open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Buskett

Il-**Buskett** (bl-Ingliż: *Buskett Gardens*; bit-Taljan: *Boschetto*) huwa waħda mill-ftit żoni bl-imsaġar f'Malta, u jinsab fil-wied għammiel ta' Wied il-Luq fis-Siġġiewi. Is-sit ta' 30 ettaru jinsab fil-Punent tas-Siġġiewi (*Città Ferdinand*) u kemm kemm fil-Lvant ta' Ħad-Dingli. Il-Palazz Verdala, residenza uffiċjali tal-President ta' Malta, jinsab fix-xifer tal-Buskett.

## Storja
Il-Buskett oriġina mill-inqas fi żmien ta' wara r-Repubblika Rumana meta kienu jsiru ċelebrazzjonijiet sesswali tradizzjonali f'ġieħ l-allat. Meta l-Kristjaneżmu tal-Lvant nibet f'Malta, din il-festa pagana ġiet sostitwita b'ċelebrazzjoni Kristjana ta' San Pietru u San Pawl.

Fl-imgħoddi foresti indiġeni kienu jiksu l-art ta' Malta, iżda s-siġar inqatgħu għall-bini tal-vapuri fiż-żmien meta l-iġfna kienu jaqdfu fl-ilmijiet tal-Mediterran, u għal skopijiet agrikoli. Il-Buskett ġie mħawwel mill-Kavallieri ta' San Ġwann bħala riżerva tal-kaċċa.

F'Ġunju 1557, il-Gran Mastru Claude de la Sengle rtira fil-Buskett meta saħħtu bdiet tmur għall-agħar, u miet fl-Imdina xahrejn wara.

## Deskrizzjoni

Il-Buskett kif fih imsaġar b'siġar ħorfija b'weraq wiesa', imsaġar b'siġar koniferi indiġeni, xagħri tat-tip sklerofilluż u makkja bl-arbuxelli, kif ukoll għelieqi bis-siġar tal-frott. Jikbru bosta siġriet u arbuxelli differenti, inkluż diversi siġar tal-frott. Il-Buskett huwa wieħed mill-iktar żoni ħodor f'Malta. Il-Buskett ikun fl-aqwa tiegħu fir-rebbiegħa; iżda s-siġar jipprovdi d-dell mill-qilla ta' nofs is-sajf u huwa post għall-kwiet għal mixja fix-xhur tax-xitwa.

Il-Buskett huwa popolari ħafna mal-Maltin, li spiss imorru għal mixjiet f'ambjent għall-kwiet jew għal xi picnic fid-dell tas-siġar. Fil-Buskett issir il-Festa tal-Imnarja li tiġi ċċelebrata fid-29 ta' Ġunju. Mijiet ta' nies jinġemgħu hemmhekk mil-lejla ta' qabel biex jieklu l-istuffat tradizzjonali Malti tal-fenek imsajjar fl-inbid, jisimgħu l-mużika u l-għana folkloristiċi tradizzjonali, kif ukoll il-banda, biex igawdu l-wirja agrikola annwali filgħodu.

## Palazz Verdala

Il-Palazz Verdala jinsab fil-quċċata ta' għolja fix-xifer tal-Buskett. Inbena mill-Gran Mastru Hughes de Verdalle fl-1588 bħala residenza tas-sajf u loġġa tal-kaċċa. Il-binja issa tintuża bħala r-residenza tas-sajf tal-President ta' Malta. Il-palazz huwa għeliem u mhuwiex miftuħ għall-pubblika għajr f'okkażjonijiet rari.

## Żona Importanti għall-Għasafar
Il-Buskett ġie identifikat bħala Żona Importanti għall-Għasafar (bl-Ingliż: *Important Bird Area* (IBA)) mill-BirdLife International minħabba li jappoġġa għadd kbir ta' speċijiet ta' għasafar, speċjalment għasafar tal-priża, u minħabba li jintuża bħala santwarju għall-għasafar li jpassu b'mod staġonali fuq l-arċipelagu Malti.

### Ara wkoll

* Lista tal-għasafar ta' Malta

## Referenzi
Gremxula ta' Malta

Il-**gremxula ta' Malta** (*Podarcis filfolensis*) hija speċi ta' gremxula fil-familja ta' *Lacertidae*. Tinstab fl-Italja (fil-Gżejjer Pelaġiċi) u fl-arċipelagu ta' Malta. L-abitat naturali tagħha huma l-veġetazzjoni Mediterranja bl-arbuxelli, iż-żoni bil-blat, ix-xtut tal-blat, ir-raba' li jinħadem, il-mergħat, u l-ġonna rurali.

## ''P. filfolensis'' in Malta
Fil-Gżejjer Maltin, hemm erba' sottospeċijiet tal-gremxula ta' Malta, li kollha huma endemiċi.

### ''Podarcis filfolensis'' ssp. ''maltensis''
Din is-sottospeċi tinstab fuq it-tliet gżejjer prinċipali: Malta, Għawdex u Kemmuna. Normalment ikollha lewn ħadrani u xi kultant bit-tikek.

### ''Podarcis filfolensis'' ssp. ''filfolensis''
Din is-sottospeċi hija endemika għall-gżejra ta' Filfla. Hija l-ikbar mill-erba' sottospeċijiet u għandha lewn fl-iswed b'tikek blu.

### ''Podarcis filfolensis'' ssp. ''kieselbachi''
Din is-sottospeċi kienet endemika għal Selmunett, magħrufa wkoll bħala l-Gżejjer ta' San Pawl. Il-lewn tagħha kien ivarja ferm, pereżempju kannella, griż, eċċ., b'żaqqha fl-oranġjo b'tikek suwed żgħar. Il-popolazzjoni saret estinta fl-2005.

### ''Podarcis filfolensis'' ssp. ''generalensis''
Din is-sottospeċi hija endemika għall-Ġebla tal-Ġeneral (fil-kosta tal-Punent ta' Għawdex). Għandha żaqqha fl-aħmar u għandha lewn fil-blu fuq il-ġnub tagħha.

## Sottospeċijiet oħra
Huwa maħsub li teżisti l-ħames sottospeċi fuq il-gżira ta' Kemmunett, filwaqt li sottospeċi oħra, *Podarcis filfolensis* ssp. *laurentimulleri*, tgħix fil-gżejjer Taljani ta' Linosa u Lampione.

## Karatteristiċi u mġiba

Għad-differenza tal-gremxul maskili, li għandu lwien jgħajtu, il-gremxul żgħir u femminili għandu lewn kemxejn skur (fil-kannella). Il-gremxula ta' Malta s-soltu tiekol insetti żgħar bħal nemel jew termiti.

Il-gremxul maskili għandu mġiba territorjali. Meta gremxul maskili ieħor jidħol fit-territorju tal-gremxula ta' Malta maskili, dan tal-aħħar jonfoħ 'il fuq u jgħolli rasu. Ikollu mġiba simili meta jipprova jattira l-gremxul femminili. L-istaġun tat-tgħammir huwa fir-rebbiegħa. Ftit wara l-gremxul femminili jbid bajda jew tnejn, u finalment il-bajd ifaqqas bejn Ġunju u nofs Awwissu.

## Referenzi
Lista ta' Membri tal-Parlament ta' Malta, 2017–2022

Il-**Lista ta' Membri tal-Parlament ta' Malta, 2017–2022** telenka l-membri tal-Parlament ta' Malta li ġew eletti fit-13-il mandat fl-elezzjonijiet ġenerali ta' Malta tal-2017. Il-lista hija rranġata skont id-distrett.

Il-partit fil-gvern huwa l-Partit Laburista appoġġat minn Membru Parlamentari Indipendenti wieħed, filwaqt li l-partit fl-oppożizzjoni huwa l-Partit Nazzjonalista appoġġat minn żewġ Membri Parlamentari Indipendenti.

## Lista skont il-karigi

**Partit Laburista**: Abela Carmelo, Abela Robert - Prim Ministru, Agius Chris, Agius Decelis Anthony, Bartolo Clayton, Bartolo Evarist, Bedingfield Glenn - Whip tal-Gvern, Bonnici Owen, Borg Ian, Camilleri Byron, Camilleri Clint, Caruana Clyde, Caruana Justyne, Castaldi Paris Ian, Cutajar Rosianne, Dalli Miriam, Debattista Deo, Falzon Michael, Farrugia Aaron, Farrugia Michael, Farrugia Portelli Julia, Fearne Chris, Galdes Roderick, Grima Clifton, Grixti Silvio, Herrera José, Mallia Emanuel, Micallef Jean Claude, Mizzi Joe, Muscat Alex, Parnis Silvio, Refalo Anton, Schembri Silvio, Scicluna Edward, Zammit Lewis Edward, Zrinzo Azzopardi Stefan.

**Partit Nazzjonalista**: Agius David, Aquilina Karol, Arrigo Robert, Azzopardi Jason, Bezzina Toni, Buttigieg Claudette, Callus Ryan, Comodini Cachia Therese, Cutajar Kevin, Cutajar Robert - Opposition Whip, de Marco Mario, Debono Kristy, Deguara Maria, Delia Adrian, Fenech Adami Beppe, Galea Mario, Gouder Karl, Grech Bernard - Kap tal-Oppożizzjoni, Grech Claudio, Mifsud Bonnici Carmelo, Puli Clyde, Said Chris, Schiavone Hermann, Spiteri Stephen, Thake David, Vassallo Edwin.

**Indipendenti**: Farrugia Godfrey, Farrugia Marlene, Mizzi Konrad.

## Referenzi
Bernard Grech

**Bernard Grech** (twieled fit-8 ta' Ġunju 1971) huwa politiku u avukat Malti. Minn Ottubru tal-2020 beda jservi bħala Kap tal-Partit Nazzjonalista.

## Ħajja bikrija u professjonali
Bernard Grech twieled f'Raħal Ġdid fit-8 ta' Ġunju 1971. Huwa trabba f'Birżebbuġa u ggradwa bħala avukat, u speċjalizza fid-dritt ċivili. Grech ipprattika l-attività professjonali tiegħu f'żewġ ditti tal-liġi, u speċjalizza fil-medjazzjoni tat-tilwim fil-familji.

Grech attwalment joqgħod il-Mosta.

## Involviment fil-politika
Fl-2011 Grech ħa sehem fil-kampanja kontra l-legalizzazzjoni tad-divorzju f'Malta, li mbagħad intilfet. Huwa ma kienx involut uffiċjalment fi rwoli attivi fil-politika qabel dak iż-żmien. Huwa tqarreb lejn il-pożizzjonijiet tal-Partit Nazzjonalista fl-2018. F'Awwissu 2020 huwa kkontesta għal Kap tal-Partit Nazzjonalista kontra l-mexxej ta' dak iż-żmien Adrian Delia, wara li l-kungress tal-partit ivvota biex issir elezzjoni interna.

Grech sar il-Kap tal-Partit Nazzjonalista fit-3 ta' Ottubru 2020, wara li rebaħ l-elezzjoni kontra Adrian Delia b'69.3% tal-voti. Huwa ħa l-ġurament bħala l-Kap tal-Oppożizzjoni fis-7 ta' Ottubru 2020.

### Elezzjonijiet Ġenerali 2022

Sena u nofs wara l-ħatra tiegħu, il-Partit Nazzjonalista ffaċċja l-ewwel elezzjonijiet taħt it-tmexxija ta' Bernard Grech. Fl-Elezzjonijiet Ġenerali ta' Marzu 2022, il-Partit Laburista kiseb 162,707 vot; 39,474 aktar mill-Partit Nazzjonalista li kiseb 123,233 vot; u bħala persentaġġi l-PL ġab 55.1% u l-PN 42.1%, kważi ripetizzjoni tal-istess riżultati taż-żewġ elezzjonijiet ta' qabel. Kienet l-ikbar rebħa elettorali f'Malta u l-ikbar telfa għall-Partit Nazzjonalista minn wara l-Indipendenza sal-lum.

Meta wieħed iqabbel l-elezzjoni ġenerali ma’ dik tas-sena 2017 isib ukoll li l-Partit Laburista naqqas il-voti tiegħu b’8,269 vot, waqt li l-Partit Nazzjoznalsita naqqas il-voti bi 12,464 vot.

## Ħajja privata
Grech iddikjara li huwa Kattoliku prattikant u huwa l-missier ta' żewġt itfal. Huwa esprima wkoll il-fehmiet tiegħu li huwa kontra l-legalizzazzjoni tal-abort. Fil-ħajja privata tiegħu għandu interess personali fl-opri, u jiddiletta bħala kantant dilettant.

## Referenzi

## Ħoloq esterni
* Bernard Grech fuq is-sit uffiċjali tal-Parlament Malti
Ċikliżmu

Iċ-**ċikliżmu** huwa l-użu tar-rota għat-trasport, għar-rikreazzjoni, għall-eżerċizzju jew għas-sport. Nies involuti fiċ-ċikliżmu jissejħu "ċiklisti". Apparti r-rota b'żewġ roti, iċ-ċikliżmu jinkludi wkoll l-irkib ta' uniċikli, triċikli, kwadriċikli u vetturi simili li jitħaddmu mill-bniedem (HPVs).

Ir-roti ġew introdotti fis-seklu 19 u issa jammontaw għal madwar biljun madwar id-dinja. Huma l-mezz ewlieni tat-trasport f'ħafna partijiet tad-dinja, speċjalment fi bliet Ewropej b'popolazzjoni densa.

Iċ-ċikliżmu huwa meqjus b'mod wiesa' bħala mod effettiv u effiċjenti ta' trasport ottimali għal distanzi qosra u moderati.

## Benefiċċji
Ir-roti jipprovdu bosta benefiċċji possibbli meta mqabbla mal-vetturi bil-mutur, inkluż l-eżerċizzju fiżiku sostnut involut fiċ-ċikliżmu, parkeġġ aktar faċli, manuvrabbiltà akbar, u aċċess għal toroq, mogħdijiet tar-rota u mogħdijiet rurali. Iċ-ċikliżmu joffri wkoll konsum imnaqqas ta' fjuwils fossili, inqas tniġġis tal-arja jew storbju, emissjonijiet imnaqqsa ta' gassijiet serra u konġestjoni tat-traffiku mnaqqsa ħafna. Dawn għandhom spiża finanzjarja aktar baxxa għall-utenti kif ukoll għas-soċjetà inġenerali (ħsara negliġibbli fit-toroq, inqas żoni tat-toroq meħtieġa). Billi jitwaħħlu xtillieri tar-roti fuq quddiem tal-karozzi tal-linja, l-aġenziji tat-tranżitu jistgħu jżidu b'mod sinifikanti ż-żoni li jistgħu jservu.

Barra minn hekk, iċ-ċikliżmu jipprovdi varjetà ta' benefiċċji għas-saħħa. L-Organizzazzjoni Dinjija tas-Saħħa (WHO) tiddikjara li ċ-ċikliżmu jista' jnaqqas ir-riskju ta' kanċer, mard tal-qalb, u dijabete li huma prevalenti fi stili ta' ħajja sedentarja. Iċ-ċikliżmu fuq roti stazzjonarji intuża wkoll bħala parti mir-riabilitazzjoni għal korrimenti tar-riġlejn, partikolarment wara kirurġija tal-ġenbejn. Individwi li jsuqu r-roti regolarment irrappurtaw ukoll titjib fis-saħħa mentali, inkluż inqas stress perċepit u vitalità aħjar.

Fost l-iżvantaġġi taċ-ċikliżmu hemm ir-rekwiżit li r-roti (ħlief triċikli jew kwadriċikli) ikunu bbilanċjati mis-sewwieq sabiex jibqa' wieqaf, il-protezzjoni mnaqqsa f'ħabtiet meta mqabbla ma' vetturi bil-mutur, ħafna drabi ħin ta' vjaġġar itwal (ħlief fl-eqqel ħinijiet tat-traffiku), żoni popolati, il-vulnerabbiltà għall-kundizzjonijiet tat-temp, id-diffikultà fit-trasport tal-passiġġieri, u l-fatt li livell bażiku ta' saħħa huwa meħtieġ għaċ-ċikliżmu fuq distanzi moderati u twal.

## Referenzi
Giovanni Arduino

**Giovanni Arduino** (twieled fis-16 ta' Ottubru 1714 – miet fil-21 ta' Marzu 1795) kien ġeologu Taljan li huwa magħruf bħala l-"Missier tal-Ġeoloġija Taljana".

## Bijografija
Arduino twieled f'Caprino Veronese, fil-provinċja ta' Verona, fir-reġjun ta' Veneto, l-Italja. Huwa kien speċjalista tax-xogħol tal-minjieri li x'aktarx żviluppa l-ewwel klassifikazzjoni tal-eri ġeoloġiċi, abbażi tal-istudju tal-ġeoloġija tat-Tramuntana tal-Italja. Huwa qasam l-istorja tad-Dinja f'erba' eri: Primarja jew Primitiva, Sekondarja, Terzjarja u Vulkanika jew Kwaternarja.

L-iskema proposta minn Arduino fl-1759, li kienet ibbażata fuq bosta studji tal-blat tan-Nofsinhar tal-Alpi, raggruppat il-blat f'erba' serje. Dawn kienu (minbarra s-serje Vulkanika jew Kwaternarja) kif ġej: is-serje Primarja, li kienet tikkonsisti mill-iskisti mill-qalba tal-muntanji; is-serje Sekondarja, li kienet tikkonsisti mill-blat sedimentarju iebes fuq il-ġnub tal-muntanji; u s-serje Terzjarja, li kienet tikkonsisti mill-blat sedimentarju inqas iebes tal-għoljiet ta' taħt il-muntanji. Minħabba li dan l-arranġament mhux dejjem kien japplika għall-ktajjen muntanjużi għajr l-Alpi, is-serje Primarja u Sekondarja tneħħew fil-każijiet inġenerali. Madankollu, it-terminu "Terzjarja" ppersistiet fil-letteratura ġeoloġika sas-sostituzzjoni reċenti tagħha mill-epoki Paleoġeniċi u Neoġeniċi. L-aħħar perjodu tal-Era Ċenożojka, magħruf bħala l-Epoka tal-Plejstoċenika, xi kultant ma tiġix inkluża fis-serje Terzjarja. L-Era Ċenożojka ġiet studjata u ddeterminata b'mod ulterjuri minn, fost l-oħrajn, il-ġeologu Ingliż (u mentor ta' Charles Darwin) Charles Lyell.

Giovanni Arduino miet f'Venezja fl-1795. Il-katina muntanjuża tal-Qamar Dorsum Arduino ssemmiet għalih.

## Iktar qari

* Rodolico, Francesco (1970). "Giovanni Arduino". Dictionary of Scientific Biography. Vol. 1. New York: Charles Scribner's Sons. pp. 233–234. .
* Ell, Theodore (2011). "Two Letters of Signor Giovanni Arduino, Concerning his Natural Observations: First Full English Translation. Part 1". Earth Sciences History. 30 (2): 267–286.

## Referenzi
Knisja tal-injam ta' Hronsek

Il-**Knisja tal-injam ta' Hronsek** hija knisja Luterana li tinsab fil-villaġġ ta' Hronsek, fir-reġjun ta' Banská Bystrica, is-Slovakkja. Fil-Luteraniżmu, waħda mill-ikbar fergħat tal-Protestantiżmu, il-knisja tal-injam tissejjaħ ukoll knisja artikolari. Din il-knisja hija waħda mit-tmien Knejjes tal-Injam tal-Karpazji Slovakki li tniżżlu fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2008.

## Dimensjonijiet
Il-knisja għandha għamla ta' salib bil-parti tawwalija twila 23 metru, filwaqt li l-parti qasira hija twila 18-il metru. Il-knisja hija għolja tmien metri.

## Sit ta' Wirt Dinji
Il-kostruzzjoni tal-knisja bdiet fit-23 ta' Ottubru 1725 u tlestiet fil-ħarifa tal-1726. Hija waħda mit-tmien Knejjes tal-Injam tal-Karpazji Slovakki li ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fis-7 ta' Lulju 2008.

Il-valur universali straordinarju tagħhom ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: **il-kriterju (iii)** "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet" u **l-kriterju (iv)** "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".

## Referenzi
Kunvent ta' Spiš

Il-**Kunvent ta' Spiš** (bl-Islovakk: Spišská Kapitula; bl-Ungeriż: Szepeshely jew Szepesi Káptalan) huwa kunvent-ċittadella ppreservat b'mod tajjeb ħafna fil-periferiji ta' Spišské Podhradie, is-Slovakkja, faċċata tal-Kastell ta' Spiš. Huwa parti mis-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO bit-titlu "Levoča, il-Kastell ta' Spiš u l-monumenti kulturali assoċjati".

Il-kunvent-ċittadella jikkonsisti wkoll mill-Katidral ta' San Martin, iddedikat lil San Martin ta' Tours. Il-katidral kien eks monasteru ta' kostruzzjoni Medjevali u jinkludi triq waħda mdawra b'ħajt difensiv. Id-daħla ta' taħt tagħti veduta estensiva tal-Kastell ta' Spiš Castle, li jinsab faċċata fuq għolja. Il-Kunvent ta' Spiš sar is-sede prinċipali tal-amministrazzjoni tal-knisja fir-reġjun fis-seklu 12. Fl-1776 sar is-sede tad-Djoċesi ta' Spiš (Szepes).

## Storja
Il-katidral fi ħdan il-kunvent inbena bejn is-sekli 13 u 15 bi stili Rumaneski u Gotiċi. Huwa wieħed mill-ikbar monumenti Rumaneski fis-Slovakkja u huwa fost l-iktar interessanti. Fih bosta artali skolpiti Medjevali u huwa l-post fejn indifnu bosta sinjuri tal-Kastell ta' Spiš. Il-lapidi mnaqqxa tal-irħam tas-seklu 15 tal-familja Zápolya huma ta' kwalità eċċezzjonali. Pittura li ġiet irrestawrata reċentement mill-1317 turi l-inkurunazzjoni ta' Karlu I bħala r-Re tal-Ungerija, filwaqt li pittura oħra fil-katidral hija s-sors tal-isem proviżorju tal-artist anonimu ta'  Kirchdrauf.

Fl-1995 il-Papa Ġwanni Pawlu II żar il-Kunvent ta' Spiš fiż-żjara tiegħu fis-Slovakkja.

## Katidral ta' San Martin
Il-Katidral ta' San Martin huwa katidral Kattoliku Rumanesk fi ħdan il-kunvent-ċittadella ta' Spiš, li jinsab fir-raħal ta' Spišské Podhradie fid-distrett ta' Levoča. Huwa wkoll knisja parrokkjali. Il-katridral Rumanesk-Gotiku nbena fl-ewwel terz tas-seklu 13 bħala psewdobażilika b'navata ċentrali, żewġ korsiji u transett. Fl-2003, il-fdalijiet tal-Isqof Ján Vojtašák (1877-1965) ġew depożitati fil-katidral.

## Sede tal-amministrazzjoni tal-knisja
Il-Kunvent ta' Spiš sar is-sede prinċipali tal-amministrazzjoni tal-knisja fir-reġjun fis-seklu 12. Fl-1776 sar is-sede tad-Djoċesi ta' Spiš, wara li r-reġina Ungeriża Marija Tereża qasmet id-Djoċesi ta' Eger (li issa saret l-Arċidjoċesi ta' Eger). Il-Katidral ta' San Martin fi ħdan il-kunvent-ċittadella huwa wieħed mill-aqwa eżempji tal-arkitettura Gotika fis-Slovakkja.

## Sit ta' Wirt Dinji

Il-Kunvent ta' Spiš huwa parti mis-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO bit-titlu "Levoča, il-Kastell ta' Spiš u l-monumenti kulturali assoċjati" li ġie ddeżinjat fl-1993. Inizjalment is-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO kien jinkludi biss il-Kastell ta' Spiš iżda mbagħad ġie estiż fl-2009 biex jinkludi l-komponenti l-oħra inkluż il-Kunvent ta' Spiš.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' kriterju tal-għażla wieħed tal-UNESCO: il-**kriterju (iv)** "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".

## Referenzi
Tserkva ta' Santa Marija, Owczary

It-**''Tserkva'' ta' Santa Marija, Owczary** hija knisja Gotika tal-injam tas-seklu 17 li tinsab fil-villaġġ ta' Owczary, il-Polonja, u flimkien ma' 15-il ''tserkva'' (knisja) tal-injam tal-Karpazji fil-Polonja u fl-Ukrajna oħra hija Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.

## Storja
It-*Tserkva* ta' Santa Marija f'Owczary inbniet fl-1653. Il-knisja tal-injam hija t-tieni binja ta' dik ix-xorta li nbniet hemmhekk. L-ewwel waħda kienet ikkrollat minħabba r-ramel fil-pedamenti tagħha. Fl-1701, il-kanċellerija tat-tserkva ġiet rinnovata b'mod estensiv. It-torri tal-kampnar inbena fl-1783 minn Dimitr Dekowekin u Teodor Rusinka. Fl-1870, il-binja twessgħet biex ikollha kejl simili għal dak tan-navata. Fl-1938, il-knisja tal-injam ġiet imżejna minn ġewwa b'tiżjin polikromatiku. Wara l-Operazzjoni Vistula tal-1947 (l-ispostament ta' minoranzi Ukreni 'l barra mir-Repubblika tal-Poplu Pollakk), it-*tserkva* ġiet ittrasferita lill-parroċċa Kattolika Rumana. Wara li xi ċittadini spostjati bdew jerġgħu jiġu lura fil-villaġġ fl-1956, it-*tserkva* bil-mod il-mod reġgħet bdid toffri servizzi għall-Knisja Kattolika Ortodossa Griega Ukrena. Mill-1998 'il quddiem, it-*tserkva* bdiet tiffunzjona bħala Knisja Kattolika Rumana u Knisja Kattolika Ortodossa Griega Ukrena.

## Sit ta' Wirt Dinji
It-*Tserkva* ta' Santa Marija f'Owczary hija waħda minn 16-il *Tserkva* tal-Injam tal-Karpazji fil-Polonja u fl-Ukrajna li ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji transnazzjonali tal-UNESCO fl-2013.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: **il-kriterju (iii)** "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u **l-kriterju (iv)** "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".

## Referenzi
Tserkva ta' Santa Marija Omm Alla, Chotyniec

It-**''Tserkva'' ta' Santa Marija Omm Alla, Chotyniec** hija *tserkva* (knisja) Gotika tal-injam tas-seklu 17 li tinsab fil-villaġġ ta' Chotyniec, il-Polonja, u flimkien ma' 15-il ''tserkva'' (knisja) tal-injam tal-Karpazji fil-Polonja u fl-Ukrajna oħra hija Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.

## Storja
L-ewwel dokumentazzjoni li turi l-eżistenza tat-*tserkva* tmur lura għall-1671. It-*tserkva* hija waħda minn bosta knejjes tal-injam attivi fil-Polonja tal-Knisja Kattolika Ortodossa Griega Ukrena, li ħelsitha ħafif mit-Tieni Gwerra Dinjija u mit-trasferimenti sussegwenti tal-popolazzjoni Pollakka. Il-knisja tal-injam sarulha diversi rinnovazzjonijiet u ġiet rikostruwita fl-1733, fl-1858, u fl-1925. Wara l-Operazzjoni Vistula tal-1947 (l-ispostament ta' minoranzi Ukreni 'l barra mir-Repubblika tal-Poplu Pollakk), il-knisja tal-injam ingħalqet, u ġiet ittrasformata fi Knisja Kattolika Rumana. Fis-snin 80 tas-seklu 20, it-*tserkva* ngħalqet minħabba l-qagħda strutturali mwiegħra tagħha. Fl-1990, is-sjieda tat-*tserkva* reġgħet għaddiet għand is-sidien preċedenti u reġgħet ġiet ittrasformata f**tserkva'' tal-Knisja Kattolika Ortodossa Griega Ukrena. Bejn l-1991 u l-1994, it-''tserkva'' saritilha rinnovazzjoni kumplessa, l-iktar bl-għajnuna taċ-ċittadini lokali tal-parroċċa.

== Sit ta' Wirt Dinji ==
It-''Tserkva'' ta' [[Santa Marija]] Omm Alla f'Chotyniec hija waħda minn 16-il ''Tserkva'' tal-Injam tal-Karpazji fil-Polonja u fl-Ukrajna li ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji transnazzjonali tal-UNESCO fl-2013.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: **il-kriterju (iii)** "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u **l-kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".

## Referenzi
Xogħlijiet ta' Jože Plečnik f'Ljubljana – Disinn Urban Iċċentrat fuq il-Bniedem

Ix-**Xogħlijiet ta' Jože Plečnik f'Ljubljana – Disinn Urban Iċċentrat fuq il-Bniedem** huwa Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO f'Ljubljana, il-belt kapitali tas-Slovenja. Is-sit jinkludi wħud mill-iżjed xogħlijiet prominenti tal-arkitett Sloven Jože Plečnik f'Ljubljana. Matul il-perjodu bejn il-gwerer, Plečnik ħadem biex jittrasforma l-belt ta' Ljubljana minn belt provinċjali għall-belt kapitali tas-Slovenja billi ħoloq sensiela ta' spazji pubbliċi u istituzzjonijiet pubbliċi, u integrahom fin-nisġa urbana li kienet diġà teżisti qabilhom. Ix-xogħlijiet jinkludu l-Knisja ta' San Mikiel f'Črna Vas, u x-xogħlijiet li ġejjin f'Ljubljana: il-mogħdija tal-mixi tul ix-xtut tax-xmara Ljubljanica u l-pontijiet min-naħa għall-oħra tax-xmara, il-"Mogħdija tal-Mixi Ekoloġika": Triq Vegova bil-Librerija Nazzjonali u l-Librerija Universitarja mill-Pjazza tar-Rivoluzzjoni Franċiża sal-Pjazza tal-Kungressi u l-Park tal-Istilla, il-Pont ta' Trnovo, il-Ħitan Rumani f'Mirje, il-Knisja ta' San Franġisk t'Assisi, u l-Ġnien tal-Qaddisin Kollha fiċ-Ċimiterju ta' Žale.

## Sit ta' Wirt Dinji
Ix-Xogħlijiet ta' Jože Plečnik f'Ljubljana – Disinn Urban Iċċentrat fuq il-Bniedem ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2021.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' kriterju tal-għażla wieħed tal-UNESCO: il-**kriterju (iv)** "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".

## Lista tal-komponenti tas-sit

## Referenzi
Għar ta' Karain

L-**Għar ta**' **Karain** (bit-Tork: ***Karain Mağarası***) huwa sit arkeoloġiku Paleolitiku li jinsab fil-villaġġ ta' Yağca, 27 kilometru fil-Majjistral tal-belt ta' Antalya fir-reġjun Mediterran tat-Turkija.

## Ħarsa ġenerali
Is-sit preistoriku tal-Għar ta' Karain jinsab 430 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar u madwar 80 metru 'l fuq mix-xaqliba tal-Lvant tal-muntanja Sam Dağı (Katran), fejn iż-żona tal-ġebla tal-ġir tal-muntanji Taurus tal-Punent tikkonfina mal-Pjanura tat-Travertin. L-Għar ta' Karain huwa kumpless ta' għerien li jikkonsisti fi tliet kompartimenti u kurituri prinċipali, isseparati minn ħitan tal-kalċit, kurvi dojoq u passaġġi. Xi kompartimenti u galleriji fihom xi speleotemi. Is-sit huwa wieħed mis-siti indikattivi tat-Turkija biex fil-ġejjieni jiġi nnominat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.

### Insedjament
Framment ta' kranju tan-Neandertal ġie skopert hawnhekk u jikkonferma li l-għar kien abitat fil-Paleolitiku bikri bejn 150,000 u 200,000 sena ilu. Ir-riċerkaturi ddokumentaw il-kontinwità ta' preżenza tal-bniedem fl-għar għal perjodu ta' iktar minn 25,000 sena, mill-Mesolitiku, għan-Neolitiku u l-Kalkolitiku, sa Żmien il-Bronż. Jingħad li x'aktarx matul żmien il-kolonizzazzjoni ta' Asja Minuri min-naħa tal-Griegi (Żmien il-Ħadid), l-għar kellu funzjoni reliġjuża, kif jissuġġerixxu l-kitbiet bil-Grieg u t-tiżjin, li ġew imnaqqxa fil-blat quddiem id-daħla.

### Artefatti

Fl-Għar ta' Karain ġew skoperti xfafar, barraxa u ponot tal-vleġeġ taż-żnied Paleolitiċi u Neolitiċi, uħud minnhom magħmula bit-teknika ta' Levallois. Fis-saffi sussegwenti nstabu figurini litiċi u skulturi bl-għadam, li jissuġġerixxu rabtiet mal-kultura Hacilar fil-qrib. L-attenzjoni tar-riċerkaturi nġibdet b'mod partikolari lejn it-tinqix ta' wiċċ uman, stilistikament simili għall-prodotti tal-kultura Natufjana li ffjorixxiet fil-Lvant matul il-perjodu Mesolitiku. Din l-iskoperta jaf tikkorrobora relazzjoni kummerċjali tal-popolazzjonni tan-Nofsinhar tal-Asja Minuri u l-Palestina.

Il-Mużew taċ-Ċivilizzazzjonijiet tal-Anatolja fil-belt kapitali Ankara fih kollezzjoni estensiva ta' artefatti mill-Għar ta' Karain.

## Referenzi
Pavlo Lee

**Pavlo 'Pasha' Romanovych Lee** (bl-Ukren: Павло «Паша» Романович Лі; twieled fl-10 ta' Lulju 1988 – miet fis-6 ta' Marzu 2022) kien attur u preżentatur televiżiv Ukren.

## Ħajja bikrija
Lee twieled f'Yevpatoria, il-Krimea, f'familja b'missier Koryo-saram jew Korean-Ukren u b'omm Ukrena. Huwa kien magħruf ukoll bl-ismijiet ta' **Pavlo Li** u **Pasha Li**.

## Karriera
Lee kien preżentatur televiżiv tal-istazzjon Dom. Huwa kien ħadem fit-teatru u f'għadd ta' reklami u kien magħruf għax ħadem fil-films *Tini nezabutykh predkiv. Tayemnytsi molfara* (2013), *Shtolnya* (2006), *Pravilo boya* (2017), u *Zustrich odnoklasnykiv* (2019), u kien id-doppjatur f'films popolari bl-Ingliż bħal *The Lion King* u *The Hobbit* bl-Ukren. Huwa kien id-doppjatur ukoll ta' karattri bħal Eric Cartman f'*South Park*, Steve Smith f'*American Dad!*, Glenn Quagmire f'*Family Guy*, u Psyduck f*'Detective Pikachu*. Fl-2021 kien ħadem fis-sensiela televiżiva *Provincial*.

## Mewt
Lee ssieħeb fil-Forzi tad-Difiża Territorjali tal-Ukrajna fl-ewwel jum tal-invażjoni Russa. Matul iż-żmien li qatta' jiġġieled għal pajjiżu, huwa kien attiv ħafna fil-midja soċjali, l-iktar fil-kont tal-Instagram tiegħu, biex jixħet dawl fuq il-kundizzjonijiet li kienu jinsabu fihom l-Ukreni u l-qawwa tal-poplu Ukren.

Huwa nqatel bħala riżultat ta' attakk Russu f'Irpin, subborg ta' Kiev, fis-6 ta' Marzu 2022, u l-mewta tiegħu ġiet imħabbra mill-Festival Internazzjonali tal-Films ta' Odessa. Huwa ndifen fit-18 ta' Marzu f'Vorokhta, fl-Oblast ta' Ivano-Frankivsk, fejn għadha tgħix ommu.

## Referenzi
Maria Dobroniega ta' Kiev

**Maria Dobroniega ta' Kiev** (twieldet wara l-1012 – mietet fit-13 ta' Diċembru 1087) kienet prinċipessa ta' Rus minn Kiev, l-Ukrajna, tad-dinastija Rurik u biż-żwieġ saret Dukessa tal-Polonja.

## Ħajja

### Familja
Hija kienet waħda mit-tfal iż-żgħar ta' Vladimir I, il-Gran Prinċep ta' Kiev. L-identità ta' ommha mhix ċerta fost l-istoriċi u s-sorsi tal-web.

Il-Gran Prinċep Vladimir I kien iżżewweġ seba' darbiet u kien il-missier ta' bosta tfal, kemm leġittimi kif ukoll illeġittimi. Huwa magħruf li Anna Porphyrogeneta, is-sitt mara tiegħu, mietet erba' snin qabel Vladimir I. Il-kittieb tal-kronaki Thietmar ta' Merseburg, abbażi ta' rendikonti kontemporanji, isemmi li Bolesław I tal-Polonja qabad lill-armla ta' Vladimir I matul l-attakk tiegħu fuq Kiev fl-1018. L-istoriċi ilhom ma għandhomx ċertezza dwar l-identità ta' din il-mara. Madankollu, l-istoriku emigrat Nicholas Baumgarten indika r-rendikont kontroversjali tal-*Genealogia Welforum* u l-*Historia Welforum Weingartensis*, li skonthom bint waħda tal-Konti Kuno von Oenningen (li mbagħad sar id-Duka Konrad I ta' Swabia), *filia Ottonis Magni imperatoris* (bint Otto l-Kbir; possibbilment Rechlinda Otona jew Regelindis, indikata minn uħud bħala bint illeġittima u minn oħrajn bħala leġittima, li twieldet mill-ewwel żwieġ ma' Edith tal-Ingilterra) li żżewġet lil *rex Rugorum* (ir-Re ta' Rus). Huwa interpreta din l-evidenza bħala referenza għall-aħħar mara ta' Vladimir I. Din il-mara x'aktarx tidentifika bħala omm Maria.

### Żwieġ
Maria żżewġet għall-ħabta tal-1040 lil Casimir I ir-Restawratur u d-Duka tal-Polonja. Dan iż-żwieġ għen lil Casimir I jikseb l-appoġġ biex jerġa' jikseb it-tron Pollakk. Casimir I kien ipprova jaħtaf it-tron darbtejn qabel, iżda d-darbtejn li huma ma rnexxielux. Bl-appoġġ ta' ħu Maria, Yaroslav I l-Għaref, Casimir I fl-aħħar rnexxielu jikseb it-tron.

Il-koppja kellha ħamest itfal:

# Bolesław II l-Kunfidenti (twieled għall-ħabta tal-1043 – miet fit-2/3 ta' April 1081/82),
# Władysław I Herman (twieled għall-ħabta tal-1044 – miet fl-4 ta' Ġunju 1102),
# Mieszko (twieled fis-16 ta' April 1045 – miet fit-28 ta' Jannar 1065),
# Otto (twieled għall-ħabta tal-1046 – miet fl-1048).
# Świętosława (twieldet għall-ħabta tal-1048 – mietet fl-1 ta' Settembru 1126), iżżewġet għall-ħabta tal-1062 lid-Duka (li fl-1085 sar Re) Vratislaus II tal-Boemja.

Ir-raġel ta' Maria miet fit-28 ta' Novembru 1058. Binha ta' sittax-il sena, Bolesław, iktar 'il quddiem, fl-1076, sar ir-Re tal-Polonja. Bolesław II jitqies bħala wieħed mill-iżjed mexxejja kapaċi tad-dinastija Piast. Madankollu, tneħħa mit-tron u tkeċċa mill-pajjiż fl-1079.

Maria baqgħet ħajja għal ħames jew sitt snin iktar mill-ewwel iben tagħha u mietet fl-1087.

## Referenzi
Delta tax-xmara Kızılırmak

Id-**Delta tax-xmara Kızılırmak** (bit-Tork: *Kızılırmak Deltası*) hija l-bokka tax-xmara Kızılırmak. Hija l-ikbar art mistagħdra fir-reġjun tal-Baħar Iswed u hija wieħed mis-siti Ramsar importanti rikonoxxuti internazzjonalment fit-Turkija. L-ewwel u t-tieni pjanuri kollha tad-delta u l-biċċa l-kbira tat-tielet pjanura tad-delta huma ddominati mill-agrikoltura. Hija importanti għall-bijodiversità tal-pjanti u tal-għasafar. Tinsab madwar 40 kilometru minn Samsun.

## Lagi
Uħud mil-lagi għandhom ilmijiet ewtrofiċi minħabba t-tniġġis mill-agrikoltura.

## Bijoloġija

### Għasafar
Fid-Delta tax-xmara Kızılırmak jitnisslu ċ-ċikonji bojod u jgħixu bosta speċijiet oħrajn, fosthom il-gallozza ta' rasha griża u r-russett abjad. Fid-delta hemm ukoll post fejn l-għasafar jitlibbsu ċrieket xjentifiċi ma' saqajhom għat-traċċar.

### Rettili
Fost l-ispeċijiet ta' rettili li nstabu fid-delta huma l-fekruna tal-art Griega, il-fekruna tal-ilma ħelu Ewropea, il-gremxula *Darevskia saxicola*, il-gremxula ħadra Ewropea, il-gremxula ħadra tal-Balkani, id-dud, is-serp Ewropew *Telescopus fallax*, is-serp tal-Kaspju, is-serp tal-kullar, is-serp *Natrix tessellata*, u l-lifgħa tal-qrun.

### Anfibji
Mid-disa' speċijiet ta' anfibji li jinstabu fid-delta, żewġ speċijiet huma salamandri u seba' speċijiet huma żrinġijiet. L-ispeċijiet ewlenin fiż-żona huma s-salamandra tal-istrixxi (Triturus vittatus), is-salamandra raffa (Triturus karaelinii), ir-rospu tal-qoxra, ir-rospu (*Bufo bufo*), ir-rospu aħdar (*Bufo viridis*), iż-żrinġ tas-siġar (*Hyla arborea*), iż-żrinġ tal-ħamrija, iż-żrinġ aġli (*Rana dalmatin*), u r-rospu ta' Uludağ (*Rana macrocnemis*).

### Ħut
Ġlejjeb żgħar tal-isturjun ġew osservati fl-estwarju u jaf xorta jippruvaw jitilgħu l-kurrent tax-xmara.

## Theddid
Minn studju tal-2020 ħareġ li fil-kanali tax-xmara hemm id-dranaġġ u t-tniġġis agrikolu. Membri tal-ġendarmerija jiġu stazzjonati biex jipprevjenu l-kaċċa illegali. L-ippumpjar tal-ilma tal-pjan qed jikkawża wkoll l-intrużjoni tal-ilma baħar.

## Ġestjoni
Xi prattiki tradizzjonali jgħinu bil-ġestjoni tad-Delta tax-xmara. Pereżempju l-użu tal-bufli tal-ilma u d-dgħajjes tas-sajd jgħinu biex il-konnessjonijiet bejn il-lagi jibqgħu miftuħin.

## Storja
Fost il-festivals li jiġu organizzati hemm il-festa taċ-ċikonji, ir-rilaxx tal-bufli fir-rebbiegħa, u t-tnissil tan-nagħaġ. Tradizzjonalment jitqies li huwa dnub li wieħed joqtol ċerti annimali u pjanti s-sena kollha jew inkella f'ċerti żminijiet tas-sena. Fl-2016 id-delta tax-xmara tniżżlet bħala sit indikattiv tat-Turkija biex xi darba fil-ġejjieni tiġi nnominata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.

## Iktar qari

* Natural Protected Areas of the Wetland and Bird Paradise in the Kizilirmak Delta in Samsun: 2019-2023 Management Plan, Environment Ministry.
* Scaramelli, Caterina. How to Make a Wetland: Water and Moral Ecology in Turkey.

## Referenzi
Diga ta' Karakaya

Id-**Diga ta' Karakaya** hija waħda mill-21 diga tal-Proġett tax-Xlokk tal-Anatolja fit-Turkija mibnija fuq ix-xmara Ewfrate u li tlestiet fl-1987. Id-diga idroelettrika tiġġenera l-enerġija b'sitt unitajiet ta' 300 MW, b'total ta' kapaċità installata ta' 1,800 MW.

## Kunflitt mal-Iraq u mas-Sirja
Ix-xmara Ewfrate hija sors importanti tal-ilma kemm għas-Sirja kif ukoll għall-Iraq, u ż-żewġ pajjiżi esprimew it-tħassib tagħhom dwar il-proġett tal-kostruzzjoni tad-Diga ta' Karakaya. Trattat iggarantixxa fluss minimu tal-ilma ta' 500 m3 mid-diga.

## Risistemazzjoni involontarja
Skont l-istudju tar-riċerka ta' Terminski (2013), il-kostruzzjoni tad-Diga ta' Karakaya rriżultat fir-risistemazzjoni involontarja ta' madwar 30,000 ruħ.

## Referenzi
Palianytsia

Il-**palianytsia** (bl-Ukren: Паляниця, pronunzja: [pɐlʲɐˈnɪt͡sʲɐ]) hija tip ta' ħobża Ukrena moħmija fil-fuklar, magħmula l-iktar mid-dqiq tal-qamħ. Il-ħobża għandha għamla semiċirkolari u l-parti ta' fuq fiha, lejn żewġ terzi tagħha, ikollha qasma tipika.

## Etimoloġija
Il-kelma "palianytsia" ġejja minn "пали́ти", il-kelma bl-Ukren li tfisser "taħraq" jew "duħħan". Dan għaliex, meta l-ħobża tinħema, il-qoxra ġieli tinħaraq meta tkun qed togħla u ssir. Fis-seklu 19, ir-Russi kienu jużaw ismijiet simili.

Ahatanhel Krymsky, Ukrenofilu u studjuż magħruf, kien jemmen li l-kelma "palianytsia" ġejja mill-Grieg "pelanos" (Πελανος).

## Riċetta
Il-palianytsia tradizzjonali kienet tinħema mill-għaġina tal-ħmira. L-ewwel nett, il-ħops kien jitgħalla f'borma, li mbagħad kien jiġi mferra' f*'makitra*, u jiżdied id-dqiq tal-qamħ mgħarbul. L-għaġina li kienet tirriżulta minn dan il-proċess kienet tingħaġen, titgħatta b'makitra u titħalla tibred. Il-ħmira jew il-ħmira prima kienet tiżdied mal-għaġina meta tibred u mbagħad titqiegħed f'forn mhux imsaħħan għal mal-lejl. Filgħodu, l-għaġina li kienet tkun għoliet diġà kienet tkompli tingħaġen bid-dqiq tal-qamħ, u kienu jiżdiedu l-misħun u l-melħ. L-għaġina kienet terġa' tingħaġen mal-lejl sakemm ma kinitx tibqa' teħel iktar ma' idejn il-furnar. Wara dan il-proċess, l-għaġina kienet tiġi maqsuma f'biċċiet, li mbagħad kienu jiġu miftuħa b'lembuba fuq il-mejda. Il-ħobż li kien jirriżulta minn dan il-proċess kien jitqiegħed fil-forn fuq pala twila tal-injam, u jitraxxax bid-dqiq jew weraq tal-kaboċċi fuq il-fwar. Finalment, kienet issir il-qatgħa fuq il-parti ta' fuq tal-ħobża biex tkun tista' tkompli togħla iktar meta tinħema.

Skont l-istandard tekniku internazzjonali GOST 12793-77, il-furnara tal-Unjoni Sovjetika kienu jipproduċu "palianytsia Ukrena" standardizzata li kienet tinħema fuq il-forom. Kien ikollha piż ta' 750 gramma sa kilogramma, u kien ikollha qasma laterali lejn tliet kwarti tal-parti ta' fuq ġejja għat-tond tagħha.

## Simboliżmu
Fil-Kristjaneżmu, il-palianytsia, bħall-ħobż inġenerali, jissimboleġġa l-ferħ u l-benessri, il-ġisem ta' Kristu, l-għożża, l-ospitalità u s-sigurtà. Il-palianytsia tista' tiġi interpretata wkoll bħala simbolu tax-xemx.

Skont it-twemmin popolari, ma għandekx tiekol biċċa palianytsia wara ħaddieħor, għaliex inkella teħdilhom il-ferħ tagħhom. Bħala superstizzjoni l-aħjar li tiekol biċċa sħiħa u mhux tħalli xi biċċa mhux mikula; barra minn hekk, superstizzjoni oħra hi li jekk wieħed jiekol il-ħobża minn wara dahar persuna oħra, "jiklilha" saħħitha.

## Użi oħra
Il-kelma "palianytsia" tintuża bħala drawwa fil-lingwa Ukrena, li tidentifika min ma għandux il-lingwa Ukrena bħala lingwa nativa. Ir-Russi għandhom it-tendenza li jippronunzjaw il-kelma "palianytsia" b'ħoss ta' "i" artab iktar milli "и", u xi kultant "ц" tieħu post "тс". Matul l-invażjoni Russa tal-Ukrajna fl-2022, il-kelma saret waħda minn dawk li ġew proposti għall-użu biex jiġu identifikati l-membri ta' gruppi sovversivi tal-għadu.

## Referenzi
Vitaliy Kim

**Vitaliy Oleksandrovich Kim** (bl-Ukren: Віталій Олександрович Кім; twieled fit-13 ta' Marzu 1981) huwa negozjant u politiku Ukren ta' dixxendenza Koreana li kien ilu Gvernatur tal-Oblast ta' Mykolaiv Oblast mill-2020. Huwa wkoll wieħed mill-figuri ewlenin fl-invażjoni Russa tal-Ukrajna fl-2022.

## Bijografija
Vitaliy Kim twieled fit-13 ta' Marzu 1981 f'Mykolaiv. Missieru, Oleksandr, huwa kowċ tal-basketball bl-unuri ta' dixxendenza Koryo-Saram u kien plejer fit-tim taż-żgħażagħ tal-Unjoni Sovjetika.

Kim iggradwa mil-Liċeo Nru 2 ta' Mykolaiv u mill-Università Nazzjonali tal-Ammirall Makarov tal-Bini tal-Vapuri b'lawrja fix-xjenza ekonomika tal-impriżi.

Fl-1998, beda jinvolvi ruħu fl-attivitajiet imprenditorjali. Huwa kien sħab fil-ġestjoni tal-kumpless tal-intratteniment ta' Ushuaja.

Fl-2003, huwa ħadem għall-kumpanija Ukrpromresurs, li kienet involuta fl-awditjar tas-settur pubbliku. Mill-2005 sal-2011 huwa kellu f'idejh il-ġestjoni ta' għadd ta' impriżi f'Mykolaiv, u kien involut f'investimenti internazzjonali. Mill-2015 sal-2016, huwa kien il-kap tad-dipartiment analitiku tal-Ministeru għall-Politika Agrarja tal-Ukrajna. Huwa kien ukoll il-fundatur ta' grupp ta' kumpanija tal-iżvilupp involuti fil-kostruzzjoni tal-kumplessi residenzjali "Orange", "Concert" u "Uyutny".

### Attività politika
Fl-2019, huwa kien voluntier tal-fergħa ta' Mykolaiv tal-partit Qaddej tal-Poplu fl-elezzjonijiet presidenzjali u parlamentari. Matul l-elezzjonijiet lokali tal-2020, huwa kien kandidat għal deputat tal-kunsill lokali tal-belt ta' Mykoklaiv mill-partit Qaddej tal-Poplu taħt id-distrett nru 2, filwaqt li baqa' meqjus bħala mhux partiġjan. Kim kien ukoll il-kap tal-kwartieri ġenerali tal-elezzjoni fi ħdan il-partit u kkontesta għall-kunsill lokali tal-belt u għall-kunsill reġjonali.

Fil-25 ta' Novembru 2020, il-President tal-Ukrajna Volodymyr Zelensky ħatar lil Kim bħala l-Gvernatur tal-Oblat ta' Mykolaiv.

## Ħajja personali

### Familja
Huwa miżżewweġ lil Yuliya Vitalivna Kim, u flimkien qed irabbu tlett itfal. Għandhom żewġt ibniet, Yevheniya u Oleksandra, u iben, Ruslan.

Kim jitkellem bl-Ingliż, kif ukoll ftit bil-Franċiż u bil-Korean bis-saħħa tad-dixxendenza Koryo-Saram tiegħu.

### Saħħa
Fid-9 ta' Diċembru 2020, Kim stqarr li martu kellha l-COVID-19 u b'hekk għamlet awtoiżolament.

## Referenzi
Valentyna Radzymovska

**Valentyna Radzymovska** (twieldet fl-1 ta' Ottubru 1886 – mietet fit-22 ta' Diċembru 1953) kienet riċerkatriċi Ukrena fil-oqsma tal-bijokimika u l-fiżjoloġija, kif ukoll attivista pubblika tal-moviment nazzjonali Ukren.

## Ħajja bikrija u karriera
Valentyna twieldet f'Lubny f'familja ta' kittieba Ukreni. Ommha kienet Lyubov Yanovska.

Studjat fl-Università ta' San Pietruburgu, ir-Russja, bis-saħħa ta' permess speċjali mingħand l-Imperatur Russu Nicolas II, minkejja li n-nisa dak iż-żmien ma kinux jitħallew jistudjaw fl-università. Madankollu, ma tħallietx tistudja l-mediċina peress li ħadet sehem f'attività politika illegali li kienet tappoġġa r-rinaxximent nazzjonali Ukren. B'hekk fl-1904 kellha titlaq lejn Kiev fejn iggradwat mill-università fl-1913. Radzymovska ngħaqdet mal-persunal tal-presidenza tal-kimika fiżjoloġika taħt Oleksii Sadoven.

Fl-1924 ressqet it-teżi tad-dottorat tagħha u saret professur tal-bijokimika u tal-fiżjoloġija fl-Istitut Mediku u fl-Istitut Edukattiv tal-Poplu fi Kiev.

Iktar 'il quddiem fl-1930 ġiet arrestata mid-Direttorat Politiku tal-Istat Sovjetiku fuq akkużi politiċi fil-proċediment ġuridiku dwar l-Unjoni għal-Libertà tal-Ukrajna. Wara l-proċediment ġiet irrilaxxata mill-kustodja iżda xorta tkeċċiet mill-karigi tar-riċerka tagħha. Radzymovska rkuprat uħud mill-karigi f'nofs is-snin 30 tas-seklu 20. Fl-1939-1941 hija kienet professur tal-fiżjoloġija fl-Istitut Edukattiv ta' Melitopol.

Fl-1941 baqgħet fl-Ukrajna matul l-invażjoni u l-okkupazzjoni Ġermaniża. Kellha karigi fl-Istitut tal-Mediċina Klinika fi Kiev u kienet President fl-Università ta' Lviv. Fl-1943 marret tgħix il-Ġermanja u fl-1950 marret tgħix fl-Istati Uniti.

## Mewt
Hija mietet f'Illinois fit-22 ta' Diċembru 1953.

## Familja
Kellha żewġ ulied: Olga u Eugene Radzymovsky. Eugene kien riċerkatur fl-inġinerija (1905-1975) u professur fl-Università ta' Illinois f'Urbana-Champaign mill-1959.

## Xogħlijiet notevoli

* Krontovski, A. A.; Radzimovska, V. V. (1922). "On the influence of changes of concentration of the H• resp. OH′ ions on the life of the tissue cells of vertebrates". *The Journal of Physiology*. **56** (5): 275–282. ISSN 0022-3751.
* Radzimowska, W. W.; Jazimirska, M. C. (1925). "Über die Bestimmung der Wasserstoffionen-Konzentration in Einzelnen Bakterienkolonien". *Klinische Wochenschrift*. **4** (2): 72–73. ISSN 0023-2173.

## Referenzi
Għoljiet ta' Donets

L-**Għoljiet ta' Donets** (bir-Russu: Доне́цкий кряж, Doneckij krjaž; bl-Ukren: Донецький кряж, *Donec'kij krjaž*) huma grupp ta' għoljiet li jiffurmaw l-ogħla parti fil-Grigal tal-art b'elevazzjoni għolja ta' Donets fil-Lvant tal-Ukrajna u fin-Nofsinhar tar-Russja Ewropea. L-għoljiet jinsabu fi ħdan l-Oblasts ta' Donetsk u ta' Luhansk u parzjalment imissu wkoll mat-territorju tal-Oblast ta' Rostov, ir-Russja. L-ogħla quċċata hija l-għolja Mohyla Mechetna, b'elevazzjoni ta' 367 metru (1,204 piedi).

Għolja oħra, Savur-Mohyla, b'elevazzjoni ta' 278 metru (912-il pied), kienet sit notevoli fil-Gwerra fir-reġjun ta' Donbass.

L-għoljiet huma estiżi fuq assi mill-Punent għal-Lvant għal madwar 370 kilometru, b'wisa' li tvarja bejn il-50 u l-120 kilometru; l-elevazzjoni medja hija ta' madwar 150-200 metru.

Fiż-żona tal-Għoljiet ta' Donets hemm depożiti tal-faħam, li għenu fit-twelid u fl-iżvilupp ta' bosta bliet industrijali kemm fl-Ukrajna, kif ukoll fuq livell iżgħar fir-Russja; fost iċ-ċentri urbani ewlenin, ta' min isemmi dawk ta' Šachty fir-Russja, kif ukoll Donetsk, Luhansk e Gorlovka fl-Ukrajna.

## Isem
Isem l-għoljiet oriġina minn isem ix-xmara Seversky Donets, li tnixxi maġenbhom għat-tul kollu tagħhom, u tiddelimita l-konfini tat-Tramuntana u tal-Lvant tagħhom.

## Referenzi
Muntanji tal-Krimea

Il-**Muntanji tal-Krimea** (bl-Ukren: Кримські гори, trażlitterata *Krymski hory*; bir-Russu: Крымские горы, trażlitterata *Krymskie gory*; bit-Tatar tal-Krimea: Qırım dağları) huma medda ta' muntanji li jinsabu b'mod parallel mal-kosta tax-Xlokk tal-Krimea, bejn madwar tmien kilometri u 13-il kilometru mill-baħar. Lejn il-Punent, il-muntanji jibqgħu neżlin f'daqqa sal-Baħar l-Iswed, u lejn il-Lvant, il-muntanji jinbidlu bil-mod f'pajsaġġ tal-isteppa.

Il-Muntanji tal-Krimea jikkonsisti minn tliet ktajjen muntanjużi. L-ogħla waħda hija dik ewlenija. Il-katina muntanjuża Ewlenija hija maqsuma f'diversi mases, magħrufa bħala *yayla* jew promontorji muntanjużi (*Yayla* bit-Tatar tal-Krimea tfisser "Mergħa Alpina"). Dawn jinkludu:

* Baydar Yayla
* Ay-Petri Yayla
* Yalta Yayla
* Nikita Yayla
* Hurzuf Yayla
* Babugan Yayla
* Chatyr-Dag Yayla
* Dologorukovskaya (Subatkan) Yayla
* Demirji Yayla
* Karabi Yayla

## L-ogħla qċaċet

L-ogħla quċċata tal-Krimea hija dik ta' Roman-Kosh (bl-Ukren: Роман-Кош; bir-Russu: Роман-Кош, bit-Tatar tal-Krimea: Roman Qoş) fuq Babugan Yayla b'għoli ta' 1,545 metru (5,069 pied). Qċaċet importanti oħra 'l fuq minn 1,200 metru jinkludu:

* Demir-Kapu (bl-Ukren: Демір-Капу, bir-Russu: Демир-Капу, bit-Tatar tal-Krimea: Demir Qapı), 1,540 metru, f'Babugan Yayla;
* Zeytin-Kosh (bl-Ukren: Зейтин-Кош; bir-Russu: Зейтин-Кош, bit-Tatar tal-Krimea: Zeytün Qoş), 1,537 metru, f'Babugan Yayla;
* Kemal-Egerek (bl-Ukren: Кемаль-Егерек, bir-Russu: Кемаль-Эгерек, bit-Tatar tal-Krimea: Kemal Egerek), 1,529 metru, f'Babugan Yayla;
* Eklizi-Burun (bl-Ukren: Еклізі-Бурун, bir-Russu: Эклизи-Бурун, bit-Tatar tal-Krimea: Eklizi Burun), 1,527 metru, f'Chatyrdag Yayla;
* Lapata (bl-Ukren: Лапата; bir-Russu: Лапата, bit-Tatar tal-Krimea: Lapata), 1,406 metru, f'Yaltynska Yayla, f'Yalta Yaylası;
* Demirji tat-Tramuntana (bl-Ukren: Північний Демірджі, bir-Russu: Северный Демирджи, bit-Tatar tal-Krimea: Şimaliy Demirci), 1,356 metru, f'Demirci Yayla;
* Ai-Petri (bl-Ukren: Ай-Петрі, bir-Russu: Ай-Петри, bit-Tatar tal-Krimea: Ay Petri), 1,234 metru, f'Ay Petri Yaylası.

## Mogħdijiet u xmajjar

Il-mogħdijiet muntanjużi tul il-Muntanji tal-Krimea huma:

* il-Mogħdija ta' Angarskyi ħdejn Perevalne, fi triq minn Alushta sa Simferopol
* il-Mogħdija jew id-Daħla ta' Baydar ħdejn Foros, li tikkollega l-Wied ta' Baydar u xatt il-baħar
* il-Mogħdija ta' Laspi ħdejn il-Kap Aya, fi triq minn Yalta sa Sevastopol.

Ix-xmajjar tal-Muntanji tal-Krimea jinkludu x-xmara Alma, ix-xmara Chernaya, u x-xmara Salhir fix-xaqliba muntanjuża tat-Tramuntana u x-xmara Uchan-su fix-xaqliba muntanjuża tan-Nofsinhar li tifforma l-kaskata ta' Uchan-su, l-ogħla kaskata fil-Krimea.

## Storja
L-arkeologi sabu l-iżjed bnedmin anatomikament moderni fl-Ewropa fl-għerien ta' Buran-Kaya tal-Muntanji tal-Krimea. Il-fossili għandhom 32,000 sena, u nstabu artefatti marbuta mal-kultura Gravettjana. Il-fossili għandhom marki ta' qatgħat li jissuġġerixxu xi ritwal ta' tneħħija tal-laħam wara l-mewt.

## Referenzi
Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ukrajna

Is-Siti ta' Wirt Dinji tal-Organizzazzjoni tan-Nazzjonijiet Uniti għall-Edukazzjoni, ix-Xjenza u l-Kultura (UNESCO) huma postijiet b'importanza kulturali jew naturali, kif deskritt fil-Konvenzjoni tal-Wirt Dinji tal-UNESCO, li ġiet stabbilita fl-1972. Il-wirt kulturali jikkonsisti minn monumenti (bħal xogħlijiet arkitettoniċi, skulturi monumentali, jew inċiżjonijiet), gruppi ta' binjiet, u siti (fosthom siti arkeoloġiċi). Il-wirt naturali jinkludi karatteristiċi naturali (li jikkonsistu minn formazzjonijiet fiżiċi u bijoloġiċi), ġeoloġiċi u fiżjografiċi (inkluż il-ħabitats ta' speċijiet mhedda ta' annimali u pjanti), u siti naturali li huma importanti mill-puntdivista tax-xjenza, tal-konservazzjoni jew tas-sbuħija naturali. L-Ukrajna adottat il-Konvenzjoni tal-UNESCO uffiċjalment u saret membru indipendenti fit-12 ta' Ottubru 1988, filwaqt li uffiċjalment kienet għadha Repubblika tal-Unjoni Sovjetika (qabel xoljiet fl-1991).

Attwalment, hemm seba' Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-Ukrajna; sitta minnhom huma siti kulturali u sit wieħed, il-Foresti Antiki u Primordjali tal-Fagu tal-Karpazji u ta' Reġjuni Oħra tal-Ewropa, huwa sit naturali. L-ewwel sit li tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji kien dak tal-Katidral ta' Santa Sofija (Kiev) u l-Binjiet Monastiċi Relatati fl-1990. L-iżjed siti li tniżżlu reċentement kienu t-Tserkva tal-Injam tal-Karpazji fil-Polonja u fl-Ukrajna u tal-Belt Antika ta' Chersonesus Tawrika fl-2013. Tliet siti huma transnazzjonali: it-Tserkva tal-Injam huma kondiviżi mal-Polonja, l-Ark Ġeodetiku ta' Struve huwa kondiviż ma' disa' pajjiżi, u l-Foresti Antiki u Primordjali tal-Fagu tal-Karpazji u ta' Reġjuni Oħra tal-Ewropa huma kondiviżi ma' 17-il pajjiż.

## Siti ta' Wirt Dinji
Is-Siti ta' Wirt Dinji tal-Organizzazzjoni tan-Nazzjonijiet Uniti għall-Edukazzjoni, ix-Xjenza u l-Kultura (UNESCO) huma postijiet b'importanza kulturali jew naturali, kif deskritt fil-Konvenzjoni tal-Wirt Dinji tal-UNESCO, li ġiet stabbilita fl-1972.

NB: * Siti transnazzjonali (bl-ikħal)

## Referenzi