Vilel u Ġonna tal-Familja Medici

Il-**Vilel u Ġonna tal-Familja Medici** huma sensiela ta' kumplessi ta' binjiet rurali fir-reġjun tat-Toskana fl-Italja li kienu proprjetajiet ta' membri tal-familja Medici bejn is-seklu 15 u s-seklu 17. Il-vilel kellhom diversi funzjonijiet: kienu l-palazzi fil-kampanja tal-familja Medici, imqassmin fit-territorju kollu fejn kienu jmexxu, bħala turija tas-setgħa u tar-rikkezzi tagħhom. Kienu wkoll postijiet rikreattivi għad-divertiment u l-intratteniment tas-sidien tagħhom; u b'mod iktar prożajku, kienu ċ-ċentru ta' attivitajiet agrikoli fl-artijiet tal-madwar. Fl-2013, il-vilel u l-ġonna tal-familja Medici ġew miżjuda fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.

## Storja

L-ewwel vilel tal-familja Medici kienu l-Villa del Trebbio u dik ta' Cafaggiolo. Dawn iż-żewġ vilel kienu djar iffortifikati b'saħħithom li nbnew fis-seklu 14 fir-reġjun ta' Mugello, minn fejn oriġinat il-familja Medici. Fis-seklu 15, Cosimo de' Medici bena vilel u ġonna ddisinjati minn Michelozzo f'Careggi u fi Fiesole, li xorta kienu binjiet iffortifikati sew, iżda kellhom ukoll spazji rikreattivi: btieħi, gallariji u ġonna. Lorenzo de' Medici qatta' perjodi twal fil-Villa ta' Careggi. Gradwalment, Firenze ġiet imdawra minn kollezzjoni ta' vilel tal-familja Medici, b'oħrajn f'partijiet iktar distanti tal-Gran Dukat tat-Toskana. Sal-aħħar tas-seklu 16, kien hemm mill-inqas 16-il villa ewlenija, b'mill-inqas 11 oħra ta' interess sekondarju (l-iktar agrikoli jew bi sjieda tal-familja Medici għal żmien qasir), flimkien ma' għadd ta' rziezet u loġoġ tal-kaċċa fit-Toskana kollha. Giusto Utens pitter sensiela ta' lunetti bil-vilel prinċipali tal-familja Medici fis-seklu 17, li issa jinsabu fil-Villa La Petraia.

L-aħħar vilel tal-familja Medici kienu l-Villa ta' Montevettolini u l-Villa ta' Artimino, li nxtraw fl-1595-1596 minn Ferdinandu I meta kien qed jkabbar il-Villa ta' Castello, il-Villa La Petraia u l-Villa dell'Ambrogiana.

Il-vilel li nbnew l-aħħar huma eżempji straordinarji tal-arkitettura Rinaxximentali u Barokka, u sikwit kienu akkumpanjati minn ġonna. Il-ġnien fil-Villa ta' Castello, magħmul għal Cosimo I de' Medici, il-Gran Duka tat-Toskana, kien l-ewwel wieħed fl-Italja li għamel Niccolò Tribolo, li iktar 'il quddiem iddisinja l-Ġonna ta' Boboli għar-residenza l-ġdida ta' Cosimo, Palazzo Pitti.

Kull membru sinifikanti tal-familja Medici kien sid ta' villa. Id-Duka kien jiċċaqlaq minn dar għall-oħra. Meta kien jirresjedi fiha, il-villa kienet issir mikrokożmu tal-qorti tal-familja Medici. Għall-kaċċa, seta' jżur il-Villa del Trebbio, il-Villa ta' Cafaggiolo jew il-Villa ta' Pratolino; jirresjedi fil-Villa dell'Ambrogiana fir-rebbiegħa; u jiċċaqlaq lejn il-Villa ta' Artimino fis-sajf biex igawdi l-istaġun f'pożizzjoni iktar olzata u friska.

Wara l-mewt ta' Gian Gastone de' Medici fl-1737, il-Gran Dukat tat-Toskana u l-assi tal-familja Medici, inkluż il-vilel tagħhom, ġew akkwistati minn Francis, id-Duka ta' Lorraine (li iktar 'il quddiem sar Imperatur Ruman Sagru). Francis żar it-Toskana darba biss fl-1739 u għas-sitta u għoxrin sena ta' wara l-vilel ġew ittraskurati. B'konsegwenza ta' dan, meta Leopoldu I wiret id-dukat fl-1765, bosta vilel u ġonna kienu mitluqin u żdingati. Il-kumplament baqgħu jintużaw mill-membri tal-familja tad-Duka ta' Lorraine sal-1860 meta t-Toskana ġiet assorbita fir-Renju l-ġdid tal-Italja. Il-familja Savoia għażlet li tbigħ il-vilel kollha tal-familja Medici ħlief tnejn (La Petraia u Poggio a Caiano), li baqgħu fil-pussess tagħhom sal-aħħar tal-monarkija fl-1946. Illum il-ġurnata, uħud mill-vilel u l-ġonna tal-familja Medici huma mużewijiet; oħrajn huma okkupati minn istituzzjonijiet, u ftit minnhom għandhom sjieda privata, u spiss jinkrew privatament jew jintużaw għal avvenimenti pubbliċi.

## Sit ta' Wirt Dinji
Fl-2006, il-gvern Taljan innomina l-vilel u l-ġonna tal-familja Medici bħala Sit Indikattiv ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. Fis-37 laqgħa tal-Kumitat tal-Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2013 f'Phnom Penh, il-Kambodja, il-"Vilel u Ġonna tal-Familja Medici fit-Toskana" ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (ii)** "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-**kriterju (iv)** "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem"; u l-**kriterju (vi)** "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".

## Lista

### Vilel u ġonna elenkati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO

### Vilel u ġonna oħra tal-familja Medici

### Residenzi oħra
Il-familja Medici fil-Gran Dukat kellhom bosta residenzi f'Firenze, f'Pisa, fi Siena u f'Livorno. 'Il barra mit-territorju Toskan kellhom is-sjieda wkoll ta' xi palazzi prestiġjużi f'Ruma, abitati l-iktar mill-kardinali tal-familja tagħhom. Barra minn hekk, kellhom bosta vilel ta' interess sekondarju, li mhumiex elenkati hawn taħt.

'Il barra mit-territorju nazzjonali tal-Italja, ta' min isemmi l-Palazz tal-Gran Duki tat-Toskana li jinsab fi Praga fuq in-naħa tal-Punent tal-pjazza msejħa Hradcanske Namesti, li nbena lejn l-aħħar tas-seklu 17 u li ġie attribwit lill-arkitett Franċiż Jean Baptiste Mathey.

## Biblijografija

* *Giardini di Toscana*, prefazione a cura di Mariella Zoppi, Edifir, 2001
* Alidori Laura, *Le dimore dei Medici in Toscana*, Edizioni Polistampa Firenze, 1995
* Lapi Bini Isabella, *Le ville medicee. Guida Completa*, Giunti 2003
* Mignani Daniela, *Le Ville Medicee di Giusto Utens*, Arnaud, 1993
* Guido Rebecchini, *Le ville dei Medici da Firenze a Roma*, Istituto Poligrafico e Zecca dello Stato: Libreria dello Stato, 2008

## Referenzi