Saltaire

**Saltaire** huwa villaġġ Vittorjan f'Shipley, parti mid-Distrett Metropolitan tal-Belt ta' Bradford, fil-Punent ta' Yorkshire, l-Ingilterra. Salt's Mill (il-fabbrika ta' Salt) u d-distrett residenzjali assoċjat mal-fabbrika tal-era Vittorjana tul ix-xmara Aire u l-Kanal ta' Leeds u Liverpool tniżżlu fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO u jitqiesu wkoll bħala wieħed mill-punti ewlenin tul ir-Rotta Ewropea tal-Wirt Industrijali.

## Storja
Saltaire nbena fl-1851 minn Sir Titus Salt, industrijalista ewlieni fl-industrija tas-suf ta' Yorkshire. Isem il-villaġġ huwa kombinament tal-kunjom tal-fundatur u ta' isem ix-xmara. Salt ittrasferixxa n-negozju tiegħu (ħames fabbriki separati) minn Bradford għal dan is-sit ħdejn Shipley sabiex il-ħaddiema u l-fabbrika kbira tat-tessuti tiegħu jiġu stabbiliti tul il-Kanal ta' Leeds u Liverpool  u l-linja ferrovjarja. Salt impjega lill-arkitetti lokali Francis Lockwood u William Mawson.

Proġetti simili, iżda ferm iżgħar, kienu nbdew ukoll għall-ħabta tal-istess żmien minn Edward Akroyd f'Copley u minn Henry Ripley f'Ripley Ville. Il-villaġġ tal-fabbrika tal-qoton f'New Lanark, li wkoll huwa Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO, ġie stabbilit minn David Dale fl-1786.

Salt bena djar tal-ġebel puliti għall-ħaddiema tiegħu (ferm aħjar mill-mandraġġi ta' Bradford), djar tal-ħasil bl-ilma tal-vit, djar bil-banjijiet, sptar u istitut għar-rikreazzjoni u l-edukazzjoni, b'librerija, kamra għall-qari, sala tal-kunċerti, kamra tal-billiard, laboratorju tax-xjenza u gymnasium. Il-villaġġ kellu skola għat-tfal tal-ħaddiema, djar għall-foqra, irqajja' għat-tkabbir tal-għelejjel, park u post imkenni għad-dgħajjes. L-inizjattivi rikreattivi kienu mħeġġa wkoll, fosthom l-istabbiliment ta' banda tat-tnabar u tal-fifri għas-subien tal-età tal-iskola u banda tal-istrumenti tad-deheb isfar, prekursur tal-banda attwali msejħa Hammonds Saltaire Band, għall-irġiel tal-villaġġ.

Bil-kombinament ta' akkomodazzjonijiet ta' kwalità, impjieg, rikreazzjoni, faċilitajiet edukattivi u servizzi soċjali, il-villaġġ mudell irrappreżenta eżempju ewlieni ta' ppjanar urban mill-aqwa tas-seklu 19. F'Ottubru 1872, il-fabbriki ta' Saltaire u ta' Dean Clough f'Halifax kienu waqfiet ewlenin tal-Missjoni Iwakura tal-Gvern Ġappuniż fir-Renju Unit industrijali modern.

Sir Titus miet fl-1876 u ndifen fil-mawżolew maġenb il-Knisja tal-Kongregazzjoni. Meta iben Sir Titus Salt, Titus Salt Junior, miet, Saltaire għadda f'idejn partenarjat li kien jinkludi lil Sir James Roberts minn Haworth.

Sir James Roberts kien ħadem fil-fabbriki tas-suf mill-età ta' ħdax-il sena. Huwa kellu interessi sinifikanti ta' negozju fir-Russja, u kien jitkellem ir-Russu b'mod mexxej. Roberts sar is-sid ta' Saltaire, iżda ddeċieda li jinvesti flusu bil-kbir fir-Russja, u tilef parti minn ġidu fir-Rivoluzzjoni Russa. Huwa inkariga president tar-Russu fl-Università ta' Leeds u xtara d-dar tal-kleru ta' Brontë f'Haworth għan-nazzjon. Huwa jissemma f**The Waste Land'' ta' [[T. S. Eliot]]. Roberts indifen f'Fairlight, fil-Lvant Sussex. Il-legat tiegħu għadu jidher f'Saltaire fi ħdan il-park fit-Tramuntana tax-xmara, li huwa semma Roberts Park għal ibnu meta tah lill-Kunsill ta' Bradford fl-1920.

Il-villaġġ ta' Saltaire baqa' taħt is-sjieda tal-fabbrika sa ma nbigħet mill-Messrs. Salts (Saltaire) Ltd. lill-Bradford Property Trust Ltd. fil-31 ta' Lulju 1933. F'Ottubru 1933, is-sidien il-ġodda waslu għal qbil mal-Kunsill Distrettwali Urban ta' Shipley li se jwettqu xi titjib, inkluż it-tiġdid tas-servizzi tal-gass, il-forniment tal-elettriku prinċipali, flimkien ma' titjib sanitarju u tad-dranaġġ. Dan kien jinkludi "skema komprensiva biex jiġu eliminati l-impjanti antiki tal-ilma mormi u t-tip antik ta' mħażen tal-faħam, u minflok jinbnew postijiet ġodda minflokhom". L-iskema sħiħa kienet tinkludi t-tneħħija ta' 43 dar biex ikun hemm iktar spazju f'ċerti partijiet tal-villaġġ.

== Saltaire fil-preżent ==

F'Diċembru 2001, Saltaire tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. Dan ifisser li l-gvern għandu d-dmir li jipproteġi s-sit. Il-binjiet li jiffurmaw parti mill-villaġġ mudell huma elenkati waħda waħda, u l-ogħla livell ta' protezzjoni jingħata lill-Knisja tal-Kongregazzjoni (li mill-1972 saret il-Knisja Riformata Magħquda ta' Saltaire) li hija elenkata bħala binja tal-grad I. B'mod notevoli, il-villaġġ wasal sa żminijietna prattikament intatt, iżda hija meħtieġa iktar protezzjoni peress li l-villaġġ huwa maħnuq mit-traffiku tul il-Wied ta' Aire, rotta importanti mil-Lvant għall-Punent. Ġiet proposta bypass sabiex ittaffi l-pressjoni tat-traffiku. Roberts Park, fuq in-naħa tat-Tramuntana tax-xmara, ġie mitluq u vvandalizzat għal xi żmien iżda ġie rrestawrat mill-Kunsill ta' Bradford. F'Lulju 2014 ġie mħabbar li l-uffiċjali tal-ippjanar kienu fasslu lista ta' bibien prinċipali li ġew sostitwiti fil-binjiet li tqiesu li "ma kinux konformi mal-istatus storiku tal-binjiet".

Il-villaġġ ta' Saltaire huwa żona ta' konservazzjoni. Victoria Hall (is-Sala ta' Vitorja; oriġinarjament l-Istitut ta' Saltaire) tintuża għal-laqgħat, għall-avvenimenti tal-komunità u għall-kunċerti, u fiha orgni teatrali antik ta' Wurlitzer. Il-villaġġ huwa moqdi mill-istazzjon ferrovjarju ta' Saltaire.

Il-Festival ta' Saltaire, li sar għall-ewwel darba fl-2003 biex jiġi ċċelebrat il-150 anniversarju ta' Saltaire, isir kull sena matul ħdax-il jum f'Settembru. Il-Festival ta[[l-Arti]] ta' Saltaire huwa festival tal-arti viżiva li jsir kull sena f'Mejju. Fost l-avvenimenti pubbliċi jkun hemm wirjiet tal-arti, attivitajiet għat-tfal, fiera tal-produtturi, u djar miftuħa fejn ir-residenti jiftħu djarhom biex isiru galleriji temporanji tal-arti.

Politikament, Saltaire huwa parti mid-distrett elettorali ta' Shipley tal-Belt ta' Bradford, mid-distrett ta' Saltaire u Hirstwood tal-Kunsill tar-Raħal ta' Shipley, u parti mill-kostitwenza parlamentari ta' Shipley. Mill-1999 sal-2005, il-membri parlamentari [[Chris Leslie]] mill-House of Commons, [[Lord Wallace ta' Saltaire]] fil-House of Lords u [[Richard Corbett]] fil-[[Parlament Ewropew]], kollha għexu f'Saltaire.

== Sit ta' Wirt Dinji ==

Saltaire ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2001.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (ii)** "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-**kriterju (iv)** "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".

== Bypass proposta ==
Saltaire huwa mdawwar b'żona ta' lqugħ stabbilit għall-protezzjoni tal-kuntest tas-Sit ta' Wiret Dinji tal-UNESCO. Tqajjem tħassib dwar pjanijiet imħabbra mill-Kunsill ta' Bradford u minn Action Airedale biex tinbena bypass li tgħaddi miż-żona ta' lqugħ għaż-żewġ naħat tas-Sit ta' Wirt Dinji u mina taħt il-villaġġ. Qrib il-fabbrika, ġie propost li l-mina ssegwi l-linja ferrovjarja u toħroġ wara l-Knisja Riformata Magħquda. Peress li tgħaddi maġenb il-Kanal ta' Leeds u Liverpool, jaf ikollha impatt fuq din iż-żona ta' konservazzjoni. Ir-rotta jkollha impatt fuq bosk antik seminaturali u fuq il-Ġnien ta' Mafkar fiċ-Ċimiterju ta' Nab Wood.

== Il-Fabbrika ta' Salt fil-preżent ==
Il-Fabbrika ta' Salt għalqet bħala fabbrika tat-tessuti fi Frar 1986, u [[Jonathan Silver]] xtraha s-sena ta' wara u beda jwettaq xi rinnovazzjonijiet. Illum il-ġurnata tospita taħlita ta' negozji u impriżi, u tintuża għal skopijiet ta' divertiment u residenzjali. Fil-binja prinċipali tal-fabbrika hemm:

* Gallerija tal-arti tal-1853: diversi kmamar kbar iddedikati għax-xogħlijiet tal-artist imwieled f'Bradford [[David Hockney]]: inkluż [[Pittura|pitturi]], tpinġijiet, muntaġġi ta' ritratti u xenarji teatrali.
* Kumpaniji industrijali, inkluż il-manifattur tal-elettronika ARRIS International plc (preċedentement Pace plc).
* Diversi ħwienet. Fl-2006 kien hemm ħwienet tal-kotba, tal-provvisti tal-arti, tal-ġojjellerija, tal-ilbies ta' barra, tal-antikitajiet, tal-ilbies formali, tar-roti u tal-oġġetti tad-dar, fosthom oġġetti ta' disinjaturi magħrufa internazzjonalment bħal [[Alvar Aalto]] u [[Philippe Starck]].
* Ristoranti u kafetteriji.

Il-"Fabbrika l-Ġdida", fuq in-naħa l-oħra tal-kanal, hija maqsuma bejn uffiċċji għat-Trusts lokali tas-Servizz Nazzjonali tas-Saħħa u appartamenti residenzjali.

== Midja ==
Il-villaġġ intuża bħala post fejn inġibdu l-films u programmi televiżivi.

Filmati ta' Saltaire u tax-Shipley Glen Tramway fil-qrib fl-1914 huma miżmuma fl-Arkivju tal-Films ta' Yorkshire. L-Istitut Brittaniku tal-Films għandu filmat qasir ta' żewġ minuti li juri l-ħaddiema tal-Fabbrika ta' Salt fl-24 ta' Lulju 1900.

**2002**

* ''A Is for Acid'' (film televiżiv tal-protagonista [[Martin Clunes]])

**2009**

* ''Spanish Flu: The Forgotten Fallen'' (dramm televiżiv tal-[[BBC]])

**2011**

* ''Antiques Roadshow'' (sensiela televiżiva tal-BBC)

**2013**

* ''Peaky Blinders'' (sensiela televiżiva tal-BBC)

**2014**

* ''The Hunter's Prayer (film)''

**2015**

* ''An Inspector Calls (film televiżiv tal-BBC)''
* ''Black Work'' (sensiela televiżiva tal-ITV)
* ''Countryfile'', il-25 ta' Mejju 2015 (sensiela televiżiva tal-BBC)

**2017**

* ''The Hunter's Prayer'' (film tal-protagonista [[Sam Worthington]])
* ''Ghost Stories'' (film tar-reġista [[Jeremy Dyson]])

**2018**

* ''Funny Cow'' (film tal-protagonista [[Maxine Peake]])
* ''The ABC Murders'' (sensiela televiżiva tal-BBC tal-protagonista [[John Malkovich]])

**2019**

* ''The English Game'' (sensiela tan-Netflix miktuba minn [[Julian Fellowes]])

**2020**

* ''Countryfile'', it-13 ta' Diċembru 2020 (sensiela televiżiva tal-BBC)
* ''Songs of Praise'' (sensiela televiżiva tal-BBC)

**2022*'

* *Gentleman Jack* (sensiela televiżiva)
* *Our Great Yorkshire Life*
* *Canal Boat Diaries''

## Residenti notevoli
Fost ir-residenti notevoli ta' Saltaire fl-imgħoddi kien hemm:

* Martha Brown (qaddejja tal-familja Brontë);
* Arthur Raistrick (ġeologu u arkeologu);
* Tony Richardson (reġista u produttur tal-films);
* Sir Titus Salt (negozjant u fundatur ta' Saltaire);
* Jonathan Silver (imprenditur u sid tal-Fabbrika ta' Salt);
* Marie Studholme (attriċi u kantanta magħrufa għall-kummiedji mużikali Vitorjani u Dwardjani);
* Abraham Broadbent (skultur Vitorjan ta' suċċess).

## Ritratti

Stampa:Saltaire Victoria Hall 1.jpg|Victoria Hall, Saltaire
Stampa:Saltaire Salts Mill.jpg|Il-Fabbrika ta' Salt
Stampa:Salts Mill.jpeg|Il-Fabbrika ta' Salt u x-xmara Aire
Stampa:Salts Mill 2.jpg|Il-Fabbrika ta' Salt mill-bogħod
Stampa:Congregational Church - Saltaire - Inside.jpg|Il-Knisja tal-Kongregazzjoni minn ġewwa


## Referenzi