Filatelija

Il-**filatelija** hija l-istudju tal-bolol tat-taxxa jew tal-bolol postali. Din tinkludi l-iddisinjar, il-produzzjoni u l-użi tal-bolol wara li tingħata l-awtorizzazzjoni li jinħarġu, is-soltu mingħand uffiċjali tal-gvern bħall-awtoritajiet postali. Il-filatelija hija l-attività distinta fejn jiġu studjati l-bolol, li tista’ tinkludi l-kollezzjoni tal-bolol. Ngħidu aħna, xi filatelisti jistudjaw bolol estremament rari mingħajr ma jkollhom kopji għalihom stess, għaliex jiswew ħafna flus jew għaliex l-aħħar eżemplari jinsabu fil-mużewijiet. Min-naħa l-oħra, il-kollezzjoni tal-bolol fiha nfisha hija l-ksib ta’ bolol, xi drabi mingħajr kunsiderazzjoni għall-oriġini jew għall-użu tagħhom.

## Etimoloġija
Sal-lum il-ġurnata, il-ħolqien tal-kelma “filatelija” fil-forma Franċiża tagħha hija storikament attribwita lil Georges Herpin fil-pubblikazzjoni *Le Collectionneur de timbres-postes*, Vol. 1, 15 ta’ Novembru, 1864. Hija mibnija mill-kelmiet Griegi *philos* (*φίλος* li tfisser “ħabib”), u *ateleia* (*ἀτέλεια* li tfisser “eżenti mid-dazji u t-taxxi”) peress li l-bolol postali jindikaw li d-destinatarju ma għandux iħallas għas-servizz minħabba li dawn huma minnhom infushom mezz li jiffranka u li għaldaqstant jikkonfermaw li l-ħlasijiet postali jkunu saru minn qabel mingħand dak li jibgħat, jew mingħand ħaddieħor. It-termini alternattivi “timbrofilija” u “timbroloġija” huma ħafna inqas komuni.

L-oriġini tal-filatelija tinsab fl-osservazzjoni li f’munzell bolol li jidhru kollha tal-istess tip, eżaminazzjoni ta’ aktar reqqa turi li hemm tipi differenti ta’ karta, filigrani differenti fil-karta, varjazzjonijiet fl-ilwien tal-kuluri, perforazzjonijiet differenti, u tipi oħra ta’ differenzi. Mill-paragun mar-rekords tal-awtoritajiet postali jista’ joħroġ li l-varjazzjonijiet setgħu kienu intenzjonati, li imbagħad iwassal għal aktar stħarriġ dwar kif setgħu seħħew il-bidliet u għalfejn. Huwa interessanti wkoll li eluf ta’ falsifikazzjonijiet inħolqu matul is-snin, b’uħud minnhom tajbin ħafna, u għarfien komplet tal-filatelija biss jista’ jagħti xi tama li jiġu skoperti l-falsifikazzjonijiet.

Waħda mill-ispjegazzjonijiet għall-varjazzjoni kollha li teżisti hija li l-istampar tal-bolol kien fost it-tentattivi tal-bidu għall-produzzjoni bil-massa fuq skala kbira mill-awtoritajiet postali. Saħansitra fis-seklu 19, il-bolol kienu qegħdin joħorġu bil-biljuni, aktar minn kwalunkwe tip ieħor ta’ oġġett immanifatturat dak iż-żmien.

## L-Oqsma tal-Filatelija

Filatelija bażika, jew **teknika**, hija għaldaqstant l-istudju tal-aspetti tekniċi tal-produzzjoni tal-bolol u l-identifikazzjoni tagħhom. Din tinkludi l-istudju tal-:

* Proċess inizzjali tal-iddisinjar tal-bolla
* Karta (li tinkludi wkoll il-filigrana)
* Metodi ta’ stampar (l-inċiżjoni, it-tipografija, eċċ.)
* Gomma
* Separazzjoni (eż. il-perforazzjoni)
* Soprastampi fuq bolol diġà maħruġa
* Falzitajiet u falsifikazzjonijiet filateliċi, b’mod speċjali l-identifikazzjoni tal-falsifikazzjonijiet.

## L-Istrumenti tal-Filatelija

Dawn huma l-istrumenti meħtieġa fil-filatelija: il-lenti, il-pinzetta, l-odonometru, il-filigranoskopju, albums għall-konservazzjoni tal-bolol u l-katalgu.

* Il-**lenti** sservi sabiex wieħed jara l-irqaqat tal-vinjetta u d-dentellatura bl-għan li jinduna, fejn ikun hemm, bl-imperfezzjonijiet eventwali jew bid-differenzi u s-sottotipi bejn, ngħidu aħna, żewġ bolol tal-istess ħarġa iżda wkoll bejn bolla ġenwina u oħra falza. L-evoluzzjoni tagħha hija l-**kontafili**, strument użat ukoll mill-ħaddiema tad-deheb, li jkabbar minn tal-anqas x4.

* Il-**pinzetta** għandha l-għan waħdieni li tmiss il-bolla mingħajr ebda kuntatt mal-idejn, u allura mingħajr ma titħalla fuqha ebda tebgħa jew umdità. Infatti l-għaraq ta' mas-subgħajn huwa b'mod partikolari ta' ħsara għall-gomma. Bħala regola, wieħed għandu dejjem juża l-pinzetta meta jaħdem bil-bolol.

* L-**odonometru** jservi sabiex ikejjel bi preċiżjoni d-dentellatura tal-bolol skont l-ispazju li jifred dent minn ieħor. L-għarfien preċiż tad-dentellatura jippermetti l-klassifikazzjoni korretta ta' kull bolla.

* Il-**filigranoskopju** huwa friskatur żgħir iswed fejn meta l-bolla tixxarrab bil-qtar tal-petrol rettifikat jew bl-ilma distillat il-filigrana tista' tiġi tidher perfettament (din l-analiżi hija possibbli biss fuq il-bolol użati sabiex ma jsirx ħsara lill-gomma).

* L-**album** huwa ktieb magħmul minn bosta paġni magħqudin f'daqqa sabiex il-bolol jinżammu f'kundizzjoni ottimali.

* Il-**katalgu** huwa indispensabbli għaliex huwa referenza għall-klassifikazzjoni tal-bolol fuq bażi ta' min iddiżinja l-bolla, min stampaha u s-sena tal-ħruġ u l-varjetajiet. Barra minn hekk, jagħti wkoll indikazzjoni tal-valur ekonomiku.

## Il-Karatteristiċi ta' Bolla ta' Kwalità Tajba

Il-kwalità hija parametru fundamentali sabiex jiġi ddeterminat il-valur ta' bolla. Għall-bolol ġodda din hija bbażata fuq kemm il-gomma fuq il-wara tkun friska. Il-gomma sikwit tiddeterjora minħabba konservazzjoni ħażina f'ambjent umdu, fejn jinħolqu tebgħat ta' ossidazzjoni jew marki sofor kbar.

* Id-denti għandhom ikunu kollha preżenti u tal-istess tul ħlief fil-każijiet ta' dawk il-bolol maħruġa mingħajr dentellatura li jridu jippreżentaw marġnijiet tajba.
* Il-vinjetta għandha tkun iċċentrata tajjeb ħafna, jiġifieri għandu jkun hemm marġni ndaqs bejn l-erba' lati tal-vinjetta u d-dentellatura.
* Il-karta m'għandhiex tkun irqiqa jew mibruxa.
* Il-kulur għandu ikun ċar u ma jridx ikun bjad.
* Il-gomma għandha tkun sħiħa u mingħajr tebgħat sofor.
* Jekk il-bolla hija użata, it-timbru għandu jkollu d-data tinqara u ma jkunx oħxon wisq.

## Il-Bolol Miksurin jew f'Kundizzjoni Ħażina Ħafna

Ta' min jiċċara li fil-kollezzjoni personali tiegħu, wieħed jista' jdaħħal il-bolol kollha li jrid. Kull bolla hija fil-veru sens biċċa storja unika li ma tinġiebx lura, indipendentement mill-istat tal-konservazzjoni. Madanakollu ta' min jinnota li fil-filatelija (il-kummerċ, it-tpartit u l-espożizzjonijiet) il-bolol miksurin jew difettużi m'għandhom prattikament ebda valur ħlief f'xi każi eċċezzjonali bħall-bolol ta' rarità kbira fejn b'perċentwali baxxa ta' valur (5 - 10%) jistgħu jinbiegħu xorta. 

* **Huma definiti bħala bolol miksurin**:
** Bolol li għandhom biċċiet neqsin
** Bolol imqattgħin jew maqtugħin
** Bolol imtaqqba
** Bolol b'denti neqsin
** Bolol mibruxin minn quddiem
** Bolol b'karta irqiqa minn wara

* **Huma definiti bħala bolol fi stat ħażin ħafna ta' konservazzjoni**:
** Bolol b'karta ftit irqiqa minn wara
** Bolol mitwija
** Bolol b'denti qosra
** Bolol irvinati bl-umdità
** Bolol b'tebgħat sofor fuq il-gomma

## Organizzazzjonijiet

### Ġenerali
* Fédération Internationale de Philatélie
*  Académie Européenne de Philatélie
*  American Philatelic Society
*  Federação Brasileira de Filatelia
*  Federação Portuguesa de Filatelia
*  GEOPHILA Association
*  National Philatelic Society UK
*  The Royal Philatelic Society of Canada
*  Royal Philatelic Society London
*  Digital Philatelic Workshop

### Skont il-Pajjiż
*  American First Day Cover Society
*  U.S. Philatelic Classics Society 
*   Pennsylvania Postal History Society
*  Féderación Argentina de Entidades Filatélicas
*  Australian Philatelic Federation
*  British North American Philatelic Society
*  Cyprus Philatelic Society
*  Hellenic Philatelic Federation
*  Hellenic Philotelic Society
*  Italy and Colonies Study Circle
*   Mexico Elmhurst Philatelic Society International
*  Royal Philatelic Society of New Zealand Inc
*  Federation of Norwegian Philatelists
*  The Rossica Society of Russian Philately
*  The Ottoman and Near East Philatelic Society
*   Oriental Philatelic Association of London
*  Philatelic Traders Society (London)
*  Welsh Philatelic Society

### Tematiċi

* Scouts on Stamps Society International
*  American Topical Association
*   Old World Archaeological Study Unit
* Wreck & Crash Mail Society
*  Thematic Collecting Group in South Africa

## Mużewijiet Postali
*  Canadian Postal Museum
*  Musée de La Poste
*  National Postal Museum (USA)
*  The British Postal Museum & Archive
*  British Library Philatelic Collections

## Referenzi

* Leon Norman Williams, *Fundamentals of Philately* (American Philatelic Society, 1990)
* Richard McP. Cabeen, *Standard Handbook of Stamp Collecting* (Harper & Row, 1979)