Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Għarab

Din hija **Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Għarab**, fil-Punent tal-Asja u fit-Tramuntana tal-Afrika, li jokkupaw medda estiża mill-Oċean Atlantiku fil-Punent sal-Baħar tal-Arabja fil-Lvant, u mill-Baħar tal-Mediterran. Fost l-Istati Għarab insibu l-Alġerija, il-Bahrain, l-Eġittu, l-Iraq, il-Ġordan, il-Libanu, il-Libja, il-Mauritania, il-Marokk, l-Oman, il-Palestina, Ġerusalemm (il-Palestina/Iżrael), il-Qatar, l-Arabja Sawdija, is-Sudan, is-Sirja, it-Tuneżija, l-Emirati Għarab Magħquda u l-Jemen.

Is-Siti ta' Wirt Dinji tal-Organizzazzjoni tan-Nazzjonijiet Uniti għall-Edukazzjoni, ix-Xjenza u l-Kultura (UNESCO) huma postijiet b'importanza kulturali jew naturali, kif deskritt fil-Konvenzjoni tal-Wirt Dinji tal-UNESCO, li ġiet stabbilita fl-1972. Il-wirt kulturali jikkonsisti minn monumenti (bħal xogħlijiet arkitettoniċi, skulturi monumentali, jew inċiżjonijiet), gruppi ta' binjiet, u siti (fosthom siti arkeoloġiċi). Il-wirt naturali jinkludi karatteristiċi naturali (li jikkonsistu minn formazzjonijiet fiżiċi u bijoloġiċi), ġeoloġiċi u fiżjografiċi (inkluż il-ħabitats ta' speċijiet mhedda ta' annimali u pjanti), u siti naturali li huma importanti mill-puntdivista tax-xjenza, tal-konservazzjoni jew tas-sbuħija naturali.

## Siti ta' Wirt Dinji
Is-Siti ta' Wirt Dinji tal-Organizzazzjoni tan-Nazzjonijiet Uniti għall-Edukazzjoni, ix-Xjenza u l-Kultura (UNESCO) huma postijiet b'importanza kulturali jew naturali, kif deskritt fil-Konvenzjoni tal-Wirt Dinji tal-UNESCO, li ġiet stabbilita fl-1972.

NB: * Siti transnazzjonali (bl-ikħal)
}
|kulturali:
(ii)(iv)(vi)
|
|2017
|Il-qalba taċ-ċentru storiku tar-raħal kien is-sit tal-Moskea ta' Al-Ibrahimi u l-qabar tal-Patriarki li nbnew f'kumpless fis-seklu 1 W.K. sabiex jiġu protetti l-oqbra tal-patriarka Abram u tal-familja tiegħu.
|-
!Sit Arkeoloġiku ta' Al Zubarah
|
|Al Shamal,
il-Qatar

|kulturali:
(iii)(iv)(v)
|
|2013
|Ir-raħal kostali ta' Al Zubarah kien ċentru kummerċjali ewlieni tal-ħsad tal-perli fil-Golf Persjan fl-aħħar tas-seklu 18 u fil-bidu tas-seklu 19, qabel ma nqered fl-1811 u eventwalment ġie abbandunat fil-bidu tas-seklu 20. Il-fdalijiet tal-palazzi, tal-moskej, tal-port, tal-fortifikazzjonijiet u ta' strutturi oħra tiegħu ġew ippreservati bis-saħħa tar-ramel tad-deżert.
|-
!Oażi ta' Al-Ahsa, Pajsaġġ Kulturali li Jevolvi
|
|Hofuf, Governorat ta' Al-Ahsa, l-Arabja Sawdija

|kulturali:
(iii)(iv)(v)
|
|2018
|Permezz tat-2.5 miljun siġra tal-palm tat-tamal tagħha, Al-Ahsa hija l-ikbar oażi fid-dinja. Al-Ahsa fiha pajsaġġ ġeokulturali uniku u hija eżempju eċċezzjonali ta' interazzjoni mal-ambjent.
|-
!Sit Arkeoloġiku ta' Hegra (al-Hijr / Madā ͐ in Ṣāliḥ)
|
|Provinċja ta' Al Madinah,
l-Arabja Sawdija

|kulturali:
(ii)(iii)
|
|2008
|Is-sit ta' Al-Hijr, li qabel kien magħruf bħala Hegra, jikkostitwixxi l-ikbar insedjament tar-Renju tan-Nabatej wara Petra. Fih sensiela ta' oqbra mħaffrin fil-blat u monumenti li huma ppreservati, li jmorru lura għas-seklu 1 Q.K.
|-
!Distrett ta' At-Turaif f'ad-Dir'iyah
|
|Provinċja ta' Riyadh,
l-Arabja Sawdija

|kulturali:
(ii)(iii)
|
|2008
|Stabbilit fis-seklu 15, id-Distrett ta' Turaif f'ad-Dir'iyah kien l-ewwel belt kapitali tad-dinastija Sawdija. Ad-Dir'iyah esperjenzat it-tkabbir tal-importanza politika u reliġjuża tagħha, kif ukoll it-tifrix tal-Waħħabiżmu fis-seklu 18 u fil-bidu tas-seklu 19.
|-
!Żona Kulturali ta' Ḥimā
|
|Provinċja ta' Najran,
l-Arabja Sawdija

|kulturali:
(iii)
|
|2021
|Iż-Żona Kulturali ta' Ḥimā fiha kollezzjoni ta' tinqix fuq il-blat b'xeni tal-kaċċa, tal-fawna, tal-flora u tal-istili ta' għajxien ta' 7,000 sena ilu.
|-
!Jeddah Storika, id-Daħla għall-Mekka
|
|Reġjun tal-Mekka,
l-Arabja Sawdija

|kulturali:
(ii)(iv)(vi)
|
|2014
|Il-belt ta' Jeddah, li tinsab mal-kosta tal-Baħar Aħmar, kibret f'ċentru kummerċjali ewlieni fis-seklu 7 W.K., u ilha sservi bħala d-daħla prinċipali għall-pellegrini fi triqthom lejn il-Mekka.
|-
!Tinqix fuq il-Blat fir-Reġjun ta' Ha'il
|
|Reġjun ta' Ha'il,
l-Arabja Sawdija

|kulturali:
(i)(iii)
|
|2015
|Is-siti ta' Jabel Umm Sinman, Jabal al-Manjor u Raat fihom għadd kbir ta' petroglifiċi u kitbiet imnaqqxa fuq il-blat, li jkopru 10,000 sena ta' storja umana.
|-
!Sit Arkeoloġiċi ta' Meroe
|
|Stat tax-Xmara Nil,
is-Sudan

|kulturali:
(ii)(iii)(iv)(v)
|
|2011
|Meroe kien iċ-ċentru tar-Renju ta' Kux, qawwa ewlenija attiva mis-seklu 8 Q.K. sas-seklu 4 W.K. Is-sit jinkludi piramidi, tempji u binjiet domestiċi, fost fdalijiet oħra.
|-
!Gebel Barkal u s-Siti tar-Reġjun ta' Napatan
|
|l-Istat tat-Tramuntana,
is-Sudan

|kulturali:
(i)(ii)(iii)(iv)(vi)
|
|2003
|Is-siti arkeoloġiċi ta' Gebel Barkal, Kurru, Nuri, Sanam u Zuma fil-Wied tan-Nil huma xhieda taċ-ċivilizzazzjoni ta' Napatan u ta' Meroe. Fihom sensiela ta' piramidi, oqbra, tempji, palazzi u tumbati u kompartimenti funebri.
|-
!Park Nazzjonali tal-Baħar ta' Sanganeb u l-Bajja ta' Dungonab – Park Nazzjonali tal-Baħar ta' Mukkawar
|
|qrib Port Sudan, is-Sudan

|naturali:
(vii)(ix)(x)
|
|2016
|Sanganeb, il-Bajja ta' Dungonab u l-Gżira ta' Mukkawar jinsabu fil-Baħar Aħmar u fihom diversità ta' sistemi tal-iskolli tal-qroll, mangrovji, meded tal-ħaxix tal-baħar, bajjiet u gżejriet, u jospitaw popolazzjonijiet sħaħ ta' għasafar tal-baħar, mammiferi tal-baħar, ħut, klieb il-baħar, fkieren tal-baħar, rajja ġganti u dugongi.
|-
!Belt Antika ta' Aleppo
|
|Governorat ta' Aleppo,
is-Sirja

|kulturali:
(iii)(iv)
|
|1986
|Aleppo tinsab f'salib it-toroq ta' diversi rotot kummerċjali, u ġiet immexxijja suċċessivament, fost l-oħrajn, mir-Rumani, mill-Ajjubidi, mil-Mamluk u mill-Ottomani, li kollha kemm huma ħallew influwenza sinifikanti fin-nisġa arkitettonika tagħha. Dan irriżulta f'pajsaġġ urban diversifikat. Fost l-istrutturi ewlenin tal-belt hemm iċ-ċittadella, il-Moskea l-Kbira u l-Madrasa ta' Halawiye.
|-
!Belt Antika ta' Bosra
|
|Governorat ta' Daraa,
is-Sirja

|kulturali:
(i)(iii)(vi)
|—
|1980
|Bosra li qabel kienet insedjament tan-Nabatej, il-belt ta' Bosra nħakmet mir-Rumani fis-seklu 2 W.K. u saret il-belt kapitali tal-Arabja. Sfat taħt it-tmexxija Iżlamika fis-seklu 7. Il-fdalijiet tal-belt antika jinkludu teatru, bażilika, katidral, moskea u madrasa, fost l-oħrajn.
|-
!Belt Antika ta' Damasku
|
|Governorat ta' Damasku,
is-Sirja

|kulturali:
(i)(ii)(iii)(iv)(vi)
|
|1979
|Il-belt antika ta' Damasku, stabbilita fit-tielet millenju Q.K., titqies bħala waħda mill-eqdem bliet abitati kontinwament fid-dinja. Bħala l-belt kapitali tal-Umajjad, kienet ta' influwenza sinifikanti fid-dinja Għarbija. Il-Moskea l-Kbira hija fost l-ikbar fid-dinja u l-eqdem siti ta' talb kontinwu mill-bidu tal-Iżlam.
|-
!Villaġġi Antiki tat-Tramuntana tas-Sirja
|
|it-Tramuntana tas-Sirja

|kulturali:
(iii)(iv)(v)
|
|2011
|Is-sit huwa magħmul minn xi 40 villaġġ, li jmorru lura għas-sekli 1 sa 7 W.K. u li ġew abbandunati fis-sekli 8 u 10 W.K. Jagħtu ħjiel tal-ħajja rurali fl-Antikità Aħħarija u matul il-perjodu Biżantin.
|-
!Krak des Chevaliers u Qal'at Salah El-Din
|
|Governorati ta' Homs u ta' Latakia,
is-Sirja
|kulturali:
(ii)(iv)
|
|2006
|Krak des Chevaliers u Qal'at Salah El-Din jitqiesu bħala wħud mill-iżjed eżempji prominenti ta' kastelli ta' żmien il-Kruċjati, u juru l-evoluzzjoni tal-fortifikazzjonijiet u l-iskambju ta' influwenzi fit-teknoloġija tad-difiża.
|-
!Sit ta' Palmyra
|
|Governorat ta' Homs,
is-Sirja

|kulturali:
(i)(ii)(iv)
|
|1980
|Palmyra sfat taħt it-tmexxija Rumana fis-seklu 1 W.K., u kibret biex saret wieħed mill-iżjed ċentri kulturali importanti ta' żmien il-qedem. Il-fdalijiet estensivi tagħha jinkludu t-Triq il-Kbira bil-Kolonni, it-Tempju ta' Bel, il-Kamp ta' Dijoklezjanu u t-Teatru Ruman.
|-
!Sit Arkeoloġiku ta' Kartaġni
|
|Governorat ta' Tuneż, it-Tuneżija
36°51′10″N 10°19′24″E
|kulturali:
(ii)(iii)(vi)
|616 (1,520)
|1979
|Stabbilita fis-seklu 9 Q.K., Kartaġni żviluppata f'imperu kummerċjali mal-Mediterran kollu. Il-belt inqerdet fil-146 Q.K. fil-Gwerer Puniċi min-naħa tar-Rumani, iżda iktar 'il quddiem ġiet stabbilita mill-ġdid.
|-
!Dougga / Thugga
|
|Governorat ta' Béja,
it-Tuneżija
36°25′25″N 9°13′13″E
|kulturali:
(ii)(iii)
|70 (170)
|1997
|Is-sit jinkludi l-fdalijiet ta' Dougga, eks belt kapitali ta' stat Libjan-Puniku, li ffjorixxa taħt ir-Rumani u l-Biżantini, iżda li qabad it-triq tan-niżla fil-perjodu Iżlamiku.
|-
!Anfiteatru ta' El Jem
|
|Governorat ta' Mahdia,
it-Tuneżija
|kulturali:
(iv)(vi)
|70 (170)
|1979
|L-Anfiteatru ta' El Jem inbena fis-seklu 3 W.K. u huwa l-ikbar anfiteatru tat-Tramuntana tal-Afrika, u l-ikbar wieħed li nbena 'l barra mill-Italja. B'kollox jesa' 35,000 spettatur, u jitqies fost l-aqwa eżempji ta' arkitettura Rumana ta' din ix-xorta.
|-
!Park Nazzjonali ta' Ichkeul
|
|Governorat ta' Bizerte,
it-Tuneżija
|naturali:
(x)
|12,600 (31,000)
|1980
|Il-Lag ta' Ichkeul u l-artijiet mistagħdra tal-madwar huma destinazzjoni importanti għal eluf ta' għasafar tal-passa, inkluż papri, wiżż, ċikonji u fjammingi roża. Fl-imgħoddi kien parti minn katina muntanjuża li kienet estiża tul it-Tramuntana tal-Afrika.
|-
!Kairouan
|
|Governorat ta' Kairouan, it-Tuneżija

|kulturali:
(i)(ii)(iii)(v)(vi)
|
|1988
|Stabbilita fis-670, Kairouan kienet l-eks belt kapitali ta' Ifriqija u ffjorixxiet fis-seklu 9. Il-wirt tagħha jinkludi l-Moskea ta' Uqba u l-Moskea tat-Tliet Daħliet.
|-
!Medina ta' Sousse
|
|Governorat ta' Sousse, it-Tuneżija

|kulturali:
(iii)(iv)(v)
|
|1988
|Sousse hija eżempju prim ta' belt mill-perjodu Iżlamiku bikri. Il-belt kienet port kummerċjali u militari importanti matul is-seklu 9.
|-
!Medina ta' Tuneż
|
|Governorat ta' Tuneż, it-Tuneżija

|kulturali:
(ii)(iii)(v)
|
|1979
|Il-Medina ta' Tuneż tħaddan xi 700 monument, fosthom palazzi, moskej, mawżolej, madrasa u funtani, li huma xhieda tal-epoka tad-deheb ta' Tuneż mis-seklu 12 sas-seklu 16.
|-
!Raħal Puniku ta' Kerkuane u n-Nekropoli tiegħu
|
|Governorat ta' Nabeul, it-Tuneżija

|kulturali:
(iii)
|—
|1985
|Kerkuane ġiet abbandunata fil-250 Q.K. matul l-Ewwel Gwerra Punika u qatt ma ġiet rikostruwita. Il-belt hija l-unika eżempju eżistenti ta' insedjament Puniku-Feniċju.
|-
!Siti Kulturali ta' Al Ain (Hafit, Hili, Bidaa Bint Saud u ż-Żoni tal-Oażi)
|
|Abu Dhabi, l-Emirati Għarab Magħquda

|kulturali:
(iii)(iv)(v)
|
|2011
|Al Ain tinsab f'reġjun ta' deżert u ilha tiġi okkupata min-Neolitiku. Fiha oqbra tal-ġebel mit-tielet millenju Q.K., bjar, kostruzzjonijiet tal-brikks u t-tajn u wieħed mill-eqdem eżempji tas-sistema ta' irrigazzjoni msejħa *aflaj* f'Bidaa Bint Saud.
|-
!Raħal Storiku ta' Zabid
|
|Governorat ta' Al Hudaydah, il-Jemen

|kulturali:
(iii)
|—
|1993
|Ir-raħal ta' Zabid kien il-belt kapitali tal-Jemen mis-seklu 13 sas-seklu 15. L-università Iżlamika tar-raħal tat kontribut siewi għat-tifrix tal-għarfien Iżlamiku.
|-
!Belt Antika ta' Sana'a
|
|Governorat ta' Sana'a, il-Jemen

|kulturali:
(iv)(v)(vi)
|—
|1986
|Sana'a tinsab f'wied muntanjuż u ilha abitata għal iktar minn 2,500 sena. Saret ċentru għat-tifrix tal-Iżlam fis-sekli 7 u 8. Il-belt fiha djar-torrijiet uniċi bit-tajn ikkumpattjat, kif ukoll 103 moskea u 14-il ħammamli nbnew qabel is-seklu 11.
|-
!Belt Antika Ffortifikata ta' Shibam
|
|Governorat ta' Hadhramaut, il-Jemen

|kulturali:
(iii)(iv)(v)
|—
|1982
|Il-belt iffortifikata tas-seklu 16 ta' Shibam hija fost l-eqdem u l-aqwa eżempji ta' ppjanar urban vertikali, bi djar-torrijiet tal-brikks u t-tajn distinti tagħha li wasslu biex titlaqqam bħala "l-Manhattan tad-deżert".
|-
!Arċipelagu ta' Socotra
|
|Governorat ta' Socotra, il-Jemen

|naturali:
(x)
|
|2008
|Għalkemm jagħmel parti mill-massa tal-art tal-kontinent Afrikan, l-Arċipelagu ta' Socotra huwa amministrat mill-Jemen. Huwa magħruf għall-bijodiversità kbira u għall-flora u l-fawna distinti tiegħu, b'għadd kbir ta' speċijiet endemiċi li ma jeżistu mkien iktar fid-dinja. Barra minn hekk, isostni firxa wiesgħa ta' għasafar u ta' organiżmi tal-baħar.
|-
!Attrazzjonijiet Ewlenin tar-Renju Antik ta' Saba f'Marib
|
|Marib, il-Jemen
|kulturali: iii, iv
|—
|2023
|Marib kienet iċ-ċentru tar-Renju ta' Saba, possibbilment ir-Renju ta' Sheba. Ir-renju kellu l-kontroll tal-biċċa l-kbira tal-kummerċ tal-inċens madwar il-Peniżola tal-Arabja u kellu rwol ewlieni fl-iskambju kulturali mal-Mediterran u mal-Lvant tal-Afrika. Il-monumenti ta' Marib imorru lura għall-ewwel millenju Q.K. sal-wasla tal-Iżlam għall-ħabta tas-630 W.K. Dawn jinkludu t-Tempju ta' Barran, it-Tempju ta' Awam (fl-istampa), il-belt antika ta' Marib, id-Diga Antika ta' Marib, u l-belt antika ta' Sirwah. Is-sit tniżżel minnufih bħala sit fil-periklu minħabba t-theddidiet tal-Gwerra Ċivili fil-Jemen.
|-
!'Uruq Bani Mu'arid
|
|Najran, Riyadh, l-Arabja Sawdija

|naturali: (vii), (ix)
|—
|2023
|
|-
!Ġeriko tal-Qedem: Tell es-Sultan
|
|Governorat ta' Ġeriko, il-Palestina
|kulturali:
(iii), (iv)
|—
|2023
|
|-
!Djerba: Xhieda ta' Xejra ta' Insedjament fi Gżira
|
|Governorat ta' Medenine

|kulturali:
(v)
|
|2023
|Dan is-sit huwa xhieda ta' xejra ta' insedjament li żviluppat fil-gżira ta' Djerba għall-ħabta tas-seklu 9 W.K. f'ambjent semiaridu u bi skarsezza ta' ilma. Il-karatteristika ewlenija tas-sit kienet id-densità baxxa tagħha: kienet tinvolvi d-diviżjoni tal-gżira f'kwartieri, raggruppati flimkien, li kienu awtosostenibbli ekonomikament u kienu kkollegati ma' xulxin u mal-postijiet reliġjużi u kummerċjali tal-gżira, permezz ta' network kumpless ta' toroq. L-insedjament uman distintiv ta' Djerba rriżulta minn taħlita ta' fatturi ambjentali, soċjokulturali u ekonomiċi, u joħroġ fid-dieher il-mod kif in-nies lokali adattaw l-istil ta' għajxien tagħhom għall-kundizzjonijiet ta' skarsezza tal-ilma fl-ambjent tagħhom.
|-
!Pajsaġġ Kulturali taż-Żona Arkeoloġika ta' Al-Faw
|
|Provinċja ta' Riyadh, l-Arabja Sawdija

|kulturali: (ii), (v)
|—
|2024
|Is-sit jinsab f'punt strateġiku tul ir-rotot kummerċjali tal-Peniżola tal-Arabja, u ġie abbandunat ħesrem għall-ħabta tas-seklu 5 W.K.
|-
!Monasteru ta' San Ilarjun/Tell Umm Amer
|
|Governorat ta' Deir al-Balah, l-Istrixxa ta' Gaża
|kulturali: (ii), (iii), (iv)
|—
|2024
|L-inħawi ta' Tell Umm Amer, fil-villaġġ ta' Al Nusairat qrib Wadi Gaza, kienu magħrufa l-ewwel bħala Tabatha mill-400 sas-670; għeliem li għadu jeżisti huwa l-Monasteru ta' San Ilarjun, li ngħata isem il-qaddis li twieled hemmhekk u li jitqies bħala l-fundatur tal-monastiċiżmu Palestinjan; il-monasteru nqered fis-614 u qiegħed fi stat ta' fdalijiet.
|-
!Umm Al-Jimāl
|
|Ġordan
|kulturali: (iii)
|—
|2024
|
|-
!Pajsaġġ Paleolitiku ta' Faya
|
|Emirati Għarab Magħquda
|kulturali: (iii); (iv)
|—
|2025
|
|}

## Referenzi