Iris Apfel

**Iris Apfel** (/æpfɛl/; née **Barrel** ; 29 ta’ Awwissu 1921 – 1 ta’ Marzu, 2024) kienet negozjanta Amerikana, disinjatur tal-arredament, disinjatur tal-moda, u attriċi. F'negozju ma’ żewġha, Carl, mill-1950 sal-1992, Apfel kellha karriera fit-tessuti, inkluż kuntratt mal-White House li kien mifrux fuq disa’ presidenzi. Meta rtirat, hija ġibdet tifħir għal spettaklu tal-2005 fl-Istitut tal-Kostumi tal-Metropolitan Museum of Arti li kien fih il-kollezzjoni tagħha ta' ġojjellerija tal-kostumi, stilizzat bi ħwejjeġ fuq mannekini daqs li kieku libsithom hi. Hija saret ikona tal-moda, u ffirmat kuntratt bħala mudella ma' IMG fl-2019 fl-età ta' 97. Fl-2014 hija dehret f'dokumentarju ta' Albert Maysles imsejjaħ .

## Ħajja bikrija
Imwieled Iris Barrel f'Astoria, Queens, New York, fid-29 ta' Awwissu, 1921, Apfel kien l-uniku wild ta' Samuel Barrel (1897–1967), li l-familja tiegħu kellha negozju tal-ħġieġ u l-mirja, u martu mwielda fir-Russja., Sadye "Syd" Barrel (née Asofsky, 1898–1998), li kellha boutique tal-moda. It-tnejn kienu Lhud. Għalkemm imrobbija f'razzett mill-ġenituri u n-nanniet tagħha, ħafna drabi rikbet is-subway lejn il-belt biex tesplora Manhattan, fejn saret tħobb lil Greenwich Village. Meta kienet għadha tifla, kienet tixtri mill-ħwienet tal-antikitajiet hemm, u bdiet il-kollezzjoni straordinarja tagħha ta’ ġojjellerija minn madwar id-dinja. Matul id-Depressjoni tal-bidu tas-snin 20, il-familja kollha tagħha kellha kapaċità għad-disinn u l-istil fuq l-iżgħar baġits.

Apfel studja l-istorja tal-arti fl -Università ta' New York u attendiet l-iskola tal-arti fl-Università ta' Wisconsin.

## Karriera
Bħala mara żagħżugħa, Apfel ħadmet bħala copywriter għal *Women's Wear Daily,*  fejn kellha paga ta' $15 fil-ġimgħa, u għad-disinjatur tal-intern Elinor Johnson, fejn kienet tieħu ħsieb l-arredament mill-ġdid ta' appartamenti għall-bejgħ u fil-proċess kabbret it-talent tagħha għall-kisba ta' oġġetti rari. Kienet ukoll assistenta tal-illustratur Robert Goodman.

Fit-22 ta’ Frar 1948, iżżewġet lil Carl Apfel. Sentejn wara, fl-1950, nedew id-ditta tat-tessuti Old World Weavers u mexxewha flimkien sakemm irtiraw fl-1992. Il-koppja Apfel speċjalizzaw fir-riproduzzjoni tad-drappijiet mis-sekli 17, 18, u 19, u jivvjaġġaw lejn l-Ewropa darbtejn fis-sena fit-tfittxija ta' tessuti li ma setgħux jakkwistaw fl-Istati Uniti. Il-showroom tagħhom fi New York kien f'115 East 57th Street f'Manhattan. 

Matul il-karriera tagħha, Iris Apfel ħadet sehem f’għadd ta’ proġetti ta’ restawr tad-disinn, inkluż xogħol fil-White House għal disa’ presidenti: Harry S. Truman, Dwight D. Eisenhower, John F. Kennedy, Lyndon B. Johnson, Richard Nixon, Gerald Ford, Jimmy Carter, Ronald Reagan, u Bill Clinton. Hija sabet li l-kuntratt tal-White House kien fost l-aktar klijenti faċli tal-Old World Weavers, peress li ġeneralment riedu biss jirreplikaw dak li kien hemm qabel. L-unika eċċezzjoni, skont Apfel, kienet Jacqueline Kennedy. Apfel sostniet li: "hija mpjegat disinjatur Pariġin famuż ħafna biex iżejjen id-dar u jagħmilha realment Franċiża, u l-komunità tad-disinn iġġennet fuq dan. Wara dan kellna narmu kollox u nerġgħu nibdew mill-ġdid. Imma kelli grazzja mas-Sinjura Nixon. Kienet mara tassew ħelwa."

Permezz tan-negozju tagħhom, il-koppja Apfel bdiet tivvjaġġa madwar id-dinja kollha u Iris xtrat ukoll ħwejjeġ artiġjanali mhux tal-Punent. Hija kienet tlibes dawn il-ħwejjeġ għall-festini tas-soċjetà għolja mogħtija mill-klijenti tagħha.

Fl-2011, Iris Apfel saret professur viżitatur fl-Università ta' Texas f'Austin fid-Dipartiment tat-Tessuti u l-Ilbies.

Fl-2016, hija dehret fi reklam televiżiv għall-karozza Franċiża DS 3, u kienet il-wiċċ tad-ditta Awstraljana Blue Illusion. F'Marzu 2016, Apfel ħabbret kollaborazzjoni mal-kumpanija ġdida tat-teknoloġija WiseWear fuq kollezzjoni ta' ġojjellerija intelliġenti.  HarperCollins ippubblikaw il-bijografija tagħha *Iris Apfel: Accidental Icon* fl-2018.

Fl-2019, fl-età ta' 97, hija ffirmat kuntratt ta' immudellar mal-aġenzija globali IMG. B'riżultat ta' dan, Tommy Hilfiger ħeġġiġha biex tiffirma b’rappreżentanza formali.

## Ħajja personali
Il-koppja Apfel ma kellhomx tfal, parzjalment minħabba l-kwantità ta' vjaġġar li kien jeħtieġ ix-xogħol tagħhom; hija ma riditx li t-tfal tagħha jitrabbew minn nanny.

Apfel u żewġha Carl kienu jħobbu l-istess fwieħa: Yatagan ta' Caron.

Wara 67 sena miżżewġin, Carl miet fl-1 ta' Awwissu 2015, ta' 100 sena. Apfel iċċelebrat il-100 sena tagħha fid-29 t'Awwissu 2021.

### Mewt
Apfel mietet fil-proprjetà tagħha f'Palm Beach, Florida, fl-1 ta' Marzu 2024, fl-età ta' 102 sena.

## Legat

### Retrospettivi fil-mużewijiet
Fit-13 ta’ Settembru 2005, l- Istitut tal-Kostumi fil- Mużew Metropolitan tal-Arti fi New York ippreżenta l-esebizzjoni *Rara Avis* [Għasfur Rari]*: The Irreverent Iris Apfel*. Kienet l-ewwel darba li l-mużew tella’ esebit dwar ħwejjeġ u aċċessorji ffokat fuq persuna ħajja li ma kinitx disinjatur. Is-suċċess tal-wirja, ikkurata minn Stéphane Houy-Towner, wassal għal verżjoni inizjali tal-wirja li vvjaġġat lejn il-Mużew tal-Arti ta' Norton f'West Palm Beach, Florida, il-Mużew tal-Arti tal-Kontea ta' Nassau f'Roslyn Harbour, New York, u aktar tard fil-Mużew Peabody Essex f'Salem, Massachusetts.

Il-Museum of Lifestyle & Fashion History ta' Boynton Beach, Florida, qed ifassal bini li se jospita gallerija ddedikata tal-ħwejjeġ, aċċessorji u għamara ta 'Apfel.

### Dokumentarji
Apfel kienet is-suġġett ta' dokumentarju ta' Albert Maysles, imsejjaħ *Iris*, li ntwera fil-Festival tal-Films ta' New York f'Ottubru 2014, u sussegwentement ġie akkwistat minn Magnolia Pictures għad-distribuzzjoni teatrali fl-Istati Uniti fl-2015.

Apfel deher ukoll fid-dokumentarju *[[Jekk M'intix fl-Obit, Kul Kolazzjon|If You're Not in the Obit, Eat Breakfast]]*, film televiżiv li ħareġ fl-2017.

### Film
Huwa maħsub li Iris Apfel kienet waħda mill-ispirazzjonijiet għall-ħolqien tal-karattru kompost Edna Mode li jidher fil-film animat *[[L-Incredibles|The Incredibles]]* u s-sequel tiegħu *[[Inkredibbli 2|Incredibles 2]]*; l-oħrajn huma d-disinjatriċi tal-kostumi Edith Head, l-editriċi tar-rivista Vogue Anna Wintour, u l-attriċi Linda Hunt. 

### Barbie
Fl-2018, Mattel ħolqot pupa Barbie fuq ix-xbieha ta’ Apfel, u għamlitha l-eqdem persuna li qatt kellha Barbie magħmula fuq ix-xbieha tagħha u r-riċevitur tal-ogħla unur li l-marka Barbie tagħti. Il-Barbie, maħruġa flimkien mal-ktieb ta' Apfel, ma kinitx għall-bejgħ, iżda Mattel għamlet ukoll żewġ pupi Barbie "Styled by Iris Apfel" li kienu disponibbli kummerċjalment.

### Premjijiet u unuri
Fl-2013, kienet elenkata bħala waħda mill-ħamsin persuna ddkkatarat "L-Aħjar Liebsa ta' 'l fuq mnn 50" minn *[[Il-Gwardjan|The Guardian]]*.

Apfel ingħatat il-Women Together Special Award fit-12-il Gala Annwali tan-Women Together li saret fis- Sala tal-Assemblea Ġenerali tan-Nazzjonijiet Uniti fil-Belt ta' New York, fis-7 ta' Ġunju 2016.

F'Novembru 2016, Apfel ingħatat il-Women's Entrepreneurship Day Pioneer Award għax-xogħol tagħha fil-qasam tal-moda fin- Nazzjonijiet Uniti fi New York.

Apfel ġie onorat waqt l-Eight over Eighty Gala 2017 ta' The New Jewish Home.

## Referenzi