Domus de Janas

Id-**Domus de Janas** (li bid-djalett ta' Sardenja tfisser "Dar tas-Sħaħar") huma tipi ta' oqbra pre-Nuraġiċi mħaffra fil-blat li jinsabu f'Sardenja, l-Italja. Jikkonsistu f'diversi kompartimenti mħaffrin fil-blat mill-poplu ta' San Ciriaco tul il-kulturi ta' Ozieri u kulturi sussegwenti, b'konfigurazzjoni li tixbaħ dik ta' djar.

Il-biċċa l-kbira nbnew bejn it-3400 u l-2700 Q.K., u b'hekk imorru lura għall-aħħar tan-Neolitiku, għall-Kalkolitiku u għal Żmien il-Bronż Bikri, inkluż il-perjodu tar-reċipjenti b'għamla qisha ta' qniepen. Nekropoli ta' Domus de Janas fis-sit ta' Anghelu Ruju, qrib Alghero, tikkonsisti minn 38 qabar. Siti kbar oħra huma dawk ta' *Montessu*, qrib Villaperuccio, u ta' *Sant'Andrea Priu* f'Bonorva. Bosta Domus de Janas oħra jistgħu jinstabu madwar il-gżira kollha, bl-eċċezzjoni ta' Gallura (fejn il-mejtin normalment kienu jindifnu fi ċrieki megalitiċi, bħal dawk ta' Li Muri).

L-għamla tal-kompartimenti interni tista' tvarja minn dik ta' għorfa ttondjata b'saqaf koniku jew triangolari. Il-ħitan spiss huma mżejna b'riljievi jew b'inċiżjonijiet ta' simboli maġiċi u reliġjużi bħal spirali, motivi żigużajg u qrejjen tal-barrin.

F'madwar 20 qabar hemm ukoll bibien foloz imnaqqxin jew impittrin, u dawn jinsabu l-iktar fil-Majjistral ta' Sardenja, pereżempju wħud mill-oqbra tan-nekropoli ta' Anghelu Ruju, li jmorru lura għal żmien il-kulturi ta' Ozieri u ta' Bonnanaro (għall-ħabta tat-3200 sal-1600 Q.K.). L-iżjed eżempji bikrin imorru lura għal qabel ma tfaċċaw il-bibien foloz fl-oqbra tal-Eġizzjani tal-Qedem. Dawn il-bibien foloz normalment jinsabu fuq il-ħajt ta' wara tal-kompartiment prinċipali, u huma rrappreżentati b'gwarniċi orizzontali u vertikali u b'arċitravu 'l barra. Xi kultant il-bibien ikunu mpittrin jew imnaqqxin bi qrejjen tal-barrin b'għamla tal-ittra U, ġo xulxin f'għadd varjabbli.

Il-katavri, impittrin b'okra ħamra bħall-ħitan tal-oqbra, kienu jindifnu flimkien ma' oġġetti tal-ħajja komuni, ġojjelli u għodod. Skont l-arkeologu Giovanni Lilliu, dawn indifnu taħt qxur ta' molluski; skont teoriji oħra, dawn tħallew barra l-oqbra, u kienu jiddaħħlu biss wara li jkunu saru skeletri.

## Sit ta' Wirt Dinji

Fl-2021, id-Domus de Janas ġew nominati bħala siti indikattivi biex xi darba jsiru Sit ta' Wirt Dinji Kulturali tal-UNESCO. F'Lulju 2025, id-Domus de Janas ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO bit-titlu uffiċjali "Tradizzjoni Funebri fil-Preistorja tas-Sardenja – id-Domus de Janas".

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' kriterju wieħed tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (iii)** "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet".

## Gallerija

File:Porto_Torres_-_Su_Crucifissu_Mannu_(2).JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Porto_Torres_-_Su_Crucifissu_Mannu_(2).JPG|Bull's horns, necropolis of Su Crucifissu Mannu, Porto Torres
File:Bonorva_-_S.Andrea_Priu_-_La_Tomba_a_camera.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bonorva_-_S.Andrea_Priu_-_La_Tomba_a_camera.jpg|Interior of one of the Domus de Janas of Sant'Andrea Priu, Bonorva.
File:Re-exposure_of_s'elighe_entosu_domus_III_4.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Re-exposure_of_s'elighe_entosu_domus_III_4.jpg|Domus de Janas of S'Elighe Entosu.
File:Genna_Salixi_-_Domus_de_Janas.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Genna_Salixi_-_Domus_de_Janas.jpg|Entrance of the domus de janas of Genna Salixi, Ruinas
File:Lotzorai_domus_de_janas_2.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Lotzorai_domus_de_janas_2.jpg|Domus de Janas in Lotzorai
File:Interno_Domus_de_Janas.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Interno_Domus_de_Janas.JPG|Interior of a Domus de Janas
File:Porto_Torres_-_Su_Crucifissu_Mannu_(5).JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Porto_Torres_-_Su_Crucifissu_Mannu_(5).JPG|Su Crucifissu Mannu
File:Nughedu_Santa_Vittoria_-_Necropoli_di_Arzolas_de_Goi_(12).JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Nughedu_Santa_Vittoria_-_Necropoli_di_Arzolas_de_Goi_(12).JPG|Necropolis of Arzolas de Goi, Nughedu Santa Vittoria
File:Putifigari,_necropoli_di_Monte_Siseri_(13).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Putifigari,_necropoli_di_Monte_Siseri_(13).jpg|Pre-Nuragic false door topped with bull horns, from Putifigari
File:Bonorva_-_S.Andrea_Priu_-_La_Tomba_del_capo_-_Pianta.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bonorva_-_S.Andrea_Priu_-_La_Tomba_del_capo_-_Pianta.jpg|Plan of the Tomb of the Chief, Necropolis of Sant'Andrea Priu.


## Referenzi