Sabratha

**Sabratha** (bl-Għarbi: صبراتة, b'ittri Rumani: *Ṣabrāta*; kif ukoll *Sabratah*, *Siburata*), fid-Distrett ta' Zawiya tal-Libja, kienet l-iżjed belt fil-Punent mit-"tliet bliet" antiki tat-Tripolis Rumana, flimkien ma' Oea u Leptis Magna. Mill-2001 sal-2007 kienet il-belt kapitali tal-eks Distrett ta' Sabratha wa Sorman. Tinsab tul il-kosta Mediterranja madwar 70 kilometru (43 mil) fil-Punent ta' Tripli moderna. Is-sit arkeoloġiku eżistenti tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1982.

## Sabratha antika

Il-port ta' Sabratha x'aktarx li ġie stabbilit għall-ħabta tal-500 Q.K., bħala ċ-ċentru kummerċjali Feniċju ta' **Tsabratan** (bil-Puniku: ‬𐤑𐤁‬‬𐤓𐤕‬𐤍, ṣbrtn, jew ‬𐤑𐤁‬‬𐤓𐤕𐤏‬𐤍, ṣbrtʿn). Milli jidher dan kien isem Berberu, li jagħti x'jifhem li kien jeżisti xi insedjament nattiv qabel il-belt. Il-port serva bħala ċentru Feniċju għall-prodotti tal-periferija Afrikana. Il-Griegi sejħulha Sabrata (bil-Grieg Antik: Σαβράτα), Sabaratha (bil-Grieg Antik: Σαβαραθά), Sabratha (bil-Grieg Antik: Σαβράθα) kif ukoll Abrotonon (bil-Grieg Antik: Ἀβρότονον). Wara l-waqgħa tal-Feniċja, Sabratha sfat taħt l-influwenza ta' Kartaġni.

Wara l-Gwerer Puniċi, Sabratha saret parti mir-Renju Numidjan b'għomru qasir ta' Massinissa qabel ma dan ġie anness mar-Repubblika Rumana bħala l-provinċja ta' *Africa Nova* fis-seklu 1 Q.K. Sussegwentement ġiet Rumanizzata u rikostruwita fis-sekli 2 u 3 W.K. L-Imperatur Septimius Severus twieled fil-qrib, f'Leptis Magna, u Sabratha laħqet l-quċċata tagħha taħt it-tmexxeja tas-Severani, meta kważi rdoppjat bħala daqs. Il-belt ġarrbet ħsarat estensivi minħabba terremoti li heżżew l-art matul is-seklu 4, b'mod partikolari t-terremot tat-365. Il-belt sfat taħt il-kontroll tar-renju tal-Vandali fis-seklu 5, u partijiet kbar mill-belt ġew abbandunati. Reġgħet ingħatat ftit ħajjja taħt it-tmexxija Biżantina, meta nbnew diversi knejjes u ħajt difensiv (għalkemm madwar parti żgħira mill-belt). Il-belt kienet ukoll is-sede ta' veskovat. Fi żmien mitt sena mill-invażjoni Musulmana tal-Magreb, il-kummerċ kien għadda għand portijiet oħra u Sabratha ċkienet għad-daqs ta' villaġġ.

### Sit arkeoloġiku

F'Sabratha saru diversi kampanji ta' skavi mill-1921, l-iktar minn arkeologi Taljani. Ġiet skavata wkoll minn tim Brittaniku mmexxi minn Dame Kathleen Kenyon u John Ward-Perkins bejn l-1948 u l-1951. Apparti t-Teatru ta' Sabratha li għad għandu l-isfond arkitettoniku fuq tliet sulari, f'Sabratha hemm tempji ddedikati lil Liber Pater, Serapis u Isis. Hemm bażilika Kristjana ta' żmien Ġustinjanu kif ukoll fdalijiet ta' wħud mill-artijiet bil-mużajk li kienu jżejnu l-binjiet tal-elit tat-Tramuntana tal-Afrika Rumana (pereżempju, fil-Villa ta' Sileen, qrib Homs). Madankollu, dawn huma ppreservati l-iktar fil-mudelli kkuluriti fil-banjijiet fuq in-naħa tal-baħar (jew il-Forum), direttament faċċata tal-kosta, u fl-artijiet bojod u suwed tal-banjijiet tat-teatru. Qrib is-sit arkeoloġiku hemm mużew li fih uħud mit-teżori ta' Sabratha, għalkemm hemm fdalijiet oħra li jistgħu jiġu ammirati fil-Mużew Nazzjonali f'Tripli.

Fl-1943, matul it-Tieni Gwerra Dinjija, l-arkeologu Max Mallowan, ir-raġel tar-rumanziera Agatha Christie, kien ibbażat f'Sabratha bħala assistent tal-Uffiċjal Għoli tal-Affarijiet Ċivili tal-Provinċja tal-Punent ta' Tripolitanja. Il-kompitu prinċipali tiegħu kien li jissorvelja l-allokazzjoni tar-razzjonijiet tal-qmuħ, iżda fi kliem il-bijografu ta' Christie, dan kien "stazzjonament glorjuż", li matulu Mallowan għex f'villa Taljana b'terrazzin li jagħti fuq il-baħar u kien jiekol ħut frisk u żebbuġ.

### Erożjoni u elementi

Skont rapport ta' April 2016, minħabba l-kompożizzjoni ratba tal-ħamrija u n-natura tal-kosta ta' Sabratha, li hija magħmula l-iktar minn blat artab u ramel, il-fdalijiet ta' Sabratha jgħaddu minn perjodi perikolużi ta' erożjoni kostali. Il-banjijiet pubbliċi, il-binja bil-moli taż-żebbuġ u l-"port" jistgħu jitqiesu bħala l-iżjed li ġarrbu ħsarat peress li l-binjiet ikkrollaw minħabba maltempati u baħar qawwi. Peress li l-materjal tal-bini l-iktar komuni f'Sabratha, il-kalkarenit, huwa ferm suxxettibbli għall-erożjoni fiżika, kimika u bijoloġika minħabba l-elementi (b'mod partikolari r-raxx tal-baħar), il-konservazzjoni fit-tul tal-monumenti hija mhedda. Iż-żieda fil-livell tal-baħar ukoll tista' tikkomprometti l-integrità tas-sit.

Din l-erożjoni tal-kosta ta' Sabratha Antika tista' tiġi osservata kull sena b'differenzi sinifikanti fil-konfigurazzjoni tal-bajja u b'binjiet li dan l-aħħar tmermru u kkrollaw. Il-breakwaters stabbiliti qrib il-port u l-moli taż-żebbuġ mhumiex adegwati u huma żgħar wisq biex jipproteġu b'mod effiċjenti l-Belt Antika ta' Sabratha.

## Sit ta' Wirt Dinji
Is-Sit Arkeoloġiku ta' Sabratha ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1982.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' kriterju wieħed tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (iii)** "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet".

## Sabratha moderna
Fil-belt moderna ta' Sabratha hemm ukoll l-Università ta' Sabratha. Wefaq Sabratha huwa l-klabb tal-futbol tal-belt, u jilgħab fl-Istadium ta' Sabratha.

Kif innotat fid-dokumentarju tal-2021 *[[The Beatles]]: Get Back*, tar-reġista Peter Jackson, it-Teatru ta' Sabratha kien jitqies bħala wieħed mill-postijiet possibbli fejn The Beatles setgħu jagħmlu l-kunċert finali f'ħin reali tagħhom bħala grupp (minflok l-aħħar kunċert tagħhom għamluh fuq il-bejt tal-kwartieri ġenerali tal-Apple Corps).

## Klima
Sabratha għandha klima sħuna u semiarida skont il-klassifikazzjoni klimatika ta' Köppen (*BSh*).

## Gallerija

### Panorama

File:Sabratha_excavation_Panorama_April_2004.jpg|Ritratt panoramiku ta' parti mis-sit arkeoloġiku.
File:2006-10-14_Sebratha_D_Bruyere.JPG|Ritratt panoramiku tat-teatru fis-sit arkeoloġiku.


### Sit arkeoloġiku

File:Theater_Sabratha_01.JPG|It-Teatru.
File:Thater_Sabratha_02.JPG|It-Teatru.
File:Theatre_of_Sabratha,_Libya.jpg|Veduta tat-teatru.
File:Theater_Sabratha_03.JPG|Faċċata tal-irħam mal-ħajt tat-teatru.
File:Theater_Sabratha_04.JPG|Waħda minn bosta mogħdijiet fit-teatru.
File:Theater_Sabratha_05.JPG|Il-mogħdijiet interni tat-teatru.
File:Theater_Sabratha_06.JPG|Il-fdalijiet tat-teatru.
File:Theater_Sabratha_07.JPG|It-Teatru.
File:Theater_Sabratha_08.JPG|It-Teatru.
File:Theater_Sabratha_09.JPG|Waħda mill-ftit daħliet tat-teatru.
File:Theater_Sabratha_10.JPG|It-Teatru.
File:Theater_Sabratha_11.JPG|Bassoriljiev fil-parti t'isfel tal-palk tat-teatru.
File:Theater_Sabratha_12.JPG|Bassoriljiev fil-parti t'isfel tal-palk tat-teatru.
File:Theater_Sabratha_13.JPG|Bassoriljiev fil-parti t'isfel tal-palk tat-teatru.
File:Theater_Sabratha_14.JPG|Bassoriljiev fil-parti t'isfel tal-palk tat-teatru.
File:Theater_Sabratha_15.JPG|Bassoriljiev fil-parti t'isfel tal-palk tat-teatru.
File:Theater_Sabratha_17.JPG|Bassoriljiev fil-parti t'isfel tal-palk tat-teatru.
File:Theater_Sabratha_18.JPG|Bassoriljiev fil-parti t'isfel tal-palk tat-teatru.
File:Theater_Sabratha_19.JPG|Bassoriljiev fil-parti t'isfel tal-palk tat-teatru.
File:Theater_Sabratha_20.JPG|Altoriljiev tat-teatru.
File:Theater_Sabratha_21.JPG|Altoriljiev tat-teatru.
File:Theater_Sabratha_22.JPG|It-Teatru.
File:Theater_Sabratha_23.JPG|Il-bażi u l-kapitell ta' kolonna tat-teatru.
File:Theater_Sabratha_24.JPG|Kapitell ta' kolonna tat-teatru.
File:Theater_Sabratha_25.JPG|It-Teatru.
File:Theater_Sabratha_26.JPG|It-Teatru.
File:Theater_Sabratha_27.JPG|It-taraġ li jagħti għall-palk tat-teatru.
File:Theater_Sabratha_28.JPG|It-Teatru.
File:Theater_Sabratha_29.JPG|Id-daħla tat-teatru.
File:Theater_Sabratha_30.JPG|L-arċitravu u kapitell tat-teatru.
File:Theater_Sabratha_31.JPG|In-naħa ta' wara tat-teatru.
File:Theater_Sabratha.JPG|It-tiżjin tad-daħla tat-teatru.
File:Nymphaeum_Sabratha_01.JPG|In-*Nymphaeum*.
File:Nymphaeum_Sabratha_02.JPG|In-*Nymphaeum*.
File:Seaside_Bath_Sabratha01.JPG|Il-banjijiet termali tan-naħa tal-baħar.
File:Toilet_sabratha_01.JPG|Il-latrini.
File:Laternies_Sabratha_02.JPG|Il-latrini.
File:Agora_Sabratha.JPG|Is-sala tal-Kunsill.
File:Curia_Sabratha.JPG|Il-Kurja.
File:Mosaic_Peristyle_house_Sabratha.JPG|Mużajk fid-Dar tal-Peristil.
File:Mosaic_Peristyle_house_Sabratha_01.JPG|Mużajk fid-Dar tal-Peristil.
File:Peristyle_house_Sabratha_01.JPG|Id-Dar tal-Peristil.
File:Peristyle_house_Sabratha_02.JPG|Id-Dar tal-Peristil.
File:Seawards_bath_Mosaic_Sabratha.JPG|Mużajk bil-banjijiet fuq in-naħa tal-baħar.
File:Inscription_Capitolium_Sabratha.JPG|Kitba mnaqqxa quddiem il-*Capitolium.*
File:Baptisterium_Sabratha_Apuleus_Basilica.JPG|Il-Bażilika ta' Apuleus u l-Battisterju Biżantin.
File:Pylone_Basilica_Apuleus_Sabratha.JPG|Pilastru tal-Bażilika ta' Apuleus.
File:Flavius_Tullus_Sabratha.JPG|Il-Funtana ta' Flavius Tullus fit-Tempju Antonin.
File:Podium_Antonine_Temple_Sabratha.JPG|Il-podju tat-Tempju Antonin.
File:Portic_Antonine_Temple_Sabratha.JPG|It-Tempju Antonin.
File:Podium_Antonine_Temple_Sabratha_01.JPG|Il-podju tat-Tempju Antonin.
File:Mausoleum_of_Bes_(Sabratha,_Az_Zawiyah,_Libya).jpg|Il-Mawżolew ta' Bes.


### Mużew

File:Torso_Emperor_Sabratha.JPG|Sider l-Imperatur Vespasjuni, jew ibnu Titus.
File:Mosaic_Sabratha_01.JPG|Mużajk fil-mużew.
File:Mosaic_Sabratha_02.JPG|Mużajk fil-mużew.
File:Mosaic_Sabratha_03.JPG|Mużajk fil-mużew.
File:Mosaic_Sabratha_05.JPG|Mużajk mill-banjijiet tat-teatru.
File:Mosaic_Sabratha_06.JPG|Mużajk fil-mużew.
File:Mosaic_Sabratha_07.JPG|Mużajk fil-mużew.
File:Head_Sabratha_01.JPG|Ras fil-mużew.
File:Satyr_Sabratha.JPG|Statwa tal-irħam minn satir fil-Forum.
File:Jupiter_Sabratha.JPG|Bust ta' Ġove mit-Tempju ta' Ġove.
File:Concordia_Africanus_Sabratha.JPG|Bust tad-divinità femminili Concordia mit-Tempju ta' Ġove.
File:Candelabrum_Sabratha.JPG|Kandelabru tal-irħam li juri lil Orfeo u l-annimali, mill-banjijiet tat-teatru.
File:Head_Sabratha_02.JPG|Ras fil-mużew.
File:Decor_Element_Insula_Sabratha.JPG|Element ta' tiżjin tal-Insula (dar) fil-mużew.
File:Mosaic_Sabratha_08.JPG|Mużajk fil-mużew.
File:Mosaic_Sabratha_09.JPG|Ir-rikostruzzjoni tal-Bażilika ta' Ġustinjanu fil-mużew.


## Referenzi