Pajsaġġ Kulturali ta' Gedeo

Il-**Pajsaġġ Kulturali ta' Gedeo** huwa reġjun fiż-Żona ta' Gedeo, parti mill-Istat Reġjonali tan-Nofsinhar tal-Etjopja fin-Nofsinhar tal-Etjopja u fl-Etjopja ċentrali. Huwa estiż tul in-naħa tal-Lvant tal-Foss Etjopjan Prinċipali, f'għoli li jvarja bejn 1,307 u 3,072 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar. Fir-reġjun hemm madwar 250,000 membru tal-poplu Gedeo. Ir-reġjun huwa mgħoni b'foresti sagri u monumenti megalitiċi, u ilu jospita l-poplu Gedeo għal eluf ta' snin. L-agroforestrija tradizzjonali hija pprattikata fir-reġjun mill-poplu Gedeo. Bis-saħħa ta' dawn il-prattiki tradizzjonali, l-istorja twila tagħha ta' okkupazzjoni, u l-importanza kulturali tar-reġjun, il-Pajsaġġ Kulturali ta' Gedeo tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2023.

## Storja
Ir-reġjun ta' Gedeo ilu okkupat għal millenji; l-evidenza tal-okkupazzjoni tmur lura għan-Neolitiku. Eluf ta' monumenti tal-ġebel (steli) f'madwar 100 sit ġew irreġistrati fil-pajsaġġ kollu. L-ikbar steli huma għoljin 8 metri u għandhom dijametru ta' metru, u huma mżejna b'figuri antropomorfiċi u falliċi. Instabu wkoll diversi siti funebri u nekropoli, u fl-inħawi huma komuni l-petroglifiċi mnaqqxa.

L-ewwel stħarriġiet arkeoloġiċi Ewropej taż-żona twettqu fis-snin 20 u 30 tas-seklu 20.

## Sit ta' Wirt Dinji
Il-Pajsaġġ Kulturali ta' Gedeo ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2023.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (iii)** "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-**kriterju (v)** "Eżempju straordinarju ta' insedjament uman tradizzjonali, ta' użu tal-art jew ta' użu tal-baħar, li jirrappreżenta kultura (jew kulturi), jew interazzjoni umana mal-ambjent, speċjalment meta jkun sar vulnerabbli minħabba l-impatt ta' bidla irreversibbli".

## Agroforestrija
Il-vulkaniżmu matul il-Mijoċen u l-perjodu Kwaternarju, flimkien mal-bosta xmajjar alluvjonali, jagħmlu r-reġjun għammiel ħafna. Iżjed minn 90 % tal-erja tal-art taż-Żona ta' Gedeo hija miksija bl-agroforestrija, u l-enset (tip ta' banana Etjopjana) u l-kafè huma l-prodotti agrikoli prinċipali. Ir-raba' huwa stratifikat vertikalment, bil-pjanti tal-enset u tal-kafè jikbru taħt is-siġar nattivi maturi. Il-ħxejjex tal-għeruq bħall-kassava u l-legumi jitkabbru taħt l-għelejjel prinċipali tal-inħawi. Sabiex jiġu evitati l-effetti negattivi tal-erożjoni fuq il-pajsaġġ imtarraġ, ma jsirx kważi l-ebda ħdim tar-raba', u spiss tiġi pprattikata n-newba tal-għelejjel, biex b'hekk xi raba' jibqa' mhux maħdum.

L-għarfien kulturali dwar il-ġestjoni u l-konservazzjoni tas-sistema tal-agroforestrija jirriżulta mid-drawwiet u mit-twemmin tal-poplu Gedeo, u dan iwassal għal relazzjoni reċiproka bejn il-bniedem u l-ambjent. Fiż-żona hemm bosta foresti sagri u l-ħsad minnhom huwa pprojbit.

Ħamsin speċi differenti ta' pjanti nattivi biz-zkuk instabu fi ħdan dawn l-irziezet tradizzjonali, u 22 minnhom huma ta' tħassib partikolari għall-konservazzjoni. L-iżjed pjanti nattivi komuni huma l-*Millettia* u l-*Cordia africana*, kif ukoll iċ-ċirasa Afrikana li tikber ukoll fi ħdan dawn il-foresti.

## Referenzi