Třebíč

**Třebíč** (ippronunzjat biċ-Ċek: [ˈtr̝̊ɛbiːtʃ]; bil-Ġermaniż: *Trebitsch*; bil-Yiddish: טרייביטש Treybitsh‎) huwa raħal fil-parti Moravjana tar-Reġjun ta’ Vysočina tar-Repubblika Ċeka. Třebíč huwa ċentru reġjonali b’popolazzjoni ta’ kważi 36,000 ruħ. Barra minn hekk, hija l-kapitali amministrattiva tad-Distrett ta’ Třebíč. Fil-perjodu tat-tkabbir tiegħu, ir-raħal ta’ Třebíč kien it-tielet l-iktar raħal importanti fil-Moravja. It-tkabbir fil-popolazzjoni beda wara t-Tieni Gwerra Dinjija. Il-bidu tal-istorja tar-raħal huwa marbut mat-twaqqif ta’ monasteru Benedettin, fejn illum hemm kastell. Il-kwartier Lhudi u l-Bażilika ta’ San Prokopju huma mniżżlin fil-lista tas-Siti ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO.

## Storja u attrazzjonijiet

Il-wirt storiku ta’ Třebíč jinkludi l-kwartier Lhudi antik u l-Bażilika Rumaneska l-kbira ta’ San Prokopju. Il-bażilika tinkorpora xi karatteristiċi Gotiċi li ġew miżjuda wara, fosthom eżempju rari ta’ tieqa tonda ornamentali magħmula minn għaxar partijiet. Dan id-disinn jirrifletti l-ħames jew l-għaxar partijiet tal-fjuri jew tal-frott tal-familja tal-ward, abbażi tal-ħames sepali u petali jew l-għaxar segmenti tas-soltu tal-frotta tagħhom. Dawn it-tipi ta’ twieqi tondi ornamentali joħolqu kuntrast mat-twieqi Gotiċi iktar kumplessi li fihom iktar segmenti (is-soltu numri multipli tal-unitajiet Gotiċi tradizzjonali tad-disinn – tliet trifolji jew erba’ kwadrifolji). Teżi oħra tgħid li dawn id-dekorazzjonijiet huma bbażati fuq disinn antik, li ġie ispirat mill-pijunieri fir-rota tal-ħajja, assoċjata llum il-ġurnata mar-reliġjonijiet tal-Lvant, jew inkella jaf jalludu għall-Madonna.

Il-Bażilika ta’ San Prokopju oriġinat fil-bidu tas-seklu 12 bħala monasteru Benedettin. Kellha tant rikkezzi li wasslet għat-twaqqif ta’ ċentru kummerċjali lokali: ir-raħal ta’ Třebíč. Il-monasteru reġa’ nbena matul ir-renju tar-Re Wenceslas I (1230-1253), u mill-ġdid fl-aħħar tas-seklu 15. Matul l-ewwel nofs tas-seklu 16, uħud mill-binjiet monastiċi ta’ Třebíč ġew immudellati f’kastell, u iktar ’il quddiem ġew rinnovati bi stil Barokk.

Fil-bidu tas-seklu 18, saru xi bidliet fil-bażilika mill-arkitett Ċek Frantisek Maxmilian Kanka; it-twieqi twessgħu, ġew miżjuda xi riffieda, reġa’ nbena t-torri fil-Lbiċ tal-bażilika, u ġiet mibnija l-faċċata l-ġdida fil-Punent b’żewġ torrijiet bi stil Barokk u Gotiku.

Ir-raħal storiku ta’ Třebíč, li huwa estiż fuq iż-żewġ naħat tax-xmara Jihlava, ġie ddikjarat Żona ta’ Konservazzjoni fl-1990. Il-Kwartier Lhudi u l-Bażilika ta’ San Prokopju, flimkien mal-kastell u l-ġonna, huma kollha inklużi fiż-Żona ta’ Konservazzjoni ta’ Trebic.

### Kronoloġija

* 1101: twaqqif tal-Monasteru Benedettin.
* 1277: l-iktar dokument antik li jsemmi r-raħal ta’ Třebíč.
* 1335: l-għoti tad-drittijiet ta’ raħal lil Třebíč skont ir-raħal irjali ta’ Znojmo.
* 1338: l-ewwel referenzi ta’ insedjament Lhudi.
* 1468: ir-raħal ta’ Třebíč inħakem u nqered minn Matthias Corvinus tal-Ungerija.
* Wara l-1800: l-espansjoni tal-konzerija u tal-produzzjoni taż-żraben.
* 1871: il-ftuħ tal-Palazz Nazzjonali (Národní dům) u t-twaqqif ta’ skola tal-grammatika (Gymnázium Třebíč) biċ-Ċek bħala l-ilsien tat-tagħlim.
* 1886: l-ewwel ferrovija tgħaddi minn Třebíč.
* 1930: l-iżvilupp tal-produzzjoni taż-żraben u l-kostruzzjoni tal-kolonji tal-ħaddiema – illum id-diviżjoni ta’ Borovina.
* Snin 70 u 80 tas-seklu 20: il-kostruzzjoni ta’ akkomodazzjonijiet residenzjali ġodda u żieda sussegwenti fil-popolazzjoni.
* Snin 90 tas-seklu 20: ir-rinnovazzjoni veloċi tar-raħal.
* 2003: it-tniżżil tal-Kwartier Lhudi u tal-Bażilika ta’ San Prokopju fil-lista ta’ Siti ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO.

## Sit ta’ Wirt Dinji

Il-kwartier Lhudi u l-Bażilika ta’ San Prokopju ġew iddeżinjati bħala Sit ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2003.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta’ żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: **il-kriterju (ii)** “Wirja ta’ skambju importanti ta’ valuri umani, tul perjodu ta’ żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ”, ladarba l-kwartier Lhudi u l-Bażilika ta’ San Prokopju ta’ Třebíč huma xhieda tal-koeżistenza u l-interskambju ta’ valuri bejn żewġ kulturi differenti, tal-Lhud u tal-Kristjani, tul is-sekli; u **l-kriterju (iii)** “Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta’ tradizzjoni kulturali jew ta’ ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet”, ladarba l-kwartier Lhudi ta’ Třebíč huwa xhud eċċezzjonali tat-tradizzjonijiet kulturali tad-diaspora Lhudija fl-Ewropa Ċentrali.

## Ġeografija
Ir-raħal ta’ Třebíč jinsab 35 km fix-Xlokk ta’ Jihlava u 65 km fil-Punent ta’ Brno fuq ix-xmara Jihlava. L-elevazzjoni tar-raħal hija bejn 392 metru u 503 metri ’l fuq mil-livell tal-baħar.

Třebíč għandu klima miti b’waqtiet tax-xita okkażjonali. It-temperatura annwali medja hija 7.5 °C, it-temperatura medja f’Lulju hija 18.5 °C u f’Jannar hija −3.4 °C.

## Demografija

### Diviżjonijiet tar-raħal

* Borovina (526 dar, 5,864 abitant)
* Budíkovice (61 dar, 199 abitant)
* Horka Domky (1,158 dar, 7,788 abitant)
* Jejkov (91 dar, 270 abitant)
* Nové Dvory (987 dar, 16,657 abitant)
* Nové Město(161 dar, 1,056 abitant)
* Pocoucov (59 dar, 183 abitant)
* Podklášteří (1,009 dar, 3,899 abitant)
* Ptáčov (66 dar, 212-il abitant)
* Račerovice (49 dar, 155 abitant)
* Řípov (22 dar, 68 abitant)
* Slavice (80 dar, 246 abitant)
* Sokolí (44 dar, 88 abitant)
* Stařečka (202 idjar, 539 abitant)
* Týn (203 idjar, 1,171 abitant)
* Vnitřní Město (53 dar, 210 abitant)
* Zámostí (124 dar, 416 abitant)

**Progress tal-popolazzjoni**

## Trasport

Fost ir-rotot kummerċjali li kien hemm ħdejn Třebíč diġà minn żmien il-qedem insibu r-rotot ta’ *Habry*, ta’ *Lovětín* u ta’ *Libice*.

Illum il-ġurnata, Třebíč huwa salib it-toroq importanti għat-traffiku tar-reġjun. It-toroq prinċipali li jgħaddu minn Třebíč huma l-I/23 (Brno – České Budějovice) u l-II/360, li jikkollegaw ir-raħal ta’ Třebíč mal-awtostrada D1. It-triq II/405, li tgħaddi ħdejn ir-raħal, tikkollegah mal-belt kapitali tar-Reġjun ta’ Vysočina – Jihlava.

Il-ferrovija tgħaddi mid-direzzjoni Lvant-Punent fi Třebíč. Il-ferrovija Nru 240 tikkollega lil Třebíč mal-bliet ta’ Brno u Jihlava. Hemm żewġ stazzjonijiet tal-ferrovija li jaqdu lir-raħal: Třebíč u Třebíč-Borovina.

Hemm ajruport rikreattiv żgħir fil-limiti tar-raħal.

Fl-imgħoddi ġiet proposta linja tat-trolley bus iżda qatt ma nbniet.

Fir-raħal ta’ Třebíč hemm diversi faċilitajiet segregati għar-roti, fosthom rotta għaċ-ċiklistili tagħti minn Jihlava għal Raabs an der Thaya, li nbniet fl-2009.

## Kultura

### Festivals

* Divadelní Třebíč – festival teatrali amatorjali
* Šamajim – festival tal-kultura Lhudija
* Bramborobraní – festival folkloristiku tal-patata bil-mużika u ż-żfin
* Oslavy Unesco – ċelebrazzjoni tal-anniversarju tat-tniżżil tar-raħal fil-lista tas-Siti ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO
* Divadla 2-3-4 herců – festival teatrali professjonali
* Zámostí – festival kulturali u mużikali
* Concentus Moraviae – kunċerti tal-mużika klassika

## Edukazzjoni

### Universitajiet

* Il-Kulleġġ tal-Moravja tal-Punent ta’ Třebíč

### Skejjel sekondarji

* Gymnázium Třebíč
* Střední průmyslová škola Třebíč (skola sekondarja tas-snajja’ ta’ Třebíč)
* Katolické gymnázium Třebíč (liċeo Kattoliku ta’ Třebíč)
* Obchodní akademie Dr. Albína Bráfa
* Vyšší odborná škola a Střední škola veterinární, zemědělská a zdravotnická Třebíč
* Hotelová škola Třebíč
* Střední škola stavební Třebíč
* Střední škola řemesel Třebíč
* Soukromá střední odborná škola a Střední odborné učiliště

## Nies notevoli

* Leopold Löw (1811-1875), rabbi Ungeriż
* Friedrich Leo von Rottenberger (1872-1938), arkitett tal-pajsaġġ Awstrijaku
* Jan Syrový (1888-1970), ġeneral, politiku u Prim Ministru fl-1938
* Jan Zahradníček (1905-1960), poeta
* Jindřich Svoboda (1917-1942), kaptan tal-ajruplani militari fl-RAF
* Jaroslav Zvěřina (twieled fl-1942), politiku
* Pavel Padrnos (twieled fl-1970), motoċiklista
* Patrik Eliáš (twieled fl-1976), plejer tal-hockey fuq is-silġ
* Martin Erat (twieled fl-1981), plejer tal-hockey fuq is-silġ
* Theodor Gebre Selassie (twieled fl-1986), plejer tal-futbol
* Vladimír Sobotka (twieled fl-1987), plejer tal-hockey fuq is-silġ
* Jitka Válková (twieldet fl-1991), mudella rebbieħa tal-kompetizzjoni nazzjonali

## Ġemellaġġ
Třebíč huwa ġemellat ma’:

* Humenné, is-Slovakkja
* Lilienfeld, l-Awstrija
* Oschatz, il-Ġermanja
* Rakhiv, l-Ukrajna
* Yichang, ic-Ċina

## Referenzi