Essaouira

**Essaouira** (/ˌɛsəˈwɪərə/ *ESS-ə-WEER-ə*; bl-Għarbi: الصويرة, b'ittri Rumani: *aṣ-Ṣawīra*; bit-Tachelhit: ⵜⴰⵚⵚⵓⵔⵜ, b'ittri Rumani: *Taṣṣort*, li qabel kienet imsejħa ⴰⵎⴳⴷⵓⵍ *Amegdul*), u li sas-snin 60 tas-seklu 20 kienet magħrufa bħala **Mogador**, hija belt portwali fil-Punent tal-Marokk, fir-reġjun ta' Marrakesh-Safi, mal-kosta Atlantika. Mill-2014 għandha popolazzjoni ta' 77,966 abitant.

L-istabbiliment tal-belt ta' Essaouira kien xogħol is-sultan 'Alawid Marokkin Mohammed bin Abdallah, li wettaq esperiment oriġinali u inkariga l-kostruzzjoni f'idejn diversi arkitetti rinomati fl-1760, b'mod partikolari Théodore Cornut u Ahmed al-Inglizi, li ddisinjaw il-belt permezz ta' ħabsin Franċiżi li kienu nqabdu mill-ispedizzjoni li ma rnexxietx tal-Franċiżi lejn Larache fl-1765. Bil-missjoni li jibnu belt, adattawha għall-ħtiġijiet tal-merkanti barranin. Ladarba nbniet, il-belt baqgħet tikber u għaddiet minn epoka tad-deheb u żvilupp eċċezzjonali, u saret l-iżjed port kummerċjali importanti tal-pajjiż, kif ukoll il-belt kapitali diplomatika bejn l-aħħar tas-seklu 18 u l-ewwel nofs tas-seklu 19.

Il-medina ta' Essaouira ġiet iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2001.

## Isem u [[etimoloġija]]
Isem il-belt normalment jiġi spellut *Essaouira* bl-ittri Rumani, u الصويرة bl-Għarbi. Dawn iż-żewġ verżjonijiet ortografiċi jirrappreżentaw isem il-belt bl-Għarbi tal-Marokk, *ṣ-Ṣwiṛa*. Dan id-diminuttiv (bl-artiklu definit) tan-nom *ṣuṛ* ifisser "ħajt jew sur". Il-pronunzja bil-ħsejjes tal-farinġi /ṣ/ u /ṛ/ huwa żvilupp tipikament Marokkin. Bl-Għarbi Klassiku, in-nom huwa *sūr* (سور, b'/s/ u /r/ sempliċi), u d-diminuttiv huwa *suwayrah* (سويرة); din hija l-unika forma kkwotata fid-dizzjunarji kollha tal-Għarbi Klassiku. Għaldaqstant, l-isem spellut bl-Għarbi skont il-pronunzja klassika hu السويرة *al-Suwayrah* (b**sīn'' u mhux ''ṣād'').

Bil-lingwa tal-Berberi, li hija mitkellma minn proporzjon imdaqqas tal-abitanti tal-belt, tissejjaħ ''Taṣṣort'', li tfisser "il-fortizza ż-żgħira".

Bl-Għarbi tal-Marokk, abitant maskili wieħed jissejjaħ ''ṣwiṛi'', bil-plural ''ṣwiṛiyin'', u abitanta femminili waħda tissejjaħ ''ṣwiṛiya'', bil-plural ''ṣwiṛiyat''. Bil-lingwa tal-Berberi, abitant maskili wieħed jissejjaħ ''u Taṣṣort'', bil-plural: ''ayt Taṣṣoṛt'', u abitanti femminili waħda tissejjaħ ''ult Taṣṣort'', bil-plural ''ist Taṣṣort''.

Sas-snin 60 tas-seklu 20, Essaouira kienet magħrufa ġeneralment bl-isem [[Lingwa Portugiża|Portugiż]] tagħha, ''Mogador''. Dan l-isem x'aktarx li oriġina mill-isem antik bil-Berberu ''Amegdul'' (spellut أمقدول bl-Għarbi), li tissemma mill-ġeografu tas-seklu 11 [[al-Bakrī]].

== Storja ==
Ir-riċerka [[Arkeoloġija|arkeoloġika]] turina li Essaouira ġiet okkupata minn żminijiet [[Preistorja|preistoriċi]]. Il-bajja ta' Essaouira hija parzjalment imkennija mill-gżira ta' Mogador, u b'hekk hija port paċifiku protett mill-qilla tal-irjieħ marittimi.

=== Żmien il-qedem ===
Essaouira ilha titqies bħala waħda mill-aqwa postijiet fejn wieħed jista' jankra tul il-kosta tal-Marokk. In-navigatur [[Kartaġni|Kartaġiniż]] [[Hanno]] żar il-post fis-seklu 5 [[Ante Christum natum|Q.K]]. u stabbilixxa l-waqfa kummerċjali ta' Arambys.

Għall-ħabta ta' tmiem is-seklu 1 Q.K. jew il-bidu tas-seklu 1 [[WK|W.K]]., ir-re Berberu [[Juba II]] stabbilixxa fabbrika tal-ipproċessar tal-lewn vjola ta' [[Tyre]], fejn kienu jiġu pproċessati l-qxur tal-bebbux tal-baħar tal-ispeċijiet ''Murex'' u ''Purpura'' li jinstabu fil-blat intermareali f'Essaouira u l-Iles Purpuraires. Dan il-lewn kien jingħata lill-istrixxa vjola fit-togi milbusa mis-senaturi tal-Imperu Ruman.

Villa Rumana ġiet skavata fil-Gżira ta' Mogador. Instabu vażun Ruman u xi muniti mis-seklu 3 W.K. Il-biċċa l-kbira tal-artefatti issa jinsabu għall-wiri fil-[[Mużew]] ta' Sidi Mohammed ben Abdallah u fil-Mużew Arkeoloġiku ta' [[Rabat (Marokk)|Rabat]].<gallery>
Stampa:Phenician plate with red slip 7th century BCE excavated in Mogador island.jpg|Platt tal-[[Feniċi]] bl-[[aħmar]], tas-seklu 7 Q.K., skavat fil-Gżira ta' Mogador, Essaouira, u li issa jinsab fil-Mużew ta' Sidi Mohammed ben Abdallah.
Stampa:Amphora of the Beltran 2B type late 1st or 2nd century Betique Southern Spain found between Mogador and Pharaon islands.jpg|Anfora Betika li nstabet f'Essaouira, tas-seklu 1-2 W.K.
Stampa:Amphora of the Agora K109 type Agean sea 3rd 4th century CE found between Mogador and Pharaon islands.jpg|Anfora tal-Eġew li nstabet f'Essaouira, tas-seklu 3-4 W.K.
Stampa:Roman coins excavated in Essaouira 3rd century and late Roman Empire.jpg|Muniti Rumani skavati f'Essaouira, tas-seklu 3.
</gallery>

=== Żmien modern bikri ===

Matul il-[[Medjuevu|Medju Evu]], qaddis [[Iżlam|Musulman]] imsejjaħ [[Sidi Mogdoul]] indifen f'Essaouira, u x'aktarx dan kien l-oriġini tal-isem "Mogador".

==== Żmien il-Portugiżi (1506-1510) ====
Fl-1506, ir-re tal-Portugall, D. Manuel I, ordna li tinbena fortizza fil-post, imsejħa Castelo Real de Mogador. B'kollox, ġie ddokumentat li l-Portugiżi ħatfu sitt irħula Marokkini u bnew sitt fortizzi awtonomi tul il-kosta tal-Atlantiku, bejn ix-xmara Loukos fit-Tramuntana u x-xmara Sous fin-Nofsinhar. Erbgħa minnhom ma damux wisq: Graciosa (1489), São João da Mamora (1515), Castelo Real of Mogador (1506-1510) u Aguz (1520-1525). Tnejn minnhom saru insedjamenti urbani: Santa Cruz do Cabo de Gué ([[Agadir]] moderna, stabbilita fl-1505-1506), u Mazagan, stabbilita fl-1514-1517. Wara l-Waqgħa ta' Agadir fl-1541, il-Portugiżi kellhom jabbandunaw il-biċċa l-kbira tal-insedjamenti tagħhom bejn l-1541 u l-1550, għalkemm irnexxielhom iżommu [[Ceuta]], [[Tangier]] u Mazagan.

Il-fortizza ta' Castelo Real of Mogador ċediet għar-reżistenza lokali tal-fratellanza ta' Regraga erba' snin wara li ġiet stabbilita, fl-1510.

Matul is-seklu 16, xi setgħat inkluż [[Spanja]], l-[[Renju Unit|Ingilterra]], in-[[Pajjiżi l-Baxxi|Netherlands]] u [[Franza]] ppruvaw jaħkmu l-lokalità iżda ma rnexxielhomx. Essaouira baqgħet kruċjali għall-esportazzjoni taz-zokkor u tal-molassi u bħala port għall-ankraġġ tal-pirati.

==== Spedizzjoni ta' De Razilly (1629) ====

Franza kienet involuta f'tentattiv bikri ta' kolonizzazzjoni ta' Mogador fl-1629. Filwaqt li Richelieu u Père Joseph kienu qed jippruvaw jistabbilixxu politika kolonjali, l-Ammirall Isaac de Razilly issuġġerixxa l-okkupazzjoni ta' Mogador fl-1626, wara rikonjizzjoni li kien wettaq fl-1619. L-objettiv kien li tinħoloq bażi kontra s-Sultan tal-Marokk sabiex jinħonoq il-port ta' Safi.

Huwa salpa għal Salé fl-20 ta' Lulju 1629 bi flotta magħmula mill-vapuri ''Licorne'', ''Saint-Louis'', ''Griffon'', ''Catherine'', ''Hambourg'', ''Sainte-Anne'', ''Saint-Jean''. Huwa bbumbardja l-belt ta' Salé, qered tal-vapuri tal-kursara, u mbagħad bagħat il-''Griffon'' taħt il-Kaptan Treillebois lejn Mogador. L-irġiel ta' Razilly raw il-fortizza ta' Castelo Real f'Mogador u 100 raġel tniżżlu l-art bl-[[injam]] u bil-provvisti fuq il-Gżira ta' Mogador, bil-qbil ta' Richelieu. Madankollu, wara ftit jiem, il-kolonjalisti reġgħu telgħu fuq il-''Griffon'' u salpaw biex jingħaqdu mal-kumplament tal-flotta f'Salé.

Wara dawn l-ispedizzjonijiet, Franza ffirmat trattat ma' Abd el-Malek II fl-1631, biex Franza tingħata trattament preferenzjali, magħrufa bħala "capitulations", jiġifieri tariffi preferenzjali, l-istabbiliment ta' konsolat u l-libertà tar-[[reliġjon]] għas-sudditi Franċiżi.

=== Stabbiliment ta' Essaouira moderna (1760-1770) ===

Il-belt attwali ta' Essaouira nbniet matul nofs is-seklu 18 mir-re Marokkin. [[Mohammed III]] ipprova jerġa' jorjenta r-renju tiegħu lejn l-Atlantiku għal żieda fl-iskambji mas-setgħat [[Ewropa|Ewropej]], u għażel lil Mogador bħala l-post ewlieni tiegħu. Wieħed mill-objettivi tiegħu kien li jistabbilixxi port fl-eqreb punt possibbli għal [[Marrakesh]]. L-ieħor kien li jaqta' l-kummerċ minn Agadir fin-Nofsinhar, li kienet qed tiffavurixxi lil rivali politiku ta' Mohammed III, u l-abitanti ta' Agadir ġew imġegħla jirrilokaw lejn Essaouira.

Għal 12-il sena, Mohammed III ordna lil inġinier Franċiż, Théodore Cornut, u diversi arkitetti u tekniċi Marokkini u Ewropej oħra biex jibnu l-fortizza u l-belt b'mod modern. Oriġinarjament issejħet "Souira" ("il-fortizza ż-żgħira"), iżda maż-żmien l-isem sar "Es-Saouira" ("il-fortizza tad-disinn sabiħ").

Thédore Cornut iddisinja u bena l-belt, b'mod partikolari ż-żona tal-''kasbah'', li tikkorrispondi għall-kwartieri rjali u l-binjiet għall-merkanti u għad-diplomatiċi [[Kristjani]]. Partijiet oħra nbnew minn arkitetti oħra, inkluż arkitetti Marokkin speċjalment minn [[Fes]], minn Marrakesh u mir-Rabat. Id-daħla tal-port, bil-"Porte de la Marine", inbniet minn rinnegat Ingliż imsejjaħ Ahmed el Inglizi ("Ahmed l-Ingliż") jew Ahmed El Alj ("Ahmed ir-Rinnegat"). Mohammed III ħa bosta passi biex iħeġġeġ l-iżvilupp ta' Essaouira, inkluż l-għeluq tal-port ta' Agadir fin-Nofsinhar fl-1767 sabiex il-kummerċ tan-Nofsinhar jiġi ddirezzjonat lejn Essaouira. Il-komunitajiet Ewropej fil-port tat-Tramuntana ta' Rabat-Salé ġew ordnati jittrasferixxu ruħhom lejn Essaouira permezz ta' ordinanza tal-21 ta' Jannar 1765.

Minn żmien ir-rikostruzzjoni tagħha minn Muhammad III sal-aħħar tas-seklu 19, Essaouira serviet bħala l-port prinċipali tal-Marokk, u offriet il-merkanzija tal-kummerċ tal-karovani lid-[[Id-Dinja|dinja]]. Ir-rotta wasslet merkanzija mill-[[Afrika]] sub-[[Saħara|Saħarjana]] sa [[Timbuktu]], kif ukoll mid-deżert u l-muntanji Atlas sa Marrakesh. It-triq minn Marrakesh sa Essaouira hija triq dritta, u din tispjega l-għażla tar-re li jagħżel lil dan il-port fost bosta oħrajn tul il-kosta Marokkina.<gallery>
Stampa:Skala de Ville.jpg|Is-swar tal-belt.
Stampa:EssaouiraRamparts.JPG|Is-swar mill-Medina.
Stampa:EssaouiraCitadel.JPG|Iċ-ċittadella ħdejn il-port.
Stampa:Skala du Port (js).jpg|Iċ-ċittadella ħdejn il-port.
Stampa:Medina of Essaouira (formerly Mogador)-113160.jpg|Is-swar u t-torri.
Stampa:Dutch cannon made by Adrianus Crans in La Hague 1744 installed in Essaouira Morocco.jpg|Kanun Olandiż magħmul minn Adrianus Crans f'Den Haag fl-1744, li jinsab f'Essaouira.
</gallery>

=== Preżenza tal-[[Ġudaiżmu|Lhud]] ===

Mohammed III ħeġġeġ lil-Lhud Marokkini jinsedjaw ruħhom fil-belt u jieħdu ħsieb il-kummerċ mal-Ewropa. Il-Lhud fl-imgħoddi kienu jirrappreżentaw il-maġġoranza tal-popolazzjoni, u l-kwartier Lhudi (jew ''mellah'') fih bosta sinagogi antiki. Il-belt fiha wkoll ċimiterju Lhudi kbir. Il-belt iffjorixxiet sal-[[mewt]] tal-kummerċ tal-karovani, li mbagħad ħadlu postu l-kummerċ Ewropew dirett bit-trasport marittimu mal-Afrika sub-Saħarjana. It-tibdil fil-kummerċ, l-istabbiliment ta' [[Iżrael]], il-gwerer li rriżultaw mal-istati [[Għarab]], u l-indipendenza tal-Marokk kollha wasslu biex il-Lhud Sefardiċi jitilqu mill-pajjiż. Mill-2017, Essaouira kellha tliet abitanti Lhud biss. Fil-15 ta' Jannar 2020, ir-Re [[Moħammed VI|Mohammed VI]] żar lil Bayt Dakira, dar Lhudija storika, f'Essaouira.<gallery>
File:Old_Jewish_quarters_in_Essaouira.jpg|Il-kwartier Lhudi antik f'Essaouira.
File:Jewish_cemetery_in_Essaouira.jpg|Iċ-ċimiterju Lhudi f'Essaouira.
</gallery>

=== Kummerċ u diplomazija Ewropej ===

Fis-seklu 19, Essaouira saret l-ewwel port marittimu tal-Marokk, b'volumi ta' kummerċ kważi d-doppju ta' dawk ta' Rabat. Il-belt iffunzjonat bħala port għal Marrakesh, peress li kienet ftit jiem biss 'il bogħod mill-belt interna. Ir-rappreżentanzi diplomatiċi u kummerċjali ġew stabbiliti f'Essouira mis-setgħat Ewropej. Fis-snin 20 tas-seklu 19, id-diplomatiċi Ewropej kienu kkonċentrati f'Tangier jew f'Essaouira.<gallery>
File:Essaouira_Dutch_Consulate_19th_century.jpg|Fdalijiet tal-Konsolat Olandiż tas-seklu 19 f'Essaouira.
File:Portuguese_Consulate_in_Essaouira_19th_century.jpg|Fdalijiet tal-Konsolat Portugiż tas-seklu 19 f'Essaouira.
File:Former_Essaouira_English_Consulate.jpg|L-eks Konsolat Ingliż f'Essaouira.
File:Former_French_Consulate_in_Essaouira.jpg|L-eks Konsolat Franċiż f'Essaouira.
</gallery>

=== Interventi u Protettorat Franċiżi ===

Wara l-alleanza tal-Marokk ma' Abd-El-Kader tal-[[Alġerija]] kontra Franza, Essaouira ġiet ibbumbardjata u għal żmien qasir ġiet okkupata mill-Flotta Navali Franċiża taħt il-Prinċep de Joinville fis-16 ta' Awwissu 1844, fil-Bumbardament ta' Mogador, battalja importanti tal-Ewwel Gwerra bejn Franza u l-Marokk.

Mill-1912 sal-1956, Essaouira kienet parti mill-Protettorat Franċiż tal-Marokk. Mogador intużat bħala bażi għal spedizzjoni militari kontra Dar Anflous, meta 8,000 suldat tat-truppi Franċiżi kienu skjerati 'l barra mill-belt taħt l-ordnijiet tal-Ġenerali Franchet d'Esperey u Brulard. Il-Kasbah ta' Dar Anflous ittieħdet fil-25 ta' Jannar 1913. Fl-1930, l-aħwa Michel u Jean Vieuchange użaw lil Essaouira bħala bażi qabel ma Michel telaq fis-[[Saħara tal-Punent]] biex jipprova jsib lil Smara.

Franza kellha preżenza amministrattiva, militari u ekonomika importanti. Essaouira kellha skola Franċiża-Marokkina, li għadha viżibbli fi Triq Derb Dharb. Lingwistikament, bosta Marokkini ta' Essaouira għandhom ħakma tajba tal-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]] illum il-ġurnata u jitkellmuh.

=== Snin reċenti ===
Fil-bidu tas-snin 50 tas-seklu 20, ir-reġista u l-attur tal-films [[Orson Welles]] qagħad fil-Hotel des Iles fin-Nofsinhar tas-swar tal-belt meta nġibdet il-verżjoni klassika tal-film tal-1952 "Othello" li fih diversi xeni memorabbli li nġibdu fit-toroq u fis-sqaqien qishom labirint tal-medina. Jingħad li matul is-soġġorn tiegħu, Welles iltaqa' ma' [[Winston Churchill]], li kien mistieden ieħor fil-Hotel des Iles. Hemm bassoriljiev ta' Orson Welles fi [[pjazza]] żgħira eżatt barra mis-swar tal-medina qrib il-baħar. Diversi reġisti oħra tal-films użaw lil Essaouira biex jisfruttaw il-kwalitajiet fotoġeniċi u atmosferiċi tagħha.

Il-belt intużat ukoll għall-ġbid ta' "The Game of Thrones" bħala d-dar tal-Armata tal-Mhux Mimsusa. Ix-xena tar-ringieli ta' skjavi msallbin kienet mod biex jitgħattew il-kanuni Portugiżi.

Fil-bidu tal-aħħar tas-snin 60 tas-seklu 20, Essaouira saret post fejn kienu jinġabru l-''hippies''.

== Sit ta' Wirt Dinji ==
Il-Medina ta' Essaouira ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2001.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (ii)** "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-**kriterju (iv)*' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-[[Storja|istorja]] tal-[[bniedem]]".

== Ġemellaġġ ==
Essaouira hija ġemellata ma':

* [[Changshu]], iċ-[[Ċina]];
* [[La Rochelle]], Franza.

== Nies notevoli ==

* [[Albert Almoznino]], artist tad-dellijiet bl-idejn;
* [[Jacques Amir]], [[politiku]];
* [[Rabbi David Hanania Pinto]], il-fundatur tal-Istituzzjonijiet ta' Chevrat Pinto u ta' Orot Haim VeMoshe, u n-neputi tar-Rabbi Tzadik Haim Pinto;
* [[André Azoulay]], konsulent tar-re;
* [[David Bensoussan]], l-awtur ta' *Le fils de Mogador'';
* Meir Cohen, politiku;
* Victor Elmaleh, negozjant, ċampjin nazzjonali tal-handball u plejer tal-isquash;
* Edmond Amran El Maleh, kittieb.

## Referenzi