Jebel Faya

**Jebel Faya** (bl-Għarbi: جَبَل ٱلْفَايَة, b'ittri Rumani: *Jabal Al-Fāyah*), magħruf ukoll bħala l-**Pajsaġġ Paleolitiku ta' Faya**, huwa sit arkeoloġiku u għolja jew irdum tal-ġebla tal-ġir qrib Mleiha, Al Faya, fl-Emirat ta' Sharjah, l-Emirati Għarab Magħquda.

Jinsab madwar 50 kilometru (31 mil) fil-Lvant tal-belt ta' Sharjah, u bejn il-kosta tal-Golf u l-Muntanji ta' Al Hajar. Il-Pajsaġġ Paleolitiku ta' Faya jinkludi assemblaġġi ta' għodod u difniet mill-Paleolitiku, min-Neolitiku, minn Żmien il-Bronż u minn Żmien il-Ħadid, li jirriflettu l-okkupazzjoni umana tar-reġjun bejn 210,000 u 2,300 sena ilu.

L-iżjed assemblaġġ litiku bikri li nstab fis-sit ta' Faya-1 jixhed ir-rotta tat-tifrix virili tan-Nofsinhar tal-bniedem anatomikament modern mill-Afrika biex jippopola d-dinja u ġie datat permezz tal-luminexxenza stimolata b'mod ottiku li jmur lura għal madwar 125,000 sena ilu.

L-għodod li nstabu f'Jebel Faya huma distinti u għandhom rabtiet bħala forma u tip mal-għodod ta' era simili li nstabu fis-Sudan. B'hekk isostnu l-idea ta' rotta virili tan-Nofsinhar iktar milli rotta lejn il-Lvant tan-nies tul il-mogħdija tal-Lvant Nofsani lejn l-Ewropa. Din l-idea ġiet imsaħħa permezz tal-ħidma f'siti oħra. Minn Jebel Faya x'aktarx li qasmu lejn l-Iran u nxterdu lejn it-Tramuntana u l-Lvant.

Is-sejbiet mill-iskavi f'Jebel Faya u mill-iskavi tal-madwar jinsabu għall-wiri fiċ-Ċentru Arkeoloġiku ta' Mleiha.

Is-sit tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2025.

## [[Storja]]
L-iskavi f'Jebel Faya twettqu għall-ewwel darba bejn l-2003 u l-2010 minn Simon J. Armitage, Sabah A. Jasim, Anthony E. Marks, Adrian G. Parker, Vitaly I. Usik u Hans-Peter Uerpmann. Knut Bretzke, Nicholas J. Conard u Hans-Peter Uerpmann irrapportaw ukoll dwar is-sekwenza ta' FAY-NE1 wara li wettqu skavi bejn l-2009 u l-2013. Skavi addizzjonali studjaw il-kuntest ambjentali u ġeoloġiku tas-sit (ara Bretzke et al. 2013, Parton et al. 2015, u Rosenberg et al. 2011). Għalkemm il-kuntest Paleolitiku ta' Jebel Faya ġie studjat b'mod iktar intensiv, fl-2013 Hans-Peter Uerpmann, Margarethe Uerpmann, Adelina Kutterer u Sabah A. Jasim ippubblikaw xi sejbiet Neolitiċi fis-sit.

## Sejbiet

### Deskrizzjoni tas-sit
Jebel Faya hija għolja tal-ġebla tal-ġir f'Al Faya, fir-Reġjun Ċentrali tal-Emirat ta' Sharjah, twila bejn 10 u 20 km (6.2 mili u 12.4-il mil). Is-sit arkeoloġiku nnifsu jissejjaħ FAY-NE1 u jinsab fit-tarf tal-Grigal ta' Jebel Faya. L-arkeologi skavaw diversi trunċieri fis-sit, b'erja ta' iktar minn 150 metru kwadru b'kollox. Hemm sekwenza stratifikata fonda 5 metri (16-il pied) ta' saffi arkeoloġiċi, b'depożiti minn Żmien il-Bronż u Żmien il-Ħadid, in-Neolitiku u l-Paleolitiku.

### Kuntest ambjentali
L-okkupazzjonijiet Paleolitiċi f'Jebel Faya ġew marbuta ma' perjodi umdużi fin-Nofsinhar tal-Arabja, fejn id-disponibbiltà tal-ilma u l-kopertura tal-veġetazzjoni tal-inħawi x'aktarx li żdiedu u sostnew l-għajxien tal-bniedem. Fl-2013, Bretzke et al. analizzaw kolonni ta' sedimenti mit-trunċieri f'FAY-NE1. Filwaqt li l-Assemblaġġi A, B, u Ċ kien fihom evidenza ta' veġetazzjoni, is-saffi mingħajr depożiti arkeoloġiċi kien fihom evidenza ta' tnixxif. Studji oħra tar-rekords tal-firxa alluvjonali u tad-depożiti tal-lag relitt fir-reġjun appoġġaw din it-teorija li l-perjodi umdużi jaf offrew diversi opportunitajiet għat-tifrix tal-bniedem fin-Nofsinhar tal-Arabja.

### Depożiti
Is-saffi Paleolitiċi f'FAY-NE1 ġew deskritti għall-ewwel darba minn Armitage et al. u ġew datati permezz tal-luminexxenza stimolata b'mod ottiku. Minn isfel għal fuq, is-saffi jinqasmu kif ġej:

; Assemblaġġ A

Imur lura għal bejn wieħed u ieħor 40,000 sena ilu. Fih nstabu għodod, fosthom burini, bċejjeċ irtokkati, trufijiet barraxa, barraxa laterali u dentikulati.

; Assemblaġġ B

Id-datazzjoni għadha ma saritx. Fih instabu għodod simili għal dawk tal-Assemblaġġ A.

; Assemblaġġ Ċ

Imur lura għal bejn wieħed u ieħor 125,000 sena ilu. Fih instabu għodod, fosthom imnanar żgħar tal-idejn, foljati, trufijiet barraxa, barraxa laterali u dentikulati. L-evidenza tat-teknika tal-produzzjoni ta' Levallois hija unika għall-Assemblaġġ Ċ.

Huwa maħsub li l-għodod tal-ġebel huma assoċjati mal-*[[Homo sapiens]]* li kien jgħix fl-Afrika dak iż-żmien, u dan juri li l-*Homo* *sapiens* modern infirex fl-Afrika ħafna iktar malajr milli kien maħsub.

Huma preżenti wkoll l-Assemblaġġi Paleolitiċi D u E, iżda ma ġewx diskussi fid-dettal minħabba l-għadd żgħir ta' sejbiet fihom.

#### Saffi Neolitiċi
Is-saffi Neolitiċi f'FAY-NE1 jikkonsistu f'bejn wieħed u ieħor metru ta' sedimenti. Saff ta' ramel fuq l-Assemblaġġ A jissiġilla l-kuntest Neolitiku mill-Paleolitiku. Dan is-saff fih ponot tal-vleġeġ u frammenti tal-qxur tal-baħar ta' Faya, li jmorru lura għal madwar 9500 sena qabel il-preżent. Hans-Peter Uerpmann u l-kollegi tiegħu jattribwixxu dawn l-artefatti għall-ewwel okkupazzjoni mill-ġdid tas-sit mill-aħħar abbandun tiegħu fil-Paleolitiku. Is-saffi ta' fuq dan is-saff ta' ramel huma inqas distinti u ma pprovdewx informazzjoni sinifikanti dwar l-okkupazzjoni fl-aħħar tan-Neolitiku.

## Importanza
Għalkemm ma nstabux fossili umani f'Jebel Faya, Armitage u oħrajn sostnew li l-artefatti li nstabu fl-Assemblaġġ Ċ, li jmorru lura għal 125,000 sena qabel il-preżent, ġew prodotti minn bnedmin anatomikament moderni. Dan għaliex l-Assemblaġġ Ċ jixbaħ it-teknoloġija kontemporanja tal-Lvant u tal-Grigal tal-Afrika iktar milli t-teknoloġija ta' artefatti li nstabu f'siti oħra fil-peniżola tal-Arabja. B'hekk, l-evidenza li nstabet f'Jebel Faya intużat biex tappoġġa l-idea ta' tifrix bikri tal-bnedmin anatomikament moderni mill-Qarn tal-Afrika san-Nofsinhar tal-Arabja u san-Nofsinhar tal-Asja. Skont din it-teorija, il-bnedmin moderni nfirxu mill-Afrika qabel ma żbroffa is-supervulkan Toba xi 70–75,000 sena qabel il-preżent. Dan huwa bbażat fuq l-iskavi li saru f'Jwalapuram, fl-Indja, minn Petraglia et al., li jsostnu li l-assemblaġġi li nstabu fis-saffi ta' qabel u ta' wara li żbroffa s-supervulkan Toba jindikaw il-preżenza kontinwa tal-bnedmin anatomikament moderni. Skont Petraglia u l-kollegi tiegħu, il-preżenza tal-bnedmin anatomikament moderni f'Jebel Faya 125,000 sena ilu jaf tkun evidenza ta' rotta ta' tifrix bikri mill-Afrika, li l-bnedmin jaf segwew san-Nofsinhar tal-Asja. Madankollu, hemm oppożizzjoni qawwija kontra din in-nozzjoni, peress li l-kritiċi sostnew li l-evidenza tal-Assemblaġġ Ċ mhix biżżejjed biex tikkonferma l-preżenza tal-bnedmin anatomikament moderni mill-Afrika. Skont Paul Mellars, li jemmen li t-tifrix sinifikanti tal-bnedmin moderni ma setax seħħ qabel li żbroffa s-supervulkan Toba, "Ma hemmx xrara ta' evidenza hawnhekk li dawn saru minn bnedmin moderni, u lanqas li dawn ġew mill-Afrika".

Studji dwar il-kuntest ambjentali ta' Jebel Faya indikaw il-potenzjal ta' tifrix tal-bnedmin mill-Afrika matul il-perjodi umdużi fin-Nofsinhar tal-Arabja. Dawn il-perjodi jaħbtu mal-okkupazzjoni f'FAY-NE1, u juru l-attività f'Jebel Faya bħala ċiklu ta' okkupazzjoni u abbandun skont id-disponibbiltà tal-ilma u tal-veġetazzjoni. Madankollu, għalkemm dawn l-istudji juru kemm is-sit kien attraenti matul il-perjodi umdużi, għad hemm dibattitu għaddej dwar l-identità tal-okkupanti tiegħu.

Minħabba n-nuqqas ta' xebħ ma' assemblaġġi oħra ta' Żmien il-Ħaġar Nofsani jew Aħħari, l-Assemblaġġi A u B ġew attribwiti għal żviluppi indiġeni, li jaf jindikaw li Jebel Faya kien abitat b'mod kontinwu. Madankollu, din il-konklużjoni ġiet iddubitata minħabba evidenza ġenetika ta' tifrix iktar rapidu tal-bnedmin anatomikament moderni mill-Afrika, li jfisser li l-assemblaġġi Paleolitiċi jaf huma l-prodotti ta' popolazzjonijiet mhux relatati.

## Sit ta' Wirt Dinji

Il-Pajsaġġ Paleolitiku ta' Faya ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2025.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (iii)** "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-**kriterju (iv)** "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".

## Referenzi