Lombardija

**Lombardija,**  huwa reġjun fit - Tramuntana tal - Italja, li jinsab fin - Nofsinhar tal - Isvizzera, fil - Lvant tal - Piemonte, fil - Punent tal - Veneto u fit - Trentino - Alto Adige, u fit - Tramuntana tal - Emilia-Romagna . Il-belt ta' Milan hija l- kapitali .

Iż-żona hija   u l-popolazzjoni tagħha hija stmata għal , li jagħmilha l-aktar reġjun Taljan popolat.

## Storja

Matul u wara l-waqgħa tal-Imperu Ruman, l-Italja kienet ħarġet minn sensiela ta’ invażjonijiet tribali. L-aħħar u l-aktar notevoli kien dak tal-Lombardi (Longobardi bit-Taljan), li ġew madwar 570. Ir-renju twil tagħhom ta lir-reġjun, li tiegħu Pavia saret il-kapitali fl-626, l-isem attwali tiegħu, il-Lombardija. In-nobbli Franki, tal-Bavarja u tal-Lombardi żammew relazzjonijiet mill-qrib għal diversi sekli. Wara l-fewds inizjali u l-konverżjoni tal-Lombardi għall-Kristjaneżmu fis-seklu 7, ir-relazzjonijiet bejn il-Lombardi u l-popolazzjonijiet lokali tjiebu. Eventwalment, il-lingwa u l-kultura tal-Lombardi assimilaw mal-kultura Latina, u ħallew traċċi f’ħafna kliem tal-lingwa Taljana, ismijiet (speċjalment toponimi), il-kodiċi ċivili, liġijiet, eċċ.

Il-ħakma tal-Lombardi ntemmet fis-sena 774 meta r-re Franki Karlu Manju rebaħ Pavia u annessa r-Renju tal-Italja (l-aktar it-tramuntana u ċ-ċentru tal-Italja) mal-imperu tiegħu. Id-duki u nobbli Lombardi qodma ġew sostitwiti minn vassalli oħra, prinċep-isqfijiet jew markiżi Ġermaniċi. Fl-843 it-Trattat ta’ Verdun ġie konkluż mit-tliet ulied li baqgħu ħajjin ta’ Louis il-Pju, neputijiet ta’ Karlu Manju, li qasmu t-territorji tiegħu, imsejjaħ l-Imperu Karolingju, fi tliet renji. Is-seklu 11 kien ikkaratterizzat minn boom ekonomiku sinifikanti fir-reġjun, minħabba l-iżvilupp tal-kummerċ u speċjalment għal kundizzjonijiet agrikoli favorevoli. Bħal f’reġjuni oħra fl-Italja, dan l-iżvilupp wassal għal rikonoxximent tal-bliet, li l-ġid dejjem jikber tagħhom ippermettahom jisfidaw il-poter suprem feudali tradizzjonali, rappreżentat mill-imperaturi Ġermaniċi u l-legati lokali tagħhom. Dan il-proċess laħaq il-quċċata tiegħu fis-sekli 12 u 13, meta kampjonati Lombardi differenti ffurmati minn bliet alleati tal-Lombardija, ġeneralment immexxija minn Milan, għelbu lill-imperatur Hohenstaufen Frederick I f'Legnano, kif ukoll lin-neputi tiegħu Frederik II, f'Parma.

Id-Dukat ta’ Milan imbagħad ġie strutturat taħt id-dominazzjoni tal-Visconti (1277 – 1447) imbagħad l-Sforza (1450 – 1535). Fi tmiem il-Gwerer Taljani, id-dominazzjoni Spanjola ġiet imposta fuq id-Dukat ta’ Milan (Trattat ta’ Cateau-Cambrésis fl-1559), imbagħad dik tal-Habsburgi fi tmiem il-Gwerra tas-Suċċessjoni Spanjola (Trattat ta’ Baden (1714). 

Maħkuma fl-1797 minn Bonaparte li ttrasformaha fir-Repubblika Ċisalpina, il-Lombardija (Lombardija) ġiet ritornata mill-Kungress ta’ Vjenna lill-Awstrija li assoċċjaha mal-Veneto biex tifforma r-renju tal-Lombardija-Venezja. Fl-1848, rewwixta favorevoli għar-Risorgimento rnexxielha tkeċċi temporanjament lill-Awstrijaċi minn Milan. 

Madankollu, il-Marixxall ħafna marzjali Radetzky, minkejja t-82 sena tiegħu, kontrattakka. Għaffeġ it-truppi tar-Renju ta’ Sardinja matul l-ewwel battalja ta’ Custoza u dik ta’ Novara u b’hekk reġa’ stabbilixxa lill-Awstrija fit-Tramuntana tal-Italja.

Kien biss f’Ġunju 1859 li l-Piedmontese, appoġġjati ħafna mill-Franċiżi, irnexxielhom jiksbu l-vantaġġ fuq l-Awstrija waqt il-battalji ta’ Magenta u Solferino. Madankollu, fit-12 ta’ Lulju, Napuljun III, inkwetat bit-telf fl-armata tiegħu, waqqaf kollox. Fl-armistizju ta' Villafranca, kiseb is-sekwestru tal-Lombardija mar-renju ta' Sardinja ta' Victor-Emmanuel II ta' Savoy u Cavour bi skambju għad-Dukat ta' Savoja u l-Kontea ta' Nizza għal Franza u ż-żamma tal-Awstrija fil-Veneto. Dwar il-Battalja ta’ Solferino, kien waqt dan il-konflitt li Henry Dunant kellu l-inizjattiva li joħloq is-Salib l-Aħmar. 

Matul l-Ewwel Gwerra Dinjija, il-Front Alpin twil 700 km estiż lejn il-Grigal tal-Lombardija u matul il-perjodu ta’ bejn il-gwerra Milan saret iċ-ċentru tal-Armi tal-Ġlieda Taljana. Il-kapitali Lombard imbagħad irċeviet il-midalja tad-deheb għall-valur militari għar-rwol tagħha fir-reżistenza matul it-Tieni Gwerra Dinjija.

Matul l-isplużjoni ekonomika tas-snin 50 u 60, Milan iffurmaw il-famuż "trijangolu industrijali" tal-Majjistral ma' Turin u Ġenova. Il-belt kienet ukoll il-punt tat-tluq tas-Snin taċ-Ċomb bl-attakk fuq Piazza Fontana fl-1969. Attakk ieħor importanti minn dan il-perjodu seħħ ukoll fil-Lombardija: dak ta’ Piazza de la Loggia fi Brescia fl-1974. 

Fis-snin tmenin, Milan saret simbolu ta’ tkabbir ekonomiku u mobilità soċjali, ikkaratterizzata b’mod partikolari mill-espressjoni Drinking Milan. Dak iż-żmien, il-grupp soċjalista Milaniż ta’ Bettino Craxi (president tal-Kunsill tal-Ministri mill-1983 sal-1987) eżerċita influwenza kbira fuq il-pajjiż. Kien f’Milan li faqqa’ l-iskandlu Tangentopoli fl-1992. Dan ta lok għal investigazzjoni mill-uffiċċju tal-prosekutur pubbliku Milaniż li wasslet għal operazzjoni vasta kontra l-korruzzjoni (li aktar tard testendi għall-pajjiż kollu) bl-isem Clean Hands.

## Ġeografija
Il-wiċċ tal-Lombardija huwa maqsum kważi indaqs bejn pjanuri (li jirrappreżentaw madwar 47% tat-territorju) u żoni muntanjużi (li jirrappreżentaw 41%). It-12% li jifdal tar-reġjun huwa bl-għoljiet. Morfoloġikament, ir-reġjun huwa maqsum f'erba' partijiet: waħda strettament alpina, waħda muntanjuża jew bl-għoljiet, livell ta 'diviżjoni bejn il-Wied ta' Fuq u t-Tisfel, u finalment iż-żona li tinsab fin-nofsinhar tax-Xmara Po. 

Ir-reġjun huwa mqassam minn għexieren ta 'xmajjar (inkluża l-akbar xmara fl-Italja) u hija mogħtija l-ilma minn mijiet ta' lagi naturali u artifiċjali. 

Jilħaq l-ogħla punt tiegħu bil-Punta Perrucchetti (4,020 m) li jappartjenu għall-Alpi tal-Bernina. 

Filwaqt li kważi l-Lombardija kollha tinsab fil-baċin tal-Po, għandha biċċiet żgħar ta’ territorju li jappartjenu għall-baċin tar-Rhine kif ukoll għall-baċin tad-Danubju.

## Tniġġis
Il-Lombardija u l-pjanura tal-Po huma esposti ħafna għat-tniġġis. Bliet bħal Milan, Bergamo u Brescia għandhom rati ta’ tniġġis tal-arja ferm ogħla mir-rati Ewropej permessi. 

Biex jitfa 'dawl fuq il-periklu għall-bnedmin li jgħixu f'ambjenti mniġġsa, l-Istitut tal-Politika tal-Enerġija ta' Chicago reċentement żviluppa l-Indiċi tal-Kwalità tal-Ħajja tal-Arja (AQLI), sistema li kapaċi tanalizza t-tniġġis tal-arja madwar id-dinja kollha. 

Skont ir-riżultati tal-AQLI, it-tniġġis tal-arja fil-pjanura tal-Po tant jolqot lir-residenti li jnaqqashom madwar nofs sena mill-għomor tal-ħajja tagħhom. Ir-raġunijiet ewlenin għaliex hemm garża kbira ta 'tniġġis tal-arja fil-pjanura tal-Po huma strettament relatati mal-bhejjem u l-fabbriki. Fertilizzanti NPK, komposti minn nitroġenu, fosfru u potassju, kif ukoll emissjonijiet tad-demel mit-trobbija intensiva tal-bhejjem u livelli għoljin ta’ dijossidu tan-nitroġenu rilaxxati minn magni tad-diżil u tal-gażolina huma kollha responsabbli għal din il-kundizzjoni diżastruża fit-Tramuntana tal-Italja. Ir-reġjun tal-Lombardija jipproduċi kwantitajiet kbar ta’ skart tal-annimali, kontributur ewlieni għat-tniġġis. Hija tipprovdi aktar minn 40 fil-mija tal-produzzjoni tal-ħalib tal-Italja, pereżempju.

## Simbolu tar-reġjun
Il-ward Camunian, motiv minqux fuq il-blat skopert fil-Val Camonica, sar is-simbolu tar-reġjun. Rappreżentazzjoni stilizzata ġdida li tmur mill-1974 issa żżejjen il-bandiera tar-reġjun tal-Lombardija.
Stampa:Rosa camuna R24 - Foppe - Nadro (Foto Luca Giarelli).jpg|Rosa Camuna - Val Camonica
Stampa:Flag of Lombardy square.svg|Bandiera tal-Lombardija


## Referenzi