Qal'at al-Bahrain

**Qal'at al-Bahrain** (bl-Għarbi: قلعة البحرين; bil-Portugiż: *Forte de Barém*), magħruf ukoll bħala l-**Forti tal-Bahrain** jew il-**Forti Portugiż**, huwa sit arkeoloġiku li jinsab fil-Bahrain. Mill-iskavi arkeoloġiċi li saru mill-1954 ġew żvelati antikitajiet minn tumbata artifiċjali għolja madwar 12-il metru (39 pied) li kien fiha seba' saffi stratifikati, li nħolqot minn diversi okkupanti mill-2300 Q.K. sas-seklu 18, inkluż il-Kassiti, il-Griegi, il-Portugiżi u l-Persjani. Fl-imgħoddi is-sit kien il-belt kapitali taċ-ċivilizzazzjoni ta' Dilmun u tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2005.

## Storja u esplorazzjonijiet
Is-sejbiet arkeoloġiċi skavati fil-forti joħorġu fid-dieher ħafna aspetti dwar l-istorja tal-pajjiż. Huwa maħsub li l-inħawi ġew okkupati għal madwar 5,000 sena u l-fdalijiet jagħtu ħjiel siewi dwar Żmien ir-Ram u Żmien il-Bronż fil-Bahrain. L-ewwel Forti tal-Bahrain inbena madwar 3,000 sena ilu, fuq l-għolja tal-Grigal tal-gżira tal-Bahrain. Il-forti attwali jmur lura għas-seklu 6 W.K. Is-sit kien il-belt kapitali taċ-ċivilizzazzjoni ta' Dilmun, li skont il-*Ġrajja Epika ta*' *Gilgamesh*, kienet "l-art tal-immortalità", il-post anċestrali tas-Sumeri u punt ta' lqugħ tal-allat.

Is-sit għandu erja ta' 17.5-il ettaru u ġie deskritt bħala "l-iżjed sit tal-qedem importanti fil-Bahrain". L-ewwel skavi fis-sit saru minn spedizzjoni arkeoloġika Daniża mmexxija minn Geoffrey Bibby bejn l-1954 u l-1972 fis-isem il-Mużew Preistoriku ta' Moesgaard. Instabu ftit tavli kunejformi mhux datati iżda x'aktarx ta' żmien il-Kassiti. Mill-bidu tas-snin 70 tas-seklu 20, bdiet taħdem fis-sit spedizzjoni Franċiża miċ-Ċentru Nazzjonali għar-Riċerka Xjentifika u nstabu madwar 50 tavla. Tlieta minnhom ġew datati li jmorru lura għar-renju ta' re Kassit imsejjaħ Agum, x'aktarx Agum III. Mill-1987 arkeologi Daniżi u tal-Bahrain wettqu skavi oħra fis-sit. L-ispedizzjoni Daniża żvelat li s-sit kien ukoll sit Ellenistiku notevoli.

## Deskrizzjoni

Qal'at al-Bahrain huwa forti mibni fuq għolja fuq il-gżira tal-Bahrain, mal-kosta tat-Tramuntana. F'jum bnazzi wieħed jista' jarah saħansitra minn Saar. Donnu joqgħod "għassa" qrib Manama, il-belt kapitali attwali tal-Bahrain; preċiżament 6 kilometri (4 mili) 'il bogħod minn Manama mal-kosta għammiela tat-Tramuntana. Il-forti huwa l-ikbar wieħed fir-reġjun tal-Golf Persjan u nbena qrib il-port permezz tar-reklamazzjoni tal-art mill-baħar.

Qal'at al-Bahrain jinsab fuq għolja tipika – tumbata artifiċjali maħluqa minn bosta saffi suċċessivi ta' okkupazzjoni umana. L-istrati huma mifruxa fuq erja ta' 180,000 pied kwadru (16,723 m2). Dawn huma xhieda tal-preżenza umana kontinwa mill-ħabta tal-2300 Q.K. sas-seklu 16 W.K. Madwar 25 % tas-sit ġie skavat u ġew żvelati tipi ta' strutturi differenti: residenzjali, pubbliċi, kummerċjali, reliġjużi u militari. Dawn jixhdu l-importanza tas-sit bħala port kummerċjali matul is-sekli. Fil-quċċata tat-tumbata għolja 12-il metru (39 pied), hemm il-Forti Portugiż (Qal'at al-Burtughal). Peress li s-sit kien il-belt kapitali taċ-ċivilizzazzjoni ta' Dilmun, fih l-iżjed fdalijiet rikki ta' din iċ-ċivilizzazzjoni, li qabel is-sejba tagħhom kienu magħrufa biss minn referenzi Sumeri bil-miktub.

Is-sit fih bosta żoni u ħitan, inkluż in-nekropoli ta' Saar, in-nekropoli ta' Al-Hajjar, il-Palazz tal-Kassiti, in-nekropoli ta' Madimat Hermand, in-nekropoli ta' Madimat Isa, in-nekropoli ta' Al-Maqsha, il-Palazz ta' Uperi, in-nekropoli ta' Shakhura, u s-swar tat-Tramuntana. Il-fdalijiet ta' Żmien ir-Ram jikkonsistu minn żewġ sezzjonijiet tal-fortifikazzjonijiet madwar it-toroq u d-djar, u binja kolossali fit-tarf tal-ħandaq tal-Forti Portugiż fiċ-ċentru. Il-bċejjeċ tal-fuħħar Berberi ġew żvelati minn madwar il-ħitan tal-binja ċentrali, u jmorru lura għall-istess żmien tat-tempji Berberi, għalkemm uħud mill-bċejjeċ l-oħra tal-fuħħar u firxa ta' artefatti oħra li għadhom ma ġewx żvelati jindikaw li jmorru lura għal qabel it-tempji, x'aktarx għat-3000 Q.K. jew wara. Fdalijiet tar-ram u tal-avorju jagħtu ħjiel dwar ir-rabtiet kummerċjali tal-qedem. Fis-sit instabu ħafna reċipjegnti, u mill-iskavi Daniżi tal-inħawi tal-Palazz ta' Uperi ġew żvelati "skutelli tas-sriep", sarkofagi, siġilli u mera, fost affarijiet oħra.

## Konfigurazzjoni
L-iskavi fl-għolja tal-forti żvelaw insedjament żgħir, l-unika wieħed ta' dak il-perjodu fil-Lvant tal-Arabja, fuq in-naħa tat-Tramuntana tagħha. Huwa maħsub li l-villaġġ kien ġie insedjat mill-poplu li żviluppa l-agrikoltura qrib l-oażi, ħawwel is-siġar tal-palm, rabba l-bhejjem, in-nagħaġ u l-mogħoż, u saħansitra beda jistad fil-Baħar tal-Arabja. Id-djar żgħar li bena kienu magħmula mill-ġebel mhux maħdum, flimkien mat-tafal jew it-tkaħħil. L-artijiet bil-ġibs fid-djar jingħad li kienu spazjużi. L-iskavi wasslu għall-konklużjoni wkoll li l-villaġġ kellu toroq li kienu jisseparaw l-abitazzjonijiet.

Il-fortifikazzjonijiet fis-sit skavat instabu madwar ir-raħal u nbnew fid-direzzjonijiet kardinali kollha. Il-ħitan tal-forti issa huma viżibbli biss fix-xaqlibiet tat-Tramuntana, tal-Punent u tan-Nofsinhar tal-għolja, u n-naħa tal-Lvant għadha trid tiġi skavata. Il-fortifikazzjonijiet kienu jkopru erja ta' 15-il ettaru (37 akru), u l-ħitan inbnew b'ħxuna li tvarja, u kellhom daħliet għat-trasport u għall-aċċess, pereżempju tal-karovani tal-ħmir. Il-fortifikazzjonijiet spiss ġew mgħollija, kif wieħed jista' josserva mid-daħliet f'erba' livelli; l-iżjed daħla reċenti kellha żewġ ġebliet illostrati (ta' materjal fin) li kienu jirfdu daħla doppja ppuntata. Il-ħajt tal-Punent baqa' ppreservat sew għal tul ta' disa' metri (30 pied). It-toroq kienu orjentati mit-Tramuntana għan-Nofsinhar u kienu wesgħin 12-il metru (39 pied).

Kien hemm palazz fiċ-ċentru tal-għolja f'pożizzjoni strateġika li kien jikkonsisti minn diversi mħażen li ġew meqjusa bħala indikattivi tal-attività ekonomika matul il-perjodu ta' Dilmun. Tul it-toroq mill-palazz lejn it-Tramuntana, wieħed jasal f'daħla kbira li x'aktarx kienet id-daħla għat-territorju tal-palazz. Id-djar mudestri nbnew bl-istess daqs u tip ta' kostruzzjoni tul network ta' toroq.

Is-sit gawda prosperità sal-1800 Q.K. u mbagħad ġie abbandunat. Eventwalment, is-sit tgħatta bir-ramel mill-baħar.

## Antikwarjat
L-artefatti tal-metall li nstabu fis-sit kienu limitati għal xi bċejjeċ tar-ram, għodod tas-sajd u ponta ta' lanza; ġie identifikat workshop ta' 525 metru (1,722 pied), fejn instabu żewġ forom fonduti tar-ram u xi forom tax-xama'. Ġew irkuprati wkoll għodod żgħar u kbar għad-dewbien tal-metall, b'kwantitajiet sostanzjali, li huma indikazzjoni tal-manifattura fuq skala kbira minn artiġjani professjonali. L-oġġetti tar-ram imbagħad kienu jiġu kkummerċjalizzati fil-pajjiżi tal-madwar bħall-Oman u l-Mesopotamja. Mill-iskavi ġew irkuprati wkoll siġilli tal-kultura ta' Dilmun.

Barra minn hekk, ġew irkuprati diversi borom u reċipjenti. Il-borom kienu jintużaw għat-tisjir, filwaqt li r-reċipjenti l-kbar kienu jintużaw għall-importazzjoni tal-ikel mill-Oman u mill-Mesopotamja. Fost l-affarijiet instabu ematit u kitba kunejformi b'rabta mal-Mesopotamja; skutelli tal-istetit b'rabta mal-Oman; u żibeġ karneljani, piż tal-ġebel u ftit bċejjeċ tal-fuħħar b'rabta maċ-ċivilizzazzjoni tal-Indus.

## Sit ta' Wirt Dinji

Qal'at al-Bahrain ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2005.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (ii)** "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-**kriterju (iii)** "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-**kriterju (iv)** "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".

## Gallerija

File:Bahrain_Fort_overview.jpg|Il-Forti tal-Bahrain.
File:Bahrain_Fort_6.jpg|Garigor taraġ fil-forti.
File:Bahrain_Fort_3.jpg|L-arkati fil-forti.
File:Bahrain_Fort.jpg|Il-forti minn barra.
File:Bahrain_Fort_7.jpg|Skavi arkeoloġiċi fis-sit.
File:Dilmun06.jpg|Fdalijiet tal-kultura ta' Dilmun fil-forti.
File:Dilmun03.jpg|Fdalijiet fil-forti.


## Referenzi