Żvizzera

L-**Iżvizzera** (Ġermaniż:*Schweiz*; Franċiż:*Suisse*; Taljan:*Svizzera*; Romanċ:*Svizra*), uffiċjalment il-**Konfederazzjoni Żvizzera** (Latin:*Confoederatio Helvetica*), hi repubblika parlamentari federali li tikkonsisti 26&nbsp;distretti awtonomi, flimkien ma' Bern bħala s-sede tal-awtoritajiet federali. Il-pajjiż jinsab fil-Punent u fiċ-Ċentru tal-Ewropa, fejn huwa mdawwar mill-Ġermanja lejn it-tramuntana, Franza lejn il-punent, l-Italja lejn in-nofsinhar, u l-Awstrija u l-Liechtenstein lejn il-lvant.

L-Isvizzera hija maqsuma ġeografikament bejn il-Plateau Żvizzeru, l-Alpi u l-Ġura; L-Alpi jokkupaw il-biċċa l-kbira tat-territorju, filwaqt li l-maġġoranza tal-popolazzjoni tal-pajjiż ta' 9 miljun abitant hija kkonċentrata fuq il-plateau, li hija dar għall-akbar bliet u ċentri ekonomiċi tagħha, inklużi Zurich, Ġinevra u Basel.

L-Isvizzera għandha l-oriġini tagħha fil-Konfederazzjoni Żvizzera l-Antika stabbilita fl-aħħar tal-Medju Evu, wara sensiela ta' suċċessi militari kontra l-Awstrija u l-Burgundy; Il-Karta Federali tal-1291 hija meqjusa bħala d-dokument fundatur tal-pajjiż. L-indipendenza Żvizzera mill-Imperu Ruman Qaddis ġiet rikonoxxuta formalment fil-Paċi ta' Westphalia fl-1648. L-Isvizzera żammet politika ta' newtralità armata mis-seklu 16 u ma ġġieldux gwerra internazzjonali mill-1815. Ssieħbet biss man-Nazzjonijiet Uniti fl-2002, iżda ssegwi politika barranija attiva li tinkludi parteċipazzjoni frekwenti fil-bini tal-paċi.

L-Isvizzera hija l-post fejn twieled is-Salib l-Aħmar u tospita l-kwartieri ġenerali jew l-uffiċċji tal-biċċa l-kbira tal-istituzzjonijiet internazzjonali ewlenin, inklużi d-WTO, WHO, ILO, FIFA, WEF u n-NU. Hija membru fundatur tal-Assoċjazzjoni Ewropea tal-Kummerċ Ħieles (EFTA), iżda mhix parti mill-Unjoni Ewropea (UE), iż-Żona Ekonomika Ewropea jew iż-żona tal-euro; Madankollu, tipparteċipa fis-suq uniku Ewropew u fiż-Żona Schengen. L-Isvizzera hija repubblika federali magħmula minn 26 canton, b'awtoritajiet federali bbażati f'Berna.

L-Isvizzera hija waħda mill-aktar pajjiżi żviluppati fid-dinja, bl-ogħla ġid nominali per capita u t-tmien l-ogħla prodott domestiku gross (PGD) per capita. L-Isvizzera għandha prestazzjoni tajba fuq diversi metriċi internazzjonali, inklużi l-kompetittività ekonomika u l-governanza demokratika. Bliet bħal Zurich, Ġinevra u Basel jikklassifikaw fost l-ogħla f'termini ta' kwalità tal-ħajja, għalkemm b'uħud mill-ogħla spejjeż tal-ħajja. L-Isvizzera għandha reputazzjoni internazzjonali għas-settur bankarju stabbilit tagħha, flimkien mar-rikonoxximent distintiv tagħha għall-produzzjoni tagħha tal-arloġġi u ċ-ċikkulata.

Għandu erba' reġjuni lingwistiċi u kulturali ewlenin: il-Ġermaniż, il-Franċiż, it-Taljan u r-Rumanz. Għalkemm ħafna Żvizzeri jitkellmu bil-Ġermaniż, l-identità nazzjonali hija pjuttost koeżiva, msejsa f'kuntest storiku komuni, valuri kondiviżi bħall-federaliżmu u d-demokrazija diretta, u simboliżmu Alpin. L-identità Żvizzera titraxxendi l-lingwa, l-etniċità u r-reliġjon, li twassal biex l-Isvizzera tiġi deskritta bħala Willensnation ("nazzjon tar-rieda") aktar milli stat nazzjon.

## Etimoloġija
L-isem Ingliż Svizzera huwa portmanteau ta' Switzer, terminu skadut għal persuna Żvizzera li ntuża matul is-sekli 16 sa 19, u art. L-aġġettiv Ingliż Swiss huwa kelma b'self mill-Franċiż Suisse, użat ukoll mis-seklu 16. L-isem Switzer ġej mill-Ġermaniż Schwiizer, oriġinarjament abitant ta' Schwyz u t-territorju assoċjat tiegħu, wieħed mill-cantons Waldstätte li ffurmaw il-qalba tal-Konfederazzjoni Żvizzera ta' qabel. L-Isvizzeri bdew jadottaw l-isem għalihom infushom wara l-Gwerra Swabian tal-1499, użat flimkien mat-terminu għal "konfederati", Eidgenossen (litteralment: sħabi b'ġurament), użat mis-seklu 14 Il-kodiċi tad-dejta Żvizzeru, CH, huwa derivat mil-Latin Confoederatio Helvetica (Konfederazzjoni Elvetika).

It-toponimu Schwyz ġie attestat għall-ewwel darba fl-972, bħala Old German Suittes, forsi relatat mal-Isvezja 'ħruq' (cf. svíða Old Norse 'singe, burn'), li jirreferi għaż-żona tal-foresta li kienet maħruqa u mneħħija għall-bini. L-isem infirex fiż-żona ddominata mill-canton, u wara l-Gwerra Swabian tal-1499 gradwalment beda jintuża għall-Konfederazzjoni kollha. L-isem Ġermaniż Żvizzeru tal-pajjiż, Schwiiz, huwa omofonu ma' dak tal-canton u l-insedjament, iżda huwa distint bl-użu tal-artikolu definit (d'Schwiiz għall-Konfederazzjoni, iżda sempliċement Schwyz għall-canton u l-belt). It-tul [iː] tal-Ġermaniż Żvizzeru storikament u għadu llum spiss jinkiteb ⟨y⟩ minflok ⟨ii⟩, li jippreserva l-identità oriġinali taż-żewġ ismijiet anke bil-miktub.

L-isem Latin Confoederatio Helvetica ġie neologizzat u ġie introdott gradwalment wara l-formazzjoni tal-istat federali fl-1848, li jmur lura għar-Repubblika Helvetika Napoleonika. Deher fuq muniti mill-1879, iskritti fil-Palazz Federali fl-1902 u wara l-1948 użati fuq is-siġill uffiċjali (eż. il-kodiċi bankarju ISO "CHF" għall-frank Svizzeru, bolli tal-posta Żvizzeri ("HELVETIA") u l-ogħla pajjiż tad-dominju. livell ".ch", it-tnejn huma meħuda mill-isem Latin tal-istat). Helvetica hija derivata mill-Helvetians, tribù Galliku li għexet fuq il-plateau Żvizzeru qabel l-era Rumana.

Helvetia dehret bħala personifikazzjoni nazzjonali tal-konfederazzjoni Żvizzera fis-seklu 17 fi dramm tal-1672 minn Johann Caspar Weissenbach.

## Storja
L-Istat tal-Isvizzera ħa l-forma attwali tiegħu bl-adozzjoni tal-Kostituzzjoni Federali Żvizzera fl-1848. Il-prekursuri tal-Isvizzera stabbilixxew alleanza difensiva fl-1291, u ffurmaw konfederazzjoni laxka li baqgħet tippersisti għal sekli sħaħ.
### Bidu

L-eqdem traċċi tal-eżistenza tal-ominidi fl-Isvizzera jmorru lura għal madwar 150,000 sena ilu. L-eqdem insedjamenti agrikoli magħrufa fl-Isvizzera, li nstabu f'Gächlingen, imorru għal madwar 5300 QK.

L-ewwel tribujiet magħrufa ffurmaw il-kulturi Hallstatt u La Tène, imsemmija għas-sit arkeoloġiku ta' La Tène fuq in-naħa tat-tramuntana tal-Lag Neuchâtel. Il-kultura La Tène żviluppat u ffjorixxiet matul l-Età tal-Ħadid Tard, madwar 450 QK, possibilment influwenzat miċ-ċiviltajiet Griegi u Etruska. Wieħed mill-aktar tribujiet prominenti La Tène kienu l-Helvetians, li prinċipalment okkupaw il-Plateau Żvizzeru, flimkien mar-Rheetians fir-reġjuni tal-Lvant. Niffaċċjaw il-pressjonijiet tat-tribujiet Ġermaniċi, fis-sena 58 QK, l-Helvetii, influwenzati minn Orgetorix, aristokratiku sinjur, iddeċidew li jħallu l-plateau Żvizzeru biex ifittxu opportunitajiet aħjar fil-Gaulja tal-Punent. Madankollu, wara l-mewt misterjuża ta' Orgetorix, it-tribù kompla l-migrazzjoni tiegħu, iżda ġie megħlub b’mod deċiżiv mill-armati ta' Ġulju Ċesari fil-Battalja ta' Bibracte, fil-Lvant ta' Franza tal-lum. Wara t-telfa tagħhom, l-Helvetii ġew sfurzati minn Caesar biex jirritornaw lejn l-artijiet oriġinali tagħhom, fejn kienu soġġetti għal restrizzjonijiet stretti fuq l-awtonomija u l-movimenti tagħhom. Fis-sena 15 QK, Tiberju (aktar tard it-tieni imperatur Ruman) u ħuh Drusus rebħu l-Alpi, u jintegrawhom fl-Imperu Ruman. Iż-żona okkupata mill-Helvetii l-ewwel saret parti mill-provinċja Rumana ta' Gallia Belgica u mbagħad il-provinċja tagħha ta' Germania Superior. Il-parti tal-lvant tal-Isvizzera moderna kienet integrata fil-provinċja Rumana ta' Raetia. F'xi żmien madwar il-bidu ta' l-Era Komuni, ir-Rumani żammew kamp kbir imsejjaħ Vindonissa, issa rovina fil-konfluwenza tax-xmajjar Aare u Reuss, ħdejn il-belt ta' Windisch.

Is-sekli 1 u 2 AD kienu żmien ta' prosperità fuq il-plateau Żvizzeru. Bliet bħal Aventicum, Iulia Equestris u Augusta Raurica laħqu daqs notevoli, filwaqt li mijiet ta' artijiet agrikoli (Villae rusticae) ġew stabbiliti fil-kampanja.

Madwar is-sena 260 AD, il-waqgħa tat-territorju tal-Agri Decumates fit-tramuntana tar-Rhine ttrasforma l-Isvizzera tal-lum f'art tal-fruntiera tal-Imperu. Rejds ripetuti mit-tribujiet Alamanni kkawżaw ir-rovina tal-bliet u l-ekonomija Rumani, u ġiegħlu lill-popolazzjoni tieħu kenn qrib fortizzi Rumani, bħall-Castrum Rauracense ħdejn Augusta Raurica. L-Imperu bena linja ta' difiża oħra fuq il-fruntiera tat-Tramuntana (l-hekk imsejħa Donau-Iller-Rhine-Limes). Fl-aħħar tas-seklu 4, iż-żieda fil-pressjoni Ġermanika ġiegħlet lir-Rumani jabbandunaw il-kunċett ta' difiża lineari. Il-plateau Żvizzeru kien finalment miftuħ għat-tribujiet Ġermaniċi.

Fil-Medju Evu Bikri, mill-aħħar tas-seklu 4, l-estensjoni tal-punent tal-Isvizzera tal-lum kienet parti mit-territorju tar-rejiet Burgundian, li introduċew il-lingwa Franċiża fiż-żona. L-Alemanni stabbilixxew fuq il-plateau Żvizzeru fis-seklu 5 u fil-widien tal-Alpi fis-seklu 8, u jiffurmaw Alemannia. L-Isvizzera tal-lum kienet maqsuma bejn ir-renji tal-Alemannia u l-Burgundy. Ir-reġjun kollu sar parti mill-Imperu Franki li qed jespandi fis-seklu 6, wara r-rebħa ta' Klovis I fuq l-Alemanni f'Tolbiac fl-504 AD, u d-dominazzjoni Franki sussegwenti tal-Burgundi.

Għall-bqija tas-sekli 6, 7, u 8, ir-reġjuni Żvizzeri komplew taħt l-eġemonija Franki (dinastiji Merovingjani u Karolingji), iżda wara l-estensjoni tagħhom taħt Karlu Manju, l-Imperu Franki kien maqsum bit-Trattat ta' Verdun fl-843. It-territorji ta' L-Iżvizzera tal-lum kienu maqsuma fi Franza Ċentrali u Franza tal-Lvant sakemm reġgħu ġew unifikati taħt l-Imperu Ruman Qaddis madwar l-1000 AD.

Fl-10 seklu, hekk kif il-ħakma tal-Karolingja kienet qed tispiċċa, il-Magyars qerdu Basel fl-917 u San Gallen fl-926. B'reazzjoni, Henry the Fowler, dak iż-żmien ħakkiem tal-Lvant ta' Franza, iddikjara l-fortifikazzjoni ta' insedjamenti ewlenin biex jiddefendu kontra dawn l-invażjonijiet. Irħula u bliet kbar ġew imsaħħa, inklużi postijiet strateġiċi bħal Zurich u San Gallen. Din l-inizjattiva wasslet għall-iżvilupp ta' dawk li kienu essenzjalment fortizzi urbani bikrija u gvernijiet muniċipali fil-Lvant tal-Isvizzera.

Fl-1200, il-plateau Żvizzeru kien jinkludi l-oqsma tad-djar ta' Savoy, Zähringer, Habsburg u Kyburg. Xi reġjuni (Uri, Schwyz, Unterwalden, aktar tard magħrufa bħala Waldstätten) kisbu l-immedjatezza imperjali biex jagħtu lill-imperu kontroll dirett fuq il-passaġġi tal-muntanji. Bl-estinzjoni tal-linja maskili tagħha fl-1263, id-dinastija Kyburg waqgħet fl-1264 AD. Ċ. Il-Habsburgs taħt ir-Re Rudolf I (Imperatur Ruman Imqaddes fl-1273) talbu l-artijiet ta' Kyburg u annessawhom, u estendew it-territorju tagħhom sal-plateau tal-Lvant tal-Isvizzera.

### Eks-Konfederazzjoni Żvizzera

L-Eks Konfederazzjoni Svizzera kienet alleanza bejn il-komunitajiet tal-widien tal-Alpi ċentrali. Il-Konfederazzjoni kienet iggvernata minn nobbli u patrizji minn diversi cantons li ffaċilitaw il-ġestjoni tal-interessi komuni u żguraw il-paċi fir-rotot tal-kummerċ tal-muntanji. Il-Karta Federali tal-1291 hija meqjusa bħala d-dokument fundatur tal-konfederazzjoni, għalkemm alleanzi simili x'aktarx kienu jeżistu għexieren ta' snin qabel. Id-dokument ġie miftiehem bejn il-komuni rurali ta' Uri, Schwyz u Unterwalden.

Sal-1353, it-tliet cantons oriġinali kienu ngħaqdu mal-cantons ta' Glarus u Zug u l-bliet-stati ta' Lucerna, Zurich u Bern biex jiffurmaw il-“Konfederazzjoni l-Qadima” ta’ tmien stati li damet sa tmiem is-seklu 15. L-espansjoni wasslet għal qawwa u ġid akbar għall-konfederazzjoni. Sal-1460, il-Konfederati kkontrollaw il-biċċa l-kbira tat-territorju fin-nofsinhar u l-punent tar-Rhine sal-Alpi u l-Muntanji Jura, u l-Università ta 'Basel twaqqfet (bi skola medika) li stabbilixxiet tradizzjoni ta' riċerka kimika u medika. Dan żdied wara rebħiet kontra l-Habsburgs ( Battalja ta' Sempach , Battalja ta' Näfels), fuq Karlu l- Bold ta ' Burgundy matul is-snin 1470 u s-suċċess tal-merċenarji Żvizzeri. Ir-rebħa Żvizzera fil-Gwerra Swabian kontra l-Lega Swabian tal-Imperatur Massimiljan I fl-1499 kienet tammonta għal indipendenza de facto fi ħdan l-Imperu Ruman Imqaddes. Fl-1501, Basel u Schaffhausen ingħaqdu mal-Konfederazzjoni Żvizzera l-Antika.

Il-Konfederazzjoni kisbet reputazzjoni ta' invinċibbiltà matul dawn il-gwerer preċedenti, iżda l-espansjoni tal-konfederazzjoni sofriet daqqa ta' ħarta fl-1515 bit-telfa Żvizzera fil-Battalja ta' Marignano. Dan temm l-era hekk imsejħa “erojika” tal-istorja Żvizzera. Is-suċċess tar-Riforma ta' Żwingli f’xi cantons wassal għal kunflitti reliġjużi interkantonali fl-1529 u fl-1531 (Gwerer Kappel). Kien biss aktar minn mitt sena wara dawn il-gwerer interni li, fl-1648, taħt il-Paċi ta' Westphalia, il-pajjiżi Ewropej għarfu l-indipendenza tal-Isvizzera mill-Imperu Ruman Qaddis u n-newtralità tagħha.

Matul il-perjodu bikri tal-istorja tal-Isvizzera, l-awtoritarjaniżmu dejjem jikber tal-familji patrizji flimkien ma' kriżi finanzjarja fid-dawl tal-Gwerra tat-Tletin Sena wassal għall-Gwerra tal-Bdiewa Żvizzeri tal-1653. Fl-isfond ta' din il-ġlieda, baqa’ kunflitt bejn Kattoliċi. u cantons Protestanti, li faqqgħet f'aktar vjolenza fl-Ewwel Gwerra Villmergen, fl-1656, u l-Gwerra Toggenburg (jew it-Tieni Gwerra Villmergen), fl-1712.

### Era Napoleonika

Fl-1798, il-gvern rivoluzzjonarju Franċiż invada l-Isvizzera u impona kostituzzjoni unifikata ġdida. Dan iċċentralizza l-gvern tal-pajjiż, u effettivament abolixxa l-cantons: barra minn hekk, Mülhausen ħalla l-Isvizzera u l-Wied tal-Valtellina sar parti mir-Repubblika Cisalpine. Ir-reġim il-ġdid, magħruf bħala r-Repubblika Elvetika, ma kienx popolari ħafna. Armata barranija li invadiet kienet imponiet u qerdet sekli ta' tradizzjoni, u biddlet lill-Isvizzera fi xejn aktar minn stat satellita Franċiż. Is-soppressjoni ħarxa Franċiża tar-Rivolta ta' Nidwalden f'Settembru 1798 kienet eżempju tal-preżenza oppressiva tal-armata Franċiża u r-reżistenza tal-popolazzjoni lokali għall-okkupazzjoni.

Meta faqqgħet il-gwerra bejn Franza u r-rivali tagħha, il-forzi Russi u Awstrijaċi invadew l-Isvizzera. L-Iżvizzeri rrifjutaw li jiġġieldu flimkien mal-Franċiżi f'isem ir-Repubblika Elvetika. Fl-1803, Napuljun organizza laqgħa ta' politiċi Żvizzeri ewlenin miż-żewġ naħat f'Pariġi. Ir-riżultat kien l-Att dwar il-Medjazzjoni, li fil-biċċa l-kbira rrestawra l-awtonomija Żvizzera u introduċa Konfederazzjoni ta' 19-il canton. Minn dak iż-żmien 'il quddiem, ħafna mill-politika Żvizzera se tiffoka fuq l-ibbilanċjar tat-tradizzjoni tal-cantons ta' awto-gvern mal-ħtieġa għal gvern ċentrali.

Fl-1815, il-Kungress ta' Vjenna stabbilixxa mill-ġdid l-indipendenza Żvizzera, u s-setgħat Ewropej irrikonoxxew in-newtralità permanenti tal-Isvizzera. It-truppi Żvizzeri servew gvernijiet barranin sal-1860, meta' ġġieldu fl-Assedju ta' Gaeta. It-trattat ippermetta lill-Isvizzera żżid it-territorju tagħha, bl-ammissjoni tal-cantons tal-Valais, Neuchâtel u Ġinevra. Il-fruntieri tal-Isvizzera għaddew biss minn aġġustamenti minuri minn hemm 'il quddiem.

### Stat federali

Ir-restawr tal-poter fil-patrizju kien biss temporanju. Wara perjodu ta' inkwiet bi ġlied vjolenti ripetuti, bħaż-Züriputsch tal-1839, faqqgħet gwerra ċivili (is-Sonderbundskrieg) fl-1847 meta xi cantons Kattoliċi ppruvaw jistabbilixxu alleanza separata (is-Sonderbund). Il-gwerra damet inqas minn xahar u kkawżat inqas minn 100 diżgrazzja, li ħafna minnhom kienu minn nar tal-ħbiberija. Is-Sonderbundskrieg kellu impatt sinifikanti fuq il-psikoloġija u s-soċjetà tal-Isvizzera.

Il-gwerra kkonvinċiet lill-biċċa l-kbira tal-Isvizzeri mill-ħtieġa għall-għaqda u s-saħħa. L-Iżvizzeri minn kull strata tas-soċjetà, kemm jekk Kattoliċi jew Protestanti, liberali jew konservattivi, indunaw li l-cantons kienu se jibbenefikaw l-aktar mill-fużjoni tal-interessi ekonomiċi u reliġjużi tagħhom.

Għalhekk, filwaqt li l-bqija tal-Ewropa kienet qed tesperjenza rewwixti rivoluzzjonarji, l-Iżvizzeri fasslu kostituzzjoni li pprovdiet għal disinn federali, ispirat fil-biċċa l-kbira mill-eżempju Amerikan. Din il-kostituzzjoni pprovdiet awtorità ċentrali filwaqt li ħalliet lill-cantons id-dritt għall-awtonomija fi kwistjonijiet lokali. Biex tagħti kreduzzjoni lil dawk li kienu favur il-poter tal-cantons (is-Sonderbund Kantone), l-assemblea nazzjonali kienet maqsuma bejn il-kamra ta' fuq (il-Kunsill tal-Istati, żewġ rappreżentanti għal kull canton) u l-kamra t’isfel (il-Kunsill Nazzjonali, b'rappreżentanti eletti minn madwar il-pajjiż kollu). Ir-referendums saru obbligatorji għal kull emenda. Din il-kostituzzjoni l-ġdida temmet is-setgħa legali tan-nobbli fl-Isvizzera.

Ġiet introdotta sistema waħda ta' piżijiet u miżuri u fl-1850 il-frank Żvizzeru sar il-munita Svizzera unika, supplimentata mill-frank WIR fl-1934. L-Artikolu 11 tal-kostituzzjoni pprojbixxa li jintbagħtu truppi biex iservu barra mill-pajjiż, u jimmarka t-tmiem tas-servizz barrani. Ġie bl-istennija li jaqdi s-Santa Sede, u l-Isvizzeri kienu għadhom obbligati jaqdu lil Franġisku II taż-Żewġ Sqalliji bil-gwardjani Żvizzeri preżenti fl-assedju ta' Gaeta fl-1860.

Klawżola importanti tal-kostituzzjoni kienet li tista' tinkiteb mill-ġdid fl-intier tagħha, jekk ikun meħtieġ, u tippermettilha tevolvi kollha kemm hi aktar milli tiġi modifikata emenda b'emenda.

Din il-ħtieġa dehret evidenti meta t-tkabbir tal-popolazzjoni u r-Rivoluzzjoni Industrijali li segwiet wasslu għal sejħiet biex il-kostituzzjoni tiġi emendata skont dan. Il-popolazzjoni ċaħdet abbozz inizjali fl-1872, iżda modifiki wasslu għall-aċċettazzjoni tiegħu fl-1874. Introduċiet ir-referendum fakultattiv għal-liġijiet fil-livell federali. Huwa stabbilixxa wkoll responsabbiltà federali għad-difiża, il-kummerċ, u kwistjonijiet legali.

Fl-1891 il-kostituzzjoni ġiet riveduta b'elementi eċċezzjonalment b'saħħithom ta' demokrazija diretta, li għadhom uniċi llum.

### Storja moderna

L-Isvizzera ma ġiet invadiet matul l-ebda gwerer dinjija. Fl-1920, l-Isvizzera ngħaqdet mal-Lega tan-Nazzjonijiet, li kienet ibbażata f'Ġinevra, wara li kienet eżentata mir-rekwiżiti militari.

Matul it-Tieni Gwerra Dinjija, il-Ġermaniżi fasslu pjanijiet dettaljati ta' invażjoni, iżda l-Isvizzera qatt ma ġiet attakkata. L-Isvizzera setgħet tibqa' indipendenti permezz ta' taħlita ta' deterrenza militari, konċessjonijiet lill-Ġermanja, u xorti tajba hekk kif intervenew avvenimenti akbar matul il-gwerra. Il-Ġeneral Henri Guisan, maħtur kap kmandant matul il-gwerra, ordna mobilizzazzjoni ġenerali tal-forzi armati. L-istrateġija militari Żvizzera nbidlet minn difiża statika fuq il-fruntieri għal attrizzjoni organizzata fit-tul u rtirar għal pożizzjonijiet b'saħħithom u fornuti tajjeb fl-Alpi, magħrufa bħala Reduit. L-Isvizzera kienet bażi importanti għall-ispjunaġġ għaż-żewġ naħat u ħafna drabi kienet medjatur komunikazzjonijiet bejn l-Assi u l-qawwiet Alleati.

Il-kummerċ tal-Isvizzera kien imblukkat kemm mill-Alleati kif ukoll mill-Assi. Il-kooperazzjoni ekonomika u l-estensjoni tal-kreditu lill-Ġermanja Nażista varjaw skont il-probabbiltà perċepita ta' invażjoni u d-disponibbiltà ta' sħab kummerċjali oħra. Il-konċessjonijiet laħqu l-quċċata tagħhom wara li konnessjoni ferrovjarja kruċjali minn Franza ta' Vichy inqatgħet fl-1942, u ħalliet lill-Isvizzera (flimkien mal-Liechtenstein) kompletament iżolata mill-bqija tad-dinja minn territorju kkontrollat ​​mill-Assi. Matul il-gwerra, l-Isvizzera internat aktar minn 300,000 refuġjat megħjuna mis-Salib l-Aħmar Internazzjonali, ibbażat f’Ġinevra. Politiki stretti dwar l-immigrazzjoni u l-ażil u r-relazzjonijiet finanzjarji mal-Ġermanja Nażista qajmu kontroversja biss fl-aħħar tas-seklu 20.

Matul il-gwerra, il-Forza tal-Ajru Żvizzera impenjat inġenji tal-ajru miż-żewġ naħat, waqqgħet 11-il ajruplan intruż tal-Luftwaffe f'Mejju u Ġunju 1940, u mbagħad ġiegħel lil intrużi oħra jisparawhom wara bidla fil-politika wara theddid mill-Ġermanja. Aktar minn 100 bombardier Alleat u l-ekwipaġġi tagħhom ġew internati. Bejn l-1940 u l-1945, l-Iżvizzera ġiet ibbumbardjata mill-Alleati, u kkawżaw mwiet u ħsarat fil-proprjetà. Fost l-ibliet ibbumbardjati kien hemm Basel, Brusio, Chiasso, Cornwall, Ġinevra, Koblenz, Niederweningen, Rafz, Renens, Samedan, Schaffhausen, Stein am Rhein, Tägerwilen, Thayngen, Vals u Zurich. Forzi Alleati sostnew li l-bumbardamenti, li kisru l-Artikolu 96 tal-Liġi tal-Gwerra, kienu r-riżultat ta' żbalji ta' navigazzjoni, ħsarat fit-tagħmir, kundizzjonijiet tat-temp, u żbalji tal-pilota. L-Iżvizzera esprimew biża' u tħassib li l-bumbardamenti kienu mmirati biex jagħmlu pressjoni lill-Isvizzera biex ittemm il-kooperazzjoni ekonomika u n-newtralità tagħha mal-Ġermanja Nażista. Inżammu proċeduri tal-qorti marzjali fl-Ingilterra. L-Istati Uniti ħallsu 62 miljun frank Żvizzeru f’riparazzjonijiet.

L-attitudni tal-Isvizzera lejn ir-refuġjati kienet ikkumplikata u kontroversjali: tul il-gwerra, ammettiet xi 300,000 refuġjat filwaqt li ċaħdet għexieren ta' eluf oħra — inklużi Lhud ippersegwitati min-Nażisti.

Wara l-gwerra, il-gvern Żvizzeru esporta kreditu permezz tal-fond tal-karità magħruf bħala Schweizerspende u ta' donazzjoni lill-Pjan Marshall biex jgħin lill-Ewropa tirkupra, sforzi li fl-aħħar ibbenefikaw l-ekonomija Żvizzera.

Matul il-Gwerra Bierda, l-awtoritajiet Żvizzeri kkunsidraw li jibnu bomba nukleari Żvizzera. Fiżiċi nukleari ewlenin fl-Istitut Federali tat-Teknoloġija ta' Zurich, bħal Paul Scherrer, għamlu din il-possibbiltà realistika. Fl-1988, l-Istitut Paul Scherrer twaqqaf f'ismu biex jesplora l-użi terapewtiċi tat-teknoloġiji tat-tifrix tan-newtroni. Problemi finanzjarji bil-baġit tad-difiża u kunsiderazzjonijiet etiċi żammew il-fondi importanti milli jiġu allokati, u t-Trattat tan-Non-Proliferazzjoni Nukleari tal-1968 kien meqjus bħala alternattiva valida. Il-pjanijiet biex jinbnew l-armi nukleari ġew abbandunati fl-1988. L-Isvizzera ngħaqdet mal-Kunsill tal-Ewropa fl-1963.

L-Isvizzera kienet l-aħħar repubblika tal-Punent (il-Prinċipat tal-Liechtenstein segwit fl-1984) li tat lin-nisa d-dritt tal-vot. Xi cantons Żvizzeri approvawh fl-1959, filwaqt li fil-livell federali nkiseb fl-1971 u, wara reżistenza, fl-aħħar canton Appenzell Innerrhoden (wieħed miż-żewġ Landsgemeinde biss li fadal, flimkien ma' Glarus) fl-1990. Wara li kiseb il-vot f'At- livell federali, in-nisa żdiedu malajr fl-importanza politika. L-ewwel mara fl-eżekuttiv tal-Kunsill Federali b'seba' membri kienet Elisabeth Kopp, li serviet mill-1984 sal-1989, u l-ewwel president kienet Ruth Dreifuss fl-1999.

Fl-1979, ir-reġjuni tal-canton ta' Berna saru indipendenti mill-canton ta' Berna u ffurmaw il-canton il-ġdid ta' Jura. Fit-18 ta' April, 1999, il-popolazzjoni Żvizzera u l-cantons ivvutaw favur kostituzzjoni federali kompletament riveduta.

Fl-2002 l-Isvizzera saret membru sħiħ tan-Nazzjonijiet Uniti, u ħalliet lill-Belt tal-Vatikan bħala l-aħħar stat rikonoxxut b'mod wiesa' mingħajr sħubija sħiħa fin-NU. L-Isvizzera hija membru fundatur tal-EFTA iżda mhux taż-Żona Ekonomika Ewropea (ŻEE). Applikazzjoni għal sħubija fl-Unjoni Ewropea tressqet f'Mejju 1992, iżda ma għaddietx minn meta ċaħdet iż-ŻEE f'Diċembru 1992 meta l-Isvizzera għamlet referendum dwar iż-ŻEE. Segwew diversi referenda dwar il-kwistjoni tal-UE; Minħabba l-oppożizzjoni taċ-ċittadini, l-applikazzjoni għas-sħubija ġiet irtirata. Madankollu, il-liġi Żvizzera qed tinbidel gradwalment biex tallinja ma' dik tal-UE, u l-gvern iffirma ftehimiet bilaterali mal-Unjoni Ewropea. L-Isvizzera, flimkien mal-Liechtenstein, ilha mdawra mill-UE mill-adeżjoni tal-Awstrija fl-1995. Fil-5 ta' Ġunju, 2005, il-votanti Żvizzeri qablu b’maġġoranza ta' 55% li jissieħbu fit-trattat ta' Schengen, riżultat li l-kummentaturi dwar l-UE qiesuh sinjal ta' appoġġ. F'Settembru 2020, il-Partit Popolari Żvizzeru (SVP) ippreżenta referendum biex itemm il-patt li ppermetta l-moviment ħieles tan-nies mill-Unjoni Ewropea. Madankollu, il-votanti ċaħdu t-tentattiv biex jerġgħu jieħdu l-kontroll tal-immigrazzjoni u għelbu l-mozzjoni b'marġni ta' bejn wieħed u ieħor 63% sa 37%.

Fid-9 ta' Frar, 2014, 50.3% tal-votanti Żvizzeri approvaw inizjattiva ta' referendum imnedija mill-Partit Popolari Żvizzeru (SVP/UDC) biex jirrestrinġi l-immigrazzjoni. Din l-inizjattiva kienet appoġġata prinċipalment minn gruppi rurali (57.6% approvazzjoni) u suburbani (51.2% approvazzjoni), u bliet iżolati (51.3% approvazzjoni), kif ukoll minn maġġoranza qawwija (69.2% tal-approvazzjoni) fit-Ticino, filwaqt li ċ-ċentri metropolitani (58.5% rifjut) u l-parti li titkellem bil-Franċiż (58.5% rifjut) ċaħduha. F'Diċembru 2016, intlaħaq kompromess politiku mal-UE li neħħa l-kwoti għaċ-ċittadini tal-UE, iżda xorta ppermetta trattament favorevoli għal dawk li qed ifittxu xogħol ibbażati fl-Isvizzera. Fis-27 ta' Settembru, 2020, 62% tal-votanti Żvizzeri rrifjutaw ir-referendum tal-SVP kontra l-moviment ħieles.

## Ġeografija

L-Isvizzera testendi tul in-naħat tat-Tramuntana u tan-Nofsinhar tal-Alpi fl-Ewropa ċentrali tal-punent u tinkludi pajsaġġi u klimi diversi fil-41,285 kilometru kwadru tagħha (15,940 mil kwadru).

L-Isvizzera tinsab bejn latitudnijiet 45° u 48° N u lonġitudnijiet 5° u 11° E. Fiha tliet żoni topografiċi bażiċi: l-Alpi Żvizzeri fin-Nofsinhar, il-Plateau Svizzera jew Plateau Ċentrali, u l-Muntanji Jura lejn il-punent. L-Alpi huma medda muntanjuża li tgħaddi miċ-ċentru u n-nofsinhar tal-pajjiż u tikkostitwixxi madwar 60% tal-wiċċ tal-pajjiż. Il-maġġoranza tal-popolazzjoni tgħix fuq il-plateau Żvizzeru. L-Alpi Żvizzeri huma dar għal ħafna glaċieri, li jkopru 1,063 kilometru kwadru (410 mil kwadru). Minn dawn joriġinaw ix-xmajjar ta' diversi xmajjar importanti, bħar-Rhine, l-Inn, it-Ticino u r-Rhône, li joħorġu fl-erba' punti kardinali u jestendu madwar l-Ewropa. In-netwerk idrografiku jinkludi bosta mill-akbar korpi ta 'ilma ħelu fl-Ewropa ċentrali u tal-punent, inklużi l-Lag ta' Ġinevra (Lac Léman bil-Franċiż), il-Lag ta' Constance (Bodensee bil-Ġermaniż) u l-Lag Maggiore. L-Isvizzera għandha aktar minn 1,500 lag u fiha 6% tar-riżervi tal-ilma ħelu tal-Ewropa.

Lagi u glaċieri jkopru madwar 6% tat-territorju nazzjonali. Il-Lag ta’ Ġinevra huwa l-akbar lag u jaqsamha ma' Franza. Ir-Rhône huwa kemm is-sors ewlieni kif ukoll id-drenaġġ tal-Lag ta’ Ġinevra. Il-Lag ta’ Constance huwa t-tieni l-akbar u, bħall-Lag ta' Ġinevra, passaġġ intermedju tul ir-Rhine fuq il-fruntiera mal-Awstrija u l-Ġermanja. Filwaqt li r-Rhône joħroġ fil-Baħar Mediterran fir-reġjun ta' Camargue ta' Franza u r-Rhine joħroġ fil-Baħar tat-Tramuntana f'Rotterdam, madwar 1,000 kilometru (620 mi) 'l bogħod, iż-żewġ molol huma biss madwar 22 kilometru (14 mi) 'l bogħod l-Alpi Żvizzeri. 90% tan-netwerk ta' xmajjar u nixxigħat ta' 65,000 kilometru twil ta' l-Isvizzera ġie ddrittat, diga, kanalizzat jew kanalizzat taħt l-art, fi sforz biex jiġu evitati diżastri naturali bħal għargħar, valangi u valangi. 80% tal-ilma tax-xorb tal-Isvizzera ġej minn sorsi taħt l-art.

Tmienja u erbgħin muntanja għandhom għoli ta '4,000 metru (13,000 pied) jew aktar. F'4,634 m (15,203 pied), il-Monte Rosa huwa l-ogħla, għalkemm il-Matterhorn (4,478 m jew 14,692 pied) huwa l-aktar magħruf. It-tnejn jinsabu fi ħdan l-Alpi tal-Pennine fil-canton tal-Valais, fuq il-fruntiera mal-Italja. Is-sezzjoni tal-Alpi Berniżi 'l fuq mill-wied glaċjali fond ta' Lauterbrunnen, li fiha 72 kaskata, hija magħrufa sew għall-qċaċet Jungfrau (4,158 m jew 13,642 pied), Eiger u Mönch, u l-ħafna widien pittoresk tagħha. Fix-Xlokk, il-wied twil ta' Engadin, li jinkludi St Moritz, huwa magħruf ukoll; L-ogħla quċċata tal-Alpi ġirien tal-Bernina hija Piz Bernina (4,049 m jew 13,284 pied).

Il-plateau Żvizzeru għandu pajsaġġi aktar miftuħa u muntanjużi, parzjalment foresta u parzjalment mergħa miftuħa, ġeneralment b'merħliet li jirgħu jew għelieqi ta' ħxejjex u frott, iżda għadu muntanjuż. Lagi kbar u l-akbar bliet Żvizzeri jinsabu hemmhekk.

L-Isvizzera fiha żewġ enklavi żgħar: Büsingen tappartjeni għall-Ġermanja, filwaqt li Campione d'Italia tappartjeni għall-Italja. L-Isvizzera m'għandhiex exclaves.

#### Fruntiera
Total tal-fruntieri tal-Żvizzera: 1,770 km, pajjiżi tal-fruntiera (5): Awstrija 158 km; Franza 525 km; Italja 698 km; Liechtenstein 41 km; Ġermanja 348 km.

### Klima

Il-klima Żvizzera hija ġeneralment moderata, iżda tista' tvarja ħafna skont il-lokalitajiet, minn kundizzjonijiet friġidi fuq il-quċċati tal-muntanji għall-klima kważi Mediterranja fil-ponta tan-Nofsinhar tal-Isvizzera. Xi żoni tal-widien fin-Nofsinhar tal-Isvizzera joffru siġar tal-palm li jifilħu l-kesħa. Is-Sjuf għandhom it-tendenza li jkunu sħan u umdi kultant b'xita perjodika, ideali għall-mergħat/mergħa. Xtiewi inqas imxarrba fil-muntanji jista 'jkollhom intervalli ta' ġimgħat ta' kundizzjonijiet stabbli. Fl-istess ħin, artijiet baxxi għandhom it-tendenza li jgħaddu minn inverżjoni matul perjodi bħal dawn, u joskuraw ix-xemx.

Fenomenu meteoroloġiku magħruf bħala föhn (b'effett identiku għar-riħ chinook) jista' jseħħ fi kwalunkwe ħin u huwa kkaratterizzat minn riħ sħun mhux mistenni, li jġib arja b'umdità relattiva baxxa fit-tramuntana tal-Alpi matul perjodi ta' xita fuq l-għoljiet li jħarsu lejn il- nofsinhar. Dan jaħdem fiż-żewġ naħat fl-Alpi, iżda huwa aktar effiċjenti jekk ikun qed jonfoħ min-nofsinhar minħabba l-mogħdija aktar wieqaf għar-riħ li ġej mid-direzzjoni opposta. Widien li jmorru minn nofsinhar għat-tramuntana jikkawżaw l-aħjar effett. Kundizzjonijiet aktar niexfa jippersistu tul il-widien alpini ta' ġewwa li jirċievu inqas xita minħabba li s-sħab li jaslu jitilfu ħafna mill-kontenut ta' umdità tagħhom hekk kif jaqsmu l-muntanji qabel ma' jaslu f'dawn iż-żoni. Żoni alpini kbar bħal Graubünden jibqgħu aktar niexfa miż-żoni prealpini u, bħal fil-wied prinċipali tal-Valais, hemm jitkabbar għeneb tal-inbid.

Kundizzjonijiet aktar imxarrba jippersistu fl-Alpi għoljin u fil-canton tat-Ticino, li għandu ħafna xemx iżda fqigħ ta' xita qawwija minn żmien għal żmien. Il-preċipitazzjoni għandha t-tendenza li tkun imqassma b'mod moderat matul is-sena, bil-quċċata fis-sajf. Il-ħarifa hija l-iktar staġun niexef, ix-xitwa tirċievi inqas preċipitazzjoni mis-sajf, iżda x-xejriet tat-temp fl-Isvizzera mhumiex f'sistema tal-klima stabbli. Jistgħu jvarjaw minn sena għal sena mingħajr perjodi stretti u prevedibbli.

### Ambjente
L-Isvizzera fiha żewġ ekoreġjuni terrestri: il-foresti broadleaf tal-Ewropa tal-Punent u l-foresti alpini tal-koniferi u mħallta. 

Il-ħafna widien żgħar tal-Isvizzera separati minn muntanji għoljin ħafna drabi jospitaw ekoloġija uniċi. Ir-reġjuni muntanjużi nfushom joffru varjetà rikka ta' pjanti li ma' jinstabux f'altitudni oħra. Il-kundizzjonijiet klimatiċi, ġeoloġiċi u topografiċi tar-reġjun Alpin joħolqu ekosistema fraġli li hija partikolarment sensittiva għat-tibdil fil-klima. Skont l-Indiċi tal-Prestazzjoni Ambjentali tal-2014, l-Isvizzera tikklassifika l-ewwel fost 132 nazzjon fil-protezzjoni ambjentali, minħabba l-punteġġi ambjentali għolja tagħha tas-saħħa pubblika, id-dipendenza qawwija tagħha fuq sorsi ta' enerġija rinnovabbli (enerġija idroelettrika u ġeotermali) u l-livell tagħha ta' emissjonijiet ta' gassijiet serra. Fl-2020 ikklassifika fit-tielet post fost 180 pajjiż. Il-pajjiż impenja ruħu li jnaqqas l-emissjonijiet tal-GHG b'50 % sal-2030 meta mqabbel mal-livell tal-1990 u jippjana li jikseb żero emissjonijiet sal-2050.

Madankollu, l-aċċess għall-bijokapaċità fl-Isvizzera huwa ħafna inqas mill-medja dinjija. Fl-2016, l-Isvizzera kellha 1.0 ettaru ta' bijokapaċità għal kull persuna fit-territorju tagħha, 40 fil-mija inqas mill-medja dinjija ta' 1.6. B'kuntrast, fl-2016, il-konsum Żvizzeru kien jeħtieġ 4.6 ettaru ta' bijokapaċità (l-impronta ekoloġika tiegħu), 4.6 darbiet aktar milli t-territorju Żvizzeru jista 'jappoġġa. Il-bqija ġej minn pajjiżi oħra u riżorsi kondiviżi (bħall-atmosfera milquta mill-emissjonijiet tal-gassijiet serra). L-Isvizzera kellha punteġġ medju tal-Indiċi tal-Integrità tal-Pajsaġġ tal-Foresti fl-2019 ta' 3.53/10, u kklassifikaha fil-150 post globalment minn 172 pajjiż.

### Urbanizzazzjoni

Madwar 85% tal-popolazzjoni tgħix f'żoni urbani. L-Isvizzera nbidlet minn pajjiż predominantement rurali għal pajjiż urban bejn l-1930 u l-2000. Wara l-1935, l-iżvilupp urban ħa f’idejh l-istess parti tal-pajsaġġ Żvizzeru bħal matul l-2,000 sena preċedenti. L-espansjoni urbana taffettwa l-plateau, il-Jura u l-għoljiet Alpini, u tqajjem tħassib dwar l-użu tal-art. Matul is-seklu 21, it-tkabbir tal-popolazzjoni fiż-żoni urbani huwa akbar milli fil-kampanja.

L-Isvizzera għandha netwerk dens ta' bliet kumplimentari, kbar, medji u żgħar. Il-plateau huwa densament popolat, b'madwar 400 ruħ kull km2, u l-pajsaġġ juri sinjali mhux interrott ta' preżenza umana. Il-piż tal-akbar żoni metropolitani – Zurich, Ġinevra–Lausanne, Basel u Bern – għandu tendenza li jiżdied. L-importanza ta' dawn iż-żoni urbani hija akbar milli tissuġġerixxi l-popolazzjoni tagħhom. Dawn iċ-ċentri urbani huma rikonoxxuti għall-kwalità għolja tal-ħajja tagħhom.

Id-densità medja tal-popolazzjoni fl-2019 kienet 215.2 abitant għal kull kilometru kwadru (557/mi²).  Fl-akbar canton skond iż-żona, Graubünden, li jinsab kompletament fl-Alpi, id-densità tal-popolazzjoni tinżel għal 28.0 abitant għal kull kilometru kwadru (73/mi²).  Fil-canton ta' Zurich, bil-kapital urban kbir tiegħu, id-densità hija 926.8 għal kull kilometru kwadru (2,400/mi²).

## Gvern u politika

Il-Kostituzzjoni Federali adottata fl-1848 tikkostitwixxi l-bażi legali tal-Istat federali Żvizzeru. Fl-1999, ġiet adottata Kostituzzjoni Żvizzera ġdida li ma għamlet l-ebda tibdil notevoli fl-istruttura federali. Jiddeskrivi d-drittijiet tal-individwi u l-parteċipazzjoni taċ-ċittadini fl-affarijiet pubbliċi, jaqsam is-setgħat bejn il-Konfederazzjoni u l-cantons, u jiddefinixxi l-ġurisdizzjoni u l-awtorità federali. Tliet korpi ewlenin jiggvernaw fil-livell federali: il-parlament bikamerali (leġiżlattiv), il-Kunsill Federali (eżekuttiv), u l-Qorti Federali (ġudizzjarja).

### Parlament
Il-Parlament Żvizzeru jikkonsisti f'żewġ kmamar: il-Kunsill tal-Istati, li għandu 46 rappreżentant (tnejn minn kull canton u wieħed minn kull nofs canton) li jiġu eletti skont sistema determinata minn kull canton, u l-Kunsill Nazzjonali, li jikkonsisti minn 200 membru li huma eletti skont sistema ta' rappreżentanza proporzjonali, li tirrifletti l-popolazzjoni ta' kull canton. Il-membri jservu part-time għal erba' snin (leġiżlatura ta' Milizsystem jew ċittadin). Meta ż-żewġ kmamar ikunu f'sessjoni konġunta, huma magħrufa kollettivament bħala l-Assemblea Federali. Permezz ta' referenda, iċ-ċittadini jistgħu jisfidaw kwalunkwe liġi li għaddiet mill-parlament u, permezz ta' inizjattivi, jintroduċu emendi għall-kostituzzjoni federali, biex b’hekk l-Isvizzera ssir demokrazija diretta.

### Kunsill Federali

Il-Kunsill Federali jmexxi l-gvern federali, l-amministrazzjoni federali u jaġixxi bħala l-kap kollettiv tal-istat. Huwa korp kolleġġjali ta' seba' membri, elett għal terminu ta' erba' snin mill-Assemblea Federali, li tissorvelja wkoll il-kunsill. Il-President tal-Konfederazzjoni jiġi elett mill-Assemblea minn fost is-seba’ membri, tradizzjonalment b’rotazzjoni u għal perjodu ta' sena; Il-President jippresiedi l-gvern u jesegwixxi funzjonijiet rappreżentattivi. Il-president huwa primus inter pares mingħajr poteri addizzjonali u jibqa' l-kap ta' dipartiment fi ħdan l-amministrazzjoni.

Mill-1959, il-gvern ġie ffurmat minn koalizzjoni tal-erba’ partiti politiċi ewlenin, li kull wieħed minnhom għandu numru ta' siġġijiet li bejn wieħed u ieħor jirrifletti s-sehem tiegħu tal-elettorat u r-rappreżentanza tiegħu fil-parlament federali. Id-distribuzzjoni klassika ta' żewġ CVP/PDC, żewġ SPS/PSS, żewġ FDP/PRD u waħda SVP/UDC, kif imqassma bejn l-1959 u l-2003, kienet magħrufa bħala l-"formula maġika". Wara l-elezzjonijiet tal-Kunsill Federali tal-2015, is-seba' siġġijiet fil-Kunsill Federali tqassmu kif ġej:

* 1 siġġu għall-Partit taċ-Ċentru (Die Mitte),
* 2 siġġijiet għall-Partit Demokratiku Ħieles (FDP/PRD),
* 2 siġġijiet għall-Partit Soċjali Demokratiku (SPS/PSS),
* 2 siġġijiet għall-Partit Popolari Żvizzeru (SVP/UDC).

### Qorti Suprema

Il-funzjoni tal-Qorti Suprema Federali hija li tisma' appelli kontra sentenzi ta' qrati cantonali jew federali. L-imħallfin jiġu eletti mill-Assemblea Federali għal perjodu ta' sitt snin.

### Demokrazija diretta

Id-demokrazija diretta u l-federaliżmu huma karatteristiċi distintivi tas-sistema politika Żvizzera. Iċ-ċittadini Żvizzeri huma suġġetti għal tliet ġurisdizzjonijiet legali: il-muniċipalità, il-canton u l-livell federali. Il-Kostituzzjonijiet Żvizzeri ta' l-1848 u l-1999 jiddefinixxu sistema ta' demokrazija diretta (xi kultant imsejħa demokrazija diretta semi-diretta jew rappreżentattiva minħabba li tinkludi istituzzjonijiet ta' demokrazija rappreżentattiva). L-istrumenti ta’ din is-sistema fil-livell federali, magħrufa bħala drittijiet popolari (Ġermaniż: Volksrechte, Franċiż: droits populaires, Taljan: diritti popolari), jinkludu d-dritt li tiġi ppreżentata inizjattiva federali u referendum, li t-tnejn jistgħu jwaqqgħu d-deċiżjonijiet parlamentari.

Billi jsejjaħ referendum federali, grupp ta' ċittadini jista' jikkontesta liġi li għaddiet mill-parlament billi jiġbor 50,000 firma kontra l-liġi fi żmien 100 jum. F'dak il-każ, hija skedata votazzjoni nazzjonali li fiha l-votanti jiddeċiedu b'maġġoranza sempliċi jekk jaċċettawx jew jirrifjutawx il-liġi. Kwalunkwe mit-tmien cantons jista' wkoll isejjaħ referendum kostituzzjonali dwar liġi federali.

Bl-istess mod, l-inizjattiva kostituzzjonali federali tippermetti liċ-ċittadini jpoġġu emenda kostituzzjonali għal vot nazzjonali, jekk 100,000 votant jiffirmaw l-emenda proposta fi żmien 18-il xahar. Il-Kunsill Federali u l-Assemblea Federali jistgħu jissupplimentaw l-emenda proposta b'kontroproposta. Il-votanti għandhom imbagħad jindikaw il-preferenza tagħhom fuq il-vot jekk iż-żewġ proposti jiġu aċċettati. Emendi kostituzzjonali, kemm jekk ippreżentati b'inizjattiva jew fil-parlament, għandhom jiġu aċċettati b'maġġoranza doppja tal-voti popolari nazzjonali u tal-voti popolari cantonali.

### Cantons

Il-Konfederazzjoni Żvizzera hija magħmula minn 26 canton. Il-cantons huma stati federati. Għandhom status kostituzzjonali permanenti u, meta mqabbla ma' pajjiżi oħra, grad għoli ta' indipendenza. Skont il-Kostituzzjoni Federali, is-26 canton għandhom l-istess status, ħlief li 6 (spiss imsejħa nofs canton) huma rappreżentati minn kunsillier wieħed minflok tnejn fil-Kunsill tal-Istati u għandhom biss nofs il-voti cantonali rigward il-maġġoranza cantonali meħtieġa. f’referendums dwar emendi kostituzzjonali. Kull canton għandu l-kostituzzjoni tiegħu u l-parlament, il-gvern, il-pulizija u l-qrati tiegħu stess. Madankollu, hemm differenzi konsiderevoli li jiddefinixxu l-cantons individwali, partikolarment f'termini ta 'popolazzjoni u żona ġeografika. Il-popolazzjoni tagħha tvarja bejn 16,003 (Appenzell Innerrhoden) u 1,487,969 (Zürich), u l-erja tagħha bejn 37 km² (Basel-Stadt) u 7,105 km² (Grisons).

#### Muniċipalitajiet
Fl-2018, il-cantons kienu jinkludu 2,222 muniċipalità.

### Belt Federali
Sal-1848, il-Konfederazzjoni maħduma laxka ma kellha l-ebda organizzazzjoni politika ċentrali. Kwistjonijiet maħsuba li jaffettwaw il-Konfederazzjoni kollha kienu s-suġġett ta 'laqgħat regolari f'diversi postijiet.

Fl-1848, il-kostituzzjoni federali pprovdiet li d-dettalji dwar l-istituzzjonijiet federali, bħall-postijiet tagħhom, kellhom jiġu indirizzati mill-Assemblea Federali (BV 1848 Art. 108). Għalhekk, fit-28 ta' Novembru, 1848, l-Assemblea Federali vvutat b’maġġoranza biex issib is-sede tal-gvern f’Berna u, bħala kompromess federali prototipiku, biex tassenja istituzzjonijiet federali oħra, bħall-Iskola Politeknika Federali (1854, l-ETH aktar tard) biex Zurich , u istituzzjonijiet oħra lil Lucerna, bħall-SUVA aktar tard (1912) u l-Qorti Federali tal-Assigurazzjoni (1917). Istituzzjonijiet federali oħra aktar tard ġew attribwiti lil Lausanne (Qorti Suprema Federali fl-1872, u EPFL fl-1969), Bellinzona (Qorti Kriminali Federali, 2004) u St. Gallen (Qorti Amministrattiva Federali u Qorti Federali tal-Privattivi, 2012).

Il-Kostituzzjoni tal-1999 ma ssemmix Belt Federali u l-Kunsill Federali għadu ma indirizzax il-kwistjoni. Għalhekk, l-ebda belt fl-Isvizzera ma għandha l-istatus uffiċjali ta' kapitali jew Belt Federali. Madankollu, Berna hija komunement magħrufa bħala l-"Belt Federali" (Ġermaniż: Bundesstadt, Franċiż: ville fédérale, Taljan: città federale).

### Relazzjonijiet barranin u istituzzjonijiet internazzjonali

L-Isvizzera tevita b'mod radikali alleanzi li jistgħu jinvolvu azzjoni diretta militari, politika jew ekonomika u ilha newtrali mit-tmiem tal-espansjoni tagħha fl-1515. Il-politika tagħha ta' newtralità ġiet rikonoxxuta internazzjonalment fil-Kungress ta' Vjenna fl-1815. Fl-2002, l-Isvizzera saret membru sħiħ ta' in-Nazzjonijiet Uniti. Kien l-ewwel stat li ngħaqad miegħu permezz ta’ referendum. L-Isvizzera żżomm relazzjonijiet diplomatiċi ma’ kważi l-pajjiżi kollha u storikament serviet bħala intermedjarju bejn stati oħra. L-Isvizzera mhix membru tal-Unjoni Ewropea; Il-poplu Żvizzeru rrifjuta b'mod konsistenti s-sħubija mill-bidu tad-disgħinijiet Madankollu, l-Isvizzera tipparteċipa fiż-Żona Schengen.

Ħafna istituzzjonijiet internazzjonali huma bbażati fl-Isvizzera, parzjalment minħabba l-politika tagħha ta' newtralità. Ġinevra hija l-post fejn twieled il-Moviment tas-Salib l-Aħmar u tan-Nofs Qamar l-Aħmar, il-Konvenzjonijiet ta' Ġinevra u, mill-2006, ospitat il-Kunsill tad-Drittijiet tal-Bniedem tan-Nazzjonijiet Uniti. Għalkemm l-Isvizzera hija waħda mill-aktar pajjiżi riċenti li ssieħbu man-Nazzjonijiet Uniti, il-Palais des Nations f’Ġinevra huwa t-tieni l-akbar ċentru tan-Nazzjonijiet Uniti wara l-kwartieri ġenerali fi New York. L-Isvizzera kienet membru fundatur u ospitat il-Lega tan-Nazzjonijiet.

Minbarra l-kwartieri ġenerali tan-Nazzjonijiet Uniti, il-Konfederazzjoni Żvizzera hija dar għal ħafna aġenziji tan-NU, inklużi l-Organizzazzjoni Dinjija tas-Saħħa (WHO), l-Organizzazzjoni Internazzjonali tax-Xogħol (ILO), l-Unjoni Internazzjonali tat-Telekomunikazzjoni (ITU), il-Kummissarju Għoli tan-Nazzjonijiet Uniti. għar-Refuġjati (UNHCR) u madwar 200 organizzazzjoni internazzjonali oħra, inklużi l-Organizzazzjoni Dinjija tal-Kummerċ u l-Organizzazzjoni Dinjija tal-Proprjetà Intellettwali. Il-laqgħat annwali tal-Forum Ekonomiku Dinji f'Davos jiġbru flimkien mexxejja tan-negozju u politiċi mill-Isvizzera u pajjiżi barranin biex jiddiskutu kwistjonijiet importanti. Il-kwartieri ġenerali tal-Bank għall-Ħlasijiet Internazzjonali (BIS) marru għal Basel fl-1930.

Bosta federazzjonijiet u organizzazzjonijiet sportivi jinsabu fil-pajjiż, inklużi l-Federazzjoni Internazzjonali tal-Handball f'Basel, il-Federazzjoni Internazzjonali tal-Baskitbol f'Ġinevra, l-Unjoni tal-Assoċjazzjonijiet Ewropej tal-Futbol (UEFA) f'Nyon, il-Federazzjoni Internazzjonali tal-Futbol ta' Assoċjazzjoni (FIFA) u l-International Ice Hockey Federation, kemm fi Zurich, l-Unjoni Internazzjonali taċ-Ċikliżmu f'Aigle u l-Kumitat Olimpiku Internazzjonali f’Lausanne.

L-Isvizzera saret membru tal-Kunsill tas-Sigurtà tan-Nazzjonijiet Uniti għall-perjodu 2023-2024. Skont l-Indiċi tal-Paċi Globali 2024, l-Isvizzera hija s-sitt l-iktar pajjiż paċifiku fid-dinja.

### L-Isvizzera u l-Unjoni Ewropea

Għalkemm mhix membru, l-Isvizzera żżomm relazzjonijiet mal-UE u mal-pajjiżi Ewropej permezz ta' ftehimiet bilaterali. L-Iżvizzeri fil-biċċa l-kbira adattaw il-prattiki ekonomiċi tagħhom għal dawk tal-UE, fi sforz biex jikkompetu internazzjonalment. Is-sħubija fl-UE tiffaċċja sentiment popolari negattiv ħafna. Il-partit konservattiv SVP, l-akbar partit fil-Kunsill Nazzjonali, jopponih u diversi partiti politiċi oħra ma' jappoġġjawhx. L-applikazzjoni għas-sħubija ġiet irtirata formalment fl-2016. Iż-żoni frankofoni tal-Punent u r-reġjuni urbani fil-bqija tal-pajjiż għandhom tendenza li jkunu aktar favur l-UE, iżda ma' jiffurmawx proporzjon sinifikanti tal-popolazzjoni.

Uffiċċju tal-Integrazzjoni jopera fid-Dipartiment tal-Affarijiet Barranin u d-Dipartiment tal-Affarijiet Ekonomiċi. Fl-2001, ġew iffirmati seba' ftehimiet bilaterali li lliberalizzaw ir-rabtiet kummerċjali. Din l-ewwel sensiela ta’ ftehimiet bilaterali kienet tinkludi l-moviment ħieles tan-nies. Fl-2004, ġie ffirmat it-tieni sett ta' ftehimiet li jkopru disa' oqsma, inkluż it-Trattat ta' Schengen u l-Konvenzjoni ta' Dublin.

Fl-2006, referendum approva 1 biljun frank ta' investiment b'appoġġ għall-pajjiżi tan-Nofsinhar u ċentrali tal-Ewropa, bil-għan li jissaħħu r-rabtiet pożittivi mal-UE kollha kemm hi. Se jkun meħtieġ referendum ġdid biex jiġu approvati 300 miljun frank b'appoġġ għar-Rumanija u l-Bulgarija u l-adeżjoni riċenti tagħhom.

L-Iżvizzeri ffaċċjaw pressjoni mill-UE u l-komunità internazzjonali biex inaqqsu s-segretezza bankarja u jgħollu r-rati tat-taxxa biex jaqblu ma' dawk tal-UE. It-taħditiet preparatorji ffukaw fuq erba' oqsma: is-suq tal-elettriku, il-parteċipazzjoni fil-proġett Galileo, il-kooperazzjoni maċ-Ċentru Ewropew għall-Prevenzjoni u l-Kontroll tal-Mard u ċ-ċertifikati tal-oriġini għall-prodotti tal-ikel.

L-Isvizzera hija membru taż-żona ħielsa mill-passaporti ta' Schengen. Il-punti ta' kontroll fuq il-fruntiera tal-art japplikaw għall-moviment tal-merkanzija, iżda mhux għall-moviment tan-nies.

### Militari

Il-Forzi Armati Żvizzeri, inklużi l-Forzi tal-Art u l-Forza tal-Ajru, huma l-aktar komposti minn reklutati, ċittadini rġiel bejn l-etajiet ta' 20 u 34 sena (f’każijiet eċċezzjonali sa 50). Peress li pajjiż bla baħar, l-Isvizzera m'għandha l-ebda marina; Madankollu, fil-lagi li jmissu mal-pajjiżi ġirien, dgħajjes armati għassa. Iċ-ċittadini Żvizzeri huma pprojbiti milli jaqdu f'armati barranin, ħlief fil-Gwardja Żvizzera tal-Vatikan, jew jekk għandhom nazzjonalità doppja ta' pajjiż barrani u joqogħdu hemmhekk.

Is-sistema tal-milizzja Żvizzera tistipula li s-suldati għandhom iżommu d-dar tagħmir maħruġ mill-militar, inklużi armi personali kompletament awtomatiċi. In-nisa jistgħu jservu volontarjament. L-irġiel normalment jirċievu abbozzi militari ta' ordnijiet għat-taħriġ fl-età ta' 18-il sena. Madwar żewġ terzi taż-żgħażagħ Żvizzeri huma tajbin għas-servizz; Għal oħrajn, hemm diversi forom ta' servizz alternattiv. Kull sena, madwar 20,000 persuna jirċievu taħriġ fiċ-ċentri ta' reklutaġġ għal 18 sa 21 ġimgħa. Ir-riforma "Ejército XXI" ġiet adottata b'vot popolari fl-2003, li tissostitwixxi "Ejército 95", u naqqset il-listi minn 400,000 għal madwar 200,000. Minnhom, 120,000 huma attivi fit-taħriġ perjodiku tal-armata u 80,000 huma riżervi li ma jirċievux taħriġ.

L-aħħar riforma tal-armata, Weiterentwicklung der Armee (WEA; Spanjol: Żvilupp ulterjuri tal-Armata), bdiet fl-2018 u kienet mistennija tnaqqas in-numru ta' persunal tal-armata għal 100,000 sal-aħħar tal-2022.

B'kollox, ġew iddikjarati tliet mobilizzazzjonijiet ġenerali biex jiggarantixxu l-integrità u n-newtralità tal-Isvizzera. L-ewwel mobilizzazzjoni saret b'reazzjoni għall-Gwerra Franko-Prussjana tal-1870-1871; filwaqt li t-tieni kien bi tweġiba għat-tfaqqigħ tal-Ewwel Gwerra Dinjija f'Awwissu tal-1914; It-tielet mobilizzazzjoni seħħet f'Settembru 1939 b'reazzjoni għall-attakk Ġermaniż fuq il-Polonja.

Minħabba l-politika tiegħu ta' newtralità, il-militar Żvizzeru ma jipparteċipax f’kunflitti armati f'pajjiżi oħra, iżda jipparteċipa f'xi missjonijiet taż-żamma tal-paċi. Mill-2000, id-Dipartiment tal-Forzi Armati żamm is-sistema ta' ġbir ta' informazzjoni Onyx biex jimmonitorja l-komunikazzjonijiet bis-satellita.

Il-politika ta' l-Iżvizzera dwar l-armi hija unika fl-Ewropa, hekk kif bejn 2 u 3.5 miljun arma tan-nar jinsabu f'idejn iċ-ċivili, u dan jagħti lill-pajjiż stima ta' bejn 28 u 41 pistola għal kull 100 persuna. Skont is-Small Arms Survey, 324,484 arma biss jinsabu f'idejn il-militar. 143,372 biss jinsabu f’idejn suldati. Madankollu, il-munizzjon m'għadux imqassam.

## Ekonomija u liġi tax-xogħol

L-Isvizzera għandha ekonomija stabbli, prospera u ta' teknoloġija għolja. Huwa l-aktar pajjiż sinjur fid-dinja per capita fi klassifikazzjonijiet multipli. Il-pajjiż huwa kklassifikat bħala wieħed mill-inqas pajjiżi korrotti fid-dinja, filwaqt li s-settur bankarju tiegħu huwa kklassifikat bħala "wieħed mill-aktar korrotti fid-dinja." Għandha l-20 l-akbar ekonomija fid-dinja bil-PGD nominali u t-38 l-akbar bil-parità tal-poter tax-xiri. Mill-2021, huwa t-13-il l-akbar esportatur u l-ħames l-akbar per capita. Zurich u Ġinevra huma kkunsidrati bħala bliet globali, ikklassifikati bħala Alpha u Beta rispettivament. Basel hija l-kapitali tal-industrija farmaċewtika tal-Isvizzera, fejn jinsabu Novartis, Roche u ħafna atturi oħra. Huwa wieħed mill-aktar ċentri importanti tad-dinja għall-industrija tax-xjenzi tal-ħajja.

L-Isvizzera kisbet it-tieni l-ogħla punteġġ globalment fl-Indiċi tal-Libertà Ekonomika tal-2023, filwaqt li pprovdiet servizzi pubbliċi importanti. Fuq bażi per capita, il-PGD nominali huwa ogħla mill-akbar ekonomiji fl-Ewropa tal-Punent u Ċentrali u l-Ġappun, filwaqt li aġġustata għall-qawwa tal-akkwist, l-Isvizzera kklassifikat fil-11 fl-2017, fil-5 fl-2018, u fid-9 fl-2020.

Ir-Rapport Globali tal-Kompetittività 2016 tal-Forum Ekonomiku Dinji ikklassifika l-ekonomija tal-Isvizzera bħala l-aktar kompetittiva fid-dinja; Mill-2019, hija fil-ħames post globalment. L-Unjoni Ewropea ttikkettjat bħala l-aktar pajjiż innovattiv fl-Ewropa u l-aktar pajjiż innovattiv fl-Indiċi tal-Innovazzjoni Globali fl-2023, kif kienet għamlet fl-2022, 2021, 2020 u 2019. Hija kklassifikat fl-20 post minn 189 pajjiż fl-Indiċi tal-Innovazzjoni Globali. faċilità li tagħmel in-negozju. It-tkabbir bil-mod tal-Isvizzera fid-disgħinijiet u l-bidu tas-snin 2000 żied l-appoġġ għar-riformi ekonomiċi u l-armonizzazzjoni mal-Unjoni Ewropea. Fl-2020, l-IMD poġġa lill-Isvizzera l-ewwel biex tattira ħaddiema tas-sengħa.

Għal ħafna mis-seklu 20, l-Isvizzera kienet l-aktar pajjiż sinjur fl-Ewropa b'marġni konsiderevoli (PDG per capita). L-Isvizzera għandha wieħed mill-akbar bilanċi tal-kontijiet fid-dinja bħala perċentwal tal-PGD. Fl-2018, il-canton ta' Basel-Stadt kellu l-ogħla PGD per capita, qabel Zug u Ġinevra. Skont Credit Suisse, madwar 37% biss tar-residenti għandhom djarhom, waħda mill-inqas rati ta' sidien ta' darhom fl-Ewropa. Il-livelli tal-prezzijiet għall-akkomodazzjoni u l-ikel kienu 171 % u 145 % tal-indiċi tal-UE-25 fl-2007, meta mqabbla ma' 113 % u 104 % fil-Ġermanja.

L-Isvizzera hija dar għal bosta korporazzjonijiet multinazzjonali kbar. L-akbar bi dħul huma Glencore, Gunvor, Nestlé, Mediterranean Shipping Company, Novartis, Hoffmann-La Roche, ABB, Mercuria Energy Group u Adecco. Notabbli wkoll huma UBS, Zurich Insurance, Richemont, Credit Suisse, Barry Callebaut, Swiss Re, Rolex, Tetra Pak, Swatch Group u Swiss International Air Lines.

L-iktar settur ekonomiku importanti tal-Isvizzera huwa l-manifattura. Prodotti manifatturati jinkludu kimiċi ta' speċjalità, prodotti tal-kura tas-saħħa u farmaċewtiċi, strumenti xjentifiċi u ta' kejl ta' preċiżjoni, u strumenti mużikali. L-oġġetti esportati ewlenin huma kimiċi (34% tal-oġġetti esportati), magni/elettronika (20.9%) u strumenti ta 'preċiżjoni/arloġġi (16.9%). Is-settur tas-servizzi, speċjalment il-banek u l-assigurazzjoni, il-kummerċ tal-komoditajiet, it-turiżmu u l-organizzazzjonijiet internazzjonali, huwa industrija importanti oħra għall-Isvizzera. Is-servizzi esportati jirrappreżentaw terz tal-esportazzjonijiet.

Il-protezzjoniżmu agrikolu—eċċezzjoni rari għall-politiki tal-kummerċ ħieles tal-Isvizzera—jikkontribwixxi għal prezzijiet għoljin tal-ikel. Il-liberalizzazzjoni tas-suq tal-prodotti għadha lura wara ħafna pajjiżi tal-UE skont l-OECD. Minbarra l-agrikoltura, l-ostakli ekonomiċi u kummerċjali bejn l-Unjoni Ewropea u l-Isvizzera huma minimi, u l-Isvizzera għandha ftehimiet ta’ kummerċ ħieles ma’ ħafna pajjiżi. L-Isvizzera hija membru tal-Assoċjazzjoni Ewropea tal-Kummerċ Ħieles (EFTA).

L-Isvizzera hija meqjusa bħala l-"pajjiż tal-kooperattivi" u l-akbar għaxar kumpaniji kooperattivi ammontaw għal aktar minn 11% tal-PGD fl-2018. Dawn jinkludu Migros u Coop, l-akbar żewġ kumpaniji tal-bejgħ bl-imnut fl-Isvizzera.

#### Oriġini tal-kapital fl-akbar 30 korporazzjoni Żvizzera, 2018:

* Żvizzera (39%)
* Amerika ta' Fuq (33%)
* Ewropa (24%)
* Il-bqija tad-dinja (4%)

### Taxxi u nfiq pubbliku
L-Isvizzera hija rifuġju fiskali. L-ekonomija tas-settur privat tiddomina. Għandha rati ta' taxxa baxxi; Il-proporzjon tad-dħul mit-taxxa mal-PGD huwa wieħed mill-iżgħar fil-pajjiżi żviluppati. Il-baġit federali Żvizzeru laħaq 62.8 biljun frank Żvizzeri fl-2010, 11.35% tal-PGD; Madankollu, il-baġits tal-cantons u l-muniċipalitajiet ma jingħaddux bħala parti mill-baġit federali. L-infiq totali tal-gvern huwa eqreb għal 33.8% tal-PGD. Is-sorsi ewlenin ta' dħul għall-gvern federali huma t-taxxa fuq il-valur miżjud (33 % tad-dħul mit-taxxa) u t-taxxa diretta federali (29 %). L-oqsma ewlenin tal-infiq huma l-benesseri soċjali u l-finanzi/taxxi. In-nefqa tal-Konfederazzjoni Żvizzera żdiedet minn 7% tal-PDG fl-1960 għal 9.7% fl-1990 u 10.7% fl-2010. Filwaqt li s-setturi tal-benesseri soċjali u tal-finanzi u t-taxxi kibru minn 35% fl-1990 għal 48.2% fl-2010, kien hemm tnaqqis sinifikanti fl-infiq fuq l-agrikoltura u d-difiża nazzjonali: minn 26.5% għal 12.4% (stima għas-sena 2015).

### Forza tax-xogħol
Ftit aktar minn 5 miljun ruħ jaħdmu fl-Isvizzera; madwar 25 % tal-impjegati kienu jappartjenu għal unjin fl-2004. L-Isvizzera għandha suq tax-xogħol aktar flessibbli minn pajjiżi ġirien u r-rata tal-qgħad hija konsistentement baxxa. Ir-rata tal-qgħad żdiedet minn 1.7 % f’Ġunju 2000 għal 4.4 % f’Diċembru 2009. Imbagħad naqset għal 3.2 % fl-2014 u baqgħet stabbli għal diversi snin, qabel ma tkompli tonqos għal 2.5 % fl-2018 u 2.3 % fl-2019. Tkabbir fil-popolazzjoni (minn immigrazzjoni netta) laħqet 0.52% tal-popolazzjoni fl-2004, żdiedet fis-snin sussegwenti qabel reġgħet waqgħet għal 0.54% fl-2017. Il-popolazzjoni nazzjonali barranija kienet 28.9% fl-2015, madwar l-istess bħall-Awstralja.

Fl-2016, id-dħul gross medju fix-xahar fl-Isvizzera kien 6,502 franki kull xahar (ekwivalenti għal 6,597 USD fix-xahar). Wara l-kera, it-taxxi u l-kontribuzzjonijiet tal-pensjoni, flimkien mal-infiq fuq oġġetti u servizzi, il-familja medja fadlilha madwar 15% tad-dħul gross tagħha f’tfaddil. Għalkemm 61% tal-popolazzjoni qalgħu inqas mid-dħul medjan, l-inugwaljanza fid-dħul hija relattivament baxxa, b'koeffiċjent Gini ta '29.7, li jpoġġi lill-Isvizzera fost l-20 pajjiż l-aktar sinjuri.

Madwar 8.2% tal-popolazzjoni tgħix taħt il-linja nazzjonali tal-faqar, definita fl-Isvizzera bħala dħul ta' inqas minn 3,990 frank Żvizzeri fix-xahar għal dar ta' żewġ adulti u żewġt itfal, u 15% oħra huma f'riskju ta' faqar. Familji b'ġenitur wieħed, dawk mingħajr edukazzjoni post-obbligatorja u nies mingħajr impjieg huma fost in-nies l-aktar probabbli li jgħixu taħt il-linja tal-faqar. Għalkemm ix-xogħol huwa meqjus bħala mod kif toħroġ mill-faqar, madwar 4.3% huma meqjusa bħala li jaħdmu foqra. Wieħed minn kull għaxar impjieg fl-Iżvizzera huwa meqjus bħala bi ħlas baxx; Madwar 12% tal-ħaddiema Żvizzeri għandhom impjiegi bħal dawn, ħafna minnhom barranin.

## Edukazzjoni u xjenza
### Edukazzjoni primarja

L-età minima għall-iskola primarja hija ta' madwar sitt snin, iżda l-biċċa l-kbira tal-cantons joffru "nursery school" b'xejn mill-età ta' erba' jew ħames snin. L-iskola elementari tkompli permezz tar-raba’, il-ħames, jew is-sitt grad, skont l-iskola. Tradizzjonalment, l-ewwel lingwa barranija fl-iskola kienet waħda mill-lingwi l-oħra Żvizzeri, għalkemm fl-2000, l-Ingliż kien elevat f'xi cantons. Fl-aħħar tal-iskola primarja jew fil-bidu tas-sekondarja, l-istudenti jiġu assenjati skont il-kapaċitajiet tagħhom għal waħda minn diversi sezzjonijiet (ħafna drabi tlieta). L-aktar studenti mgħaġġla jirċievu klassijiet avvanzati biex jippreparawhom għal aktar studju u maturità, filwaqt li studenti oħra jirċievu edukazzjoni mfassla għall-bżonnijiet tagħhom.

### Edukazzjoni terzjarja

L-Isvizzera hija dar għal 12-il università, għaxra minnhom jinżammu fil-livell cantonali u ġeneralment joffru suġġetti mhux tekniċi. Ikklassifikat fis-87 post fil-Klassifikazzjoni Akkademika tal-Universitajiet Dinjija tal-2019 L-akbar università hija l-Università ta' Zurich bi kważi 25,000 student. L-Istitut Federali Żvizzeru tat-Teknoloġija ta' Zurich (ETHZ) u l-Università ta' Zurich huma kklassifikati fl-20 u fl-54 post, rispettivament, fil-Klassifikazzjoni Akkademika tal-Universitajiet Dinjija tal-2015.

Il-gvern federali jisponsorja żewġ istituti: l-Iskola Politeknika Federali ta' Zurich (ETHZ) fi Zurich, imwaqqfa fl-1855, u l-Iskola Politeknika Federali ta' Lausanne (EPFL) f’Lausanne, imwaqqfa fl-1969, li qabel kienet assoċjata mal-Università ta' Lausanne.

Tmienja mill-aqwa għaxar skejjel tal-ospitalità fid-dinja jinsabu fl-Isvizzera. Barra minn hekk, hemm diversi universitajiet tax-xjenzi applikati disponibbli. Fl-istudji tan-negozju u l-ġestjoni, l-Università ta' San Gallen, (HSG) hija kklassifikata 329 fid-dinja mill-QS World University Rankings u l-Istitut Internazzjonali għall-Iżvilupp tal-Ġestjoni (IMD), kklassifikati l-ewwel fi programmi miftuħa fil-livell dinji. L-Isvizzera għandha t-tieni l-ogħla rata (kważi 18% fl-2003) ta' studenti barranin fl-edukazzjoni ogħla, wara l-Awstralja (ftit aktar minn 18%).

L-Istitut Universitarju ta' Studji Internazzjonali u ta' Żvilupp, ibbażat f'Ġinevra, huwa l-eqdem skola gradwata ta' studji internazzjonali u ta' żvilupp fl-Ewropa kontinentali u huwa meqjus bħala wieħed mill-aktar prestiġjużi.

Fl-Isvizzera hemm 12-il università akkreditata: 10 universitajiet cantonali u 2 Istituti Federali tat-Teknoloġija (FIT). Dawn l-istituzzjonijiet huma l-uniċi li jistgħu jagħtu lawrji ta' dottorat fil-pajjiż. 

Fl-Isvizzera hemm 10 universitajiet cantonali, 2 Istituti Federali tat-Teknoloġija (FIT)
 Zurich u Lausanne u 20 università li jħarrġu għalliema tal-iskejjel Żvizzeri

L-Università ta' Zurich hija l-akbar fil-pajjiż, b'aktar minn 26,000 student. L-Istitut Federali tat-Teknoloġija ta 'Zurich (ETH) huwa università ta' riċerka pubblika pijunier.

### Xjenza
L-Isvizzera kienet il-post fejn twieled bosta rebbieħa tal-Premju Nobel, inkluż Albert Einstein, li żviluppa t-teorija tiegħu tar-relattività speċjali f'Berna. Aktar tard, Vladimir Prelog, Heinrich Rohrer, Richard Ernst, Edmond Fischer, Rolf Zinkernagel, Kurt Wüthrich u Jacques Dubochet irċevew Premji Nobel fix-xjenza. B'kollox, 114-il rebbieħ fl-oqsma kollha għandhom xi konnessjoni mal-Isvizzera. Il-Premju Nobel għall-Paċi ngħata disa' darbiet lil organizzazzjonijiet ibbażati fl-Isvizzera.

Ġinevra u d-dipartiment Franċiż fil-qrib ta' Ain huma dar għall-akbar laboratorju fid-dinja, is-CERN, iddedikat għar-riċerka tal-fiżika tal-partikuli. Ċentru ta' riċerka importanti ieħor huwa l-Istitut Paul Scherrer.

Fost l-aktar invenzjonijiet notevoli hemm lysergic acid diethylamide (LSD), diazepam (Valium), il-mikroskopju tal-iskannjar tal-mini (Premju Nobel), u Velcro. Xi teknoloġiji ppermettew l-esplorazzjoni ta' dinjiet ġodda, bħall-bużżieqa taħt pressjoni ta' Auguste Piccard u l-bathyscaphe, li ppermettew lil Jacques Piccard jilħaq l-aktar punt fonda fl-oċeani tad-dinja.

L-Uffiċċju Spazjali Żvizzeru pparteċipa f'diversi teknoloġiji u programmi spazjali. Kien wieħed mill-għaxar fundaturi tal-Aġenzija Spazjali Ewropea fl-1975 u huwa s-seba' l-akbar kontributur għall-baġit tal-ESA. Fis-settur privat, diversi kumpaniji huma involuti fl-industrija spazjali, bħal Oerlikon Space jew Maxon Motors.

### Enerġija

L-elettriku ġġenerat fl-Isvizzera ġej minn 56% idroelettriku u 39% enerġija nukleari, li jipproduċu ammont negliġibbli ta 'CO2. Fit-18 ta' Mejju 2003, żewġ referenda anti-nukleari ġew megħluba: Moratorju Plus, maħsub biex jipprojbixxi l-bini ta' impjanti nukleari ġodda (41.6% appoġġ), u Electricity Without Nuclear Power (33.7% appoġġ) wara li skada moratorju fl-2000. Wara d-diżastru nukleari ta' Fukushima, fl-2011 il-gvern ħabbar pjanijiet biex itemm l-użu tal-enerġija nukleari fl-20 sa 30 sena li ġejjin. F'Novembru 2016, il-votanti Żvizzeri rrifjutaw referendum tal-Partit tal-Ħodor biex jaċċellera t-tneħħija gradwali tal-enerġija nukleari (appoġġ ta' 45.8%). L-Uffiċċju Federali Żvizzeru tal-Enerġija (SFOE) huwa responsabbli għall-provvista u l-użu tal-enerġija fi ħdan id-Dipartiment Federali tal-Ambjent, Trasport, Enerġija u Komunikazzjoni (DETEC). L-aġenzija tappoġġja l-inizjattiva tas-Soċjetà tal-2000 Watt biex tnaqqas il-konsum tal-enerġija tal-pajjiż b'aktar min-nofs sal-2050.

### Trasport

L-aktar netwerk ferrovjarju dens tal-Ewropa jifrex 5,250 kilometru (3,260 mi) u jġorr aktar minn 596 miljun passiġġier fis-sena mill-2015. Fl-2015, kull resident Żvizzeru vvjaġġa medja ta' 2,550 kilometru (1,580 mi) bil-ferrovija, aktar minn kwalunkwe pajjiż Ewropew ieħor. Prattikament 100% tan-netwerk huwa elettrifikat. 60% tan-netwerk huwa mħaddem mill-Ferroviji Federali Żvizzeri (SBB CFF FFS). Minbarra t-tieni l-akbar kumpanija ferrovjarja ta' kejl standard, BLS AG, żewġ kumpaniji ferrovjarji joperaw fuq netwerks ta' kejl dejjaq: ir-Rhaetian Railway (RhB) fi Graubünden, li tinkludi xi linji tal-Wirt Dinji, u l-Matterhorn Gotthard Bahn (MGB ), li tikkoopera mal-RhB fuq il-Glacier Express bejn Zermatt u St. Moritz/Davos. L-Isvizzera topera l-itwal u l-aktar profonda mina tal-ferrovija fid-dinja u l-ewwel rotta ċatta ta' livell baxx mill-Alpi, il-Mina Bażi Gotthard twila 57.1 kilometri (35.5 mi), l-aktar mill-proġett New Rail Link madwar l-Alpi (NRLA). .

L-Isvizzera għandha netwerk tat-toroq immexxi pubblikament u bla ħlas, iffinanzjat minn liċenzji tal-vetturi u taxxi fuq vetturi u gażolina. Is-sistema tal-awtostrada Żvizzera teħtieġ ix-xiri annwali ta' vinjetta (stiker tal-pedaġġ)—għal 40 frank Żvizzeru—biex tuża t-toroq tagħha, inklużi karozzi u trakkijiet. In-netwerk tal-awtostradi Żvizzeru jestendi fuq 1,638 km (1,018 mi) u għandu waħda mill-ogħla densitajiet tal-awtostradi fid-dinja.

L-Ajruport ta' Zurich huwa l-akbar portal tal-ajru internazzjonali tal-Isvizzera; Immaniġġja 22.8 miljun passiġġier fl-2012. L-ajruporti internazzjonali l-oħra huma l-Ajruport ta' Ġinevra (13.9 miljun passiġġier fl-2012), l-Ajruport tal-EuroAirport Basel Mulhouse Freiburg (li jinsab fi Franza), l-Ajruport ta' Berna, l-Ajruport ta' Lugano, l-Ajruport ta' St. Gallen-Altenrhein u l-Ajruport ta' Sion. Swiss International Air Lines hija t-trasportatur tal-bandiera. Iċ-ċentru ewlieni tiegħu huwa Zurich, iżda d-domiċilju legali tiegħu jinsab f'Basel.

### Atmosfera
L-Isvizzera għandha wieħed mill-aqwa rekords ambjentali fost in-nazzjonijiet żviluppati. Hija firmatarja tal-Protokoll ta' Kjoto. Flimkien mal-Korea t'Isfel, tifforma l-Grupp ta' Integrità Ambjentali (EIG).

Il-pajjiż jipparteċipa b'mod attiv fi programmi ta' riċiklaġġ u kontra ż-żibel u huwa wieħed mir-riċiklaturi ewlenin fid-dinja, li jirkupra bejn 66% u 96% tal-materjali riċiklabbli, li jvarja skond il-pajjiż. L-Indiċi tal-Ekonomija Ekoloġika Globali tal-2014 poġġa lill-Isvizzera fost l-aqwa 10 ekonomiji ħodor.

L-Isvizzera għandha sistema ekonomika tar-rimi tal-iskart li hija prinċipalment ibbażata fuq ir-riċiklaġġ u l-inċinerazzjoni tal-iskart għall-produzzjoni tal-enerġija. Bħal f'pajjiżi Ewropej oħra, ir-rimi illegali ta' skart huwa suġġett għal multi kbar. Fi kważi l-muniċipalitajiet Żvizzeri kollha, stikers obbligatorji jew basktijiet taż-żibel speċjali jagħmluha possibbli li jiġi identifikat żibel li jintremew.

## Demografija

Bħal pajjiżi żviluppati oħra, il-popolazzjoni Żvizzera żdiedet malajr matul l-era industrijali, kwadruplikat bejn l-1800 u l-1990, u kompliet tikber.

Il-popolazzjoni hija madwar 9 miljun (stima tal-2023). It-tkabbir tal-popolazzjoni kien ipproġettat li jestendi sal-2035, primarjament minħabba l-immigrazzjoni. Bħal ħafna mill-Ewropa, l-Isvizzera tiffaċċja popolazzjoni li qed tixjieħ, b'rata ta' fertilità qrib il-livell ta' sostituzzjoni. L-Isvizzera għandha waħda mill-eqdem popolazzjonijiet fid-dinja, b'età medja ta' 42.5 snin.

Skont il-World Factbook, il-gruppi etniċi fl-Isvizzera huma kif ġej: Żvizzeri 69.2%, Ġermaniżi 4.2%, Taljani 3.2%, Portugiżi 2.5%, Franċiżi 2.1%, Kosovari 1.1%, Torok 1%, oħrajn 16.7% (stima tal-2020) . Ċifri mill-Kunsill tal-Ewropa jissuġġerixxu popolazzjoni ta' madwar 30,000 Roma fil-pajjiż.

### Immigrazzjoni
Fl-2023, il-barranin residenti kienu jiffurmaw 26.3% tal-popolazzjoni tal-Isvizzera. Il-maġġoranza tagħhom (83%) ġew minn pajjiżi Ewropej. L-Italja kkontribwiet l-akbar grupp ta' barranin, b’14.7% tal-popolazzjoni barranija totali, segwita mill-qrib mill-Ġermanja (14.0%), il-Portugall (11.7%), Franza (6.6%), il-Kosovo (5.1%), Spanja (3.9%), It-Turkija (3.1%), il-Maċedonja ta’ Fuq (3.1%), is-Serbja (2.8%), l-Awstrija (2.0%), ir-Renju Unit (1.9%), il-Bosnja u Ħerzegovina (1.3%) u l-Kroazja (1.3%). L-immigranti tas-Sri Lanka (1.3%), il-biċċa l-kbira tagħhom eks-refuġjati Tamil, kienu l-akbar grupp ta' oriġini Asjatika (7.9%).

Ċifri mill-2021 juru li 39.5 % (meta mqabbel ma' 34.7 % fl-2012) tal-popolazzjoni residenti permanenti ta' 15-il sena jew aktar (madwar 2.89 miljun) kellha sfond ta' immigrant. 38% tal-popolazzjoni ta' oriġini immigranti (1.1 miljun) kellha ċittadinanza Żvizzera.

### Lingwi

L-Isvizzera għandha erba' lingwi nazzjonali: prinċipalment il-Ġermaniż (mitkellma b'mod nattiv minn 62.8% tal-popolazzjoni fl-2016); Franċiż (22.9%) mitkellma b'mod nattiv fil-punent; u t-Taljan (8.2%) mitkellma b'mod nattiv fin-nofsinhar. Ir-raba' lingwa nazzjonali, ir-Rumansh (0.5%), hija lingwa Rumana mitkellma lokalment fil-canton trilingwi tax-Xlokk ta' Graubünden, u hija indikata mill-Artikolu 4 tal-Kostituzzjoni Federali bħala l-lingwa nazzjonali flimkien mal-Ġermaniż, il-Franċiż u t-Taljan. L-Artikolu 70 isemmi bħala lingwa uffiċjali jekk l-awtoritajiet jikkomunikaw ma' nies li jitkellmu r-Rumanz. Madankollu, liġijiet federali u atti uffiċjali oħra m'għandhomx għalfejn jiġu promulgati bir-Rumanz.

Fl-2016, il-lingwi l-aktar mitkellma fid-dar fost ir-residenti permanenti ta' 15-il sena jew aktar kienu l-Ġermaniż Żvizzeru (59.4%), il-Franċiż (23.5%), il-Ġermaniż Standard (10.6%) u t-Taljan (8.5%). Lingwi oħra mitkellma fid-dar kienu l-Ingliż (5.0%), Portugiż (3.8%), Albaniż (3.0%), Spanjol (2.6%), u Serb u Kroat (2.0%). 6.9% irrappurtaw li jitkellmu lingwa oħra fid-dar.  Fl-2014, kważi żewġ terzi (64.4%) tal-popolazzjoni residenti permanenti rrappurtaw li titkellem aktar minn lingwa waħda regolarment.

Il-gvern federali huwa obbligat li jikkomunika bil-lingwi uffiċjali, u traduzzjoni simultanja minn u lejn il-Ġermaniż, il-Franċiż u t-Taljan hija offruta fil-parlament federali.

Minbarra l-forom uffiċjali tal-lingwi rispettivi tagħhom, l-erba' reġjuni lingwistiċi tal-Isvizzera għandhom ukoll forom tad-djalett lokali. Ir-rwol li għandhom id-djaletti f'kull reġjun lingwistiku jvarja b'mod drammatiku: fir-reġjuni li jitkellmu bil-Ġermaniż, id-djaletti Ġermaniżi Żvizzeri saru aktar prevalenti mit-tieni nofs tas-seklu 20, speċjalment fil-midja, u jintużaw bħala lingwa ta' kuljum għal ħafna. filwaqt li l-varjetà Żvizzera tal-Ġermaniż standard kważi dejjem tintuża minflok id-djalett għall-komunikazzjoni bil-miktub (cf. użu diglossiku ta' lingwa). B'kuntrast, fir-reġjuni li jitkellmu bil-Franċiż, id-djaletti lokali Franko-Provenzali kważi għebu (6.3% biss tal-popolazzjoni tal-Valais, 3.9% ta' Freiburg u 3.1% ta' Jura kienu għadhom jitkellmu djaletti fl-aħħar tas-seklu 20), filwaqt li fir-reġjuni li jitkellmu bit-Taljan, l-użu tad-djaletti Lombard huwa prinċipalment limitat għall-ambjenti tal-familja u konversazzjonijiet informali.

Il-lingwi uffiċjali ewlenin għandhom termini li ma jintużawx barra mill-Isvizzera, magħrufa bħala Helvetians. Il-Ġermaniżi Helvetians huma, b'mod ġenerali, grupp kbir ta 'kliem tipiċi tal-Ġermaniż Standard Żvizzeru li ma jidhrux fil-Ġermaniż Standard jew djaletti Ġermaniżi oħra. Dawn jinkludu termini mill-kulturi lingwistiċi tal-madwar tal-Isvizzera (il-Ġermaniż Billett mill-Franċiż), minn termini simili f'lingwa oħra (l-azione Taljana użata mhux biss bħala att iżda wkoll bħala skont mill-Ġermaniż Aktion). Il-Franċiż Svizzeru, għalkemm ġeneralment qrib il-Franċiż Franċiż, fih ukoll xi Helvetians. L-aktar karatteristiċi frekwenti tal-Helvetians huma fil-vokabularju, frażijiet u pronunzja, għalkemm ċerti Helvetians huma indikati bħala speċjali fis-sintassi u l-ortografija. Duden, id-dizzjunarju komprensiv Ġermaniż, fih madwar 3000 Helvetians. Dizzjunarji Franċiżi kurrenti, bħall-Petit Larousse, jinkludu diversi mijiet ta' Helvetians; Ta' min jinnota li l-Franċiż Svizzeru juża termini differenti mill-Franċiż għan-numri 70 (septant) u 90 (nonante) u ħafna drabi wkoll għal 80 (huitante).

It-tagħlim ta' waħda mil-lingwi nazzjonali l-oħra huwa obbligatorju għall-istudenti Żvizzeri kollha, għalhekk huwa preżunt li ħafna Żvizzeri huma tal-inqas bilingwi, speċjalment dawk li jappartjenu għal gruppi ta' minoranza lingwistika. Minħabba li l-biċċa l-kbira tal-Isvizzera titkellem bil-Ġermaniż, ħafna kelliema Franċiżi, Taljani u Rumani li jemigraw lejn il-bqija tal-Isvizzera u t-tfal ta' Żvizzeri li ma' jitkellmux bil-Ġermaniż imwielda fil-bqija tal-Isvizzera jitkellmu bil-Ġermaniż. Filwaqt li t-tagħlim ta' waħda mil-lingwi nazzjonali l-oħra fl-iskola huwa importanti, il-biċċa l-kbira tal-Isvizzeri jitgħallmu l-Ingliż biex jikkomunikaw ma' kelliema Żvizzeri ta' lingwi oħra, peress li huwa pperċepit bħala mezz newtrali ta' komunikazzjoni. L-Ingliż spiss jiffunzjona bħala l-lingwa franca de facto.

## Saħħa
Ir-residenti Żvizzeri jridu jixtru assigurazzjoni tas-saħħa permezz ta' kumpaniji privati, li min-naħa tagħhom għandhom jaċċettaw l-applikanti kollha. Għalkemm l-ispiża tas-sistema hija waħda mill-ogħla, ir-riżultati tas-saħħa tagħha huma komparabbli ma' dawk ta' pajjiżi Ewropej oħra; Ġie rrappurtat li l-pazjenti huma ġeneralment sodisfatti ħafna biha. Fl-2012, l-istennija tal-ħajja mat-twelid kienet 80.4 snin għall-irġiel u 84.7 snin għan-nisa, l-ogħla fid-dinja.  Madankollu, l-infiq fuq is-saħħa, li jirrappreżenta 11.4% tal-PGD (2010), huwa simili għal dak tal-Ġermanja u Franza (11.6%) u pajjiżi Ewropej oħra, iżda notevolment inqas minn dak tal-Istati Uniti (17.6%). Mill-1990, l-ispejjeż żdiedu b'mod kostanti.

## Kultura

Il-kultura Svizzera hija kkaratterizzata mid-diversità tagħha, li hija riflessa f'diversi drawwiet tradizzjonali. Reġjun jista' jkun kulturalment konness b'xi mod mal-pajjiż ġar li jaqsam il-lingwa tiegħu, kollha b'għeruq fil-kultura tal-Ewropa tal-Punent. Il-kultura Romansh iżolata lingwistikament ta' Graubünden fl-Isvizzera tal-Lvant hija eċċezzjoni. Tgħix biss fil-widien ta' fuq tar-Rhine u ta' l-Inn u tistinka biex iżżomm it-tradizzjoni lingwistika rari tagħha.

L-Isvizzera hija dar għal kontributuri notevoli għal-letteratura, l-arti, l-arkitettura, il-mużika u x-xjenza. Barra minn hekk, il-pajjiż ġibed kreaturi fi żminijiet ta' taqlib jew gwerra.  Hemm madwar 1000 mużew fil-pajjiż.

Fost l-aktar avvenimenti kulturali importanti li jsiru kull sena hemm il-Paléo Festival, il-Lucerne Festival, il-Montreux Jazz Festival, il-Locarno International Film Festival u l-Art Basel.

Is-simboliżmu Alpin kellu rwol essenzjali fit-tiswir tal-istorja Żvizzera u l-identità nazzjonali Żvizzera. Ħafna żoni alpini u ski resorts jattiraw viżitaturi għall-isports tax-xitwa, kif ukoll mixi fis-sajf u ċikliżmu fil-muntanji. L-iktar staġuni kwieti huma r-rebbiegħa u l-ħarifa. Kultura pastorali tradizzjonali tippredomina f'ħafna żoni, u rziezet żgħar huma kullimkien f'żoni rurali. L-arti popolari titrawwem f'organizzazzjonijiet madwar il-pajjiż. L-Isvizzera tidher l-aktar direttament fil-mużika, żfin, poeżija, tinqix fl-injam u rakkmu. Il-ħorn alpin, strument mużikali qisu tromba magħmul mill-injam, ingħaqad mal-yodel u l-accordion bħala epitomi tal-mużika tradizzjonali Svizzera.

### Reliġjon

Skont stħarriġ nazzjonali mill-Uffiċċju Federali tal-Istatistika Żvizzeru, il-Kristjaneżmu huwa r-reliġjon predominanti (madwar 67% tal-popolazzjoni residenti fl-2016-2018 u 75% taċ-ċittadini Żvizzeri), maqsuma bejn il-Knisja Kattolika (35, 8% tal-popolazzjoni), il-Knisja Riformata Żvizzera (23.8%), knejjes Protestanti oħra (2.2%), Ortodossija tal-Lvant (2.5%), u denominazzjonijiet Kristjani oħra (2.2%).

L-Isvizzera m'għandha l-ebda reliġjon uffiċjali, għalkemm ħafna mill-cantons (ħlief Ġinevra u Neuchâtel) jirrikonoxxu knejjes uffiċjali, jew il-Knisja Kattolika jew il-Knisja Riformata Żvizzera. Dawn il-knejjes, u f'xi cantons il-knisja Kattolika l-antika u l-kongregazzjonijiet Lhud, huma ffinanzjati minn taxxi uffiċjali mill-membri tagħhom. Fl-2020, il-Knisja Kattolika Rumana kellha 3,048,475 membru reġistrat u li jħallsu t-taxxa tal-knisja (li jikkorrispondu għal 35.2% tal-popolazzjoni totali), filwaqt li l-Knisja Riformata Żvizzera kellha 2,015,816 membru (23.3% tal-popolazzjoni totali).

26.3% tar-residenti permanenti Żvizzeri mhumiex affiljati ma' ebda komunità reliġjuża.

Fl-2020, skont stħarriġ nazzjonali mill-Uffiċċju Federali tal-Istatistika Żvizzeru, komunitajiet Kristjani minoritarji inkludew in-Neopietiżmu (0.5%), Pentecostalism (0.4%, l-aktar inkorporati fis-Schweizer Pfingstmission), komunitajiet appostoliċi (0.3%), denominazzjonijiet Protestanti oħra (1.1). %, inkluż Metodiżmu), il-Knisja Kattolika l-Antika (0.1%), denominazzjonijiet Kristjani oħra (0.3%). Reliġjonijiet mhux Insara huma l-Islam (5.3%), l-Induiżmu (0.6%), il-Buddiżmu (0.5%), il-Ġudaiżmu (0.25%) u oħrajn (0.4%).

Storikament, il-pajjiż kien kważi bilanċjat bejn Kattoliċi u Protestanti, f'mużajk kumpless. Matul ir-Riforma, l-Isvizzera saret id-dar ta' ħafna riformaturi. Ġinevra kkonvertiet għall- Protestantiżmu fl- 1536, eżatt qabel il- wasla ta' Ġwanni Kalvin. Fl-1541, waqqaf ir-Repubblika ta' Ġinevra bl-ideali tiegħu stess. Sar magħruf internazzjonalment bħala Ruma Protestanta u kien fih riformaturi bħal Theodore Beza, William Farel u Pierre Viret. Zurich sar bastjun ieħor ta' riforma madwar l-istess żmien, b’Huldrych Zwingli u Heinrich Bullinger fit-tmun. Hemmhekk kienu joperaw ukoll l-Anabattisti Felix Manz u Conrad Grebel. Aktar tard ingħaqdu magħhom il-maħrubin Peter Martyr Vermigli u Hans Denck. Ċentri oħra kienu Basel (Andreas Karlstadt u Johannes Oecolampadius), Bern (Berchtold Haller u Niklaus Manuel) u St. Gallen (Joachim Vadian). Fl-1597, canton, Appenzell, kien uffiċjalment maqsum f'żewġ sezzjonijiet, waħda Kattolika u waħda Protestante. L-akbar bliet u l-cantons tagħhom (Bern, Ġinevra, Lausanne, Zurich u Basel) kienu fil-biċċa l-kbira Protestanti. L-Isvizzera Ċentrali, il-Valais, Ticino, Appenzell, Inner Rhodes, il-Jura u Freiburg huma tradizzjonalment Kattoliċi.

Il-Kostituzzjoni Żvizzera tal-1848, taħt l-impressjoni reċenti tal-ġlied bejn il-kantons Kattoliċi u Protestanti li laħqu l-qofol tagħhom fis-Sonderbundskrieg, tiddefinixxi konxjament stat konsoċjazzjonali, li jippermetti l-koeżistenza paċifika tal-Kattoliċi u l-Protestanti. Inizjattiva tal-1980 li titlob separazzjoni sħiħa tal-knisja u l-istat ġiet miċħuda minn 78.9% tal-votanti. Xi cantons u bliet tradizzjonalment Protestanti llum għandhom maġġoranza żgħira Kattolika, għax minn madwar l-1970 minoranza li dejjem tikber ma kienet affiljata ma' ebda korp reliġjuż (21.4% fl-Isvizzera, 2012) speċjalment f'reġjuni tradizzjonalment Protestanti, bħall-belt ta' Basel (42). %), il-canton ta' Neuchâtel (38%), il-canton ta' Ġinevra (35%), il-canton ta' Vaud (26%) jew il-belt ta' Zurich (belt: >25%; canton: 23%) .

#### Reliġjon fl-Isvizzera (15-il sena 'l fuq, 2018-2020):

* Kattoliċiżmu Ruman (34.4%)
* Protestantiżmu Żvizzeru (22.5%)
* Protestanti oħra (2.7%)
* Ortodossija tal-Lvant jew tal-Lvant (2.6%)
  Kattoliċi qodma (0.1%)
  Insara oħra (0.3%)
* Mhux affiljat (29.4%)
*Iżlam (5.4%)
* Induiżmu (0.6%)
* Buddiżmu (0.5%)
* Ġudaiżmu (0.2%)
* Reliġjonijiet oħra (0.3%)
* Mhux determinat (1.1%)

### Letteratura

L-ewwel forom ta' letteratura nkitbu bil-Ġermaniż, u dan jirrifletti d-dominanza bikrija ta’ din il-lingwa. Fis-seklu 18, il-Franċiż sar moda f'Berna u bnadi oħra, filwaqt li żdiedet l-influwenza tal-alleati u l-pajjiżi suġġetti li jitkellmu bil-Franċiż.

Fost l-awturi klassiċi tal-letteratura Żvizzera hemm Jeremias Gotthelf (1797-1854) u Gottfried Keller (1819-1890); Kittieba aktar tard huma Max Frisch (1911-1991) u Friedrich Dürrenmatt (1921-1990), li Das Versprechen (Il-Ġurament) tagħhom ħareġ bħala film ta' Hollywood fl-2001.

Fost l-aktar kittieba famużi li jitkellmu bil-Franċiż hemm Jean-Jacques Rousseau (1712-1778) u Germaine de Staël (1766-1817). Awturi aktar reċenti jinkludu Charles Ferdinand Ramuz (1878-1947), li r-rumanzi tiegħu jiddeskrivu l-ħajja tal-bdiewa u dawk li jgħixu fil-muntanji, ambjentati f'ambjent ostili, u Blaise Cendrars (imwieled Frédéric Sauser, 1887-1961).  L-awturi li jitkellmu bit-Taljan u r-Rumanz taw ukoll kontribut fix-xena letterarja Żvizzera, ġeneralment fi proporzjon man-numri tagħhom.

Probabbilment l-aktar kreazzjoni letterarja Svizzera famuża, Heidi, l-istorja ta' tifla orfni li tgħix man-nannu tagħha fl-Alpi, hija waħda mill-aktar kotba popolari għat-tfal u saret simbolu tal-Isvizzera. Il-kreat tagħha, Johanna Spyri (1827-1901), kitbet diversi kotba dwar suġġetti simili.

### Midja
Il-libertà tal-istampa u d-dritt tal-espressjoni ħielsa huma ggarantiti mill-Kostituzzjoni. L-Aġenzija Żvizzera tal-Aħbarijiet (SNA) ixxerred informazzjoni fi tlieta mill-erba' lingwi nazzjonali: dwar il-politika, l-ekonomija, is-soċjetà u l-kultura. L-SNA tipprovdi l-informazzjoni tagħha lil kważi l-midja kollha Żvizzera u barranija. 

Fl-Isvizzera, l-aktar gazzetti influwenti huma t-Tages-Anzeiger u Neue Zürcher Zeitung tal-lingwa Ġermaniża, kif ukoll Le Temps tal-lingwa Franċiża. Barra minn hekk, kważi kull belt għandha mill-inqas gazzetta lokali waħda ppubblikata fil-lingwa lokali predominanti.

Il-gvern jeżerċita kontroll akbar fuq il-midja tax-xandir mill-midja stampata, speċjalment minħabba l-finanzjament u l-liċenzjar. Il-Korporazzjoni Svizzera tax-Xandir, li isimha reċentement inbidel għal SRG SSR, hija responsabbli għall-produzzjoni u d-distribuzzjoni tal-kontenut tar-radju u t-televiżjoni. L-istudji SRG SSR huma mqassma fir-reġjuni lingwistiċi differenti. Il-kontenut tar-radju huwa prodott f'sitt studios ċentrali u erba' reġjonali, filwaqt li l-midja tal-vidjo hija prodotta f'Ġinevra, Zurich, Basel u Lugano. Netwerk estensiv tal-kejbil jippermetti lill-Isvizzeri jaċċessaw kontenut minn pajjiżi ġirien.

### Sports

L-iskijar, is-snowboard u l-muntanji huma wħud mill-aktar sports popolari, li jirriflettu n-natura tal-pajjiż. L-isports tax-xitwa huma pprattikati mill-indiġeni u l-viżitaturi. Bobsleigh ġie ivvintat f'St Moritz. L-ewwel kampjonati mondjali tal-iski saru f'Mürren (1931) u St. Moritz (1934). Din l-aħħar belt ospitat it-tieni Logħob Olimpiku tax-Xitwa fl-1928 u l-ħames edizzjoni fl-1948. Fost l-aktar skiers u ċampjins tad-dinja ta' suċċess hemm Pirmin Zurbriggen u Didier Cuche.

L-aktar sports segwiti fl-Isvizzera huma l-futbol u l-hockey fuq is-silġ.

Zurich hija d-dar tal-kwartieri ġenerali tal-korpi internazzjonali tal-futbol u tal-hockey fuq is-silġ, il-Federazzjoni Internazzjonali tal-Assoċjazzjoni tal-Futbol (FIFA) u l-Federazzjoni Internazzjonali tal-Hockey tas-Silġ (IIHF). Ħafna kwartieri ġenerali oħra ta' federazzjonijiet sportivi internazzjonali jinsabu fl-Isvizzera. Pereżempju, il-Kumitat Olimpiku Internazzjonali (IOC), il-Mużew Olimpiku tal-IOC u l-Qorti tal-Arbitraġġ għall-Isport (CAS) jinsabu f'Lausanne.

L-Isvizzera ospitat it-Tazza tad-Dinja tal-FIFA tal-1954 u ospitat flimkien l-Euro 2008 mal-Awstrija. L-ogħla kamp tal-futbol fl-Ewropa, f'2,000 metru (6,600 pied) 'l fuq mil-livell tal-baħar, jinsab fl-Isvizzera, l-Ottmar Hitzfeld Stadium.

Ħafna Żvizzeri jsegwu l-hockey fuq is-silġ u jappoġġjaw wieħed mit-12-il tim fil-Lega Nazzjonali, li huwa l-kampjonat l-aktar attendenza fl-Ewropa. Fl-2009, l-Isvizzera ospitat il-Kampjonat Dinji tal-IIHF għall-għaxar darba. Huwa sar ukoll runner-up fid-dinja fl-2013 u l-2018. Il-lagi numerużi tiegħu jagħmlu l-Isvizzera destinazzjoni tat-tbaħħir attraenti. L-akbar, Lake Geneva, hija d-dar tat-tim tal-qlugħ Alinghi, li kien l-ewwel tim Ewropew li rebaħ l-America's Cup fl-2003 u li ddefenda b'suċċess it-titlu fl-2007.

It-tennista Żvizzeru Roger Federer huwa meqjus bħala wieħed mill-aqwa plejers f’dan l-isport. B'kollox rebaħ 20 tournament tal-Grand Slam, inkluż rekord ta' 8 titli ta' Wimbledon. Huwa rebaħ sitt finali ATP. Huwa żamm il-post Nru 1 fir-rankings ATP għal rekord ta' 237 ġimgħa konsekuttiva. Hija spiċċat l-2004, 2005, 2006, 2007 u 2009 kklassifikati bħala Nru 1. Il-plejers Żvizzeri Martina Hingis u Stan Wawrinka rebħu wkoll diversi titli tal-Grand Slam. L-Isvizzera rebħet it-titlu tat-Tazza Davis fl-2014.

Il-korsijiet tat-tiġrijiet u l-avvenimenti tal-isport tal-muturi kienu pprojbiti fl-Isvizzera wara d-diżastru ta' Le Mans tal-1955 b'eċċezzjonijiet għal avvenimenti bħal hillclimbing. Il-pajjiż kompla jipproduċi sewwieqa tat-tlielaq ta' suċċess bħal Clay Regazzoni, Sébastien Buemi, Jo Siffert, Dominique Aegerter, is-sewwieq ta' suċċess tal-Kampjonat Dinji tal-Karozzi tat-Touring Alain Menu, ir-rebbieħ tal-24 Hours of Le Mans Marcel Fässler, u r-rebbieħ ta' Le Mans 2014 Marcel Fässler 24 Siegħa ta' Nürburgring Nico Müller. L-Izvizzera rebet ukoll l-A1GP Motorsport World Cup fl-2007-08 bis-sewwieq Neel Jani. Is-sewwieq tal-muturi Żvizzeru Thomas Lüthi rebaħ il-Kampjonat tad-Dinja tal-MotoGP tal-2005 fil-klassi 125cc. F'Ġunju 2007, il-Kunsill Nazzjonali Żvizzeru, kamra waħda tal-Assemblea Federali Żvizzera, ivvota biex tirrevoka l-projbizzjoni, madankollu l-kamra l-oħra, il-Kunsill tal-Istati Żvizzeru, irrifjutat il-bidla u l-projbizzjoni għadha fis-seħħ.

L-isports tradizzjonali jinkludu l-lotta Svizzera jew Schwingen, tradizzjoni tal-cantons rurali ċentrali u meqjusa bħala l-isport nazzjonali minn xi wħud. Hornussen huwa sport indiġenu Żvizzeru ieħor, li huwa bħal jaqsmu bejn il-baseball u l-golf. Steinstossen huwa l-varjant Żvizzeru tat-tfigħ tal-ġebel, kompetizzjoni li fiha jintrema ġebla tqila. Ipprattikat biss fost il-popolazzjoni Alpina minn żminijiet preistoriċi, huwa rreġistrat li seħħ f'Basel fis-seklu 13. Huwa ċentrali għall-Unspunnenfest, ċċelebrat għall-ewwel darba fl-1805, bis-simbolu tiegħu l-ġebla 83.5 imsejħa Unspunnenstein.

### Kċina

Il-kċina Svizzera hija multidimensjonali. Għalkemm platti bħal fondue, raclette jew rösti huma kullimkien, kull reġjun żviluppa l-gastronomija tiegħu skont il-varjetajiet tal-klima u l-lingwa, pereżempju, Zürcher Geschnetzeltes, engl.: laħam maqtugħ fl-istil ta' Zurich.Kċina tradizzjonali L-Isvizzera tuża ingredjenti simili għal pajjiżi oħra Ewropej, kif ukoll prodotti tal-ħalib uniċi u ġobon bħal Gruyère jew Emmentalm prodotti fil-widien Gruyères u Emmental. In-numru ta' stabbilimenti tal-fine dining huwa għoli, partikolarment fil-punent tal-Isvizzera.

Iċ-ċikkulata ilha ssir fl-Isvizzera mis-seklu 18. Ir-reputazzjoni tagħha kibret fl-aħħar tas-seklu 19 bl-invenzjoni ta' tekniki moderni bħall-konching u t-temprar, li ppermettew għal kwalità akbar. Żvilupp ieħor kien l-invenzjoni taċ-ċikkulata solida tal-ħalib fl-1875 minn Daniel Peter. L-Iżvizzeri huma l-akbar konsumaturi taċ-ċikkulata fid-dinja.

L-iktar xarba alkoħolika popolari hija l-inbid. L-Isvizzera tispikka għall-varjetà tagħha ta' varjetajiet ta' għeneb, li jirriflettu l-varjazzjonijiet kbar fit-terroirs. L-inbid Żvizzeru huwa prodott prinċipalment fil-Valais, Vaud (Lavaux), Ġinevra u Ticino, b'maġġoranza żgħira ta' nbejjed bojod. L-għelieqi tad-dwieli ilhom jiġu kkultivati ​​fl-Isvizzera sa minn żmien ir-Rumani, għalkemm jistgħu jinstabu traċċi ta' oriġini eqdem. L-aktar varjetajiet mifruxa huma Chasselas (imsejħa Fendant fil-Valais) u Pinot Noir. Merlot hija l-varjetà ewlenija prodotta fit-Ticino.

## Gallerija

## Referenzi