Iżlam

L-**Iżlam**, ġieli miktub **Islam** non-uffiċjalment, (bl-Għarbi: ۘالِإسْلَام, al-Islām, traduzzjoni: "Sottomissjoni [għar-rieda t'Alla]") huwa reliġjon monoteista Abramika (l-istess bħall-Ġudaiżmu u l-Kristjaneżmu) ibbażata fuq il-*Quran* (bil-Malti: il-Koran jew il-Quran, relatata mal-kelma "**Qara**" mill-għerq q-r-j) u t-tagħlim ta' Muħammed. L-aderenti tal-Iżlam, imsejħa misilmin jew musulmani, jammontaw għal madwar biljun ruħ madwar id-dinja u jagħmlu parti mit-tieni l-akbar popolazzjoni reliġjuża fid-dinja wara l-Kristjaneżmu.

Il-Misilmin jemmnu li l-Iżlam huwa l-verżjoni sħiħa u universali ta' fidi primordjali li ġiet rivelata ħafna drabi permezz ta' profeti preċedenti bħal ''Adam'' (maħsub li hu missier il-bniedem), Abraham (Ibrahim), Mosè (Musa) u Ġesù (Għisa), fost oħrajn. Dawn ir-rivelazzjonijiet preċedenti huma attribwiti lill-Ġudaiżmu u lill-Kristjaneżmu, li huma meqjusa fl-Iżlam bħala twemmin spiritwali ta' qabel. Il-Misilmin iqisu l-Koran bħala l-kelma *verbatim* ta’ Alla u r-rivelazzjoni finali mhux mibdula. Flimkien mal-Koran, il-Misilmin jemmnu wkoll fir-rivelazzjonijiet preċedenti, bħat-Torah (it-Tawrat) is-Salmi (iż-Żabur), u l-Evanġelu (l-Inġil) Huma jqisu wkoll lil Muħammad bħala l-profeta Iżlamika ewlieni u finali, li permezz tiegħu tlestiet ir-reliġjon. It-tagħlim u l-eżempji normattivi ta' Muħammad, imsejħa s-*Sunna*, iddokumentati f'rakkonti msejħa l-*[[Ħadit]]*, jipprovdu mudell kostituzzjonali għall-Misilmin. Il-liġi Iżlamika, ix-*Xarija*, tmiss prattikament kull aspett tal-ħajja, mill-banek u l-finanzi u l-benesseri għall-irwoli tal-irġiel u tan-nisa u l-ambjent. Festi reliġjużi prominenti jinkludu Għid il-Fatar u Għid l-Adħa. It-tliet postijiet l-aktar qaddisa fl-Iżlam f'ordni dixxendenti huma l-Misġed il-Ħram ("il-Moskea s-Sagra") f'Mekka, il-Misġed in-Nabawi (il-Moskea tal-Profeta) fil-Medina, u l-Misġed l-Aqsa (il-Moskea l-Ibgħad) f'Ġerusalemm.

## [[Etimoloġija]]
Il-kelma *Iżlam* (Għarbi: إسلام, lit. 'sottomissjoni [lil Alla]') hija n-nom verbali tal-Forma IV li toriġina mill-verb سلم (salama), mill-għerq trilitterali s-l-m (س ل م), li jifforma klassi kbira ta' kliem li l-aktar għandhom x'jaqsmu ma' kunċetti ta' sottomissjoni, sigurtà u paċi. F'kuntest reliġjuż, tirreferi għall-konsenja totali għar-rieda ta' Alla. "*Mislem*" (bl-Għarbi: مُسْلِم, *Muslim*), il-kelma għas-segwaċi tal-Iżlam, hija l-partiċipju attiv tal-istess forma tal-verb, u tfisser "min jissottometti (lil Alla)" jew "wieħed li jċedi (lil Alla)". Fil-*[[Ħadit]]* ta' Gabrijel, l-Islam huwa ppreżentat bħala parti waħda minn tlieta li tinkludi wkoll *imān* (twemmin), u *iħsān* (eċċellenza). L-Islam innifsu kien storikament imsejjaħ *Muħammediżmu*. Dan it-terminu ma baqax jintuża u ġieli jingħad li huwa offensiv, peress li jissuġġerixxi li bniedem, aktar milli Alla, huwa ċentrali għar-reliġjon tal-Misilmin.

Bil-Malti, il-kelma għas-segwaċi tal-Iżlam hija "Musulman/Musulmana" jew "Mislem/Misilma", u l-forma plurali tagħhom hija "Musulmani" jew "Misilmin" rispettivament. L-ewwel kelma oriġinat mit-Taljan, u l-aħħar kelma oriġinat mill-Għarbi, u huwa relatat bl-għerq (s-l-m) tal-Malti.

## Irkien il-Fidi (''Arkān al-Imān'') tal-Iżlam
Il-kredu Iżlamiku (*Għaqida*) jeħtieġ twemmin f'sitt irkien/pilastri tal-fidi:
# It-twemmin f'Alla (waħdu mingħajr xirka);
# It-twemmin fil-*mala'ika*/malejka (anġli);
# It-twemmin f'kull ktieb qaddis imniżżel minn Alla;
# It-twemmin fil-profeti (in-nubjien) u l-messaġġieri (r-rosol);
# It-twemmin fil-Jum tal-Aħħar (il-jum fejn kulħadd ikun iġġudikat minn Alla);
# It-twemmin fil-*Qada* u l-*Qadar* (id-destin u l-predestinazzjoni divina).

### Alla
Il-kunċett ċentrali tal-Iżlam huwa t-twemmin f'Alla bit-*tewħid* (bl-Għarbi: توحيد, *tawħīd*), Alla wieħed biss, li jismu Allah (bl-Għarbi: اللّه, *Allāh*), għalkemm jista' jissejjaħ bi kwalunkwe isem sakemm ikollu tifsira tajba u adattata għal Alla. Alla jitqies bħala inkomparabbli u mingħajr imsieħba b’kuntrast mat-Trinità Mqaddsa tal-Kristjaneżmu, u min  jassoċja sħab ma' Alla jew jattribwixxi l-attributi ta' Alla lil ħaddieħor jitqies bħala idolatorju, imsejjaħ *xirk* (bl-Għarbi: شرك, relatata mal-kelma ta' "xirka" bil-Malti).

Frażi frekwenti, ħafna drabi espressa mill-Misilmin biex jesprimu dan it-twemmin essenzjali, bl-Għarbi hija: *Lā ilāha illā-Llāh waħdahu lā xarīka lah*, kieku bil-Malti; "la alla ħlief Allah, waħdu la xrik lilu".

### Anġli
L-anġli (bl-Għarbi: sg. ملك, *malak*; ملائكة, *malā'ikah*, bl-ortografija Maltija: sg. malak, pl. mlejka) huma ħlejjaq deskritti fil-Koran u l-*Ħadit*. Huma deskritti bħala maħluqa biex iqimu lil Alla u wkoll biex jaqdu dmirijiet speċifiċi oħra bħall-komunikazzjoni ta' rivelazzjonijiet minn Alla, li jirreġistraw l-azzjonijiet ta' kull persuna, u li jieħdu r-ruħ ta' persuna fil-ħin il-mewt. Huma deskritti wkoll bħala maħluqa b'mod differenti minn dawl (*nūr*) jew nar (*nār*). L-imlejka (anġli Iżlamiċi) ħafna drabi huma rappreżentati f'forom antropomorfiċi flimkien ma' xbihat sopranaturali, bħal ġwienaħ li jkunu ta' qies kbir jew li jilbsu oġġetti tas-sema. Xi wħud minnhom, bħal Gabriel (*Ġibrīl*, Ġibril) u Mikiel (*Mika'il*, Mikejl), jissemmew b'isimhom fil-Koran.

### Skritturi
It-test qaddis preminenti tal-Iżlam huwa l-Koran. Il-Misilmin jemmnu li l-versi tal-Koran ġew żvelati lil Muħammad minn Alla, permezz tal-arkanġlu Gabriel (il-proċess jissejjaħ *waħj*), f'diversi okkażjonijiet bejn is-sena 610 u s-632, is-sena meta miet il-profeta. L-istess *waħj* isir ukoll ma' profeti oħra minn qabel. Madankollu, l-Islam jgħallem li partijiet mill-iskritturi żvelati minn qabel, bħat-Torah, is-Salmi u l-Evanġelu, saru mgħawġa — jew fl-interpretazzjoni, fit-test, jew iż-żewġ, filwaqt li l-Koran jitqies bħala l-kelma finali, *verbatim* u mhux mibdula ta' Alla.

### Profeti u Messaġġiera
Il-profeti (bl-Għarbi: أنبياء, *anbijāʾ*; bil-Malti: nubjien, sg. nabi) huma maħsuba li ġew magħżula minn Alla biex jipprietkaw messaġġ divin. Xi wħud minn dawn il-profeti li jwasslu ktieb ġdid huwa ssejħu r-rasul (pl. rosol), li jfisser messaġġier (رسول‎, *rasūl*). Il-Misilmin jemmnu li l-profeti huma umani u mhux divini. Jingħad li l-profeti kollha pprietkaw l-istess messaġġ bażiku tal-Iżlam – sottomissjoni għar-rieda ta' Alla – lil diversi nazzjonijiet fil-passat, u dan jingħad li jispjega ħafna xebh bejn ir-reliġjonijiet. Il-Koran jirrakkonta l-ismijiet ta' bosta figuri meqjusa bħala profeti fl-Iżlam, fosthom Adam, Noè, Abram, Mosè u Ġesù, fost l-oħrajn.

### Jum il-Qawmien
It-twemmin fil-Jum tal-Aħħar, magħruf ukoll bħala l-Jum il-Qawmien, jew *Jawm al-Qijāmah* (bl-Għarbi: يوم القيامة) huwa ewlieni wkoll għall-Misilmin. Il-jum huwa maħsub bħaż-żmien li preordinat minn Alla, iżda mhux magħruf mill-bniedem, inklużi n-nubjien u r-rosol. Il-Quran u l-*Ħadit*, kif ukoll it-tifsir tal-*Għolma* (bl-Għarbi: عُلَمَاء, *għulamāʾ*, "studjużi"; relatata mal-kelma "għalliema"), jiddeskrivu l-provi u t-tribulazzjonijiet ta' qabel u matul Jum il-Qawmien. Il-Koran jenfasizza l-qawmien tal-ġisem, waqfa mill-fehim tal-Għarab pre-Iżlamiku tal-mewt. Fil-Jum il-Qawmien, il-Misilmin jemmnu li l-umanità kollha se tiġi ġġudikata abbażi tal-għemejjel tajbin u ħżiena tagħhom u kkonsenjata f'ġenna jew *ġehennem* (infern).

### Qada u Qadar (Destin u Predestinazzjoni Divina)
Il-kunċett tad-destin u l-predestinazzjoni divina fl-Iżlam (bl-Għarbi: القضاء والقدر, al-qaḍāʾ wa l-qadar) ifisser li kull ħaġa, tajba jew ħażina, hija maħsuba li ġiet iddikjarata minn Alla. Il-Qadar, li litteralment ifisser "qawwa", ġej minn għerq q-d-r (ق د ر) li jfisser "tkejjel" jew "jikkalkula". Il-Misilmin spiss jesprimu dan it-twemmin fid-destin divin bil-frażi "inxa Allah" li jfisser "jekk ried Alla" meta jitkellmu dwar avvenimenti futuri.

## Irkien l-Iżlam

L-Irkien/Pilastri tal-Iżlam (*arkān al-Islām*, أركان الإسلام; ġieli *arkān ad-dīn*, أركان الدين, "irkien id-din/pilastri tar-reliġjon") huma prattiċi fundamentali fl-Iżlam, meqjusa bħala atti obbligatorji ta' qima għall-Misilmin kollha. Huma miġbura fil-qosor fil-*Ħadit* ta' Gabrijel. L-Ahl is-Sunna u x-Xigħa tnejnhom jaqblu dwar id-dettalji bażiċi tat-twettiq u l-prattika ta' dawn l-atti, iżda x-Xigħa ma jirreferux għalihom bl-istess terminiċi. Dawn huma: li jgħidu ix-Xhieda, li jqimu is-*sala* (l-att tal-qima Iżlamiku), li tħallasu ż-*żaka* għall-*asnaf* (dawk eliġibbli għal *żaka*), li jsumu fix-xahar ir-Ramadan, u li jagħmlu l-ħaġġ (il-pellegrinaġġ lejn Mekka) għal dawk li jistgħu.

### [[Iżlam Sunni|Sunni]]
Dawn huma l-Ħames Irkien l-Iżlam kif miftiehem mill-*għaqida* Sunnija:

# Li jgħidu x-***Xhieda*** (bl-Għarbi: الشهادة, *ax-Xahāda*): "*Axhadu al'lā ilāha illa-Llāh wa axhadu anna Muħammad ar-Rasūlullāh*", li tfisser "Nixhed li la alla ħlief Allah u nixhed li Muħammed il-messaġġier t'Allah";
# Biex iqimu għall-ħames (fil-waqt tagħha) *fard* (obbligatorja) is-***sala*** (bl-Għarbi: صلاة, *Ṣalā*) kuljum;
# Biex jagħmlu s-***sawm*** fix-xahar ir-Ramadan, kull sena;
# Biex tħallasu ż-***żaka*** (karità annwali) għal dawk li jistgħu;
# Biex jagħmlu l-***ħaġġ*** (il-pellegrinaġġ lejn Mekka) mill-inqas darba f’ħajjithom dak li jistgħu.

### [[Xigħa]]
Dawn huma l-prinċipji tal-Iżlam kif miftiehem mill-*għaqida* Xigħija:

**Tnaxi (''Itna Għaxarija'')**

Ix-Xigħa għandhom ħames *Usul id-Din* (Bażi tar-Reliġjon) u għaxar *Furu' id-Din* (Anċillari tar-Reliġjon), jiġifieri, it-twemmin u l-prattiċi Xigħi Iżlamiċi. L-*Usul id-Din* tat-Xigħa Tnaxi huma kollha twemmin meqjus bħala fundamentali għall-Iżlam, u għalhekk ikklassifikati daqsxejn differenti minn dawk elenkati hawn fuq, u huma:

# *Tawħid* (monoteiżmu: twemmin f'Alla wieħed);
# *Għadl* (ġustizzja divina: twemmin bil-ġustizzja ta' Alla);
# *Nubuwwa* (profezija);
# *Imama* (l-Imam li ssuċċieda lil Muħammed);
# *Migħad* (Il-Jum tal-Qawmien u l-ġudizzju).

Minbarra dawn il-Ħames Irkien, hemm għaxar prattiċi li l-Misilmin Xigħin iridu jwettqu, imsejħa *Furu' id-Din*, li jfisser l-Anċillari tar-Reliġjon.

# *Sala*: Biex tqum għall-ħames (fi waqt tagħha) *fard* (obbligatorja) is-ssalli kuljum;
# *Sawm*: Sawm fix-xahar tar-Ramadan;
# *Żaka*: il-karità, simili għall-Iżlam ipprattikat mis-Sunnin, tapplika għal flus, baqar, fidda, deheb, tamal, żbib, qamħ u xgħir;
# *Ħoms*: Tassazzjoni annwali ta' wieħed minn ħamsa (20%) tal-qligħ li sena tkun ġiet mgħoddija mingħajr l-użu. *Ħoms* jitħallas lill-*Amajjam* (plural miksur tal-Imam); indirettament lil nies foqra u fil-bżonn;
# *Ħaġġ*: Pellegrinaġġ lejn Mekka;
# *Ġihad*: Tistinka għall-kawża ta' Alla;
# Sejħa għat-tjubija;
# Tipprojbixxi l-ħażen;
# *Twalla*: Tesprimi l-imħabba lejn it-tajjeb;
# *Tbarra*: Tesprimi diżassoċjazzjoni u mibegħda lejn il-ħażen.

### [[Ismagħeli]]

L-Ismagħeli għandhom l-irkien tagħhom stess, li huma kif ġej:

# *Walaja*: "Tutela" tindika mħabba u devozzjoni lejn Alla, il-profeti, u l-Imamijiet Ismagħelin u r-rappreżentanti tagħhom;
# *Tawħid* (monoteiżmu: twemmin bl-Alla li Huwa Wieħed);
# *Sala*: B'differenza mill-Misilmin Sunni u Tnaxi, Nizari Ismagħelin jirraġunaw li huwa f'idejn l-Imam attwali li jiddeżinja l-istil u l-forma tas-sala;
# *Żaka*: Bl-eċċezzjoni tad-Drużi, il-Madahib (forma plurali tal-Madhab, skola tal-ħsieb *fiqh*) Ismagħeli kollha għandhom prattiċi li jixbħu lil dawk tas-Sunni u t-Tnaxi, biż-żieda tal-*khums* Xigħi karatteristiċi.
# *Sawm*: Nizarin u Mustagħlin jemmnu kemm f'tifsira metaforika kif ukoll letterali tas-sawm.
# *Ħaġġ*: Għal Ismagħelin, dan ifisser li jżuru lill-Imam jew lir-rappreżentant tiegħu u li dan huwa l-akbar u l-iktar pellegrinaġġ spiritwali fost kull pellegrinaġġ. Il-Mustagħli jżommu wkoll il-prattika li jmorru l-Mekka. Id-Drużi jinterpretaw dan b'mod kompletament metaforiku bħala “li jaħarbu mix-xjaten u l-oppressori” u rari jmorru l-Mekka.
# *Ġihad* (Ġlieda): "il-Ġlieda l-Kbir" u "il-Ġlieda ż-Żgħar".

## ''Għebieda'' (Atti ta' qima)

Minbarra l-Irkien l-Iżlam il-Ħames, il-Misilmin iwettqu wkoll atti addizzjonali oħra li huma mħeġġa iżda mhux meqjusa bħala dmirijiet. Il-Misilmin jaqraw u jimmemorizzaw il-Koran kollu jew partijiet minnu bħala atti ta' virtù. *Taġwid* jirreferi għas-sett taħ regoli għall-elokuzzjoni xierqa tal-Koran. Ħafna Misilmin jaqraw il-Koran kollu matul ix-xahar tar-Ramadan. Wieħed li memorja l-Koran kollu jissejjaħ *ħafed*, u xi wħud il-*ħadit* isemmu li dawn l-individwi jkunu jistgħu jinterċedu għal oħrajn f'Jum il-Ġudizzju.

It-talb lil Alla, imsejħa d-*dugħa* (bl-Għarbi: الدعاء, *ad-dugħāʾ*; mill-għerq d-għ-w) għandu l-etikett tiegħu stess bħal li tgħolli l-idejn bħallikieku tallaba.

It-tifkir ta' Alla (ذكر, Dikr) tirreferi għal frażijiet ripetuti li jirreferu lil Alla. Komunement, dan jinkludi *taħmid*, li faħħar u tiddikjara tifħir dovut lil Alla (bl-Għarbi: الحمد لله, al-Ħamdu li-Llāh) waqt id-dugħa jew meta tħossok grat, *tasbiħ*, li sebbaħ u jiddikjara glorja lil Alla waqt it-talb jew meta tibża' b'xi ħaġa u tgħid 'b'isem Alla' (بسملة, *basmala*) qabel ma jibda jagħmel xi ħaġa bħal jiekol.

## Liġi u ġurisprudenza

Ix-Xarija hija l-liġi reliġjuża li tifforma parti mit-tradizzjoni Iżlamika. Huwa derivat mill-preċetti reliġjużi tal-Iżlam, partikolarment il-Koran u l-Ħadit. Bl-Għarbi, it-terminu x*arigħa* jirreferi għal-liġi divina ta' Alla u huwa kkuntrastat mal-*fiqh*, li jirreferi għall-interpretazzjonijiet mill-*Għolma*. Il-mod ta' applikazzjoni tiegħu fi żminijiet moderni kien suġġett ta' tilwima bejn Misilmin tradizzjonalisti u riformisti.

It-teorija tradizzjonali tal-ġurisprudenza Iżlamika tirrikonoxxi erba' sorsi tax-Xarija: il-Koran, is-Sunna, dak huwa l-Ħadit u s-*Sira* (il-bijografija tal-Profeta Muħammad), *qjas* (raġunament analogu), u *iġmagħ* (kunsens ġuridiku). Skejjel legali differenti żviluppaw metodoloġiji biex joħorġu deċiżjonijiet tax-xarija minn sorsi skritturali bl-użu ta' proċess magħruf bħala *iġtihad*. Il-ġurisprudenza tradizzjonali tiddistingwi żewġ fergħat prinċipali tal-liġi, *għebieda* (atti ta' qima) u *mugħamala* (relazzjonijiet soċjali), li flimkien tinkludu firxa wiesgħa ta' suġġetti. Id-deċiżjonijiet tagħha jassenjaw azzjonijiet għal waħda minn ħames kategoriji msejħa *ħkam* (ħakmiet): obbligatorju (*fard/waġeb*), rakkomandat (*mistħabb*, maħbub), permess (*mubaħ*), mistħir (*makruh*), u pprojbit (*ħram*). Il-maħfra hija ċċelebrata ħafna fl-Iżlam u, fil-liġi kriminali, filwaqt li l-impożizzjoni ta' piena fuq xi ħati fi proporzjon mar-reat tiegħu hija meqjusa bħala permissibbli; li jaħfer lill-ħati huwa aħjar. Li wieħed imur pass ieħor billi joffri favur lill-ħati huwa meqjus bħala l-quċċata tal-eċċellenza. Xi oqsma tax-Xarija jikkoinċidu mal-kunċett tal-liġi tal-Punent filwaqt li oħrajn jikkorrispondu b'mod aktar wiesa' biex jgħixu ħajja skond ir-rieda t'Alla.

## Storja

### Muħammad u t-twelid tal-Iżlam (570–632)
Skont it-tradizzjoni Iżlamika, Muħammad twieled f'Mekka fis-sena 570 WK u baqa' orfni kmieni f'ħajtu. Meta trabba bħala negozjant, sar magħruf bħala "l-Affidabbli/l-Emin" (Għarbi: الأمين, *al-Amīn*), u ġie mfittex bħala arbitru imparzjali. Iktar tard iżżewweġ lil min iħaddmu, in-negozjanta Ħadiġa. Fis-sena 610 WK, inkwetat bit-tnaqqis morali u l-idolatrija prevalenti f'Mekka u jfittex l-isklużjoni u l-kontemplazzjoni spiritwali, Muħammad irtira lejn l-Għar Hira fil-muntanja Ġebel in-Nur, ħdejn il-Mekka. Kien matul il-waqt tiegħu fil-għar li huwa qal li rċieva l-ewwel *waħj* (rivelazzjoni) tal-Koran mill-anġlu Gabrijel. L-avveniment tal-irtir ta' Muħammad lejn l-għar u l-*waħj* sussegwenti huwa magħruf bħala l-''Lajlat il-Qadr'' (Lejl il-Qawwa) u huwa meqjus bħala avveniment sinifikanti fl-istorja Iżlamika. Matul it-22 sena ta' ħajtu ta' wara, minn 40 sena ‘l quddiem, Muħammad kompla jirċievi rivelazzjonijiet mingħand Alla, u sar l-aħħar jew *il-Ħattam in-Nubjien* (siġill tal-profeti) mibgħuta lill-bniedem.  

Matul dan iż-żmien, waqt li kien f'Mekka, Muħammad ippriedka l-ewwel fil-moħbi u mbagħad fil-pubbliku, u talab lis-semmiegħa tiegħu biex jabbandunaw il-politeiżmu u jqimu u jagħbodu lil Alla wieħed. Ħafna konverti kmieni għall-Iżlam kienu nisa, foqra, barranin, u skjavi bħall-ewwel middin Bilal bin Rabah il-Habaxi. L-elite tal-Mekka ħassew li Muħammad kien qed jiddestabilizza l-ordni soċjali tagħhom billi jippriedka dwar Alla wieħed u jagħti ideat dubjużi lill-foqra u lill-iskjavi minħabba li huma approfittaw mill-pellegrinaġġi lill-idoli tal-Kagħaba.  

Wara 12-il sena tal-persekuzzjoni tal-Misilmin mill-Mekkin, Muħammad u sħabu wettqu l-*[[Hiġra]]* ("emigrazzjoni") fis-sena 622 lejn il-belt ta' Jatrib (il-Medina tal-lum). Hemmhekk, mal-konvertiti Medinin (l-*Ansar*) u l-emigranti Mekkin (il-*Muhaġirin*), Muħammad f'Medina stabbilixxa l-awtorità politika u reliġjuża tiegħu. Il-Kostituzzjoni tal-Medina ġiet iffirmata mit-tribujiet kollha tal-Medina. Dan stabbilixxa libertajiet reliġjużi u libertà li jużaw il-liġijiet tagħhom stess fost il-komunitajiet Misilmin u mhux Misilmin kif ukoll ftehim biex tiddefendi lil Medina minn theddid estern. Il-forzi tal-Mekka u l-alleati tagħhom tilfu kontra l-Misilmin fil-Battalja tal-Badr fl-624 u mbagħad iġġieldu battalja inkonklussiva fil-Battalja tal-Uħud qabel ma assedjaw lil Medina mingħajr suċċess fil-Battalja tat-Trinka (Marzu–April 627). Fis-sena 628, it-Trattat Hudajbija ġie ffirmat bejn il-Mekkin u l-Misilmin, iżda kien miksur minn il-Mekkin sentejn wara. Hekk kif aktar tribujiet ikkonvertiw għall-Iżlam, ir-rotot tal-kummerċ tal-Mekka nqatgħu mill-Misilmin.

Sas-629, Muħammad kien rebbieħ fil-konkwista kważi bla demm ta' Mekka, u saż-żmien tal-mewt tiegħu fl-632 (fl-għomor ta' 62 sena) kien għaqqad it-tribujiet tal-Għarabja f'politika reliġjuża waħda.

### Perjodu Iżlamiku bikri (632–750)

Muħammad miet fl-632 u l-ewwel suċċessuri, imsejħa ''ħolfa'' (kalifi) – Bu Bakar, Għomar, Għotman bin Għaffan, Għali bin Abi Talib u kultant Ħasan bin Għali – huma magħrufa fl-Iżlam Sunni bħala l-Kalifat ir-Rexdin (minn *khulafā' ar-rāxidūn*, "kalifi iggwidati sewwa"). Xi tribujiet ħallew l-Iżlam u rribellaw taħt mexxejja li ddikjaraw lilhom infushom profeti ġodda iżda ġew mgħaffġa mill-*ħalif* (kalif) Bu Bakar fil-Ħriebijet ta' Ridda. Popolazzjonijiet lokali ta' Lhud u Nsara indiġeni, ippersegwitati bħala minoranzi reliġjużi u eretiċi u intaxxati ħafna, ħafna drabi għenu lill-Misilmin jieħdu f'idejhom l-artijiet tagħhom, li rriżulta f'espansjoni rapida tal-kaliffat fl-imperi Persjan u Biżantin.

Għotman ġie elett fis-sena 644 u l-qtil tiegħu minn ribelli wassal biex Għali jiġi elett il-kalif li jmiss. Fl-Ewwel Fitna (jew Fitna Maqtul Għotman), l-armla ta' Muħammad, Għajxa bint Bu Bakar, qajmet armata kontra Għali, ippruvat tivvendika l-mewt ta' Għotman, iżda ġiet megħluba fil-Battalja tal-Ġemel. Għali pprova jneħħi lill-gvernatur tas-Sirja, Mgħawija, li kien meqjus bħala korrott. Mgħawija mbagħad iddikjarat gwerra fuq Għali u ġie megħlub fil-Battalja tas-Siffin. Il-Ħwiereġ irribellaw u ġew megħluba fil-Battalja tan-Nahrawan iżda qattiel Ħierġi aktar tard qatel lil Għali. Ħasan iben Għali, ġie elett kalif u ffirma trattat ta' paċi biex jevita aktar ġlied, abdika lil Mugħawija b'tpattija għal Mugħawija ma ħatarx suċċessur. Mugħawija beda d-dinastija tal-Umawi bil-ħatra ta' ibnu Jażid I bħala suċċessur, li qanqal it-Tieni Fitna. Matul il-Battalja tal-Karbala, Ħusejn bin Għali nqatel mill-forzi ta' Jażid; l-avveniment ġie mfakkar kull sena mix-Xigħin minn dakinhar. Is-Sunnin, immexxija minn Iben iż-Żubejr u kontra kalifat dinastiku, ġew megħluba fl-assedju ta' Mekka. Dawn it-tilwim dwar it-tmexxija jagħtu lok għall-xiżma Sunni-Xigħi, bix-Xigħa jemmnu li t-tmexxija tappartjeni għall-familja ta' Muħammad permezz ta' Għali, imsejjaħ l-Ahl il-Bejt (lit. in-Nies tad-Dar).

It-tmexxija ta' Bu Bakar issorveljat il-bidu tal-kumpilazzjoni tal-Koran. Il-kalif Għomar bin Għabd il-Għażiż il-kumitat, is-Seba' *Foqha* tal-Medina, u Malik bin Anas kiteb wieħed mill-ewwel kotba dwar il-*fiqh* (il-ġurisprudenza Iżlamika), l-Imwatta, bħala kunsens tal-opinjoni ta' dawk *foqha* (għalliema tal-*fiqh* jew ġuristi Iżlamika). Il-Ħwiereġ jemmnu li ma kien hemm l-ebda triq tan-nofs kompromessa bejn it-tajjeb u l-ħażin, u kull Misilmin li jagħmel dnub kbir isir *kiefer*, li jfisser ma jemminx. It-terminu "Ħierġi" jintuża wkoll biex jirreferi għal gruppi aktar tard bħal ISIS. Il-Miriġgħa (*al-Murġigħa*) għallem li t-tjieba tan-nies tista' tiġi ġġudikata minn Alla biss. Għalhekk, dawk li jagħmlu l-ħażin jistgħu jitqiesu żbaljati, imma mhux iddenunzjati bħala li *kiefer* (ma jemminx). Din l-attitudni bdiet tipprevali fit-twemmin Iżlamiku prinċipali.

Id-dinastija Umawija rebħet il-Magreb, il-Peniżola Iberika, Gawl Narbonniż u Sindh. L-Umawin tħabtu ma' nuqqas ta' leġittimità u jiddependu fuq militari protett ħafna. Peress li t-taxxa *ġiżja* kienet taxxa mħallsa minn persuni mhux Misilmin li teżentathom mis-servizz militari, l-Umawin ċaħdu li rrikonoxxew il-konverżjoni ta' persuni mhux Għarbi, peress li naqqset id-dħul.  Filwaqt li l-kalifat ir-Rexdin enfasizza l-awsterità, b'Għomar saħansitra kien jeħtieġ inventarju tal-possedimenti ta' kull uffiċjal, il-lussu tal-Umawi kabbar in-nuqqas ta' sodisfazzjon fost il-piju. Il-Ħwiereġ mexxew ir-Rivolta Berbera, li wasslet għall-ewwel stati Misilmin indipendenti mill-kalifat. Fir-rivoluzzjoni Għabbasija, konvertiti mhux Għarab (*mawali*), klannijiet Għarab imbuttati mill-klann Umawi, u xi Xigħin ngħaqdu u waqqgħu lill-Umawin, inawguraw id-dinastija Għabbasija aktar kożmopolitana fl-750.

## Referenzi