Gżira ta' Robben

Il-**Gżira ta**' **Robben** (bl-Afrikaans: *Robbeneiland*) hija gżira f'Table Bay, 6.9 kilometri (4.3 mili) fil-Punent tal-kosta ta' Bloubergstrand, fit-Tramuntana ta' Cape Town, l-Afrika t'Isfel. Isem il-gżira joriġina mill-kelma Olandiża għal foki (*robben*).

Il-Gżira ta' Robben għandha għamla bejn wieħed u ieħor ovali, twila 3.3 kilometri (2 mili) mit-Tramuntana għan-Nofsinhar, u wiesgħa 1.9 kilometru (1+1⁄8 mil), b'erja ta' 5.08 km2 (1+31⁄32 mil kwadru). Il-gżira hija ċatta u ftit metri biss 'il fuq mil-livell tal-baħar, bħala riżultat ta' avveniment ta' erożjoni tal-qedem. Ġiet iffortifikata u ntużat bħala ħabs mill-aħħar tas-seklu 17 sal-1996, wara t-tmiem tal-*apartheid*.

L-attivist politiku u l-avukat Nelson Mandela kien intefa' l-ħabs fil-gżira għal 18-il sena mis-27 sena ta' priġunija tiegħu qabel il-waqgħa tal-apartheid u l-introduzzjoni ta' demokrazija multirazzjali sħiħa. Iktar 'il quddiem rebaħ il-Premju Nobel għall-Paċi u ġie elett fl-1994 bħala President tal-Afrika t'Isfel, u kien l-ewwel President ta' karnaġjon sewda tal-pajjiż għal mandat wieħed mill-1994 sal-1999. Barra minn hekk, il-maġġoranza tal-priġunieri kien jinżammu fil-gżira għal raġunijiet politiċi. Żewġ eks priġunieri oħra tal-Gżira ta' Robben, flimkien ma' Mandela, ġew eletti għall-Presidenza mill-aħħar tas-snin 90 tas-seklu 20: Kgalema Motlanthe (2008-2009) u Jacob Zuma (2009-2018).

Il-Gżira ta' Robben hija Sit ta' Wirt Nazzjonali tal-Afrika t'Isfel u hija wkoll Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.

## Storja

Din il-gżira tinsab fid-daħla ta' Table Bay, 11-il kilometru minn Cape Town, ġiet skoperta minn Bartolomeu Dias fl-1488, u għal bosta snin intużat min-navigaturi Portugiżi, u iktar 'il quddiem mill-Ingliżi u mill-Olandiżi bħala post għall-għoti tal-fjuwil. L-isem attwali tal-gżira jfisser l-"gżira tal-foki".

Fl-1654, l-insedjaturi tal-Kolonja Olandiża tal-Kap tefgħu n-nagħġiet u l-imtaten tagħhom fil-Gżira ta' Robben, u l-irġiel bnew struttura kbira ta' kenn għall-bhejjem tagħhom. L-iżolament kien joffri protezzjoni aħjar mill-annimali selvaġġi milli fuq l-art kontinentali. L-insedjaturi kienu jħanxru wkoll il-foki għall-ġlud tagħhom u kienu jgħallu ż-żejt biex jipprovdu għall-ħtiġijiet tal-insedjament.

Mill-aħħar tas-seklu 17, il-Gżira ta' Robben intużat għall-priġunerija l-iktar tal-priġunieri politiċi. L-insedjaturi Olandiżi kienu l-ewwel nies li użaw il-Gżira ta' Robben bħala ħabs. L-ewwel priġunier tal-gżira x'aktarx li kien Autshumato f'nofs is-seklu 17. Fost l-abitanti permanenti bikrin tal-gżira kien hemm mexxejja politiċi li ngħataw priġunija hemmhekk minn kolonji Olandiżi oħra, inkluż l-Indji tal-Lvant Olandiżi, u l-mexxej tar-rewwixta fuq il-bastiment tal-iskjavi *Meermin*.

Wara li l-Flotta Navali Rjali Brittanika ħatfet diversi rġiel fl-Indji tal-Lvant Olandiżi fil-battalja tal-Bajja ta' Saldanha fir-Raba' Gwerra bejn l-Ingliżi u l-Olandiżi fl-1781, dgħajsa qadfet 'il barra biex tilqa' l-bastimenti tal-gwerra Brittaniċi. Abbord kien hemm ir-"rejiet ta' Ternate u Tidore, u l-prinċpijiet tal-familji rispettivi". L-Olandiżi żammewhom għal żmien twil fil-Gżira ta' Robben, iżda mbagħad ittrasferiethom lejn il-Bajja ta' Saldanha.

Fl-1806, il-kaċċatur tal-balieni Skoċċiż John Murray fetaħ impjant tal-kaċċa tal-balieni f'bajja mkennija fil-kosta tal-Grigal tal-gżira, li saret magħrufa bħala l-Bajja ta' Murray. Biswit dan is-sit, fl-1939-1940 inbena l-port attwali magħruf bħala l-Port tal-Bajja ta' Murray.

Wara l-falliment ta' rewwixta f'Grahamstown fl-1819, il-ħames waħda mill-Gwerer tax-Xhosa, il-gvern kolonjali Brittaniku ordna li l-mexxej Afrikan Makanda Nxele jintefa' jiskonta sentenza ta' għomor il-ħabs fil-gżira. Huwa għereq fix-xtut ta' Table Bay wara li rnexxielu jaħrab mill-ħabs.

Il-gżira kienet tintuża wkoll bħala kolonja tal-lebbrużi u post ta' kwarantina tal-annimali. Mill-1845, il-lebbrużi mill-kolonja tal-lebbrużi ta' *Hemel-en-Aarde* (sema' u art) qrib Caledon ġew ittrasferiti lejn il-Gżira ta' Robben meta nstab li l-kolonja tal-lebbrużi ta' *Hemel-en-Aarde* ma kinitx adattata iktar għall-iskop tagħha. Inizjalment, dan kien isir fuq bażi volontarja, u l-lebbrużi setgħu jaqbdu u jitilqu mill-gżira jekk kienu jixtiequ jagħmlu dan. F'April 1891, bdew jinbnew il-pedamenti ta' 11-il binja ġdida biex jiġu ospitati l-lebbrużi. Wara li għadda l-Att dwar ir-Repressjoni tal-Lebbrużi f'Mejju 1892, l-ammissjoni ma baqgħetx volontarja iktar, u ċ-ċaqliq tal-lebbrużi ġie ristrett. It-tobba u x-xjenzati ma setgħux jifhmu l-marda u ħasbu li l-iżolament kien l-uniku mod biex il-mard ma jinxteridx. Qabel l-1892, medja ta' madwar 25 lebbruż intbagħtu lejn il-Gżira ta' Robben, iżda fl-1892 dak in-numru tela' għal 338 lebbruż, u fl-1893 intbagħtu 250 lebbruż oħra.

Matul it-Tieni Gwerra Dinjija l-gżira ġiet iffortifikata. Bħala parti mid-difiżi għal Cape Town tpoġġew kanuni BL ta' 9.2 pulzieri u kanuni ta' 6 pulzieri.

Mill-1961, il-Gżira ta' Robben intużat mill-gvern tal-Afrika t'Isfel bħala ħabs għall-priġunieri politiċi u għall-kriminili li nstabu ħatja. Fl-1969, *Moturu Kramat,* li issa huwa sit sagru għall-pellegrinaġġi Musulmani lejn il-Gżira ta' Robben, inbena biex jitfakkar Sayed Abdurahman Moturu, il-Prinċep ta' Madura. Moturu, wieħed mill-ewwel imams ta' Cape Town, kien ġie eżiljat fil-gżira f'nofs is-snin 40 tas-seklu 18. Huwa miet hemmhekk fl-1754. Il-priġunieri politiċi Musulmani kienu jagħtuh ġieħ fis-santwarju qabel ma jitilqu mill-gżira.

Fl-1982, il-ktieb tal-eks priġunier Indres Naidoo "Island in Chains" (Gżira fil-Ktajjen) sar l-ewwel rakkont ippubblikat tal-ħajja tal-priġunieri fil-gżira.

Il-ħabs ta' sigurtà massima għall-priġunieri politiċi għalaq fl-1991. Il-ħabs ta' sigurtà medja għall-priġunieri kriminali ngħalaq ħames snin wara.

Bit-tmiem tal-apartheid, il-gżira saret destinazzjoni turistika popolari. Tiġi ġestita mill-Mużew tal-Gżira ta' Robben Museum li jopera s-sit bħala mużew ħaj. Fl-1999 il-gżira tniżżlet fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO għall-importanza tagħha fl-istorja politika tal-Afrika t'Isfel u fl-iżvilupp ta' soċjetà demokratika fil-pajjiż. Kull sena, eluf ta' viżitaturi jżuru l-gżira bil-lanċa mix-Xatt ta' Vitorja u Alfred f'Cape Town permezz ta' mawriet iggwridati tal-gżira u tal-eks ħabs tagħha. Bosta mill-gwidi huma eks priġunieri. L-art kollha tal-gżira hija ta' sjieda tan-nazzjon tal-Afrika t'Isfel, bl-eċċezzjoni tal-knisja tal-gżira. Amministrattivament, il-Gżira ta' Robben hija subborg tal-Belt ta' Cape Town. Il-gżira hija miftuħa s-sena kollha, jekk it-temp jippermetti.

## Sit ta' Wirt Dinji
Il-Gżira ta' Robben ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1999.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (iii)** "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-**kriterju (vi)** "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".

## Aċċess għall-gżira
Il-Gżira ta' Robben hija aċċessibbli għall-viżitaturi permezz ta' mawriet turistiċi li jitilqu mix-xatt ta' Cape Town. Il-mawriet iggwidati jitilqu tliet darbiet kuljum u jdumu madwar 3.5 sigħat, u jikkonsistu fi vjaġġ b'lanċa lejn il-gżira u lura, u jżuru d-diversi siti storiċi tal-gżira li jiffurmaw parti mill-Mużew tal-Gżira ta' Robben. Dawn jinkludu ċ-ċimiterju tal-gżira, il-barriera abbandunata tal-ġebla tal-ġir, id-dar ta' Robert Sobukwe, il-barriera ta' Bluestone, il-bunkers tal-armata u tal-flotta navali, u l-ħabs ta' sigurtà massima, fejn wieħed ikun jista' jara ċ-ċella ta' Nelson Mandela.

## Periklu marittimu

Il-bastimenti li jbaħħru qrib il-gżira jridu joqogħdu b'seba' għajnejn meta jwettqu navigazzjoni qrib il-Gżira ta' Robben u l-Blata tal-Baliena fil-qrib (taħt wiċċ l-ilma) peress li dawn huma periklu għat-trasport marittimu tal-merkanzija. L-imbatt prevalenti qawwi tal-Oċean Atlantiku jaħkem madwar is-sikek lil hinn mill-kosta u l-kosta mħarbta tal-blat tal-gżira. Il-bastimenti li jinħakmu u jmissu mal-blat malajr jitkissru mill-qilla tal-mewġ tal-baħar. Total ta' 31 bastiment tkissru madwar il-gżira.

Fl-1990, tim tal-arkeoloġija marittima mill-Università ta' Cape Town bdiet l-Operazzjoni "Sea Eagle" (Ajkla tal-Baħar). Din kienet stħarriġ ta' taħt il-baħar li stħarreġ 31 kilometru kwadru (9 mili nawtiċi kwadri) tal-qiegħ tal-baħar madwar il-Gżira ta' Robben. Dan il-kompitu kien partikolarment diffiċli minħabba l-kurrenti qawwijin u l-mewġ għoli ta' dawn l-ilmijiet. Il-grupp sab 24 bastiment taħt il-baħar madwar il-Gżira ta' Robben. Il-biċċa l-kbira tar-relitti nstabu f'ilmijiet fondi inqas minn għaxar metri (33 pied). It-tim ikkonkluda li l-maltemp, id-dlam u ċ-ċpar x'aktarx li kkawżaw l-għarqa ta' dawn il-bastimenti.

Ir-relitti marittimi madwar il-Gżira ta' Robben u l-ilmijiet ta' madwarha jinkludu l-vapuri tal-Indji tal-Lvant Olandiżi tas-seklu 17, *Yeanger van Horne* (1611), *Shaapejacht* (1660) u *Dageraad* (1694). Fost ir-relitti tal-aħħar tas-seklu 19 hemm diversi bastimenti Brittaniċi, inkluż il-*Gondolier* (1836), u l-bastiment tal-Istati Uniti *A.H. Stevens* (1866). Fl-1901, il-bastiment tat-trasport tal-posta li kien jaħdem bl-istim, SS *Tantallon Castle*, laqat il-blat lil hinn mill-Gżira ta' Robben fiċ-ċpar kbir ftit wara li telaq minn Cape Town. Wara li l-kanuni tal-ajjut ġew sparati mill-gżira, il-bastimenti fil-qrib marru jgħinu minnufih fis-salvataġġ. Il-120 passiġġier u l-ekwipaġġ ta' fuq il-bastiment ġew salvati qabel ma l-bastiment tkisser mill-qilla tal-imbatt. 17-il bastiment oħra għerqu fis-seklu 20, inkluż bastimenti Brittaniċi, Spanjoli, Norveġiżi u tat-Tajwan.

### Fanal tal-Gżira ta' Robben

Minħabba l-periklu marittimu tal-Gżira ta' Robben u l-ilmijiet ta' madwarha, Jan van Riebeeck, l-ewwel amministratur kolonjali Olandiż f'Cape Town fis-snin 50 tas-seklu 17, ordna li kellhom jitqabbdu ħuġġiġiet enormi billejl fil-quċċata tal-Għolja tan-Nar (bl-Ingliż: Fire Hill), l-ogħla punt fil-gżira (issa magħrufa bħala l-Għolja ta' Minto). Dawn kienu jsiru biex iwissu lill-bastimenti VOC li kienu qed joqorbu lejn il-gżira.

Fl-1865, il-fanal tal-Gżira ta' Robben tlesta fil-quċċata tal-Għolja ta' Minto. It-torri ċilindriku tal-ġebel, li mal-bażi tiegħu għandu d-dar tal-persuna li tieħu ħsieb il-fanal, huwa għoli 18-il metru (59 pied) u għandu gallerija b'lanterna fil-quċċata tiegħu. Fl-1938, il-lampa tal-fanal ġiet ikkonvertita għall-elettriku. Il-fanal juża lanterna li tteptep minflok lampa li ddur; din tiddi għal ħames sekondi kull seba' sekondi. Il-qawwa ta' 46,000 *candela* tal-fanal, viżibbli sa bogħod ta' 44 kilometru (24 mil nawtiku), titfa' dawl abjad lil hinn minn Table Bay. Dawl aħmar sekondarju jaġixxi bħala għajnuna għan-navigazzjoni għall-bastimenti li jkunu qed ibaħħru lejn Nofsinhar ix-Xlokk.

## Organiżmi selvaġġi u konservazzjoni

Meta l-Olandiżi waslu fl-inħawi fl-1652, l-uniċi annimali kbar fil-gżira kienu l-foki u l-għasafar, l-iktar pingwini. Fl-1654, l-insedjaturi ħelsu xi fniek fil-gżira biex il-bastimenti li jieqfu fil-gżira jkollhom sors disponibbli ta' laħam.

Il-kolonja oriġinali ta' pingwini Afrikani fil-gżira ġiet sterminata għalkollox sal-1800. Iżda mill-1983 ġiet stabbilita kolonja ġdida fil-gżira, u l-gżira moderna mill-ġdid hija żona importanti tat-tnissil ta' din l-ispeċi. Il-kolonja kibret sa ~16,000 individwu fl-2004, qabel ma reġgħet bdiet tonqos. Sal-2015 dan id-deklin kien kontinwu (saħansitra sa ~3,000 individwu). Dan id-deklin instab f'kważi kull kolonja oħra ta' pingwini Afrikani. Il-kawżi tiegħu għadhom mhux ċari għalkollox u x'aktarx li jvarjaw minn kolonja għall-oħra, iżda fil-Gżira ta' Robben x'aktarx li dan id-deklin huwa marbut mat-tnaqqis tal-provvista tal-ikel (sardini u inċova) tagħhom minħabba l-kompetizzjoni mis-sajjieda. Il-pingwini saru attrazzjoni turistika popolari peress li wieħed jarahom faċilment fil-gżira.

Għall-ħabta tal-1958, il-Logutenent Peter Klerck, uffiċjal tal-Flotta Navali tal-Afrika t'Isfel stazzjonat fil-gżira, introduċa diversi annimali. Is-silta li ġejja minn artiklu miktub minn ibnu Michael Klerck, li għex fil-gżira minn età żgħira, tiddeskrivi l-fawna lokali:

Fil-bidu tas-seklu 21, huwa stmat li l-popolazzjoni tal-fniek kienet laħqet 25,000 individwu, u b'hekk sar speċi invażiva li kienet qed tpoġġi lil speċijiet oħra fil-periklu. Il-bnedmin qed jikkaċċjaw u jħanxru l-fniek sabiex inaqqsu l-popolazzjoni tagħhom.

## Tibdil fil-klima
Fl-2022, is-Sitt Rapport ta' Valutazzjoni tal-IPCC inkluda l-Gżira ta' Robben fil-lista tas-siti kulturali Afrikani li jaf ikunu mhedda mill-għargħar u mill-erożjoni kostali sa tmiem is-seklu, iżda dan biss jekk it-tibdil fil-klima jsegwi RCP 8.5, li huwa x-xenarju ta' emissjonijiet tal-gassijiet b'effett ta' serra għoljin u li jibqgħu jiżdiedu b'tisħin globali ta' 4 °C., li ma għadux jitqies bħala xenarju probabbli ħafna. Ix-xenarji l-oħra, iktar plawżibbli, jirriżultaw f'livelli iktar baxxi ta' tisħin globali u b'hekk żieda iktar baxxa fil-livell tal-baħar: minkejja dan, il-livelli tal-baħar b'hekk jibqgħu jiżdiedu għal madwar 10,000 sena skont ix-xenarji kollha. Anke jekk it-tisħin globali jiġi limitat għal 1.5 °C, iż-żieda globali fil-livell tal-baħar xorta mistennija li taqbeż 2-3 metri (7-10 piedi) wara 2,000 sena (u livelli ogħla ta' tisħin globali jwasslu għal żidiet ferm ikbar), b'RCP 8.5 (~0.75 metru (2 piedi) b'medda ta' 0.5-1 metru (2-3 piedi)) ferm qabel is-sena 4000.

## Gallerija

File:Maximum_Security_Prison,_Robben_Island_(01).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Maximum_Security_Prison,_Robben_Island_(01).jpg|Maximum Security Prison, Gżira ta' Robben
File:Kathrada_Obama_Robben_island.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kathrada_Obama_Robben_island.jpg|Ahmed Kathrada, who was imprisoned in Gżira ta' Robben between 1964 and 1982, is pictured giving a tour of the prison to the then US President Barack Obama and his family in 2013.
File:Rock_pile,_Robben_Island_Prison.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Rock_pile,_Robben_Island_Prison.jpg|Rock pile started by Nelson Mandela and added to—one rock at a time—by former prisoners returning to the island.
File:Moturu_Kramat.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Moturu_Kramat.jpg|Muslim Moturu Kramat shrine on Gżira ta' Robben.
File:World_War_II_Guard_Pillbox,_Robben_Island_(01).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:World_War_II_Guard_Pillbox,_Robben_Island_(01).jpg|World War II guard pillbox.
File:ASC_Leiden_-_Rietveld_Collection_-_41_-_African_sacred_ibis_(Threskiornis_aethiopicus)_on_grassland_-_2015_(cropped).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:ASC_Leiden_-_Rietveld_Collection_-_41_-_African_sacred_ibis_(Threskiornis_aethiopicus)_on_grassland_-_2015_(cropped).jpg|African sacred ibis on Gżira ta' Robben, 2015.


## Referenzi