Wied ta' M'zab

Il-**Wied ta**' **M'zab** jew **Mzab** (bil-Możabit: *Aghlan*, bl-Għarbi: مزاب, b'ittri Rumani: *Mzāb*) huwa reġjun naturali tat-Tramuntana tad-Deżert tas-Saħara fil-Provinċja ta' Ghardaïa, l-Alġerija. Jinsab 600 kilometru (370 mil) fin-Nofsinhar tal-Alġier u fih jgħixu madwar 360,000 abitant (skont stima tal-2005).

## Ġeoloġija
Il-Wied ta' M'zab (magħruf ukoll bħala *Oued M'zab*) huwa promontorju tal-ġebla tal-ġir.

## Storja
Il-Możabiti ("Ath Mzab") huma fergħa ta' tribù Berbera kbira, l-Iznaten, li kienu jgħixu f'żoni kbar tal-qalba tan-Nofsinhar tal-Alġerija. Bosta ittri u simboli tat-Tifinagh huma mnaqqxa madwar il-Wied ta' M'zab.

Wara l-ħakma Musulmana tal-Magreb, il-Możabiti saru Musulmani skont l-iskola Mu'tazili. Il-popolazzjoni Kristjana indiġena baqgħet tippersisti sas-seklu 11. Wara l-waqgħa tal-istat Rustamida, il-familja rjali tar-Rustamidi flimkien ma' wħud miċ-ċittadini tagħhom għażlu l-Wied ta' M'zab bħala refuġju tagħhom. Madankollu, ir-Rustamidi kienu Ibadi u bagħtu predikatur (Abu Bakr an-Nafusi) li rnexxielu jikkonverti l-Możabiti indiġeni.

Franza invadiet l-Alġerija fl-1830. Il-Wied ta' M'zab ġie anness ma' Franza fl-1882 biss u reġa' lura taħt il-kontroll tal-indiġeni Alġerini fis-sajf tal-1962 permezz tal-indipendenza nazzjonali. Ghardaia (Taghardait) hija l-belt kapitali u l-belt prinċipali tal-Wied ta' M'zab, filwaqt li El Atteuf (Tajnint) huwa l-eqdem insedjament fir-reġjun. Beni Isguen (At Isgen) huwa l-iżjed raħal Iżlamiku Berberu sagru. L-aċċess huwa pprojbit f'diversi sezzjonijiet tar-raħal għal dawk kollha li mhumiex Możabiti u l-barranin kollha ma jistgħux iqattgħu lejn fi ħdan il-ħitan tiegħu. Melika (At Mlichet) hija popolata b'raħal *kabily* imsejjaħ Mlikch li għadu sa issa jinsab qrib Bouira, u fih diversi ċimiterji spazjużi u moskea storika fiċ-ċentru tal-*ksar* (jew *ksour*), filwaqt li Bounoura (At Bounour) huwa ksar storiku b'għalqa tas-siġar tal-palm f'Azwil, u El Guerrara (Igraren) u Berriane (Iberguen) ilhom jiffurmaw parti mill-Wied ta' M'zab mis-seklu 17.

## Sit ta' Wirt Dinji
Il-Wied ta' M'zab ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1982.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (ii)** "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-**kriterju (iii)** "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-**kriterju (v)** "Eżempju straordinarju ta' insedjament uman tradizzjonali, ta' użu tal-art jew ta' użu tal-baħar, li jirrappreżenta kultura (jew kulturi), jew interazzjoni umana mal-ambjent, speċjalment meta jkun sar vulnerabbli minħabba l-impatt ta' bidla irreversibbli".

## Arkitettura

Hemm ħames *qsur* jew *ksour*, jiġifieri "villaġġi mdawra bil-ħitan", li jinsabu fuq promontorji bil-blat tul il-Wied ta' M'zab, u kollettivament huma magħrufa bħala *l-Pentapoli*. Ġew stabbiliti bejn l-1012 u l-1350, u huma: Ghardaïa (*Tagherdayt*), l-insedjament prinċipali llum il-ġurnata; Beni Isguen (*At Isjen*) (bl-Għarbi: بني يزقن); Melika (*At Mlishet*); Bounoura (*At Bunur*); u El Atteuf (*Tajnint*), l-eqdem fost il-ħames insedjamenti. Barra minn hekk, dan l-aħħar żdiedu wkoll l-insedjamenti reċenti ta' Bérianne u ta' El Guerrara, li kollettivament mal-ħames *ksour* l-oħra huma magħrufa bħala l-*Eptopoli ta' M'zab*.

Il-puriżmu funzjonali tal-fidi Ibāḍī flimkien mal-istil ta' għajxien meħtieġ qrib oażi wasslu għal organizzazzjoni rigoruża tal-art u tal-ispazji. Kull ċittadella għandha moskea qisha fortizza, b'minaret li kien jintuża wkoll bħala torri tal-għassa. Id-djar ta' daqs u ta' tip standard kienu jinbnew fi ċrieki konċentriċi madwar il-moskea. L-arkitettura tal-insedjamenti tal-Wied ta' M'zab kienet iddisinjata għall-għajxien komunali egalitarju, b'rispett għall-privatezza tal-familji. L-istil ta' kostruzzjoni tal-Wied ta' M'zab huwa ta' tip Libjan-Feniċju, iktar speċifikament stil Berberu, u ġie replikat f'partijiet oħra tas-Saħara.

Fis-sajf, il-Możabiti kienu jwettqu migrazzjoni lejn iċ-"ċittadelli tas-sajf" iċċentrati fl-oażi tas-siġar tal-palm. Il-wied jirrappreżenta wieħed mill-gruppi ewlenin ta' oażi tad-Deżert tas-Saħara, u huwa kkonfinat b'art arida magħrufa bħala *chebka*, mimlija baċiri ta' xmajjar nexfin.

Il-Wied ta' M'zab tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1982 bħala eżempju intatt ta' ħabitat uman tradizzjonali adattat għall-ambjent tal-madwar.

## Soċjetà
In-natura iżolata tal-Ibāḍiyya għenet biex l-inħawi jibqgħu ppreservati tajjeb, u biex l-Ibāḍī Σezzaba jibqgħu jiddominaw il-ħajja soċjali fl-inħawi. Kunsill federali, *Majlis Ammi Said*, jiġbor flimkien ir-rappreżentanti tas-seba' insedjamenti kif ukoll ta' Ouargla, raħal antik li jinsab 200 kilometru fix-Xlokk tal-Wied ta' M'zab. Dan il-kunsill jifforma korp federattiv għal kwistjonijiet reliġjużi, soċjali u kulma jmur kulturali. Dan il-kunsill federali reliġjuż jirrappreżenta "tip ta' governanza Iżlamika" unika.

Bosta affarijiet mill-ħajja soċjali tal-Ibāḍiyya huma rregolati minn din is-sistema ta' governanza Iżlamika, bħall-piż tad-deheb li jingħata bħala dota lin-nisa (massimu ta' 60 gramma) u t-tul taċ-ċelebrazzjonijiet tat-tiġjiet (tlett ijiem). Il-kunsill jieħu deċiżjonijiet dwar kwistjonijiet oħra marbuta mad-doti, maċ-ċelebrazzjonijiet u mal-ilbies. Fl-imgħoddi kien jimponi pieni bħall-eżilju u forma ta' "kwarantina *tabriyya*", fejn min kien iwettaq reat ma setax jinteraġixxi ma' ċittadini oħra. Madankollu, bl-integrazzjoni ekonomika, soċjali u politika fl-Alġerija, dawn is-sanzjonijiet saru inqas effettivi, u spiss ikollhom impatt ikbar fuq in-nisa.

Il-lingwa lokali tal-Wied ta' M'zab hija l-Możabit (Tumẓabt), fergħa tal-grupp Zenati ta' lingwi Berberi.

Ghardaya huwa wieħed mill-erba' territorji militari u amministrattivi kbar li fihom huwa maqsum in-Nofsinhar tal-Alġerija.

## Demografija
Iċ-ċittadini tal-Wied ta' M'zab huma l-Ibadi.

## Nies notevoli

* Moufdi Zakaria, poeta Alġerin u awtur tal-innu nazzjonali.

## Ara wkoll

* Saħara

## Referenzi