open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Theria

Theria, hija sottoklassi ta' mammiferi, (il-plaċentati u l-marsupjali), fil-klassi Mammalia, b' 2 infraklassi (Metatheria u Eutheria), b' 6 superordnijiet (Ameridelphia, Australidelphia, Xenarthra, Afrotheria, Euarchontoglires, u Laurasiatheria), u b' 28 ordni (Didelphimorphia, Paucituberculata, Microbiotheria, Dasyuromorphia, Peramelemorphia, Notoryctemorphia, Diprotodontia, Pilosa, Cingulata, Afrosorcida, Macroscelidea, Tubulidentata, Hyracoidea, Proboscidea, Sirenia, Rodentia, Lagomorpha, Primates, Scandentia, Dermoptera, Soricomorpha, Erinaceomorpha, Chiroptera, Perissodactyla, Cetacea, Artiodactyla, Carnivora, Pholidotaa). 

Din is-sottoklassi flimkien ma' Prototheria jiffurmaw il-klassi Mammalia.

It-Theria tinkludi fiha kważi l-ispeċi mammiferi kollha eżistenti (l-eċċezjoni huma il-monotremati).

*(għal aktar informazzjoni ara l-artikli [[Metatheria]] u [[Eutheria]])*

## Klassifikazjoni

*Sottoklassi Theria
**Infraklassi Metatheria
***Superordni Ameridelphia
****Ordni Didelphimorphia
****Ordni Paucituberculata (opossumi ġriedem ta' geddumhom twil)
***Superordni Australidelphia
****Ordni Microbiotheria (kolokolo)
****Ordni Dasyuromorphia (Tilaċin, Xitan Tasmanjan, Numbat)
****Ordni Peramelemorphia(Bandikuti)
****Ordni Notoryctemorphia (Talpi marsupjali)
****Ordni Diprotodontia (Kowala, Wombati, Kangaruni)
**Infraklassi Eutheria (Placentalia)
***Superordni Xenarthra
****Ordni Pilosa (bradipi u wikkiela n-nemel)
****Ordni Cingulata (armadilli)
***Superordni Afrotheria
****Klad Afroinsectiphilia
*****Ordni Afrosorcida (tenreki u talpi tad-deheb)
*****Ordni Macroscelidea (senġijiet)
*****Ordni Tubulidentata (orikteropu)
****Klad Paenungulata
*****Ordni Hyracoidea (iraċi)
*****Ordni Proboscidea (iljunfanti)
*****Ordni Sirenia (lamantini u dugongi)
***Superordni Euarchontoglires
****Klad Glires
*****Ordni Rodentia (ġrieden)
*****Ordni Lagomorpha (fniek)
****Klad Euarchonta 
*****Ordni Primates (primati)
*****Ordni Scandentia (tupaji)
*****Ordbi Dermoptera (kolugi)
***Superordni Laurasiatheria
****Ordni Soricomrpha (ġriedem ta'geddumhom twil, talpi,u solenodonti)
****Ordni Erinaceomropha (qniefed u firien il-qamar)
****Ordni Chiroptera (friefet il-lejl)
****Ordni Perissodactyla (żwiemel, tapiri u rinoċeronti)
****Klad Cetartiodactyla
*****Ordni Artiodactyla (ħniżer, ġmula, ċrief) 
*****Ordni Cetacea (balini u dniefel)
****Klad Ferae
*****Ordni Carnivora (klieb, qtates, bumerini)
*****Ordni Pholidota (pangolini)
Xenarthra

**Xenarthra** huwa superordni ta' mammiferi plaċentati, fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Eutheria, b'żewġ ordnijiet (Cingulata u Pilosa). Dan is-superordni flimkien ma' tliet superordnijiet oħra (Afrotheria, Euarchontoglires, u Laurasiatheria), jiffurmaw l-infraklassi Eutheria.

## Klassifikazzjoni

* Superordni Xenarthra
** Ordni Pilosa
*** Sottordni Folivora
*** Sottordni Vermilingua
** Ordni Cingulata
Laurasiatheria

Laurasiatheria huwa superordni ta' mammiferi plaċentati, fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Eutheria, bi 8 ordnijiet (Artiodactyla, Carnivora, Cetacea, Chiroptera, Erinaceomorpha, Perissodactyla, Pholidota, u Soricomorpha). Dan is-superordni flimkien ma' 3 superordnijiet oħra Afrotheria, Euarchontoglires, u Xenarthra, jiffurmaw l-infraklassi Eutheria.

## Klassifikazjoni

* Superordni Laurasiatheria
** Ordni Chiroptera
** Ordni Erinaceomorpha
** Ordni Perissodactyla
*** Ordni Soricomorpha
** Klad Cetartiodactyla
*** Ordni Artiodactyla
*** Ordni Cetacea
** Klad Ferae
*** Ordni Carnivora
*** Ordni Pholidota
Brimba

Il-**brimb** huma predaturi invertebrati bi tmien saqajn, b'ġisem maqsum fi tnejn, mingħajr apparat ta' tagħmid fil-ħalq u mingħajr ġwienaħ. Huma jinsabu ikklassifikati fl-ordni Araneae, wieħed mill-ħafna ordnijiet fi ħdan il-klassi l-kbira tal-Araknidi, grupp li jinkludi ukoll lill-iskorpjuni fost oħrajn. L-istudju tal-brimb huwa magħruf bħala l-Araknoloġija.

Il-brimb kollu jipproduċi l-ħarir, li huwa proteina irqiqa u b'saħħitha, li toħroġ bħala ħajta minn apparat speċjali fin-naħa t'isfel tal-abdome (żaqq). Ħafna speċi ta' brimb jużaw dan il-ħarir sabiex jagħmlu l-għanqbuta tagħhom ħalli b'hekk ikunu jistgħu jaqbdu insetti oħra għall-ikel, iżda nsibu brimb ieħor li huwa kapaċi jikkaċċja għall-ikel b'mod ħieles, mingħajr l-użu tal-għanqbuta. Il-ħarir jintuża wkoll sabiex il-brimb ikun jista' jitla' ma' superfiċi għoljin, biex jikkrea ħitan lixxi fejn ikun jista' jqiegħed il-bejta, biex jibnu l-boroż għall-bajd, biex iżomm l-isperma, u biex jorbot il-preda, fost ħafna użi oħrajn.

Huma 150 speċi ta' brimb biss (fil-familji Uloboridae u Holarchaeidae, u fis-subordni Mesothelae), li jistgħu jinġettaw il-velenu għall-protezzjoni tagħhom stess jonkella biex joqtlu u jħollu l-preda. Xi 200 speċi biss, iżda, għandhom gdim li jista' jikkawża problemi ta' saħħa fil-bniedem. Ħafna gidmiet ta' brimb jista' jikkawża l-uġigħ, imma fl-aħħar mill-aħħar dan il-gdim ma jwassalx għal sitwazzjonijiet fatali.
Serp

Is-**sriep** huma rettili tas-subordni *Serpentes*. Bħal kull rettilu ieħor, is-sriep huma miksija bil-qxur. Is-sriep kollha huma karnivori, u jintgħarfu mill-gremxul mingħajr saqajn minħabba n-nuqqas ta' kapep tal-għajnejn, saqajn u widnejn esterni. Jeżistu iktar minn 2,700 speċi differenti ta' sriep, mifruxa ma' kull kontinent minbarra l-Antartika, u jvarjaw ħafna fid-daqs: minn dawk żgħar madwar 10 cm bħas-serp spaga, sal-pituni u l-anakondi li jafu jikbru sa disa' metri (30 pied). Sabiex jakkomodaw l-iġsma rqaq tas-sriep, l-organi interni li jkunu f'pari (bħal ngħidu aħna, il-kliewi), jinsabu waħda 'l quddiem u l-oħra wara, minflok maġenb xulxin, kif jiġri pereżempju, fil-bniedem. Is-serp huwa wieħed mill-iktar annimali li jbeżża' għax ftit hawn tagħrif dwar is-sriep. Filwaqt li ħafna speċijiet jafu jkunu perikolużi għall-bniedem jekk maltrattati, fir-realtà, fis-sena ħafna iktar nies imutu għax jintlaqtu minn sajjetta milli minħabba gdim tas-sriep.

Filwaqt li s-sriep velenużi huma biss minoranza tal-ispeċijiet kollha (madwar 300 għandhom gidma velenuża), hemm biss madwar 50 speċi ta' sriep li huma perikolużi għall-bniedem; madwar 40,000 persuna fis-sena imutu minħabba s-sriep. Is-sriep tal-baħar huma iktar perikolużi minn dawk tal-art. Il-velenu tas-sriep jintuża primarjament sabiex joqtol jew irażżan il-priża, u mhux għad-difiża personali. Is-sriep setgħu evolvew mill-gremxul li adattaw u tgħallmu jħaffru fl-art, fil-Perjodu Kretaċju (madwar 150 Ma), avolja ħafna xjenzati jissuġġerixxu li s-sriep oriġinaw mill-baħar. Id-diversità tas-sriep moderni tfaċċat fil-Perjodu Paljoċeniku (madwar 66 sa 56 Ma).

## Anatomija

Is-sriep ma għandhomx widnejn, imma "jisimgħu" mis-sens tal-ħass billi jħossu l-vibrazzjonijiet tal-art. Ix-xedaq tagħhom mhux magħqud mal-bqija tar-ras u jista' jinfetaħ biex jibilgħu xi ħaġa li hi ħafna ikbar minn rashom. L-itqal serp mis-sriep kollha hu l-anakonda, li jaf jiżen 'il fuq minn 225 kg.

## Tassonomija

* **[[Dominju(tassonomija)|Dominju]] [[Eukaryota]]**
** **[[Renju (tassonomija)|Renju]] [[Animalia]]**
*** **[[Fajlum (tassonomija)|Fajlum]] [[Chordata]]**
**** **[[Klassi (tassonomija)|Klassi]] [[Reptilia]]**
***** **[[Ordni (tassonomija)|Ordni]] [[Squamata]]**
****** **[[Sottordni (tassonomija)|Sottordni]] Serpentes, jew aħjar [[Ophidia]]**
******* **[[Superfamilja (tassonomija)|Superfamilja]] [[Boidea]], jew aħjar [[Henophidia]]**
******** Familja Aniliidae
******** Familja Anomochlidae
******** Familja Boidae
******** Familja Bolyeriidae
******** Familja Cylindrophiidae
******** Familja Loxocemidae
******** Familja Tropidophiidae
******** Familja Uropeltidae
******** Familja Xenopeltidae
******* **Superfamilja [[Colubroidea]], jew aħjar [[Xenophidia]]**
******** Familja Acrochordidae
******** Familja Atractaspididae
******** Familja Colubridae
******** Familja Elapidae
******** Familja Hydrophiidae
******** Familja Viperidae
******* **Superfamiglia [[Typhlopoidea]], jew aħjar [[Scolecophidia]]**
******** Familja Anomalepidae
******** Familja Leptotyphlopidae
******** Familja Typhlopidae
Afrotheria

**Afrotheria** huwa superordni ta' mammiferi plaċentati fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Eutheria, b'sitt ordnijiet. Dan is-superordni flimkien ma' tliet superordnijiet oħra Euarchontoglires, Laurasiatheria, u Xenarthra, jiffurmaw l-infraklassi Eutheria.

## Klassifikazzjoni

* Superordni **Afrotheria**
** Klad Afroinsectiphilia
*** Ordni Afrosoricida
*** Ordni Macroscelidea
*** Ordni Tubulidentata
** Klad Paenungulata
*** Ordni Hyracoidea
*** Ordni Proboscidea
*** Ordni Sirenia
Procaviidae

**Procaviidae** hija familja ta' mammiferi plaċentati (l-iraċi), fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Eutheria, fl-ordni Hyracoidea, b'erba' ġeneri u b'erba' speċi ħajjin, għalkemm dwar dan hemm dibattitu jaħraq għaddej bejn il-mammoloġisti. Bħalissa fil-biċċa l-kbira tal-klassifikazjonijiet qegħdin jiġu imniżżla 4 speċi, iżda din hija waħda temporanja, għaliex hemm pressjoni kbira minn ħafna xjentisti biex tinġabar aktar informazjoni u materjal biex issiru aktar testijiet ġenetiċi biex tissolva din il-kwistjoni.

## Lista tal-ispeċi tal-familja Procaviidae

*Familja **Procaviidae**
**Ġeneru *[[Dendrohyrax]]*
***Iraċ tas-siġar ta' Nofsinhar, *Dendrohyrax arboreus*
***Iraċ tas-siġar tal-Punent, *Dendrohyrax dorsalis*
***???(Iraċ tas-siġar tal-Lvant, *Dendrohyrax validus*)
**Ġeneru *[[Gigantohyrax]]* (estint)
****[[Gigantohyrax maguirei]]* (estinta) 
**Ġeneru *[[Heterohyrax]]*
***Iraċ tal-ġebel bit-tbajja sofor, *Heterohyrax bruceii*
***???(Iraċ tal-ġebel ta' Aħaġġar, *Heterohyrax antineae*)
***???(Iraċ tal-ġebel ta' Matadi, *Heterohyrax chapini*)
**Ġeneru *[[Procavia]]*
****[[Procavia antiqua]]* (estinta)
****[[Procavia transvaalensis]]* (estinta)
***Iraċ ta' Kap, *Procavia capensis*

## Referenzi

* Wilson, D. E.; Reeder, D. M. *[http://www.bucknell.edu/msw3/ Mammal Species of the World, 3rd edition]*, Johns Hopkins University Press, ISBN 0-8018-8221-4
* Nowak, R. M. 1999. Order Hyracoidea. Pages 1041-1047 in: Walker's Mammals of the World. Sixth Edition. Volume II. (R. M. Nowak). Johns Hopkins University Press, Baltimore.
* Palebijoloġika

## Ħoloq esterni

* Artiklu minn "BBC Science and Nature" fuq l-iraċ
* L-ordni Hyracoidea fuq *The Tree of Life Web Project*
* Referenza għall-iraċ fuq sit dwar l-Iljunfanti
Dendrohyrax

*[[Dendrohyrax]]* huwa ġeneru ta' mammiferi plaċentati (l-iraċi), fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Eutheria, fl-ordni Hyracoidea, fil-familja Procaviidae ma' 2 ġeneri oħra (*[[Heterohyrax]]* u *[[Procavia]]*) u b' 2 speċi ħajjin.

*(għal aktar informazzjoni ara l-artiklu [[Iraċ]])*

## Lista ta' l-[[speċi|ispeċi]] tal-[[ġeneru]] ''[[Dendrohyrax]]''

*Ġeneru *[[Dendrohyrax]]* (Gray, 1868)
***[[Dendrohyrax arboreus]]* (A. Smith,	1827)	
***[[Dendrohyrax dorsalis]]* (Fraser, 1855)		

## Referenzi
*Shoshani, Jeheskel (Novembru 16, 2005). Wilson, D. E., u Reeder, D. M. (edituri) Mammal Species of the World, 3et edizzjoni, Johns Hopkins University Press, 87-89. ISBN 0-801-88221-4.

## Ħoloq Esterni
* Artiklu tal-''BBC Science and Nature'' fuq Hyrax
* Referenza għal Hyrax fuq sit web fuq l-iljunfanti (tinkludi video ta' Procavia capensis)
Heterohyrax

***Heterohyrax*** huwa ġeneru ta' mammiferi fil-klassi Mammalia, u fil-familja Procaviidae ma' żewġ ġeneri oħra u bi speċi waħda biss ħajja.

## Lista tal-ispeċi tal-ġeneru ''Heterohyrax''

*Ġeneru *[[Heterohyrax]]* (Gray, 1868)
***[[Heterohyrax antineae]]* (Heim de Balsac & Begouen, 1932)
***[[Heterohyrax brucei]]* (Gray, 1868)			
***[[Heterohyrax brucei chapini]]* (Hatt, 1933)

## Referenzi
* Wilson, D. E.; Reeder, D. M. *[http://www.bucknell.edu/msw3/ Mammal Species of the World, 3rd edition]*, Johns Hopkins University Press, ISBN 0-8018-8221-4

## Ħoloq esterni

* Artiklu fuq ''BBC Science and Nature'' dwar l-iraċ
Procavia

**Procavia** huwa ġeneru ta' mammiferi plaċentati (l-iraċi), fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Eutheria, fl-ordni Hyracoidea, fil-familja Procaviidae ma' żewġ ġeneri oħra (*[[Dendrohyrax]]* u *[[Heterohyrax]]*) u bi speċi waħda biss ħajja.

## Lista tal-ispeċi tal-ġeneru Procavia

*Ġeneru ***Procavia***
**Iraċ ta' Kap, *[[Procavia capensis]]*

## Referenzi
*Shoshani, Jeheskel (November 16, 2005). Wilson, D. E., and Reeder, D. M. (eds) Mammal Species of the World, 3rd edition, Johns Hopkins University Press, 87-89. ISBN 0-801-88221-4. 

## Ħoloq esterni
* Artiklu fuq il-BBC dwar il-Hyrax
* Referenza għal Hyrax fuq sit dwar l-iljunfanti
Dugonginae

Dugonginae hija sottofamilja ta' mammiferi plaċentati (id-dugongi), fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Eutheria, fl-ordni Sirenia, fil-familja Dugongidae ma' 2 sottofamilji oħra (Hydrodamalinae u Halitheriinae) li llum il-ġurnata it-2 estinti, bil-ġeneru *[[Dugong]]* biss rappreżentat, bi speċi 1 ħajja.

*(għal aktar informazzjoni ara l-artiklu [[Baqra tal-baħar]] jew [[Dugongu]])*

## Lista ta' l-[[speċi|ispeċi]] tas-[[sottofamilja]] [[Dugonginae]]

**Sottofamilja Dugonginae				
***Ġeneru *[[Bharatisiren]]* **Estint** (Bajpai & Domning, 1997)
*****[[Bharatisiren kachchense]]* (Bajpai & Singh & Singh, 1987)
***Ġeneru *[[Caribosiren]]* **Estint** (Reinhard, 1959)
*****[[Caribosiren turneri]]* (Reinhard, 1959)
***Ġeneru *[[Corystosiren]]* **Estint** (Domning, 1990)
*****[[Corystosiren varguezi]]* (Domning, 1990)
***Ġeneru *[[Crenatosiren]]* **Estint** (Domning, 1991)
*****[[Crenatosiren olseni]]* (Reinhard, 1976)
***Ġeneru *[[Dioplotherium]]* **Estint** (Cope, 1883)
*****[[Dioplotherium manigaulti]]* (Cope, 1883)
***Ġeneru *[[Dugong]]* (Lacepede, 1799)
*****[[Dugong dugon]]* (P.L.S. Muller, 1776)
*****Sottospeċi 
*******[[Dugong dugon australis]]* (Retzius, 1794)
*******[[Dugong dugon dugon]]* (P.L.S. Muller, 1776)
*******[[Dugong dugon hemprichii]]* (Ehrenberg, 1828)
*******[[Dugong dugon tabernacauli]]*(Ruppell, 1834)
***Ġeneru *[[Rytiodus]]* **Estint** (Lartet, 1866)
*****[[Rytiodus capgrandi]]* (Lartet, 1866)
***Ġeneru *[[Thalattosiren]]* **Estint** (Sickenburg, 1928)
*****[[Thalattosiren petersi]]* (Abel, 1904)
***Ġeneru *[[Xenosiren]]* **Estint** (Domning,	1989)
*****[[Xenosiren allisoni]]* (Kilmer, 1965)
*****[[Xenosiren yucateca]]* (Domning, 1989)

## Referenzi
*Shoshani, Jeheskel (November 16, 2005). Wilson, D. E., and Reeder, D. M. (eds) Mammal Species of the World, 3rd edition, Johns Hopkins University Press, 92-93
* The Paleobiology Database

## Links Esterni
*Manatee & Dugong Research, Education, & Conservation  
*The earliest known Sirenian is ''Pezosiren portelli''.
Hydrodamalinae

Hydrodamalinae hija sottofamilja ta' mammiferi plaċentati (il-baqar tal-baħar) (estinti), fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Eutheria, fl-ordni Sirenia, fil-familja Dugongidae ma' 2 sottofamilji oħra (Dugonginae u Halitheriinae), b' 2 ġeneri *[[Dusisiren]]* u *[[Hydrodamalis]]*, bl'ebda speċi ħajja.

*(għal aktar informazzjoni ara l-artiklu [[Baqra tal-baħar]] jew [[baqra tal-baħar ta' Steller]])*

## Lista ta' l-[[speċi|ispeċi]] tas-[[sottofamilja]] [[Hydrodamalinae]]

**Sottofamilja *[[Hydrodamalinae]]*
***Ġeneru *[[Dusisiren]]* (paraphyletic) (Domning, 1978)
*****[[Dusisiren jordani]]*	(Kellogg, 1925)
*****[[Dusisiren dawana]]* (Domning & Saito & Takahashi, 1986)
*****[[Dusisiren takasatensis]]* (Horikawa & Kobayashi & Miyazaki, 1995)
*****[[Dusisiren reinhardi]]* (Domning, 1978)
***Ġeneru *[[Hydrodamalis]]* (Retzius, 1794)
*****[[Hydrodamalis cuestae]]* (Domning, 1978)
*****[[Hydrodamalis gigas]]* (Zimmermann, 1780)
*****[[Hydrodamalis spissa]]*

## Referenzi
*Shoshani, Jeheskel (November 16, 2005). Wilson, D. E., and Reeder, D. M. (eds) Mammal Species of the World, 3rd edition, Johns Hopkins University Press, 92-93
* The Paleobiology Database

## Links Esterni
*Manatee & Dugong Research, Education, & Conservation  
*The earliest known Sirenian is ''Pezosiren portelli''.
Lamantin

Il-**lamantini** huma mammiferi plaċentati erbivori kbar tal-ilma, magħrufa wkoll bħala l-baqar tal-baħar jew bl-isem ta' "manati" kelma Spanjola li ġejja mill-Karibew li tfisser "sider" ta' mara.

Il-familja tal-lamantini (Trichechidae) hija differenti mill-familja tad-dugongi (Dugongidae), fil-morfoloġija tar-ras u l-forma tad-denb. Id-dugongi għandhom denbhom f'forma ta' furkun maqsum f'żewġ partijiet, simili ħafna għal dak tal-baleni u d-dniefel waqt li tal-lamantini għandu l-forma tonda ta' moqdief jew pala. Dawn huma mammiferi erbivori kbar li jiżnu bejn 350kg u 1000kg, li jqattgħu nofs il-ġurnata reqdin fl-ilma u jitilgħu fil-wiċċ biex jieħdu n-nifs kull ftit inqas minn 20 minuta u l-biċċa l-kbira tal-bqija tal-ħin jirgħu fl-ilma baxx.

## Distribuzzjoni

Il-Lamantin tal-Karibew (*Trichechus manatus*) huwa mifrux mal-kosta u x-xmajjar fil-golf tal-Messiku. Il-Lamantin Amazoniku (*Trichechus inunguis*), kif jgħid ismu, hu mifrux fix-xmajjar tal-Amazonja u l-Lamantin Afrikan (*Trichechus senegalensis*) jinsab mifrux mal-kosta u x-xmajjar tal-pajjiżi fil-Punent tal-Afrika. 

## Dieta

Il-lamantini huma mammiferi li jieklu 'l fuq minn 60 speċi ta' algi, pjanti u veġetazzjoni tal-ilma. Lamantin adult normalment jiekol bejn 8% u 15% tal-piż ta' ġismu f'veġetazzjoni kuljum. It-*Trichechus manatus* huwa magħruf ukoll li ġieli kiel xi ħut mix-xbieki tas-sajd.

## Klassifikazzjoni

* Ordni Sirenia
** Familja Trichechidae
*** Ġeneru *[[Trichechus]]*
**** Lamantin tal-Karibew, *Trichechus manatus*
**** Lamantin Afrikan, *Trichechus senegalensis*
**** Lamantin Amazoniku, *Trichechus inunguis*

## Referenzi
* Wilson, D. E.; Reeder, D. M. *[http://www.bucknell.edu/msw3/ Mammal Species of the World, 3rd edition]*, Johns Hopkins University Press, ISBN 0-8018-8221-4

## Ħoloq esterni

* Bagheera – Sit edukattiv dwar l-annimali l-iktar f'risku fid-dinja
*  Stampi tal-''manatees''
Dugongu

Id-dugongu (*[[Dugong dugon]]*) huwa mammiferu plaċentat erbivoru tal-baħar u huwa l-iżgħar speċi fost il-baqar tal-baħar fl-ordni Sirenia (li jinkludi fih il-lamantini u l-baqra tal-baħar ta' Steller). L-adulti ġeneralment ma jikbrux aktar min 3 metri. L-isem "dugongu" ġej mil-malajan eżattament mil-kelma "duyung" li tfisser mara tal-baħar jew sirena.

## Dieta
Id-dugongu huwa wieħed mill-ftit mammiferi tal-baħar li huma erbivori u d-dieta tikkonsisti kompletament minn veġetazzjoni u ħaxix tal-baħar.

## Distribuzzjoni

Għalkemm darba d-dugongu kien mifrux mal-Paċifiku tropikali ta' Nofs in-nhar u ma' l-oċean Indjan kollu, l-popolazzjonijiet naqsu ħafna fin-numru. Gruppi kbar ta' 10,000 għadhom jinstabu biss madwar il-Great Barrier Reef u Shark bay fl-Awstralja u fl-istrett ta' Torres fin-Nofs in-nhar ta' New Guinea. Qabel l-1970, huwa maħsub li gruppi ta' dan id-daqs kienu jeżistu wkoll fil-Mozambik u mal-kosta tal-Kenja, fejn issa n-numru naqas drastikament u f'Palaw baqa' popolazzjoni żgħira oħra wkoll.

Numru żgħir ta' dugongi jistabu fl-istretti ta' Ġoħor li jifirdu lill-Ġoħor fil-Malasja minn Singapor u fil-Filippini fil-provinċi ta' Palaw, Romblon, Gujmaras, u Davaw Orjentali u fil-Baħar l-Aħmar viċin l-Eġittu.

Il-bajja ta' Moreton, hija bajja kbira fil-kosta tal-Lvant ta' l-Awstralja. Din il-bajja hija waħda mill-ħafna postijiet li jservu ta' protezzjoni għad-dugongu minn klieb il-baħar kbar fejn l-ilma mhux fond, nadif ħafna u b'veġetazzjoni addattata w abbondanti. Din l-arja ta' 'l fuq minn 200km hija mportanti ħafna għall-futur ta' dan il-mammiferu, minn hawn din l-ispeċi tista' tiġi studjata faċilment u b'hekk tkun tista' tingħatha protezzjoni aħjar. 

Id-dugongi li hemm fil-Golf Persiku ġew irrapurtati li kienu f'periklu akbar minħabba l-konflitti li kien hemm bejn l-Istati Uniti u l-Iraq, fejn matul il-gwerrer kwantita kbira ta' żejt infirxet mal-golf.  L-istat attwali tal-popolazzjoni tad-dugongi fil-Golf Persiku mhux magħruf.

## Klassifikazjoni

* Ordni Sirenia
** Familja Dugongidae
*** Sottofamilja Dugonginae
**** Ġeneru *[[Dugong]]*
***** Dugongu, *[[Dugong dugon]]*

## Referenzi
* Shoshani, Jeheskel (November 16, 2005). Wilson, D. E., and Reeder, D. M. (eds) Mammal Species of the World, 3rd edition, Johns Hopkins University Press, 92. ISBN 0-8018-8221-4. 

## Links Esterni
* images and movies of the dugong ''(Dugong dugon)''
* Roberto Sozzani's Encounter with Dugongs
* UNEP Dugong Action Plan
* Sirenian International
* underwater encounter with a dugong
Lamantin Afrikan

Il-**Lamantin Afrikan** huwa 1 minn 3 speċi ta' mammiferi plaċentati erbivori kbar tal-ilma, mill-familja Trichechidae fil-ġeneru *[[Trichechus]]* magħruf ukoll bħala baqra tal-baħar jew bl-isem ta' "manati" kelma Spanjola li ġejja mill-Karibew li tfisser "sider" ta' mara. Dan il-lamantin ftit li xejn ġie studjat u b'hekk ma tantx hemm tagħrif dwaru.

Il-lamantin Afrikan għandu ġilda griża u bħala kobor huwa l-mezzan fost it-3 speċi li jeżistu, twil minn 3 metri sa 4.5 metri u jiżen massimu ta' ftit inqas minn 500kilogramm. Dan il-lamantin minbarra huwa simili ħafna tal-lamantin tal-Karibew ħlief mid-daqs, fejn normalment il-lamantin tal-Karibew jiżen id-doppju u jidher ħafna eħxen.

## Dieta
Il-Lamantin Afrikan huwa mammiferu erbivoru li jiekol ħafna speċi ta' pjanti u huwa l-aktar speċi ta' lamantin li jiekol veġetazzjoni li mhix tal-ilma. Lamantin adult normalment jiekol madwar 10% tal-piż ta' ġismu f'veġetazzjoni kuljum.

## Distribuzzjoni
Il-Lamantin Afrikan (*[[Trichechus senegalensis]]*) huwa mifrux mal-kosta u max-xmajjar fil-Punent tal-Afrika fil-pajjiżi bħall-Angola, Benin, Burkina Faso, Ċad, Gabon, Gambja, Gana, Gwineja, Gwineja Ekwatorjali, Gwineja-Bissau, Kamerun, Kosta tal-Avorju, Liberja, Mali, Mawritanja, Niġer, Niġerja, Reppublika Demokratika tal-Kongo, Senegal, Sierra Leone u Togo.

## Riproduzjoni
Għoġol 1 (rarament 2) jitwieled wara tqala ta' bejn wieħed u ieħor 13-il xagħar, joħroġ bid-denb l-ewwel u jitla għal ewwel nifs waħdu mingħajr l'ebda għajnuna min naħa tal-omm. Dan jibqa dipendenti fuq l-omm għal tul ta' żmien twil, b'hekk iż-żmien bejn it-twelied ta' għoġol u ieħor idum minn 3 sa 5 snien, rata ta' riproduzjoni verament baxxa. Il-maturita sesswali fin-nisa tista tintlaħħaq kmieni fl-eta ta' 3 snien biss waqt li fl-irġiel tieħu aktar żmien.Il-lamantin Afrikan huwa maħsub li jgħix madwar it-30 sena.

## Klassifikazzjoni

*Ordni Sirenia
**Familja Trichechidae
***Ġeneru *[[Trichechus]]*
******Lamantin Afrikan**, *[[Trichechus senegalensis]]*

## Referenzi
*Shoshani, Jeheskel (November 16, 2005). Wilson, D. E., and Reeder, D. M. (eds) Mammal Species of the World, 3rd edition, Johns Hopkins University Press, 93. ISBN 0-8018-8221-4. 

## Ħoloq
*Bagheera An educational website of Earth's endangered animals
*https://web.archive.org/web/20070326014800/http://www.geocities.com/philgarringer/St_Lawrence_manatee.html A website dedicated to protecting the Northern Manatee
* https://web.archive.org/web/20061004222751/http://cars.er.usgs.gov/pics/manatee/manatee.html USGS gallery on manatees, also depicting habitats close to power plants
Iljun

L-**Iljuni** (*Panthera leo*) huma membri tal-familja Felidae. L-iljuni irġiel kbar jiżnu 250 kg u huma t-tieni l-ikbar qtates ħajjin wara t-tigri. Huma l-uniċi f'din il-familja li jgħixu u jikkaċċjaw fi grupp. Grupp kbir ta' ljuni jikkonsisti minn leonessi u t-tfal tagħhom, b'wieħed jew żewġt irġiel. Ġeneralment, hi l-leonessa li tikkaċċja, imma wara li dak l-annimal ikkaċċjat jiġi maqtul, l-iljuni rġiel jieklu l-ewwel, wara l-leonessi u t-tfal l-aħħar. 

Illum l-ġurnata ssib l-iljuni li jgħixu fil-ħajja naturali selvaġġa tagħhom fl-Afrika tal-Lvant u f'parti mill-Indja.
Qattus

**Il-Qtates** jiġu mill-istess familja tal-iljuni u t-tigri. Iżjed minn 4,000 sena ilu, fl-Eġittu tal-Qedem, il-qtates kienu jitqiesu allat. In-nies kienu jiġu kkastigati jekk jagħmlu xi att ħażin fuq xi qattus. Meta qattus kien imut, kien jiġi rrumblat fi-ħwawar u biċċa drapp speċjali, b'hekk jiġu forma ta' mumja u jagħmlulhom funeral pubbliku. Madwar 100 sena ilu f'post fl-Eġittu nstabu madwar 300,000 mumja tal-qtates. Il-qtates li nżommu illum f'darna huma dixxendenti minn dawk il-qtates allat.

Insibu diversi qtates differenti fosthom, il-qtates Persjani, bis-suf twil, il-qtates Sijamiżi, b'suf veru qasir u b'vuċi b'saħħitha, u l-qtates Manx, li m'għandhomx denb. Iżda kollha għandhom vista tajba, l-iktar fid-dlam, u dwiefer twal u jaqtgħu. Id-dwiefer tal-qtates għandhom partikularità, dik li ma jkunux dejjem jidhru. Il-qtates infatti kapaċi jiġbdu difrejhom 'l ġewwa fil-laħam permezz ta' muskoli apposta u joħorġuhom biss meta jridu jużawhom.

Xi ħaga interessanti fuq il-qtates hija li meta l-bniedem joqgħod imellishom jew ifissidhom, il-bniedem ikollu inqas ċans li jaqbdu attakk tal-qalb.
Lamantin Amazoniku

Il-Lamantin Amazoniku huwa 1 minn 3 speċi ta' mammiferi plaċentati erbivori kbar tal-ilma, mill-familja Trichechidae fil-ġeneru *[[Trichechus]]* magħruf ukoll bħala baqra tal-baħar jew bl-isem ta' "manati" kelma Spanjola li ġejja mill-Karibew li tfisser "sider" ta' mara.

Il-lamantin Amazoniku għandu ġilda skura lewn il-kannella fl-iswed u huwa l-iżgħar u l-irqaq fost it-3 speċi li jeżistu, b'tul massimu ta' 2.8 metri u jiżen minn 350 kilogramm sa 500 kilogramm. Dan il-lamantin faċilment jintgħaraf mit-2 l-oħra bin-nuqqas ta' dwiefer fuq l-idejn ta' quddiem (infatti l-isem latin ta' dan il-mammiferu *T.inunguis* ifisser eżattament "bla dwiefer") u mit-teba kbira bajdanija fir-roża fuq iż-żaqq li l-lamantini l-oħra ma għandhomx. 

## Dieta
Il-Lamantin Amazoniku huwa mammiferu erbivoru magħmar esklużivament bi snien uniċi fost il-mammiferi, dawn jiġu mibdula l-ħin kollu b'numru infinit tul ħajtu kollha. Id-dras ġodda jikbru fuq in-naħa ta' wara tal-ħalq u jinbuttaw dejjem 'il quddiem sakemm jieħdu post is-snien qodma fuq quddiem. Dan il-mammiferu jiekol ħafna speċi ta' algi, pjanti u veġetazzjoni tal-ilma. Lamantin Amazoniku adult fl-istaġun tax-xita normalment jiekol sa 8% tal-piż ta' ġismu f'veġetazzjoni kuljum, waqt li fl-istaġun ix-xott minħabba nuqqas ta' veġetazjoni dan ikollu ma jiekolx għal ġimgħat sħaħ. Madankollu l-lamantin għandu depożiti kbar ta' xaħam u metaboliżmu baxx ħafna (terz ta' mammiferi oħra ta' l-istess daqs) li jżommuh ħaj sakemm is-sitwazzjoni tiġi għan-normal.    

## Distribuzzjoni
Il-Lamantin Amazoniku *[[Trichechus inunguis]]* kif jgħid l-isem komuni, mifrux f'bosta xmajjar b-ilma kalm fil-foresta Amazonika tal-Brażil, Kolombja, Ekwador, Gujana u Peru.  

## Riproduzjoni
Għoġol 1 (rarament 2) jitwieled wara tqala ta' bejn wieħed u ieħor 13-il xagħar, dan jibqa dipendenti fuq l-omm għal tul ta' żmien twil, b'hekk iż-żmien bejn it-twelied ta' għoġol u ieħor jieħu il-fuq minn 3 snien u nofs, rata ta' riproduzjoni verament baxxa. Il-maturita sesswali tintlaħħaq fl-eta ta' bejn 5 u 6 snien pero kemm hi twila il-ħajja ta' lamantin Amazoniku għadhu mhux magħruf.  

## Klassifikazzjoni

*Ordni Sirenia
**Familja Trichechidae
***Ġeneru *[[Trichechus]]*
****Lamantin Amazoniku, *[[Trichechus inunguis]]*

## Referenzi
*Shoshani, Jeheskel (November 16, 2005). Wilson, D. E., and Reeder, D. M. (eds) Mammal Species of the World, 3rd edition, Johns Hopkins University Press, 93. ISBN 0-801-88221-4. 

## Ħoloq esterni
*Bagheera An educational website of Earth's endangered animals
*https://web.archive.org/web/20070326014800/http://www.geocities.com/philgarringer/St_Lawrence_manatee.html A website dedicated to protecting the Northern Manatee
* https://web.archive.org/web/20061004222751/http://cars.er.usgs.gov/pics/manatee/manatee.html USGS gallery on manatees, also depicting habitats close to power plants
Szczecin

**Szczecin**, (Ġermaniż: *Stettin*) hija belt tar-reġjun storiku tal-Pomeranja ta' fuq fil-majistral tal-Polonja u tinsab fuq ix-xmara Odra.

Szczecin hija l-kapitali tar-reġjun amministrativ u lokali, imsejjaħ *[[vojvodja]] tal-Pomeranja tallPunent* minn 1999, li qabel kienet il-kapitali tal-vojvodja ta' Szczecin.


File:0907 Zamek KPom Wieża Dzwonów Szczecin SZN.jpg
File:PolandSzczecinLoitz.JPG
File:PolandSzczecinKingsGate.JPG
File:PolandSzczecinRedCityHall.JPG
File:0907 Pomnik Czynu Polaków Szczecin SZN.jpg
File:PolandSzczecinPanorama.JPG
File:The tall ships races.jpg
File:0907 Plac Grunwaldzki Szczecin SZN.jpg
File:0910 Bazylika archikatedralna św Jakuba Szczecin.jpg
File:0908 PAZIM Szczecin SZN 1.jpg
File:0907 Most Długi Szczecin SZN 7.jpg
File:Stocznia.jpg
Lamantin tal-Karibew

Il-**Lamantin tal-Karibew** (*Trichechus manatus*) huwa wieħed minn tliet speċi ta' mammiferi plaċentati erbivori kbar tal-ilma, mill-familja Trichechidae fil-ġeneru *[[Trichechus]]*. Dan il-lamantin huwa l-aktar speċi li ġiet studjata fost it-tlieta li jeżistu.

Il-Lamantin tal-Karibew għandu ġilda griża fil-kannella ċar u bħala kobor huwa l-akbar fost it-tliet speċi ta' lamantini, twil minn 3.5 metri sa 4.6 metri u jiżen bejn 500kg sa aktar minn 1500kg. Dan il-lamantin minn barra huwa simili ħafna tal-Lamantin Afrikan, wieħed mill-ftit fatturi li jista' jgħin fl-identifikazzjoni, apparti ovvjament il-lokalità, huwa d-daqs, għax normalment il-Lamantin tal-Karibew jiżen 'il fuq mid-doppju u jidher ħafna eħxen minn dak Afrikan.

Hemm żewġ sottospeċi ta' dan il-Lamantin: dik ta' Florida *T.manatus latirostris* u dik tal-Antilli *T.manatus manatus* u minn barra jidhru totalment identiċi. 

## Dieta

Il-Lamantin tal-Karibew huwa mammiferu erbivoru li jiekol ħafna speċi ta' algi, pjanti u veġetazzjoni tal-ilma. Lamantin adult normalment jiekol bejn 10% u 15% tal-piż ta' ġismu f'veġetazzjoni kuljum.

## Distribuzzjoni

It-*Trichechus manatus* huwa mifrux mal-kosta, xmajjar u ibħra fil-Karibew fil-pajjiżi bħall-Baħamas, il-Beliże, il-Brażil, il-Ġamajka, il-Gujana, il-Gujana Franċiża, il-Gwatemala, il-Ħaiti, il-Ħonduras, il-Kolombja, il-Kosta Rika, il-Kuba, il-Messiku, il-Nikaragwa, il-Panama, l-Istati Uniti, is-Surinam, it-Trinidad u Tobago u l-Veneżwela.

## Riproduzzjoni

Għoġol wieħed (rarament tnejn) jitwieled wara tqala ta' bejn wieħed u ieħor 12-il xahar, joħroġ bid-denb l-ewwel u jitla' għall-ewwel nifs waħdu mingħajr l-ebda għajnuna min-naħa tal-omm. Dan jibqa' dipendenti fuq l-omm għal madwar sentejn, b'hekk iż-żmien bejn it-twelid ta' għoġol u ieħor idum minn 3 sa 5 snin, rata ta' riproduzzjoni baxxa. Il-maturità sesswali fin-nisa tista' tintlaħaq fl-età żgħira ta' bejn 3 u 4 snin waqt li fl-irġiel tintlaħaq bejn 9 u 10 snin. Il-Lamantin tal-Karibew jista' jgħix bejn wieħed u ieħor sa 60 sena.

## Klassifikazzjoni

*Ordni Sirenia
**Familja Trichechidae
***Ġeneru *[[Trichechus]]*
****Speċi
******Lamantin tal-Karibew**, *Trichechus manatus*
*****Sottospeċi
*****Lamantin ta' Florida, *Trichechus manatus latirostris*
*****Lamantin tal-Antilli, *Trichechus manatus manatus*

## Referenzi

* Wilson, D. E.; Reeder, D. M. *[http://www.bucknell.edu/msw3/ Mammal Species of the World, 3rd edition]*, Johns Hopkins University Press, ISBN 0-8018-8221-4

## Ħoloq esterni

* Il-Lamantin tal-Karibew fuq sirenian.org
* ''Trichechus manatus'' fuq is-sit tal-Animal Diversity
Eutheria

**Eutheria** (Placentalia f'uħud mil-klassifikazzjonijiet) hija infraklassi ta' mammiferi fil-klassi Mammalia u fis-sottoklassi Theria.

Din tiġbor fiha erba' superordnijiet, u bejniethom għandhom 21 ordni b'rappreżentanti ħajjin. Din l-infraklassi flimkien mal-Metatheria jiffurmaw is-sottoklassi Theria.

L-Eutheria tinkludi fiha kważi l-ispeċi plaċentati kollha eżistenti (l-eċċezzjoni huma il-bandikuti).

## Klassifikazzjoni

*Infraklassi **Eutheria** (Placentalia u l-mammiferi fossili l-aktar fil-qrib tagħhom)
**Superordni Xenarthra
***Ordni Pilosa (bradipi u wikkiela n-nemel)
***Ordni Cingulata (armadilli)
**Superordni Afrotheria
***Klad Afroinsectiphilia
****Ordni Afrosorcida (tenreki u talpi tad-deheb)
****Ordni Macroscelidea (senġijiet)
****Ordni Tubulidentata (orikteropi)
***Klad Paenungulata
****Ordni Hyracoidea (iraċi)
****Ordni Proboscidea (iljunfanti)
****Ordni Sirenia (lamantini u dugongi)
**Superordni Euarchontoglires
***Klad Glires
****Ordni Rodentia (ġrieden)
****Ordni Lagomorpha (fniek)
***Klad Euarchonta 
****Ordni Primates (primati)
****Ordni Scandentia (tupaji)
****Ordni Dermoptera (kolugi)
**Superordni Laurasiatheria
***Ordni Soricomorpha (ġriedem ta' geddumhom twil, talpi u solenodonti)
***Ordni Erinaceomorpha (qniefed u firien il-qamar)
***Ordni Chiroptera (friefet il-lejl)
***Ordni Perissodactyla (żwiemel, tapiri u rinoċerontijiet)
***Klad Cetartiodactyla
****Ordni Artiodactyla (ħnieżer, iġmla, ċrief) 
****Ordni Cetacea (balieni u dniefel)
***Klad Ferae
****Ordni Carnivora (klieb, qtates, bumerini)
****Ordni Pholidota (pangolini)

## Gallerija


Stampa:Tamandua (Myrmecophaga tridactyla).png|Tamanduwa ta' Nofsinhar *Tamandua tetradactyla*, speċi ta' mammiferu fis-superordni Xenarthra
Stampa:Erdferkel-drawing.jpg|Orikteropu *Orycteropus afer*, speċi ta' mammiferu fis-superordni Afrotheria
Stampa:Baribal-drawing.jpg|Ors iswed Amerikan *Ursus americanus*, speċi  ta' mammiferu fis-superordni Laurasiatheria
Stampa:Aye-Aye (Chiromys madagascariensis).png|Ajaj *Daubentonia madagascariensis*, speċi ta' mammiferu fis-superordni Euarchontoglires


## Ara wkoll
*Xenarthra
*Afrotheria
*Euarchontoglires 
*Laurasiatheria

## Referenzi
*Mikko's Phylogeny. ''Eutheria phylogeny''

## Ħoloq esterni
* Kladogramma dettaljata tal-Placentalia estanti
Tupaja ta' Madras

It-**Tupaja ta' Madras** (*Anathana ellioti*) huwa mammiferu plaċentat ta' daqs żgħir monotipiku (l-unika speċi fil-ġeneru *[[Anathana]]*).

## Klassifikazzjoni

*Ordni Scandentia
**Familja Tupaiidae
***Ġeneru *[[Anathana]]*
****Speċi
**** **Tupaja ta' Madras**, *Anathana ellioti*
*****Sottospeċi
*****Tupaja ta' Madras tal-Indja ta' Nofsinhar, *Anathana ellioti ellioti*
*****Tupaja ta' Madras tal-Indja Ċentrali, *Anathana ellioti pallida*
*****Tupaja ta' Madras ta' Bombay, *Anathana ellioti wroughtoni*

## Referenzi
* CBSG CAMP Workshop, India (August 1997) (2000). Anathana ellioti. 2006 IUCN Red List of Threatened Species. IUCN 2006. Retrieved on 11 May 2006.
* Anathana ellioti (Madras treeshrew) information at the University of Michigan Museum of Zoology Animal Diversity Web
* Wilson, D. E.; Reeder, D. M. *[http://www.bucknell.edu/msw3/ Mammal Species of the World, 3rd edition]*, Johns Hopkins University Press, ISBN 0-8018-8221-4

## Ħoloq esterni
*https://web.archive.org/web/20060217205854/http://mbgnet.mobot.org/sets/rforest/animals/shrew.htm
*https://web.archive.org/web/20071009082712/http://www.hoglezoo.org/animals/view.php?id=183
Tupaja tat-Tramuntana

It-**Tupaja tat-Tramuntana** (*Tupaia belangeri*) hija speċi ta' mammiferu plaċentat ta' daqs żgħir mifrux fix-Xlokk tal-Asja. 

## Klassifikazzjoni

*Ordni Scandentia
**Familja Tupaiidae
***Ġeneru *[[Tupaia]]*
******Tupaja tat-Tramuntana**, *Tupaia belangeri*

## Referenzi
* Wilson, D. E.; Reeder, D. M. *[http://www.bucknell.edu/msw3/ Mammal Species of the World, 3rd edition]*, Johns Hopkins University Press, ISBN 0-8018-8221-4

## Ħoloq esterni
* Tupaja komuni
Tupaja ta' denbu pinna

It-Tupaja ta' denbu pinna (*[[Ptilocercus lowii]]*) huwa speċi ta' mammiferu plaċentat ta' daqs żgħir, klassifikat bħala speċi monotipika (l-unika speċi fil-ġeneru *[[Ptilocercus]]*) tal-familja Ptilocercidae fl-ordni Scandentia. 

## Klassifikazzjoni

*Ordni Scandentia
**Familja Ptilocercidae
***Ġeneru *[[Ptilocercus]]*
****Tupaja ta' denbu pinna, *[[Ptilocercus lowii]]*

## Referenzi
*Helgen, Kristofer M. (November 16, 2005). Wilson, D. E., and Reeder, D. M. (eds) Mammal Species of the World, 3rd edition, Johns Hopkins University Press, 104. ISBN 0-801-88221-4. 

## Ħoloq Esterni
*https://web.archive.org/web/20060217205854/http://mbgnet.mobot.org/sets/rforest/animals/shrew.htm
*https://web.archive.org/web/20071009082712/http://www.hoglezoo.org/animals/view.php?id=183
19 ta' Marzu

Jum il-Missier f' Spanja, il-Portugall, u l-Belġju

Il-Festa ta' San Ġużepp ta' Nażarett, l-għarus tal-Verġni Mqaddsa Marija u l-patrun tal-mastrudaxxi u l-Belġju.
San Bastjan

San Bastjan, jew San Sebastjan, huwa qaddis u martri Nisrani, li jgħidu li miet fl-20 ta' Jannar, 287 taħt persekuzzjoni tal-Insara mill-Imperatur Ruman *[[Dijoklezjanu]]* fit-3 seklu. Hu jidher f'ħafna mill-arti bħala marbut ma' zokk u minfud bil-vleġġeġ. 

Huwa l-patrun tas-suldati, tal-morda bil-pesta, tal-vleġġeġ, tal-atleti u taż-żgħażagħ. Il-festa tiegħu ssir fl-20 ta' Jannar fil-Knisja Kattolika; u fit-18 ta' Diċembru fil-Knisja Ortodossa Griega.
F'Malta parroċċa ddedikata lilu qiegħda f'Ħal Qormi u l-festa issir fit-tielet Ħadd ta' Lulju.
Tupaja tal-Filippini

It-**tupaja tal-Filippini** (*Urogale everetti*) huwa mammiferu plaċentat ta' daqs żgħir monotipiku (l-unika speċi fil-ġeneru *[[Urogale]]*).

## Klassifikazzjoni

*Ordni Scandentia
**Familja Tupaiidae
***Ġeneru *[[Urogale]]*
******Tupaja tal-Filippini**, *Urogale everetti*

## Referenzi
* 

## Ħoloq esterni
* ''Urogale everetti'' fuq il-Lista Ħamra tal-IUCN 2008
Tupaja mpitter

It-**Tupaja mpitter** (*Tupaia picta*) huwa speċi ta' mammiferu plaċentat ta' daqs żgħir mifrux fix-Xlokk tal-Asja. 

## Klassifikazzjoni

*Ordni Scandentia
**Familja Tupaiidae
***Ġeneru *[[Tupaia]]*
******Tupaja mpitter**, *[[Tupaia picta]]*

## Referenzi
* 

## Ħoloq esterni
* ''Tupaia picta'' fuq il-Lista Ħamra tal-IUCN
Temi Zammit

**Sir Themistocles Zammit** (30 ta' Settembru 1864 - 2 ta' Novembru 1935) (magħruf bħala Temi Zammit) kien arkeologu u storiku, professur tal-kimika, tabib, riċerkatur u kittieb Malti.  

## Karriera
Wara li ggradwa fil-mediċina mill-Università ta' Malta, Zammit speċjalizza fil-batterjoloġija f'Londra u f’Pariġi. L-iskoperta tiegħu fl-1905 tal-ħalib imniġġeż bħala vettur għat-trażmissjoni tal-bruċellożi fil-bnedmin (*B. melitensis*) li tinsab fid-demm tal-mogħoż – ikkontribwiet ħafna għall-eliminazzjoni mill-gżejjer tad-deni biered u għaliha ġie rikonoxxut bħala Kavallier mir-Re Ġorġ V tal-Ingilterra. 

Kien l-awtur ta' diversi xogħlijiet letterarji fil-lingwa Maltija. Ippubblika ukoll *Il-Gżejjer ta' Malta u l-Ġrajja Tagħhom*, storja tal-gżejjer Maltin, u skava bosta siti arkeoloġiċi importanti, bħall-Ipoġew u t-Tempji ta' Ħal Tarxien, Ħaġar Qim u l-Imnajdra, li minn dak iż-żmien ġew dikjarati Siti ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO. Skava wkoll il-Katakombi ta' San Pawl tar-Rabat. Temi Zammit ingħata d-Dottorat *Honoris Causa* mill-Università ta' Oxford.

Temi Zammit serva bħala Rettur (1920-1926) tal-Università ta' Malta u kien l-ewwel Direttur tal-Mużew Nazzjonali tal-Arkeoloġija fil-Belt Valletta.

Kien miżżewweġ lil Aloisia Barbaro di San Giorgio u kellhom żewġ ulied, Charles u Sophia.

## Referenzi
Haas LF, *Sir David Bruce (1855-1931) and Thermistocles Zammit (1864-1935)*, Journal of Neurology, Neurosurgery & Psychiatry, vol. 70, ħarġa 4, 2001, p. 520 

## Ħoloq esterni

* ''Commemoration of Sir Temi Zammit.'' Bank Ċentrali ta' Malta
* John J. Cassar: ''Maltese History and Folklore.'' Themistocles Zammit
Lyonogale

***Lyonogale*** huwa wieħed minn żewġ sottoġeneri fil-ġeneru *[[Tupaia]]*, diffuż ġewwa l-Indja u fix-Xlokk tal-Asja.

## Lista tal-ispeċi tas-sottoġeneru ''Lyonogale''

*Ġeneru *[[Tupaia]]* 
**Sottoġeneru ***Lyonogale***
***Tupaja ż-żgħir, *Tupaia minor*
***Tupaja Kalamjan, *Tupaia moellendorffi*
***Tupaja tal-muntanji, *Tupaia montana*
***Tupaja ta' Palaw, *Tupaia palawanensis*
***Tupaja l-kbir, *Tupaia tana*
Edukazzjoni

Dan it-terminu li jista’ jiġi mifhum b’mod differenti skond il-ħsieb ta’ dak li jkun u skond kif nikkunsidraw il-bniedem; il-potenzi tiegħu, għemilu, u l-għanijiet tiegħu. Meta nitħadtu dwar Edukazzjoni ġeneralment naħsbu dwar dik li hija edukazzjoni formali. Madanakollu, il-kelma tkopri esperjenzi diversi, mit-tagħlim formali għal bini ta’ għarfien u tagħrif li wieħed jiltaqa’ fil-ħajja ta’ kuljum. Fl-aħħarnett, dak kollu li nesperjenzaw iservi bħala forma ta’ edukazzjoni. L-Individwi jirċievu edukazzjoni informali minn varjetà ta’ sorsi. Membri familjari, nies tamparhom, kotba u medja għandhom influwenza qawwija fl-edukazzjoni informali ta’ kull individwu.  

Madanakollu iżda, it-tagħlim jista’ jiġi definit bħala “tibdil fil-proċess mentali u fil-mod kif wieħed iġib ruħu permezz tal-esperjenza’’. Waqt li, iktar komunament u, biex ngħid hekk, iktar naturalment, l-Edukazzjoni, mill-banda l-oħra, tidher bħala dak il-proċess essenzjalment spiritwali, li bih kull individwu huwa inkuraġġat u kapaċi biex jiżvilluppa bi sħiħ il-potenzjali ġewwieni tiegħu; tista’ wkoll isservi l-għan li tibni l-individwu għal dak li huwa neċessarju biex ikun membru produttiv tas-soċjetà. Billi jitgħallem u jgħallem l-individwu jieħu u jiżvilluppa l-għarfien, twemmin u abilitajiet. Meta individwu jiġi edukat, jiżvilluppa il-qawwiet proprji, u jwassalhom għal realizazzjoni sħiħa tal-personalità proprja.  Huwa largament aċċetat li l-proċess ta’ edukazzjoni jaf il-bidu tiegħu sa mit-twelid u jkompli tul il-ħajja kollha. Hemm xi wħud li jemmnu li l-edukazzjoni tibda’ saħansitra anki aktar kmieni mit-twelid, bħala evidenza minn xi ġenituri li jsemmgħu mużika jew jaqraw lit-trabi ġo ġufhom bit-tama li jinfluwenzaw l-iżvillup tat-tfal.
Tupaja ta' Nikobar

It-**Tupaja ta' Nikobar** (*Tupaia nicobarica*) hija speċi ta' mammiferu plaċentat ta' daqs żgħir mifruxa ma' żewġ gżejjer tal-Indja (Nikobar u Andaman) fl-Oċean Indjan, fix-Xlokk tal-Asja. 

## Klassifikazzjoni

*Ordni Scandentia
**Familja Tupaiidae
***Ġeneru *[[Tupaia]]*
*****'Tupaja ta' Nikobar, *Tupaia nicobarica*

== Referenzi ==

* Helgen, Kristofer M. (2005). Wilson, D. E., and Reeder, D. M. (eds) *Mammal Species of the World'', 3et edizzjoni, Johns Hopkins University Press, 104. .

## Ħoloq esterni

*https://web.archive.org/web/20060217205854/http://mbgnet.mobot.org/sets/rforest/animals/shrew.htm
*https://web.archive.org/web/20071009082712/http://www.hoglezoo.org/animals/view.php?id=183
Tupaja ta' Palaw

It-**Tupaja ta' Palaw** (*[[Tupaia palawanensis]]*) huwa speċi ta' mammiferu plaċentat ta' daqs żgħir mifrux mal-gżira ta' Palaw fl-arċipelagu Filippin. 

## Klassifikazzjoni

*Ordni Scandentia
**Familja Tupaiidae
***Ġeneru *[[Tupaia]]*
****Tupaja ta' Palaw, *[[Tupaia palawanensis]]*

## Referenzi
*Helgen, Kristofer M. (November 16, 2005). Wilson, D. E., and Reeder, D. M. (eds) Mammal Species of the World, 3rd edition, Johns Hopkins University Press, 104. ISBN 0-801-88221-4. 

## Ħoloq Esterni
*https://web.archive.org/web/20060217205854/http://mbgnet.mobot.org/sets/rforest/animals/shrew.htm
*https://web.archive.org/web/20071009082712/http://www.hoglezoo.org/animals/view.php?id=183
Pangolin Indjan

Il-**pangolin Indjan** (*Manis crassicaudata*) huwa mammiferu plaċentat insettivoru mifrux mal-Indja, Sri Lanka, u Pakistan. Il-Pangolin Indjan ġie klassifikat taħt is-sottoġeneru Manis, flimkien mal-aktar speċi ta' pangolin relatat fil-qrib miegħu, il-Pangolin Ċiniż.

## Referenzi
* Pangolin Specialist Group (1996). Manis crassicaudata. Lista Ħamra tal-IUCN 2006.

## Ħoloq esterni
*''Tree of Life of Pholidota''
Tim nazzjonali tal-futbol tal-Andorra

It-**tim nazzjonali tal-futbol tal-Andorra** hu r-rappreżentazzjoni tal-futbol tal-Andorra, u hu kkontrollat mill-Federazzjoni tal-futbol tal-Andorra. Andorra hu pajjiż kemmxejn ġdid għall-futbol internazzjonali; it-tim nazzjonali ilu jeżisti għal inqas minn 10 snin. Sa issa, huma rnexxielhom jagħmlu tliet rebħiet, kollha ġewwa darhom.

Fundata fl-1994 u affiljata mal-FIFA u l-UEFA mill-996, hi fost l-aktar selezzjonijiet dgħajfin mill-panorama Ewropea. Bħal San Marino u l-Liechtenstein, il-kwalità ta' plejers li tipproduċi hu pjuttost modest, fejn il-biċċa l-kbira huma dilettanti. L-unika rebħa fuq bażi kompetittiva hi dik kontra l-Maċedonja lura fl-2004.

## Storja tal-kompetizzjonijiet
### [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol|Tazza tad-Dinja]]
* mill-1930 għall-1998 – *Ma ħaditx sehem*
* mill-2002 għall-2006 – *Ma kkwalifikatx*

### [[Kampjonati Ewropej tal-Futbol|Kampjonati Ewropej]]
* mill-1960 għall-1996 – *Ma ħaditx sehem*
* mill-2000 għall-2008 – *Ma kkwalifikatx*

## Skwadra kurrenti

Din hi l-iskwadra li ntagħżlet biex taffronta lit-Turkija fit-22 ta' Marzu 2013.

## Ħoloq esterni
* Sit uffiċjali
* Arkivju tar-riżultati internazzjonali 1996-2002 fuq RSSSF
* Profil fuq UEFA.com
Pangolin Ġgant

Il-**pangolin ġgant** (*Manis gigantea*) huwa mammiferu plaċentat insettivoru mifrux ma' bosta pajjiżi tal-Afrika. Il-Pangolin Ġgant ġie klassifikat taħt is-sottoġeneru Smutsia, flimkien mal-aktar speċi ta' pangolin relatat fil-qrib miegħu, il-Pangolin ta' Temminck.

## Klassifikazzjoni

* Ordni Pholidota
** Familja Manidae
*** Sottofamilja Maninae
**** Ġeneru *[[Manis]]* 
***** Sottoġeneru *[[Smutsia]]*
****** **Pangolin Ġgant**, *Manis gigantea*

## Referenzi
* Pangolin Specialist Group (1996). Manis gigantea. Lista Ħamra tal-IUCN 2006.

## Ħoloq esterni
* Paġna tal-BBC fuq il-Pangolin Ġgant
* ''Tree of Life of Pholidota''
Pangolin ta' denbu twil

Il-**pangolin ta' denbu twil** (*Manis tetradactyla*) huwa mammiferu plaċentat insettivoru mifrux ma' bosta pajjiżi tal-Afrika. Il-Pangolin ta' denbu twil ġie klassifikat waħdu taħt is-sottoġeneru Uromanis.

## Klassifikazzjoni

*Ordni Pholidota
**Familja Manidae
***Sottofamilja Maninae
****Ġeneru *[[Manis]]* 
*****Sottoġeneru *[[Uromanis]]*
********Pangolin ta' denbu twil**,  *Manis tetradactyla*

## Referenzi
* Pangolin Specialist Group (1996). Manis tetradactyla. Lista Ħamra tal-IUCN 2006.

## Ħoloq esterni
*''Tree of Life of Pholidota''
Tim nazzjonali tal-futbol tal-Armenja

It-**tim nazzjonali tal-futbol tal-Armenja** (bl-Armen: Հայաստանի ֆուտբոլի ազգային հավաքական) hu t-tim nazzjonali tal-futbol tal-Armenja u hu kkontrollat mill-Federazzjoni tal-futbol tal-Armenja. Wara s-separazzjoni tal-Unjoni Sovjetika, it-tim lagħab l-ewwel partita internazzjonali kontra l-Moldova fit-12 ta' Ottubru 1992.

## Storja tal-kompetizzjonijiet
### [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol|Tazza tad-Dinja]]
*mill-1930 għall-1994 – *Ma ħaditx sehem, kienet parti mill-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Unjoni Sovjetika|US]]*
*mill-1998 għall-2006 – *Ma kkwalifikatx*

### [[Kampjonati Ewropej tal-Futbol|Kampjonati Ewropej]]

*mill-1960 għall-1992 – *Ma ħaditx sehem, kienet parti mill-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Unjoni Sovjetika|US]]*
*mill-1996 għall-2008 – *Ma kkwalifikatx*

## Kowċis
:*Korretti sal-1 ta' April 2008.*

## Skwadra kurrenti

|-----
! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" |
|----- bgcolor="#DFEDFD"

|-----
! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" |
|----- bgcolor="#DFEDFD"

|-----
! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" |
|----- bgcolor="#DFEDFD"

## Plejers
### Plejers famużi tal-passat u tal-preżent

Lista tal-għaxar plejers bl-aktar apparenzi mat-tim nazzjonali u l-aqwa ħames skorers għall-Armenja, sal-10 ta' Settembru 2008 (plejers miktubin b'tipa **ħoxna** għadhom eleġibbli għas-selezzjoni:

## Kwalifikazzjoni għat-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 2010|Tazza tad-Dinja 2010]]

## Ħoloq esterni

*Federazzjoni tal-futbol tal-Armenja
*Profil fuq National Football Teams
*Arkivju tar-riżultati internazzjonali mill-1992 fuq RSSSF
*Portal tal-futbol Armeniż
Eomanis

**Eomanis** huwa ġeneru ta' mammiferi estinti, fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Eutheria, fl-ordni Pholidota, fil-familja Manidae u fis-sottofamilja Maninae, ma' tliet ġeneri oħra, li huma *[[Necromanis]]* estint, *[[Patriomanis]]* estint u *[[Manis]]*.

Eomanis huwa pangolin fossilu mil-Eocene Nofsani tal-Ewropa li nstab fil-fossa tat-tajn ta' Messel fil-Ġermanja. Dan kien pangolin ta' madwar 50ċm simili ħafna għal pangolini eżistenti llum. Id-dieta ta' Eomanis kienet tikkonsisti kemm minn insetti kif ukoll minn ħxejjex.

## Lista tal-ispeċi tal-ġeneru Eomanis

*Ġeneru **Eomanis**
***[[Eomanis krebsi]]* (Storch u Martin, 1994)
***[[Eomanis waldi]]* (Storch, 1978)
Pangolin ta' Palaw

Il-**pangolin ta' Palaw** (*Manis culionensis*) huwa mammiferu plaċentat insettivoru mifrux mal-gżejjer ta' Palaw u Kuljo tal-Filippini fix-Xlokk tal-Asja. Il-Pangolin ta' Palaw ġie klassifikat taħt is-sottoġeneru Paramanis, flimkien mal-aktar speċi ta' pangolin relatat fil-qrib miegħu, il-Pangolin Malajan.

## Klassifikazzjoni

*Ordni Pholidota
**Familja Manidae
***Sottofamilja Maninae
****Ġeneru *[[Manis]]* 
*****Sottoġeneru *[[Paramanis]]*
********Pangolin ta' Palaw**,  *Manis culionensis*

## Sinonimi

*[[Manis javanica culionensis]]* huwa sinonimu ta' *Manis culionensis*.

## Ħoloq esterni
*''Tree of Life of Pholidota''