Filippini

**Filippini** (Lingwa Filippina: *Pilipinas*, Lingwa Ingliża: *Philippines*, Lingwa Spanjola: *Filipinas*), uffiċjalment **Repubblika tal-Filippini** (Lingwa Filippina: *Republika ng Pilipinas*, Lingwa Ingliża: *Republic of the Philippines*, Lingwa Spanjola: *República de Filipinas*) huwa pajjiż fl-Asja tal-Lvant bil-belt kapitali tagħha tkun Manila. Il-pajjiż jikkonsisti f'arċipelagu ta '7,641 gżejjer. Il-popolazzjoni tal-pajjiż hija stmata li tikkonsisti 109-il miljun ċittadin. Huwa l-akbar sebgħin tieni-il pajjiż fid-dinja, it-territorju tiegħu jkopri erja ta' 300,000 kilometru kwadru (120,000 mi kw).

Il-Filippini għandha 7,107 gżejjer. Il-Filippini huwa r-raba' l-akbar pajjiż fid-dinja mingħajr fruntieri tal-art. Luzon hija r-raba' gżira l-aktar popolata fid-dinja b'64 miljun abitant, minbarra li tospita l-kapitali Manila. (huwa t-tielet l-aktar popolati fl-Asja).

### Etimoloġija
Matul l-ispedizzjoni tiegħu tal-1542, l-esploratur Spanjol Ruy López de Villalobos sejjaħ il-gżejjer ta' Leyte u Samar "Felipinas" wara l-Prinċep ta' Asturias, aktar tard Filippu II ta' Kastilja. Eventwalment, l-isem "Las Islas Filipinas" se jintuża għall-possedimenti Spanjoli tal-arċipelagu.  Ismijiet oħra, bħal "Islas del Poniente" (Gżejjer tal-Punent), "Islas del Oriente" (Gżejjer tal-Lvant), isem Ferdinand Magellan, u "San Lázaro" (Gżejjer ta' San Lazzru), kienu użati mill-Ispanjol biex jirreferu għal gżejjer fir-reġjun qabel ma ġiet stabbilita l-ħakma Spanjola.

Matul ir-Rivoluzzjoni Filippina, il-Kungress ta' Malolos ipproklamaha bħala r-Republika Filippina (ir-Repubblika Filippina). L-awtoritajiet kolonjali Amerikani rreferew għall-pajjiż bħala l-Gżejjer Filippini (traduzzjoni tal-isem Spanjol). L-Istati Uniti bdiet tibdel in-nomenklatura tagħha minn "il-Gżejjer Filippini" għal "il-Filippini" fl-Att dwar l-Awtonomija tal-Filippini u l-Liġi Jones. It-titlu uffiċjali "Repubblika tal-Filippini" kien inkluż fil-kostituzzjoni tal-1935 bħala l-isem tal-istat indipendenti futur, u fir-reviżjonijiet kostituzzjonali ta' wara.

### Ġeografija

L-ogħla muntanja tagħha hija l-Muntanja Apo f'Mindanao, b'altitudni ta' 2,954 metru (9,692 pied) 'l fuq mil-livell tal-baħar. L-itwal xmara fil-Filippini hija x-Xmara Cagayan fit-Tramuntana ta' Luzon, li tgħaddi għal madwar 520 kilometru (320 mi). Manila Bay, li fuqha tinsab il-belt kapitali ta 'Manila, hija konnessa ma' Laguna de Bay (l-akbar lag tal-pajjiż) mix-Xmara Pasig.

Fit-truf tal-punent taċ-Ċirku tan-Nar tal-Paċifiku, il-Filippini għandha attività sismika u vulkanika frekwenti.  Ir-reġjun huwa sismikament attiv u nbena minn pjanċi li jikkonverġu flimkien minn direzzjonijiet multipli. Madwar ħames terremoti jiġu rreġistrati kuljum, għalkemm il-biċċa l-kbira huma dgħajfa wisq biex jinħassu. L-aħħar terremoti kbar kienu fl-1976 fil-Golf ta' Moro u fl-1990 f'Luzon.  Il-Filippini għandha 23 vulkan attiv; Minnhom, Mayon, Taal, Canlaon u Bulusan għandhom l-ogħla numru ta' eruzzjonijiet irreġistrati.

Il-pajjiż għandu depożiti minerali siewja bħala riżultat tal-istruttura ġeoloġika kumplessa tiegħu u l-livell għoli ta 'attività sismika. Huwa maħsub li għandu t-tieni l-akbar depożiti tad-deheb fid-dinja, depożiti kbar tar-ram, u l-akbar depożiti tal-palladju fid-dinja.  Minerali oħra jinkludu kromju, nikil, molibdenu, platinu u żingu. Madankollu, ġestjoni ħażina u infurzar tal-liġi, oppożizzjoni minn komunitajiet indiġeni, u ħsara ambjentali tal-passat ħallew dawn ir-riżorsi fil-biċċa l-kbira tagħhom mhux sfruttati.

Il-Filippini huwa arċipelagu ta' madwar 7,641 gżira, li jkopri erja totali (inklużi korpi ta' ilma interni) ta' madwar 300,000 kilometru kwadru (115,831 sq mi). Firxa ta' 1,850 kilometru (1,150 mi) mit-tramuntana għan-nofsinhar, mill-Baħar taċ-Ċina tan-Nofsinhar sal-Baħar Celebes, il-Filippini hija mdawwar mal-Baħar Filippin fil-lvant, u l-Baħar Sulu lejn il-Lbiċ. L-akbar 11-il gżira tal-pajjiż huma Luzon, Mindanao, Samar, Negros, Palawan, Panay, Mindoro, Leyte, Cebu, Bohol u Masbate, madwar 95 fil-mija tal-art totali tagħha. Il-kosta tal-Filippini tkejjel 36,289 kilometru (22,549 mi), il-ħames l-itwal fid-dinja, u ż-żona ekonomika esklussiva tal-pajjiż tkopri 2,263,816 km2 (874,064 sq mi).

### Bijodiversità

Il-Filippini huwa pajjiż megadiversi, b'uħud mill-ogħla rati ta' skoperta u endemiżmu fid-dinja (67 fil-mija). B'madwar 13,500 speċi ta 'pjanti fil-pajjiż (3,500 minnhom huma endemiċi), il-foresti tropikali tal-Filippini għandhom varjetà wiesgħa ta' flora: madwar 3,500 speċi ta 'siġar, 8,000 speċi ta' pjanti tal-fjuri, 1,100 felċi ġew identifikati u 998 speċi ta 'orkidej. Il-Filippini għandha 167 mammiferu tal-art (102 speċi endemiċi), 235 rettili (160 speċi endemiċi), 99 anfibji (74 speċi endemiċi), 686 għasfur (224 speċi endemiċi), u aktar minn 20,000 speċi ta 'insetti.

Bħala parti importanti mill-ekoreġjun tat-Trijangolu tal-Qroll, l-ilmijiet tal-Filippini għandhom ħajja tal-baħar unika u diversa u l-ogħla diversità ta 'speċi ta' ħut kostali fid-dinja. Il-pajjiż għandu aktar minn 3,200 speċi ta’ ħut (121 endemiku). L-ilmijiet tal-Filippini jappoġġjaw il-kultivazzjoni tal-ħut, krustaċji, gajdri u alka tal-baħar.

Tmien tipi ewlenin ta 'foresti huma mqassma fil-Filippini: foresti tad-dipterokarpi, foresti tal-bajja, foresti tal-arżnu, foresti molave, foresti montani t'isfel, foresti montani ta' fuq (jew foresta mossy), mangrovi, u foresti ultrabażiċi.  Skont stimi uffiċjali, il-Filippini kellhom 7,000,000 ettaru (27,000 sq mi) ta' kopertura tal-foresti fl-2023. Il-qtugħ tas-siġar kien ġie sistematizzat matul il-perjodu kolonjali Amerikan u d-deforestazzjoni kompliet wara l-indipendenza, aċċellerat matul il-presidenza ta' Marcos minħabba konċessjonijiet ta 'siġar mhux regolati. Il-kopertura tal-foresti naqset minn 70 fil-mija taż-żona totali tal-Filippini fl-1900 għal madwar 18.3 fil-mija fl-1999. L-isforzi ta' riabilitazzjoni kienu marġinalment ta' suċċess.

Il-Filippini hija punt prijoritarju għall-konservazzjoni tal-bijodiversità; Għandha aktar minn 200 żona protetta, li ġew estiżi għal 7,790,000 ettaru (30,100 sq mi) mill-2023. Tliet siti fil-Filippini ġew inklużi fil-Lista tal-Wirt Dinji tal-UNESCO: Sikka ta' Tubbataha fil-Baħar ta' Sulu, ix-xmara taħt l-art ta' Puerto Princesa, u s-santwarju tal-ħajja selvaġġa tal-Muntanja Hamiguitan.

### Klima

Il-Filippini għandha klima marittima tropikali li ġeneralment tkun sħuna u umda. Hemm tliet staġuni: staġun niexef u sħun minn Marzu sa Mejju, staġun tax-xita minn Ġunju sa Novembru, u staġun niexef u frisk minn Diċembru sa Frar. Il-monsun tal-Lbiċ (magħruf bħala habagat) idum minn Mejju sa Ottubru, u l-monsun tal-Grigal (amihan) idum minn Novembru sa April.  L-aktar xahar kiesaħ huwa Jannar u l-aktar sħun huwa Mejju. It-temperaturi fil-livell tal-baħar fil-Filippini għandhom tendenza li jkunu fl-istess medda, irrispettivament mil-latitudni; It-temperatura medja annwali hija ta' madwar 26.6 °C (79.9 °F) iżda hija ta' 18.3 °C (64.9 °F) f'Baguio, 1,500 metru (4,900 pied) 'l fuq mil-livell tal-baħar. L-umdità medja tal-pajjiż hija 82 fil-mija.  Ix-xita annwali tilħaq il-5,000 millimetru (200 in) fuq il-kosta muntanjuża tal-lvant, iżda hija inqas minn 1,000 millimetru (39 in) f'xi widien protetti.

Iż-Żona ta' Responsabbiltà tal-Filippini tara 19-il tifuni f'sena tipika, ġeneralment minn Lulju sa Ottubru; tmienja jew disgħa minnhom jagħmlu l-art. L-iktar tifun imxarrab li kien irreġistrat li laqat il-Filippini ħalla 2,210 millimetru (87 pulzieri) f'Baguio mill-14 sat-18 ta' Lulju, 1911. Il-pajjiż huwa fost l-għaxar l-aktar vulnerabbli fid-dinja għat-tibdil fil-klima.

## Organizzazzjoni territorjali
Il-Filippini hija maqsuma fi 17-il reġjun, 81 provinċja, 131 belt, 1,489 muniċipalità, u 42,036 Barangays.



File:Metro Manila.jpg|Manila
File:09719jfAurora Boulevard Landmarks Hemady Saint Paul Mariana Quezon Cityfvf 19.jpg|Manila
File:Makati skyline mjlsha.jpg|Manila
File:Business Eye.jpg|Manila
File:07978jfCarmona Globe Events Ground Circuit Lane Ayala Malls Alveo Makatifvf 21.jpg|Manila
File:Rockwellcenter.jpg|Manila
File:Ayala Triangle Gardens North.jpg|Manila
File:Nelson Field aka Ayala Triangle Makati.jpg|Manila
File:Makati Plaza Rizal and City Hall.jpg|Manila
File:Guadalupe Church, Makati City|Manila
File:Makati Poblacion skyscrapers, Makati Avenue (Makati; 06-20-2021).jpg|Manila
File:Katipunan area with Eastwood (view from SMDC Blue) (Quezon City and Marikina)(2017-09-06).jpg|Quezon/Quezón
File:The Heart of Quezon City.jpg|Quezon/Quezón
File:NINOY AQUINO PARKS AND WILDLIFE 03.JPG|Quezon/Quezón
File:Quezon City Hall (Elliptical Road, Diliman, Quezon City)(2010-08-13).jpg|Quezon/Quezón
File:Quezon Hall, U.P. Diliman, Feb 2024.jpg|Quezon/Quezón
File:Eastwood City Open Park, Q.C. May 2023.jpg|Quezon/Quezón
File:Quezoncity-Chinatown-Banawe.jpg|Quezon/Quezón
File:MetroManilajf7543 07.JPG|Quezon/Quezón
File:09644jf Barangay Mariana fvf 14.jpg|Quezon/Quezón
File:Davao City Montage.jpg|Davao
File:Legazpi City Montage.jpg|Legazpi
File:Legazpi City at Night.jpg|Legazpi
File:Landscape view of Baguio City, Philippines.jpg|Baguió
File:Montage Iloilo.jpg|Iloílo
File:Cebu City.jpg|Cebú
File:Tacloban, Philippines.jpg|Tacloban
File:F S Pajares Ave Pagadian City.JPG|Pagadían
File:Regatta2017.jpg|Zamboanga
File:Scenic view of Cagayan de Oro.jpg|Cagayán de Oro
File:Aerial photo of Butuan, Apr 2013.jpg|Butuán
File:The Placid Lake of Lake Sebu.JPG|Mindanao Central
File:Dumaguete Boulevard.jpg|Dumaguete
File:Tagbilaranview.jpg|Tagbilaran
File:Bacolod - Guimaras Strait.jpg|Guimarás
File:Facade of Panay Church.jpg|Cápiz
File:Bacuit.JPG|Bacuit.JPG
File:City of San Fernando.jpg|San Fernando
File:Pagudpud Beach.jpg|Ilocos
File:Batanes Hills.png|Valle del Cagayán
File:Tuguegarao City Scenery.jpg|Tuguegarao
File:San Fernando City Hall.jpg|San Fernando (Pampanga)
File:Plaza Mayor de Balanga Fountain.png|Balanga
File:309jfMelojavilla Vijandre Sanbermicristi Cabanatuanfvf 42.JPG|Cabanatúan
File:Divine Shepherdess Shrine in Gapan, Nueva Ecija.jpg|Gapán
File:Gapancityjf.JPG|Gapán
File:MuñozChurchjf9690 08.JPG|Muñoz
File:CathedralofSaintJosephtheWorkerofSanJosejf5348 04.JPG|San José (Nueva Écija)
File:OlongapoCityjf9265 13.JPG|Olóngapo
File:Angeles Heritage District.jpg|Ángeles
File:CSJDMjf.JPG|San José del Monte
File:Barasoain church ~MVI~ (gaga over Mondo Marcos).jpg|Malolos
File:Tarlac City 1.JPG|Tarlac
File:Calamba City Giant Water Pot.jpg|Calambá
File:Imus Cavite.JPG|Imus
File:Batangas City.JPG|Batangas
File:Taal basilica 4.jpg|Batangas
File:Taal Crater.JPG|Taal Volkan
File:José Rizal statue in front of Antipolo City Hall - 1.jpg|Antipolo
File:Angono Rizal.JPG|Angono
File:Baras,Rizaljf5831 05.JPG|Baras
File:Binangonan Rizal 2.JPG|Binangonan
File:Cardona,Rizaljf5098 12.JPG|Cardona
File:Jalajala Rizal.JPG|Jalajala
File:Pililla,Rizaljf6613 06.JPG|Pililla
File:Rodriguez,Rizaljf5774 07.JPG|Rodríguez
File:PerezParkLucenajf643.JPG|Lucena
File:Sariaya Quezon.JPG|Sariaya
File:Tricycle In Boac.JPG|Boac
File:Marinduque Provincial Domestic Airport.jpg|Gasan
File:Balanacan Port in Mogpog, Marinduque.jpg|Mogpog
File:Beach North Mindoro Philippines.jpg|North Mindoro
File:Taytay.JPG|Taytay
File:View from Cagayancillo Fort - panoramio.jpg|Cagayancillo
File:Puerto Princesa.jpg|Puerto Princesa
File:JP-Rizal-Avenue-Calapan City.jpg|Calapán
File:FvfValenzuela1767 08.JPG|Balangkas huwa wieħed mill-barangays ta' Valenzuela, Metro Manila, Filippini. Balangkas, tradott għall-Ingliż ifisser qafas.
File:Batangas Capitol Panorama.jpg|Batangas
File:Batangas City Basilica 2024-03-27.jpg|Batangas
File:Batangas Port, April 2023 (3).jpg|Batangas
File:2014-11-03 Batangas City Hall 002.jpg|Batangas
File:Barangay Bilogo Multi-purpose Hall.JPG|Batangas
File:Philippine Island - Batangas - NARA - 68155870.jpg|Veduta mill-ajru ta' Batangas, madwar l-1923
File:Sulop Municipal Hall.jpg|Sulop
File:Boac Cathedral.jpg|Boac
File:Ancestral Houses of Boac, Marinduque.jpg|Boac
File:Marinduque Island.jpg|Marinduque
File:Marinduque 2.JPG|Marinduque
File:Malolos City Hall (MacArthur highway, Malolos, Bulacan; 06-12-2021).jpg|Malolos
File:Ople4jf.JPG|Malolos
File:RobinsonsPlaceMalolos.jpg|Malolos
File:9961Newly Renovated Bulacan Provincial Capitol Building 14.jpg|Malolos
File:Barasoain Church 2023.jpg|Malolos
File:Look4jf.JPG|Malolos
File:Santa Barbara Parish Church and Convent (Rizal Street, Santa Barbara, Iloilo; 10-20-2022).jpg|Santa Barbara
File:Newly renovated Santa Barbara Church.jpg|Santa Barbara
File:Santa Barbara Church and Convent Heritage Marker.jpg|Santa Barbara
File:Villanueva Building (Calle Real) in Iloilo City.jpg|Iloilo
File:Molo Church vertical.jpg|Iloilo
File:Newly renovated Jaro Belfry.jpgKnsja (1744)|Iloilo
File:The Molo Mansion.jpg|Iloilo
File:e:Iloilo River view from Iloilo Esplanade (Lapuz) (cropped).jpg|Iloilo
File:Ancestral Houses in Mogpog, Marinduque.jpg|Mogpog


## Reġjun Awtonomu tan-Nazzjon Mora f'Mindanao Musulman
Ir-Reġjun Awtonomu tan-Nazzjon Mora fil-Malaż Musulman ta’ Mindanao: Wilayah Swatabir Bangsa Moro di Muslim Mindanau; bit-Tagalog: Rehiyong Awtonomo ng Bangsamoro sa Muslim Mindanao), jew in-Nazzjon Mora (Ingliż: Bangsamoro; bil-Malaż: Bangsa Moro), huwa reġjun awtonomu fil-Filippini magħmul minn ħames provinċji: Basilan, Lánao del Sur, Maguindánao, Joló u Tawi-Tawi. Is-sede tal-gvern reġjonali hija Cotabato. Issostitwixxa l-ex Reġjun Awtonomu f'Mindanao Musulman fl-2019.

File:Eid’l Fitr Bangsamoro Government Center.jpg|Iċ-Ċentru tal-Gvern ta' Bangsamoro kien imdawwal bil-kuluri tal-bandiera ta' Bangsamoro bħala parti miċ-ċelebrazzjoni ta' Eid'l Fitr.
File:Flag of Bangsamoro.svg|Bandiera
File:Seal of Bangsamoro.svg|Tarka
File:Bangsamoro Autonomous Region in Muslim Mindanao in Philippines.svg|Post ta' Bangsamoro fil-Filippini.
File:Ph ARMM.png|Provinċji tar-reġjun Bangsamoro fil-Filippini
File:The_Placid_Lake_of_Lake_Sebu.JPG|Lag Sebu fin-Nofsinhar Cotabato
File:Regatta2017.jpg|Vintass
File:Cotabato City Hall.jpg|Cotobato
File:Cotabato City Flag.jpg|Bandiera ta' Cotobato
File:Official Seal of Cotabato City.svg|Tarka ta' Cotobato
File:Isabela City Hall Complex.JPG|Isabela de Basilan
File:Flag of Isabela, Basilan.png|Bandiera ta' Isabela de Basilan
File:Basilan 1899.JPG|Basilan 6 Distrett fl-1899.
File:Marawi City II.jpg|Marawi
File:Flag of Marawi, Lanao del Sur.png|Bandiera ta' Marawi
File:Seal of Marawi.png|Tarka ta' Marawi
File:Maguindanao_Old_Provincial_Capitol,_Shariff_Aguak,_Maguindanao.jpg|Jerife Aguak
File:Ph locator maguindanao shariff aguak.png|Mappa ta' Jerife Aguak
File:Sulu Provincial Capitol building.JPG|Kapitolu Provinċjali ta' Joló/Tiyanggi
File:Flag of Jolo, Sulu.png|Bandiera ta' Jolo/Joló/Tiyanggi
File:Jolo seal.jpg|Tarka ta' Jolo/Joló/Tiyanggi
File:Coast of Bongao, Tawi Tawi.jpg|Bongao
File:Flag of Bongao, Tawi-Tawi.png|Bandiera ta' Bongao
File:Flag of Lamitan, Basilan.png|Bandiera ta' Lamitan


Fit-terminoloġija soċjopolitika Filippina, il-Moros huma l-abitanti tradizzjonalment Musulmani ta 'Mindanao, maqsuma fi tlettax-il grupp etniku. L-isem Moorish ingħata lilhom mill-Kastilja sa mis-seklu 16, li bih ħatru lill-Musulmani tal-Afrika ta’ Fuq.

Sa mis-sittinijiet, huma organizzaw biex jiksbu l-indipendenza, immexxija mis-sultani u nobbli tagħhom. L-organizzazzjonijiet ewlenin li rrappreżentaw jew jirrappreżentaw lill-Moor huma:

* Moviment għall-Indipendenza ta' Mindanao,
* Organizzazzjoni għall-Ħelsien ta' Bangsa Moro,
* Front ta' Liberazzjoni Nazzjonali ta' Moro u Armata Popolari ta' Moro,
* Front tal-Ħelsien Iżlamiku Moro,
* Il-Moviment Demokratiku u Popolari ta' Mindanao,
* Organizzazzjoni Rivoluzzjonarja tal-Moors,
* Organizzazzjoni tal-Liberazzjoni u Reżistenza Moorish.
* Il-Moros tal-Filippini (speċjalment dawk li jgħixu barra r-reġjun awtonomu) jużaw bandiera nazzjonali magħmula minn 19-il strixxa orizzontali li jalternaw ħodor u abjad u fiċ-ċentru rettangolu aħdar u n-nofs tan-nofs abjad, stilla u xabla.

### Provinċji

## Referenzi