Francisco Goya

**Francisco José de Goya y Lucientes**, (twieled fit-30 ta’ Marzu 1746, miet fis-16 ta’ April 1828) kien pittur u inċiżur Spanjol.

## Bijografija

Francisco de Goya twieled Fuendetodos, qrib Saragoza, bin Gracia Lucientes (1785) u José de Goya (1781), mastru induratur f’Saragoza, impjegat tal-kanonċi tal-bażilka famuża tal-Pilar, li kienet qiegħda tiġi rrestawrata u msebbħa.

### Formazzjoni u l-ewwel ordnijiet (1760-1775)

Iż-żagħżugħ Francisco kien student ta’ José Luzán f’Saragoza fis-snin 1760, u għex ukoll Madrid, fejn bejn l-1763 u l-1766 weħel bosta drabi fl-eżami kompetittiv biex jidħol fl-Akkademja San Fernando, imwaqqfa fl-1752.

Il-ħajja tal-pittur fil-perijodu tas-snin 1766-1771 ma tantx nafu fuqha. Matul daż-żmien Goya aktarx baqa’ Madrid biex jipperfezzjona l-formazzjoni tiegħu taħt Francisco Bayeu (1734-1795), pittur ieħor minn Saragoza li kien igawdi l-patrunaġġ ta’ Raphaël Mengs u bis-saħħa tiegħu laħaq "pittur tal-Kamra tar-Re" fl-1767. Minkejja l-praspar ta’ żogħżitu imfakkra fil-korrespondenza tiegħu iktar tard f’ħajtu, Goya ipprofitta ruħu mill-qagħda tiegħu fil-belt kapitali biex jitgħallem mill-kapulavuri fil-kollezzjonijiet irjali u wkoll mill-“freschi” ta’ Tiepolo, mimlijin ħajja u dawl, fil-palazz irjali.  Wara li kien Ruma u Parma fl-1771 (fejn ħa sehem għalxejn fl-eżami kompetittiv biex jidħol fl-akkademja; ġie ikkritikat għall-“kuluri ma jaqblux”), mar lura Saragoza, fejn kiseb l-ewwel ordni. Fil-passi ta’ missieru, daħal jaħdem mal-kanonċi tal-Pilar li qabbduh iżejjen saqaf ta’ kappella. Dan l-affresk, li tlestat f’Lulju ta’ 1772, fetaħ it-triq għal ordnijiet oħra ta’ dan it-tip.

Fl-Lulju tal-1773 iżżewweġ 'l oħt Francisco Bayeu, Josefa Bayeu, li kellha 26 sena. Kellhom bosta ulied imma kollha mietu żgħar barra t-tieni wieħed fosthom: Francisco Javier, li twieled fit-2 ta’ Dicembru 1784.

### Fis-servizz tal-familja Borbón ta’ Spanja (1775-1785)

Fl-1775, Goya mar joqgħod Madrid (fejn għex bejn l-1779 u 1819, fit-triq Desengaño) u hemm kiseb, x’aktarx bl-indħil ta’ Bayeu, l-ewwel ordni importanti: xi kartuni (disinji għall-arazzi) għall-fabrika rjali ta’ Santa Barbara. Dawn l-arazzi, li kienu biex iżejnu l-kmamar tal-pranzu tal-prinċep ta’ l-Asturias (il-futur Karlu IV) fil-palazz ta’ l-Escorial u fil-Prado, ‘Il Goya ħadulu sa l-1778. Warajhom, bejn l-1778 u l-1780, kellu ordni ġdida tal-istess tip mill-istess Prinċep għall-arazzi għall-kamra tas-sodda u l-antikamra fil-Prado. Goya ġab il-permess biex jinċiża xi xogħlijiet ta’ Diego Velázquez u għamel xi inċiżjonijiet bl-aquatinta li malajr sar jaf bihom Karlu III. Dan l-istudju tax-xogħlijiet tal-pittur kbir tas-Seklu tad-Deheb kellhom influwenza qawwija fuq ix-xogħol ta’ Goya. 

Meta beda jaħdem għall-familja rjali, Goya sar midħla tac-ċirku ta’ l-*ilustrados*, l-"intellettwali" progressisti influwenzati mill-idejat tal-Illuminiżmu. Hekk sar jaf il-ġurista Jovellanos, li kellu rabtiet ma’ Pedro de Campomanes u l-Konti ta’ Floridablanca (li Goya fl-1783 pinġa ritratt tiegħu bil-wieqfa), l-inċiżur Sepulveda u l-finanzier Bask, François Cabarrus.

Il-kanonċi tal-Pilar qabbduh ipitter waħda mill-koppli tal-Bażilka u dan qajjem l-għira ta’ Bayeu li, wara li talab ‘l ħatnu li jagħmel xi bidliet u dan ma riedx, mar jgħid lill-kanonċi bir-ras iebsa ta’ Goya li ġie imġiegħel jagħmilhom (1780-1781). Minħabba dan l-inċident Goya ma riedx ikollu x'jaqsam ma' Saragoza fejn ħatnu kellu ħafna qawwa.

Fl-1783 beda jaħdem għal Don Luis, ħu r-re, u pinġilu bosta ritratti tal-familja, fosthom il-*Familja ta’ Don Luis* (1784), ritratt ta’ grupp imdawwal b’mod intimu “chiaro-oscuro” ispirat minn Rembrandt.
Don Luis miet is-sena ta’ wara, imma Goya sab patrun ieħor fil-persuna tal-markiż de Peñafiel, il-futur duka ta’ Osuna, li mpjegah bosta drabi.
Bis-saħħa tal-patruni qawwijin li kellu, fl-4 ta’ Mejju 1785, laħaq direttur inkarigat tal-pittura fl-Akkademja ta’ San Fernando.

### Il-pittur tar-re (1786-1808)

Fil-25 ta’ Ġunju 1786, Goya nħatar pittur tar-re ta’ Spanja u ftit wara kiseb ordni ġdida għal kartuni għall-arazzi tal-kamra tal-pranzu rjali u l-kamra tas-sodda tat-tfal fil-Prado. Din il-biċċa xogħol li ħadietlu sa’ 1792, tagħtu ċ-ċans li jdaħħal xi aspetti ta’ satira soċjali (dawn jidhru ċari f’ *It-Trajbu* u f *Iż-Żwieġ*) li kienu diġà mbegħdin sewwa mix-xeni galanti u pjaċevoli tal-kartuni mwettqa fis-snin 1770.
Fl-1788, it-tlugħ fuq it-tron ta’ Karlu IV u martu María Luisa (li għalihom ħadem sa l-1775) saħaħ il-pożizzjoni ta’ Goya fil-Qorti, u dawn gegħluh jaċċetta t-titlu ta’ *pittur tal-Kamra* mis-sena ta’ wara.
Fl-istess ħin minħabba l-inkwiet fuq ir-Rivoluzzjoni Franċiża tal-1798 (li Goya u ħbiebu kienu jaqblu ma’ xi idejat tagħha), ir-re fl-1790, dar kontra l-*Ilustrados*: Cabarrus kien arrestat, Jovellanos eżiljat, u Goya kien temporanjament imkeċċi mill-Qorti.

F’Novembru ta’ l-1792 Goya marad gravi waqt vjaġġ lejn Cadiz (jista’ jkun kienet forma ta’ meninġite). Wara bosta xhur marid li ħallewh għal xi żmien parzjalment paralizzat, baqa’ dgħajjef u ttarrax għal kollox.
 
Wara l-mewt ta’ ħatnu Bayeu, fl-1795, li kien *l-Ewwel Pittur tal-Kamra tar-Re*, Goya talab li dan it-titlu jingħata lilu. Dan ma sarx imma fl-istess żmien, inħatar direttur tal-pittura fl-Akkademja San Fernando. Kellu jitlaq din il-kariga sentejn wara minħabba saħħtu. Fl-istess sena ltaqa’ mad-Dukessa t’Alba li pinġa bosta ritratti tagħha u li jgħidu li kienet il-maħbuba tiegħu (dan l-għidut hu bbażat fuq il-fatt li kienu flimkien f’Sanlúcar de Barrameda fl-Andalusja).

Kien bejn is-sekli li Goya wettaq il-kapulavuri l-iżjed magħrufa tiegħu.
Fost dawn ikollna nsemmu bosta ordinijiet irjali, kif ukoll il-koppla tal-kappella rjali ta’ San Antonio de la Florida, f’Madrid (1798) u r-ritratt famuż tal-grupp tal-*Familja ta’ Karlu IV* (1800), fejn il-pittur jagħti tislima lil *Las Meninas* de Velázquez. F’dak iż-żmien kien fil-quċċata tal-karriera tiegħu u fl-aħħar ingħata t-titlu ta’ *L-Ewwel Pittur tal-Kamra* biex jippremjawh għax-xogħol tiegħu. Kien jaħdem ukoll għall-ambizzjuż Godoy, lil-maħbuba tiegħu Goya immortalizzaha fil-pittura mġammra, *Maja għarwiena* (lejn 1799-1800). 
Fl-istess ħin li kien fil-quċċata tal-karriera tiegħu, Goya kien qiegħed juża ċertu ngann: Il-*Kapriċċi* (*Los Caprichos*), ġabra ta’ inċiżjonijiet bl-aquaforte u bl-aquatinta ippublikati fi Frar ta’ l-1799, ġew ċensurati taħt il-pressjoni mill-Inkwiżizzjoni. 
L-artista fihom żellaq, qalb ix-xbihat sinistri u enigmatiċi, fejn ħallat id-drawwiet u l-festi tal-poplu mal-fantastiku preromantiku, attakki vjolenti kontra l-arkaiżmu tas-soċjetà Spanjola fejn l-Knisja fis-sbieħ tas-seklu XIX kienet għadha toħnoq kull libertà.

### Is-snin suwed (1808-1828)
L-invażjoni Franċiża ta’ l-1808 kellha influwenza tal-qofol fuq il-ħajja ta’ l-artista. Billi kien favur l-ideat liberali li ġabu magħhom il-Franċiżi imma kien kontra tagħhom fejn jidħol il-patrijotiżmu, Goya dam jaħsibha għal xi żmien jekk iżommx mar-reżistenza immexxija mill-Ġunta ċentrali ta’ Sivilja jew ma’ l-idejat ta’ l-1789 li ġab ir-re Joseph, ħu Napuljun. Fis-sena 1810, li matulha beda jinċiża *Id-diżastri tal-Gwerra*, akkuża ħarxa kontra l-kifrija Franċiża, kien qiegħed ipinġi ritratt ta’ Joseph I. Dan juri li-ġlieda li kien iħoss fih innifsu u li ftit snin wara kisbitlu l-fama ta’ *afrancesado*.
F’Ġunju ta’ l-1812, martu, Josefa Bayeu, mietet ta’ 65 sena. Xahrejn wara, il-forzi Ingliżi taħt Wellington daħlu Madrid. Goya pinġa r-ritratt ta’ dak li rebaħ lill-Franċiżi u wera li kien kontra l-Franċiżi li kienu okkupaw 'l pajjiżu u li kien jappoġġa l-leġitimità nazzjonali (u, fuq kollox, liberali) immexxija mill-Cortes u l-Kunsill ta’ Cadiz.
Hekk, meta dawn l-istituzzjonijiet organizzaw konkors biex ifakkru l-qawmien tal-Madrileni fit-2 ta’ Mejju 1808, Goya malajr ipproponi li *jipperpetwa permezz tal-pinzell l-atti l-iżjed notevoli u erojċi tar-rewwixta glorjuża tagħna kontra t-tirann ta’ l-Ewropa*. Hekk fl-1814 pinġa ż-żewġ pitturi famużi *It-Tnejn ta’ Mejju* u *It-Tlieta ta’ Mejju* (1814).

Ir-ritorn mill-eżilju ta’ Ferdinandu VII kien fl-istess ħin ħonoq kull tama ta’ monarkija kostituzzjonali u liberali li Goya kien jappoġġa. Waqt li żamm il-post ta’ *L-ewwel pittur tal-Kamra tar-re*, Goya ħażditu r-reazzjoni iebsa li ħraxet wara li l-korp spedizzjonarju Franċiż fl-1823 kisser il-liberali. Issikkat mill-Inkwiżizzjoni għax kien pinġa l-*Maja għarwiena* ta’ Godoy, milqut mill-ġdid mill-mard, qalbu maqtugħa bil-politka reazzjonarja tar-re li kien qiegħed jimpjegah, Goya esprima l-inkwiet u d-delużjonijiet tiegħu fil-famużi "Pitturi suwed" li kienu jżejnu l-ħitan tad-"Dar tat-Trux" (li kienet barra Madrid u li l-pittur kien xtara fl-1819).

Dan l-ambjent ikraħ jispjega għaliex Goya, taparsi minħabba saħħtu telaq minn Spanja fl-24 ta’ Ġunju 1824 biex imur joqgħod Bordeaux, fejn kienu eżiljati *afrancesados* liberali oħra. Ma damitx ma marret toqgħod miegħu Leocadia Weiss u t-tifla tagħha, Rosario (Goya kien għex ma’ Leocadia mill-1813 u x’aktarx Rosario kienet bintu). Kien f'dan l-eżilju fi Franza li wettaq il-kollezzjoni ta’ litografi fuq is-suġġett tal-corrida bit-titlu *It-Barrin ta’ Bordeaux* (1825) li segwiet is-sensiela fuq il-*Corrida* li kienet dehret fl-1816.

Goya miet fl-età ta’ 82 sena, f’Bordeaux fil-lejl tal-15 t’April 1828.

## Xi Xogħlijiet
### Pitturi
* *Il-Glorja*, 1771, (knisja tal-Kartużjani ta' Aula Dei)
* *L-umbrellina*, 1777, (Mużew tal-Prado), arazzi, pittura
* *Id-Dukessa ta’Osuna*, 1888
* *Don Manuel Osorio de Zuniga*, 1788, (New york, Metropolitan Museum of Arts)
* *Il-Markiża de la Solana*, 1793, (Mużew tal-Louvre)
* *Awtoritratt*, 1794 (Castres, Mużew Goya)
* *Id-Dukessa t’Alba bit-tifla sewda żgħira li kienet addottat*, disinn 1796-1797, (Mużew tal-Prado)
* *Ferdinand Guillemardet*, 1798, (Mużew tal-Louvre)
* *Il-Miraklu tal-Qaddis*, 1798, fresco fil-koppla tal-knisja ta’ San Antonio de la Florida.
* *Il-Kuraġġjuż Rendon iniggeż il-barri*, sensiela fuq il-Corrida, (Museum of Fine Arts, Boston)
* *Il-Familja ta’ Karlu IV*, 1801, (Mużew tal-Prado)
* *Il-Majas fil-gallarija*, 1810, (New York, Metropolitan Museum of Arts)
* *Il-mara bl-imrewħa*, 1805-1810, (Mużew tal-Louvre)
* *Dona Isabel Cobos de Porcel*; 1806, (National Gallery Londra)
* *Señora Sabasa y García, 1808, (Washington, National Gallery)
* *Il-Kolossu*, 1808, (Mużew tal-Prado)
* *Maja Liebsa*, (1797-1799)
* *Maja Għarwiena*, 1800, (Mużew tal-Prado)
* *Mara qiegħda taqra ittra*, 1814-1818, (Mużew ta’ Lille)
* *It-Tnejn ta’ Mejju*, jew (it-2 ta’ Mejju f’Madrid) 1814, (Mużew tal-Prado)
* *It-Tlieta ta’ Mejju*, jew (it-3 ta’ Mejju f’Madrid) 1814, (Mużew tal-Prado)
* *Dehra Fantastika* (pittura sewda), (1819), (Mużew tal-Prado)
* *Is-Sabat tas-sħaħar* (pittura sewda), 1820, (Mużew tal-Prado)
* *Il-Ħallieba ta' Bordeaux*, 1827, (Mużew tal-Prado)
* *Il-Kontessa de Chinchon*, 1800
* 43 arazzi maħdumin fil-fabrika rjali ta’ Santa Barbara (mill-1775 sa l-1792), (Mużew tal-Prado)

=== Inċiżjonijiet u Disinji ===
* *Id-diżastri tal-Gwerra*, 1810
* *Il-Kolossu*, 1815, Pariġi, Bibliothèque Nationale
* *Il-Bandla*, 1798, disinn (New york, Metropolitan Museum of Arts)
* *L-irqad tar-raġuni jwelled il-mostri* ("El sueño de la razon produce monstruos"), 1797-1798, sensiela il-Kapriċċi, (Boston, Museum of Fine Arts)
* *Pariri Sbieħ*, sensiela il-Kapriċċi, 1793-1798

=== Gallerija Awtoritratti ===
<gallery>
Image:Goya self portrait (1771-75).jpg|<center>*lejn 1773*</center>
(Agen) Autorretrato de Goya (1783) - Musée des Beaux-Arts d'Agen.jpg|<center>*1783*</center>
Image:Autorretrato de Goya (1795).jpg|<center>*1795*</center>
Stampa:Goya portrait.jpg|<center>*1798*</center>
Image:Francisco Goya y Lucientes Pintor.jpg|<center>*1797-98 kif deher fuq il-frontispizju tal-"Kapriċċi" *</center>
(Castres) Autoportrait aux lunettes, Francisco de Goya y Lucientes, Musée Goya.jpg|<center>*1798*</center>
Stampa:Goya selfportrait.jpg|<center>*lejn 1800*</center>
Image:Self-portrait_at_69_Years_by_Francisco_de_Goya.jpg|<center>*1815*</center>


</gallery>

=== Gallerija ===
<gallery>
Image:Queen María Luisa in a Mantilla by Goya (Royal Palace of Madrid).jpg|<center>*Ir-reġina Maria Luisa* (1814)</center>
Image:Goja Kukla.jpg|<center>*It-Trajbu*<br />(1791-1792)</center>
Image:Goya Alba1.jpg|<center>*Id-dukessa t’Alba* <br />(1795)</center>
Image:Francisco de Goya y Lucientes 036.jpg|<center>Dettal mill-koppla ta’ San Antonio de la Florida (1798)</center>
Image:Doña Isabel Cobos de Porc by Francisco Goya.jpg|<center>*Doña Isabel* </center>
Image:The Giant by Goya.jpg|<center>*Il-Kolossu*</center>
Image:Francisco Goya - Portrait of Ferdinand VII of Spain in his robes of state (1815) - Prado.jpg|<center>*Ferdinandu VII bl-ilbies tal-qorti* (1815)</center>
Image:Francisco José de Goya - The Repentant St. Peter - Google Art Project.jpg|<center>*San Pietru jindem* (1823-1825)</center>
Image:Francisco de Goya - El tío Paquete.jpg|<center>*Tio Paquete* <br />(1820)</center>
Image:Goya Two Women.jpg|<center>*Żewġ nisa u raġel* <br />(1820-1821)</center>
Image:Francisco_de_Goya_y_Lucientes_-_Witches'_Sabbath_-_WGA10007.jpg|<center>*Is-Sabat tas-sħaħar*</center>
Image:El Aquelarre.jpg|<center>*Is-Sabat*, <br />pittura sewda, <br />(1820-1823), Prado </center>
Image:El cacharrero, por Francisco de Goya.jpg|<center>*Il-Bejjiegħ tal-fajjenza* (1778)</center>
Image:Goya - Die Weinlese - 1786.jpeg|<center>*Il-Ħarifa* jew *il-Ġbir ta’ l-Għeneb* (1786-1787) wieħed mis-sensiela ta’ kartuni għall-arazzi li turi *L-Erba’ Staġuni*</center>
Image:Goya - Caprichos (43).jpg|<center>*l-irqad tar-raġuni jwelled il-mostri* (*Kapriċċ* 43, 1797-98)</center>
Image:Goya War3.jpg|<center>*Hawn qatt iżjed* (*Id-Diżastri tal-Gwerra* 36, lejn 1812)</center>
Image:Duke of Wellington 2.jpg|<center>*Id-Duka ta' Wellington*</center>
Image:Goya Dog.jpg|<center>'Il-Kelb', wieħed mill-"Pitturi suwed" (1820-1823) tad-"Dar tat-Trux"</center>
</gallery>

== Ħoloq Esterni ==


* InfoGoya, *Portal* — *Indiċi sistematiku* — *Kronoloġija ta' Francisco de Goya* — *Indiċi Kronoloġiku tal-pitturi tiegħu (katalgu)*, inizjattiva ta' l-[[Universidad de Zaragoza|Università ta' Zaragoza]].
* Colegio Miraflores, *Goya*, [[Messiku]].
* Allart.com, [http://www.all-art.org/history372-5.html Frammenti, E. L. Buchholz (*Life and Work*), K. Reichold, B. Graf (*A Reflection of Horror*) mill-Encyclopaedia Brittanica (*Francisco Goya*)] 
* TheArtWolf.com, [http://www.theartwolf.com/goya_black_paintings_es.htm Rekostruzzjoni virtwali ta' kif kienu mdendlin il-"pitturi suwed" fid-Dar tat-Trux] ([http://www.theartwolf.com/goya_black_paintings_extended_es.htm Verżjoni estiża]).
* Ayuntamiento de [[Aragón]], *Realidad e Imagen: Goya 1746–1828*, katalgu tal-wirja tal-250 aniversarju ta' Goya.
* Ayuntamiento de [[La Puebla de Alfindén]], [http://www.almendron.com/arte/pintura/goya/obras_goya/obras_goya.htm Realidad e Imagen: Goya, 1746–1828]*, 59 xogħol ta' Goya b'analisi korrispondenti
* Web Gallery of Art, *[http://www.wga.hu/html/g/goya/index.html GOYA Y LUCIENTES, Francisco de]*, katalgu tal-pitturi
* Allpaintings.org, *[http://www.allpaintings.org/v/Romanticism/Francisco+Jose+de+Goya/ Francisco José de Goya]*, Bijografija u katalgu tal-pitturi
* Biblioteca Zeno, *[https://web.archive.org/web/20080803192551/http://www.zeno.org/Kunstwerke/A/Goya+y+Lucientes,+Francisco+de Goya y Lucientes, Francisco de]*, katalgu tax-xogħlijiet
* Biblioteca Zeno, *[https://web.archive.org/web/20081207153049/http://www.zeno.org/Kunstwerke/A/Goya+y+Lucientes,+Francisco+de/Zeichnungen/01 Goya y Lucientes, Francisco de]*, katalgu ta' l-inċiżjonijiet
* Javier Docampo Capilla, *[https://web.archive.org/web/20090325022558/http://www.bne.es/productos/Goya/home_goya.html Wirja Virtwali ta' Goya]*, Biblioteca Nacional de España.
* Juan Carrete Parrondo, Ricardo Centellas Salamero y Guillermo Fatás Cabeza, *Goya ¡Qué valor!* , Zaragoza, Caja de Ahorros de la Inmaculada, 1996. ISBN 84-88305-35-4.