Wied ta' Loire

Il-**Wied ta**' **Loire** (bil-Franċiż: *Val de Loire*, pronunzjata: [val də lwaʁ]; bil-Breton: *Traoñ al Liger*), b'tul ta' 280 kilometru (170 mil), huwa wied li jinsab fil-parti tan-nofs tax-xmara Loire fiċ-ċentru ta' Franza, fiż-żewġ reġjuni amministrattivi ta' Pays de la Loire u ta' Centre-Val de Loire. Il-Wied ta' Loire għandu erja ta' madwar 800 kilometru kwadru (310 mili kwadri). Ġieli ssir referenza għalih bħala n-*Nieqa tal-Franċiżi* u l-*Ġnien ta' Franza* minħabba l-abbundanza ta' għelieqi bid-dwieli, għelieqi bis-siġar tal-frott (bħaċ-ċirasa), u għelieqi tal-qaqoċċ u tas-spraġ, tul ix-xtut tax-xmara. Il-wied huwa magħruf għall-irħula storiċi, għall-arkitettura u għall-inbejjed. Il-Wied ta' Loire ilu abitat mill-Paleolitku Nofsani. Fis-sena 2000, il-parti ċentrali tal-Wied ta' Loire ġiet miżjuda fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.

## Ġeografija u klima

Il-wied jinkludi l-irħula storiċi ta' Amboise, Angers, Blois, Chinon, Montsoreau, Orléans, Saumur u Tours.

Il-klima hija favorevoli fil-biċċa l-kbira tas-sena, u x-xmara spiss taġixxi bħala linja ta' demarkazzjoni fit-temp ta' Franza bejn il-klima tat-Tramuntana u dik tan-Nofsinhar. Ix-xmara għandha effett sinifikanti fuq il-mesoklima tar-reġjun, u żżid ftit gradi fit-temperatura. Il-klima jaf tkun bierda bil-ġlata fir-rebbiegħa, filwaqt li x-xhur tal-ħsad tad-dwieli jaf ikunu bix-xita. Madankollu, is-sjuf ikunu sħan, b'influwenzi mill-Atlantiku li jimmoderaw it-temperatura permezz taż-żiffa.

Din it-tabella li ġejja turi t-temperaturi, il-preċipitazzjoni u s-sigħat ta' xemx medji f'Angers (Anjou):

## Inbid

Ir-reġjun tal-inbid tal-Wied ta' Loire huwa waħda mill-iżjed żoni magħrufa sew tal-produzzjoni tal-inbid u jinkludi diversi reġjuni tal-inbejjed Franċiżi tul ix-xmara, mir-reġjun ta' Muscadet mal-kosta Atlantika sar-reġjuni ta' Sancerre u ta' Pouilly-Fumé lejn ix-Xlokk tal-belt ta' Orléans fit-Tramuntana taċ-ċentru ta' Franza. L-inbejjed tal-Wied ta' Loire għandhom it-tendenza li jkollhom togħma friska u qawwija karatteristika ta' frott.

## Kultura

Fit-2 ta' Diċembru 2000, l-UNESCO żiedet il-parti ċentrali tal-Wied ta' Loire, bejn Chalonnes-Sur-Loire u Sully-sur-Loire, fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tagħha. Meta ntgħażlet din iż-żona li tinkludi d-dipartimenti Franċiżi ta' Loiret, Loir-et-Cher, Indre-et-Loire u Maine-et-Loire, il-Kumitat tal-Wirt Dinji sostna li l-Wied ta' Loire huwa: "pajsaġġ kulturali eċċezzjonali, ta' sbuħija kbira, magħmul minn bliet u rħula storiċi, monumenti arkitettoniċi kbar, ix-*châteaux* (palazzi-kastelli), u artijiet li ġew ikkultivati u msawra minn sekli ta' interazzjoni bejn il-popolazzjonijiet lokali u l-ambjent fiżiku tagħhom, b'mod partikolari x-xmara Loire stess".

Ix-*chansonniers* tal-Wied ta' Loire huma grupp relatat ta' kotba tal-kant attribwiti lill-kompożituri tal-Wied ta' Loire u huma l-iżjed eżempji bikrin eżistenti ta' ġeneru ġdid li kien joffri taħlita ta' kliem, mużika u illuminazzjonijiet.

Offerta ġdida ta' arti kontemporanja qed tiżviluppa tul ix-xmara kollha ta' Loire minn Montsoreau sa Orléans, postijiet bħall-Mużew tal-Arti Kontemporanja fix-Château de Montsoreau, is-CCCOD Tours, id-Domaine Régional de Chaumont sur Loire u l-Frac Centre Orléans. Dawn huma assoċjazzjoni rari ta' arkitettura Rinaxximentali mal-arti kontemporanja.

## Arkitettura

Stampa:Archivo:Chateau de Chenonceau 2008E.jpg|Il-Kastell ta' Chenonceau
Stampa:Archivo:Chateau de Montsoreau Museum of contemporary art Loire Valley France.jpg|Il-Kastell ta' Montsoreau
Stampa:Archivo:Château de Chambord - 19-08-2015 - Arnaud Scherer.jpg|Il-Kastell ta' Chambord
Stampa:Archivo:La Loire à Orléans.jpg|Orléans
Stampa:Archivo:Loire Indre Tours2 tango7174.jpg|Tours
Il-wirt arkitettoniku fl-irħula storiċi tal-wied huwa notevoli, speċjalment id-diversi *châteaux*, bħal Château 

d'Amboise, Château d'Azay-le-Rideau, Château de Chambord, Château de Chenonceau, Château de Chinon, Château de Montsoreau, Château du Rivau, Château d'Ussé u Château de Villandry. Id-diversi châteaux, li jammontaw għal iktar minn tliet mija, jinkludu l-fortifikazzjonijiet meħtieġa tal-kastelli mibnija fis-seklu 10, iżda anke s-sbuħija ta' dawk mibnija nofs millenju wara. Meta r-rejiet Franċiżi bdew jibnu x-châteaux enormi tagħhom hemmhekk, in-nies nobbli ma riedux u lanqas azzardaw ikunu 'l bogħod mis-sede tal-poter u għamlu bħalhom. Il-preżenza tagħhom fil-wied għammiel u ħadrani beda jattira l-aqwa disinjaturi tal-pajsaġġi. Barra minn hekk, apparti l-bosta châteaux, il-monumenti kulturali joħorġu fid-dieher b'mod eċċezzjonali l-ideali tar-Rinaxximent u tal-Era tal-Illuminazzjoni fir-rigward tal-ħsieb u d-disinn tal-Punent tal-Ewropa. Ħafna mix-châteaux kienu ddisinjati biex jinbnew fil-quċċata tal-għoljiet. Eżempju minnhom huwa x-Château d'Amboise. Bosta mix-châteaux kellhom knejjes estremament dettaljati u għaljin fil-proprjetajiet tagħhom, jew fi ħdan ix-château stess.

## Sit ta' Wirt Dinji

Il-Wied ta' Loire bejn Sully-sur-Loire u Chalonnes ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fis-sena 2000.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (i)** "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem"; il-**kriterju (ii)** "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-**kriterju (iv)** "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".

## Referenzi