Ħajfa

**Ħajfa** jew **Haifa** hija belt kostali fl-Iżrael li tinsab fuq ix-xtut tal-Baħar Mediterran. L-oriġini ta’ isimha għadha mhix magħrufa, għalkemm ġiet proposta l-kelma Ebrajka *hof* (kosta), jew aktar reċentement il-kontrazzjoni tal-kliem *hof yafe* (kosta sabiħa).

Meqjusa bħala l-kapitali tat-Tramuntana ta' Iżrael, Haifa u ż-żona tal-madwar għandhom popolazzjoni totali ta' madwar nofs miljun abitant fl-aħħar tal-2008. Huwa magħruf għall-port importanti tal-ilma fond kif ukoll għall-industrija kimika importanti tiegħu. Jospita l-Università Technion.

## Ġeografija
Li tinsab fit-tramuntana tal-pajjiż u fid-distrett li jġib isimha, Haifa hija t-tielet belt fil-pajjiż u għandha popolazzjoni ta’ 270,500 abitant. Bħal Acre u Ġerusalemm, flimkien mal-popolazzjoni Lhudija, hija dar għal komunità Musulmana kbira (Għarab Iżraeljani), madwar 25,000 ruħ, ta’ diversi twemmin. Jinsabu taħt kif ukoll fuq l-għoli tal-Muntanja Karmeli, hija waħda mill-ibliet tal-port l-aktar importanti fil-pajjiż u hija dar għall-Università ta 'Haifa, u ċ-ċentru famuż ta' edukazzjoni u riċerka politeknika Technion (Istitut Iżraeljan tat-Teknoloġija).

## Storja

**<big>Antikità</big>** 

Isem din il-belt jissemma fis-sorsi Talmudiċi aktar minn mitt darba. Imbagħad hija belt li tinsab ħdejn Shikmona, il-belt Lhudija ewlenija fir-reġjun. 

Ir-rabta mal-profeta Elija għadha tidher fl-għar li jġib ismu. Oriġinarjament, kien post fejn Bagħal-Adonis kien iqimu, aktar tard konfuż mal-għar fejn Elija ħa kenn waqt li Aħab kien isegwih.

**<big>Medju Evu</big>** 

Maħkuma u integrata fl-Imperu Biżantin, imbagħad tqiegħdet suċċessivament taħt id-dominazzjoni tal-Persjani u l-Imperu Għarbi. Fl-1100, il-kruċjati assedjaw il-belt qabel ma jintegrawha fil-prinċipat tal-Galilija. Kienu l-Mamluks li ħadu l-post fl-1265 qabel ma kien gradwalment abbandunat u abbandunat sas-seklu 17.

**<big>Perjodu Ottoman</big>**
 

Fl-1761, is-sovran Bedouin Daher El-Omar bena mill-ġdid il-belt billi ddawwarha b'ħajt. Madankollu, il-belt il-ġdida ġiet imċaqalqa mill-post oriġinali tagħha u tinsab f’post dejjaq bejn il-baħar u l-għoli tal-Karmnu. Bl-eċċezzjoni ta’ perjodi qosra mmarkati bit-tutela ta’ Bonaparte (1799) u Méhémet Ali (1831), viċi re tal-Eġittu, it-tutela Ottomana damet sat-tkissir tal-Imperu fl-1918 (konsegwenzi tal-Ewwel Gwerra Dinjija fuq il-ġeografija tal-Lvant Nofsani). Meta rajna massa bla forma ta’ barrakki tal-ġebel, popolazzjoni mgħottija biċ-ċajt, u mbagħad naraw is-swar tal-belt, nistaqsu għal xiex jistgħu jintużaw, x’jista’ jkollu x’jiddefendi dan il-fqir pajjiż, x’għedewwa jiġu jfittxu hemmhekk.

Fl-1868, il-wasla tal-membri tat-*Tempelgesellschaft* (Soċjetà tat-Templari) kienet ta’ benefiċċju kbir għall-iżvilupp tal-belt. Dawn l-immigranti Ġermaniżi bnew djarhom f’dik li llum hija magħrufa bħala l-“Kolonja Ġermaniża”. It-Templari kkontribwew ħafna għall-industrija u l-kummerċ ta' Haifa, u kellhom rwol importanti fil-modernizzazzjoni tagħha. 

Fl-1886, il-belt kellha 3,300 abitant skond Pierre Auguste Raboisson (1,200 Musulmani, 1,200 Kristjan u 900 Lhudi).

**<big>Perjodu mandatorju</big>**

Imqiegħda taħt is-superviżjoni tal-Mandat Brittaniku fil-Palestina, sar port industrijali importanti bil-ftuħ tal-pipeline taż-żejt minn Mosul għal Haifa, fis-servizz mill-1935 sal-1948. Il-kompożizzjoni demografika tal-popolazzjoni tagħha nbidlet matul dan il-perjodu: minn 20,000 abitant inklużi 84% Musulmani, 12% Kristjani, u 41% immigrazzjoni Lhud suċċessivi għamluha fil-mewġa ta 'Lhud biex 145,000 abitant fl-1947; il-proporzjon tal-Musulmani jinżel għal 38% għal 47% tal-Lhud.

**<big>Tkeċċija tal-Palestinjani u l-perjodu Iżraeljan</big>** 

Matul il-gwerra ċivili tal-1947-1948 segwita mill-Gwerra Għarbija-Iżraeljana tal-1948-1949, madwar 60,000 ċittadin Għarbi ħarbu mir-reġjun. Din it-titjira kienet riżultat tal-Operazzjoni Misparayim (“Imqass”) immexxija mill-unitajiet Lhud tal-Brigata Carmeli. Din kienet tikkonsisti minn qoxra tat-tikħil tal-kwartieri Għarab li jinsabu taħt il-kwartieri Lhud. 68,000 mill-71,000 abitant Għarab tal-belt jaħarbu; it-3,500 li jifdal huma miġbura flimkien fid-distrett ta’ Wadi Nisnas, xi wħud jibqgħu mingħajr akkomodazzjoni. Madwar 40,000 immigrant Lhudi stabbilixxew fi djar Għarab konfiskati permezz tal-liġi tal-proprjetà tal-assenti.

Illum, Haifa hija belt multikulturali u multireliġjuża, fejn ċittadini Iżraeljani Lhud, Musulmani, Kristjani u Drużi jikkoeżistu. Hija wkoll id-dar taċ-Ċentru Dinji Baha'i (li jinkludi l-Mausoleum tal-Báb, il-ġonna terraced u l-Bahai Arch (ċentru amministrattiv) fuq il-ġenb tat-Tramuntana tal-Muntanja Karmeli), li huwa sit amministrattiv u ta 'pellegrinaġġ importanti għas-segwaċi tal-Bahaism, kif ukoll attrazzjoni turistika miżjura. Postijiet qaddisa oħra tal-Baħaiżmu jinsabu f'Acre.

## Ekonomija

Minbarra l-port industrijali tagħha, il-belt ta’ Ħaifa hija wkoll it-terminal tal-pipeline taż-żejt ta’ Eilat (proċessar annwali ta’ 9 miljun tunnellata ta’ żejt mhux raffinat fir-raffineriji tagħha) kif ukoll komponent essenzjali tal-ekonomija Iżraeljana minħabba t-Technion li r-riċerka tiegħu tforni start-ups u parks teknoloġiċi mqassma fil-periferija ta’ Tel Aviv-Jaffa sal-Galilija. Jikkostitwixxi wkoll ċentru ta' komunikazzjoni reġjonali u internazzjonali f'termini ta' trasport bl-ajru (Eilat), bit-triq, bil-ferrovija (Tel Aviv-Jaffa) u marittimu (Ċipru).

## Saħħa

F'Ħaifa hemm tliet sptarijiet ġenerali pubbliċi li jaqdu lill-popolazzjoni kollha. Notevolment, hemm il-Kampus tal-Kura tas-Saħħa ta 'Rambam, msemmi għal Moses Maimonides, rabbi, filosofu u tabib. Rambam Medical Center huwa l-akbar sptar fit-Tramuntana ta 'Iżrael u jservi wkoll bħala ċ-ċentru tat-trawma tat-Tramuntana. Sptarijiet ġenerali pubbliċi oħra f'Haifa huma Carmel Medical Center מרכז רפואי כרמל u Bnai Zion Medical Center. Hemm ukoll sptar ġerjatriku: l-Isptar Fliman. Fl-aħħarnett hemm żewġ sptarijiet privati: Elisha Medical Center u Assuta Medical Center.

## Trasport
**<big>Trasport pubbliku</big>**

Haifa hija moqdija minn sitt stazzjonijiet tal-ferrovija u l-Carmelit, bħalissa l-unika sistema ta’ subway ta’ Iżrael (oħra hija ppjanata f’Tel Aviv). Il-linja ewlenija tal-Ferroviji Kostali Nahariya–Tel Aviv tal-Ferroviji tal-Iżrael tgħaddi tul il-kosta tal-Golf ta 'Haifa u għandha sitt stazzjonijiet fil-belt. Mil-Lbiċ għall-Grigal, dawn l-istazzjonijiet huma: Haifa Hof HaCarmel, Haifa Bat Galim, Haifa Merkaz HaShmona, HaMifrats Central, Hutzot HaMifratz u Kiryat Haim. Flimkien mal-Istazzjon tal-Ferroviji Kiryat Motzkin fis-subborg tat-Tramuntana Kiryat Motzkin, jiffurmaw il-linja suburbana Haifa – Krayot ("Parvarit"). Hemm ferroviji diretti minn Haifa għal Tel Aviv, l-Ajruport Internazzjonali Ben Gurion, Beersheba, Hadera, Herzliya, Modi'in, Nahariya, Karmiel, Akko, Kiryat Motzkin, Binyamina, Lod, Ramla, Beit Shemesh u oħrajn.

Il-linji urbani kollha huma mmexxija minn Egged. Hemm ukoll share taxis li jimxu tul xi rotot tax-xarabank iżda m'għandhomx skeda uffiċjali. Fl-2006, Ħaifa implimentat netwerk ta' prova ta' mini-buses tal-viċinat – bl-isem "Shkhunatit" u mmexxi minn Egged. F'Diċembru 2012, beda jopera GetTaxi, servizz ta' app u taxi li jippermetti lill-utenti jtellgħu kabina bl-użu tal-ismartphone tagħhom mingħajr ma jikkuntattjaw l-istazzjon tat-taxi (billi jidentifikaw u jsejħu l-eqreb taxi). Fil-fażi inizjali attwali, 50 taxi mis-servizz qed joperaw f'Haifa.

Haifa u s-subborgi ta’ Krayot għandhom ukoll sistema ġdida ta’ transitu rapidu tax-xarabank tal-kunċett Phileas imsejħa Metronit. Dawn il-karozzi tal-linja, li joperaw b'magni ibridi, isegwu strixxi ottiċi inkorporati f'korsiji magħżula ta' toroq, li jipprovdu servizzi ta' trasport pubbliku bħal tram. Il-Metronit jikkonsisti f'100 xarabank ta' 18-il metru, kull waħda b'kapaċità għal 150 passiġġier, li joperaw tul 40 km (25 mi) ta' toroq magħżula. Is-sistema l-ġdida fetħet uffiċjalment fis-16 ta’ Awwissu 2013 li sservi tliet linji.

**<big>Trasport bl-ajru u bil-baħar</big>**

L-Ajruport ta' Ħaifa jservi charters internazzjonali lejn Ċipru (Larnaka u Paphos). Qabel il-pandemija tal-COVID-19, l-Ajruport ta’ Ħaifa kien jopera titjiriet lejn l-Eġittu, il-Greċja, il-Ġordan u t-Turkija kif ukoll titjiriet domestiċi lejn Tel Aviv (Ajruport Sde Dov) u Eilat (Ajruport ta’ Eilat). 

Bħalissa hemm pjanijiet biex jespandu s-servizzi minn Haifa. airHaifa qed tippjana li tniedi operazzjonijiet matul Settembru 2024, meta fil-bidu se toħroġ titjiriet fuq ir-rotta Haifa-Eilat u aktar tard se ttir ukoll lejn Ċipru, il-Greċja u t-Turkija.

**<big>Toroq</big>** 

L-ivvjaġġar bejn Ħaifa u ċ-ċentru tal-pajjiż huwa possibbli bit-triq bl-Highway 2, l-awtostrada ewlenija tul il-pjanura kostali, li tibda f'Tel Aviv u tispiċċa f'Haifa. Barra minn hekk, l-Highway 4 tgħaddi mal-kosta fit-tramuntana ta 'Haifa, kif ukoll fin-nofsinhar, interna minn Highway 2. 

Fil-passat, it-traffiku tul Highway 2 fit-tramuntana ta' Haifa kellu jgħaddi miż-żona downtown tal-belt. Il-Mini tal-Karmelu, li nfetħu għat-traffiku fl-1 ta’ Diċembru 2010, issa jgħaddu dan it-traffiku taħt il-Karmnu, u b’hekk tnaqqas il-konġestjoni fin-nofs tal-belt.

## Turiżmu

Ħaifa hija belt turistika importanti minħabba l-istatus tagħha bħala l-kapitali kulturali tat-Tramuntana ta 'Iżrael u l-post kostali tagħha. Fl-2005, Haifa kienet dar għal tlettax-il lukanda li kellhom 1,462 kamra. Barra minn hekk, għandha 17-il km ta 'bajjiet, li 5 kilometri minnhom huma mgħammra b'resorts turistiċi, ħafna mir-resorts tagħha joffru sports tal-ilma.

## Difiża
Militarment, il-belt hija wkoll dar għal bażi navali ewlenija tal-IDF għall-operazzjonijiet tagħha fil-Baħar Mediterran. Il-flotta strateġika ta 'sottomarini ġodda tal-klassi Dolphin issib il-port tad-dar tagħha hemmhekk.

## Referenzi