Dinastija Idrisija

Id-**dinastija Idrisija**, l-**Idrisin** jew l-**Adarisa** (Għarbi: الأدارسة, *al-Adārisah*) kienu dinastija Għarbija Misilma mis-788 sal-974, li ħakmet il-biċċa l-kbira tal-Marokk tal-lum u partijiet tal-punent tal-Alġerija tal-lum. Imsemmi wara l-fundatur, Idris I, l-Adarisa kienu dinastija Għalawin imnissla minn Muħammed permezz ta' neputi tiegħu Ħasan. Ir-renju tagħhom kellu rwol importanti fl-Iżlamizzazzjoni bikrija tal-Marokk u ppresediet ukoll żieda fl-immigrazzjoni Għarbija u t-tagħrib (Arabizzazzjoni) fiċ-ċentri urbani ewlenin.

Waqt li ħarab mill-Kalifat Għabbasi lejn il-lvant wara l-Battalja ta' Faħħ, Idris I stabbilixxa ruħu għall-ewwel darba fl-788 f'Volubilis fil-Marokk tal-lum bl-għajnuna ta' alleati Berberi lokali. Sussegwentement waqqfu huwa u ibnu, Idris II, dik li saret il-belt ta' Fes aktar fil-lvant. Fes saret il-kapitali ta’ stat Idrisi li ħakem il-biċċa l-kbira tal-Marokk tal-lum u parti mill-Punent tal-Alġerija. Wara l-mewt ta’ Idris II, l-isfera kienet maqsuma bejn uliedu rivali. Wara perjodu ta’ konflitt, l-awtorità tad-dinastija reġgħet bdiet u baqgħet relattivament stabbli bejn l-836 u l-863. Fl-aħħar tad-9 seklu, madankollu, iffaċċjaw sfidi ripetuti u oppożizzjoni lokali. Fis-seklu 10 ir-reġjun daħal taħt id-dominazzjoni politika ta' tribujiet Żenata li ġġieldu battalji prokura f'isem żewġ poteri rivali fir-reġjun, il-Kalifat Fatimi u l-Kalifat Għumawi ta' Córdoba. L-Adarisa tkeċċew b'mod definittiv minn Fez fl-927, iżda żammew f'territorju mnaqqas fit-tramuntana tal-Marokk mill-bażi tagħhom f'Ħaġar in-Nasr. Fl-aħħar ġew megħluba u mneħħija mill-poter fl-974, u tentattiv qasir biex jerġgħu jiksbu l-poter fl-985 falla wkoll.

## Reliġjon
Skont Encyclopædia Britannica, "għalkemm Idris I kellu simpatiji tax-Xigħa, l-istat imwaqqaf minn ibnu kien Sunni fi kwistjonijiet ta' duttrina reliġjuża." Materjal tas-sors primarju u studjużi kontemporanji ddeskrivewhom bħala dinastija Misilma Sunnija.:50 Ċerti akkademiċi kontemporanji ddeskrivewhom bħala Xigħa jew Xigħa Żejdija sa ċertu punt jew ieħor, x'aktarx minħabba l-affiljazzjoni politika tagħhom. L-Idrisin kienu avversarji politiċi tal-Kalifat Għabbasi. Oħrajn ikkritikaw din it-talba talli għaqqad it-teoloġija Xigħa ma' moviment politiku f'perjodu storiku fejn s'issa ma kien hemm l-ebda teoloġija Xigħa distinta mit-teoloġija Sunnija f'dan il-qasam. Amira Bennison targumenta li l-muniti Idrisi jissuġġerixxu li Idris I muri lilu nnifsu bħala mexxej reliġjuż li l-leġittimità tiegħu kienet ibbażata fuq id-dixxendenza tiegħu minn Muħammed, li Bennison jiddeskrivi bħala "pożizzjoni proto-Xigħi jew Għalawi."

Il-Berberi Awraba li laqgħu lil Idris I f'Volubilis kienu Mugħtażila u Idris qagħad ħafna fuq l-appoġġ tat-tribujiet Berberi Mugħtażiliet biex iwaqqaf l-istat tiegħu.  Huwa probabbli wkoll li kellu rabtiet maʼ figuri Mugħtażiliet fil-Ħiġaz u aktar fil-lvant, peress li kien akkumpanjat fil-vjaġġ tiegħu lejn il-Magreb minn Mugħtażila *[[ħatib]]* minn Basra li għenu biex jikseb l-appoġġ tat-tribujiet. Mhuwiex ċar, madankollu, sa liema punt il-komunità li stabbilixxa kienet Mugħtażila  fil-karattru.

## Legat

Minkejja li waqgħu mill-poter, l-Idrisin nissel ħafna familji xorfa li baqgħu preżenti għas-sekli li ġejjin. Xi Marokkini llum għadhom jippretendu nisel minnhom. Fis-seklu 11, familja Idrisija imnissla minn Għumar (bin Idris II), il-Ħammudin, setgħu jiksbu l-poter f'diversi bliet tat-tramuntana tal-Marokk u tan-Nofsinhar ta' Spanja.

F'Fes u fil-belt ta' Moulay Idriss (ħdejn Volubilis), l-oqbra ta' Idris II u Idris I, rispettivament, eventwalment żviluppaw f'kumplessi reliġjużi importanti u siti ta' pellegrinaġġ, bħaż-Żawija Mulaj Idris II. Diversi familji prominenti xorfa f'Fes traċċaw in-nisel tagħhom għal Idris I, u xi wħud minn dawn kellhom rwol fiż-żamma jew il-bini mill-ġdid taż-Żawija Idris II fil-belt.

Il-perjodu Idrisi kellu wkoll rwol importanti fl-Iżlamizzazzjoni tar-reġjun, partikolarment fit-tixrid tal-Iżlam għat-tribujiet Berberi li okkupaw it-territorji interni tal-Marokk tal-lum, barra r-reġjuni kostali tat-tramuntana fejn inizjalment kienet ikkonċentrata l-ewwel preżenza Misilma.: 52 : 84 Il-belt il-ġdida ta' Fes saret ukoll ċentru ta' tagħrib (Arabizzazzjoni) li nfirxet għal xi wħud mit-tribujiet Berberi tal-madwar fiż-żona.: 84 Il-bliet Idrisin kienu wkoll jiffurmaw parti min-netwerk kummerċjali usa’ li għaqqad il-Magreb mas-Saħara u r-reġjun tas-Sudan (fin-nofsinhar tas-Saħara). Dan in-netwerk kummerċjali u n-negozjanti Misilmin li bdew jiddominawha fis-seklu 9 kienu importanti min-naħa tagħhom għall-Iżlamizzazzjoni tas-Sudan.: 52 

L-istat Idrisi stabbilixxa preċedent għall-ħakma tax-xarif, li ispira ż-żieda tax-*[[Xarifiżmu]]* fil-Marokk matul is-seklu 15 u li hija miżmuma mid-dinastija li tmexxi l-lum tal-Marokk, l-Għalawin. Mis-seklu 14, kittieba lokali bdew ipinġu lill-Adarisa bħala l-punt tat-tluq ta' *Magħrib il-Aqsa* Iżlamiku ("Punent l-Ibgħad", li jikkorrispondi mal-Marokk tal-lum).: 81 Kemm id-dinastija Marinija (sekli 13 *–* 15) kif ukoll id-dinastija Wattasija (sekli 15 *–* 16) ppruvaw kultant jassoċjaw lilhom infushom mad-dinastija Idrisija bħala mod biex jilleġittimizzaw il-ħakma tagħhom stess. Ir- *[[Rawd il-Qirtas]]*, miktub minn Iben Abi Żargħ fis-seklu 14, huwa wieħed mill-aktar kronaki magħrufa ta’ dan il-perjodu u ppromwova l-idea ta’ kontinwità bejn il-ħakma Idrisija u l-ħakma kontemporanja Marinija, fil-waqt l-istess inaqqsu l-karattru Xigħa potenzjali ta' Idris I. Fin-narrattivi nazzjonali tal-Marokk modern, l-Idrisin huma spiss murija bħala l-ewwel dinastija Marokkina u bħala l-bidu ta' tradizzjoni bla interruzzjoni ta' monarkija sal-lum.: 81 

## Id-dinastija

### Ħakkiema

* Idris I – (788–791)
* Idris II – (791–828)
* Muħammed bin Idris – (828–836)
* Għali I bin Muħammed – (836–849)
* Jaħja I bin Muħammed – (849–863)
* Jaħja II bin Jaħja – (863–866)
* Għali II bin Għumar – (866–?)
* Jaħja III bin il-Qasim – (?–905)
* Jaħja IV bin Idris – (905–919 jew 921)
* *Kontroll ta' [[Miknasa]] f’isem il-[[Kalifat Fatimi|Fatimin]] – (919–925)*
* Ħasan I il-Ħaġġam bin Muħammad bin il-Qasim – (925–927), l-aħħar ħakkiem Idrisi f'Fes

**Il-ħakma tal-Idrisija fit-tramuntana tal-Marokk:**

* Il-Qasim Knun – (938–948)
* Abu l-Għajx Aħmad – (948–954)
* Il-Ħasan II bin il-Qasim Knun – (954–974, 985) 

### Kronoloġija

ImageSize = width:1000 height:auto barincrement:12
PlotArea = top:10 bottom:30 right:130 left:20
AlignBars = justify

DateFormat = yyyy
Period   = from:775 till:1000
TimeAxis  = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:100 start:800
ScaleMinor = unit:year increment:25 start:775

Colors   =
 id:canvas   value:rgb(1,1,1)
 id:m   value:rgb(0.4,0.8,0.4)
 id:w   value:rgb(0.9,0.5,0.5)
 id:d   value:yellow
 id:n   value:rgb(0.5,0.5,0.5)
 id:a   value:rgb(1,0.5,0.5)
 id:l   value:rgb(0.6,0.4,1)
 id:y   value:rgb(0.6,0.5,1)
 id:t   value:rgb(0.5,0.8,0.5)
 id:s   value:rgb(0.1,0.8,0.1)
 id:cw   value:rgb(0.8,0.8,0.8)
 id:eon  value:Black

Backgroundcolors = canvas:canvas

BarData =
 barset:Rulers
 bar:eon

PlotData=
 align:center textcolor:black fontsize:8 mark:none width:25 shift:(0,-5)
 bar:eon color:eon

 from: 789  till:  974  color: s  text: Idrisin/Adarisa (789–974)

 width:5 align:left fontsize:S shift:(5,-4) anchor:till
 barset:Rulers

 from:789 till: 791 color:s text:"Idris I"
 from:791 till: 828 color:s text:"Idris II"
 from:828 till: 836 color:s text:"Muħammed bin Idris"
 from:836 till: 848 color:s text:"Għali I"
 from:848 till: 864 color:s text:"Jaħja I"
 from:864 till: 874 color:s text:"Jaħja II"
 from:874 till: 883 color:s text:"Ali ibn Umar"
 from:883 till: 904 color:s text:"Jaħja III"
 from:904 till: 922 color:s text:"Jaħja IV"
 from:922 till: 925 color:eon text:"L-ewwel kontroll tal-Fatimin"
 from:925 till: 927 color:s text:"Ħasan I il-Ħaġġam"
 from:927 till: 937 color:eon text:"It-tieni kontroll tal-Fatimin"
 from:937 till: 948 color:s text:"Il-Qasim Knun"
 from:948 till: 954 color:s text:"Abu l-Għajx Aħmad"
 from:954 till: 974 color:s text:"Il-Ħasan bin il-Qasim Knun"

 barset:skip


## Ara ukoll

* Muħammed l-Idrisi (dixxendent tad-dinastija Idrisija)

## Noti u referenzi


## Sorsi

* Iben Abi Żargħ, *[[Rawd il-Qirtas]]* (fih kronika tad-dinastija).
* Charles-André Julien, *Histoire de l'Afrique du Nord, des origines à 1830*, Payot 1994.

## Links esterni

* (bl-Ingliż) Y. Benhima, "The Idrisids (789- 974)" in ''qantara-med.org'' (2008)
* (bil-Franċiż) C. El Briga, "Idrisides", in ''Encyclopédie berbère, vol.24'' (Edisud 2001)
* (bl-Ingliż) B. Duignan, "Idrīsid dynasty", in ''Encyclopædia Britannica'' (2007)