Cuenca, l-Ekwador

**Cuenca, l-Ekwador**, uffiċjalment **Santa Ana de los Ríos de Cuenca**, hija belt Ekwadorjana, il-belt ewlenija tal-kanton bl-istess isem u l-belt kapitali tal-provinċja ta' Azuay, kif ukoll l-ikbar u l-iżjed belt popolata tagħha. Minnha jgħaddu x-xmajjar Tomebamba, Tarqui, Yanuncay u Machángara, fir-reġjun tan-Nofsinhar u ċentral tal-inter-Andes tal-Ekwador, fil-baċir tax-xmara Paute, f'altitudni ta' 2,538 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar u bi klima miti tal-Andes b'medja ta' 16.3 °C.

Lokalment ġiet imlaqqma bħala "Cuenca tal-Andes" jew "Ateni tal-Ekwador" għall-arkitettura, għad-diversità kulturali u għall-kontribut tagħha lill-arti, lix-xjenzi u lil-letteratura tal-Ekwador, u għax fiha twieldu bosta nies notevoli tas-soċjetà Ekwadorjana. Fiċ-ċensiment tal-2022 kellha popolazzjoni ta' 596,101 abitant, u b'hekk hija t-tielet l-iżjed belt popolata fil-pajjiż wara Guayaquil u Quito. Il-belt hija l-qalba taż-żona metropolitana ta' Cuenca, li wkoll hija magħmula mill-irħula u mill-parroċċi rurali fil-qrib. Dan il-konglomerat jikklassifika wkoll fit-tielet posta fost il-konglomerazzjonijiet tal-Ekwador.

Il-belt ġiet stabbilita fit-12 ta' April 1557 fuq il-fdalijiet tal-belt tal-Inka ta' Tomebamba (ċentru amministrattiv ewlieni) u tal-belt Cañari ta' Guapondelig minn Gil Ramírez Dávalos, skont l-ordnijiet tal-Viċirè tal-Perù Andrés Hurtado de Mendoza. Matul is-seklu 20, il-belt baqgħet tikber, filwaqt li ppromwoviet l-edukazzjoni u l-kultura, u fl-1999 iċ-ċentru storiku tagħha tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. Huwa wieħed mill-iżjed ċentri amministrattivi, ekonomiċi, finanzjarji u kummerċjali tal-Ekwador. L-attivitajiet prinċipali tal-belt huma l-kummerċ u l-industrija; fl-aħħar snin, Cuenca ġiet stabbilita wkoll bħala attrazzjoni turistika internazzjonali.

## Toponimija
Il-city jisimha Santa Ana de los Ríos de Cuenca f'ġieħ il-belt ta' Cuenca fi Spanja, il-post tat-twelid tal-Viċirè Spanjol tal-Perù Andrés Hurtado de Mendoza, li kien dak li ordna lill-Ispanjol Gil Ramírez Dávalos biex jistabbilixxi l-belt peress li l-karatteristiċi ġeografiċi tagħha kienu simili ħafna għall-belt Spanjola. Il-Viċirè Andrés Hurtado dak iż-żmien kien ukoll il-Gwardja Għolja tal-belt Ewropea ta' Cuenca, u għaldaqstant kienet rigal tal-konkwistatur lill-Viċirè. Barra minn hekk, l-isem sħiħ b'"de los Ríos" jinkludi l-fatt li minnha jgħaddu x-xmajjar Tomebamba, Tarqui, Yanuncay u Machángara. Il-bqija tal-isem ġej mit-tradizzjoni Spanjola li l-bliet il-ġodda jiġu ddedikati lil qaddis tal-Knisja Kattolika, f'dan il-każ lil Sant'Anna.

## [[Storja]]
"Il-promontorju huwa post li kien għall-qalb l-imperi", jikkummenta Jeffrey Herlihy-Mera. "L-ewwel il-Cañari mbagħad l-Inka u warajhom l-Ispanjoli okkupaw ir-reġjun fl-aħħar żewġ millenji, u kollha taw isem differenti lill-belt bil-lingwa tagħhom. Issa l-belt kapitali tissejjaħ Cuenca u l-provinċja Azuay".

Skont l-istudji u l-iskoperti arkeoloġiċi, l-oriġini tal-ewwel abitanti tmur lura fit-8060 Q.K. fl-Għar ta' Chopsi. Kienu kaċċaturi, u kienu jikkaċċjaw kulma kienu jsibu, kif ukoll nomadi, u kienu jsegwu l-annimali skont l-istaġuni. Il-kultura tagħha hija rrappreżentata minn għodod bħal vleġeġ u lanez, li nstabu sparpaljati fil-wied kollu tal-Andes. Il-kultura kienet preżenti l-iktar għall-ħabta tal-5585 Q.K.

Iktar 'il quddiem, il-poplu indiġenu bikri uża l-klima stabbli, il-ħamrija għammiela, u l-abbundanza ta' ilma biex jiżviluppa l-agrikoltura. Kien ikabbar il-patata, il-melloko, iċ-*chocho*, il-qargħa aħmar u l-*quinoa*. Iddomestika wkoll l-annimali bħall-*cuy* (fniek tal-Indì) u l-kamelidi: llama u alpaka.

It-teknoloġija tagħhom kienet avvanzata wkoll. Pereżempju, huma bdew joħolqu l-oġġetti taċ-ċeramika. Fil-fatt, l-oġġetti taċ-ċeramika jikkostitwixxu l-ikbar għadd ta' artefatti li l-arkeologi jużaw biex jistudjaw il-kultura tagħhom. Il-perjodu mill-5000 Q.K. sal-2000 Q.K. ma tantx huwa rrappreżentat sew fil-kronoloġija arkeoloġika. Mill-ħabta tal-2000 Q.K., in-nies żviluppaw soċjetà iktar organizzata, b'responsabbiltajiet ddelegati, bħall-ġestjoni tal-ilma u l-kontroll tal-pesta. In-nies kienu speċjalizzati bħala awtoritajiet amministrattivi u reliġjużi (magħrufa bħala xamani). Dan seħħ matul il-perjodu ta' Chaullabamba, Huayco, Pirincay, Monjas, Putushio, Huancarcucho u Jubones. Minn dak iż-żmien sal-500 W.K. bdew il-perjodi ta' Tacalshapa III u l-poplu Cañari, li ġew assorbiti mill-Inka fis-seklu 15.

### Soċjetà Pre-Kolombjana
Oriġinarjament Cuenca kienet insedjament Cañari msejjaħ *Guapondeleg*. L-arkeologi jemmnu li Cuenca ġiet stabbilita għall-ħabta tal-500 W.K. *Guapondeleg* tfisser "art kbira daqs il-ġenna". Inqas minn nofs seklu qabel il-wasla tal-konkwistaturi, l-Inka, wara taqbida kiefra, ħakmu l-poplu Cañari u okkupaw lil Guapondeleg u l-inħawi tal-madwar. Għalkemm l-Inka ssostitwew l-arkitettura Cañari b'tagħhom stess, ma għakksux lill-Cañari jew il-kisbiet impressjonanti tagħhom fl-astronomija u fl-agrikoltura. Kif kienet drawwa għall-Inka, assorbew kisbiet utli fil-kultura tagħhom. Huma semmew il-belt bħala *Tomebamba*. Il-belt saret magħrufa bħala t-tieni Cusco, belt kapitali reġjonali.

Wara t-telfa li ġarrbu l-Cañari, x'aktarx fis-snin 70 tas-seklu 15, l-imperatur tal-Inka, Tupac Yupanqui, ordna l-kostruzzjoni ta' belt grandjuża li kellha tissejjaħ Pumapungo, li tfisser "il-bieb tal-Puma". Jingħad li bil-kobor tagħha kienet tħaqqaqha mal-belt kapitali tal-Inka ta' Cusco. L-Indjani rrakkontaw ġrajjiet lill-kronisti Spanjoli ta' tempji tad-deheb u għeġubijiet simili oħra, iżda sakemm l-Ispanjoli sabu l-belt leġġendarja, kollox kien fi stat ta' fdalijiet. Huma skantaw dwar x'kien ġara mill-ġmiel u mir-rikkezzi leġġendarji tat-tieni belt kapitali tal-Inka. Wara li ġiet abbandunata mill-Cañari u mbagħad mill-Inka, Tomebamba kellha biss popolazzjoni sparpaljata sas-snin 50 tas-seklu 16.

Tomebamba titqies bħala kandidat għall-belt mitika tad-deheb li l-Ispanjoli kienu jsejħulha *El Dorado*. L-Ispanjoli kienu jaħsbu li El Dorado ngħatat in-nar mill-abitanti wara li semgħu bil-konkwisti Spanjoli. Il-qerda ta' Tomebamba mill-abitanti tagħha qabel il-wasla tal-Ispanjoli tissuġġerixxi li jaf kienet tassew l-El Dorado li kienu jirreferu għaliha l-Ispanjoli.

### Insedjament Spanjol

L-insedjament Spanjol ta' Cuenca ġie stabbilit fit-12 ta' April 1557 mill-esploratur Gil Ramírez Dávalos. Andrés Hurtado de Mendoza, li dak iż-żmien kien il-Viċirè tal-Perù kien ikkummissjona l-istabbiliment u ordna li l-belt tingħata isem raħal twelidu Cuenca, Spain. Ġie stabbilit deċennji wara insedjamenti Spanjoli ewlenin oħra fir-reġjun, fosthom Quito (1534), Guayaquil (1538) u Loja (1548). Il-popolazzjoni u l-importanza ta' Cuenca kibru b'mod kostanti matul l-era kolonjali.

Cuenca laħqet il-qofol tal-importanza tagħha fl-ewwel snin tal-indipendenza tal-Ekwador; Cuenca kisbet l-indipendenza tagħha fit-3 ta' Novembru 1820. Saret il-belt kapitali ta' waħda mit-tliet provinċji tar-repubblika l-ġdida. Iż-żewġ bliet kapitali l-oħra kienu Guayaquil u Quito.

## Popolazzjoni
Skont l-aħħar stimi tal-INEC għall-2015, il-popolazzjoni tal-Kanton ta' Cuenca kienet ta' 580,000 abitant, li minnhom 400,000 abitant jikkostitwixxu l-popolazzjoni urbana (jiġifieri l-popolazzjoni proprja tal-belt). Pubblikazzjonijiet lokali jistmaw li l-popolazzjoni tal-barranin hija ta' bejn 4,000 u 6,000 ruħ. L-iżvilupp ekonomiku huwa bbażat fuq l-iżvilupp tal-industrija u tal-agrikoltura.

Iż-Żona Metropolitana ta' Cuenca tinkludi l-bliet ta' Azogues, Biblian u Deleg fil-provinċja ta' Cañar u l-bliet ta' Paute u Gualaceo fil-provinċja ta' Azuay b'popolazzjoni ta' 730,000 abitant; madankollu, l-influwenza ta' Cuenca fiż-żoni kulturali, ekonomiċi u edukattivi hija estiża wkoll fir-rigward tal-bliet l-oħra wkoll sa 50 mil (80 kilometru) madwar il-belt.

## Ekonomija

Cuenca hija magħrufa għat-tessuti, għall-għamara, għall-kpiepel u għaż-żraben. Il-kpiepel tal-ħuxlief magħrufa madwar id-dinja bħala l-kpiepel tal-Panama jsiru fi Cuenca minn artiġjani lokali. Cuenca tesporta wkoll il-fjuri lejn l-Istati Uniti u lejn xi pajjiżi fl-Ewropa. Filwaqt li l-biedja naqset fl-aħħar snin, għadha settur importanti tal-ekonomija tal-belt, l-iktar għall-ħxejjex u għall-qamħirrum. It-tkabbir tal-bhejjem tal-ifrat huwa attività ekonomika importanti wkoll. Peress li Cuenca tinsab fil-muntanji Andes imdawra minn żoni forestali fil-qrib, l-estrazzjoni u l-qtugħ tas-siġar għall-injam huma industriji lokali wkoll. Uħud mir-riżorsi komuni li jiġu estratti huma l-kaolin, il-ġibs, il-ġebla tal-ġir, ir-ramel u l-karbonju. Cuenca għandha wkoll settur industrijali u kummerċjali importanti.

It-turiżmu qed ikompli jikber. Cuenca għandha bosta knejjes u ċentru storiku ppreservat sew li jiffurmaw parti mill-wirt kulturali tal-belt. Qrib Cuenca nħolqu wkoll xi parks nazzjonali importanti, fosthom il-Park Nazzjonali ta' Cajas.

Fil-bidu tas-seklu 21, l-ekonomija tal-pajjiż ġiet affettwata mit-tibdil tal-munita mis-sucre għad-dollaru Amerikan.

## Ġeografija

Cuenca, il-belt kapitali tal-provinċja ta' Azuay, tinsab fis-sierra tal-Andes fl-*Austro* jew fir-reġjun tan-Nofsinhar tal-Ekwador. Tinsab madwar 470 kilometru fin-Nofsinhar ta' Quito u 200 kilometru fix-Xlokk ta' Guayaquil. Il-belt tinsab bejn 2,350 u 2,550 metru (bejn 7,710 u 8,370 pied) 'il fuq mil-livell tal-baħar.

Il-karatteristiċi dominanti tal-ġeografija tal-belt huma wkoll is-sors ta' ismu bl-Ispanjol: l-erba' xmajjar ta' *Cuenca* (li tfisser baċir magħmul minn konfluwenza ta' xmajjar). Dawn ix-xmajjar huma Tomebamba (li ngħatat isem il-kultura tal-Inka), Yanuncay, Tarqui u Machangara, fl-ordni ta' importanza tagħhom. L-ewwel tliet xmajjar joriġinaw fil-Páramo tal-Park Nazzjonali ta' Cajas lejn il-Punent tal-belt.

### Parroċċi
Il-Kanton ta' Cuenca huwa magħmul mill-parroċċi li ġejjin:

* Baños
* Chaucha
* Checa (Jidcay)
* Chiquintad
* Cumbe
* Llacao
* Molleturo
* Nulti
* Octavio Cordero Palacios (Santa Rosa)
* Paccha
* Quingeo
* Ricaurte
* San Joaquín
* Santa Ana
* Sayausi
* Sidcay
* Sinincay
* Tarqui
* Turi
* Valle
* Victoria del Portete (Irquis)

### Klima
Cuenca għandha klima subtropikali tal-artijiet għoljin (*Cfb* skont il-klassifikazzjoni klimatika ta' Köppen). Bħall-kumplament tal-Andes tal-Ekwador, Cuenca tgawdi minn klima miti s-sena kollha. Ġeneralment binhar it-temperatura tkun sħuna u billejl tkun bierda biżżejjed li dak li jkun ikollu bżonn jilbes xi flokk oħxon jew ġakketta. It-temperatura medja ta' kuljum hija ta' 14.7 °C (58.5 °F). Il-belt għandha żewġ staġuni: tax-xita u tan-nixfa. L-istaġun tan-nixfa, b'xi varjazzjoni, ikun bejn Ġunju u Diċembru. L-istaġun tax-xita, li huwa kkaratterizzat minn temp xemxi filgħodu u mix-xita waranofsinhar, ikun bejn Jannar u Mejju. L-iżjed xita qawwija tinżel fl-istaġun tax-xita f'Marzu, f'April u f'Mejju.

## Edukazzjoni

### Universitajiet
L-ewwel università fil-belt, l-Universidad de Cuenca, ġiet stabbilita fl-1867. Titqies bħala t-tielet l-eqdem università tal-pajjiż, wara l-Universidad Central del Ecuador (1836) u l-Universidad Nacional de Loja (1859). Minn dak iż-żmien 'l hawn, il-belt baqgħet tikber u iktar universitajiet inħolqu għal karrieri ġodda. Dan wassal għad-dikjarazzjoni ta' Cuenca bħala l-Belt tal-Universitajiet mill-Assemblea Nazzjonali tal-Ekwador tal-4 ta' Jannar 2011.

Il-belt għandha l-universitajiet li ġejjin:

* Universidad de Cuenca (UCUENCA)
* Universidad Politécnica Salesiana (UPS)
* Universidad del Azuay (UDA)
* Universidad Católica de Cuenca (UCACUE)

L-ewwel università hija kklassifikata bħala università tal-kategorija A; it-tlieta l-oħra huma kklassifikati bħala universitajiet tal-kategorija B. Dan ġie ddikjarat mill-Kunsill għall-Evalwazzjoni, għall-Validazzjoni u għall-Aċċertament tal-Kwalità fl-Edukazzjoni Għolja tal-Ekwador (CEAACES).

### Skejjel tal-primarja u tas-sekondarja
Skejjel internazzjonali:

* École Franco-équatorienne Joseph-de-Jussieu (skola Franċiża);
* Colegio Alemán Stiehle (skola Ġermaniża).

## Sit ta' Wirt Dinji

Iċ-Ċentru Storiku ta' Santa Ana de los Ríos de Cuenca ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1999.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-k**riterju (ii)** "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-**kriterju (iv)** "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem"; u l-**kriterju (vi)** "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".

## Attrazzjonijiet ewlenin

Il-biċċa l-kbira tat-turisti jżuru ċ-ċentru storiku tal-belt bejn ix-xmara Tomebamba u t-toroq ta' Gran Colombia lejn it-Tramuntana, tal-Ġeneral Torres lejn il-Punent, u ta' Hermano Miguel lejn il-Lvant. Il-kompattezza ta' din iż-żona, bi pjanta qisha ta' grilja, u b'bosta monumenti faċilment identifikabbli jagħmluha faċli biex iżżurha. 'Il barra minn din iż-żona, it-tqassim tal-belt daqsxejn iktar ikkumplikat b'għexieren ta' toroq kolonjali dojoq b'binjiet simili.

Il-festi ewlenin ta' Cuenca jseħħu fi żmien il-"Quddiesa tat-Tfal" li ssir nhar il-Wasla tas-Slaten Maġi (is-6 ta' Jannar - l-Epifanija), jew f'nhar il-kommemorazzjoni tal-indipendenza tal-belt (it-3 ta' Novembru), u matulhom jiġu organizzati purċissjonijiet, spettakli kulturali u żifniet. Il-pjantaġġun ta' Cañar fil-qrib (fil-kontea bl-istess isem) jinkludi l-ikbar fdalijiet tal-Inka fl-Ekwador.

### Għeliem

* Il-Katidral l-Antik (Iglesia de El Sagrario). Din il-binja nbniet fl-1557 u eventwalment saret żgħira wisq biex tesa' l-abitanti kollha tal-belt. Fl-1880 inbena katidral ġdid bħala sostitut. Il-katidral l-antik, li ma għadux ikkonsagrat, ġie rrestawrat u issa jintuża bħala mużew.
* Il-Katidral il-Ġdid (isem uffiċjali: Catedral Metropolitana de la Inmaculada Concepción). It-torrijiet tiegħu mhumiex kompluti minħabba żball fil-kalkoli tal-arkitett. Li kieku nbniet skont kif kien ippjanat, il-pedamenti ma kinux jifilħu l-piż tat-torrijiet kompluti. Minkejja l-iżball tal-arkitett, il-Katidral il-Ġdid ta' Cuenca, li tlesta fl-1975, huwa opra monumentali tal-fidi. Għandu taħlita ta' stil Neo-Rumanesk u Neo-Gotiku, u l-koppli blu u bojod tal-knisja saru simbolu tal-belt. Il-faċċata tal-katidral hija magħmula bl-alabastru u bl-irħam lokali, filwaqt li l-art tan-navata hija miksija bl-irħam roża, miġjub minn Carrara (l-Italja). Fl-inawgurazzjoni tiegħu, il-Katidral il-Ġdid seta' jakkomoda 9,000 abitant mill-10,000 abitant ta' Cuenca ta' dak iż-żmien.
* Il-Park ta' Abdon Calderon. Jinsab fiċ-ċentru ta' Cuenca bejn il-katidral l-antik u l-katidral il-ġdid. Fuq il-bankijiet tal-park, in-nies jiltaqgħu biex jitkellmu u jassorbu t-trankwillità tal-park. L-uffiċċji muniċipali jinsabu fil-qrib.
* Il-Monasteru ta' El Carmen de Asuncion. Fl-atriju jkun hemm suq tal-fjuri kkuluriti li jissupplimenta s-sbuħija tal-monasteru, li ġie stabbilit fl-1682. Il-monasteru għandu faċċata bil-ġebel skolpit u pulptu tad-deheb.
* Il-Monasteru u l-Mużew ta' La Concepcion, bl-oqbra tas-seklu 17 u b'kollezzjoni sħiħa ta' arti reliġjuża.
* Id-Dar tal-Kultura Ekwadorjana.
* Il-Mużew Muniċipali ta' Remigio Crespo Toral.
* Il-Mużew tal-Bank Ċentrali.
* Il-Mużew tal-Kulturi Aboriġini.
* Il-Knisja ta' Santo Domingo.
* San Blas.
* Il-Mirador ta' Turi.
* Il-fdalijiet tal-qaddisin kollha. F'dan il-post tal-qedem, hemm erba' niċeċ ta' oriġini tal-Inka. Għandhom għamla trapezojdali u huma magħmulin bil-ġebel. Jinkludu wkoll il-fdalijiet ta' mitħna kolonjali.

### Madwar

* Molleturo, żona rurali kbira (b'erja ta' madwar 1,000 kilometru kwadru jew 386 mil kwadru) li tinsab fin-Nofsinhar tal-Andes tal-Ekwador, hija magħmula minn diversi villaġġi jew irħula żgħar. Iċ-ċebtru taż-żona jinsabu siegħa u nofs 'il bogħod bil-karozza mill-eqreb belt kbira (Cuenca). Madankollu, din id-distanza hija qasira ħafna meta mqabbla ma' għaxar snin ilu, meta ma kien hemm l-ebda triq għall-karozzi u n-nies kienu jdumu tlett ijiem biex jaslu fi Cuenca bil-ħmir. Minkejja l-vantaġġi, it-triq kellha wkoll impatti negattivi fuq is-sistema ekoloġika, li għadha importanti ħafna għall-għajxien ta' kuljum tan-nies.
* Jima, li tinsab qrib Cuenca, hija magħrufa għall-mixi fin-Nofsinhar tal-Ekwador. Jima tinsab fil-bażi ta' żewġ muntanji ħodor sbieħ f'għoli ta' 8,800 pied (2,700 metru). Hemm mixjiet għal kull livell, inkluż mixja ta' tlett ijiem mill-qċaċet tal-muntanji Andes għall-foresta pluvjali tropikali folta tal-baċir tal-Amazzonja.
* Gualaceo.
* Chordeleg, li jinsab f'inqas minn 50 kilometru (31 mil) bogħod minn Cuenca, huwa raħal ta' oriġini Cañari magħruf għan-nissieġa, għall-ħajjata tar-rakkmu u għall-ħaddiema tal-bċejjeċ tal-fuħħar. F'din iż-żona hemm kuritur tal-ġebel b'għamla ta' serp, li nbena fi żmien l-Inka, u li huwa magħruf għall-arġentiera (tad-deheb) u għall-arġentiera u għall-ġojjellerija lokali.

* El Cajas, park nazzjonali bi xmajjar, nixxigħat u laguni, li jinsab f'reġjun li fih l-altitudni tvarja minn 3,500 sa 4,200 metru (minn 11,500 sa 13,800 pied) 'il fuq mil-livell tal-baħar. Huwa post famuż fost l-osservaturi tal-għasafar u s-sajjieda tat-troti.

* Azogues, il-belt kapitali tal-Provinċja ta' Cañar, tinsab 29 kilometru (18-il mil) minn Cuenca. Hija belt b'atmosfera kolonjali, u waħda mill-attrazzjonijiet tiegħu hija l-Kunvent ta' San Franġisk, li nbena fil-quċċata ta' *huaca* (muntanja sagra) tar-residenti pre-Ispaniċi.
* Il-pjantaġġun ta' Cañar, b'suq ikkulurit u l-fdalijiet fil-qrib ta' Ingapirca (li bil-Kichwa tfisser "ħajt tal-Inka"), jinsab 65 kilometru (40 mil) minn Cuenca u normalment jitqies bħala l-punt tat-tluq għall-mawriet lejn il-fdalijiet famużi, li skont l-esperti, kienu jintużaw biex jiġu kkontrollati l-Cañari nattivi. L-imħażen, il-banjijiet, *tambo* għall-Inka, u tempju ddedikat lix-xemx, huma kollha parti minn Ingapirca, li nbniet fis-seklu 15 skont l-ordnijiet ta' Huayna Capac.

## Kultura

### Festi
Waħda mill-festi ċċelebrati fi Cuenca u f'inħawi oħra tal-Ekwador hi "El Carnaval". Din il-btala tiġi ċċelebrata tlett ijiem qabel l-Erbgħa tat-Tniebri. Il-familji jinġabru flimkien biex jiċċelebraw dik li bdiet bħala "ritwal pagan". Issa tiġi ċċelebrata billi l-ħbieb u nies għal għarrieda jiġu mxarrbin bi bżieżaq tal-ilma u bl-isprejjar ta' fowm li ma jtebbax magħruf bħala "Carioca".

Barra minn hekk, Jum l-Indipendenza ta' Cuenca jiġi ċċelebrat fil-bidu ta' Novembru. Iċ-ċelebrazzjonijiet isiru fuq għadd ta' jiem u jikkonsistu minn diversi parati, kunċerti, avvenimenti kulturali u fieri artiġjanali.

### Gastronomija
Il-gastronomija ta' Cuenca għandha karatteristiċi simili bħal dawk ta' partijiet muntanjużi oħra tal-Ekwador. Bħal f'reġjuni oħra tal-Ekwador, il-*cuy* (fenek tal-Indì) u l-*hornado* huma ikliet tradizzjonali popolari. Huma popolari wkoll ikliet magħmula bil-patata u l-qamħirrum (*mote*), fosthom il-Llapingachos, il-mote pillo, il-mote pata, u l-morocho. It-trota, li tista' tinqabad fil-Park Nazzjonali ta' El Cajas fil-qrib, hija ikla popolari oħra.

Fi Cuenca, l-ikla ta' nofsinhar hija l-ikbar ikla tal-jum u tipikament tiġi servita b'żewġ platti. L-ewwel platt ikun soppa u t-tieni platt, li jkun il-platt prinċipali, ikun stuffat tal-laħam jew laħam mixwi bir-ross.

## Relazzjonijiet internazzjonali

### Ġemellaġġ
Cuenca hija ġemellata ma':

* Rosario, l-Arġentina;
* Tempe, Arizona, l-Istati Uniti;
* Ossining, New York, l-Istati Uniti.

## Referenzi