Campeche

**San Francisco de Campeche** (pronunzja bl-Ispanjol: [sam fɾanˈsisko ðe kamˈpe.tʃe]; bil-Maja ta' Yucatan: *Ahk'ìin Pech*, pronunzja: [aχkʼiːn˥˧ pʰetʃ]), li mis-seklu 19 magħrufa sempliċement bħala **Campeche**, hija belt fil-Muniċipalità ta' Campeche fl-istat Messikan ta' Campeche, max-xatt tal-Bajja ta' Campeche fil-Golf tal-Messiku. Kemm is-sede tal-muniċipalità kif ukoll is-sede tal-belt kapitali tal-istat, il-belt kellha popolazzjoni ta' 220,389 ruħ skont iċ-ċensiment tal-2010, filwaqt li l-muniċipalità kellha popolazzjoni ta' 259,005 ruħ.

Il-belt ġiet stabbilita fl-1540 mill-konkwistaturi Spanjoli bħala San Francisco de Campeche fuq il-belt preeżistenti tal-Maja ta' Can Pech. Il-belt Pre-Kolombjana ġiet deskritta bħala li kellha 3,000 dar u diversi monumenti, iżda ftit fadal traċċi tagħhom.

Il-belt għad għandha bosta mis-swar u mill-fortifikazzjonijiet Spanjoli kolonjali antiki li kienu jipproteġu lill-belt mill-pirati u mill-furbani tal-Karibew. L-istat ta' preservazzjoni u l-kwalità tal-arkitettura tagħha wasslu biex fl-1999 titniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. Oriġinarjament, l-Ispanjoli kienu jgħixu 'l barra mis-swar tal-belt, filwaqt li l-indiġeni kienu jgħixu fil-*barrios* tal-madwar ta' San Francisco, Guadalupe u San Román. Dawn il-kwartieri għad għandhom il-knejjes oriġinali tagħhom; il-knisja fid-distrett ta' Guadalupe għandha kważi 500 sena.

## Storja

Stabbilita fl-1540 minn Francisco Montejo, Campeche ġiet itterrorizzata mill-pirati u mill-furbani sakemm il-belt bdiet tibni l-fortifikazzjonijiet tagħha fl-1686.

San Francisco de Campeche oriġinarjament kienet villaġġ ta' indiġeni jismu Ah Kim Pech, fejn l-Ispanjoli żbarkaw għall-ewwel darba fil-Messiku fl-1517. Il-belt ta' Campeche ġiet stabbilita fl-1540 u ġiet iffortifikata kontra l-pirati matul is-seklu 17. Sa llum il-ġurnata għad għandha d-dehra ta' fortizza. Hemm bosta attrazzjonijiet turistiċi, fosthom monumenti u binjiet storiċi, bħall-katidral Franġiskan, fdalijiet antiki tal-Maja, u s-swar u l-fortijiet antiki tal-belt.

Is-sistema tal-fortifikazzjonijiet ta' Campeche, eżempju eminenti ta' arkitettura eminenti tal-arkitettura militari tas-sekli 17 u 18, hija parti minn sistema difensiva kumplessiva stabbilita mill-Ispanjoli biex jipproteġu l-portijiet tal-Baħar Karibew mill-attakki tal-pirati bħas-Serqa ta' Campeche tal-1633 u s-Serqa ta' Campeche tal-1663.

L-istat ta' preservazzjoni u l-kwalità tal-arkitettura tagħha wasslu biex titniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1999.

### L-ewwel spedizzjonijiet
L-ewwel spedizzjoni tal-Ispanjoli li żbarkaw fuq il-kosti ta' Campeche kienet ikkmandata minn Francisco Hernández de Córdoba fl-1517. Huwa salpa mill-gżira ta' Kuba fit-8 ta' Frar, żbarka f'Isla Mujeres u f'Cabo Catoche fl-ewwel jiem ta' Marzu, baqa' sejjer sal-peniżola u wasal f'Campeche nhar il-Ħadd ta' San Lázaro t-22 ta' Marzu 1517, li hija r-raġuni għaliex Hernández de Córdoba għammed il-post b'dak l-isem.

Il-kronaka ta' Bernal Díaz del Castillo tiddeskrivi li ftit jiem wara lemħu villaġġ tul il-kosta, żbarkaw b'seba' għajnejn u telgħu l-art u skoprew lil "Can Pech"*.* *Dan seħħ nhar il-Ħadd it-22 ta' Marzu 1517. Peress li kellhom bżonn l-ilma, l-Ispanjoli żbarkaw bl-għajnuna ta' dgħajjes u ħadu l-provvisti tal-ilma minn bir. Mal-wasla tal-Maja, l-Ispanjoli indikaw permezz ta' sinjali li huma ġew b'intenzjoni ta' paċi; il-kap tar-reġjun staqsihom jekk kinux ġejjin minn fejn titla' x-[[xemx]], u semma l-kelma "castilán"*. L-Ispanjoli, sorpriżi b'din il-kelma, wieġbu iva, u Cacique stedinhom iżuru l-popolazzjoni tiegħu, u nxtegħlet raża. Permezz ta' sinjali, il-"halach uinik" indikaw li dawk li wettqu l-ispedizzjonijiet kellhom jitilqu mill-post qabel ma n-nar tar-raża jintefa. Sadanittant, kienu qed jaslu l-ġellieda fil-post. Mill-esperjenza ta' Cabo Catoche, l-Ispanjoli ppreferew li jitilqu. Minkejja dan, ġew sorpriżi minn riħ mit-Tramuntana u minn baħar imqalleb, tilfu l-provvista tal-ilma li kienu ġabu magħhom abbord, u kellhom jerġgħu jiżbarkaw u sabu xortihom f'Chakán Putum bl-iżjed battalja qalila bejn il-Maja u l-Ispanjoli.

### Konkwista
Wara l-konkwista ta' Tenochtitlan, Francisco de Montejo vvjaġġa lejn Spanja, fejn talab lil Karlu V biex jagħtih il-permess biex jikkonkwista l-Peniżola ta' Yucatan. Fl-1526, il-kuruna Spanjola tat lil Montejo t-titlu ta' "Adelantado, gvernatur, xeriff u kaptan-ġeneral ta' Yucatan". Il-konkwisti ta' Champotón u ta' Campeche kienu parti mill-Konkwista ta' Yucatan, li saret fi tliet stadji.

Fl-ewwel stadju (mill-1527 sal-1529), Montejo vvjaġġa tul il-kosta tal-Lvant tal-peniżola bl-għajnuna tal-kaptan Alonso Dávila, li kien ilu jafu mill-ispedizzjoni ta' Cortes, iżda ġew irreżistiti mill-Maja.

Fit-tieni stadju (mill-1530 sal-1535), Montejo vvjaġġa lejn il-Punent, u rnexxielu jistabbilixxi lil "Salamanca de Campeche" fl-1531. Alonso Dávila ntbagħat minn Montejo biex jaqsam lejn in-Nofsinhar tal-peniżola u stabbilixxa lil Villa Real f'Bacalar, iżda din il-pożizzjoni kellha tiġi abbandunata.

Iben Montejo, magħruf bħala Montejo "el Mozo", ġarrab telfa fil-belt irjali ta' Chichén Itzá lejn l-aħħar tal-1534, u b'hekk fl-1535 l-Ispanjoli telqu mill-peniżola għal ħames snin.

Għall-ħabta tal-1540, "l-Adelantado" assenja lil Lorenzo de Godoy biex jistabbilixxi l-ewwel gwarniġjon f'San Pedro de Champotón, u rnexxilhom iżommuh fil-post b'bosta diffikultajiet, peress li ma kellhomx nies jew suldati. Montejo "n-Neputi" għen biex jinżamm il-gwarniġjon u biddel l-isem għal "Salamanca de Champotón". "L-Adelantado" wasal fis-Ciudad Real de Chiapa (San Cristóbal de las Casas), fl-1540, u minn hemm ta struzzjonijiet lil Francisco Gil biex ikun fit-tmun tal-pożizzjoni ta' Champotón u b'hekk "El Mozo" u "n-Neputi" setgħu jibdew javvanzaw lejn it-Tramuntana. Fl-1546, meta l-konkwista ta' Yucatan donnha li kienet intemmet, "l-Adelantado" u martu vvjaġġaw lejn San Francisco de Campeche biex jiltaqgħu ma' binhom "El Mozo" u "n-Neputi". Il-Maja kienu organizzaw ruħhom bil-moħbi, u fil-lejla ta' bejn it-8 u d-9 ta' Novembru (5 Cimi 19 Xul, il-mewt u t-tmiem tal-kalendarju tal-Maja*) faqqgħet ribelljoni kbira. "El Mozo" u "el Sobrino" għal darb'oħra daħlu f'kunflitt biex "jikkonkwista mill-ġdid" il-peniżola u jissottomettu r-ribelli sena wara.*

### Il-perjodu tal-Viċirè

Ir-raħal ta' dak iż-żmien inbniet madwar pjazza li kien fiha kolonna fiċ-ċentru tagħha biss,  bħala simbolu tas-setgħa u tal-ġustizzja Spanjola. Madwar il-pjazza nbnew il-parroċċa tal-Madonna tal-Kunċizzjoni l-Iktar Safja, l-Udjenza u d-djar tal-konkwistaturi bl-ogħla karigi. Is-suq inbena madwar pjazza iżgħar u żviluppat il-ħajja kummerċjali. Il-ħabs, il-Palazz Muniċipali u t-torri tad-difiċiża nbnew ftit wara.

Il-villa stabbilita mill-Ispanjoli donnha tneħħiet mill-poplu Maja indiġenu lokali. L-Ispanjoli kellhom ħajjithom tiżvolġi madwar il-pjazza, fil-kwartier attwali ta' San Román, filwaqt li l-indiġeni kienu jgħixu fl-insedjamenti antiki pre-Ispaniċi, attwalment il-kwartieri ta' San Francisco u ta' Siete de Agosto. In-Naboríos, il-Messikani indiġeni li waslu mal-konkwistaturi, okkupaw il-kwartier ta' San Román, filwaqt li l-popolazzjoni ta' skjavi mill-Afrika okkupat il-kwartieri ta' Santa Ana u ta' Santa Lucía.

Il-kummerċ marittimu kkundizzjona l-iżvilupp tar-raħal, u għaldaqstant ġie ddisinjat fuq mudell Rinaxximentali: pjanta regolari qisha grilja madwar pjazza kwadra eċċentrika, li skont l-ordinanzi tal-Kuruna Spanjola, kellha tintuża għall-festini u għaċ-ċerimonji, u kellha tkun orjentata madwar il-bajja.

Ladarba Francisco de Montejo y León "el Mozo" stabbilixxa ruħu fil-belt, din saret il-bażi tal-operazzjonijiet għall-konkwista tal-kumplament ta' Yucatán (1542-1546), li wasslet għall-okkupazzjoni ta' Ichkanzihóo (Th'o), il-belt antika tal-Itzáes, li dak iż-żmien kienet abbandunata, fejn ġiet stabbilita l-belt kapitali provinċjali, Mérida, fl-1542.

Il-konkwista "armata" ġiet segwita minn konkwista ideoloġika, li kienet tikkonsisti mill-istabbiliment tat-twemmin tad-duttrini Ewropej, b'mod partikolari r-reliġjon Kattolika. L-ewwel ordni reliġjuża li waslet f'Campeche kienet l-ordni Franġiskana fl-1535, iżda din kellha tirtira minħabba sensiela ta' diffikultajiet li tqajmu mill-poplu indiġenu u mill-poplu Spanjol, u mbagħad reġgħet irritornat ħames snin wara li Montejo kien stabbilixxa ruħu f'Campeche, fl-1540. Mal-wasla mill-ġdid tiegħu, huma bdew il-kostruzzjoni ta' tempju u ta' kunvent iddedikati lil San Franġisk qrib il-popolazzjoni tal-Maja, u l-fundatur tagħhom kien Fray Luis de Villalpando.

L-evanġelizzazzjoni kienet simili fi "Spanja l-Ġdida" kollha. Il-Franġiskani ma kellhom l-ebda diffilkultà ladarba ma kienx hemm ostakli lingwistiċi iktar, u kienu l-unika ordni li wettqet dan il-kompitu fil-provinċja ta' San José, li kien l-isem li qabel kellha l-Peniżola ta' Yucatan. L-evanġelisti kellhom jiffaċċjaw ċertu diffikultajiet, bħad-differenzi tal-kulturali ta' komunità bħal dik tal-indiġeni.

Fl-1542, ir-re pproklama l-Liġijiet il-Ġodda, li stabbilew il-libertà tal-Indjani bħala soġġetti tal-Kuruna. L-iskjavitù legalment ġiet abolita, iżda baqgħet titwettaq b'mezzi oħra. Kull roqgħa art kienet marbuta ma' għadd partikolari ta' persuni, li kienu marbuta ma' Spanjol, u huma kellhom iħallsuh *in natura* (bix-xama', kutri tal-qoton) u bix-xogħol. Dawk li ma kinux marbuta b'dan il-mod kienu jaqgħu taħt il-ġurisdizzjoni rjali u ngħataw l-isem ta' "popli tal-Kuruna Rjali". It-tributarji indiġeni tal-*encomiendas español*, komplew ibatu minħabba trattament li prattikament kien skjavitù. Il-patrijiet tal-ordnijiet reliġjużi differenti li kienu preżenti ssieltu biex jiddefendu d-drittijiet tal-poplu indiġenu, jippreservaw il-libertà tagħhom u jillimitaw l-abbużi tal-konkwistaturi. Bis-saħħa ta' dan, fl-1547, Filippu II ta' Spanja ħareġ karta ta' identità rjali favur il-libertà personali tal-indiġeni, u sabiex jiżgura li l-interessi tagħhom kienu mħarsa, huwa ħoloq Sindku Muniċipali tal-Belt għall-provinċja ta' Yucatán.

#### Kummerċ u piraterija

Il-pożizzjoni ta' Campeche fil-Golf tal-Messiku għamlitha l-port prinċipali tal-Peniżola ta' Yucatan, u kienet tispikka bħala punt ta' kollegament mal-barranin. Dan ippermetta li jkun hemm tkabbir ekonomiku kbir u tkabbir tal-popolazzjoni. Minn hemmhekk, minn żminijiet bikrin, kienet tiġi ttrasportata l-merkanzija tal-hekk imsejjaħ *palo de Campeche*, magħruf ukoll bħala "stikka tal-għoti tal-kulur", li kien prodott nattiv tar-reġjun li wassal għal żoni ta' produzzjoni kbar, fosthom dawk ta' Uayamón, Xanabchakán u Mucuychacán, kif ukoll tal-melħ. Il-port ta' Campeche sar famużi ukoll għall-industrija tal-bini u t-tiswija tal-bastimenti.

Il-monopolju kummerċjali ta' Spanja, implimentat mix-Xirka tal-Kiri tal-Indji mad-dominji tagħhom, li kien jipprojbihom milli jikkummerċjalizzaw anke bejniethom stess u ma' nazzjonijiet oħra, wassal għal prattiki illegali bħall-piraterija. Waħda mill-miżuri ta' deterrent ġiet ippromulgata fl-1616 mis-Sindku ta' Yucatan Luis de Céspedes y Oviedo, li kienet tinvolvi l-ħolqien ta' liċenzja għall-qtugħ u għall-kummerċ tal-istikek tal-għoti tal-kulur ta' Campeche, kif ukoll taxxi ġodda. Din l-ewwel miżura ma kinitx biżżejjed u anzi swiet agħar, għax minflok naqset il-piraterija, ħeġġitha. Fl-1629, ir-Re ta' Spanja Filippu IV ħoloq gwardja tal-kosta navali biex tħares il-kummerċ, iżda din il-miżura wkoll ma tatx il-frott mistenni. Ir-riżultati ma waslux lanqas bil-gwarniġjon militari għall-protezzjoni tal-belt stabbilit mis-Sindku Centeno Maldonado. Il-pressjoni kostanti minn nazzjonijiet Ewropej oħra u l-irvelli kontinwi fil-pożizzjonijiet Olandiżi tagħhom wasslu biex ikun impossibbli li jiġu adottati miżuri ġodda kontra l-piraterija u din baqgħet tiġi pprattikata.

Fost il-pirati, l-iktar famużi li rmiġġaw f'Campeche huma John Hawkins, Francis Drake, Laurens de Graaf, Cornelius Jol, Jacobo Jackson, Michel de Grandmont, Bartolomew il-Portugiż, William Parker, Jean David Nau, Edward Mansvelt, Henry Morgan, Lewis Scot, Roche Brasiliano u Jean Lafitte. Fis-27 ta' Jannar 1661, flotta ta' bastimenti tal-furbani tfaċċat fil-port ta' San Francisco de Campeche u għalkemm ma żbarkawx, il-furbani serqu żewġ frejgati kummerċjali mgħobbija sew, li bil-kemm kienu laħqu waslu u mbagħad irtiraw bil-kwiet mingħajr ma ġew ippersegwitati, peress li dakinhar ma kien hemm l-ebda bastiment armat fil-bajja. Il-kap ta' din l-ispedizzjoni tal-furbani kien jismu Henry Morgan.

Pirata li kienu jibżgħu sew minnu fil-belt ta' Campeche kien Laurens de Graaf jew Lorencillo, li kien Olandiż u kien serva lir-Re ta' Spanja fil-ġlieda kontra l-furbani. Iżda mbagħad huwa stess sar pirata. Fl-1685 huwa attakka u ħa l-belt ta' Campeche u għoxrin raħal ieħor fl-inħawi. Huwa qatta' xahrejn hemmhekk u tant qabad priġunieri u seraq ġojjelli u biċċiet tal-fidda, li mela l-istiva tal-bastiment tiegħu. Huwa ġie segwit minn tliet frejgati Spanjoli bil-kanuni. Il-pirata rnexxielu jaħrab l-attakki, rema tagħbija sħiħa fil-baħar biex il-bastiment tiegħu jkun eħfef u b'hekk jiġri iktar, u bir-riħ favur, irnexxielu jiżgiċċa malajr.

Pirata ieħor kien El Olonés li effettivament kien jismu Jean David Nau. Huwa wettaq bosta attakki famużi kontra l-viċirè Spanjol fuq l-art kontinentali. F'maltempata terribbli, huwa tilef il-bastiment tiegħu mal-kosta ta' Campeche. L-irġiel kollha abbord salvaw, iżda mal-wasla tagħhom fuq l-art, il-biċċa l-kbira minnhom ġew ippersegwitati u maqtula mill-Ispanjoli, li weġġgħu wkoll lil El Olonés. Peress li ma kienx jaf kif seta' jaħrab, huwa ħaseb kif isalva permezz ta' azzjoni makakka: huwa qabad ħafna ramel u ħalltu mad-demm tiegħu fuq il-feriti li kellu, u b'hekk ċappas wiċċu u diversi partijiet oħra ta' ġismu. Imbagħad, irnexxielu jistaħba fost il-mejtin, u baqa' hemmhekk mingħajr ma ċċaqlaq sa ma l-Ispanjoli telqu. Meta telqu, huwa mar lejn il-foresta, ħa ħsieb il-feriti li kellu sakemm għaddewlu, u mbagħad mar lejn il-belt ta' Campeche liebes ta' pajsan. Fil-belt, huwa tkellem ma' xi skjavi u wegħedhom il-libertà jekk jobduh. Huma aċċettaw il-wegħdiet tiegħu u serqu kenura billejl u ħarbu lejn il-baħar ma' El Olonés.

#### Elevazzjoni għal status ta' belt
L-istemma tal-belt ta' San Francisco de Campeche ngħatat fl-1777 mir-Re ta' Spanja Karlu III, wara li r-raħal ġie elevat għall-istatus ta' belt.

Qabel ma ġiet adottata din l-istemma, kien hemm proċess partikolari biex tiġi assenjata l-istemma uffiċjali. L-ewwel mudell ġie ppreżentat fl-1772 qabel l-elevazzjoni għal status ta' belt, fuq talba tal-Cabildo de Campeche f'kompetizzjoni għall-għażla tal-istemma. L-ewwel disinn intbagħat minn Juan Antonio Rexo u Peñuelas fl-24 ta' Settembru ta' dik is-sena iżda ġie rrifjutat fis-17 ta' Ottubru peress li ma kienx josserva r-regoli partikolari tal-istemmi uffiċjali. Ramón Zazo u Ortega sussegwentement ippreżentaw tliet disinni; l-ewwel tnejn ġew irrifjutati iżda finalment it-tielet disinn ġie approvat fil-kunsill fis-7 ta' Novembru 1777. L-istemma ġiet approvata mill-Maestà Tiegħu Karlu III ta' Spanja biċ-ċertifikat ta' "status ta' belt mogħtija lir-raħal ta' San Francisco de Campeche".

## Sit ta' Wirt Dinji
Il-Belt Iffortifikata Storika ta' Carcassonne ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1999.
Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (ii)** "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-**kriterju (iv)** "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".

## Klima
Campeche għandha klima ta' savana tropikali, u l-biċċa l-kbira tax-xita tinżel fl-istaġun tax-xita minn Ġunju sa Ottubru.

## Demografija

Mill-aħħar ċensiment tal-2010 ġie stmat li l-muniċipalità kellha popolazzjoni totali ta' 259,005 ruħ.

Is-sede muniċipali u l-ikbar insedjament tal-muniċipalità hija l-belt ta' San Francisco de Campeche (spiss imqassra għal Campeche). Mill-aħħar ċensiment tal-2010, huwa stmat li l-belt kellha popolazzjoni ta' 220,389 ruħ.

Apparti s-sede muniċipali, il-muniċipalità fiha 564 lokalità.

L-ikbar lokalitajiet huma (bil-popolazzjonijiet skont iċ-ċensiment tal-2010 fil-parenteżi): Lerma (8,281 ruħ), Chiná (5,194 ruħ), ikklassifikata bħala lokalità urbana, u Los Laureles (2,251 ruħ), Alfredo V. Bonfil (2,060 ruħ), Pich (1,756 ruħ), Tikinmul (1,663 ruħ), Imí (1,227 ruħ), Hampolol (1,123 ruħ), Castamay (1,101 ruħ), u San Francisco Kobén (1,045 ruħ), ikklassifikata bħala lokalità rurali.

## Ekonomija
L-ekonomija ta' San Francisco de Campeche hija bbażat primarjament fuq is-settur tas-servizzi: il-kummerċ, it-turiżmu, il-komunikazzjoni, l-amministrazzjoni pubblika u s-servizzi pubbliċi. Hemm ukoll diversi impriżi tat-tessuti *maquiladoras* fil-belt, kif ukoll impriżi żgħar u ta' daqs medju ġeneralment assoċjati mal-isfruttament tal-prodotti primarji, li jiffurmaw is-settur sekondarju. Is-settur primarju għadu jippersisti permezz tal-attività tas-sajd.

### Turiżmu
F'dawn l-aħħar snin, it-turiżmu ta' palata kbira lill-Istat ta' Campeche. L-attrazzjonijiet turistiċi ewlenin tal-belt kapitali tal-istat huma dawn li ġejjin.

#### Ċentru u kwartieri storiċi
Bi stat eċċellenti ta' preservazzjoni, il-belt ta' San Francisco de Campeche, bi stil Barokk tal-perjodu tal-Viċirè, hija eżempju mill-isbaħ ta' ċentru urban iffortifikat. Din il-karatteristika wasslitha biex issir Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.

It-toroq allinjati tagħha jippermettu lit-turisti jammiraw it-tiżjin tad-djar tagħha; uħud minnhom bi fdalijiet tal-Għarab Iberiċi u tal-Ispanjoli tas-seklu 18 u xi modifiki tas-seklu 19. Il-kulur tal-faċċati jagħti sens ta' ħajja vibranti lil min iżur il-belt, u kull triq hija mimlija ġrajjiet u leġġendi. Is-swar madwar il-belt huma fdalijiet tal-perjodu tal-Viċirè tas-sekli 17 u 18.

L-arkitettura reliġjuża u ċivili titħallat mal-arkitettura ċivili u militari, bħala binjiet mudesti tal-fidi li kienu jipproteġu lill-popolazzjoni matul l-attakki tal-pirati. Il-knejjes Franġiskani bl-artali Barokki u bil-kolonni tagħhom joħorġu fid-dieher l-impatt qawwi tal-evanġelizzazzjoni Kattolika fl-artijiet Amerikani ffortifikati, fosthom ir-raħal ta' San Francisco de Campeche.

#### Siti arkeoloġiċi
Hemm is-sit ta' Acanmul u pjuttost fil-qrib ukoll hemm is-siti arkeoloġiċi ta' Edzná u Jaina. Il-belt tista' titqies ukoll bħala punt ta' tluq tajjeb biex wieħed iżur siti importanti oħra tal-Istat ta' Campeche.

##### Edzná
Il-"Casa de los Itzáes" hija s-sit fejn hemm madwar għoxrin binja monumentali li jagħtuna ħjiel dwar il-konċentrazzjoni tal-poter politiku, ekonomiku u reliġjuż fiż-żminijiet pre-Kolombjani.

Minħabba t-tip ta' ħamrija, il-wied fejn jinsab dan is-sit, jiġi mgħerreq fl-istaġun tax-xita u jkollu umdità kbira kważi matul is-sena kollha. Sabiex jindirizzaw din il-problema, il-Maja żviluppaw sistema idrawlika avvanzata: network ta' kanali kienu jbattlu l-wied u l-ilma kien jittieħed f'laguna, li kienet tiġi ttrasformata f'diga permezz ta' ħitan taż-żamma tal-ilma, filwaqt li kanali oħra kienu jintużaw għall-irrigazzjoni tal-għelieqi. Dan wassal għal livell ottimali ta' ndewwa fil-ħamrija għall-kultivazzjoni intensiva, filwaqt li l-kanali pprovdew ħut abbundanti għas-sajd, u kienu jintużaw bħala rotot ta' komunikazzjoni u f'xi każijiet anke bħala difiża. Il-pjazez kellhom sistema ta' drenaġġ u l-ilma tax-xita kienet tinħażen f'ġibjuni msejħa *chultunes*.

Is-sit ta' Edzná kellu bosta binjiet reliġjużi, amministrattivi u residenzjali, mifruxa f'erja ta' madwar 25 kilometru kwadru. Ta' importanza partikolari f'dan is-sit hija binja ta' ħames sulari, li nbniet fuq pjattaforma kbira, u li b'hekk għandha bixra arkitettonika maestuża.

##### Jaina
Id-"Dar fuq il-baħar" hija waħda mill-iżjed postijiet interessanti fir-reġjun, l-iktar minħabba l-fama li kellha bħala nekropoli tal-Maja. Ftit iktar minn elf difna umana ġew esplorati madwar is-sit, u hemmhekk instabu bċejjeċ straordinarji tat-tafal li x'aktarx ġew depożitati bħala offerti mortwarji. Meta ġew skoperti, dawn il-bċejjeċ għenu biex irawmu apprezzament ġdid tal-arti tal-kultura tal-Maja magħmula bit-tajn, peress li l-kwalità tagħhom kienet ferm iktar avvanzata mis-sejbiet preċedenti fl-inħawi.

#### Petenes
Parti miż-żona urbana ta' San Francisco de Campeche tinsab fil-konfini tar-Riżerva ta' Bijosfera ta' Los Petenes.

Għamliet tondi strambi ta' veġetazzjoni msejħa *petenes* kienu l-oriġini ta' għajn tal-ilma ħelu, fin-nofs ta' żona ta' ilma baħar, u dawn ippromwovew l-iżvilupp ta' pjanti inqas reżistenti għall-melħ. B'hekk żviluppaw gżejriet fejn il-flora assumiet ġerarkija madwar l-għajn tal-ilma ħelu. Hemm organizzazzjoni naturali sħiħa tal-veġetazzjoni li tippermetti li għadd kbir ta' għasafar ibejtu hemmhekk u għadd kbir ta' mammiferi jistkennu hemmhekk.

Fil-mangrovji kostali tar-riżerva, hemm bosta mogħdijiet naturali li jiffurmaw rotot attraenti għall-mixi, u fihom isiru l-isport tas-sajd għall-megalopodi u l-osservazzjoni tal-għasafar u ta' speċijiet oħra ta' annimali.

Il-ġid naturali enormi taż-żona jifforma xenarju ideali għall-iżvilupp u għat-tgawdija ta' diversi attivitajiet tat-turiżmu ekoloġiku.

## Kultura

### Ilbies tipiku
L-ilbies tipiku tal-Maja essenzjalment kien magħmul minn tliet biċċiet, il-parti ta' fuq oriġinat mill-*huipil* jew mill-*mestizo hipil*, u hija differenti permezz tal-motivi rrakmati bl-iswed ta' fjuri tal-basal u tal-qargħa aħmar. L-ilbies tipiku jikkomplementa żvilupp tal-kultura ta' Santa Maria. Id-dublett għandu oriġini Spanjola, jasal sal-għekiesi, u huwa magħmul mill-*calico* jew miż-*zaraza* u mit-*taffeta* fina.

## Midja

### Stampa

* Tribuna de Campeche
* Novedades de Campeche
* Crónica de Campeche
* El Sur de Campeche
* El Expreso de Campeche
* Campeche Hoy
* La N de Campeche
* Semanario Horizonte
* La Opinión
* Por Esto!

### Televiżjoni

* XHCAM-TDT ...24 ( 7.1 HD ) - Azteca 7
** 24 (7.2 SD) - a+
* XHCTCA-TDT 20 ( 3.1 HD ) - Imagen Televisión
** 20 (3.4 SD) - Excélsior TV
* XHAN-TDT 22 (5.1 HD) - Canal 5
** 22 (9.1 SD) - NU9VE (Televisa Campeche)
* XHTMCA-TDT 27 (13.1) Telsusa Television
* XHGE-TDT 29 ( 1.1 HD ) - Azteca 13
** 29 ( 1.2 SD ) - ADN 40
* XHCCA-TDT 30 (4.1 HD) - Televisión y Radio de Campeche
* XHOPCC-TDT 32 (14.1 HD) - Canal Catorce
** 32 (11.1 SD) - Canal Once
** 32 (22.1 SD) - Canal 22
** 32 (14.2 SD) - Ingenio Tv
** 32 (20.1 SD) - TV UNAM
** 32 (45.1 SD) - Canal del Congreso
* XHCPA-TDT 34 (2.1 HD) - Las Estrellas

Pay TV

* Telemar
* Telesur
* Mayavisión
* TVM

## Fortifikazzjonijiet tal-belt
Il-belt ta' Campeche hija eżempju ta' urbaniżmu f'belt kolonjali Barokka, bi pjanta regolari u b'għamla ta' grilja. It-traċċi urbani tagħha, mudell ta' bliet portwali kolonjali, jirriflettu r-rwol prinċipali li kienet taqdi bħala punt ta' kollegament kummerċjali, reliġjuż u militari kkaratterizzat mil-livell għoli ta' integrità u ta' omoġeneità tagħha. Iktar minn elf binja ta' valur storiku għadhom jeżistu bħala xhieda ta' superimpożizzjoni spazjali u temporali ta' diversi perjodi storiċi sinifikanti tal-Messiku.

Minħabba l-attakki kostanti tal-furbani Ingliżi u Olandiżi u ta' pirati bħal Francis Drake, John Hawkins, Laurens de Graaf, Cornelis Jol, Jacobo Jackson, Jean Lafitte, Francisco de Grammont, Bartolomé Portugués, William Parker, Francisco Nau, Edward Mansvelt, Henry Morgan, Lewis Scot, Roche Braziliano u Michel de Grammont għal kważi 160 sena, fl-1686 il-gvern beda jiffortifika l-belt.

L-inġinier Franċiż Louis Bouchard de Becour ġie kkummissjonat biex jgħaqqad il-fortifikazzjonijiet difensivi kollha ta' madwar il-belt permezz ta' swar. Malli tlestew, is-swar ta' madwar il-belt ta' Campeche kellhom tul ta' 2,560 metru, u kienu jiffurmaw eżagonu irregulari madwar il-parti prinċipali tal-belt, bi tmien bastjuni difensivi fl-irkejjen. Dawn il-fortifikazzjonijiet issa jintużaw għal funzjonijiet differenti:

* **Santiago**: jintuża bħala l-Ġnien Botaniku ta' 'Xmuch´haltún' (rikostruwit).
* **San Pedro**: eks ħabs.
* **San Francisco**: jipproteġi d-Daħla tal-Art u jospita l-librerija tal-INAH.
* **San Juan**: jipproteġi d-Daħla tal-Art.
* **Nuestra Señora de la Soledad**: jipproteġi wkoll id-Daħla tal-Baħar. Huwa l-ikbar bastjun u jospita l-Mużew tal-Istorja tal-Belt.
* **San Carlos**: jospita l-Mużew tal-Belt. Dan il-forti kien l-ewwel wieħed li nbena. Jipproteġi d-Daħla tal-Baħar.
* **Santa Rosa**.

Il-fortifikazzjonijiet kellhom erba' daħliet li kienu jagħtu aċċess għall-kwartieri prinċipali. Id-daħliet ewlenin huma l-*Puerta de la tierra* ("id-Daħla tal-Art"), li nbniet fl-1732, u l-*Puerta del mar* ("id-Daħla tal-Baħar"). Id-Daħla tal-Art hija attrazzjoni turistika fejn jiġi organizzat spettaklu tad-dwal u bl-awdjo fi tliet iljieli fil-ġigħa, bil-provvisti u bl-oġġetti oriġinali mis-seklu 17. Id-daħliet l-oħra kienu d-Daħliet ta' Guadalupe u ta' San Román, li jagħtu għall-kwartieri ta' barra.

Barra minn hekk, żewġ fortijiet prinċipali kienu jipproteġu l-belt minn żewġ għoljiet fil-qrib fuq kull naħa, il-fortijiet ta' San José el Alto (li nbena fl-1762) u ta' San Miguel. Dawn il-fortijiet kienu jippermettu kopertura fit-tul lill-artillerija u kienu jservu wkoll bħala punti tal-għassa. Inbnew qabel is-swar tal-belt. Il-Forti ta' San Miguel jintuża bħala mużew u jospita kollezzjoni ta' oġġetti pre-Ispaniċi. Il-Forti ta' San José jospita kollezzjoni ta' dgħajjes u ta' armi tal-imgħoddi.

## Ġemellaġġ

Campeche hija ġemellata ma':

* Cartagena, il-Kolombja;
* Halifax, il-Kanada;
* Ibiza, Spanja;
* Laredo, l-Istati Uniti;
* Matanzas, Kuba;
* Quetzaltenango, il-Gwatemala;
* il-Kontea ta' Volusia, l-Istat Uniti.

## Gallerija

Stampa:Panoramic Edzná.JPG|Is-sit arkeoloġiku ta' Edzná.
Stampa:Campeche 001.JPG|Il-faċċati kolonjali Spanjoli tad-djar ta' Campeche.
Stampa:CampecheStreetColoredHouses.jpg|Il-binjiet ikkuluriti tul triq fiċ-ċentru ta' Campeche.
Stampa:San Francisco Temple and Convent.jpg|Il-knisja u l-kunvent ta' San Franġisk tal-1540, fost l-eqdem fl-Amerki, mibnija fis-sit fejn saret l-ewwel quddiesa fl-art kontinentali fl-1517.
Stampa:CampecheFishermen.jpg|Sajjieda ta' Campeche jaqtgħu l-qabdiet tagħhom fuq il-Golf tal-Messiku.
Stampa:CampecheMagicStore.jpg|Ħanut fiċ-ċentru ta' Campeche li jbigħ taħlitiet maġiċi u eliżiri.
Stampa:Campeche - Teatro San Pablo.jpg|It-Teatru ta' Francisco de Paula Toro (1832-1834).
Stampa:Stela of Mayan Warrior - Archaeological Museum - Fort of San Miguel - Campeche - Mexico.jpg|Stele tal-Maja fil-Mużew tal-Forti ta' San Miguel.
Stampa:15-07-14-Campeche-Kathedrale-RalfR-WMA 0735.jpg|Il-katidral tal-belt.
Stampa:15-07-15-Centro histórico de San Francisco de Campeche-RalfR-WMA 0851.jpg|Il-Ġnien Botaniku ta' Xmuch' Haltun.
Stampa:15-07-15-Centro histórico de San Francisco de Campeche-RalfR-WMA 0789.jpg|Il-belt ta' Campeche.


## Referenzi