Park Nazzjonali ta' Kakadu

Il-**Park Nazzjonali ta' Kakadu** huwa żona protetta fit-Territorju tat-Tramuntana tal-Awstralja u jinsab 171 kilometru (106 mil) fix-Xlokk ta' Darwin. Il-park huwa Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO u Kakadu huwa mniżżel ukoll bħala lokalità, bl-istess erja bħall-park nazzjonali, b'313-il ruħ irreġistrati li jgħixu hemmhekk skont iċ-ċensiment Awstraljan tal-2016.

Il-Park Nazzjonali ta' Kakadu jinsab fi ħdan ir-Reġjun tax-Xmajjar tal-Alligaturi tat-Territorju tat-Tramuntana u jkopri erja ta' 19,804 km2 (7,646 mil kwadru), b'estensjoni ta' kważi 200 kilometru (124 mil) mit-Tramuntana għan-Nofsinhar u iktar minn 100 kilometru (62 mil) mil-Lvant għall-Punent. Bejn wieħed u ieħor fih id-daqs ta' Wales jew terz id-daqs tat-Tażmanja, u huwa t-tieni l-ikbar park nazzjonali fl-Awstralja, wara l-Park Nazzjonali tad-Deżert ta' Munga-Thirri–Simpson. Il-biċċa l-kbira tar-reġjun għandha sjieda f'idejn is-sidien tradizzjonali Aboriġini, li ilhom jokkupaw l-art għal madwar 60,000 sena, u llum il-ġurnata jiġġestixxu l-park b'mod konġunt ma' Parks Australia. Il-park għandu diversità ekoloġika u bijoloġika kbira, u jospita firxa wiesgħa ta' ħabitats u ta' flora u fawna. Jinkludi wkoll wirt rikk ta' arti fuq il-blat tal-Aboriġini, fosthom siti ferm sinifikanti bħal Ubirr. Il-Park Nazzjonali ta' Kakadu huwa protett bis-sħiħ permezz tal-Att dwar il-Protezzjoni Ambjentali u l-Konservazzjoni tal-Bijodiversità.

Is-sit tal-Minjiera tal-Uranju ta' Ranger, waħda mill-iżjed minjieri tal-uranju produttivi fid-dinja sa meta għalqet l-operazzjonijiet tagħha f'Jannar 2021, hija mdawra bil-park.

Il-bufli tal-ilma Asjatiċi domestiċi, li issa huma stabbiliti bħala popolazzjoni semiselvaġġa u bħala pesti ambjentali invażivi, ġew rilaxxati fl-inħawi fl-aħħar tas-seklu 19. Ħnieżer semiselvaġġi, qtates, volpijiet ħomor u fniek huma eżempji ulterjuri ta' speċijiet invażivi, li kollha kemm huma jikkompetu u jħarbtu l-ekosistemi uniċi u sensittivi tat-Territorju tat-Tramuntana u tal-Awstralja kollha. Dawn l-ispeċijiet inġabu apposta lejn il-kontinent mill-insedjaturi bikrin, mill-pastoralisti u mill-missjunarji. Il-preżenza Ewropea, għalkemm inqas milli f'reġjuni iktar popolati (mal-kosti tal-Lvant u tal-Punent), xorta waħda kienet tinħass. F'Kakadu, il-missjunarji stabbilew missjoni f'Oenpelli (illum il-ġurnata Gunbalanya) fl-1925. Xi pastoralisti, kaċċaturi tal-kukkudrilli u ħaddiema tal-qtugħ tal-injam kienu jaqilgħu l-ħobża tagħhom fl-inħawi f'diversi perjodi sal-bidu tas-seklu 20. Kulma jmur l-inħawi ngħataw status protett mis-snin 70 tas-seklu 20 'il quddiem.

## [[Storja]]

### Storja tal-Aboriġini

L-isem *Kakadu* x'aktarx li oriġina mill-pronunzja ħażina ta' "Gaagudju", li huwa l-isem ta' lingwa Aboriġena mitkellma fin-naħa tal-Majjistral tal-park. L-esploratur Baldwin Spencer kien kiteb isem it-tribù tan-nies li kienu jgħixu fl-inħawi tax-Xmajjar tal-Alligaturi (bl-Ingliż: Alligator Rivers) ħażin bħala t-"tribù ta' Kakadu" u l-isem baqa' hekk.

Il-popli Aboriġeni ilhom jokkupaw l-inħawi ta' Kakadu b'mod kontinwu għal madwar 60,000 sena. Il-Park Nazzjonali ta' Kakadu huwa rinomat għar-rikkezza tas-siti kulturali tal-Aboriġeni. Hemm iktar minn 5,000 sit irreġistrat bl-arti tal-kultura Aboriġena li tmur lura eluf ta' snin. Is-siti arkeoloġiċi juru li l-okkupazzjoni Aboriġena tmur lura mill-inqas 40,000 sena u x'aktarx sa 65,000 sena ilu.

### Wasla tal-popli mhux indiġeni

#### Esploraturi

Iċ-Ċiniżi, il-Malajani u l-Portugiżi kollha jsostnu li kienu l-ewwel esploraturi mhux Aboriġeni tal-kosta tat-Tramuntana tal-Awstralja. L-ewwel rendikont li għadu jeżisti oriġina mill-Olandiżi. Fl-1623, Jan Carstenszoon ivvjaġġa lejn il-Punent tul il-Golf ta' Karpentarja lejn dak li kien maħsub bħala Groote Eylandt. Abel Tasman huwa l-esploratur iddokumentat li jmiss li żar din il-parti tal-kosta fl-1644. Huwa kien l-ewwel persuna li rreġistra kuntatt Ewropew mal-poplu Aboriġenu. Kważi seklu wara, Matthew Flinders wettaq stħarriġ tal-Golf ta' Karpentarja fl-1802 u fl-1803.

Phillip Parker King, navigatur Ingliż daħal fil-Golf ta' Karpentarja bejn l-1818 u l-1822. Matul dan iż-żmien huwa ta isem tliet Xmajjar tal-Alligaturi wara l-għadd kbir ta' kukkudrilli li ħasibhom alligaturi.

Ludwig Leichhardt kien l-ewwel esploratur Ewropew ibbażat fuq l-art li żar ir-reġjun ta' Kakadu fl-1845 fi triqtu mill-Bajja ta' Moreton fi Queensland għal Port Essington fit-Territorju tat-Tramuntana. Huwa segwa l-Qala ta' Jim Jim 'l isfel mill-irdum tal-Art ta' Arnhem, imbagħad niżel ix-Xmara tal-Alligaturi tan-Nofsinhar qabel ma qasam ix-Xmara tal-Alligaturi tal-Lvant u kompla lejn it-Tramuntana.

Fl-1862, John McDouall Stuart ivvjaġġa tul il-konfini tal-Lbiċ ta' Kakadu iżda ma rax nies.

L-ewwel nies mhux Aboriġeni li żaru u għamlu kuntatt mal-Aboriġeni fit-Tramuntana tal-Awstralja kienu l-Makassani minn Sulawesi u minn partijiet oħra tal-arċipelagu Indoneżjan. Huma vvjaġġaw lejn it-Tramuntana tal-Awstralja kull staġun tax-xita, x'aktarx mill-aħħar kwart tas-seklu 17, f'dgħajjes tat-tbaħħir imsejħa *prau*s. L-għan prinċipali tagħhom kien il-ħsad tat-trepang (il-bużżu tal-baħar), tal-qxur tal-fkieren tal-baħar, tal-perli u ta' oġġetti preġjati oħra biex jiġu kkummerċjalizzati f'art twelidhom. L-Aboriġeni kienu involuti fil-ħsad u fl-ipproċessar tat-trepang, u fil-ġbir u fl-iskambju ta' oġġetti oħra.

Ma hemm l-ebda evidenza li l-Makassani qattgħu xi żmien fil-kosta ta' Kakadu iżda hemm evidenza ta' xi kuntatt bejn il-kultura Makassana u l-poplu Aboriġenu tal-inħawi ta' Kakadu. Fost l-artefatti mill-iskavi arkeoloġiċi fil-park instabu frammenti tal-ħġieġ u tal-metall li x'aktarx ġew mingħand il-Makassani, jew direttament jew permezz ta' kummerċ mal-poplu tal-Peniżola ta' Cobourg.

Il-Brittaniċi ppruvaw jistabbilixxu għadd ta' insedjament mal-kosta tat-Tramuntana tal-Awstralja fl-ewwel parti tas-seklu 19: Fort Dundas fil-Gżira ta' Melville fl-1824; Fort Wellington fil-Bajja ta' Raffles fl-1829; u l-Insedjament ta' Victoria (Port Essington) fil-Peniżola ta' Cobourg fl-1838. Kienu anzjużi biex jiżguraw li jkollhom it-Tramuntana tal-Awstralja f'idejhom qabel il-Franċiżi jew l-Olandiżi, li kienu kkolonizzaw il-gżejjer iktar lejn it-Tramuntana. L-insedjamenti Brittaniċi sussegwentement ġew abbandunati għal varjetà ta' raġunijiet, fosthom in-nuqqas ta' ilma u ikel frisk, il-mard u l-iżolament.

#### Kaċċaturi tal-bufli

Il-bufli tal-ilma kellhom influwenza kbira fir-reġjun ta' Kakadu wkoll. Sas-snin 80 tas-seklu 19, l-għadd ta' bufli rilaxxati mill-insedjamenti bikrin tant kien żdied li l-ħsad kummerċjali tal-ġlud u tal-qrejjen tagħhom kien vijabbli ekonomikament. L-industrija bdiet fix-xmara Adelaide, qrib Darwin, u ċċaqilqet fil-Lvant fir-reġjuni tax-xmara Mary u tax-Xmajjar tal-Alligaturi.

Il-biċċa l-kbira tal-kaċċa tal-bufli u t-tnixxif tal-ġlud kienu jsiru fl-istaġun tan-nixfa, bejn Ġunju u Settembru, meta l-bufli kienu jinġemgħu madwar il-billabongs li kien jifdal. Matul l-istaġun tax-xita l-kaċċa kienet tieqaf minħabba li l-art kienet tkun wisq imtajna għall-kaċċa tal-bufli u l-ġlud maħsuda kienu jitħassru. L-industrija tal-kaċċa tal-bufli saret impjegatur importanti tal-Aboriġini matul ix-xhur tal-istaġun tan-nixfa.

#### Missjunarji
Il-missjunarji wkoll kellhom influwenza kbira fuq l-Aboriġini tar-reġjun tax-xmajjar tal-alligaturi peress li bosta minn dawn tal-aħħar fi tfulithom għexu u ngħataw l-edukazzjoni tagħhom. Żewġ missjonijiet ġew stabbiliti fir-reġjun fl-ewwel parti tas-seklu. Il-Missjoni Industrijali tan-Nattivi ta' Kapalga ġiet stabbilita qrib ix-Xmara tal-Alligaturi tan-Nofsinhar fl-1899, iżda damet 4 snin biss. Il-Missjoni ta' Oenpelli bdiet fl-1925, meta s-Soċjetà Missjunarja tal-Knisja tal-Ingilterra aċċettat offerta mill-Amministrazzjoni tat-Territorju tat-Tramuntana biex jieħdu ħsieb l-inħawi, li qabel kienet ġiet operata għall-produzzjoni tal-ħalib. Il-Missjoni ta' Oenpelli baqgħet topera għal 50 sena.

#### Pastoralisti

L-industrija pastorali bdiet b'mod kawt f'Top End. Il-kirjiet pastorali fl-inħawi ta' Kakadu ġew abbandunati progressivament mill-1889, peress li x-xmara Victoria u l-Barkly Tablelands kienu reġjuni pastorali aħjar.

Fin-Nofsinhar ta' Kakadu, il-biċċa l-kbira ta' Goodparla u ta' Gimbat bdew jintużaw minn nofs is-snin 70 tas-seklu 19 minn tliet pastoralisti, Roderick, Travers u Sergison. Il-kirjiet sussegwentement għaddew għand sensiela ta' sidien, li kollha kemm huma għal xi raġuni jew oħra ma setgħux jieħdu ħsieb il-kirjiet. Fl-1987 iż-żewġ siti ġew akkwistati mill-Commonwealth u ġew inkorporati fil-Park Nazzjonali ta' Kakadu.

Impjant tal-issegar tal-injam f'Nourlangie Camp ġie stabbilit minn operaturi Ċiniżi, x'aktarx qabel l-Ewwel Gwerra Dinjija, biex jiġu ssegati z-zkuk tas-siġar taċ-ċipress fl-inħawi. Wara t-Tieni Gwerra Dinjija bdew għadd ta' attivitajiet fuq skala żgħira, bħall-kaċċa u l-insib tad-dingo, l-isparar kontra l-brumby, l-isparar kontra l-kukkudrilli, it-turiżmu u l-forestrija.

F'Nourlangie Camp reġa' ġie stabbilit impjant tal-issegar tal-injam fis-snin 50 tas-seklu 20, sakemm iz-zkuk lokali kollha tas-siġar taċ-ċipress ġew eżawriti. Fl-1958 ġie kkonvertit f'kamp tas-safaris għat-turisti. Ftit wara ġie stabbilit kamp simili f'Patonga u f'Muirella Park. Il-klijenti kienu jittajru fir-reġjun għall-kaċċa tal-bufli u tal-kukkudrilli u għas-sajd rikreattiv.

Il-kaċċaturi tal-kukkudrilli spiss kienu jużaw il-ħiliet tradizzjonali tal-Aboriġeni. Billi jimitaw it-tħabbit ta' denb il-wallaby mal-art, il-kaċċaturi Aboriġeni kienu jattiraw il-kukkudrilli, u b'hekk kien ikun eħfef għall-isparar tal-annimali. Permezz ta' ċattri biz-zkuk tas-siġar, kienu jsegwu l-moviment ta' kukkudrill midrub u jiksbu l-karkassa għall-ġlud. Imbagħad il-ġlud kienu jinbigħu għall-produzzjoni tal-oġġetti bil-ġlud. L-Aboriġeni kulma jmur bdew ikunu inqas involuti fil-kaċċa kummerċjali tal-kukkudrilli ladarba ġiet żviluppata t-teknika tal-isparar bi spotlight billejl. Il-kukkudrilli tal-ilma ħelu ġew protetti bil-liġi mill-1964 u l-kukkudrill tal-ilma baħar ġew protetti bil-liġi mill-1971.

### Estrazzjoni

L-ewwel skoperti ta' minerali f'Top End kienu assoċjati mal-kostruzzjoni tal-linja tat-telegrafu fuq l-art bejn l-1870 u l-1872 fl-inħawi ta' Pine Creek u x-xmara Adelaide. Ftit wara kien hemm sensiela ta' perjodi qosra ta' estrazzjoni. Il-kostruzzjoni tal-linja ferrovjarja tat-Tramuntana tal-Awstralja (1889–1976) tat iktar permanenza lis-siti tal-estrazzjoni, u postijiet bħal Burrundie u Pine Creek saru insedjamenti permanenti. L-estrazzjoni tad-deheb fuq skala żgħira bdiet f'Imarlkba, qrib Barramundi Creek, u f'Mundogie Hill fis-snin 20 tas-seklu 20 kif ukoll f'Moline (li qabel kienu msejħa l-minjieri ta' Eureka u ta' Northern Hercules), fin-Nofsinhar tal-park, fis-snin 30 tas-seklu 20. Il-minjieri impjegaw ftit Aboriġeni lokali.

Fl-1953 ġie skopert l-uranju tul l-ilmijiet prinċipali tal-wied tax-Xmara tal-Alligaturi tan-Nofsinhar. Tlettax-il minjiera żgħar iżda rikki bl-uranju operaw fid-deċennju ta' wara, u fil-qofol tagħhom fl-1957 kienu jimpjegaw iktar minn 150 ħaddiem. Fil-bidu tas-snin 70 tas-seklu 20 ġew skoperti depożiti kbar tal-uranju f'Ranger, f'Jabiluka u f'Koongarra. Wara li rċieva proposta formali għall-iżvilupp tas-sit ta' Ranger, il-Gvern tal-Commonwealth beda inkjesta fir-rigward tal-użu tal-art fir-reġjun tax-Xmajjar tal-Alligaturi. L-Inkjesta Ambjentali tal-Uranju ta' Ranger (magħrufa bħala l-inkjesta ta' Fox) irrakkomandat, fost affarijiet oħra, li l-estrazzjoni tibda fis-sit ta' Ranger, li l-iżvilupp futur tas-siti ta' Jabiluka u ta' Koongarra seta' jitqies iktar 'il quddiem, u li kellu jinbena raħal għas-servizzi.

L-estrazzjoni tad-deheb ġiet proposta fl-aħħar tas-snin 90 tas-seklu 20 f'Coronation Hill (Guratba). Dan is-sit inizjalment kien ġie eskluż mill-park iżda żdieda bħala parti mit-tielet stadju. L-estrazzjoni ġiet imblukkata wara li saru kampanji ambjentali u soċjali. Minkejja n-nuqqas ta' qbil intern, il-Prim Ministru ta' dak iż-żmien, Bob Hawke, ċaħad l-estrazzjoni f'laqgħa tal-Kabinett f'Mejju 1991.

F'nofs is-snin 90 tas-seklu 20, dibattitu simili rigward l-estrazzjoni addizzjonali tal-uranju f'Jabiluka ġie pprevjenut minn kampanja u imblokk li bdiet il-Korporazzjoni Aboriġena ta' Gundjeihmi. Il-minjiera tal-uranju ta' Ranger għalqet fl-2021.

## Kobor u karatteristiċi

Il-Park Nazzjonali ta' Kakadu jkopri erja ta' 19,804 km2 (7,646 mil kwadru), u huwa estiż kważi għal 200 kilometru (124 mil) mit-Tramuntana għan-Nofsinhar u għal iktar minn 100 kilometru (62 mil) mil-Lvant għall-Punent. Fih daqs Wales, kważi terz tad-daqs tat-Tażmanja, u kważi nofs id-daqs tal-Iżvizzera, għaldaqstant huwa t-tieni l-ikbar park nazzjonali fl-Awstralja wara l-Park Nazzjonali tad-Deżert ta' Munga-Thirri–Simpson, li ġie pproklamat f'Novembru 2021.

Il-park jinkludi erba' xmajjar ewlenin:

* ix-Xmara tal-Alligaturi tal-Lvant;
* ix-Xmara tal-Alligaturi tal-Punent;
* ix-xmara Wildman;
* ix-Xmara tal-Alligaturi tan-Nofsinhar.

### [[Ġeoloġija]] u formazzjonijiet tal-art
Il-biċċa l-kbira tal-art ta' Kakadu kienet tinsab taħt baħar baxx madwar 140 miljun sena ilu, u l-irdumijiet attwali ffurmaw mill-irdumijiet tal-baħar u l-Art ta' Arnhem minn promontorju ċatt 'il fuq mill-baħar. L-irdumijiet attwali huma 330 metru (1,080 pied) 'il fuq mill-promontorju u huma estiżi madwar 500 kilometru (310 mili) tul it-tarf tal-Lvant tal-park u fl-Art ta' Arnhem. L-irdumijiet ivarjaw bejn irdumijiet kważi vertikali fl-inħawi tal-Kaskati ta' Jim Jim għal irdumijiet iżolati u rdumijiet imtarrġin fit-Tramuntana.

Hemm sitt formazzjonijiet tal-art prinċipali fil-Park Nazzjonali ta' Kakadu: il-kumpless tal-promontorju u tal-irdumijiet tal-Art ta' Arnhem, magħruf bħala l-medda tal-ġebel; l-irdumijiet iżolati; l-artijiet baxxi; l-għoljiet u l-baċiri tan-Nofsinhar; il-pjanuri tal-għargħar; u l-artijiet mareali ċatti. Kull formazzjoni tal-art għandha l-firxa tagħha ta' ħabitats. Il-pajsaġġi varjati ta' Kakadu u l-ħabitats ta' ġo fihom huma karatteristiċi li wasslu biex il-park isir Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.

Il-fniedaq u l-ħniedaq jiffurmaw network qalb il-pjattaformi tal-blat fuq il-promontorju. Il-quċċata tal-promontorju hija ambjent niexef u iebes fejn l-ilma jiskula malajr u l-ħamrija tajba hija skarsa. Irqajja' sparsi ta' foresti u boskijiet fil-beraħ żviluppaw f'dawn iż-żoni. Il-qaliet naqqxu fniedaq fondi fl-irdumijiet u fihom kibru foresti tal-monsuni b'siġar għoljin. Dawn l-inħawi jiffurmaw mikroklimi għall-pjanti u għall-annimali u spiss iservu bħala refuġju matul l-istaġun tan-nixfa. L-*Allosyncarpia ternata*, siġra kbira li tipprovdi d-dell u li tinstab f'Kakadu u fl-Art ta' Arnhem biss, hija l-ispeċi ta' pjanta dominanti.

L-irdumijiet iżolati huma essenzjalment biċċiet mill-promontorju tal-Art ta' Arnhem li sseparaw mill-kumpless tal-promontorju bl-erożjoni. Fl-imgħoddi kienu gżejjer fl-ibħra tal-qedem li kienu jiksu l-biċċa l-kbira ta' Kakadu. Il-pjanuri tal-artijiet baxxi b'għoljiet ħfief huma estiżi fuq il-biċċa l-kbira ta' Top End. Tmur fejn tmur f'Kakadu, ma tistax ma tinnutax l-artijiet baxxi —  peress li jkopru kważi 70 % tal-park. Il-ħamrija tagħhom hija baxxa u spiss tkun fuq meded estensivi ta' laterit (ġebel tal-ħadid) u profil oħxon ta' blat li ġarrbu ħafna lissija.

Matul l-istaġun tax-xita, l-ilma mill-promontorju tal-Art ta' Arnhem sikwit ifur 'l isfel mill-qaliet u mix-xmajjar fil-pjanuri tal-għargħar fil-qrib. Il-ħamrija alluvjali li tinġarr fl-għargħar iżżid in-nutrijenti fil-pjanuri tal-għargħar. Permezz tal-ħamrija rikka fin-nutrijenti u l-abbundanza ta' ilma u dawl tax-xemx, il-pjanuri tal-għargħar ikunu mimlijin pjanti u annimali. Matul l-istaġun tan-nixfa, l-ilma jerġa' lura lejn ix-xmajjar, il-qaliet u korpi tal-ilma jew billabongs iżolati. L-artijiet mistagħdra ta' Kakadu huma elenkati fil-Konvenzjoni tal-Artijiet Mistagħdra ta' Importanza Internazzjonali (il-Konvenzjoni ta' Ramsar) minħabba l-karatteristiċi ekoloġiċi, botaniċi, żooloġiċi u idroloġiċi straordinarji tagħhom.

L-għoljiet u l-baċiri tan-Nofsinhar ikopru erja kbira fin-Nofsinhar tal-park, inkluż l-ilmijiet ewlenin tax-Xmara tal-Alligaturi tan-Nofsinhar. Il-blat ta' hawnhekk ġie espost minn taħt l-irdumijiet li rtiraw ta' Arnhem; il-blat huwa ta' oriġini vulkanika u huwa antik ferm (2,500 miljun sena). Din il-formazzjoni tal-art hija kkaratterizzata minn blat ippuntat isseparat minn artijiet alluvjali ċatti.

Din il-formazzjoni tal-art hija magħmula mill-kosta, mill-qaliet u mis-sistemi tax-xmajjar ta' Kakadu taħt l-influwenza mareali (estiżi sa madwar 100 kilometru 'l ġewwa). L-għamla tal-estwarji u tal-artijiet ċatti mareali tvarja b'mod konsiderevoli mill-istaġun tan-nixfa għall-istaġun tax-xita. Matul l-istaġun tan-nixfa l-azzjoni tal-marea tiddepożita s-sedimenti tul il-baċiri u x-xtut tax-xmajjar. Matul l-istaġun tax-xita, il-baċiri tax-xmajjar iġarrbu l-erożjoni mill-ilmijiet tal-għargħar u kwantitajiet kbar ta' ilma ħelu u salmastru jfuru fl-artijiet ċatti mareali, fejn jiġu ddepożitati s-sedimenti. Akkumuli kbar ta' sedimenti jinġarru wkoll lejn il-baħar u xi sedimenti jiġu ddepożitati bħala saff rikk fin-nutrijenti f'qiegħ il-baħar, u dan jikkontribwixxi għall-ilmijiet imtajna li jikkaratterizzaw il-kosta ta' Kakadu.

L-estwarji u l-artijiet ċatti mareali jospitaw firxa ta' pjanti u ta' annimali adattati biex jgħixu fit-tajn salmastru b'nuqqas ta' ossiġenu. Il-ħabitats dominanti huma l-artijiet bassasa bil-mangrovji u l-artijiet ċatti bis-salikornja. Fejn jokkorru fawwariet tal-ilma ħelu tul il-kosta u x-xtut tax-xmajjar, jiffurmaw irqajja' iżolati ta' foresti pluvjali kostali tal-monsuni.

## Protezzjoni, sjieda u ġestjoni

Il-park ġie ddikjarat bħala żona protetta f'diversi stadji mis-snin 70 tas-seklu 20.

### Azzjoni favur Kakadu
Kakadu ġie pproklamat bħala park nazzjonali f'diversi stadji bejn l-1979 u l-1991. Progressivament dawn il-partijiet differenti żdiedu wkoll fis-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO: l-ewwel stadju kien fl-1981, it-tieni stadju fl-1987, u t-tielet stadju fl-1992.

Bejn l-1988 u l-1991 kienet teżisti żona ta' esklużjoni biex ikunu jistgħu jsiru l-esplorazzjoni u l-estrazzjoni, b'mod partikolari tad-deheb, f'Coronation Hill u f'El Sherana. Gruppi b'perspettivi ambjentali, soċjali u indiġeni opponew il-proposta, filwaqt li l-minaturi u xi ekonomisti appoġġawha.

F'Victoria ġie ffurmat il-Grupp ta' Azzjoni ta' Kakadu (GAK) minn Lindsay Mollison fl-uffiċċji ta' Melbourne tal-Fondazzjoni tal-Konservazzjoni Awstraljana fejn saru laqgħat regolari. Il-Grupp organizza laqgħat pubbliċi biex iħeġġeġ l-appoġġ għall-oppożizzjoni tal-proposta. Mollison ipparteċipat ukoll b'ittri u b'kontroittri fil-konfront tal-"Ittri lill-Editur" tal-gazzetta *The Age* tul diversi snin. L-organizzazzjoni kienet qed tiġi ssorveljata mill-Gvern Awstraljan b'arkivji tal-laqgħat miżmuma bħala sigrieti mill-Gvern (se jiġu rrilaxxati fl-2026).

F'kampanja li kienet tinkludi l-kontribut tal-GAK, is-sezzjonijiet esklużi fi ħdan l-istadju 3 propost progressivament tnaqqsu fid-daqs u eventwalment tneħħew għalkollox wara li l-proposta tal-estrazzjoni ġiet miċħuda f'laqgħa tal-Kabinett mill-Prim Ministru ta' dak iż-żmien, Bob Hawke, f'Mejju 1991. Dawk l-azzjonijiet kienu importanti u wasslu biex jiġi sostitwit iktar tard f'dik is-sena. L-attivitajiet tal-GAK matul is-snin wasslu biex l-estrazzjoni tiġi pprojbita u biex jiżdiedu diversi inħawi oħra mal-park.

Madankollu, xorta waħda baqgħet żona ta' esklużjoni separata f'Jabiluka. F'din iż-żona l-proposta kienet l-estrazzjoni tal-uranju. Finalment din ġiet miċħuda wkoll u din iż-żona żdiedet mal-park fl-1996. Il-preċedenti stabbiliti fir-rigward ta' Coronation Hill kienu importanti għal dik id-deċiżjoni. Big Bill Neidjie, mexxej tal-Ewwel Nazzjonijiet ta' Gaagudju kien importanti fil-kampanja kontra l-estrazzjoni proposta f'Jabiluka u l-inklużjoni taż-żona mal-park.

Fl-2011, iż-żona ta' Koongarra, fejn kien għad hemm proposta għal estrazzjoni ulterjuri tal-uranju, żdiedet ukoll mal-park u mas-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.

### Ġestjoni tal-park
Il-Park Nazzjonali ta' Kakadu ġie pproklamat fl-Att dwar il-Protezzjoni Ambjentali u l-Konservazzjoni tal-Bijodiversità tal-1999 u jiġi ġestiti permezz ta' arranġament ta' ġestjoni konġunta bejn is-sidien tradizzjonali Aboriġeni u d-Direttur tal-Parks Nazzjonali. Id-Direttur jiġġestixxi l-parks nazzjonali tal-Commonwealth permezz ta' Parks Australia. Parks Australia u s-sidien tradizzjonali Aboriġeni ta' Kakadu huma impenjati li jżommu mal-prinċipju tal-ġestjoni konġunta tal-park u mal-arranġamenti biex dan iseħħ elenkati fil-Pjan ta' Ġestjoni ta' Kakadu.

L-Att dwar il-Protezzjoni Ambjentali u l-Konservazzjoni tal-Bijodiversità tal-1999 jipprevedi li jiġu stabbiliti bords tal-ġestjoni għall-parks f'Art Aboriġena. Il-Bord tal-Ġestjoni ta' Kakadu, li għandu maġġoranza Aboriġena (għaxra minn ħmistax-il membru) li jirrappreżentaw is-sidien tradizzjonali Aboriġeni tal-art tal-park, ġie stabbilit fl-1989. Il-Bord jiddetermina l-politika għall-ġestjoni tal-park u huwa responsabbli, flimkien mad-Direttur, għat-tħejjija ta' pjanijiet ta' ġestjoni għall-park. Il-Pjan ta' Ġestjoni huwa d-dokument prinċipali ta' politika għall-park u jipprova jibbilanċja l-għanijiet strateġiċi jew fit-tul mal-għanijiet tattiċi jew ta' kuljum. Il-ġestjoni ta' kuljum ta' Kakadu titwettaq minn nies impjegati minn Parks Australia, li hija l-fergħa tad-Dipartiment tas-Sostenibbiltà, l-Ambjent, l-Ilma, il-Popolazzjoni u l-Komunitajiet tal-Gvern Awstraljan. Kważi terz tal-persunal f'Kakadu huma Aboriġeni.

Il-Park Nazzjonali ta' Kakadu reġa' introduċa tariffa għall-użu tal-park minn April 2010, biex tgħin fil-ġestjoni tal-valuri naturali u kulturali tal-ambjent tal-park u biex jittejbu s-servizzi għall-viżitaturi.

### Sjieda tal-art tal-Aboriġini
Bejn wieħed u ieħor nofs l-art f'Kakadu hija art Aboriġena skont l-Att dwar id-Drittijiet tal-Art Aboriġena tal-1976. Il-biċċa l-kbira tal-kumplament tal-art kienet taħt sjieda nattiva mill-Aboriġeni għal diversi deċennji sa Marzu 2022 abbażi ta' erba' jeddijiet differenti proposti. Fl-24 ta' Marzu 2022 saret ċerimonja biex timmarka l-għoti lura formali tal-art mill-Ministru għall-Affarijiet Indiġeni Ken Wyatt ta' kważi nofs il-park lis-sidien tradizzjonali Aboriġeni, jiġifieri l-popli Limingan/Minitja, Murumburr, Karndidjbal, Yulhmanj, Wurngomgu, Bolmo, Wurrkbarbar, Madjba, Uwinymil, Bunidj, Djindibi, Mirrar Kundjeyhmi u Dadjbaku. L-inħawi tal-park b'sjieda Aboriġena jinkrew mis-sidien tradizzjonali lid-Direttur tal-Parks Nazzjonali biex jiġu ġestiti bħala park nazzjonali.

## Sit ta' Wirt Dinji
Il-Park Nazzjonali ta' Kakadu ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1981 u b'hekk il-valuri kulturali u naturali tal-park ġew rikonoxxuti b'mod internazzjonali.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' ħames kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (i)** "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem"; il-**kriterju (vi)** "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju"; il-**kriterju (vii)** "Post fejn iseħħu fenomeni naturali tal-għaġeb jew fejn hemm żoni ta' ġmiel naturali u ta' importanza estetika eċċezzjonali"; il-**kriterju (ix)** "Eżempju straordinarju li jirrappreżenta proċessi ekoloġiċi u bijoloġiċi kontinwi sinifikanti fl-evoluzzjoni u fl-iżvilupp ta' ekosistemi u ta' komunitajiet ta' pjanti u ta' annimali terrestri, tal-ilma ħelu, kostali u tal-baħar"; u l-**kriterju (x)** "Post fejn hemm l-iktar ħabitats naturali importanti u sinifikanti għall-konservazzjoni fil-post tad-diversità bijoloġika, inkluż fejn hemm speċijiet mhedda ta' valur universali straordinarju mill-perspettiva tax-xjenza jew tal-konservazzjoni".

## Klima

Kakadu jinsab fit-tropiċi, bejn 12° u 14° fin-Nofsinhar tal-Ekwatur. Il-klima hija tal-monsuni u hija kkaratterizzata minn żewġ staġuni prinċipali: l-istaġun tan-nixfa u l-istaġun tax-xita. Fit-tranżizzjoni bejn iż-żewġ staġuni l-maltemp jibda jakkumula. Matul l-istaġun tan-nixfa (minn April/Mejju sa Settembru), jiddominaw l-irjieħ aliżej nexfin min-Nofsinhar u mil-Lvant. L-umdità tkun relattivament baxxa u qajla tinżel ix-xita. F'Jabiru, it-temperatura massima medja għal Ġunju–Lulju tkun 32 °C. Fil-perjodu ta' tranżizzjoni bejn iż-żewġ staġuni (Ottubru sa Diċembru), il-kundizzjonijiet tat-temp jaf ikunu tassew skomdi b'temperaturi għoljin u umdità għolja. Madankollu, il-maltempati u s-sajjetti f'dan il-perjodu ta' tranżizzjoni jkunu frekwenti u impressjonanti. Fil-fatt, f'Top End jiġu rreġistrati iktar sajjetti fis-sena minn kwalunkwe post ieħor fid-dinja. F'Jabiru t-temperatura massima medja għal Ottubru tkun 37.5 °C.

L-istaġun tax-xita (Jannar sa Marzu/April) huwa kkaratterizzat minn temperaturi sħan u xita. Il-biċċa l-kbira tax-xita hija assoċjata mal-monsuni li jiffurmaw fix-Xlokk tal-Asja, għalkemm okkażjonalment ċikluni tropikali jipproduċu xita qliel f'żoni lokalizzati. F'Jabiru, it-temperatura massima medja għal Jannar tkun 33 °C. Il-preċipitazzjoni annwali fil-Park Nazzjonali ta' Kakadu tvarja bejn 1,565 millimetru f'Jabiru għal 1,300 millimetru fir-reġjun tax-xmara Mary.

Il-biċċa l-kbira tan-nies mhux Aboriġeni jirreferu biss għall-istaġuni tan-nixfa u tax-xita, iżda l-popli Bininj/Mungguy jidentifikaw saħansitra sitt staġuni fir-reġjun ta' Kakadu:

* Kunumeleng – minn nofs Ottubru sal-aħħar ta' Diċembru, l-istaġun ta' qabel il-maltemp bil-monsuni, b'temp sħun u maltempati bir-ragħad waranofsinhar;
* Kudjewk – minn Jannar sa Marzu, l-istaġun tal-monsuni bil-maltempati bir-ragħad, xita qliel u għargħar; is-sħana u l-umdità jiġġeneraw splużjoni ta' pjanti u ta' annimali;
* Bangkerreng – April, l-istaġun tal-irtirar tal-għargħar iżda b'maltempati vjolenti u bl-irjieħ li jiċċattjaw il-ħaxix;
* Yekke – minn Mejju sa nofs Ġunju, relattivament frisk b'umdità baxxa, l-Aboriġeni storikament bdew iqabbdu l-boskijiet f'irqajja' għat-"tisfija tal-art" u jħeġġu tkabbir ġdid għar-ragħa tal-annimali;
* Wurrkeng – minn nofs Ġunju sa nofs Awwissu, l-istaġun tal-kesħa b'umdità baxxa; il-biċċa l-kbira tal-qaliet ma jibqgħux inixxu l-ilma u l-pjanuri tal-għargħar jinxfu għalkollox;
* Kurrung – minn nofs Awwissu sa nofs Ottubru, temp sħun u niexef, bil-billabongs dejjem jiċkienu.

## Flora u fawna

Kakadu għandu diversità ekoloġika u bijoloġika.

### Flora
Il-flora ta' Kakadu hija fost l-iktar rikka fit-Tramuntana tal-Awstralja b'iktar minn 1,700 speċi ta' pjanti li ġew irreġistrati, bis-saħħa tad-diversità ġeoloġika, tal-formazzjonijiet tal-art u tal-ħabitats tal-park. Kakadu jitqies ukoll bħala wieħed mill-iżjed parks nazzjonali fid-dinja ħieles mill-ħaxix ħażin.

Iż-żoni ġeografiċi differenti u distinti ta' Kakadu fihom il-flora speċjalizzata tagħhom. L-ambjent magħruf bħala l-"medda tal-blat" fih "ħaxix tal-irxoxt" li kapaċi jkampaw fis-sħana estrema u f'perjodi twal ta' nixfa segwiti minn perjodi ta' xita torrenzjali. Il-foresti tal-monsuni spiss jiżviluppaw fil-fniedaq friski bl-indewwa tul din il-medda. L-għoljiet u l-baċiri tan-Nofsinhar isostnu diversi pjanti endemiċi li jinstabu f'Kakadu biss bħall-*Eucalyptus koolpinensis* qrib Jarrangbarnmi (il-Fondoq ta' Koolpin). Iż-żoni tal-artijiet baxxi jiffurmaw proporzjon kbir tal-Park Nazzjonali ta' Kakadu u b'mod prinċipali jkunu miksijin b'boskijiet fil-beraħ iddominati mill-ewkaliptu u s-saff tal-art ikun jikkonsisti minn firxa wiesgħa ta' ħaxix, bħall-bagħal tas-simar, u fjuri selvaġġi. L-għanbaqar ta' Kakadu, *Terminalia ferdinandiana*, huwa komuni f'din iż-żona.

Il-pjanuri tal-għargħar, li jkunu mgħerrqa għal diversi xhur kull sena, fihom il-bagħal tas-simar kif ukoll irqajja' ta' mangrovji tal-ilma ħelu, siġar *Pandanus* u siġar *Melaleuca*. Varjetajiet ta' galletti spiss jinstabu f'dawn l-inħawi. L-estwarji u l-artijiet ċatti mareali jkunu popolati b'varjetajiet ta' mangrovji (39 mis-47 speċi tat-Territorju tat-Tramuntana jokkorru f'Kakadu) li huma importanti biex jistabbilizzaw il-kosta. Il-mangrovji jservu bħala postijiet tal-alimentazzjoni u tat-tnissil għal bosta speċijiet ta' ħut, inkluż il-barramundi.

Fuq l-artijiet ċatti mareali wara l-mangrovji, jikbru pjanti sukkulenti, ħaxix u bagħal tas-simar. Irqajja' iżolati ta' foresti tal-monsuni jikbru tul il-kosta u x-xtut tax-xmajjar. Dawn il-foresti jkun fihom diversi siġar impressjonanti, fosthom it-tin ta' banyan, li tingħaraf mill-għeruq kbar fl-ajru tagħha, u s-siġra tal-qoton bi fjuri sofor, *Cochlospermum fraseri*, b'imżiewed li jitfesdqu u li minnhom joħroġ materjal qisu qoton.

### Fawna
Hemm varjetà u konċentrazzjoni notevoli ta' organiżmi selvaġġi fil-park, inkluż:

* iktar minn 280 speċi ta' għasafar;
* madwar 74 speċi ta' mammiferi;
* iktar minn 50 speċi tal-ilma ħelu;
* iktar minn 10,000 speċi ta' insetti;
* iktar minn 1,600 speċi ta' pjanti;
* xi 117-il speċi ta' rettili.

Id-diversità tal-ambjenti tal-Park Nazzjonali ta' Kakadu ssostni firxa wiesgħa ta' annimali, li għadd minnhom adattaw għal ħabitats partikolari. Xi annimali fil-park huma rari, fil-periklu ta' estinzjoni, vulnerabbli jew endemiċi. Bħala tweġiba għall-kundizzjonijiet tat-temp estremi esperjenzati fil-park, bosta annimali jkunu attivi biss f'ħinijiet partikolari binhar jew billejl jew f'ħinijiet partikolari matul is-sena.
File:Black_Wallaroo_Nourlangie_Rock_in_Kakadu_NP.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Black_Wallaroo_Nourlangie_Rock_in_Kakadu_NP.jpg|Wallaroos suwed fil-Blata ta' Nourlangie.
File:Antilopine_Kangaroo_Kakadu.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Antilopine_Kangaroo_Kakadu.jpg|Wallaby aġli fil-bwar tal-ħaxix fil-Park Nazzjonali ta' Kakadu.
File:Petrogale_Brachyotis.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Petrogale_Brachyotis.jpg|Wallaby tal-widnejn qosra f'Kakadu.
File:Plumed_Whistling_Ducks_(Dendrocygna_eytoni)_-5_walking.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Plumed_Whistling_Ducks_(Dendrocygna_eytoni)_-5_walking.jpg|Papri tat-tisfir.
File:Kakadu_3541.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kakadu_3541.jpg|Ċikonja ta' għonqha iswed fil-Park Nazzjonali ta' Kakadu.
File:Kakadu_Brolga_and_Pied_Geese.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kakadu_Brolga_and_Pied_Geese.jpg|Brolga u wiżż.
File:Saltwater_croc_kakadu.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Saltwater_croc_kakadu.jpg|Kukkudrill tal-ilma baħar.
File:Anhinga_novaehollandiae.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Anhinga_novaehollandiae.jpg|Margun tal-Awstralja.
File:Great-billed_Heron_Kakadu_BPS_IMG_4036.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Great-billed_Heron_Kakadu_BPS_IMG_4036.jpg|Russett tal-munqar kbir f'Ngurrungurrudjba.
File:Black_Neck_Stork_Kakadu_2025_BPS.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Black_Neck_Stork_Kakadu_2025_BPS.jpg|Ċikonja ta' għonqha iswed f'Ngurrungurrudjba.


#### Mammiferi

Madwar 74 speċi ta' mammiferi — marsupjali u mammiferi bil-plaċenta — ġew irreġistrati fil-park. Il-biċċa l-kbira minnhom jgħixu fil-foresti u fil-boskijiet fil-beraħ u joħorġu billejl, għaldaqstant diffiċli li wieħed jarahom. Oħrajn, bħall-wallabies u l-kangaroos (makropodi, 8 speċijiet), ikunu attivi matul il-jum fl-iktar perjodi friski u faċli iktar li wieħed jarahom.

Fost l-ikbar u l-iktar speċijiet komuni hemm id-dingoes, l-antilopine kangaroos, il-wallaroos suwed, il-wallabies aġli, u l-wallabies ta' widnejhom qosra. Mammiferi komuni iżgħar huma il-quolls tat-Tramuntana, il-brush-tailed phascogales, il-bandicoots kannella, il-firien tas-siġar ta' saqajhom suwed u l-flying foxes suwed. Id-dugongi jinstabu fl-ilmijiet kostali. Madankollu, stħarriġiet reċenti żvelaw tnaqqis allarmanti ta' kważi l-ispeċijiet kollha ta' mammiferi f'Kakadu, inkluż l-ispeċijiet li qabel kienu komuni u mifruxa bħall-friefet il-lejl tat-Tramuntana.

#### Għasafar
Il-bosta ħabitats ta' Kakadu jsostnu iktar minn 280 speċi ta' għasafar, jew madwar terz tal-ispeċijiet ta' għasafar tal-Awstralja. Xi għasafar jgħixu f'għadd ta' ħabitats, iżda bosta jinstabu f'ambjent wieħed biss.

Xi 11,246 km2 tal-ħabitats tas-savanna ta' Kakadu ġew identifikati minn BirdLife International bħala Żona Importanti għall-Għasafar peress li jsostnu popolazzjonijiet ta' sponsuni ta' Gouldian fil-periklu ta' estinzjoni, ta' sparviera ħomor vulnerabbli, ta' ħaġliet u ta' summien qastnin kważi mhedda, u distribuzzjoni ristretta ta' pappagalli tal-kappa u ta' pitta qawsalla. Iż-Żona Importanti għall-Għasafar tas-savanna ta' Kakadu ssostni wkoll lorikeets varjati, rożelli tat-Tramuntana, silver-crowned friarbirds, diversi speċijiet ta' qerd in-naħal, kaċċamenduli tal-ġebel ramli, pitirrossi tal-ħuġbejn bojod, kanarini ta' għajnejhom bojod, u sponsuni tal-maskra u ta' denbhom twil.

Fost l-għasafar tal-ilma hemm popolazzjonijiet kbar ta' wiżż, papri tat-tisfir, wiżż aħdar, jakana tat-toppu, ċikonji ta' għonqhom iswed, pellikani Awstraljani, marguni suwed żgħar, marguni Awstraljani, kwakki tal-Awstralja, russetti bojod u suwed, kappuni suwed, grawwi u brolga.

#### Rettili

F'Kakadu ġew irreġistrati xi 117-il speċi ta' rettili. Peress li demmhom biered, dawn l-annimali jiddependu fuq is-sħana minn sors estern bħax-xemx biex jirregolaw it-temperatura ta' ġisimhom. Dan ma jfissirx li r-rettili jkunu attivi binhar biss; fil-fatt, xi sriep jistgħu jifilħu s-sħana ta' nofsinhar ta' Kakadu u l-biċċa l-kbira huma attivi billejl. Mill-wasla tar-rospu tal-qasab fil-park, bosta popolazzjonijiet ta' rettili naqsu. Ir-rettili li fl-imgħoddi kienu komuni bħall-goanna l-kbar, is-sriep kannella tal-Lvant u bosta oħrajn saru rari sal-2010. Il-gremxula ikonika tal-frilli naqset b'mod sinifikanti wkoll.

Żewġ speċijiet ta' kukkudrilli jokkorru f'Kakadu: il-kukkudrill tal-ilma ħelu (*Crocodylus johnstonii*) u l-kukkudrill tal-estwarji jew tal-ilma baħar (*C. porosus*). Il-kukkudrilli tal-ilma ħelu jiġu identifikati faċilment mill-ħalq dejjaq tagħhom u mir-ringiela unika ta' erba' tumbati kbar eżatt wara rashom. Il-kukkudrill tal-estwarji ma għandhomx dawn it-tumbati u ħalqhom huwa usa'. Id-daqs massimu ta' kukkudrill tal-ilma ħelu hu ta' 3 metri, filwaqt li kukkudrill tal-ilma baħar jista' jaqbeż is-6 metri.

Fit-22 ta' Ottubru 2002, turista Ġermaniża ta' erba' u għoxrin sena nqatlet minn kukkudrill tal-ilma baħar hi u tgħum f'billabong bir-ramel flimkien ma' turisti barranin oħra, fosthom oħtha.

#### Żrinġijiet
Il-25 speċi ta' żrinġijiet ta' Kakadu adattaw sew għall-klima estrema tar-reġjun. Bosta jibqgħu reqdin meta ma jkunx hemm xita. Mal-wasla tal-istaġun tax-xita, meta l-billabongs u l-artijiet bassasa jibdew jimtlew bl-ilma, l-arja ta' billejl timtela ħsejjes taż-żrinġijiet, fosthom taż-żrinġijiet tat-Tramuntana. Iktar ma jiżdied l-ilma, iż-żrinġijiet u l-imrieżep ikollhom abbundanza ta' ikel, bħal algi, veġetazzjoni, insetti, frieħ tal-mażżarelli u mrieżep oħra. Mhux iż-żrinġijiet kollha ta' Kakadu jinstabu fl-artijiet mistagħdra: bosta jgħixu fil-foresti tal-artijiet baxxi.

#### Ħut
53 speċi ta' ħut tal-ilma ħelu ġew irreġistrati fl-ilmijiet ta' Kakadu; tmienja minnhom għandhom distribuzzjoni ristretta. Fis-sistema ta' Magela Creek biss instabu 32 speċi. Min-naħa l-oħra, is-sistema tax-xmajjar Murray–Darling, l-iżjed waħda estensiva fl-Awstralja, issa ssostni 27 speċi nattiva ta' ħut biss. Għalkemm instab ħut introdott fil-biċċa l-kbira tal-korpi tal-ilma Awstraljani, l-ebda minn dan il-ħut ma ġie rreġistrat fil-park.

#### Insetti
Kakadu jsostni iktar minn speċi ta' insetti. Fosthom hemm il-ġurati, il-ħanfus, id-dubbien, it-termiti, il-friefet u l-kamla, in-naħal, iż-żunżan, in-nemel, il-mażżarelli u d-damiġelli, it-trikotteri, il-kironomi u l-efemeri. Il-varjetà kbira ta' insetti hija r-riżultat tal-ħabitats varjati u t-temperaturi relattivament għoljin matul is-sena kollha.

X'aktarx li l-iżjed karatteristiċi li jispikkaw u li huma maħluqa mill-insetti fil-park huma t-tumbati tat-termiti. Dawn it-tumbati fin-naħa tan-Nofsinhar tal-park ikunu partikolarment kbar u impressjonanti. Il-ġurat ta' Leichhardt, b'ilwien oranġjo, aħmar, blu u iswed, huwa x'aktarx l-iżjed insett spettakolari li jinstab f'Kakadu. Jinstab ukoll fil-promontorju tal-Art ta' Arnhem u fil-Park Nazzjonali ta' Gregory.

## Problemi u theddidiet ambjentali
Kakadu esperjenza diversi speċijiet invażivi li jheddu l-ħabitat naturali, b'mod partikolari fl-aħħar deċennji. Fost il-fawna introdotta hemm il-buflu tal-ilma, il-ħanżir selvaġġ u iktar reċentement ir-rospu tal-qasab li kkawżaw ħsara fil-ħabitats. Fost il-ħaxix ħażin invażiv hemm il-*Mimosa pigra*, li tkopri 800 kilometru kwadru (310 mili kwadri) ta' Top End, inkluż żoni mifruxa ta' Kakadu, u l-*Urochloa mutica*, li teqred l-ikel nattiv ta' ħafna għasafar ta' Kakadu. Is-*Salvinia molesta* infestat il-pjanura tal-għargħar ta' Magela. Il-brumbies jinstabu wkoll f'inħawi tal-park nazzjonali, inkluż Yellow Water (Ngurrungurrudjba). Il-minjiera kontroversjali tal-uranju ta' Ranger, li kienet waħda mill-iżjed minjieri produttivi tal-uranju fid-dinja, hija mdawra bil-park, u tippreżenta sfida sinifikanti ta' ġestjoni kemm issa kif ukoll fil-futur, biex jinstab mezz kif jinżamm il-livell baxx tal-ilma mormi radjoattiv b'mod sikur. Ir-rilaxx tal-ilma mormi kkontaminat fl-artijiet mistagħdra tal-park, li jaf isir iktar probabbli minħabba avvenimenti tax-xita dovuti għat-tibdil fil-klima, ikollu impatt devastanti fuq il-bijodiversità tal-park.

## Siti tat-tpittir fuq il-blat tal-Aboriġeni

Is-siti tal-arti ta' Ubirr, Burrunguy (il-Blata ta' Nourlangie) u Nanguluwur huma rikonoxxuti internazzjonalment bħala eżempji straordinarji tat-tpittir fuq il-blat tal-Aboreġini. Uħud mill-pitturi għandhom xi 20,000 sena, u b'hekk huma wieħed mill-itwal rekords storiċi ta' kwalunkwe grupp ta' nies fid-dinja. Il-kelma Aboriġena lokali għal tpittir fuq il-blat hi "kunbim". Dawn is-siti jinstabu f'irqajja' bil-blat li taw kenn lill-abitanti Aboriġeni għal eluf ta' snin. It-tpittir f'dawn is-siti sar għal raġunijiet differenti:

* Kaċċa – spiss kienu jitpittru annimali biex tiżdied l-abbundanza tagħhom u tiġi żgurata kaċċa ta' suċċess billi n-nies jiġu f'kuntatt mal-ispirtu tal-annimal;
* Importanza reliġjuża – f'xi siti t-tpittir juri aspetti ta' ċerimonji partikolari;
* Ġrajjiet u tagħlim – tpittru ġrajjiet assoċjati mal-Antenati tal-Ħolqien, li sawru d-dinja;
* Stregunerija u maġija – it-tpittir seta' jintuża għall-manipolazzjoni tal-avvenimenti u biex tiġi influwenzata l-ħajja tan-nies;
* Divertiment – għall-gost u bħala prattika.

Ubirr jinkludi grupp ta' rqajja' tal-blat fil-Grigal tal-park, fit-tarf tal-pjanuri tal-għargħar ta' Nadab. Hemm diversi rdumijiet kbar tal-blat li kienu jagħtu kenn eċċellenti lill-Aboriġeni għal eluf ta' snin. Il-prossimità ta' Ubirr max-Xmara tal-Alligaturi tal-Lvant u mal-pjanuri tal-għargħar ta' Nadab tfisser li l-ikel kien abbundanti u dan huwa rifless fil-biċċa l-kbira tat-tpittir fuq il-blat hawnhekk. L-annimali li tpittru fil-gallerija prinċipali jinkludu l-barramundi, il-pixxigatt, il-mulett, il-goanna, il-fekruna tal-ilma ħelu b'għonq imserrep, il-fekruna tal-ilma bl-imnieħer ta' ħanżir, il-possum tal-blat, il-wallaby u t-tilaċin (tigra tat-Tażmanja).

Hemm ukoll xbihat tas-Serp Qawsalla li huwa maħsub li ħoloq il-biċċa l-kbira tal-pajsaġġ kif ukoll l-ispirti mqarbin ta' Mimi u l-ġrajja tal-Aħwa Femminili ta' Namarrgarn. Bosta ġrajjiet ikkollegati mat-tpittir fuq il-blat tal-Aboriġeni huma kumplessi ħafna u huma marbuta ma' ġrajjiet oħra. Spiss it-tifsira reali ntilfet, iżda kollha saru bi skop li normalment kien li jservu ta' tagħlima jew ta' twissija għaż-żgħażagħ jew għal dawk li jinzertaw jgħaddu mill-inħawi.

Burrunguy, li qabel kien magħruf bħala l-Blat ta' Nourlangie, jinsab f'formazzjoni iżolata fl-Irdumijiet tal-Art ta' Arnhem. Hemm għadd ta' postijiet għall-kenn f'dawn l-irdumijiet kbar li huma kkollegati permezz ta' mogħdijiet u taraġ. Dawn fihom tpittir fuq il-blat impressjonanti dwar l-antenati tal-ħolqien. Uħud mill-ġrajjiet ikkollegati ma' dawn l-opri tal-arti huma magħrufa biss minn ċerti Aboriġeni u jibqgħu sigrieti.

Il-Billabong ta' Anbangbang jinsab fid-dell tal-Blata ta' Nourlangie u fih firxa wiesgħa ta' organiżmi selvaġġi li x'aktarx li sostnew il-popli Aboriġeni tradizzjonali sew.

Nanguluwur huwa sit żgħir tat-tpittir fuq il-blat, qrib il-Blat ta' Nourlangie, u fih diversi stili ta' tpittir fuq il-blat. Dawn jinkludu kontorni tal-idejn, xbihat dinamiċi b'xedd ir-ras kbar u b'lanez u b'boomerangs f'idejhom, rappreżentazzjonijiet ta' spirti ta' Namandi u figuri mitiċi, inkluż Alkajko, spirtu femminili b'erba' dirgħajn u b'qishom qrejjen. Hemm ukoll eżempju interessanti ta' "arti ta' kuntatt" b'bastiment b'żewġ arbli, katina tal-ankra u dinghy warajh.

## Impatti umani

L-impatti umani matul is-sekli 19 u 20 kienu sinifikanti. L-introduzzjoni tal-bufli tal-ilma Asjatiċi domestiċi mix-Xlokk tal-Asja wassal għal ħsara fil-pjanuri tal-għargħar u fl-artijiet mistagħdra fraġli. Minn dak iż-żmien 'l hawn, il-bufli fil-biċċa l-kbira nqerdu mill-inħawi, b'hekk l-art qed terġa' tirpilja. Il-kaċċa tal-kukkudrilli li ġiet ipprojbita fl-1972 għamlet impatt enormi fuq il-popolazzjonijiet tal-kukkudrilli. Madankollu, minn mindu ġew protetti, il-kukkudrilli rkupraw tant li wħud iqisu li l-popolazzjoni tagħhom hija eċċessiva.

L-estrazzjoni għandha impatt ovvju fuq il-pajsaġġ, iżda l-minjiera tal-uranju ta' Ranger ma għadhiex operazzjonali. L-operaturi tal-minjiera jridu jwasslu għar-riabilitazzjoni tal-inħawi. Xi qtugħ tas-siġar għall-injam fuq skala żgħira seħħ fil-bidu tas-seklu 20, iżda ma tantx fadal evidenza ta' dan. It-turiżmu jirrappreżenta impatt uman sinifikanti fuq il-Park Nazzjonali ta' Kakadu b'mijiet ta' eluf ta' viżitaturi kull sena. L-infrastruttura bħal toroq, mogħdijiet, tabelli interpretattivi, postijiet għall-kenn, akkomodazzjoni, telekomunikazzjoni u servizzi oħra jridu jiġu pprovduti biex din l-attività tiġi appoġġata.

### Ġestjoni tan-nirien

In-nirien jagħmlu parti mill-pajsaġġ tal-Park Nazzjonali ta' Kakadu, peress li l-park fih żoni kbar ta' boskijiet u ta' pjanuri bil-ħaxix li huma soġġetti għal perjodi twal ta' temp sħun u niexef. Il-flora tar-reġjun adattat għal nirien frekwenti. In-nirien tat-Tramuntana tal-Awstralja huma inqas theddida minn dawk fin-Nofsinhar tal-Awstralja peress li bosta mis-siġar fil-biċċa l-kbira jirreżistu n-nirien, filwaqt li pjanti oħra sempliċement jirriġeneraw malajr.

Il-ħruq ikkontrollat jiġi pprattikat fil-park nazzjonali b'konsultazzjoni mas-sidien tradizzjonali li ilhom jużaw in-nirien bħala għodda ta' ġestjoni tal-art għal eluf ta' snin. In-nirien huma għodda tal-kaċċa importanti għall-Aboriġeni biex igerrxu lill-predaturi. Benefiċċju ieħor hu li ladarba n-nirien jgħaddu minn żona, in-nebbitiet rotob tal-ħaxix jirriġeneraw ruħhom malajr u jattiraw il-wallabies f'żona definita b'mod ċar. L-għasafar tal-priża bħall-astuni tat-tisfir jiddependu wkoll fuq in-nirien biex jaqbdu xi annimali żgħar u normalment wieħed jista' josserva qtajja' sħaħ qrib in-nirien. Speċijiet oħra ta' għasafar naqsu minħabba nirien eċċessivi. L-Aboriġeni jifhmu li n-nirien huma meħtieġa għat-"tisfija" tal-pajsaġġ u jemmnu li bosta nirien żgħar huma aħjar minn nar wieħed kbir.

### Turiżmu

Il-Park Nazzjonali ta' Kakadu huwa attrazzjoni turistika ewlenija fit-Tramuntana tal-Awstralja. L-għadd ta' viżitaturi tal-park fl-2005 kien jammonta għal 202,000 ruħ, u fl-2022 kien jammonta għal 208,056 ruħ. Il-pajsaġġ drammatiku ta' Kakadu, l-importanza kulturali Aboriġena u d-diversità u l-abbundanza ta' organiżmi selvaġġi jattiraw il-viżitaturi lejn il-park. Hemm bosta kaskati u fniedaq fi ħdan il-park li huma popolari mal-viżitaturi, bħal Maguk, il-Kaskati ta' Gunlom, il-Kaskati Tewmin u l-Kaskati ta' Jim Jim.

Il-Park Nazzjonali ta' Kakadu għandu wħud mill-aqwa eżempji ta' tpittir fuq il-blat tal-Aboriġeni fl-Awstralja. Is-siti tal-Blat ta' Nourlangie u ta' Ubirr huma fost l-iktar postijiet li jżuruhom il-viżitaturi fil-park. Wieħed jista' josserva xi organiżmi selvaġġi mid-diversità ta' Kakadu f'postijiet bħall-billabong ta' Yellow Water, Cooinda abbord xi dgħajsa jew fl-Artijiet Mistagħdra ta' Mamukala jew fil-billabong ta' Anbangbang. Ir-reġjun ta' Kakadu huwa wieħed mill-aqwa fid-dinja għall-osservazzjoni tal-għasafar, peress li bejn wieħed u ieħor 30 fil-mija tal-ispeċijiet tal-għasafar tal-Awstralja jistgħu jiġu osservati hawnhekk.

Il-kukkudrilli kbar tal-ilma baħar huma komuni wkoll u l-viżitaturi x'aktarx li jarawhom fil-billabong ta' Yellow Water u fix-Xmara tal-Alligaturi tal-Lvant, għaldaqstant mhix kumbinazzjoni li l-films ta' *Crocodile Dundee* nġibdu hawnhekk. L-importanza ta' dawn il-ħlejqiet għall-Aboriġeni lokali, kif ukoll is-suċċess tal-film, ispira d-disinn tal-lukanda ta' Gagudju b'għamla ta' kukkudrill f'Jabiru. Il-viżitaturi jiġu mwissija joqogħdu b'seba' għajnejn qrib il-kukkudrilli peress li kienu responsabbli għal għadd ta' attakki fatali. Is-sajd rikreattiv huwa attività popolari fi ħdan il-Park Nazzjonali ta' Kakadu. L-ispeċi prinċipali fil-mira hi l-barramundi, u l-iżjed postijiet popolari huma l-billabong ta' Yellow Water, u x-Xmajjar tal-Alligaturi tan-Nofsinhar u tal-Lvant. Il-kaċċa mhix permessa fil-Park Nazzjonali ta' Kakadu.

Hemm diversi opzjonijiet ta' akkomodazzjoni fil-park, il-biċċa l-kbira fir-raħal ta' Jabiru, kif ukoll firxa ta' servizzi biex jaqdu l-bżonnijiet tal-viżitaturi. Il-viżitaturi jistgħu jivvjaġġaw fil-Park Nazzjonali ta' Kakadu flimkien ma' xi operatur turistiku rikonoxxut jew jistgħu jsuqu għal rashom. Ħafna mis-siti tal-park huma aċċessibbli b'vetturi standard li jingranaw fuq żewġ roti, iżda postijiet bħall-Kaskati Tewmin, il-Kaskati ta' Jim Jim Falls u l-Kaskati ta' Gunlom jirrikjedu vetturi li jingranaw fuq erba' roti. Il-viżitaturi jistgħu jesperjenzaw il-Park Nazzjonali ta' Kakadu permezz tat-triq turistika magħrufa bħala l-Mogħdija tan-Natura, li hija mogħdija dawramejt minn Darwin għal Jabiru li tibqa' sejra lejn Katherine u lura lejn Darwin u tkopri madwar 900 kilometru.
File:Kakadu_2427.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kakadu_2427.jpg|Il-lukanda ta' Gagudju b'għamla ta' kukkudrill f'Jabiru.
File:Kakadu_2430.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kakadu_2430.jpg|Projbizzjoni tal-għawm minħabba l-preżenza ta' kukkudrilli.
File:Kakadu_2403.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kakadu_2403.jpg|Punt ta' qsim tax-Xmara tal-Alligaturi tal-Lvant.


## Faċilitajiet ġenerali
Il-Park Nazzjonali ta' Kakadu huwa kkollegat ma' Darwin permezz tal-Awtostrada ta' Arnhem u ma' Pine Creek u Katherine permezz tal-Awtostrada ta' Kakadu. Iż-żewġ toroq huma toroq asfaltati għalkemm perjodikament jiġu imblukkati minħabba perjodi ta' xita qawwija.

Ir-raħal ta' Jabiru għandu diversi opzjonijiet ta' akkomodazzjoni, pompa tal-petrol, għassa tal-pulizija, klinika medika u ċentru tax-xiri b'firxa ta' ħwienet. Ir-raħal inbena għall-minjiera tal-uranju li kienet ġiet stabbilita qabel ma ġie stabbilit il-Park Nazzjonali ta' Kakadu u jipprovdi infrastruttura għall-forza tax-xogħol tal-minjieri kif ukoll għall-attivitajiet u għat-turiżmu tal-park nazzjonali. F'Jabiru hemm ajruport żgħir li minnu joperaw titjiriet xeniċi kuljum.

Ċentri turistiċi żgħar oħra bħal Cooinda u ż-żona tax-Xmara tal-Alligaturi tan-Nofsinhar jipprovdu faċilitajiet limitati. Cooinda, 50 kilometru (31 mil) fin-Nofsinhar ta' Jabiru mal-Awtostrada ta' Kakadu hija s-sit fejn hemm il-Gagudju Lodge ta' Cooinda, il-Yellow Water Cruises u ċ-Ċentru Kulturali ta' Warradjan. Il-fjuwil u provvisti limitati huma disponibbli f'Cooinda u hemm ukoll mitjar żgħir għat-titjiriet xeniċi. Iż-żona tax-Xmara tal-Alligaturi tan-Nofsinhar, madwar 40 kilometru (25 mil) fil-Punent ta' Jabiru mal-Awtostrada ta' Arnhem, fiha lukanda u pompa tal-petrol. Qrib is-Sit tal-Arti ta' Ubirr u Cahills Crossing, 50 kilometru (31 mil) fit-Tramuntana ta' Jabiru, hemm stabbiliment ta' provvisti ġenerali jismu Border Store.

### Kampeġġi
Hemm varjetà wiesgħa ta' kampeġġi ddeżinjati fil-park kollu. Jabiru, Cooinda u ż-żona tax-Xmara tal-Alligaturi tan-Nofsinhar kollha għandhom kampeġġi kummerċjali u jinsabu fil-qrib tal-biċċa l-kbira tal-attrazzjonijiet naturali importanti tal-park. Uħud mill-kampeġġi tal-park jimponu tariffa nominali peress li għandhom faċilitajiet ta' xawers u ta' tojlits, filwaqt li oħrajn huma bla ħlas, għalkemm ikollhom faċilitajiet limitati jew l-ebda faċilità. Wieħed jista' jikseb lista tal-kampeġġi miċ-Ċentru għall-Viżitaturi ta' Bowali jew mis-sit web tiegħu.

## Governanza u demografija
Fl-4 ta' April 2007, l-art okkupata mill-park nazzjonali tniżżlet fil-gazzetta uffiċjali tal-gvern tat-Territorju tat-Tramuntana bħala lokalità bl-isem ta' Kakadu. Il-lokalità tagħmel parti miż-żona tal-governanza lokali tar-Reġjun tal-Punent ta' Arnhem.

Iċ-ċensiment Awstraljan tal-2016, li twettaq f'Awwissu 2016, irrapporta li fil-konfini ta' Kakadu kienu jgħixu 313-il ruħ.

## Referenzi