Xprunara

***Xprunara*** (Ingliż speronara, French: spéronare) kienet tip ta’ inġenju tal-merkanzija żgħir li oriġina minn Malta li kien jintuża fil-Mediterran mis-seklu 16 sal-bidu tas-seklu 20. Il-bastimenti ġeneralment ma kellhomx gverta u kellhom arblu wieħed biss, ħafna drabi b'qlugħ Latin jew tarkija. Xi bastimenti akbar kellhom nofs gverta jew sa tliet arbli.

Kienu komuni fil-kummerċ bejn Malta u Sqallija, u kienu jivvjaġġaw ukoll lejn portijiet oħra fil-Mediterran. Kienu użati biex iġorru passiġġieri jew merkanzija u ħafna drabi kienu involuti fil-kuntrabandu. F'xi każijiet, id-dgħajjes kienu wkoll użati għas-sajd, korsari jew bħala gunboats, bl-ixprunara tal-klassi Calypso tan-Navy Franċiża eżempji ta' dawn tal-aħħar.

## Storja

L-ixprunara oriġinat f'Malta, u d-disinn tagħha x'aktarx żviluppa mill-brigantini madwar is-seklu 16. L-ewwel referenza possibbli magħrufa tat-tip ta’ bastiment hija mill-1576, iżda l-ewwel sors affidabbli li jsemmiha huwa mill-1614. L-eqdem rappreżentazzjoni magħrufa tal-bastiment hija pittura *ex voto* tal-1740 fis-Santwarju tal-Madonna tal-Ħerba. Huwa maħsub li xprunara bikrija kellhom *sperone* jew xprun fil-pruwa, li minnu ħadu isimhom. Matul il-perjodu tal-ħakma tal-Kavallieri f’Malta, l-ixprunara kienu jissemmew esklussivament għal qaddisin Insara. Meta Malta kienet taħt il-ħakma Brittanika, ħafna mill-bastimenti kellhom ismijiet sekulari femminili, għalkemm xi wħud baqgħu jissemmew għall-qaddisin. Fis-seklu 19, l-ixprunara kienu mibnija minn bennejja tal-vapuri fil-moll Franċiż tal-Port il-Kbir.

L-ixprunara normalment kienu jitilqu mill-Port il-Kbir jew minn San Pawl il-Baħar, u komunement kienu jġorru passiġġieri u merkanzija bejn Malta u Sqallija. Ħafna drabi kienu jġorru qamħ jew qamħirrum, imma xi drabi kienu jġorru wkoll bhejjem. Vjaġġi bħal dawn bejn Malta u Sqallija kienu jieħdu madwar 12-il siegħa. Qabel ma kien hemm servizz postali organizzat, il-kaptani tal-ixprunara setgħu jġorru korrispondenza privata bi ħlas. L-ixprunara kienu jagħmlu wkoll vjaġġi qosra lejn Għawdex, u vjaġġi itwal lejn destinazzjonijiet oħra tal-Mediterran bħal Napli, Reggio Calabria, Ruma, Livorno, Genova, Marsilja, u portijiet fi Spanja. Xi wħud għaddew mill-Istrett ta' Ġibiltà u marru sa Cádiz.

Xi xprunara kellhom użu limitat fil-flotta tal-Ordni ta' San Ġwann. Fl-1618, tliet xprunara daħlu għas-servizz flimkien mal-kċejjen tal-Ordni biex jipparteċipaw f'attakk kontra bastimenti tal-għadu f'Susa. Xprunara akkumpanjat skwadra tal-kċejjen fl-1663, u fl-1733 xprunara wettqet spjunaġġ fuq it-tbaħħir Ottoman f'Korfu. Xi xprunara kienu jintużaw ukoll għal dmirijiet ta’ gwardja fil-Port il-Kbir. Il-bastimenti spiss waqgħu fil-priża tal-pirati tal-Barbarija, u hemm ukoll każijiet ta' kursara Maltin li użaw xprunara biex jaqbdu bastimenti żgħar tal-għadu. Rwol ieħor għall-ixprunara kienu jinkludu l-kuntrabandu u s-sajd.

In-Flotta Navali Franċiża kultant bniet jew akkwistat xprunara, armathom u użathom bħala dgħajjes tat-tisjir. L-ixprunara tal-klassi *Calypso* u *Nausicaa* huma eżempji ta' dan. Xi xprunara nxtraw ukoll minn sidien mill-Italja jew mit-Tramuntana tal-Afrika, u xi bennejja ta’ dgħajjes Sqallin inkorporaw elementi mill-ixprunara fid-dgħajjes tagħhom stess. L-ixprunara influwenzat ukoll id-disinn ta’ dgħajjes tradizzjonali oħra Maltin, fosthom id-dgħajsa t’Għawdex jew dgħajsa tal-Latini.

Minħabba żviluppi teknoloġiċi u fatturi soċjoekonomiċi, l-ixprunara ma baqgħetx relevanti sal-aħħar tas-seklu 19, u dan it-tip ta' bastiment sparixxa fil-bidu tas-seklu 20.

## Deskrizzjoni
L-ixprunara kienu dgħajjes żgħar, b’tarf doppju li normalment ma kellhomx gverta, iżda kultant kellhom nofs gverta. Kellhom pruwa għolja b’munqar mal-pruwa, u bħal bastimenti tradizzjonali Maltin ftit kellhom taqwis ħlief mal-pruwa u l-poppa. Il-ġenb tad-dgħajsa kellha washboards, u l-bastimenti spiss kienu ta' kulur jgħajjat. L-ixprunara kellha kabina żgħira ħdejn il-poppa biex takkomoda l-passiġġieri. 

L-ixprunara normalment kellhom tul ta' madwar 24–30 pied (7.3–9.1 m). Minn nofs is-seklu 19, xi xprunara inbnew b'dimensjonijiet ħafna akbar, u xi wħud kienu twal aktar minn 60 pied (18 m). L-ixprunara kienu mgħammra kemm bl-imqadef kif ukoll bil-qlugħ. 

Ħafna xprunara kellhom arblu wieħed, għalkemm fis-seklu 19 xi wħud mill-bastimenti akbar kellhom tnejn jew tlieta. L-ixprunara bikrija kellhom arblu wieħed b'qlugħ Latin u ġib, iżda t-tarkija ġie introdott madwar is-seklu 17 u kien użat komunement fuq l-ixprunara b'arblu wieħed. Bastimenti akbar taʼ żewġ jew tliet arbli kellhom qlugħ Latin. Fl-aħħar tas-seklu 19, kien hemm xi tentattivi biex jiġi introdott armar ta' skuna fuq l-ixprunara.

L-ixprunara kienu normalment imħaddma minn kaptan u erba' sa sitt membri tal-ekwipaġġ, li kienu qaddiefa iżda kienu wkoll jimmaniġġjaw il-qlugħ. Skont id-daqs tad-dgħajsa, xi wħud kellhom ekwipaġġ akbar, sa tnax-il persuna.

## Legat
L-ixprunara dehret fuq bolla ta’ Malta tal-20 ċenteżmu fl-1982, fuq id-denominazzjoni ta' Lm 5 tar-raba’ serje ta’ karti tal-flus tal-lira Maltija maħruġa fl-1986, u fuq munita tad-deheb ta’ Lm 10 li ġiet izzekkata mill-Bank Ċentrali ta’ Malta fl-2002.

## Aqra aktar

* 

## Referenzi