Foss ta' Messel

Il-**Foss ta' Messel** (bil-Ġermaniż: *Grube Messel*) hija barriera li ma għadhiex tintuża qrib il-villaġġ ta' Messel (Landkreis Darmstadt-Dieburg, Hesse) madwar 35 kilometru (22 mil) fix-Xlokk ta' Frankfurt am Main, il-Ġermanja. Ix-shale bituminuż kien jiġi estratt minn hawnhekk. Minħabba l-abbundanza ta' fossili ppreservati sew li jmorru lura għal nofs il-perjodu Eoċen, il-foss għandu importanza ġeoloġika u xjentifika sinifikanti. Iktar minn 1,000 speċi ta' pjanti u ta' annimali nstabu fis-sit. Wara li kważi s-sit kien sar miżbla, reżistenza lokali qawwija eventwalment waqqfu li l-pjanijiet li kien hemm u l-Foss ta' Messel tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fid-9 ta' Diċembru 1995. Għadhom isiru skoperti xjentifiċi sinifikanti dwar l-evoluzzjoni bikrija tal-mammiferi u tal-għasafar fil-Foss ta' Messel, u kulma jmur is-sit qed isir sit turistiku wkoll.

## Storja
Il-faħam kannella u iktar 'il quddiem ix-shale taż-żejt kienu jiġu estratti b'mod attiv minn dan is-sit mill-1859. Il-foss sar magħruf għall-ewwel darba għall-bosta fossili tiegħu għall-ħabta tal-1900, iżda l-iskavi xjentifiċi serji bdew biss għall-ħabta tas-snin 70 tas-seklu 20, meta l-prezzijiet taż-żejt niżlu f'daqqa u b'hekk it-tħaffir għaż-żejt mill-barriera ma kienx iktar vijabbli ekonomikament. L-estrazzjoni kummerċjali tax-shale taż-żejt waqfet fl-1971 u nbniet fabbrika tas-siment fil-barriera li falliet is-sena ta' wara. L-art kienet ippjanata li tintuża bħala miżbla, iżda l-pjanijiet qatt ma twettqu u l-istat ta' Hesse xtara s-sit fl-1991 sabiex jiġi żgurat l-aċċess xjentifiku. Fil-ftit snin bejn it-tmiem tal-estrazzjoni u l-1974, meta l-istat beda jħejji s-sit għar-rimi tal-iskart, kollezzjonisti dilettanti kienu jitħallew jiġbru l-fossili. Id-dilettanti żviluppaw "teknika ta' trasferiment" li ppermettitilhom jippreservaw id-dettalji fini tal-fossili ż-żgħar. Dan il-metodu għadu jintuża fil-preservazzjoni tal-fossili sa llum il-ġurnata.

Ħafna mill-eżemplari magħrufa mis-sit ġew minn kollezzjonisti dilettanti u fl-1996 amnistija fir-rigward ta' fossili li kienu nġabru fl-imgħoddi daħlet fis-seħħ, bit-tama li l-kollezzjonijiet b'sjieda privata jerġgħu jgħaddu għand sjieda pubblika u jkunu disponibbli għax-xjenza.

## Karatteristiċi tad-depożiti

Is-superfiċe attwali tal-Foss ta' Messel ikopri bejn wieħed u ieħor 60 metru (200 pied) taħt l-art lokali u għandha erja ta' madwar 0.7 km2 (0.27 mili kwadri). Is-saff tal-qiegħ tax-shale taż-żejt oriġinarjament kien estiż sa fond ta' 190 metru (620 pied). 47 miljun sena ilu fl-Eoċen meta ffurmaw id-depożiti ta' Messel, iż-żona kienet 10° iktar lejn in-Nofsinhar milli hi attwalment. Il-perjodu kien qrib ħafna tal-Klima Ottimali tal-Eoċen Bikri u l-klima u l-ekoloġija tas-sit kienu differenti ħafna, u kienu kkaratterizzati minn temperatura annwali medja ta' 22°C u minn sensiela kbira ta' lagi tat-tip *maar* imdawra b'foresti subtropikali folti li kienu jsostnu bijodiversità inkredibbli. Il-qiegħ tal-lag ta' Messel x'aktarx li kien il-punt ċentrali għad-drenaġġ mix-xmajjar u mill-qaliet fil-qrib.

Id-depożiti tal-foss iffurmaw matul l-Epoka tal-Eoċen tal-perjodu Paleoġen, madwar 47 miljun sena ilu, abbażi tad-datazzjoni ta' frammenti tal-bażalt taħt l-istrati bil-fossili. Ix-shale taż-żejt, iffurmat mid-depożiti anossiċi neżlin bil-mod il-mod ta' tajn u ta' veġetazzjoni mejta fuq il-qiegħ tal-lag, huwa l-blata primarja fis-sit. Is-sedimenti tiegħu huma estiżi 13-il metru (43 pied) 'l isfel u jinsabu fuq pedament iktar antik tal-ġebel tar-ramel. Il-fossili fi ħdan ix-shale juru ċarezza u preservazzjoni notevoli minħabba l-karatteristiċi uniċi tad-depożiti tal-lag, għaldaqstant il-Foss ta' Messel jirrappreżenta *Konservat-Lagerstätte*. L-istratifikazzjonijiet ta' fuq tal-lag x'aktarx li kienu jsostnu varjetà ta' organiżmi, iżda l-qiegħ kien soġġett għal ftit tfixkil mill-kurrent, u b'hekk kattar ambjent tassew anossiku. Dan ipprevjena ħafna speċijiet epifawnali u infawnali milli jabitaw din in-niċċa, għaldaqstant il-bijoturbament kien minimu. It-taqlib tas-saffi tal-lag (ikkawżat minn varjazzjonijiet staġonali) baxxa l-kontenut tal-ossiġenu qrib is-superfiċe u wassal għal "mewta" perjodika tal-ispeċijiet akkwatiċi. Flimkien ma' rata relattivament baxxa ta' depożiti, 0.1 mm (0.0039 pulzieri) fis-sena, dan ħoloq ambjent mill-aqwa għall-preservazzjoni tal-fawna u tal-flora.

## Tnixxijiet ta' gass vulkaniku

Huwa maħsub li ż-żona madwar il-Foss ta' Messel kienet ġeoloġikament u tettonikament attiva matul l-Eoċen. Xjenzati ewlenin ħarġu bl-ipoteżi li avvenimenti simili ħafna għat-tnixxijiet ta' gass vulkaniku tal-1986 fil-Lag ta' Nyos, il-Kamerun, jistgħu jwasslu għal depożiti kbar ta' speċijiet mhux akkwatiċi (Franzen & Koster, 1994). Bidliet perjodiċi taħt is-superfiċe x'aktarx wasslu għat-tnixxija ta' konċentrazzjonijiet kbar ta' gassijiet reattivi (bħad-diossidu tal-karbonju u s-sulfur tal-idroġenu) fil-lag u fl-ekosistemi fil-qrib, u b'hekk qatlu lill-organiżmi suxxettibbli. Matul dawn it-tnixxijiet, l-għasafar u l-friefet il-lejl jaf waqgħu fil-lag jew qrib is-superfiċe tiegħu u l-annimali terrestri setgħu nqatlu meta kienu qrib ix-xatt tal-lag. Peress li l-lag kien fond ħafna, l-annimali li waqgħu fih għerqu 'l isfel fl-ilma bi ftit ossiġenu u ftit batterji, u baqgħu ppreservati b'mod notevoli, mirduma minn saffi suċċessivi ta' tajn li iktar 'il quddiem issolidifika, u b'hekk dan ipproduċa aggregazzjoni ta' fossili ta' kwalità, kwantità, integrità u varjetà eċċezzjonali. Madankollu, ipoteżijiet oħra tressqu wkoll, u ssuġġerew xi tkattir ta' ċjanobatterji li wassal għall-avvelenament tal-annimali. Din l-ipoteżi ġiet meqjusa meħtieġa sabiex tiġi spjegata l-okkorrenza ta' fossili eċċellenti tul is-sekwenza sedimentarja sħiħa (Koenigswald u oħrajn, 2004).

## Fossili

Il-Foss ta' Messel jipprovdi l-aqwa evidenza ppreservata ta' flora u fawna Geiseltaljana li qatt ġiet skoperta sa issa, b'iktar minn 1,000 speċi identifikati. Il-biċċa l-kbira tas-siti l-oħra diġà jqisu ruħhom ixxurtjati jekk ikun fihom skeletri parzjali, mentri Messel jipprovdi preservazzjoni estensiva ta' integrità strutturali, fejn saħansitra ġew ippreservati l-pil, ir-rix u l-"kuluri tal-ġilda" ta' xi speċijiet. Il-preservazzjoni mhux tas-soltu qanqlet għadd ta' interpretazzjonijiet raġunati mill-qrib. Il-marki sintomatiċi b'għamla ta' "gidma" fuq iż-żewġ naħat tal-vini tal-weraq fuq werqa fossilizzata ġew identifikati bħala l-gidma fatali ta' tip ta' nemla parasitizzata b'mod terminali mill-fungu *Ophiocordyceps unilateralis*, li milli jidher, dak iż-żmien kif ukoll fi żminijietna, kien jikkmanda l-imġiba tagħha, sabiex jirrilaxxa l-ispori tiegħu minn post favorevoli; dan huwa l-iżjed kampjun konkret bikri ta' manipolazzjoni tal-imġiba minn fungu.

Id-diversità ta' speċijiet hija notevoli parzjalment bis-saħħa tal-ipoteżi tat-tnixxijiet perjodiċi ta' gassijiet. Sommarju qasir ta' wħud mill-fossili li nstabu fis-sit jinkludi:

* Disa' pari ta' fossili ta' fkieren jitgħammru. Il-fkieren tal-ilma, *Allaeochelys crassesculpta*, kienu *in coitus* (fl-att ta' tgħammir). Dawn huma pari ta' fekruna maskili u oħra femminili, b'denb il-fekruna maskili mdaħħal taħt il-fekruna femminili, li huwa l-mod li bih jitgħammru. Il-mewt tal-pari x'aktarx li kienet waħda rapida. X'aktarx li l-fkieren kienu bdew jitgħammru fl-ilmijiet tal-wiċċ tal-lag antik. Meta bdew jinżlu iktar fil-fond, mietu minħabba t-tnixxija ta' gass vulkaniku tossiku. Imbagħad indifnu fis-sediment ta' qiegħ il-lag. Fkieren ta' dan it-tip għadhom jeżistu. Dawn tilfu l-qxur ta' rettili tagħhom, u l-ġilda tagħhom tassorbi l-ossiġenu mill-ilma. Normalment dan huwa vantaġġ għaliex jgħinhom jibqgħu taħt l-ilma għal perjodi twal. Madankollu, taħt kundizzjonijiet anossiċi, dan huwa żvantaġġ, minħabba li jiġu assorbiti wkoll id-diossidu tal-karbonju u l-veleni dissolti.
* Iktar minn 10,000 ħuta fossilizzata ta' bosta speċijiet.
* Eluf ta' insetti akkwatiċi u terrestri, uħud b'kuluri distinti li għadhom ippreservati.
* Kwantità kbira ta' mammiferi żgħar, fosthom żwiemel nani, ġrieden kbar, primati, annimali li jgħixu f'moħba fl-art (qniefed, marsupjali u pangolini), antenati tal-wikkiela tan-nemel u friefet il-lejl. L-eżemplari ta' friefet il-lejl fossilizzati pprovdew ħjiel dwar l-evoluzzjoni tal-ekolokalizzazzjoni.
* Għadd kbir ta' għasafar, b'mod partikolari speċijiet predaturi.
* Kukkudrilli, żrinġijiet, fkieren tal-ilma, salamandri u rettili jew anfibji oħra.
* Fdalijiet ta' iktar minn 30 speċi distinta ta' pjanti, inkluż weraq tal-palm, frott, trab dakkari, injam, ġewż u vinji.

Din li ġejja hija lista parzjali biss:

### Mammiferi

: *Darwinius masillae*, identifikat fl-2009 bħala primat adapiformi;
: *Kopidodon*, ċimolestan estint tas-siġar;
: *Leptictidium*, mammiferu omnivoru estint li joqmos (tal-familja leptiktida);
: *Propalaeotherium*, antenat bikri taż-żwiemel;
: *Ailuravus*, roditur;
: *Peradectes*, metaterjan;
: *Palaeochiropteryx*, farfett il-lejl;
: *Lesmesodon*, jenodontid żgħir;
: *Eomanis*, pangolin bikri;
: *Eurotamandua*, pangolin bla qoxra qisu wikkiel in-nemel;
: *Europolemur*, primat;
: *Hyrachyus*, antenat tar-rinoċeronti;
: *Paroodectes*, mammiferu karnivoru bikri;
: *Pholidocercus*, qanfud bikri;
: *Macrocranion*, qanfud bikri denbu twil;
: *Masillamys*, roditur bikri;
: *Messelobunodon*, artjodattilu bikri;
: *Godinotia*, primat bikri;
: *Buxolestes*, ċimolestan semiakkwatiku qisu lontra.

### Għasafar

: *Palaeotis*, strutjonid bikri;
: *Strigogyps sapea* (qabel *Aenigmavis*), karjamiformi;
: *Eocoracias*, koraċiformi bikri b'kuluri magħrufa;
: *Messelornis*, l-għasfur ta' Messel; speċi ta' gruiformi;
: *Masillastega*, sulid tal-ilma ħelu;
: *Lapillavis*, antenat possibbli ta' trogonid;
: *Cypseloramphus,* apodiformi;
: *Messelasturidae* (*Messelastur* u *Tynskya*), antenati karnivori tal-pappagalli moderni;
: *Palaeoglaux*, kokka bikrija b'rix enigmatiku mas-sider;
: *Paraprefica*, potù bikri;
: *Paraortygoides*, galliformi;
: *Masillaraptor*, falkuniformi bikri;
: *Parargornis*, apodiformi bikri;
: *Messelirrisor*, buċerotiformi żgħir antenat tad-daqquqa tat-toppu u daqquqiet oħra;
: *Selmes* (anagramma ta' "Messel"), għasfur wikkiel il-ġrieden bi swaba' kbar;
: *Gastornis* (qabel *Diatryma*), anseriformi kbir li ma jtirx;
: *Hassiavis*, membru taċ-ċipselomorfi;
: *Quasisyndactylus*, membru tal-alċediniformi;
: *Vanolimicola*, ċaradriformi possibbli;
: Litornitid attwalment mingħajr isem, paleonjat qisu pispisella, l-ewwel speċi ta' dan it-tip fl-Eoċen Nofsani fl-Ewropa.

### Rettili

: *Asiatosuchus*, kukkudrill kbir;
: *Diplocynodon*, alligatur;
: *Hassiacosuchus*, alligatur durofagu;
: *Bergisuchus*, kukkudrilliformi sebekożukkjan;
: *Eoconstrictor*, sriep twal żewġ metri antenati tal-boa Neotropikali, *Boinae*
: *Messelophis*, boa viviparu żgħir;
: *Messelopython*, l-eqdem antenat magħruf tal-pituni;
: *Cryptolacerta*, gremxula b'affinitajiet mal-anfisbaenjani;
: *Geiseltaliellus*, gremxula b'affinitajiet mal-*Corytophaninae*;
: *Allaeochelys crassesculpta*, fkieren akkwatiċi antenati tal-*Carettochelys*.

### Ħut

: *Amia* jew *Cyclurus*;
: *Amphiperca*, perċa bikrija;
: *Palaeoperca*, perċa bikrija oħra;
: *Atractosteus*, gar;
: Sallura.

### Insetti

; *Hemiptera*

* *Wedelphus dichopteroides*

; *Hymenoptera*

* *Casaleia eocenica*
* *Cephalopone* – *Cephalopone grandis* u *Cephalopone potens*
* *Cyrtopone* – *Cyrtopone curiosa*, *Cyrtopone elongata*, *Cyrtopone microcephala* u *Cyrtopone striata*
* *Gesomyrmex pulcher*
* *Messelepone leptogenoides*
* *Pachycondyla eocenica*
* *Pachycondyla lutzi*
* *Pachycondyla messeliana*
* *Pachycondyla parvula*
* *Pachycondyla petiolosa*
* *Pachycondyla petrosa*
* *Protopone* – *Protopone dubia*, *Protopone germanica*, *Protopone magna*, *Protopone oculata*, *Protopone sepulta u* *Protopone vetula*
* *Pseudectatomma* – *Pseudectatomma eocenica* u *Pseudectatomma striatula*
* *Titanomyrma gigantea*
* *Titanomyrma simillima*

### Sit ta' wirt ġeoloġiku tal-IUGS
L-Unjoni Internazzjoni tax-Xjenzi Ġeoloġiċi (IUGS) tiddeskrivi l-Foss ta' Messel bħala "l-iżjed ġeosit rikk fid-dinja għall-fehim tal-ambjent ħaj tal-perjodu Eoċen, peress li jinkludi fossili ppreservati b'mod eċċezzjonali", u żiedet is-sit fil-lista tagħha ta' 100 "sit ta' wirt ġeoloġiku", ippubblikata f'Ottubru 2022. L-organizzazzjoni tiddefinixxi Sit ta' Wirt Ġeoloġiku tal-IUGS bħala "post ewlieni b'elementi u/jew bi proċessi ġeoloġiċi ta' importanza xjentifika internazzjonali, li jintuża bħala referenza, u/jew li jagħti kontribut sostanzjali għall-iżvilupp tax-xjenzi ġeoloġiċi matul l-istorja".

## Sit ta' Wirt Dinji
Il-Foss ta' Messel ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1995.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' kriterju wieħed tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (viii)** "Eżempju straordinarju li jirrappreżenta stadji importanti tal-istorja tad-dinja, inkluż it-trapass tal-ħajja, il-proċessi ġeoloġiċi kontinwi sinifikanti fl-iżvilupp tat-tipi differenti ta' art, jew il-karatteristiċi ġeomorfiċi jew fiżjografiċi sinifikanti".

## Aċċess
Il-fossili li nstabu fil-foss jintwerew fil-villaġġ ta' Messel, fil-Mużew tal-Fossili f'Messel, fil-Hessisches Landesmuseum f'Darmstadt (ħames kilometri (3.1 mili) minn Messel), kif ukoll fil-Mużew ta' Senckenberg f'Frankfurt am Main (xi 30 kilometru (19-il mil) minn Messel). Il-viżitaturi jistgħu jipparkjaw qrib il-foss u jimxu madwar 300 metru (0.19 mili) sa pjattaforma biex ikollhom veduta panoramika tal-foss. Id-dħul fil-foss isir biss bħala parti minn żjara speċjali organizzata u ggwidata.
File:Grube Messel fg03.jpg|
File:Grube messel fg01.jpg|
File:Grube messel fg02.jpg|


## Iktar qari

* Smith, Krister T.; Schaal, Stephan; Habersetzer, Jörg; Herlyn, Hendrik G.; Senckenberg Gesellschaft für Naturforschung (2018). Messel : an ancient greenhouse ecosystem. Stuttgart. . OCLC 1054359916.

* Harms, Franz-Jürgen; Schaal, Stephan (2005). Current geological and paleontological research in the Messel Formation. Stuttgart: E. Schweizerbart'sche Verlagsbuchhandlung (Nägele u. Obermiller). . OCLC 64571829.

* Mangel, Gerd (2011). Faszination Welterbe Grube Messel zu Besuch in einer Welt vor 47 Millionen Jahren (in German). Stuttgart. . OCLC 698592675.

* Kächler, Ernst Rudolf; Grube-Messel-Verwaltungsgesellschaft (2000). Window to primeval times Messel Pit, world heritage site in the State of Hessen (in German). Wiesbaden: Grube-Messel-Verwaltungsgesellschaft c/o Hessisches Ministerium für Wissenschaft und Kunst. OCLC 174602085.

* Schaal, Stephan; Ziegler, Willi (1992). Messel : an insight into the history of life and of the earth. Oxford: Clarendon Press. . OCLC 25747250.

* Gruber, Gabriele; Micklich, Norbert; Hessisches Landesmuseum Darmstadt (2007). Messel : Schätze der Urzeit (in German). Stuttgart: Theiss. . OCLC 600404474.

* Gruber, Gabriele; Sandrock, Oliver; Wappler, Torsten (2018). "DARMSTADT: The Paleontological Collections of Hessisches Landesmuseum Darmstadt". Paleontological Collections of Germany, Austria and Switzerland. Cham: Springer International Publishing. doi:10.1007/978-3-319-77401-5_14. . ISSN 2510-1862.

* Aubert, Hans-Joachim; Deutsche Unesco-Kommission (2010). UNESCO-Welterbe in Deutschland [eine Publikation der Deutschen Unesco-Kommission und des Auswärtigen Amts der Bundesrepublik Deutschland] = UNESCO world heritage in Germany (in German). Bonn. . OCLC 612325291.

## Referenzi