Katidral ta' Zvartnots

Il-**Katidral ta'<nowiki/>** **Zvartnots** (bl-Armen: Զուարթնոց (klassiku); Զվարթնոց (riformat), xi kultant spelluta wkoll fix-xogħlijiet tal-istudjużi bħala **Zuart'nots'<nowiki/>** jew **Zuart'noc**'; li tfisser litteralment "post tal-qawmien/tat-tqanqil/tal-hena") huwa katidral Armen Medjevali qrib Vagharshapat (Ejmiatsin), l-Armenja. Il-katidral inbena fis-seklu 7 u issa jinsab fi stat ta' fdalijiet. Il-Katidral ta' Zvartnots kien magħruf għall-istruttura esterna ċirkolari tiegħu, unika fl-arkitettura Armena Medjevali, u għal sett ta' pilastri interni li kienu jirfdu struttura ta' diversi sulari msaqqfa b'koppla.

## Storja

Il-Katidral ta' Zvartnots inbena matul l-ewwel attakki tal-Għarab Musulmani biex jaħtfu u jaħkmu t-territorji tal-Biżantini u tas-Sassanidi fl-Armenja. Il-kostruzzjoni tal-katidral bdiet fis-643, taħt il-gwida tal-Katolikos Nerses III il-Bennej (*Shinogh*). Il-katidral ġie ddedikat lil San Girgor u nbena fil-post fejn jingħad li ltaqgħu r-re Trdat III u Gregorju l-Illuminatur. Skont l-istoriku Armen Medjevali Movses Kaghankatvatsi, il-katidral ġie kkonsagrat fis-652. Mis-653 sas-659, Nerses kien f'Tayk u l-kostruzzjoni tal-katidral kompliet taħt Anastas Akoratsi. Wara l-okkupazzjoni Għarbija ta' Dvin u l-gwerer ta' intensità dejjem tikber bejn l-armati Biżantini u Għarab fil-fruntieri tal-Lvant ta' Dvin, Nerses ittrasferixxa l-palazz patriarkali tal-Katolikos minn Dvin għal Zvartnots.

Id-disinn estern tal-knisja, b'kapitelli Joniċi mifruqa, b'kapitelli bl-ajkli u bi freġji bi dwieli xeblieka, joħroġ fid-dieher l-influwenza tal-arkitettura Sirjana u tat-Tramuntana tal-Mesopotamja.

Il-Katidral ta' Zvartnots baqa' jeżisti qawwi u sħiħ għal 320 sena qabel ma nqered fis-seklu 10; għall-ħabta tas-seklu 11 l-istoriku Stepanos Taronetsi semma fl-*Istorja Universali* tiegħu li l-knisja diġà kienet fi stat ta' fdalijiet. Għad ma nstabx qbil dwar kif inqered, għalkemm il-biċċa l-kbira huma favur waħda minn żewġ teoriji: terremot jew ir-riżultat tal-attakki ripetuti tal-Għarab.

L-iżjed spjegazzjoni komuni hi dik ta' qerda minħabba terremot, għalkemm il-binja kellha inġinerija u disinn tajjeb sabiex tiflaħ għal 1,000 years (data proġettata għat-tieni wasla ta' Kristu). Mill-iskavi ġew żvelati traċċi ta' nirien kbar fis-sit, x'aktarx ta' tentattiv iktar bikri biex il-knisja tinqered, għalkemm il-kostruzzjoni kienet tinkludi wkoll il-ħruq tal-ossidjana u t-tkaħħil bil-ġir biex jiġu ffurmati ġonturi bit-tkaħħil (billi jintefgħu fil-fran għall-produzzjoni tal-brikks) u kampanja ta' skavi fl-1893 użat in-naru l-isplussivi għat-tneħħija tar-radam. Kopja simili ħafna tal-katidral inbniet f'Ani, skont id-disinn ta' Trdat l-Arkitett, matul ir-renju ta' Gagik I Bagratuni fl-aħħar deċennju tas-seklu 10. Stepanos Taronetsi rrefera għall-Katidral ta' Zvartnots meta ddeskriva l-knisja Gagik I kien inawgura bħala "struttura kbira f'Vałaršapat [Vagharshapat], iddedikata lill-istess qaddis tal-knisja li kienet spiċċat fi stat ta' fdalijiet".

## Skavi
Il-fdalijiet tal-Katidral ta' Zvartnots instabu fil-bidu tas-seklu 20. Is-sit ġie skavat bejn l-1901 u l-1907 taħt id-direzzjoni ta' Khachik *vardapet* Dadian u ħarġu fid-dieher tal-katidral kif ukoll il-fdalijiet tal-palazz tal-Katolikos u tal-produzzjoni tal-inbid. Barra minn hekk, l-iskavi żvelaw li l-Katidral ta' Zvartnots kien ġie stabbilit fuq il-fdalijiet ta' strutturi li kienu jmorru lura għar-renju tar-re Urartjan Rusa II.

## Disinn

Il-Katidral ta' Zvartnots ġie ddisinjat skont pjanta ċentrali b'għamla ta' erba' bronji. Il-parti interna tal-knisja mżejna bil-mużajk inbniet b'għamla ta' salib Grieg, b'korsija madwar din il-parti, filwaqt li l-parti esterna kienet poligonu bi 32 naħa li mill-bogħod kienet tidher bħala ċirkolari.

Bosta studjużi jaċċettaw ir-rikostruzzjoni tal-1905 ta' Toros Toramanian, li ħadem fuq l-iskavi oriġinali u li ppropoa li l-binja kellha tliet sulari. Oħrajn, bħal Stepan Mnatsakanian u A. Kuznetsov, ikkontestaw jew irrifjutaw għalkollox din l-interpretazzjoni. Minflok offrew pjanti alternattivi. Pereżempju, Kuznetsov sostna li l-pjanta ta' Toramanian "ma kinitx loġika minn perspettiva tal-kostruzzjoni" u insista li l-għarfien tekniku ta' dak iż-żmien ma kienx jikkorrispondi mad-disinn propost minn Toramanian.

Xi sorsi jsostnu li l-Katidral ta' Zvartnots ġie ddisinjat fuq il-Muntanja ta' Ararat f'riljiev tas-Sainte-Chapelle f'Pariġi. Madankollu, x'aktarx li dan ma kienx il-każ, peress li l-affresk ġie mpitter iktar minn 300 sena wara l-qerda tal-knisja.

Il-Katidral ta' Zvartnots tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fis-sena 2000 flimkien mal-knejjes f'Vagharshapat (Etchmiadzin).

Tpinġija tal-katidral dehret fl-ewwel rilaxx tal-karti tal-flus ta' 100 AMD u l-mudell tiegħu jidher ukoll fil-Mużew tal-Istorja ta' Yerevan.

## Sit ta' Wirt Dinji
Il-Katidral u l-Knejjes ta' Echmiatsin u s-Sit Arkeoloġiku ta' Zvartnots ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fis-sena 2000.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (ii)** "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-**kriterju (iii)** "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet".

## Influwenza
Il-Knisja ta' San Girgor (magħrufa aħjar bħala Gagkashen) f'Ani (issa fit-Turkija) inbniet fl-1001–1005 u kienet maħsuba bħala ħolqien mill-ġdid tal-Katidral ta' Zvartnots.

Il-Knisja tat-Trinità Mqaddsa fid-distrett ta' Malatia-Sebastia ta' Yerevan hija mmudellata mill-arkitett Baghdasar Arzoumanian wara li l-Katidral ta' Zvartnots kien tlesta fl-2003.

## Gallerija

File:Map_of_Zvartnots.gif|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Map_of_Zvartnots.gif|Road map around the site of Zvartnots
File:Armenië_-_Kaukasus_(2896850946).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Armeni%C3%AB_-_Kaukasus_(2896850946).jpg|Zvartnots Columns
File:Zvartnots_img_6965.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Zvartnots_img_6965.jpg|Rebuilt sections of the ruins of Zvartnots Cathedral
File:Zvartnots_img_6957.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Zvartnots_img_6957.jpg|Partially reconstructed "Armenian Ionic" capital on top of one of the columns
File:2014_Prowincja_Armawir,_Zwartnoc,_Ruiny_katedry_Zwartnoc_03.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:2014_Prowincja_Armawir,_Zwartnoc,_Ruiny_katedry_Zwartnoc_03.JPG
File:Zvartnots_img_6958.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Zvartnots_img_6958.jpg|One of the columns in the church ruins
File:2014_Prowincja_Armawir,_Zwartnoc,_Ruiny_katedry_Zwartnoc_02.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:2014_Prowincja_Armawir,_Zwartnoc,_Ruiny_katedry_Zwartnoc_02.JPG
File:Zvartnots_img_6967.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Zvartnots_img_6967.jpg|Ruins of Zvartnots. One of the eagle capitals
File:Zvartnots_img_6971.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Zvartnots_img_6971.jpg|Ruins of Zvartnots. Fragment of the blind arcade
File:Zvartnots_img_6979.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Zvartnots_img_6979.jpg|Ruins of Zvartnots. A modern reproduction of the sun-dial
File:Zvartnots_img_6982.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Zvartnots_img_6982.jpg|Ruins of Zvartnots. Spandrel of the blind arcade containing a depiction of a mason
File:Zvartnots-Columns.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Zvartnots-Columns.jpg|Reconstructed Columns at Zvartnots Cathedral, Armenia
File:Zvartnots-Ceramics.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Zvartnots-Ceramics.jpg|Wine vessels at Zvartnots Cathedral, Armenia
File:Zvartnots_church.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Zvartnots_church.jpg|Reconstruction of Zvartnots
File:Zvart1.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Zvart1.jpg|Exterior Reconstruction overlaid on ruins by Toramanian
File:Zvart2.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Zvart2.jpg|Exterior Reconstruction by Toramanian
File:Zvart3.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Zvart3.jpg|Interior Reconstruction by Toramanian
File:Եկեղեցական_համալիր՝_Վաղարշապատի_Սբ._Գրիգոր_(Զվարթնոց),_ArmAg.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D4%B5%D5%AF%D5%A5%D5%B2%D5%A5%D6%81%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%A1%D5%AC%D5%AB%D6%80%D5%9D_%D5%8E%D5%A1%D5%B2%D5%A1%D6%80%D5%B7%D5%A1%D5%BA%D5%A1%D5%BF%D5%AB_%D5%8D%D5%A2._%D4%B3%D6%80%D5%AB%D5%A3%D5%B8%D6%80_(%D4%B6%D5%BE%D5%A1%D6%80%D5%A9%D5%B6%D5%B8%D6%81),_ArmAg.JPG|Aerial view of the entire complex


## Iktar qari

* Gombos, Károly (1974). *Armenia: Landscape and Architecture*. New York: International Publications Service. .

* Maranci, Christina (2001). *Medieval Armenian Architecture: Constructions of Race and Nation*. Louvain: Peeters Publishers. .

* Maranci, Christina (2015). *Vigilant Powers: Three Churches of Early Medieval Armenia*. Turnhout: Brepols Publishers. .

* Marutian, Tiran (1963). *Zvartnots yev zvarnotsatip tacherner*. Yerevan: Haypethrat.

## Referenzi