Naxxar

In-Naxxar huwa raħal li jinsab fin-naħa ta' fuq tal-gżira ta' Malta. Għalkemm il-kitbiet storiċi dwarhu jmorru lura sas-seklu Ħmistax, hemm xhieda ta' fdalijiet preistoriċi. In-Naxxar innifsu tnissel miż-żewġ irħajla ta' Ħal Dgħif u Ħal Muselmiet, imma bl-iżvilupp bla rażan illum resaq sew u sar imiss mal-Mosta, ir-raħal rivali tiegħu. Il-popolazzjoni tal-lokalità sal-aħħar tas-sena 2024 kienet ta' 18,126 abitant.
## Storja
Mhux faċli tiddetermina meta r-raħal tan-Naxxar beda jifforma ruħu. Li hu żgur hu li eluf ta' snin ilu, fin-Naxxar diġa’ kien hemm xi forma ta’ ħajja. Xhieda ta’ dan tingħata mill-għerien tal-Qattara u ta’ San Brinkaw; fdalijiet megalitiċi minn żmien il-bronż f’ Tal-Qadi u Qalet Marku, Furrows fil-blat li jibdew minn Is-Salina sa It-Tarġa kif ukoll aktar ’il fuq ħdejn Għadira Tal-Wej li aktarx iffurmaw ruħhom fi żmien il-bronż; Oqbra Puniċi li nstabu fis-sit tal-iskola Primarja tan-Naxxar, u wkoll fit-toroq ta’ San Ġorġ u Leli Falzon; kif ukoll katakombi fis-Salina u fil-Magħtab.

## Edukazzjoni

* Skola Primarja tan-Naxxar
* MRC Middle School
* Giovanni Curmi Higher Secondary School
* Maria Regina Induction School

## Il-Knisja Parrokkjali

Il-knisja parrokkjali tan-Naxxar kienet waħda mill-għaxar parroċċi li nstab li kienu jeżistu mill-Isqof De Mello fl-1436 u l-irħula ta’ Mosta u Għargħur kienu soġġetti għaliha. De Mello elenkaha bħala waħda mill-għaxar parroċċi ta’ Malta u kienet l-ewwel parroċċa ddedikata lill-Madonna wara dik tal-katidral il-qadim fl-Imdina. Fl-1575, il-parroċċa tan-Naxxar kellha taħt il-kontroll tagħha total ta’ 36 knisja – 14 fin-Naxxar, ħamsa fil-Għargħur, 12 fil-Mosta u ħamsa fil-viċinanza ta’ dawn l-irħula. Il-knisja preżenti nbniet bejn l-1616 u l-1630 meta kien hemm 1,200 abitant fin-Naxxar u nħass li kien hemm bżonn ta’ knisja akbar. Id-disinn sar minn Tumas Dingli, wieħed mill-aqwa periti ta’ dak iż-żmien. Il-kappillan tal-parroċċa kien Dun Gakbu Pace. Il-kor u ż-żona ta’ madwaru ġew iddisinjati mill-ġdid fl-1691 skont id-disinn ta’ Lorenzo Gafà, l-istess perit li kien iddisinja l-katidral tal-Imdina. Il-knisja parrokkjali ġiet ikkonsagrata solennement mill-Isqof Alpheran de Bussan fil-11 ta’ Diċembru 1732.

## Kappelli
Fiż-żona akbar tan-Naxxar, hemm diversi kappelli. Dawn jinkludu l-kappella tal-Immakulata Kunċizzjoni li nbniet fis-seklu 18; il-kappella ta’ Santa Luċija; il-kappella tan-Nawfraġju ta’ San Pawl li tinsab f’San Pawl tat-Tarġa; il-Knisja tat-Twelid ta’ San Ġwann Battista; il-kappella ta’ San Ġakbu Appostlu; Santa Marija tax-Xagħra; l-Assunta tal-Magħtab li nbniet fis-seklu 18; it-Tħabbira tal-Magħruf f’Salina li nbniet fis-seklu 16; il-knisja ta’ San Mikiel Arkanġlu f’Salina; dik ta’ San Ġwann Evanġelista u dik ta’ Santa Marija tal-Anġli f’Baħar iċ-Ċagħaq.

## Residenzi notevoli
**<big>Palazzo Parisio</big>** 

Il-Palazzo Parisio fin-Naxxar inbena mill-Gran Mastru Manoel de Vilhena fis-seklu 18. Il-palazz kien jintuża mill-komunità Ġiżwita bħala università. Wara li xtara l-proprjetà fl-1898, il-Markiż Scicluna biddilha għall-istat preżenti tagħha u xtara aktar art fuq wara, u kkonvertiha fi ġnien, bejn l-1898 u l-1906.

**<big>Palazzo Nasciaro</big>** 

Palazzo Nasciaro huwa palazz tas-seklu 18 mibni matul l-Ordni ta’ San Ġwann li ra diversi użi mill-ġdid adattivi matul is-snin. Huwa eżempju ewlieni tal-arkitettura barokka tard fin-Naxxar. Matul l-istorja tiegħu, kien ir-residenza tal-perit Francesco Sammut u aktar tard ta’ ibnu Giovanni Sammut, kien id-dar tal-Logutenent fit-tramuntana ta’ Malta, aktar tard serva bħala l-ewwel skola pubblika fin-Naxxar, kien il-kwartieri ġenerali tal-pulizija u sa ftit ilu għassa tal-pulizija, serva bħala sptar taħt l-art tal-maternità matul it-Tieni Gwerra Dinjija u pprovda kenn għall-komunità mill-bumbardamenti tal-gwerra. Illum, huwa residenza privata.

**<big>Villa Castro</big>**

Villa Castro, li qabel kienet Palazzo Castro, hija residenza tal-kampanja tal-perjodu tal-Kavallieri li ġiet irranġata u żviluppata għal akkomodazzjoni moderna fis-seklu 21. Il-ġonna ta’ barra twaqqgħu u ġew żviluppati f’bini ieħor tal-madwar matul is-snin.

**<big>Il-Loġġa tal-Kaċċa ta' Hompesch</big>** 

Il-Loġġa tal-Kaċċa ta' Hompesch kienet loġġa tal-kaċċa mibnija mill-Gran Mastru Hompesch qrib it-Torri ta' Gauci u t-Torri tal-Kaptan. Illum tinsab fi stat dilapidat.

## Folklor

Malta għandha dejn kbir fil-qasam kulturali ma' żewġ Naxxarin, Toni Cachia l-Ħammarun minn Sqaq it-Tut u Tommy Camilleri t-Tommy. Cachia kien l-aħħar daqqaq magħruf taż-żaqq f'Malta u l-istess bniedem li wera' lil Ġużi Gatt, bennej ta' strumenti tradizzjonali Maltin, kif għandek ikollok saqqafa tajba sabiex il-ħoss tad-daqq taż-żaqq joħroġ u jidwi tajjeb.

Camilleri, magħruf bħala tanburista tradizzjonali Malti, għandu l-ħila jiżfen iċ-ċaqliq li tanburusta jrid jagħmel waqt id-daqq taż-żaqq. Dawn ġew iddokumentati minn Ruben Żahra u l-grupp Etnika. Camilleri jaf idoqq ukoll il-kitarra Maltija, għalkemm dejjem kien it-tanbur Malti li ġablu l-fama li għandu fil-qasam folkloristiku Malti.

## Baħar iċ-Ċagħaq

Irħajjel Naxxari li qed jikber bis-sħiħ huwa dak ta' Baħar iċ-Ċagħaq. Magħruf bħala post għall-għawm, fosthom Qalet Marku minn fejn kienet tinġabar l-ilma għall-irkotta, u Ras il-Għallis, hemm ukoll il-qoxra ta' lukanda Iranjana li qatt ma leħqet fetħet.

## Nies notevoli

* Mary Spiteri, kantanta li pparteċipat fil-Eurovision Song Contest u spiċċat fit-tielet post 1992
* Claudette Pace, kantanta li pparteċipat fil-Eurovision Song Contest u politika
* Savior Pirotta, awtur tat-tfal, issa ċittadin Brittanika li jgħix fir-Renju Unit 
* Toni Bajada, eroj Malti leġġendarju mis-seklu 16

## Ġemellaġġ

*  Aigrefeuille (Franza);
*  Baveno (Italja);
*  Cicciano (Italja).

## Referenzi