Portes des Bombes

***Portes des Bombes*** magħruf bil-Malti bħala **Bieb il-Bombi**, oriġinarjament imsejjaħ ***Porta dei Cannoni*** (li tfisser "Bieb tal-Kanuni"), huwa bieb b'arkati ornamentali fil-Furjana, Malta. Oriġinarjament inbena fl-1721 bħala bieb avvanzat fi ħdan il-faussebraye tal-Linji tal-Furjana, u tkabbar bil-bini tat-tieni arkata fl-1868. Is-swar fuq iż-żewġ naħat tal-bieb twaqqgħu u l-bieb sar qisu arkata trijonfali.

## Storja

Il-bini tal-Linji tal-Furjana beda fl-1636, iżda x-xogħol mexa bil-mod u l-linji tlestew fil-bidu tas-seklu 18. Il-linji kellhom art imdaqsa bbastjunata quddiem b'faussebraye. Porte des Bombes inbena fl-1720–21 fi ħdan il-faussebraye, fuq disinji tal-arkitett Franċiż Charles François de Mondion u qam 6,000 skud. Il-bieb oriġinarjament kellu arkata waħda, u serva bħala d-daħla għall-Furjana, li jwassal għall-bieb prinċipali tal-belt *Porta Sant'Anna*. Oriġinarjament kien protetta b'lunetta.

Porte des Bombes inqabad minn suldati Franċiżi waqt l-invażjoni Franċiża ta' Malta f'Ġunju 1798. F'dan il-punt ir-ribelli Maltin fetħu n-nar fid-direzzjoni tiegħu, biex jisfidaw lill-okkupanti, li kienu ħallew marki sinifikanti tal-balal fuq il-parti ta' quddiem.

F'nofs is-seklu 19 il-gvern Ingliż kabbar il-bieb billi żied it-tieni arkata biex jakkomoda t-traffiku dejjem aktar qawwi fiż-żona tal-Port il-Kbir. Dan it-tkabbir kien iddisinjat mill-arkitett Kurunell EW Dunford tal-Inġiniera Rjali, u sewa total ta' £900. It-tieni bieb kien inawgurat fis-17 ta' Awwissu 1868, meta kien Gvernatur ta' Malta Sir Patrick Grant.

Fil-bidu tas-seklu 20, ftit mill-ornamentazzjoni fl-arkati tneħħiet sabiex it-trams ikunu jistgħu jgħaddu mill-bieb. Il-lunetta ta' barra l-bieb sussegwentement twaqqgħet biex tagħti lok għal triq ġdida, filwaqt li s-swar fuq kull naħa tal-bieb twaqqgħu fis-snin tletin biex ilaħħqu mal-volum tat-traffiku li kien qed jiżdied. Dawn it-tibdiliet wasslu biex il-bieb tilef l-identità tiegħu bħala parti mil-Linji tal-Furjana, u sar jidher qisu arkata trijonfali.

Il-bieb ġie restawrat bejn Settembru 2002 u Marzu 2003, bi spiża ta' Lm55,000. Ix-xogħlijiet ta' restawr kienu jinkludu wkoll l-installazzjoni ta' sistema tad-dawl. Il-bieb ġie vandalizzat f'Mejju 2005 meta twaddab fuqu żejt maħruq, iżda l-ħsara tnaddfet fi ftit jiem. Il-bieb huwa kkunsidrat mill-forza tal-pulizija bħala periklu fit-triq pinċipali minn fejn jgħaddu l-vetturi. Fl-24 ta' Ottubru 2012, saru xi ħsarat meta karozza tal-linja tal-Arriva tilfet il-kontroll u baqgħet dieħla ġol-ħajt tal-bieb u żewġ karozzi tal-linja oħra daħlu fiha; fl-inċident weġġgħu 22 passiġġier. Madankollu, il-parti tal-bieb li ġarrbet il-ħsara ġiet imsewwija ftit jiem wara.

Il-bieb u l-bqija tal-Linji tal-Furjana ġew inklużi fil-Lista tal-Antikitajiet tal-1925. Issa huwa skedat bħala monument nazzjonali ta' Grad 1, u huwa elenkat ukoll fl-Inventarju Nazzjonali tal-Proprjetà Kulturali tal-Gżejjer Maltin.

Il-binja tal-bieb tkun miftuħa għall-pubbliku kultant, bħal f'Ottubru 2014, bħala parti mill-festi tan-*Notte Bianca*.

## Arkitettura

Porte des Bombes inbena fl-istil Barokk. Il-bieb oriġinarjament kellu arkata waħda, iżda t-tieni arkata fuq ix-xellug ġiet miżjuda fis-seklu 19. Kull daħla b'arkata hija akkumpanjata minn kanuni minquxin, li taw lill-bieb l-isem oriġinali tiegħu *Porta dei Cannoni*, u kull kanun għandu riljiev ta' stemma. L-erba' kanuni li kienu jiffurmaw parti mill-bieb oriġinali għandhom l-arma tal-Gran Mastru Ramon Perellos y Roccaful, filwaqt li ż-żewġ kanuni fuq it-tieni arkata għandhom l-arma rjali tar-Renju Unit. Il-bieb għandu kurunika 'l fuq minn ringiela ta' slaleb ta' Malta minquxin fil-ġebel. Fuq il-kurunika hemm skutri li jġorru l-armi tal-Ordni ta' San Ġwann, il-Gran Mastru Perellos, u r-Renju Unit, kif ukoll żewġ plakek tal-irħam b'kitbiet bil-Latin. Il-plakka fuq in-naħa tal-lemin tal-bieb għandha din il-kitba:

DVM THRACES VBIQUE PVGNO IN SEDE SIC TVTA CONSTO MDCCXXI li tfsser: Hekk kif nissielet mat-Torok kullimkien, sod f'posti - 1721.

Il-plakka fuq in-naħa tax-xellug għandha l-kitba:  AD MAJOREM POPVLI COMMODITATEM MDCCCLXVIII li tfisser: Għall-konvenjenza akbar tal-poplu - 1868.

Tliet trofej jinsabu fil-parti ta' fuq tal-bieb; dak ċentrali fih l-arma ta' Perellos. Dawn kollha kienu jiffurmaw parti mill-bieb oriġinali, iżda ġew rilokati meta tkabbar.

Eżatt barra l-bieb hemm żewġ pilastri li għandhom blalen tal-ġebel fuqhom imfassla bħala trasportaturi kbar tal-ilma b'manku u żennuna. Dawn il-bombli taw lill-bieb l-isem attwali tiegħu *Porte des Bombes*.

Porte des Bombes hija waħda miż-żewġ bibien f'Malta li fihom rappreżentazzjonijiet ta' biċċiet ta' artillerija ta' daqs naturali, l-ieħor huwa Bieb ta' Sant'Elena li nbena fl-1736.

## Kultura popollari
Bieb il-Bombi jidher fil-film *[[13 Hours: The Secret Soldiers of Benghazi]]* li ħareġ fl-2016.

## Referenzi