Muntanja Wutai

Il-**Muntanja Wutai**, magħrufa wkoll bħala **Wutaishan** jew bħala l-**Muntanja Qingliang**, hija sit Buddist sagru fis-sors tal-ilmijiet ta' Qingshui fil-Provinċja ta' Shanxi, iċ-Ċina. Iż-żona ċentrali tagħha hija mdawra b'għadd ta' qċaċet ċatti jew *mesas* li bejn wieħed u ieħor jikkorrispondu għad-direzzjonijiet kardinali. Il-quċċata tat-Tramuntana (Beitai Ding jew Yedou Feng) hija l-ogħla (3,061 metru jew 10,043 pied mil-livell tal-baħar) u hija wkoll l-ogħla punt fit-Tramuntana taċ-Ċina.

Il-Muntanja Wutai fiha iktar minn 53 monasteru jew tempju sagru. Tniżżlet fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2009 u ġiet rikonoxxuta bħala attrazzjoni turistika AAAAA mill-Amministrazzjoni Nazzjonali tat-Turiżmu taċ-Ċina fl-2007.

## Importanza
Il-Muntanja Wutai hija waħda mill-Erba' Muntanji Sagri skont il-Buddiżmu Ċiniż. Kull waħda minn dawn il-muntanji titqies bħala l-*bodhimaṇḍa* (biċ-Ċiniż: 道場; bil-Pinjin: *dàocháng*) ta' wieħed mill-erba' *bodhisattvas* il-kbar. Il-Muntanja Wǔtái jingħad li tospita l-*Bodhisattva* tal-Għerf, Mañjuśrī or "文殊" (*Wénshū*) biċ-Ċiniż. Mañjuśrī ġie assoċjat mal-Muntanja Wutai minn żmien il-qedem. Paul Williams jikteb:Milli jidher l-assoċjazzjoni ta' Mañjuśrī mal-Muntanja Wutai (Wu-t'ai) fit-Tramuntana taċ-Ċina kienet magħrufa fiż-żminijiet klassiċi fl-Indja stess, ġiet identifikata mill-istudjużi Ċiniżi bħala l-muntanja fil-"Grigal" (meta wieħed iħares lejha mill-Indja jew mill-Asja Ċentrali) u ġiet assoċjata mar-residenza ta' Mañjuśrī fl-*Avataṃsaka Sūtra*. Jingħad li kien hemm pellegrinaġġi mill-Indja u minn pajjiżi Asjatiċi oħra lejn il-Muntanja Wutai diġà fis-seklu 7.Il-Muntanja Wutai kienet l-ewwel muntanja li ġiet identifikata bħala sagra u spiss jingħad li kienet "l-ewwel waħda fost l-erba' muntanji sagri". Ġiet identifikata bħala sagra abbażi ta' silta fl-*Avataṃsaka Sūtra*, li tiddeskrivi r-residenzi ta' bosta *bodhisattvas*. F'dan il-kapitlu, Mañjuśrī jingħad li jirresjedi fuq "muntanja kiesħa u ċara" fil-Grigal. Din is-silta wittiet it-triq għall-identità tal-muntanja u għall-isem l-ieħor tagħha li jfisser "Muntanja Kiesħa u Ċara" (biċ-Ċiniż: 清涼山; bil-Pinjin: *Qīngliáng Shān*).

Il-*bodhisattva* jingħad li spiss jidher fuq il-muntanja, u jieħu l-forma ta' pellegrini jew patrijiet ordinarji, jew iktar spiss bħala sħabiet mhux tas-soltu b'ħames ilwien.

Fid-dawl tar-rivalitajiet reġjonali bejn iċ-ċentri Buddisti, l-istudjuż tal-Buddiżmu Chan tas-seklu 9 Linji Yixuan ikkritika l-prominenza tal-Muntanja Wutai fiċ-Ċina matul żmien id-dinastija Tang. Skont il-*Línjì yǔlù* kkompilat wara mewtu, Linji Yixuan darba fost l-oħrajn qal, "Hemm għadd ta' studenti li jmorru jfittxu lil Mañjuśrī fuq il-Muntanja Wutai. B'hekk diġà jibdew fuq sieq ħażina! Ma hemm l-ebda Mañjuśrī fuq il-Muntanja Wutai". Madankollu, il-kampanja tiegħu ma rnexxietx, u saħansitra wara żmien id-dinastija Tang, il-Muntanja Wutai "baqgħet tiffjorixxi x'aktarx bħala l-iżjed sit Buddist sagru famuż fiċ-Ċina".

Il-Muntanja Wutai ilha li għandha rabta sfiqa mal-Buddiżmu Tibetan. Storikament kienet sagra għall-pellegrini Taoisti tul it-Toroq tal-Ħarir fis-seklu 10 ukoll.

Il-Muntanja Wutai tospita wħud mill-eqdem binjiet tal-injam fiċ-Ċina ta' żmien id-dinastija Tang (618–907). Dawn jinkludu s-sala prinċipali tat-Tempju ta' Nanchan u s-Sala tal-Lvant tat-Tempju ta' Foguang, li nbnew fis-782 u fit-857, rispettivament. Ġew skoperti fl-1937 u fl-1938 minn tim ta' storiċi arkitettoniċi li kien jinkludi lill-istoriku prominenti tal-bidu tas-seklu 20 Liang Sicheng. Id-disinni arkitettoniċi ta' dawn il-binjiet ġew studjati minn sinologi u esperti ewlenin tal-arkitettura Ċiniża tradizzjonali, fosthom Nancy Steinhardt. Steinhardt ikklassifikat dawn il-binjiet skont it-tipi ta' binjiet deskritti fil-manwal dwar il-binjiet Ċiniżi *Yingzao Fashi* li nkiteb fis-seklu 12.

Fl-2008 kien hemm ilmenti mir-residenti lokali li bħala tħejjija biex il-Muntanja Wutai ssir Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO, huma kellhom jitilqu minn djarhom u ġew rilokati 'l bogħod mill-għajxien tagħhom.

## Tempji ewlenin
It-Tempju ta' Nanchan (biċ-Ċiniż: 南禅寺), fil-koordinati 38.9815°N 113.5738°E, huwa tempju Zen kbir fil-Muntanja Wǔtái, li nbena għall-ewwel darba matul żmien id-dinastija Yuan. It-tempju jinkludi seba' terrazzi, maqsumin fi tliet partijiet. It-tliet terrazzi l-iktar fil-baxx huma magħrufa bħala t-Tempju ta' Jile (biċ-Ċiniż: 極樂寺); it-terrazza tan-nofs tissejjaħ is-Sala ta' Shande (biċ-Ċiniż: 善德堂); filwaqt li t-tliet terrazzi ta' fuq huma magħrufa bħala t-Tempju ta' Youguo (biċ-Ċiniż: 佑國寺). Tempji ewlenin oħra jinkludu t-Tempju ta' Xiantong, it-Tempju ta' Tayuan u t-Tempju ta' Pusading.

Tempji importanti oħra fil-Muntanja Wutai jinkludu t-Tempju ta' Shouning, it-Tempju ta' Bishan, it-Tempju ta' Puhua, Dailuo Ding, it-Tempju ta' Qixian, Shifang Tang, it-Tempju ta' Shuxiang, it-Tempju ta' Guangzong, it-Tempju ta' Youguo, Guanyin Dong, it-Tempju ta' Longhua, it-Tempju ta' Luomuhou, it-Tempju ta' Jinge, it-Tempju ta' Zhanshan, Wanfo Ge, it-Tempju ta' Guanhai, it-Tempju ta' Zhulin, it-Tempju ta' Jifu, it-Tempju ta' Jihe, u t-Tempju ta' Gufo.

Tempji oħra fil-Muntanja Wutai jinkludu t-Tempju ta' Yanqing, it-Tempju ta' Nanchan, it-Tempju ta' Mimi, it-Tempju ta' Foguang, it-Tempju ta' Yanshan, it-Tempju ta' Zunsheng, u t-Tempju ta' Guangji. Statwa ġganteska ta' Maha Manjushree ġiet ippreżentata lill-Buddisti taċ-Ċina mill-Ministru għall-Affarijiet Barranin tan-Nepal Ramesh Nath Pandey fl-2005.

## Sit ta' Wirt Dinji
Il-Muntanja Wutai ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2009.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' erba' kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (ii)** "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-**kriterju (iii)** "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; il-**kriterju (iv)** "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem"; u l-**kriterju (vi)** "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".

## Trasport
L-Ajruport ta' Wutaishan fil-Kontea ta' Dingxiang fil-qrib fetaħ f'Diċembru 2015.

## Unuri
F'April 2020, il-Muntanja Wutai ġiet elenkata fil-"Lista tal-2020 tal-Iżjed Muntanji tad-Dinja Famużi fis-Sajf".

F'Settembru 2022, wiċċ il-Muntanja Wutai ġie elenkat fil-lista tal-iżjed formazzjonijiet ġeoloġiċi sbieħ fil-Provinċja ta' Shanxi.

## Klima
Il-Muntanja Wutai għandha klima subartika (*Dwc* skont il-klassifikazzjoni klimatika ta' Köppen). It-temperatura annwali medja f'Haidian tkun ta' 2.1 °C (35.8 °F). Il-preċipitazzjoni annwali medja tkun ta' 672.6 mm (26.48 pulzier) u x-xita tinżel l-iktar f'Lulju. It-temperaturi jkunu l-ogħla bħala medja f'Lulju, ta' madwar 15.2 °C (59.4 °F), u l-iktar baxxi f'Jannar, ta' madwar −12.1 °C (10.2 °F).

## Gallerija

File:Xiantong_Temple2.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Xiantong_Temple2.JPG|The Xiantong Temple, a major temple at Mount Wutai
File:五台山-大文殊殿.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%E4%BA%94%E5%8F%B0%E5%B1%B1-%E5%A4%A7%E6%96%87%E6%AE%8A%E6%AE%BF.JPG|A palace hall at Mount Wutai
File:Dailuoding_Temple5.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dailuoding_Temple5.JPG|The Dailuoding Temple
File:Lingfeng_Temple_Pagoda4.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Lingfeng_Temple_Pagoda4.JPG|The Lingfeng Temple pagoda
File:Great_White_Pagoda2.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Great_White_Pagoda2.JPG|The Sarira Stupa of Tayuan Temple, built in 1582 during the Ming dynasty
File:Zunsheng_Temple_11.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Zunsheng_Temple_11.JPG|View of the Zunsheng Temple
File:Qifo_Temple7.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Qifo_Temple7.JPG|Qifo Temple
File:Yuanzhao_Temple2.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Yuanzhao_Temple2.JPG|Yuanzhao Temple
File:Mogao_Cave_61,_painting_of_Mount_Wutai_monasteries.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mogao_Cave_61,_painting_of_Mount_Wutai_monasteries.jpg|10th century mural of Mount Wutai. From Cave 61 of Mogao Caves in Dunhuang
File:Wutaishan_1846.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Wutaishan_1846.jpg|1846, Qing dynasty map of Mount Wutai


## Referenzi