Emil Nolde

**Emil Nolde** (imwieled **Hans Emil Hansen** fis-7 ta' Awwissu 1867 – miet fit-13 ta' April 1956) kien pittur u tipografu Ġermaniż-Daniż. Huwa kien wieħed mill-ewwel Espressjonisti, membru ta' Die Brücke, u kien wieħed mill-ewwel pitturi biż-żejt u bl-akkwarelli tal-bidu tas-seklu 20 li esplora l-kuluri. L-isfar dehbi u l-aħmar qawwi jidhru spiss fix-xogħol tiegħu, u jagħtu kwalità mdawla lit-tonalitajiet li kieku jkunu monotoni. L-akkwarelli tiegħu jinkludu pajsaġġi li fihom ikunu qed jiffurmaw il-maltempati u fjuri brillanti.

Il-preokkupazzjoni intensa ta' Nolde fir-rigward is-suġġett tal-fjuri kienet tirrifletti l-interess tiegħu fl-arti ta' Vincent van Gogh.

## Bijografija
Emil Nolde twieled bħala Hans Emil Hansen, ħdejn il-villaġġ ta' Nolde (li mill-1920 ilha parti mill-munċipalità ta' Burkal fin-Nofsinhar tal-Jutland, id-Danimarka), fid-Dukat ta' Schleswig tal-Prussja. Huwa trabba f'razzett. Il-ġenituri tiegħu, Protestanti devoti, kienu raħħala Daniżi u Frisjani. Huwa rrealizza li ma kienx adattat għall-ħajja fir-razzett, u li hu u t-tliet aħwa subien tiegħu ma kinux pezza waħda. Bejn l-1884 u l-1891, huwa studja biex isir inċiżur jew intaljatur tal-injam u illustratur fi Flensburg, u meta kien żagħżugħ ħadem fil-fabbriki tal-għamara. Huwa qatta' s-snin jivvjaġġa f'Munich, f'Karlsruhe u f'Berlin.

Fl-1889, huwa rnexxielu jidħol fl-Iskola tal-Arti Applikata f'Karlsruhe. Huwa kien għalliem tat-tpinġija fl-iskola tal-Mużew tal-Arti Industrijali u Applikata (*Industrie- und Gewerbemuseum*; illum it-*Textilmuseum*, jew il-Mużew tat-Tessuti) f'Sankt Gallen, l-Iżvizzera, mill-1892 sal-1898. Eventwalment huwa telaq mill-impjieg li kellu biex iwettaq il-ħolma tiegħu li jsir artist indipendenti. Meta kien tifel kien iħobb ipitter u jpinġi, iżda kellu diġà 31 sena meta beda din il-karriera ġdida. Meta ġie rrifjutat mill-Akkademja tal-Belle Arti ta' Munich fl-1898, huwa qatta' t-tliet snin ta' wara jieħu klassijiet privati tat-tpittir, żar Pariġi, u sar familjari max-xena Impressjonista kontemporanja li kienet popolari dak iż-żmien. Huwa żżewweġ lill-attriċi Daniża Ada Vilstrup fl-1902, u mar jgħix f'Berlin, fejn iltaqa' mal-kollezzjonista Gustav Schiefler u mal-artist Karl Schmidt-Rottluff, li mbagħad it-tnejn li huma ppromwovewlu x-xogħol tiegħu iktar 'il quddiem. Minn dik is-sena, huwa sejjaħ lilu nnifsu wara raħal twelidu.

Huwa sar membru tal-grupp Espressjonista rivoluzzjonarju Die Brücke (Il-Pont), ta' Dresden, fl-1906, fuq stedina tal-grupp. Din l-assoċjazzjoni damet biss sal-aħħar tas-sena ta' wara. Huwa kien membru tas-Seċessjoni ta' Berlin mill-1908 sal-1910, iżda mbagħad ġie eskluż wara diżgwid mat-tmexxija. Huwa wera x-xogħol tiegħu flimkien mal-grupp ta' Kandinsky ibbażat f'Munich, Der Blaue Reiter (Ir-Rikkieb Blu) fl-1912; sa dak iż-żmien kien kiseb il-fama, u seta' jsostni lilu nnifsu permezz tal-arti tiegħu.

Nolde kien partitarju tal-Partit Soċjalista Nazzjonali Ġermaniż tal-Ħaddiema mill-bidu tas-snin 20 tas-seklu 20, u kien sar membru tas-sezzjoni Daniża tiegħu. Huwa esprima l-fehmiet negattivi tiegħu kontra l-Lhud fir-rigward tal-artisti Lhud, u kien iqis l-Espressjoniżmu bħala stil Ġermaniku distint. Din il-fehma kienet kondiviża minn xi membri oħra tal-partit Nażista, b'mod partikolari minn Joseph Goebbels u Fritz Hippler.

Madankollu, Adolf Hitler irrifjuta l-forom kollha tal-Moderniżmu bħala "arti ddeġenerata", u uffiċjalment ir-reġim Nażista kkundanna x-xogħol ta' Nolde. Sa dak iż-żmien huwa kien rinomat ħafna fil-Ġermanja. Total ta' 1,052 opra tal-arti tiegħu tneħħew mill-mużewijiet, iktar minn dawk ta' kwalunkwe artist ieħor. Uħud ġew inklużi fil-wirja ta' *Entartete Kunst* tal-1937, minkejja l-protesti, inkluż (iktar 'il quddiem) appell personali lin-Nażist *Gauleiter* Baldur von Schirach fi Vjenna, l-Awstrija. Huwa ma tħalliex ipitter—lanqas b'mod privat—wara l-1941. Minkejja dan, matul dan il-perjodu huwa ħoloq mijiet ta' akkwarelli, li huwa ħeba. Huwa sejħilhom "L-Istampi Mhux Impittra".

Fl-1942, Nolde kiteb:Hemm il-blu fiddien, il-blu lewn is-sema u l-blu lewn il-maltempati bis-sajjetti. Kull kulur fih għandu ruħ, li tagħmilni kuntent jew timbuttani, u li taġixxi bħala stimolu. Għal persuna li ma għandha l-ebda arti fiha, il-kuluri huma kuluri, it-tonalitajiet huma tonalitajiet...u dak kollox. Il-konsegwenzi kollha tagħhom għall-ispirtu uman, li jvarjaw bejn il-ġenna u l-infern, lanqas biss jiġu nnutati.Wara t-Tieni Gwerra Dinjija, Nolde reġa' ngħata l-unuri mill-ġdid, u rċieva l-Premju tal-Ordni għall-Mertu (bil-Franċiż: *Pour le Mérite*).

Filwaqt li jiġi rrikonoxxut is-suċċess tiegħu bħala artist brillanti bil-kuluri, l-istudjużi iktar reċenti żiedu s-sensibilizzazzjoni dwar l-impenn ta' Nolde favur is-Soċjaliżmu Nazzjonali u dwar ir-relazzjoni bejn il-politika tiegħu, it-tmaqdir tal-avversarji mhux Lhud bħala Lhud.

Huwa miet f'Seebüll (issa parti minn Neukirchen).

Minbarra pitturi, ix-xogħol ta' Nolde jinkludi ħafna tipografiji, spiss bil-kulur, u pitturi bl-akkwarelli ta' diversi suġġetti (pajsaġġi, immaġnijiet reliġjużi, fjuri, ibħra fil-maltempati u xeni mill-ħajja billejl f'Berlin). Serje famuża ta' pitturi tkopri l-Ispedizzjoni Ġermaniża ta' New Guinea, li żaret l-Ibħra tan-Nofsinhar, Moska, is-Siberja, il-Korea, il-Ġappun, u ċ-Ċina. Il-*catalogue raisonné* ta' Schiefler tat-tipografiji tiegħu jiddeskrivi 231 inċiżjoni, 197 xogħol intaljat, 83 litografija, u erba' ektografiji.

## Motivi reliġjużi
Għalkemm l-immaġnijiet reliġjużi jiffurmaw parti relattivament żgħira tal-opri tal-arti ta' Nolde, huwa kkunsidra lil uħud minnhom bħala "kisbiet importanti" fir-rigward tal-progressjoni tiegħu bħala artist.

Nolde, li trabba bħala iben bidwi f'komunità żgħira u reliġjuża ħdejn il-fruntiera bejn il-Ġermanja u d-Danimarka, kellu impressjonijiet dejjiema f'moħħu tal-ġrajjiet Ġudeo-Kristjani wara li qara l-Bibbja kollha. Fix-xogħlijiet reliġjużi bikrin tiegħu (1900-1904), huwa ma kienx kapaċi jissolidifika l-istil tiegħu stess u jiddistingwi ruħu mid-diversi mudelli tiegħu bħal Jean-François Millet u Honoré Daumier.

L-1906 kienet punt ta' żvolta għal Nolde meta bidel minn stil Impressjonistiku għal temi reliġjużi li enfasizzaw l-emozzjoni tal-mument, l-użu ta' kuluri jgħajtu u żewġ dimensjonijiet biss ta' rappreżentazzjoni. Din id-devozzjoni ġdida għax-xogħlijiet artistiċi reliġjużi tqanqlet iktar minħabba esperjenza li kellu fejn ħelisha ħafif mill-mewt fl-1909 wara li xorob ilma vvelenat meta kellu 42 sena. Wara l-1911, it-trattamenti reliġjużi ta' Nolde—li bdew jinkludu wkoll inċiżjonijiet—bdew isiru iktar skuri u iktar inkwetanti bħala tonalità mix-xogħlijiet preċedenti tiegħu. Anke martu, Ada, xejn ma kienet tibqa' kalma fir-rigward tal-viżjoni l-ġdida tax-xogħol tiegħu. Bħala rispons għax-xogħol tiegħu ta' *Il-Ħajja ta' [[Ġesù|Kristu]]* f'disa' partijiet, hija kitbet f'ittra: "Għall-ewwel ftit jiem kulma flaħt nagħmel hu li nagħti titwila 'l hemm u 'l hawn, tant l-effett kien qawwi".

## Xogħlijiet ewlenin
Ix-xogħlijiet ta' Nolde jintwerew fil-mużewijiet ewlenin madwar id-dinja, fosthom *Ritratt ta' Żagħżugħa u Tifla*, *Ritratt ta' Raġel* (għall-ħabta tal-1926), u *Ritratt ta' Tifla Żgħira* (1913-1914) fil-Hermitage, f'San Pietruburgu, ir-Russja; u *Profeta* (1921) u *Koppja Żgħażagħ* (1913) fil-Mużew Metropolitan tal-Arti Moderna (MoMA), fil-Belt ta' New York. L-iktar tipografija importanti tiegħu, *Il-Profeta* (1912), hija ikona tal-arti tas-seklu 20.

Fost l-iktar pitturi importanti tiegħu biż-żejt hemm *Lesende junge Frau* (1906), *Blumengarten (ohne Figur)* (1908), u *Blumen und Wolken* (1933).

Xogħlijiet importanti oħra jinkludu:

* *Lesende junge frau*, 1906, żejt fuq it-tila, Kunsthalle, Kiel
* *Blumengarten (ohne Figur)*, 1908, żejt fuq it-tila, xerrej minn Sotheby's fit-8 ta' Frar 2012
* *Anna Wieds Garten*, 1907, żejt fuq it-tila, kollezzjoni privata
* *Steigende Wolken*, 1927, żejt fuq it-tila, Karl-Ernst-Osthaus-Museum, Hagen
* *Grosse Sonnenblumen*, 1928, żejt fuq it-tila, MoMA, New York
* *Blumen und Wolken*, 1933, żejt fuq it-tila, il-Mużew ta' Sprengel, Hannover

F'dawn l-aħħar snin, il-pitturi ta' Nolde laħqu prezzijiet ta' diversi miljuni ta' dollari Amerikani, f'irkanti tad-djar tal-irkant internazzjonali ewlenin. Fit-8 ta' Frar 2012, *Blumengarten (ohne Figur)* inbigħet minn Sotheby's f'Londra għal US$3,272,673.

## Arti misruqa min-Nażisti
Ix-xogħol ta' Nolde reġa' ġibed l-attenzjoni wara li ġie skopert li l-pittura *Blumengarten (Utenwarf)* tal-1917, li issa tinsab fil-mużew tal-arti ta' Moderna Museet, fi Stokkolma, l-Iżvezja, u li ġiet stmata li tiswa US$4,000,000, kienet insterqet mingħand Otto Nathan Deutsch, refuġjat Ġermaniż Lhudi, u l-werrieta tiegħu, inkluż xi ħadd li baqa' ħaj wara l-Olokawst, qed jitolbu li tiġi rritornata. Il-gvern Żvediż iddeċieda fl-2007 li l-mużew irid jasal għal soluzzjoni biex jikkumpensa lill-werrieta. Deutsch ġie mġiegħel jaħrab mill-Ġermanja qabel it-Tieni Gwerra Dinjija u telaq lejn Amsterdam fl-aħħar tal-1938 jew il-bidu tal-1939. Il-pittura nbigħet lill-mużew Żvediż f'irkant fl-Iżvizzera, fejn reġgħet tfaċċat fl-1967.

Fl-2015, il-pittura *Maiwiese (Maienwiese) [Mergħa f'Mejju*] ta' Nolde, 1915, (Inv. Nru. 94) ingħatat lura mill-Mużew tal-Arti ta' Lentos f'Linz lill-werrieta ta' Dr. Otto Siegfried Julius.

Fis-sena 2000, il-Fondazzjoni tal-Mużew ta' Wilhelm Lehmbruck f'Duisburg ma laqgħetx talba ta' troddija lura mill-familja tal-kollezzjonista ta' Breslau (Wrocław), Dr. Ismar Littmann għall-pittura *Buchsbaumgarten* ta' Nolde.

## Gallerija

Stampa:Ausstellung entartete kunst 1937.jpg|Ritratt taż-żjara ta' Goebbels fil-Wirja tal-Arti Ddeġenerata fil-Haus der Kunst b'żewġ pitturi ta' Nolde, fi Frar 1938.


## Referenzi