Park Nazzjonali ta' Noel Kempff Mercado

Il-**Park Nazzjonali ta' Noel Kempff Mercado** (bl-Ispanjol: *Parque nacional Noel Kempff Mercado*) huwa park nazzjonali fil-Grigal tad-Dipartiment ta' Santa Cruz, fil-Provinċja ta' José Miguel de Velasco, il-Bolivja, fil-fruntiera mal-Brażil.

## Deskrizzjoni
Il-Park Nazzjonali ta' Noel Kempff Mercado jkopri erja ta' 1,523,446 ettaru (3,764,520 akru) ta' art, li tinkludi l-Promontorju ta' Huanchaca (*Huanchaca Meseta* jew *Serrania de Huanchaca*), li b'erja ta' 42,000 ettaru hija waħda mill-ikbar żoni protetti ta' *cerrado* mhux mittiefsa fid-dinja. Il-park jinsab fin-naħa tat-Tarka Brażiljana fil-Grigal tad-Dipartiment ta' Santa Cruz fil-Bolivja. Ix-xmara Iténez hija l-konfini tal-Lvant u tat-Tramuntana tiegħu li tisseparah mill-Brażil. Tmiss mal-158,621 ettaru (391,960 akru) tal-Park Statali ta' Serra Ricardo Franco, li nħoloq fl-1997, fl-istat ta' Mato Grosso, il-Brażil. Fih mużajk ta' ħabitats li jinsab f'żona ta' tranżizzjoni fejn jiltaqgħu l-foresta pluvjali tal-Amazzonja u s-*cerrado*, tip ta' foresta u savanna niexfa. Il-park huwa magħmul minn bosta ħabitats differenti, inkluż foresti b'siġar dejjem ħodor fl-artijiet għoljin, foresti b'siġar ħorfija, savanna tal-artijiet għoljin (*cerrado*), artijiet mistagħdra tas-savanna, u artijiet mistagħdra forestali. Ir-reġjun għandu staġun tan-nixfa fix-xitwa u preċipitazzjoni annwali medja ta' 1,500 millimetru.

## [[Storja]]
L-inħawi li issa huma l-park nazzjonali ġew esplorati fl-1908 minn Percy Fawcett matul stħarriġ tal-fruntieri għall-gvern tal-Bolivja. F'Londra, huwa wera xi ritratti lil Arthur Conan Doyle, li qanqlu l-immaġinazzjoni ta' Doyle li kiteb ir-rumanz *The Lost World*.

Stabbilit fit-28 ta' Ġunju 1979, il-park oriġinarjament kien jismu bħala l-Park Nazzjonali ta' Huanchaca. Inqas minn deċennju wara, fl-1988, isem il-park inbidel għal Park Nazzjonali ta' Noel Kempff Mercado f'ġieħ il-bijologu pijunier u l-konservazzjonist mill-Bolivja Noel Kempff Mercado, kemm għar-riċerka u għall-iskoperti tiegħu fil-park kif ukoll bħala mafkar tal-mewta traġika tiegħu fl-inħawi; Mercado nqatel fil-park minn traffikanti tad-drogi meta mingħajr ma jaf inzerta laboratorju sigriet tal-kokaina fil-Promontorju għoli ta' Huanchaca.

## Sit ta' Wirt Dinji
Il-park nazzjonali tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fis-sena 2000. Huwa importanti minħabba li fih "firxa wiesgħa ta' tipi ta' ħabitats" li fihom bijodiversità kbira, "inkluż popolazzjonijiet vijabbli ta' bosta vertebrati kbar li huma mhedda globalment".

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (ix)** "Eżempju straordinarju li jirrappreżenta proċessi ekoloġiċi u bijoloġiċi kontinwi sinifikanti fl-evoluzzjoni u fl-iżvilupp ta' ekosistemi u ta' komunitajiet ta' pjanti u ta' annimali terrestri, tal-ilma ħelu, kostali u tal-baħar"; u l-**kriterju (x)** "Post fejn hemm l-iktar ħabitats naturali importanti u sinifikanti għall-konservazzjoni fil-post tad-diversità bijoloġika, inkluż fejn hemm speċijiet mhedda ta' valur universali straordinarju mill-perspettiva tax-xjenza jew tal-konservazzjoni".

## Klima
Il-klima fil-park nazzjonali hija staġonali, b'madwar 1,500 millimetru ta' preċipitazzjoni annwali medja. Hemm staġun tan-nixfa ta' erba' xhur bejn Ġunju u Settembru, meta x-xita tonqos għal inqas minn 30  millimetru. Il-preċipitazzjoni tinżel l-iktar fis-sajf awstrali, li toriġina mill-attività konvettiva taċ-ċelloli fondi fuq il-baċir tal-Amazzonja u l-estensjoni lejn in-Nofsinhar taż-Żona ta' Konverġenza Intertropikali matul l-iżjed parti xemxija tas-sajf. It-temperatura annwali medja tkun ta' 25–26 °C (77–79 °F) iżda matul l-istaġun tan-nixfa t-temperaturi jaf jinżlu għal 10 °C (50 °F) għal diversi jiem meta l-mases tal-arja kiesħa u niexfa mill-Patagonja (*surazos*) tilħaq l-inħawi.

Studju dwar il-qalba tat-trab dakkari, l-iżotopi tal-karbonju u l-persentaġġ ta' karbonju fil-ħamrija wera li l-foresti pluvjali b'siġar dejjem ħodor li jinsabu fil-park mhux dejjem kienu jeżistu. Id-data li nġabret mill-kampjuni tal-qalba tat-trab tad-dakkir uriet li dik li issa huma foresti b'siġar semiħorfija u foresti b'siġar dejjem ħodor, xi darba kienu savanna u foresti b'siġar semiħorfija. Għalkemm għal għexieren ta' millenji kien hemm is-savanna, kien hemm suċċessjoni progressiva tal-veġetazjoni minn nofs l-Oloċen, u s-savanna ċediet postha lill-foresta b'siġar semiħorfija, u mbagħad lill-foresta pluvjali b'siġar dejjem ħodor fir-reġjun, li ġie attribwit għad-diossidu tal-karbonju ogħla fl-atmosfera, u ż-żieda fil-preċipitazzjoni annwali u t-tnaqqis fit-tul u fil-qilla tal-istaġun tan-nixfa minħabba ż-żieda tal-konvezzjoni reġjonali dovuta għaċ-ċiklu ta' preċessjoni skont it-Teorija Astronomika ta' Milankovitch. Il-foresta pluvjali tfaċċat fl-aħħar żewġ jew tliet millenji.

It-tibdil fil-klima jista' jreġġa' lura din iż-żieda tal-foresta pluvjali tropikali mill-ġdid. Klima iktar niexfa tista' twassal għal żieda fil-frekwenza ta' nirien, u b'hekk tista' twitti t-triq għal bidla ekoloġika mill-foresta pluvjali lura għall-foresta niexfa. Li kieku dan kellu jseħħ, hemm il-possibbiltà li fil-futur xi speċijiet tal-foresta pluvjali jirtiraw mid-distribuzzjoni attwali tagħhom fir-reġjun. Minħabba li hemm "kurituri pajsaġġistiċi latitudinali" li jistgħu jiffaċilitaw tali moviment, din hija problema inqas gravi hawnhekk milli fil-bqija tal-Bolivja.

## [[Ġeoloġija]]
Il-park huwa ddominat minn art ċatta kbira b'erja ta' 7,000 kilometru kwadru. In-naħa tal-Bolivja hija magħrufa bħala *Serrania Huanchaca* filwaqt li n-naħa Brażiljana hija magħrufa bħala *Sererania Ricardo Franco*. Ix-xmara Rio Verde ta' bejniethom timmarka l-konfini nazzjonali. L-art ċatta hija kkonfinata minn irdumijiet weqfin, b'għoli ta' 200 sa 700 metru. Il-blat tal-art ċatta jinkludi l-ġebel ramli Proterożojku, iddepożitat madwar biljun sena ilu, bl-intrużjoni ta' kumpless ta' diga tolejitika. Dawn jinsabu fuq bażi iktar antika ta' granit u blat metamorfiku li jibqgħu ħerġin fuq il-pjanura tal-Amazzonja. Il-wiċċ tal-art ċatta huwa miksi b'ġebel ramli tal-Kretaċju, u hemm qxur tal-laterit u tas-siliċju li jimmarkaw l-istadji tal-olzar u tal-peneplanazzjoni Terzjarja.

Il-Promontorju ta' Huanchaca fi ħdan il-park nazzjonali jinsab f'600–900 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar u huwa magħmul minn ġebel ramli Pre-Kambrijan u kwarzit tat-Tarka Brażiljana.

### Kaskati
L-irdumijiet tal-Promontorju ta' Huanchaca (magħrufa wkoll bħala *Caparu Meseta*) jitilgħu sa 300 metru (985 pied) u f'bosta postijiet iffurmaw il-kaskati. Dawn jinkludu l-Kaskata ta' Aroiris ta' 88 metru (290 pied), il-Kaskati ta' Frederico Ahlfeld ta' 25–45 metru (80–150 pied), u l-Kaskati ta' El Encanto ta' 80 metru (260 pied).

### Kompożizzjoni tal-ħamrija
Fil-Promontorju hemm irqajja' ta' foresti b'siġar dejjem ħodor fuq il-ħamrija fonda u rikka bin-nutrijenti. Il-ħamrija fonda għammiela ssostni l-foresti, filwaqt li l-ġebel ramli mikul bl-erożjoni tal-elementi b'saff irqiq ta' ħamrija jsostni s-savanna fil-beraħ. Il-pjanura tal-artijiet baxxi biswit lejn il-Punent hija miksija b'sedimenti Ċenożojċi tal-għargħar tax-xmara u hija ddominata minn foresti pluvjali b'tranżizzjoni lejn foresti niexfa fil-konfini tan-Nofsinhar tal-park.

## Flora

Huwa stmat li l-park jospita madwar 4,000 speċi ta' pjanti vaskulari. L-inħawi jinkorporaw bosta ħabitats differenti li jvarjaw minn foresti pluvjali b'siġar għoljin dejjem ħodor, foresti b'gallerija ta' siġar, foresti tropikali b'siġar semiħorfija, forest b'siġar ħorfija, foresti ddominati mil-lijani, meded iddominati mill-palm *Attalea phalerata*, foresti tal-għargħar, pjanuri bit-termiti, savanna tal-għargħar, pjanuri mtajna bi gżejjer forestali, artijiet imtajna bil-palm u foresti nexfin tat-tip *cerrado*. Sa issa, 2,705 speċijiet differenti ta' pjanti ġew identifikati. Minħabba li hemm firxa daqstant wiesgħa ta' ħabitats differenti li jeżistu fil-park, dan l-għad huwa maqsum f'sezzjonijiet differenti tal-park. 1,500 mill-2,705 pjanta jeżistu fil-foresti bl-indewwa, 800 pjanta fis-*cerrado*, 700 pjanta fil-foresti nexfin, 500 pjanta fl-artijiet mistagħdra tas-savanna, u 500 pjanta oħra f'ħabitats akkwatiċi u mfixkla, u f'meded bil-blat. Minbarra l-2,705 pjanti li diġà ġew identifikati, għad hemm 6,000 pjanta li qed jiġu evalwati.

L-iżjed familja varjata fost l-unitajiet tassonomiċi kollha fil-park nazzjonali hija l-familja tal-*Fabaceae*. Din il-familja tokkorri fl-ekosistemi kollha u virtwalment fil-forom ħajjin kollha għajr l-epifiti. Ċerti familji ta' speċijiet joktru fil-ħabitats kollha tal-park, fosthom ir-*Rubiaceae*, il-*Melastomataceae*, il-*Bignoniaceae*, u l-*Apocynaceae*. Speċijiet oħra jmorru aħjar f'ħabitats speċifiċi bħas-*cerrado* (il-*Gramineae*, iċ-*Cyperaceae*, il-*Labiatae*, u l-*Compositae*) jew fl-artijiet mistagħdra tas-savanna (il-*Lythraceae*, l-i*Sterculiaceae*, l-*Onagraceae*, l-*Eriocaulaceae*, u l-*Xyridaceae*).

## Fawna
Il-park jospita mill-inqas 139 speċi ta' mammiferi (fosthom il-lontri, id-dniefel tax-xmajjar, it-tapiri, ix-xadini, l-armadillo ġgantesk, il-wikkiela tan-nemel ġganteski u l-pumi) u 620 speċi ta' għasafar (inkluż disa' speċijiet ta' makaw u 20 speċi ta' pappagalli), l-iżjed grupp studjat fost l-annimali. L-għasafar tal-park huma fost l-iżjed varjati fl-Amerki.

L-inħawi tal-park jinkludu popolazzjonijiet kbar ta' annimali kbar bħat-tapiri tal-artijiet baxxi (*Tapirus terrestris*), iċ-ċriev selvaġġi (*Mazama* spp.), il-ġagwari (*Panthera onca*) u x-xadini (*Ateles belzebuth*). Il-biċċa l-kbira tal-ispeċijiet ta' mammiferi jinstabu fiż-żoni forestali umdużi, u d-diversità tal-mammiferi ma tantx ġiet studjata sew, speċjalment fost il-friefet il-lejl. Hemm għadd ta' annimali kbar inklużi fil-Ktieb l-Aħmar tal-Vertebrati tal-Bolivja, fosthom iċ-ċriev tal-Pampas (*Ozotoceros bezoarticus*), iċ-ċriev tal-imraġ (*Blastocenus dichotomus*), il-lupi tal-mant (*Chrysocyon brachyurus*), ir-rhea l-kbar (*Rhea americana*), u l-wikkiela tan-nemel ġganteski (*Myrmecophaga tridacyla*).

Bejn wieħed u ieħor hemm 74 speċi ta' rettili u 62 speċi ta' anfibji magħrufa mill-park. Ir-rettili jinkludu speċijiet bħall-anakonda ħadra (*Eunectes murinus*), l-anakonda s-safra (*Eunectes notaeus*), il-kajman *yacare* (*Caiman crocodilus yacare*), il-kajman iswed (*Melanosuchus niger*), il-fekruna tax-xmajjar tat-tikek sofor (*Podocnemis unifilis*), il-fekruna tal-ilma ta' Charapa (*Podocnemis expansa*), il-fekruna tal-art tas-saqajn ħomor (*Geochelone carbonaria*) u l-fekruna tal-art ġganteska tal-Brażil (*Geocheolone denticulata*).

## Referenzi