Cáceres (Spanja)

**Cáceres** (bl-Ispanjol: [ˈkaθeɾes]) hija belt li tinsab fil-komunità awtonoma ta' Extremadura, Spanja. Hija l-belt kapitali u l-iżjed muniċipalità popolata tal-provinċja ta' Cáceres.

Cáceres tinsab qabel is-Sierra de la Mosca, katina mudesta ta' għoljiet. Hija parti mill-*Vía de la Plata* ("Rotta tal-Fidda") tal-Pellegrinaġġ ta' San Ġakbu li tgħaddi mill-Punent tal-Peniżola Iberika mit-Tramuntana għan-Nofsinhar.

Il-muniċipalità għandha erja ta' 1,750.33 km2 (675.81 mil kwadru), l-ikbar fi Spanja. Fl-2014 il-popolazzjoni tal-belt kienet tammonta għal madwar 96,000 ruħ. Il-belt iffortifikata Medjevali ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.

## Storja
Kien hemm insedjamenti qrib Cáceres minn żmien il-preistorja. Evidenza ta' dan tinstab fl-għerien ta' Maltravieso u ta' El Conejar. Il-belt ġiet stabbilita mir-Rumani fil-25 Q.K.

Iċ-ċentru storiku (*Parte Antigua*) għad għandha s-swar antiki tagħha; dan il-parti tal-belt hija magħrufa sew għall-bosta bejtiet taċ-ċikonji. Is-swar jipproteġu ambjent ta' belt Medjevali bl-ebda sinjal ta' modernità, u minħabba f'hekk bosta programmi u films televiżivi nħadmu hemmhekk. L-Università ta' Extremadura, u żewġ osservatorji astronomiċi, jinsabu f'Cáceres. Il-belt hija s-sede wkoll tad-Djoċesi Kattolika Rumana ta' Coria-Cáceres.

Cáceres ġiet iddikjarata Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1986 minħabba t-taħlita ta' arkitetturi Rumani, Għarab, Gotiċi tat-Tramuntana u Rinaxximentali Taljani. B'kollox hemm tletin torri minn żmien il-Musulmani f'Cáceres, u l-iżjed wieħed famuż huwa t-Torre de Bujaco.

L-oriġini ta' Cáceres imorru lura għall-preistorja, kif joħroġ fid-dieher mit-tpittir fl-Għar ta' Maltravieso. L-għar fih mijiet ta' pitturi, inkluż l-eqdem tpittir fl-għerien fid-dinja tal-kontorn ta' id bl-aħmar li għandha iktar minn 67,000 sena. Din saret 20,000 sena qabel il-wasla tal-*Homo sapiens* fl-Ewropa u b'hekk huwa maħsub li t-tpittir sar min-Neanderthal. Il-viżitaturi jistgħu jaraw fdalijiet minn żmien il-Medju Evu, mill-okkupazzjoni Rumana, mill-okkupazzjoni Għarbija u mill-epoka tad-deheb tal-kultura Lhudija fi Spanja. Cáceres għandha erba' żoni prinċipali li jistgħu jiġu esplorati: iċ-ċentru storiku, il-kwartier Lhudi, iċ-ċentru modern u l-periferiji.

L-ewwel evidenza ta' bnedmin li għexu f'Cáceres tmur lura għall-era Paleolitika Aħħarija, għall-ħabta tal-25,000 Q.K. Cáceres bħala belt ġiet stabbilita bħala *Castra Caecilia* minn Quintus Caecilius Metellus Pius u bdiet tikseb l-importanza bħala belt strateġika taħt l-okkupazzjoni Rumana, u minn fdalijiet li nstabu fil-belt jidher ċar li diġà mill-25 Q.K. kienet belt fejn kien qed joktor il-ġid. Xi fdalijiet tal-ewwel swar tal-belt li nbnew mir-Rumani fis-sekli 3 u 4 għadhom jeżistu, inkluż daħla, l-Arco del Cristo.

Wara l-waqgħa tal-Imperu Ruman tal-Punent, il-belt ġiet okkupata mill-Viżigoti, u daħlet f'perjodu ta' deklin sal-ħakma tal-Għarab fis-seklu 8. Il-belt qattgħet il-ftit sekli ta' wara l-iktar taħt it-tmexxija tal-Għarab, għalkemm is-setgħa alternat diversi drabi bejn l-Għarab u l-Kristjani. Matul dan iż-żmien, l-Għarab reġgħu bnew il-belt, inkluż is-swar, palazzi, u diversi torrijiet, inkluż it-Torre de Bujaco. Cáceres reġgħet inħakmet mill-Kristjani fis-seklu 13 (1229). Matul dan il-perjodu l-belt kellha kwartier importanti tal-Lhud: fis-seklu 15 meta l-popolazzjoni totali kienet tlaħħaq l-2,000 ruħ, kważi 140 familja Lhudija kienet tgħix f'Cáceres. Il-popolazzjoni Lhudija ġiet imkeċċija mir-Reġina Isabella u Ferdinandu ta' Aragona fl-1492, iżda ħafna fdalijiet tal-preżenza Lhudija tal-perjodu għadhom viżibbli llum il-ġurnata fil-Barrio San Antonio.

Cáceres iffjorixxiet matul ir-Reconquista u l-Iskoperta tal-Amerki, meta bosta familji influwenti u nobbli Spanjoli bnew id-djar u l-palazzi ż-żgħar tagħhom hemmhekk, u bosta membri tal-familji minn Extremadura pparteċipaw fi vjaġġiu lejn l-Amerki fejn stagħnaw. Fis-seklu 19, Cáceres saret il-belt kapitali tal-provinċja, u dan immarka perjodu ta' tkabbir li waqaf ħesrem minħabba l-Gwerra Ċivili Spanjola. Illum il-ġurnata, is-sede tal-università kif ukoll diversi dipartimenti tal-gvern reġjonali jinsabu f'Cáceres.

## Sit ta' Wirt Dinji
Iċ-Ċentru Storiku ta' Cáceres fi Spanja ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1986 u ż-żona ta' lqugħ tas-sit ġiet immodifikata fl-2016.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (iii)** "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-kriterju (iv) "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".

## Klima
Il-belt ta' Cáceres tinsab fil-provinċja ta' Cáceres fir-reġjun ta' Extremadura tal-Punent ċentrali ta' Spanja. Il-belt għandha klima Mediterranja bi sjuf sħan (Köppen: *Csa*) li hija wkoll miti bis-saħħa tal-prossimità tagħha mal-Oċean Atlantiku. Fix-xitwa, it-temperatura medja ma taqbiżx massimu ta' 14 °C (57 °F), u tilħaq minimu ta' 8 °C (46 °F), bi ftit ġlata. Fis-sajf, it-temperatura massima medja tkun 34 °C (93 °F) u t-temperatura minima medja tkun 19 °C (66 °F). Ix-xita tinżel qliel fix-xhur ta' Ottubru, Novembru, Marzu, April u Mejju, iżda tinżel b'mod intermittenti ħafna.

## Ċentru storiku

Il-"Belt Monumentali ta' Cáceres" ġiet iddikjarata mill-Kunsill tal-Ewropa bħala t-Tielet Kumpless Monumentali tal-Ewropa fl-1968 (wara Praga u Tallinn) u bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1986. Cáceres ingħatat ukoll premjijiet oħra: Pomme d'Or għall-"Merti għat-Turiżmu", mogħti mill-Federazzjoni Internazzjonali tal-Ġurnalisti u tal-Kittieba tat-Turiżmu fl-1996; Les Etoiles d'Or du Jumelage, mogħtija mill-Kummissjoni Ewropea fl-1999; il-Premju Archival mogħti mill-Assoċjazzjoni għall-Irkupru taċ-Ċentri Storiċi fl-2004 u l-Premju taċ-Ċittadini tal-2008 mogħti mill-Assoċjazzjoni tal-Entitajiet tar-Radju u tat-Televiżjoni Diġitali, bil-kollaborazzjoni tal-Kunsill Awdjoviżiv taċ-Ċittadini għall-appoġġ li ċ-ċittadini taw għall-kandidatura tal-belt bħala l-Kapitali Ewropea tal-Kultura tal-2016. Cáceres hija membru wkoll tan-Networks tat-Toroq ta' Sefarad, tal-Vía de la Plata, u ntgħażlet mill-Komunità Awtonoma bħala l-Kapitali Kulturali ta' Extremadura fl-1992, flimkien mal-isforz ta' solidarjetà tal-amministrazzjonijiet, tal-kumpaniji privati, tal-entitajiet uffiċjali u taċ-ċittadini privati bejn l-2003 u l-2010 biex il-belt issir il-Kapitali Ewropea tal-Kultura fl-2016.

## Attrazzjonijiet prinċipali

### Katidrali, knejjes, kunventi u monasteri

* il-Kunvent ta' San Pawl (is-seklu 15);
* il-Kunvent ta' Santa Klara;
* il-Kunvent ta' San Ġlormu;
* il-Kunvent tal-Kumpanija ta' Ġesù, bi stil Barokk, li llum il-ġurnata tintuża għall-wirjiet tal-arti;
* il-Knisja ta' Santa Marija, katidral mibni fis-seklu 13, bi stil Gotiku;
* il-Knisja ta' San Mattew, knisja tas-seklu 15 mibnija fis-sit ta' eks moskea;
* il-Knisja ta' San Franġisk Javier (is-seklu 18), bi stil Barokk;
* il-Knisja ta' San Ġwann, knisja monastika kbira mibnija bejn is-sekli 13 u 15;
* il-Knisja ta' San Duminku;
* il-Monasteru ta' San Marija ta' Ġesù;
* il-Parroċċa ta' San Blas;
* il-Parroċċa tal-Madonna tar-Rużarju ta' Fátima;
* il-Parroċċa tal-Familja Mqaddsa;
* il-Parroċċa ta' San Ġużepp;
* il-Parroċċa ta' San Ġwann Macías;
* l-Eremitaġġ tax-Xemgħat;
* l-Eremitaġġ tal-Kalvarju;
* l-Eremitaġġ tal-Paċi;
* l-Eremitaġġ ta' Sant'Antnin;
* l-Eremitaġġ ta' Vaquero;
* l-Eremitaġġ ta' Kristu ta' Amparo;
* l-Eremitaġġ ta' San Marcos el Nuevo (San Marquino);
* l-Eremitaġġ ta' San Ildefonso;
* is-Santwarju tal-Madonna tal-Muntanja.

## Edukazzjoni

L-Università ta' Extremadura, stabbilita fl-1973, għandha kampus f'Cáceres.

## Trasport
Cáceres tinsab qrib l-Awtostrada A-66 minn Sivilja sa Gijón. L-istazzjon ferrovjarju ta' Cáceres taqdi madwar 100,000 passiġġier fis-sens.

## Festivals

* Il-Festival tal-Martri (*La Fiesta de los mártires*) issir f'Jannar.
* Il-Karnival, il-Festival tax-Xemgħat (*La Fiesta de las Candelas*) u l-Festa ta' San Blas isiru fi Frar.
* Il-Festival tal-Għid u s-*Semana Santa* jsiru matul il-ġimgħa qabel Ħadd il-Għid. Isiru purċissjonijiet fit-toroq dojoq taċ-ċentru storiku.
* Il-Festival ta' San Ġorġ, isir fit-22 u fit-23 ta' April, u jinvolvi l-ħruq ta' dragun f'ħuġġieġa fil-pjazza prinċipali tar-raħal (*La Plaza Mayor*), akkumpanjat bil-logħob tan-nar.
* Il-Festival mużikali WOMAD li jsir fil-bidu ta' Mejju.
* *Il-Ferias de San Fernando* jsiru fl-aħħar ta' Mejju.
* Il-Fleadh Cáceres huwa avveniment kulturali ġdid li ilu jsir mill-2003 bejn ix-xhur ta' Ottubru u Novembru. L-idea ġiet minn Fleadh Cheoil li huwa avveniment mużikali Irlandiż li jsir kull sena f'Awwissu fl-Irlanda.
* Il-Festival tal-Films ta' Cáceres.

### Mużewijiet

* Il-Mużew ta' Cáceres - ALJIBE - ospitat f'La Casa de las Veletas y la Casa de los Caballos fiċ-ċentru storiku.
* La Casa-Museo Árabe, bejn il-Pjazza ta' San Ġorġ u l-Arco del Cristo huwa mużew dwar il-kultura, l-arti u l-fdalijiet tal-Għarab.
* Museo Concatedral de Cáceres, fil-Pjazza ta' Santa Marija huwa mużew tal-arti reliġjuża.
* Museo Piedrilla - Guayasamín.

### Riżervi naturali u turiżmu rurali

* Il-Park Nazzjonali ta' Monfragüe: huwa magħmul minn 85 km2 (33 mil kwadru) jew 17,852 ettaru. Il-park fih waħda mill-ikbar żoni b'xagħri u b'foresti Mediterranji fi Spanja b'iktar minn 1,400 speċi ta' siġar. Għall-qalb dawk li jħobbu l-għasafar, il-park għandu l-ikbar kolonja ta' avvultun iswed u ta' ajkli imperjali Spanjoli fid-dinja.
* Il-Monument Naturali ta' Los Barruecos: jinsab 14-il kilometru (9 mili) 'il bogħod mill-belt, fil-lokalità ta' Malpartida de Cáceres. Fih ħaġar enormi tal-granit bl-unika kolonja ta' ċikonji bojod ibejtu fuqhom. Hemm ukoll ġibjun Medjevali u mitħna għall-ħasil tas-suf. Il-kumpless ġie rrestawrat u jospita kollezzjoni sorprendenti ta' arti tal-artist Ġermaniż Wolf Vostell, li kien membru importanti tal-moviment tax-xogħol bis-suf. Ir-rebbiegħa ġġib magħha splużjoni ta' kuluri meta jkun hemm l-inwar tal-ġinestri bojod Spanjoli.
* Il-pjanuri ta' Cáceres u ta' Trujillo huma protetti bħala Żona tal-Protezzjoni Speċjali għall-għasafar.

### Kwartieri

* Ċentru: 26,914-il abitant.
* Punent (ġdid): 15,726 abitant.
* Nofsinhar: 14,738 abitant.
* Mejostilla: 11,484 abitant.
* Aldea Moret: 6,756 abitant.
* Ċentru Storiku: 5,799 abitant.
* Punent: 4,591 abitant.
* Tramuntana: 4,656 abitant.
* Lvant: 2,646 abitant.
* Pedanías (Rincón de Ballesteros Valdesalor u Arroyo-Malpartida Station): 749 abitant.
* Kumplament: 295 abitant.

### Palazzi u vilel

* Palacio de los Golfines de Arriba.
* Palacio de los Golfines de Abajo. Ir-Reġina Isabella I ta' Kastilja u r-Re Fernando I kienu jgħixu hemmhekk.
* Palacio del Comendador de Alcuescar.
* Palacio-Fortaleza de los Torreorgaz, illum lukanda Parador.
* Palacio de Carvajal (is-seklu 15). Issa huwa s-sede tal-Uffiċċju għall-Patroċinju tat-Turiżmu u tal-Artiġjanat tal-provinċja.

### Xiri u gastronomija

It-toroq iż-żgħar fiċ-ċentru storiku fihom bosta ħwienet li jbigħu l-prodotti tipiċi. Il-kunventi jbigħu l-ħelu u l-pasti tradizzjonali. L-inbejjed tipiċi ħomor minn Extremadura ma jiswewx ħafna flus u għandhom korporatura sħiħa. Il-likers lokali jinkludu l-liker taċ-ċirasa mill-wied ta' Jerte fil-qrib, jew likers oriġinali oħra bħal tal-qastan u tat-tut. Prodotti oħra tal-provinċja jinkludu l-ġobon tan-nagħaġ (Torta del Casar, li mhux magħmul mill-ħalib tal-mogħoż, iżda bil-ħalib min-nagħaġ tat-tip merino), it-torti tat-tin, il-qastan, il-prieżet u prodotti oħra tal-majjal, il-ħaruf, iż-żejt taż-żebbuġa u l-paprika (pimentón de la Vera).

Il-prieżet ippreservati u l-inbid aħmar jiġu prodotti lokalment u huma uffiċjalment rikonoxxuti mill-gvern Spanjol. Il-ġobon tal-mogħoż u tan-nagħaġ jiġu prodotti minn metodi tradizzjonali u huma rinomati fil-pajjiż kollu. Cáceres hija famuża wkoll għall-istuffat, għal-laħam mixwi (speċjalment il-laħam tal-majjal, tal-ħaruf u tal-annimali tal-kaċċa), il-frak tal-ħobż moqli (migas), it-trota, il-pasti u l-għasel.

### Sport
Fost it-timijiet sportivi notevoli, Cáceres tospita t-tim tal-assoċjazzjoni tal-futbol CP Cacereño li attwalment jilagħbu fit-Tielet Diviżjoni u t-timijiet professjonali tal-basketball Cáceres Basket, li jilgħab fil-Liga LEB Oro, u l-Club Baloncesto Al-Qazeres, li jilgħab fil-Liga Femenina. Hemm ukoll it-tim tar-Rugby Union Extremadura CAR Cáceres li jilgħab fid-DHB, it-tieni diviżjoni nazzjonali.

### Trasport
Il-belt moqdija mill-istazzjon ferrovjarju ta' Cáceres. Barra minn hekk, faċċata hemm il-venda tal-karozzi tal-linja, b'diversi karozzi tal-linja b'servizz lejn bliet oħra.

### Ġemellaġġi

* Santiago de Compostela, Spanja (mill-1973);
* La Roche-sur-Yon, Franza (mill-1982);
* Castelo Branco, il-Portugall;
* Portalegre, il-Portugall (mill-2006);
* Piano di Sorrento, l-Italja (mill-2008);
* Netanya, Iżrael (mill-2010);
* Lumbini, in-Nepal (mill-2021).

### Swar

* Torre de Bujaco (is-seklu 12);
* Arco de la Estrella (is-seklu 18);
* Torre de Sande (is-sekli 14-15).

## Referenzi