open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Numru l-ewwel

Fil-matematika, **numru prim** (ukoll **prim** fil-qosor) huwa numru sħiħ pożittiv li għandu eżattament żewġ diviżuri distinti. B'mod ekwivalenti jista' jiġi definit bħala numru naturali akbar minn 1 li huwa diviżibbli biss b'1 u innifsu; għall-kuntrarju, numru akbar minn 1 li għandu aktar minn żewġ diviżuri jissejjaħ kompost. Pereżempju, 2, 3 u 5 huma prim filwaqt li 4 u 6 mhumiex għaliex huma wkoll diviżibbli bi 2 u bi 2 u 3 rispettivament. L-uniku numru prim pari huwa 2, peress li n-numri pari l-oħra kollha huma diviżibbli bi 2.

Is -sekwenza tan-numri primi tibda bi 2, 3, 5, 7, 11, 13, 17, 19, 23, 29, 31, 37, 41, 43, 47, 53, 59, 61, 7, 7, 61, 7 , 7, 83, 89, 97, 101, 103, 107, 109, 113 , 127 , 131 , 137, 139 … 

In-numru prim huwa wieħed mill-kunċetti bażiċi tat -teorija tan-numri, il-parti tal-matematika li tistudja n-numri sħaħ: l-importanza tinsab fil-possibbiltà li jinbnew magħhom, permezz tal-multiplikazzjoni, in-numri sħaħ l-oħra kollha, kif ukoll l-uniċità ta 'din il-fatturizzazzjoni. Barra minn hekk, tal-ewwel huma infiniti u d-distribuzzjoni tagħhom għadha s-suġġett ta 'ħafna riċerka.

In-numri primi kienu s-suġġett ta' studju minn żminijiet antiki: l-ewwel riżultati jmorru lura għall-Griegi tal-qedem, u b'mod partikolari għall*-Elementi* ta' Ewklide, miktuba madwar is-sena 300 QK . Madankollu, bosta konġettura dwarhom għadhom ma ġewx ippruvati; fost l-aktar magħrufa huma l-ipoteżi Riemann, il -konġettura Goldbach u l -konġettura twin prime, mhux ippruvati aktar minn seklu wara l-formulazzjoni tagħhom.

Huma rilevanti wkoll f'ħafna oqsma oħra tal-matematika pura, bħall-alġebra jew il-ġeometrija; reċentement ħadu importanza kruċjali wkoll fil-matematika applikata, u b'mod partikolari fil- kriptografija.
Andreas Kaplan

**Andreas Kaplan** (imwieled fil-5 ta' Ottubru 1977 fi Munich) huwa ekonomist Ġermaniż li jservi bħala l-President tal-Università tal-Loġistika ta' Kühne. Qabel dan, huwa kellu l-pożizzjoni ta' rettur fl-ESCP Business School.

Ir-riċerka ta' Kaplan tiffoka fuq it-trasformazzjoni diġitali tas-soċjetà, filwaqt li tenfasizza l-impatti tal-intelliġenza artifiċjali, il-midja soċjali, u r-realtà virtwali. Studju ppubblikat fil-PLoS jirrikonoxxi lil Kaplan bħala wieħed mill-aktar xjenzati ċċitati madwar id-dinja.

Kaplan kiseb l-abilitazzjoni tiegħu mis-Sorbonne u kiseb il-Ph.D. tiegħu mill-Università ta' Cologne. Huwa wkoll alumnus tal-École Nationale d'Administration.

## Biblijografija
* Kaplan (2023) Business Schools Post-Covid-19: A Blueprint for Survival, Taylor & Francis, UK.
* Kaplan (2022) Artificial Intelligence, Business, and Civilization: Our Fate Made in Machines, Routledge, UK.
* Kaplan (2022) Digital Transformation and Disruption of Higher Education, Cambridge University Press. 
* Kaplan (2021) Higher Education at the Crossroads of Disruption: The University of the 21st Century, Great Debates in Higher Education, Emerald Publishing.
## Referenzi
Ridott tal-Mitħna

Ir-**Ridott tal-Mitħna** (bl-Ingliż: Windmill Redoubt) kien ridott f'Ħaż-Żabbar, Malta. Inbnea minn ribelli Maltin matul l-imblokk tal-Franċiżi bejn l-1798 u l-1800. Kienet parti minn katina ta’ batteriji, ridotti u rfid madwar l-pożizzjonijiet Franċiżi f’Marsamxett u l-Port il-Kbir .Ir-redott inbnena madwar mitħna magħrufa bħala Bir Għeliem, jew Ta’ Buleben, li kienet inbniet mill-Gran Mastru Ramon Perellos y Roccaful għall-ħabta tal-1710. Ir-ridott kien jinsab fit-triq bejn Ħaż-Żabbar u Ħal Tarxien, u kien marbut ukoll mat-triq għaż- Żejtun. Il-binja, li nbniet b’tali mod li timblokka t-toroq bejn it-tliet irħula, kienet tikkonsisti f'ħitan tas-sejjieħ u kellha forma trijangolari. Il-mitħna kienet tokkupa n-naħa tan-nofsinhar tar-ridott, u kienet tintuża bħala dar għall-għassa. It-torri tal-mitħna serva biex tinżamm l-għassa fuq l-inħawi. Ma huma magħrufa l-ebda dettalji dwar id-daqs tal-gwarniġjon u l-armament tar-ridott.
Ir-Ridott tal-Mitħna x’aktarx twaqqgħa ftit wara li ntemm l-imblokk peress li jostakola toroq importanti. Il-mitħna nnifisha għadha teżisti, b'xi modifiki, u issa tinsab f'nofs roundabout.

## Referenzi
Comelico

**Comelico** (jew **Val Comelico** - *Cumélgu* , *Comélgu* jew *Comélgo*  bil-Ladin ) huwa territorju jew subreġjun ġeografiku ta' Cadore ta' fuq, fil- provinċja ta' Belluno (Veneto), fuq il-fruntiera mal- Awstrija fit-Tramuntana, li tikkoinċidi b'mod ġenerali mat-territorji tal-muniċipalitajiet ta ' Santo Stefano di Cadore, San Pietro di Cadore, Danta di Cadore, Comelico Superiore u San Nicolò di Comelico (minkejja l-prossimità u l-kontigwità, Sappada (UD) hija eskluża, li t-tradizzjonijiet tagħha Friuljan/Ġermaniż jagħmlu ma jorbtux storikament ma’ dan il-post). Ir-riżorsi ewlenin taż-żona huma t-turiżmu (xitwa, sajf u spa) u l-industrija tal-injam u hemm mitkellma waħda mill-varjazzjonijiet ta’ Cadorino , li hija distinta mill-oħrajn b’kadenza aktar magħluqa u inqas influwenzi Venezjani.
Multiplikazzjoni

**Il-multiplikazzjoni** (spiss indikata bis- simbolu tas-salib, bl-operatur tat-tikka tan-nofs tal-linja, b'juxtapożizzjoni, jew, fuq il-kompjuters, b'asterisk) hija waħda mill-erba' operazzjonijiet matematiċi elementari tal- aritmetika, b'dawk l-oħra jkunu ż-żieda, tnaqqis, u diviżjoni. Ir-riżultat ta' operazzjoni ta' multiplikazzjoni jissejjaħ *prodott*.

Il-multiplikazzjoni ta' numri sħaħ tista' titqies bħala żieda ripetuta; jiġifieri, il-multiplikazzjoni ta 'żewġ numri hija ekwivalenti għaż-żieda ta' kemm kopji ta 'wieħed minnhom, il-***multiplikazzjoni***, daqs il-kwantità tal-ieħor, il- ***multiplikatur***; iż-żewġ numri jistgħu jissejħu ***fatturi.***

: a\times b = \underbrace{b + \cdots + b}_{a \text{ times}}

Per eżempju, 4 immultiplikat bi 3, spiss miktub bħala  3 \times 4  u mitkellma bħala "3 darbiet 4", tista' tiġi kkalkulata billi żżid 3 kopji ta' 4 flimkien:

: 3 \times 4 = 4 + 4 + 4 = 12

Hawnhekk, 3 (il- *multiplikatur* ) u 4 (il- *multiplicand* ) huma l- *fatturi*, u 12 huwa l-*prodott*.

Waħda mill-proprjetajiet ewlenin tal-multiplikazzjoni hija l-proprjetà kommutattiva, li tgħid f'dan il-każ li ż-żieda ta '3 kopji ta' 4 tagħti l-istess riżultat bħaż-żieda ta '4 kopji ta' 3:

: 4 \times 3 = 3 + 3 + 3 + 3 = 12

Għalhekk, id-deżinjazzjoni tal-multiplikatur u tal-multiplikazzjoni ma taffettwax ir-riżultat tal-multiplikazzjoni. 

Ġeneralizzazzjonijiet sistematiċi ta 'din id-definizzjoni bażika jiddefinixxu l-multiplikazzjoni ta' numri interi (inklużi numri negattivi), numri razzjonali (frazzjonijiet), u numri reali.

Il-multiplikazzjoni tista' tiġi viżwalizzata wkoll bħala għadd ta' oġġetti rranġati f'rettangolu (għal numri sħaħ) jew bħala konstatazzjoni tal -erja ta' rettangolu li l-ġnub tiegħu għandhom xi tulijiet mogħtija . L-erja ta 'rettangolu ma tiddependix fuq liema naħa titkejjel l-ewwel—konsegwenza tal-proprjetà kommuttattiva.

Il-prodott ta 'żewġ kejl (jew kwantitajiet fiżiċi ) huwa tip ġdid ta' kejl, ġeneralment b'unità derivata. Pereżempju, il-multiplikazzjoni tat-tulijiet (f'metri jew saqajn) taż-żewġ naħat ta 'rettangolu tagħti l-erja tiegħu (f'metri kwadri jew pied kwadru). Prodott bħal dan huwa s-suġġett ta' analiżi dimensjonali.

L-operazzjoni inversa tal-multiplikazzjoni hija *d-diviżjoni*. Pereżempju, peress li 4 immultiplikat bi 3 huwa ugwali għal 12, 12 diviż bi 3 huwa ugwali għal 4. Tabilħaqq, multiplikazzjoni bi 3, segwita minn diviżjoni bi 3, tagħti n-numru oriġinali. Id-diviżjoni ta’ numru għajr 0 waħedha hija ugwali għal 1.

Diversi kunċetti matematiċi jespandu fuq l-idea fundamentali tal-multiplikazzjoni. Il-prodott ta 'sekwenza, multiplikazzjoni tal-vettur, numri kumplessi, u matriċi huma kollha eżempji fejn dan jista' jidher. Dawn il-kostruzzjonijiet aktar avvanzati għandhom it-tendenza li jaffettwaw il-proprjetajiet bażiċi fil-modi tagħhom stess, bħalma jsiru mhux kommutattivi f'matriċi u xi forom ta 'multiplikazzjoni ta' vettur jew jibdlu s-sinjal ta' numri kumplessi.
Diviżjoni (matematika)

**Id-diviżjoni** hija waħda mill-erba' operazzjonijiet bażiċi tal-aritmetika. L-operazzjonijiet l-oħra huma żieda, tnaqqis, u multiplikazzjoni. Dak li qed jiġi diviż jissejjaħ id***-dividend***, li huwa diviż ***bid-diviżur***, u r-riżultat jissejjaħ il- *kwozjent*. 

F'livell elementari, id-diviżjoni ta' żewġ numri naturali hija, fost interpretazzjonijiet oħra possibbli, il-proċess tal-kalkolu tan-numru ta' drabi li numru wieħed ikun jinsab f'ieħor.  For example, if 20 apples are divided evenly between 4 people, everyone receives 5 apples (see picture). Madankollu, dan in-numru ta' drabi jew in-numru li jinsab (diviżur) m'għandux għalfejn ikun interi.

Id-diviżjoni bil-bqija jew id-diviżjoni Ewklidjana ta’ żewġ numri naturali tipprovdi *kwozjent* sħiħ, li huwa n-numru ta’ drabi li t-tieni numru jinsab kompletament fl-ewwel numru, u *bqija*, li hija l-parti tal-ewwel numru li tibqa’, meta f’ il-kors tal-komputazzjoni tal-kwozjent, l-ebda biċċa sħiħa oħra tad-daqs tat-tieni numru ma tista 'tiġi allokata. Pereżempju, jekk 21 tuffieħ jinqasmu bejn 4 persuni, kulħadd jerġa’ jirċievi 5 tuffieħ, u jibqa’ tuffieħ 1.

Biex id-diviżjoni dejjem tagħti numru wieħed aktar milli kwozjent sħiħ flimkien mal-bqija, in-numri naturali jridu jiġu estiżi għal numri razzjonali jew numri reali. F'dawn is -sistemi ta 'numri mkabbra, id-diviżjoni hija l-operazzjoni inversa għall-multiplikazzjoni, jiġifieri  tfisser , sakemm  mhux żero. Jekk , allura din hija diviżjoni b'żero, li mhix definita. In the 21-apples example, everyone would receive 5 apple and a quarter of an apple, thus avoiding any leftover.

Iż-żewġ forom ta 'diviżjoni jidhru f'diversi strutturi alġebrin, modi differenti ta' definizzjoni ta 'struttura matematika. Dawk li fihom diviżjoni Ewklidjana (bil-bqija) hija definita jissejħu dominji Ewklidjani u jinkludu ċrieki polinomjali f'wieħed indeterminat (li jiddefinixxu multiplikazzjoni u żieda fuq formuli b'varjabbli wieħed). Dawk li fihom hija definita diviżjoni (b'riżultat wieħed) mill-elementi kollha mhux żero jissejħu oqsma u ċrieki ta' diviżjoni. F'ċirku l-elementi li bihom id-diviżjoni hija dejjem possibbli jissejħu l-unitajiet (per eżempju, 1 u -1 fiċ-ċirku tan-numri interi). Ġeneralizzazzjoni oħra tad-diviżjoni għal strutturi alġebrin hija l-grupp tal-kwozjent, li fih ir-riżultat ta '"diviżjoni" huwa grupp aktar milli numru.
Mahathir Mohamad

**Mahathir bin Mohamad** serva bħala Prim Ministru tal-Malażja darbtejn (1981-2003, 2018-2020). Matul il-mandat tiegħu, l-ekonomija tal-Malasja żviluppat malajr u r-rata tal-faqar tnaqqset b'mod sinifikanti. Mahathir huwa magħruf bħala l-"Missier tal-Modernizzazzjoni" għall-iżvilupp ta 'ħafna kostruzzjonijiet fuq skala kbira.
Numru naturali

**Numru naturali** huwa numru sħiħ mhux negattiv \{0, 1, 2, 3, \ldots\}. F'xi kuntesti, **numru naturali** huwa definit bħala numru sħiħ pożittiv, b'żero jitqies ukoll bħala numru naturali: (anke jekk mhuwiex pożittiv iżda null/newtrali)\{0,1, 2, 3, \ldots\}. 

Is-sett ta 'numri naturali huwa komunement indikat bis-simbolu \mathbb{N}. Is-simbolu \mathbb{N}^* tintuża biex tagħmilha ċara li żero mhux qed jiġi inkluż, ie \mathbb{N}^* = \mathbb{N}-\{0\}.

L-aktar użi komuni tan-numri naturali huma l-għadd, l-ordni u l-kodifikazzjoni. Proprjetajiet ta 'numri naturali, bħad-diviżibbiltà u d-distribuzzjoni ta' numri primi, huma studjati fit-teorija tan-numri. Proprjetajiet li jikkonċernaw għadd u kombinazzjonijiet huma studjati minn combinatorics.

Kostruzzjoni tas-sett ta 'numri naturali li ma tiddependix fuq is-sett ta' numri interi ġiet żviluppata minn Giuseppe Peano fis-seklu 19 u spiss tissejjaħ Peano Axiomatics.
Integer

**Integer** huwa n-numru żero (0), numru naturali pożittiv (1, 2, 3, eċċ.) jew **numru sħiħ negattiv** (−1, −2, −3, eċċ.).  In -numri negattivi huma l -inversi addittivi tan-numri pożittivi korrispondenti.  Is -sett tan-numri interi kollha huwa spiss indikat bil-boldface jew blackboard grassett 

Is-sett ta 'numri naturali \mathbb{N} huwa subsett ta' \mathbb{Z}, li mbagħad huwa subsett tas-sett tan- numri razzjonali kollha \mathbb{Q}, innifsu subsett tan-numri reali \mathbb{R}. Like the set of natural numbers, the set of integers \mathbb{Z} is countably infinite. Integer jista 'jitqies bħala numru reali li jista' jinkiteb mingħajr komponent frazzjonali . Pereżempju, 21, 4, 0, u -2048 huma interi, filwaqt li 9.75, , u&nbsp; mhumiex. 

In-numri interi jiffurmaw l-iżgħar grupp u l-iżgħar ċirku li fih in- numri naturali . Fit- teorija tan-numri alġebrin, l-interi huma xi kultant ikkwalifikati bħala **interi razzjonali** biex jiddistingwuhom mill- interi alġebrin aktar ġenerali. Fil-fatt, interi (razzjonali) huma interi alġebrin li huma wkoll numri razzjonali.
Numru irrazzjonali

Fil- matematika, **numru irrazzjonali** huwa numru reali li mhuwiex numru razzjonali, jiġifieri ma jistax jinkiteb bħala frazzjoni *a/b* b'interi *a* u *b* u *b* għajr 0. Numri irrazzjonali huma eżattament dawk in-numri li l-espansjoni tagħhom fi kwalunkwe bażi (deċimali, binarja, eċċ.) qatt ma tispiċċa u ma tifformax sekwenza perjodika.

L-introduzzjoni ta 'dawn in-numri fil-panorama matematiku bdiet bl-iskoperta mill-Griegi ta' kwantitajiet inkommensurabbli, jiġifieri kwantitajiet mingħajr submultiplu komuni.

Xi numri irrazzjonali huma numri alġebrin simili \sqrt{2} (l- għerq kwadru ta' 2 ) e \sqrt[3]{5} (l -għerq kubu ta ' 5); oħrajn huma numri traxxendenti bħal π u e.
Frazzjoni (matematika)

**Frazzjoni** tirrappreżenta sħaħ jew, kollha kemm hi, kwalunkwe numru ta' naħat ugwali għall-ħaġa in kwistjoni. Fl-Ingliż ta' kuljum, frazzjoni tiddeskrivi kemm hemm partijiet ta' ċerta kwantità. per eżempju, nofs jew nofs, wieħed tmien, tliet kwarti. Frazzjoni *komuni*, *vulgari*, jew *sempliċi* (eżempji:  u 17/3) għandha **numeratur** sħiħ, fuq (jew qabel) il-linja orizzontali, filwaqt li l-linja mhux żero integer y **denominatur** jidher taħt (jew wara) il-linja.Numeraturi u denominaturi jintużaw ukoll għal frazzjonijiet mhux *komuni*, inklużi frazzjonijiet komposti, frazzjonijiet kumplessi, u numri mħallta.
L-inqas multiplu komuni

Fil-matematika, l**-inqas multiplu komuni** ta’ żewġ numri interi a U b, indikatt bi \operatorname{mcm}(a,b), huwa l-iżgħar numru sħiħ pożittiv li huwa multiplu tat-tnejn a it-tnejn ta b. Fil-każ partikolari fejn wieħed minn a jew b huwa ugwali għal żero, allura huwa definit \operatorname{mcm}(a,b) ugwali għal żero.Huwa possibbli li jiġi kkalkulat l-inqas multiplu komuni ta’ aktar minn żewġ numri billi gradwalment jiġu sostitwiti tnejn min-numri bil-multiplu komuni tagħhom u jkomplu sakemm jibqa’ numru wieħed biss li huwa r-riżultat; jista' jintwera li r-riżultat huwa l-istess irrispettivament mill-ordni li fiha jsiru s-sostituzzjonijiet.
Multiplu

Fil-matematika, huwa qal li numru sħiħ a huwa **multiplu** ta' numru sħiħ ieħor b jekk ikun hemm it-tielet numru sħiħ c tali li multiplikat bi b jagħti bħala riżultat a. Allura, a huwa multiplu ta b jekk u biss jekk teżisti c tali li a=c\times b

Il-prodott ta' żewġ numri interi jissejjaħ **multiplu ta' numru sħiħ**.

Pereżempju 6 huwa multiplu ta 2 għax hemm it-tielet numru, il-3, li għaliha tgħodd ir-relazzjoni 6=2\times 3

Għalhekk, kull numru mhux żero għandu infinitament multipli u r-riżultat ta' kwalunkwe multiplikazzjoni huwa multiplu taż-żewġ fatturi. Fit-teorija tas-settijiet, is-sett ta' multipli ta' numru sħiħ mhux żero huwa sett infinit ta' numri. Numru naturali jista' jkun multiplu ta' diversi numri: 18 huwa multiplu ta 3, iżda wkoll ta 2, 6, 9.
Parità (matematika)

Fil- matematika, **parità** hija l-proprjetà ta' numru sħiħ ta' jekk huwiex **pari** jew **fard**. Integer huwa anki jekk huwa diviżibbli bi 2, u fard jekk ma jkunx diviżibbli.  Pereżempju, -4, 0, u 82 huma numri pari, filwaqt li -3, 5, 7, u 21 huma numri fard.

Id-definizzjoni ta' hawn fuq ta' parità tapplika biss għal numri interi, għalhekk ma tistax tiġi applikata għal numri bħal 1/2 jew 4.201. Ara t-taqsima "Matematika ogħla" hawn taħt għal xi estensjonijiet tal-kunċett ta 'parità għal klassi akbar ta' "numri" jew f'ambjenti aktar ġenerali oħra.

Numri pari u fard għandhom paritajiet opposti, eż, 22 (numru pari) u 13 (numru fard) għandhom paritajiet opposti. B'mod partikolari, il-parità ta 'żero hija ugwali.  Kwalunkwe żewġ numri interi konsekuttivi għandhom parità opposta. Numru (jiġifieri, numru sħiħ) espress fis- sistema numerika deċimali huwa pari jew fard skond jekk l-aħħar ċifra tiegħu hijiex pari jew fard. Jiġifieri, jekk l-aħħar ċifra hija 1, 3, 5, 7, jew 9, allura hija fard; inkella tkun ugwali—billi l-aħħar ċifra ta’ kwalunkwe numru ugwali hija 0, 2, 4, 6 jew 8. L-istess idea se taħdem bl-użu ta' kwalunkwe bażi ugwali. B'mod partikolari, numru espress fis-sistema binarja tan-numri huwa fard jekk l-aħħar ċifra tiegħu hija 1; u huwa anki jekk l-aħħar ċifra tagħha hija 0. F'bażi fard, in-numru huwa ugwali skont is-somma taċ-ċifri tiegħu—huwa anki jekk u biss jekk is-somma taċ-ċifri tiegħu tkun ugwali.
Melanesja

**Melanesja** hija subreġjun tal -Oċeanja fil-Lbiċ tal- Oċean Paċifiku . Jestendi mill -Ginea Ġdida fil-punent sal- Gżejjer Fiġi fil-lvant,    u jinkludi l- Baħar Arafura .&#x5B; ** &#x5D;

Ir-reġjun jinkludi l-erba' pajjiżi indipendenti tal -Fiġi, Vanuatu, il-Gżejjer Solomon, u l-Papwa Ginea Ġdida . Jinkludi wkoll il- parti Indoneżjana tal-Ginea Ġdida, il- kollettività barranija Franċiża ta' New Caledonia, u l- Gżejjer tal-Istrett ta' Torres . Barra minn hekk, il-Gżejjer Maluku tal-Indoneżja u n-nazzjon indipendenti ta ' Timor-Leste huma kulturalment assoċjati mal-Melanesja. Kważi kollha tar-reġjun huwa fl- Emisferu tan-Nofsinhar ; ftit gżejjer żgħar biss li mhumiex politikament meqjusa bħala parti mill-Oċeanja—speċifikament il-gżejjer tal-majjistral tal-Punent tal-Ginea Ġdida—jinsab fl- Emisferu tat-Tramuntana .

L-isem *Melanesja* (bil-Franċiż, *Mélanésie* ) intuża għall-ewwel darba fl-1832 min-navigatur Franċiż Jules Dumont d'Urville : huwa ħoloq it-termini *Melanesja* u *Mikronesja* biex imur flimkien mal- *Polineżja* preeżistenti biex jindika dak li kien iqis bħala t-tliet etniċi u ġeografiċi ewlenin. reġjuni li jiffurmaw il-Paċifiku.

## Referenzi
Frazzjoni f'termini minimi

Frazzjoni **ta' terminu minimi** jew **irriduċibbli** hija frazzjoni li l-operaturi tagħha (dividend u diviżur) huma co-prim, jiġifieri, m'għandhom l-ebda diviżuri komuni għajr l-unità. Frazzjoni irriduċibbli hija wkoll b'konvenzjoni l-forma kanonika li fiha huwa s-soltu li matematikament jesprimi numru razzjonali f'notazzjoni frazzjonali:    u   ,    u    u l-bqija. Biex jiġi identifikat dan in-numru, isiru serje ta' simplifikazzjonijiet sempliċi fuq in-numeratur u d-denominatur.

L-operazzjoni tikkonsisti fid-diviżjoni kemm tan-numeratur kif ukoll tad-denominatur bl-istess numru sħiħ, li tirriżulta fi frazzjoni b'valuri iżgħar fiż-żewġ partijiet u fi kwalunkwe każ ekwivalenti għall-frazzjoni inizjali. Fil-fatt jekk:

: {a : c \over b : c} = {a' \over b'}

Dak il-ħin

: a\cdot b' = a \cdot {b \over c} = {a \over c} \cdot b = a' \cdot b

jiġifieri, b'definizzjoni {a \over b} huwa ekwivalenti għal {a' \over b'}

Ladarba naslu f'din it-tieni forma, inkomplu naħdmu bil-frazzjoni miksuba bl-istess mod sakemm in-numeratur u d-denominatur ikunu numri co-prim.

Aktar malajr, tista' taqsam in-numeratur u d-denominatur direttament bl-akbar diviżur komuni tagħhom, u tasal għall-istess riżultat f'pass wieħed. Madankollu, dan jista 'jkun kumpless meta jiġu ttrattati numri kbar ħafna, f'liema każijiet fin-nuqqas ta' kalkolatur huwa aktar konvenjenti li tmur "pass pass" bil-proċedura deskritta hawn fuq, taqsam kull darba pereżempju b'2; għal 3 jew numri primi oħra.

Innota li n-numeratur u d-denominatur m'għandhomx għalfejn ikunu numri primi. Pereżempju 8 ⁄ 9 hija frazzjoni mnaqqsa għall-aktar termini baxxi, iżda la n-numeratur u lanqas id-denominatur ma huma prim. Pereżempju:

{30 : 2\over 42 :2} = {15 \over 21} ; \, {15 : 3 \over 21 : 3} = {5 \over 7}
Mahdia

**Mahdia** hija belt kostali fit-Tuneżija, li tinsab fit-tarf tan-nofsinhar tal-Golf ta' Hammamet, 205 km fin-nofsinhar ta' Tunis. Hija ukoll il-kapitali ta' provinċja bl-istess isem, li tikkostitwixxi muniċipalità ta' 62,189 abitant (2014). Oriġinarjament mibnija fuq peniżola twila 1400 metru u wiesgħa 500 metru, il-belt kienet waħda mill-ewwel portijiet tas-sajd tal-pajjiż. Matul is-snin, l-attività turistika kienet tiżen dejjem aktar fuq l-ekonomija lokali. Fl-aħħar nett, Mahdia huwa ċentru terzjarju li qed jiżviluppa li għal xi snin kellu ċentru ta' edukazzjoni ogħla (*Institut d'économie et de gestion* fetaħ fl- 1999 ).

Għalkemm iċ-ċentru storiku ta' Mahdia jinsab fuq il-peniżola, il-belt moderna estendiet 'l ġewwa, speċjalment lejn il-viċinat ta' Hibun u Zouila.
Polinesja

**Il-Polineżja** hija waħda mir-reġjuni li fihom hija tradizzjonalment maqsuma l-Oċeanja u hija inkluża bejn wieħed u ieħor fi trijangolu bejn New Zealand, il-Gżira tal-Għid u l-Gżejjer Ħawajjan. Skont definizzjoni oħra, hija parti mill -Oċeanja mbiegħda.

## Referenzi
Lingwa Griega antika

**Il-Grieg antik** huwa lingwa li tappartjeni għall-familja lingwistika Indo-Ewropea, mitkellma fil -Greċja bejn is- seklu 9 QK u s- seklu 6 AD Jkopri l-perjodu arkajku (madwar bejn is- seklu 9 QK u s- seklu 6 QK), il- perjodu klassiku (kollha minn bejn wieħed u ieħor mill-5 seklu QK sal- 4 seklu QK ) u l- perjodu Ellenistiku (mit- 3 seklu QK sal- 4 seklu WK).
Każ (lingwistika)

Fil- lingwistika, **il-każ** huwa kategorija grammatikali  li tikkonsisti fil-modifika ta’ nom skont il-funzjoni loġika tiegħu ( suġġett, komplement dirett, komplement indirett, eċċ.). 

F'xi lingwi, kemm moderni kif ukoll antiki, kull kelma tieħu forom differenti skont il-funzjoni mwettqa fis-sentenza. Dawn il-kliem dejjem jieħdu l-istess forma għal kull funzjoni mwettqa fil-perjodu (suġġett, komplement). Min-naħa l-oħra, il-pronomi personali (jien, int, hu, hi, huma) jieħdu forma differenti skont l-irwol li għandu
Il-funzjoni loġika tal-każijiet tista' titwettaq ukoll bi prepożizzjoni, bħalma jiġri pereżempju bit- Taljan, jew b'postpożizzjoni, kif jiġri bil -Ġappuniż .Mela filwaqt li bil-Latin ngħidu pereżempju li- **bert**, libr- **i**, libr- **o**, bit-Taljan għandna **libr** -o, **del** libr-o, **al** libr-o.Iż-żewġ mekkaniżmi (każijiet u pre/postpożizzjonijiet) ġeneralment jeżistu flimkien fl-istess lingwa (eż. Latin *ad urbem*, li jikkonsisti fil-prepożizzjoni *ad* u l- akkusattiv *urbem* ).

## Referenzi
Xmun Stock

**Simon Stock**, OCarm (magħruf ukoll bħala **Xmun Stock**) kien qassis u qaddis Kattoliku Ingliż li għex fis-seklu 13 u kien pirjol bikri tal-ordni Karmelitana. Jingħad bħala tradizzjoni li l-Verġni Marija dehrtlu u tatu ċ-coqqa Karmelitana. Għalhekk, id-devozzjoni popolari lejn Stock hija ġeneralment assoċjata mad-devozzjoni lejn il-Madonna tal-Karmnu .

## Ħajja
L-Fratellanza tal-Verġni Mqaddsa Marija tal-Karmnu kellha l-oriġini tagħha bħala komunità eremita Nisranija fil-Palestina; bit-tnaqqis u l-waqgħa tar-renji involuti fil-Kruċjati u t-tkomplija tal-ħakma Musulmana fl-inħaw, fil-bidu tat-13-il seklu l-membri tal-fratellanza marru lejn l-Ewropa fejn saru patrijiet mendikanti. 

Stock twieled l-Ingilterra u sar mexxej bikri tal-Ordni ftit wara li l-fratellanza daħlet f'dak il-pajjiż.

L-evidenza storika dwar il-ħajja ta’ Xmun ġejja primarjament minn katalgi medjevali ta’ qaddisin u ta’ pirjoli ġenerali Karmelitani, li mhumiex konsistenti ma’ xulxin fid-dettalji tagħhom. L-ewwel wieħed minn dawn jiddeskrivi lil Xmun bħala xi ħadd magħruf għall-qdusija matul ħajtu, u l-mirakli xehdu dan wara mewtu. Il-kunjom “Stock” jidher f’xi dokumenti iżda mhux f’oħrajn, u huwa relatat ma’ storja li Simon għex għal xi żmien f’siġra vojta (“stock” tfisser zokk ta’ siġra) qabel il-wasla tal-Karmelitani fl-Ingilterra, b’konformità ma’ tradizzjoni profetika.

Huwa maħsub li għex f’Aylesford f’Kent, post li fl-1247 laqa’ l-ewwel kapitlu ġenerali tal-Ordni Karmelitan li sar barra l-Art Imqaddsa, u fejn għad hemm monasteru ta’ patrijiet Karmelitani. Stock kien probabbilment il-ħames jew is-sitt pirjol ġenerali tal-Karmelitani (evidenza storika tissuġġerixxi li dan aktarx li kien għall-ħabta tal-1256 sal-1266). Matul s-snin li kien attiv, l-ordni nfirxet ħafna fin-Nofsinhar u l-Punent tal-Ewropa, speċjalment fl-Ingilterra. Stock jingħad li kien responsabbli biex jitwaqqfu d-djar fundaturi fl-ibliet universitarji ta' dik l-era, bħal f'Cambridge fl-1248, fl-1253 f'Oxford, u fl-1260 f'Pariġi u Bologna. Dan kien importanti kemm għat-tkabbir tal-istituzzjoni kif ukoll għat-taħriġ tal-membri żgħar tagħha.

Stock għex ħajja axxetika. Huwa għex fuq dieta ta' ħxejjex aromatiċi, għeruq u tuffieħ selvaġġ u kien jixrob biss l-ilma. 

Jingħad li miet f'Bordeaux, Franza fis-16 ta' Mejju, aktarx fl-1265, għalkemm is-sena mhix dokumentata, u kien midfun hemmhekk.

L-ewwel uffiċċju liturġiku li għadu jeżisti f'isem Simon Stock jinstab 'Bordeaux fi Franza, sa mill-1435. L-ewwel ċelebrazzjoniijet tal-Liturġiji tiegħu fl-Irlanda u fl-Ingilterra saru fl-1458, u nfirxu mal-Ordni Karmelitana kollha sal-1564. 

Jum il-festa tiegħu hija s-16 ta’ Mejju. L-għadam ta' Stock għadu ppreservat f'katidral f'Bordeaux; tibja tiegħu itteħdet l-Ingilterra fl-1860 u tpoġġiet fil-knisja tal-Karmelitani f’Kensington, Londra, u parti mill-kranju tiegħu ingabret bħala relikwa f’Aylesford fl-1950. 

## Referenzi

## Ħoloq esterni
* Ħajja tal-Qaddisin Butler: San Xmun Stock
Mikronesja

**Il-Mikronesja** hija waħda mill-makroreġjuni li fihom hija tradizzjonalment maqsuma l-Oċeanja . Hija tinsab fil-lvant tal- Filippini, il-grigal tal-Indoneżja, it-tramuntana tal- Papwa Ginea Ġdida u l-Melanesja, u l-punent tal-Polineżja.
Divider

Fil-matematika, numru sħiħ b huwa **diviżur** ta' numru sħiħ a jekk teżisti numru sħiħ c tali li a = b \cdot c . Per eżempju, 7 huwa diviżur ta' 42 bħala 42 = 7 \cdot 6. Jingħad ukoll li *7 jaqsam 42*, jew li *42 huwa diviżibbli b'7,* jew li *42 huwa [[multiplu]] ta' 7*, u jinkiteb 7 \mid 42. Id-diviżuri jistgħu jkunu kemm pożittivi kif ukoll negattivi. Id-diviżuri pożittivi ta' 42 huma {1, 2, 3, 6, 7, 14, 21, 42}

Każijiet speċjali: 1 u -1 jaqsmu kwalunkwe numru sħiħ, u kull numru sħiħ huwa diviżur ta' 0. Numri li huma diviżibbli bi 2 jissejħu saħansitra, filwaqt li dawk li mhumiex jissejħu fard. L-isem huwa marbutt mal-fatt li n-numru sħiħ mhuwiex żero b jaqsam it-totalità a jekk u biss jekk f’diviżjoni mal-bqija ta’ a Għal b il-bqija huwa żero.
Grammatika tal-Interlingua

Il-**grammatika tal-Interlingua** hija bbażata fil-biċċa l-kbira fuq dik tal-lingwi Rumanzi, iżda simplifikata, primarjament taħt l-influwenza tal-Ingliż. Madankollu, il-lingwi ta' kontroll kollha, inklużi l-Ġermaniż u r-Russu, ġew ikkonsultati fl-iżvilupp tal-grammatika. Karatteristiċi grammatikali assenti minn xi waħda mil-lingwi ta' kontroll primarji (Ingliż, Franċiż, Taljan, Spanjol u Portugiż) tneħħew. Pereżempju, la hemm qbil aġġettiv (Ispanjol/Portugiż gatos negros 'qtates suwed'), peress li din il-karatteristika hija nieqsa fl-Ingliż, u lanqas ħinijiet verbali kontinwi (l-Ingliż qed naqra), peress li huma assenti bil-Franċiż. Bil-maqlub, Interlingua għandha artikli, b'differenza mir-Russu, peress li r-Russu huwa lingwa ta' kontroll sekondarja.

M'hemm l-ebda marka sistemika għal partijiet tad-diskors. Per eżempju, in-nomi m'għandhomx għalfejn jispiċċaw f'xi ittra partikolari. Tipikament, madankollu, l-aġġettivi jispiċċaw f’-e jew f’konsonanti, l-avverbji jispiċċaw f’-mente jew -o, filwaqt li n-nomi jispiċċaw f’-a, -e, -o jew f’konsonanti. Il-verbi finiti prattikament dejjem jispiċċaw f'-a, -e, jew -i, filwaqt li l-infinitivi jżidu -r: *scribe*, 'nikteb', 'jikteb'; *scriber*, 'tikteb'.

## Artikoli
L-artiklu definit huwa *le*, l-artiklu indefinit huwa *un*, u l-ebda artiklu ma juri xi qbil fil-forma man-nomi. Il-prepożizzjonijiet *a* ("għal") u *de* ("ta") jingħaqdu b'le li ġej f'al u del rispettivament.

L-artiklu definit huwa, b’mod ġenerali, użat bħal bl-Ingliż, bl-eċċezzjoni li m’għandux jitħalla barra b’titoli qabel ismijiet proprji u lanqas b’nomi astratti li jirrappreżentaw klassi sħiħa, speċi, eċċ.
Eġittu tal-qedem

Bl**-Eġittu tal-qedem** nifhmu ċ-ċiviltà li żviluppat tul ix-Xmara Nil, mid- delta fil- Baħar Mediterran fit-tramuntana sal- katarretti fin-nofsinhar, ħdejn il-fruntiera attwali bejn l-Eġittu u s-Sudan,  għal estensjoni totali ta’ madwar 1000&nbsp;km.

Għalkemm it-territorju kien ħafna akbar, inkluża parti kbira mid-deżert Libjan-Nubian, l-insedjamenti umani, mill-aktar żminijiet remoti, żviluppaw biss fiċ-ċinturin aħdar dejjaq qrib ix-xtut tax-xmara, li f'xi postijiet kienu biss wisa ftit mijiet ta metri.

Sa mill-3500 QK, id f'id mal -miġja tal-agrikoltura, b'mod partikolari l- kultivazzjoni tal-qamħ, xgħir u kittien, insedjamenti umani ġew magħrufa, speċjalment tul ix-xtut tan- Nil .  L-għargħar annwali tax-xmara, fil-fatt, iffavorixxi l-kultivazzjoni anke b'ħsad multipli fis-sena grazzi għas-sedimenti partikolarment fertili ( ħama ) li x-xmara, fl-irtirar tagħha, ħalliet fuq l-art. Dan konsegwentement kien jinvolvi, sa mill-aktar żminijiet remoti, il-ħtieġa li jiġi kkontrollat, kanalizzat u kkonservat l-ilma sabiex tiġi ggarantita provvista kostanti, jew għall-manteniment tal-bniedem jew għal dak tal-bhejjem u l-pjantaġġuni.

Ma jistax jiġi eskluż li l-ħtieġa kumplessa li jiġu sodisfatti l-ħtiġijiet marbuta mal-ġestjoni tal-agrikoltura u, b’mod partikolari, tal-ilmijiet Nilotiċi, iffavorixxiet il-formazzjoni tal-ewwel komunitajiet fuq territorji parzjali li madankollu kienu differenzjati sew u identifikabbli politikament u ġeografikament. Dawn l-entitajiet, normalment identifikati bit-terminu Grieg tal -ismijiet, malajr iffurmaw f'żewġ entitajiet ġeopolitiċi distinti u aktar kumplessi. Tant kienet l-importanza tax-xmara Nil, li qasmet il-pajjiż kollu, li anke l-ismijiet ta’ dawn iż-żewġ makro-żoni jirreferu għax-xmara: meta wieħed iqis li s-sorsi tax-Xmara Nil, għalkemm mhux magħrufa dak iż-żmien, kellhom ikunu għall- nofsinhar, dan se *l-Eġittu* , filwaqt li, bil-maqlub, iż-żona tad-delta, lejn il-Mediterran, se tissejjaħ *l-Eġittu t'isfel* . 

Diversi kulturi wara xulxin fil-wied Nilotic sa mill-3800 QK f'dak li jissejjaħ il-perjodu predinastiku. Entità *statali* embrijonika tista’ tiġi rikonoxxuta, iżda, li tibda mit-3200-3100 QK bl- 1 dinastija u l-għaqda taż-żewġ makro-oqsma li iżda jibqgħu dejjem distinti, tant li tul l-istorja tal-pajjiż il-ħakkiema. se jinkludu fost it-titli tagħhom dak ta' *Sid iż-Żewġ Artijiet*.

L-istorja tal-Eġittu tal-qedem tkopri, b'mod ġenerali, madwar erbat elef sena, minn 3900 QK (bil-perjodu predinastiku) sa 342 QK (bil-perjodu tard) u tinkludi, minn 3200 QK, tletin dinastija mexxejja rikonoxxuti arkeo-storikament. Ma’ dawn iridu jiżdiedu oħrajn, hekk imsejħa *ta’ konvenjenza*, peress li jirreferu, fil-fatt, mhux għal gvernijiet indiġeni, iżda pjuttost riżultat ta’ invażjonijiet jew il-kisba ta’ poter minn ħakkiema barranin. Għalhekk ikollna dinastija XXXI, magħmula minn rejiet Persjani, dinastija XXXII Maċedonjana, li tinkludi sovran wieħed biss, Alessandru l-Kbir, u dinastija XXXIII, magħrufa aħjar bħala d- dinastija Ptolemajka, imwielda mill-qtugħ tal-imperu ta’ Alessandru.
Lhud

Il-**Lhud** jikkonsistu f'sett ta 'komunitajiet li jikkostitwixxu grupp etnoreliġjuż  u l-fidili ta' reliġjon, li toriġina mill- Iżraeliti tal- Lvant Qarib tal-qedem. In-nazzjonalità u r-reliġjon Lhudija huma relatati mill-qrib, u l-Ġudaiżmu huwa l-fidi tradizzjonali tal-poplu Lhudi.   

Skont it-tradizzjoni Lhudija, l-antenati tal-Lhud ġew rintraċċati lura għall-patrijarki bibliċi Abraham, Iżakk u Ġakobb, li għexu f’Kanan madwar is-seklu 18 QK Storikament, l-identità Lhudija kienet evolviet fil-biċċa l-kbira mit- Tribu ta’ Ġuda u Simeon, u parzjalment mit-tribujiet Iżraelin ta’ Benjamin u Levi, li lkoll flimkien iffurmaw is- Saltna tal-qedem ta’ Ġuda. Grupp relatat mill-qrib huwa dak tas- Samaritani, li jsostnu nisel mit-tribujiet Iżraelin ta’ Efrajm u Manasse, filwaqt li skont il-Bibbja l-oriġini tagħhom hija mill-poplu miġjub f’Iżrael mill- Imperu Assirja u minn xi *Kohanim* (qassisin Lhud) li kellhom tagħhom mgħallma kif iqimu lill-"Alla indiġeni". L-etniċità, in-nazzjonalità u r-reliġjon Lhudija huma relatati ħafna, peress li l-Ġudaiżmu huwa l-fidi tradizzjonali tan-nazzjon Lhudi.    Dawk li jikkonvertu għall-Ġudaiżmu jassumu status fi ħdan  *etnos* Lhudi ugwali għal dawk li twieldu fiha.  

Il- Liġi tar-Ritorn hija fis-seħħ fl- Istat ta’ Iżrael, li bis-saħħa tagħha kull min jista’ juri li huwa iben jew neputi ta’ Lhudi permezz ta’ oriġini matrilineali jew patrilineali, jew li kkonverti għall-Ġudaiżmu, għandu l- dritt għaċ-ċittadinanza Iżraeljana. Il-fatt li l-possibbiltà li jibbenefikaw mil-Liġi tar-Ritorn mhix riservata biss għal-Lhud skont il-liġi halakika – jew għal ulied ommijiet Lhudija jew konvertiti għall-Ġudaiżmu – ħoloq kontroversja kbira f’Iżrael bejn dawk li – li għandhom konċepiment sekulari ta’ Stat Lhudi - huwa favur definizzjoni usa' ta' "Lhudi" fir-rigward tad-dritt għaċ-ċittadinanza, u r-rabbinat Ortodoss jixtieq jagħmel Halakhah u l-Liġi tar-Ritorn jikkoinċidu.  Iżrael huwa l-uniku stat fejn il-Lhud huma l-maġġoranza tal-popolazzjoni.
Reġjuni ta’ Malta

Ir-**reġjuni ta’ Malta** jikkostitwixxu s-suddiviżjoni territorjali tal-ewwel livell tal-pajjiż u huma sitta b’kollox.

Fl-1993 l*-Att dwar il-Kunsilli Lokali* pprovda għat-twaqqif ta’ tliet reġjuni: *Malta Majjistral*, *Malta Xlokk*, u Għawdex. Fl- 2001 dawn is-suddiviżjonijiet kienu espressament imdaħħal fil-Kostituzzjoni ta' Malta.

Fl- 2009, *l-Att Nru XVI* ipprovda għat-trażżin tar-reġjuni ta’ Malta Majjistral u Malta Xlokk u t-twaqqif simultanju ta’ erba’ reġjuni ġodda: Ċentrali, tat-Tramuntana, tax-Xlokk u tan-Nofsinhar. In-numru ta’ reġjuni għalhekk żdied għal 5.

Kull reġjun għandu l-Kumitat Reġjonali tiegħu, li huwa magħmul minn president reġjonali, viċi-president, segretarju eżekuttiv u numru ta’ membri li jistgħu jvarjaw minn 10 sa 12.

## Lista

### Reġjuni oħra (2009–2021)

### '''Reġjuni oħra  (1993–2009)'''

## Referenzi
Reġjun Ċentrali (Malta)

Ir-**Reġjun Ċentrali** (Ingliż: *Central Region*, Malti: *Reġjun Ċentrali*) huwa wieħed mill-ħames reġjuni ta' Malta . Ir-reġjun jinkludi l-parti ċentrali tal -gżira ewlenija ta' Malta . Ir-reġjun imiss mar-reġjuni tat-Tramuntana, tan-Nofsinhar u tax-Xlokk.

Inħoloq bil-liġi nru. XVI tal-2009 fuq parti mill- Malta Mistral.
Glynis Johns

**Glynis Margaret Payne Johns** (5 ta’ Ottubru 1923 - 4 ta’ Jannar 2024) kienet attriċi Brittanika.

Johns twieled fi Pretoria, l-Unjoni tal-Afrika t'Isfel. Missierha kien Mervyn Johns, attur minn Wales li kiseb fama bħala stilla tal-films Ingliżi matul it-Tieni Gwerra Dinjija. Ommha kienet Alyce Steele-Wareham, pjanista Awstraljana.

Hija għamlet id-debutt tagħha fuq l-iskrin fl-1938 u żdiedet għall-prominenza fl-1940 wara r-rwol tagħha fil-film *Miranda* (1948).

Johns kienet nominata għall-Premju tal-Akkademja għar-rwol tagħha bħala Mrs Firth f*'The Sundowners* (1960). Kienet nominata għal Golden Globe Award għar-rwol tagħha ta’ Teresa Harnish f’*The Chapman Report* (1962). Hija daqqet is-Sinjura Winifred Banks fil-film mużikali ta’ Walt Disney *Mary Poppins* (1964).

Hi rebħet Tony Award għall-Aħjar Attriċi f’Mużikali għal *A Little Night Music* (1972), li fiha interpretat lil Desiree Armfeldt fil-produzzjoni oriġinali.

Johns irtirat mir-reċtar fl-1999. Mietet fl-4 ta’ Jannar 2024 f’Los Angeles, l-Istati Uniti, fl-età ta’ 100 sena.

## Referenzi
Reġjun Għawdex

Ir **-reġjun ta' Għawdex** huwa wieħed mill-ħames reġjuni ta' Malta.

Jinkludi l-gżira kollha ta' Għawdex, Kemmuna u gżejjer iżgħar oħra.

## Kunsill lokali

* Rabat (kapital) ;
* Għajnsielem ;
* Xewkija ;
* Il-Fontana ;
* San Lawrenz  ;
* Munxar ;
* Żebbuġ ;
* Nadur ;
* Qala ;
* Xagħra ;
* Ta' Sannat ;
* Għarb ;
* Kerċem ;
* Għasri.

## Referenzi
Arċitravu

L-**arċitravu** (mil-Latin: *trave maestra*), imsejjaħ ukoll **epistil**, huwa element arkitettoniku orizzontali, li ma jmissx l-art, iżda jixħet il-piż tiegħu fuq elementi oħra, għalkemm ħafna drabi min-naħa tiegħu *jġorr it-tagħbija* għal elementi ogħla minnu.

L-arċitravu tipikament jistrieħ fuq żewġ ġebliet weqfin, xi drabi permezz ta' ġonta, li jittrażmetti l-piż tiegħu fuqha u possibbilment fuq dawk tal-istrutturi ta' li jirfed fuqu. Peress li l-arċitravi ġeneralment huma strutturi li l-parti ċentrali tagħhom tkun sospiża fl-arja, għandhom limitu ta' użu bbażat fuq il-piż imqiegħed fuqhom u r-reżistenza tal-materjal.

Fis-sezzjoni sospiża li tikkaratterizzahom, tiġi eżerċitata *forza ta' liwi* bit-tendenza li titgħawweġ (jew tinkiser) fil-punt l-aktar 'il bogħod mill-appoġġi. Fil-fatt, il-limitu ta' din il-forza huwa ogħla skont *id-driegħ*, jiġifieri d-distanza mill-eqreb appoġġ, filwaqt li jkun żero fuq l-appoġġ innifsu (fl-hekk imsejħa *punti ta' applikazzjoni*). Il-prodott bejn id-driegħ u t-tagħbija jissejjaħ il-mument mekkaniku.

Il-problema tipika ta' arċitravu hija li tikkalkula l-piż li tirfed u li tevalwa l-proporzjon bejn it-tul u l-għoli li jrid jintuża f'termini konkreti. Xi drabi, pereżempju fl-arkitettura Miċenea jew f’bini medjevali, l-arċitravi jiltaqgħu ma' travi pentagonali (bit-tarf ta’ fuq kemxejn bil-ponta), li jsaħħu l-iktar punt dgħajjef (iċ-ċentru) u jittrasferixxu l-piż tal-irfid fuq il-ġnub.
Sistema trilitika

Sistema **trilitika** jew **trilitika** (mill-Grieg τρι = tlieta + λίθος = ġebel) hija struttura magħmula minn żewġ elementi rranġati vertikalment (mollijiet ) u terz li jistrieħu orizzontalment fuqhom (architrave), biex jiffurmaw speċi ta’ bieb. Hija struttura li tkopri ammont minimu ta 'dawl.

It-trilithon hija struttura arkitettonika sempliċi, pjuttost komuni fil -monumenti megalitiċi komposti minn tliet elementi megalitiċi u kienet użata speċjalment fil-perjodu Kalkolitiku . Il-vantaġġ huwa dak li jiġġenera forzi ta' imbuttar 'l isfel biss u għalhekk ma jkunx soġġett għal spinta laterali; l-iżvantaġġi huma marbuta mad-distanza limitata bejn il-megaliti. L-arkitrave timbotta l-piż tagħha fuq il-mollijiet u huma jarmuh mal-art biex isostnuha. Jekk il-medda (l-ispazju bejn iż-żewġ mollijiet) hija wiesgħa wisq l-arkitrave tiġġarraf, sabiex ma jegħreqx titqiegħed il-pedament minflok.

Fost l-aktar eżempji preistoriċi famużi fejn jinstabu sistemi trilitiċi, nistgħu nsemmu Stonehenge, it- tempji ta’ Malta u l- Bieb tal-Iljun f’Miċenaj.

Il-Griegi tal-qedem użaw is-sistema trilitika (preferewha mill-arkata, anke jekk xi drabi użaw ukoll dan tal-aħħar), għalhekk hija l-bażi tal-ordnijiet arkitettoniċi klassiċi, fejn l-appoġġ vertikali huma rappreżentati mill-kolonna (magħmula mill-bażi, xaft u kapital) u dik orizzontali mill - arkitrave.

Is-sistema trilitika hija waħda mill-eqdem sistemi tal-bini fl-istorja.
Martin Laing

**Sir John Martin Kirby Laing** CBE DL FRICS (18 ta' Jannar 1942 – 27 ta' Diċembru 2023) kien negozjant Brittaniku fl-industrija tal-kostruzzjoni.

Martin Laing kien president eżekuttiv ta’ John Laing plc, id-ditta mwaqqfa mill-bużnannu tiegħu James Laing (1816–1882), iżda rriżenja fl-2001 meta l-kumpanija ffaċċjat telf kbir fin-negozju tagħha tal-kostruzzjoni, u b'hekk spiċċat 152 sena u ħames ġenerazzjonijiet ta’ ġestjoni tal-familja.

## Ħajja bikrija u edukazzjoni
Iben Sir William Kirby Laing (1916-2009) u n-neputi ta’ Sir John William Laing (1879–1978), Martin kien edukat fil-Kulleġġ ta’ St. Lawrence, Ramsgate u l-Kulleġġ Emmanuel, Cambridge. 

## Karriera
Fl-1985, huwa ħa post lil missieru Sir Kirby Laing bħala chairman ta' John Laing plc. Zijuh, Sir Maurice Laing, kien ukoll president għal xi żmien.

Martin Laing ħa l-unur ta' kavallier Brittaniku (sir) fl-Unuri tas-Sena l-Ġdida 1997 għal servizzi lill-industrija tal-kostruzzjoni.

Laing baqa' president eżekuttiv tad-ditta tal-familja sal-2001 meta l-fergħa tal-kostruzzjoni tagħha nbiegħet għal £1 lil wieħed mis-sottokuntratturi tagħha, id-ditta tal-konkrit O'Rourke, immexxija minn Ray O'Rourke. In-negozju tal-kostruzzjoni John Laing kien meqjus bħala wieħed mill-kuntratturi l-kbar ta' żmienu, wara li bena kostuzzjonijiet ta' profil għoli inkluż it-Tieni Severn Crossing, iċ-Ċentru Barbican u l-impjant tal-enerġija nukleari Sizewell B, u l-bejgħ tiegħu kien mistenni li jġib 'il fuq minn £100m. Madankollu, in-negozju kien qed jiffaċċja għad ta' istanzi ta’ telf, li eventwalment ammontaw għal £200 miljun, fuq diversi xogħolijet fosthom il-Millennium Stadium ta’ Cardiff, in-National Physical Laboratory, skema PFI diżastruża f’Teddington, fil-punent ta’ Londra, u No 1 Poultry fis-City ta’ Londra. Bħala parti mill-ftehim, O'Rourke ħalla ħafna mill-kuntratti problematiċi ma' John Laing, u ħoloq Laing O'Rourke.

John Laing sussegwentement biegħ in-negozji tal-proprjetà u tad-djar tiegħu lil Kier Group u Wimpey fl-2002, u sar negozju ta' investiment fl-infrastruttura qabel ma eventwalment ġie akkwistat mid-ditta ta' ekwità privata Amerikana Kohlberg Kravis Roberts fl-2021.

Fil-klassifika tas-*Sunday Times Rich List 2008* tal-aktar nies sinjuri fir-Renju Unit, Martin Laing tpoġġa fil-472 post b’fortuna stmata ta’ £175 miljun.

Laing kien president tat-Trust għal aktar minn tliet deċennji. Huwa serva wkoll bħala president tal-British Overseas Trade Board mill-1995 sal-1999, u president tal-World Wide Fund for Nature UK mill-1990 sal-1997. Huwa ġie elett fis- Soċjetà Smeatonjana tal-Inġiniera Ċivili fl-1986 u kien il-president tas-soċjetà fl-2008.

Laing miet f’Malta fis-27 ta’ Diċembru 2023, fl-età ta’ 81 sena. 

## Referenzi
Rieda ħielsa

**Ir-rieda ħielsa** hija kunċett filosofiku u teoloġiku li skontu kull persuna għandha s-setgħa li tiddeċiedi l -għanijiet tal-azzjonijiet u l-ħsibijiet tagħha, tipikament segwiti permezz tar-rieda, fis-sens li l-possibbiltà tal -għażla tagħhom toriġina fil-persuna nfisha u mhux fil-forzi esterni.

Dan jikkuntrasta mad-diversi kunċetti li skonthom din il-possibbiltà tkun b’xi mod predeterminata minn fatturi sopranaturali (destin) jew naturali, (determiniżmu) li permezz tagħhom ir-rieda tal-individwi tkun stabbilita minn qabel qabel it-twelid tagħhom: imbagħad nitkellmu skont il-każ ta’ *predestinazzjoni*, *servitù,* jew *fataliżmu*.
Ray Mahoney

**Ray Mahoney** (1 ta' Ġunju 1949 – 25 ta' Lulju 2023) kien poeta u awtur Malti ta' bosta kanzunetti popolari.

Mohoney twieled f’San Ġiljan fl-1 ta’ Ġunju tal-1949. Beda l-karriera tiegħu bħala ġurnalist mal-Union Press, iżda ħalla din il-linja ta' xogħol meta daħal jaħdem bħala bankier l-ewwel mal-Mid-Med Bank u aktar tard mal-HSBC (Malta).

## Poeta
Huwa beda jikteb il-poeżija fl-1963. Fl-1967 kien wieħed mill-fundaturi tal-Moviment Qawmien Letterarju. Fl-1968, meta kellu 19-il sena, il-poeżiji tiegħu dehru fil-ġabra Antenni, flimkien ma' poeżiji ta' Mario Azzopardi, J.J. Camilleri, u Victor Fenech. Matul is-snin ta' wara, ħafna mill-poeżiji ta’ Mahoney ġew ippubblikati f’kotba u antoloġiji*,* fosthom Linji Ġodda (1973), Ilħna Mkissra (1989), u Mwieġ (1994). Il-poeżiji tiegħu dehru ukoll f'kotba bħal: Dawl fil-Persjani, Għoxrin Rebbiegħa, il-Muża Maltija, Orizzonte Senza Fine, Cross Winds, il-Poeżija Maltija, Turġien, Ħodon Qronfol, Il-Miġra, Ward mal-Mogħdija, Qawsalla, u Disgħa Għal Disgħa. Huwa kiteb ukoll novelli bħal "U x-Xitwa Fadlilha Ġimgħa" (1982), "Meta r-riħ Jonfoh Kontra" (1985) u "Susanna" (1989).

## Xandar
Mahoney ħadem ukoll fil-qasam tax-xandir. Għal xi żmien fil-bidu tas-snin tmenin kien jippreżenta u jipproduċi programmi fuq Radju Malta, fosthom wieħed popolari ferm jismu Niltaqgħu Hemm, u kien ukoll jaqra l-aħbarijiet tat-8pm fuq Television Malta.

Wara li nftetah l-istazzjon tar-radju Super 1 tal-Partit Laburista, huwa kien ukoll ixandar minn hemm. Fost l-aktar xandiriet notevoli tiegħu fuq dan l-istazzjon kien hemm il-qari tar-rumanzi.

## Awtur ta' kliem għall-kanzunetti
Mahoney kiteb il-kliem għall-ewwel rock opera bil-Malti, *[[Ġensna]]*, li dehret fl-1982. Fis-snin ta' wara kiteb il-kliem għal bosta musicals Maltiin, inkluż *[[Bastilja]]* (1989), ''Ulied in-Nanna Venut fl-Amerika'' (1991), ''Il-Gwerra ta’ Spiru Ċefai'' (1992), ''Ali Baba'' (1994), ''Żeża tal-Flagship'' (1996), ''It-Tfajla tal-Palazz'' (1997), ''It-Tieġ ta’ Karmena Abdilla'' (1999), ''Rita ta' Cascia'' (2000), ''Manuel! Manuel! IL-Bandiera tal-Maltin'' (2000) u ''Jien Ġużeppi'' (2006).

Fil-bidu tas-snin disgħin kellu żewġ suċċessi fil-Festival Kanzunetta tal-Maltija għall-Ewropa li permezz tiegħu kienet tintgħażel il-kanzunetta li tirrapprezenta lil Malta fil-Eurovision Song Contest. Fl-1991, kiteb il-kanzunetta *[[Could It Be]]* / *Sejjaħ u Ssibni* ma' Paul Abela, li kienet kantata minn Paul Giordimaina u Georgina; il-kanzunetta ġiet fis-sitt post fil-konkors li kien sar f'Ruma. Is-sena ta' wara, kellu l-kanzunetta *[[Little Child]] / Tfajjel Ċkejken,* li kiteb flimkien ma' Georgina għal Mary Spiteri; il-kanzunetta kienet ivvotata fit-tielet post fil-festival li sar f'Malmo, l-Iżvezja.

Fl-1997 rebaħ il-premju għall-aqwa kittieb tal-kliem għall-kanzunetti fil-Malta Music Awards.

## Mewt
Mahoney miet nhar it-Tlieta 25 ta' Lulju, fl-età ta' 75 sena. Meta tħabbret il-mewt tiegħu, l-ex Prim Ministru Alfred Sant iddeskrivih bħala "poeta b'ħakma totali tal-kelma Maltija -- u fi twemminu soċjalista minn għeruqu mhux għall-konvenjenza".

## Referenzi

## Ħoloq esterni
*
Lingwa Berbera

Il-**Lingwi Berberi** (isem Berberi: Tamażigħt, Neo-Tifinagh: ⵜⴰⵎⴰⵣⵉⵖⵜ, Tifinagh Tariqija: ⵜⴰⵎⴰⵣⵉⵗⵜ, ⵝⴰⵎⴰⵣⵉⵗⵝ, b'ittri Latini: Tamaziɣt) magħrufa wkoll bħala l-**lingwa Amażighija** (mill-Għarbi: **أمازيغية**), huma jinkludu grupp ta' lingwi relatati mill-qrib iżda l-aktar reċiprokament intelliġibbli mitkellma minn komunitajiet Berberi, li huma indiġeni fl-Afrika ta' Fuq. Il-lingwi huma primarjament mitkellma u mhux tipikament miktuba. Storikament, inkitbu bl-iskrittura antika Libiko-Berber, li issa teżisti fil-forma ta' Tifinagh. Illum, jistgħu jinkitbu wkoll fl-alfabett Berberi Latini jew bl-iskrittura Għarbija, bil-Latin ikun l-aktar mifrux.

Il-lingwi, bi ftit eċċezzjonijiet, jiffurmaw *continuum* djalett. Hemm dibattitu dwar kif l-aħjar jiġu sottokategorizzati l-lingwi fi ħdan il-fergħa Berbera. Il-lingwi Berberi tipikament isegwu l-ordni tal-kliem verb–suġġett–oġġett. L-inventarji fonoloġiċi tagħhom huma diversi.

Miljuni ta’ nies fil-Marokk u l-Alġerija jitkellmu b’mod nattiv lingwa Berbera, kif jagħmlu popolazzjonijiet iżgħar tal-Libja, it-Tuneżija, it-Tramuntana tal-Mali, il-Punent u t-Tramuntana tan-Niġer, it-Tramuntana tal-Burkina Faso u l-Mawritanja u l-Oasi Siwa tal-Eġittu. X'aktarx hemm ukoll ftit miljuni kelliema tal-lingwi Berberi fl-Ewropa tal-Punent. Taxelħijt, Kabyle, Tamażigħt Atlas Nofsani, Tarifit, u Xawija huma wħud mill-aktar lingwi Berberi mitkellma. In-numri eżatti huma impossibbli li jiġu aċċertati peress li hemm ftit ċensimenti moderni tal-Afrika ta' Fuq li jinkludu mistoqsijiet dwar l-użu tal-lingwa, u liema ċensimenti jeżistu għandhom difetti magħrufa.

Wara l-indipendenza fis-seklu 20, il-lingwi Berberi ġew mrażżna u sofrew minn prestiġju baxx fl-Afrika ta' Fuq. Ir-rikonoxximent tal-lingwi Berberi kien qed jikber fis-seklu 21, bil-Marokk u l-Alġerija żiedu t-Tamażigħt bħala lingwa uffiċjali mal-kostituzzjonijiet tagħhom fl-2011 u fl-2016 rispettivament.

Il-biċċa l-kbira tal-lingwi Berberi għandhom persentaġġ għoli ta' tidħila u influwenza mill-lingwa Għarbija, kif ukoll minn lingwi oħra. Pereżempju, il-kelmiet midħul mill-Għarbi jirrappreżentaw 35% sa 46% tal-vokabularju totali tal-lingwa Kabyle u jirrappreżentaw 51.7% tal-vokabularju totali ta' Tarifit. Kważi l-lingwi Berberi kollha ħadu mill-Għarbi l-frikattivi farinġi /ʕ/ u /ħ/, il-waqfien uvulari (mhux ġeminat) /q/, u l-konsonanti farinġjali bla vuċi /ṣ/.

## Terminoloġija
*Tamażigħt* u *lingwi Berber* spiss jintużaw flimkien. Madankollu, *Tamażigħt* kultant tintuża biex tirreferi għal sottosett speċifiku ta' lingwi Berberi, bħal Taxelħijt Nofsani. *Tamażigħt* tista' tintuża wkoll biex tirreferi għal Tamażigħt Marokkin Standard jew Tamażigħt Alġerin Standard, bħal fil-kostituzzjonijiet Marokkini u Alġerini rispettivament. Fil-Marokk, minbarra b'referenza għall-lingwi Berberi kollha jew għat-Tamażigħt Standard Marokkin, *Tamażigħt* ħafna drabi tintuża b'kuntrast ma' Taxelħit u Tarifit biex tirreferi għal Tamażigħt Atlas Nofsani.

## Referenzi