Park Nazzjonali ta' Canaima

Il-**Park Nazzjonali ta' Canaima** (bl-Ispanjol: *Parque Nacional Canaima*) huwa park ta' 30,000 km2 (12,000 mil kwadru) fix-Xlokk tal-Venezwela li bejn wieħed u ieħor jokkupa l-istess erja tar-reġjun ta' Gran Sabana. Jinsab fl-Istat ta' Bolívar u jasal sal-fruntiera mal-Brażil u mal-Gujana. Il-park tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1994.

## [[Storja]]
Il-Park Nazzjonali ta' Canaima ġie stabbilit fit-12 ta' Ġunju 1962. Saħansitra fl-1990, il-pajjiżi li jieħdu sehem fit-Trattat ta' Kooperazzjoni Amazzonjana kienu rrakkomandaw li l-Park Nazzjonali ta' Canaima jiġi estiż lejn in-Nofsinhar biex jiġi kkollegat mal-Park Nazzjonali ta' Monte Roraima fil-Brażil, b'ġestjoni kkoordinati tat-turiżmu, tar-riċerka u tal-konservazzjoni.

Fl-1994, il-Park Nazzjonali ta' Canaima sar Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. L-Unjoni Internazzjonali għall-Konservazzjoni tan-Natura wettqet valutazzjoni tal-konservazzjoni fl-2017, li permezz tagħha l-Park Nazzjonali ta' Canaima ġie elenkat bħala żona ta' tħassib sinifikanti, peress li ġew ikkwotati protezzjoni u ġestjoni mhux effettivi.

## [[Ġeografija]]

Il-Park Nazzjonali ta' Canaima huwa t-tieni l-ikbar park fil-Venezwela, wara Parima-Tapirapecó, u s-sit l-ikbar park nazzjonali fid-dinja. Bejn wieħed u ieħor huwa kbir daqs il-Belġju jew Maryland. Il-park jipproteġi parti mill-ekoreġjun tal-foresti bl-indewwa tal-Artijiet Għoljin tal-Gujana.

Madwar 65 % tal-park huwa okkupat minn promontorji tal-blat imsejħa *tepuis*, li qishom muntanji bil-quċċata b'għamla ta' mejda li għandhom miljuni ta' snin, b'ħitan vertikali u kważi bi qċaċet ċatti għalkollox. Dawn jikkostitwixxu ambjent bijoloġiku uniku u huma ta' interess ġeoloġiku kbir. Fost l-irdumijiet u l-kaskati weqfin hemm il-Kaskati tal-Anġlu, li huma l-ogħla kaskata fid-dinja, b'għoli ta' 979 metru (3,212-il pied).

L-iżjed *tepuis* famużi fil-park huma l-Muntanja Roraima, l-ogħla waħda u l-iktar waħda li faċli li wieħed jixxabbat magħha sal-quċċata, u Auyantepui, is-sit fejn hemm il-Kaskati tal-Anġlu. It-*tepuis* huma magħmulin mill-ġebel ramli u jmorru lura għal żmien meta l-Amerka t'Isfel u l-Afrika kienu parti minn kontinent kbir uniku.

Il-park jospita l-Indjani indiġeni Pemon, li jagħmlu parti mill-grupp lingwistiku tal-popli Kalina. Il-Pemon għandhom relazzjoni intima mat-*tepuis*, u jemmnu li fihom jgħammru l-ispirti "Mawari". Il-park huwa relattivament remot, bi ftit toroq biss li jikkollegawh mal-irħula. Il-biċċa l-kbira tat-trasport fi ħdan il-park isir b'ajruplani ħfief minn xi mitjar li kien inbena mid-diversi missjonijiet tal-Kapuċċini, jew bil-mixi u bil-kenura.

## Fawna

Il-Park Nazzjonali ta' Canaima fih varjetà ta' fawna, li hija mifruxa mal-park kollu skont diversi fatturi ambjentali bħall-altitudni u t-tip ta' veġetazzjoni. Fost l-ispeċijiet li jgħixu fil-park hemm:

* l-armadillo ġgantesk (*Priodontes maximus*);
* il-lontra ġganteska (*Pteronura brasiliensis*);
* il-wikkiel ġgantesk tan-nemel (*Myrmecophaga tridactyla*);
* il-kawgar (*Puma concolor*);
* il-ġagwar (*Panthera onca*);
* il-bugħażżien taż-żewġ dwiefer ta' Linnaeus (*Choloepus didactylus*);
* is-saki ta' wiċċu abjad (*Pithecia pithecia*);
* is-saki ta' dahru kannella (*Chiropotes israelita*);
* il-ġurdien ta' Roraima (*Podoxymys roraimae*);
* l-opossum ta' Tyleria (*Marmosa tyleriana*);
* l-arpa (*Harpia harpyja*);
* il-makaw tal-istrixxa ħamra (*Diopsittaca nobilis*);
* il-pappagall skur (*Pionus fuscus*);
* iż-żrinġ velenuż tal-istrixxi sofor (*Dendrobates leucomelas*);
* l-igwana ħadra (*Iguana iguana*);
* il-kolibrì (Trochilinae);
* it-tukani (Ramphastidae);
* il-bushmaster tal-Amerka t'Isfel (*Lachesis muta*);
* l-acouchi aħdar (*Myoprocta pratti*);
* il-kelb selvaġġ (*Speothos venaticus*).

Il-Park Nazzjonali ta' Canaima huwa wieħed fost diversi għexieren ta' reġjuni fil-Venezwela li ġew identifikati bħala Żona Importanti tal-Għasafar u Żona tal-Bijodiversità mill-BirdLife International, kooperattiva globali ta' organizzazzjonijiet mhux governattivi ffukati fuq il-konservazzjoni tal-għasafar tad-dinja u l-ħabitats naturali tagħhom.

## Flora
Hemm iktar minn 300 speċi botanika li huma endemiċi biss għal La Gran Sabana.

* Il-flora endemika tinkludi: *Achnopogon, Adenanthe*, *Chimantaea*, *Mallophyton,* *Quelchia*, *Tepuia*.
* Il-pjanti karnivori endemiċi jinkludu l-*Heliamphora* (il-buqari tal-Amerka t'Isfel) u l-*Brocchinia* (tip ta' bromeliad), kif ukoll diversi speċijiet lokali ta' *Drosera*, *Genlisea* u *Utricularia*.

## Idrografija
Il-park jinkludi l-korp tal-ilma kollu tax-xatt tal-lemin tax-xmara Caroní u tnejn mill-ogħla kaskati fid-dinja, il-Kaskati tal-Anġlu u l-Kukenán, kif ukoll bosta kaskati oħra f'altitudni iktar baxxa.

## Formazzjonijiet tal-art

L-unika formazzjonijiet tal-art huma t-*tepuis*, li huma promontorji b'karatteristiċi uniċi, fosthom ħitan vertikali u qċaċet kważi ċatti għalkollox, għalkemm hemm diversi *tepuis* li ma jsegwux dawn il-karatteristiċi. Ġeoloġikament dawn huma fdalijiet ta' għata sedimentarja magħmula minn ġebel ramli antik ħafna li huwa sovraimpost fuq bażi ta' blat igneu (l-iktar granit) li huwa saħansitra iktar antik (kważi 3 biljun sena). 

Fuq il-quċċata tagħhom jgħixu bosta speċijiet ta' pjanti u ta' annimali endemiċi speċifiċi. Xi speċijiet ta' pjanti endemiċi huma kkategorizzati bħala karnivori u b'hekk huma provvista tal-ikel (l-iktar insetti) li hu tant skars fil-muntanji. Il-formazzjonijiet ġeoloġiċi jmorru lura għal bejn 1.5 biljun u 2 biljun sena, u b'hekk huma fost l-eqdem formazzjonijiet tal-art fid-dinja. L-iżjed *tepuis* magħrufa huma l-Auyantepuy (li jsegwi l-Kaskati tal-Anġlu), ir-Roraima, il-Kukenan u ċ-Chimantá fost ħafna oħrajn.

## Sit ta' Wirt Dinji
Il-Park Nazzjonali ta' Canaima ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji fl-1994.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' erba' kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (vii)** "Post fejn iseħħu fenomeni naturali tal-għaġeb jew fejn hemm żoni ta' ġmiel naturali u ta' importanza estetika eċċezzjonali"; il-**kriterju (viii)** "Eżempju straordinarju li jirrappreżenta stadji importanti tal-istorja tad-dinja, inkluż it-trapass tal-ħajja, il-proċessi ġeoloġiċi kontinwi sinifikanti fl-iżvilupp tat-tipi differenti ta' art, jew il-karatteristiċi ġeomorfiċi jew fiżjografiċi sinifikanti"; il-**kriterju (ix)** "Eżempju straordinarju li jirrappreżenta proċessi ekoloġiċi u bijoloġiċi kontinwi sinifikanti fl-evoluzzjoni u fl-iżvilupp ta' ekosistemi u ta' komunitajiet ta' pjanti u ta' annimali terrestri, tal-ilma ħelu, kostali u tal-baħar"; u l-**kriterju (x)** "Post fejn hemm l-iktar ħabitats naturali importanti u sinifikanti għall-konservazzjoni fil-post tad-diversità bijoloġika, inkluż fejn hemm speċijiet mhedda ta' valur universali straordinarju mill-perspettiva tax-xjenza jew tal-konservazzjoni".

## Attrazzjonijiet turistiċi

### Settur tal-Punent

### Settur tal-Lvant

Il-Park Nazzjonali ta' Canaima huwa mifrux fix-Xlokk tal-Venezwela tul il-fruntiera bejn il-Gujana u l-Brażil. L-iżjed karatteristika magħrufa tal-Park Nazzjonali ta' Canaima hija l-formazzjoni ta' muntanji b'qċaċet ċatt magħrufa bħala *tepuis* li jkopru bejn wieħed u ieħor 65 % tal-park. It-*tepuis* jikkostitwixxu entità bijoġeoloġika unika u huma ta' interess ġeoloġiku kbir.

Mill-1993, il-Park Nazzjonali ta' Canaima ġie rrapportat li jilqa' madwar 100,000 turist fis-sena, b'90 % minnhom li jżuru l-promontorji tiegħu. Ftit biss mit-*tepuis* tiegħu huma aċċessibbli għall-viżitaturi, u dawn jinkludu r-Roraima u l-Auyán-tepui. Il-Kaskati tal-Anġlu huma attrazzjoni turistika popolari, fejn il-viżitaturi jistgħu jmorru bil-kenura qalb il-foresta pluvjali vasta tal-park.

## Kultura popolari
Canaima huwa l-isem mogħti lir-raħal kostali fittizju ta' California fejn suppost huwa ambjentat il-film *Arachnophobia*.

## Gallerija

File:Carrao_river_and_tepuys.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Carrao_river_and_tepuys.jpg|from left: Kurun tepui, Kusari tepui and Kuravaina tepui
File:Kukenantepuyvenezuela.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kukenantepuyvenezuela.jpg|Kukenán-tepui view from base
File:Salto_Angel_-_Cañon_del_Diablo.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Salto_Angel_-_Ca%C3%B1on_del_Diablo.JPG|Rio Churun devils canyon and Angel Falls
File:Salto_Chirimata_en_Venezuela_y_la_Serra_do_Sol_de_fondo_en_Brasil.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Salto_Chirimata_en_Venezuela_y_la_Serra_do_Sol_de_fondo_en_Brasil.jpg|Uei-tepui and Chirimata Falls
File:Mount_Roraima,_Venezuela_(12371474504).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mount_Roraima,_Venezuela_(12371474504).jpg|Mount Roraima
File:Yuruani_tepuy_y_rio_-_Gran_sabana.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Yuruani_tepuy_y_rio_-_Gran_sabana.jpg|Yuruaní River and Yuruaní-tepui
File:Ilú-tepui_-_southeastern_face.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Il%C3%BA-tepui_-_southeastern_face.JPG|Ilú-tepui
File:Wadaka_pia_pu_tepuy.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Wadaka_pia_pu_tepuy.jpg|Wadakapiapué-tepui and Ilú–tepui
File:Wadakapiapo_Yuruani_tepuy_2010.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Wadakapiapo_Yuruani_tepuy_2010.jpg|Yuruaní-tepui and Wadakapiapué-tepui
File:Jaspe_Completa.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Jaspe_Completa.JPG|Jasper Creek
File:Kukenan_Tepuy_at_Sunset.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kukenan_Tepuy_at_Sunset.jpg|Kukenán-tepui
File:Termiteros_Gran_Sabana.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Termiteros_Gran_Sabana.jpg|La Gran Sabana
File:Salto_Kamá_2.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Salto_Kam%C3%A1_2.jpg|Kamá Falls
File:Canaima_(Fabrizio_Morroia).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Canaima_(Fabrizio_Morroia).jpg|Waterfalls of Canaima
File:Kukenam-Tepui.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kukenam-Tepui.jpg|Kukenan Tepui
File:Laguna_la_Piscina.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Laguna_la_Piscina.JPG|Pozo Azul
File:Gran_Sabana,_Rio.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gran_Sabana,_Rio.JPG|River in the Gran Sabana
File:Way_to_Salto_del_Angel,_Canaima_-_panoramio_(24).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Way_to_Salto_del_Angel,_Canaima_-_panoramio_(24).jpg|Churun River
File:Salto_angel_descubierto.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Salto_angel_descubierto.jpg|Salto Angel aerial view
File:SaltoAngel1.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:SaltoAngel1.jpg|Angel Falls as seen from base
File:Laguna-de-Canaima.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Laguna-de-Canaima.jpg|Canaima Lake and Ucaima Waterfalls
File:Kavac-2023.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kavac-2023.jpg|Kavac caves
File:Salto-El-Hacha-2023.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Salto-El-Hacha-2023.jpg|El Hacha falls
File:Salto-El-Hacha-y-Ucaima.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Salto-El-Hacha-y-Ucaima.jpg|El Hacha and Ucaima falls. Carrao river and Canaima Lagoon


## Referenzi