Ugo Foscolo

**Ugo Foscolo** ([ˈuːɡo ˈfoskolo]; twieled fis-6 ta' Frar 1778 – miet fl-10 ta' Settembru 1827), imwieled **Niccolò Foscolo**, kien kittieb, rivoluzzjonarju u poeta Taljan.

Huma baqa' magħruf l-iktar għall-poeżija twila tiegħu *Dei Sepolcri*  tal-1807.

## Ħajja bikrija
Foscolo twieled f'Zakynthos fil-Gżejjer Jonji. Missieru, Andrea Foscolo, kien nobbli Venezjan li tfaqqar, u ommu, Diamantina Spathis, kienet Griega.

Fl-1788, malli miet missieru, li kien jaħdem bħala tabib fi Spalato (illum Split, il-Kroazja), il-familja marret tgħix Venezja, u Foscolo temm l-istudji li kien beda fl-iskola tal-grammatika tad-Dalmazja fl-Università ta' Padova.

Fost l-għalliema minn Padova kien hemm Abbé Melchiorre Cesarotti, li influwenza l-gosti letterarji ta' Foscolo; huwa kien midħla kemm tal-Grieg modern kif ukoll tal-Grieg Antik. L-ambizzjoni letterarja tiegħu ħarġet fid-dieher fl-1797 fit-traġedja tiegħu *Tieste* — li biha kiseb suċċess imdaqqas.

## Politika u poeżija
Foscolo, li għal raġunijiet mhux magħrufa bidel l-isem Kristjan tiegħu Niccolò għal Ugo, beda jieħu sehem b'mod attiv fid-diskussjonijiet politiċi jaħarqu li kienu feġġew mal-waqgħa tar-Repubblika ta' Venezja. Huwa kien membru prominenti tal-kumitati nazzjonali, u indirizza odi lil Napuljun, fejn kien qed jistenna lil Napuljun jeqred l-oligarkija Venezjana u joħloq repubblika ħielsa.

It-Trattat ta' Campo Formio (is-17 ta' Ottubru 1797) kien id-daqqa tal-mewt tar-Repubblika antika ta' Venezja, li sfaxxat u ġiet imqassma bejn il-Franċiżi u l-Awstrijaċi, u dan kien xokk kbir għal Foscolo, għalkemm xorta baqa' jittama. Il-qagħda mentali pprovokata minn dak ix-xokk hija riflessa fir-rumanz tiegħu *Ultime lettere di Jacopo Ortis* (1798), li ġie deskritt bħala verżjoni iktar politiċizzata ta' *L-Imrar ta' Werther Żagħżugħ* ta' Johann Wolfgang von Goethe, "għaliex l-eroj ta' Foscolo jħaddan fih it-tbatijiet mentali u s-suwiċidju ta' patrijott Taljan bħalma l-eroj ta' Goethe jħaddan fih sensittività wisq delikata li twassal biex l-istudjuż Ġermaniż jitbikkem u fl-aħħar mill-aħħar ineħħi ruħu b'idejh".

Il-ġrajja ta' Foscolo, bħal dik ta' Goethe, kienet imsejsa fuq fatti melankoniċi. Jacopo Ortis kien persuna real; kien student żagħżugħ minn Padova, u għamel suwiċidju hemmhekk f'ċirkostanzi simili għal dawk deskritti minn Foscolo.

Foscolo, bħal ħafna mill-kontemporanji tiegħu, kien ħaseb ħafna dwar is-suwiċidju. Cato ż-Żgħir u l-bosta eżempji klassiċi ta' awtodistruzzjoni deskritti fil-*Ħajjiet* ta' Plutarku appella għall-immaġinazzjoni ta' ħafna patrijotti żgħażagħ Taljani kif ġara wkoll fi Franza lill-eroj tal-Gironde. Fil-każ ta' Foscolo, bħal f'dak ta' Goethe, l-effett fuq moħħ il-kittieb mill-kompożizzjoni tax-xogħol jidher li kien ta' benefiċċju. Huwa kien ra l-ideal ta' futur nazzjonali kbir jitfarrak quddiemu; iżda ma ddisprax għal pajjiżu, u fittex is-soljev fl-ideal ta' poeta nazzjonali kbir.

Wara l-waqgħa ta' Venezja, Foscolo mar jgħix f'Milan, fejn għamel ħbieb mal-poeta ikbar minnu Giuseppe Parini, li iktar 'il quddiem fakkar b'ammirazzjoni u gratitudni. F'Milan, huwa ppubblika ġabra ta' 12-il Sunett, fejn iħallat is-sentimenti passjonali li wera f**Ortis'' mal-kontroll klassiku tal-lingwa u tar-ritmu.

Xorta waħda bit-tama li pajjiżu jinħeles minn Napuljun, huwa serva bħala voluntier fl-Armata Franċiża, ħa sehem fil-Battalja ta' Trebbia u fl-Assedju ta' Genova, indarab u spiċċa priġunier. Meta nħeles huwa reġa' lura Milan, u hemmhekk ta l-aħħar irtokki lix-xogħol tiegħu ''Ortis'', ippubblika traduzzjoni u kummentarju ta' Callimaco, beda verżjoni tal-[[Ilijade|Illijade]] u beda t-traduzzjoni tiegħu ta' ''A Sentimental Journey Through France and Italy'' ta' [[Laurence Sterne]]. Huwa ħa sehem ukoll f'memorandum bla suċċess li kien maħsub biex jiġi ppreżentat mudell ġdid ta' gvern Taljan unifikat lil Napuljun.

Qabel ma telaq minn Franza fl-1806, Foscolo ltaqa' ma' [[Alessandro Manzoni]] f'[[Pariġi]], li kien seba' snin iżgħar biss. Manzoni kien għadu qed jgħix hemmhekk fid-dar ta' ommu [[Giulia Beccaria]]. Xi studji qabblu l-produzzjoni poetika ta' Foscolo u ta' Manzoni mill-1801 sal-1803, u ħarġu analoġiji qrib ħafna ta' xulxin (testwali, metriċi u bijografiċi) bħal f**Alla amica risanata*, l-odi lil Antonietta Fagnani Arese, u *Qual su le cinzie cime*.

Fl-1807, Foscolo kiteb id-*Dei Sepolcri*, li jista' jiġi deskritt bħala sforz sublimi biex ifittex rifuġju fl-imgħoddi mill-miżerja tal-preżent u d-dlam tal-futur. Il-mejtin setgħana jissejħu mill-oqbra tagħhom, kif kien ġara fl-imgħoddi fil-kapulavuri Griegi bil-fomm, sabiex jerġgħu jiġġieldu l-battalji ta' pajjiżhom. Il-lezzjoni inawgurali *Dwar l-oriġini u d-dmir tal-letteratura*, li ta Foscolo f'Jannar 1809 meta nħatar bħala l-President tal-elokwenza Taljana f'[[Pavia]], nibtet bl-istess spirtu. Fil-lezzjoni tiegħu, Foscolo ħeġġeġ liż-żgħażagħ ta' pajjiżu jistudjaw il-letteratura, mhux b'ubbidjenza għat-tradizzjonijiet akkademiċi, iżda għar-rabta tagħhom mal-ħajja u mat-tkabbir individwali u nazzjonali.

Is-sensazzjoni li qanqlet il-lezzjoni tiegħu ma kellha l-ebda sehem fil-ħruġ tad-digriet ta' Napuljun li bih il-President tal-elokwenza nazzjonali ġie abolit fl-universitajiet Taljani kollha. Ftit wara, it-traġedja ta' Foscolo, *Aiace*, ġiet ippreżentata iżda ma tantx kellha suċċess f'Milan, u minħabba l-allegati allużjonijiet għal Napuljun, huwa ġie mġiegħel jiċċaqlaq minn Milan għat-[[Toskana]]. Mis-soġġorn tiegħu f'[[Firenze]] ħarġu t-traġedja ta' *Ricciarda*, l-*Odi lill-Grazzji*, li ma ġietx kompluta, u t-tlestija tal-verżjoni tiegħu tal-*Vjaġġ Sentimentali* (1813), wara li l-karattru ewlieni tiegħu, ir-Reverendu Yorick, kien ivvjaġġa mhux ħażin bis-saħħa taż-żmien li qatta' fil-kamp ta' Boulogne-sur-Mer bħala parti mill-forza tal-invażjoni ta' Napuljun kontra r-[[Renju Unit]]. Fil-memorja tiegħu ta' [[Didimo Chierico]], li ddedikalu din il-verżjoni, Foscolo jixħet dawl qawwi fuq il-karattru tiegħu stess. Il-verżjoni tiegħu ta' Sterne hija karatteristika importanti fl-istorja personali tiegħu.

Foscolo reġa lura Milan fl-1813 sal-wasla tal-Awstrijaċi; imbagħad mar lejn l-[[Żvizzera|Iżvizzera]], fejn kiteb satira ħarxa bil-[[Lingwa Latina|Latin]] dwar l-avversarji politiċi u letterarji tiegħu; u finalment mar jgħix tul ix-xtut tal-[[Renju Unit|Ingilterra]] lejn l-aħħar tal-1816.

== Londra ==

Matul il-ħdax-il sena li Foscolo qatta' f'[[Londra]], sa [[Mewt|mewtu]], huwa gawda mill-istatus soċjali kollu li l-iktar gruppi brillanti tal-[[belt kapitali]] tar-Renju Unit kienet toffri lill-barranin rinomati għall-[[politika]] u għal-letteratura, u esperjenza l-miżerja kollha li tiġġarrab meta jiġu injorati l-ewwel kundizzjonijiet tal-ekonomija domestika.

Il-kontributi tiegħu fl-*Edinburgh Review* u fil-*Quarterly Review*, is-saġġi tiegħu bit-[[Lingwa Taljana|Taljan]] dwar it-testi ta' [[Dante Alighieri]] u [[Giovanni Boccaccio]], u wisq iktar is-saġġi tiegħu bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]] dwar [[Petrarka]], b'valur miżjud bis-saħħa tat-traduzzjonijiet ta' [[Barbarina Brand]], ta' wħud mill-ifjen sunetti ta' Petrarka, komplew isaħħu l-fama preċedenti bħala Bniedem tal-Letteratura. Madankollu, spiss kien jiġi akkużat minħabba għawġ finanzjarju, u għal xi żmien spiċċa fil-ħabs minħabba d-dejn, u dan affettwa l-istatus soċjali tiegħu wara li nħeles.
 
Skont *L-Istorja tal-Kontea ta' Middlesex*, ix-xjenzat u n-negozjant [[William Allen]] qabbad lil Foscolo biex jgħallem it-Taljan fl-iskola ta' Quaker li hu kien il-kofundatur tagħha, imsejħa l-Akkademja ta' Newington għall-Bniet. L-istatus tiegħu fis-soċjetà – kif irrapportat minn [[Walter Scott]] – ma kienx daqshekk għoli li jwasslu għal ħbiberiji dejjiema. Huwa miet f'Turnham Green fl-10 ta' Settembru 1827, u ġie midfun fil-Knisja ta' San Nikola, f'Chiswick, fejn għadu jinsab il-qabar irrestawrat tiegħu sa llum; hemmhekk issir referenza għalih bħala "ċittadin u poeta mifluġ", u bi żball hemm indikat li kellu 50 sena meta miet. 44 sena wara mewtu, fis-7 ta' Ġunju 1871, il-katavru tiegħu, fuq talba tar-Re tal-Italja, ittieħed f'Firenze, fejn saret ċerimonja funebri nazzjonali pompuża u kbira, u tqiegħed maġenb il-[[Monument|monumenti]] ta' [[Niccolò Machiavelli]] u [[Vittorio Alfieri]], u ta' [[Mikelanġlu|Michelangelo]] u [[Galileo Galilei|Galileo]], fil-Knisja ta' Santa Croce, il-panteon tal-glorja Taljana li kien iċċelebra hu stess fid-*Dei Sepolcri*.

Kif innotat l-istorika [[Lucy Riall]], il-glorifikazzjoni ta' Ugo Foscolo fis-snin 70 tas-seklu 19 kienet parti minn sforz tal-gvern Taljan ta' dak iż-żmien (sforz li kien ta' suċċess għat-tlestija tal-unifikazzjoni Taljana iżda a skapitu tal-konfrontazzjoni diretta mal-[[Knisja Kattolika]]) li joħloq gallerija ta' "qaddisin lajċi" biex jikkompetu ma' dawk tal-Knisja u jxaqilbu s-sentiment tal-poplu favur l-istat Taljan li kien għadu kemm inħoloq.

== Referenzi fil-kultura moderna ==

* Ugo Foscolo huwa s-suġġett ta' kompożizzjoni, *La fuga di Foscolo*, li nkitbet fl-1986 mill-[[kompożitur]] Taljan [[Lorenzo Ferrero]].
* Is-sunett tiegħu "Alla sera" jidher fil-film *La meglio gioventù*.
* Id-dar tiegħu f'Edwardes Square għandha plakka blu tal-[[ħadid]] tal-Wirt Ingliż.

== Xogħlijiet ==

=== Poeżiji ===

* A Bonaparte liberatore (1797)
* All'amica risanata (1802)
* Alla Musa (1803)
* Alla sera (1803)
* A Zacinto (1803)
* In morte del fratello Giovanni (1803)
* Dei Sepolcri (1807)

=== Rumanzi ===

* *Ultime lettere di Jacopo Ortis* (1798)
* *Il sesto tomo dell' Io* (bla data u mhux komplut)

=== Drammi ===

* *Tieste* (1797)
* *Aiace'' (1811)

## Referenzi