Pajsaġġ Kulturali tat-Tinqix fuq il-Blat f'Gobustan

Il-**Pajsaġġ Kulturali tat-Tinqix fuq il-Blat f'Gobustan** jirrappreżenta l-flora u l-fawna, il-kaċċa, l-istili ta' ħajja u l-kultura tal-preistorja u tal-Medju Evu f'Gobustan, l-Ażerbajġan. It-tinqix fuq il-blat juri rġiel primittivi, żfin ritwali, irġiel bil-lanez f'idejhom, annimali, ġlied tal-barrin, karovani tal-iġmla, u rappreżentazzjonijiet tax-xemx u tal-istilel. Dan it-tinqix fuq il-blat imur lura għal 5,000-20,000 sena ilu. Dan is-sit sar Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2007.

## Deskrizzjoni
Il-Pajsaġġ Kulturali tat-Tinqix fuq il-Blat f'Gobustan jirrappreżenta l-istorja tal-umanità mill-Paleolitiku Superjuri sal-Medju Evu fl-Ewrasja. Jinsab fin-naħa tax-Xlokk tal-katina muntanjuża tal-Kawkażi l-Kbar fl-Ażerbajġan, madwar 64 kilometru (40 mil) fil-Lbiċ miċ-ċentru tal-belt kapitali ta' Baku. Is-sit huwa mifrux fuq 537 ettaru.

Il-pajsaġġ kulturali jkopri tliet artijiet għoljin bil-blat fit-territorju semideżert tal-Ażerbajġan ċentrali. B'kollox hemm iktar minn 6,000 tinqixa fuq iktar minn 1,000 superfiċe tal-blat, li jirriflettu 40,000 sena ta' storja tal-arti tat-tinqix fuq il-blat.

Matul skavi arkeoloġiċi, instabu wkoll 104 ġebliet żgħar imnaqqxin fi stadji arkeoloġiċi differenti. It-tinqix fuq il-blat f'Gobustan li jmorru lura għal madwar 5,000 sa 8,000 sena ilu fihom bastimenti twal qishom tal-Vikingi. L-iskoperta ta' illustrazzjonijiet ta' bastimenti fost it-tinqix fuq il-blat f'Gobustan turi li kien hemm rabta mal-Mediterran u mal-kontinent Ewropew.

Il-muntanji ta' Jingirdag, Boyukdash u Kichikdash, u l-għolja ta' Yazili, kollha kemm huma jinsabu f'Gobustan, u fihom instab għadd ta' tinqix fuq il-blat ta' żmien il-qedem. Il-biċċa l-kbira tat-tinqix fuq il-blat instab fis-superfiċe ta' fuq tal-muntanji ta' Boyukdash u Kicikdash. It-tinqix fuq il-blat imur lura xi 3,000-4,000 sena ilu u jirrifletti l-iktar xeni tal-kaċċa. Fuq in-naħat iktar imkennija tal-muntanji nstab tinqix fuq il-blat ta' bnedmin (żeffiena, kaċċaturi u rġiel lebsin elmi eżotiċi) u ta' annimali (ċriev u mogħoż).

It-tinqixiet fuq il-blat f'Gobustan ta' annimali jvarjaw skont il-perjodu meta saru minħabba t-tibdil tal-annimali kkaċċjati (minn annimali kbar estinti u żwiemel selvaġġi (matul il-Plejstoċen) għal annimali iżgħar tal-Oloċen bħal ċriev, ċingjali u għasafar selvaġġi), fid-dawl tat-tibdil fil-klima li kien hemm fil-bidu tal-Oloċen.

It-tinqix fuq il-blat fil-postijiet imsejħa "Firuz-1", "Firuz-2", "Gaya-arasi", "Gaya-Arasi-2" fil-muntanja ta' Kicikdash, u "Kaniza", "Ana-Zaga" fil-muntanja ta' Boyukdash, huwa simili għat-tinqix fuq il-blat fuq xi ġebliet li nstabu f'Gobustan kollu.

Waħda minn dawn il-ġebliet għandha kitba mnaqqxa bil-Latin ta' żmien ir-renju tal-Imperatur Ruman Domizjanu (81-96 W.K.), li tindika s-soġġorn temporanju tat-12-il Leġjun Ruman immexxi minn Fulminat fix-xtut tal-Baħar Kaspju.

Fdal ieħor ta' dan iż-żmien bikri hija l-hekk imsejħa *gaval chalan dash* jew ġebla tat-tamburin, strument mużikali antik deskritt fit-tinqix fuq il-blat f'Gobustan.

Fl-1996, permezz tad-digriet tal-Kunsill tal-Ministri tar-Repubblika Sovjetika tal-Ażerbajġan, il-muntanji ġew iddikjarati bħala r-Riżerva Artistika Storika tal-Istat ta' Gobustan. Permezz tad-digriet tal-President, il-muntanji ġew iddikjarati Riżerva Nazzjonali fl-2007.

Il-Pajsaġġ Kulturali tat-Tinqix fuq il-Blat f'Gobustan ġie ddikjarat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2007 għall-kwalità u għad-densità tat-tinqix fuq il-blat.

## Storja
Il-pajsaġġ kulturali ġie skopert għall-ewwel darba minn minatur lokali fl-1939-1940. It-tinqixiet fuq il-blat ta' ċriev, mogħoż u bhejjem tal-ifrat li jmorru lura għal bejn is-sekli 12 u 8 Q.K. jirriflettu n-Neolitiku f'Gobustan. It-tinqixiet fuq il-blat ta" Gobustan ġew studjati minn Isak Jafarzadeh li analizza mas-750 blata b'iktar minn 3,500 tinqix fuq il-blat fl-1947 u iktar 'il quddiem dawn ġew raggruppati f'sitt perjodi minn żmien il-qedem sal-Medju Evu:

* in-Neolitiku (tinqix ta' rġiel u nisa bil-qaws u bil-vleġeġ fuq spallejhom);
* in-Neolitiku Aħħari (tinqix ta' biżonti, bastimenti u arċiera);
* l-Eneolitiku (tinqix kbir ta' mogħoż, iljuni u ċriev);
* Żmien il-Bronż (tinqix ta' annimali selvaġġi, fosthom żwiemel u ħnieżer);
* Żmien il-Ħadid (tinqix ta' bnedmin, mogħoż u ċriev, kif ukoll tinqix ta' kitbiet Rumani);
* il-Medju Evu (tinqix ta' karovani tal-iġmla, ta' ġellied b'arma f'idu, ta' simboli, u ta' kitbiet bl-Għarbi u bil-Persjan)*.*

Iktar 'il quddiem, F. Muradova u J. Rustamov għamlu skoperti ġodda ta' iżjed minn 1,500 tinqixa oħra. Matul l-iskavi arkeoloġiċi nstabu bosta strutturi ta' Żmien il-Bronż ukoll. Dawk l-iskavi arkeoloġiċi kienu appoġġati mill-Istitut tal-Arkeoloġija u tal-Etnografija tal-Akkademja Nazzjonali tax-Xjenza tal-Ażerbajġan.

Fl-1966, fl-1988 u fl-2001, l-iskoperti kollha tat-tinqix fuq il-blat ġew iddokumentati b'ritratti taħt il-protezzjoni statali.

## Sit ta' Wirt Dinji
Il-Pajsaġġ Kulturali tat-Tinqix fuq il-Blat f'Gobustan ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2007.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' kriterju wieħed tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (iii)** "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet".

## Gallerija

File:Rock_art_in_Gobustan.jpg
File:Petroglyph_of_a_aurochs_(a_large_ox)_from_that_era_(37074580146).jpg
File:Qobustan_horse.jpg
File:Qobustan_buffalo.jpg


## Referenzi