Pjanura tal-Ġarer

Il-**Pjanura tal-Ġarer** (bil-Lao: ທົ່ງໄຫຫີນ *Thong Hai Hin;* pronunzja: [tʰōŋ hǎj hǐn]) hija pajsaġġ arkeoloġiku megalitiku fil-Laos. Tikkonsisti minn eluf ta' ġarer tal-ġebel sparpaljati madwar il-widien tal-artijiet olzati u l-għoljiet baxxi tal-pjanura ċentrali tal-Promontorju ta' Xiangkhoang. Il-ġarer huma rranġati f'raggruppamenti li jvarjaw minn ġarra waħda sa diversi mijiet ta' ġarer.

Il-Promontorju ta' Xiangkhoang jinsab fit-tarf tat-Tramuntana tal-Katina Muntanjuża Annamita, il-katina muntanjuża prinċipali tal-Indoċina. Ir-riċerkatriċi Franċiża Madeleine Colani fl-1930 ikkonkludiet li l-ġarer kienu assoċjati ma' prattiki funebri. Fis-snin ta' wara, l-iskavi li saru mill-arkeologi tal-Laos u Ġappuniżi appoġġaw din l-interpretazzjoni bl-iskoperta ta' fdalijiet umani, oġġetti funebri u bċejjeċ taċ-ċeramika madwar il-ġarer. Ir-riċerkaturi, permezz tal-luminexxenza stimulata ottikament, iddeterminaw li l-ġarer tpoġġew fil-post saħansitra mill-1240 sas-660 Q.K. Permezz tal-ġeokronoloġija tad-detriti biż-żirkoni, ġie ddeterminat li l-ġarer fis-Sit Nru 1 ġew ittrasportati lejn il-pożizzjoni attwali tagħhom minn barriera x'aktarx xi tmien kilometri 'l bogħod. Il-Pjanura tal-Ġarer hija fost l-iżjed siti preistoriċi importanti fix-Xlokk tal-Asja.

## Siti bil-ġarer

Fil-Provinċja ta' Xiangkhouang ġew identifikati iktar minn 90 sit bil-ġarer. Kull sit fih bejn ġarra sa 400 ġarra tal-ġebel. Il-ġarer ivarjaw bħala għoli u bħala dijametru ta' bejn metru u 3 metri u kollha huma mħaffra mill-ġebel. L-għamla tagħhom hija ċilindrika, bil-qiegħ dejjem usa' min-naħa ta' fuq. Il-ġarer tal-ġebel mhumiex imżejna, għajr ġarra waħda fis-Sit Nru 1. Din il-ġarra għandha bassoriljiev ta' "bugħaddas" uman imnaqqax fuq barra. Insiltu xi rabtiet bejn il-bassoriljiev tal-"bugħaddas" u t-tpittir fuq il-blat f'Huashan, Guangxi, iċ-Ċina. It-tpittir Ċiniż, li juri xbihat frontali sħaħ u kbar ta' bnedmin b'dirgħajhom mgħollijin u b'irkopptejhom kokka, imur lura għall-500 Q.K.–200 W.K.

Peress li l-biċċa l-kbira tal-ġarer għandhom qisha xoffa fuq nett, huwa maħsub li l-ġarer oriġinarjament kellhom l-għotien, għalkemm ftit għotien tal-ġebel instabu; dan jissuġġerixxi li l-biċċa l-kbira tal-għotien kienu magħmula minn materjali li jispiċċaw fix-xejn maż-żmien. F'xi siti bħal f'Ban Phakeo (is-Sit Nru 52) instabu għotien tal-ġebel b'tinqix ta' annimali. It-tinqix huwa f'għamla ta' bassoriljievi u huwa maħsub li juru xadini, tigri u żrinġijiet.

Instabu wkoll diski tal-ġebel. Id-diski, li huma differenti mill-għotien, għandhom mill-inqas naħa waħda li hija ċatta u huma markaturi tal-oqbra li kienu jitpoġġew fil-wiċċ biex jgħattu jew jimmarkaw fejn hemm foss funebri. Dawn il-markaturi tal-oqbra huma ferm iktar rari mill-ġarer, iżda nstabu qrib ħafna tagħhom. Bl-istess mod, il-markaturi tal-oqbra tal-ġebel mhumiex maħduma iżda tpoġġew b'mod intenzjonali fil-post biex jimmarkaw fejn hemm l-oqbra. Lejn it-Tramuntana ta' Xiangkhouang, network estensiv ta' ġebel mhux maħdum impoġġi fil-post apposta biex jimmarkaw fosos tal-oqbra u kompartimenti funebri huwa magħruf bħala l-"ġebel wieqaf ta' Huaphanh". Dawn imorru lura għal Żmien il-Bronż.

Il-ġarer jinsabu f'raggruppamenti fin-naħa t'isfel tal-għoljiet u tal-irdumijiet madwar il-promontorju ċentrali u l-widien tal-artijiet għoljin. Ġew irreġistrati diversi barrieri minn fejn ġew dawn il-ġarer, spiss qrib tas-siti bil-ġarer. Ġew identifikati ħames tipi ta' blat li minnu huma magħmula l-ġarer: ġebel ramli, granit, konglomerat, ġebla tal-ġir u *breccia*. Il-maġġoranza tal-ġarer huma tal-ġebel ramli. Huwa maħsub li n-nies li kienu jgħixu fil-Pjanura tal-Ġarer użaw skalpelli tal-ħadid għall-manifattura tal-ġarer, għalkemm ma teżistix evidenza konklużiva għal dan il-ħsieb. Ġew innutati wkoll differenzi reġjonali fl-għamliet tal-ġarer. Filwaqt li d-differenzi fil-biċċa l-kbira tal-każijiet jistgħu jiġu attribwiti għall-għażla u għall-manipolazzjoni tas-sors tal-blat, xi differenzi fil-forom (bħal varjazzjonijiet fil-kollokazzjoni tal-aperturi tal-ġarer) jidher li huma uniċi għal siti speċifiċi.

Għar fis-Sit Nru 1 huwa formazzjoni naturali tal-ġebla tal-ġir b'fetħa lejn il-Majjistral u żewġ toqbiet artifiċjali fuq in-naħa ta' fuq. Huwa maħsub li dawn it-toqbiet kienu ċmieni għal krematorju. Il-ġeologa u l-arkeologa dilettanta Franċiża Madeleine Colani skavat in-naħa ta' ġewwa tal-għar fil-bidu tas-snin 30 tas-seklu 20 u sabet materjal biex tappoġġa t-teorija ta' krematorju. Colani rreġistrat u skavat 12-il sit fil-Pjanura tal-Ġarer u ppubblikat żewġ volumi bis-sejbiet tagħha fl-1935. Colani kkonkludiet li l-Pjanura tal-Ġarer kienet sit funebri ta' Żmien il-Bronż. Fil-ġarer sabet mirduma f'ħamrija organika sewda xi żibeġ tal-ħġieġ ikkulurit flimkien ma' snien u frammenti tal-għadam maħruqin, xi drabi ta' iktar minn individwu wieħed. Madwar il-ġarer tal-ġebel, hija sabet għadam uman, frammenti tal-fuħħar, oġġetti tal-ħadid u tal-bronż, żibeġ tal-ħġieġ u tal-ġebel, piżijiet taċ-ċeramika u karbonju maħruq. L-għadam u s-snien ta' ġol-ġarer fihom sinjali ta' kremazzjoni, filwaqt li l-oqbra ta' madwar il-ġarer fihom għadam mhux maħruq ta' difniet sekondarji.

Sa Novembru 1994 ma twettqet l-ebda riċerka arkeoloġika oħra, meta l-Professur Eiji Nitta mill-Università ta' Kagoshima u l-arkeologu mil-Laos Thongsa Sayavongkhamdy stħarrġu u mmappjaw is-Sit Nru 1. Nitta saħaq li l-fosos funebri tal-madwar kienu tal-istess żmien tal-ġarer, peress li kienu mħaffrin fis-superfiċe li fuqha kienu tpoġġew il-ġarer. Nitta kien jemmen li l-ġarer kienu monumenti simboliċi biex jimmarkaw l-oqbra tal-madwar. Skontu l-Pjanura tal-Ġarer kienet tmur lura għat-tieni jew għall-bidu tal-ewwel millenju Q.K., abbażi tal-urna funebri u oġġetti assoċjati fl-oqbra. Sayavongkhamdy wettaq stħarriġiet u skavi bejn l-1994 u l-1996, appoġġat mill-Università Nazzjonali Awstraljana. Sayavongkhamdy u Peter Bellwood interpretaw il-ġarer tal-ġarer bħala post funebri primarju jew sekondarju ta' xi persuna ċentrali, imdawra minn postijiet funebri sekondarji tal-membri tal-familja. Id-*data* arkeoloġika miġbura matul l-operazzjonijiet tal-ikklerjar tal-bombi taħt is-superviżjoni tal-arkeologa tal-UNESCO Julie Van Den Bergh fl-2004–2005 u mill-ġdid fl-2007 ipprovdiet riżultati arkeoloġiċi simili. Bħal Nitta, Van Den Bergh ikkonkludiet li l-ġarer u l-oqbra tal-madwar kienu tal-istess żmien.

Il-varjazzjonijiet fil-prattiki tal-kremazzjoni fil-ġarer u fl-oqbra sekondarji 'l barra mill-ġarer, kif innotati minn Colani, diffiċli li jiġu spjegati. Il-fdalijiet kremati milli jidher huma ta' adolexxenti. Filwaqt li l-operazzjonijiet tal-ikklerjar tal-bombi ma kinux jinvolvu t-tbattil tal-ġarer u b'hekk ma setgħet tinġarbar l-ebda evidenza addizjonali, Van Den Bergh issuġġeriet li l-ġarer tal-ġebel jaf intużaw għad-distillazzjoni tal-katavri u li l-fdalijiet kremati fi ħdan il-ġarer jirrappreżentaw l-iżjed fażi reċenti tal-Pjanura tal-Ġarer. Il-ġarer b'aperturi iżgħar jaf jirriflettu t-tnaqqis tal-ħtieġa li l-katavru kollu jitqiegħed fil-ġarer.

Is-suġġeriment li l-ġarer kienu jintużaw bħala "reċipjenti tad-distillazzjoni", bħal fil-prattiki mortwarji rjali tradizzjonali tax-Xlokk tal-Asja, tressaq minn R. Engelhardt u P. Rogers fl-2001. Fil-prattiki funerarji rjali kontemporanji segwiti fit-Tajlandja, fil-Kambodja u fil-Laos, il-katavru tal-mejjet kien jitqiegħed f'urna matul l-istadji bikrin tar-riti funebri, u mbagħad it-twemmin kien li ruħ id-deċedut kienet tgħaddi minn trasformazzjoni gradwali taħt l-art mid-dinja materjali għad-dinja spiritwali. Id-dekompożizzjoni ritwali iktar 'il quddiem kienet tiġi segwita mill-kremazzjoni u mid-difniet sekondarji.

Id-difniet irjali jinsabu qrib mogħdijiet tal-ilma lil hinn miż-żoni abitati f'inħawi prominenti u fl-għoli. Fost il-poplu tat-Tajlandiżi Suwed li kienu ilhom fir-reġjun mill-inqas mis-seklu 11, il-klassijiet superjuri jiġu kremati bit-twemmin li l-ispirti tagħhom jinħelsu fil-ġenna, filwaqt li n-nies komuni jindifnu, biex l-ispirti tagħhom jibqgħu fid-Dinja.

Colani kkollegat il-pożizzjoni tas-siti bil-ġarer mar-rotot kummerċjali tal-qedem, b'mod partikolari tal-kummerċ tal-melħ. Hija assumiet li l-melħ kien prodott bażiku mfittex mill-poplu tal-Pjanura tal-Ġarer, u dan wassal biex diversi kummerċjanti jżuru l-Promontorju ta' Xiangkhouang. L-inħawi ta' Xiangkhouang huma rikki fil-minerali metalliċi, l-iktar minħabba l-intrużjonijiet tal-granit u l-attività idrotermika assoċjata.

Fil-Laos jeżistu żewġ depożiti tal-minerali tal-ħadid, it-tnejn li huma f'Xiangkhouang. Il-preżenza u l-pożizzjonijiet tal-bosta siti bil-ġarer f'Xiangkhouang jaf huma assoċjati mal-attivitajiet kummerċjali u ta' estrazzjoni. L-istorja wriet li Xiangkhouang, fit-tarf tat-Tramuntana tal-Katina Muntanjuża Annamita, jipprovdi passaġġ faċli mit-Tramuntana u mil-Lvant għan-Nofsinhar u għall-Punent.

Fi ħdan il-konfigurazzjoni ġeografika ta' Xiangkhouang, is-siti bil-ġarer jirriflettu network ta' villaġġi interkulturali, fejn il-pożizzjonijiet tal-ġarer huma assoċjati ma' rotot tal-art fuq distanzi twal li jikkollegaw il-baċir tax-xmara Mekong u s-sistema tal-Golf ta' Tonkin. Is-siti bil-ġarer fihom differenzi reġjonali superfiċjali, bħall-forom, il-materjal u l-għadd tal-ġarer f'kull sit, iżda kollha għandhom karatteristiċi ambjentali komuni bħal prattiki funebri, pożizzjonijiet elevati u veduti panoramiċi tal-inħawi tal-madwar.

L-iżjed sit bil-ġarer li ġie investigat u li jżuruh nies jinsab qrib ir-raħal ta' Phonsavan, u huwa magħruf bħala s-Sit Nru 1. Issa seba' siti bil-ġarer ġew ikklerjati mill-bombi li ma ħadux u huma miftuħa għall-viżitaturi. Dawn huma s-Siti Nri 1, 2 u 3, is-Sit Nru 16 qrib il-belt kapitali antika ta' Xieng Khouang; is-Sit Nru 23, qrib il-fawwara termali kbira f'Muang Kham; is-Sit Nru 25 fid-distrett ta' Phou Kout li ma tantx iżuruh nies; u s-Sit Nru 52, li huwa l-ikbar sit magħruf bil-ġarer sa issa, b'392 ġarra, qrib villaġġ tradizzjonali tal-Hmong li huwa aċċessibbli biss bil-mixi.

## Leġġendi u storja lokali

Il-leġġendi tal-Laos isemmu razza ta' ġganti li kienu jgħixu fl-inħawi u kienu mmexxija minn re jismu Khun Cheung li ġġieled f'battalja twila u fl-aħħar mill-aħħar għeleb l-għadu. Huwa jingħad li ħoloq il-ġarer biex jipproduċi u jaħżen ammonti kbar ta' *lau hai* (*lau* tfisser "alkoħol", *hai* fisser "ġarra"; jiġifieri *lau hai* tfisser "birra mir-ross" jew "inbid mir-ross" fil-ġarer) biex jiċċelebra r-rebħa tiegħu. Storja lokali oħra ssostni li l-ġarer kienu ffurmati minn materjali naturali bħat-tafal, ir-ramel, iz-zokkor u l-prodotti tal-annimali f'tip ta' taħlita tal-ġebel. Dan wasal biex in-nies tal-post jemmnu li l-għar fis-Sit Nru 1 fil-fatt kien kalkara, u li l-ġarer ġew prodotti hemmhekk u li mhumiex tal-ġebel.

## Preżent
Bejn Mejju 1964 u s-sajf tal-1969, il-Pjanura tal-Ġarer sfat ibbumbardjata sew mill-Forza tal-Ajru tal-Istati Uniti fl-operazzjonijiet militari kontra l-qawwiet Komunisti tat-Tramuntana tal-Vjetnam u tal-Pathet Lao matul il-Gwerra Sigrieta. Dawn kienu jinkludu 262 miljun bomba dispersiva ta' kontra l-persunal. Huwa stmat li xi 80 miljun bomba ta' dan it-tip ma ħadux u għadhom theddida fatali għall-popolazzjoni lokali.

Il-kwantità kbira ta' bombi li ma ħadux fl-inħawi, speċjalment munizjon dispersiv, tillimita l-moviment ħieles. Evidenza tal-attakki bil-bombi tidher ċara fil-forma ta' ġarer miksurin jew spostjati u l-krateri tal-bombi. Iż-żjarat turistiċi fi ħdan il-Pjanura tal-Ġarer jistgħu jsiru b'mod sikur biss tul il-mogħdijiet ikklerjati u mmarkati.

Il-Grupp ta' Konsulenza dwar il-Mini, organizzazzjoni mhux governattiva, b'kollaborazzjoni mal-UNESCO u ffinanzjata mill-gvern ta' New Zealand (NZAID), ikklerjat il-bombi li ma kinux ħadu minn tlieta mill-iżjed siti li jżuruhom nies minn Lulju 2004 sal-2005. It-tieni fażi ta' kklerjar tal-bombi fis-siti bil-ġarer, iffinanzjata wkoll mill-NZAID, twettqet fl-2007, fejn ġew ikklerjati erba' siti oħra bil-ġarer.

Fis-6 ta' Lulju 2019, il-Pjanur tal-Ġarer tniżżlet bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.

## Sit ta' Wirt Dinji
Is-Siti tal-Ġarer Megalitiċi fi Xiengkhuang – il-Pjanura tal-Ġarer ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2019.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' kriterju wieħed tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (iii)** "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet".

## Referenzi