Ħadit

**Il-Ħadit** (Għarbi: حديث, *ħadīṯ*,  أحاديث, **''aħādīth**/Aħadit*, <small>litteralment</small> "taħdita" jew "diskors") jew *'Atar**  ([[Lingwa Għarbija|Għarbi]]: أثر, ''A<u>th</u>ar'', <small>litteralment</small> "fdal" jew "effett") jirreferi għal dak li l-biċċa l-kbira tal-[[Iżlam|Misilmin]] u l-iskejjel prinċipali tal-ħsieb Iżlamiku jemmnu li huwa rekord tal-kliem, l-azzjonijiet, u l-approvazzjoni siekta tal-profeta Iżlamiku [[Muħammed|Muħammad]] kif trażmessi permezz ta’ ktajjen ta’ narraturi. Fi kliem ieħor, il-Ħadit huma rapporti trażmessi attribwiti għal dak li qal u għamel Muħammad.

Il-Ħadit ġew imsejħa minn xi wħud bħala "is-sinsla" taċ-ċiviltà Iżlamika, u għal ħafna l-awtorità tal-Ħadit hija sors għal gwida reliġjuża u morali magħrufa bħala Sunna, li hija t-tieni post biss għal dik tal-[[Koran|Quran]] (lil-Misilmin jqisu li hi l-kelma ta' [[Allah|Alla]] rrivelata lil Muħammad). Ħafna mill-Misilmin jemmnu li l-awtorità skritturali għall-Ħadit ġejja mill-Quran, li jordna lill-Misilmin biex jimitaw lil Muħammad u jobdu l-ġudizzji tiegħu (f'versi bħal 24:54, 33:21).

Filwaqt li n-numru ta’ versi li jappartjenu għal-liġi fil-Quran huwa relattivament ftit, il-Ħadit huma kkunsidrati minn ħafna li jagħtu direzzjoni fuq kollox minn dettalji ta’ obbligi reliġjużi (bħal ''Ghusl,'' **ħasil** bil-Malti jew ''Wudu'', abluzzjonijiet  għall-qima tas-Sala), sal-forom korretti tat-tislija u l-importanza tal-benevolenza lejn l-iskjavi. Għalhekk għal ħafna, "il-biċċa l-kbira" tar-regoli [[Sharia|tax-Xarija]] (il-liġi Islamika) huma derivati mill-Ħadit, aktar milli mill-Quran.

Il-Ħadit huwa l-kelma Għarbi għal xi bħal, rapport, kont, u narrattiva. B'differenza mill-Quran, mhux il-Misilmin kollha jemmnu li l-kontijiet tal-Ħadit (jew għall-inqas mhux il-kontijiet kollha tal-Ħadit) huma rivelazzjoni divina. Kollezzjonijiet differenti ta' Ħadit kienu jaslu biex jiddifferenzjaw il-fergħat differenti tal-Islam. 

Xi Misilmin jemmnu li l-gwida Islamika għandha tkun ibbażata fuq il-[[Quraniżmu|Quran biss]], u b'hekk tiċħad l-awtorità tal-Ħadit; xi wħud ikomplu jsostnu li l-biċċa l-kbira tal-Aħadit huma fabbrikazzjonijiet (pseudepigrapha) maħluqa fis-sekli 8 u 9 EK, u li huma attribwiti b’mod falz lil Muħammad. Storikament, il-[[Mugħtażiliżmu|Mugħtażilin]] irrifjutaw wkoll l-Aħadit bħala l-bażi għal-liġi Islamika, filwaqt li fl-istess ħin aċċettaw is-Sunna u l-''Iġmagħ'' (kunsens tal istudjużi Islamika **ġmigħ**).

Minħabba li xi Aħadit fihom dikjarazzjonijiet dubjużi u saħansitra kontradittorji, l-awtentikazzjoni tal-Ħadit saret [[Studji Hadith|qasam ewlieni ta 'studju]] fl-Islam. Fil-forma klassika tiegħu, il-Ħadit jikkonsisti f’żewġ partijiet—il-katina ta’ narraturi li jkunu bagħtu r-rapport (l-''isnad''), u t-test ewlieni tar-rapport (il-''matn''). Il-Ħadit individwali huma kklassifikati minn ''Fuqaha'' (ġuristi Misilmin) f'kategoriji bħal ''sħiħ'' (awtentiku), ''ħasan'' (tajjeb), jew ''dgħif'' (dgħajjef). Madankollu, gruppi differenti u studjużi differenti jistgħu jikklassifikaw Ħadit b'mod differenti.

Fost l-istudjużi tal-Islam ta' Ahl is-Sunna u l-Ġmiegħa t-terminu Ħadit jista' jinkludi mhux biss il-kliem, pariri, prattiċi, u oħrajn ta' Muħammad, iżda wkoll dawk ta' [[Sahabah|Sħabu]]. Fl-Islam ix-[[Xigħa]], il-Ħadit huma l-inkarnazzjoni tas-Sunna, il-kliem u l-azzjonijiet ta' Muħammad u l-familja tiegħu, l-Ahl il-Bejt (It-Tnax l-''A'imma'' [<small>sg.</small> Imam] u t-tifla ta' Muħammad, [[Fatima bint Muħammed|Fatima]]).

== Etimoloġija u defnizzjoni ==
Ħadit (mill-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]]: حَدِيث, ''Ħadī<u>th</u>''<u>)</u> huwa sinonimu ma' diversi termini, inkluż Sunna, aħbar, u l-''a<u>th</u>ar'' (fdal, nħass, jew traċċi tal-Profeta lis-segwaċi tiegħu). Il-Ħadit f'termini tal-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]] hija "xi ġdida", jew l-aħbarijiet. Il-forma plural hija Aħadit. Ħadit jista' jfisser wkoll id-diskors li jiġi mitkellem, u huwa mwassal bil-vuċi u bil-kitba. Bil-[[Lingwa Maltija|Malti]], il-kelma ''ħadit'', mill-għerq (ħ-d-t), jfisser "tkellem" jew "diskors", relatata bill-forma verbali tiegħu ''tħaddet'' u bill-kelma ''ħduti.''

Imma bħala terminu Islamiku, il-Ħadit huwa dwar dak li huwa attribwit lill-Profeta Muħammad, f'termini ta' kliem, atti, rapporti, jew deskrizzjonijiet. Aħbarijiet u ''a<u>th</u>ar'' huma żewġ kelmiet oħra li jintużaw fis-sens eżatt ta' Ħadit (bl-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]]), u dan huwa dak li l-maġġoranza tal-Għulama (Islamika istudjużi) jużaw bħala terminoloġija.

Iżda skont Juan Campo, fit-terminoloġija Iżlamika, it-terminu ''Ħadit'' jirreferi għal rapporti ta' dikjarazzjonijiet jew azzjonijiet ta' Muħammad, jew tal-approvazzjoni taċita jew kritika tiegħu ta 'xi ħaġa li ntqal jew li sar fil-preżenza tiegħu.

L-ispeċjalista tal-Ħadit klassiku [[Ibn Hajar al-Asqalani|Iben Ħaġar L-Asqalani]] jgħid li t-tifsira maħsuba tal''-Ħadit'' fit-tradizzjoni reliġjuża hija xi ħaġa attribwita lil Muħammad iżda li ma tinstabx fil-Quran.

L-istudjuża [[Patricia Crone]] tinkludi rapporti minn oħrajn minbarra Muħammad fid-definizzjoni tagħha tal-Ħadit: "rapporti qosra (xi kultant biss linja jew tnejn) li jirreġistraw dak li qal jew għamel figura bikrija, bħal [[Kumpanni tal-Profeta|Sieħeb tal-Profeta]] jew Muħammad innifsu, f'okkażjoni partikolari, preċeduta minn katina ta’ trasmettituri”. Madankollu, hija żżid li "illum il-ġurnata, ''ħadit'' kważi dejjem tfisser Ħadit minn Muħammad innifsu."

Il-Ħadit skont [[Ahl is-Sunna u l-Ġamagħa|Ahl is-Sunna u l-Ġmiegħa]] huwa dak li ġie rrappurtat minn Muħammad, f’termini ta’ qal, att, rapport, karatteristika morali jew etika, jew bijografija, kemm qabel il-missjoni (jiġifieri l-bidu tar-rivelazzjoni u l-profezija) jew wara. Il-Ħadit huwa wkoll it-tieni sors ta' leġiżlazzjoni Islamika wara l-[[Koran|Quran]].

B'kuntrast, skont Ahl il-Bejt il-Proġett tal-Librerija Diġitali tal-Islam ix-Xigħi, "... meta ma jkun hemm l-ebda dikjarazzjoni Quranika ċara, u lanqas ma jkun hemm Ħadit li l-iskejjel Misilmin qablu miegħu... Xigħa... irreferi għal Ahl il-Bejt [il-familja ta’ Muħammad] biex tidderiva s-Sunna tal-Profeta”—li jimplika li filwaqt li l-Ħadit hija limitata għat-“Tradizzjonijiet” ta’ Muħammad, is-Sunna tax-Xigħa tislet fuq il-kliem, u oħrajn ta' Ahl il-Bejt jiġifieri l-[[Imama (Shia)|A'imma]] (<small>pl. għal</small> Imam) tal-Islam ix-Xigħa. 

=== Distinzjoni minn Sunna ===
Il-kelma ''[[Sunna]]'' tintuża wkoll b'referenza għal drawwa normattiva ta' Muħammad jew il-[[Ummah|komunità Mislem]] bikrija.

[[Joseph Schacht]] jiddeskrivi l-Ħadit bħala li jipprovdi "id-dokumentazzjoni" tas-Sunna. 

Sors ieħor (Joseph A. Islam) jiddistingwi bejn it-tnejn li jgħid:<blockquote>**"**Filwaqt li l-'Ħadit' hija komunikazzjoni orali li allegatament hija derivata mill-Profeta jew mit-tagħlim tiegħu, is-'Sunna' (pjuttost litteralment: mod ta' ħajja, imġieba jew eżempju) tfisser id-drawwiet prevalenti ta' komunità jew poplu partikolari. ...'Sunna' hija prattika li ġiet mgħoddija minn komunità minn ġenerazzjoni għal oħra b'mod massiv, filwaqt li l-Ħadit huma rapporti miġbura minn kompilaturi aktar tard ħafna drabi sekli mneħħija mis-sors. ...Prattika li tinsab fi ħdan il-Ħadit tista' tkun meqjusa bħala Sunna, iżda mhux meħtieġ li Sunna jkollha Ħadit ta' appoġġ li tissanzjonaha.**"**</blockquote>Xi sorsi ([[Khaled Abou El Fadl]]) jillimitaw il-Ħadit għal rapporti verbali, bl-atti ta Muħammad u r-rapporti dwar [[Sahabah|Sħabu]] jkunu parti mis-Sunna, iżda mhux il-Ħadit.

=== Distinzjoni minn letteratura oħra ===
Klassifiki letterarji Islamiċi simili għall-Ħadit (iżda mhux Sunna) huma ''maghazi'' u ''sira''. Huma differenti mill-Ħadit peress li huma organizzati "relattivament b'mod kronoloġiku" aktar milli skont is-suġġett.

* ''Sīrat'' (<small>litteralment</small> "mod kif tmur" jew "kondotta"), bijografiji ta' Muħammad, miktuba minn nofs it-tmien seklu. Kitbiet simili msejħa ''maghazi'' (<small>litteralment</small> "''rejd/attaki''") ippreċedew il-letteratura sīrat, li jiffokaw fuq azzjonijiet militari ta' Muħammad, iżda kienu jinkludu wkoll aspetti mhux militari ta' ħajtu. Għalhekk, hemm koinċidenza fit-tifsira tat-termini, għalkemm ''maghazi'' jissuġġerixxi aspetti militari aktar milli dawk biografiċi ġenerali.

"Tradizzjonijiet" oħra tal-Islam relatati mal-Ħadit jinkludu:

* ''<u>Kh</u>abar'' (''<small>litteralment</small>'' aħbar/ħabar, informazzjoni, pl. ''a<u>kh</u>bar'') jista' jintuża bħala sinonimu għal Ħadit, iżda xi studjużi jużawha biex jirreferu għal tradizzjonijiet dwar is-Sħab ta' Muħammad u s-suċċessuri tagħhom mill-ġenerazzjoni ta' wara, b'kuntrast mal-Ħadit kif definit bħala tradizzjonijiet dwar Muħammad. Definizzjoni oħra (minn Iben Warraq) tiddeskrivihom bħala "ġrajjiet jew rapporti diskreti" mill-Iżlam bikri li "jinkludi dikjarazzjonijiet sempliċi, stqarrijiet ta’ studjużi awtorevoli, qaddisin, jew statisti, rapporti ta’ avvenimenti, u stejjer dwar avvenimenti storiċi kollha li jvarjaw fit-tul minn wieħed. linja għal diversi paġni."
* Bil-maqlub, ''a<u>th</u>ar'' (traċċa, fdal) normalment jirreferi għal tradizzjonijiet dwar is-Sħab u s-suċċessuri, għalkemm xi kultant jikkonnota tradizzjonijiet dwar Muħammad.

== Kumpilazzjoni Ħadit ==
Il-letteratura tal-Ħadit li qed tintuża llum hija bbażata fuq rapporti mitkellma fiċ-ċirkolazzjoni wara l-mewt ta' Muħammad. B'differenza mill-Quran, il-Ħadit ma ġewx miktuba fil-pront matul il-ħajja ta' Muħammad jew immedjatament wara mewtu.  Ħadit ġew evalwati bil-fomm għal miktub u miġbura f'kollezzjonijiet kbar matul is-sekli 8 u 9, ġenerazzjonijiet wara l-mewt ta' Muħammad, wara tmiem l-era tal-[[Rashidun Kalifat|Kalifat Raxidin]], aktar minn 1,000 km (600 mi) minn fejn għex Muħammad.

"Ħafna eluf ta' drabi" aktar numerużi mill-versi tal-Quran, il-Ħadit ġew deskritti bħala li jixbħu saffi madwar il-"qalba" tat-twemmin Islamiku (il-Quran). Ħadit magħrufa sew u aċċettata b'mod wiesa' tagħmel is-saff ta' ġewwa dejjaq, b'Ħadit li ssir inqas affidabbli u aċċettata b'kull saff li jiġġebbed 'il barra. 

Ir-rapporti tal-imġieba ta’ Muħammad (u xi drabi ta’ Sħabu) miġbura minn kompilaturi tal-Ħadit jinkludu dettalji ta’ prattika reliġjuża ritwali bħall-ħames is-Sala (talb/qima Islamiku obbligatorju) li ma jinstabux fil-Quran, kif wkoll imġieba ta’ kuljum bħal manjieri fuq il-mejda, libsa, u qagħda. Ħadit huma wkoll meqjusa mill-Musulmani bħala għodda importanti biex jifhmu l-affarijiet imsemmija fil-Quran iżda mhux spjegati, sors għal ''tafsir'' (kummentarji jew **tfissir** miktuba fuq il-Quran).

Xi elementi importanti, li llum huma meqjusa bħala parti fit-tul tal-prattika u t-twemmin Islami ma jissemmewx fil-Quran, iżda huma rrappurtati fil-Aħadit.Għalhekk, il-Misilmin ġeneralment isostnu li l-Aħadit huma rekwiżit meħtieġ għall-prattika vera u xierqa tal-Islam, peress li tagħti lill-Misilmin d-dettalji sfumati tal-prattika u t-twemmin Islami f’oqsma fejn il-Quran huwa sieket. Eżempju huwa t-talb obbligatorju, li huwa kmandat fil-Quran, iżda spjegat fil-Ħadit.

Dettalji tal-movimenti u l-kliem preskritti tas-Sala (magħrufa bħala ''rakgħa'') u kemm-il darba għandhom isiru, jinsabu fil-Ħadit. Madankollu, il-Aħadit ivarjaw fuq dawn id-dettalji u konsegwentement Sala titwettaq b'mod differenti minn tifriq l-Islami l-Ħaditi differenti.  Il-Quranin, min-banda l-oħra, jemmnu li jekk il-Quran huwa sieket fuq xi materja, huwa għaliex Alla ma żammx id-dettall tiegħu bħala konsegwenza; u li xi Ħadit jikkontradixxu l-Quran, li jipprova li xi Aħadit huma sors ta' korruzzjoni u ma jaqbilx bil-Quran.

=== Ħadit mhux profetiku ===
[[Joseph Schacht]] jikkwota Ħadit ta' Muħammad li huwa użat "biex jiġġustifika referenza" fil-liġi Islamika għass- [[Sahabah|Sħab ta' Muħammad]] bħala awtoritajiet reliġjużi—"[[Sahabah|Is-Sħabi]] huma bħal stilla gwida."

Skont Schacht, (u studjużi oħra)   fl-ewwel ġenerazzjonijiet wara l-mewt ta' Muħammad, użu ta' Ħadit minn Sħab ta' Muħammad) u Tabigħin ("suċċessuri" tas-Sħab) "kienet ir-regola", filwaqt li l-użu ta' Ħadit ta' Muħammad innifsu mill-Misilmin kienet "l-eċċezzjoni".  Schacht jikkredita li[[Al-Shafi'i|x-Xafigħi]] — fundatur tal-''Madhab'' (l-iskola ta' ''Fiqh'') [[Al-Shafi'i|ix-Xafigħi]] — billi stabbilixxa l-prinċipju tal-użu tal-Ħadit ta' Muħammad għal-liġi Islamika, u jenfasizza l-inferjorità tal-Ħadit ta' xi ħadd ieħor, billi qal Aħadit:<blockquote>"...minn persuni oħra huma ta' ebda kunsiderazzjoni fil-wiċċ ta' tradizzjoni mill-Profeta, kemm jekk jikkonfermaw jew jikkontradixxuha; li kieku l-persuni l-oħra kienu konxji tat-tradizzjoni mill-Profeta, kienu segwewha".</blockquote>Dan wassal għat-“negliġenza kważi sħiħa” tat-tradizzjonijiet miss-Sħab u oħrajn.

Kollezzjonijiet ta' Ħadit kultant iħalltu dawk ta' Muħammad mar-rapporti ta' oħrajn. [[Muwatta Imam Malik]] huwa normalment deskritt bħala "l-ewwel ġabra miktuba ta' Ħadit" iżda kliem ta' Muħammad huma "imħallta mal-kliem tas-Sħab", (822 Aħadit minn Muħammad u 898 Aħadit minn oħrajn, skont l-għadd ta' edizzjoni waħda ). Fl-''Introduzzjoni għall-Ħadit'' minn Għabd il-Hadi L-Fadli, ''Kitab Għali'' jissejjaħ "l-ewwel ktieb tal-Ħadit tal-Ahl il-Bejt (familja ta' Muħammad) li għandu jinkiteb fuq l-awtorità tal-Profeta". Madankollu, l-atti, id-dikjarazzjonijiet jew l-approvazzjonijiet tal-Profeta Muħammad jissejħu "''Marfugħ'' (المرفوع, <small>reċipjent nom għal</small> refa') Ħadit", filwaqt li dawk tas-Sħab jissejħu "''mawquf'' (موقوف, <small>reċipjent nom għal</small> waqaf) Ħadit", u dawk ta' [[Tabi'un|Tabigħin]] jissejħu "''maqtugħ'' (مقطوع, <small>reċipjent nom għal</small> qata') Ħadit".

== Impatt, tipoloġija u komponenti ==

=== Impatt ===
Il-Ħadit kellu influwenza profonda u kontroversjali fuq ''[[tafsir]]'' (kummentarji/**tfissir** tal-Quran). L-ewwel it-''tafsir'' tal-Quran magħruf bħala [[Tafsir Ibn Abbas|Tafsir Iben Għabbas]] ġieli jiġi attribwit liss-Sieħeb Iben Għabbas.

Il-Ħadit intużaw bħala l-bażi tax-[[Sharia|Xarija]] (is-sistema tal-liġi reliġjuża li tifforma parti mit-tradizzjoni Islamika), u ''[[fiqh]]'' (ġurisprudenza Islamika). Il-Ħadit huma l-għerq ta' għaliex m'hemm l-ebda sistema waħda ''fiqh'', iżda pjuttost ġabra ta' sistemi paralleli fl-Islam.

Ħafna mill-istorja Islamika bikrija disponibbli llum hija bbażata wkoll fuq il-Ħadit, għalkemm ġiet ikkontestata għan-nuqqas ta 'bażi tagħha fil-materjal ta' sors primarju u l-kontradizzjonijiet interni ta' materjal sekondarju disponibbli.

=== Tipi ===
Ħadit jista' jkun **Il-Ħadit Il-Qudsi** (il-Ħadit divini) — li xi Misilmin jqisu bħala l-kliem ta' [[Allah|Alla]] — jew Il-Ħadit Ix-Xarif (il-Ħadit nobbli), li huma kliem Muħammad stess.

Skont ix-Xarif il-Ġurġani: 

Il-Ħadit il-Qudsi hija f'termini ta' tifsira, tfisser ħadit minn Allah li Jista' Kollox u f'termini tal-kliem mirr-Rasulullah (Salla t'Allah għalih u s-sliem), għalhekk huwa dak li Allah li Jista' Kollox qal lill-Profeta tiegħu billi nebbaħ jew fil-ħolma, għalhekk hu, għalih is-sliem, qallu dwar dik it-tifsira bi kliemu stess, iżda l-Quran huwa aktar preferibbli minnu għalkemm it-tnejn huma kliem imnebbaħ.

Filwaqt li l-aħħar huma l-"kliem dirett ta 'Alla". ''I''l-Ħadit Il-Qudsi m'għandux għalfejn ikun ''saħiħ'' (awtentika/**sħiħ**), iżda jista' jkun ''dagħief'' (**dgħief**) jew saħansitra ''mawdugħ'' (iffabbrikat).

Eżempju tal-Ħadit Il-Qudsi huwa l-Ħadit ta' Abu Hurajra li qal li Muħammad qal:<blockquote>Meta Allah ddekreta l-Ħolqien Huwa wiegħed lilu nnifsu billi kiteb fil-ktieb Tiegħu li huwa stabbilit miegħu: Il-Ħniena Tiegħi tirbaħ fuq Ir-Rabja Tiegħi.</blockquote>Fix-Xigħi Madahib (<small>sg.</small> Madhab), hemm żewġ opinjonijiet fundamentali tal-Ħadit: Il-fehma [[Usuli]] u l-fehma [[Akhbari]]. L-istudjużi Usuli jenfasizzaw l-importanza ta' eżami xjentifiku tal-Aħadit permezz tal-[[Ijtihad|iġtihad]] (l-awtorità li toħroġ deċiżjonijiet ''fiqhi'') filwaqt li l-istudjużi Akhbari jqisu l-Aħadit kollha mill-erba' kotba x-Xigħi bħala awtentiċi.

=== Komponenti ===
Iż-żewġ aspetti ewlenin ta' Ħadit huma t-test tar-rapport (il-''matn''), li fih in-narrattiva attwali, u l-katina ta' narraturi (l-''isnad''), li tiddokumenta r-rotta li biha ġie trażmess ir-rapport. L-isnad kien sforz biex jiddokumenta li Ħadit fil-fatt ġiet minn Muħammad, u studjużi Misilmin mit-tmien seklu sal-preżent qatt ma waqfu jirrepetu l-mantra "L-isnad hija parti mir-reliġjon - jekk mhux għal l-isnad, min ried seta jgħid li jrid." L-''isnad'' litteralment ifisser "appoġġ", u jissejjaħ hekk għaliex speċjalisti tal-Ħadit jiddependu fuqu biex jiddeterminaw l-[[Terminoloġija Hadith|awtentiċità jew id-dgħufija ta' Ħadit]]. L''-isnad'' jikkonsisti f’lista kronoloġika tan-narraturi, kull wieħed isemmi lil dak li minnu semgħu l-Ħadit, sakemm isemmi l-oriġinatur tal-''matn'' flimkien mal- ''matn'' innifsu.

L-ewwel nies li semgħu l-Ħadit kienu s-Sħab li ppreservawh u mbagħad wassluha lil dawk ta’ warajhom. Imbagħad il-ġenerazzjoni ta’ warajhom irċevietu, u b’hekk twassalha lil dawk ta’ warajhom u l-bqija. Mela Sieħbu kien jgħid, "Smajt lill-Profeta jgħid hekk u hekk." Is-Segwaċi mbagħad jgħid, "Smajt Sieħbu jgħid, 'Smajt lill-Profeta.'" Dak warajh imbagħad kien jgħid, “Smajt lil xi ħadd jgħid, ‘Smajt lil Kumpann jgħid, ‘Smajt lill-Profeta...” u l-bqija.

== Kotba tal-Ħadit skont fergħa jew denominazzjoni tal-Islam ==
Fergħat differenti tal-Islam jirreferu għal kollezzjonijiet differenti ta' Ħadit, għalkemm l-istess inċident jista' jinstab fil-Ħadit minn kollezzjonijiet differenti. B'mod ġenerali, id-differenza bejn il-kollezzjonijiet ix-Xigħa u s-Sunnija hija lix-Xigħi jagħtu preferenza lill-Aħadit attribwiti lill-familja ta' Muħammad u sħabu qrib (''[[Ahl al-Bayt|Ahl il-Bejt]]''), filwaqt li Sunni ma jqisux nisel tal-familja fl-evalwazzjoni tal-Ħadith u s-Sunna narrati minn xi wieħed minn tnax elf is-Sħab ta’ Muħammad. 

=== Ahl is-Sunna u l-Ġmiegħa ===

* Fil-fergħa s-Sunni, il-kollezzjonijiet kanoniċi tal-Ħadit huma ''[[Kutub al-Sittah|l-Kotba S-Sitta]]'', li minnhom [[Sahih al-Bukhari|Sħiħ il-Bukhari]] u [[Sahih Musulman|Sħiħ Muslim]] ġeneralment għandhom l-ogħla status. Il-kotba l-oħra tal-Aħadit huma [[Sunan Abu Dawood|Sunan Abu Dawud]], [[Jami' al-Tirmidhi|Ġmigħ it-Tirmidi]], [[Al-Sunan al-Sughra|Is-Sunan Is-Sughra]] u [[Sunan ibn Majah|Sunan Iben Maġah]] . Madankollu l-[[Maliki|Malikin]] waħda mill-erba’ ''madahib'' (skejjel tal-ħsieb fil-ġurisprudenza Islamika) is-Sunni, tradizzjonalment jirrifjutaw Sunan Iben Maġah u jasserixxu l-istatus kanoniku ta' [[Muwatta Imam Malik]].

=== Xigħa ===

* Fil-fergħa x-Xigħi t-[[Twelver|Tnaxi]], il-kollezzjonijiet kanoniċi tal-Ħadit huma ''[[L-Erbgħa Kotba|l-Kotba L-Erbgħa]]'': [[Kitab al-Kafi|Kitab il-Kafi]], [[Man la yahduruhu al-Faqih|Man la yahduruhu l-Faqih]], [[Tahdhib al-Ahkam|Tahdib L-Aħkam]], u [[Al-Istibsar|L-Istibsar]].
* Is-settet ix-Xigħi [[Ismaili|Ismagħeli]] jużaw id-[[Da'a'im al-Islam|Dagħa'im il-Islam]] bħala l-kollezzjoni tal-Ħadit tagħhom.

=== Ibadi ===

* Fil-fergħa [[Ibadi]], il-kollezzjoni kanonika ewlenija hija t-[[Tartib al-Musnad|Tartib il-Musnad]]. Din hija espansjoni tal-kollezzjoni preċedenti [[Jami Sahih|Ġmigħ Sħiħ]], li żżomm l-istatus kanoniku fiha nnifisha.

=== Oħrajn ===

* Xi gruppi minuri, magħrufa kollettivament bħala [[Quranists|Quranin]], jirrifjutaw għal kollox l-awtorità tal-kollezzjonijiet tal-Ħadit.

== Studji u awtentikazzjoni ==
L-awtentiċità ta' Ħadit hija primarjament verifikata mill-katina ta' trażmissjoni tagħha (''isnad''). Minħabba li katina ta' trażmissjoni tista' tkun falsifikazzjoni, l-istatus ta 'awtentiċità mogħti mill-Għulama (studjużi Misilmin), mhuwiex aċċettat minn Orjentalisti jew storiċi. Ignaz Goldziherr wera li diversi Aħadit ma jaqblux mal-ħin ta' Muħammad kronoloġikament u bil-kontenut. Bħala riżultat, ħafna Orjentalisti qiesu l-Ħaditġeneralment bħala kostruzzjonijiet ta' perjodu ta' żmien aktar tard, temporanjament. Din l-attitudni kritika żżejjed mhijiex in-norma llum. It-tqabbil u l-analiżi ta' Aħadit differenti juri li ħafna Aħadit għandhom ikunu nkitbu sa mill-seklu 7. Liema l-Aħadit huma awtentiċi u liema mhumiex ma jistgħux jiġu determinati.  Skont Bernard Lewis, "fis-sekli Iżlamiċi bikrija ma setax ikun hemm mod aħjar ta' promozzjoni ta' kawża, opinjoni, jew fazzjoni milli tiċċita azzjoni jew kelma xierqa tal-Profeta." Biex tiġġieled dawn il-falsifikazzjonijiet, ix-xjenza elaborata tal-Istudji tal-Ħadit ġiet imfassla biex jawtentika l-Ħadit magħrufa bħala ''l-Għilm il-Ġarh'' jew ''l-Għilm il-Diraja.''

Studji Ħadit jużaw numru ta 'metodi ta' evalwazzjoni żviluppati mill-Għulama (studjużi Misilmin) bikrija biex jiddeterminaw il-veraċità tar-rapporti attribwiti lil Muħammad. Dan jinkiseb billi:

* in-narraturi individwali involuti fit-trażmissjoni tiegħu,
* l-iskala tat-trażmissjoni tar-rapport,
* l-analiżi tat-test tar-rapport, u
* ir-rotot li permezz tagħhom ġie trażmess ir-rapport.

Ibbażat fuq dawn il-kriterji, ġew żviluppati diversi klassifikazzjonijiet tal-Ħadit. L-ewwel xogħol komprensiv fl-istudji tal-Ħadit kien ''il-Muħaddit il-Fasil'' ta' [[Ramahurmuzi|Abu Muħammad ir-Ramahurmuzi]], filwaqt li xogħol sinifikanti ieħor kien il-''Magħrifa Għulum Il-Ħadit'' ta[[Hakim al-Nishaburi|l-Ħakim in-Naysaburi]]. Għulum il-Ħadit ta' Iben is-Salaħ hija meqjusa bħala r-referenza klassika standard dwar studji tal-Ħadit. Xi skejjel tal-metodoloġija l-Aħadit japplikaw sa sittax-il test separat.

=== Evalwazzjoni bijografika ===
Analiżi bijografika (''Għilm ir-Riġāl'', <small>lit.</small> "xjenza tar-rġiel", wkoll "xjenza ta' Ismijiet Ir-Rġiel jew ''Għilm il-Ġarħ wa t-Tagħdīl'' ("xjenza ta' skreditazzjoni u akkreditazzjoni"), li fiha dettalji dwar il-trasmettitur huma skrutinizzati. Dan jinkludi l-analiżi tad-data u l-post tat-twelid tagħhom; konnessjonijiet familjari; għalliema u studenti; reliġjożità; imġieba morali; produzzjoni letterarja; il-vjaġġi tagħhom; kif wkoll id-data tal-mewt tagħhom. Fuq il-bażi ta' dawn il-kriterji, tiġi vvalutata l-affidabbiltà (''<u>th</u>iqāt'') tat-trasmettitur. Jiġi determinat wkoll jekk l-individwu kienx fil-fatt kapaċi jittrasmetti r-rapport, li jiġi dedott mill-kontemporanjetà u l-prossimità ġeografika tagħhom mat-trasmettituri l-oħra fil-katina. Eżempji ta' dizzjunarji bijografiċi jinkludu: ''[[Al-Kamal fi Asma' al-Rijal|Il-Kamal fi Asma' ir-Riġāl]]'' ta' [[Abd al-Ghani al-Maqdisi|Għabd il-Ghani l-Maqdisi]], ''Tah<u>dh</u>īb it-Tah<u>dh</u>īb'' ta' [[Iben Haġar|Iben Haġar L-Asqalani]] u ''Ta<u>dh</u>kirat il-Ħuffad'' tad-Dahabi.

=== Skala ta' trażmissjoni ===
Il-Ħadit dwar kwistjonijiet ta' importanza meħtieġa biex jiġu permezz ta' numru ta' ktajjen indipendenti, dan kien magħruf bħala l-iskala ta' trasmissjoni. Rapporti li għaddew minn ħafna trasmettituri affidabbli f'ħafna ''isnad'' sal-ġbir u t-traskrizzjoni tagħhom huma magħrufa bħala ''[[Terminoloġija Hadith|mutawātir]]'' (mgħoddi minn persuna għal oħra). Dawn ir-rapporti huma kkunsidrati l-aktar awtorevoli peress li jgħaddu minn rotot tant differenti li kollużjoni bejn it-trasmettituri kollha ssir impossibbli. Rapporti li ma jilħqux dan l-istandard huma magħrufa bħala ''[[Terminoloġija Hadith|āħād]]'', u huma ta' diversi tipi differenti.

=== L-analiżi tat-test ===
Skont Muħammad Xafigħi, il-Ħadit li l-''isnad'' tiegħu ġie skrutinizzat imbagħad it-test jew il-''matn'' tagħhom jiġi eżaminat għal:

* kontradizzjoni tal-Quran;
* kontradizzjoni ta' Ħadit affidabbli;
* tagħmel sens, tkun loġika;
* li jkun rapport dwar l-importanza ta’ individwu (jew individwi) li jiġi trażmess biss permezz tal-partitarji jew tal-familja tagħhom, u li ma jkunx sostnut minn rapporti minn kanali indipendenti oħra.

Madankollu, Joseph Schacht jiddikjara li "l-kritika teknika kollha tat-tradizzjonijiet ... hija bbażata prinċipalment fuq kritika tal-''isnad''", li hu (u oħrajn) jemmnu li huma ineffettivi fl-eliminazzjoni tal-Ħadit frawdolenti.

=== Terminoloġija: Aħadit ammissibbli u inammissibbli ===
Wara li ġie evalwat, il-Ħadit jista' jiġi kategorizzat. Żewġ kategoriji huma:

* ''Saħīħ'' (**sħiħ**, awtentiku)
* ''Dagħīf'' (**dgħajjef*')

Klassifiki oħra jinkludu:

* *Ħasan* (tajjeb), li jirreferi għal rapport sħiħ li jsofri minn defiċjenza minuri, jew rapport dgħajjef imsaħħaħ minħabba bosta rapporti oħra korroboranti;
* *Mawdūgħ* (fabbrikat),
* *Munkar* (denunzjat) li huwa rapport li huwa miċħud minħabba l-preżenza ta' trasmettitur mhux affidabbli li jikkontradixxi narratur ieħor aktar affidabbli.

Kemm ir-rapporti sħih u kif wkoll *ħasan* huma kkunsidrati aċċettabbli għall-użu fid-diskors legali Islami.

=== Kritika ===
Il-kritiċi lmentaw li, kuntrarjament għad-deskrizzjoni ta’ hawn fuq fejn il-*matn* jiġi skrutinizzat, il-proċess ta’ awtentikazzjoni tal-Ħadit “kien limitat għal eżami bir-reqqa tal-katina ta’ trasmettituri li rrakkuntaw ir-rapport u mhux jirrapportaw innifsu. 'Sakemm il-katina ma kinitx interrotta u r-rabtiet individwali tagħha meqjusa bħala persuni affidabbli, il-Ħadit ġiet aċċettata bħala liġi vinkolanti. Ma jista', skont it-termini tal-fidi reliġjuża nnifisha, ma jkun hemm ebda dubju dwar il-kontenut tar-rapport; għax din kienet is-sustanza tar-rivelazzjoni divina u għalhekk mhux suxxettibbli għall-ebda forma ta' kritika legali jew storika,'" skont l-akkademiku N.J. Coulson.

== Referenzi ==


== Aktar qari ==

* Encyclopedia of Sahih Al-Bukhari by Arabic Virtual Translation Center (New York 2019, Barnes & Noble  )
* TEnglish Translation of over 60,000 Basic Ahadith Books from Ahl Al-Bayt, https://www.hubeali.com/ (inkluż Bihar ul-Anwaar})
* *1000 Qudsi Hadiths: An Encyclopedia of Divine Sayings*; New York: Għarbi Virtual Translation Center; (2012) 
* Musa, A. Y. *Hadith as Scripture: Discussions on The Authority Of Prophetic Traditions in Islam*, New York: Palgrave, 2008.[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;
* Fred M. Donner, *Narratives of Islamic Origins* (1998)
* Tottoli, Roberto, "Hadith", in Muhammad in History, Thought, and Culture: An Encyclopedia of the Prophet of God (2 vols.), Edited by C. Fitzpatrick and A. Walker, Santa Barbara, ABC-CLIO, 2014, Vol I, pp. 231–236.

* [https://www.britannica.com/topic/Hadith Hadith Islam], *f'Encyclopædia Britannica Online'', minn Albert Kenneth Cragg, Gloria Lotha, Marco Sampaolo, Matt Stefon, Noah Tesch u Adam Zeidan

## Noti