Repubblika Rumana

Ir-**Repubblika Rumana** (*Res publica Romana* [ˈreːs ˈpuːblika roːˈmaːna]) kienet forma ta’ gvern ta’ Ruma u l-era taċ-ċiviltà Rumana klassika meta kienet immexxija permezz ta’ rappreżentanza pubblika tal-poplu Ruman. Mibda bit- twaqqigħ tar- Renju Ruman (tradizzjonalment datat għall- 509 QK) u spiċċa fis- sena 27 QK bit- twaqqif tal- Imperu Ruman, il- kontroll taʼ Ruma kiber malajr matul dan il- perjodu—mill-inħawi immedjati tal- belt għall- eġemonija fuq id- dinja kollha tal-Mediterran.

Is-soċjetà Rumana taħt ir-Repubblika kienet primarjament taħlita kulturali ta 'soċjetajiet Latini u Etruski, kif ukoll ta' elementi kulturali Sabine, Oscan, u Griegi, li hija viżibbli b'mod speċjali fil-Panteon Ruman. L-organizzazzjoni politika tagħha żviluppat, madwar l-istess żmien bħad-demokrazija diretta fil-Greċja tal-Antika, b'maġistrati kollettivi u annwali, sorveljati minn senat. L-ogħla maġistrati kienu ż-żewġ konsli, li kellhom firxa estensiva ta’ setgħat eżekuttivi, leġiżlattivi, ġudizzjarji, militari u reliġjużi. Anke jekk numru żgħir ta’ familji b’saħħithom (imsejħin gentes) monopolizzaw il-maġistraturi ewlenin, ir-Repubblika Rumana hija ġeneralment meqjusa bħala waħda mill-ewwel eżempji ta’ demokrazija rappreżentattiva. L-istituzzjonijiet Rumani għaddew minn bidliet konsiderevoli fir-Repubblika kollha biex jadattaw għad-diffikultajiet li ffaċċjat, bħall-ħolqien ta’ promaġistrati biex imexxi l-provinċji maħkuma tagħha, jew il-kompożizzjoni tas-senat.

B’differenza mill-Pax Romana tal-Imperu Ruman, ir-Repubblika kienet fi stat ta’ gwerra kważi perpetwa matul l-eżistenza tagħha. L-ewwel għedewwa tagħha kienu l-ġirien Latini u Etruski tagħha kif ukoll il-Galli, li saħansitra qerqu l-belt fis-sena 387 QK. Ir-Repubblika madankollu wriet reżiljenza estrema u dejjem irnexxielha tegħleb it-telf tagħha, għalkemm katastrofiku. Wara l-Ixkora Gallika, Ruma rebħet il-peniżola Taljana kollha f’seklu, li biddlet ir-Repubblika f’potenza ewlenija fil-Mediterran. L-akbar rivali strateġiku tar-Repubblika kienet Kartaġni, li kontriha għamlet tliet gwerer. Il-ġeneral Puniku Annibali invada l-Italja b’mod famuż billi qasam l-Alpi u kkaġuna fuq Ruma tliet telfiet devastanti fi Trebia, Lake Trasimene u Cannae, iżda r-Repubblika għal darb’oħra rkuprat u rebħet il-gwerra grazzi għal Scipio Africanus fil-Battalja ta’ Zama fl-202 QK. B’Kartaġni megħluba, Ruma saret il-qawwa dominanti tad-dinja tal-Mediterran tal-qedem. Imbagħad bdiet sensiela twila ta’ konkwisti diffiċli, wara li għeleb b’mod notevoli lil Filippu V u Persew tal-Maċedonja, Antjoku III tal-Imperu Selewċidi, lill-Lusitanian Viriathus, lil Jugurtha Numidian, lir-re Pontiku Mitridate VI, lill-Gaul Vercingetorix u lill-Eġizzjan. ir-reġina Kleopatra.

Fid-dar, ir-Repubblika bl-istess mod esperjenzat serje twila ta 'kriżijiet soċjali u politiċi, li spiċċaw f'diversi gwerer ċivili vjolenti. Għall-ewwel, il-Kunflitt tal-Ordnijiet opponi lill-patrizji, l-elite oligarchika magħluqa, għall-plebs ferm aktar numerużi, li finalment kisbu l-ugwaljanza politika f'diversi passi matul ir-4 seklu QK. Iktar tard, il-konkwisti vasti tar-Repubblika ħarbtu s-soċjetà tagħha, hekk kif l-influss immens ta’ skjavi li ġabu arrikkiet lill-aristokrazija, iżda ħarbat lill-bdiewa u lill-ħaddiema urbani. Sabiex jindirizzaw din il-kwistjoni, diversi riformaturi soċjali, magħrufa bħala l-*Populares*, ippruvaw jgħaddu liġijiet agrarji, iżda l-aħwa Gracchi, Saturninus, u Clodius Pulcher ġew kollha maqtula mill-avversarji tagħhom, l-Optimates, li jżommu l-ordni aristokratiku tradizzjonali. L-iskjavitù tal-massa kkawża wkoll tliet Gwerer Servili; l-aħħar minnhom kien immexxi minn Spartacus, gladjatur tas-sengħa li ħarab l-Italja u ħalla lil Ruma bla setgħa sat-telfa tiegħu fis-sena 71 QK. F’dan il-kuntest, l-aħħar deċennji tar-Repubblika kienu kkaratterizzati mill-qawmien ta’ ġenerali kbar, li sfruttaw il-konkwisti militari tagħhom u s-sitwazzjoni fazzjonal f’Ruma biex jiksbu l-kontroll tas-sistema politika. Mariju (bejn 105 u 86 QK), imbagħad Sulla (bejn 82 u 78 QK) iddomina min-naħa tiegħu r-Repubblika; it-tnejn użaw poteri straordinarji biex ineħħi l-avversarji tagħhom.

Dawn it-tensjonijiet multipli wasslu għal sensiela ta’ gwerer ċivili; l-ewwel bejn iż-żewġ ġenerali Ġulju Ċesari u Pompey. Minkejja r-rebħa u l-ħatra tiegħu bħala dittatur għal għomru, Ċesari kien maqtul fl-44 QK. Il-werriet ta’ Ċesari Ottavjan u l-Logutenent Mark Antony għelbu lill-assassini ta’ Ċesari Brutus u Cassius fl-42 QK, iżda eventwalment infirdu wara. It-telfa finali ta’ Mark Antony flimkien mal-alleat u l-maħbuba tiegħu Kleopatra fil-Battalja ta’ Actium fis-sena 31 QK, u l-għoti tas-Senat ta’ setgħat straordinarji lil Ottavjan bħala Awgustu fis-sena 27 QK – li effettivament għamluh l-ewwel imperatur Ruman – b’hekk spiċċat ir-Repubblika.