Pesta s-sewda

Il-**pesta s-sewda** kienet pandemija ta' pesta bubonika (għalkemm xi wħud jaħsbu li ma kinetx bubonika xejn imma kienet ta' tip ieħor) li qerdet parti kbira mill-popolazzjoni Ewropea bejn l-1347 u l-1350. Din ma kinetx l-ewwel jew l-aħħar epidemija ta' dan it-tip, imma hi biss tissejjaħ hekk. Kienet l-ewwel waħda li l-kronisti ddeskrivew tajjeb. 

Jaħsbu li l-pesta s-sewda f'ħames snin kienet il-kawża tal-mewt ta' nofs il-popolazzjoni tal-Ewropa, xi 25 miljun ruħ. , u x'aktarx l-istess numru fl-Asja, jiġifieri xi 50 miljun b'kollox. Il-pesta s-sewda kellha konsegwenzi permanenti fuq iċ-ċivilizazzjoni Ewropea, iżjed u iżjed billi wara din l-ewwel mewġa, il-marda reġgħet dehret f'bosta mill-pajjiżi milquta (pereżempju bejn l-1353 u l-1355 Franza, bejn l-1360 u l-1369 l-Ingilterra, etc.)

## L-epidemji ta' qabel
Il-Medju Evu kien imsallab b'ħafna epidemji. Fis-seklu VII, il-Pesta ta' Ġustinjanu ħarbtet l-Imperu Ruman ta' Lvant u żgur li kienet il-kawża tal-popolazzjoni baxxa fil-Medju Evu Għoli fl-Ewropa . Mill-Antikità il-ġdim kien jitfaċca b‘mod kroniku . Epidemji oħra ftit jew wisq virulenti u lokalizzati imma sikwit mhux identifikati tajjeb kienu jfaqqgħu 'l hemm u 'l hawn. Barra forsi l-ergotiżmu li l-kawża tiegħu kienet intossikazzjoni mill-ikel, il-parti l-kbira tal-epidemji kienu jiġru fl-istess żmien mal-ġwieħ u l-karestiji li kienu jdgħajfu l-popolazzjoni.

## Kronoloġija
### Kif bdiet
Il-pesta bubonika kien tidher b'mod endemiku fl-Asja ċentrali, u żgur li kienu l-gwerer bejn il-Mongoli u ċ-Ċiniżi li kkawżaw l-epidemija. Tfaċċat fl-1334 fil-provinċja Ċiniża ta' Hubei u infirxet bil-ħeffa mal-provinċji tal-inħawi (Jiangxi, Shanxi, Hunan, Guangdong, Guangxi, Henan u Suiyuan, provinċja antika ikkontestata bejn l-imperi Mongolu u Ċiniż). 

Fl-1346, it-Tatari assedjaw il-belt ta' Caffa, fuq ix-xatt tal-Baħar Iswed, fil-Krimea, port importanti fuq it-triq bejn il-Lvant mbiegħed u l-Punent Ewropej, fejn kien hemm ħafna merkanti Ġenwiżi. L-epidemija, miġjuba mill-Asja ċentrali mill-Mongoli laqtet kemm l-assedjanti u kemm l-assedjati, għax il-Mongoli sparaw l-kadavri bil-katapulti ġewwa s-swar biex jinfettaw il-belt.

L-assedju waqaf għax ma' kienx hemm biżżejjed ġellieda b'saħħithom. Ġenova u t-Tatari iffirmaw armistizju u l-bastimenti Ġenwiżi telqu mill-belt u ferrxu l-pesta f'kull port fejn waqfu. Il-marda waslet Messina f'Settembru 1347, Ġenova u Marsilja f'Diċembru tal-istess sena.  Venezja intlaqtet f'Ġunju 1348. F'sena kullimkien fil-Mediterran kien intlaqat. 

Minn hemm, il-pesta ħarbtet l-Ewropa kollha min-nofsinhar għat-tramuntana, iżjed u iżjed billi sabet art tajba: il-popolazzjoni ma kellhiex l-antikorpi kontra dan il-varjanti tal-baċillu tal-pesta, u kienet iddgħajfet b'karistija wara l-oħra, mill-epidemji  minħabba li l-klima kienet kesħet mill-aħħar tas-seklu XIII, u mill-gwerer.

### Kif infirxet

Il-pesta s-sewda infirxet bħal mewġa imma ma damitx għal żmien twil fil-postijiet milquta. Ir-rata tal-mortalità ta' xi  30 % tal-popolazzjoni totali (u minn 60 sa 100 % tal-popolazzjoni infettata) kienet hekk li l-iżjed dgħajfa mietu malajr, u l-flaġell ma damx iżjed minn medja ta' sitta jew disa' xhur.

Minn Marsilja (Novembru 1347), ma damitx ma laħqet Avignon (Jannar 1348), li dak iż-żmien kienet il-belt papali u salib it-toroq tad-dinja nisranija, u għalhekk qalba perfetta għat-tixrid tal-pesta. Laħqet Pariġi f'Ġunju tal-1348, u sa Diċembru tal-1348, l-Ewropa t'isfel mill-Greċja sal-Ingilterra kienet intlaqtet. Nafu li l-pesta s-sewda waslet fil-gżejjer Maltin fl-1348. F'Diċembru 1349, ġriet mal-Ġermanja kollha, id-Danemarka, l-Ingilterra, Wales, ma' parti kbira tal-Irlanda u l-iSkozja. Wara baqet timxi lejn il-lvant u t-tramuntana u fl-1350 ħarbtet l-iSkandinavja, imbagħad fl-1351 intilfet fil-pjanuri vasti bla abitanti tar-Russja. Ta' min jinnota li mixja tagħha ma kinetx omoġenja. Mhux ir-reġjuni kollha intlaqtu bl-istess mod u xi rħula u ċerti bliet bħal Brugge, Milan u Nuremberg ħelsuha  permezz ta' meżuri drastiċi biex ma jħallux nies jidħlu, u ġara l-istess f'Béarn u l- Polonja (ara l-mappa faċċata).

## Konsegwenzi
Il-pesta ħolqot ħafna problemi serji ekonomiċi, soċjali u reliġjużi: 
* Kien hemm nuqqas ta' ħaddiema u l-prezz tax-xogħol għola ħafna, l-iżjed fil-biedja. Għad kbir ta' rħula ġew abbandunati u l-art reġgħet saret salvaġġa u l-foresta nfirxet.
* Il-bliet saru deżert waħda wara l-oħra. Il-mediċina ta' dak iż-żmien ma kinetx taf biżżejjed u ma kellhiex il-ħila li twaqqaf l-epidemji.  
* Id-dħul mill-art naqas ħafna minħabba li tbaxxew iċ-ċnus u għolew il-pagi.
* Twaqqfu fratellanzi ta' flagellanti biex jippruvaw ippattu għal dnubiethom qabel l-Apokalissi, għax kienu jaħsbu l-pesta ma kinetx ħlief il-ħabbara ta' dan.
* Il-Lhud, iż-żingari, in-nomadi u popolazzjoni oħra ġeneralment magħrufa bl-isem ta' agots jew agotes, kienu akkużati mill-popolazzjoni li avvelenaw il-bjar u għalhekk ġew ippersegwitati minkejja l-protezzjoni tal-papa Klement VI (ara hawn taħt).

Il-pesta għamlet impressjoni wkoll fuq l-arti, pereżempju iż-Żifna tal-Mewt u x-xogħol ta' Bocaccio id-"Decameron".

## Il-mortalità

Is-sorsi dokumentarji huma skarsi wisq u ġeneralment jikkopraw perjodu itwal, imma għall-inqas jagħtuna idea raffa.  L-istoriċi jestimaw li l-proporzjon tal-mejtin kien bejn 30 % u 50 % tal-popolazzjoni Ewropea. Il-bliet kienu milquta iżjed bl-aħrax mill-irħula minħabba l-konċentrazzjoni tal-popolazzjoni, imma wkoll minħabba l-ġuħ u l-problemi tal-għaks. Jidher li fl-Ewropa, il-popolazzjoni kienet ilha niżla mill-bidu tas-seklu XIV, minħabba l-għaks u l-popolazzjoni żejda. Din baqgħet nieżla sal-bidu tas-seklu XV, u niżlet iżjed malajr bil-pesta.

Franza, bejn l-1340 u l-1440, il-popolazzjoni naqset minn 17 għal 10 milljuni, jiġifieri tnaqqis ta' mill-inqas 42 %.  Ir-reġistru parrokkjali ta' Givry (Saône-et-Loire), wieħed mill-iżjed preċiżi juri li minn xi 1,500 abitant, kien hemm 649 midfunin fl-1348, li minhom 630 kienu bejn Ġunju u Settembru. Għal parroċċa li s-soltu jkollha xi 40 biss midfunin dan iffisser li l-pesta qatlet 40.6 %.

L-istoriċi ġeneralment jaqblu li fl-Italja, l-pesta qatlet mill-inqas nofs l-abitanti. Milan biss jidher li ħeles, però, is-sorsi huma skarsi u impreċiżi fuq dan is-suġgett. Is-sorsi kontemporanji jagħtu rata ta' mortalità tal-biża': tmienja minn għaxra Firenze, tlieta minn erbgħa Venezja, etc.

Fi Spanja, il-pesta setgħet qerdet minn 30 sa 60% tal-popolazzjoni, l-iżjed f'Aragona (disa' mewġiet bejn l-1348 u l-1401).

Fl-Awstrija, kien hemm 40,000 vittma fi Vjenna u 25 sa 35% tal-popolazzjoni nqerdet. 

L-Ingilterra l-iżjed li ħallietilna sorsi u paradossalment dan jagħmel l-estimazzjoni tar-rati l-iżjed diffiċli għax l-istoriċi jibbażaw il-kalkulazzjonijiet tagħhom fuq dokumenti differenti. Iċ-ċifri proposti huma bejn 20 sa 50 %. Mentri, l-istimi tal-popolazzjoni juru li bejn l-1300 u l-1450 naqset b'45 sa 70 %. Anki jekk il-popolazzjoni kienet nieżla qabel il-pesta, xorta l-istima ta' 20% mhux kredibbli, l-iżjed billi dawn ir-rati huma bbażati fuq dokumenti  li jirrigwardaw il-propjetarji tal-art lajċi li ma jirripreżentawx il-popolazzjoni li kienet il-parti kbira magħmula minn raħħala mdagħjfin bil-karistiji. 

Jaħsbu wkoll li l-popolazzjoni tal-Ġermanja naqset bin-nofs. Amburgu tilfet 66% tal-popolazzjoni tagħha, Bremen 70% u Pommerellen 42%.

## L-antiġudaiżmu
Mill-1348, il-pesta qajmet ħafna ħdura kontra l-Lhud. Fi Provenza fi Franza is-sinagoga ta' Saint-Rémy-de-Provence tawha n-nar; xi Lhud ġew maħruqin f'Serres, fid-Delfinat; kien hemm massakri oħra f'Navarra u f'Kastilja. Fit-13 ta' Mejju 1348, inqered il-kwartier Lhudi ta' Barċelona..   

L-Axkenazi tal-Ġermanja kienu vittmi ta' bosta pogrom. F'Settembru 1348, il-Lhud tar-reġjun ta' Chillon, fuq il-lag Léman fl-Iżvizzera, kienu ttorturati sakemm għamlu stqarrija falza li kienu avvelenaw il-bjar . L-istqarrijiet tagħhom saħħnu r-rabja tal-poplu u wasslu għal xi massakri u tkeċċijiet. Tliet mitt komunità ġew meqruda jew imkeċċija. Sitt elef Lhudi ġew maqtula f'Mainz. Għadd kbir ta' Lhud ħarbu lejn il-Polonja u l-Litwanja.

Xi 2000 Lhudi ġew maħruqa fi Strażburgu fl-14 ta' Frar 1349 (Il-massakru ta' San Valentin), oħrajn ġew mitfugħa fix-xmara Vienne f'Chinon. Fl-Awstrija, in-nies qabadhom il-paniku u ħabtu għal-Lhud li ssusspettaw li ferrxu l-marda u Albertu II tal-Awstrija kellu jindaħal biex jipproteġi s-suġġetti tiegħu Lhud..

Biex tkun taf aktar fuq il-persekuzzjoni tal-Lhud minħabba l-pesta s-sewda, ara pereżempju l-artiklu Histoire des Juifs ta' Heinrich Graetz.

## Noti u Referenzi

## Ħoloq esterni

*  La peste de 1348, sur le site histgeo.com
*  Eine als Webseite aufgearbeitete Seminarfacharbeit über die Pest – den schwarzen Tod 
*  Pest – Geißler – Judenverfolgung. Das 14. Jahrhundert als Krisenzeit 
*  Jüdische Museum Göppingen 
*  Artikel in Telepolis über alternative Deutungen
*  Crisis demográfica, económica y política en España
*  La muerte negra