Konsonanti Xemxin u Qamrin

Fil-Malti u l-Għarbi, il-konsonanti kollha huma kklassifikati f'żewġ tipi differenti magħrufa bħala konsonanti xemxin (bl-Għarbi: حروف شمسية, *ħurûf xamsija*, "ittri xemxin") u konsonanti qamrin (Arabic: حروف قمرية, *ħurûf qamarija*, "ittri qamrin").

Din id-distinzjoni taffetwa kif il-/l/ tal-artiklu definit *il-* jiġi mlissen jew assimilat qabel ċertu konsonanti: meta il-kelma tibda b'konsonanti xemxija, l-artiklu jassimila ruħu mal-ewwel konsonanti ta' din il-kelma. Iżda jekk il-kelma tibda b'konsonanti qamrija, din l-assimilazzjoni ma sseħħx u l-artiklu jibqa' kif inhu.

B'hekk it-terminoloġija wara dawn iż-żewġ tipi toriġina minn appuntu kif l-artiklu jinteraġixxi mal-kliem *xemx* u *qamar* għax fil-Malti *il-xemx* tiġi **ix-xemx** (b'assimilazzjoni) waqt illi **il-qamar** tibqa' kif inhi (mingħajr assimiliazzjoni). Dan iseħħ bl-istess mod fl-Għarbi fejn il-lam tal-artiklu (*l-* f**al-'') wkoll tassimila ruħha max-''x'' ta' ''xams'' iżda mhux mal-''q'' ta' ''qamar''.

== Fil-Malti ==
Fil-Malti l-konsonanti xemxin u qamrin huma dawn:

B'hekk jekk kelma tibda b'xi waħda minn dawn il-konsonanti qamrin, l-artiklu definit ''il-'' jibqa' l-istess u ma jassimilax ruħu magħhom, iżda jassimila jekk dil-kelma tibda b'waħda minn dawn il-konsonanti xemxin, jiġifieri b': iċ-, id-, in-, ir-, is-, it-, ix-, iż-, iz-. Ta' min issemmi li l-''ġ'' tidher ħarira eċċezzjonali, biss għax il-verżjoni mniffsa tagħha ''ċ'' hija xemxija waqt illi hi nnifisha li hija iebsa hija qamrija, b'hekk hija l-unika fonema fil-Malti fejn iż-żewġ verżjonijiet tagħha jaqaw taħt tipi differenti ta' konsonanti f'dan il-lat. Fil-verità, hemm ħafna kelliema li jispiċċaw ilissnuha inċidentalment u aċċidentalment, iżda din tiddependi mill-kelma, r-reġjun, u fatturi oħra li wara kollox jiddefinixxu dan il-fenominu bħala wieħed li ma jistax jinbasar. 

L-ittri ''s'' u ''ż'' huma eċċezzjonijiet għal din ir-regola, għax fi kliem li jibdew b'żewġ konsonanti fejn l-ewwel waħda hija waħda minn dawn, jista' jaqa' l-każ li tidħol il-vokali tal-leħen i qabel il-kelma u wara l-artiklu. Din il-vokali nistgħu nsibuha mdaħħla fi kliem oħra li jibdew b'żewġ konsonanti iżda li l-ewwel waħda minnhom hija qamrija, bħal fil-kelma ''l-<u>I</u>mdina'' flok ''il-Mdina''. Iżda fil-każ tas-''s'' u ż-''ż'' id-dħul ta' din il-vokali tiddependi fuq it-tieni konsonanti ta' warajhom. Jiġifieri, jekk dit-tieni konsonanti hija ''l'', ''m'', ''n'', ''r'', ''j'', ''w'', ''ħ'', ''għ'', jew ''h'' il-vokali tal-leħen ma tidħolx u l-artiklu jassimila ruħu skont l-ewwel konsonanti, bħal f': ''is-slaten'', ''is-smewwiet'', i''s-snajja**, *is-sram*, *is-Sjamiż*, *is-swar*, *is-sħana*, *is-Sgħajtar*. Fil-bqija ta' konsonanti il-vokali tal-leħen tidħol bħal f': *l-<u>i</u>skola* u *l-<u>I</u>żvezja*.

## Fl-Għarbi
Meta segwita minn ittra xemxija, l-/l/ tal-artiklu definit Għarbi *al-* tassimila ruħha mal-ewwel konsonanti tan-nom li jmiss, u tirriżulta f'konsonanti doppja. Pereżempju, *in-Nil* fl-Għarbi jiġi mlissen *an-Nīl*, mhux *al-Nīl*, l-istess bħal fil-Malti.

Meta l-artiklu definit Għarbi (الْـ, *al-*) ikun segwit minn ittra qamrija, ma sseħħ l-ebda assimilazzjoni.

Bl-istess mod mal-Malti, l-ittri xemxin jirrappreżentaw il-konsonanti koronali skont il-fonoloġija tal-Għarbi Klassiku, u l-ittri qamrin jirrappreżentaw l-oħrajn kollha. Innota kif l-imnemoniku اِبْغِ حَجَّكَ وَخَفْ عَقِيمَهُ (*<small>i</small>bgħ<small>i</small> ħ<small>a</small>ġġ<small>a</small>k<small>a</small> w<small>a</small>kh<small>a</small>f għ<small>a</small>q<small>i</small>jm<small>a</small>h<small>u</small>*) jiġbor l-ittri qamrin kollha.

### Ġim
L-ittra ج ġīm hija mlissna differenti skont ir-reġjun tal-kelliem. F'ħafna reġjuni tirrappreżenta konsonanti koronali bħal [d͡ʒ] jew [ʒ]. Madankollu, fl-Għarbi Klassiku, kienet tirrappreżenta plussiva velari mleħħna palatalizzata /ɡʲ/ jew plussiva palatali mleħħna /ɟ/. Tlissin kontemporanju bħala [ɡ] tinżamm fl-Eġittu, l-Oman, u l-Jemen kostali jew [ɟ] fil-lvant tal-Jemen, u bħala varjant fis-Sudan. Bħala riżultat, ġiet ikklassifikata bħala ittra qamrija, u ma tassimilax l-artiklu tal-Għarbi Klassiku. Il-Malti ġ /d͡ʒ/ hija wkoll ikkunsidrata bħala konsonanti qamrija, filwaqt li l-kontroparti bla leħen tagħha ċ /t͡ʃ/ hija konsonanti xemxija.

Madankollu, f'xi varjetajiet tal-Għarbi Marokkin, Mesopotamjan, u Palestinjan, ġim (spiss /ʒ/) tassimila bħala ittra xemxija, pereżempju *il-ġemel* jew *al-ġamal* isir *ġ-ġmel*; *il-ġurnal* isir *ġ-ġurnal*.

### Konsonanti emfatiċi
Fid-djaletti Għarab, bħall-Palestinjan, l-artiklu *al-* qabel konsonanti emfatika tassimila ruħha biss fil-post tal-artikolazzjoni iżda mhux fil-farinġalizzazzjoni, għalhekk *it-ṭâwla* minflok *aṭ-ṭâwila* (‏الطاولة‎, "il-mejda").

## Referenzi