Lunenburg

**Lunenburg** (pronunzja: /ˈluːnənbɜːrɡ/) huwa raħal portwali fix-xatt tan-Nofsinhar ta' Nova Scotia, il-Kanada. Stabbilit fl-1753, ir-raħal kien wieħed mill-ewwel tentattivi Brittaniċi ta' insedjament tal-Protestanti f'Nova Scotia.

L-ekonomija tradizzjonalment kienet ibbażata fuq is-sajd lil hinn mill-kosta u llum il-ġurnata f'Lunenburg hemm l-ikbar impjant tal-ipproċessar tal-ħut sekondarju fil-Kanada. Ir-raħal iffjorixxa fl-aħħar tal-ewwel deċennju tas-seklu 19, u l-biċċa l-kbira tal-arkitettura storika tiegħu tmur lura għal dak il-perjodu.

Fl-1995, Lunenburg tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. L-UNESCO tqis is-sit bħala l-aqwa eżempju ta' insedjament kolonjali Brittaniku ppjanat fl-Amerka ta' Fuq, peress li għad għandu l-istess konfigurazzjoni u dehra oriġinali tal-ewwel deċennju tas-seklu 19, inkluż l-arkitettura vernakolari lokali bl-injam. L-UNESCO tqis li r-raħal jeħtieġ jiġi protett minħabba li l-ġejjieni tal-attivitajiet ekonomiċi tradizzjonali tiegħu, is-sajd fl-Atlantiku, huwa pjuttost inċert.

Iċ-ċentru storiku tar-raħal huwa wkoll Sit Storiku Nazzjonali tal-Kanada.

## Toponimija
Lunenburg issemma fl-1753 għad-Duka ta' Braunschweig-Lüneburg li kien sar ir-Re Ġorġ II tal-Gran Brittanja. L-abitanti Akadjani tas-sit kienu sejħulu Mirliguèche, verżjoni ortografika Franċiża ta' isem Mi'kmaq b'tifsira mhux ċerta. Isem Mi'kmaq iktar bikri kien āseedĭk, li jfisser l-art tal-gandoffli.

## Storja
Il-poplu Mi'kmaq għex f'territorju estiż mis-sit attwali ta' Lunenburg sal-Bajja ta' Mahone. Kien hemm żmien fejn saħansitra 300 ruħ mill-poplu Mi'kmaq kienu jgħixu fis-sit fix-xhur iktar sħan tas-sajf. Il-kolonjalisti Franċiżi, li saru magħrufa bħala l-Akadjani, insedjaw l-inħawi għall-ħabta tas-snin 20 tas-seklu 17. L-Akadjani u l-poplu Mi’kmaq kellhom koeżistenza paċifika u xi wħud saħansitra żżewġu lil xulxin, u b'hekk inħolqu networks kummerċjali u soċjali. Fl-1688, 10 Akadjani u 11-il Mi’kmaq kienu residenti b'abitazzjonijiet f'Lunenburg u b'żona żgħira ta' raba' maħdum. Sal-1745, b'kollox kien hemm tmien familji.

Meta Edward Cornwallis, il-Gvernatur ta' Nova Scotia li kien għadu kemm inħatar, żar Lunenburg fl-1749, huwa rrapporta li kien hemm diversi familji Mi’kmaq u Akadjani jgħixu flimkien f'Mirliguèche fi djar komdi u qal li kienu "jidhru għaddejjin ħajja tajba".

Fis-seklu 18, ir-Renju Unit u Franza ttrasportaw il-kunflitti militari tagħhom fl-Ewropa lejn id-Dinja l-Ġdida. Skont it-Trattat ta' Utrecht tal-1713, Franza ċediet il-parti tal-Akadja magħrufa llum bħala Nova Scotia peniżolari lir-Renju Unit. Sabiex jilqgħu kontra l-attakki kolonjali Mi'kmaq, Akadjani u Franċiżi, il-Brittaniċi bnew il-Forti ta' Ġorġ fl-1749 fl-Għolja taċ-Ċittadella u stabbilew ir-raħal ta' Halifax.

Il-Brittaniċi ppruvaw jinsedjaw l-artijiet b'sudditi leali, u rreklutaw iktar minn 1,400 Protestant Barrani, l-iktar artiġjani u bdiewa, mill-Ewropa f'Lulju 1753 biex jippopolaw is-sit. Il-Brittaniċi ma pprovdewx l-art imwiegħda f'Halifax lil bosta minn dawn l-insedjaturi u b'hekk dawn tal-aħħar inkorlaw u kkawżaw problemi għall-Brittaniċi. Għaldaqstant, l-insedjament mill-ġdid kellu l-iskop addizzjonali li jitneħħew bosta mill-Protestanti Barranin minn Halifax. Immexxija minn Charles Lawrence, l-insedjaturi kienu akkumpanjati minn madwar 160 suldat. Huma bnew djar prefabbrikati u palizzati madwar l-art fejn ġie stabbilit il-villaġġ. L-insedjaturi qattgħu s-sajf jibnu xelters għax-xitwa u peress li ma setgħux jistadu jew jaħdmu l-art, kellhom jingħataw il-provvisti minn Halifax. Meta l-insedjaturi bdew jilmentaw minħabba d-distribuzzjoni tal-provvisti u minħabba l-frustrazzjoni u l-garr ġenerali dovuti għat-trattament ħażin mill-Brittaniċi, huma wettqu ribelljoni armata magħrufa bħala r-Ribelljoni ta' Lunenburg u għal żmien qasir iddikjaraw repubblika, iżda malajr trażżnu mit-truppi mmexxija mill-Kurunell Robert Monckton. Oħrajn ħarbu u marru man-naħa Akadjana. Fl-1754, ir-raħal kellu impjant tal-produzzjoni tal-injam u maħżen.

Fl-1755, wara t-tkeċċija tal-Akadjani, il-Brittaniċi kellhom bżonn jippopolaw mill-ġdid l-artijiet imbattla. Ir-Renju Unit offra għotjiet ġenerużi ta' art lill-kolonjalisti mill-Ingilterra l-Ġdida, li kienu qed jesperjenzaw skarsezza kbira ta' art. Illum il-ġurnata, dawn l-immigranti jissejħu l-Bdiewa tal-Ingilterra l-Ġdida. Lunenburg ġie attakkat fl-1756 minn grupp imħallat tal-popli Mi'kmaq u Maliseet, li għamlu ħerba fir-raħal. L-attakki komplew kontra l-Brittaniċi permezz tal-Kampanja ta' Lunenburg tal-1758 u l-ostilitajiet mal-poplu Mi'kmaq intemmu għall-ħabta tal-1760.

Matul ir-Rivoluzzjoni Amerikana, kursara mill-kolonji ribelli attakkaw lil Lunenburg, inkluż fl-attakk tal-1782, u reġgħu għamlu ħerba fir-raħal. Ir-raħal ġie ffortifikat fil-bidu tal-Gwerra tal-1812. L-uffiċjali Brittaniċi awtorizzaw lill-bastiment tal-kursara *Lunenburg,* operat minn residenti ta' Lunenburg, biex jattakka l-bastimenti tat-trasport marittimu Amerikani.

Matul is-snin ta' wara, l-attivitajiet portwali għaddew minn tranżizzjoni minn kummerċ kostali u sajd imħallat lokali għal sajd lil hinn mill-kosta. Matul il-Projbizzjoni fl-Istati Uniti bejn l-1920 u l-1933, Lunenburg kien bażi għall-kuntrabandu tar-rum lejn l-Istati Uniti.

It-Tnixxif ta' Lunenburg kien jirreferi għal stil ta' tnixxif tal-bakkaljaw li r-raħal kien jesporta lejn is-swieq fil-Karibew. Illum il-ġurnata hemm pinnur kbir tar-ram b'għamla ta' bakkaljaw fuq il-quċċata tal-Knisja Presbitera ta' San Indrija.

It-tarzna ta' Smith & Rhuland bniet bosta dgħajjes, fosthom *Bluenose* (1921), *Flora Alberta* (1941), *Sherman Zwicker* (1942), *Bluenose II* (1963), *Bounty* (1961), u r-replika tal-HMS *Surprise* (1970). Fl-1967, it-tarzna ttieħdet minn Scotia Trawler Equipment Limited. Wara tmiem it-Tieni Gwerra Dinjija, il-ħaddiema tat-tarzna bdew jibnu bastimenti tat-tkarkir minflok skuni, bl-għajnuna tal-migranti minn Newfoundland.

## [[Ġeografija]]

### Ġeografija fiżika
Lunenburg jinsab f'port naturali fin-naħa tal-Punent tal-Bajja ta' Mahone, madwar 100 kilometru (62 mil) fil-Lbiċ taċ-ċentru ta' Halifax.

Ir-raħal fil-biċċa l-kbira nbena fuq depożiti sedimentarji Kambrijani sa Ordoviċjani. L-aħħar era glaċjali ttrasformat il-pajsaġġ. Il-glaċieri kielu mill-blat matul l-avvanzi tagħhom fil-pajjiż, u ħallew warajhom diversi depożiti b'varjetà ta' ħxuna, inkluż drumlins, li huma karatteristika ewlenija tal-Kontea ta' Lunenburg.

Ix-xatt tal-inħawi fih bosta daħliet, u r-raħal jinsab fuq istmu mal-Peniżola ta' Fairhaven, b'portijiet fuq in-naħa ta' quddiem u ta' wara.

### Klima
Il-klima ta' Lunenburg hija moderata, bis-saħħa tal-pożizzjoni kostali tiegħu li jgħin biex jiġu limitati t-temperaturi estremi. Dan ifisser li l-klima tkun kemxejn iktar miti fix-xitwa u kemxejn iktar friska fis-sajf mill-biċċa l-kbira tal-inħawi f'latitudnijiet simili. Lunenburg igawdi minn sjuf sħan u biż-żiffa, b'temperaturi ta' madwar 20 °C (70 °F). Qajla jkun hemm wisq sħana u umdità. Ix-xtiewi jkunu kesħin u spiss bix-xita. Jaf tinżel ħafna borra fix-xitwa, iżda f'Lunenburg il-borra ma tantx iddum akkumulata minħabba x-xita li spiss tinżel fix-xitwa u ċ-ċikli frekwenti u regolari ta' ffriżar u ta' dewbien. Fi kwalunkwe żmien tas-sena jaf ikun hemm ħafna ċpar u nida, iżda speċjalment fir-rebbiegħa. Varjazzjonijiet staġonali b'temperaturi oċeaniċi iktar friski spiss jaslu f'Lunenburg mhux qabel nofs Mejju. Inġenerali, il-preċipitazzjoni ta' Lunenburg tkun għolja minn Novembru sa Mejju, u Lulju, Awwissu u Settembru jkollhom l-iżjed kundizzjonijiet tat-temp sħan u nexfin. Il-ħarifa tipikament tkun kiesħa, ċara u bnazzi. Jan: 1° Fra: 2° Mar: 5° Apr: 11° Mej: 15° Ġun: 21° Lul: 23° Aww: 24° Set: 21° Ott: 15° Nov: 9° Diċ: 4°.

### Ċentru Storiku
Ir-raħal oriġinali ppjanat inbena fuq ix-xaqliba tan-Nofsinhar ta' għolja wieqfa. Ġie stabbilit permezz ta' rqajja' kumpatti b'għamla ta' grilja rettangolari b'toroq dojoq mingħajr enfasi fuq it-topografija. Din il-parti storika tar-raħal issa hija magħrufa bħala ċ-ċentru storiku tar-raħal li huwa protett mill-UNESCO. Hawnhekk wieħed isib ukoll il-port l-antik. Madwar 40 binja f'din iż-żona tniżżlu fuq ir-Reġistru Kanadiż tal-Postijiet Storiċi, fosthom:

* id-Dar ta' Knaut-Rhuland, 1793: issa mużew amministrat mis-Soċjetà tal-Wirt ta' Lunenburg;
* il-Knisja Luterana Evanġelika ta' Zion, 1890: knisja kbira tal-injam;
* il-Knisja Anglikana ta' San Ġwann, 1763: knisja Gotika kbira tal-injam.

It-Teatru tal-Opri ta' Lunenburg jinsab ukoll f'din iż-żona, għalkemm inbena fl-1909 u mhux qiegħed imniżżel fuq ir-reġistru.

Fl-2005, il-provinċja ta' Nova Scotia xtrat 17-il binja max-xatt mingħand Clearwater Foods, is-sid tad-ditta High Liner Foods, biex tiżgura li jiġu ppreservati. Is-sjieda ġiet ittrasferita lill-Assoċjazzjoni tax-Xatt ta' Lunenburg. L-infrastruttura tal-bini tal-bastimenti, b'valur ta' $1.5 miljun, żdiedet max-xatt ta' Lunenburg bħala parti mill-proġett ta' restawr ta' *Bluenose II*, li nbeda fl-2010.

Is-sit tat-tarzna ta' Smith & Rhuland issa huwa marina rikreattiva.

Il-Mużew tas-Sajd tal-Atlantiku, li jagħmel parti mill-Mużew ta' Nova Scotia, jinkludi flotta żgħira ta' bastimenti, inkluż *Bluenose II*.

Partijiet mix-xatt għadhom jintużaw min-negozji. It-tarzna ta' ABCO Industries ġie stabbilit fl-1947 fuq is-sit tal-faċilità Norveġiża tat-taħriġ militari tat-Tieni Gwerra Dinjija, u issa tibni l-bastimenti wweldjati bl-aluminju. Is-sjieda u l-amministrazzjoni tat-tarzna ta' Lunenburg hija f'idejn Lunenburg Industrial Foundry & Engineering. Din il-faċilità fiha baċiri, siti tal-manifattura u tal-ħidma, sit tal-bini tal-bastimenti, u forġerija li kapaċi tferra' forom sa 272 kilogramma. Hemm ukoll imħażen għall-bastimenti tas-sajd kummerċjali qrib il-kosta.

### Raħal Ġdid
Fil-bidu tas-seklu 19, Lunenburg kiseb il-prosperità permezz tat-trasport marittimu, tal-kummerċ, tas-sajd, tal-agrikoltura, tal-agrikoltura, tal-bini tal-bastimenti, eċċ. u l-konfini oriġinali kibru ferm. Ir-raħal ġie estiż lejn il-Lvant u l-Punent taċ-ċentru storiku f'dak li issa huwa magħruf bħala r-Raħal Ġdid. Din iż-żona tinkludi madwar 12-il binja mniżżla fuq ir-Reġistru Kanadiż tal-Postijiet Storiċi.

## Sit ta' Wirt Dinji

Iċ-ċentru storiku ta' Lunenburg ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1995.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (iv)** "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem"; u l-**kriterju (v)** "Eżempju straordinarju ta' insedjament uman tradizzjonali, ta' użu tal-art jew ta' użu tal-baħar, li jirrappreżenta kultura (jew kulturi), jew interazzjoni umana mal-ambjent, speċjalment meta jkun sar vulnerabbli minħabba l-impatt ta' bidla irreversibbli".

## Governanza
Il-governanza f'Nova Scotia għandha żewġ saffi biss: provinċjali u muniċipali. Il-provinċja hija maqsuma f'50 muniċipalità, u l-muniċipalità ta' Lunenburg hija waħda minnhom. Ir-raħal jinsab ukoll fi ħdan il-Kontea ta' Lunenburg, li nħolqot għal skopijiet tas-sessjonijiet tal-qorti fis-snin 60 tas-seklu 19 u llum il-ġurnata ma għandhiex gvern tagħha stess bħala kontea, iżda l-fruntieri tagħha jmissu ma' ċerti distretti elettorali provinċjali u federali bħad-Distrett Elettorali Provinċjali ta' Lunenburg, u distretti taċ-ċensiment. Il-kontea tkopri wkoll l-istess erja bħall-Muniċipalità tad-Distrett ta' Lunenburg li tinsab madwar, iżda ma tinkludix, lil Bridgewater, Lunenburg, u l-Bajja ta' Mahone, peress li dawn huma inkorporati separatament u ma jagħmlux parti mill-muniċipalità tad-distrett.

## Ekonomija

Skont iċ-ċensiment tal-2016, l-iżjed Klassifikazzjoni Okkupazzjonali Nazzjonali komuni kienet dik tal-bejgħ u tas-servizzi, b'24 fil-mija tal-impjiegi. Skont is-Sistema tal-Klassifikazzjoni Industrijali tal-Amerka ta' Fuq, madwar nofs l-impjiegi kollha kienu fil-kura tas-saħħa u l-assistenza soċjali, fl-akkomodazzjoni u fil-bejgħ bl-imnut. High Liner Foods topera l-ikbar impjant tal-ipproċessar tal-ħut sekondarju fil-Kanada f'dan ir-raħal.

Il-pożizzjoni arkitettonika u pittoreska tar-raħal jagħmluha attraenti għall-industrija tal-films. Ix-xeni drammatiċi u ambjentali tat-tieġ tal-film Kanadiż rebbieħ tal-premjijiet *Cloudburst* bil-protagonista Olympia Dukakis inġibdu f'Lunenburg. Films oħra ambjentati fi New England u miġbuda parzjalment f'Lunenburg jinkludu *The Covenant* u *Dolores Claiborne*. Il-film Ġappuniż tal-2010 *Hanamizuki* kien miġbud parzjalment f'Lunenburg. Barra minn hekk, il-programm televiżiv tad-dramm sovranaturali *Haven* inġibed parzjalment hemmhekk matul il-ħames staġun, għalkemm il-ġrajja hija ambjentata fl-istat Amerikan ta' Maine. Il-film tal-2012 *The Disappeared*, is-sensiela televiżiva tal-2020 *Locke & Key*, u r-raba' staġun tas-sensiela televiżiva tal-2017 *The Sinner* inġibdu f'Lunenburg.

## Demografija
Fiċ-ċensiment tal-popolazzjoni tal-2021 li twettaq minn Statistics Canada, Lunenburg kellu popolazzjoni ta' 2,396 resident f'1,089 abitazzjoni privata minn total ta' 1,242 abitazzjoni privata, u fl-2016 kien hemm bidla fil-popolazzjoni ta' 5.9 % b'ammont totali ta' 2,263 ruħ. B'erja territorjali ta' 4.04 km2 (1.56 mil kwadru), Lunenburg kellu densità tal-popolazzjoni ta' 593.1/km2 (1,536.0/mil kwadru) fl-2021.

Fl-2016, il-maġġoranza tal-popolazzjoni kienu Protestanti Kanadiżi li jitkellmu bl-Ingliż. L-età medja ta' 58 sena hija ogħla mill-medja provinċjali ta' 46 sena. L-introjtu tal-unitajiet domestiċi huwa simili għall-medji provinċjali.

## Gallerija

File:St._John's_Anglican_Church,_Lunenburg.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:St._John's_Anglican_Church,_Lunenburg.jpg|St. John's Anglican Church, Lunenburg – built during the war (1754-1763)
File:RaidOnLunenburgByDonaldMacKay1955.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:RaidOnLunenburgByDonaldMacKay1955.jpg|*Raid on Lunenburg* (1756) by Donald A. Mackay
File:SackofLunenburgByAJWrightNSARMno1979-147no64.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:SackofLunenburgByAJWrightNSARMno1979-147no64.jpg|*Raid on Lunenburg* (1782) by A. J. Wright
File:Lunenburg,_NS_in_1880s.png|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Lunenburg,_NS_in_1880s.png|Lunenburg as seen from Common Range in the 1880s
File:The_Fisherman's_Memorial.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:The_Fisherman's_Memorial.JPG|Memorial to fishermen along Bluenose Drive. Unveiled on August 25, 1996.
File:LunenbergWarMemorial.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:LunenbergWarMemorial.jpg|Lunenburg's World War I memorial
File:Town_of_Lunenburg,_Nova_Scotia.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Town_of_Lunenburg,_Nova_Scotia.jpg|Town of Lunenburg, Nova Scotia looking across Lunenburg Harbour from the Bluenose Golf course
File:Lunenburg_-_NS_-_Lunenburg_Hafen2.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Lunenburg_-_NS_-_Lunenburg_Hafen2.jpg|Lunenburg Harbour
File:Lunenburg_Nova_Scotia_1.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Lunenburg_Nova_Scotia_1.jpg|Fisheries Museum of the Atlantic
File:Lunenburg_harbour_view.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Lunenburg_harbour_view.jpg|Lunenburg Boat Yards
File:Bluenose-in-Lunenburg.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bluenose-in-Lunenburg.jpg|Bluenose II in Lunenburg
File:Lunenburg_Waterfront.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Lunenburg_Waterfront.jpg|View of Waterfront
File:Lunenburg_-_NS_-_Lunenburg_Academy_edit.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Lunenburg_-_NS_-_Lunenburg_Academy_edit.jpg|Lunenburg Academy
File:Knaut-Rhuland_House_National_Historic_Site_of_Canada_2.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Knaut-Rhuland_House_National_Historic_Site_of_Canada_2.JPG|Knaut-Rhuland House Museum
File:Lunenburg_house.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Lunenburg_house.jpg|Lunenburg House
File:Lunenburg_-_NS_-_Zion's_Lutheran_Church.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Lunenburg_-_NS_-_Zion's_Lutheran_Church.jpg|Zion Lutheran Church
File:Lunenburg_during_tourist_season.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Lunenburg_during_tourist_season.jpg|Tourists enjoy a carriage ride through the historic district of Lunenburg. The landscape is dominated by rolling drumlins—a consistent feature of the region.


## Referenzi