Palazz Irjali ta' Caserta

Il-**Palazz Irjali ta' Caserta** (bit-Taljan: *Reggia di Caserta* [ˈrɛddʒa di kaˈzɛrta]; bin-Naplitan: *Reggia 'e Caserta* [ˈrɛdːʒ(ə) e kaˈsertə]) huwa eks residenza rjali f'Caserta, fir-reġjun ta' Campania, fin-Nofsinhar tal-Italja. Il-palazz inbena mill-familja Borboni taż-Żewġ Sqallijiet bħala r-residenza prinċipali tagħhom bħala rejiet ta' Napli. Huwa l-ikbar palazz tas-seklu 18 fl-Ewropa. Fl-1997, il-palazz tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. Fid-dokument tan-nominazzjoni, is-sit jiġi deskritt bħala "l-aħħar att tal-arti spettakolari tal-Barokk, bil-karatteristiċi kollha meħtieġa biex jinħolqu l-illużjonijiet ta' spazju multidirezzjonali". Bħala volum, il-Palazz Irjali ta' Caserta huwa l-ikbar residenza rjali fid-dinja b'iżjed minn miljun metru kubu u b'erja ta' 47,000 m².

## Storja

Il-kostruzzjoni tal-palazz bdiet fl-1752 għal Karlu VII ta' Napli (Karlu III ta' Spanja), li ħadem mill-qrib mal-arkitett tiegħu, Luigi Vanvitelli. Meta Karlu ra l-mudell bi skala grandjuża ta' Vanvitelli għall-Palazz Irjali ta' Caserta, ħassu tant emozzjonat li "qalbu kienet se toħroġ mill-kaxxa ta' sidru". Fl-aħħar mill-aħħar, Karlu qatt ma raqad imqar lejl fil-Palazz tiegħu, peress li abdika fl-1759 biex isir ir-Re ta' Spanja, u l-proġett twettaq biss parzjalment għat-tielet iben u suċċessur tiegħu, Ferdinandu IV ta' Napli.

Il-mudell politiku u soċjali għall-palazz ta' Vanvitelli kien il-Palazz ta' Versailles, li, għalkemm kien tassew differenti fil-varjetà u fil-konfigurazzjoni tiegħu, isolvi problemi simili ta' assemblaġġ u ta' spazji għar-re, għall-qorti u għall-gvern f'binja enormi bl-istruttura soċjali ta' belt żgħira, billi jikkonfronta perspettiva Barokka ta' natura subordinata sew magħrufa bħala *la nature forcée*. Dan kien parti mill-kunċett kollu tal-palazz meta ġie propost għall-ewwel darba minn Mario Gioffredo għall-ħabta tal-1750. Skont Hersey, il-proposta kienet tipprevedi palazz "li kien belt virtwali, li kien jospita mhux biss il-qorti u r-re iżda l-eliti politiċi u kulturali kollha tar-Renju taż-Żewġ Sqallijiet - università, mużew, librerija, uffiċini tal-Kabinett, kmandi militari għoljin, eċċ.".

Il-popolazzjoni ta' Caserta Vecchia ġiet imċaqilqa b'għaxar kilometri biex ikun hemm forza tax-xogħol eqreb tal-palazz. Impjant tal-manifattura tal-ħarir f'San Leucio ġie ddisinjat b'tali mod li qisu taparsi padiljun fil-park enormi.

Objettiv primarju ieħor tar-re kien li jkollu qorti rjali u ċentru amministrattiv ġodda għar-renju f'post li jkun protett minn attakk bil-baħar, u 'l bogħod mill-belt traffikuża ta' Napli li dejjem kienet tinkwetah bil-possibbiltà ta' xi rvell. Sabiex ir-re jkollu protezzjoni adattata, il-barrakki tat-truppi kienu ospitati fi ħdan il-palazz.

Il-Palazz Irjali ta' Madrid, fejn Karlu kien trabba, li kien iddisinjat minn Filippo Juvarra għal missier Karlu, Filippu V ta' Spanja, u l-Palazz ta' Charlottenburg servew bħala mudelli. Milli jidher il-vestibolu ottagonali spazjuż ġie ispirat mill-Bażilika ta' Santa Marija tas-Saħħa f'Venezja, filwaqt li l-kappella palatina spiss tiġi mqabbla mal-Kappella Rjali ta' Versailles. Vanvitelli miet fl-1773: il-kostruzzjoni tkompliet minn ibnu Carlo u mbagħad minn arkitetti oħra; iżda l-proġett oriġinali ta' Luigi Vanvitelli, li kien jinkludi par sezzjonijiet frontali enormi simili għas-sezzjonijiet frontali ta' Bernini fil-Bażilika ta' San Pietru, il-Vatikan, qatt ma tlesta.

Mill-1923 sal-1943 il-palazz kien is-sede tal-Akkademja Ajrunawtika tal-Forza tal-Ajru Taljana. Mill-1943, matul l-invażjoni tal-Alleati, il-palazz irjali serva bħala l-Kwartieri Ġenerali tal-Forzi Alleati għall-Kmandant Suprem tal-Alleati fil-Mediterran; Sir Maitland Wilson u iktar 'il quddiem Sir Harold Alexander. F'April 1945, il-palazz kien is-sit fejn ġew iffirmati t-termini li wasslu biex il-forzi Ġermaniżi fl-Italja jarrendu bla kundizzjonijiet. Il-qbil kien ikopri bejn 600,000 u 900,000 suldat tul il-Front Taljan, inkluż it-truppi f'sezzjonijiet mill-Awstrija. L-ewwel reati tal-gwerra tal-Alleati seħħew fil-palazz fl-1945; il-Ġeneral Ġermaniż Anton Dostler ġie ġġustizzjat fil-qrib f'Aversa. Fin-naħa ġejja għat-tond fuq ix-xellug wara l-faċċata, inbnew grupp ta' barrakki. Matul it-Tieni Gwerra Dinjija s-suldati tal-Ħames Armata tal-Istati Uniti waqfu jistrieħu hawnhekk f'"ċentru tal-mistrieħ".

Fl-1998, il-palazz intuża biex jinġibed il-film *Star Wars: Episode One - The Phantom Menace*, speċifikament fuq ġewwa taparsi l-Palazz ta' Naboo tal-Belt ta' Theed. Intuża għal erbat ijiem biex jinġibed il-film wara li kien ingħalaq għall-viżitaturi. Ix-xeni bl-isplużjonijiet inġibdu f'repliki tal-palazz fil-Leavesden Studios biex jiġu evitati xi ħsarat fil-palazz reali.

## Konfigurazzjoni tal-Palazz

Il-palazz fih ħames sulari, 1,200 kamra, inkluż 24 appartament statali, librerija kbira, u teatru mmudellat fuq it-Teatro San Carlo ta' Napli. Triq monumentali ta' 20 kilometru bejn il-palazz u Napli ġiet ippjanata iżda qatt ma twettqet.

Il-palazz għandu pjanta rettangolari ta' 247 metru b'184 metru, u l-erba' naħat huma kkollegati b'żewġ binjiet ortogonali li joħorġu minnu, u li jiffurmaw erba' btieħi interni.

Anke mingħajr l-erja tal-btieħi interni, il-Palazz Irjali ta' Caserta huwa b'qabża l-ikbar palazz irjali fid-dinja li rriżulta minn proġett oriġinali uniku bħala volum, b'iktar minn miljun metru kubu. Wara l-faċċati tal-partijiet segmentali pariġġ tal-binjiet ta' barra nett biswit il-bitħa ġganteska ta' quddiem il-palazz, inbnew bosta binjiet biex jiġi ffaċilitat in-negozju ta' kuljum. Il-palazz jikkonfina erba' btieħi li fihom dak li xi studjużi jiddeskrivu bħala spazju intern ipproporzjonat sew li jevoka dinjità monotona, xi ħaġa tassew unika għal dak iż-żmien.

Mir-residenzi rjali kollha li ġew ispirati mill-Palazz ta' Versailles, il-Palazz Irjali ta' Caserta huwa dak li jixxiebaħ l-iktar mal-mudell oriġinali: il-veduta bla interruzzjoni bil-balavostri u l-kemxejn ta' interruzzjoni bil-padiljuni fi ħdan il-faċċata pjuttost monotona. Bħal f'Versailles, kien meħtieġ akkwedott kbir biex iwassal l-ilma għal-logħob prodiġjuż bl-ilma. Bħal fil-predeċessur Franċiż tiegħu, il-palazz kien maħsub biex juri l-poter u l-kobor tal-monarkija assoluta tal-familja Borboni. Fuq il-*piano reale* jew is-sular tar-re hemm soleċiżmu u sular ieħor grandjuż bl-istess mod. Is-*saloni* Barokki Aħħarin kienu l-qalba u s-sede tal-gvern, kif ukoll turija tal-ġid nazzjonali. Caserta kienet tipprovdi refuġju rjali mit-trab u mill-fazzjonijiet tal-kapitali, bl-istess mod kif Versailles kienet ħelset lil Lwiġi XIV minn Pariġi. Il-palazz irjali fih iktar minn 40 kamra monumentali mżejnin minn fuq s'isfel bl-affreski, filwaqt li, min-naħa l-oħra, il-Palazz ta' Versailles fih 22 kamra monumentali biss.

## Park

Il-ġnien, eżempju tipiku tal-estensjoni Barokka tal-veduti formali, huwa estiż fuq 120 ettaru, parzjalment fuq art bl-għoljiet. Kien ispirat ukoll mill-park tal-Palazz ta' Versailles. Il-park jibda mill-faċċata ta' wara tal-palazz, u jkompli b'mogħdija twila bil-funtani u bil-kaskati artifiċjali. Hemm ġnien botaniku, imsejjaħ il-"Ġnien Ingliż", fil-parti ta' fuq tiegħu li ġie ddisinjat fis-snin 80 tas-seklu 18 minn Carlo Vanvitelli u mill-botaniku, ġardinar u disinjatur tal-pjanti mwieled il-Ġermanja, John Graefer, imħarreġ f'Londra u rrakkomandat lil Sir William Hamilton minn Sir Joseph Banks. Huwa eżempju kontinentali bikri ta' "ġnien Ingliż" bil-gosti naturalistiċi tas-*svelte* ta' Capability Brown.

Il-funtani u l-kaskati kollha jimlew xi vaska, b'arkitettura u b'idrawlika ppjanata minn Luigi Vanvitelli f'intervalli tul kanal dritt u wiesa' li jibqa' sejjer sax-xefaq, li kienu jħaqquha ma' dawk tal-Peterhof ftit 'il barra minn San Pietruburgu, ir-Russja. Dawn jinkludu:

* il-Funtana ta' Diana u Actaeon (skulturi ta' Paolo Persico, Angelo Maria Brunelli, u Tommaso Solari);
* il-Funtana ta' Venere u Adonis (1770-1780);
* il-Funtana tad-Dniefel (1773-1780);
* il-Funtana ta' Aeolus;
* il-Funtana ta' Ceres.

Għadd kbir ta' figuri mill-Antikità Klassika ġew immudellati minn Gaetano Salomone għall-ġonna tal-palazz, u twettqu minn studjos kbar.

Xi osservaturi kontemporanji nnutaw li l-Palazz Irjali ta' Caserta jisboq lill-palazzi rjali l-oħra kollha fl-Ewropa, inkluż il-mudelli tiegħu, f'aspett partikolari wieħed: il-kombinament tal-kompletezza u tal-aspett statali. Dan jiġi attribwit għall-pjazza ovali spazjuża quddiem in-naħa tan-Nofsinhar tal-binja.

## Sit ta' Wirt Dinji

Il-Palazz Irjali ta' Caserta ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1997. Skont ir-raġunament tad-dokument tan-nominazzjoni, il-palazz, "filwaqt li ssawwar fl-istess forma bħal ta' stabbilimenti rjali oħra tas-seklu 18, huwa eċċezzjonali għall-firxa wiesgħa tad-disinn tiegħu, u jinkorpora mhux biss palazz u park imponenti, iżda wkoll il-biċċa l-kbira tal-pajsaġġ naturali tal-madwar tiegħu u raħal ġdid ambizzjuż stabbilit skont il-linji gwida tal-ippjanar urban ta' dak iż-żmien".

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' erba' kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (i)** "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem"; il-**kriterju (ii)** "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-**kriterju (iii)** "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-**kriterju (iv)** "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".

## Referenzi