Toskana

**Toskana,** huwa wieħed mill-għoxrin reġjun tal-Italja ; Hija tinsab fiċ-ċentru-punent tal-pajjiż u l-kapitali tagħha hija Firenze . Fl-2020, kellha 3 692 555 habitants, it-Toskani, mifruxa fuq erja ta' 22 987,04.

Benniena tar-Rinaxximent u l-umaniżmu, l-istorja politika u kulturali eċċezzjonalment rikka tagħha ppermettietilha tagħti l-lingwa tagħha lill-Italja, kif ukoll lil awturi bħal Dante, Boccaccio u Petrarch, figuri politiċi bħal Cosimo x-Xiħ, Lorenzo il-Magnifiku, Machiavelli u Catherine de Medici, artisti bħal Brunelleschi, Fra Angelico, Botticelli, Leonardo da Vinci u Mikelanġlu u wirt arkitettoniku immens.

L-ekonomija tagħha hija bbażata l-aktar fuq it-turiżmu, l-agrikoltura u l-industrija tal-moda.

## Ġeografija
It-Toskana, li għandha forma trijangulari, hija reġjun li jinsab fl- Italja ċentrali, bejn il-parti tat-tramuntana tal- Baħar Tirrenju u l- Muntanji Appennini . Tinkludi wkoll grupp ta' gżejjer imsejħa l- Arċipelagu Toskan . It-Toskana għandha erja ta’ madwar 22 987,04    . Imdawwar u maqsum minn firxiet kbar ta' muntanji u xi pjanuri fertili ħafna, ir-reġjun għandu riljev iddominat minn pajjiżi bl-għoljiet. L-aktar attività importanti hija l-agrikoltura .

Jekk il-muntanji jkopru 25 % taż-żona totali ( 5 770   ) u l-pjanuri 8.4 %, kważi kollha jikkoinċidu mal-wied tax-Xmara Arno ( 1 930   ), l-għoljiet jokkupaw żewġ terzi (66.5 %) taż-żona totali tar-reġjun, li tkopri 15 292.

Il-klima hija relattivament ħafifa fiż-żoni kostali, iżda hija aktar ħarxa u b'aktar xita fl-intern, b'varjazzjonijiet konsiderevoli fit-temperatura bejn ix-xitwa u s-sajf.

### Popolazzjoni
It-Toskana għandha 3,660,834 abitanti (skont iċ-ċensiment tal-2025). L-ibliet ewlenin huma :

* Firenze (370,657 abitanti) ;
* Prato (180,000 abitanti) ;
* Livorno (170,000 abitanti) ;
* Arezzo (100,000 abitanti) ;
* Pisa (93,000 abitanti) ;
* Pistoia (90,000 abitanti).

## Storja
Il-kelma *Toscana* (“ Toskana ”) jidher fis X 10 seklu . Ġej mill-kelma Latina *Tuscia* li, III seklu seklu, l-Etrurija jew *Tuscia* tal-qedem, art tal- Etruski, li tinsab bejn it- Tiber u l- Arno .

### Perjodu taċ-ċivilizzazzjoni Etruska
L -Etruskani jidhru fl-istorja fit VIII seklu. seklu av. J. -Ċ. u laħqu l-quċċata taċ-ċivilizzazzjoni tagħhom fis- VI 6 seklu av. QK Wara li ġew sottomessi minn Ruma, ġew assorbiti kompletament miċ-ċivilizzazzjoni Rumana fl- I seklu. seklu av. QK

L-Etrurija, it-territorju tad-dodekapolis reġjonali tagħhom, kienet tikkorrispondi bejn wieħed u ieħor ma' dak tat-Toskana tal-lum.

Bis-saħħa ta’ flotta qawwija li kienu bnew, l -Etruski stabbilew skambji kummerċjali mal-Greċja u l- Lvant ( Ċipru, Sirja ), il-Gallja, Hispania u l-Afrika ( Kartaġni ), esportaw ħadid u ram Toskani, importaw drappijiet, ġojjelli, avorju, ċeramika, eċċ.

Huma fittxew li jestendu d-dominanza tagħhom lejn in-nofsinhar fejn, matul it-tieni nofs VIIseklu 7 seklu av. J. -Ċ. , okkupaw il-pajjiż Latin . Huma stabbilew ruħhom fis-sit ta’ Ruma, li għal aktar minn seklu kienet immexxija minn rejiet mill -Etrurija, it- Tarquins .

Madwar il-bidu tas VI 6 seklu av. J. -Ċ. , huma daħlu fil -Campania, iżda ħabtu mal- Griegi, u stabbilew ruħhom fin-nofsinhar tal-Italja (jew Magna Graecia ). Fit-tramuntana, infirxu lejn l-aħħar tas- VI seklu. seklu av. QK , f'parti kbira tal- Pjanura tal-Po, fejn waqqfu hemmhekk b'mod partikolari Bologna (dak iż-żmien imsejħa Felsina ), kif ukoll il-port ta' Spina (illum fid-delta tal-Po ), minn fejn setgħu jikkontrollaw il-kummerċ tal- Adrijatiku .

L-Etrurija ffurmat federazzjoni ta’ tnax-il "belt-stat" miġbura f’dodekapoli, u sejħet Lucumonia għax kienu mmexxija minn re msejjaħ "Lucumon", li l-għaqda tiegħu baqgħet aktar reliġjuża milli politika fin-natura tagħha.

VI tmiem is-seklu 6 -Ċ. , Tarquinius Superbus, l-aħħar mis-seba' rejiet ta' Ruma, jitkeċċa u r-Rumani jsiru repubblika (509). Fil-bidu tas-seklu ta' wara, l- Etruski, li issa kienu maqtugħin minn Campania, ippruvaw jistabbilixxu konnessjoni bil-baħar iżda mbagħad iltaqgħu mal- Griegi .

Mhedded III seklu ' l hawn bl-espansjoni Rumana, il-bliet Etruski ċedew waħda waħda għall-qawwa dejjem tikber ta’ Ruma il-ħakma tal-kapitali reliġjuża tagħhom, Velzna, fis- sena 265 QK. J. -Ċ. , jimmarka t-tmiem tal-indipendenza tagħhom.

Miċ-ċivilizzazzjoni brillanti tagħhom, għandna ħafna fdalijiet arkeoloġiċi, li jixhdu arti raffinata u inġenwità kbira, kif ukoll il-bosta kontribuzzjonijiet tagħhom għaċ-ċivilizzazzjoni Rumana (pereżempju, l-aruspiji). Mill-banda l-oħra, il-lingwa tagħhom, li minnha fadal ftit traċċi bil-miktub, għadha ma ġietx deċifrata. sal-lum il-ġurnata  .

### Perjodu tad-dominanza Rumana (-265 - 476)
Bejn it II 2 U It-3 sekli  -Ċ. , erba' toroq Rumani ewlenin li jibdew minn Ruma huma stabbiliti fir-reġjun :

* il -Via Aurelia, li tgħaddi tul il-kosta sal-port ta' Pisa u mbagħad sal-bażi navali ta' *Guenua* ( Ġenova ) ;
* il -via Clodia, lejn Saturnia ;
* il -Via Cassia, lejn Firenze ;
* il -Via Flaminia, li tgħaqqad lil Ruma mal-Umbrija u l -Baħar Adrijatiku .

Dawn it-toroq Rumani evitaw iċ-ċentri Etruski kbar, li kienu qed jonqsu b'rata mgħaġġla, favur bliet Rumani ġodda, pereżempju, *Pistoriae* ( Pistoia ), oriġinarjament belt żgħira fortifikata fuq il -Via Cassia .

### Medju Evu (476-1492)
Fid-deċennji ta' wara, wara perjodu ta' ħakma mill- Ostrogoti ta' Teodoriku, ir-reġjun ġie inkorporat fil-qosor fl- Imperu Ruman tal-Lvant matul iż-żmien tal-Imperatur Ġustinjanu.

Fis-seklu 6, it-Toskana, bħal ħafna mill-peniżola Taljana, ġiet maħkuma minn gruppi Ġermaniċi komunement imsejħa "Lombardi." Imwaqqfa fit-tieni nofs tas-seklu 6 AD, ir-Renju Lombard (kapitali: Pavia) u d-dukati Lombardi fin-nofsinhar ta' Ruma kkontrollaw il-peniżola għal aktar minn żewġ sekli.

Fl-843 ( it-Trattat ta' Verdun ), l-Imperu Karolinġjan inqasam fi tliet renji, wieħed minnhom sar ir- Renju ta' Franza u t-tnejn l-oħra l- Imperu Ruman Imqaddes, stabbilit uffiċjalment fid-962. It-Toskana saret parti minn Franza Nofsani fl-843, u aktar tard minn Lotharingia, imbagħad mill-Imperu Ruman Imqaddes, iddominat mill-Ġermaniżi ta' Franza tal-Lvant  .

Għall-ewwel, il-gwerer bejn l-ibliet ġegħlu liċ-ċittadini nfushom kontra xulxin, ta’ bejn il-ħmistax u l-ħamsin sena. Il-Florentin famuż Dante Alighieri ħa sehem fl-aħħar battalja ta’ dan it-tip, il- Battalja ta’ Campaldino (fl-1289), li ppermettiet lil Firenze tegħleb ir-reżistenza ta’ Arezzo .

### Il-Medici, sidien ta’ Firenze, imbagħad tat-Toskana (1434-1743)
Il-familja Medici ħakmet Firenze kważi kontinwament mill-1434 sal-1743. Dan ir-renju beda b'mod diskret ma ' Cosimo x-Xiħ, iben il-merkant għani Giovanni di Bicci . Huwa ħadem matul ħajtu kollha biex isib xogħol għall-artisti li kien jipproteġi. Huwa kien ukoll l-ewwel patrun li rrispetta l-artisti u l-ewwel patrun umanista, poliglotta u dilettant tal-filosofija. Għalkemm ma ġewx eletti, il-membri bikrin tad-dinastija gawdew l-appoġġ tan-nies.

Fl-1494, Karlu VIII ħatar lil Hugues d'Amboise, iben Pierre d'Amboise, gvernatur tat-Toskana. Wara l-ħarba ta' Blat II de Medici quddiem it-truppi Franċiżi ta' Charles VIII, il-pirjol Dumnikan Jerome Savonarola waqqaf, f'Firenze, repubblika tal-" virtù ". Skomunikat, wara li għajjef lin-nies bl-eċċessi tiegħu, ġie eżegwit fl-1498, iżda r-repubblika damet sal-1512, imbagħad reġgħet twieldet mill-1527 sal-1530 meta l-papa Klement VII ( Medici ) u l-Imperatur Karlu V ingħaqdu flimkien biex jerġgħu jġibu lura lill-Medici fil-poter, Alessandru, wara assedju tal-belt li dam għaxar xhur.

Tnejn minnhom saru papiet fis XVI16 . seklu taħt l-ismijiet ta' Leon X u ta' Klement VII . L-isem Medici jibqa' għal dejjem assoċjat ma' linja sħiħa ta' artisti bħal Botticelli, Michelangelo, Leonardo da Vinci, eċċ.

Il-Gran Duki tat-Toskana, tad-Dar ta' Habsburg, ġew deposti wara r-Rivoluzzjoni Toskana ta' April 1859 u r-rebħa tal-armata tar- Renju ta' Sardinja (magħruf bħala " Renju ta' Piemonte-Sardinja »), alleat ma' Franza ta' Napuljun III, fuq l- Imperu Awstrijak, immexxi mill-Asburgi ( Battalja ta' Solferino, 1859). Il-Gran Dukat tat-Toskana ġie anness mar-Renju ta' Sardinja permezz tal-plebixxitu ta' Marzu 1860, li ġie ttrasformat fir-Renju tal-Italja s-sena ta' wara.

### Firenze, il-belt kapitali tar-Renju tal-Italja (1861-1870)
Fl-1861, ir-Re ta’ Sardinja Vittur Emmanuel II, ukoll Duka ta' Savoy u Prinċep ta' Piemonte, stabbilixxa r- Renju tal-Italja li inkorpora t-Toskana.

Firenze saret il-belt kapitali tar-renju l-ġdid, sakemm tinqabad Ruma u l-Istati Papali, li ma seħħitx qabel l-1870.

## Diviżjonijiet amministrattivi

Ir-reġjun tat-Toskana jinkludi belt metropolitana waħda u disa’ provinċji :

* Belt Metropolitana ta’ Firenze ;
* Arezzo ;
* Grosto ;
* Livorno ;
* Lucca ;
* Massa u Carrara ;
* Pisa ;
* Pistoia ;
* Prato ;
* Siena.

## Kultura
Ir-reġjun irċieva tmien iskrizzjonijiet ta' Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO . :

### Links esterni