Fruntieri tal-Imperu Ruman

Il-**Fruntieri tal-Imperu Ruman**, li varjaw matul l-istorja tal-imperu, twettqu bħala kombinament ta' toroq militari u fortijiet ikkollegati, fruntieri naturali (b'mod partikolari x-xmajjar Renu u d-Danubju) u fortifikazzjonijiet magħmula mill-bniedem li kienu jisseparaw l-artijiet tal-imperu mill-pajjiżi lil hinn minnu.

## ''Limes''
It-terminu *limes* xi kultant jintuża mill-istudjużi moderni biex jirreferu għall-fruntieri tal-Imperu Ruman iżda ma kienx jintuża mir-Rumani. Wara s-seklu 3 W.K. kien terminu amministrattiv, li kien jindika distrett militari, ikkmandat minn *dux limitis*.

In-nom Latin *limes* kellu għadd ta' tifsiriet differenti: mogħdija li timmarka l-konfini tal-għelieqi; linja jew markatur ta' konfini; kwalunkwe triq jew mogħdija; kwalunkwe kanal, pereżempju kanal ta' nixxiegħa; jew kwalunkwe distinzjoni jew differenza bejn żewġ affarijiet.

Fil-Brittanja, l-Imperu bena żewġ ħitan wieħed wara l-ieħor; għall-Mawretanja (illum il-Magreb) kien hemm ħajt wieħed bil-fortijiet fuq kull naħa. F'postijiet oħra, bħas-Sirja u l-*Arabia Petraea*, ma kienx hemm ħajt kontinwu; minflok kien hemm network ta' insedjamenti u fortijiet fil-fruntiera okkupati mill-armata Rumana. F**Dacia'', il-''limes'' bejn il-[[Baħar l-Iswed]] u d-Danubju kienu taħlita ta' dawn tal-aħħar u difiżi bil-ħitan: il-''Limes Moesiae'' kienu l-amalgamazzjoni tat-tnejn li huma, u xi kultant anke tliet linji ta' ''vallum'', b'Kamp Kbir u bosta kampijiet żgħar mifruxa tul il-fortifikazzjonijiet.

== Fruntieri tat-Tramuntana ==

Fl-[[Ewropa]] kontinentali, il-fruntieri ġeneralment kienu ddefiniti sew. Normalment kienu jsegwu x-xmajjar ewlenin bħar-Renju u d-Danubju. Minkejja dan, mhux dejjem kienu l-linji finali tal-fruntiera; il-provinċja ta' ''Dacia'', illum il-ġurnata r-[[Rumanija]], kienet kompletament fl-iktar parti 'l bogħod tad-Danubju, u l-provinċja ta' ''Germania Magna'', li ma għandhiex tiġi konfuża ma' ''Germania Inferior'' u ma' ''Germania Superior'', kienet l-art bejn ir-Renu, id-Danubju u l-[[Elbe]], għalkemm din il-provinċja ntilfet fil-Battalja tal-Foresta ta' Teutoburg tliet snin wara li nħolqot.

Fir-[[Renju Unit]], kemm [[Adrijanu]] kif ukoll [[Antoninus Pius]] bnew difiżi biex jipproteġu l-provinċja ta' Brittanja mill-Kaledonjani. Il-[[Ħajt ta' Adrijanu]], li nbena fil-122 kellu gwarniġjon ta' 10,000 suldat, filwaqt li l-[[Ħajt ta' Antoninu]], li nbena bejn il-142 u l-144, ġie abbandunat sal-164 u okkupat mill-ġdid għal perjodu qasir fil-208, fir-renju ta' [[Septimius Severus]].

== Fruntieri Pannonjani ==

Il-fruntieri jew ''limes'' Pannonjani (bil-Latin: ''Limes Pannonicus'', bil-[[Lingwa Ġermaniża|Ġermaniż]]: ''Pannonischer Limes'') hija dik il-parti tal-fruntiera ffortifikata Rumana antika magħrufa bħala l-[[Fruntieri Rumani tad-Danubju]] li tibqa' sejra għal madwar 420 km (260 mil) mill-kamp Ruman ta' [[Klosterneuburg]] fil-Baċir ta' [[Vjenna]], l-[[Awstrija]], sal-''castrum'' f'Singidunum, illum il-ġurnata [[Belgrad]], is-[[Serbja]]. Il-gwarniġjuni ta' dawn il-kampijiet kienu jipproteġu l-provinċji Pannonjani mill-attakki mit-Tramuntana minn żmien [[Awgustu]] (31 [[Ante Christum natum|Q.K]].-14 W.K.) sal-bidu tas-seklu 5. F'xi postijiet, din is-sezzjoni tal-''limes'' Rumani kienet taqsam ix-xmara wkoll fit-territorju tal-barbari (''Barbaricum'').


== Fruntieri tal-Lvant ==
Il-fruntieri tal-Lvant inbidlu bosta drabi, peress li l-Imperu Ruman kien qed jiffaċċja żewġ qawwiet kbar, l-[[Imperu Partiku]] u l-[[Imperu tas-Sassanidi]]. Il-Partiċi kienu grupp ta' popli [[Iran|Iranjani]] li kellhom f'idejhom il-biċċa l-kbira tar-Reġjun il-Kbir tal-Iran, li llum il-ġurnata huwa l-Iran, il-Punent tal-[[Iraq]], l-[[Armenja]] u l-[[Kawkażu]]. Is-Sassanidi ħadu post il-Partiċi fil-224-226 u ġew rikonoxxuti bħala waħda mill-ikbar qawwiet dinjin biswit l-arċirivali ġar tagħhom, l-Imperu Ruman ([[Biżantini|Biżantin]]) għal perjodu ta' iktar minn 400 sena.

== Fruntieri tan-Nofsinhar ==
Fl-aqwa żmien tal-Imperu Ruman, il-fruntiera tan-Nofsinhar kienet tinsab tul id-deżerti tal-Arabja fil-[[Lvant Nofsani]] u tas-[[Saħara]] fit-Tramuntana tal-[[Afrika]], li kienu jirrappreżentaw fruntiera naturali kontra l-espansjoni. L-Imperu Ruman ikkontrolla x-xtut tal-[[Mediterran]] u l-ktajjen muntanjużi iktar 'il ġewwa. Ir-Rumani ppruvaw darbtejn jokkupaw l-[[Oażi ta' Siwa]] u fl-aħħar mill-aħħar użaw lil Siwa bħala post ta' tkeċċija. Madankollu, ir-Rumani kkontrollaw in-[[Nil]] għal bosta kilometri fl-Afrika sa Syena, Berenice, Hyerasykaminos u saħansitra Qasr Ibrim (l-iżjed fin-Nofsinhar), qrib il-fruntiera moderna bejn l-[[Eġittu]] u s-[[Sudan]], dak iż-żmien [[Meroe]], qrib ħafna tat-tropiku. Il-perjodu fejn kull waħda mill-bliet imsemmija hawn fuq kienet tirrappreżenta l-fruntiera finali ta' [[Ruma]] mhuwiex ċert.

Fl-Afrika r-Rumani kkontrollaw iż-żona fit-Tramuntana tas-Saħara, mill-[[Oċean Atlantiku]]<nowiki/>sal-Eġittu, u l-fruntieri kienu kkontrollati permezz ta' bosta sezzjonijiet ta' fortifikazzjonijiet bħal-''Limes Arabicus'' (imsejħa wkoll ''Limes Uranus''), il-''Limes Mauretaniae'', il-''Fossatum Africae'', il-''Fossa regia'', il-''Limes Tripolitanus'', il-''Limes Numidiae'', eċċ.

Fin-Nofsinhar ta' ''Mauritania Tingitana'', ir-Rumani għamlu ''limes'' fis-seklu 3 W.K., lejn it-Tramuntana taż-żona li llum il-ġurnata hija [[Casablanca]] qrib Sala u li kienu jibqgħu sejrin sa [[Volubilis]].

Septimius Severus espanda l-''Limes Tripolitanus'' b'mod drammatiku, u saħansitra żamm preżenza militari fil-[[belt kapitali]] ta' [[Garama]] fil-203. Il-biċċa l-kbira tas-suċċess inizjali fit-twettiq ta' kampanji nkiseb minn [[Quintus Anicius Faustus]], il-legat ta' [[Legio III Augusta]].

Wara l-konkwisti Afrikani tiegħu, l-Imperu Ruman jaf laħaq l-ikbar kobor tiegħu matul ir-renju ta' Septimius Severus, fejn l-imperu kien jinkludi erja ta' 5 miljun kilometru kwadru  (2 miljun mil kwadru).

== Sit ta' Wirt Dinji ==
Il-Fruntieri tal-Imperu Ruman ewlenin ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1987 bħala sit transnazzjonali tal-[[Ġermanja]] u tar-Renju Unit. Fl-2005 u fl-2008 saru xi modifiki fiż-żona ta' lqugħ tas-sit. Fl-2021 il-[[Fruntieri Rumani tad-Danubju]] u l-[[Fruntieri Ġermaniċi Inferjuri]] (bil-Latin: ''Limes ad Germaniam inferiorem'') tniżżlu bħala żewġ Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO separati minn dan is-sit.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (ii)** "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-**kriterju (iii)** "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-**kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".

## Bibliography

* De Agostini (2005). Atlante Storico De Agostini. Novara: Istituto Geografico De Agostini. .

* Camer, Augusto and Renato Fabietti. Corso di storia antica e medievale 1 (seconda edizione). .

* Grant, Michael (1994). Atlas of Classical History (5th edition). New York: Oxford Univ. Press. .

* Scarre, Chris (1995). The Penguin Historical Atlas of Ancient Rome. London: Penguin. .

## Iktar qari

* Breeze, David J. 2011. The Frontiers of Imperial Rome. Barnsley, UK: Pen & Sword.

* Cordovana, Orietta Dora. 2012. "Historical Ecosystems. Roman Frontier and Economic Hinterlands in North Africa." Historia 61.4: 458-494.

* Dyson, Stephen. 1985. The Creation of the Roman Frontier. Princeton, NJ: Princeton Univ. Press.

* Gambash, Gil. 2015. Rome and Provincial Resistance. London: Routledge.

* Heckster, Olivier, and Ted Kaizer, eds. 2011. Frontiers in the Roman World: Proceedings of the Ninth Workshop of the International Network Impact of Empire. Leiden, The Netherlands: Brill.

* Hingley, Richard. 2012. Hadrian’s Wall: A Life. Oxford: Oxford Univ. Press.

* Isaac, Benjamin. 2000. The Limits of Empire: The Roman Army in the East. Rev. ed. Oxford: Oxford Univ. Press.

* Keppie, Lawrence. 2012. The Antiquarian Rediscovery of the Antonine Wall. Edinburgh: Society of Antiquaries of Scotland.

* Sterk, Andrea. 2010. "Mission from Below: Captive Women and Conversion on the East Roman Frontier." Church History 79.1:1-39.

* Zietsman, J.C. 2009. "Crossing the Roman frontier: Egypt in Rome (and beyond)." Acta Classica 52: 1-21.

## Referenzi