Donatello

**Donato di Niccolò di Betto Bardi** (twieled għall-ħabta tal-1386 – miet fit-13 ta' Diċembru 1466), magħruf aħjar bħala **Donatello** (pronunzja: [donaˈtɛllo]), kien skultur minn Firenze tal-perjodu Rinaxximentali. Imwieled f'Firenze, huwa studja l-iskultura klassika u użaha biex jiżviluppa stil Rinaxximentali komplut fl-iskultura. Huwa qatta' żmien fi bliet oħra, u meta kien fihom huwa ħadem fuq kummissjonijiet u għallem lill-oħrajn; il-perjodi li qatta' f'Ruma, f'Padova u fi Siena introduċew it-tekniki tiegħu f'partijiet oħra tal-Italja, li ġew żviluppati matul karriera twila u produttiva. Iffinanzjat minn Cosimo de' Medici, id-*David* ta' Donatello kien l-ewwel skultura wieqfa ta' raġel għerwien mill-antikità.

Huwa ħadem bil-ġebel, bil-bronż, bl-injam, bit-tafal, bl-istukko u bix-xama', u kellu diversi assistenti, għalkemm tipikament jissemmew erba' l-iktar. Għalkemm l-iżjed xogħlijiet magħrufa tiegħu kienu l-istatwi, huwa żviluppa tip ġdid ħafif ħafna ta' bassoriljiev għal xogħlijiet żgħar, u għadd kbir tax-xogħol tiegħu kienu riljievi arkitettoniċi ferm ikbar.

## Ħajja bikrija
Donatello kien iben Niccolò di Betto Bardi, li kien membru tal-Arti tas-Suf ta' Firenze. Huwa twieled f'Firenze, x'aktarx fl-1386. Donatello kiseb l-edukazzjoni tiegħu fid-dar tal-familja Martelli. Milli jidher ingħata t-taħriġ artistiku bikri tiegħu fi studjo ta' arġentier (tad-deheb), u mbagħad ħadem għal żmien qasir fl-istudjo ta' Lorenzo Ghiberti.

F'Pistoia fl-1401, Donatello ltaqa' ma' Filippo Brunelleschi. X'aktarx marru Ruma flimkien għall-ħabta tal-1403, u baqgħu hemmhekk sas-sena ta' wara, biex jistudjaw il-fdalijiet arkitettoniċi. Brunelleschi informalment għallem lil Donatello fl-arti tal-iskultura u tal-arġentiera (tad-deheb). Il-binjiet ta' Brunelleschi u l-iskulturi ta' Donatello jitqiesu bħala espressjonijiet supremi tal-ispirtu ta' din l-epoka fl-arkitettura u fl-iskultura, u eżerċitaw influwenza qawwija fuq l-artisti ta' dak iż-żmien.

## Firenze
F'Firenze, Donatello għen lil Lorenzo Ghiberti bl-istatwi tal-profeti għall-bieb tat-Tramuntana tal-Battisterju tal-Katidral ta' Firenze, u tħallas tagħhom f'Novembru 1406 u fil-bidu tal-1408. Fl-1409-1411 huwa wettaq figura bilqiegħda kolossali ta' *San Ġwann l-Evanġelista*, li kienet tokkupa niċċa tal-faċċata tal-katidral l-antik sal-1588, u li issa tinstab fil-Mużew tal-Opri tal-Bażilika. Dan ix-xogħol jimmarka pass deċiżiv 'il quddiem mill-Manjeriżmu Gotiku Aħħari fit-tfittxija għan-naturaliżmu u għall-ħolqien mill-ġdid tas-sentimenti umani. Il-wiċċ, l-ispallejn, u l-bust kienu għadhom idealizzati, filwaqt li l-idejn u d-drapp fuq ir-riġlejn huma iktar realistiċi.

Fl-1411-1413, Donatello ħadem fuq statwa ta' *San Mark* għall-knisja tax-xirka ta' Orsanmichele. Fl-1417 huwa lesta l-istatwa ta' *San Ġorġ* għall-Konfraternità tal-produtturi tal-armaturi. Mill-1423 ħadem fuq l-istatwa ta' *San Alwiġi ta*' *Toulouse* għal Orsanmichele, li issa tinsab fil-Mużew tal-Bażilika ta' Santa Croce. Donatello skolpixxa wkoll il-gwarniċ klassiku għal din l-opra, li għadu jeżisti, filwaqt li l-istatwa ġiet imċaqilqa fl-1460 u ssostitwita bl-*Inkredulità ta' San Tumas* ta' Verrocchio.

Bejn l-1415 u l-1426, Donatello ħoloq ħames statwi għall-kampnar tal-Knisja ta' Santa Maria del Fiore f'Firenze, magħrufa wkoll bħala l-Bażilika jew il-Katidral. Dawn ix-xogħlijiet jinkludu l-*Profeta bla Daqna*; il-*Profeta bid-Daqna* (it-tnejn mill-1415); is-*Sagrifiċċju ta' Iżakk* (1421); *Habbakuk* (1423-1425); u *Ġeremija* (1423-1426); li jsegwu l-mudelli klassiċi għall-oraturi u huma kkaratterizzati minn dettalji qawwijin minn ritratti. Fis-snin 20 tas-seklu 15 holoq ir-riljiev tal-*Pazzi Madonna* f'Berlin. Fl-1425, huwa wettaq il-*Kurċifiss* notevoli għal Santa Croce; dan ix-xogħol juri lil Kristu f'mument ta' agunija, b'għajnejh u ħalqu parzjalment miftuħin, u b'ġismu f'poża mhux grazzjuża.

Mill-1425 sal-1427, Donatello kkollabora ma' Michelozzo fuq il-monument funebri tal-Antipapa Ġwanni XXIII għall-Battisterju ta' Firenze. Donatello għamel il-figura tal-bronż tad-deċedut taħt arzella. Fl-1427, huwa kkompleta f'Pisa riljiev tal-irħam għall-monument funebri tal-Kardinal Rainaldo Brancacci fil-Knisja ta' Sant'Angelo a Nilo f'Napli. Fl-istess perjodu, huwa wettaq ir-riljiev tal-*Festa ta' Erodi* (għall-ħabta tal-1427) u l-istatwi tal-*Fidi* u t-*Tama* għall-Battisterju ta' San Ġwann fi Siena. *Il-Festa ta' Erodi* hija fil-biċċa l-kbira *stiacciato* (bassoriljiev ħafif ħafna), b'figuri ta' bassoriljiev fuq quddiem, u hija waħda mill-ewwel eżempji ta' perspettiva minn punt wieħed fl-iskultura.

Donatello rrestawra wkoll skulturi antiki għal Palazzo Medici.

## ''David'' tal-bronż
Id-*David* tal-bronż ta' Donatello, li issa jinsab fil-mużew tal-Bargello, hija l-iżjed opra famuża tiegħu, u l-ewwel statwa wieqfa magħrufa ta' raġel għerwien mill-antikità. Ikkonċepita għalkollox mingħajr ebda sfond arkitettoniku, u tirrappreżenta l-iktar allegorija tal-virtujiet ċiviċi li jittrijonfaw fuq il-brutalità u l-irrazzjonalità, x'aktarx li hija l-ewwel opra maġġuri tal-iskultura Rinaxximentali. Ġiet ikkummissjonata minn Cosimo de' Medici għall-bitħa interna tal-Palazzo Medici tiegħu, iżda d-data meta ġiet magħmula għadha soġġett ta' dibattitu. Spiss tiġi datata fis-snin 40 tas-seklu 15, iżda ġieli ġiet datata fis-snin 60 tas-seklu 15 minn xi studjużi. Ma għandhiex tiġi konfuża mad-*David* tal-ġebel tiegħu, imlibbes, tal-ħabta tal-1408-1409.

Uħud sostnew li d-*David* għandu kwalitajiet omoerotiċi u li dan jirrefletti l-orjentazzjoni tal-artist stess. L-istoriku Paul Strathern isostni li Donatello ma kienx jaħbi li kien omosesswali, u li l-imġiba tiegħu kienet tollerata minn ħbiebu. L-evidenza prinċipali ġejja minn anedotti ta' Angelo Poliziano fid-"*Detti piacevoli*" tiegħu, fejn jikteb dwar Donatello mdawwar b'"assistenti sbieħ" u li wieħed minnhom ħarablu minn l-istudjo tiegħu. Dan x'aktarx li mhux daqshekk sorprendenti fil-kuntest tal-attitudnijiet prevalenti fir-Repubblika ta' Firenze tas-sekli 15 u 16. Madankollu, ma tantx hemm ċertezza dwar il-ħajja privata tiegħu, u ma nstabet l-ebda referenza dwar is-sesswalità tiegħu fl-arkivji ta' Firenze għalkemm il-perjodu ta' ħajtu ma kienx komplut.

## Ruma, Prato u Venezja
Meta Cosimo ġie eżiljat minn Firenze, Donatello mar Ruma, u baqa' hemm sal-1433. Iż-żewġ xogħlijiet li jixhdu l-preżenza tiegħu f'din il-belt, il-*Qabar ta' Giovanni Crivelli* fil-Knisja ta' Santa Marija *in Aracoeli*, u ċ-*Ciborium* fil-Bażilika ta' San Pietru, għandhom marka qawwija ta' influwenza klassika.

Ir-ritorn ta' Donatello f'Firenze kważi inzerta kien ma' dak ta' Cosimo. F'Mejju 1434, huwa ffirma kuntratt għall-pulptu tal-irħam tal-faċċata tal-Katidral ta' Prato, l-aħħar proġett imwettaq f'kollaborazzjoni ma' Michelozzo. Dan ix-xogħol, bħala żifna mqanqla, pagana, ritmika Bakkanaljana ta' putti nofshom għerwenin, kien l-opra ta' quddiem tal-*Cantoria* l-grandjuża, jew it-tribuna tal-kantanti, fil-Katidral ta' Firenze li Donatello ħadem fuqu minn żmien għal żmien mill-1433 sal-1440 u kien ispirat minn sarkofagi antiki u minn sniedaq tal-avorju Biżantini. Fl-1435, huwa wettaq it-*Tħabbira* għall-artal ta' Cavalcanti fil-Knisja ta' Santa Croce, ispirata mill-ikonografija tas-seklu 14, u fl-1437-1443, huwa ħadem fis-Sagristija l-Antika ta' San Lorenzo f'Firenze, fuq żewġ bibien u lunetti bil-qaddisin, kif ukoll tmien tondi tal-istukko. Fl-1438 wettaq l-istatwa tal-injam ta' San Ġwann il-Battista għall-Knisja ta' Santa Marija Glorjuża f'Venezja.

## Padova
Fl-1443, Donatello ġie msejjaħ lejn Padova mill-werrieta ta' Erasmo da Narni (magħruf bħala *Gattamelata*), li kien miet dik is-sena. Imlesti fl-1450 u mqiegħed fil-pjazza faċċata tal-Bażilika ta' Sant'Antnin, il-*Monument Ekwestri ta*' *Gattamelata* tiegħu kien l-ewwel eżempju ta' tali monument minn żmien il-qedem. Statwi ekwestri oħra mis-seklu 14 ma kinux saru bil-bronż u kienu tqiegħdu fuq l-oqbra iktar milli weqfin waħedhom fi spazju pubbliku. Dan ix-xogħol sar il-prototip għal monumenti ekwestri oħra mwettqa fl-Italja u fl-Ewropa fis-sekli ta' wara.

Għall-Bażilika ta' Sant'Antnin, Donatello ħoloq il-Kurċifiss famuż tal-bronż tal-1444-1447 u statwi addizzjonali għall-kor, inkluż *Madonna bil-Bambin* u sitt qaddisin, li jikkostitwixxu Konversazzjoni Mqaddsa, li ma għadhiex viżibbli wara r-rinnovazzjoni ta' Camillo Boito fl-1895. Il-*Madonna bil-Bambin* turi lil Ġesù lill-fidili, fuq tron b'żewġ sfinġijiet, wieħed fuq kull naħa, bħala figuri allegoriċi tal-għarfien. Fuq il-wara tat-tron hemm riljiev ta' Adam u Eva. Matul dan il-perjodu — fl-1446-1450 — Donatello wettaq ukoll erba' riljievi mix-xeni tal-ħajja ta' Sant'Antnin għall-artal maġġuri. Huwa baqa' f'Padova sal-1453, meta reġa' lura f'Firenze.

## Xogħlijiet

## Gallerija

Stampa:San giovanni evangelista di donatello 03.JPG|*San Ġwann l-Evanġelista* (1408-1415), li sal-1588 kienet f'niċċa tal-faċċata tal-Katidral l-Antik ta' Firenze, issa tinsab fil-Mużew tal-Opri tal-Bażilika.
Stampa:Donatello david plaster replica head and shoulders front right 1000px wide.jpg|Id-*David* ta' Donatello, in-naħa tax-xellug ta' quddiem tar-ras u l-ispallejn.
Stampa:La Vierge et l'Enfant - Donatello - Musée du Louvre Sculptures RF 353.jpg|*Madonna bil-Bambin*, terrakotta miżbugħa, għall-ħabta tal-1440, Louvre.
Stampa:Gattamelata.jpg|*Il-Monument Ekwestri ta' Gattamelata* (1445-1450), Padova.
Stampa:Cappella di s. giovanni, siena, 16 s. giovanni di donatello.JPG|Statwa ta' *San Ġwann il-Battista* fil-Katidral ta' Siena, għall-ħabta tal-1455.
Stampa:Donatello, maria maddalena 03.JPG|*Maddalena Tindem*, injam, għall-ħabta tal-1440-1442, il-Mużew tal-Opri tal-Bażilika, Firenze.
Stampa:Il Cristo di Sant'Angelo di Legnaia.jpg|*Il-Kristu ta' Sant&#x27;Angelo di Legnaia.*


## Iktar qari

* Avery, Charles, *Donatello: An Introduction*, New York, 1994.
* Avery, Charles, *Donatello. Catalogo completo delle opere*, Firenze 1991.
* Avery, Charles and McHam, Sarah Blake, "Donatello". Grove Art Online. Oxford Art Online. Oxford University Press.
* Bennett, Bonnie A. u Wilkins, David G., *Donatello*, Oxford 1984.
* Coonin, A. Victor, *Donatello and the Dawn of Renaissance Art*, Reaktion Books, Londra, 2019.
* Greenhalgh, Michael, *Donatello and His Sources*, Holmes & Meier Pub., 1982.
* Hartt, Frederick u Wilkins, David G., *History of Italian Renaissance Art* (7th ed.), Pearson, 2010.
* Janson, Horst W., *The Sculpture of Donatello*, Princeton University Press, 1957.
* Leach, Patricia Ann, *Images of Political Triumph: Donatello's Iconography of Heroes*, Princeton University Press, 1984.
* Olson, Roberta J.M., *Italian Renaissance Sculpture*, 1992, Thames & Hudson (World of Art), .
* Randolph, Adrian W.B., *Engaging Symbols: Gender, Politics, and Public Art in Fifteenth-Century Firenze*. Yale University Press, 2002.
* Vasari, Giorgio, *Le vite de' più eccellenti pittori, scultori e architettori* Lives of the Most Excellent Painters, Sculptors, and Architects, Firenze 1568, edizzjoni ta' R. Bettarini u P. Barocchi, Firenze, 1971.
* Wilson, Carolyn C., *Renaissance Small Bronze Sculpture and Associated Decorative Arts*, 1983, National Gallery of Art (Washington), .

## Referenzi