Meteora

**Meteora** (/ˌmɛtiɔːrə/; bil-Grieg: Μετέωρα, ippronunzjata [meˈteora]) hija formazzjoni tal-blat fil-Greċja ċentrali li tospita wieħed mill-ikbar kumplessi ta’ monasteri Ortodossi tal-Lvant mibnija fi qċaċet prekarji. Il-Muntanja Athos biss hija iktar importanti bħala kumpless ta’ monasteri fil-Greċja. Is-sitt monasteri (minn erbgħa u għoxrin li kien hemm oriġinarjament) huma mibnija fuq blatiet naturali għoljin ħafna, lixxi u ġejjin għat-tond qishom għoljiet, li jiddominaw iż-żona lokali. Meteora tinsab ħdejn ir-raħal ta’ Kalabaka fin-naħa tal-Majjistral tal-Pjanura ta’ Thessaly qrib ix- xmara Pineios u l-Muntanji Pindus.

Meteora tniżżlet fil-lista tas-Siti ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1988.

L-isem ifisser “twil/għoli”, “elevat”, u etimoloġikament huwa relatat ma’ *meteor*.

## Ġeoloġija
Maġenb il-Muntanji Pindus, fir-reġjun tal-Punent ta’ Thessaly, dawn il-kolonni uniċi u enormi tal-blat jitilgħu ’l fuq mill-art b’mod vertiġinuż. Iżda l-għamla mhux tas-soltu tagħhom mhix faċli li tispjegaha ġeoloġikament. Mhumiex għenuq vulkaniċi magħmula minn blat ignew iebes li huwa tipiku ta’ nħawi oħra, iżda l-blat huwa magħmul minn taħlita ta’ blat ramli u konglomerati.

Il-konglomerati ġew iffurmati minn depożiti ta’ ġebel, ramel, u tajn minn flussi li jnixxu f’delta fix-xifer ta’ lag, matul miljuni ta’ snin. Xi 60 miljun sena ilu, matul il-perjodu Paleoġen, serje ta’ movimenti tal-art tad-dinja imbuttaw qiegħ il-baħar ’il fuq, ħolqu pjanura għolja u kkawżaw ħafna linji ta’ fratturi fis-saff oħxon tal-blat ramli. Il-pilastri tal-blat enormi mbagħad ġew iffurmati bl-effetti tal-ilma, tar-riħ, u tat-temperaturi estremi tul iż-żmien fuq il-fratturi vertikali. Mhux tas-soltu li din il-formazzjoni ta’ konglomerati u li dan it-tip ta’ effetti tul iż-żmien ikunu kkonfinati f’żona relattivament lokalizzata fi ħdan il-formazzjoni muntanjuża tal-madwar.

Din it-tip ta’ formazzjoni tal-blat u dan it-tip ta’ proċess tal-elementi tul iż-żmien seħħew f’ħafna postijiet oħra lokalment u madwar id-dinja, iżda d-dehra ta’ Meteora hija speċjali bis-saħħa tal-uniformità tal-kostitwenti tal-blat sedimentarju ddepożitati matul miljuni ta’ snin u bi ftit sinjali ta’ saffi vertikali, u bis-saħħa tal-effetti tal-elementi tul iż-żmien li huma lokalizzati b’mod vertikali.

L-għar ta’ Theopetra jinsab xi erba’ kilometri ’l bogħod minn Kalambaka. L-uniċità tiegħu minn perspettiva arkeoloġika hi li sit wieħed fih rekords ta’ żewġ tranżizzjonijiet kulturali sinifikanti ħafna: is-sostituzzjoni tal-bnedmin Neandertal bil-bnedmin moderni u iktar tard, it-tranżizzjoni mill-ġemgħat tal-kaċċa għall-biedja wara t-tmiem tal-aħħar Era Glaċjali. L-għar jikkonsisti minn kompartiment rettangolari ta’ 500 metru kwadru taħt għolja magħmula mill-ġebla tal-ġir, li jinsab fil-Grigal tal-villaġġ ta’ Theopetra, b’daħla wiesgħa 17-il metru u għoli tliet metri. Barra minn hekk, jinsab fil-bidu tal-katina muntanjuża ta’ Chasia, li tifforma l-konfini naturali bejn il-prefetturi ta’ Thessaly u l-Maċedonja, filwaqt li x-xmara Lithaios, tributarja tax-xmara Pineios, tgħaddi minn quddiem l-għar. Ix-xmara żgħira Lithaios li tnixxi litteralment fuq l-għatba tal-bieb tal-għar u dan kien ifisser li dawk li jgħixu fl-għar dejjem kellhom aċċess faċli għall-ilma nadif u frisk mingħajr il-ħtieġa li jkopru distanzi twal kuljum biex isibuh.

Permezz tal-iskavi u tar-riċerka ġew skoperti diatomi petrifikati, li għenu għall-fehim tal-klima u tat-tibdil fil-klima taż-żmien Paleoġen. Id-datazzjoni bir-radjokarbonju turi l-preżenza umana li tmur lura 50,000 sena. L-għar kien miftuħ għall-pubbliku fl-imgħoddi, iżda attwalment jinsab magħluq b’mod indefinit, sabiex isiru spezzjonijiet tas-sigurtà.

## Storja

### Storja antika
L-għerien qrib Meteora kienu abitati b’mod kontinwu bejn 50,000 u 5,000 sena ilu. L-eqdem eżempju magħruf ta’ struttura mibnija, ħajt tal-ġebel li kien jimblokka żewġ terzi tad-daħla tal-għar ta’ Theopetra, inbena 23,000 sena ilu, x’aktarx bħala lqugħ kontra l-irjieħ kesħin – id-Dinja kienet qed tesperjenza era glaċjali dak iż-żmien – u fl-għerien instabu bosta artefatti Paleolitiċi u Neolitiċi tal-insedjamenti umani.

Meteora ma ssemmietx fil-mitoloġija Griega Klassika u lanqas fil-letteratura Griega Antika. L-ewwel nies li ġew iddokumentati li għexu f’Meteora wara ż-Żmien Neolitiku kienu grupp axxetiku ta’ patrijiet eremiti li, fid-disa’ seklu W.K., telgħu sal-qċaċet antiki. Dawn kienu jgħixu f’ħofor u fi xquq fil-blatiet enormi, uħud saħansitra 550 metru ’l fuq mill-pjanura. Dan l-għoli kbir, flimkien mal-ħitan kważi vertikali tal-irdumijiet, żamm lil bosta ’il bogħod għajr l-iktar viżitaturi ddeterminati. Inizjalment, l-eremiti kienu jgħixu ħajja ta’ solitudni, u kienu jiltaqgħu biss nhar ta’ Ħadd u f’jiem speċjali għall-qima u għat-talb f’kappella mibnija biswit blata magħrufa bħala Dhoupiani.

Sa mill-ħdax-il seklu, il-patrijiet bdew jokkupaw l-għerien ta’ Meteora. Madankollu, il-monasteri ma nbnewx qabel is-seklu erbatax, meta l-patrijiet fittxew xi mkien biex jinħbew minħabba għadd dejjem jikber ta’ attakki tat-Torok fil-Greċja. F’dak iż-żmien, wieħed kien jaċċessa l-parti ta’ fuq permezz ta’ slielem li setgħu jitneħħew jew permezz ta’ argnu. Illum il-ġurnata, wieħed jista’ jasal hemm fuq b’mod ħafna iktar sempliċi permezz ta’ tarġiet imnaqqxa fil-blat matul is-snin 20 tas-seklu 20. Mill-24 monasteru, sitta biss (erbgħa tal-irġiel, tnejn tan-nisa) għadhom jiffunzjonaw, u kull monasteru jospita inqas minn għaxar individwi.

### Monasteri
Id-data eżatta tat-twaqqif tal-monasteri mhix magħrufa. Sal-aħħar tas-seklu ħdax u l-bidu tas-seklu tnax, ġie ffurmat stat monastiku rudimentali msejjaħ Skete ta’ Stagoi u dan kien iċċentrat madwar il-knisja ta’ Theotokos (t’Omm Alla) li għadha eżistenti sa llum. Sa tmiem is-seklu tnax, komunità axxetika ġiet tgħix f’Meteora.

Fl-1344, Athanasios Koinovitis mill-Muntanja Athos ġab grupp ta’ dixxipli lejn Meteora. Mill-1356 sal-1372, huwa waqqaf il- monasteru l-kbir ta’ Meteoron fuq il-Blata l-Wiesgħa, li kien perfett għall-patrijiet; kienu għall-kenn mit-taqlib politiku u kellhom kontroll sħiħ tad-dħul fil-monasteru. L-uniku mezz biex tasal għalih kien billi titla’ sellum twil, li kien jittella’ kull meta l-patrijiet kienu jħossuhom mhedda.

Fl-aħħar tas-seklu erbatax, ir-renju tal-Imperu Biżantin fit-Tramuntana tal-Greċja kien kulma jmur qed jiġi mhedded mill-attakki tat-Torok li riedu jikkontrollaw il-pjanura għammiela ta’ Thessaly. Il-patrijiet eremiti, huma u jfittxu kenn mill-okkupazzjoni tat-Torok li kienet qed tikber, ħassew li l-pilastri tal-blat inaċċessibbli ta’ Meteora kienu tassew ideali. Mis-seklu erbatax, inbnew iktar minn 20 monasteru, li minnhom illum fadal sitta.

Fl-1517, Teofanu ta’ Kreta bena l-monasteru ta’ Varlaam, li kellu r-reputazzjoni li kien jospita r-relikwa tas-saba’ ta’ San Ġwann u l-għadam tal-ispalla ta’ Sant'Indrija.

L-aċċess għall-monasteri kien oriġinarjament (u deliberatament) diffiċli, u kien jeħtieġ slielem twal marbutin flimkien jew xbieki kbar li kienu jintużaw biex jiġu olzati kemm l-oġġetti kif ukoll il-persuni. Dan kien pjuttost ta’ sogru u kull darba li persuna kien jirnexxielha tasal fuq b’dan il-mod setgħet tgħoddha b’waħda. Jingħad li l-ħbula eventwalment ġew sostitwiti biss “meta l-Mulej ħallihom jinqatgħu”. Fi kliem il-UNESCO, “Ix-xibka li fiha l-pellegrini kuraġġużi kienu jiġu olzati vertikalment mal-ħajt tal-irdum għal 373 metru sal-monasteru ta’ Varlaam, fil-quċċata tal-wied tal-madwar, jissimbolizza l-fraġilità ta’ stil ta’ ħajja tradizzjonali li kien mhedded bl-estinzjoni".

Sas-seklu sbatax, il-mezz primarju biex jiġu olzati l-oġġetti u n-nies sal-monasteru kien permezz ta’ qfief u ħbula.

Fl-1921, ir-Reġina Marie tar-Rumanija żaret Meteora, u saret l-ewwel mara li qatt tħalliet tidħol fil-monasteru l-kbir ta’ Meteoron.

Fis-snin 20 tas-seklu 20, kien hemm titjib fl-arranġamenti. Ġie mnaqqax taraġ fil-blat, u b’hekk il-kumpless sar aċċessibbli anke permezz ta’ pont mill-pjanura fil-qrib. Matul it-Tieni Gwerra Dinjija s-sit ġie bbumbardjat u ħafna teżori tal-arti nsterqu.

## Lista tal-monasteri
Fl-aqwa tagħhom fis-seklu sittax, kien hemm saħansitra 24 monasteru f’Meteora fil-Greċja. Dawn inħolqu biex jaqdu l-patrijiet u s-sorijiet li kienu qed isegwu t-tagħlim tal-Knisja Ortodossa tal-Lvant. Ħafna mill-arkitettura ta’ dawn il-binjiet hija ta’ oriġini Atonita. Illum hemm sitt monasteri li għadhom jiffunzjonaw bħala monasteri, filwaqt li l-bqija, fil-biċċa l-kbira tagħhom, huma biss fdalijiet. Il-qċaċet li jinsabu fuqhom illum il-ġurnata huma aċċessibbli permezz ta’ taraġ jew mogħdijiet imnaqqxin fil-formazzjonijiet tal-blat.

Mis-sitt monasteri li għadhom jiffunzjonaw bħala monasteri, il-Monasteru Mqaddes ta’ San Stiefnu u l-Monasteru Mqaddes ta’ Roussanou huma abitati minn sorijiet filwaqt li l-bqija huma abitati minn patrijiet. Il-popolazzjoni monastika totali tal-monasteri ta’ Meteora fl-2015 kienet ta’ 56 ruħ; 15-il patri f’erba’ monasteri u 41 soru f’żewġ monasteri. Il-monasteri saru wkoll attrazzjonijiet turistiċi.

## Sit ta’ Wirt Dinji
Meteora ġiet iddeżinjata fil-lista tas-Siti ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1988.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta’ ħames kriterji tal-għażla tal-UNESCO: **il-kriterju (i)** “Rappreżentazzjoni ta’ kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem”; **il-kriterju (ii)** “Wirja ta’ skambju importanti ta’ valuri umani, tul perjodu ta’ żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ”; **il-kriterju (iv)** “Eżempju straordinarju ta’ tip ta’ bini, ta’ grupp ta’ siti jew ta’ pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem”; **il-kriterju (v)** “Eżempju straordinarju ta’ insedjament uman tradizzjonali, ta’ użu tal-art jew ta’ użu tal-baħar, li jirrappreżenta kultura (jew kulturi), jew interazzjoni umana mal-ambjent, speċjalment meta jkun sar vulnerabbli minħabba l-impatt ta’ bidla irreversibbli”; u **l-kriterju (vii)** “Post fejn iseħħu fenomeni naturali tal-għaġeb jew fejn hemm żoni ta’ ġmiel naturali u ta’ importanza estetika eċċezzjonali”.

## Kultura popolari

* Il-monasteru tat-Trinità Mqaddsa ntuża bħala post fejn inġibed il-film tal-1981 ta’ James Bond, *For Your Eyes Only*.
* Il-film tal-1957, *Boy on a Dolphin* inġibed parzjalment f’Meteora. Il-personaġġ ta’ Clifton Webb iżur Meteora, u jitla’ fil-monasteru tat-Trinità Mqaddsa biex jagħmel xi riċerka fil-librerija.
* Xi xeni minn *Tintin and the Golden Fleece* nġibdu wkoll fil-monasteri ta’ Meteora.
* Michina, il-pajsaġġ ewlieni tal-film *Pokémon: Arceus and the Jewel of Life* huwa bbażat fuq Meteora.
* Meteora huwa l-post ewlieni fil-ktieb tal-fizzjoni *The Spook's Sacrifice*, mill-awtur ta’ Lancashire Joseph Delaney.
* Wieħed mill-karattri li jibqgħu ħajjin fil-ġrajja tal-apokalissi biż-zombies ta’ Max Brooks, *World War Z,* isib kenn u serħan il-moħħ fil-monasteri matul u wara l-gwerra taż-zombies.
* Il-film *Meteora* tal-2012 dirett minn Spiros Stathoulopoulos huwa ambjentat fil-monasteri u fix-xenarju ta’ Meteora.
* Il-post primarju u l-isem tal-Volum 3 fis-serje tal-komiks *Le Décalogue* mill-awtur Franċiż Frank Giroud huma bbażati fuq Meteora.
* Il-mappa DLC “Santwarju” ta’ *Call of Duty: Modern Warfare 3* hija ambjentata fil-monasteri ta’ Meteora.
* L-album tal-2003 tal-Linkin Park issemma wara s-siti ta’ Meteora.
* Il-monasteri kienu l-post fejn inġibed il-film tal-azzjoni tal-1976, *Sky Riders*, li ħadmu fih Susannah York, James Coburn u Robert Culp .
* Fl-*episodju Travels with Father f’The Young Indiana Jones Chronicles*, Indiana u missieru jżuru Meteora.
* Meteora serviet bħala ispirazzjoni għal Eyrie fis-serje televiżiva ta’ Game of Thrones.
* Id-disinn tal-isfera tal-Eliżew fil-kapitlu li jista’ jitniżżel online msejjaħ *The Fate of Atlantis* tal-logħba elettronika *Assassin's Creed Odyssey* kien ispirat mill-ġeoloġija ta’ Meteora.
* Meteora kienet il-post tal-ewwel sfida fit-tmien staġun tar-reality show Belġjan *De Mol*.
* Mossa tal-lotta professjonali innovata minn CIMA ngħatat l-isem ta’ Meteora, peress li kien hemm fejn kien ippropona lil martu.
* Id-disinn estern tal-livell "St. Francis' Folly" fil-logħba elettronika tal-1996, *Tomb Raider*, u tar-remake tagħha tal-2007, kien ispirat mill-monasteri fil-għoli ta’ Meteora.

## Referenzi