Tadrart Acacus

**Tadrart Akakus** jew il-**Muntanji** **Acacus** (bl-Għarbi: تدرارت أكاكوس / ALA-LC: *Tadrārt Akākūs*) huma katina muntanjuża fid-deżert tad-Distrett ta' Ghat fil-Punent tal-Libja, u huma parti mis-Saħara. Jinsabu fil-Lvant tal-belt ta' Ghat, il-Libja, u huma estiżi lejn it-Tramuntana tal-fruntiera mal-Alġerija għal madwar 100 kilometru (62 mil). L-inħawi huma partikolarment rikki bl-arti preistorika fuq il-blat.

## Storja

### [[Etimoloġija]]
*Tadrart* hija l-forma femminili ta' "muntanja" fil-lingwi Berberi (il-maskil: *adrar*).

### [[Arkeoloġija]]
Il-Muntanji Acacus ġew okkupati minn kaċċaturi-ġemmiegħa b'mod kontinwu fl-Oloċen, minkejja l-varjazzjonijiet klimatiċi fil-Perjodu Umduż Afrikan. Dawn is-siti kienu importanti fil-fehim tal-ipproċessar tal-ikel u l-mobbiltà peress li n-nies adattaw għall-varjazzjonijiet klimatiċi. Id-domestikazzjoni tal-annimali bħala parti min-Neolitiku Afrikan ġiet introdotta f'dan ir-reġjun għall-ħabta ta' 7,000 sena qabel il-preżent, u l-pastoraliżmu u l-foraġġ kienu l-istrateġiji primarji ta' sussistenza tan-nies ta' dan ir-reġjun, mhux l-agrikoltura.

Is-siti f'dan ir-reġjun ġew maqsuma fi tliet perjodi prinċipali ta' okkupazzjoni: l-Acacus Bikri, l-Acacus Aħħari, u n-Neolitiku Pastorali. L-Acacus Bikri kien perjodu umduż għall-ħabta ta' 9,810-8,880 sena qabel il-preżent ikkaratterizzat minn gruppi żgħar ta' nies mobbli li kienu jgħixu fil-widien u tul il-lagi fl-artijiet baxxi. L-Acacus Aħħari għall-ħabta ta' 8,870-7,400 sena qabel il-preżent kien perjodu niexef ikkaratterizzat minn nies iktar sedentarji li kienu jgħixu fi gruppi ikbar fil-widien. Dawn in-nies intensifikaw ferm l-ipproċessar tal-ikel u l-ħżin ta' qmuħ selvaġġi, u kienu jużaw il-moli u jagħmlu l-fuħħar b'mod estensiv. In-Neolitiku Pastorali kien ikkaratterizzat b'iżjed mobbiltà f'ambjent mill-ġdid iktar umduż, u bid-domestikazzjoni tal-annimali. Dawn in-nies għamlu inqas użu mill-moli.

### Arti fuq il-blat
Iż-żona hija magħrufa għall-arti fuq il-blat tagħha u tniżżlet fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1985 minħabba l-importanza tat-tpittir u tat-tinqix fuq il-blat. It-tpittir imur lura għat-12,000 Q.K. sal-100 W.K. u jirrifletti l-bidliet kulturali u naturali fl-inħawi.

Hemm tpittir u tinqix ta' annimali bħal ġiraffi, iljunfanti, nagħmiet u iġmla, iżda wkoll ta' bnedmin u ta' żwiemel. In-nies huma mpinġija f'sitwazzjonijiet differenti tal-ħajja ta' kuljum ta' dak iż-żmien, pereżempju jdoqqu l-mużika u jiżfnu.
File:Tadrart_Acacus_1.jpg|Ġiraffa.
File:Libya_5041_Petroglyphs_Tadrart_Acacus_Luca_Galuzzi_2007.jpg|Iljunfant.
File:Tadrart_Acacus_2.jpg|Pittogrammi.
File:Libya_4924_Pictograms_Tadrart_Acacus_Luca_Galuzzi_2007.jpg|Pittogrammi.
File:Libya_4870_Pictograms_Tadrart_Acacus_Luca_Galuzzi_2007.jpg|Pittogrammi.


### Lipidi tal-ħalib
Tadrart Acacus huwa wkoll is-sit fejn tfaċċa l-iżjed użu bikri ta' lipidi tal-ħalib ipproċessat fuq l-oġġetti taċ-ċeramika, li ġew datati bir-radjokarbonju għal 7,500 sena qabel il-preżent.

## Vandaliżmu u qerda mill-1969
Matul it-tmexxija ta' Muammar Gaddafi mill-1969 sal-2011, id-Dipartiment tal-Antikitajiet ġiet ittraskurat ferm. Mill-2005, it-tfittxija għaż-żejt taħt l-art wasslet biex l-arti fuq il-blat stess tkun fil-periklu. L-imrietel sismiċi li ntużaw biex jibagħtu mewġ sismiku taħt il-blat bit-tama li jinstabu d-depożiti taż-żejt, kellhom effetti notevoli fuq il-blat tal-madwar, inkluż il-blat bl-arti ta' Tadrart Acacus.

Is-serq ta' artefatti antiki laħaq livell ta' kriżi. Bħala rispons l-UNESCO appellat għal kampanja ta' sensibilizzazzjoni, sabiex tiżdied is-sensibilizzazzjoni fir-rigward tal-wirt arkeoloġiku u kulturali tal-Libja u sabiex il-Libjani jiġu allertati li l-wirt tagħhom kien qiegħed "jinsteraq mill-ħallelin u jinqered mill-iżviluppaturi".

Fl-2012 wara l-qtil ta' Gaddafi, saru sforzi biex il-persunal jitħarreġ permezz ta' proġett tal-UNESCO ta' $2.26 miljun, flimkien mal-gvernijiet tal-Libja u tal-Italja. Il-proġett kien jinkludi l-konservazzjoni, il-protezzjoni u l-edukazzjoni. Flimkien ma' Tadrart Acacus, il-Libja għandha erba' Siti ta' Wirt Dinji oħra tal-UNESCO: Cyrene, Leptis Magna, Sabratha u Ghadames. L-UNESCO tat il-parir li "jiġi stabbilit ċentru f'Ghat jew f'Uweynat għat-taħriġ tal-persunal inkarigat biex jipproteġi u jġestixxi l-proprjetà u biex jiġi stabbilit mużew li mistenni jaqdi rwol importanti f'termini ta' sensibilizzazzjoni".

Ir-rapport dwar l-Istat ta' Konservazzjoni tal-UNESCO mill-2011, l-2012 u l-2013 juru li mill-inqas għaxar siti tal-arti fuq il-blat kienu soġġetti għal qerda deliberata u konsiderevoli mill-inqas minn April 2009. L-ambigwità fir-rigward tal-konfini tal-proprjetà tas-Sit ta' Wirt Dinji u b'hekk fir-rigward tal-ġestjoni tal-proprjetà, flimkien man-nuqqas ta' fehim lokali tal-valuri kulturali tas-sit kienu fatturi li kkontribwew għall-vandaliżmu kontinwu. Il-kunflitti fl-inħawi mill-2011 wasslu għal żieda fil-vandaliżmu.

F'Mejju 2013 l-UNESCO wettqet missjoni teknika biex tivvaluta l-istat ta' konservazzjoni tas-sit ta' Tadrart Acacus u biex "tfassal pjan strateġiku sabiex issaħħaħ il-protezzjoni u l-ġestjoni ta' dan il-kuntest kulturali u naturali uniku".

Fl-14 ta' April 2014 ġew irrapportati żewġ tipi ta' vandali, dawk li bla ħsieb ta' xejn kienu jaqbdu u jnaqqxu isimhom stess maġenb l-arti antika fuq il-blat u dawk li jużaw prodotti kimiċi apposta sabiex iħassru l-arti fuq il-blat. Fl-20 ta' April 2014, il-korrispondent speċjali Franċiż Jacques-Marie Bourget ġie infurmat minn ġurnalist lokali minn Ghat, il-Libja, Aziz Al-Hachi, li s-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO tal-Arti fuq il-Blat ta' Tadrart Acacus kien qed jinqered bid-daqqiet ta' mazza u bil-barraxa.

## [[Ġeografija]]
F'Tadrart Acacus hemm varjazzjoni kbira ta' pajsaġġi, minn għaram b'kuluri differenti għal arkati, fniedaq, blat iżolat u wadis (irdumijiet) fondi. L-attrazzjonijiet ewlenin jinkludu l-arkati ta' Afzejare u ta' Tin Khlega. Għalkemm din iż-żona hija waħda mill-iżjed aridi fis-Saħara, hemm veġetazzjoni, bħall-pjanta mediċinali *Calotropis procera*, u hemm għadd ta' fawwariet u bjar fil-muntanji.
File:Libya_4985_Tadrart_Acacus_Luca_Galuzzi_2007.jpg|Il-Muntanji Acacus fil-Punent tal-Libja, parti mis-Saħara.
File:Akakus_fozzigiaren.jpg|Arkata tal-blat f'Tadrart Acacus.
File:Tadrart01.JPG|Il-Wied ta' Moul n'ga fir-reġjun ta' Tadrart Rouge, bis-sħab b'għamla ta' mewġ.
File:Akakus_desert.jpg|Id-deżert ta' Tadrart Acacus.
File:Akakus_tete_rocheuse.jpg|Formazzjonijiet tal-blat.
File:Akakus-Gebirge_-_Bizarre_Felsformationen.jpg|Formazzjonijiet tal-blat.
File:Libya_5076_Tadrart_Acacus_Luca_Galuzzi_2007.jpg|Formazzjonijiet tal-blat.
File:Menschen_der_Libyschen_Wüste.jpg|Ħabitat temporanju mibni mill-bniedem.


## Sit ta' Wirt Dinji
Is-Siti tal-Arti fuq il-Blat ta' Tadrart Acacus ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' kriterju wieħed tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (iii)** "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet".

## Referenzi