Bruges

**Bruges** (/bruːʒ/ *BRUHGZH*, bl-Olandiż: ***Brugge*** [ˈbrʏɣə]) hija l-belt kapitali u l-ikbar belt fil-provinċja tal-Fjandri tal-Punent fir-Reġjun Fjamming tal-Belġju, fil-Majjistral tal-pajjiż, u s-sitt l-ikbar belt tal-pajjiż bħala popolazzjoni.

L-erja tal-belt kollha tammonta għal iktar minn 13,840 ettaru (138.4 km2; 53.44 mil kwadru), inkluż 1,075 ettaru tul il-kosta, f'Zeebrugge (li ġejja minn *Brugge aan zee*, li tfisser "Bruges mal-Baħar"). Iċ-ċentru storiku tal-belt huwa Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. Għandha għamla ovali u daqs ta' madwar 430 ettaru. Il-popolazzjoni totali tal-belt tammonta għal 117,073 ruħ (fl-1 ta' Jannar 2008), li minnhom madwar 20,000 ruħ jgħixu fiċ-ċentru tal-belt. Iż-żona metropolitana, inkluż iż-żona tal-periferija, tkopri erja ta' 616 km2 (238 mil kwadru) u għandha total ta' 255,844 abitant skont l-aħħar ċensiment tal-1 ta' Jannar 2008.

Flimkien ma' ftit bliet oħra bil-kanali fit-Tramuntana tal-Ewropa, bħal Amsterdam, fin-Netherlands, u San Pietruburgu, fir-Russja, xi kultant tissejjaħ "il-Venezja tat-Tramuntana". Bruges għandha importanza ekonomika importanti, bis-saħħa tal-port tagħha, u fl-imgħoddi kienet waħda mill-bliet kummerċjali ewlenin tad-dinja. Bruges hija destinazzjoni turistika fil-Belġju, u hija magħrufa sew bħala s-sede tal-Kulleġġ tal-Ewropa, istitut universitarju għall-istudji Ewropej.

## [[Etimoloġija]]
L-iżjed tismija bikrija ta' isem il-belt bħala kienet bħala *Bruggas*, *Brvggas* jew *Brvccia* fit-840-875 W.K. Iktar 'il quddiem, tissemma bħala *Bruciam* u *Bruociam* (fit-892); bħala *Brutgis uico* (fl-aħħar tas-seklu 9); bħala *in portu Bruggensi* (għall-ħabta tal-1010); bħala *Bruggis* (fl-1012); bħala *Bricge* fil-Kronaka Anglo-Sassona (fl-1037); bħala *Brugensis* (fl-1046); bħala *Brycge* fil-Kronaka Anglo-Sassona (fl-1049-1052); bħala *Brugias* (fl-1072); bħala *Bruges* (fl-1080-1085); bħala *Bruggas* (għall-ħabta tal-1084); bħala *Brugis* (fl-1089); u bħala *Brugge* (fl-1116).

L-isem x'aktarx li oriġina mill-Olandiż Antik, mill-kelma għal "pont": *brugga*. Wieħed jista' jqabbel ukoll l-Olandiż Nofsani *brucge*, *brugge* (jew *brugghe*, *brigghe*, *bregghe*, *brogghe*), u l-Olandiż modern *bruggehoofd* u *brug*. Il-varjant *brugghe* x'aktarx li huwa varjant tal-Olandiż tan-Nofsinhar. Il-kelma bl-Olandiż u bl-Ingliż (*bridge*), it-tnejn joriġinaw mill-Proto-Ġermaniku **brugjō-*.

## Storja

### Oriġini
Bruges kienet il-post magħżul minn insedjament kostali matul il-preistorja. Dan l-insedjament ta' Żmien il-Bronż u ta' Żmien il-Ħadid ma għandux rabta mal-iżvilupp tal-belt Medjevali. Fl-inħawi ta' Bruges, l-ewwel fortifikazzjonijiet inbnew wara l-ħakma ta' Menapii minn Ġulju Ċesri fl-ewwel seklu Q.K., sabiex iż-żona kostali tiġi protetta mill-pirati. Il-Franki ħadu l-kontroll tar-reġjun kollu għall-Gallo-Rumani għall-ħabta tas-seklu 4 u amministrawh bħala l-*Pagus Flandrensis*. L-inkursjonijiet tal-Vikingi tas-seklu 9 ħeġġew lill-Konti Baldwin I tal-Fjandri jsaħħaħ mill-ġdid il-fortifikazzjonijiet Rumani; il-kummerċ f'qasir żmien reġa' kompla mal-Ingilterra u mal-Iskandinavja. L-abitazzjoni Medjevali bikrija bdiet fis-seklu 9 u 10, x'aktarx b'insedjament iffortifikat u knisja.

### Epoka tad-deheb (is-sekli 12 sa 15)

Fl-1089, Bruges saret il-belt kapitali tal-Kontea tal-Fjandri. Bruges irċeviet ir-rikonoxximent bħala belt fis-27 ta' Lulju 1128, u nbnew swar u kanali ġodda. Sas-seklu 12, il-belt kienet kisbet amministrazzjoni awtonoma. Het Zwin (Daħla tad-Deheb), id-daħla tal-marea ta' Bruges, kienet kruċjali għall-iżvilupp tal-kummerċ lokali. Minn madwa l-1050, is-sedimentazzjoni gradwali kienet waslet biex il-belt titlef l-aċċess dirett li kellha għall-baħar. Madankollu, maltempata fl-1134 reġgħet stabbiliet dan l-aċċess, permezz tal-ħolqien ta' kanal naturali f'Het Zwin. Dan l-iżbokk il-ġdid għall-baħar kien estiż saħansitra sa Damme, belt li saret stazzjonament kummerċjali ta' Bruges.

#### Kummerċ
Bruges kellha pożizzjoni strateġika f'salib it-toroq tar-rotot kummerċjali tat-Tramuntana u tan-Nofsinhar tal-Lega Anseatika. Bruges diġà kienet inkluża fiċ-ċirkwit tal-fieri Fjammingi u Franċiżi tad-drapp fil-bidu tas-seklu 13, iżda meta s-sistema l-antika tal-fieri sfaxxat, l-imprendituri ta' Bruges ħadu ħsieb ikunu innovattivi. Huma żviluppaw, jew issellfu mill-Italja, forom ġodda ta' kapitaliżmu merkantili, li permezz tagħhom diversi merkanti setgħu jaqsmu r-riskji u l-profitti, kif ukoll l-għarfien tagħhom dwar is-swieq. Użaw forom ġodda ta' skambju ekonomiku, inkluż kambjali u dokumenti ta' kreditu. Il-belt laqgħet lill-kummerċjanti barranin bi ħġarha, b'mod partikolari lill-kummerċjanti Portugiżi li kienu jbigħu l-bżar u ħwawar oħra.

Meta l-belt reġgħet bdiet tieħu r-ruħ fis-seklu 12, is-suq tas-suf, l-industrija tal-insiġ tal-oġġetti tas-suf, u s-suq tad-drapp kollha bbenefikaw mill-kenn tas-swar tal-belt, fejn il-prodotti żejda setgħu jiġu akkumulati fis-sikurezza kollha taħt il-patroċinju tal-Kontijiet tal-Fjandri. L-imprendituri tal-belt għamlu ħilithom biex jistabbilixxu kolonji ekonomiċi mid-distretti tal-produzzjoni tas-suf tal-Ingilterra u tal-Iskozja. Il-kuntatti mal-Ingliżi wasslu l-qmuħ min-Normandija u l-inbejjed tal-Gaskonja. Il-vapuri Anseatiċi melew il-port, li kellu jitkabbar lil hinn minn Damme sa Sluys sabiex jakkomoda l-bastimenti l-ġodda.

Fl-1277, l-ewwel flotta merkantili mir-Repubblika ta'  tfaċċat fil-port ta' Bruges, l-ewwel mill-kolonji merkantili li għamlu lil Bruges il-kollegament prinċipali għall-kummerċ fil-Mediterran. Dan l-iżvilupp fetaħ mhux biss il-kummerċ tal-ħwawar mil-Lvant, iżda avvanza wkoll it-tekniki kummerċjali u finanzjarji, u wassal xita ta' kapital li malajr ħadet post is-sistema bankarja ta' Bruges. Il-binja li r-Repubblika ta' Genova ospitat ir-rappreżentanza kummerċjali tagħha fiha fil-belt għadha teżisti, u issa tospita l-Frietmuseum.

Il-Borża nfetħet fl-1309 (x'aktarx l-ewwel Borża fid-dinja) u żviluppat fl-iżjed suq sofistikat tal-flus tal-Pajjiżi l-Baxxi fis-seklu 14. Sakemm tfaċċaw l-iġfna Venezjani fl-1314, diġà kienu tard. Bosta merkanti barranin intlaqgħu fi Bruges, bħall-merkanti Kastiljani tas-suf li waslu għall-ewwel darba fis-seklu 13. Wara li ntemm il-monopolju tagħhom, il-Baski, ħafna minnhom minn Bilbao (Biskajja), stagħnaw bħala merkanti (suf, oġġetti bażiċi tal-ħadid, eċċ.) u stabbilew il-konsolat kummerċjali tagħhom stess fi Bruges sa nofs is-seklu 15. Il-merkanti barranin espandew iż-żoni kummerċjali tal-belt. Huma kellhom komunitajiet separati rregolati bil-liġijiet tagħhom stess sal-kollass ekonomiku wara l-1700.

Dan il-ġid wassal għal irvellijiet soċjali, li fil-biċċa l-kbira tagħhom trażżnu bil-forza mill-milizja. Madankollu, fl-1302, wara l-Bruges Matins (il-massakru ta' billejl tal-gwarniġjon Franċiż fi Bruges mill-membri tal-milizja Fjamminga lokali fit-18 ta' Mejju 1302), il-popolazzjoni ngħaqdet mal-Konti tal-Fjandri kontra l-Franċiżi, u dan wassal għar-rebħa fil-Battalja tal-Ixpruni tad-Deheb, miġġielda ħdejn Kortrijk fil-11 ta' Lulju. L-istatwa ta' Jan Breydel u Pieter de Coninck, il-mexxejja tar-rewwixta, għadha teżisti fil-pjazza tas-Suq il-Kbira. Il-belt żammet milizja bħala korp paramilitari permanenti. Kisbet flessibbiltà u prestiġju kbir permezz ta' rabtiet mill-qrib ma' xirka ta' milizji organizzati, magħmula minn professjonisti u unitajiet speċjalizzati. L-irġiel tal-milizja xtraw u ħadu ħsieb l-armi u l-armaturi tagħhom stess, skont l-istatus tal-familja tagħhom u l-ġid li kellhom. Iktar 'il quddiem, Bruges ġarrbet irvell Fjamming wara l-ieħor, li seħħew madwar il-Kontea tal-Fjandri bejn l-1323 u l-1328.

Fl-aħħar tas-seklu 14, Bruges saret wieħed mill-Erba' Membri, flimkien ma' Brugse Vrije, Gent u Ypres. Flimkien iffurmaw parlament; madankollu, spiss kienu jiġġieldu ma' xulxin.

Fis-seklu 15, Filippu t-Twajjeb, id-Duka ta' Bourgogne, stabbilixxa l-qorti tiegħu fi Bruges, kif ukoll fi Brussell u f'Lille, u attira bosta artisti, bankiera u personalitajiet prominenti oħra mill-Ewropa kollha. In-nissieġa u l-għażżiela ta' Bruges kienu meqjusa bħala l-aqwa fid-dinja, u l-popolazzjoni ta' Bruges kibret għal mill-inqas 125,000 ruħ u x'aktarx sa 200,000 ruħ għall-ħabta tal-1400.

It-tekniki l-ġodda tal-pittura biż-żejt tal-iskola Fjamming saru rinomati mad-dinja kollha. L-ewwel ktieb bl-Ingliż li qatt ġie stampat ġie ppubblikat fi Bruges minn William Caxton. Dwardu IV u Richard III tal-Ingilterra dak iż-żmien kien eżiljati fi Bruges.

### Deklin wara l-1500

Minn xi l-1500, il-kanal ta' Het Zwin, li kien wassal tant prosperità għall-belt, beda jimtela bis-sedimenti u l-Epoka tad-Deheb intemmet. Anversa malajr ħaditilha postha bħala l-belt ekonomika ewlenija tal-Pajjiżi l-Baxxi. Matul is-seklu 17, iffjorixxiet l-industrija tal-bizzilla, u saru diversi sforzi biex iż-żmien glorjuż tal-imgħoddi jerġa' jiġi. Matul is-snin 50 tas-seklu 17, il-belt kienet il-bażi ta' Karlu II tal-Ingilterra u l-qorti tiegħu fl-eżilju. L-infrastruttura marittima ġiet immodernizzata, u nbnew kollegamenti ġodda bil-baħar, iżda mingħajr wisq suċċess, għaliex Anversa kulma jmur saret iktar dominanti. Bruges tfaqqret u gradwalment l-importanza tagħha svintat; il-popolazzjoni tagħha wkoll niżlet minn 200,000 ruħ għal 50,000 ruħ sal-1900.

Ir-rumanzier simbolista George Rodenbach għamel karattru mill-belt fir-rumanz tiegħu *Bruges-la-Morte*, li tfisser "Bruges il-Mejta", li ġie adattat għall-opra ta' Erich Wolfgang Korngold, *Die tote Stadt* (Il-Belt il-Mejta).

### Seklu 19 u wara

Fit-tieni nofs tas-seklu 19, Bruges saret waħda mill-ewwel destinazzjonijiet turistiċi fid-dinja, u attirat turisti għonja Brittaniċi u Franċiżi. Sal-1909 ġiet stabbilita l-assoċjazzjoni "Immexxu lil Bruges 'il Quddiem: Soċjetà għat-Titjib tat-Turiżmu". 

Fl-Ewwel Gwerra Dinjija, il-forzi Ġermaniżi okkupaw lil Bruges. Madankollu, il-belt ma ġarrbet l-ebda ħsara estensiva u ġiet illiberata fid-19 ta' Ottubru 1918 mill-Alleati. Il-belt ġiet okkupata mill-Ġermaniżi mill-1940 matul it-Tieni Gwerra Dinjija u mill-ġdid ma ġarrbet l-ebda qerda. Fit-12 ta' Settembru 1944, ġiet illiberata mit-12-il truppa Kanadiża tad-Draguni ta' Manitoba. Il-liberazzjoni tal-belt ġiet iffaċilitata mill-pont, issa magħruf bħala l-Pont tal-Kanada, li jikkollega l-muniċipalitajiet periferiċi maċ-ċentru tal-belt.

Wara l-1965, il-belt Medjevali oriġinali esperjenzat "rinaxximent". Ir-restawr tal-istrutturi residenzjali u kummerċjali, tal-monumenti storiċi, u tal-knejjes iġġenera żieda fit-turiżmu u l-attività ekonomika fiċ-ċentru storiku. It-turiżmu internazzjonali sploda, u sforzi ġodda wasslu biex Bruges tiġi ddeżinjata l-Kapitali Ewropea tal-Kultura fl-2002. Il-belt tattira xi tmien miljun turist fis-sena.

Il-port ta' Zeebrugge nbena fl-1907. Il-Ġermaniżi użawh għall-U-boats tagħhom fl-Ewwel Gwerra Dinjija. Tkabbar ferm fis-snin 70 tas-seklu 20 u fil-bidu tas-snin 80 tas-seklu 20 u sar wieħed mill-iżjed portijiet importanti u moderni tal-Ewropa.

## Sit ta' Wirt Dinji
Iċ-Ċentru Storiku ta' Bruges ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fis-sena 2000.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (ii)** "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-**kriterju (iv)** "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem"; u l-**kriterju (vi)** "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".

L-iżjed attrazzjoni ewlenija magħrufa ta' Bruges hija t-Torri tal-Kampnar ta' Bruges tas-seklu 13 li jospita karillon muniċipali ta' 47 qanpiena. It-Torri tal-Kampnar ta' Bruges, separatament mis-Sit ta' Wirt Dinji taċ-ċentru storiku ta' Bruges, huwa inkluż bħala Sit ta' Wirt Dinji ieħor tal-UNESCO, il-Kampnari tal-Belġju u ta' Franza. Il-belt għadha timpjega persuna full-time li tieħu ħsieb il-karillon u li tagħmel kunċerti mingħajr ħlas fuq bażi regolari.

Bruges tospita wkoll it-tielet Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO; il-"Béguinage" (kumpless għal-lajċi) ta' Ten Wijngaerde tas-seklu 13, li huwa inkluż fil-"Béguinages Fjammingi".

## Ġeografija

Il-muniċipalità tikkonsisti minn:

* Il-ċentru storiku tal-belt ta'  Bruges, Sint-Jozef u Sint-Pieters (I)
* Koolkerke (II)
* Sint-Andries (III)
* Sint-Michiels (IV)
* Assebroek (V)
* Sint-Kruis (VI)
* Dudzele (VII)
* Lissewege (flimkien ma' Zeebrugge u Zwankendamme) (VIII)

## Klima
Bruges għandha klima oċeanika (Köppen *Cfb*).

## Attrazzjonijiet ewlenin, arti u kultura
L-arkitettura Medjevali fi Bruges fil-biċċa l-kbira tagħha għadha intatta, u b'hekk hija waħda mill-iżjed bliet Medjevali ppreservati fl-Ewropa. Iċ-Ċentru Storiku ta' Bruges ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fis-sena 2000. Il-binjiet Medjevali tagħha jinkludu l-Knisja tal-Madonna, bi spiera tal-brikks li tlaħħaq il-115.6-il metru (379.27 pied), u għaldaqstant hija t-tieni l-itwal torri/binja tal-brikks fid-dinja. L-iskultura tal-*Madonna bil-Bambin*, li wieħed jista' jara fit-transett, jingħad li hija l-unika skultura ta' Michelangelo li telqet mill-Italja matul ħajtu.

### Artiġjanat

Bruges hija magħrufa għat-teknika tat-tessuti tal-bizzilla. Barra minn hekk, il-belt u l-bizzilla tagħha ispiraw is-sensiela *Thread Routes*, u parti mit-tieni episodju miġbud fl-2011 inġibed fi Bruges.

Diversi birer ingħataw isem il-belt, bħal *Brugge Blond*, *Brugge Tripel*, *Brugs*, *Brugse Babbelaar*, *Brugse Straffe Hendrik* u *Brugse Zot*. Madankollu, l-aħħar tnejn biss – *Brugse Zot* u *Brugse Straffe Hendrik* – jiġu prodotti fil-belt stess, fil-Birrerija ta' De Halve Maan.

### Divertiment

* Aquariustheater
* Boudewijn Seapark (park akkwatiku tad-divertiment f'Sint-Michiels)
* Biekorf
* Cinema Liberty
* Cinema Lumière (films alternattivi)
* Concertgebouw, Bruges ("Binja tal-Kunċerti")
* De Dijk
* De Werf
* Het Entrepot
* Joseph Ryelandtzaal
* Kinepolis Bruges
* Magdalenazaal
* SirkeltheaterStadsschouwburg Brugge
* Studio Hall

#### Festivals

### Mużewijiet u siti storiċi (mhux reliġjużi)

Bruges tospita bosta mużewijiet. Il-mużewijiet tal-arti tagħha jinkludu id-Dar ta' Arents, kif ukoll il-Groeningemuseum, li għandu kollezzjoni estensiva ta' arti Medjevali u moderna bikrija. Membri tal-iskola Bikrija tan-Netherlands ta' pitturi tas-seklu 15 huma rrappreżentati, inkluż xogħlijiet ta' Jan van Eyck. Van Eyck, kif ukoll Hans Memling, għexu u ħadmu fi Bruges.

Attrazzjoni oħra huma d-daħliet ippreservati tal-belt antika: il-*Kruispoort*, il-*Gentpoort*, l-i*Smedenpoort* u l-*Ezelpoort*. Id-*Dampoort*, il-*Katelijnepoort* u l-*Boeveriepoort* ma għadhomx jeżistu.

L-Isptar l-Antik ta' San Ġwann (il-Mużew ta' Hans Memling) u l-Madonna tal-Artisti tal-Fuħħar huma sptarijiet u mużewijiet. Il-belt hija magħrufa għall-*Bruggemuseum* ("Mużew ta' Bruges"), l-isem ġenerali mogħti lil 11-il mużew storiku differenti fil-belt, inkluż:

* il-Gruuthusemuseum, mużew tad-dar ta' Louis de Gruuthuse;
* il-Knisja tal-Madonna;
* il-Mużew Arkeoloġiku;
* il-Gentpoort;
* il-Kampnar;
* il-Muniċipju fil-pjazza ċentrali;
* il-*Provinciaal Hof* (Qorti Provinċjali);
* il-Villa ta' Brugse Vrije;
* il-Mużew tal-Folklor;
* il-Mużew ta' Guido Gezelle;
* il-Fabbrika ta' Koelewei (Mergħa Bierda);
* il-Fabbrika ta' Sint-Janshuis (id-Dar ta' San Ġwann).

Il-mużewijiet mhux muniċipali ta' Bruges jinkludu l-Mużew tal-Birrerija, il-*Hof Bladelin*, iċ-Choco-Story (il-mużew taċ-ċikkulata), il-*Lumina Domestica* (il-mużew tal-lampi), il-Mużew-Gallerija Xpo ta' Salvador Dalí, il-Mużew tad-Djamanti, il-Frietmuseum (mużew iddedikat lill-patata moqlija Belġjana), il-Historium (mużew tal-istorja Medjevali ta' Bruges), iċ-ċentru tal-bizzilla, ix-Xirka tal-Arċiera ta' San Ġorġ, ix-Xirka tal-Arċiera ta' San Bastjan, l-Abbazija ta' San Trudo, u l-Osservatorju Pubbliku ta' Beisbroek.

### Siti u attrazzjonijiet reliġjużi

Bruges, li l-qaddis patrun tagħha huwa San Indrija l-Appostlu, hija magħrufa wkoll għall-attrazzjonijiet reliġjużi tagħha. Il-Bażilika tad-Demm Imqaddes (bl-Olandiż: *Heilig-Bloedbasiliek*), b'mod partikolari, tospita r-relikwa tad-Demm Imqaddes, li nġabet fil-belt wara t-Tieni Kruċjata minn Thierry tal-Alsace, u kull sena tintwera fit-toroq tal-belt. Iktar minn 1,600 abitant jieħdu sehem f'din il-purċissjoni reliġjuża f'tul ta' mil, bosta minnhom lebsin bħala kavallieri Medjevali jew ġellieda tal-Kruċjati.

Attrazzjonijiet u mużewijiet reliġjużi oħra jinkludu l-Knisja tal-Madonna, il-Kunvent Ingliż, il-Knisja ta' Ġerusalemm, il-Katidral  ta' San Salvatore, l-Abbazija ta' San Trudo, il-Béguinage (bl-Olandiż: *Begijnhof*) ta' Ten Wijngaerde, u l-Abbazija ta' Ter Doest (bl-Olandiż: *Abdij Ter Doest*) f'Lissewege.

## Trasport

### Bit-triq

Bruges għandha kollegamenti mal-awtostrada fid-direzzjonijiet kollha:

* l-A10 lejn Ostende
* l-A10/E40 lejn Gent u Brussell
* l-A18/E40 lejn Veurne u Franza
* l-A17/E403 lejn Kortrijk u Tournai
* l-N31/E403 lejn Zeebrugge
* l-N49/E34 lejn Anversa.

Is-sewqan fiċ-ċentru storiku fejn hemm in-network prinċipali ta' kanali ta' Bruges, huwa mxekkel apposta permezz ta' skemi ta' ġestjoni tat-traffiku, inkluż għadd kbir ta' toroq li tista' tgħaddi minnhom min-naħa waħda biss. Is-sistema tħeġġeġ l-użu ta' rotot stabbiliti li jwasslu għal parkeġġi ċentrali għall-karozzi u direttament għall-ħruġ mill-belt. Il-parkeġġi tal-karozzi huma konvenjenti għaż-żoni kummerċjali u turistiċi ċentrali u ma tantx huma għaljin wisq.

### Bil-ferrovija
L-istazzjon ferrovjarju prinċipali ta' Bruges jikkollega l-iktar mal-kosta Belġjana. Jipprovdi wkoll mill-inqas ferroviji ta' kull siegħa lejn il-bliet ewlenin l-oħra tal-Belġju, kif ukoll lejn Lille, Franza. Barra minn hekk, hemm ukoll diversi ferroviji reġjonali u lokali.

L-istazzjon fl-imgħoddi kien waqfa għar-rotta tat-Thalys Pariġi–Brussell–Ostende.

Il-karozza tal-linja saċ-ċentru topera spiss, minkejja li l-istazzjon tal-ferrovija jinsab mixja ta' 10 minuti biss mit-toroq prinċipali tax-xiri u mixja ta' 20 minuta mill-pjazza prinċipali tas-suq.

Hemm pjanijiet għal kollegament ferrovjarju mit-Tramuntana san-Nofsinhar li jgħaddi minn Bruges, minn Zeebrugge għal Lichtervelde, u għal kollegament ferrovjarju bejn Bruges u Ostende.

### Bl-ajru
L-ajruport nazzjonali ta' Zaventem-Brussell, siegħa 'l bogħod bil-ferrovija jew bil-karozza, joffri l-aqwa konnessjonijiet. L-eqreb ajruport huwa l-Ajruport Internazzjonali ta' Ostende-Bruges, li jinsab madwar 25 kilometru (16-il mil) miċ-ċentru tal-belt ta' Bruges, iżda joffri trasport u konnessjonijiet limitati għall-passiġġieri. Reċentement beda jkun hemm ukoll karozza tal-linja diretta mill-Ajruport ta' Charleroi għal Bruges.

### Trasport pubbliku
Bruges għandha network estensiv ta' karozzi tal-linja, operat minn *De Lijn*, li jagħtu aċċess għaċ-ċentru tal-belt u għas-subborgi tagħha (linji tal-belt, bl-Olandiż: *stadslijnen*), kif ukoll għal bosta rħula u villaġġi fir-reġjun madwar il-belt (linji reġjonali, bl-Olandiż: *streeklijnen*).

Bħala appoġġ għall-ġestjoni muniċipali tat-traffiku, it-trasport pubbliku huwa mingħajr ħlas għal dawk li jipparkjaw il-karozzi tagħhom fil-parkeġġ prinċipali tal-istazzjon.

### Ċikliżmu
Għalkemm hemm ftit toroq li għandhom xi restrizzjonijiet, l-ebda parti minn Bruges mhi magħluqa għalkollox għall-karozzi.

Is-sewwieqa tal-karozzi jridu joqogħdu attenti għal dawk li jkunu qed jimxu jew isuqu r-rota. Hemm pjanijiet li ilhom biex jiġu implimentati biex il-karozzi jiġu pprojbiti għalkollox miċ-ċentru storiku ta' Bruges jew mill-inqas biex it-traffiku jkun ristrett ferm iktar minn bħalissa, iżda dawn il-pjanijiet qatt ma twettqu. Fl-2005, inbidu s-sinjali tat-toroq għall-konvenjenza taċ-ċiklisti, sabiex it-traffiku bir-roti jkun permess miż-żewġ naħat tat-toroq; madankollu t-traffiku tal-karozzi ma naqasx. Minkejja dan, xi ħaġa komuni f'bosta bliet fir-reġjun, xorta waħda hemm eluf ta' ċiklisti fil-belt ta' Bruges.

### Port
Il-port ta' Bruges huwa Zeebrugge (li bil-Fjamming tfisser Bruges mal-Baħar).

Fis-6 ta' Marzu 1987, il-lanċa Brittanika MS *Herald of Free Enterprise* għerqet wara li telqet mill-port, u mietu 187 ruħ, fl-agħar diżastru li jinvolvi bastiment Brittaniku mill-1919; bdiet tbaħħar iżda l-buq tħalla miftuħ. Il-lanċa *MS* *Herald of Free Enterprise* kienet bastiment tal-passiġġieri li twassal lin-nies mill-port ta' Zeebrugge sal-port ta' Dover f'Kent u lura. Il-biċċa l-kbira tal-okkupanti kienu ħadu vantaġġ minn promozzjoni li dehret fil-gazzetti ta' vjaġġ bir-ritorn minn Dover għal Zeebrugge għal lira sterlina biss. 

## Sport

Bejn l-1998 u l-2016, Bruges ospitat il-bidu tat-tellieqa ċiklistika annwali tat-*Tour tal-Fjandri*, li kienet issir f'April u li kienet waħda mill-ikbar avvenimenti sportivi fil-Belġju.

Il-futbol huwa popolari wkoll fi Bruges; il-belt għandha żewġ timijiet tal-futbol professjonali, u t-tnejn li huma jilagħbu fl-ogħla livell (l-Ewwel Diviżjoni Belġjana). Club Brugge K.V. dan l-aħħar rebħu l-kampjonat, filwaqt li t-tieni tim, Cercle Brugge K.S.V., dan l-aħħar ġie promoss fl-ewwel diviżjoni. Iż-żewġ timijiet jilagħbu l-logħbiet f'darhom fl-Istadium Jan Breydel (li jesa' 30,000 ruħ) f'Sint-Andries. Hemm pjanijiet biex jinbena stadium ieħor ġdid għal Club Brugge li jesa' madwar 45,000 ruħ fit-Tramuntana tal-belt, filwaqt li l-kunsill lokali jirrinnova u jnaqqas il-kapaċità tal-Istadium Jan Breydel għal Cercle Brugge.

Fis-sena 2000, Bruges kienet waħda mit-tmien bliet ospitanti għall-KampjonatI Ewropej tal-Futbol tal-UEFA, ospitat b'mod konġunt mill-Belġju u min-Netherlands.

Fl-2021, Bruges, flimkien ma' Leuven, ospitat il-Kampjonat UCI tat-Tlielaq fit-Toroq.

## Edukazzjoni
Bruges hija ċentru għall-edukazzjoni fil-Fjandri tal-Punent. Ħdejn diversi skejjel primarji u sekondarji, hemm xi kulleġġi, bħal VIVES (fużjoni tal-eks KHBO (katholieke hogeschool Brugge Oostende) u KATHO (katholieke hoge school) jew HOWEST (*Hogeschool West-Vlaanderen*) u Sint-Leocollege. Barra minn hekk, il-belt tospita l-Kulleġġ tal-Ewropa, istituzzjoni prestiġjuża ta' studji postgradwatorji fl-Ekonomija, il-Liġi u l-Politika Ewropea, kif ukoll l-Istitut Universitarju tan-Nazzjonijiet Uniti għall-Istudji Komparattivi tal-Integrazzjoni Reġjonali (UNU-CRIS), istitut universitarju tar-riċerka u t-taħriġ tan-Nazzjonijiet Uniti.

## Ġemellaġġ

Bħala prinċipju, Bruges sa issa qatt ma daħlet f'kollaborazzjoni mill-qrib ma' xi bliet għal ġemellaġġi. Mingħajr ma tiċħad l-utilità ta' dawn l-iskemi għall-irħula b'inqas kuntatti internazzjonali, ir-raġuni prinċipali hi li Bruges kieku ssibha bi tqila biex tagħżel bejn il-bliet u tal-fehma li diġà diffiċli li tlaħħaq mal-bosta kuntatti internazzjonali li għandha. Barra minn hekk, kien jingħad ukoll fi Bruges li l-ġemellaġġi spiss kienu okkażjoni biex l-awtoritajiet u r-rappreżentanti tal-belt jivvjaġġaw bil-flejjes pubbliċi.

Fis-snin 50 tas-seklu 20, dan il-prinċipju wassal biex Bruges tirrifjuta ġemellaġġ ma' Nizza u ma' bliet u rħula oħra, iffirmat minn ambaxxatur Belġjan mingħajr ebda konsultazzjoni. Fis-snin 70 tas-seklu 20, konslu Belġjan f'Oldenburg ġiegħel lis-sindku ta' Bruges jiffirma dikjarazzjoni ta' ħbiberija li pprova jippreżenta għalxejn bħala ġemellaġġ.

Il-ġemellaġġ ma' wħud mill-eks komuni, li fl-1971 saru parti minn Bruges, ma tkompliex.

Dan ma jfissirx li Bruges mhix interessata tikkoopera ma' bliet u ma' rħula oħrajn, kemm fuq medda qasira kif ukoll fit-tul, pereżempju għal proġetti partikolari. Dawn li ġejjin huma xi eżempji.

; Bastogne, Luxembourg, il-Belġju
: Wara t-Tieni Gwerra Dinjija u fis-snin 70 tas-seklu 20, Bruges, b'mod iktar speċifiku l-Brigata tat-Tifi tan-Nar ta' Bruges, kellha relazzjonijiet ta' ħbiberija ma' Bastogne. Kull sena kienet tiġi offruta btala b'xejn fejn il-baħar f'Zeebrugge lit-tfal mill-belt ta' Nuts.
; Arolsen, Hesse, il-Ġermanja
: Mis-snin 50 sas-snin 80 tas-seklu 20, Bruges kienet il-patrun tal-Ewwel Riġment Belġjan tal-Gwardji fuq iż-Żwiemel, stazzjonati f'Arolsen.
; Salamanca, Castilla y León, Spanja
: Iż-żewġt ibliet kienu Bliet Ewropej tal-Kultura fl-2002. Bruges organizzat xi skambji ma' Salamanca.
; Mons, Hainaut, il-Belġju
: Fl-2007, ġiet inawgurata kooperazzjoni kulturali u artistika bejn Mons u Bruges.
; Burgos, Castilla y León, Spanja
: Fid-29 ta' Jannar 2007, is-sindki ta' Burgos u ta' Bruges iffirmaw dikjarazzjoni ta' intenzjonijiet dwar il-kooperazzjoni futura fir-rigward ta' kwistjonijiet kulturali, turistiċi u ekonomiċi.

## Kultura popolari

### Nies notevoli

### Letteratura

* *The Lion of Flanders, or Battle of the Golden Spurs* ta' Hendrik Conscience (1836, bl-Olandiż: *De Leeuw van Vlaenderen, of de Slag der Gulden Sporen*) huwa rumanz storiku ta' fizzjoni bbażat fuq il-Gwerra Medjevali Franco-Fjamminga u l-Battalja tal-Ixpruni tad-Deheb, li t-tnejn storikament jinkludu lil Bruges.
* *The Golden Basket* (1936), ir-rumanz tat-tfal ta' Ludwig Bemelmans jirrakkonta l-ġrajja ta' familja li żżur Bruges. Fir-rumanz, żewġ aħwa bniet joqogħdu fil-lukanda Golden Basket fi Bruges ma' missierhom. Waqt żjara fil-Katidral ta' Bruges ma' iben is-sid tal-lukanda, l-aħwa jiltaqgħu ma' tużżana bniet tal-iskola. Dan jimmarka l-ewwel dehra tal-iżjed karattru magħruf ta' Bemelmans, Madeline.
* L-aħħar kapitlu tar-rumanz tal-1953 ta' Saul Bellow, *The Adventures of Augie March*, jirrakkonta l-ġrajja ta' Augie waqt li jsuq minn Franza lejn Bruges minħabba x-xogħol.
* *Bruges-la-Morte* (1892), rumanz qasir tal-awtur Belġjan Georges Rodenbach. Il-librett tal-opra ta' Erich Wolfgang Korngold, *Die Tote Stadt* (1920), huwa bbażat fuq dan il-ktieb.
* L-istejjer investigattiv tal-kittieb Belġjan Pieter Aspe huma ambjentati fi Bruges.
* *Niccolò Rising* (1986), l-ewwel volum tas-sensiela ta' tmien kotba ta' Dorothy Dunnett, *House of Niccolò*, huwa ambjentat l-iktar fi Bruges. Kotba oħra fis-sensiela għandhom biċċiet ukoll ambjentati fil-belt Belġjana.
* Ir-rumanz tal-1994 ta' Alan Hollinghurst,*The Folding Star*, huwa ambjentat f'belt Fjamminga li x'aktarx li hija Bruges.
* *L'Astrologue de Bruges* ("L-Astrologu ta' Bruges", 1994), bande dessinée Belġjan fis-sensiela tal-komiks ta' Yoko Tsuno, huwa ambjentat kollu fi Bruges kontemporanja u tal-1545.
* L-ewwel parti tal-ġrajja "Ittri minn Zedelghem" ta' David Mitchel f*'Cloud Atlas* (2004) isseħħ ħdejn Bruges, fil-muniċipalità ta' Zedelghem.

### Films

* *The Nun's Story* ta' Fred Zinneman huwa film drammatiku tal-1959, fejn Audrey Hepburn kienet il-protagonista, u huwa ambjentat l-iktar fi Bruges.
* *The Killer Is on the Phone* (bit-Taljan: *L'assassino... è al telefono*) huwa film investigattiv tal-1972 ambjentat fi Bruges.
* L-antagonista prinċipali tas-sensiela televiżiva ta' Austin Powers, Dr. Evil, trabba fi Bruges.
* Il-film tal-2008 *In Bruges*, fejn il-protagonisti kienu Colin Farrell u Brendan Gleeson, huwa ambjentat kważi kollu fi Bruges. Matul il-film tar-reġista Brittaniku-Irlandiż Martin McDonagh, jissemmew l-attrazzjonijiet ewlenin u l-istorja tal-belt il-ħin kollu, mill-puntidivista opposti taż-żewġ karattri prinċipali.
* Fil-film tal-2014 ta' Bollywood, *PK*, ix-xeni tal-ftuħ li jinvolvu lil Anushka Sharma u lil Sushant Singh Rajput huma ambjentati fi Bruges.
* Il-ġrajja tat-tneħħija tal-*Madonna ta' Bruges* min-Nażisti u mbagħad irritornata tiġi rrakkontata fil-film tal-2014 *The Monuments Men*.
* Il-film tal-2019 *Love, Romance & Chocolate*, fejn kien protagonista Lacey Chabert, huwa ambjentat fi Bruges.

### Televiżjoni u mużika

* Il-kanzunetta "Marieke" tal-kantant Belġjan Jacques Brel hija dwar tfajla Fjamminga, Marieke, li Brel xi darba kien iħobb u li kienet tgħix "bejn it-torrijiet ta' Bruges u ta' Gent".
* *Floris*, sensiela televiżiva Olandiża tal-ġlied miktuba minn Gerard Soeteman, turi l-kastelli tal-bliet Belġjani, inkluż Bruges.
* Fis-seba' episodju ta' *Where Is My Friend's Home* (2015-2016), show u reality televiżiv tal-ivvjaġġar, parti mill-vjaġġ tat-tieni staġun fil-Belġju jsir fi Bruges.
* Xi xeni mill-episodju 6 tat-tieni staġun tal-Aġenti ta' S.H.I.E.L.D. ta' Marvel inġibdu fi Bruges, fejn birra lokali, "Straffe Hendrik", tissemma u tintwera.

## Referenzi