nofsinhar; Breña u Pueblo Libre fil-Punent; El Agustino, Ate u San Juan de Lurigancho fil-Lvant, u San Martín de Porres u Comas fit-Tramuntana.

Bħala punt emblematiku ta' dan it-tkabbir, fl-1973 inħolqot il-komunità awtoġestita ta' Villa El Salvador (id-distrett attwali ta' Villa El Salvador), li tinsab 30 km fin-Nofsinhar taċ-ċentru tal-belt, li attwalment hija integrata fiż-żona metropolitana. Fis-snin 80 tas-seklu 20, il-vjolenza tat-terroriżmu żdiedet mat-tkabbir diżordinat tal-belt, u flimkien mal-insedjaturi tal-artijiet żdiedu wkoll il-persuni spustjati internament. Fis-snin 40 tas-seklu 20, Lima għaddiet minn perjodu ta' tkabbir rapidu xprunat mill-migrazzjoni mir-reġjun tal-muntanji Andes, peress li n-nies miż-żoni rurali bdew ifittxu opportunitajiet ta' xogħol u ta' edukazzjoni. Il-popolazzjoni, li kien stmat li kienet tlaħħaq is-600,000 ruħ fl-1940, laħqet il-1.9 miljun ruħ sal-1960 u l-4.8 miljun ruħ sal-1980. Fil-bidu ta' dan il-perjodu, iż-żona urbana kienet ikkonfinata f'żona triangolari madwar iċ-ċentru storiku tal-belt, Callao u Chorrillos; fid-deċennji ta' wara l-insedjamenti nfirxu lejn it-Tramuntana, lil hinn mix-xmara Rímac, lejn il-Lvant, tul l-Awtostrada Ċentrali, u lejn in-Nofsinhar. Il-migranti l-ġodda, li għall-ewwel kienu kkonfinati f'abitazzjonijiet żdingati fiċ-ċentru ta' Lima, xprunaw dan it-tkabbir permezz ta' invażjonijiet tal-art fuq skala kbira, li evolvew f'irħula żdingati magħrufa bħala *pueblos jóvenes*.

## Sit ta' Wirt Dinji

Iċ-Ċentru Storiku ta' Lima ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1988.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' kriterju wieħed tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (iv)** "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".

## Ġemellaġġ
Lima hija ġemellata ma':

* Akhisar, it-Turkija;
* Austin, l-Istati Uniti;
* Beijing, iċ-Ċina;
* Bogotá, il-Kolombja;
* Bordeaux, Franza;
* Brasilia, il-Brażil;
* Buenos Aires, l-Arġentina;
* Caracas, il-Venezwela;
* Cleveland, l-Istati Uniti;
* Guadalajara, il-Messiku;
* Karaçoban, it-Turkija;
* Kiev, l-Ukrajna;
* Madrid, Spanja;
* Il-Belt tal-Messiku, il-Messiku;
* Miami, l-Istati Uniti;
* Montreal, il-Kanada;
* Pescara, l-Italja;
* Santa Ana, Costa Rica;
* São Paulo, il-Brażil;
* Shanghai, iċ-Ċina;
* Stamford, l-Istati Uniti;
* Taipei, it-Tajwan;
* Tegucigalpa, il-Ħonduras.

## Referenzi