Turin

**Turin**  

hija muniċipalità Taljana ta’  abitant,  kapitali tar- reġjun tal-Piemonte u tar-reġjun omonimu. belt metropolitana .

Ir-raba ’ muniċipalità Taljana skont il-popolazzjoni u l-qalba ta’ żona metropolitana b’madwar 1.7 miljun abitant, Turin hija r-raba’ l-akbar kumpless ekonomiku - produttiv fil-pajjiż (flimkien ma’ Milan u Ġenova kienet tifforma t- trijangolu industrijali, iċ-ċentru ta’ skala kbira). industrijalizzazzjoni tal-ekonomija Taljana fl-aħħar tas-seklu 19, u matul is-snin tal -isplużjoni ekonomika) u tikkostitwixxi wieħed miċ-ċentri universitarji, artistiċi, turistiċi, xjentifiċi u kulturali ewlenin fl-Italja. Fit-territorju tiegħu hemm ukoll żoni u bini inklużi f'żewġ assi protetti mill-UNESCO : xi palazzi u żoni li jiffurmaw parti miċ-ċirkwit tar -residenzi Savoy fil-Piemonte (wirt dinji  ) u ż-żona tal- Għoljiet Po (riżerva ta ' il-bijosfera).

Belt bi storja ta’ elfejn sena, x’aktarx twaqqfet ħdejn il-post attwali tagħha, madwar it-3 seklu QK, mit- Taurini, imbagħad trasformata f’kolonja Rumana minn Augustus bl-isem ta *’ Iulia Augusta Taurinorum* fl-1 seklu QK. . Wara l-ħakma Ostrogothic, kienet il-kapitali ta ' dukat Lombard importanti, u mbagħad għaddiet, wara li saret il-kapitali tad-ditta Carolingian, taħt il-lordship nominali tas- Savoy fis-seklu 11. Belt tad -dukat bl-istess isem, fl-1563 saret il-kapitali tagħha. Mill-1720 kienet il-kapitali tar-Renju ta’ Sardinja (anke jekk biss *de facto* sal- għaqda perfetta tal-1847, meta saret hekk formalment ukoll),  stat li fis-seklu 19 kien se jwassal għall -unifikazzjoni Taljana u li għamel. Turin l-ewwel kapitali tar-Renju tal-Italja (mill-1861 sal-1865).

Dar l- Expo fl-1911, il- XX Logħob Olimpiku tax-Xitwa fl-2006, il- Finali ATP  mill-2021 (sa mill-inqas 2025) u s- 66 edizzjoni tal- Eurovision Song Contest  fl-2022, il-post fejn twieled xi wħud mill- simboli ewlenin tal *-Made in Italy* fid-dinja, inklużi vermut, giandujotti, breadsticks u kafè espresso, huwa l-fulkru tal- industrija tal-karozzi Taljana, kif ukoll ċentru importanti tal -pubblikazzjoni, tas-sistema bankarja u tal-assigurazzjoni, ta 'informazzjoni, ċinema, ikel u inbid, is-settur aerospazjali, disinn industrijali, sport, moda u intelliġenza artifiċjali .  

It-tkabbir kostanti ta 'importanza fuq livell internazzjonali għamel Turin jilħaq il-grad ta' belt globali (it-tielet belt Taljana wara Milan u Ruma ) fil-kategorija *Gamma* . 

Il-belt ta 'Turin għall-eżempji tagħha ta' stil Art Nouveau ingħatat mill-Assoċjazzjoni nazzjonali tal-Libertà Italia bl-unur *tal-Aqwa LibertyCity* ("Best Art Nouveau belt" jew "Belt Art Nouveau tas-sena"). 

## Storja
**<big>Oriġini antiki</big>** 

It-Taurini kienu poplu tal-qedem Ċelto-Ligurjan, Alpin, li kien jokkupa l-wied ta’ fuq tax-Xmara Po, fiċ-ċentru tal-Piemonte modern. Fl-218 QK, ġew attakkati minn Hannibal peress li kien alleat mal-għedewwa tagħhom, l-Insubres. Il-belt ewlenija Taurini (Taurasia) inqabdet mill-forzi ta’ Hannibal wara assedju ta’ tlett ijiem. Bħala poplu rari jissemmew fl-istorja. Huwa maħsub li kolonja Rumana ġiet stabbilita wara 28 QK taħt l-isem ta 'Julia Augusta Taurinorum (Turin moderna). Kemm Livy u Strabon jsemmu l-pajjiż tat-Taurini bħala li jinkludi wieħed mill-passaġġi tal-Alpi, li jindika użu usa 'ta' l-isem fi żminijiet preċedenti.

Turin ġiet imwaqqfa mill-ġdid fit-30 ta’ Jannar tad-9 QK. QK, fl-era Rumana minn Augustus, taħt l-isem ta’ Augusta Taurinorum. L-istemma muniċipali turi din l-oriġini bil-barri tad-deheb tagħha. Fl-312 il-belt ittieħdet minn Kostantinu I. 

Wara l-waqgħa tal-Imperu Ruman, il-belt ġiet maħkuma mill-Lombardi, imbagħad mill-Franki ta’ Karlu Manju (773). Imbagħad kienet tad-dar ta’ Ivrea, minn nofs is-seklu 10 sa nofs is-seklu 11. Wara ż-żwieġ ta’ Adelaide ta’ Susa ma’ Otto, iben Umbert I ta’ Savoja, il-familja tal-Konti ta’ Savoja wirtuha. Fl-1419, Savoy annesset il-maġġoranza tal-Piemonte.

**<big>Żvilupp</big>** 

Il-belt telgħet fl-1563, meta saret il-kapitali tal-Istati tas-Savoya minflok Chambéry. Fl-1706, waqt il-Battalja ta’ Turin, il-Franċiżi assedjaw il-belt għal 117-il jum mingħajr ma rebħuha. Sar il-kapitali tar-Renju ta’ Sqallija meta din il-gżira ġiet assenjata lid-Duka ta’ Savoy bit-Trattat ta’ Utrecht fl-1713, imbagħad dik ta’ Sardinja fl-1720 wara skambju ta’ gżejjer u titli rjali. Wara li saret il-kapitali ta’ renju Ewropew, Turin kellu madwar 90,000 abitant dak iż-żmien.

Fl-1798, Turin ittieħdet mill-Franċiżi, waqt il-kostituzzjoni tar-Repubblika Piemontese. Fit-13 ta’ Mejju, 1799, il-belt kienet okkupata għal ġimgħatejn mit-truppi Awstro-Russi tal-ġeneral Russu Alexander Suvorov. Dan tal-aħħar, fl-20 ta’ Ġunju 1799, wara rebħa kontra r-Repubblika Franċiża fil-Battalja ta’ Trebbia, reġa’ rrestawra l-monarkija billi rrestawra lir-Re ta’ Sardinja Karlu-Emmanuel IV ta’ Savoya fuq it-tron tiegħu. Iżda l-belt reġgħet inqabdet mill-Franċiżi fl-1800, wara l-Battalja ta’ Marengo. 

Mill-1802 sal-1814, Turin saret il-kapitali tad-dipartiment tal-Po. Fis-seklu 19, wara l-okkupazzjoni Franċiża taħt ir-Rivoluzzjoni u l-Ewwel Imperu, malajr saret kapital imponenti.

Turin se jniedi l-proċess ta’ għaqda tal-Italja, grazzi għal Victor-Emmanuel u Camillo Cavour, personalità politika li tagħti l-isem Risorgimento lil dan il-proċess ta’ għaqda. Bil-parteċipazzjoni attiva ta’ Giuseppe Garibaldi u l-appoġġ militari tat-Tieni Imperu Franċiż, dawn it-tliet irġiel irnexxielhom jgħaqqdu l-Italja. 

Għalhekk, fl-1861, Turin kienet l-ewwel kapitali tar-Renju tal-Italja, qabel ma tilfet dan ir-rwol fl-1865 għal Firenze, imbagħad għal Ruma fl-1870. Fil-21 u t-22 ta’ Settembru, 1864, waqt il-massakru ta’ Turin, għexieren ta’ ħaddiema nqatlu fir-repressjoni mdemmija ta’ dimostrazzjoni. Fl-1871, infetħet il-mina Fréjus, li bidlet Turin f’ċentru ta’ komunikazzjoni importanti bejn l-Italja u Franza. Il-belt imbagħad kellha 250,000 abitant. F’dan il-perjodu nbnew xi wħud mill-aktar monumenti emblematiċi tal-belt, bħall-Mużew Eġizzjan jew il-Mole Antonelliana.

**<big>Il-belt industrijali</big>** 

Mill-1899, Turin kienet il-kwartieri ġenerali storiċi tal-manifattur tal-karozzi Fiat. F'Turin saret wirja internazzjonali ta 'arti dekorattiva moderna fl-1902, fl-eqqel tal-Art Nouveau, u l-belt ospitat il-Wirja Universali fl-1911. 

F'dak iż-żmien, Turin kibret għal 430,000 abitant. Wara l-Ewwel Gwerra Dinjija, il-kunflitti bejn il-ħaddiema u l-industrijalisti marru għall-agħar. Iseħħu l-ewwel strajks; Fl-1920, waqt il-Biennio Rosso, il-fabbrika Lingotto kienet okkupata. Il-ħaddiema tal-belt jiffurmaw kumitati tal-fabbriki u jeleġġu r-rappreżentanti tagħhom, immudellati fuq is-sovjetiċi. Min iħaddem jirrifjuta t-talbiet tal-ħaddiema. Turin saret ċentru industrijali importanti matul l-ewwel parti tas-seklu 20, grazzi prinċipalment għall-industrija tal-karozzi, sabiex il-belt kisbet il-laqam tal-kapital tal-karozzi.

Turin kienet il-mira tal-bumbardamenti strateġiċi tal-Alleati matul it-Tieni Gwerra Dinjija; saret ħsara kbira minn rejds bl-ajru. Il-belt hija mira minħabba l-produzzjoni industrijali tagħha, inkluża l-Fiat, li pproduċiet ajruplani, tankijiet u karozzi għall-isforz tal-gwerra tal-Assi. Turin inħeles mill-partiġjani Taljani fil-25 ta’ April, 1945 wara insurrezzjoni ġenerali. “Il-popolazzjoni tal-belt u l-ħaddiema tal-fabbrika b’mod partikolari kellhom iġorru l-piż tal-ġlied. Il-battalja ħarġet madwar il-fabbriki okkupati mill-ħaddiema - Lancia, Spa, Grandi Motori, Fiat Mirafiori, Ferriere, u ħafna oħrajn. Il-ħaddiema rreżistu b’determinazzjoni sakemm il-partiġjani kontrattakkaw, u kisru l-fdalijiet tal-forzi faxxisti.”

**<big>Turin Moderna</big>**

Wara t-Tieni Gwerra Dinjija, Turin inbniet mill-ġdid malajr u l-bażi industrijali tagħha espandiet b'mod konsiderevoli matul is-snin ħamsin u sittinijiet, u ġibdet mijiet ta' eluf ta' migranti mir-reġjuni tan-Nofsinhar tal-Italja. Fl-1957, il-belt qasmet il-Premju tal-Ewropa ma' Bordeaux. Il-popolazzjoni laħqet miljun fl-1960 u laħqet il-quċċata ta 'kważi 1.2 miljun fl-1971. 

Fis-snin sebgħin u tmenin, il-kriżi fl-industrija tal-karozzi laqtet il-belt b'mod qawwi, u l-popolazzjoni tagħha bdiet tonqos drastikament, u tilfet aktar minn kwart tat-total tagħha fi 30 sena. Wara 35 jum ta’ strajk, il-Marċ tal-Erbgħin Elf fl-14 ta’ Ottubru 1980 f’Turin kienet dimostrazzjoni kontra l-unjins li mbuttat lill-unjin biex itemm il-kunflitt bi ftehim favur il-Fiat. Fi ftit snin, in-numru ta’ impjegati tal-grupp Fiat naqas minn 200,000 għal 120,000 madwar il-pajjiż.

Fl-1983, it-tim muniċipali mmexxi mill-komunista Novelli għal tmien snin kien imġiegħel jirriżenja minħabba l-involviment tagħhom f'każ ta 'korruzzjoni għal operazzjonijiet ta' proprjetà immobbli u xogħlijiet pubbliċi, li għalih ġew arrestati l-mexxej tal-grupp komunista fl-assemblea reġjonali tal-Piemonte, tliet deputati muniċipali soċjalisti u membri oħra tal-amministrazzjonijiet reġjonali u muniċipali. 

Fl-2006, Turin ospitat l-XX Logħob Olimpiku tax-Xitwa. L-investimenti li saru f’din l-okkażjoni fil-belt u l-infrastruttura – bħall-metro – jikkontribwixxu għall-immodernizzar tagħha.

Fl-2012, Turin se tospita t-tmintax-il edizzjoni tal-festival korali internazzjonali, Europa Cantat. 

Fit-3 ta’ Ġunju 2017, attakk waqt l-iscreening tal-finali taċ-Champions League ħalliet 2 persuni mejta u 1,526 midruba. 

Fit-8 ta’ Ottubru 2021, l-Unjoni Ewropea tax-Xandir (EBU) u x-xandar Taljan RAI ħabbru li l-belt se tospita l-Eurovision Song Contest 2022 fil-Pala Alpitour, wara r-rebħa tal-Italja fil-konkors tal-2021 Is-semifinali tal-kompetizzjoni saru fl-10 u t-12 ta’ Mejju 2022 u l-finali fl-11 ta’ Mejju. 2022. Din se tkun l-ewwel darba li Turin ospita l-kompetizzjoni.

## Ġeografija
Turin tinqasam fuq assi tat-tramuntana-nofsinhar mix-xmara Po, u fuq assi tal-lvant-punent mill-45 parallel. Il-belt tmiss lejn il-lvant bl-għolja ta’ Turin li tagħti ħarsa lejn il-belt, u lejn il-punent mal-Alpi mal-wied ta’ Susa. 

Iż-żona metropolitana ta’ Turin għandha kważi 1,700,000 abitant, filwaqt li ż-żona urbana tagħha għandha 2,200,000 abitant, li jagħmilha r-raba’ l-akbar belt fl-Italja.

## Klima
Il-klima ta’ Turin hija kontinentali umda b’sajf sħun (*Cfa* skont il-klassifikazzjoni Köppen), karatteristika tat-Tramuntana tal-Italja, bil-partikolarità ta’ differenzi qawwija fit-temperatura bejn ix-xitwa u s-sajf li jagħtuha tendenza kontinentali. Ix-xita tilħaq massimu fir-rebbiegħa (u massimu sekondarju f'Ottubru). Barra minn hekk, il-belt hija soġġetta għall-prossimità klimatika tal-Alpi u għall-irjieħ Foehn.

## Trasport
**<big>Trasport bil-ferrovija</big>**

F'termini ta' ferrovija, il-belt ta' Turin hija moqdija minn ħames stazzjonijiet: Porta Susa, Torino Lingotto, Turin-Stura, Turin-Rebaudengo Fossata u Porta Nuova li huwa l-istazzjon ewlieni li jinsab bħala terminus. Hija tinsab fl-iżbokk tal-linja Mont-Cenis, li permezz tal-mina tal-ferrovija Fréjus, tgħaqqad in-netwerks ferrovjarji Franċiżi u Taljani Trenitalia, il-belt imbagħad hija konnessa mal-bqija tal-pajjiż permezz tan-netwerk InterCity.

Linja tal-ferrovija ta' veloċità għolja (TGV) li tgħaqqad Lyon ma' Turin permezz ta' Chambéry, inklużi bosta mini taħt l-Alpi.

Jista' jiddaħħal fis-servizz madwar l-2025. Barra minn hekk, il-linja ta' veloċità għolja Turin-Milan daħlet fis-servizz fit-13 ta' Diċembru 2009. Is-sezzjoni bejn Turin u Novara diġà ddaħħlet fis-servizz fl-2005. Din il-linja tagħmilha possibbli li ssir konnessjoni. Turin għan-netwerk ta’ veloċità għolja Milan-Ruma.

**<big>Trasport pubbliku</big>**

Turin għandha netwerk tat-tramm. Linja tal-ferrovija bl-ixkaffa tgħaqqad id-distrett tas-Sassi mal-bażilika ta’ Superga. Ġiet inawgurata linja awtomatika tal-metro tat-tip ta’ vettura awtomatika ħafifa fl-okkażjoni tal-Logħob Olimpiku tax-Xitwa.

**<big>Trasport bl-Ajru</big>**

Turin Caselle Sandro Pertini Ajruport jinsab 16 km fit-tramuntana taċ-ċentru tal-belt. Hija konnessa mal-belt permezz ta' awtostrada (Raccordo Autostradale Torino-Caselle) u b'ferrovija.

## Edukazzjoni

Turin hija dar għal waħda mill-eqdem universitajiet tal-Italja, l-Università ta 'Turin, inkluż il-Collegio Carlo Alberto affiljat tagħha, li tikklassifika fost l-aqwa universitajiet fil-pajjiż. Università stabbilita oħra fil-belt hija l-Università Politeknika ta 'Turin, li tikklassifika fost l-aqwa 50 universitajiet fid-dinja u #1 fl-Italja fl-oqsma tal-inġinerija, it-teknoloġija u x-xjenza tal-kompjuter ("Klassifikazzjoni Akkademika tal-Universitajiet Dinjija" ippubblikata minn Shanghai Jiao Tong University). Turin tospita wkoll il-Kulleġġ tal-Persunal tas-Sistema tan-Nazzjonijiet Uniti, il-Fondazzjoni Ewropea għat-Taħriġ, u kampus tal-iskola tan-negozju ESCP, ikklassifikata fost l-aqwa 10 skejjel tan-negozju fl-Ewropa. Barra minn hekk, il-belt tospita tliet istituzzjonijiet post-sekondarji żgħar tal-lingwa Ingliża: St. John International University, International University College ta 'Turin, u l-Iskola tal-Iżvilupp ta' Turin.

## Sport

Il-belt għandha wirt sportiv għani bħala d-dar għal żewġ timijiet tal-futbol storikament sinifikanti: Juventus FC (imwaqqfa fl-1897) u Torino FC (imwaqqfa fl-1906). Juventus għandhom il-partitarji akbar, speċjalment fl-Italja kollha u madwar id-dinja, filwaqt li Torino tgawdi minn appoġġ akbar fil-belt stess. Iż-żewġ klabbs jikkontestaw l-eqdem derby fl-Italja, id-Derby della Mole. 

Juventus huwa l-iktar klabb tal-futbol tal-Italja ta’ suċċess u wieħed mill-aktar suċċess fid-dinja. Jikklassifika fit-tnax-il post fil-lista tal-klabbs fid-dinja bl-aktar titli internazzjonali uffiċjali (is-sitt bejn il-klabbs Ewropej), u kien l-ewwel wieħed fl-istorja tal-futbol tal-assoċjazzjoni—li baqa’ l-uniku wieħed fid-dinja (mill-2022, wara l-ewwel Finali tal-UEFA Europa Conference League)—li rebaħ il-kompetizzjonijiet kontinentali uffiċjali kollha possibbli u t-titlu dinji. Il-ground tal-Juventus, il-Juventus Stadium, ġie inawgurat fl-2011 u ospita l-finali tal-UEFA Europa League tal-2014, il-finali tan-Nazzjonijiet League tal-2021 u l-finali taċ-Champions League tan-Nisa tal-2022. Din kienet l-ewwel darba li l-belt ospitat finali ta’ partita waħda ta’ kompetizzjoni staġjonali tal-klabbs tal-UEFA. It-tim femminili ta’ Juventus rebaħ, fost oħrajn, ħames titli konsekuttivi tas-Serie A mill-bidu tiegħu fl-2017, u sar wieħed mill-aktar timijiet rebbieħa fil-pajjiż.

Torino FC twaqqfet mill-għaqda ta' wieħed mill-eqdem timijiet tal-futbol f'Turin, il-Football Club Torinese (imwaqqfa fl-1894), bi breakaways minn Juventus u kien l-aktar tim ta' suċċess, imsejjaħ "Grande Torino", fis-Serie A matul l-1940s. Fl-1949, fid-diżastru tal-ajru ta’ Superga, ajruplan li kien qed iġorr kważi t-tim kollu ħabat fil-Bażilika ta’ Superga fl-għoljiet ta’ Turin.

## Gastronomija

Kumpaniji tal-produzzjoni taċ-ċikkulata f'Turin jipproduċu ċikkulata tipika, imsejħa Gianduiotto, imsemmija għal Gianduja, maskra tal-Commedia dell'arte lokali, kif ukoll ħafna tipi oħra ta' ċikkulata. Kull sena l-belt torganizza CioccolaTò, festival taċ-ċikkulata ta’ ġimgħatejn mal-produtturi ewlenin taċ-ċikkulata Piemontese, bħal Caffarel, Streglio, Venchi u oħrajn, kif ukoll xi kumpaniji internazzjonali ewlenin, bħal Lindt & Sprüngli. 

Il-katina ta 'ħwienet tal-ikel Eataly fetħet l-ewwel punt ta' bejgħ tagħha f'Lingotto f'Jannar 2007. Il-kunċett ġie esportat lejn bliet Taljani oħra (Milan, Bari, Ruma, Ġenova, eċċ.) kif ukoll barra (Moska, Tokyo, New York, Boston, eċċ.).

## Pajsaġġ tal-belt
L-arkitettura storika ta' Turin hija prinċipalment Barokka u ġiet żviluppata taħt l-istat Savoyard. Minkejja dan, it-triq prinċipali taċ-ċentru tal-belt, Via Roma, inbniet matul l-era Faxxista (mill-1931 sal-1937) bħala eżempju tar-Razzjonaliżmu Taljan, li tissostitwixxi bini ta’ qabel diġà preżenti f’din iż-żona.
Stampa:Torino, Porta Palatina.JPG|Torrijiet Palatini
Stampa:Torino - Caval ëd Brons latoB.jpg|*Piazza San Carlo u l-Caval 'd Brons* (Żiemel tal-Bronż bil-lingwa Piemontese)
Stampa:Torino- Piazza Vittorio Veneto - 52751304568.jpg|*Piazza Vittorio Veneto*
Stampa:Torino - Palazzo Reale - 1.jpg|*Piazza Castello* b'Palazz Reale (Palazz Irjali) fl-isfond
Stampa:Turin Station Porta Nuova.jpg|stazzjon tal-ferrovija prinċipali *Porta Nuova*
Stampa:Torino, via Roma (01).jpg|*Via Roma*


## Referenzi