Cali

**Cali**, uffiċjalment **Santiago de Cali** (pronunzja Spanjola : [sanˈtjaɣo ðe ˈkali]), hija belt li tinsab fil- punent tal-Kolombja . Hija l- kapitali tad- dipartiment tal -Valle del Cauca . Bl 2 500 000 habitants tagħha, Cali hija t-tielet l-iktar belt popolata fil-Kolombja.

Din twaqqfet fil-25 ta’ Lulju, 1536 mill-konkwistatur Spanjol Sebastián de Belalcázar. Huwa meqjus bħala l-metropoli ekonomika u kulturali tal-Lbiċ tal-Kolombja. Il-belt madankollu tikkonċentra faqar għoli, rati għolja ta' omiċidju u pluralità ta' gruppi armati illegali. Cali hija s-26 l-iktar belt perikoluża fid-dinja fl-2019.

Cali huwa ċ-ċentru sportiv ewlieni tal-Kolombja, billi hija l-unika belt fil-pajjiż li ospitat il-Logħob Pan Amerikan (edizzjoni tal-1971). Saru avvenimenti sportivi ewlenin oħra hemmhekk bħalma huma l-Logħob Dinji tal-2013, il-Kampjonati Dinji taċ-Ċikliżmu fuq Track 2014, jew l-edizzjoni tal-2015 tal-Kampjonati Dinji tal-Atletika taż-Żgħażagħ.

## Toponomija
*Cali* hija l-forma mqassra tal-isem uffiċjali tal-belt : *Santiago de Cali* . Il-kelma *Santiago* tirreferi għall- appostlu Ġakbu ta’ Żebedew, li l-festa tiegħu tiġi ċċelebrata fil 25 juillet . L-oriġini tal-kelma *Cali* ġejja mill-kultura tal- Chibchas . Tribijiet oħra emmnu li l-kelma *Cali* ġiet mill-familja tal-lingwa Quechua . Din it-teorija ġiet mill-eżistenza ta’ belt jisimha *Calicali*, qrib Quito ( Ekwador ).

## Ġeografija
Cali tinsab fil-Lbiċ tal-Kolombja, fil-wied wiesa’ tar-Río Cauca, xmara li tagħti isimha lid-dipartiment u tgħaddi bejn il-Kordillera tal-Punent u l-Kordillera Ċentrali (tnejn mit-tliet Kordilleri tal-Kolombja, imwielda mill-qasma ta’ il-firxa tal-muntanji tal-Andes fit-Tramuntana tal-kontinent). Għalkemm il-belt tinsab kważi kompletament fil-pjanuri tal-wied, f’altitudni medja ta’ 1,000 metru, hemm parti żgħira minnha f’kuntatt man-naħa tal-Lvant tal-Kordillera tal-Punent.

Il-belt tinsab 300   it-titjira ( 484   bit-triq) lejn il-Lbiċ ta’ Bogota, il-kapitali tal-pajjiż, 330   it-titjir fin-nofsinhar ta’ Medellin u 75   ( 115   bit-triq) minn Buenaventura, il-belt tal-port u żbokk lejn il-Paċifiku.

## Storja
Cali hija waħda mill-eqdem bliet fil-Kolombja kif ukoll il-kontinent Amerikan. Din twaqqfet fil-25 ta’ Lulju, 1536 mill-konkwistatur Spanjol Sebastián de Belalcázar. L-isem uffiċjali tiegħu, Santiago de Cali, ġie stabbilit abbażi tal-qaddis tal-ġurnata: San Ġakbu (Santiago bl-Ispanjol) kif ukoll abbrevjazzjoni possibbli tal-isem tat-tribù Indjan tar-reġjun, il-Calimas. Il-fondazzjoni tagħha seħħet biss tliet snin wara dik ta’ Cartagena de Indias (1533) minn Pedro de Heredia u sentejn qabel dik ta’ Santa Fe de Bogotá – bħalissa Bogotá – (1538) ta’ Gonzalo Jiménez de Quesada.

### Era Pre-Kolombjana
Iż-żona fejn bħalissa jinsab id-dipartiment ta’ Valle del Cauca u Cali attirat diversi popli, fosthom it-tribù Calimas. L-Amerikani indiġeni li jgħixu fir-reġjun Andin kienu jappartjenu għall-familja tal-Karibew . Huma għexu fil-postijiet tal-muniċipalitajiet attwali ta ' Roldanillo u Cali. L-akbar insedjament kien fuq ix-xtut tax-Xmara Pescador, ħdejn il-bliet illum imsejħa Zarzal u Bugalagrande . Il-poplu Quimbaya  okkupa t-tramuntana tad-dipartiment tal-Valle del Cauca u r-reġjun futur Kolumbjan li jipproduċi l-kafè, *Eje Cafetero.*

Cali u, b'mod ġenerali, ir-reġjun Andin tal-kosta tal-Paċifiku tad-dipartiment ta 'Valle del Cauca jikkostitwixxu żona ta' interess arkeoloġiku kbir rigward l-era pre-Kolombjana. Ħafna mill-popli Nattivi Amerikani ta 'dan ir-reġjun huma direttament relatati mal-familja tal-Karibew, għalhekk il-probabbiltà ta' inkursjonijiet kulturali Mesoamerican antiki tista 'titqies.

### Konkwista Spanjola
Il-konkwisti li saru fil -Peru ħeġġew lill-Ispanjoli, fit-tfittxija ta 'El Dorado, biex ikomplu r-rotta tagħhom lejn it-territorju tal-Kolombja tal-lum. Jekk id-dominazzjoni tat-tribujiet li jitkellmu bil-Quechua ma kinitx wisq diffiċli, dik tal-Amerindjani tal-istess territorju kienet aktar diffiċli minħabba l-organizzazzjoni politika tagħhom f'konfederazzjoni. Fl-avvanz tagħhom lejn id-dipartiment attwali ta’ Valle del Cauca, l-Ispanjoli qasmu r-reġjun fejn kienu jgħixu t-Timba. Dawn tal-aħħar ħarbu, abbandunaw il-proprjetà tagħhom, booty faċli għall-conquerors.

Waqt li komplew il-vjaġġ tagħhom lejn it-Tramuntana, il-konkwistaturi laħqu r-reġjun tal-kaċikku ta’ Jamundí li n-nies tiegħu kienu jgħixu bejn ix-xmajjar Pance u Jamundí. Il-Jamundiés, minkejja r-reżistenza kuraġġuża tagħhom, ġew imwarrba. Dak li baqa’ kien l-aħħar ħolqa importanti fir-reġjun, magħmul mill-kaċik Petecuy u n-nies tiegħu li jgħixu bejn ix-Xmara Lili u l-Kordillera tal-Punent tal-Andes Kolombjani. Il-kaċikk u n-nies tiegħu ffaċċjaw l-invażuri b’armata kbira magħmula minn konfederazzjoni ta’ tribujiet. Il-battalja finali u r-rebħa tal-konkwistaturi seħħet nhar it-Tlieta Qaddis fis-sena 1536.

### Fondazzjoni Cali

Il-fundatur ta' Cali, Sebastián de Belalcázar, ġie l-Amerika fl -1498, jakkumpanja lil Christopher Columbus fit-tielet vjaġġ tiegħu. Fil 25 juillet 1536, Sebastián de Belalcázar waqqaf Santiago de Cali, li inizjalment jinsab fit-tramuntana tal-pożizzjoni finali tiegħu. Imbagħad il-konkwistador iddeċieda fuq post ġdid għall-belt, is-sit attwali ta 'Cali, u l- kappillan, Brother Santos de Anasco, ċċelebra quddiesa fil-post fejn tinsab illum il-knisja ta' La Merced.

Matul l-era kolonjali, Cali daħal fil-gvernatorat ta 'Popayán u għalkemm oriġinarjament kienet il-kapitali ta' dan il-gvernatorat, dan it-titlu ngħata, fl-1540, minn Sebastián de Belalcázar lil Popayán minħabba l-ħlewwa tal-klima tiegħu. Il-gvernatorat ta' Popayán sar parti, fl-1563, mir-Real Audiencia de Quito, diviżjoni amministrattiva antika tal-Imperu Spanjol.

Sas-seklu 18, haciendas kienu mifruxa madwar it-territorju ta 'Cali, li dak iż-żmien kien biss belt żgħira ħdejn ix-Xmara Cali. Fl-1793, Cali kellu biss 6,548 abitant, li 1,106 minnhom kienu skjavi. Il-haciendas kienu jappartjenu lill-Ispanjoli, l-art tagħhom kienet tintuża għall-bhejjem u l-pjantaġġuni tal-kannamieli. Bosta minn dawn il-patrimonji taw isimhom lill-inħawi attwali.

### Indipendenza

#### Bliet Konfederati ta' Valle del Cauca

Fit , Santiago de Cali ipproklama l-indipendenza tiegħu. Din ir-rewwixta seħħet sbatax-il jum qabel il- « Għajta tal-Indipendenza " (en     li saret f'Santa Fe de Bogotá . Immedjatament, is- separatisti talbu appoġġ għall-kawża tagħhom u, skont it-tradizzjonijiet antenati tal-popli Amerindjani, iffurmaw il- « bliet ħbiberija ta’ Valle del Cauca ", li jgħaqqad flimkien Cali, Cartago, Toro, Buga (uffiċjalment Guadalajara de Buga), Caloto u Anserma, belt fid-dipartiment attwali ta' Caldas, maħluqa fl- 1905.

Il-gvernatur ta 'Popayán, Miguel Tacón y Rosique, qajjem armata biex jikkontrolla r-rewwixti. Il-patrijotti ta’ Cali appellaw lill-Kunsill Suprem ta’ Bogotá (Ispanjol: Junta Suprema de Bogotá), maħluq fl-20 ta’ Lulju, 1810, li bagħat kontinġent, ikkmandat mill-Kurunell Antonio Baraya, biex jappoġġja l-kawża tal-indipendenza.

Fit-28 ta’ Marzu, 1811, waqt il-Battalja ta’ Bajo Palacé, l-armata ta’ Antonio Baraya, bl-għajnuna ta’ Atanasio Girardot, ħarġet it-truppi rjalisti. Ir-Re Ferdinandu VII organizza armata kbira, taħt il-kmand ta’ Pacificador Pablo Morillo, biex jerġa’ jġib il-poter tal-kuruna Spanjola.

## Klima
Cali, li tinsab f'reġjun tropikali sħun u umdu, tibbenefika minn klima pjaċevoli  .

Il- Kordillera tal-Punent timblokka t-tkessiħ li tikkawża l-arja umda mill-Paċifiku u b’hekk ma tħallihiex tasal sal-belt  .

## Ekonomija
Il-belt ta’ Cali hija kkaratterizzata mill-preżenza ta’ settur industrijali żviluppat ħafna li jinsab fit-tramuntana tal-belt, fid-distrett industrijali ta’ Yumbo. Uħud mill-attivitajiet industrijali l-aktar importanti jinkludu: konkrit, ħlewwiet, produzzjoni ta 'żraben u oġġetti oħra tal-ġilda, produzzjoni tal-karta, produzzjoni u assemblaġġ ta' vetturi, stampar u arti grafika. Il-belt hija dar għal impjant tal-manifattura tat-tajers għall-grupp Franċiż Michelin. Cali hija magħrufa wkoll għall-preżenza ta 'ċentru tas-saħħa u kirurġija kosmetika magħrufa għall-kwalità tal-proċeduri mediċi, kirurġiċi u kosmetiċi tiegħu.

## Politika
Cali huwa mmexxi minn sindku (en     elett għal erba’ snin. Ġerarkikament, diversi pożizzjonijiet u segretarjati amministrattivi huma taħtu. L-ewwel elezzjonijiet muniċipali saru fl -1986 . Qabel din id-data, is-sindki u r-rappreżentanti kollha tal-fergħa eżekuttiva tal-kostituzzjoni ġew maħtura mill- president innifsu. L-ewwel sindku elett fil-Kolombja kien Carlos Holmes Trujillo ( partit liberali ). B'differenza bliet Kolombjani oħra, Cali ma addattatx għas-sistema l-ġdida ta' elezzjonijiet muniċipali ; il-belt esperjenzat tilwim politiku u tilwim ma’ wħud mis-sindki eletti tagħha.

## Edukazzjoni

Parti kbira ħafna tal-popolazzjoni ta' Cali għandha aċċess għall-edukazzjoni pubblika, li xi drabi hija sottofinanzjata u mmaniġġjata ħażin. L-iskejjel primarji huma ġeneralment ir-responsabbiltà tad-dipartiment, u xi drabi dik tal-muniċipalità. Is-Segretarjat Muniċipali tal-Edukazzjoni jamministra parti kbira mill-baġit investit mill-belt għall-iskejjel. Xi politiċi ppruvaw jikkontrollawha jew jorganizzawha mill-ġdid bil-mod tagħhom.

Cali hija mbierka b'diversi istituzzjonijiet sekondarji sofistikati, kif ukoll l-akbar universitajiet tar-reġjun. Ħafna minnhom jinsabu fin-nofsinhar tal-belt. Fost l-aktar prestiġjużi hemm l-Università ta’ Valle (pubblika), u l-Università Pontifikali Javeriana (privata).

### Universitajiet

* Università Valle (pubblika). Imwaqqfa fl -1945, hija l-ewwel università fil-Lbiċ tal-pajjiż f'termini ta 'studenti, u t-tielet fil-pajjiż kollu, b'aktar minn 30 320 élèves . Fih diversi fakultajiet : mediċina, inġinerija, xjenza u xjenzi soċjali . L-Università ta’ Valle hija l-unika università pubblika fil-Kolombja li m’għandhiex skola tal-liġi.
* Universidad Autonoma de Occidente (privata). Din twaqqfet fl -1975 u tiġbor flimkien aktar minn 7 400 étudiants .
* Università Pontifikali Javeriana  (privata). Imwaqqfa fl -1970, iservi bħala tħejjija għall-istudenti li jixtiequ jistudjaw f'Bogotá. Jiġbor flimkien madwar 5 700 étudiants u joffri programmi ta’ studju differenti, bil-għan li tinkiseb diploma jew le. L-Università Pontifikali Javeriana għandha wkoll librerija li fiha aktar minn 36 000 xogħol. Inawgurat l-iskola medika tagħha fl- 2010 .
* Universidad Icesi (privata). Twaqqfet fl- 1979 minn intraprendituri reġjonali li jfittxu li jikkumpensaw għan-nuqqas ta 'persunal kwalifikat fil-kumpaniji tan-negozju u l-kummerċjalizzazzjoni. Huwa jilqa' aktar minn 2 950 étudiants u għandu wkoll librerija b'madwar 30 000  . L-Università Icesi fetħet l-iskola medika tagħha fl-2009.
* Universidad San Buenaventura (privata) Imwaqqfa fl-1970 mill- Ordni Franġiskan, isservi bħala għażla għall-Università ta' San Buenaventura ta' Bogotá.
* Universidad Santiago de Cali , imwaqqfa fl- 1959 .
* Istitut Universitarju Antonio Jose Camacho  (pubbliku)
* Corporación Universitaria Centro Superior  (privat)
* Escuela Nacional Del Deporte  ( *Skola Nazzjonali tal-Isport* ). Imwaqqfa fl- 1984, hija, mal- Politécnico Jaime Isaza Cadavid , l-akbar istituzzjoni edukattiva fil-Kolombja li tispeċjalizza fl-isport u l-attività fiżika.
* Università San Martin ta' Cali
* La Manzana del Saber, li tinsab fin-nofsinhar tal-belt. Għandu Mużew tax-Xjenza kif ukoll librerija pubblika. Proġett li għadu għaddej għandu l-għan li jibni mużew ġdid imsejjaħ *Abrakadabra*, kif ukoll ċentru ta’ riċerka.

## Kultura

Il-kultura tal-belt ta’ Cali hija importanti ħafna. Tabilħaqq, minħabba l-istorja li seħħet f’din il-belt, imlaqqma l- « Sultana del Valle » , matul is-sekli u t-taħlit tal-popolazzjonijiet, id-diversità kulturali hija intensa.

Hemm ħafna mużewijiet, bħall-Mużew tad-Deheb, il-Mużew Kolonjali u Reliġjon jew il-Mużew Tertulia, il-Mużew tal-Arti ta’ Cali.

Il-belt għandha wkoll ċentru storiku fejn tista 'tiskopri d-distretti ta' San Antonio (Valle del Cauca), El Peñon, u La Merced. L-arkitettura kolonjali hija preżenti ħafna hemmhekk.

Il-kultura tal-abitanti ta 'Cali hija permezz taż-żfin u l-mużika. Ir-reġina bla dubju hija s-salsa, żfin tal-Amerika t'Isfel. Il-belt hija fil-fatt meqjusa bħala l-kapitali tas-salsa. Tista’ tipparteċipa f’avvenimenti bħall-Kampjonati Dinji tas-Salsa jew l-ispettaklu ta’ fama internazzjonali: Delirio.

Kull sena, matul l-aħħar ġimgħa ta’ Diċembru, issir il-“Feria de Cali”, fejn isiru festivals ta’ mużika u żfin, tiġrijiet tal-barrin, kompetizzjonijiet tas-sbuħija u diversi avvenimenti oħra.

Id-diversità tinstab bl-istess mod fil-gastronomija. Hemm platti tipiċi tal-belt bħal masetas, pan de bono, pan de yuca, empanadas, morcillas u anke platti influwenzati mill-prossimità tal-kosta tal-Paċifiku Kolombjan bħal chontaduro jew cazuela de piangua.

## Trasport

### Ajruporti

L-ajruport li jaqdi l-belt huwa l- Ajruport Internazzjonali Alfonso-Bonilla-Aragón ( kodiċi AITA : CLO) li jinsabu madwar ħmistax-il kilometru fil-grigal taċ-ċentru ta’ Cali, lejn il-belt ta’ Palmira li fit-territorju tagħha tinsab. Dan l-ajruport huwa t-tielet l-akbar fil-Kolombja ; laqgħet 3 422 919 touristes fl-2010. Hija konnessa mal-belt grazzi għal awtostrada msejħa *recta a Palmira*, li tjiebet f'dawn l-aħħar snin biex tagħmel l-aċċess għall-ajruport minn Cali u l-madwar aktar faċli.

Ħdejn Cali, hemm ukoll ajruport militari: il-Bażi tal-Ajru Marco Fidel Suárez, li tinsab fil-lvant tal-belt. Jappartjeni għall-Forza tal-Ajru Kolombjana u jservi bħala ċentru ta 'taħriġ għall-bdoti tal-armata.

### Netwerk tal-karozzi tal-linja

Cali hija moqdija minn aktar minn għoxrin kumpanija tal-karozzi tal-linja , kollha jiltaqgħu fl-istazzjon ċentrali tal-karozzi tal-linja. Dan tal-aħħar jinsab ħdejn l-istazzjon tal-ferrovija l-antik, li issa jservi l-kwartieri ġenerali tal-kumpanija Metrocali . Il-vetturi u r-rotot tax-shuttle jiddependu fuq il-kumpaniji tat-trasport. Riċentement, kumpaniji Kolombjani għażlu mudelli ta 'kowċis manifatturati mid-ditta Brażiljana Marcopolo .

## Turiżmu

### Belt il-Qadima

Cali hija dar għal diversi distretti storiċi kif ukoll varjetà ta 'monumenti. Fiċ- ċentru tal-belt, tista 'ssib diversi knejjes, bħal *La Merced* u *La Ermita* . Downtown Cali huwa ppreservat tajjeb ħafna, speċjalment madwar *Plaza de Caicedo*, meqjusa bħala l-punt ċentrali tal-belt. Din il-pjazza hija mdawra b'taħlita ta' bini antik u modern, bħal *el edificio Otero*, il- Katidral Metropolitan ta' Cali u *El Palacio de Justicia* (il- qorti ). Siti oħra li l-aktar li jżuruha nies jinkludu l-Knisja ta’ San Franġisk (en     u t-teatru muniċipali.

Il-belt ta’ Cali hija rikka ħafna f’monumenti, parks, pjazez pubbliċi u mużewijiet. L-aktar skulturi ammirati huma *El Cristo Rey* (Kristu Re), li qiegħed fuq għoljiet, bust ta’ Sebastián de Balalcázar, il-fundatur tal-belt, u *Las tres Cruces* (Tliet Slaleb), post ta’ pellegrinaġġ.

### Turiżmu regolari
Cali għandha nightclubs u ristoranti. Dan it-tip ta’ negozju sploda fir-reġjun f’dawn l-aħħar snin. Fil-belt, ċerti distretti huma ddedikati għal kollox għat-turiżmu (dan tal-aħħar huwa s-sors ewlieni ta’ dħul għall-kummerċjanti), bħal dak ta’ Granada, wieħed mill-aktar tradizzjonali fil-belt, li fih hemm ristoranti u ħwienet gourmet. Il-post bl-aktar ħwienet tal-moda u nightclubs jissejjaħ zona rosa (żona roża); tinsab fit-tramuntana tal-belt, ħdejn iċ-ċentru tax-xiri ta 'Chipichape.

## Postijiet u monumenti

* **Plaza de Caicedo** : Meqjus bħala ċ-ċentru tal-belt, din il-pjazza ngħatat l-isem f’ġieħ il-“ eroj tal-belt », Joaquín de Cayzedo (es) (jew Joaquín de Caicedo y Cuero) (1773 - 1813), suldat u politiku .
* **Park tal-klieb** : Jinsabu fid-distrett *ta 'San Fernando*, huwa wieħed mill-aktar popolari fil-belt. Għandu ħafna ristoranti u bars. Għandu dan l-isem minħabba monument iddedikat lill-klieb (bl espagnol :  ) tinsab fiċ-ċentru tagħha.
* **Avenida San Ġwakkin** : Jinsabu fi Ciudad Jardín, huwa wieħed mill-“ żoni roża "mill-belt.
* **Calle 66** : *Calle 66* huma l-aktar nightclubs famużi tal-belt.
* **Monument ta' Sebastian de Belalcázar** : Din l-istatwa tattira ħafna turisti. Sebastián de Belalcázar iħares lejn il-belt, fil-wied, filwaqt li jipponta b’subgħajh l-indiċi, driegħ mifrux warajh, fid-direzzjoni opposta  .
* **Rio Cali** : Dan il-post huwa kwiet ħafna ; ix-xmara, li tinsab fil-punent tal-belt, hija mdawwar minn ristoranti u l-mużew tal-arti moderna *La Tertulia* .
* **Statwa ta’ Kristu Re** : Monument reliġjuż mibni fuq għolja, huwa jkejjel 31 metru għoli u jħares lejn il-belt  ,  .

## Sports
Fuq livell professjonali, Cali għandu biss żewġ timijiet tal-futbol. Fil-livell tad-dilettanti, l-aktar sports ipprattikat fil-belt huma basketball, futbol u volleyball. Nazzjonalment, atleti minn Cali jikkompetu fil-biċċa l-kbira tat-tournaments sportivi flimkien ma’ dawk minn Bogota u Medellín.

Il-belt ta’ Cali tospita żewġ avvenimenti sportivi ewlenin: nofs maratona (normalment issir f’nofs is-sena), kif ukoll tiġrija ta’ 10 kilometri msejħa *Carrera del Río Cali*. Avvenimenti sportivi oħra jseħħu fil-belt.

### Kapitali tal-isport Kolombjan

Il-belt ta 'Santiago de Cali spiss tissejjaħ il-kapitali sportiva tal-pajjiż. Hija l-unika belt Kolombjana li ospitat il- Logħob Pan-Amerikan ( Logħob Pan-Amerikan tal-1971 ). Ir-reġjun li fih tinsab il-belt ta' Cali huwa dak li għandu l-aktar rebħiet fil- *Logħob Olimpiku Nazzjonali* .

### Infrastruttura sportiva

## Relazzjonijiet internazzjonali

### Pairings
Il-belt ta’ Cali hija ġemellata magħha :

*  Stokkolma (Żvezja) ;
*  Palos de la Frontera (Spanja) ;
*  Praga (Ċekja) ;
*  Orlando (Florida) (Stati Uniti) ;
*  Belt ta' New York (Stati Uniti) ;
*  Miami (Stati Uniti) ;
*  Amsterdam (Pajjiżi l-Baxxi) ;
*  Ateni (Greċja) ;
*  Montréal (Kanada) ;
*  Vancouver (Kanada) ;
*  Monte-Carlo (Monako) ;
*  Medellín (Kolombja) ;
*  Brighton (Renju Unit) ;
*  Caracas (Veneżwela) ;
*  Quito (Ekwador) ;
*  Guayaquil (Ekwador) ;
*  Guadalajara (Messiku) ;
*  Monterrey (Messiku) ;
*  Rio de Janeiro (Brażil) ;
*  Manila (Filippini) ;
*  Firenze (Italja).

## Referenzi