Timbuktu

**Timbuktu** (pronunzja: /ˌtɪmbʌkˈtuː/ *TIM-buk-TOO*; bil-Franċiż: *Tombouctou*; bil-Koyra Chiini: *Tumbutu*; bit-Tuareg: ⵜⵏⵀⵗⵜ, b'ittri Rumani: *Tin Bukt*) hija belt antika fil-Mali, li tinsab 20 kilometru (12-il mil) fit-Tramuntana tax-xmara Niġer. Hija l-belt kapitali tar-Reġjun ta' Tombouctou, wieħed minn tmien reġjuni amministrattivi tal-Mali, u skont iċ-ċensiment tal-2018 għandha popolazzjoni ta' 32,460 ruħ.

L-evidenza arkeoloġika tissuġġerixxi li fir-reġjun kien hemm insedjamenti preistoriċi, ferm qabel il-prominenza kummerċjali u tal-istudju Iżlamiku li kellha l-belt fil-perjodu Medjevali. Timbuktu bdiet bħala insedjament staġonali u saret insedjament permanenti fis-seklu 12. Wara bidla fir-rotot kummerċjali, b'mod partikolari wara ż-żjara ta' Mansa Musa għall-ħabta tal-1325, Timbuktu ffjorixxiet, minħabba l-pożizzjoni strateġika tagħha, permezz tal-kummerċ tal-melħ, tad-deheb u tal-avorju. Gradwalment kibret bħala belt Iżlamika importanti tul ir-rotta kummerċjali tas-Saħara u attirat bosta studjużi u kummerċjanti qabel ma saret parti mill-Imperu tal-Mali fil-bidu tas-seklu 14. Fl-ewwel nofs tas-seklu 15, il-poplu Tuareg ħa l-kontroll tal-belt għal perjodu qasir, u mbagħad l-Imperu ta' Songhai li kien qed jikber assorbiha fl-1468.

Armata Marokkina għelbet l-Imperu ta' Songhai fl-1591 u għamlet lil Timbuktu bħala l-belt kapitali. L-invażuri stabbilew klassi ġdida ta' mexxejja, l-Arma, li wara l-1612 saru prattikament indipendenti mill-Marokk. Fl-epoka tad-deheb tagħha, in-network kummerċjali estensiv u l-istudjużi Iżlamiċi appoġġaw il-kummerċ importanti tal-kotba. Flimkien mal-kampusijiet tal-Madrasa ta' Sankore, università Iżlamika, Timbuktu ġiet stabbilita bħala ċentru tal-istudji fl-Afrika. Kittieba storiċi notevoli, bħal Shabeni u Leo Africanus, kitbu dwar il-belt. Dawn il-ġrajjiet qanqlu l-ispekulazzjoni fl-Ewropa, fejn ir-reputazzjoni tal-belt minn waħda ta' rikkezza nbidlet għal waħda ta' misteru. L-epoka tad-deheb tal-belt bħala ċentru kulturali u tat-tagħlim ewlieni tal-Imperu tal-Mali ġiet segwita minn perjodu twil ta' deklin. Tribujiet differenti ggvernaw sa ma l-Franċiżi ħadu l-kontroll tal-Mali fl-1893, f'reġim li dam sa ma l-pajjiż sar ir-Repubblika tal-Mali fl-1960.

Fl-istorja reċenti, Timbuktu ffaċċjat theddidiet minn gruppi estremisti li wasslu għall-qerda tas-siti kulturali; diversi sforzi mill-komunitajiet lokali u internazzjonali ppruvaw jippreservaw il-wirt tagħha. Il-popolazzjoni tal-belt ċkienet minħabba dawn il-kwistjonijiet reċenti.

## Toponimija
Matul is-sekli, l-ortografija ta' Timbuktu varjat ferm: minn *Tenbuch* fl-Atlas Katalan (1375), għal *Thambet* tal-vjaġġatur Antonio Malfante f'ittra li kiteb fl-1447, isem adottat ukoll minn Alvise Cadamosto fil-*Vjaġġi ta' Cadamosto*, għal *Timbúktu* u *Timbu'ktu* ta' Heinrich Barth. L-ortografija Franċiża spiss tidher f'referenzi internazzjonali bħala *Tombouctou*. L-ortografija Ġermaniża "Timbuktu" u l-varjant "Timbucktu" għaddew għand l-ortografija Ingliża u l-ewwel formulazzjoni saret l-iżjed li tintuża kemm bl-Ingliż kif ukoll bil-Malti. Diversi opri ewlenin bl-Ingliż użaw ukoll l-ortografija "Timbuctoo", u din titqies bħala l-forma korretta bl-Ingliż minn diversi studjużi; xi kultunt jintużaw ukoll il-varjanti "Timbuctou" u "Timbuctu".

Il-Franċiżi għadhom jużaw l-ortografija "Tombouctou" li ilhom jużaw għal iktar minn seklu; fost id-diversji varjanti hemm "Temboctou" (użat mill-esploratur René Caillié) u "Tombouktou", iżda qajla jintużaw. Varjanti ortografiċi jeżistu wkoll għal postijiet oħra bħal Jenne (Djenné) u Segu (Ségou). Apparti l-ortografija, it-toponimija ta' Timbuktu għadha kwistjoni miftuħa wkoll. Ġew deskritti mill-inqas erba' oriġini possibbli tal-isem ta' Timbuktu:

* oriġini Songhay: kemm Leo Africanus kif ukoll Heinrich Barth kienu jemmnu li l-isem oriġina minn żewġ kelmiet bis-Songhay: Leo Africanus jikteb li r-Renju ta' Tombuto ngħata isem raħal tal-istess isem, stabbilit fl-1213 jew fl-1214 minn Mansa Sulayman. Il-kelma stess kienet tikkonsisti minn żewġ partijiet: *tin* (ħajt) u *butu* (il-Ħajt ta' Butu). Africanus ma spjegax it-tifsira ta' *Butu*. Heinrich Barth kiteb: "Ir-raħal x'aktarx li ssemma hekk, għax oriġinarjament inbena f'kavità jew f'ħofra fl-għoljiet tar-ramel. Tùmbutu tfisser ħofra jew ġuf bil-lingwa Songhay: li kieku kienet kelma bit-Temáshight (Tamashek), kienet tinkiteb bħala Timbuktu. L-isem ġeneralment jiġi interpretat mill-Ewropej bħala l-*bir* ta' Buktu (l-istess kelma bil-Persjan: bâkhtàr باختر = fejn tinżel ix-xemx, il-Punent), iżda *tin* ma għandha x'taqsam xejn ma' *bir*".
* oriġini Berbera: l-istoriku mill-Mali Sekene Cissoko jipproponi etimoloġija differenti: il-fundaturi Tuareg tal-belt tawha isem Berberu, isem magħmul minn żewġ partijiet: *tin*, il-forma femminili ta' *in* (post ta') u *bouctou*, duna żgħira. B'hekk, Timbuktu skontu tfisser "post miksi b'duni żgħar".
* Abd al-Sadi joffri spjegazzjoni oħra fit-*Tarikh al-Sudan* tas-seklu 17: "It-Tuareg għamluha moħba għall-affarijiet u għall-provvisti tagħhom, u kibret f'salib it-toroq għall-vjaġġaturi ġejjin u sejrin. Kienet tieħu ħsieb l-affarijiet tagħhom mara skjava minn tagħhom imsejħa Timbuktu, li bil-lingwa tagħhom tfisser "dik li kellha tagħbija". Il-post fejn kienet tikkampja ngħata isimha".
* L-Orjentalist Franċiż René Basset ressaq teorija oħra: l-isem oriġina mill-għerq Zenaga *b-k-t*, li jfisser "distanti" jew "moħbija", u l-partiċella possessiva femminili *tin*. It-tifsira ta' "moħbija" jaf tindika l-pożizzjoni tal-belt f'kemxejn ta' ħofra.

Il-validità ta' dawn it-teoriji tiddependi fuq l-identità tal-fundaturi oriġinali tal-belt: saħansitra fis-sena 2000, ir-riċerka arkeoloġika baqgħet ma sabitx fdalijiet li jmorru lura għas-sekli 11 jew 12 fil-limiti tal-belt moderna, minħabba d-diffikultà tal-iskavi f'metri sħaħ ta' ramel li difen il-fdalijiet matul l-aħħar sekli. Mingħajr ebda konsensus, l-etimoloġija ta' Timbuktu għadha mhux ċara.

## Preistorja

L-istess bħala rħula Medjevali importanti tal-Punent tal-Afrika bħal Djenné, Gao u Dia, qrib Timbuktu ġew skoperti insedjamenti ta' Żmien il-Ħadid li jmorru lura għal qabel l-istabbiliment tal-belt. Għalkemm l-akkumulu ta' saffi ħoxnin tar-ramel xekkel l-iskavi arkeoloġiċi tal-belt, f'parti mill-pajsaġġ tal-madwar inkixfu xi bċejjeċ tal-fuħħar fis-superfiċe. Stħarriġ tal-inħawi mwettaq minn Susan u Roderick McIntosh fl-1984 identifika diversi siti ta' Żmien il-ħadid tul l-el-Ahmar, sistema antika tal-widien ftit kilometri 'l bogħod lejn il-Lvant tal-belt moderna.

Kumpless ta' Żmien il-Ħadid fuq għolja, madwar 9 kilometri (5.5 mili) fix-Xlokk ta' Timbuktu qrib Wadi el-Ahmar ġie skavat bejn l-2008 u l-2010 minn arkeologi mill-Università ta' Yale u mill-Missjoni Kulturali ta' Timbuktu. Ir-riżultati jissuġġerixxu li s-sit ġie okkupat għall-ewwel darba matul is-seklu 5 Q.K., iffjorixxa matul it-tieni nofs tal-ewwel millenju W.K. u eventwalment sfaxxa matul l-aħħar tas-seklu 10 jew il-bidu tas-seklu 11 W.K.

## Storja
Timbuktu donnu saret referenza komuni għal post imbiegħed u misterjuż, iżda l-belt innifisha fl-imgħoddi kienet ċentru kummerċjali b'saħħtu u magħruf mad-dinja kollha, kif ukoll hotspot akkademiku tad-dinja Medjevali. Timbuktu hija unika minħabba l-fatt li kellha bosta mexxejja differenti, iżda l-epoka tad-deheb tal-belt kienet taħt l-Imperu tal-Mali fis-sekli 13 u 14. Mansa Mūsā għamilh famuża ħafna meta stabbilixxa università tat-tagħlim Iżlamiku hemmhekk. L-università kienet tgħallem ħafna iktar minn studji Iżlamiċi, fosthom suġġetti bħall-istorja, ir-retorika, id-dritt, ix-xjenza u l-mediċina. Mansa Mūsā introduċa wkoll lil Timbuktu, u l-Imperu tal-Mali inġenerali, lill-bqija tad-dinja Medjevali permezz tal-*Hajj* tiegħu, u ż-żmien li qatta' fil-Mekka minnufih ispira lill-vjaġġaturi Għarab biex iżuru t-Tramuntana tal-Afrika. Madankollu, l-Ewropej ma żarux il-belt qabel ferm wara, minħabba l-vjaġġ iebes u twil, u b'hekk baqa' xi ftit jew wisq sens ta' misteru madwar il-belt.

Timbuktu primarjament kisbet il-ġid tagħha mill-estrazzjoni tad-deheb u tal-melħ lokali, minbarra l-kummerċ tal-iskavi trans-Saħarjan. Id-deheb kien prodott bażiku ta' valur għoli fir-reġjun Mediterran u l-melħ kien popolari l-iktar fin-Nofsinhar tal-belt, għalkemm x'aktarx li l-ikbar assi li kellha Timbuktu kienet il-pożizzjoni ġeografika tagħha. Il-belt tinsab 9 mili mix-xmara Niġer, u b'hekk l-art agrikola tal-madwar hija ferm għammiela, u tinsab qrib id-Deżert tas-Saħara, u b'hekk tiffaċilita rotot kummerċjali aċċessibbli. Timbuktu tinsab f'salib it-toroq ukoll bejn ir-reġjuni tat-Tramuntana tal-Afrika, tal-Punent tal-Afrika u tal-Afrika Ċentrali. Minħabba f'hekk, Timbuktu żviluppat f'ċentru kulturali mħallat.

L-Imperu tal-Mali qabad it-triq tan-niżla b'mod kostanti f'nofs is-seklu 15, u minfloku laħaq l-Imperu tas-Songhai. Madankollu, il-belt ta' Timbuktu għal żmien qasir tmexxiet mit-Tuareg qabel ma sfat f'idejn il-poplu Songhai. Minkejja l-bidliet kbar fil-poter, ġeneralment Timbuktu ffjorixxiet sal-invażjoni tal-Marokkini fl-Imperu tas-Songhai fl-1590 u sal-okkupazzjoni ta' Timbuktu mill-Marokkini fl-1591, wara l-Battalja ta' Tondibi. Fl-1593, il-biċċa l-kbira tal-fakultà tal-università ġiet ġustizzjata jew eżiljata minħabba nuqqas ta' lealtà lejn il-mexxejja l-ġodda, u b'hekk flimkien mad-deklin fil-kummerċ minħabba ż-żieda fil-kompetizzjoni mir-rotot trans-Atlantiċi l-ġodda tat-tbaħħir, il-belt tilfet ir-rilevanza tagħha. Madankollu, ma kienx qabel is-snin 90 tas-seklu 19 li Timbuktu ġiet formalment inkorporata fil-kolonja Franċiża tal-Mali, u fl-1960 ġiet iddikjarata bħala parti min-nazzjon indipendenti tal-Mali.

Illum il-ġurnata, il-popolazzjoni ta' Timbuktu ċkienet b'mod sostanzjali mill-ikbar popolazzjoni stmata ta' 100,000 ruħ fil-perjodu Medjevali. Il-belt batiet minn ħafna faqar għal diversi snin u għadha tiddependi fuq il-finanzjament mill-gvern bħala mezz ta' sopravivenza. 

### Assedju ta' Timbuktu
Fit-8 ta' Awwissu 2023, Timbuktu ġarrbet imblokk totali mill-Jama'at Nasr al-Islam wal Muslimin (JNIM), u dan żied il-faqar u wassal għal skarsezza fl-ikel. 33,000 ruħ ħarbu mill-belt u mill-inħawi tal-madwar u 1,000 ruħ ħarbu lejn il-Mawritanja mill-bidu tal-assedju. L-assedju beda wara l-irtirar ta' MINUSMA, il-missjoni tan-Nazzjonijiet Uniti matul il-Gwerra tal-Mali.

## Ġeografija

Timbuktu tinsab fit-tarf tan-Nofsinhar tas-Saħara, 15-il kilometru (9.5 mili) fit-Tramuntana tal-kanal prinċipali tax-xmara Niġer. Il-belt hija mdawra bl-għaram tar-ramel u t-toroq spiss ikunu mimlijin ramel. Il-port ta' Kabara jinsab 8 kilometri (5 mili) lejn in-Nofsinhar tal-belt u huwa kkollegat ma' fergħa tax-xmara permezz ta' kanal ta' 3 kilometri (2 mili). Il-kanal kien imtela' sedimenti iżda fl-2007 is-sedimenti tneħħew bħala parti minn proġett iffinanzjat mil-Libja.

L-għargħar annwali tax-xmara Niġer hija r-riżultat tax-xita qliel li tinżel u tinġabar fl-ilmijiet prinċipali tax-xmajjar Niġer u Bani fil-Ginea u fit-Tramuntana tal-Kosta tal-Avorju. L-eqqel tax-xita f'dawn l-inħawi tinżel f' Awwissu iżda l-ilma tal-għargħar idum daqsxejn biex jinżel tul is-sistema tax-xmajjar u mid-Delta Interna tax-xmara Niġer. F'Koulikoro, 60 kilometru (37 mil) 'l isfel minn Bamako, l-eqqel tal-għargħar ikun f'Settembru, filwaqt li f'Timbuktu l-għargħar idum iktar u normalment jilħaq il-qofol tiegħu fi tmiem Diċembru.

Fl-imgħoddi, l-inħawi affettwata bl-għargħar tax-xmara kienu iktar estensivi u matul is-snin permezz tax-xita qliel, l-ilma tal-għargħar kien jilħaq il-periferiji tal-Punent ta' Timbuktu stess. Qala navigabbli żgħira lejn il-Punent tal-belt tintwera fuq il-mapep ippubblikati minn Heinrich Barth fl-1857 u minn Félix Dubois fl-1896. Bejn l-1917 u l-1921, matul il-perjodu kolonjali, il-Franċiżi użaw l-iskjavi biex iħaffru kanal dejjaq li jikkollega lil Timbuktu ma' Kabara. Matul id-deċennji ta' wara dan imtela' bis-sedimenti u bir-ramel, iżda fl-2007, bħala parti minn proġett apposta, il-kanal ġie skavat mill-ġdid biex b'hekk kull meta jseħħ l-għargħar tax-xmara Niġer, Timbuktu terġa' tiġi kkollegata ma' Kabara. Il-gvern tal-Mali wiegħed li jindirizza l-problemi marbuta mad-disinn tal-kanali għaliex attwalment ma fihx pontijiet għan-nies bil-mixi, u x-xtut weqfin u instabbli jagħmluha diffiċli biex wieħed jaċċessa l-ilma.

Kabara tista' tiffunzjona bħala port f'Diċembru u f'Jannar biss meta jseħħ l-għargħar tax-xmara. Meta l-livelli tal-ilma jkunu iktar baxxi, id-dgħajjes jirmiġġaw f'Korioumé li hija kkollegata ma' Timbuktu permezz ta' triq pavimentata twila 18-il kilometru (11-il mil).

### Klima
Timbuktu għandha klima sħuna tad-deżert (*BWh*) skont il-klassifikazzjoni klimatika ta' Köppen. It-temp ikun estremament sħun u niexef kważi matul s-sena kollha, u l-biċċa l-kbira tax-xita tal-belt tinżel bejn Ġunju u Settembru, minħabba l-influwenza taż-Żona ta' Konverġenza Intertropikali. Il-livell ta' varjazzjoni fit-temperaturi binhar ikun ogħla fl-istaġun tan-nixfa milli fl-istaġun tax-xita. It-temperaturi massimi ta' kuljum fl-iktar xhur sħan tas-sena – April, Mejju u Ġunju – jaqbżu l-40 °C (104 °F). L-iżjed temperaturi baxxi jkunu matul l-iktar xhur miti tas-sena – Diċembru, Jannar u Frar. Madankollu, it-temperaturi massimi medji ma jinżlux taħt it-30 °C (86 °F). Dawn ix-xhur tax-xitwa jkunu kkaratterizzati minn irjieħ aliżej nexfin u li jaqilgħu t-trab, li jonfħu mir-Reġjun ta' Tibesti fis-Saħara lejn in-Nofsinhar tal-Golf tal-Ginea. Dawn l-irjieħ jaqilgħu l-partiċelli tat-trab u b'hekk jillimitaw il-viżibbiltà; xi kultant dan il-fenomenu jiġi mlaqqam bħala ċ-"Ċpar ta' Harmattan". Barra minn hekk, meta t-trab joqgħod fil-belt, jakkumula r-ramel u titkattar id-deżertifikazzjoni.

## Ekonomija

### Kummerċ tal-melħ

Il-ġid u l-eżistenza proprja ta' Timbuktu kienu jiddependu fuq il-pożizzjoni tagħha bħala ċ-ċentru tan-Nofsinhar ta' rotta kummerċjali trans-Saħarjana importanti; illum il-ġurnata, l-unika merkanzija li tiġi ttrasportata minn żmien għal żmien tul id-deżert hija vjeġġi ta' melħ miċ-ċentru tal-estrazzjoni ta' Taoudenni fis-Saħara ċentrali, 664 kilometru (413-il mil) fit-Tramuntana ta' Timbuktu. Sat-tieni nofs tas-seklu 20, il-biċċa l-kbira tal-melħ kien jiġi ttrasportat permezz ta' karovani kbar tal-melħ jew *azalai*, waħda li kienet titlaq minn Timbuktu fil-bidu ta' Novembru u oħra fl-aħħar ta' Marzu.

Il-karovani ta' diversi eluf ta' iġmla kienu jdumu tliet ġimgħa kull naħa, u kienu jittrasportaw l-ikel lill-minaturi u jerġgħu lura b'kull ġemel mgħobbi b'120-150 kilogramma ta' melħ. It-trasport tal-melħ kien fil-biċċa l-kbira tiegħu kkontrollat min-nomadi tad-deżert tat-tribù Berabich (jew Barabish) li jitkellmu l-Għarbi. Għalkemm ma hemm l-ebda triq, issa l-melħ normalment jiġi ttrasportat minn Taoudenni bit-trakkijiet. Minn Timbuktu l-melħ jiġi ttrasportat bid-dgħajsa lejn irħula oħra fil-Mali.

Bejn is-sekli 12 u 14, il-popolazzjoni ta' Timbuktu kibret immensament minħabba influss tal-Bono, tat-Tuareg, tal-Fulani u tas-Songhai li kienu jiġu minħabba l-kummerċ, is-sigurtà jew l-istudju. Sal-1300, il-popolazzjoni kibret għal 10,000 ruħ u baqgħet tikber sa ma laħqet madwar 50,000 ruħ fis-seklu 16.

### Agrikoltura

Fir-reġjun ta' Timbuktu ma tinżilx biżżejjed xita biex ikun hemm agrikoltura u għelejjel ibbażati purament fuq l-ilma tax-xita u għaldaqstant jissaqqew bl-ilma mix-xmara Niġer. L-għalla agrikola prinċipali hija r-ross. Ir-ross Afrikan li jikber f'wiċċ l-ilma (*Oryza glaberrima*) tradizzjonalment tkabbar fir-reġjuni qrib ix-xmara li jiġu mgħerrqa matul l-għargħar annwali. Iż-żrieragħ jinżergħu fil-bidu tal-istaġun tax-xita (Ġunju–Lulju) biex meta jasal l-ilma tal-għargħar, il-pjanti jkunu diġà kibru sa għoli ta' 30-40 ċentimetru (12-16-il pulzier).

Il-pjanti jikbru sa għoli ta' 3 metri (10 piedi) iktar ma jgħola l-livell tal-ilma. Ir-ross jinħasad bil-kenura f'Diċembru. Il-proċedura hija waħda prekarja ħafna u r-rendimenti jkunu baxxi, iżda dan il-metodu għandu l-vantaġġ li jeħtieġ ftit investiment tal-kapital. Għalla ta' suċċess tiddependi b'mod kritiku fuq l-ammont u t-tempestività tax-xita fl-istaġun tax-xita u l-għoli tal-għargħar. Sa ċertu punt, il-wasla tal-ilma tal-għargħar tista' tiġi kkontrollata permezz tal-kostruzzjoni ta' digi żgħar tat-tajn li jgħerqu malli jgħola l-livell tal-ilma.

Għalkemm ir-ross li jikber f'wiċċ l-ilma għadu jiġi kkultivat fl-inħawi ta' Timbuktu, il-biċċa l-kbira tar-ross issa jitkabbar fi tliet żoni irrigati relattivament kbar li jinsab fin-Nofsinhar tal-belt: Daye (392 ettaru), Koriomé (550 ettaru) u Hamadja (623 ettaru). L-ilma jiġi ppumpjat mix-xmara permezz ta' għaxar "viti" kbar ta' Arkimede li ġew installata għall-ewwel darba fis-snin 90 tas-seklu 20. Iż-żoni irrigati jitmexxew bħala kooperattivi b'madwar 2,100 familja jikkultivaw irqajja' żgħar. Kważi r-ross kollu li jiġi prodott jiġi kkonsmat mill-familji stess. Ir-rendimenti għadhom relattivament baxxi u l-bdiewa qed jiġu mħeġġa jibdlu l-prattiki agrikoli tagħhom.

### Turiżmu
Il-biċċa l-kbira tat-turisti jżuru Timbuktu bejn Novembru u Frar meta t-temperatura tkun iktar baxxa. Fis-snin 80 tas-seklu 20, l-akkomodazzjoni għat-turisti kienet ipprovduta mil-Lukanda Hendrina Khan u minn żewġ lukandi żgħar oħra: il-Lukanda Bouctou u l-Lukanda Azalaï. Matul id-deċennji ta' wara, l-għadd ta' turisti kiber tant li sal-2006 kien hemm seba' lukandi żgħar. Il-belt ibbenefikat mid-dħul mit-taxxa għat-turisti magħrufa bħala CFA 5000, mill-bejgħ tal-oġġetti artiġjanali u mill-impjieg tal-gwidi lokali.

#### Attakki
Mill-2008, membri tal-al-Qaeda fil-Magreb Iżlamiku bdew jaħtfu gruppi ta' turisti fir-reġjun tas-Saħel. F'Jannar 2009, erba' turisti nħatfu qrib il-fruntiera bejn il-Mali u n-Niġer wara li attendew festival kulturali f'Anderamboukané. Sussegwentement wieħed mit-turisti nqatel. Minħabba dan u diversi inċidenti oħra, għadd ta' stati inkluż Franza, ir-Renju Unit u l-Istati Uniti, bdew jagħtu parir liċ-ċittadini tagħhom biex jevitaw li jivvjaġġaw 'il bogħod minn Bamako. L-għadd ta' turisti li żaru Timbuktu naqas f'daqqa minn madwar 6,000 ruħ fl-2009 għal 492 ruħ biss fl-ewwel erba' xhur tal-2011.

Minħabba tħassib dwar is-sigurtà, il-gvern tal-Mali ttrasferixxa l-Festival fid-Deżert tal-2010 minn Essakane għall-periferiji ta' Timbuktu. F'Novembru 2011, nies armati bl-armi tan-nar attakkaw lit-turisti li kienu qed joqogħdu f'lukanda f'Timbuktu, u qatlu turista u ħatfu tliet turisti oħra. Dan kien l-ewwel attakk terroristiku f'Timbuktu.

Fl-1 ta' April 2012, jum wara li nħatfet Gao, Timbuktu nħatfet mingħand il-militar tal-Mali mir-ribelli Tuareg tal-MNLA u ta' Ansar Dine. Ħamest ijiem wara, l-MNLA ddikjarat li r-reġjun sar indipendenti mill-Mali u sejħitu bħala n-nazzjon ta' Azawad. L-entità politika ddikjarat ma ġiet irrikonoxxuta minn l-ebda nazzjon reġjonali jew mill-komunità internazzjonali u sfaxxat tliet xhur wara fit-12 ta' Lulju.

Fit-28 ta' Jannar 2013, truppi Franċiżi u tal-gvern tal-Mali bdew jerġgħu jieħu l-kontroll ta' Timbuktu mingħand ir-ribelli Iżlamisti. Il-qawwa ta' 1,000 suldat Franċiż flimkien ma' 200 suldat mill-Mali wasslet biex Timbuktu terġa' tittieħed mingħajr ġlied. Il-gruppi Iżlamisti diġà kienu ħarbu lejn it-Tramuntana ftit jiem qabel, wara li taw in-nar lill-Istitut ta' Ahmed Baba, li kien jospita bosta manuskritti importanti. Il-binja li kienet tospita l-Istitut ta' Ahmed Baba ġiet iffinanzjata mill-Afrika t'Isfel, u kien fiha 30,000 manuskritt. L-aħbarijiet bir-radju ta' BBC World irrapportaw fid-29 ta' Jannar 2013 li madwar 28,000 manuskritt fl-Istitut kienu tneħħew mill-binja u tpoġġew f'post sikur qabel l-attakk mill-gruppi Iżlamisti, u li madwar 2,000 manuskritt intilfu t-traċċi tagħhom. L-għan tal-Istitut kien li jkun riżorsa għar-riċerka Iżlamika.

Fit-30 ta' Marzu 2013, ribelli ġiħadisti infiltraw f'Timbuktu disat ijiem qabel attakk suwiċida bil-bombi f'punt ta' kontroll tal-armata tal-Mali fl-ajruport internazzjonali, li qatel suldat. Il-ġlied dam sal-1 ta' April, meta l-inġenji tal-ajru militari Franċiżi għen lill-forzi tal-art tal-Mali jkeċċu lir-ribelli li kien għad fadal miċ-ċentru tal-belt.

## Ġrajjiet bikrin fil-Punent
Il-ġrajjiet dwar il-ġid kbir ta' Timbuktu għenu biex iqanqlu l-esplorazzjoni Ewropea tal-kosta tal-Punent tal-Afrika. Fost l-iżjed deskrizzjonijiet famużi ta' Timbuktu hemm dawk ta' Leo Africanus u ta' Shabeni.

### Leo Africanus
X'aktarx li l-iżjed famuża fost il-ġrajjiet miktuba dwar Timbuktu hija dik ta' Leo Africanus, imwieled El Hasan ben Muhammed el-Wazzan-ez-Zayyati f'Granada fl-1485. Il-familja tiegħu kienet fost l-eluf ta' Musulmani mkeċċija mir-Re Ferdinandu u r-Reġina Isabel wara li reġgħu ħakmu Spanja fl-1492. Huma marru joqogħdu fil-Marokk, fejn Leo studja f'Fes u akkumpanja lil zijuh f'missjonijiet diplomatiċi fit-Tramuntana tal-Afrika. Matul dawn il-vjaġġi, huwa żar Timbuktu. Bħala żagħżugħ huwa kien inħataf mill-pirati u ġie ppreżentat bħala skjav tassew mgħallem lil Papa Ljun X, li ħelsu, għammdu bl-isem ta' "Johannis Leo de Medici", u kkummissjonah biex jikteb stħarriġ dettaljat tal-Afrika bit-Taljan. Il-ġrajjiet tiegħu pprovdew il-biċċa l-kbira ta' dak li l-Ewropej kienu jafu dwar il-kontinent għad-diversi sekli ta' wara. Hu u jiddeskrivi lil Timbuktu meta l-Imperu tas-Songhai kien fl-aqwa tiegħu, fil-ktieb tiegħu jinkludi d-deskrizzjoni li ġejja:Ir-re għani ta' Tombuto kellu bosta platti u xettri tad-deheb, uħud minnhom li jiżnu xi 1,300 libbra. ... Huwa dejjem kellu miegħu 3,000 raġel rekbin iż-żwiemel ... (u) ġabra kbira ta' tobba, imħallfin, patrijiet u rġiel mgħallma oħrajn, miżmuma fuq wiċċ l-idejn għas-spejjeż tar-re. Leo Africanus — *Descrittione dell' Africa*.Skont Leo Africanus, kien hemm abbundanza ta' provvisti ta' qmuħ, bhejjem tal-ifrat, ħalib u butir prodotti lokali, għalkemm ma kienx hemm ġonna jew għelieqi bis-siġar tal-frott madwar il-belt. F'silta oħra fejn jiddeskrivi l-ġid tal-ambjent u tar-re, Leo Africanus isemmi r-rarità ta' wieħed mill-prodotti bażiċi kummerċjali ta' Timbuktu: il-melħ.L-abitanti huma għonja ħafna, speċjalment il-barranin li baqgħu jgħixu fil-pajjiż [..] Iżda l-provvista tal-melħ naqset ferm għax tinġarr hawnhekk minn Tegaza, xi 500 mil [800 kilometru] minn Timbuktu. Inzertajt kont fil-belt fi żmien meta tagħbija tal-melħ kienet tinbigħ għal tmenin dukat. Ir-re għandu teżor sħiħ ta' muniti u ingotti tad-deheb. Leo Africanus —  *Descrittione dell'Africa*.Dawn id-deskrizzjonijiet u s-siltiet ġibdu l-attenzjoni tal-esploraturi Ewropej. Leo Africanus iddeskriva wkoll l-aspetti iktar ta' kuljum tal-belt, bħad-"djar mibnija bil-ġebla tal-ġir u msaqqfa bil-ħuxlief" – għalkemm dawn fil-biċċa l-kbira ngħataw il-ġenb.

### Shabeni
Bejn wieħed u ieħor 250 sena wara ż-żjara ta' Leo Africanus f'Timbuktu, il-belt kellha bosta mexxejja. Fi tmiem is-seklu 18, il-kontroll tal-mexxejja Marokkini fuq il-belt batta, u dan wassal għal perjodu ta' governanza instabbli minn tribù għall-oħra f'qasir żmien. Matul it-tmexxija ta' waħda minn dawk it-tribujiet, il-Hausa, tifel ta' 14-il sena jismu Shabeni (jew Shabeeny) minn Tetouan fil-kosta tat-Tramuntana tal-Marokk akkumpanja lil missieru fi żjara lejn Timbuktu.

Shabeni qagħad f'Timbuktu għal 3 snin qabel ma mar lejn belt ewlenija magħrufa bħala Housa, li kienet tinvolvi vjaġġ ta' diversi jiem lejn ix-Xlokk biex wieħed jasal għaliha. Sentejn wara, huwa reġa' lura lejn Timbuktu u għex hemmhekk għal seba' snin oħra – f'popolazzjoni li, anke sekli sħaħ wara l-aqwa żmien tagħha u mingħajr l-iskjavi, kienet id-doppju tad-daqs tal-popolazzjoni tal-belt fis-seklu 21.

Meta Shabeni għalaq 27 sena, huwa kien merkant stabbilit f'raħal twelidu, Tetouan. Huwa għamel pellegrinaġġ ta' sentejn lejn il-Mekka u b'hekk sar *hajji*, magħruf bħala Asseed El Hage Abd Salam Shabeeny. Fi triqtu lura minn vjaġġ kummerċjali lejn Amburgu, huwa nħataf minn vapur immexxi mill-Ingliżi iżda li kien qed ibaħħar b'bandiera Russa, u l-kaptan sostna li s-sinjura imperjali tiegħu (Katerina l-Kbira) kienet "fi gwerra mal-Musulmani kollha" (il-Gwerra bejn ir-Russja u t-Turkija tal-1787–1792). Hu u l-vapur ittieħdu lejn Ostende fil-Belġju f'Diċembru 1789 iżda l-konslu Brittaniku rnexxielu jeħilsu flimkien mal-vapur tiegħu. Huwa reġa' salpa fl-istess vapur, iżda l-kaptan, li sostna li kien qed jibża' li l-vapur tiegħu jerġa' jinħataf, waqqfu biex jiżbarka f'Dover. Fl-Ingilterra din il-ġrajja ġiet irreġistrata. Shabeeni ta indikazzjoni tad-daqs tal-belt fit-tieni nofs tas-seklu 18. F'silta iktar bikrija, huwa ddeskriva ambjent li kien ikkaratterizzat mill-foresti, għad-differenza tal-ambjent aridu modern tal-belt.

## Arti u kultura

### Moskej

Timbuktu tinsab fit-tarf tat-Tramuntana tad-delta tax-xmara Niġer, f'salib it-toroq tar-rotot kummerċjali tas-Saħara u tax-xmara Niġer. Stabbilit fl-1100 mit-Tuareg, dan iċ-ċentru kulturali fih diversi attrazzjonijiet arkitettoniċi sinifikanti, fosthom tliet moskej kbar: Djinguere Ber, Sankore u Sidi Yahya.

Il-Moskea ta' Djinguere Ber, li nbniet fl-1328 taħt il-patroċinju ta' Mansa Musa, il-mexxej għani tal-Imperu tal-Mali, kienet xhieda tal-prosperità tal-belt matul l-epoka tad-deheb tagħha. Il-pellegrinaġġ leġġendarju ta' Mansa Musa lejn il-Mekka, li matulu huwa qassam ammonti kbar ta' deheb, ikkontribwixxa għall-kostruzzjoni tal-moskea u saħħet ir-reputazzjoni ta' Timbuktu bħala ċentru tal-kultura u tat-tagħlim Iżlamiċi. Matul is-sekli, il-Moskea ta' Djinguere Ber sarulha għadd ta' rinnovazzjonijiet u tkabbir li jirriflettu t-tibdil tal-istili arkitettoniċi u tal-prattiki reliġjużi tar-reġjun.

Il-Moskea ta' Sankore, li nbniet bejn l-1325 u l-1463, kellha rwol ċentrali fix-xena intellettwali u edukattiva ta' Timbuktu. Iktar ma l-belt iffjorixxiet bħala ċentru tat-tagħlim Iżlamiku, il-Moskea ta' Sankore saret ċentru tat-tagħlim rinomat, u attirat għadd ta' studjużi u studenti mid-dinja Musulmana kollha. Il-libreriji tagħha kienu jospitaw eluf ta' manuskritti dwar suġġetti li jvarjaw mit-teoloġija għall-astronomija, u b'hekk ikkontribwew għar-reputazzjoni ta' Timbuktu bħala ċentru ta' skambju intellettwali u diversità kulturali.

Il-Moskea ta' Sidi Yahya, stabbilita fl-1440 mill-marabut devot Sheikh al-Mukhtar Hamallah, kellha importanza reliġjuża u mistika għall-poplu ta' Timbuktu. Skont leġġenda lokali, il-moskea stenniet il-wasla ta' Sidi Yahya al-Tadlissi, qaddis li bil-preżenza tiegħu kellu jqaddes is-sit. Meta Sidi Yahya ħa l-moskea taħt il-kontroll tiegħu erbgħin sena wara, din saret punt fokali tad-devozzjoni spiritwali u tal-pellegrinaġġi. Matul iż-żmien, il-moskea sarulha diversi rinnovazzjonijiet u restawri, li jirriflettu t-tibdil fil-pajsaġġ reliġjuż u kulturali ta' Timbuktu.

### Avvenimenti kulturali
L-iżjed avveniment kulturali magħruf huwa l-Festival tad-Deżert. Meta ntemmet ir-ribelljoni tat-Tuareg fl-1996 taħt l-amministrazzjoni ta' Konaré, 3,000 arma ngħataw in-nar f'ċerimonja mlaqqma bħala l-Fjamma tal-Paċi fid-29 ta' Marzu 2007 – u nbena monument biex din iċ-ċerimonja tibqa' titfakkar. Sal-2010, il-Festival tad-Deżert, bħala ċelebrazzjoni tat-trattat ta' paċi, kien isir kull Jannar fid-deżert, 75 kilometru mill-belt.

Il-festival ta' ġimgħa sħiħa ta' Mawloud isir kull Jannar ukoll, u jiċċelebra jum it-twelid ta' Muħammed; l-iżjed "l-egħżeż manuskritti" tal-belt jinqraw pubblikament, u huma parti ċentrali ta' din iċ-ċelebrazzjoni. Oriġinarjament dan kien festival Xiita mill-Persja u wasal f'Timbuktu għall-ħabta tal-1600. Dan jitqies bħala "l-iżjed okkażjoni ta' briju fil-kalendarju ta' Timbuktu", u jżewweġ flimkien "ritwali mill-Iżlam Sufi u ċ-ċelebrazzjoni tat-tradizzjonijiet letterarji rikki ta' Timbuktu". Huwa "perjodu ta' festi, kant u żfin ... jilħaq il-qofol tiegħu filgħaxija fejn jinġabru eluf ta' nies fil-pjazza ramlija l-kbira quddiem il-Moskea ta' Sankore u jsir qari pubbliku ta' wħud mill-egħżeż manuskritti tal-belt".

Mill-2015, kull sena matul ix-xitwa, Timbuktu ospitat il-festival tal-Ħajja Flimkien.

### Sit ta' Wirt Dinji

Matul it-tnax-il sessjoni tiegħu f'Diċembru 1988, il-Kumitat tal-Wirt Dinji għażel partijiet miċ-ċentru storiku ta' Timbuktu biex jitniżżlu fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. 

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (ii)** "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-**kriterju (iv)** "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem"; u l-**kriterju (v)** "Eżempju straordinarju ta' insedjament uman tradizzjonali, ta' użu tal-art jew ta' użu tal-baħar, li jirrappreżenta kultura (jew kulturi), jew interazzjoni umana mal-ambjent, speċjalment meta jkun sar vulnerabbli minħabba l-impatt ta' bidla irreversibbli". 

* Kriterju II: il-postijiet sagri ta' Timbuktu kienu vitali għall-Iżlamizzazzjoni bikrija fl-Afrika;
* Kriterju IV: il-moskej ta' Timbuktu joħorġu fid-dieher l-epoka tad-deheb kulturali u tal-istudji matul l-Imperu tas-Songhai;
* Kriterju V: il-kostruzzjoni tal-moskej, li fil-biċċa l-kbira għadhom oriġinali, turi l-użu ta' tekniki tradizzjonali tal-kostruzzjoni.

Nominazzjoni bikrija fl-1979 ma rnexxietx is-sena ta' wara peress li ma kienx hemm demarkazzjoni xierqa: il-gvern tal-Mali inkluda r-raħal kollu ta' Timbuktu fin-nominazzjoni. Kważi deċennju wara, tliet moskej u 16-il mawżolew jew ċimiterju ntgħażlu miċ-ċentru storiku għall-inklużjoni fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. B'hekk tressqet sejħa għall-protezzjoni tal-kundizzjonijiet tal-binjiet, esklużjoni ta' xogħlijiet ġodda tal-kostruzzjoni qrib is-siti, u miżuri kontra d-deżertifikazzjoni u l-impatt tar-ramel.

Ftit wara, il-monumenti tpoġġew fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji fil-periklu mill-gvern tal-Mali bħalma kien issuġġerixxa l-kumitat tal-għażla waqt in-nominazzjoni. L-ewwel perjodu ta' inklużjoni f'din il-lista dam mill-1990 sal-2005, meta firxa ta' miżuri, inkluż ix-xogħol ta' restawr u l-kompilazzjoni ta' inventarju, iġġustifikaw "it-tneħħija ta' Timbuktu minn din il-lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-periklu". Fl-2008, il-Kumitat tal-Wirt Dinji poġġa ż-żona protetta taħt skrutinju ulterjuri msejjaħ "monitoraġġ imsaħħaħ", miżura li saret possibbli fl-2007, peress li l-impatt tax-xogħol ippjanat ta' kostruzzjoni ma kienx ċar. Ingħatat attenzjoni speċjali għall-kostruzzjoni ta' ċentru kulturali.

Matul sessjoni f'Ġunju 2009, l-UNESCO ddeċidiet li twaqqaf il-programm ta' monitoraġġ peress li ħasset li kien sar biżżejjed progress biex jiġi indirizzat it-tħassib inizjali li kellha. Wara t-teħid ta' Timbuktu mill-MNLA u mill-grupp Iżlamista Ansar Dine, Timbuktu reġgħet tpoġġiet fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fil-periklu fl-2012.

Ħafna mill-isforzi attwali ta' konservazzjoni jsiru minn "atturi tradizzjonali" fil-komunità. Uħud mill-isforzi tagħhom jinkludu l-ġestjoni u r-restawr tal-moskej storiċi fil-belt.

#### Attakki minn gruppi Iżlamiċi radikali
F'Mejju 2012, Ansar Dine qered santwarju fil-belt u f'Ġunju 2012, wara l-Battalja ta' Gao u ta' Timbuktu, santwarji oħra, inkluż il-mawżolew ta' Sidi Mahmoud, inqerdu meta ġew attakkati bil-pali u bil-bqaqen minn membri tal-istess grupp. Kelliem ta' Ansar Dine sostna li s-santwarji kollha fil-belt, inkluż it-13-il komponent li kien għad fadal mis-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO, kienu se jinqerdu minħabba li jitqiesu bħala eżempju ta' idolatrija, li huwa dnub fl-Iżlam. Dawn l-atti ġew deskritti bħala reati kontra l-umanità u reati tal-gwerra. Wara l-qerda tal-oqbra, l-UNESCO ħolqot fond speċjali biex tissalvagwardja s-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fil-Mali, u wegħdet li twettaq proġetti ta' rikostruzzjoni u ta' riabilitazzjoni ladarba s-sitwazzjoni tas-sigurtà tippermetti.

## Edukazzjoni
Li kieku l-Università ta' Sankore ... ħelsitha ħafif mill-qerda tal-invażjonijiet barranin, l-istorja akkademika u kulturali tal-Afrika jaf kienet tkun differenti minn dik tal-lum. –Kwame Nkrumah fl-inawgurazzjoni tal-Università tal-Ghana fl-1961.

### Ċentru tat-tagħlim

Timbuktu kienet ċentru dinji tat-tagħlim Iżlamiku mis-seklu 13 sas-seklu 17, speċjalment taħt l-Imperu tal-Mali u t-tmexxija ta' Askia Mohammad I. Il-gvern tal-Mali u l-NGOs ilhom jaħdmu qatigħ sabiex jikkatalogaw u jirrestawraw il-fdalijiet ta' dan il-legat tat-tagħlim: il-manuskritti ta' Timbuktu.

It-tkabbir ekonomiku rapidu ta' Timbuktu fis-sekli 13 u 14 attira bosta studjużi minn Walata fil-qrib (illum il-ġurnata fil-Mawritanja), u wassal għall-epoka tad-deheb tal-belt fis-sekli 15 u 16 fejn tkattru l-istudji tar-reliġjonijiet, tal-arti u tax-xjenzi. Għaċ-ċittadini ta' Timbuktu, il-litteriżmu u l-kotba kienu simboli ta' ġid, poter u barkiet, u l-ksib tal-kotba sar tħassib primarju tal-istudjużi. Il-kummerċ attiv tal-kotba bejn Timbuktu u partijiet oħra tad-dinja Iżlamika u l-appoġġ b'saħħtu tal-imperatur Askia Mohammed wasslu biex jinkitbu eluf ta' manuskritti.

L-għarfien inġabar b'mod simili għall-mudel universitarju Medjevali Ewropew bikri u informali. L-għoti tal-lekċers ġie ppreżentat permezz ta' firxa ta' istituzzjonijiet informali msejħa *madrasa*. Illum il-ġurnata magħrufa bħala l-Università ta' Timbuktu, tliet *madrasa* ffaċilitaw l-istudju ta' 25,000 student: ta' Djinguereber, ta' Sidi Yahya u ta' Sankore.

Dawn l-istituzzjonijiet kienu espliċitament reliġjużi, għad-differenza tal-kurrikuli iktar lajċi tal-universitajiet Ewropej moderni u kienu iktar simili għall-mudell Ewropew Medjevali. Madankollu, filwaqt li l-universitajiet fis-sens Ewropew bdew bħala għaqdiet ta' studenti u għalliema, l-edukazzjoni tal-Punent tal-Afrika ġiet immexxija mill-famiji jew min-nisel, u l-familji Aqit u Bunu al-Qadi al-Hajj huma kienu tnejn fost l-iżjed familji prominenti f'Timbuktu – dawn il-familji ffaċilitaw it-tagħlim ukoll għall-istudenti fi kmamar imwarrba apposta fl-abitazzjonijiet tagħhom. Għalkemm il-bażi tad-dritt Iżlamiku u t-tagħlim tiegħu twasslu f'Timbuktu mit-Tramuntana tal-Afrika bit-tixrid tal-Iżlam, l-istudju fil-Punent tal-Afrika żviluppa: Ahmad Baba al Massufi jitqies bħala l-iżjed studjuż importanti tal-belt.

F'dan il-proċess, Timbuktu ntużat bħala ċentru tat-tixrid tal-istudjużi u tal-istudji. Id-dipendenza tagħha fuq il-kummerċ wasslet għal ċaqliq kbir ta' studjużi bejn il-belt u n-network estensiv ta' msieħba kummerċjali. Minkejja dan, fl-1468–1469, bosta studjużi telqu lejn Walata meta l-Imperu tas-Songhay taħt Sunni Ali assorba lil Timbuktu. Imbagħad, fl-invażjoni Marokkina ta' Timbuktu fl-1591, l-istudjużi kellhom jerġgħu jaħarbu jew jissograw li jintefgħu l-ħabs jew saħansitra jinqatlu.

Din is-sistema tal-edukazzjoni baqgħet teżisti sal-aħħar tas-seklu 19, filwaqt li fis-seklu 18 ġiet stabbilita l-iskola Koranika bħala forma ta' edukazzjoni universali, fejn l-istudjużi kienu jivvjaġġaw tul ir-reġjun bl-istudenti tagħhom, u jittalbu għall-ikel għal parti mill-ġurnata. L-edukazzjoni Iżlamika sfat taħt pressjoni wara l-okkupazzjoni tal-Franċiżi, in-nixfiet fis-snin 70 u 80 tas-seklu 19, u l-gwerra ċivili tal-Mali fil-bidu tas-snin 90 tas-seklu 20.

### Manuskritti u libreriji

Mijiet ta' eluf ta' manuskritti nġabru f'Timbuktu matul is-sekli: uħud inkitbu fil-belt stess, filwaqt li oħrajn – inkluż kopji esklużivi tal-Koran għall-familji għonja – ġew importati permezz tal-kummerċ attiv tal-kotba. Moħbijin fil-kantini jew midfuna bejn il-ħitan tat-tajn tal-moskej u ssalvagwardjati mis-sidien tagħhom, bosta minn dawn il-manuskritti baqgħu jeżistu minkejja d-deklin tal-belt. Issa jiffurmaw parti mill-kollezzjoni ta' diversi libreriji f'Timbuktu, li fl-2003 kienet tammonta għal xi 700,000 manuskritt. Dawn jinkludu l-Istitut ta' Ahmed Baba, il-Librerija ta' Mamma Haidara, Fondo Kati, il-Librerija ta' Al-Wangari, il-Librerija ta' Mohamed Tahar, il-Librerija ta' Maigala, il-Kollezzjoni ta' Boularaf, u l-Kollezzjonijiet ta' Al Kounti. Dawn il-libreriji huma l-ikbar fost xi 60 librerija privata jew pubblika li huwa stmat li jeżistu llum il-ġurnata f'Timbuktu, għalkemm uħud fihom biss ftit ringieli ta' kotba fuq l-ixkaffi u xi senduq. F'dawn iċ-ċirkostanzi, il-manuskritti huma vulnerabbli kemm għall-ħsara kif ukoll għas-serq, iżda fit-tul anke għat-tibdil fil-klima, minkejja l-klima arida ta' Timbuktu. Żewġ proġetti għall-manuskritti ta' Timbuktu ffinanzjati minn universitajiet indipendenti kellhom l-għan li jippreservawhom.

Fl-aħħar ta' Jannar 2013 ġie rrapportat li l-qawwiet ribelli qerdu bosta mill-manuskritti qabel ma telqu mill-belt. "Il-Ġimgħa filgħodu tal-25 ta' Jannar 2013, ħmistax-il ġiħadista daħlu fil-kmamar tar-restawr u tal-konservazzjoni fil-pjan terran tal-Istitut ta' Ahmed Baba f'Sankoré ... L-irġiel kaxkru 4,202 manuskritti minn fuq l-imwejjed u l-ixkaffi, u ġarrewhom lejn il-bitħa bil-madum ... Fuqhom tefgħu l-karburant ... u xeħtu sulfarina. Il-karti fraġli u l-qxur tal-ġilda niexfa tagħhom ... spiċċaw fix-xejn bin-nar". Madankollu, ma kien hemm l-ebda qerda malizzjuża tal-libreriji jew tal-kollezzjonijiet u b'hekk il-manuskritti moħbija fihom ħelsuha ħafif. 90 % ta' dawn il-manuskritti ġew salvati mil-librar Adbel Kader Haidara u mill-NGO "Sauvegarde et valorisation des manuscrits pour la défense de la culture islamique" (SAVAMA-DCI). Xi 350,000 manuskritt ġew ittrasportati lejn post sikur, u 300,000 minnhom kienu għadhom f'Bamako fl-2022.

Matul l-okkupazzjoni mill-estremisti Iżlamiċi, iċ-ċittadini tal-belt għamlu ħilithom biex isalvaw l-"aqwa ġrajjiet bil-miktub tal-Istorja Afrikana". Intervistati mir-rivista *Time*, ir-residenti lokali sostnew li ssalvagwardjaw it-300,000 manuskritt għall-ġenerazzjonijiet ta' warajhom. Ħafna minn dawn id-dokumenti għadhom f'idejn ir-residenti lokali, li għadhom joqogħdu lura milli jagħtuhom lill-Istitut ta' Ahmed Baba mmexxi mill-gvern, li huwa ospitat f'binja moderna li nbniet mill-gvern tal-Afrika t'Isfel fl-2009. L-Istitut jospita 10 % biss tal-manuskritti. Iktar 'il quddiem ġie kkonfermat minn Jean-Michel Djian lil *The New Yorker* li "l-maġġoranza l-kbira tal-manuskritti, madwar 50,000, fil-fatt jinsabu fil-libreriji tat-32 familja tal-"Belt tat-333 Qaddis". Huwa żied jgħid, "Dawk għadhom protetti sal-lum". Huwa żied jgħid ukoll li bis-saħħa tal-isforzi kbar ta' individwu, 200,000 manuskritt oħra rnexxielhom jiġu ttrasportati lejn post sikur. Dan l-isforz ġie organizzat minn Abdel Kader Haidara, li dak iż-żmien kien id-direttur tal-Librerija ta' Mamma Haidara, bl-użu tal-fondi tiegħu stess. Haidara xtara sniedaq żgħar tal-metall u fihom poġġa sa 300 manuskritt. Kważi 2,500 senduq ta' din ix-xorta tqassmu f'postijiet sikuri madwar il-belt. Ħafna minnhom iktar 'il quddiem ġew ittrasportati lejn Dreazen.

## Lingwa

Għalkemm il-Bambara hija l-lingwa franka ta' Mali, illum il-ġurnata l-maġġoranza l-kbira tal-abitanti ta' Timbuktu jitkellmu bil-Koyra Chiini, lingwa tas-Songhay li tista' titqies ukoll bħala l-lingwa franka. Qabel ir-ribelljoni tat-Tuareg tal-1990–1994, kemm l-Għarbi Hassaniya kif ukoll it-Tamashek kienu rrappreżentati minn 10 % kull waħda, għalkemm kien hemm dominanza ta' 80 % tal-Koyra Chiini. It-Tamashek jiġi mitkellem mill-Ikelan u mit-Tuareg etniċi, iżda l-użu naqas bit-tkeċċija ta' bosta Tuareg wara r-ribelljoni, u b'hekk żdiedet id-dominanza tal-Koyra Chiini.

L-Għarbi, introdott flimkien mal-Iżlam matul is-seklu 11, prinċipalment kien il-lingwa tal-istudjużi u tar-reliġjon, b'mod simili għal-Latin fil-Kristjaneżmu tal-Punent. Għalkemm il-Bambara tiġi mitkellma mill-iżjed grupp etniku numeruż fil-Mali, il-poplu Bambara, din tiġi mitkellma l-iktar fin-Nofsinhar tal-pajjiż. B'infrastruttura li qed tittejjeb u b'aċċess aħjar għal Timbuktu mal-bliet il-kbar fin-Nofsinhar tal-Mali, l-użu tal-Bambara kien beda jiżdied fil-belt mill-inqas sal-indipendenza ta' Azawad.

## Nies notevoli

* Ali Farka Toure (1939–2006), mużiċist famuż, magħruf għall-popolarizzazzjoni tal-ġeneru mużikali blues tad-deżert;
* Ahmad Baba al-Timbukti (1556–1627), kittieb, studjuż u provokatur politiku Berberu Sanhaja;
* Abdul Rahman Ibrahima Sori (1762–1829), prinċep u Amir (kmandant) li nħataf u nbigħ lill-kummerċjanti tal-iskjavi, u li ġie ttrasportat lejn l-Istati Uniti fl-1788;
* Mahamane Alassane Haidara (1910–1981), politiku li ġie elett fis-Senat Franċiż fl-1948;
* Souheil Ben-Barka (twieled fl-1942), reġista, xeneġġjatur u produttur tal-films Marokkin;
* Cissé Mariam Kaïdama Sidibé (1948–2021), politiku tal-Mali, l-ewwel Prim Ministru mara tal-Mali;
* Alphadi (twieled fl-1957), disinjatur notevoli tal-moda fin-Niġer, magħruf bħala l-"Mag tad-Deżert"*.*

## Ġemellaġġ
Timbuktu hija ġemellata ma':

* Chemnitz, il-Ġermanja;
* Hay-on-Wye, Wales (ir-Renju Unit);
* Kairouan, it-Tuneżija;
* Marrakesh, il-Marokk;
* Saintes, Franza;
* Tempe, l-Istati Uniti.

## Referenzi