Socotra

**Socotra** (/səˈkoʊtrə, soʊ-, ˈsɒkətrə/; bl-Għarbi: سُقُطْرَىٰ *Suquṭrā*), **Sokotra** jew **Saqatri** (bl-Għarbi: ساقطري *Saqaṭri*) hija gżira tar-Repubblika tal-Jemen fl-Oċean Indjan. Tinsab bejn il-Fliegu ta' Guardafui u l-Baħar tal-Arabja u qrib ir-rotot ewlenin tat-trasport tal-merkanzija. Socotra hija l-ikbar mill-erba' gżejjer fl-arċipelagu ta' Socotra. Mill-2013, l-arċipelagu jikkostitwixxi l-Governorat ta' Socotra.

Il-gżira ta' Socotra tirrappreżenta madwar 95 % tal-massa tal-art tal-arċipelagu ta' Socotra. Tinsab 380 kilometru (205 mil nawtiku) fin-Nofsinhar tal-Peniżola tal-Arabja u 240 kilometru (130 mil nawtiku) fil-Lvant tas-Somalja; minkejja li hija kkontrollata mill-Jemen, ġeografikament tagħmel parti mill-Afrika. Il-gżira hija iżolata u tospita għadd kbir ta' speċijiet endemiċi. Sa terz tal-pjanti tagħha huma speċijiet endemiċi. Ġiet deskritta bħala "l-iżjed post li jidher tal-aljeni fid-Dinja". Il-gżira hija twila 132 kilometru (82 mil) u wiesgħa 43 kilometru (26 mil). Fl-2008 Socotra tniżżlet fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.

Attwalment, il-gżira tinsab taħt il-kontroll *de facto* tal-Kunsill Tranżizzjonali tan-Nofsinhar appoġġat mill-Emirati Għarab Magħquda, parteċipant seċessjonista fil-gwerra ċivili li għaddejja fil-Jemen.

## Etimoloġija
L-istudjużi ma jaqblux bejniethom rigward l-oriġini ta' isem il-gżira. Isem Socotra jaf oriġina minn:

* Isem Grieg li oriġina minn isem tribù tan-Nofsinhar tal-Arabja msemmi fil-kitbiet imnaqqxa bis-Sabajk u bl-Adramitiku bħala Dhū-Śakūrid (S³krd).
* Frażi bis-Sanskritu *"Dvīpa Sukhadara"* li tfisser "gżira tal-ġenna".
* It-twaħħid tat-termini bl-Għarbi *suq*, u *qutra*, forma vulgari ta' *qatir*, li tirreferi għad-demm tad-dragun.

## Storja
Inizjalment kien hemm il-kultura litika tal-Oldowan f'Socotra. Instabu għodod tal-ġebel tal-kultura Oldowan fl-inħawi madwar Hadibo fl-2008.

Socotra kellha rwol importanti fil-kummerċ internazzjonali tal-qedem u titfaċċa bħala *Dioskouridou* (Διοσκουρίδου νῆσος), li tfisser "il-gżira tad-Dioscuri" fil-Periplus tal-Baħar tal-Eritrea, għodda Griega ta' għajnuna għan-navigazzjoni tas-seklu 1 W.K.

L-Għar ta' Hoq fih għadd kbir ta' kitbiet imnaqqxa, tpinġijiet u oġġetti arkeoloġiċi. Skont investigazzjoni ulterjuri ħareġ li dawn tħallew minn baħħara li żaru l-gżira bejn is-seklu 1 Q.K. u s-seklu 6 W.K. It-testi nkitbu bil-Brāhmī Indjan, bil-lingwa tan-Nofsinhar tal-Arabja, bl-Etjopjan, bil-Grieg, bil-lingwa ta' Palmyra u bil-Baktrijan. Dan il-korp ta' kważi 250 test u tpinġija jikkostitwixxi wieħed mis-sorsi prinċipali għall-investigazzjoni tan-networks kummerċjali tal-Oċean Indjan ta' dak iż-żmien.

Fit-880, qawwa ta' spedizzjoni Aksumita ħakmet il-gżira u ġie kkonsagrat isqof Ortodoss Orjentali. L-Etjopjani iktar 'il quddiem tkeċċew minn armata kbira mibgħuta mill-imam Al-Salt bin Malik tal-Oman.

Skont il-ġeografu Persjan Ibn al-Mujawir (1204-1291), li jixhed li wasal f'Socotra mill-Indja fl-1222, kien hemm żewġ gruppi ta' nies fil-gżira, l-abitanti indiġeni fil-muntanji u l-abitanti barranin mal-kosta.

Fl-1507, flotta Portugiża kkmandata minn Tristão da Cunha b'Afonso de Albuquerque żbarkat fil-belt kapitali ta' dak iż-żmien, Suq, u ħataf il-port wara battalja qalila kontra s-Sultanat ta' Mahra. L-objettiv tagħhom kien li jistabbilixxu bażi f'post strateġiku tul ir-rotta lejn l-Indja. In-nuqqas ta' port ta' veru u l-infertilità tal-art wasslu għall-ġuħ u għall-mard fil-gwarniġjon, u l-Portugiżi abbandunaw il-gżira fl-1511. Is-slaten ta' Mahra reġgħu ħadu l-kontroll tal-gżira f'idejhom u l-abitanti ġew ikkonvertiti għall-Iżlam.

Fl-1834, il-Kumpanija tal-Lvant tal-Indja stazzjonat gwarniġjon f'Socotra, bl-istennija li s-sultan ta' Mahra ta' Qishn u ta' Socotra jaċċetta offerta biex ibigħ il-gżira. In-nuqqas ta' postijiet tajbin għall-ankraġġ kien problema għall-Brittaniċi kif ukoll għall-Portugiżi. Il-Brittaniċi telqu fl-1835, wara li bla ħsieb is-sultan irrifjuta li jbigħ il-gżira. Wara l-ħtif ta' Aden mill-Brittaniċi fl-1839, tilfu l-interess kollu li jixtru Socotra.

F'April 1886, il-gvern Brittaniku ddeċieda li jikkonkludi trattat ta' protettorat mas-sultan fejn din id-darba wiegħed li "ma jidħolx f'xi korrispondenza, ftehim jew trattat ma' nazzjon jew setgħa barranija oħra, mingħajr l-għarfien u s-sanzjoni tal-Gvern Brittaniku".

F'Ottubru 1967, fid-dawl tat-tluq tal-Brittaniċi minn Aden u min-Nofsinhar tal-Arabja, is-Sultanat ta' Mahra ġie abolit. Fit-30 ta' Novembru tal-istess sena, Socotra saret parti min-Nofsinhar tal-Jemen.

Mill-unifikazzjoni tal-Jemen fl-1990, saret parti mir-Repubblika tal-Jemen, u ġiet affiljata l-ewwel mal-Governorat ta' Aden. Imbagħad fl-2004 ġiet ittrasferita biex tagħmel parti mill-Governorat ta' Ħadramawt. Iktar 'il quddiem fl-2013 saret governorat apparti.

Fl-2015, iċ-ċikluni Chapala u Megh laqtu l-gżira, u kkawżaw ħsarat kbar lill-infrastruttura tal-gżira.

### Kontroll tal-UAE u tal-STC

Mill-2015, l-Emirati Għarab Magħquda bdew iżidu l-preżenza tagħhom f'Socotra, l-ewwel bl-għajnuna umanitarja meta kien hemm iċ-ċikluni tropikali Chapala u Megh, u eventwalment stabbilew preżenza militari fil-gżira.

Fit-30 ta' April 2018, l-Emirati Għarab Magħquda, bħala parti mill-intervent immexxi mill-Arabja Sawdija u li għadu għaddej fil-Jemen, żbarkaw truppi fil-gżira u ħadu l-kontroll tal-Ajruport u tal-port marittimu ta' Socotra. Fl-14 ta' Mejju 2018, it-truppi Sawditi ġew stazzjonati wkoll fil-gżira u ġie nnegozjat patt bejn l-Emirati Għarab Magħquda u l-Jemen għal eżerċizzju ta' taħriġ militari u r-ritorn tal-kontroll amministrattiv tal-ajruport u tal-port marittimu lill-Jemen.

F'Mejju 2019, il-gvern tal-Jemen akkuża lill-Emirati Għarab Magħquda li żbarkaw madwar 100 suldat separatist f'Socotra, xi ħaġa li l-Emirati Għarab Magħquda ċaħdu, u b'hekk żdied id-diżgwid bejn iż-żewġ alleati nominali fil-gwerra ċivili tal-Jemen.

Fi Frar 2020, riġment tal-Armata tal-Jemen stazzjonat f'Socotra rribella u wiegħed alleanza mal-Kunsill Tranżizzjonali tan-Nofsinhar (STC) f'Socotra, u rrinunzja l-gvern ta' Abdrabbuh Mansur Hadi appoġġat min-Nazzjonijiet Uniti. L-STC ħataf il-kontroll tal-gżira f'Ġunju 2020.

Skont ir-rapporti tal-mezzi tax-xandir fl-2020 u fl-2022, huwa mistenni li l-Emirati Għarab Magħquda se jistabbilixxu faċilitajiet militari u tal-intelligence fl-Arċipelagu ta' Socotra.

Inizjalment, l-Emirati Għarab Magħquda kienu parti mill-intervent immexxi mill-Arabja Sawdija fil-Jemen li ġie varat fl-2011. Iżda iktar 'il quddiem din il-kooperazzjoni bdiet tiddgħajjef minħabba l-għanijiet ġeopolitiċi diverġenti li wasslu biex l-Emirati Għarab Magħquda jnaqqsu l-forzi ta' intervent tagħhom fil-Jemen mill-2019 'il quddiem, filwaqt li żiedu l-appoġġ tagħhom lill-STC u ħadu l-kontroll tal-gżira sabiex iħarsu l-interessi ġeostrateġiċi tagħhom stess biex jibqa' jkollhom influwenza fiż-żoni kostali tan-Nofsinhar tal-Jemen. Dan it-teħid tal-kontroll ġie ddikjarat bħala illeġittimu mill-President tal-Jemen ta' dak iż-żmien Hadi li ddikjara li l-Emirati Għarab Magħquda kienu qed jaġixxu bħala okkupanti.

## Ġeografija

Socotra hija waħda mill-iżjed artijiet iżolati fid-Dinja b'oriġini kontintentali (jiġifieri b'oriġini mhux vulkanika). L-arċipelagu fl-imgħoddi kien jagħmel parti mis-superkontinent ta' Gondwana u nqata' mill-kumplament tal-art matul l-epoka Mijoċena, fl-istess sensiela ta' avvenimenti li fetħu l-Golf ta' Aden lejn il-Majjistral tiegħu.

Politikament, l-Arċipelagu ta' Socotra huwa parti mill-Jemen iżda ġeografikament huwa parti mill-Afrika, peress li jirrappreżenta framment kontinentali li ġeografikament huwa marbut mal-Plakka kontinentali Afrikana tas-Somalja.

L-arċipelagu jikkonsisti mill-gżira prinċipali ta' Socotra (3,665 km2 jew 1,415-il mil kwadru), tliet gżejjer iżgħar, Abd al Kuri, Samhah u Darsa, u żewġ gżejriet tal-blat, Ka'l Fir'awn u Sābūnīyah, it-tnejn li huma mhux abitabbli mill-bniedem iżda importanti għall-għasafar tal-baħar.

Il-gżira prinċipali hija twila madwar 125 kilometru (78 mil) u wiesgħa 45 kilometru (28 mil) mit-Tramuntana għan-Nofsinhar, u għandha tliet reġjuni fiżiċi ewlenin:

* Il-pjanuri kostali dojoq bl-għaram karatteristiċi tagħhom, iffurmati mill-irjieħ tal-monsuni li jonfħu matul tliet xhur tas-sajf. Ir-riħ jġorr ir-ramel mill-kosta fi spirali u mbagħad jifforma l-għaram tar-ramel bojod silġ ta' Socotra.
* Il-promontorji tal-ġebla tal-ġir ta' Momi, Homhil u Diksam bit-topografija karstika karatteristika tagħhom ibbażata fuq inħawi tal-blat tal-ġebla tal-ġir alternati ma' pjanuri bejn l-għoljiet. Għal sekli sal-attività ekonomika reċenti ta' Socotra, l-attività ekonomika ewlenija kienet it-trobbija tal-annimali bit-transumanza, l-iktar il-mogħoż u n-nagħaġ, fuq dawn il-promontorji. L-eżitu huwa pajsaġġ kulturali uniku u li għadu attiv ta' agropastoraliżmu b'sistemi karatteristiċi tal-ħżin tal-ilma tax-xita.
* Katina muntanjuża ċentrali, il-Muntanji ta' Hajhir, magħmula minn blat tal-granit u metamorfiku għoli sa 1,503 metri (4,931 pied).

File:Socotra_-Ar'ar.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Socotra_-Ar'ar.JPG|L-għaram tar-ramel tul il-kosta tal-Grigal.
File:Socotra_-_Momi_Plateau.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Socotra_-_Momi_Plateau.jpg|Il-Promontorju ta' Momi bi strutturi tal-ħżin tal-ilma tax-xita u tal-kenn għar-rgħajja.
File:Socotra_Island_(11007223546).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Socotra_Island_(11007223546).jpg|Il-Muntanji ta' Hajhir.
File:Wadi,_Socotra_Island_(14495206039).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Wadi,_Socotra_Island_(14495206039).jpg|*Wadi* f'Socotra.


## Klima
Il-klima ta' Socotra hija kklassifikata bħala *BWh* u *BSh* skont il-klassifikazzjoni klimatika ta' Köppen, jiġifieri klima tranżizzjonali sħuna tad-deżert b'temperatura annwali medja ta' iktar minn 25 °C (77 °F). Il-preċipitazzjoni annwali tkun baxxa iżda tkun mifruxa tul is-sena kollha. Minħabba l-olzar orografiku pprovdut mill-muntanji interni, speċjalment matul il-monsuni tal-Grigal minn Ottubru sa Diċembru, l-ogħla żoni interni jista' jkollhom preċipitazzjoni medja saħansitra sa 800 millimetru (31.50 pulzier) fis-sena u jista' jkollhom iktar minn 250 millimetru (9.84 pulzier) f'xahar matul Novembru u Diċembru. L-istaġun tal-monsuni tal-Lbiċ minn Ġunju sa Settembru jġib miegħu rjieħ qawwijin u baħar imqalleb. Għal bosta sekli, il-baħħara ta' Gujarat kienu jsejħu r-rotta marittima qrib Socotra bħala “Sikotro Sinh”, li tfisser l-iljun ta' Socotra, li b'mod kostanti jiftaħ ħanġra — b'referenza għall-baħar imqalleb qrib Socotra.

F'avveniment tassew mhux tas-soltu, in-naħa tal-Punent ta' Socotra, li normalment tkun arida, kellha iktar minn 410 millimetru (16.14-il pulzier) ta' xita miċ-ċiklun Chapala f'Novembru 2015. Iċ-ċikluni qajla jaffettwaw il-gżira, iżda ċ-ċiklu tal-2015 Megh kien l-unika u l-iżjed ċiklun qalil li laqat il-gżira direttament.

## Flora u fawna

Socotra titqies bħala ġojjell tal-bijodiversità fil-Baħar tal-Arabja. Fis-snin 90 tas-seklu 20, tim ta' bijologi tan-Nazzjonijiet Uniti wettaq stħarriġ tal-flora u tal-fawna tal-arċipelagu. Ġew irreġistrati kważi 700 speċi endemika, li ma jinstabu mkien iktar fid-Dinja; New Zealand, Hawaii, New Caledonia, u l-Gżejjer Galápagos biss għandhom numru ta' speċijiet endemiċi iktar impressjonanti.

L-iżolament ġeoloġiku twil tal-arċipelagu ta' Socotra u l-ħruxija tas-sħana u tan-nixfa flimkien ħolqu flora endemika unika u spettakolari. Stħarriġiet botaniċi fil-post immexxija miċ-Ċentru għall-Pjanti tal-Lvant Nofsani tal-Ġnien Botaniku Rjali ta' Edinburgu, jindikaw li 307 speċijiet ta' pjanti mit-825 (37 %) speċi f'Socotra huma endemiċi, jiġifieri ma jinstabu mkien iktar fid-Dinja. Il-flora kollha tal-Arċipelagu ta' Socotra ġiet ivvalutata għal-Lista l-Ħamra tal-IUCN, bi tliet speċijiet ta' pjanti mhedda b'mod kritiku u 27 speċi ta' pjanti mhedda li ġew rikonoxxuti fl-2004.

Waħda mill-iżjed pjanti ta' Socotra li jispikkaw hija s-siġra ta' demm id-dragun (*Dracaena cinnabari*), li hija siġra b'għamla stramba ta' umbrella. Il-likwidu aħmar ta' ġoz-zokk tagħha kien maħsub li kien demm id-dragun tal-qedem, li kien imfittex bħala kolorant, u llum il-ġurnata jintuża bħala żebgħa u verniċ. Fi żmien il-qedem kienu importanti wkoll id-diversi sabbara endemiċi ta' Socotra, li kienu jintużaw għall-mediċini u għall-kożmetiċi. Pjanti endemiċi oħra jinkludu s-siġra sukkulenta ġganteska *Dorstenia gigas*; is-siġra *Dendrosicyos socotranus*; ir-rummien rari ta' Socotra, *Punica protopunica*, *Aloe perryi*, u *Boswellia socotrana*.

L-arċipelagu għandu wkoll fawna rikka, inkluż diversi speċijiet endemiċi ta' għasafar, bħall-isturnell ta' Socotra (*Onychognathus frater*), in-nettarin ta' Socotra (*Nectarinia balfouri*), l-ortolan ta' Socotra (*Emberiza socotrana*), iċ-ċistikola ta' Socotra (*Cisticola haesitatus*), l-għammiel ta' Socotra (*Passer insularis*), il-bumunqar bil-ġwienaħ dehbien ta' Socotra (*Rhynchostruthus socotranus*), u speċi ta' ġeneru monotipiku, il-bagħal ta' Socotra (*Incana incana*). Bosta mis-speċijiet ta' għasafar huma mhedda mill-predaturi, l-iktar qtates selvaġġi mhux nattivi. B'mammiferu endemiku wieħed, sitt speċijiet ta' għasafar endemiċi u l-ebda anfibju, ir-rettili jikkostitwixxu l-iżjed fawna vertebrati rilevanti ta' Socotra b'31 speċi. Jekk wieħed jeskludi ż-żewġ speċijiet introdotti, *Hemidactylus robustus* u *Hemidactylus flaviviridis*, l-ispeċijiet nattivi kollha huma endemiċi. Hemm livell għoli ħafna ta' endemiżmu kemm fil-livell tal-ispeċijiet (29 minn 31, 94 %) kif ukoll fil-livell tal-ġeneri (5 minn 12, 42 %). Fil-livell tal-ispeċijiet, l-endemiċità jaf hija saħansitra ogħla, peress li studji filoġenetiċi żvelaw diversità moħbija sostanzjali. L-ispeċijiet ta' rettili jinkludu x-xaħmet l-art, il-gremxul mingħajr riġlejn, u speċi waħda ta' kamaleonte, *Chamaeleo monachus*. Hemm bosta invertebrati endemiċi, inkluż diversi brimb (bħat-tarantula kaħla ta' Socotra *Monocentropus balfouri*) u tliet speċijiet ta' granċijiet tal-ilma ħelu *Potamidae* (*Socotra pseudocardisoma* u żewġ speċijiet *Socotrapotamon*).

Bħal f'bosta sistemi ta' gżejjer iżolati, il-friefet il-lejl huma l-unika mammiferi nattivi ta' Socotra. Il-pippistrell ta' Socotra (*Hypsugo lanzai*) huwa l-unika speċi ta' farfett il-lejl, u ta' mammiferu inġenerali, li hu maħsub li huwa endemiku fil-gżira. B'kuntrast ma' dan, l-iskolli tal-qroll ta' Socotra għandhom diversità kbira, b'bosta speċijiet endemiċi. F'Socotra jgħix ukoll il-farfett *Bicyclus anynana.*

Matul l-elfejn sena ta' insedjament uman fil-gżejjer, l-ambjent inbidel bil-mod iżda kontinwament, u skont Jonathan Kingdon, "l-annimali u l-pjanti li għad fadal jirrappreżentaw frazzjon degradad ta' dak li kien jeżisti fl-imgħoddi". Il-Periplus tal-Baħar tal-Eritrea jiddikjara li l-gżira kellha l-kukkudrilli u gremxul kbir, u l-fawna attwali, speċjalment ir-rettili, milli jidher naqset ferm minn dak iż-żmien 'l hawn. Sa ftit sekli ilu, kien hemm xmajjar u artijiet mistagħdra fil-gżira, stokkijiet ikbar ta' siġar endemiċi, u ragħa abbundanti. Il-Portugiżi rreġistraw il-preżenza ta' bufli fil-bidu tas-seklu 17. Issa minflok ix-xmajjar hemm fniedaq tar-ramel, u bosta pjanti nattivi għadhom jgħixu biss fejn hemm iktar indewwa jew protezzjoni mill-bhejjem jirgħu. Il-kumplament tal-fawna ta' Socotra hija mhedda sew mill-mogħoż u minn speċijiet introdotti oħra.

Bħala riżultat tal-gwerra ċivili tal-Jemen tal-2015 fl-art kontinentali tal-Jemen, Socotra saret iżolata ekonomikament, u l-prezzijiet tal-fjuwil u tal-gass żdiedu ferm, tant li r-residenti daru għall-injam għat-tisħin. F'Diċembru 2018, l-Emirati Għarab Magħquda bagħtu gass għat-tisjir lir-residenti ta' Socotra sabiex irażżnu d-deforestazzjoni kkawżata mill-qtugħ tas-siġar għall-fjuwil.

## Sit ta' Wirt Dinji
Socotra ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2008. L-Unjoni Ewropea appoġġat dan ir-rikonoxximent u appellat ukoll lill-Organizzazzjoni Internazzjonali tal-Protezzjoni tal-Ambjent biex jikklassifikaw l-arċipelagu fost is-siti ambjentali ewlenin.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' kriterju wieħed tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (x)** "Post fejn hemm l-iktar ħabitats naturali importanti u sinifikanti għall-konservazzjoni fil-post tad-diversità bijoloġika, inkluż fejn hemm speċijiet mhedda ta' valur universali straordinarju mill-perspettiva tax-xjenza jew tal-konservazzjoni".

## Demografija

Il-biċċa l-kbira tal-abitanti huma ċittadini indiġeni ta' Socotra mit-tribù ta' Al-Mahrah, ta' dixxendenza tan-Nofsinhar tal-Arabja mill-Governorat ta' Al Mahrah, u jingħad li huma speċjalment marbuta mill-qrib mal-gruppi ta' Qara u ta' Mahra tan-Nofsinhar tal-Arabja. Uħud mill-abitanti huma Afrikani, ta' nisel minn eks skjavi li fl-imgħoddi għexu fil-gżira.

Kważi l-abitanti kollha ta' Socotra, li jammontaw għal madwar 50,000 ruħ, jgħixu fil-gżira prinċipali tal-arċipelagu. Il-belt prinċipali, Hadibu (b'popolazzjoni ta' 8,545 ruħ skont iċ-ċensiment tal-2004); it-tieni l-ikbar belt, Qalansiyah (b'popolazzjoni ta' 3,862 ruħ); u Qād̨ub (b'popolazzjoni ta' 929 ruħ) kollha jinsabu mal-kosta tat-Tramuntana tal-gżira ta' Socotra. Madwar 450 ruħ biss jgħixu f'Abd-al-Kūrī u 100 ruħ f'Samha; il-gżira ta' Darsa u l-gżejriet tal-arċipelagu mhumiex abitati.

### Lingwa
Fil-gżira tiġi mitkellma l-lingwa Semitika ta' Socotra, magħrufa wkoll bħala *Soqotri*, li hija marbuta ma' lingwi simili oħra tan-Nofsinhar tal-Arabja moderna fl-art kontinentali tal-Arabja bħal Mehri, Harsusi, Bathari, Shehri u Hobyot, li saru s-suġġett ta' studju akkademiku Ewropew fis-seklu 19.

Hemm tradizzjoni antika ta' poeżija u kull sena ssir kompetizzjoni tal-poeżija fil-gżira. Huwa maħsub li l-ewwel poeta attestata minn Socotra kienet Fatima al-Suqutriyya fis-seklu 9, figura popolari fil-kultura ta' Socotra.

Is-Swahili ta' Socotra hija lingwa estinta li fil-qedem kienet mitkellma fil-gżira.

### Reliġjon
L-iżjed rakkont bikri rigward il-preżenza tal-Kristjani f'Socotra jirriżulta mill-merkant Grieg Medjevali bikri tas-seklu 6 W.K. Cosmas Indicopleustes. Iktar 'il quddiem iċ-ċittadini ta' Socotra ngħaqdu mal-knisja Assirjana. Matul is-seklu 10 W.K., il-ġeografu Għarbi Abu Muhammad al-Hasan al-Hamdani rreġistra matul iż-żjarat tiegħu li l-biċċa l-kbira taċ-ċittadini tal-gżira kienu Kristjani.

Il-Kristjaneżmu f'Socotra qabad it-triq tan-niżla meta s-Sultanat ta' Mahra ħa l-poter f'idejh fis-seklu 16, u l-popolin saru l-iktar Musulmani sal-wasla tal-Portugiżi iktar 'il quddiem f'dak is-seklu. Edizzjoni tal-1884 ta' *Nature*, ġurnal tax-xjenza, tirrakkonta li l-għebien tal-knejjes u tal-monumenti Kristjani jista' jkun marbut mal-wasla tal-Wahhabi fil-gżira fl-1800. Illum il-ġurnata, l-unika fdalijiet tal-Kristjaneżmu huma xi tinqixiet ta' slaleb tas-seklu 1 W.K., ftit oqbra Kristjani, u xi fdalijiet ta' knejjes.

### Ġenetika
Il-maġġoranza tar-residenti maskili f'Socotra jingħad li jagħmlu parti mis-sottoklad J* tal-aplogrupp J tal-Y-DNA. In-nisel ta' diversi nisa, l-iktar dawk tal-aplogrupp N tal-mtDNA, huma uniċi fil-gżira.

## Diviżjonijiet amministrattivi
Fl-imgħoddi l-arċipelagu kien jagħmel parti mill-Governorat ta' Ħadramawt. Madankollu, fl-2013 l-arċipelagu tneħħa minn dan il-governorat u minflok inħoloq il-Governorat ta' Socotra, li jikkonsisti mid-distretti ta':

* Hidaybu, b'popolazzjoni ta' 32,285 ruħ u sede tad-distrett f'Hadibu, li jikkonsisti minn żewġ terzi tal-Lvant tal-gżira prinċipali ta' Socotra;
* Qalansiyah wa 'Abd-al-Kūrī, b'popolazzjoni ta' 10,557 ruħ u sede tad-distrett f'Qulensya, li jikkonsisti mill-gżejjer minuri tal-arċipelagu (fosthom il-gżira ta' 'Abd-al-Kūrī) u t-terz tal-Punent tal-gżira prinċipali.

## Ekonomija
L-okkupazzjonijiet primarji taċ-ċittadini ta' Socotra tradizzjonalment kienu s-sajd, it-trobbija tan-naħal, it-trobbija tal-annimali, u l-kultivazzjoni tat-tamal.

Il-monsuni minn dejjem jagħmlu l-arċipelagu inaċċessibbli minn Ġunju sa Settembru kull sena. Madankollu, f'Lulju 1999, fetaħ ajruport ġdid f'Socotra li jikkollega l-gżira mal-bqija tad-dinja s-sena kollha. Kien hemm servizz regolari lejn u minn Aden u Sana'a sal-bidu tal-gwerra ċivili fl-2015. It-titjiriet kummerċjali skedati kollha kienu jagħmlu waqfa teknika fl-Ajruport ta' Riyan-Mukalla. L-Ajruport ta' Socotra jinsab madwar 12-il kilometru (7+1⁄2 mili) fil-Punent tal-belt prinċipali, Hadibu, u qrib it-tielet l-ikbar belt fl-arċipelagu, Qād̨ub. L-elettriku huwa disponibbli b'mod wiesa' f'Socotra permezz ta' ġeneraturi li jaħdmu bid-diżil. Hemm triq pavimentata tul il-kosta tat-Tramuntana tal-gżira minn Qulansiyah sa Hadibu u mbagħad lejn iż-żona ta' DiHamri; u triq pavimentata oħra, mill-kosta tat-Tramuntana san-Nofsinhar qalb il-Promontorju ta' Diksam.

Xi residenti jrabbu l-bhejjem tal-ifrat u l-mogħoż. Il-prodotti ewlenin tal-gżira għall-esportazzjoni huma t-tamal, il-*ghee* (butir iċċarat), it-tabakk u l-ħut.

Fl-aħħar tas-snin 90 tas-seklu 20, ġie varat Programm ta' Żvilupp tan-Nazzjonijiet Uniti sabiex jipprovdi stħarriġ mill-qrib tal-gżira ta' Socotra. Il-proġett imsejjaħ Proġett ta' Governanza u ta' Bijodiversità ta' Socotra elenka l-għanijiet li ġejjin mill-2009:

* Appoġġ għall-governanza lokali;
* Żvilupp u implimentazzjoni ta' għodod ta' simplifikazzjoni;
* Tisħiħ tal-azzjonijiet tal-organizzazzjonijiet mhux governattivi;
* Twassil tal-benefiċċji tal-konservazzjoni tal-bijodiversità lill-popolazzjoni lokali;
* Appoġġ lis-settur tas-sajd u taħriġ tal-professjonisti.

## Trasport
It-trasport pubbliku f'Socotra huwa limitat għal ftit vannijiet; il-karozzi tal-kiri normalment huma servizzi ta' karozza 4WD u sewwieq.

It-trasport huwa suġġett delikat f'Socotra għaliex il-kostruzzjoni tat-toroq lokalment titqies bħala ta' detriment għall-gżira u għall-ekosistema tagħha. B'mod partikolari, saret ħsara minħabba t-tniġġis kimiku mill-kostruzzjoni tat-toroq, filwaqt li t-toroq ġodda wasslu fi frammentazzjoni tal-ħabitats.

L-uniku port f'Socotra jinsab 5 kilometri (3 mili) fil-Lvant ta' Hadibu. Il-vapuri jikkollegaw il-port mal-belt kostali ta' Mukalla, il-Jemen. Il-vjaġġ idum jumejn-tlieta u s-servizz jintuża l-iktar għall-merkanzija. L-Emirati Għarab Magħquda ffinanzjaw l-immodernizzar tal-port f'Socotra. Wara li ċ-ċikluni laqtu lil Socotra f'Novembru 2015, in-Nofs Qamar tal-Emirati stabbilixxa sistema ta' tidwil u bena ċint madwar l-ajruport.

Yemenia u Felix Airways kienu jtiru mill-Ajruport ta' Socotra lejn Sana'a u lejn Aden bi tranżitu fl-Ajruport ta' Riyan. Minn Marzu 2015, minħabba l-gwerra ċivili li għaddejja fil-pajjiż li involviet lill-Forza tal-Ajru tal-Arabja Sawdija, it-titjiriet kollha minn u lejn Socotra ġew ikkanċellati.

Madankollu, matul l-iskjerament tat-truppi tal-Emirati u l-għoti ta' għajnuna lill-gżira, ġew stabbiliti diversi kollegamenti permezz ta' titjiriet bejn Abu Dhabi u Hadibu bħala parti mill-isforz tal-Emirati li jipprovdu lir-residenti ta' Socotra bl-aċċess għal kura tas-saħħa mingħajr ħlas u b'opportunitajiet ta' xogħol.

Attwalment, hemm titjiriet skedati mill-Kajr u minn Abu Dhabi lejn Socotra u lura darba fil-ġimgħa.

## Turiżmu
L-ajruport ta' Socotra nbena fl-1999. Qabel dan l-ajruport mudest, l-aċċess għall-gżira kien biss permezz ta' bastiment tal-merkanzija. Iż-żmien ideali biex wieħed iżur il-gżira ta' Socotra hu minn Ottubru sa April; il-bqija tax-xhur ikun hemm monsuni kbar li jxekklu ferm it-turiżmu; it-titjiriet spiss jiġu kkanċellati f'dawn ix-xhur. Il-gżira ma għandhiex lukandi stabbiliti sew, għalkemm hemm ftit lukandi żgħar fejn il-vjaġġaturi jistgħu joqogħdu matul is-soġġorni qosra tagħhom. Minħabba l-Gwerra Ċivili tal-Jemen li faqqgħet fl-2015, it-turiżmu lejn il-gżira ta' Socotra ġie affettwat sew. Il-gżira kienet tilqa' iktar minn 1,000 turist fis-sena sal-2014.

It-turiżmu lejn il-gżira żdied matul is-snin peress li bosta operaturi bdew joffru mawriet organizzati fil-gżira, li *Gulf Today* isostni li "se ssir destinazzjoni tal-ħolm minkejja l-kunflitt fil-pajjiż". F'Mejju 2021, il-Ministeru għall-Informazzjoni ddikjara li l-Emirati Għarab Magħquda kienu qed ikasbru l-gżira u kienu ilhom jippjanaw li jikkontrollawha għal snin sħaħ. Qed joperaw vjaġġi illegali għal turisti barranin mingħajr l-ebda permess mill-gvern tal-Jemen. L-Emirati Għarab Magħquda qed joperaw titjira dirett minn Abu Dhabi għal Socotra u lura kull nhar ta' Tlieta permezz ta' Air Arabia.

## Gallerija

File:Sokotra.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sokotra.JPG|Qalansiyah.
File:Wadi,_Socotra_Island_(10941888296).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Wadi,_Socotra_Island_(10941888296).jpg|Wadi Dirhur fil-Promontorju ta' Diksam.
File:Socotra_-Ar'ar.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Socotra_-Ar'ar.JPG|Ar'ar.


## Biblijografija

* Agafonov, Vladimir (2007). "Temethel as the Brightest Element of Soqotran Folk Poetry". Folia Orientalia. 42/43 (2006/07): 241–249.

* Agafonov, Vladimir (2013). Mehazelo – Cinderella of Socotra. CreateSpace Independent Publishing Platform. .

* Botting, Douglas (2006) [1958]. Island of the Dragon's Blood (2nd ed.). Steve Savage Publishers Limited. .

* Burdick, Alan (25 March 2007). "The Wonder Land of Socotra, Yemen". The New York Times.

* Casson, Lionel (1989). The Periplus Maris Erythraei. Princeton University Press. .

* Cheung, Catherine; DeVantier, Lyndon (2006). Van Damme, Kay (ed.). Socotra: A Natural History of the Islands and their People. Odyssey Books & Guides. .

* Doe, D. Brian (1970). Field, Henry; Laird, Edith M. (eds.). Socotra: An Archaeological Reconnaissance in 1967. Miami: Field Research Projects.

* Doe, D. Brian (1992). Socotra: Island of Tranquility. Londra: Immel.

* Elie, Serge D. (2004). "Hadiboh: From Peripheral Village to Emerging City". Chroniques Yemenites. 12.

* Elie, Serge D. (November 2006). "Soqotra: South Arabia's Strategic Gateway and Symbolic Playground". British Journal of Middle Eastern Studies. 33 (2): 131–160.

* Elie, Serge D. (June 2007). The Waning of a Pastoralist Community: An Ethnographic Exploration of Soqotra as a Transitional Social Formation (D.Phil Dissertation thesis). University of Sussex.

* Elie, Serge D. (2008). "The Waning of Soqotra's Pastoral Community: Political Incorporation as Social Transformation". Human Organization. 67 (3): 335–345.

* Elie, Serge D. (2009). "State-Community Relations in Yemen: Soqotra's Historical Formation as a Sub-National Polity". History and Anthropology. 20 (4): 363–393.

* Elie, Serge D. (2010). "Soqotra: The Historical Formation of a Communal Polity". Chroniques Yéménites. 16 (16): 31–55.

* Elie, Serge D. (2012). "Fieldwork in Soqotra: The Formation of a Practitioner's Sensibility". Practicing Anthropology. 34 (2): 30–34.

* Elie, Serge D. (2012). "Cultural Accommodation to State Incorporation: Language Replacement on Soqotra Island". Journal of Arabian Studies. 2 (1): 39–57.
* Miller, A.G. & Morris, M. (2004). *Ethnoflora of the Socotra Archipelago*. Royal Botanic Garden Edinburgh.
* Naumkin, V. V.; Sedov, A. V. (1993). "Monuments of Socotra". In Boussac, Marie-Françoise; Salles, Jean-François (eds.). Athens, Aden, Arikamedu: Essays on the interrelations between India, Arabia and the Eastern Mediterranean. Delhi: Manohar. pp. 193-250. .
* Peutz, Nathalie (2018). Islands of Heritage: Conservation and Transformation in Yemen. Stanford, CA: Stanford University Press. .
* Schoff, Wilfred H. (1974) [1912]. The Periplus of the Erythraean Sea (2nd. ed.). New Delhi: Oriental Books Reprint Corporation.
* Zhukov, Valery A. (2014). The Results of Research of the Stone Age Sites in the Island of Socotra (Yemen) in 2008-2012 (in Russian). Moska: Triada. .

## Referenzi