Liżbona

**Liżbona** hi l-belt kapitali tal-Portugall. Il-belt għandha popolazzjoni ta' 506,892 ruħ (sal-2015).

## Storja
**<big>Min-Neolitiku sal-Imperu Ruman</big>**

Matul in-Neolitiku, ir-reġjun kien abitat minn fergħa tal-popolazzjoni Indo-Ewropea msejħa pre-Iberjani. Bħal f’postijiet oħra fl-Ewropa Atlantika, din il-popolazzjoni bniet monumenti reliġjużi bħal megaliti, dolmens u menhirs, li għadhom viżibbli llum madwar il-belt. Xi popli Ċeltiċi ġew f'kuntatt mal-pre-Iberi u stabbilixxew ruħhom fir-reġjun aktar minn elf sena Q.E.K., li wassal għad-dehra ta 'tribujiet li jitkellmu Ċeltiku bħall-Conii u l-Cempsi. 

Matul il-Gwerer Puniċi, wara l-mewt ta’ Annibal Barca (li t-truppi tiegħu kienu jinkludu lil Conii), ir-Rumani iddeċidew li jċaħħdu lil Kartaġni mill-aktar pussess prezzjuż tagħha: Hispania, l-isem mogħti mir-Rumani lill-Peniżola Iberika. Wara t-telfa Kartaġiniża kontra Scipio Africanus fil-Lvant tal-Ispanja, il-paċifikazzjoni tal-punent saret mill-konslu Decimus Junius Brutus Callaicus.

Huwa ffirma ftehim ma’ Olissipo, l-isem antik ta’ Lisbona, sabiex din tibgħat lill-abitanti tagħha jiġġieldu mal-leġjuni Rumani kontra t-tribujiet Ċeltiberi tal-majjistral. Bi tpattija, Olissipo ġie integrat fl-Imperu taħt l-isem ta 'Felicitas Julia, u sar muniċipalità taħt il-liġi Rumana. L-awtonomija politika tingħatalu fuq territorju ta' 50 km madwar il-belt; ir-residenti huma eżentati mit-taxxi u jiksbu ċittadinanza Rumana. Il-belt dakinhar kienet parti mill-provinċja ta’ Lusitania, li l-kapitali tagħha kienet Emerita Augusta (illum Mérida). L-attakki tal-Lusitani kontra l-belt waqt ir-ribelljonijiet frekwenti għamluha meħtieġa li jitwaqqaf ħajt. 

Taħt ir-renju tal-Imperatur Awgustu, ir-Rumani bnew diversi bini hemmhekk: teatru kbir, banjijiet termali, li jinsabu fir-Rua da Prata attwali, it-tempji ta’ Ġove, Ċibele u Tethys, tempji f’ġieħ l-imperatur, nekropoli kbira taħt il- Pjazza Figueira attwali, forum u bini ieħor bħall-insulae, żona tad-djar li tinsab bejn l-għoljiet attwali tal-kastell u ċ-ċentru tal- belt. Ħafna minn dawn il-fdalijiet ġew mikxufa madwar nofs is-seklu 18, bil-moda għall-arkeoloġija twieldet mill-iskoperta ta 'Pompei.

Olissipo kien magħruf għall-garum tiegħu, esportat f'anfori lejn Ruma. L-inbid, il-melħ u ż-żwiemel famużi tiegħu huma l-prodotti ewlenin tal-esportazzjoni tal-belt. Din ipprospera bl-għajbien tal-piraterija u l-progress tekniku li ppermettew l-espansjoni tal-kummerċ mal-provinċji Rumani l-ġodda tal-Brittanja u r-reġjun tar-Rhine, kif ukoll mal-popolazzjonijiet tal-wied Tagus. Il-belt hija mmexxija minn oligarkija ddominata minn żewġ familji, il-Julii u l-Cassii. 

L-aktar Ruman famuż li kien joqgħod f’Liżbona huwa Sertorius, li qabel kien sostenitur ta’ Marius u fil-ġlieda kontra d-dittatur Sulla. Il-maġġoranza tar-residenti jitkellmu bil-Latin, b’minoranzi ta’ kummerċjanti u skjavi Griegi. Il-belt hija konnessa bit-triq ma’ żewġt ibliet oħra, Bracara Augusta (illum Braga) u Emerita Augusta (illum Mérida).

**<big>Konkwista Musulmana</big>**

Liżbona ttieħdet mill-Mouri madwar is-sena 719 u ngħatat l-isem ġdid al-ʾIšbūnah, الأشبونة bl-Għarbi, li taħt il-gvern tagħha l-belt prosperat. Il-Moors, li kienu Musulmani mit-Tramuntana tal-Afrika u l-Lvant Qarib, bnew diversi moskej, residenzi u l-ħitan tal-belt, li bħalissa jissejħu Cerca Moura. Il-belt hija dar għal popolazzjoni mħallta ta 'Insara, Berberi, Għarab, Lhud u Saqālibas. 

L-Għarbi huwa impost bħala l-lingwa uffiċjali. Fdalijiet Możarabiċi mitkellma mill-popolazzjoni Nisranija. L-Islam hija r-reliġjon uffiċjali, ipprattikata mill-Moor u l-Muladís, filwaqt li l-Insara u l-Lhud jistgħu jipprattikaw ir-reliġjon tagħhom, bħala dhimmis, bil-kundizzjoni li jħallsu d-djizîa, taxxa differenti miż-zakat li għaliha hija soġġetta l-popolazzjoni Musulmana.

L-isem ta' Alfama, l-eqdem distrett ta' Liżbona, ġej mill-Għarbi al-hamma. 

Fl-844, Liżbona kienet assedjata mill-Vikingi. Il-belt, protetta tajjeb, kienet tirreżisti l-attakkanti, iżda fl-858, attakkata mill-ġdid mill-pirati Skandinavi, ttieħdet u saqru mill-mexxej Viking Hasting. Fl-966, tmienja u għoxrin vapur Viking attakkaw lil Lisbona għal darb'oħra, mingħajr suċċess. 

Matul l-hekk imsejjaħ perjodu taifas, Lisbona kienet tappartjeni għat-taifa ta’ Badajoz, u kienet immexxija minn Sabur al-Saqlabi.

Fl-1147, waqt ir-Reconquista, grupp ta’ kavallieri Franċiżi, Ingliżi, Ġermaniżi u Portugiżi, immexxija minn Alfonso I, assedjaw u ħadu Lisbona. Il-konkwista mill-ġdid tal-Portugall u l-istabbiliment mill-ġdid tal-Kristjaneżmu jiffurmaw wieħed mill-aktar avvenimenti sinifikanti fl-istorja ta’ Lisbona. 

Billi l-Għarbi tilef l-istatus tiegħu bħala lingwa uffiċjali, bil-mod il-mod ma jibqax jintuża fil-ħajja ta’ kuljum. Il-popolazzjoni Musulmana titkeċċa, filwaqt li l-moskej jiġu trasformati fi knejjes. Biss id-distrett ta’ Mouraria, li jieħu ismu mill-Moors, żamm popolazzjoni Musulmana sas-seklu 16.

**<big>Mill-Medju Evu sal-Imperu Portugiż</big>**

Liżbona rċeviet l-ewwel forum tagħha, l-istatus legali ta 'protezzjoni rjali (bil-Portugiż aforamento) fl-1179. Sar il-kapitali tal-Portugall fl-1255, u ħa post Coimbra grazzi għall-post ċentrali tagħha fit-territorju Portugiż. Matul l-aħħar sekli tal-Medju Evu, il-belt esperjenzat żvilupp qawwi u saret ċentru ekonomiku importanti. 

Fl-1290, Denis I waqqaf skola universitarja bl-isem Estudo Geral (Studju Ġenerali), li saret l-Università ta’ Coimbra, trasferita diversi drabi lejn din l-aħħar belt biex joqgħod hemm definittivament fis-seklu 16.

L-ispedizzjonijiet marittimi Portugiżi tal-Kbir Skoperti ħallew l-aktar minn Lisbona bejn is-sekli 15 u s-17, inkluż l-ispedizzjoni ta’ Vasco da Gama lejn l-Indi fl-1497. Is-seklu 16 kien iż-żmien tad-deheb ta’ Lisbona. Il-belt stabbiliet ruħha bħala ċ-ċentru tal-kummerċ Ewropew mal-Lvant Imbiegħed, filwaqt li tirċievi deheb mill-Brażil. Il-Portugiżi wrew li huma kaptani fl-arti tan-navigazzjoni u l-kartografija, attività importanti f'Lisbona (sitt workshops li jimpjegaw tmintax-il persuna fl-1552). 

Wara l-integrazzjoni tal-Portugall fil-Kuruna ta’ Filippu II ta’ Spanja fl-1580, ġie kkunsidrat li tiġi installata l-qorti rjali f’Lisbona, iżda fl-aħħar mill-aħħar kien f’Madrid li ġiet stabbilita l-kapitali. It-tfixkil prinċipali tar-restawr tal-1640, li wassal għall-indipendenza tal-Portugall, ġew osservati f'Lisbona. Fis-26 ta’ Jannar, 1531, il-belt sofriet terremot vjolenti li kkawża eluf ta’ vittmi. Fil-bidu tas-seklu 18, matul ir-renju ta’ Ġwanni V, il-belt akkwistat infrastruttura notevoli għal dak iż-żmien, l-akkwadott tal-Ilmijiet Ħieles.

Fl-1 ta’ Novembru, 1755, Liżbona nqerdet minn terremot, segwit minn mewġa ta’ marea u nirien, li qatlu bejn 60,000 u 90,000 abitant u qerdu 85% tal-belt. Voltaire kiteb il-Poeżija dwar id-Diżastru ta’ Lisbona wara din il-katastrofi u semma t-terremot fir-rumanz tiegħu Candide, fl-1759; il-kritika tiegħu tal-ottimiżmu setgħet ġiet ispirata minn dan l-avveniment. 

Wara t-terremot tal-1755, il-belt reġgħet inbniet skont il-pjani tal-Markiż ta’ Pombal, għalhekk l-isem Baixa Pombalina li ngħata liċ-ċentru tal-belt. Minflok reġa’ bena l-belt medjevali, il-Markiż ta’ Pombal iddeċieda li jeqred dak li kien irreżista t-terremot u li jerġa’ jibni l-belt skont il-prinċipji tal-ippjanar urban ta’ dak iż-żmien. Il-gradilja adottata fuq il-pjanijiet ta’ rikostruzzjoni għamlitha possibbli li jiġu ddisinjati l-kwadri ta’ Rossio u Terreiro do Paço, dan tal-aħħar b’arcade sabiħ ħafna li tiftaħ fuq it-Tagus.

**<big>Sekli 19 u 20</big>**

Fil-bidu tas-seklu 19, il-Portugall kien invadat mit-truppi Franċiżi ta’ Napuljun I, u ġiegħel lir-Re Ġwanni VI jaħrab lejn il-kolonja tal-Brażil. Liżbona sofriet b’mod partikolari minn din l-invażjoni li matulha ħafna proprjetajiet ġew serqu mill-Franċiżi. Matul il-Gwerra Ċivili Portugiża, mill-1828 sal-1834, il-belt esperjenzat ħafna ġlidiet liberali u l-ftuħ tal-ewwel kafetteriji u teatri. 

Fl-1879, inħolqot Avenida da Liberdade, li ppermettiet lill-metropoli Portugiża testendi lil hinn mill-Baixa. Fl-1 ta’ Frar, 1908, il-Praça do Comércio kienet ix-xena ta’ reġiċidju: inqatlu żewġ membri tal-familja rjali, ir-Re Karlu I u ibnu u l-eredi Louis-Philippe de Braganza, li magħha żdiedet persuna midruba, Manuel de Braganza li sussegwentement sar re tal-Portugall. Fl-1909, il-ħaddiema f'Lisbona organizzaw strajks kbar. Fl-1910, in-nies ta’ Lisbona qam kontra l-monarkija, il-popolazzjoni ffurmat barrikati fit-toroq u qassam l-armi. Il-bqija tal-pajjiż segwa r-rewwixta, għalkemm il-pajjiż baqa’ profondament agrikolu, Kattoliku u konservattiv. Fil-5 ta’ Ottubru ġiet ipproklamata l-ewwel Repubblika Portugiża.

Matul it-Tieni Gwerra Dinjija, Lisbona kienet waħda mill-ftit portijiet newtrali fl-Ewropa Atlantika u l-belt saret bieb għar-refuġjati lejn l-Istati Uniti kif ukoll bejta ta’ spiji. Fl-1940, il-belt ġiet magħżula mill-Estado Novo biex tospita l-Wirja Dinjija Portugiża, mit-23 ta’ Mejju sat-2 ta’ Ġunju, 1940. 

Kien f'Lisbona li tnediet ir-Rivoluzzjoni tal-Qronfol fl-1974, li temm ir-reġim dittatorjali ta' Salazar, stabbilit fl-1928. Fl-1985, ġie ffirmat it-Trattat ta' Adeżjoni mal-Komunità Ekonomika Ewropea, fil-Monasteru ta' Jeronimos. Fil-25 ta’ Awwissu 1988, nar vjolenti ħakmet iċ-ċentru storiku ta’ Lisbona, aktar preċiżament id-distrett ta’ Chiado, weġġa’ 72 persuna u ħarbat il-ħajja ta’ kuljum u ekonomika f’din iż-żona għal għaxar snin. Liżbona hija l-Kapitali Ewropea tal-Kultura fl-1994.

## Ekonomija
Ir-reġjun ta' Lisbona huwa l-aktar reġjun sinjur fil-Portugall, bi PDG per capita ta' kważi €40,000, u huwa ferm ogħla mill-medja tal-PGD per capita tal-Unjoni Ewropea – jipproduċi aktar minn 31% tal-PGD Portugiż sal-2023. 

Ir-reġjun ta’ Lisbona qed jikber b’rata mgħaġġla, bil-PGD (PPP) per capita kkalkulat għal kull sena kif ġej: €22,745 (2004) – €23,816 (2005) – €25,200 (2006) – €26,100 (2007). Iż-żona metropolitana ta’ Lisbona kellha PGD li jammonta għal $110.4 biljun, u $32,434 per capita.

L-ekonomija ta' Lisbona hija bbażata primarjament fuq is-settur terzjarju. Ħafna mill-kwartieri ġenerali tal-kumpaniji multinazzjonali li joperaw fil-Portugall huma kkonċentrati fis-Subreġjun Grande Lisboa, speċjalment fil-muniċipalità ta' Oeiras. Iż-żona metropolitana ta' Lisbona hija industrijalizzata ħafna, speċjalment ix-xatt tan-nofsinhar tax-xmara Tagus (Rio Tejo). L-industrija tal-Lisbonite għandha setturi kbar ħafna fiż-żejt, peress li r-raffineriji jinsabu madwar it-Tagus, imtieħen tat-tessuti, tarznari u sajd.

Il-port ewlieni tal-pajjiż, li fih wieħed mill-akbar u l-aktar swieq reġjonali sofistikati fil-Peniżola Iberika, Lisbona u l-inħawi popolati ħafna tagħha qed jiżviluppaw ukoll bħala ċentru finanzjarju importanti u ċentru teknoloġiku dinamiku. Il-manifatturi tal-karozzi waqqfu fabbriki fis-subborgi, pereżempju, AutoEuropa. 

Liżbona għandha l-akbar u l-aktar settur żviluppat tal-midja tal-massa tal-Portugall u hija dar għal bosta kumpaniji relatati li jvarjaw minn netwerks tat-televiżjoni u stazzjonijiet tar-radju ewlenin għal gazzetti ewlenin. Ibbażat f'Lisbona, Euronext Lisbon hija borża li hija parti mis-sistema pan-Ewropea ta' boroż u infrastruttura tas-suq Euronext.

Qabel il-kriżi tad-dejn sovran tal-Portugall u pjan ta’ salvataġġ UE-FMI, għad-deċennju tal-2010 Lisbona kienet qed tistenna li tirċievi ħafna investimenti ffinanzjati mill-istat, inkluż il-bini ta’ ajruport ġdid, pont ġdid, espansjoni tal-Metro ta’ Lisbona 30 km (18.64 mi). ) taħt l-art, il-bini ta’ mega-sptar (jew sptar ċentrali), il-ħolqien ta’ żewġ linji ta’ TGV biex jingħaqdu ma’ Madrid, Porto, Vigo u l-bqija tal-Ewropa, il- restawr tal-parti prinċipali tal-belt (bejn ir-roundabout tal-Marquês de Pombal u Terreiro do Paço), il-ħolqien ta 'numru kbir ta' korsiji għar-roti, kif ukoll modernizzazzjoni u rinnovazzjoni ta 'diversi faċilitajiet. 

Il-kriżi tad-dejn sovran aggravat kundizzjonijiet ħżiena tax-xogħol u saħħa tal-akkwist baxxa. Għalkemm il-belt mmodernizzat l-infrastruttura tagħha u esperjenzat tkabbir u dħul sinifikanti fit-turiżmu, din ir-realtà ma kinitx riflessa proporzjonalment fil-kundizzjonijiet medji tal-ħajja. Il-prezzijiet ġeneralment żdiedu, iżda l-pagi ma segwewx din it-tendenza. Il-kundizzjonijiet tax-xogħol għadhom ferm taħt l-istandards tal-bqija tal-Unjoni Ewropea.

## Trasport
**<big>Metro</big>**

Il-Metro ta' Liżbona jgħaqqad iċ-ċentru tal-belt mad-distretti ta' fuq u tal-Lvant, u jilħaq ukoll xi subborgi li huma parti miż-żona metropolitana ta' Liżbona, bħal Amadora u Loures. Huwa l-aktar mod veloċi biex wieħed imur madwar il-belt u jipprovdi numru tajjeb ta 'stazzjonijiet li jinbidlu ma' tipi oħra ta 'trasport. Mill-istazzjon tal-Ajruport ta' Lisbona saċ-ċentru tal-belt jista' jieħu madwar 25 minuta. Fl-2019, il-Metro ta’ Liżbona serva madwar 173 miljun passiġġier (u 475,000 kuljum). Mill-2018, il-Metro ta’ Liżbona jinkludi erba’ linji, identifikati b’kuluri individwali (blu, isfar, aħdar u aħmar) u 56 stazzjon, b’tul totali ta’ 44.2 km. Ġew proposti diversi proġetti ta’ espansjoni, l-aktar reċenti kien it-trasformazzjoni tal-Linja l-Ħadra f’linja ċirkolari u l-ħolqien ta’ żewġ stazzjonijiet oħra (Santos u Estrela).

**<big>Tramm</big>**

It-tramm huwa forma tradizzjonali ta' trasport pubbliku f'Lisbona. Introdotti fl-1901, it-trams elettriċi kienu oriġinarjament importati mill-Istati Uniti, u għalhekk imsejħa americanos (Portugiż għal "Amerikan"). Illum dawn it-tramm jissejħu elétricos (litteralment ifisser dawk elettriċi). 

Minbarra fuq il-Linja 15 moderna, is-sistema tat-tramm ta' Lisbona għadha timpjega vetturi żgħar (erba' roti) ta' disinn li jmur mill-bidu tas-seklu għoxrin. Dawn it-tramms sofor distintivi huma wieħed mill-ikoni turistiċi ta 'Lisbona moderna, u d-daqs tagħhom huwa adattat tajjeb għall-għoljiet weqfin u toroq dojoq tal-belt ċentrali. 

L-ewwel trammijiet għadhom jidhru fil-Museu da Carris (il-Mużew tat-Trasport Pubbliku ta' Liżbona).

Il-linja issa għandha tul totali ta' 31 kilometru li joperaw fuq 6 linji, 'l isfel minn massimu ta' 76 kilometru għal 27 linja. It-tnaqqis bil-mod tan-netwerk beda bil-kostruzzjoni tal-Metro ta' Lisbona u l-espansjoni tas-sistema tal-karozzi tal-linja. Mill-2017 is-sistema ġiet estiża u qed jiżdiedu progressivament vetturi ġodda, bil-għan li tespandi b'mod sinifikanti s-sistema tat-tramm attwali. Bħalissa f'Lisbona qed joperaw 64 tram u, matul l-2023-2026, se jiżdiedu 35 oħra (Li minnhom 10 se jkunu "Mudelli storiċi").

**<big>Ferroviji</big>**

Hemm erba' linji tal-ferroviji għall-vjaġġaturi li jitilqu minn Lisbona: il-linji Sintra, Azambuja, Cascais u Sado (imħaddma minn CP – Comboios de Portugal), kif ukoll il-ħames linja għal Setúbal (imħaddma minn Fertagus), li taqsam ix-xmara Tagus permezz tal- Pont 25 de Abril. L-istazzjonijiet tal-ferrovija ewlenin huma Santa Apolónia, Rossio, Gare do Oriente, Entrecampos, u Cais do Sodré.

**<big>Ferries</big>**

Mod ieħor kif taqsam ix-xmara huwa billi tieħu l-lanċa. L-operatur Transtejo & Soflusa, imur għal postijiet differenti minn ġewwa l-belt: Cacilhas, Seixal, Montijo, Porto Brandão u Trafaria taħt il-marka Transtejo u lejn Barreiro taħt il-marka Soflusa. L-istazzjonijiet tal-laneċ f'Lisbona jinkludu l-Istazzjon tax-Xmara Belém, l-Istazzjon tax-Xmara Terreiro do Paço u l-Istazzjon tax-Xmara Cais do Sodré.

**<big>Ivvjaġġar bl-ajru</big>**

Hija l-kwartieri ġenerali u l-hub għal TAP Portugal kif ukoll hub għal EasyJet, Azores Airlines, Ryanair, EuroAtlantic Airways, White Airways, u Hi Fly. Wara li serva 33.65 miljun passiġġier fl-2023, huwa bil-bosta l-iktar ajruport traffikuż fil-Portugall, it-tielet l-iktar traffikuż fil-Peniżola Iberika u t-12-il l-iktar traffiku fl-Ewropa. 

Ġie propost it-tieni ajruport u l-proġett inizjalment twaqqaf minħabba l-kriżi ekonomika Portugiża u Ewropea, u wkoll minħabba d-diskussjoni twila dwar jekk huwiex meħtieġ ajruport ġdid. Fl-2023 kien għad hemm 9 siti possibbli li huma maħsuba li jistgħu jospitaw l-ajruport il-futur ta' Lisbona Ġdida. 

Fl-aħħar nett, fl-2024, il-gvern il-ġdid ħabbar li l-ajruport internazzjonali l-ġdid kien se jkun jinsab f’Alcochete, eżatt fuq it-Tagus minn Lisbona. L-Ajrudrom Muniċipali ta' Cascais, 20 km fil-Punent taċ-ċentru tal-belt u ċentru għal Sevenair, f'Cascais, joffri titjiriet domestiċi kummerċjali lejn Bragança, Portimão, Viseu u Vila Real. Dan il-post huwa fejn ħafna mill-iskejjel tal-avjazzjoni tal-pajjiż huma kkonċentrati.

## Referenzi