Pasargadae

**Pasargadae** (pronunzjata: /pə'sɑrgədi/; minn *Pāθra-gadā*, litteralment "mazza protettiva" jew "mazza b'saħħitha"; bil-Persjan Modern: پاسارگاد *Pāsārgād*) kienet il-belt kapitali tal-Imperu Akemenid taħt Cyrus il-Kbir (559-530 Q.K.). Illum hija sit arkeoloġiku li jinsab fit-Tramuntana tar-raħal ta' Madar-e-Soleyman u madwar 90 kilometru (56 mil) fil-Grigal tal-belt moderna ta' Shiraz u hija Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. Is-sit jitqies bħala l-post fejn hemm il-Qabar ta' Cyrus, qabar li qabel kien attribwit li kien f**Madar-e-Soleyman'', "Omm Salamun".

== Storja ==

Pasargadae ġiet stabbilita fis-seklu 6 Q.K. bħala l-ewwel belt kapitali tal-Imperu Akemenid minn Cyrus il-Kbir, qrib is-sit tar-rebħa tiegħu kontra r-Re Medjan [[Astyages]] fil-550 Q.K. Il-belt baqgħet il-belt kapitali Akemenida sa meta [[Darius il-Kbir|Darius]] ittrasferiha lejn [[Persepolis]].

Is-sit arkeoloġiku jkopri erja ta' 1.6 kilometru kwadru (0.62 mili kwadri) u jinkludi struttura li hija maħsuba b'mod ġenerali bħala l-mawżolew ta' Cyrus, il-fortizza ta' Toll-e Takht fil-quċċata ta' għolja fil-qrib, u l-fdalijiet ta' żewġ palazzi u ġonna rjali. Il-[[Ġnien Persjan|Ġonna Persjani]] ta' Pasargadae huma l-iżjed eżempju bikri magħruf ta' ''chahar bagh'' Persjan, jiġifieri d-disinn ta' erba' ġonna fi ġnien wieħed.

Il-fdalijiet tal-qabar ta' iben Cyrus u s-suċċessur tiegħu Cambyses II instabu f'Pasargadae, qrib il-fortizza ta' Toll-e Takht, u ġew identifikati fl-2006.

Id-Daħla R, li tinsab fit-tarf tal-Lvant taż-żona tal-palazz, hija l-eqdem ''propylaeum'' eżistenti magħruf. Jaf kien il-predeċessur arkitettoniku tad-Daħla tan-Nazzjonijiet Kollha f'Persepolis.

== Qabar ta' Cyrus il-Kbir ==

L-iżjed [[monument]] importanti f'Pasargadae huwa l-qabar ta' Cyrus il-Kbir. Għandu sitt tarġiet wesgħin li jagħtu għas-sepulkru, b'kompartiment twil 3.17 [[Metru|metri]] (10.4 piedi), wiesa' 2.11 metri (6 piedi 11-il pulzier) u għoli 2.11 metri (6 piedi 11-il pulzier), u b'daħla baxxa u dejqa. Għalkemm ma hemm l-ebda evidenza soda li tidentifika l-qabar bħala dak ta' Cyrus, l-istoriċi Griegi jsostnu li [[Alessandru Manju]] kien jemmen li kien proprju l-qabar tiegħu. Meta Alessandru Manju seraq ir-rikkezzi ta' Persepolis u qeridha, huwa żar il-qabar ta' Cyrus. [[Arrian]], li kiteb fis-seklu 2 W.K., iddokumenta li Alessandru Manju kkmanda lil Aristobulus, wieħed mill-ġellieda tiegħu, biex jidħol fil-monument. Fuq ġewwa sab sodda tad-deheb, sett tal-pużati bil-platti u bit-tazzi, tebut tad-deheb, xi ornamenti bil-ħaġar prezzjuż u kitba mnaqqxa fuq il-qabar. Ma għadha teżisti l-ebda kitba mnaqqxa llum il-ġurnata, u hemm nuqqas ta' qbil kbir dwar il-formulazzjoni eżatta tat-test. [[Strabo]] u Arrian iddokumentaw li kienet:<blockquote>Inti li qed iżżurni, jien Cyrus, li tajt imperu lill-Persjani, u kont ir-re tal-[[Asja]].

Għalhekk għandi dan il-monument.</blockquote>Id-disinn tal-qabar ta' Cyrus huwa akkreditat li ġie ispirat miż-żiggurat tal-Mesopotamja jew Elamiti, iżda ċ-ċella normalment tiġi attribwita lill-oqbra Urartu ta' perjodu iktar bikri. B'mod partikolari, il-qabar f'Pasargadae għandu kważi l-istess dimensjonijiet bħall-qabar ta' Alyattes, missier ir-re Lidjan Croesus; madankollu, uħud irrifjutaw din l-istqarrija (skont [[Erodotu]], Croesus ma nqatilx minn Cyrus matul il-ħakma ta' Lidja, u sar membru tal-qorti ta' Cyrus). It-tiżjin prinċipali fuq il-qabar huwa disinn ta' rożetta fuq id-daħla. Inġenerali, l-[[arti]] u l-arkitettura li nstabu f'Pasargadae jiġbru fihom is-sinteżi Persjana ta' diversi tradizzjonijiet, abbażi ta' preċedenti minn [[Elam]], il-[[Babilonja]], l-[[Assirja]], u l-[[Eġittu]] tal-Qedem, flimkien ma' xi influwenzi mill-Anatolja.

== Sit ta' Wirt Dinji ==
Is-sit arkeoloġiku ta' Pasargadae ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2004.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' erba' kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (i)** "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-[[bniedem]]"; il-**kriterju (ii)** "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-**kriterju (iii)** "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-**kriterju (iv)*' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-[[Storja|istorja]] tal-bniedem".

== Arkeoloġija ==

L-ewwel belt kapitali tal-Imperu Akemenid, Pasargadae, tinsab fi stat ta' fdalijiet 40 kilometru minn Persepolis, fil-provinċja attwali ta' Fars, fl-Iran. Il-ġonna kienu ta' importanza kbira fil-[[kultura]] Persjana, u l-kumpless tal-palazz kien magħmul minn għadd estensiv ta' ġonna mill-Qabar ta' Cyrus sa fortizza magħrufa bħala dik ta' Tall-i Takht, madwar tliet kilometri 'l bogħod, b'diversi palazzi u binjiet oħra. L-arkitettura kienet tinkludi elementi ta' tiżjin Elamit, Eġizzjan jew [[Feniċi|Feniċju]] kif ukoll tekniki tal-kostruzzjoni Griegi [[Baħar Jonju|Joniċi]], li jagħtu ħjiel tax-xewqa ta' Cyrus li jirrifletti s-setgħa rjali imperjali iktar milli sempliċement dik nazzjonali.

Is-sit arkeoloġiku ta' Pasargadae ġie esplorat b'mod [[Xjenza|xjentifiku]] għall-ewwel darba mill-arkeologu [[Ġermanja|Ġermaniż]] [[Ernst Herzfeld]] fl-1905, u fi staġun wieħed ta' skavi fl-1928, flimkien mal-assistent tiegħu [[Friedrich Krefter]]. Mill-1946, id-dokumenti, il-kotba tan-noti, ir-ritratti, il-frammenti ta' pitturi ta' mal-ħitan u l-bċejjeċ tal-fuħħar mill-iskavi bikrin ġew ippreservati fil-Gallerija tal-Arti ta' Freer tal-Istituzzjoni Smithsonian, f'[[Washington (Distrett ta' Columbia)|Washington, DC]]. Wara Herzfeld, Sir [[Aurel Stein]] temm pjanta tas-sit għal Pasargadae fl-1934. Fl-1935, [[Erich F. Schmidt]] ħa sensiela ta' ritratti mill-ajru tal-kumpless kollu.

Mill-1949 sal-1955, tim Iranjan immexxi minn [[Ali Sami]] ħadem fis-sit. Tim tal-Istitut Brittaniku tal-Istudji Persjani mmexxi minn [[David Stronach]] kompla bl-iskavi mill-1961 sal-1963. Matul is-snin 60 tas-seklu 20, ġabra kbira ta' bċejjeċ tal-fuħħar b'kontenut ta' valur, magħrufa bħala t-Teżor ta' Pasargadae, ġiet skavata qrib il-pedamenti tal-"Paviljun B" tas-sit. It-teżor imur lura għas-sekli 5-4 Q.K. u jikkonsisti minn ġojjellerija Akemenida elaborata magħmula mid-deheb u mill-ħaġar prezzjuż, u issa jinsab fil-Mużew Nazzjonali tal-Iran u fil-[[Mużew Brittaniku]]. Ġie ssuġġerit li t-teżor kien ġie midfun bħala azzjoni sussegwenti mal-approċċ ta' Alessandru Manju u l-armata tiegħu, u mbagħad baqa' midfun hemmhekk, x'aktarx bħala riżultat ta' vjolenza fis-sit.

Wara xi żmien, ix-xogħol tkompla mill-Organizzazzjoni għall-Wirt Kulturali Iranjan u mill-Maison de l'Orient et de la Méditerranée tal-Università ta' [[Lyon]] fis-sena 2000. Il-kumpless huwa wieħed mis-siti ta' wirt kulturali ewlenin għat-turiżmu fl-Iran.

== Kontroversja tad-Diga ta' Sivand ==
Kien hemm tħassib kbir rigward id-Diga proposta ta' Sivand, imsejħa hekk minħabba r-raħal fil-qrib tal-istess isem. Minkejja li l-ippjanar kien estiż fuq 10 snin, l-Organizzazzjoni għall-Wirt Kulturali Iranjan ma kinitx mgħarrfa dwar iż-żoni usa' ta' għargħar matul dan iż-żmien.

Il-kollokazzjoni tagħha bejn il-fdalijiet ta' Pasargadae u ta' Persepolis, tħasseb lil bosta arkeologi u Iranjani li d-diga tista' tgħerreq lil dawn is-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO, għalkemm ix-xjenzati involuti fil-kostruzzjoni jsostnu li dan mhux se jiġri minħabba li s-siti qegħdin 'il fuq mil-linja tal-ilma ppjanata. Miż-żewġ siti, Pasargadae huwa dak li jitqies li huwa l-iktar mhedded. L-esperti jaqblu li l-ippjanar ta' proġetti ta' digi futuri fl-Iran se jkun jeħtieġ eżaminazzjoni iktar bikrija tar-riskji għar-riżorsi kulturali.

L-arkeologi pjuttost jaqblu lkoll li l-effett taż-żieda fl-umdità kkawżat mil-lag huwa ta' tħassib. Kollha jaqblu li l-umdità li qed tinħoloq se tħaffef il-qerda ta' Pasargadae, għalkemm xi esperti mill-Ministeru għall-Enerġija jemmnu li dan jista' jiġi parzjalment ikkumpensat permezz tal-kontroll tal-livell tal-ilma tal-ġibjun.

Il-kostruzzjoni tad-diga bdiet fid-19 ta' April 2007 u l-għoli tal-linja tal-ilma ġie limitat sabiex tittaffa l-ħsara kkawżata lill-fdalijiet.

== Fil-kultura popolari ==

Fl-1930, il-[[poeta]] [[Brażil|Brażiljan]] [[Manuel Bandeira]] ppubblika [[poeżija]] msejħa "Vou-me embora pra Pasárgada" ("Se nerħilha lejn Pasargadae" bil-[[Lingwa Portugiża|Portugiż]]), fi ktieb bit-titlu *Libertinagem''. Fiha jirrakkonta l-ġrajja ta' raġel li jrid imur sa Pasargadae, deskritta fil-poeżija bħala belt utopika. Manuel Bandeira sema' b'isem Pasargadae għall-ewwel darba meta kellu 16-il sena, meta qara ktieb ta' awtur Grieg. L-isem Persjan fakkru f'affarijiet sbieħ, b'hekk daħħalha f'rasu li kien post ta' trankwillità u ta' sbuħija. Snin wara, fl-appartament tiegħu, waqt mument ta' niket u ansjetà, ġietu l-idea li jikteb il-poeżija "Vou-me embora pra Pasárgada", li daħlet sew fl-immaġinazzjoni kollettiva tal-Brażiljani sal-lum.

## Gallerija

File:Cyrus_tomb.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cyrus_tomb.jpg|Tomb of Cyrus the Great
File:Cambyses_I_-_April_2013_-_2.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cambyses_I_-_April_2013_-_2.jpg|Tomb of Cambyses I
File:Pasargadae_3.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Pasargadae_3.jpg|The Private Palace.
File:Audience_Palace,_Pasargadae_03.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Audience_Palace,_Pasargadae_03.jpg|The Audience Palace.
File:Gateway_Palace,_Pasargades_01.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gateway_Palace,_Pasargades_01.jpg|The Gateway Palace.
File:Pasargad_citadel.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Pasargad_citadel.jpg|The citadel of Pasargadae. At its top many column bases indicate the structure was not unlike the Athenian Acropolis in positioning and structure.
File:Pasargad_audience_hall.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Pasargad_audience_hall.jpg|Pasargad audience hall
File:محوطه_مقدس_(1).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D9%85%D8%AD%D9%88%D8%B7%D9%87_%D9%85%D9%82%D8%AF%D8%B3_(1).jpg|Holy area (Pasargad)
File:Pasargad_-_Toll-e_Takht_-_panoramio.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Pasargad_-_Toll-e_Takht_-_panoramio.jpg|Toll-e Takht hill (Pasargad)
File:Pasargad_-_Toll-e_Takht_-_panoramio_(1).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Pasargad_-_Toll-e_Takht_-_panoramio_(1).jpg|Toll-e Takht hill (Pasargad)
File:کاخ_دروازه_(2).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%DA%A9%D8%A7%D8%AE_%D8%AF%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%B2%D9%87_(2).jpg|The gate of the palace with the view of the winged man
File:Banknote_of_shah_-_50_rials_(rear).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Banknote_of_shah_-_50_rials_(rear).jpg|The back of the 50 riyal banknote of the Pahlavi era
File:Harold_f_Weston_-_Iran32.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Harold_f_Weston_-_Iran32.jpg|Pasargadae in 1920s


## Referenzi