Carcassonne

**Carcassonne** (pronunzja bil-Franċiż: [kaʁkasɔn], lokalment: [kaχkaˈsɔnə]; bil-Oċċitan: *Carcassona* [kaɾkaˈsunɔ]; bil-Latin: *Carcaso*) hija belt iffortifikata Franċiża fid-dipartiment ta' Aude, fir-reġjun ta' Occitanie. Hija l-prefettura tad-dipartiment.

Abitata min-Neolitiku, Carcassonne tinsab fil-pjanura tax-xmara Aude bejn ir-rotot kummerċjali storiċi, u tikkollega l-Oċean Atlantiku mal-Baħar Mediterran u l-Massif Central mal-Pirinej. L-importanza strateġika tagħha malajr ġiet rikonoxxuta mir-Rumani, li okkupaw l-għolja fejn kienet tinsab sal-waqgħa tal-Imperu Ruman tal-Punent. Fis-seklu 5 inħakmet mill-Viżigoti, li stabbilew il-belt. Fi żmien tliet sekli, għal żmien qasir sfat taħt il-ħakma Iżlamika. Il-pożizzjoni strateġika tagħha wasslet biex il-mexxejja tagħha jespandu l-fortifikazzjonijiet sat-Trattat tal-Pirinej fl-1659.

Iċ-ċittadella tagħha, magħrufa bħala Cité de Carcassonne, hija fortizza Medjevali li tmur lura għall-perjodu Gallo-Ruman u ġiet restawrata mit-teoriku u l-arkitett Eugène Viollet-le-Duc fl-1853. Saret Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1997 bis-saħħa tal-preservazzjoni u tar-restawr eċċezzjonali taċ-ċittadella Medjevali. Carcassonne tiddependi ferm fuq it-turiżmu iżda għandha wkoll setturi ekonomiċi ewlenin oħra bħall-manifattura u l-produzzjoni tal-inbid.

## Ġeografija
Carcassonne tinsab fin-Nofsinhar ta' Franza madwar 80 kilometru (50 mil) fil-Lvant ta' Toulouse. Il-pożizzjoni strateġika tagħha bejn l-Oċean Atlantiku u l-Baħar Mediterran ilha rikonoxxuta min-Neolitiku.

L-erja tar-raħal hija madwar 65 km2 (25 mil kwadru), li hija ferm ikbar mill-bosta rħula żgħar fid-dipartiment ta' Aude. Ix-xmajjar Aude, Fresquel u l-Canal du Midi jgħaddu mir-raħal.

## Storja
L-ewwel sinjali ta' insedjament f'dan ir-reġjun imorru lura għal madwar it-3500 Q.K., iżda s-sit tal-għolja ta' *Carsac* — isem Ċeltiku li nżamm f'siti oħra fin-Nofsinhar — sar post kummerċjali importanti fis-seklu 6 Q.K. Il-*Volcae Tectosages* iffortifikawha u għamluha *oppidum*, forti f'għolja, u ngħatat l-isem ta' "Carsac".

L-etimoloġija folkloristika — li tinvolvi *châtelaine* msejħa Carcas, ingann li temm assedju, u d-daqq brijuż tal-qniepen ("*Carcas* sona") — għalkemm imfakkra permezz ta' skultura Neo-Gotika ta' *Mme. Carcas* fuq kolonna ħdejn id-Daħla ta' Narbonne, hija invenzjoni moderna. L-isem jista' jitqies li oriġina mill-isem Carcas.

Carcassonne ġiet identifikata strateġikament meta r-Rumani ffortifikaw il-quċċata tal-għolja tagħha għall-ħabta tal-100 Q.K. u eventwalment għamluha l-kolonja ta' *Julia Carsaco*, iktar 'il quddiem imsejħa *Carcaso*, u mbagħad *Carcasum* (bil-proċess ta' qlib tal-konsonanti magħruf bħala metateżi). Il-parti prinċipali tan-naħat t'isfel tas-swar tat-Tramuntana tmur lura għal żmien il-Gallo-Rumani. Fl-462 ir-Rumani uffiċjalment ċedew lil *Septimania* lir-re Teodoriku II tal-Viżigoti li kien mexxa lil Carcassonne mill-453. Huwa bena iktar fortifikazzjonijiet f'Carcassonne, li kienet stazzjonament tal-fruntiera fiżika tat-Tramuntana li għad hemm traċċi tagħha sa llum il-ġurnata.

Teodoriku II huwa maħsub li beda l-predeċessur tal-bażilika li issa hija ddedikata lil San Nażarju u San Ċelsju. Fil-508 il-Viżigosti rnexxielhom jirreżistu l-attakki tar-re Clovis tal-Franki. Is-Saraċeni minn Barċellona ħadu lil Carcassonne fis-725. Ir-Re Pepin il-Qasir (Pépin le Bref) keċċihom fis-759-760.

Entità fewdali Medjevali, il-Kontea ta' Carcassonne, ikkontrollat il-belt u l-madwar. Spiss kienet tingħaqad mal-Kontea ta' Razès. L-oriġini ta' Carcassonne bħala kontea x'aktarx imorru għal żmien ir-rappreżentanti lokali tal-Viżigoti, iżda l-ewwel konti magħruf b'ismu kien Bello ta' żmien Karlu Manju. Bello stabbilixxa dinastija, il-Bellonidi, li mexxew bosta *honores* f**Septimania'' u fil-[[Katalonja]] għal tliet sekli.

Fl-1067, Carcassonne saret proprjetà ta' [[Raimond-Bernard Trencavel]], il-viskonti ta' [[Albi]] u ta' [[Nîmes]], permezz taż-żwieġ tiegħu ma' Ermengard, oħt l-aħħar konti ta' Carcassonne. Fis-sekli ta' wara, il-familja Trencavel alleat ruħha bis-suċċessjoni mal-kontijiet ta' Barċellona u ta' Toulouse. Huma bnew ix-''Château Comtal'' u l-Bażilika ta' San Nażarju u San Ċelsju. Fl-1096, il-[[Papa Urban II]] bierek il-ġebla tax-xewka tal-pedamenti tal-[[katidral]] il-ġdid.

Carcassonne saret famuża għar-rwol li kellha fil-Kruċjati Albiġensjani meta l-belt kienet fortizza tal-Katari Oċċitani. F'Awwissu 1209, l-armata tal-Kruċjati tal-Legat Papali, is-Superjur [[Arnaud Amalric]], ġiegħel liċ-ċittadini tagħha jarrendu. Il-Viskonti Raimond-Roger de Trencavel intefa' l-ħabs sakemm ġie nnegozjat kif il-belt kienet se tarrendi u miet f'ċirkostanzi misterjużi tliet xhur wara fil-ħabs tiegħu stess. Il-poplu ta' Carcassonne tħalla jitlaq — effettivament, tkeċċa mill-belt tiegħu stess ta' fuqhom senduqhom. [[Simon de Montfort]] inħatar bħala l-Viskonti l-ġdid kompla jżid iktar fortifikazzjonijiet.

Fl-1240, iben Trencavel ipprova jerġa' jikkonkwista d-dominju antik tiegħu iżda ma rnexxilux. Il-belt issottomettiet ruħa għat-tmexxija tar-Renju ta' Franza fl-1247. Carcassonne saret fortizza tal-fruntiera bejn Franza u r-Renju ta' [[Aragona]] skont it-Trattat ta' Corbeil tal-1258. Ir-re [[Lwiġi IX]] stabbilixxa parti ġdida tar-raħal fuq in-naħa l-oħra tax-xmara Aude. Hu u s-suċċessur tiegħu [[Filippu III]] bnew is-swar ta' barra. Il-fehma kontemporanja xorta baqgħet tikkunsidra l-fortizza inpenetrabbli. Matul il-Gwerra tal-Mitt Sena, Dwardu l-Prinċep l-Iswed ma rnexxilux jaħkem il-belt fl-1355, għalkemm it-truppi tiegħu qerdu l-''ville basse'' (litteralment "belt fil-baxx").

Fl-1659, it-Trattat tal-Pirinej ittrasferixxa l-provinċja tal-fruntiera ta' [[Roussillon]] lil Franza, u l-importanza militari ta' Carcassonne naqset. Il-fortifikazzjonijiet tagħha ġew abbandunati u l-belt saret ċentru ekonomiku li kkonċentra fuq l-industrija tat-tessuti tas-suf. Dokument tal-1723 ikkwotat minn [[Fernand Braudel]] iddeskriviha bħala "ċ-ċentru tal-manifattura ta' Languedoc". Baqgħet hekk sal-kollass tas-suq [[Imperu Ottoman|Ottoman]] fl-aħħar tas-seklu 18, u mbagħad saret belt/raħal rurali.

== Importanza storika ==
Carcassonne kienet l-ewwel fortizza li użat il-kostruzzjonijiet tal-[[injam]] fuq il-fortifikazzjonijiet tal-ġebel meta kienet taħt assedju. Pjattaformi u ħitan temporanji tal-injam kienu jinbnew mas-swar ta' fuq tal-fortizza permezz ta' toqbiet kwadri fil-faċċati tal-ħitan, u b'hekk kienu jipprovdu protezzjoni għad-difensuri fuq is-swar u setgħu jixxabtu 'l barra mingħajr ma jidhru biex jisparaw jew iwaqqgħu ż-żejt jaħraq fuq min kien iwettaq l-attakki kontra l-belt.

== Sit ta' Wirt Dinji ==

Il-Belt Iffortifikata Storika ta' Carcassonne ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1997.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (ii)** "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-**kriterju (iv)** "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".

== Attrazzjonijiet prinċipali ==

=== Belt iffortifikata ===

Essenzjalment, il-belt iffortifikata tikkonsisti minn disinn konċentriku ta' żewġ sezzjonijiet ta' swar fuq barra bi 53 torri u strutturi difensivi kontra l-assedji. Il-kastell innifsu fuq il-pont tiegħu li jitla' u jinżel u foss li jwassal għall-parti difensiva ċentrali. Is-swar għandhom bosta torrijiet li nbnew matul perjodu pjuttost twil. Sezzjoni minnhom hija Rumana u hija partikolarment differenti mill-ħitan Medjevali, b'saffi tal-brikks [[Aħmar|ħomor]] u soqfa tat-terrakotta. Wieħed mit-torrijiet difensivi kien ospita l-Inkwiżizzjoni [[Knisja Kattolika|Kattolika]] fis-seklu 13 u għadu magħruf bħala "t-Torri tal-Inkwiżizzjoni".

Carcassonne ġiet demilitarizzata taħt [[Napuljun I ta' Franza|Napuljun Bonaparte]], u s-''cité'' ffortifikata ta' Carcassonne ġiet mitluqa tant li l-gvern Franċiż iddeċieda li għandha titwaqqa'. Digriet f'dan ir-rigward uffiċjalizza din id-deċiżjoni fl-1849 iżda dan inkorla liċ-ċittadini tal-belt. L-antikwarju u s-sindku ta' Carcassonne, [[Jean-Pierre Cros-Mayrevieille]], u l-[[kittieb]] [[Prosper Mérimée]], the l-ewwel spettur tal-monumenti antiki, mexxew kampanja għall-preservazzjoni tal-fortizza bħala monument storiku. Iktar tard dik is-sena, l-arkitett Eugène Viollet-le-Duc, li diġà kien qed jirrestawra l-Bażilika ta' San Nażarju u San Ċelsju, ġie kkummissjonat għar-rinnovazzjoni tal-monument.

Fl-1853 beda x-xogħol fis-swar tal-Punent u tal-Lbiċ, segwiti mit-torrijiet tad-Daħla ta' Narbonne u d-daħla prinċipali tas-''cité''. Il-fortifikazzjonijiet ġew ikkonsolidati fejn kien meħtieġ, iżda l-attenzjoni ewlenija ngħatat lir-restawr tas-soqfa tat-torrijiet u tal-istrutturi difensivi, fejn Viollet-le-Duc ordna l-qerda tal-istrutturi li kienu nbnew ma' dawn il-ħitan, uħud minnhom pjuttost antiki. Viollet-le-Duc ħalla warajh bosta noti u tpinġijiet dettaljati meta miet fl-1879, u l-istudent tiegħu [[Paul Boeswillwald]], u iktar 'il quddiem l-arkitett Nodet komplew bir-riabilitazzjoni ta' Carcassonne.

Ir-restawr ġie kkritikat sew matul il-ħajja ta' Viollet-le-Duc. Wara li kien għadu kemm temm ix-xogħol fit-Tramuntana ta' Franza, huwa għamel l-iżball li uża l-lavanja (meta ma kien hemm l-ebda barriera tal-lavanja fl-inħawi) minflok it-terrakotta għat-tegoli tas-soqfa. Intqal li s-soqfa tal-lavanja kienu iktar tipiċi tat-Tramuntana ta' Franza, bħalma kienu l-partijiet ippuntati li ġew miżjuda mas-soqfa. Minkejja dan, inġenerali, hemm qbil li x-xogħol ta' Viollet-le-Duc f'Carcassonne kien xogħol ta' ġenju, għalkemm ma segwiex l-awtentiċità stretta.

=== Belt fil-baxx ===
Il-''ville basse'' tmur lura għall-aħħar tal-Medju Evu. Stabbilita bħala insedjament tal-abitanti mkeċċija mill-belt xi żmien wara l-Kruċjati, kienet il-qalba ekonomika tal-belt għal sekli sħaħ. Għalkemm xi darba kienu intatti, il-biċċa l-kbira tal-ħitan ta' din il-parti tal-belt ma għadhomx intatti. Il-Katidral ta' Carcassonne jinsab f'din il-parti tal-belt.

=== Oħrajn ===
Pont ieħor, Pont Marengo, jaqsam minn naħa għall-oħra tal-Canal du Midi u jagħti aċċess għall-istazzjon ferrovjarju. Il-Lac de la Cavayère nħoloq bħala lag rikreattiv; jinsab madwar ħames minuti miċ-ċentru tal-belt bil-[[karozza]].

Attrazzjonijiet oħra jinkludu:

* il-Bażilika ta' San Nażarju u San Ċelsju,
* il-[[Katidral]] ta' Carcassonne,
* il-Knisja ta' San Vinċenz.

== Klima ==
Carcassonne għandha klima subtropikali umduża (klassifikazzjoni klimatika ta' Köppen: Cfa), għalkemm għandha influwenza Mediterranja notevoli bi sjuf sħan (klassifikazzjoni klimatika ta' Köppen: Csa), klima li hija iktar tipika tan-Nofsinhar ta' Franza, bi xtiewi moderatament bix-xita u miti u bi sjuf b'medja ta' iktar minn 28 °C (82 °F) binhar bi ftit xita.

Carcassonne, flimkien mal-kosta Mediterranja Franċiża, tista' tkun soġġetta għal maltempati bir-ragħad u xita torrenzjali fl-aħħar tas-sajf u fil-bidu tal-ħarifa. Ir-reġjun ta' Carcassonne jbati minn għargħar f'dawn l-avvenimenti, u l-aħħar għargħar seħħ fl-14 u fil-15 ta' Ottubru 2018.


== Populazzjoni ==


== Ekonomija ==
Il-parti l-ġdida (''Ville Basse'') tal-belt fuq in-naħa l-oħra tax-xmara Aude, li tmur lura għall-Medju Evu, wara l-[[Kruċjata|Kruċjati]], timmanifattura ż-żraben, il-lastiku u t-tessuti. Hija wkoll iċ-ċentru ta' reġjun ewlieni tal-produzzjoni tal-inbejjed ta' Denominazzjoni ta' Oriġini Kontrollata (DOK; bil-Franċiż: AOC). Parti kbira mill-introjtu tal-belt jiġi mit-turiżmu b'rabta mal-fortifikazzjonijiet (''Cité'') u mid-dgħajjes li jgħaddu mill-Canal du Midi. Carcassonne tospita wkoll l-Akkademja MKE ta[[l-Arti]] tal-Ispettaklu. Carcassonne tilqa' madwar tliet miljun viżitatur fis-sena.

=== Trasport ===
Fl-aħħar tas-snin 90 tas-seklu 20, l-ajruport ta' Carcassonne beda jakkomoda titjiriet irħas mill-ajruporti [[Ewropa|Ewropej]] u lejhom, u sal-2009 kellu konnessjonijiet ta' titjiriet regolari ma' Porto, [[Bournemouth]], [[Cork]], [[Dublin]], [[Frankfurt]] (Hahn), [[Londra]] (Stansted), [[Liverpool]], East Midlands, [[Glasgow]] (Prestwick) u [[Charleroi]].

L-istazzjon ferrovjarju ta' Carcassonne joffri konnessjonijiet diretti lejn Toulouse, [[Narbonne]], [[Perpignan]], [[Pariġi]], [[Marseille|Marsilja]] u diversi destinazzjoni reġjonali. L-awtostrada A61 tikkollega lil Carcassonne ma' Toulouse u ma' Narbonne.

== Edukazzjoni ==

* École nationale de l'aviation civile

== Lingwa ==
Fil-belt jiġi mitkellem il-Franċiż. Storikament, il-lingwa mitkellma f'Carcassonne u fil-Languedoc-Roussillon kollu ma kienx il-Franċiż iżda l-Oċċitan.

== Sport ==
F'Lulju 2021, Carcassonne kienet l-aħħar belt għall-istadju 13 tat-[[Tour de France]] taċ-ċikliżmu tal-2021. Kien proprju f'Carcassonne li [[Mark Cavendish]] laħaq ir-rekord tal-iktar rebħiet ta' stadji tat-Tour de France (34) ta' [[Eddy Merckx]]. Carcassonne kienet l-aħħar belt għall-istadju 15, u l-ewwel belt għall-istadju 16 tat-Tour de France tal-2018. Qabel kienet ukoll il-punt ta' tluq għall-istadju 11 tat-Tour de France tal-2004 u tal-2016, u l-aħħar belt tat-Tour de France tal-2006.

Bħal fil-kumplament tal-Lbiċ ta' Franza, ir-[[rugby union]] huwa popolari f'Carcassonne. Il-belt hija rrappreżentata mill-[[Union Sportive Carcassonnaise]], magħrufa lokalment sempliċement bħala USC. Il-klabb għandu storja kbira u lagħab fil-Finali tal-Kampjonat Franċiż fl-1925, u attwalment jikkompeti fil-Pro D2, it-tieni diviżjoni tar-rugby Franċiż.

Jintlagħab ukoll ir-rugby league, mill-klabb [[AS Carcassonne]]. Huma jilagħbu fil-Kampjonat Elit 1. [[Puig Aubert]] huwa l-iżjed plejer notevoli tar-rugby league li ġie minn klabb ta' Carcassonne. Hemm [[statwa]] tal-bronż tiegħu barra mill-iStade Albert Domec fejn jilagħbu t-timijiet tal-belt fiż-żewġ dixxiplini.

== Arti ==

F'Mejju 2018 ġie varat il-proġett "Konċentriku, eċċentriku" tal-artist Franċiż-[[Żvizzera|Żvizzeru]] [[Felice Varini]], fejn intwerew ċrieki konċentriċi kbar fuq il-[[monument]] bħala parti mis-seba' edizzjoni ta'  "IN SITU, [[Arti]] storika u kontemporanja", avveniment tas-sajf fir-reġjun ta' Occitanie / Pyrenees-Mediterranean li jiffoka fuq ir-rabta bejn l-arti moderna u l-wirt arkitettoniku. Dan ix-xogħol monumentali sar bħala ċelebrazzjoni tal-20 anniversarju tad-deżinjazzjoni ta' Carcassonne bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.

Eċċezzjonali bħala daqs, viżibbiltà u użu tal-ispazju arkitettoniku, il-proġett kien estiż tul in-naħa tal-Punent tal-fortifikazzjonijiet tal-belt. Ix-xogħol seta' jiġi apprezzat sew biss minn quddiem id-Daħla ta' Aude fir-rotta bil-mixi mill-Bastide. Iċ-ċrieki sofor irqaq ġew ipprojettati permezz ta' folji miżbugħin tal-aluminju, qishom mewġ taż-żmien u tal-ispazju, fejn dehru jifframmentaw u jirrikomponu l-[[ġeometrija]] taċ-ċrieki fuq it-torrijiet u s-swar tal-fortifikazzjonijiet. Ix-xogħol kien viżibbli minn Mejju sa Settembru 2018 biss.

== Kultura popolari ==

* Il-poeta Franċiż [[Gustave Nadaud]] żied il-popolarità ta' Carcassonne. Huwa kiteb [[poeżija]] dwar raġel li kien joħlom li jara iżda li ma setax jara qabel miet. Il-poeżija tiegħu ispirat bosta oħrajn u ġiet tradotta bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]] diversi drabi. [[Georges Brassens]] kanta verżjoni musical tal-poeżija. [[Lord Dunsany]] kiteb ġrajja qasira msejħa "Carcassonne" (f**A Dreamer's Tales*) bħalma għamel [[William Faulkner]].
* Fis-6 ta' Marzu 2000 Franza ħarġet bolla ta' kommemorazzjoni tal-fortizza ta' Carcassonne.
* L-istorja ta' Carcassonne tiġi rrakkontata fir-rumanzi tat-Triloġija ta' Languedoc *Labyrinth*, *Sepulchre* u *Citadel* ta' [[Kate Mosse]]. Flimkien ma' [[Puivert]] u Toulouse, tissemma u tiġi deskritta spiss fir-rumanz tal-2018 tagħha "The Burning Chambers".
* Il-logħba tal-mejda *Carcassonne* ngħatat isem il-belt, u tinkludi l-arkitettura tar-reġjun.
* Partijiet mill-film tal-1991 *Robin Hood: Prince of Thieves* inġibdu f'Carcassonne u fl-inħawi tal-madwar.
* Album tal-1993 ta' [[Stephan Eicher]] kien jismu *Carcassonne*.
* Fix-show *Sea Wall'', tal-protagonista Andrew Scott, Carcassonne tissemma spiss fl-isfond.

## Nies notevoli

* Paul Lacombe, kompożitur Franċiż, twieled fl-1837
* Théophile Barrau, skultur Franċiż, twieled fl-1848
* Paul Sabatier, kimiku Franċiż, rebbieħ konġunt tal-Premju Nobel għall-Kimika, twieled fl-1854
* Henry d'Estienne, pittur Franċiż, twieled fl-1872
* Suzanne Sarroca, sopran tal-opri Franċiża, twieldet fl-1927
* Gilbert Benausse, plejer tar-rugby Franċiż, twieled fl-1932
* Alain Colmerauer, xjenzat informatiku Franċiż, inventur tal-lingwaġġ tal-ipprogrammar Prolog, twieled fl-1941
* Michael Martchenko, illustratur Kanadiż imwieled fi Franza, twieled fl-1942
* Maurice Sarrail, suldat Franċiż, Ġeneral ta' Diviżjoni matul l-Ewwel Gwerra Dinjija, twieled fl-1856
* David Ferriol, plejer tar-rugby Franċiż, twieled fl-1979
* Olivia Ruiz, kantanta pop Franċiża, twieldet fl-1980
* Fabrice Estebanez, plejer tar-rugby Franċiż, twieled fl-1981

## Ġemellaġġi
Carcassonne hija ġemellata ma':

* Eggenfelden, il-Ġermanja
* Baeza, Spanja
* Tallinn, l-Estonja

## Referenzi