Franz Schubert

**Franz Peter Schubert** (twieled 31 ta' Jannar 1797 – miet 19 ta' Novembru 1828) kien kompożitur Awstrijak. Għalkemm miet ta' 31 sena, Schubert kien wieħed mill-kompożituri l-kbar tas-seklu XIX u l-aqwa kompożitur tal-lied bl-ilsien Ġermaniż.

= Bijografija =

Franz Peter Schubert twieled Lichtenthal, ħdejn Vjenna. Kien it-tnax-il wieħed minn familja ta' 14-il tifel u tifla. Missieru, Franz Theodor, li kien għalliem, tah l-ewwel lezzjonijiet tal-alto, waqt li ħuh Ignaz għallmu l-pjanu. Mill-1808 sal-1813, kien kantant fil-kor tal-kappella imperjali ta' Vjenna u studja *Konvikt* (skola għall-kantanti tal-kappella tal-Qorti Rjali) u hekk kien student ta' Antonio Salieri, direttur tal-mużika tal-Qorti.

Matul dan il-perijodu ta' formazzjoni, beda jikkomponi minkejja l-problemi fil-familja; missieru ma kienx iħallih imur id-dar għax ommu kienet qiegħda tmut (1811-1813). Schubert beda jikteb l-ewwel għall-pjanu (mill-1810), imbagħad mhux inqas minn tmien kwartetti għall-kordi, xi ouvertures u xi lieder. Fl-1812, sar l-istudent ta' Salieri, li baqa' jirrispetta għal ħajtu kollha. Fl-1813, taħt l-influwenza qawwija ta' Haydn u Mozart imma fuq kollox ta' Beethoven, ikkompona l-ewwel sinfonija; sentejn wara (Schubert kellu sbatax-il sena) ġew l-ewwel opra tiegħu, l-ewwel quddiesa u l-ewwel kapulavur tiegħu fil-qasam tal-lied : *Margerita fuq ir-Raddiena tal-Għażil* (*Gretchen am Spinnrade*) (19 ta' Ottubru 1814.)

Ftiet snin wara, fl-1818, mar l-Ungerija, fejn sar l-għalliem tal-mużika tat-tfal tal-konti Esterházy. Reġa' lura fl-1824.

Ħlief dan iż-żmien l-Ungerija u xi vjaġġi fl-Awstrija stess fosthom għal Graz, Linz, Steyer, Gmünden u Salzbourg, Schubert għadda l-ħajja qasira tiegħu Vjenna u meta telaq il-professjoni tiegħu ta' għalliem u ta' assistent ta' missieru, kien joqgħod kważi il-ħin kollu għand il-ħbieb u ddedika ħajtu kollha għall-kompożizzjoni. Kien jorganizza laqgħat mużikali bejn il-ħbieb‚ li saru mlaqqma *schubertiade* fejn il-*lieder* tiegħu kellhom l-ewwel suċċess.

Fl-1822-23, Schubert qabditu s-sifilide, u saħħtu baqgħet sejra lura. Mill-mard tiegħu ħareġ mużika iżjed profonda u emoventi, iżjed qrib it-tbatija u l-mewt li kienu jhedduh (*Il-Mewt u t-Tfajla*, *Vjaġġ Xitwi*). Franz Schubert miet bit-tifu fid-19 ta' Novembru 1828, sena u nofs wara Beethoven li kellu għalih, matul ħajtu kollha, rispett u ammirazzjoni bla-tarf.

= Il-Mużika =

Fil-ħajja qasira tiegħu, Franz Schubert kien dejjem nieqes mill-flus, imma dan qatt ma kien jinkwitah, sakemm ħbiebu kienu lesti biex jgħinuh, kif hu kien dejjem lest biex jgħinhom. Għalkemm miet bit-tifu fl-età ta' 31 sena biss, kellu żmien biżżejjed biex jikkomponi 'il fuq minn 1000 xogħol, fosthom xi 600 lied. Dawn tal-aħħar huma fost l-iżjed importanti mix-xogħlijiet tiegħu. Huma komposti fuq versi tal-ikbar poeti tal-ilsien Ġermaniż (Klopstock, Goethe, Schiller, Rückert, Heine), ta' xi ħbieb tiegħu (Mayrhofer, Körner, Spaun, Schober, Senn, Collin, Schwind) jew poeti li baqgħu magħrufin minħabba l-lieder tiegħu (Müller).
Il-baritonu Johann Michael Vogl, famuż ħafna f'dik l-epoka, sar ħabib u ammiratur ta' Schubert, u għamel kontribuzzjoni qawwija biex il-lieder isiru magħrufin, bħal ma għamlu l-baruni Carl von Schönstein u l-kantanta Anna Milder. Xi lieder kellhom suċċess tremend.

Schubert kiteb għal kull forma mużikali, barra kunċerti. Minkejja li kien influwenzat ħafna minn Haydn u Mozart, il-mużika tiegħu baqgħet differenti. Il-kompożizzjonijiet qishom improvizzati, poetiċi u melodiċi ħafna, fihom sbuħija naturali u immaġinazzjoni kbira, imma fl-istess ħin jistgħu jkunu fantastiċi, tal-ħolm u sikwit ta' qsim il-qalb, l-iżjed wara li l-kompożitur marad bla tama ta' fejqan.

L-importanza tal-mużika kommoventi tiegħu, li ġustament daż-żmien tintuża ħafna fiċ-ċinema, ma kinitx rikonoxxuta f'ħajtu; infatti ħafna xogħlijiet indaqqu għall-ewwel darba wara mewtu.

= Nota fuq il-katalgu =

In-numerazzjoni tradizzjonali tax-xogħlijiet ta' Schubert qiegħda ftit ftit tinbidel għan-notazzjoni mogħtija fil-katalgu editjat minn Otto Erich Deutsch u ppubblikat għall-ewwel darba fl-1951. In-notazzjoni hi magħmula mill-ittra *D* segwita minn *numru Għarbi* u wara b'ittra żgħira jekk ikun hemm xi tibdil. Pereżempju *D 759* tindika s-Sinfonija nru 8 "L-Inkompluta"*.

= Kompożizzjonijiet prinċipali =

== Mużika għall-pjanuforti ==

* Fantasija fuq Do maġġuri *"Wanderer"' D 760
* 4 Improvviżi op. 90 D 899
* 4 Improvviżi op. 142 D 935
* 15-il Sonata

## Mużika ''da camera''

* Trio għall-vjolin, vjola u vjolinċell fis-Si bemoll maġġuri D 581
* Trio għall-vjolin, vjola u vjolinċell fis-Si bemoll maġġuri D 471
* Trii għall-pjanuforti u kordi:
:Trio għall-pjanuforti, vjolin u vjolinċell nru 1 fis-Si bemoll maġġuri D 898
:Trio għall-pjanuforti, vjolin u vjolinċell nru 2 fil-Mi bemoll maġġuri D 929
:Trio għall-pjanuforti, vjolin u vjolinċell fis-Si bemoll maġġuri D 28 (Sonata)
:Adagio għall-pjanuforti, vjolin u vjolinċell fil-Mi bemoll maġġuri D 897 (Notturn)
* Kwartetti għall-kordi:
:Kwartett għall-kordi nru 10 fil-Mi bemoll maġġuri D 087 *(ippublikata wara mewtu 125)*
:Kwartett għall-kordi fis-Si bemoll maġġuri op. 168 D 112
:Kwartett għall-kordi nru 12 fid-Do minuri D 703
:Kwartett għall-kordi nru 13 fil-La minuri *"Rożamunda"* D 804
:Kwartett għall-kordi nru 14 fir-Re minuri *"Il-Mewt u t-Tfajla"* D 810
:Kwartett għall-kordi nru 15 fis-Sol maġġuri D 887 *(ippublikata wara mewtu 161)*
* Sonata fil-La minuri għall-arpeggione, (vjolinċell) u pjanuforti D 821
* Kwintett għall-pjanuforti u kordi fil-La maġġuri *"It-Trota"* op. 114 D 667
* Kwintett għall-kordi fid-Do maġġuri D 956 *(ippublikata wara mewtu 163)*
* Ottett fil-Fa maġġuri għall-klarinett, fagott, kornu, żewġ violini, vjola, vjolinċell u kuntrabaxx D 803 *(ippublikata wara mewtu 166)*

## Mużika sagra
* Quddiesa Ġermaniża fil-Fa maġġuri D 872
* Quddiesa fil-La bemoll D 621
* *Stabat Mater*
* *Magnificat* D 486
* *Salve Regina*
* *Ave Maria* D 839

## Mużika sinfonika
* Sinfonija nru 1 fir-Re maġġuri D 82 (1813)
* Sinfonija nru 2 fis-Si bemoll maġġuri D 125 (1815)
* Sinfonija nru 3 fir-Re maġġuri D 200 (1815)
* Sinfonija nru 4 fid-Do minuri *"It-Traġika"* D 417 (1816)
* Sinfonija nru 5 fis-Si bemoll maġġuri D 485 (1816)
* Sinfonija nru 6 fid-Do maġġuri *"Iż-Żgħira"* D 589 (1818)
* Sinfonija nru 8 fis-Si minuri *"L-Inkompluta"* D 759 (1822)
* Sinfonija nru 9 fid-Do maġġuri *"Il-Kbira"* (1825-1828)
* Ouverture *"Rożamunda prinċipessa ta' [[Ċipru]]"*, *musica di scena* (1823)
* Ouverture "fl-istil Taljan" fuq do maġġuri
* Ouverture *"Alfonsu u Estrella"*

## Mużika vokali

* *Margerita fuq ir-Raddiena tal-Għażil (Gretchen am Spinnrade ) D 118*
* *Ir-Re tal-Elfi (Erlkönig)* D 328
* *Minn kant fuq l-ilma (Auf dem Wasser zu singen)* D 774
* *It-Tfajla Sbejħa tal-Mitħna (Die Schöne Müllerin )* D 795
* *Vjaġġ Xitwi (Winterreise)* D 911
* *L-Għanja taċ-Ċinju (Schwanengesang)* D 957

## Opri liriċi
* *Alfonsu u Estrella*
* *It-Tewmin*
* *Fierrabras*
* *L-Arpa Msaħħra*
* *Claudine von Villa Bella*

= Ħoloq esterni =
* musicologie.org : bijografija, katalgu tax-xogħlijiet, bibljografija, diskografija, partituri
* perso.wanadoo.fr/garry.holding/schubert : bijografija dettaljata jew imqasra, sors dokumentarju importanti, informazzjoni diretta lejn dawk li għadhom jibdew
* pianobleu.com : bijografija, diskografija
* Katalgu sħieħ tax-xogħlijiet
* Mużika għall-pjanu

* Noti fuq on Franz Schubert mill-pjanista Bart Berman
* Studju tal-lied ''Ihr Bild''
* Manuskritti tal-partituri ta' Schubert