Cluj-Napoca

**Cluj-Napoca** ( /ˈ k l uː ʒ n æ ˌ p oʊ k ə / KLOOZH-na-POH-kə ;  ), jew sempliċiment **Cluj** ( Hungarian   [ˈkoloʒvaːr] ⓘ, German   ), hija belt fil-majjistral tar-Rumanija . Hija t-tieni l-aktar belt popolata fil-pajjiż  u s-sede tal-Kontea ta' Cluj . Ġeografikament, hija bejn wieħed u ieħor indaqs minn Bukarest ( 445 kilometru; 277 mi ), Budapest ( 461 kilometru; 286 mi ) u Belgrad ( 483 kilometru; 300 mi ). Il-belt, li tinsab fil-wied tax-xmara Someșul Mic, hija kkunsidrata l-belt kapitali mhux uffiċjali tal- provinċja storika tat- Transilvanja . Għal xi deċennji qabel il- Kompromess Awstro-Ungariku tal-1867, kienet il-belt kapitali uffiċjali tal- Prinċipalità l-Kbira tat-Transilvanja .

As of 2021[update], 286,598 inhabitants live in the city. The Cluj-Napoca metropolitan area had a population of 411,379 people, while the population of the peri-urban area is approximately 420,000. According to a 2007 estimate, the city hosted an average population of over 20,000 students and other non-residents each year from 2004 to 2007. The city spreads out from St. Michael's Church in Unirii Square, built in the 14th century and named after the Archangel Michael, Cluj's patron saint. The municipality covers an area of .

Cluj esperjenzat deċennju ta’ tnaqqis matul is-snin disgħin, bir-reputazzjoni internazzjonali tagħha tbati mill-politiki tas-sindku tagħha ta’ dak iż-żmien, Gheorghe Funar .  Fil-bidu tas-seklu 21, il-belt hija waħda miċ-ċentri akkademiċi, kulturali, industrijali u kummerċjali l-aktar importanti fir-Rumanija. Fost istituzzjonijiet oħra, tospita l-akbar università tal-pajjiż, l-Università Babeș-Bolyai, bil -ġnien botaniku tagħha, istituzzjonijiet kulturali ta’ fama nazzjonali bħat -Teatru u l-Opera Nazzjonali, kif ukoll l-akbar bank kummerċjali ta’ sjieda Rumena.   Cluj-Napoca kellha t-titli ta’ Kapitali Ewropea taż-Żgħażagħ fl-2015,  u Belt Ewropea tal-Isport fl-2018.  Fl-2021, il-belt ingħaqdet man-Netwerk tal-Bliet Kreattivi tal-UNESCO u ġiet imsemmija Belt tal-Films tal-UNESCO. 

## Etimoloġija

### Napoca
Fis-sit tal-belt kien hemm insedjament pre-Ruman bl-isem ta *’ Napoca* . Wara l -konkwista Rumana taż-żona fis-sena 106 AD, il-post kien magħruf bħala *Municipium Aelium Hadrianum Napoca* . Etimoloġiji possibbli għal *Napoca* jew *Napuca* jinkludu l-ismijiet ta’ xi tribujiet Daċjani bħan- *Naparis* jew *in-Napaei*, it-terminu Grieg *napos* (νάπος), li jfisser "wied bis-siġar" jew l- għerq Indo-Ewropew **snā-p-* ( Pokorny 971–972), "li jiċċirkola, li jgħum, jixxarrab". 

### Kluj

L-ewwel darba li ssemma bil-miktub l-isem attwali tal-belt – bħala Borough Irjali – kien fl-1213 taħt l-isem Latin Medjevali *Castrum Clus* .  Minkejja l-fatt li *Clus* bħala isem ta’ kontea ġie rreġistrat fid-dokument tal-1173 *Thomas comes Clusiensis*,  huwa maħsub li d-deżinjazzjoni tal-kontea ġejja mill-isem tal- *castrum*, li seta’ kien jeżisti qabel l-ewwel darba li ssemma fl-1213, u mhux viċi versa.  Fir-rigward tal-isem ta’ dan il-kamp, hemm diversi ipoteżijiet dwar l-oriġini tiegħu. Jista’ jirrappreżenta derivazzjoni mit-terminu Latin *clausa.&nbsp;–&nbsp;clusa*, li tfisser "post magħluq", "stretta", "wied".  Tifsiriet simili huma attribwiti lit- terminu Slaviku *kluč*, li jfisser " ċavetta "  u l-kelma Ġermaniża *Klause&nbsp;–&nbsp;Kluse* (li tfisser "passaġġ tal-muntanji" jew " weir ").  L-ismijiet Latini u Slavi ġew attribwiti lill-wied li jiċkien jew jingħalaq bejn l-għoljiet eżatt fil-punent ta' Cluj-Mănăștur .  Proposta alternattiva tirrelata l-isem tal-belt mal-ewwel maġistrat tagħha, *Miklus*&nbsp;–&nbsp;*Miklós* / *Kolos* . 

Il- forma Ungeriża *Kolozsvár*, irreġistrata għall-ewwel darba fl-1246 bħala *Kulusuar*, għaddiet minn diversi bidliet fonetiċi matul is-snin ( *uar* / *vár* tfisser "kastell" bl-Ungeriż); il-varjant *Koloswar* jidher għall-ewwel darba f'dokument mill-1332.  L-isem Sassonu tagħha *Clusenburg* / *Clusenbvrg* deher fl-1348, iżda mill-1408 intużat il-forma *Clausenburg* .  L- isem Rumen tal-belt kien jinkiteb alternattivament bħala *Cluj* jew *Cluș*,  dan tal-aħħar huwa l-każ fil- *Poesis* ta' Mihai Eminescu .

Ismijiet storiċi oħra għall-belt, kollha relatati ma' jew derivati minn "Cluj" f'lingwi differenti, jinkludu l-Latin *Claudiopolis*, it-Taljan *Clausemburgo*,  it-Tork *Kaloşvar*  u l-Yiddish קלויזנבורג *Kloyznburg* jew קלאזין *Klazin* . 

### Isem uffiċjali attwali
Napoca, l-isem pre-Ruman u Ruman ta' insedjamenti antiki fiż-żona tal-belt moderna, ġie miżjud mal-isem storiku u modern ta' Cluj matul id-dittatorjat nazzjonali-komunista ta' Nicolae Ceaușescu bħala parti mill-isforzi tiegħu biex joħloq il-miti.  Dan ġara fl-1974, meta l- awtoritajiet komunisti għamlu dan il-ġest nazzjonalista bil-għan li jenfasizzaw l-għeruq pre-Rumani tal-belt.   L-isem sħiħ ta' "Cluj-Napoca" rarament jintuża barra minn kuntesti uffiċjali. 

## Storja
L- Imperu Ruman ikkonkwista lil Dacia fis-snin 101 u 106 AD, matul il-ħakma ta’ Trajanu, u l-insedjament Ruman ta’ Napoca, stabbilit għall-ħabta tas-sena 106, huwa rreġistrat għall-ewwel darba fuq ġebla miliari skoperta fl-1758 fil-viċinanza tal-belt.  Is-suċċessur ta’ Trajanu, Hadrian, ta lil Napoca l-istatus ta’ *municipium* bħala *municipium Aelium Hadrianum Napocenses* . Aktar tard, fit-tieni seklu AD,  il-belt kisbet l-istatus ta’ *colonia* bħala *Colonia Aurelia Napoca* . Napoca saret kapitali provinċjali ta’ Dacia Porolissensis u għalhekk is-sede ta’ prokuratur . Il- *colonia* ġiet evakwata fis-sena 274 mir-Rumani.  M’hemm l-ebda referenzi għal insedjament urban fis-sit għall-parti l-kbira ta’ millennju wara dan. 
 

Fil-bidu tal- Medju Evu, żewġ gruppi ta’ bini kienu jeżistu fis-sit attwali tal-belt: il-fortizza tal-injam f’Cluj-Mănăștur ( *Kolozsmonostor* ) u l-insedjament ċivili żviluppat madwar il- *Piața Muzeului* (Pjazza tal-Mużew) attwali fiċ-ċentru tal-belt.   Għalkemm id-data preċiża tal-konkwista tat-Transilvanja mill- Ungeriżi mhijiex magħrufa, l-eqdem artifatti Ungeriżi misjuba fir-reġjun huma datati għall-ewwel nofs tas-seklu għaxar.  Fi kwalunkwe każ, wara dak iż-żmien, il-belt saret parti mir- Renju tal-Ungerija . Ir-Re Stiefnu I għamel il-belt is-sede tal- kontea tal-kastell ta’ Kolozs, u r-Re San Ladislaw I tal-Ungerija waqqaf l-abbazija ta’ Cluj-Mănăștur ( *Kolozsmonostor* ), meqruda matul l-invażjonijiet Tatari fl-1241 u l-1285.  Fir-rigward tal-kolonja ċivili, kastell u raħal inbnew fil-majjistral tan-Napoca tal-qedem mhux aktar tard mill-aħħar tas-seklu 12.  Dan ir-raħal ġdid ġie stabbilit minn gruppi kbar ta’ Sassoni tat-Transilvanja, imħeġġa matul ir-renju tal-Prinċep tal-Kuruna Stiefnu, Duka tat-Transilvanja.  L-ewwel referenza affidabbli tal-insedjament tmur lura għall-1275, f’dokument tar-Re Ladislaw IV tal-Ungerija, meta r-raħal ( *Villa Kulusvar* ) ingħata lill-Isqof tat-Transilvanja.  Fid-19 ta’ Awwissu 1316, matul il-ħakma tar-re l-ġdid, Karlu I tal-Ungerija, Cluj ingħatat l-istatus ta’ belt ( Latin : *civitas* ), bħala premju għall-kontribut tas-Sassoni għat-telfa tal -voivode ribelluż tat-Transilvanja, Ladislaw Kán . 

Il-koppja midfuna flimkien u magħrufa bħala l- Maħbubin ta’ Cluj-Napoca huwa maħsub li għexu bejn l-1450 u l-1550.  

Ħafna gildi tas-snajja’ ġew stabbiliti fit-tieni nofs tas-seklu 13, u strat patrizjarju bbażat fuq il-kummerċ u l-produzzjoni tas-snajja’ ħa post l-elit tal-artijiet l-aktar antiki fit-tmexxija tal-belt. Permezz tal-privileġġ mogħti minn Sigismund tal-Lussemburgu fl-1405, il-belt għażlet li ma tibqax fil-ġurisdizzjoni tal-voivodi, viċi-voivodi u mħallfin rjali, u kisbet id-dritt li teleġġi ġurija ta’ tnax-il membru kull sena. Fl-1488, ir-Re Matthias Corvinus (imwieled f’Kolozsvár fl-1443) ordna li ċ-ċentumvirat—il-kunsill tal-belt, li kien jikkonsisti minn mitt raġel—jkun nofs magħmul mill-homines bone conditiones (in-nies sinjuri), bl-artiġjani jipprovdu n-nofs l-ieħor; flimkien kienu se jeleġġu l-imħallef ewlieni u l-ġurija. Sadanittant, intlaħaq ftehim li jipprovdi li nofs ir-rappreżentanti fuq dan il-kunsill tal-belt kellhom jinġabru mill-Ungeriżi, nofs mill-popolazzjoni Sassona, u li l-karigi ġudizzjarji kellhom jinżammu fuq bażi ta’ rotazzjoni. Fl-1541, Kolozsvár saret parti mir-Renju Ungeriż tal-Lvant (li ttrasforma fil-Prinċipalità tat-Transilvanja fl-1570) wara li t-Torok Ottomani okkupaw il-parti ċentrali tar-Renju tal-Ungerija; segwa perjodu ta’ prosperità ekonomika u kulturali. Għalkemm Alba Iulia (*Gyulafehérvár*) serviet bħala kapitali politika għall-prinċpijiet tat-Transilvanja, Cluj (*Kolozsvár*) gawdiet l-appoġġ tal-prinċpijiet sa ċertu punt, u b’hekk stabbiliet konnessjonijiet maċ-ċentri l-aktar importanti tal-Ewropa tal-Lvant f’dak iż-żmien, flimkien ma’ Košice (Kassa), Krakovja, Praga u Vjenna.

F’termini ta’ reliġjon, l-ideat Protestanti dehru għall-ewwel darba f’nofs is-seklu 16. Matul is-servizz ta’ Gáspár Heltai bħala predikatur, il-Luteraniżmu kiber fl-importanza, kif għamlet ukoll id-duttrina Żvizzera tal -Kalviniżmu .  Sal-1571, id- Dieta ta’ Turda ( *Torda* ) kienet adottat reliġjon aktar radikali, l-Unitarjaniżmu ta’ Ferenc Dávid, ikkaratterizzat mill-interpretazzjoni ħielsa tal-Bibbja u ċ-ċaħda tad-domma tat- Trinità .  Stephen Báthory waqqaf akkademja Ġiżwita Kattolika fil-belt sabiex jippromwovi moviment kontra r-Riforma; madankollu, ma kellux ħafna suċċess.  Għal sena, fl-1600–1601, Cluj saret parti mill- unjoni personali ta’ Michael il-Qalbieni .   Taħt it- Trattat ta’ Carlowitz fl-1699, saret parti mill- monarkija Habsburg . 

Fis-seklu 17, Cluj sofriet minn kalamitajiet kbar, u sofriet minn epidemiji tal- pesta u nirien devastanti.  It-tmiem ta’ dan is-seklu ġab miegħu t-tmiem tas-sovranità Torka, iżda l-belt tilfet ħafna mill-ġid tagħha, il-libertà muniċipali, iċ-ċentralità kulturali, is-sinifikat politiku u anke l-popolazzjoni tagħha.  Gradwalment reġgħet kisbet il-pożizzjoni importanti tagħha fit-Transilvanja bħala l-kwartieri ġenerali tal-Gubernium u d-Dieti bejn l-1719 u l-1732, u għal darb’oħra mill-1790 sal- rivoluzzjoni tal-1848, meta l-Gubernium mar joqgħod f’Nagyszeben ( Hermannstadt ), li llum hija Sibiu).  Fl-1791, grupp ta’ intellettwali Rumeni fasslu petizzjoni, magħrufa bħala *Supplex Libellus Valachorum*, li ntbagħtet lill-Imperatur fi Vjenna. Il-petizzjoni talbet l-ugwaljanza tan-nazzjon Rumen fit-Transilvanja fir-rigward tan-nazzjonijiet l-oħra (Sassoni, Szekler u Ungeriżi) immexxija mill- *Unio Trium Nationum*, iżda ġiet miċħuda mid-Dieta ta’ Cluj. 

Mill-1830 'l hawn, il-belt saret iċ-ċentru tal-moviment nazzjonali Ungeriż fi ħdan il-prinċipalità.  Dan faqqa' bir- Rivoluzzjoni Ungeriża tal-1848 . Il-kmandant Awstrijak Karl von Urban ħa l-kontroll tal-belt fit-18 ta' Novembru 1848, wara battalja.  Wara dan, l-armata Ungeriża mmexxija mill-ġeneral Pollakk Józef Bem, nediet offensiva fit-Transilvanja, u ħatfet lura Klausenburg sal-Milied tal-1848. 

Wara r-rivoluzzjoni tal-1848, ġie stabbilit reġim assolutista, segwit minn reġim liberali li tela’ fil-poter fl-1860. F’dan l-aħħar perjodu, il-gvern ta drittijiet ugwali lir-Rumeni etniċi, iżda biss għal żmien qasir. Fl-1865, id-Dieta f’Cluj abolixxiet il-liġijiet ivvutati f’Sibiu (Nagyszeben/Hermannstadt), u pproklamat il-Liġi tal-1848 dwar l-Unjoni tat-Transilvanja mal-Ungerija.  Università moderna twaqqfet fl-1872, bl-intenzjoni li tippromwovi l-integrazzjoni tat-Transilvanja fl-Ungerija.  Qabel l-1918, l-uniċi skejjel bil-lingwa Rumena tal-belt kienu żewġ skejjel elementari mmexxija mill-knisja, u l-ewwel perjodiku Rumen stampat ma deherx qabel l-1903. 

Wara l-Kompromess Awstro-Ungariku tal-1867, Klausenburg u t-Transilvanja kollha ġew integrati mill-ġdid fir-Renju tal-Ungerija. Matul dan iż-żmien, Klausenburg kienet fost l-akbar u l-aktar bliet importanti tar-renju u kienet is-sede tal-Kontea ta' Kolozs. Ir-Rumeni etniċi fit-Transilvanja sofrew oppressjoni u persekuzzjoni. L-ilmenti tagħhom instabu espressjoni fil-Memorandum Transilvanjan, petizzjoni mibgħuta fl-1892 mill-mexxejja politiċi tar-Rumeni tat-Transilvanja lill-Imperatur-Re Awstro-Ungariku Franz Joseph. Din talbet drittijiet ugwali mal-Ungeriżi u talbet it-tmiem tal-persekuzzjonijiet u t-tentattivi ta' Magyarizzazzjoni. L-Imperatur bagħat il-memorandum lil Budapest—il-kapitali Ungeriża. L-awturi, fosthom Ioan Rațiu u Iuliu Coroianu, ġew arrestati, imħarrek u kkundannati għall-ħabs għal "tradiment għoli" f'Kolozsvár/Cluj f'Mejju 1894. Matul il-proċess, madwar 20,000 persuna li kienu ġew Cluj dimostraw fit-toroq tal-belt b'appoġġ għall-akkużati. Sena wara, ir-Re tahom maħfra fuq il-parir tal-prim ministru Ungeriż tiegħu, Dezső Bánffy. Fl-1897, il-gvern Ungeriż iddeċieda li għandhom jintużaw biss ismijiet ta’ postijiet Ungeriżi u pprojbixxa l-użu tal-verżjonijiet Ġermaniżi jew Rumeni tal-isem tal-belt fuq dokumenti uffiċjali tal-gvern.

Fil-ħarifa tal-1918, hekk kif l-Ewwel Gwerra Dinjija kienet waslet biex tintemm, Cluj saret ċentru ta’ attività rivoluzzjonarja, immexxija minn Amos Frâncu . Fit-28 ta’ Ottubru 1918, Frâncu għamel appell għall-organizzazzjoni tal-“għaqda tar-Rumeni kollha”.  Disgħa u tletin delegat ġew eletti minn Cluj biex jattendu l-proklamazzjoni tal- għaqda tat-Transilvanja mar-Renju tar-Rumanija fl- Assemblea Nazzjonali l-Kbira ta’ Alba Iulia fl-1 ta’ Diċembru 1918;  it-trasferiment tas-sovranità ġie fformalizzat bit- Trattat ta’ Trianon f’Ġunju 1920.  Is -snin ta’ bejn il-gwerer raw lill-awtoritajiet il-ġodda jibdew kampanja ta’ “Rumanizzazzjoni”: statwa tal-Lupu Capitolin donata minn Ruma twaqqfet fl-1921; fl-1932 plakka miktuba mill-istoriku Nicolae Iorga tqiegħdet fuq l-istatwa ta’ Matthias Corvinus, li tenfasizza l-antenati paterni Rumeni tiegħu; u bdiet il-kostruzzjoni ta’ katidral Ortodoss imponenti, f’belt fejn madwar għaxra biss tal-abitanti kienu jappartjenu għall-knisja statali Ortodossa.  Dan l-isforz kellu biss riżultati mħallta: sal-1939, l-Ungeriżi kienu għadhom jiddominaw il-ħajja ekonomika lokali u (sa ċertu punt) il-ħajja kulturali: pereżempju, Cluj kellha ħames gazzetti Ungeriżi ta’ kuljum u waħda biss bir-Rumen. 

Fl-1940, Cluj, flimkien mal-bqija tat-Transilvanja ta’ Fuq, saret parti mill-Ungerija ta’ Miklós Horthy permezz tat- Tieni Deċiżjoni ta’ Vjenna arbitrata mill -Ġermanja Nażista u l-Italja Faxxista .    Wara li l-Ġermaniżi okkupaw l-Ungerija f’Marzu 1944 u installaw gvern pupazz taħt Döme Sztójay,   huma ġiegħlu miżuri antisemitiċi fuq skala kbira fil-belt. Il-kwartieri ġenerali tal- Gestapo lokali kienu jinsabu fil-Lukanda New York. Dak ix-xahar ta’ Mejju, l-awtoritajiet bdew ir-rilokazzjoni tal-Lhud lejn il- ghetto ta’ Iris .  Il-likwidazzjoni tas-16,148 Lhud maqbuda seħħet permezz ta’ sitt deportazzjonijiet lejn Auschwitz f’Mejju-Ġunju 1944.  Minkejja li ffaċċjaw sanzjonijiet severi mill-amministrazzjoni Ungeriża, xi Lhud ħarbu tul il-fruntiera lejn ir-Rumanija, bl-għajnuna ta’ intellettwali bħal Emil Hațieganu, Raoul Șorban, Aurel Socol u Dezső Miskolczy, kif ukoll diversi bdiewa minn Mănăștur. 

Fil-11 ta' Ottubru 1944 il-belt inħatfet mit-truppi Rumeni u Sovjetiċi. Ġiet formalment irritornata lir-Renju tar-Rumanija bit-Trattat ta' Pariġi fl-1947. Fl-24 ta' Jannar, is-6 ta' Marzu u l-10 ta' Mejju 1946, l-istudenti Rumeni, li kienu rritornaw lejn Cluj wara r-restawr tat-Tramuntana tat-Transilvanja, qamu kontra t-talbiet ta' awtonomija magħmula mill-Ungeriżi nostalġiċi u l-mod ta' ħajja ġdid impost mis-Sovjetiċi, li rriżulta fi ġlied fit-toroq.

Ir -Rivoluzzjoni Ungeriża tal-1956 ipproduċiet eku qawwi fil-belt; kien hemm possibbiltà reali li dimostrazzjonijiet minn studenti li jissimpatizzaw ma' sħabhom min-naħa l-oħra tal-fruntiera setgħu jeskalaw f'rivoluzzjoni.   Il-protesti pprovdew lill-awtoritajiet Rumeni pretest biex iħaffu l-proċess ta' "unifikazzjoni" tal-universitajiet lokali Babeș (Rumeni) u Bolyai (Ungeriżi),  allegatament ikkontemplati qabel il-ġrajjiet tal-1956.   L-Ungeriżi baqgħu l-maġġoranza tal-popolazzjoni tal-belt sas-snin sittin. Imbagħad ir-Rumeni bdew jegħlbu lill-Ungeriżi,  minħabba ż-żieda fil-popolazzjoni bħala riżultat tal-industrijalizzazzjoni sfurzata tal-belt mill-gvern u impjiegi ġodda.  Matul il- perjodu Komunista, il-belt irreġistrat żvilupp industrijali għoli, kif ukoll espansjoni sfurzata tal-kostruzzjoni.  Fis-16 ta' Ottubru 1974, meta l-belt iċċelebrat 1850 sena minn meta ssemmiet għall-ewwel darba bħala Napoca, il- gvern Komunista biddel l-isem tal-belt billi żied "Napoca". 

### Ir-rivoluzzjoni tal-1989 u wara
Matul ir- Rivoluzzjoni Rumena tal-1989, Cluj-Napoca kienet waħda mix-xeni tar-ribelljoni: 26 persuna nqatlu u madwar 170 indarbu.  Wara tmiem it-tmexxija totalitarja, il-politiku nazzjonalista Gheorghe Funar sar sindku u mexxa għat-12-il sena ta’ wara.&nbsp;snin. Il-mandat tiegħu kien immarkat minn nazzjonaliżmu Rumen qawwi u atti ta’ provokazzjoni etnika kontra l-minoranza li titkellem bl-Ungeriż. Dan waqqaf l-investiment barrani;  madankollu, f’Ġunju 2004, Gheorghe Funar tneħħa mill-kariga, u l-belt daħlet f’perjodu ta’ tkabbir ekonomiku mgħaġġel.  Mill-2004 sal-2009, is-sindku kien Emil Boc, li fl-istess ħin kien president tal- Partit Liberali Demokratiku . Huwa kompla biex ġie elett bħala prim ministru, u rritorna bħala sindku fl-2012.  

## Ġeografija

Cluj-Napoca, li tinsab fil-parti ċentrali tat-Transilvanja, għandha erja tal-wiċċ ta'  . Il-belt tinsab fil-konfluwenza tal- Muntanji Apuseni, il-plateau ta' Someș u l-pjanura tat-Transilvanja.  Din tinfirex fuq il-widien ta' Someșul Mic u Nadăș, u, sa ċertu punt fuq il-widien sekondarji tax-xmajjar Popești, Chintău, Borhanci u Popii.   Il-parti tan-nofsinhar tal-belt tokkupa t-terrazzin ta' fuq tal-għolja tat-tramuntana tal-Għolja Feleac, u hija mdawra fuq tliet naħat minn għoljiet jew muntanji b'għoli bejn  u  .  L-għoljiet ta' Someș jinsabu fil-lvant, filwaqt li l-parti tat-tramuntana tal-belt tinkludi *Dealurile Clujului* ("l-Għoljiet ta' Cluj"), bil-qċaċet, Lombului (  ), Dealul Melcului (  ), Techintău (  ), Hoia (  ) u Gârbău (  ).  Għoljiet oħra jinsabu fid-distretti tal-punent, u l-għoljiet ta’ Calvaria u Cetățuia ( *Belvedere* ) jinsabu qrib iċ-ċentru tal-belt.

## Klima
Cluj-Napoca għandha klima kontinentali umda tas-sajf sħun (Köppen: Dfb). Il-klima hija influwenzata mill-prossimità tal-belt mal-Muntanji Apuseni, kif ukoll mill-urbanizzazzjoni. Xi influwenzi tal-Atlantiku tal-Punent huma preżenti matul ix-xitwa u l-ħarifa. It-temperaturi tax-xitwa spiss ikunu taħt iż-0 °C, anke jekk rarament jinżlu taħt it-−10 °C. Bħala medja, il-borra tgħatti l-art għal 65 jum kull xitwa. Fis-sajf, it-temperatura medja hija ta’ madwar 20 °C, minkejja l-fatt li t-temperaturi xi kultant jilħqu l-35 °C f’nofs is-sajf fiċ-ċentru tal-belt. Fis-sajf ikun hemm maltempati mhux frekwenti iżda qawwija u spiss vjolenti. Matul ir-rebbiegħa u l-ħarifa, it-temperaturi jvarjaw bejn 0 °C u 22 °C, b’perjodi ta’ xita aktar frekwenti iżda aktar ħfief.

## Liġi u gvern
Il-gvern tal-belt huwa mmexxi minn sindku .  Mill-2012, il-kariga hija okkupata minn Emil Boc, li ġie elett fl -elezzjoni lokali ta’ dik is-sena għat-tielet mandat, wara li rriżenja fl-2008 biex isir Prim Ministru .  Id-deċiżjonijiet huma approvati u diskussi mill-gvern lokali ( *consiliu local* ) magħmul minn 27 kunsillier eletti.  Il-belt hija maqsuma fi 15-il distrett ( *cartiere* ) imqassma radjalment. Il-muniċipju beħsiebu jiżviluppa fergħat amministrattivi lokali għall-biċċa l-kbira tad-distretti.

 

## Demografija
Il-popolazzjoni tal-belt, fiċ- ċensiment tal-2021, kienet ta’ 286,598 abitant,  li timmarka tnaqqis miċ-ċifra rreġistrata fiċ-ċensiment tal-2011 (324,576 abitant). Il-popolazzjoni taż- żona metropolitana ta’ Cluj-Napoca kienet stmata għal 411,379 (2011).   Kif definit mill -Eurostat, iż -żona urbana funzjonali ta’ Cluj-Napoca għandha popolazzjoni ta’ 379,733 resident ( as of 2015  ).  Fl-aħħar nett, il-popolazzjoni taż-żona peri-urbana tgħodd aktar minn 420,000 resident.   Il- gvern metropolitan il-ġdid ta’ Cluj-Napoca beda jopera f’Diċembru 2008.  Skont id-dejta tal-2007 ipprovduta mis-Servizz tar-Reġistru tal-Popolazzjoni tal-Kontea, il-popolazzjoni totali tal-belt hija għolja daqs 392,276 persuna.  Il-varjazzjoni bejn dan in-numru u d-dejta taċ-ċensiment hija parzjalment spjegata mit-tkabbir reali tal-popolazzjoni residenti f’Cluj-Napoca, kif ukoll minn metodi differenti ta’ għadd: “Fir-realtà, aktar nies jgħixu f’Cluj milli dawk li huma rreġistrati uffiċjalment”, qal Traian Rotariu, direttur taċ-Ċentru għall-Istudji tal-Popolazzjoni, lil *Foaia Transilvană* .  Barra minn hekk, dan in-numru ma jinkludix il-popolazzjoni f’wiċċ l-ilma—medja ta’ aktar minn 20 elf persuna kull sena matul l-2004–2007, skont l-istess sors. 
 
 
Fl-era moderna, il-popolazzjoni ta' Cluj esperjenzat żewġ fażijiet ta' tkabbir mgħaġġel, l-ewwel waħda fl-aħħar tas-seklu 19, meta l-belt kibret fl-importanza u fid-daqs, u t-tieni matul il- perjodu Komunista, meta tnediet kampanja massiva ta' urbanizzazzjoni u ħafna nies emigraw minn żoni rurali u minn lil hinn mill-Karpazji lejn il-kapitali tal-kontea.  Madwar żewġ terzi tat-tkabbir tal-popolazzjoni matul din l-era kien ibbażat fuq influssi netti ta' migrazzjoni ; wara l-1966, id-data tal-projbizzjoni ta' Ceaușescu fuq l-abort u l-kontraċezzjoni, iż-żieda naturali kienet ukoll sinifikanti, u kienet responsabbli għat-terz li fadal. 

Fis-seklu 14, il-biċċa l-kbira tal-abitanti tal-belt u l-elit lokali kienu Sassoni,  fil-biċċa l-kbira dixxendenti minn nies li ġew joqogħdu hemm mir-Rejiet tal-Ungerija fit-tnax u t-tlettax-il seklu  biex jiżviluppaw u jiddefendu l-fruntieri tan-nofsinhar tal-provinċja.  Sa nofs is-seklu ta’ wara madwar nofs il-popolazzjoni kellha ismijiet Ungeriżi. Fit-Transilvanja kollha kemm hi, ir-Riforma saħħaħ id-diviżjonijiet etniċi: is-Sassoni saru Luterani filwaqt li l-Ungeriżi jew baqgħu Kattoliċi jew saru Kalvinisti jew Unitarjani. F’Kolozsvár, madankollu, il-linji reliġjużi kienu mċajpra. Iżolati kemm ġeografikament miż-żoni ewlenin tal-insedjament Ġermaniż fin-nofsinhar tat-Transilvanja  kif ukoll istituzzjonalment minħabba t-trajettorja reliġjuża distintiva tagħhom, ħafna Sassoni eventwalment assimilaw mal-maġġoranza Ungeriża fuq diversi ġenerazzjonijiet. Il-persuni ġodda li ġew joqogħdu fil-belt fil-biċċa l-kbira tkellmu bl-Ungeriż, lingwa li ħafna Sassoni adottaw gradwalment.  (Fis-seklu sbatax, minn aktar minn tletin belt rjali ħielsa, sebgħa biss kellhom maġġoranza Ungeriża, b'Kolozsvár/Klausenburg tkun waħda minnhom;  il-bqija kienu fil-biċċa l-kbira ddominati mill-Ġermaniżi.  ) B'dan il-mod Kolozsvár saret fil-biċċa l-kbira titkellem bl-Ungeriż u baqgħet hekk sa nofs is-seklu 20, għalkemm 4.8% tar-residenti tagħha identifikaw ruħhom bħala Ġermaniżi sa mhux aktar tard mill-1880. 

## Ekonomija
Il-belt għandha tliet parks industrijali, u l-awtoritajiet lokali qed jikkunsidraw li jibnu r-raba’ wieħed sa mill-2008. Il-biċċa l-kbira tas-setturi industrijali jinsabu madwar Cluj. Hemm ħafna kumpaniji li joperaw fl-industrija tal-ikel (Napolact), tal-karozzi, tal-kostruzzjoni tal-ferroviji, tal-industrija kimika, tal-industrija tal-materjali tal-kostruzzjoni, tal-industrija farmaċewtika, tal-produzzjoni tal-enerġija, tat-teknoloġija avvanzata, tat-tessuti, eċċ. Fost il-gruppi ewlenin preżenti f’Cluj hemm Bombardier, Emerson, Ranbaxy.

Cluj qed tikkompeti bil-qawwa ma' Bukarest, u qed issir l-aktar ċentru importanti tal-ICT fir-Rumanija. Hija d-dar ta' madwar 250 kumpanija attiva f'dan il-qasam (inkluża Nokia, li għandha fabbrika u ċentru ta' riċerka), flimkien ma' diversi ċentri ta' riċerka li jibbenefikaw mill-fatt li l-belt hija wkoll ċentru universitarju ewlieni.

## Arti u kultura

## Trasport
Cluj-Napoca għandha sistema kumplessa ta’ trasport reġjonali, li tipprovdi konnessjonijiet bit-triq, bl-ajru u bil-ferrovija ma’ bliet ewlenin fir-Rumanija u fl-Ewropa. Għandha wkoll sistema ta’ trasport pubbliku li tikkonsisti minn linji tal-karozzi tal-linja, trolleybus u tram.

### Triq
Cluj-Napoca hija nodu importanti fin-netwerk tat-toroq Ewropew, billi tinsab fuq tliet rotot Ewropej differenti (E60, E81 u E576). Fil-livell nazzjonali, Cluj-Napoca tinsab fuq tliet toroq nazzjonali ewlenin differenti: DN1, DN1C u DN1F. L-Awtostrada Rumena A3, magħrufa wkoll bħala l-Awtostrada tat-Transilvanja (*Autostrada Transilvania*), li bħalissa tinsab taħt kostruzzjoni, se tgħaqqad il-belt ma' Bukarest u l-fruntiera tal-punent tar-Rumanija. It-taqsima 2B bejn Câmpia Turzii u Cluj Vest (Gilău) infetħet fl-aħħar tal-2010. L-Istazzjon tal-Kowċis ta' Cluj-Napoca (Autogara) jintuża minn diversi kumpaniji tat-trasport privati biex jipprovdu konnessjonijiet bil-kowċis minn Cluj-Napoca għal numru kbir ta' postijiet minn madwar il-pajjiż kollu.

### Arja
L-Ajruport Internazzjonali ta' Cluj-Napoca (CLJ), li jinsab 9 kilometri fil-lvant taċ-ċentru tal-belt, huwa t-tieni l-aktar ajruport traffikuż fir-Rumanija, wara l-OTP ta' Bukarest, li fl-2015 laqa' aktar minn 1.4 miljun passiġġier. Jinsab fuq ir-rotta Ewropea E576 (Cluj-Napoca–Dej), l-ajruport huwa konness maċ-ċentru tal-belt permezz tal-kumpanija tat-trasport pubbliku lokali, CTP, il-karozza tal-linja numru 8 u t-tròli numru 5. L-ajruport iservi diversi destinazzjonijiet internazzjonali diretti madwar l-Ewropa. Fl-2016, se jiġi inawgurat torri ta' kontroll għoli 42 m fuq is-sit tat-torri l-antik, mibni fis-snin sittin. It-torri ta' kontroll il-ġdid se jkun wieħed mill-aktar moderni fil-pajjiż.

### Ferrovija
L-Istazzjon Ferrovjarju ta’ Cluj-Napoca, li jinsab madwar 2 kilometri fit-tramuntana taċ-ċentru tal-belt, jinsab fuq il-Linja Prinċipali 300 tal-Ferroviji CFR-Rumeni (Bukarest – Oradea – il-Fruntiera tal-Punent Rumena) u fuq il-Linja 401 (Cluj-Napoca – Dej). Is-CFR jipprovdi konnessjonijiet ferrovjarji diretti mal-bliet ewlenin Rumeni kollha u ma’ Budapest. L-istazzjon ferrovjarju huwa konness tajjeb ħafna mal-partijiet kollha tal-belt permezz tat-trammijiet, it-trolleybuses u l-karozzi tal-linja tal-kumpanija lokali tat-trasport pubbliku, CTP.

Il-belt hija servuta wkoll minn żewġ stazzjonijiet ferrovjarji sekondarji oħra, l- *Istazzjon Żgħir* ( *Gara Mică* ), li teknikament huwa parti mill-istazzjon prinċipali u jinsab eżatt ħdejnu, u *Cluj-Napoca Lvant* ( *Est* ). Hemm ukoll stazzjon tal-merkanzija, *Halta "Clujana"* .

### Trasport pubbliku
Is-CTP, il-kumpanija lokali tat-trasport pubbliku, tmexxi netwerk estensiv ta’ trasport pubbliku ta’ 321 kilometru fil-belt bl-użu ta’ 5 linji tat-tramm, 12-il linja tat-trolleybus u 51 rotta tal-karozzi tal-linja. It-trasport fiż-żona metropolitana ta’ Cluj-Napoca huwa kopert ukoll minn numru ta’ kumpaniji privati tal-karozzi tal-linja, bħal Fany u MV Trans 2007, li jipprovdu konnessjonijiet ma’ bliet u rħula ġirien.

#### Trammijiet
Il-kumpanija tat-trasport lokali, CTP, tmexxi linja tat-tram li tgħaddi mill-belt. Il-modernizzazzjoni ppjanata se tinvolvi l-installazzjoni ta’ linji ferrovjarji ġodda u s-separazzjoni tar-rotta tat-tram mit-traffiku tat-triq. Dan se jġib miegħu numru ta’ vantaġġi, inkluż tnaqqis fil-vibrazzjoni u x-xokkijiet, tnaqqis sostanzjali fl-istorbju, stennija ta’ użu fit-tul u veloċità ogħla tat-transitu – 60 sa 80 km/siegħa. Ir-rotta se tgħaddi minn bidla kbira fi Triq Horea, bejn il-Kamra tal-Kummerċ u l-istazzjon ċentrali tal-ferrovija, żona pjuttost problematika. Din id-dilemma għandha tissolva jew bir-rilokazzjoni tal-linja ħdejn il-bankina, jew permezz tal-kostruzzjoni ta’ mina sospiża. Żona oħra li se tibbenefika minn bidliet fuq skala kbira hija "Splaiul Independenței", fejn il-linji se jinġibdu lura lejn il-Park Ċentrali, sabiex it-triq tkun tista’ tospita żewġ korsiji. Fiż-żona ta’ Mănăștur, taħt il-pont, il-linji se jitqarrbu, filwaqt li xogħlijiet kbar oħra se jitwettqu fuq iċ-ċirku tat-traffiku fi Triq Primăverii. Minħabba l-iżvilupp taż-żona metropolitana, pjanijiet oħra jinkludu l-ħolqien ta’ linja ferrovjarja ħafifa bejn Gilău u Jucu li se tuża dawn il-linji modernizzati fil-belt.

#### Metro
Fl-aħħar tal-2018, bdew l-istudji għal Metro propost ta’ Cluj-Napoca, li komplew fl-2020. Fi Frar 2023, ix-xogħlijiet tad-disinn u l-eżekuzzjoni għal-Linja I tal-metro ngħataw lill-Kumpanija Gülermak – Alstom Transport – Arcada. It-tul totali tal-kuntratt huwa stmat għal 96 xahar.

## Edukazzjoni

L-edukazzjoni għolja għandha tradizzjoni twila f'Cluj-Napoca. L- Università Babeș-Bolyai (UBB) hija l-akbar fil-pajjiż, b'madwar 50,000 student  li jattendu diversi speċjalizzazzjonijiet bir- Rumen, l-Ungeriż, il-Ġermaniż u l-Ingliż. Isimha jfakkar żewġ figuri importanti tat-Transilvanja, it-tabib Rumen Victor Babeș u l-matematiku Ungeriż János Bolyai . L-università għandha l-għeruq tagħha sa mill-1581, meta fetaħ kulleġġ Ġiżwita fi Cluj, iżda kien fl-1872 li l-imperatur Franz Joseph waqqaf l-Università ta' Cluj, li aktar tard ingħatat l-isem ġdid ta' *Università Franz Joseph* (József Ferenc Tudományegyetem).  Matul l-1919, immedjatament wara tmiem l-Ewwel Gwerra Dinjija, l-università ġiet trasferita lejn Budapest, fejn baqgħet sal-1921, u wara ġiet trasferita lejn il-belt Ungeriża ta' Szeged . Fil-qosor, irritornat lejn Cluj fl-ewwel nofs tas-snin 40, meta l-belt reġgħet lura taħt l-amministrazzjoni Ungeriża, iżda reġgħet ġiet rilokata f'Szeged, wara r-riinkorporazzjoni ta' Cluj fit-territorju Rumen. Il-fergħa Rumena kisbet l-isem *Babeș* ; università Ungeriża, *Bolyai*, ġiet stabbilita fl-1945, u t-tnejn ingħaqdu fl-1959. Il-belt tospita wkoll disa' universitajiet oħra, fosthom l- Università Teknika, l- Università tal-Mediċina u l-Farmaċija Iuliu Hațieganu, l- Università tax-Xjenzi Agrikoli u l-Mediċina Veterinarja ta' Cluj-Napoca (USAMV), l- Università tal-Arti u d-Disinn, l- Akkademja tal-Mużika Gheorghe Dima u universitajiet privati u istituti edukattivi oħra.  

L-ewwel darba li ssemmiet l-edukazzjoni pubblika pprovduta fil-belt tmur lura għall-1409, jiġifieri l-kliem "Caspar notarius et rector scholarum" ("Caspar segretarju u direttur tal-iskejjel"). Fl-istess ħin, skola Kattolika mwaqqfa matul is-seklu 14 kienet tiffunzjona wkoll fil-belt. Illum kważi 150 istituzzjoni edukattiva pre-universitarja joperaw fi Cluj-Napoca, inklużi 62 kindergarten, 30 skola primarja u 45 skola sekondarja. L-attività tagħhom hija sorveljata mill-Bord tal-Kontea għall-Edukazzjoni. Ħafna mill-iskejjel huma mgħallma bir-Rumen; madankollu, hemm xi skejjel bil-lingwa Ungeriża (l-iskejjel sekondarji Báthory István, Apáczai Csere János u Brassai Sámuel), kif ukoll skejjel imħallta—eż., l-iskejjel sekondarji George Coșbuc u Onisifor Ghibu bi klassijiet Rumeni/Ġermaniżi u klassijiet Rumeni/Ungeriżi, rispettivament. L-istatistika turi li 18,208 student kienu rreġistrati fis-sistema tal-iskejjel sekondarji tal-belt matul is-sena skolastika 1993–94, filwaqt li 7,660 oħra attendew waħda mit-18-il skola professjonali. Fl-istess sena, 37,111 student u 9,711 tifel u tifla oħra ġew irreġistrati għall-primarja u l-pre-school, rispettivament.

## L-isports

Il-futbol fil-belt jinkludi erba' klabbs li jilagħbu fil-kampjonati organizzati mill- Federazzjoni Rumena tal-Futbol, fil- Liga 1 —li qabel kienet Divizia A   —l-ogħla diviżjoni fl-assoċjazzjoni tal-futbol Rumena, liga II u liga III .

Cluj Arena, il-grawnd tad-dar ta' "U" Cluj, huwa l-akbar grawnd f'Cluj-Napoca (b'kapaċità ta' 30,201), u huwa kklassifikat bħala grawnd tal-UEFA Elite. It-tieni l-akbar grawnd (23,500 siġġu) huwa d-Dr. Constantin Rădulescu Stadium, il-grawnd tad-dar tat-tim tal-futbol CFR Cluj, li jinsab fi Gruia. Dan l-istadju għadda minn rinnovazzjoni maġġuri, b'dawl modern għal -logħob bil-lejl u irrigazzjoni awtomatizzata tal-lawn, u mistenni jgħaddi minn aktar modernizzazzjoni bil-kostruzzjoni ta' siġġijiet ġodda. 

## Ġemellaġġ

*  Beersheba (Iżrael) ;
*  Braga (Portugall) ;
*  Caracas (Veneżwela) ;
*  Kolonja (Ġermanja) ;
*  Columbia (Stati Uniti) ;
*  Dijon (Franza) ;
*  East Lansing (Stati Uniti) ;
*  Eskişehir (Turkija) ;
*  Karaganda (Każakistan) ;
*  Korçë (Albanija) ;
*  Makati (Filippini) ;
*  Municipio Chacao (Veneżwela) ;
*  Namur (Belġju) ;
*  Nantes (Franza) ;
*  NIngbo (Ċina) ;
*  Parma (Italja) ;
*  Pécs (Ungerija) ;
*  Rockford (Stati Uniti) ;
*  Rotterdam (Renju Unit) ;
*  Suwon (Korea t'Isfel) ;
*  São Paulo (Brażil) ;
*  Ungheni (Moldova) ;
*  Viterbo (Italja) ;
*  Żagreb (Kroazja) ;
*  Zhengzhou (Ċina).

## Referenzi