Nekropoli ta' Monterozzi

In-**Nekropoli ta' Monterozzi** (bit-Taljan: *Necropoli dei Monterozzi*) hija nekropoli tal-Etruski fuq għolja fil-Lvant ta' Tarquinia fir-reġjun ta' Lazio, l-Italja. In-nekropoli fiha madwar 6,000 qabar, u l-eqdem wieħed minnhom imur lura għas-seklu 7 Q.K. Madwar 200 kompartiment tal-oqbra huma mżejna bl-affreski.

L-oqbra mpittra tan-nekropoli huma l-ikbar dokumentazzjoni tal-pittura Etruska, u huma xhieda unika tal-ħajja ta' kuljum, taċ-ċerimonji u tal-mitoloġija tal-Etruski. Uħud mill-oqbra huma monumentali, imħaffrin fil-blat u b**tumuli'' fuqhom, u huma aċċessibbli permezz ta' kurituri jew turġien inklinati 'l isfel. Fl-affreski hemm bosta suġġetti, fosthom ritwali, [[Annimal|annimali]], temi maġiċi, [[żfin]] u strumenti [[Mużika|mużikali]]. L-iktar oqbra magħrufa huma l-Qabar tal-Leopardi, il-Qabar tal-Kaċċa u tas-Sajd, il-Qabar tal-Awguri, il-Qabar tat-''Triclinium'', il-Qabar tax-Xjaten Blu u l-Qabar tal-Barrin.

Bosta mill-artefatti li nstabu fin-nekropoli u wħud mill-affreski issa jinsabu fil-[[Mużew]] Nazzjonali ta' Tarquinia sabiex jiġu ppreservati. Il-pitturi u d-dekorazzjoni mal-ħitan fil-Qabar tal-Baruni, skopert fl-1827, ġew riprodotti wkoll fuq il-ħitan tal-hekk imsejjaħ Kabinett tal-Etruski fil-[[Kastell ta' Racconigi]].

Flimkien man-Nekropoli ta' Banditaccia, in-Nekropoli ta' Monterozzi, qrib Tarquinia, ġiet iddeżinjata bħala [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] fl-2004, peress li joħorġu fid-dieher il-ħajja ta' kuljum tal-Etruski permezz tal-affreski fl-oqbra, peress li ħafna minnhom huma repliki tad-djar tal-Etruski, xhieda unika ta' kultura li għebet.

== Deskrizzjoni ==

Il-kumpless funebri jmur lura għal Żmien il-[[Ħadid]], jew il-Perjodu ta' Villanova (is-seklu 9 Q.K.), sa Żmien ir-[[Imperu Ruman|Rumani]]. Fis-sit wieħed jista' jara oqbra tondi sempliċi mħaffrin fil-blat għall-kremazzjoni u dawn imorru lura għall-Perjodu ta' Villanova.

Lejn l-aħħar tas-seklu 8 Q.K., l-ewwel kompartimenti funebri tfaċċaw bħala oqbra tal-familji minħabba t-tlugħ għall-poter tal-aristokrazija. Fis-superfiċe dawn kienu jidhru bħala tumbati tal-art jew ''tumuli'', li xi kultant kienu jlaħħqu proporzjonijiet impressjonanti biex iqanqlu s-sens ta' setgħa u ta' prestiġju tan-nobbli, kif jidher ċar fl-oqbra msejħa tar-Re u tar-Reġina. B'kollox kien hemm madwar 600 ''tumulus'' viżibbli fis-superfiċe fis-seklu 19, u mbagħad ħafna minnhom tkissru wara l-iskavi.

It-''tumuli'' s-soltu kienu jgħattu kompartimenti taħt l-art imħaffrin fil-blat, li kien ikun fihom sarkofagi u affarijiet personali tal-mejtin, u bosta minnhom kienu jiġu mżejna b'pitturi mal-ħitan.

L-iktar sarkofagi bikrin ġew imnaqqxin bl-immaġni tal-mejjet mimdud fuq l-għatu. Tipi oħra, li hemm diversi minnhom, juru l-mejjet fuq ġenbu tax-xellug, iħares lejn id-daħla tal-qabar u spiss kien ikollu f'idu xi skutella tas-sagrifiċċji; xi drabi raġel juri parċmina bil-kitba li telenka l-karigi maġisterjali li kien jokkupa hu u missirijietu. Matul it-tieni nofs tas-seklu 4 Q.K., bdew jintużaw sarkofagi skolpiti u mpittra tan-nenfro, tal-irħam u tal-alabastru. Dawn kienu jiġu depożitati fuq bankijiet imħaffrin fil-blat jew mal-ħitan fil-kompartiment taħt l-art.

Is-sarkofagi kienu jiġu mżejna wkoll b'riljievi b'kontenut simboliku jew mitoloġiku, li spiss kienu joriġinaw mill-mudelli Tarentini. Is-sarkofagi bħal dawn, li baqgħu jintużaw sas-seklu 2, tant hemm minnhom f'Tarquinia li x'aktarx kienu jiġu prodotti lokalment. Il-ħitan tal-kompartimenti tal-oqbra li nbnew l-aħħar ġew impittra bi xjaten tal-infern li jidhru qed jeskortaw il-mejtin wara ħajjithom, b'xeni tal-infern, purċissjonijiet ta' maġistrati u simboli oħra tal-karigi tal-membri eminenti tal-familji tal-mejtin midfuna hemmhekk.

Fost l-iktar oqbra mpittra notevoli, li huma famużi għall-kwalità artistika tal-affreski tagħhom hemm:

* il-Qabar tal-Leopardi, li x'aktarx għandu l-aqwa affreski ppreservati
* il-Qabar tal-Awguri
* il-Qabar tal-Kaċċa u tas-Sajd
* il-Qabar tat-''Triclinium''
* il-Qabar tax-Xjaten Blu
* il-Qabar tal-Barrin, li huwa l-eqdem qabar imżejjen b'affreski kumplessi li jmorru lura għall-540–530 Q.K. jew għall-530–520 Q.K. Huwa wieħed mill-oqbra rari tal-Etruski b'affreski erotiċi
* il-Qabar tal-Iffrustar, li huwa wieħed mill-oqbra rari tal-Etruski b'affreski erotiċi
* il-Qaber tal-Mostru, li huwa magħruf għaliex fih l-unika affresk tax-xitan Tuchulcha tal-Etruski
* il-Qabar tal-Bigi

== Sit ta' Wirt Dinji ==

In-nekropoli ta' Tarquinia, fosthom in-nekropoli ta' Monterozzi, u n-nekropoli ta' Cerveteri, ġew iddeżinjati flimkien bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2004.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (i)** "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem"; il-**kriterju (iii)** "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-**kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".

## Referenzi