open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hanshin Tigers

**Hanshin Tigers**(Ġappuniż:阪神タイガース ) huwa tim professjonali tal-baseball Ġappuniż . Jappartjeni għall -Lega Ċentrali . Il-grawnd tad-dar huwa Hanshin Koshien Stadium fil- Belt ta' Nishinomiya, il-Prefettura ta' Hyogo .
L-isem imqassar huwa " Hanshin " u l-laqam huwa " Tigri ". Xi kultant tissejjaħ " tiger " jew " tiger tal-ġlieda ". Fost it-12- il tim tal-baseball professjonali eżistenti fil -Ġappun , għandu t-tieni l-itwal storja wara l-Ġganti Yomiuri, u huwa wieħed mit-timijiet li bdew il-kampjonat professjonali tal-baseball fl-1936 . Sal-1960, kien jissejjaħ Osaka Tigers ħlief għal perjodu matul il-gwerra.
Il-korporazzjoni operattiva hija Hanshin Tigers Co., Ltd. Il-kumpanija prinċipali hija Hanshin Electric Railway ( sussidjarja ta' Hankyu Hanshin Holdings ).
Ħames rebħiet fil-kampjonat (ikklassifikati fil-5 post fin-numru ta 'rebħiet), darba waħda biss fil-Ġappun (parità għall- inqas fost 12-il tim ), u mill- 1987 sal- 2001 , l-età mudlama ta' għarqa fil-qiegħ 10 darbiet fi staġuni 15. 
## Link esterna

* [uffiċjali](https://m.hanshintigers.jp/　Websajt)
Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bulgarija

Is-Siti ta' Wirt Dinji tal-Organizzazzjoni tan-Nazzjonijiet Uniti għall-Edukazzjoni, ix-Xjenza u l-Kultura (UNESCO) huma postijiet b'importanza kulturali jew naturali, kif deskritt fil-Konvenzjoni tal-Wirt Dinji tal-UNESCO, li ġiet stabbilita fl-1972. Il-wirt kulturali jikkonsisti minn monumenti (bħal xogħlijiet arkitettoniċi, skulturi monumentali, jew inċiżjonijiet), gruppi ta' binjiet, u siti (fosthom siti arkeoloġiċi). Il-wirt naturali jinkludi karatteristiċi naturali (li jikkonsistu minn formazzjonijiet fiżiċi u bijoloġiċi), ġeoloġiċi u fiżjografiċi (inkluż il-ħabitats ta' speċijiet mhedda ta' annimali u pjanti), u siti naturali li huma importanti mill-puntdivista tax-xjenza, tal-konservazzjoni jew tas-sbuħija naturali. Il-Bulgarija aċċettat il-Konvenzjoni tal-Wirt Dinji tal-UNESCO fis-7 ta' Marzu 1974, u b'hekk is-siti storiċi u naturali tagħha saru eliġibbli biex jiżdiedu fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.

Mill-2022 il-Bulgarija għandha għaxar Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. L-ewwel erba' siti tniżżlu fil-lista fl-1979: il-Knisja ta' Boyana, il-Kavallier ta' Madara, il-Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Ivanovo, u l-Qabar Traċjan ta' Kazanlak. Erba' siti oħra tniżżlu fil-lista fl-1983, wieħed fl-1985, u ieħor iktar reċenti fl-2017. Seba' siti huma kulturali u tlieta huma naturali. Hemm sit minnhom li huwa transnazzjonali, il-Foresti Antiki u Primordjali tal-Fagu tal-Karpazji u ta' Reġjuni Oħra tal-Ewropa, li huwa kondiviż ma' 17-il pajjiż ieħor.

## Siti ta' Wirt Dinji
L-UNESCO tiddeżinja s-siti abbażi ta' għaxar kriterji tal-għażla; kull sit irid jissodisfa mill-inqas wieħed mill-għaxar kriterji. Il-kriterji (i) sa (vi) huma kulturali, filwaqt li l-kriterji (vii) sa (x) huma naturali.

NB: * Siti transnazzjonali (bl-ikħal)

## Referenzi
Gjergj Pekmezi

**Gjergj Pekmezi** (23 April 1872 – 24 Frar 1938) kien lingwista, filosfu, folkorista u diplomatiku Albaniż. Fl-1916, sar membru tal-Kummissjoni Letterarja ta' Shkodër, li stabbiliet l-ewwel forma standardizzata tal-lingwa Albaniża.

## Ħajja Bikrija
Pekmezi twieled f'Tushemisht, Pogradec (illum l-Albania). Hemmhekk beda' l-ewwel studju tiegħu f'Ohrid u Monastir, u kompla għal Belgrad mill-1890 għall-1894. Ggradwa mill-Università ta' Vjenna ifil-filosofija u fil-filoloġija fl-1898. Wara li ggradwa, Pekmezi mar lura l-Albanija.

## Karriera
Fl-1903, Pekmezi ġie elett biex jidderieġi l-katidra tal-lingwa Albaniża fl-Università Orjentali ta' Vjenna. Fl-1904, flimkien ma' Hile Mosi, Kolë Rrota u intellettwali Albaniżi oħra, huwa waqqaf is-soċjetà kulturali-patrijottika Dija (Għarfien). Fl-aħħar tal-perjodu Ottoman, l-Awstrija-Ungerija ssussidjat tnejn mix-xogħlijiet ta’ Pekmezi: *Albanesische Bibliographie* u *Albanianische Grammatik*.

Matul il-ħarifa tal-1913, Pekmezi ħadem għall-kummissjoni tal-fruntiera fin-Nofsinhar tal-Albanija, u f'Marzu 1914 inħatar *dragoman* (interpretu/segretarju) fil-missjoni ġdida Awstro-Ungeriża f'Durrës. Fl-1916, kien membru ewlieni tal-Kummissjoni Letterarja Albaniża fi Shkodër taħt l-awspiċi tal-Awstro-Ungerija. F'April 1917, akkumpanja u ffaċilita lid-delegazzjoni ta' kapijiet u mexxejja Albaniżi li żaru Vjenna u li ltaqgħu mal-awtoritajiet Imperjali mistednin minn Ignaz Freiherr Trollmann.

Mill-1920 sal-1924 u mill-1926 sal-1928, serva bħala konslu Albaniż fl-Awstrija. Fl-1924 ppubblika edizzjoni ġdida ta' *Bleta Shqipëtare* ta' Thimi Mitko bl-alfabett Albaniż modern.  Xogħol Pekmezi sar l-edizzjoni l-aktar magħrufa ta' *Bleta Shqipëtare* ta' dak iż-żmien.

Mill-1928 sa mewtu għallem l-Albaniż fl-Università ta' Vjenna. Il-fergħa tal-Albanoloġija tal-Università ta' Vjenna ġġib ismu.

Hemm skola sekondarja li tinsab f'Rruga Driloni, Pogradec, l-Albanija li jisimha Gjergj Pekmezi High School.

## Xogħol
Gjergj Pekmezi kien l-awtur ta':
**Vorläufiger Bericht über das Studium des albanesischen Dialekts von Elbasan (Rapport Preliminarju dwar l-Istudju tad-Djalett Albaniż ta' Elbasan)*, Vjenna, 1901
**Grammatik der albanesischen Sprache (Grammatika tal-Ilsien Albani)*, Vjenna, 1908
**Bleta shqypëtare e Thimi Mitkos (In-Naħla Albaniża ta' Thimi Mitko)*, Vjenna, 1924
**Bibliographija shqype/Albanesische Bibliographie (Bibljografija Albaniża)*, bħala koawtur, Vjenna, 1909
**Sprachführer zur schnellen Erlernung der albanischen Sprache (Manwal għat-Tagħlim Malajr tal-Ilsien Albaniż)*, Vjenna, 1913
**Lehr und Lesebuch des Albanischen (Manwal u Qarrej tal-Albaniż)*, miktub flimkien ma' Maximilian Lambertz, Vjenna, 1913

## Sorsi

### Noti

### Referenzi

*
*
Natasha Lako

**Natasha Lako** (twieldet 13 May 1948) hija poeta u kittieba Albaniża. Hija parti mill-ewwel ġenerazzjoni ta' kittieba nisa tal-pajjiż.

Lako studjat ix-xjenza politika fl-Università ta' Tirana, fejn speċjalizzat fil-ġurnaliżmu. Ħadmet ukoll fil-New Albania Film Studios f'Tirana. Flimkien ma' Diana Çuli u Helena Kadare, kienet waħda mill-ftit kittieba nisa matul ir-reġim komunista Albaniż. Mill-1991 sal-1993, inħatret bħala membru tal-Partit Demokratiku fil-gvern ta' koalizzjoni. Fl-1997, saret l-ewwel direttur tal-Arkivji tal-Films Albaniżi, fejn ħadmet għal numru ta' snin.

Lako, li ħadmet ukoll bħala kittieba għall-film, hija miżżewwġa lill-attur u direttur tal-films Albaniż Mevlan Shanaj. Għandhom żewġt itfal, Hera u Joni.

## Xogħlijiet

;Poeżija
*1972: *Marsi brenda nesh*
*1979: *E para fjalë e botës*
*1984: *Këmisha e pranverës*
*1986: *Yllësia e fjalëve*
*1990: *Natyrë e qetë*
*1995: *Thesi me pëllumba*
*2016: *Kunderperfyterimi*

;Rumanzi
*1977: *Stinët e jetës*

## Referenzi

## Ħoloq Oħra
*Traduzzjonijiet bl-Ingliż tal-poeżija ta' Lako minn ''Albanian Literature in Translation'' ta' Robert Elsie
Lajla Përnaska

**Lajla Përnaska** kienet membru tal-Assemblea tar-Repubblika tal-Albanija għall-Partit Demokratiku tal-Albanija bejn l-2005 u l-2013. Inħatret fil-Kontea ta' Tiranë.

Studjat il-pedjatrija fl-Università ta' Tirana u wara speċjalizzat fl-Università ta' Pariġi Descartes u l-Università Henri Poincaré fi Franza.
Inħatret MP fl-elezzjoni ġenerali tal-2005 mill-Kontea ta' Tiranë. Kienet membru tal-Kumitat għall-Politika Barranija u l-Kumitat tax-Xogħol, Affarijiet Soċjali u Saħħa.

## Referenzi
Diana Çuli

**Diana Çuli** (twieldet 13 April 1951, Tirana) hija kittieba, ġurnalista u politika Albaniża. Iggradwat mill-Fakultà tal-Filosofija tal-Università ta' Tirana fl-1973. Wara li ggradwat, ingħaqdet mal-bordijiet editorjali ta' *Drita* u ta' *Les lettres albanaises*, rivista miktuba mil-Franċiż. Fl-1990, isseħbet mal-oppożizzjoni demokratika u saret il-kap tal-Forum Indipendenti tan-Nisa, u ingħaqdet mal- Partit Soċjali Demokratiku Albaniż.

Ilha rappreżentanta tal-Albanija fl-Assemblea Parlamentari tal-Kunsill tal-Ewropa mill-2006. Fl-Albanija, taħdem favur id-drittijiet tan-nisa, partikolarment dawk f'prostituzzjoni mġiegħla. Mill-2004, kienet il-president tal-Federazzjoni tan-Nisa tal-Albanija.

Fl-aħħar tas-snin 70, ppubblikat l-ewwel storja qasira tagħha *Ndërgjegja* (*Kuxjenza*). Ippubblikat tmien rumanzi oħra, u hija l-awtriċi ta' screenplays għal films bħal *[[Hije që mbeten pas]]* (1985), *[[Rrethi i kujtesës]]* (1987),
u *[[Bregu i ashpër]]* (1988).

## Xogħlijiet Magħżula
* 1980: *Jehonat e jetës*
* 1983: *Zëri i largët*
* 1986: *Dreri i trotuareve*
* 1992: *Rekuiem*
* 1993: *... dhe nata u nda në mes*
* 2000: *Diell në mesnatë*
* 2006: *Engjëj të armatosur*
* 2009: *Gruaja na kafe*
* 2011: *Hoteli i drunjtë*

## Ara Ukoll
* Rreze Abdullahu
* Mimoza Ahmeti
* Flora Brovina
* Klara Buda
* Elvira Dones
* Musine Kokalari
* Helena Kadare
* Irma Kurti

## Referenzi
Angeliki Hatzimichali

**Angeliki Hatzimichali** (1895–1965) kienet folklorista Griega. Trabbiet fi Plaka, bint professur tal-letteratura Griega. Iddedikat ħajjitha għall-istudju tat-tradizzjoni Griega uqattgħet ħafna minn ħajjitha fil-Greċja rurali, fejn iddokumentat d-drawwiet u s-snajja' ta' kuljum tan-nies. Kienet hi li stabilixxiet workshops biex tippreserva kemm setgħet l-isnajjiet tradizzjonali, u fl-1921 organizzat l-ewwel wirja tal-arti folkloristika fil-Greċja. Ippubblikat xogħolha f'diversi rivisti folkoristiċi kemm fil-Greċja kif ukoll barra. Illum, il-villa neoklassika ta' Hatzimichali fi Plaka huwa mużew, iċ-Ċentru tal-Art u Tradizzjoni Folkloristika, li fih numru ta' drappijiet rrakmati u minsuġa bl-idejn, lbies, u platti taċ-ċeramika minn Skyros.

## Referenzi
Garabet Tavitjan

**Garabet Tavitjan** (Гарабет Тавитјан) (twieled fl-1953) huwa drummer Maċedonjan drummer ta' dixxendenza Armena u membru tal-grupp rock Leb i sol. Huwa meqjus bħala l-aktar drummer Maċedonja magħruf.

## Diskografija
* Гаро и Парамециум  Live (МКП, МРТВ 1995)
* Live (SJF Records 1995)
* Гарабет Тавитијан (Gemini 2 1996)
* А бре, Македонче (Matav 2001)

## Referenzi

## Ħoloq Oħra
*Diskografija ta' Garabet Tavitijan fuq Discogs
Halima Nosirova

**Halima Nosirova** jew **Halima Nasyrova** (bl-Użbek: Halima Nosirova jew Ҳалима Носирова; bir-Russu: Халима Насырова jew *Khalima Nasyrova*) kienet kantanta Użbeka ta' mużika Użbeka. Bdiet il-karriera kreattiva tagħha bħala attriċi fl-1927, u kienet artista popolari tal-URSS.

## Unuri u Premjijiet
* Artist tal-Poplu tal-URSS (1937)
* Premju Stalin (1942, 1951)

## Pubblikazzjonijiet
* Солнце над Востоком. Записки актрисы. М., 1962. (bir-Russu)
* Мен ўзбек қизиман. Т., 1968. (bl-Użbek)

## Letteratura
* НАСЫ́РОВА ХАЛИМА́ // 
* Саидов А. Х. Насырова. Таш., 1974
* Юлдашбаева Т.А. Х. Насырова. Таш., 1971; она же. Певцы узбекского оперного театра. Таш., 1985
* Франк Е.В. Х. Насырова. М.; Л., 1950

## Referenzi

## Ħoloq Oħra
* Artista tal-Popli tal-Unjoni Sovjetika Antonina Nezhdanova u Artista tal-Popli tal-Użbekistan Khalima Nasyrova
* Бахриддин Насриддинов (Bahriddin Nasriddinov, Ħaddiem Kulturali Onorat tal-Użbekistan). "ХАЛИМЫ СОЛОВЬИНОЕ ПЕНЬЕ" (bir-Russu)
Mariya Androsova-Ionova

**Mariya Nikolaevna Androsova-Ionova** (Мария Николаевна Андросова-Ионова) (14 October 1864 - 1941, Tashkent) kienet kittieba u folklorista Russa, u artista tal-olonkho, epika minn Yakut.

Twieldet fl-14 ta' Ottubru 1864 fir-reġjun ta' Yakutsk, u trabbiet minn nannuha. Fl-1893 iżżewġet lill-eżiljat V. M. Ionov, li introduċiha għall-ġbir tal-folklor Yakut. Mill-1922 sal-1930, ħadmet fil-Mużew tal-Antropoloġija u l-Etnografija tal-Kunstkamera. Għexet f'Moska. Fil-bidu tat-Tieni Gwerra Dinjija, ġiet evakwata, u mietet fl-1941 f'Tashkent.

## Xogħlijiet
* 
* 
* 
* 
* 

## Referenzi
Friends of the Earth (Malta)

**Moviment għall-Ambjent, Friends of the Earth Malta** (stabbilit fl-1985 u oriġinarjament kien magħruf bħala **Żgħażagħ għall-Ambjent**) huwa organizazzjoni tal-ambjentalisti u attivitisti favur l-ambjent f'Malta. Il-grupp twaqqaf l-ewwel bħala organizzazzjoni umbrella għal diversi gruppi taż-żgħażagħ u ambjentali iżda malajr żviluppa fil-forma preżenti tiegħu.

## Storja
Il-grupp oriġinarjament twaqqaf  fl-1985 bħala organizzazzjoni umbrella għal diversi gruppi taż-żgħażagħ u ambjentali, iżda malajr żviluppa f'kumitat ta' attivisti. Il-popolarità u l-kopertura tal-midja nkisbu għall-ewwel darba f'Novembru 1985, meta membri tal-grupp ġew attakkati waqt protesta kontra l-iżviluppi fuq il-bajjiet u fil-kampanja. Minn dak iż-żmien 'l hawn l-attivitajiet tal-organizazzjoni ffokaw prinċipalment fuq kwistjonijiet ta' użu tal-art, theddidiet mit-turiżmu, enerġija, tniġġis, skart u għajxien sostenibbli.

Fl-1991, il-Moviment għall-Ambjent sar parti minn Friends of the Earth International, netwerk ta’ gruppi minn 71 pajjiż. 

FoE Malta hija organizzazzjoni indipendenti, distinta minn kull partit politiku. Mhi direttament affiljata ma’ ebda grupp ambjentali ieħor f’Malta, madankollu, ħadmet ma’ numru ta' NGOs oħra fuq kwistjonijiet partikolari ta’ tħassib komuni.

FoE Malta rċeviet il-Premju Julian Manduca għall-kontribut sinifikanti tagħha għall-ambjentaliżmu f’Malta u l-Premju Golden Star mill-Kummissjoni Ewropea għall-proġett tagħhom “Ċittadini Ewropej Ġodda! Dibattitu Televiżiv u Workshop Internazzjonali”.

FoE Malta hija parti mit-30 organizzazzjoni nazzjonali li Friends of the Earth Europe tirrappreżenta u tgħaqqad fil-livell Ewropew.

## Attiviżmu
Il-kwistjonijiet ewlenin li jikkampanjaw dwarhom Friends of the Earth Malta huma:

* Tibdil fil-klima
* Kwistjonijiet ta' art
* GMOs
* L-Ilma
* Skart
* Bżonn ta' kimiċi aktar sikuri
* Ġustizzja soċjali u ambjentali

## Links esterni

* Website uffiċjali
* Friends of the Earth Internazzjonali
* Friends of the Earth Europe
Julian Manduca

**Julian Manduca** (2 ta’ Lulju 1958 – 17 ta’ Mejju 2005) kien wieħed mill-ambjentalisti prominenti f’Malta. Huwa kien jagħmel parti mit-tim maniġerjali ta’ organizzazzjoni tal-kummerċ etiku u editur konsulent mal-gazzetta liberali u favur l-ambjent *MaltaToday*.

Bħala attivist ta’ Friends of the Earth Malta, Manduca qatt ma beża’ jesprimi t-tħassib tiegħu f’pajjiż fejn it-tkabbir taz-zoni urbani kien qered il-biċċa l-kbira tat-terren naturali, waqt li kkritika deċiżjonijiet politiċi li ffavorew l-industirja tal-kostruzzjoni aktar mill-ħarsient tal-ambjent naturali. 

Attivist mal-Partit Aħdar Malti *[[Alternattiva Demokratika]]*, fl-1992 ingħaqad ma' erbatax-il persuna oħra li nqaflu fil-ktajjen bil-ktajjeb mal-gradi ta' quddiem il-Berġa ta' Kastilja, li sservi bħala l-uffiċċju tal-Prim Ministru Malti, bi protesta kontra s-sistema elettorali ta' Malta. Minkejja dan, Malta baqgħedt l-uniku pajjiż tal-Unjoni Ewropea b’żewġ partiti biss rappreżentati fil-parlament.

Imlaqqam Choppy, huwa kien magħruf ukoll għall-impenn tiegħu lejn il-Klabb tal-Films tal-Università ta’ Malta. Huwa kien miżżewweġ lill-attriċi Ġermaniża Irene Christ. Fl-2002, flimkien ma’ Christ, waqqaf il-grupp teatrali Actinghouse Productions.

Manduca miet f'daqqa fis-17 ta' Mejju 2005 f'Malta .

It-telfa tiegħu kienet it-tieni waħda f'perjodu qasir fost l-ambjentalisti Maltin impenjati, wara l-mewt tal-attivista ta' Greenpeace Maggie Borg. Il-grupp rock Malti Dripht iddedika l-album *Global Warning* lil dawn iż-żewġ ambjentalisti. Il-ħeġġa, l-onestà, il-ftuħ u l-impenn tiegħu ispiraw lil ħafna ambjentalisti Maltin oħra biex iwettqu l-kruċjata kontra l-iżvilupp żejjed fil-Gżejjer Maltin.

Fl-2006 *il-Malta Today* nediet il-Premju Julian Manduca, għall-ħidma kulturali, letterarja u ambjentali. Dawn il-premjijiet ingħataw lil Friends of the Earth (Malta), Walter Micallef u Karl Schembri .

## Referenzi
Abibilla Kudayberdiev

**Abibilla Kudayberdiev** (bil-Kirgiż u bir-Russu: Абибилла Кудайбердиев born June 1, 1962) huwa l-ex Ministru tad-Difiża ta' Kirgiżistan.

## Bijografija

Twieled l-1 ta' Ġunju 1962, fid-Distrett ta' Nookat fil-belt ta' Osh. Fl-1983, iggradwa mill-Alma-Ata Higher All-Arms Command School fil-Każak RSS. Fl-2003, iggradwa mill-Akkademja tal-Armi Magħquda tal-Federazzjoni Russa. Mill-2008 sal-2009, serva bħala l-kap tal-Iskola Militari Għolja ta' Bishkek. F'Novembru 2009, inħatar il-Kap tal-Persunal Ġenerali tal-Forzi Armati, fejn serva għal 7 xhur. F'Lulju 2010, serva bħala l-Ministru tad-Difiża tar-Repubblika Kirgiża . F'April 4, 2014, bid-Digriet tal-President ta' Kirgiżistan, Kudayberdiev inħatar mill-ġdid bħala Ministru tad-Difiża tal-Kirgiżistan. Tneħħa mill-kariga tiegħu bħala Ministru tad-Difiża fit-12 ta’ Ottubru, 2015, mill-President Atambayev.

## Edukazzjoni
* 1983 - Alma-Ata Higher All-Arms Command School
* 2003 - Akkademja tal-Armi Magħquda tal-Forzi Armati tal-Federazzjoni Russa

## Premjijiet
* Ordni ta' Manas
* Midalja ta' Erdik

## Ara Ukoll
Ministeru tad-Difiża tar-Repubblika Kirgiża

## Referenzi
Il-Pont tal-Ġebel (Tartu)

**Il-Pont tal-Ġebel** (Estonjan: *Kivisild* ) kien pont f' Tartu, l-Estonja.

Il-pont infetaħ fis-16 ta’ Settembru 1784. Il-pont inbena fuq l-ordni tal-Imperatriċi Katarina II tar-Russja.

Il-pont kien imġarraf matul it-Tieni Gwerra Gwerra fl-1941. Il-pont kien jinstab fejn illum hemm Kaarsild.

Hemm pjanijiet biex il-pont jerġa’ lura għall-glorja oriġinali tiegħu. 

## Referenzi
Il-Fanal ta' Keri

__EBDAWERREJ__

**Il-Fanal ta' Keri** (Estonjan : *Keri tuletorn* ) (magħruf qabel bħala **il-Fanal ta' Kokskäri**) huwa fanal fil- Ġolf tal-Finlandja fil-Gżira Keri, l-Estonja . Id-dawl innifsu jinsab f' għoli ta' 31 metru (102 pied) fuq il-livell tal-baħar, filwaqt li l-fanal innifsu huwa 28 metru (92 pied) għoli. 

## Storja
Il-fanal tal-lum inbena fl-1858. Huwa ċilindru tal-metall aħmar miksi bil-kamra tal-fanal u l-gallarija li tistrieħ fuq bażi ċilindrika tal-ġebel. Dan id-dawl huwa kkontrollat mill-kompjuter, imħaddem minn ċelloli solari u batteriji.

Il-fanal oriġinali tal-injam inbena fl-1724. Inbena mill-ġdid fil-bidu tas-seklu 19 b’ bażi tal-ġebel taħt b’ torri tal-injam.

Mill-1907 sal-1912 kien l-uniku fanal fid-dinja li kien jaħdem bil-gass naturali . Fl-1990 il-bażi tal-ġebel bdiet tiġġarraf u ġew installati rinfurzar tal-azzar. Fl-2007 ġiet installata kamera tal-internet segwita minn stazzjon tat-temp bl-internet fl-2009.

## Speċifikazzjonijiet
Matul is-sigħat ta' dlam id-dawl jiċċirkola bis-sekwenza li ġejja: 13-il sekonda mitfi; 2 sekondi mixgħula. Id-dawl jidher minn 11-il mil nawtiku. 

## Bolla tal-posta
L-Uffiċċju tal-Posta Estonjan ħareġ bolla li tfakkar il-Fanal ta’ Keri fil-15 ta’ Jannar 2003. Dakinhar inħarġu wkoll għotjien tat-tħassir tal-ewwel jum.

## Referenzi

## Ħoloq esterni

* Kinnismälestis, Arhitektuurimälestis nr 9500 Kultuurimälestiste riiklikus reġistri
* Ritratt tal-fanal ta' Keri 2005
Stazzjon tal-ferrovija Haapsalu

**L-Istazzjon tal-Ferrovija ta’ Haapsalu** (Estonian *Haapsalu raudteejaam* ) huwa bini storiku li serva bħala l-istazzjon tal-ferrovija prinċipali fil-belt tal-mistrieħ ta' mal-baħar ta' Ħaapsalu, li tinsab fuq il-kosta tal-punent tal -Estonja.

Il-bini tal-istazzjon tal-injam beda f’ Mejju tal-1904, b’ servizz ferrovjarju limitat li beda f’ Diċembru tal-1904. L- istazzjon tal-ferrovija jikkonsisti f’ diversi binjiet: it-terminal tal-passiġġieri, pavaljun tal-kontroll tal-ferrovija, terrazzin mgħotti u pjattaforma mgħottija b’ tul ta’ 216 metru.

It-terminal ta' sular wieħed huwa kkompletat b' bizzilla tal-injam, il-kamra ta' stennija tal-ġebel b' żewġ sulari għandha torri tal-arloġġ mal-faċċata tal-Grigal tagħha. Il-ġewwieni ta' l-istruttura għandu soqfa tal-istokk u art magħmula minn madum taċ-ċeramika żgħir; il-veduti tal-baħar kienu miżbugħa fis-snin ħamsin. 

Il-bini tal-istazzjon kien iddisinjat mill-perit Karl Verheim u l-inġinier V. Vestfalen, bil-bini ewlieni jsir matul l-1905–1907. Ferroviji regolari tal-passiġġieri wżaw l-istazzjon sa Settembru 1995 u ferroviji tal-merkanzija sal-2004. Mill-2014, il-biċċa l-kbira tal-binarju tneħħa u minnflok sar karreġġjata tar-roti.

## Referenzi

## Ħoloq barranin
Il-Piena kapitali fl-Estonja

Mill-1935 sal-inkorporazzjoni tal-Estonja fl-Unjoni Sovjetika fl-1940, ħabsin ikkundannati għall-mewt mill-qrati ċivili ngħataw għażla li jmutu jew b' suwiċidju kkaġunat mill-velenu jew bil-forka, kif deskritt fil-Kodiċi tal-Proċedura Kriminali (li daħal fis-seħħ fl-1 ta' Frar 1935): *“Siegħa qabel il-ħin skedat tal-eżekuzzjoni, il-kundannat għandu jittieħed f’ ċella tal-mewt, fejn il-prosekutur tal-istat jaqra s-sentenza tal-mewt u jistaqsi lill-priġunier jekk hux lest li jagħmel suwiċidju.* *Jekk it-tweġiba tkun fl-affermattiv, il-prosekutur jagħti lill-ikkundannat tazza velenu—it-tip ta’ velenu li għandu jiġi determinat mill-Bord Nazzjonali tas-Saħħa.* *Jekk ir-raġel iddestinat jonqos milli jieħu l-velenu fi żmien ħames minuti jiġi mgħallaq.”*  L-eżekuzzjonijiet militari saru minn skwadra tal-isparar .

Matul l-era Sovjetika, il-metodu t' eżekuzzjoni sar tir wieħed b' arma tan-nar fuq il-wara tar-ras . L-aħħar eżekuzzjoni fl-Estonja seħħet fil-11 ta' Settembru 1991 meta Rein Oruste, misjub ħati ta ' qtil, ġie sparat fuq il-wara tar-ras fil-Ħabs ta' Patarei. Il-piena tal-mewt ġie mengħat kompletament fl-Estonja fit-18 ta' Marzu 1998 meta ġie ffirmat il-Protokoll Nru 6 għall- ECHR .

## Poll
Fl-2015, stħarriġ sab li 70% tal-Estonjani huma favur il-piena tal-mewt. Din hija żieda fl-appoġġ minn 62% fi stħarriġ tal-2010. 

## Referenzi
Peeter Allik

**Peeter Allik** (28 ta' Ġunju 1966 f' Põltsamaa - 31 ta' Diċembru 2019 f' Tartu )  kien artist Estonjan u Surrealista (tendenza dattiloskopika sewda u bajda ).

Huwa ggradwa mill-Università ta' Tartu .

Fl-1997, sar l-ewwel rebbieħ tal-Premju Ado Vabbe .

Fl-2002, huwa rebaħ ukoll il-Grand Prix fuq VIII  Internazzjonali tal-istati Baltiċi f' Kaliningrad .

## Referenzi

## Ħoloq esterni
* Il-paġna web ta' Peeter Allik
* Peeter Allik f'San Pietruburgu (Russja)
Edward von Lõngus

**Edward von Lõngus** (psewdonom) huwa artist tal-stencils Estonjan ibbażat f'Tartu. Ix-xogħolijiet tiegħu kisbu l-attenzjoni tax-xandir u ħafna kritiċi tal-arti u ġew ippreżentati f’ wirjiet tal-arti u mibjugħa f’ irkanti tal-arti. 

Tqabbel ma’ Banksy  minħabba l-istil tax-xogħolijiet tiegħu li ħafna drabi jinkludu kummentarju politiku u soċjali, l-użu tiegħu ta’ stensils u t' identità mhux magħrufa.

Huwa rċieva l-Premju għall-Kultura tal-Belt ta' Tartu fl-2014 għall-istensil tiegħu "Cannabeard and the Witch-Hunter" li jieħu karattru tal-ktieb tat-tfal Estonjan imsejjaħ Sammalhabe ("Mossbeard", mir-rumanz ta' Eno Raud "Naksitrallid") u jibdel biex jipproduċi biċċa dwar il-gwerra kontra d-droga. 

F'Jannar 2019, Edward von Lõngus rebaħ il-Premju Kulturali 2018 mill-Ministeru tal-Affarijiet Barranin Estonjan għall-proġett tiegħu ta' arti diġitali fit-toroq '(R)estart Reality'. Matul il-proġett, li sar bħala parti mill-presidenza tal-Estonja tal-Unjoni Ewropea u l-programm kulturali għaċ-ċelebrazzjonijiet tal-100 anniversarju tar-Repubblika tal-Estonja, huwa żar 11-il kapitali Ewropej - Brussell, Ruma, Berlin, Ħelsinki, Kopenħagen, Pariġi, Londra, Vilnjus, Rīga, Vjenna u Budapest -, pitter hemmhekk arti tat-triq li għandha x' taqsam mal-istorja kulturali Estonjana. Ma’ dawn il-pitturi, żied kontenut awdjo-vidjo diġitali mqabbad permezz t’ app ta’ realtà miżjuda, li tirrakkonta stejjer dwar kull figura miżbugħa ta’ daqs ħajja u tgħaqqad it-tradizzjonijiet kulturali mal-immaġni tal-Estonja bħala nazzjon elettroniku. 

## Referenzi
Tiit Pääsuke

**Tiit Pääsuke** (imwieled fit-22 ta' Diċembru 1941) huwa pittur Estonjan.

Pääsuke twieled fi Põltsamaa, fil-Parroċċa ta' Põltsamaa, fil-Kontea ta' Jõgeva .

## Premjijiet

* 1975 Premju Kristjan Raud
* 1981 Premju Kristjan Raud
* 1982 Artist meritat tal-ESSR
* 1992 Premju Konrad Mägi
* 1999 Ordni ta' l-Istilla l-Bajda, ir-Raba' Klassi
* 2000 Premju Annwali tad-Dotazzjoni Kulturali tal-Estonja
* Premju Kulturali Statali Estonjan 2012
* Premju 2018 għall-Ħidma tal-Ħajja mid-Dotazzjoni Kulturali tal-Estonja
* 2021 Premjijiet ta' Kisba ta' Ħajja għall-Kultura

## Referenzi
Park Nazzjonali Alutaguse

**il-Park Nazzjonali t'Alutaguse** (Estonjan: *Alutaguse rahvuspark*) huwa park nazzjonali fil-Lvant ta' l-Estonja. Il-park ġie mwaqqaf fl-2018.

Il-park jinsab l-aktar fl-art baxxa t' Alutaguse. Dan ir-reġjun huwa mgħammar minn ftit nies u fih medda kbira ta' pajsaġġi naturali. Bejn wieħed u ieħor, 54% tal-park jinsab b' art mistgħadra, u 42% jinsab bl-imsaġar. 

Ħafna speċi rari jgħixu fil-park, inklużi l-iskojjattlu li jtir, il-faġuna taż-żafżafa, u ċ-ċikonja sewda.

## Referenzi
Saadet Özkan

**Saadet Özkan** (twieldet fl-1978) hija attivista Torka kontra l-abbuż tat-tfal. Waqt xogħolha bħala għalliema tal-iskola primarija, saret saret taf li l-istudenti tagħha kienu ġew abbużati sesswalment mis-surmast. Minkejja pressjoni biex twaqqa' l-każ, irnexxielha tibda investigazzjoni kontra r-reat. Irċeviet il-Premju Internazzjonali Nisa Kuraġġjużi.

## Referenzi
Stasys Šalkauskis

**Stasys Šalkauskis** (16 ta' Mejju, 1886 f'Ariogala, Litwanja – 4 ta' Diċembru, 1941 f'Šiauliai, Unjoni Sovjetika) kien filosfu, edukatur u rettur Litwan tal-Università Vytautas Magnus. Il-filosofija tiegħu tal-kultura ġiet żviluppata iżjed minn Antanas Maceina u filosfi oħra.

## Referenzi
Gintaras Beresnevičius

**Gintaras Beresnevičius** (8 ta' Lulju, 1961 f'Kaunas &ndash; 6 t'Awwissu, 2006 f'Vilnius) kien storiku Litwan tar-reliġjonijiet u speċjalizza fil-mitoloġija Baltika. Flimkien ma' Norbertas Vėlius, huwa meqjus bħala l-aħjar speċjalista fil-mitoloġija Litwana.

Fl-1984, iggradwa mill-Università ta' Vilnius mill-Fakultà tal-Istorja. Mill-1986 ħadem f'diversi universitajiet, u fl-1993 irċieva l-Ph.D. Ippubblika aktar minn 100 artikli xjentifiċi. Beresnevičius ħadem mar-rivista "Naujasis Židinys" (bil-Malti:*Il-Fuklar il-Ġdid*) u r-rivista "Šiaurės Atėnai" (bil-Malti: *Ateni ta' Fuq*). Fl-2001, irċieva premju mill-President ta' Litwanja għall-kollezzjoni tiegħu ta' komponimenti dwar l-istorja ta' Litwanja bl-isem "Ant laiko ašmenų." Fl-2003, ipubblika diversi kotba tal-iskola dwar studji reliġjużi għall-iskejjel sekondarji.

Minbarra x-xogħol xjentifiku tiegħu, Beresnevičius kien ukoll kittieb u pubblikatur. Ippubblika diversi rumanzi, poeżiji, u komponimenti (ħafna minnhom ippubblikati taħt diversi psewdonimi bħal **Antanas Sereda**). L-istejjer qosra tiegħu kienu influwenzati minn Daniil Kharms.

Fl-2004 ta sapport lil Kazimira Prunskienė meta ħarġet għall-elezzjonijiet Presidenzjali..

## Xogħlijiet

**Dausos: pomirtinio gyvenimo samprata senojoje lietuvių pasaulėžiūroje* (Dausos: Il-Kunċett tal-Ħajja Wara l-Mewt fil-Ħsieb tal-Litwanja tad-Dinja Antika) (1990).
**Baltų religinės reformos* (Riformi tar-Reliġjonijiet Baltiċi) (1995). 
**Religijų istorijos metmenys* (Punti Ewlenin tal-Istorja tar-Reliġjonijiet) (1997).
**Religijotyros įvadas* (Introduzzjoni għall-Istudji Reliġjużi) (1997).
**Trumpas lietuvių ir prūsų religijos žodynas* (Dizzjunarju Qasir tar-Reliġjon Litwana u Prussjana) (2001).
**Ant laiko ašmenų (eseistika)*. Vilnius: Aidai, 2002. 
**Imperijos darymas: Lietuviškos ideologijos metmenys* (Ħolqien ta' Imperu: Punti Ewlenin tal-Ideoloġija Litwana) (2003).
**Eglė žalčių karalienė ir lietuvių teogoninis mitas* (Eglė, ir-Reġina tas-Sriep tal-Ilma u Mitoloġija Teoġenika tal-Litwanja) (2003).
**Palemono mazgas. Palemono legendos periferinis turinys* (Għoqda ta' Palemona. Kontenut Periferali tal-Leġġenda ta' Palemonas) (2003).
**Lietuvių religija ir mitologija: sisteminė studija* (Reliġjon u Mitoloġija Litwana: Studju Sistematiku) (2004).

## Referenz
*
*
Aleksandras Vanagas

**Aleksandras Vanagas** (12 t'Awwissu, 1934 - 13 t'April, 1995) kien lingwist Litwan u wieħed minn etimologi ewlenin Litwani.

## Bijografija
Aleksandras Vanagas iggradwa mill-Unviersità ta' Vilnius (fejn iffoka fuq il-lingwa Litwana u studji letterarji) fl-1959. Minn dakinhar sal-mewt, ħadem fl-Istitut tal-Lingwa Litwana, fejn irnexxielu jikseb id-dottorat fl-1984, u kien id-direttur tal-istitut bejn l-1990 u l-1995. Mill-1990 għallem ukoll fl-Università Vytautas Magnus (fejn kien il-kap tad-dipartiment tal-lingwa Litwana) u l-Università tal-Pedagoġija Vilnius. Bejn l-1990 u l-1992 kien il-kap tal-Kummissjoni tal-Lingwa Litwana. Mill-1990, kien membru tal-Akkademja tax-Xjenzi Litwana, u mill-1992 kien ukoll membru tal-Akkademja tax-Xjenzi Latvjana

## Xogħlijiet
Il-qasam ewlieni tar-riċerka ta' Vanagas kien l-onomastika Baltika (idronimi, toponomi, antroponimi) u l-etnoġenesi Baltika. Iggwida ħafna spedizzjonijiet lingwistiċi u ġabar ħafna data dwar l-onomastika. Flimkien mal-kollegi tiegħu, ippubblika dizzjunarji etimoloġiċi tal-idronimi Litwani u l-kunjomijiet Litwani.

## Bibliografija
**Lietuviški elementai baltarusių onomastikoje*, , 1968 (flimkien ma' Mikalaj Biryla), 
**Lietuvos TSR hidronimų daryba*, 1970, 
**Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas*, 1981, 
**Lietuvių hidronimų semantika*, 1981,
**Lietuvos TSR upių ir ežerų vardynas, 1963 (ko-awtur),
**Lietuvių pavardžių žodynas*, 2 vol. 1985–1989 (flimkien ma' V. Maciejauskienė u M. Razmukaitė),
**Mūsų vardai ir pavardės*, 1982, 
**Lietuvių vandenvardžiai*, 1988,
**Lietuvos miestų vardai'', pubblikat fl-1996 u fl-2004.

## Referenzi
Nino Ramishvili

**Nino Shalvovna Ramishvili** (bil-Georgjan: ნინო შალვას ასული რამიშვილი, bir-Russu: Нино Шалвовна Рамишвили; twieldet fid-19 ta' Jannar 1910 - mietet fis-6 ta' Settembru 2000) kienet żeffiena klassika, koreografa u l-konfundatriċi Georgjana taż-Żfin Klassiku Georgjan ta' Sukhishvili. Hi l-iżjed żeffiena Georgjana famuża tal-pajjiż.

## Karriera
Mill-1922 sal-1927, Ramishvili studjat iż-żfin klassiku fl-iskola ta' Maria Perini fil-belt kapitali Tbilisi.

Mill-1927 sal-1936, hija kienet is-solista tat-teatru taż-żfin klassiku ta' Paliashvili, fejn ħadmet fil-produzzjonijiet ta' *Abesalom u Eteri*, *Daisi*, *Il-Ġrajja ta*' *Shota Rustaveli*, *Keto u Kote*, u *Tsisana*.

Fl-1945, flimkien mar-raġel tagħha Iliko Sukhishvili, Ramishvili stabbiliet iż-Żfin Klassiku Nazzjonali ta' Sukhishvili, li inizjalment kien imsejjaħ il-Kumpanija taż-Żfin Statali tal-Georgia, fejn saret solista u għalliema taż-żfin sal-1972.

Fl-1972 hija saret il-koreografa ewlenija taż-Żfin Klassiku Nazzjonali ta' Sukhishvili.

## Ħoloq esterni

* Судьба красоты — Нино Рамишвили

## Referenzi
Svetlana Antonovska

**Svetlana Antonovska** (Светлана Антоновска, twieldet fis-6 ta' April 1952 – mietet fis-7 ta' Ottubru 2016) kienet matematika u ħaddiema Maċedona fil-qasam tal-istatistika. Hija kienet il-kap tal-Uffiċċju Statali tal-Istatistika tar-Repubblika tal-Maċedonja ta' Fuq mill-istabbiliment tiegħu fl-1991 sal-2001. Barra minn hekk, hija ħadmet biex dak l-uffiċċju jikkomunika ma' diversi organizzazzjonijiet internazzjonali ewlenin fil-qasam tal-istatistika, u stabbiliet l-ewwel ċensiment tar-Repubblika tal-Maċedonja ta' Fuq.

## Referenzi
Ryhor Baradulin

**Ryhor Janavič Baradulin** (bil-Belarussu: Рыго́р Янавіч Бараду́лін; 24 ta' Frar 1935 – 2 ta' Marzu 2014) kien poeta, kittieb u traduttur Belarussu.

## Bijografija
Ryhor Baradulin twieled fl-1935 f'Vierasoŭka, Ushachy Raion, minn Ivan u Akulina Baradulin. Iggradwa min skola f'Ushachy fl-1954, u kompla l-edukazzjoni tiegħu fl-Università tal-Istat tal-Belarussja f'Minsk, fejn iggradwa fl-1959.

Baradulin ħadem bħala editur f'diversi rivista (inkluż f'gazzetta, *[[Sovetskaya Belorussiya – Belarus' Segodnya|Il-Belarussja Sovjetika]]* u magażins bħal *Byarozka* u *Polymya*). Ħadem f'xi aġenziji ta' pubblikazzjoni bħall-*Belarus* u *Mastackaja Litaratura*. Kien ukoll membru tal-Unjoni tal-Kittieb tal-Belarus u taċ-Ċentru PEN tal-Belarus (u kien il-President taċ-ċentru bejn 1990–1999), kif ukoll membru tal-Partit BPF.

## Xogħlijiet u Premji
Baradulin kien l-aħħar Belarussu li kiseb it-titlu ta' *Poeta tal-Poplu* fl-1992. Kiseb ukoll premji importanti oħra għal diversi ġabriet ta' poeżiji u traduzzjonijiet li kien għamel. Beda jippubblika xogħlu fl-1953.

L-ewwel poeżiji tiegħu dehru fil-gazzetta "Čyrvonaja źmiena" u l-ewwel ktieb tal-poeżiji tiegħu, "Maładzik nad stepam" deher fl-1959. Baradulin ippubblika madwar 70 ktieb ta' poeżiji (inkluż ukoll poeżiji għat-tfal, poeżiji satiriċi u poeżiji umoristiċi), artikli, komponimenti, u traduzzjonijiet. Fl-2006, Baradulin ġie nominat għall-Premju Nobel għall-Letteratura għall-ktieb tal-poeżiji *Ksty*.

## Mewt
Baradulin miet fl-2014, u kellu 79 sena.

## Referenzi

## Ħoloq Oħra
*Sit uffiċjali (bil-Belarussu)
*Poeżiji magħżulin ta' Baradulin (bir-Russu u bil-Belarussu)
Spiridon Sobol

** Spiridon Sobol ** (bil-Belarussu: Спірыдо́н Міро́навіч Со́баль, bir-Russu: Спиридо́н Миро́нович Со́боль) (1580—1590, Mogilev − 1645, Muntenia) kien stampar u għalliem Belarussu. Sobol kien l-ewwel stampar Slaviku tal-Lvant li uża l-inċiżjoni tar-ram (għall-paġna prinċipali tal-Octoechos, 1628). Ismu jinstab fuq stamperija f'Kuciejna, ħdejn Orsha, li waqqaf fl-1630.

## Bijografija

Spiridon Sobol twieled fil-belt ta' Mogilyov (illum Belarus). Kien jaf bil-Grieg u bil-Latin u għallem fi skola tal-fratellanza fi Kiev. Sobol stampa l-kotba f'Mogilyov, Kiev (fejn kien appoġġjat minn Job Boretsky), Kutejno, Bujnichi, u fir-Rumanija tal-lum. Ippubblika iżjed minn 20 edizzjoni, inkluż ukoll «bukvar» bikri (ktieb tal-alfabett). Iktar tard f'ħajtu, sar patri f'Kiev-Pechersk Lavra.

## Ara ukoll

*Symon Budny
*Ivan Fedorov
*Johann Gutenberg
*Francysk Skaryna
*Firxa tal-istamperija

## Sorsi
* Зернова А. С. Белорус, печатник С. Соболь // Книга: Исслед.и материалы. 1965. Сб.10;
* Исаевич Я. Д. Преемники первопечатника. М., 1981.

## Ħoloq oħra
Arne Laurin

**Arne Laurin** (ismu propja **Arnošt Lustig**; 1889 fil-villaġġ Hrnčíře, Praha-Šeberov, Praga &ndash; 17 ta' Frar 1945 fil-Belt ta' New York) kien ġurnalist Ċek-Lhudi. Kien l-editur tal-Prager Presse u wieħed mill-grupp Friday Men ta' Karel Čapek.

Huwa midfun fiċ-Ċimiterju Lhudi Ġdid fi Praga.

## Referenzi
Hendrik Adamson

**Hendrik Adamson** ( – 7 ta' Marzu 1946) kien poeta u għalliem Estonjan.

Twieled iben ħajjat f'razzett f'Patsi fil-villaġġ ta' Metsakuru, il-Parroċċa ta' Kärstna (illum il-villaġġ ta' Veisjärve, Parroċċa ta' Tarvastu), Viljandi County. Minn 1911 ħadem bħala għalliem fil-Ministeru tal-Edukazzjoni ta' Torma Võtikvere. Minn 1919 sa 1927 kien is-surmast tal-iskola primarja f'Kärstna. Wara, sar kittieb professjonali u membru tal-Unjoni Kittieba Estonjani.

Poeżiji notevoli huma "Mulgimaa" (Tartu, 1919), "Inimen" (Tartu, 1925), "Tõus ja mõõn" (Tartu, 1931), "Kolletuspäev" (Tartu, 1934), "Mälestuste maja" (Tartu, 1936) u "Linnulaul" (Tartu, 1937). Ippubblika ukoll ir-rumanzi "Kuldblond neitsi" u "Roheline sisalik" (Tartu, 1925).

## Referenzi

## Ħoloq oħra
* Hendrik Adamson fid-Dizzjunarju Online ta' Kittieba Estonjani
Zöhrä Aqçurina

**Zöhrä Aqçurina** (bit-Tatar: Зөһрә Акчурина, bir-Russu: Зухра Акчурина; 1862 – 13 ta' April 1903) kienet ġurnalist ta' oriġini Tatara tal-Imperu Russu. Twieldet fi Sviyazhsk fl-1862. Bid-differenza minn ħafna nisa Tatari ta' dak iż-żmien, rċeviet edukazzjoni sekulari. Marret tgħix Krimea fl-1880. Hemmhekk, iltaqgħet ma' Ismail Gasprinsky, li impjegaha biex taħdem bħala kittieba u traduttriċi għall-magażin tiegħu, *[[Terciman]]*. Mietet f'Bakhchysarai fit-13 ta' April 1903.

## Referenzi
Marju Kõivupuu

**Marju Kõivupuu** (twieldet 14 ta' Novembru 1960) hija filologa, storika kulturali, kittieba, u folklorista Estonjana. Fl-2013, ġiet imsemmija "ċittadin tas-sena".

## Ħajjitha
Marju Kõivupuu twieldet fil-villaġġ ta' Saru-Mäepõru fil-Kontea ta' Võru. Titkellem bil-lingwa Võru b'mod sew. Fl-1986, iggradwat mill-Università ta' Tartu bħala filologista Estonjana. Mill-1990 sal-1993, studjat fl-Università ta' Tartu, u mill-1995 sal-1999 għamlet parti mill-kors dottorali ta' Università Estonjan tax-Xjenzi tal-Ħajja. Fl-2002, Marju Kõivupuu iddefendiet it-teżi dottorali tagħha dwar id-drawwiet tal-funerali fi Võrumaa .

Fl-2017, kienet riċerkatriċi anzjana fl-Università ta' Tallinn, fl-Institut tal-Istudji Umanistiċi, Ċentru għall-Pajsaġġ u l-Kultura. Aktard tard, laħqet professur assoċjata mill-2007 sal-2017 fl-Università ta' Tallinn, fl-Istitut Umanitarju Estonjan. Kienet riċerkatriċi anzjana mill-2005 sal-2007 fl-University ta' Tartu.

Hija riċerkatriċi anzjana fiċ-Ċentru tal-Pajsaġġ u l-Kultura fl-Istitut tal-Istudji Umanistiċi, l-Università ta' Tallinn. Minbarra li tagħti lezzjonijiet lecturing, hija involuta ukoll fir-riċerka u fil-gwida. Hija president tal-Kunsill tas-Siti Sagri Naturali fil-Bord għall-Ħarsien tal-Patrimonju.

## Xogħolijiet Magħżula

* 2009 – *Hinged puhkavad puudes*
* 2011 – *101 Eesti pühapaika*
* 2013 – *Igal hädal oma arst, igal tõvel ise tohter. Sissevaade Eesti rahvameditsiini*
* 2015 – *Eestlase eluring*
* 2017 – *Estonian Heritage* (ippubblikat bl-Ingliż, miktub flimkien ma' Riin Alatalu)
* 2017 – *Loomad eestlaste elus ja folklooris*
* 2018 – *Pärimusaabits lastele ja suurtele*
* 2022 –  *Eesti mütoloogia algajale*

## Referenzi
Jakob Hurt

**Jakob Hurt** ( fi Himmaste –  in San Pietruburgu) kien folklorist, teologu, u lingwista Estonjan. Għal-lingwistika, l-iżjed li hu magħruf huwa għat-teżi tiegħu dwar in-nomi staminali "puri" -ne ("Die estnischen Nomina auf -ne purum", 1886).

Magħruf ukoll bħala r-"re tal-folklor Estonjan", Hurt ippjana fis-snin 1870 li jippubblika sensiela ta' sitt volumi msejħa *[[Monumenta Estoniae Antiquae]]*. Hurt organizza madwar 1400 persuna voluntiera permezz ta' kampanja fil-gazzetta biex jgħinuh jiġbru l-materjal. Dawn daru kważi kull dar f'Livonia u ġabru madwar 124,000 paġna ta' folklor. Minħabba diffikultajiet finanzjarji, seta' jippubblika biss żewġ volumi ta' kanzunetti folkloristiċi bejn 1875–76, msejħa *Vana kannel* (Ċitra Antika). Żewġ volumi oħra ġew ippubblikati fl-1938 u fl-1941. Hurt ippubblika ukoll sensiela ta' tliet volumi msejħa *Setukeste laulud* (Il-Kanzunetti tas-Seto) bejn l-1894 u l-1907.

Hemm diversi monumenti għalih f'Tartu u f'Põlva. Tartu, Põlva, Otepää u Himmaste għandhom ukoll toroq msemmijin għalih. Deher ukoll fuq in-nota tal-10 krooni.

## Sħubija f'organizzazzjonijiet
Jakob Hurt kien alunnu onorarju tas-Soċjetà tal-Istudenti Estonjani.

## Biblijografija
* Rudolf Põldmäe, "Noor Jakob Hurt". Eesti Raamat, Tallinn 1988
* "Jakob Hurt 1839-1907". Koostanud Mart Laar, Rein Saukas, Ülo Tedre. Eesti Raamat, Tallinn, 1989
* Mart Laar, "Raamat Jakob Hurdast". Ilmamaa, Tartu 1995

## Referenzi

## Ħoloq Oħra
Anne Vabarna

**Anne Vabarna** (21 ta' Diċembru 1877 fi Võpolsova – 7 ta' Diċembru 1964 fi Tonja) kienet kantanta Seto. F'ħajjitha irrikordjat iktar minn 140,000 vers, l-aktar wieħed magħruf minnhom huwa l-kompożizzjoni tagħha tal-epika nazzjonali Seto 'Peko', li hija dwar l-istorja tal-eroj Seto li jeħles lil niesu. Ir-repertorju tagħha jinkludi ukoll kanzunetti ta' lirika tradizzjonali Seto u tipi epika liriċi, kanzunetti tat-tfal, talb, 52 bikjiet taż-żwieġ, improvizzazzjonijiet (dedikati għal kollezzjonisti tal-folklor, politikanti, tobba, u mistednin - madwar 20,000 vers), kompożizzjonijiet epiċi u rakkonti folkloristiċi.

## Referenzi
Tom Holland

**Tom Holland** (imwieled fl-1 ta' Ġunju 1996) huwa attur Brittaniku. L-akkomodazzjonijiet tiegħu jinkludu British Academy Film Award u tliet Saturn Awards.

## Referenzi
Nika Križnar

**Nika Križnar** (twieldet fid-9 ta' Marzu 2000) hija atleta Slovena tal-qbiż bl-iskis.

## Karriera
Fl-istaġun tat-Tazza tad-Dinja tal-2020–21, rebħet it-titlu ġenerali wara li spiċċat disa' punti iktar minn Sara Takanashi. Fil-Logħob Olimpiku tax-xitwa tal-2022, rebħet il-medalja tal-bronż fl-avveniment individwali tan-nisa tal-għolja normali.

## Riżultati tat-tornej ewlenin

### Logħob Olimpiku tax-xitwa

### Kampjonati Nordiċi Dinjin FIS tal-Iskijjar

## Tazza tad-Dinja

### Klassifiki

### Rebħiet individwali

### Starts individwali

## Referenzi
Contra (kittieb)

**Contra** (ismu propja **Margus Konnula**; twieled 22 ta' Marzu 1974, f'Urvaste, Kontea ta' Võru) huwa poeta u tradduttur Estonjan.

Wara l-1994, ħadem bħala pustier. Mill-1996 sal-1999, kien il-kap tal-posta f'Urvaste. Wara, sar kittieb indipendenti u kittieb tal-films. Mill-2004 sal-2008, kien l-editur ta' gazzetta lokali tal-Parroċċa ta' Urvaste.

Rebaħ diversi premjijiet relatati mal-Estonja u ma' pajjiżi oħra. Fosthom, rebaħ il-Premju Letterarju Eduards Veidenbaums fl-2017. Fl-2019, rċieva s-Salib ta' Rikonoxximent Latvjan (V klassi).

## Xogħolijiet Magħżula
* 1995: ġabra ta' poeżiji "Ohoh"
* 2001: ġabra ta' poeżiji "Suusamütsi tutt" ('Ski Hat Bobble')
* 2019: ġabra ta' poeżiji "Legoist"

## Referenzi

## Ħoloq Oħra
* Contra fid-Dizzjunarju Online tal-Kittieba Estonjani
Aapo Ilves

**Aapo Ilves** (bil-Võro: Ilvese Aapo; twieled 20 ta' Ottubru 1970, f'Räpina) huwa poeta, kittieb, drammaturgu, artist u mużiċist Estonjan.
Jikteb bl-Estonjan, bil-Võro u bis-Seto. Ilves kiteb ukoll il-lirika ta' kanzunetti għal artisti oħra, fosthom bosta "Suċċessi tas-Sena" u diski rappreżentanti Estonjani tal-Eurovision "Tii" fil-2004 u Kuula fil-2012.

Ippubblikata 9 kotba waħdu, 2 CDs waħdu, u bosta kotba u CDs ma' ħbieb. Ilves kiteb ukoll diversi drammi, fosthom diversi libretti għall-Opera Nazzjonali tal-Estonja. Rebaħ il-konkors tar-radju "Battle of Poetry" tax-Xandir Nazzjonali Estonjan.

Ilves huwa membru tal-Unjoni tal-Kittieba Estonjani, is-Soċjetà tal-Awturi tal-Estonja (bl-Estonjan: Eesti Autorite Ühing) u qabel kien membru tal-Assoċjazzjoni Awturi Żagħżagħ f'Tartu (1996–2009).

Huwa kkontribwixxa il-kitbiet u t-tpinġijiet tiegħu lil ħafna ġurnali u gazzetti inkluż il-ġurnal tat-tfal *[[Täheke]]* u l-unika gazzetta bil-lingwa Võro *[[Uma Leht]]*.

## Referenzi
Juhan Jaik

**Juhan Jaik** (13 ta' Jannar 1899 – 10 ta' Diċembru 1948) kien kittieb u ġurnalist Estonjan.

Jaik twieled Dar Sänna fil-Parroċċa ta' Rõuge, Kreis Werro. Ħa sehem fil-Gwerra tal-Indipendenza Estonjana. Fis-snin 1920 u 1930, għex Tallinn, fejn ħadem bħala ġurnalist u skrivan. Bejn l-1936 u l-1940, kien konsulent għall-Ministru tal-Edukazzjoni. Matul it-Tieni Gwerra Dinjija, ħarab lejn l-Iżvezja. Miet fil-Parroċċa ta' Stora Malm, fil-Muniċipalità ta' Katrineholm fl-1948. Fl-1990, l-irmied tiegħu ittieħdu lura lejn l-Estonja u indifen fiċ-Ċimiterju ta' Rahumäe fid-disrett ta' Nõmme ta' Tallinn.

Jaik kien jemmen fil-fidi indiġena Estonjana.

## Xogħlijiet magħżula
* 1924: ġabra ta' poeżiji "Rõuge kiriku kell" ('Il-Qanpiena tal-Knisja ta' Rõuge')
* 1924-1933: l-istorja "Võrumaa jutud I-II" ('Stejjer minn Võrumaa' I-II)
* 1999 (wara mewtu): "Tiroliaana" ('Tiroliana')

## Referenzi
Navitrolla

**Heiki Trolla** (twieled 10 t'Awwissu 1970 f'Võru), magħruf aħjar  bl-isem tal-artist tiegħu **Navitrolla**, huwa pittur Estonjan li xogħlu bosta drabi jissejjaħ naivist jew surrealista. Ħafna mix-xogħolijiet tiegħu juru pajsaġġi u annimali fantastiċi. Qatta' tfulitu fil-villaġġi ta' Trolla u Navi ħdejn Võru, minn fejn ħa ismu.

Jaħdem fl-istudio tiegħu Tartu, imma għandu gallarija għall-wiri f'Tallinn.

Iz-ziju ta' Navitrolla huwa l-filosofu ta' xjenza Enn Kasak.

## Ħoloq oħra
*Sit uffiċjali

## Referenzi
Hella Keem

**Hella Keem** (ukoll **Hella Keem**; 6 t'April 1915 Keema, Parroċċa ta' Vaabina– 27 ta' Diċembru 1997 Tartu) kienet lingwista u etnografa Estonjana.

Mill-1936 sal-1943, studjat illingwa Estonjana, l-etnografija, u lingwi Finno-Ugriċi fl-Università ta' Tartu. Wara l-okkupazzjoni Ġermaniża tal-Estonja matul it-Tieni Gwerra Dinjija, Keem ġiet arrestata fl-1943 fejn qattgħet sena fil-ħabs. Reġa' ġiet arrestata fl-1945 wara l-okkupazzjoni Sovjetika tal-Estonja u qattgħet ħames snin priġuniera, fejn ħelset fl-1950. Mill-1957 sal-1993, ħadmet bħala assistenta f'laboratorju fl-Istitut tal-Lingwa u l-Letteratura tal-Akkademja tax-Xjenzi tar-RSS tal-Estonja.

L-oqsma ewlenin tar-riċerka tagħha kienu id-djalett ta' Tartu u d-djaletti Võro. Kienet prolifika fil-ġbir ta' djaletti fl-Estonja: b'kollox ħolqot 223,000 tikketta ta' kliem, aktar minn 4000 paġna ta' testi, u rreġistrat 690 siegħa reġistrazzjonijiet ta' ħosss.

Premji:
* 1990: Premju tal-Lingwa Wiedemann

## Xogħolijiet
* Tartu murde tekstid. Eesti murded III (1970)
* Tartumaa saja-aastaste jutud (1995)
* Võru keel (1997) 
* Johannes Gutslaffi grammatika eesti keel ja Urvaste murrak (1998, fil-ktieb: J. Gutslaff. Grammatilisi vaatlusi eesti keelest)
* Võru murde tekstid. Eesti murded VI (2002, ma' I. Käsi)

## Referenzi
Jaan Sarv

**Jaan Sarv** (bil-Võro: Sarvõ Jaan; 21 ta' Diċembru 1877 – 23 t'Awwissu 1954) kien matematiku u għalliem Estonjan. Għal ħafna minn ħajtu ħadem bħala professur fl-Università ta' Tartu. Sarv ħoloq il-bażi tal-edukazzjoni tal-matematika bl-Estonjan.

## Referenzi

*"Eesti koolimatemaatika ajalugu" I-IV, Olaf Prinits, Tartu, 1992–1994
Evar Saar

**Evar Saar** (bil-Võro: Saarõ Evar; twieled fis-16 t'Awwissu 1969) huwa lingwista, ġurnalist, toponomist Estonjan u attivist għal-lingwa Võro. Dar ħafna madwar il-kontea storika ta' Võrumaa u ddokumenta l-ismijiet oriġinali tal-karatteristiċi ġeografiċi ewlenin kollha li sab. B'kollox, ġabar aktar minn 50,000 isem mil-lingwa Võro mitkella fl-Estonja t'Isfel

## Xogħlijiet
*
* 
*

## Referezi
Jovan Skerlić

**Jovan Skerlić** (bis-Serb: Јован Скерлић, mlissen bħala jǒʋan skêːrlitɕ; 20 t'Awwissu 1877 – 15 ta' Mejju 1914) kien kittieb u kritiku letterarju Serbjan. Meqjus bħala wieħed mill-iktar kritiċi letterarji influwenti tal-bidu tas-seklu 20, 
 wara Bogdan Popović, il-professur u gwida bikri tiegħu.

Skerlić ġie midfun fiċ-ċimiterju Novo groblje f'Belgrad.

## Biblijografija
Ix-xogħlijiet miġbura tiegħu jinkludu:
*Pisci i knjige I
*Pisci i knjige II
*Pisci i knjige III
*Pisci i knjige IV
*Pisci i knjige V
*Pisci i knjige VI
*Feljtoni skice i govori
*Istorijski pregled srpske štampe 1791–1911
*Javno mnenje u Francuskoj prema političkoj i socijalnoj poeziji od 1830 do 1848.
*Srpska književnost u XVIII veku
*Omladina i njena književnost (1848–1871) izučavanja o nacionalnom i književnom romantizmu kod Srba
*Svetozar Marković njegov život, rad i ideje
*Jakov Ignjatović književna studija
*Istorija nove srpske književnosti
*Jovan Skerlić čovek i dela by dr Midhat Begić

## Referenzi

## Ħoloq esterni
*Bijografija

## Biblijografija
*
Yakub Cemil

**Yakub Cemil** (1883–1916) kien rivoluzzjonarju u suldat Ottoman li qatel lil Nazım Pasha waqt il-kolp ta' stat Ottoman tal-1913. Ġie ikkundannat għall-mewt, u ġie maqtul fl-1916.

## Referenzi
Yefimiya Krivosheyeva

**Yefimiya Petrovna Krivosheyeva** (1 ta' Ġunju 1867 – 24 ta' Ġunju 1936) kienet kittieba li tikteb bl-Erżja u narratriċi tal-istejjer folkloristiċi.

## Referenzi
Peeter Laurits

**Peeter Laurits** (twieled fl-1962 f'Tallinn) huwa artist u fotografu Estonjan.

Sa mis-snin 90 eżebixxa xogħlu f'numru ta' wirjiet. Xogħlu huwa relatat ħafna mal-fotografija.

Kien fundatur ta' diversi kollettivi artistiċi, fosthom Igavesti Sinu, DeStudio, u Kütioru Avatud Ateljee.

Fl-2005 ingħata l-Ordni tal-Istilla l-Bajda, V klassi.

## Gallarija

Evenings at Woods.jpg|Evenings at Woods, 1999
The final snack remix.jpg|"The Final Snack Remix"
Narcissos vaatab pimenevat peegelpilti.jpg|bl-Estonjan: Narcissos vaatab pimenevat peegelpilti
Taeva Atlas 47.jpg|bl-Estonjan: Taeva Atlas 47


## Referenzi
Enn Kasak

**Enn Kasak** (twieled fl-24 ta' Settembru 1954 Navi, fil-Kontea ta' Võru) huwa filosfu u astrofiżiku Estonjan.

Fl-1981 iggradwa mill-Università ta' Tartu fejn speċjalizza fl-astrofiżika. Bejn l-1981 u l-1995 ħadem fl-Osservatorju Tõravere, u bejn l-1998 u l-2007 għallem l-Unversità ta' Tallinn. Mill-2007 qed jgħallem l-Università ta' Tartu.

Mill-1995 sal-1997 kien il-kap tal-Istitut Võro.

Fl-2001 ingħata l-Ordni tal-Istilla l-Bajda, klassi tal-midalja.

## Xogħlijiet
### Finzjoni
* "Mu kadonu tii" Vikerkaar, 7-8/2005, pp 97–100
* "Trooja hopõn" Vikerkaar, 7-8/2005, pp 100–110
* "Partii" Võro-Seto tähtraamat 2009, pp 66–68. Võro: Võro Selts VKKF, 2008
* Ir-rumanz "Vaba pattulangemise seadus" Tallinn: Argo, 2009. ISBN 9789949438594

## References