open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Aurelius u Natalia

**Aurelius u Natalija** (m. 852) kienu koppja Kristjana li ġew eżegwiti minn Abd ar-Rahman II., Emir ta' Cordoba, talli rrifjutaw li jiċħdu l-fidi tagħhom. Huma kkunsidrati martri u qaddisin mill-Knisja Kattolika u l-Knisja Ortodossa Russa.

## Ħajja
Aurelius twieled f’familja għanja f’Sevilja. Missieru kien Għarbi Musulman u ommu Nisranija minn Spanja. Orfni meta kien għadu tifel, trabba minn zija, li x’aktarx kienet Nisranija bil-moħbi. Dak iż-żmien, il-Kristjani kienu ppersegwitati fir-renji Għarab ta’ Spanja..
Aurelius iżżewweġ lil Sabigotho, tifla minn familja Musulmana. Wara t-tieġ, Sabigotho ddeċidiet li tikkonverti għall-Kristjaneżmu u ħadet l-isem Natalia. Il-koppja għexet fl-Emirat ta’ Córdoba, kellha tifla, u għexet bil-moħbi bħala Nsara. Dak iż-żmien, il-konverżjoni mill-Islam għall-Kristjaneżmu kienet delitt li kien jiġi kkastigat bil-mewt..

Darba waħda, Awrelju ra l-flaġellazzjoni pubblika ta’ merkant Nisrani li kien stqarr pubblikament il-fidi tiegħu fi Kristu. Ixxukkjati b’dan il-ġrajja, Awrelju u Natalija ddeċidew li ma setgħux jaħbu aktar il-fidi tagħhom. Huma warrbu l-flus għal binthom u qassmu l-iffrankar li kien fadal lill-foqra. Imbagħad bdew jipproklamaw il-fidi tagħhom fil-beraħ u jieħdu ħsieb il-Kristjani li kienu l-ħabs.

## Unur
Il-festa ta’ Aurelius u Natalia taħbat fis-27 ta’ Lulju. Huma fost il-Martri ta’ Córdoba, 48 Nisrani li ġew eżegwiti f’dik il-belt bejn it-850 u t-859 WK.

Ir-Fdalijiet ta’ Aurelius huma miżmuma f’artal *fil-Katidral Metropolitan Bażilika ta’ Santa María la Antigua* fil-Panama.

## Referenzi

## Ħoloq esterni
* Qaddisin Awrelju u Natalija fuq catholic.org 
* Santa Liliosa de Córdoba, Mártir
Centaurea melitensis

Iċ-**''Centaurea melitensis'' L.** magħrufa bħala **x-Xewk ta’ Malta** bil-Malti u l-**Maltese Star-Thistle**, **Maltese Knapweed**, **Maltese Centaury**, **Napa Star Thistle** bil-lingwa Ingliża mitkellma Internazzjonalment**,** **Tocalote** fl-Amerika **u Maltese Cockspur** fl-Awstralja, hija pjanta indiġena għall-gżejjer Maltin mill-familja Asteraceae.

## Deskrizzjoni
Din il-pjanta hija annwali jew bijennali, Twarrad bi fjuri sofor  bejn April u Mejju . Il-Fjura hija ovali, bil- kalċi tal-fjura jkun aħdar bix-xewk u l-petali sofor . Il-weraq huma ħodor fil-ġriż, muswafa, bil-weraq ta’ fuq tal-pjanta ikunu niggieża. Tagħmel żerriegħa żgħira kannella b'xagħar niggieżi li tinxtered permezz tar-riħ, mal-ilma, l-annimali jew mill-bniedem. Iż-żerriegha tagħha rrapurtata li tibqa' bil-kapaċita' li tfellas sa bejn tlieta u għaxar snin li tibqa’ fil-ħamrija, sakemm il-kundizzjonijiet ambjentali jkunu tajbin għat-tfellis. Iċ-*Centaurea melitensis* Giet irrapurtata bħala tossika għaż-żwiemel . 

## Nomenklatura
L-isem tal-ispeċi *Centaurea melitensis* ġie ippubblikat għall-ewwel darba fit-tieni volum tal-ktieb *Species Plantarum* (1753) ta’ Carl Linnaeus (Carl von Linné) (1707-1778) . L-isem Ġeneru *Centaurea* tirreferi għall-*Kentaurion* bil-Grieġ jew *Centaureum* bil-Latin, li tirreferi għaċ-centaur Chiron li kien magħruf għat-tagħrif tiegħu tad-duwa permezz tal-ħwawar . Filwaqt li l-isem tal-ispeċi *Melitensis,* tfisser li toriġina jew hija relata ma' Malta jew il-Ġżejjer Maltin .

## Distribuzzjoni
Is-*Centaurea melitensis* hija meqjusa rari fil-Gżejjer Maltin u hija mniżżla fir-*Red Data Book of the Maltese islands* bħala speċi mheddha bl-estinzjoni fl-ambjent naturali tagħha. Tikber f’postijiet miftuħa, niexfa, b’ħamrija iebsa u ġeblija kif ukoll fl-imħarbat. Barra mill-Ġzejjer Maltin, tikber ukoll f’wesghat miftuħa tal-foresti u mal-ġnub tat-toroq . Id-distribuzzjoni naturali ta’ din il-pjanta hija fir-reġjun tal-Mediterran u fin-Nofsinhar tal-Ewropa . Għalkemm din il-pjanta ġiet introdotta f’ħafna pajjiżi oħra madwar id-dinja, fosthom fit-Tramuntana tal-Ewropa u fil-kontinenti tal-Amerika, fl-Afrika, fl-Awstralja u fil-Gżira ta’ Norfolk fl-Oċean Paċifiku. Fejn saret invaziva . Fl-Amerika ta’ fuq, din l-ispeċi giet irrapurtata li kienet introdotta b'mod aċċidentali bħala żerriegħa li kienet tinstab maz-żrieragħ tal-qamħ, ħafur u x-xgħir li inġabet għaż-żriegħ. L-introduzzjoni tagħha ġiet stmatha għas-Seklu Tmintax. Ghax fil-fatt, żerriegħa ta’ din l-ispeċi nstabet ukoll fit-torba ta’ binja li ġiet mibnija fil-1797 f’San Fernando, Kalifornia.  Illum il-ġurnata, iċ-*Centaurea melitensis* saret speċi invażiva f’dan il-kontinent, inkluż fl-Awstralja kif ukoll f'New Zealand, fejn kienet introdotta fl-1891 . 

## Referenzi
Gio Maria Camilleri

**Gio Maria Camilleri**, ġieli magħruf bħala **Gio Marija Camilleri** (27 ta' Mejju 1860 - 17 ta' Frar 1917) kien arkitett Malti. Huwa twieled il-Mosta u huwa magħruf għall-bini tal-Knisja Parrokkjali tal-Assunta, l-Imġarr.

## Trobbija u Edukazzjoni
Huwa twieled nhar is-27 ta' Mejju 1860, iben Ġużeppi u Grazzja née Sant, u beda jattendi l-iskola primarja tal-Mosta. Wara dan, daħal is-Seminarju tal-Imdina iżda ma laħaqx patri u minflok beda jaħdem fuq ix-xogħol tal-bini flimkien ma ħutu.

Huwa kien miżżewweġ lil Marija Sammut, u flimkien kellhom sitt itfal.

## Karriera

Gio Maria kien jaħdem bħala *foreman* mal-Gvern; il-proġetti li huwa mexxa f'din il-kariga jinkludu l-arkata ta' fejn il-Kappella tal-Isperanza fil-Mosta, li nbniet fl-1905.

Flimkien ma wieħed minn ħutu Wiġi, ħadem bħala mgħallem u bennej fil-bini tal-knisja parrokkjali tal-Mellieħa.

### Il-bini tal-knisja parrokkjali tal-Imġarr

Ir-raħal tal-Imġarr sar parroċċa nhar il-11 ta' Ottubru 1898, fejn dak iż-żmien il-popolazzjoni tal-lokalità kienet ta' madwar 581 persuna. Minħabba ż-żieda fil-popolazzjoni, nħass il-bżonn li tinbena knisja kbira f'dan ir-raħal. Il-kappillan ta' dak iż-żmien, Dun Ġlormu Chetcuti, talab lil Gio biex ifassal pjanta għal knisja fis-stil ta' dik tal-Madonna tal-Karmnu tal-Imdina. Huwa aċċetta li jagħmel dan bla ħlas, iżda xtaq li jkun hemm artal iddedikat lill-Madonna tal-Isperanza.

L-ewwel ġebla ta' din il-knisja tqiegħdet nhar it-2 ta' Ġunju 1912, u s-sur Camilleri kien kull nhar ta' ħadd imur jara x-xogħol sa meta marad u miet fl-1917. L-ewwel parti tal-knisja ġiet inawgurata mill-kappillan Chetcuti fl-1919, iżda l-bini tal-knisja kien komplut fl-1948, iktar minn tletin sena wara l-mewt tal-arkitett.
## Referenzi
Fortizza tal-Mosta

Il-**Fortizza tal-Mosta**, magħruf ukoll bħala **Fort Mosta** (jew fl-antik bħala **Fort Musta**) hija fortizza poligonali fil-limiti tal-Mosta, viċin In-Naxxar, li nbena bħala parti mill-Victoria Lines bejn l-1878 u 1883.

Preżentament, jintuża mill-Forzi Armati ta’ Malta bħala maħżen tal-munizzjoni.

## Storja
Il-Fortizza tal-Mosta nbniet mill-Ingliżi f'Malta bħala parti mill-fortifikazzjonijiet tal-Victoria Lines, u hija waħda minn tliet fortizzi li hemm tul dawn il-fortifikazzjonijiet, flimkien ma Fort Binġemma u Fort Madalena.

Il-fortizza tokkupa post strateġiku fuq l-irdum viċin ħalq Wied il-Għasel. Skond l-arkitett George Grognet de Vassé, is-sit fih ukoll fdalijiet ta' raħal minn Żmien il-Bronż. Ma hemm l-ebda provi tal-eżistenza ta' dawn il-fdalijiet, u probabli nqerdu mill-Ingliżi meta nbniet il-fortizza. Madanakollu, instabu u għadhom jeżistu katakombi mir-raba' jew il-ħames seklu A.D.

Mit-tliet fortizzi fil-Victoria Lines, dan kien l-aħħar wieħed li nbena. Fil-fatt, Fort Binġemma u Fort Madalena bdew jinbnew fl-1875 u 1878 rispettivament, bil-Fortizza tal-Mosta tibda tinbena iktar tard fl-1878.

Il-fortizza tikkonsisti minn żewġ partijiet. Hemm torri pentagonali li huwa mdawwar b'foss, u batterija ftit 'il barra minn dan it-torri. Hemm passaġġ (*sally port*) li jgħaqqad iż-żewġ partijiet.

Il-fortizza tilfet ħafna mill-valur strateġiku u militari tagħha sal-bidu tas-seklu 20, b'mod partikolari minħabba ż-żvilupp tal-ajruplani tal-gwerra. Sal-1940, il-fortizza kienet diġà saret tintuża bħala maħżen tal-munizzjoni.

### Illum il-ġurnata
Il-Fortizza tal-Mosta għadha tintuża llum il-ġurnata bħala maħżen tal-munizzjoni mill-Forzi Armati ta' Malta. Hija taqa' taħt ir-risponsabbiltà tal-Gwardjani tad-Depot tal-Munizzjoni, parti mit-tielet Reġiment tal-Forzi Armati. Hija bbażata hawnhekk ukoll is-Sezzjoni tal-Klieb tal-Pulizija ta' Malta.

Peress li l-fortizza għadha f'użu attiv mill-armata u l-pulizija, il-forti mhuwiex miftuħ għall-pubbliku.

Hemm bżonn li l-fortizza tinżamm f'kundizzjoni tajba, partikolarment għax hija mibnija fuq ġebla taflija, u qed issir ħsara lis-struttura.

## Referenzi
Kappella ta' Sant'Anna, Dwejra

Il-**Kappella ta' Sant'Anna** hija kappella kattolika Rumana li tagħmel mar-raħal ta' San Lawrenz, Għawdex. Hija l-aktar binja qrib fejn qabel kien hemm it-Tieqa tad-Dwejra.

## Storja
Il-kappella nbniet fi ftit xhur fuq is-sit ta' kappella eqdem b'inizjattiva ta' Dun Alwiġ Mizzi, patri Sależjan li kien devot kbir ta' Sant'Anna.  Il-bennej ewlieni kien Wenzu Formosa, eks-sagristan tal-knisja parrokkkali ta' San Lawrenz, fuq disinn tal-arkitett lokali Joseph Mizzi. 

Il-ftuħ uffiċjali sar fil-25 ta' Lulju 1963 meta l-kappella tbierket mill-Isqof Giuseppe Pace.

## Struttura arkitettonika
Il-binja tinsab fi Triq Wied il-Merill fuq il-blat tad-Dwejra, qrib fejn qabel kien hemm it-Tieqa tad-Dwejra. Viċin il-knisja hemm ukoll il-Qawra tad-Dwejra, il-Ġebla tal-Ġeneral, u t-Torri tad-Dwejra. 

Fuq barra għandha bħal zuntier fuq żewġ livelli, miksija bil-ħamrija u pjanti sukkulenti. Fin-nofs tad-daħal hemm taraġ li jwassal għall-bieb prinċipali. It-taraġ għandu puġġaman tal-ġebel fuq kull naħa, mqiegħed fuq il-balavostri. Jgħatti l-parapett żgħir li hemm quddiem Il-bieb prinċipali hemm llqugħ tal-konkoss angolari li jserraħ fuq żewġ kolonni sempliċi.

Il-faċċata u l-bqija tal-bini huma pjuttost sempliċi. Fuq il-bieb hemm żewġ twieqi rettangolari żgħar u kampnar żgħir b'arkata fuqu, b'qanpiena tal-bronż. Fuq in-naħa tal-lemin tal-bieb hemm lapida rustika taċ-ċeramika bil-kliem Kappella Sant'Anna.

L-istruttura tal-kappella tikkonsisti minn kamra sempliċi ta’ forma rettangolari b’saqaf ċatt artikolat għal fuq il-ħitan tagħha. Fuq wara tal-kappella hemm kamra li sservi bħala sakristija, li hija aċċessibli ukoll minn bieb fil-ġenb. L-artal prinċipali jiddomina l-kappella minn ġewwa, flimkien ma' statwa ta' Sant'Anna maħdum fil-ġebel mill-iskultur Għawdxi Michael Camilleri Cauchi.

Fil-bidu tas-snin 2020, tlett xeni reliġjużi mill-ħajja ta' Sant'Anna u l-mewt u reżurezzjoni ta' Ġesù Kristu, inħadmu fil-mużajk miċ-ċentru Eikon immexxi minn Rev. Roberto Gauci biex iżejnu din il-kappella sempliċi minn ġewwa.

## Amministrazzjoni
Il-kappella hija amministrata mill-parroċċa ta' San Lawrenz. Issir quddiesa darba fil-ġimgħa, nhar ta' Ħadd fl-4pm (fix-xhur tax-xitwa) jew fl-5pm (fix-xhur tas-sajf).

## Referenzi
Kappella ta' Sant'Anna

**Kappella ta' Sant'Anna** tista' tirreferi għal:

* Kappella ta' Sant'Anna, Dwejra - Għawdex
* Kappella ta' Sant'Anna, Forti Sant'Iermu - Valletta
* Kappella ta' Sant'Anna, Qrendi
Il-Widna (Mera Akustika)

***Il-Widna*** hija mera akustika kbira li tinsab fil-Magħtab, Malta.  L-isem kollokjali tal-mera akustika jirreferi għal widna bil-Malti. Il-mera hija 200 pied (61 m) twila, bejn wieħed u ieħor l-istess disinn bħall-mera akustika fir-RAF Denge. 

Il-mera ntużat bħala 'radar' matul it-Tieni Gwerra Dinjija biex tiskopri l-bombardamenti tal-Luftwaffe (1941-1942) u r-Regia Aeronautica (1940-1941) li kienu qed ifittxu li jattakkaw lil Malta mill-ajru. Fil-fatt, il-Widna tħares lejn il-gżira ta’ Sqallija, fl-Italja f’direzzjoni ta’ madwar 20 grad. 

Il-mera hija wkoll l-unika waħda akustika li nbniet barra mir-Renju Unit.  Il-Widna nbniet bejn il-ħarifa tal-1934 u s-sajf tal-1935, bit-tagħmir elettriku meħtieġ jiġi installat fl-ewwel ġimgħat ta’ Settembru 1935. L-ispiża totali tal-iżvilupp tal-mera f’Malta ġiet stmata għal £4500.

Testijiet bl-użu ta’ 'flying boat' sabu li l-firxa tal-mera kienet ta’ madwar 25 mil (40 kilometru). Ġie stmat li l-mera kienet se tipprovdi twissija ta’ sitt minuti dwar ajruplan tal-għadu li jkun qed joqrob lejn Malta b’veloċità ta’ 250 mil fis-siegħa (220 *knots*).

## Referenzi
Pwales

Il-**Pwales** huwa żona residenzjali rurali li tagħmel ma' San Pawl il-Baħar, Malta. Fiż-żona nsibu r-Riżerva Naturali tas-Simar, numru ta' rziezet, u knisja.

## Storja
Iż-żona madwar il-Pwales kienet maħsuba li kienet parti minn kumpless ta’ tempji Neolitiċi madwar is-sena 5,000 QK.  Il-Pwales twaqqfet qabel is-sena 870 WK bl-isem allegatament derivat minn forma korrotta tat-termini Latini *palus* għal "art mistagħdra" (*marshland/swamp*) u *scala* għal "port" permezz ta’ influwenza Kristjana bikrija fuq Malta, għalkemm din l-opinjoni ġiet ikkontestata peress li ma hemmx konsensus akkademiku. Minħabba l-post tagħha f’riżerva naturali, spiss ikun hemm kampanji kontra kwalunkwe forma ta’ żvilupp fil-Pwales li jista’ jkollu impatt fuq is-santwarju tal-għasafar.  Dawn il-kampanji spiss jiksbu appoġġ minn organizzazzjonijiet mhux governattivi.

Matul it-Tieni Gwerra Dinjija, l-Italja għamlet pjanijiet biex tinvadi lil Malta billi tniżżel truppi fuq l-art fil-Pwales, għalkemm l-awtoritajiet Brittaniċi kienu diġà pprevedew pjan ta' invażjoni bħal dan u kellhom lill-Inġiniera Rjali jibnu sensiela ta' fortifikazzjonijiet (*[[Pillbox (installazjoni militarja)|pillboxes]]*) tul il-Bajja tal-Pwales, b'kanuni kontra t-tankijiet jiġu nstallati f'dawn il-*pillboxes*. 

## Knisja
L-oriġini tal-knisja ta' din iż-żona mhumiex magħrufa, iżda huwa magħruf li ġiet ikkonsagrata mill-ġdid fl-1672. Matul l-okkupazzjoni Franċiża ta’ Malta mill-forzi Napoleoniċi, il-knisja ġiet ipprofanata minn suldati Franċiżi, li użaw il-bieb għall-prattika tal-mira u li qerdu statwa tal-Verġni Marija meta qatgħuha bil-bajonetta. Il-knisja ġiet irrestawrata fl-2004.

## Referenzi
Giorgio Grognet de Vassé

**Giorgio Grognet de Vassé** (1774–1862) kien perit u antikwarju Malti, li huwa magħruf l-aktar għad-disinn tal-Bażilika tal-Mosta, magħrufa popolarment bħala r-Rotunda tal-Mosta.

Fl-aħħar tas-seklu 18, studja fi Frascati fl-Istati Papali biex isir qassis. Madankollu, żviluppa appoġġ qawwi għall-Ġakobini, u ngħaqad mal-forza spedizzjonarja Franċiża bħala uffiċjal matul il-kampanja Eġizzjana. Huwa rritorna Malta fis-seklu 19, xi snin wara li ntemmet ir-rivoluzzjoni kontra l-ħakma Franċiża ta' Malta.

Sas-snin tletin tas-seklu dsatax, il-knisja parrokkjali tal-Mosta, li kienet inbniet fis-seklu 17 mill-perit Tommaso Dingli, kienet saret żgħira wisq biex tilqa' l-popolazzjoni tal-belt. Grognet ippropona li l-knisja tinbena mill-ġdid fuq disinn neoklassiku bbażat fuq il-Pantheon f'Ruma. Minkejja l-oppożizzjoni mill-Isqof Francesco Saverio Caruana, id-disinn ġie approvat u l-kostruzzjoni tal-knisja bdiet fit-30 ta' Mejju 1833. Grognet qatt ma kien irċieva taħriġ arkitettoniku formali, għalhekk matul il-kostruzzjoni rċieva servizzi ta' konsultazzjoni minn membru tal-familja Sammut. Il-knisja ħadet 28 sena biex tinbena, u tlestiet fil-bidu tas-snin sittin tas-seklu dsatax. Id-disinn tal-knisja ġie mfaħħar kemm waqt il-kostruzzjoni kif ukoll wara t-tlestija tagħha, u hija meqjusa bħala l-kapolavur ta' Grognet.

Grognet kien ukoll antikwarju, u kellu għarfien profond tal-klassiċi. Wara li ġew skoperti siti preistoriċi bħal Ġgantija u Ħaġar Qim fi żmien ħajtu, huwa beda jemmen li Malta kienet il-post tal-belt mitika Atlantis. Huwa ppubblika kumpendju qasir li jiddettalja it-teorija tiegħu.

Grognet iżżewweġ lis-Sinjura Orsetta della Grazie Paleologo fl-1834. Huwa għex l-aktar fil-kapitali Valletta, iżda waqt li kien qed jissorvelja l-kostruzzjoni tar-rotunda huwa għex f'dar fil-Mosta li kienet tan-nutar Francesco Chetcuti. Din id-dar illum tissejjaħ Villa Grognet, u d-disinn tagħha huwa attribwit lil Grognet.

Malli tlestiet ir-rotunda, Grognet irċieva pensjoni annwali ta’ £100 mingħand il-Gvernatur Le Marchant, iżda miet ftit xhur wara fl-1862. Huwa ġie midfun fil-kappella tal-Verġni taċ-Ċintura fir-rotunda tal-Mosta, waħda mit-tmien kappelli żgħar li jistgħu jinsabu fil-knisja.

Triq residenzjali fil-Mosta u park residenzjali fiż-żona tal-Blata l-Għolja tal-Mosta huwa msemmijin għalih.

## Referenzi
Fortizza ta' Binġemma

Il-**Fortizza ta' Binġemma** (qabel miktub bħala **Fort Bin Jema** jew **Fort Bengemma**) hija fortizza poligonali fil-limiti ta' Rabat, Malta. Inbniet bejn is-snin 1875 u 1878 mill-Ingliżi bħala parti mill-Victoria Lines. Jinsab fuq għolja ta' madwar 180m (590 pied) 'il fuq mil-livell tal-baħar. Qabel il-bini tal-forti, kien hemm raħal Ruman fis-sit.

Il-forti kien okkupat illegalment mill-familja Buttigieg mill-2009 sal-2025, li kultant kienu jużawh bħala ristorant. Fl-2025 il-familja tkeċċiet, u issa hemm pjan biex il-kumpless jiġi ttrasformat għal ċentru xjentifiku u astronomiku.

## Storja
Il-Fortizza ta' Binġemma nbniet mill-Ingliżi bħala parti mill-Victoria Lines, linja ta’ fortifikazzjonijiet tul il-parti tat-tramuntana ta’ Malta. Hija waħda minn tliet fortijiet mibnija tul il-linji, bit-tnejn l-oħra jkunu l-Fortizza ta' Madalena u l-Fortizza tal-Mosta.

Il-Fortizza ta' Binġemma tinsab fl-estremità tal-punent tal-linja, u kienet l-ewwel waħda li nbniet mit-tliet fortizzi, bil-kostruzzjoni ssir bejn l-1875 u l-1878. Il-fortizza għandha forma irregolari, u hija protetta minn wiċċ ta' rdum fit-tramuntana u foss fin-nofsinhar. Il-fortizza kienet armata b'żewġ kanuni ta' 6 pulzieri u wieħed ta' 9.2 pulzieri li jitgħabbew mill-wara. Il-kanuni kellhom ark tan-nar ta' 210 gradi, u b'hekk setgħu jikkmandaw il-baħar lejn il-majjistral u l-ħniek lejn il-grigal.

Għalkemm il-Victoria Lines ġew abbandunati fl-1907, il-Fortizza ta' Binġemma u dik tal-Madalena baqgħu jintużaw għad-difiża kostali. Mill-1949 sal-1952, il-fortizza ntużat għat-taħriġ ta' ribelli Albaniżi li kienu qed jiġġieldu kontra r-reġim komunista fis-Sovverżjoni Albaniża. Aktar tard, il-fortizza saret ċentru ta' komunikazzjoni għall-Iskwadra tas-Sinjali 235.

### Illum il-ġurnata

Fl-1981, il-Gvern ta’ Malta kera l-fortizza lil Gaetano Buttigieg biex jużaha bħala razzett tal-ħnieżer. Il-kirja skadiet fl-1997, iżda baqgħet tiġġedded kull sena sal-2009. Wara l-iskadenza tal-kirja, Buttigieg u l-familja tiegħu komplew jokkupaw illegalment il-fortizza, minkejja li l-gvern kellu d-dritt li jkeċċihom. Fl-2011, Buttigieg rrifjuta li jħalli uffiċjali tal-gvern jidħlu fil-forti, li kien imħares minn bieb tal-ħadid u klieb.

Fl-2013 seħħ żvilupp illegali fil-fortizza. Fl-2015, ġie żvelat li l-fortizza kienet qed tintuża kultant bħala ristorant, li huwa wkoll illegali. Il-fortizza ntużat ukoll għat-trobbija tal-annimali, fosthom il-baqar.

Fl-aħħar, f'Awwissu tal-2025 il-familja Buttigieg tkeċċiet mill-forti. Il-gvern ħa lura l-kontroll sħiħ tal-forti u huwa ppjanat li jiġi restawrat u jintuża bħala ċentru astronomiku fil-futur.

## Referenzi
Fortizza ta' Madalena

Il-**Fortizza ta' Madalena**, magħrufa ukoll bħala Il-**Fortizza tal-Madliena**, hija fortizza poligonali fil-Madliena, fil-limiti tas-Swieqi, Malta. Hija nbniet bejn l-1878 u l-1880 mill-Ingliżi bħala parti mill-Victoria Lines. Il-fortizza issa taqa' taħt ir-responsabbiltà tal-Forzi Armati ta' Malta u tintuża mis-Korp tas-Salvataġġ ta’ San Ġwann.

## Storja
Il-Fortizza ta' Madalena nbniet mill-Ingliżi bħala parti mil-Victoria Lines, linja ta’ fortifikazzjonijiet tul il-parti tat-tramuntana ta’ Malta. Hija waħda minn tliet fortizzi mibnija tul il-linji, bit-tnejn l-oħra jkunu l-Forti Binġemma u l-Forti Mosta.

Il-Fortizza ta' Madalena, li tinsab fl-estremità tal-lvant tal-linja, kienet it-tieni waħda mill-fortizzi li nbnew. Il-fortizza nbniet fuq is-sit ta’ kappella tas-seklu ħmistax iddedikata lil Marija Maddalena, li tat isimha lill-fortizza. Il-kostruzzjoni tal-fortizza pentagonali bdiet fl-1878 u tlestiet fl-1880, bi spiża totali ta’ £9,400. Il-fortizza nnifisha hija pjuttost żgħira; il-ġnub qosra tal-pentagonu għandhom tul ta' madwar 30 metru. Il-forti kollu huwa mdawwar b’foss fond 6 metri u wiesa’ 4 metri. Kien armat b’kanun RML wieħed ta’ 11-il pulzier, erba’ kanuni ta’ 64 libbra, żewġ kanuni ta’ 40 libbra u żewġ kanuni tal-kamp. Aktar tard, inbniet batterija tal-artillerija madwar il-forti pentagonali; din tħares lejn il-baħar għad-difiża kostali. Il-batterija kienet armata b’żewġ kanuni BL ta’ 9.2 pulzieri.

Fl-1906, il-kanun RML ta' 11-il pulzier ġie sostitwit b'kanuni BL ta' 9.2 pulzieri Mk X li kellhom firxa effettiva ta' madwar 8000 jarda. Għalkemm il-Victoria Lines ġew abbandunati fl-1907, Fort Madalena, flimkien ma' Fort Binġemma, baqa' jintuża għad-difiża kostali. Il-kanuni tal-fortizza tneħħew matul il-perjodu bejn iż-żewġ gwerer, u aktar tard din il-binja ntużat mir- Royal Air Force l-ewwel bħala stazzjoni ta' komunikazzjoni, u mbagħad bħala stazzjon tar-radar matul it-Tieni Gwerra Dinjija. L-istazzjon tar-radar baqa' jintuża min-NATO sakemm il-forzi Brittaniċi telqu minn Malta fl-1979 u imbagħad l-fortizza ngħatat lill- Forzi Armati ta' Malta.

### Illum il-ġurnata

Il-Fortizza ta' Madalena għadha proprjetà tal-Gvern ta' Malta u taqa’ taħt ir-responsabbiltà tar-raba' Reġiment tal- Forzi Armati ta’ Malta. Radar VTMIS ġie installat fl-2006. Il-fortizza hija mikrija lill-Korp tas-Salvataġġ ta’ San Ġwann, organizzazzjoni volontarja tad-difiża ċivili, u tintuża bħala l-kwartieri ġenerali u l-iskola tat-taħriġ tagħhom.

Il-fortizza tinsab f'kundizzjoni tajba għalkemm xi partijiet jeħtieġu restawr. Hija miftuħa għall-pubbliku nhar ta' Sibt waranofsinhar, jew b'appuntament matul il-ġimgħa.

Ħajt ħdejn id-daħla tal-fortizza waqa’ parzjalment waqt xita qawwija f’April 2019, u beda jiġi restawrat f’Ġunju 2019.

## Referenzi
Batterija tat-Tarġa

Il-**Batterija tat-Tarġa** hija batterija tal-artillerija fuq il-konfini bejn San Pawl il-Baħar u l-Mosta, Malta. Hija nbniet fl-1887 mill-Ingliżi bħala parti mill-Victoria Lines. Il-batterija issa tinsab f’idejn il-Kunsill Lokali tal-Mosta, li rrestawrat is-sit u llum il-ġurnata tintuża mill-assoċjazzjoni tal-iscouts tal-Mosta.

## Storja

Il-Batterija ta' Tarġa nbniet fl-1887 bħala parti mill-Front tal-Majjistral (aktar tard imsemmi mill-ġdid bħala l- Victoria Lines), bejn il-Linji tad-Dwejra u l-Fortizza tal-Mosta. Il-batterija nbniet biex tipproteġi l-irdum baxx tal-linja difensiva f'Tarġa Gap, u kellha l-għan li tiddefendi ż-żona minn batteriji tal-għadu li setgħu jinbnew fuq l-Għolja tal-Bidnija.

Il-batterija għandha forma pentagonali, u fiha kaponier, postijiet għall-kanuni b'każemata, irdum u foss. Inbena ridott tal-infanterija fuq wara tal-batterija. Saru xi tibdiliet fl-istruttura bejn is-snin 1890 u l-ewwel nofs tas-seklu 20.

Fl-1888, meta kienet għadha qed tinbena, id-disinn tal-batterija kien ġie kkritikat minn numru ta' inġiniera Brittaniċi. Ittieħdet id-deċiżjoni li l-batterija titlesta xorta waħda, iżda qatt ma rċeviet l-armament maħsub tagħha ta' erba' kanuni RML ta' 64 libbra. 

Apparti minn hemm, il-Victoria Lines kollha kellhom valur difensiv dubjuż, u s-sistema kollha ta' fortifikazzjonijiet (bl-eċċezzjoni tal-Fortizza ta' Madalena u l-Fortizza ta' Binġemma) ġiet dekummissjonata fl-1907.

Il-batterija ta’ qabel imbagħad intużat bħala magażin jew żona tal-ħażna, u ntużat għat-taħriġ u l-ħażna mid-Difiża Ċivili Ingliża eżatt wara t-Tieni Gwerra Dinjija.

## Illum il-ġurnata
Il-Ministeru tal-Artijiet għadda l-batterija lill-Kunsill Lokali tal-Mosta, li naddafha flimkien mal-Grupp tal-Iscouts tal-Mosta f'Mejju 2012. Is-sit issa huwa l-kampeġġ u ċ-ċentru tal-attivitajiet tal-Grupp tal-Iscouts tal-Mosta.

## Referenzi

## Links esterni

* Vidjo fuq YouTube li juri mudell 3D ta' Tarġa Battery
Pawlu Miruzzi

Il-Maestro **Paolo Miruzzi,** magħruf ukoll bħala **Pawlu Miruzzi,** (2 ta' Marzu 1852 - 16 ta' Mejju 1888) kien bandista fir-Royal Navy u surmast tal-banda li għal xi żmien mexxa is-Società Filarmonica Nazionale La Valette.

Huwa twieled fit-2 ta’ Marzu, 1852 fil-Belt Valletta. F’Jannar tal-1874 ingaġġa ruħu man-Navy Rjali bħala bandsman fuq l-**HMS Doris**. In-numru tas-servizz tiegħu kien 84986. Serva wkoll fuq diversi vapuri oħra qabel ma telaq min-Navy f’Diċembru 1883.

Għal xi żmien, kien assistant surmast tal-Banda tas-Società Filarmonica Nazionale La Valette, kariga li kien ilu jokkupa sa minn Mejju tal-1879. Kien biss wara li l-Maestro Emanuel Bartoli irreżenja minn Surmast fl-1885 li Paolo ħa l-banda Beltija f’idejh. Inħakem minn marda terminali u miet qasir il-għomor fl-età ta’ 36 sena.

Il-funeral tiegħu telaq mill-isptar sal-knisja Katidrali, bit-tebut jintrefa’ fuq l-ispallejn minn erba’ bandisti tal-banda tas-Società Filarmonica Nazionale La Valette u tnejn oħra tal-banda tas-Soċjetà Filarmonika Leone A.D. 1863. Skond il-ġurnal *Malta*, il-mewt tiegħu kienet fis-16 ta’ Mejju 1888. Huwa miet Għawdex peress li l-aħħar sena u nofs kien qattagħhom hemmhekk bħala konvalixxenza.

## Referenzi
Sptar Ġenerali ta' Għawdex

L-**Isptar Ġenerali ta' Għawdex** huwa l-uniku sptar pubbliku ta’ Għawdex. L-isptar jipprovdi servizzi mediċi u kirurġiċi kemm għal pazjenti interni kif ukoll esterni. Barra minn hekk, l-isptar huwa mgħammar b'servizz ta' emerġenza u huwa konness mal-isptarijiet ta' Malta b'servizz ta' ambulanza bl-ajru bbażat f'Għawdex.

## Storja
Lejn il-bidu tat-tieni nofs tas-seklu għoxrin, kienet inħasset il-ħtieġa li jinbnew faċilitajiet ġodda tas-saħħa fuq il-gżira ta' Għawdex. Fil-fatt, sas-snin sittin, jingħad li s-sptarijiet pubbliċi kienu ilhom jintużaw sa minn żmien il-Kavallieri f' Malta.

### Bini tal-isptar
Fl-1967, beda pjan serju biex jinbena sptar ġdid f'Għawdex - dak li llum il-ġurnata huwa s-Sptar Ġenerali ta' Għawdex. Kienet il-mira tal-awtoritajiet li jibnu sptar modern u ekonomiku, li għandu l-faċilitajiet biex jaqdi lill-popolazzjoni tal-gżira, li iktar ma jgħaddi żmien kien qed jiżdied.

L-isptar ġie iddiżinjat mill-perit Ibbetson, u fost l-inġiniera tal-proġett kien hemm John Poulson. L-ewwel ġebla ta dan l-isptar ġiet imqiegħda mir-reġina Eliżabetta II nhar is-16 ta' Novembru 1967, u l-isptar ġie uffiċjalment miftuħ mill-Ministru tas-Saħħa Albert Hyzler nhar il-31 ta' Mejju 1975.

L-isptar infetaħ fl-1975, inizjalment imsemmi Alfred Craig Hospital għall-kirurgu Malti, u mbagħad ingħata l-isem preżenti fl-1989.

### Il-konċessjoni tal-Vitals u Steward
Fl-10 ta' Ottubru tas-sena 2014, il-Gvern ta' Malta ffirma ftehim ma' grupp ta' operaturi magħruf bħala Vitals Global Healthcare (VGH). Dawn kellhom il-ħsieb li jiżviluppaw kumpless medikali f'Għawdex. Lejn il-bidu tal-2015, il-Gvern, permezz tal-ministru Konrad Mizzi, ippubblika sejħa għall-manteniment u titjib tas-servizzi fi tliet sptarijiet pubbliċi, fosthom dak t'Għawdex, u għażel lill-VGH biex jieħdu ħsieb dawn it-tliet sptarijiet. Iżda din il-konċessjoni mxiet fl-idejn tal-kumpanija Amerikana Steward Health Care lejn il-bidu tas-sena 2018. Skont il-ftehim tal-konċessjoni, kellha tinbena parti ġdida fl-isptar ta' Għawdex sal-aħħar ta' Mejju 2018, iżda din qatt ma saret. Kellha tinbena ukoll l-iskola Medika Barts sal-bidu ta' Lulju 2017, iżda din tlestiet biss f'Ottubru tal-2019.

Il-konċessjoni kienet fil-mira ta' *audit* fl-2023, li sabet irregolaritajiet diversi fil-konċessjoni. Saru ukoll investigazzjonijiet ġurnalistiċi minn gazzetti lokali u internazzjonali, fosthom it-Times of Malta, il-gazzetta The Shift News, u l-proġett internazzjoni OCCRP.

### Il-gvern jieħu lura l-isptar
Il-konċessjoni ġiet definittivament annullata mill-qrati tal-ġustizzja Maltin f'Ottubru tal-2023, wara kawża tal-mexxej tal-oppożizzjoni Adrian Delia li allega irregolitajiet u korruzzjoni fit-tali konċessjoni, bil-kontroll tat-tliet sptarijiet imur lura għand il-gvern.

F'Mejju tal-2024, il-gvern żvela pjanti ġodda għall-isptar, fejn dan jerġa' jinbena u jkollu 400 sodda disponibbli; ix-xogħolijiet huwa skedati li jdumu bejn 5 u 7 snin.

## Referenzi
Radar ta' Ħad-Dingli

Ir-**Radar ta' Ħad-Dingli** huwa installazzjoni kbira tar-radar li tinsab fuq l-irdum ta' Ħad-Dingli f'Malta. Ir-radar jintuża biex jikkontrolla t-traffiku tal-ajru fl-ispazju tal-ajru Malti u huwa operat minn Malta Air Traffic Services Limited. Ir-radar huwa komponent ewlieni tas-sistema ta' ġestjoni tat-traffiku tal-ajru tal-pajjiż, u għandu rwol kritiku fl-iżgurar tas-sikurezza tal-avjazzjoni fir-reġjun Mediterran.

L-ewwel stazzjon tar-radar fil-Gżejjer Maltin, ir-Radar "l-antik" ta’ Ħad-Dingli, ġie stabbilit fl-irdumijiet ta’ Ħad-Dingli fis-27 ta’ Marzu 1939. Il-funzjoni tiegħu kienet li jsib ajruplani fil-qrib. Il-Brittaniċi bnew u użaw ukoll kumpless taħt l-art matul it-Tieni Gwerra Dinjija. Kien hemm sistema ta’ trijangolazzjoni li bejn l-irdumijiet ta’ Ħad-Dingli maż-żona Tas-Silġ f'Marsaxlokk u maż-żona tal-Wardija, u l-informazzjoni miġbura minn din is-sistema kienet tintbagħat għal aktar analiżi lill-Lascaris War Rooms fil-Belt Valletta. Minn hemm, setgħu jiġu mmarkati l-postijiet tal-ajruplani tal-għadu fuq mappa, sabiex l-ajruplani tal-gwerra tar-Forzi Rjali (RAF) jkunu jistgħu jinterċettawhom. Il-Brittaniċi installaw ukoll kabina tat-telegrafija bir-radju fost affarijiet oħra. 

Wara li l-Maltin ħadu l-kontroll tas-sistemi tat-traffiku tal-ajru mill-forzi Brittaniċi fl-1979, l-iżvilupp tal-installazzjoni tar-radar il-ġdid beda fuq l-istess sit fl-1984, u l-istazzjon il-ġdid kien qed jintuża sal-1986. L-Istazzjon Tekniku, immexxi minn Malta Air Traffic Services Limited, issa jieħu ħsieb l-obbligi tekniċi u legali kollha tar-radar. Jimmaniġġja t-traffiku tal-ajru kollu mit-Tuneżija sa Kreta li jgħaddi mis-spazju tal-ajru (*flight information region*) tal-gżejjer Maltin.

## Referenzi
Bartolomeo Bezzina

Il-Monsinjur **Bartolomeo Bezzina**, magħruf ukoll bħala **Bartilmew Bezzina** jew **Dun Bert** (19 ta' Frar 1927 - 29 ta' Marzu 2009), kien saċerdot kattoliku Malti u serva bħala Arċipriet ta' diversi lokalitajiet. Huwa l-iktar magħruf bħala s-saċerdot tal-Mosta bejn l-1960 u l-1981, u huwa magħruf bħala "l-arċipriet tal-Inkurunazzjoni".

## Trobbija u saċerdozju
Huwa twieled il-parroċċa ta' Ħal Għargħur fid-19 ta' Frar 1927, bin Carmelo Bezzina u Caterina *née* Sciberras. Huwa ssemma Bartolomeo wara l-patrun tal-parroċċa tar-raħal u wara nannuh stess.

Temm l-istudju saċerdotali tiegħu fl-1951. Ġie ordnat saċerdot fil-5 ta' Awwissu mill-Arċisqof Mikiel Gonzi, u iċċelebra l-ewwel quddiesa tiegħu ħmistax wara, nhar id-19 ta' Awwissu.

Fil-15 ta' Frar 1954, telaq minn Ħal Għargħur u mill-21 ta' Frar ta' dik is-sena ħa l-kariga ta' Kappillan ta' Ħal Safi, kariga li baqa' fiha għal sitt snin u nofs, sa meta meta ħa l-pussess tal-parroċċa tal-Mosta.

## Arċipriet tal-Mosta
Huwa ħa l-pussess tal-parroċċa tal-Mosta nhar it-13 ta' Awwissu 1960. Dan ifisser li hu kien f'din il-kariga għall-festa ta' Santa Marija Assunta (li tiġi ċċelebrata fil-15 ta' Awwissu), fis-sena li kien qed jiġi kkommemorat il-mitt sena anniversarju tat-tlestija tal-bini tar-Rotunda tal-Mosta. 

Fl-1968, biex jiġi ċċelebrat l-ewwel ċentenarju mindu meta saret l-istatwa oriġinali tal-Assunta, l-Arċipriet kien żejjen din l-istatwa b'sandli tad-deheb iddekorat bid-djamanti; dan kien maħdum mill-arġentier Ġużeppi Pirotta. 

Waqt is-saċerdozju tiegħu, inbnew it-tnax il-statwa tal-Appostli li llum jinstabu fin-niċeċ u l-portiku tar-Rotunda. Ukoll waqt is-saċerdozju tiegħu, huwa ressaq petizzjoni lill-Arċisqof Mikiel Gonzi biex tiġi nkurunata x-Xbieha ta' Marija Mtellgħa s-Sema. Din it-talba ġiet milqugħa, u Dun Bert ppresieda fuq iċ-ċelebrazzjonijiet tal-Inkurunazzjoni fl-1975. Għal din ir-raġuni huwa magħruf bħala "l-Arċipriet tal-Inkurunazzjoni". 

Huwa baqa' fil-kariga ta' Arċipriet tal-Mosta sal-1981. Imbagħad, fl-4 ta' Awwissu 1985, huwa ħa t-titlu ta' Monsinjur billi ħa l-pussess fil-Katidral tal-Imdina.

Dun Bert baqa' jgħix il-Mosta anke wara li waqaf mill-kariga ta' Arċipriet u baqa' maħbub mill-Mostin. Huwa ngħata l-Onorifiċenza Ġieħ il-Mosta mill-ewwel Kunsill Lokali tal-Mosta nhar is-16 ta' Settembru 1997.

## Mewt u legazija
Huwa miet fit-28 ta' Marzu 2009, u saritlu quddiesa funebri fil-Mosta. Imbagħad, il-funeral tiegħu sar fil-knisja parrokkjali ta' Ħal Għargħur, u ndifen fiċ-ċimiterju ta' San Ġwann Battista ta' Ħal Għargħur, ġewwa qabar li kien ħejja huwa stess.

Fir-Rotunda tal-Mosta nsibu pittura ta' Dun Bert; din hija xogħol tal-artist Taljan Mario Caffaro Rore. Ftit wara mewtu, it-triq ta' ħdejn il-Katekomenju tal-Mosta ssemmiet wara l-arċipriet. Hemm ukoll triq residenzjali ġdida fil-Mosta li ssemmiet warajh; dan sar fl-2025 bħala parti mill-kommemorazzjoni ta' ħamsin sena mill-Inkunurazzjoni.

## Referenzi
Ġakbu Chetcuti

**Ġakbu Chetcuti**, magħruf aħjar bħala **Dun Ġakbu Chetcuti** (1624? - 12 ta' Settembru 1678), kien qassis Mosti. Huwa l-iktar magħruf għall-kwadru titulari tal-Assunta li jinstab fir-Bażilika ta' Santa Marija Assunta, Mosta, li kien sar b'legat tiegħu u li ġie inkurunat sollennement fl-10 ta' Awwissu 1975 mill-arċisqof ta' dak iż-żmien Bartolomeo Bezzina.

## Il-kwadru tal-Assunta
Il-kwadru titulari tal-Assunta kien oriġinarjament magħmul fl-1678 mill-pittur Pasquale Buhagiar u kien grazzi għal-legat ta' Dun Ġakbu Chetcuti li seta jinħadem dan il-kwadru. Dan huwa ftit inqas minn 200 sena qabel ma nbniet ir-Rotunda tal-Mosta li nsibu fiċ-ċentru tar-raħal illum il-ġurnata. Minħabba f'hemm, huwa magħruf li l-pittura kienet saret għall-knisja parrokkjali l-qadima tal-Mosta (jiġifieri dik ta' Tumas Dingli li kienet fuq l-istess sit fejn hemm ir-Rotunda llum) biex jieħu post kwadru ieħor eqdem minnu.

Fl-1827, il-kwadru kien ġie rrestawrat mill-pittur Giuseppe Hyzler. Imbagħad, wara li nbniet il-knisja l-ġdida tar-Rotunda (jiġifieri fl-1860), il-kwadru ġie mkabbar u rrestawrat mill-ġdid mill-pittur Salvatore Barbara. Il-kwadru kien reġa ġie rrestawrat lejn il-bidu tas-seklu 20 u għal darb'oħra lejn il-bidu tal-1975, ftit xhur qabel l-Inkurunazzjoni. Dan l-aħħar restawr sar minn Maurice Cordina.

Il-kwadru huwa maqsum f'żewġ partijiet; fil-parti ta' fuq hemm Santa Marija mtellgħa s-Sema mdawra bl-anġli, filwaqt li fil-parti t'isfel naraw lill-Appostli, b'mod partikolari San Pietru u San Pawl, mdawrin mal-qabar vojt.

Il-kwadru kien ġie inkurunat fl-10 ta' Awwissu 1975 mill-Arċipriet Dun Bartolomeo Bezzina billi tpoġġew kuruna tad-deheb u set lampieri tal-fidda madwar il-kwadru. Bħala kommemorazzjoni ta' 25 sena mill-inkurunazzjoni, tpoġġew ukoll tnax-il kewkba madwar ir-ras inkurunata tal-Assunta.

## Legat
Dun Ġakbu Chetcuti bla dubju jibqa magħruf għall-kwadru titulari. Bħala parti miċ-ċelebrazzjonijiet ta' 50 sena mill-Inkurunazzjoni, jiġifieri fis-sena 2025, issemmiet triq residenzjali ġdida fil-Mosta għalih.

## Referenzi
Anthony Sammut

**Anthony Sammut** (1921 - 1990) kien bandist u surmast Malti. Huwa serva bħala surmast tal-banda tas-Soċjetà Filarmonika Nicolò Isouard għal 26 sena bejn l-1954 u l-1980.

Fl-1973 jew 1974, il-Kumitat tas-Soċjetà Filarmonika Nicolò Isouard kien avviċina lis-saċerdot u poeta Dun Ġwann Debono. Huma talbuh biex jikteb il-lirika għal innu ġdid biex tiġi kkommemorata l-inkurunazzjoni tal-kwadru titulari tal-Assunta li jinstab fir-Rotunda tal-Mosta. Din il-lirika imbagħad għaddiet f'idejn il-Maestro Sammut, li kkompona l-mużika f'qasir żmien u beda l-provi mal-Banda u mal-Kor Santa Ċeċilja. L-innu ndaqq għall-ewwel darba nhar it-8 ta' Awwissu 1975, jumejn qabel ma l-kwadru ġie inkurunat.

Il-Maestro Sammut jibqa' magħruf l-liktar talli kkompona l-mużika għal dan l-Innu tal-Inkurunazzjoni. Fil-Każin tal-Banda tas-Soċjetà Filarmonika Nicolò Isouard insibu pittura u bust tas-surmast (maħdumin minn Raymond Pitrè u Salvu Deguara rispettivament).

Triq residenzjali ġdida fil-Mosta ssemmiet warajh fl-2025, bħala parti mill-kommemorazzjoni ta' ħamsin sena mill-inkurunazzjoni.

= Referenzi =
Ferdinand Calleja

**Ferdinand Calleja**, magħruf ukoll bħala **Ferdinandu Calleja** (4 ta' Settembru 1905 - 1980) kien tabib u benefattur Mosti. Huwa kien bin Lawrence u Margaret Calleja.

Huwa kien miżżewweġ lis-spiżjara Evelyn Agius Calleja (1923 - 2025) u flimkien kellhom tliet ibniet u kienu jgħixu ġo Villa Grech Mifsud fi Triq il-Kungress Ewkaristiku fil-Mosta.

Huwa serva bħala l-president tal-Banda Nicolò Isouard bejn l-1932 u l-1957, wara li telaq mill-kariga it-tabib Rużar Mizzi.

Nhar il-11 ta' Mejju 1948, huwa kien applika għal passaport ġdid peress li kellu bżonn imur l-Italja biex jistudja.

Bħala benefattur magħruf madwar ir-raħal, it-tabib jibqa' magħruf talli għen biex l-istatwa titolari ta' Santa Marija li tinsab fir-Rotunda tal-Mosta tkun tista' titlesta fil-ħin mill-iskulturi Manwel Buhagiar u Vincent Apap.

Triq residenzjali fil-Mosta, fl-inħawi ta' Tad-Dib, hija msemmija għalih.

= Referenzi =
Evelyn Agius Calleja

**Evelyn Agius Calleja** (1923 - 2025) kienet spiżjara. Hija twieldet nhar it-8 ta' Ottubru 1923 il-Furjana, bint Albert Agius u Mary *née* Ferrante. Hija kienet miżżewġa lit-tabib Mosti Ferdinand Calleja u flimkien kellhom tlett ibniet u kienu jgħixu ġo Villa Grech Mifsud fi Triq il-Kungress Ewkaristiku fil-Mosta.

Is-sinjura Agius Calleja mietet nhar is-27 ta' Ġunju 2025 fl-għomor ta' 101 sena.

= Referenzi =
Assoċjazzjoni Trasport Pubbliku

L-**Assoċjazzjoni Trasport Pubbliku** (komunement imqassra għal **ATP**; magħrufa wkoll bl-isem Ingliż tagħha **Public Transport Association**) kienet l-organizzazzjoni responsabbli għal kważi t-trasport pubbliku kollu fil-gżejjer Maltin sakemm dan it-trasport pubbliku ttieħed kompletament mill-operatur privat Arriva fit-3 ta' Lulju 2011.
It-trasport pubbliku f’Malta huwa pprovdut kważi esklussivament minn netwerk estensiv ta' karozzi tal-linja. Għal snin sħaħ, in-netwerk ta’ karozzi tal-linja ta’ Malta kien magħruf għall-użu tiegħu ta’ ħafna vetturi distintivi ta’ żmien ilu. Ħafna karozzi tal-linja kienu proprjetà privata tax-xufiera tagħhom. Is-sidien tal-karozzi tal-linja kienu membri tal-ko-operattiva ATP u kienu marbuta b’regolamenti, fosthom dwar il-kulur tal-karozzi tal-linja u dwar il-livell ta' servizz provdut.

L-ATP kienet responsabbli, fost affarijiet oħra, biex tistabbilixxi rotot u skedi tat-tluq, tistabbilixxi l-prezzijiet tal-karozzi tal-linja, u twettaq kontrolli abbord il-karozzi tal-linja. Il-biċċa l-kbira tar-rotot kienu jmorru jew jiġu mill-belt kapitali, Valletta, u dan kien jirrikjedi li l-passiġġieri jittrasferixxu hemm ta’ spiss.

Qabel ma l-kumpanija Arriva ħadet f'idejha t-trasport pubbliku, kien hemm 508 karozzi tal-linja li kienu jaħdmu. Minn dawn, 254 kienu jintużaw kuljum għal servizzi skedati. Illum il-ġurnata, xi wħud minn dawn il-karozzi tal-linja għadhom jintużaw għal skopijiet turistiċi, iżda ħafna minnhom ġew skrapjati jew huma miżmuma ġo garaxxijiet.
Victor Calvagna

**Victor Calvagna** (22 ta' Marzu 1958 - 2 ta' Jannar 2022) kien tabib, konsulent mediku, u lettur anzjan universitarju Malti kif ukoll il-fundatur tal-organizzazzjoni Puttinu Cares.

Huwa kien jispeċjalizza fit-trattament tal-kanċer pedjatrika u kien l-ewwel Malti li speċjalizza fl-onkoloġija. Kien magħruf bħala "bniedem umli li ta ħajtu kollha lit-tfal morda u lill-ġenituri tagħhom li tant kien iħobb". Huwa kien jipprattika diversi sports u kien dejjem jippromwovi l-eżerċizzju bħala mod ta' kif persuna tibqa' attiva u b'saħħitha.

F'Ottubru tas-sena 2002, huwa, flimkien ma' Rennie Zerafa, waqqaf il-fondazzjoni Puttinu Cares bil-għan li tipprovdi kura u sapport għat-tfal morda bil-kanċer u għall-familji tagħhom. Fost servizzi oħra, din il-fondazzjoni tagħmel kampanji ta' tagħrif u tipprovdi solidarjetà u wens. Hija tagħti ukoll sapport finanzjarju lill-familji affetwati billi tipprovdilhom akkomodazzjoni ġo Londra meta t-tfal ikollhom bżonn trattament speċjalizzat minħabba l-kundizzjoni tagħhom.

Lejn l-aħħar tas-sena 2021, it-tabib Calvagna kien intlaqat minn karozza waqt li kien qed jiġri fix-xatt tal-Qawra. Dan wassal biex traġikament jaqa' f'koma, u wara ftit jiem fit-taqsima tal-kura intensiva tas-Sptar Mater Dei huwa miet kawża tal-ġrieħi li ġarrab minn dan l-inċident. F'Ġunju tal-2022, is-sindku ta' San Pawl il-Baħar inawgura bust tat-tabib fil-Qawra, viċin ta' fejn kien seħħ l-inċident fatali. Ix-xahar ta' wara, ġie inawgurat ġnien residenzjali msemmi warajh fiż-żona Ta' Mlit fil-Mosta, viċin ta' fejn kien jgħix.

= Referenzi =
L-Ibleh

L-Ibleh (1948) huwa rumanz soċjo-realistiku miktub minn Ġużè Orlando. L-istorja hija issettjata fiż-żmien tat-tieni gwerra dinjija.

L-istorja hija dwar raġel li ra bomba tisplodi ħdejh u minn dakinhar beda jħares lejn is-soċjetà minn lenti differenti. Hu beda jara id-diffetti tas-soċjetà ta' dak iż-żmien, beda jkun mhux mifhum mill-bqija tan-nies u spiċċa waħdu.

Dan ir-rumanz jitkellem dwar is-soċjetà minn perspettiva xellugija.
Silvestru Fiteni

**Silvestru Fiteni** (1598? - ?), Baruni ta' Budapest, kien kavallier u nobbli li huwa magħruf għall-bini tal-kappella ta' San Silvestru Papa fil-Mosta.

Triq residenzjali fil-Mosta, viċin ta' din il-kappella, hija msemmija għalih.

## Il-Kappella ta' San Silvestru

Il-kappella tinsab proprju fi Vjal l-Indipendenza, fil-periferiji tal-Mosta. Fuqha nsibu iskrizzjoni bil-Latin li tgħid hekk:FITENI SYLVESTER EQVES SYLVESTRIBVS AGRIS DIVO SYLVESTRO DAT DICAT IPSE DOMVM 1664Jiġifieri: Il-Kavallier Silvestru Fiteni, mir-raba' xagħri, jagħti u jiddedika Iii San Silvestru din il-kappella, fl-1664. 

Ġol-kappella innifisha nsibu iktar informazzjoni fuq is-sur Fiteni, permess ta' iskrizzjoni oħra bil-Latin li għandha din it-traduzzjoni:In-Nobbli Silvestru Fiteni, Malti, Baruni ta' Budapest, wara li laħaq hakem u maħlul miż-żwieġ ... fl-imgħoddi mas-Sinjura Ġenoveffa ... D. Tassalocanna mdaħħal fl-Imqaddes Ordni Militari ta' San Ġwann ta' Ġerusalem, fil-grad ta' Kavallier ta' Kastellanija Emposta, mill-ġid tal-patrimonju akkwistat fi żmien iż-żwieġ, huwa waqqaf il-kommenda taħt l-isem ta' San Silvestru (tal-familja) Fiteni, għalih u għall-kavallieri (tal-imsemmija) Kastellanija; u għamel li tigi mwettqa b'permess Appostoliku, tal-24 ta' Diċembru 1657. Għalhekk bena dan il-lok mix-xagħri taht il-patroċinju ta' San Silvestru, fis-sena 1664."Il-kappella hija b'dedika lil San Silvestru Papa, li serva bħala kap tal-Knisja Kattolika bejn is-snin 314 u 334 (jew 335) u kien hu li għammed lill-Imperatur Ruman Kostantinu l-Kbir. Tiġi ċċelebrata quddies ta' kuljum fil-kappella, u ssir festa żgħira fl-aħħar tas-sena, jiġifieri fil-31 ta' Diċembru. Issir ukoll festa oħra f'ġieħ Santa Rita fl-22 ta' Mejju, u fil-fatt insibu statwa tagħha xogħol l-iskultur Għawdxi Wistin Camilleri.

Fil-kappella insibu wkoll inkwatru ta' San Silvestru Papa; dan kien ġie mpitter minn Stefano Erardi fl-1665. Il-kappella kienet ġarrbet ħsarat estensivi waqt it-Tieni Gwerra Dinjija, fejn is-sagristija ġiet meqruda għal kollox, iżda l-inkwatru kien ġie salvat peress li kien ittieħed ir-Rotunda bħala prekawzjoni.

Fil-ġenb tal-kappella, fejn illum il-ġurnata tgħaddi t-triq prinċipali, kien hemm remissa żgħira bl-arma tal-familja Fiteni fuq il-bieb tagħha. Din ġiet imwaqqa' fis-snin ħamsin jew sittin tas-seklu 20. Fis-snin tmenin, reġa' nbena l-artal tal-ġebel mill-ġdid mill-bennej Ġlormu Deguara, filwaqt li fl-2002 l-iskultur Mosti Savio Deguara ħadem żewġ statwi tal-ġebel ta' San Silvestru Papa u San Pietru Appostlu.

= Referenzi =
Alfred Palma

**Alfred Palma** kien kittieb, traduttur, u poeta Malti.

Huwa twieled il-Furjana fit-8 ta' Settembru 1939 u miet fit-18 ta' Diċembru 2025.

Palma kien magħruf l-aktar għat-traduzzjonijiet tiegħu tax-xogħolijiet ta' William Shakespeare u d-Divina Commedia ta' Dante Alighieri.

## Referenzi
Krasnodar

**Krasnodar** (bir-Russu: *Краснодар*) hija l-akbar belt fin-Nofsinhar tar-Russja. Tinsab fuq ix-xatt tax-xmara Kuban, mhux 'il bogħod mill-Baħar l-Iswed u l-Baħar ta' Azov. Il-popolazzjoni tal-belt hija ta' madwar 1.2 miljun abitant. Il-belt ġiet imwaqqfa fl-1793 u oriġinarjament kienet magħrufa bħala **Jekaterinodar** (bir-Russu: *Екатеринодар*). Krasnodar hija ċentru industrijali, kummerċjali u kulturali importanti tal-pajjiż. Spiss tiġi msejħa bħala l-belt kapitali tan-Nofsinhar tar-Russja.

## Storja
L-istorja ta' Krasnodar bdiet fl-1793, meta l-belt ġiet imwaqqfa mill-Kożakki tal-Baħar l-Iswed bħala fortizza militari. Oriġinarjament, il-belt kienet magħrufa bħala Jekaterinodar, f'ġieħ l-Imperatriċi Katerina l-Kbira. Matul is-seklu 19, il-belt żviluppat minn fortizza għal ċentru kummerċjali u industrijali importanti, speċjalment wara l-bini tal-ferrovija.

## Demografija
Il-popolazzjoni ta' Krasnodar hija ta' madwar 1.2 miljun resident skont l-istatistika uffiċjali. Madankollu, stimi ġodda jissuġġerixxu li n-numru reali issa huwa qrib iż-żewġ miljun ruħ minħabba l-immigrazzjoni interna kbira. Il-belt qed tesperjenza densità għolja u żieda mgħaġġla fil-popolazzjoni. Din is-sitwazzjoni qed toħloq sfidi ekonomiċi u soċjali kbar għall-belt.

## Ekonomija
Krasnodar hija ċentru ekonomiku ewlieni fin-Nofsinhar tar-Russja, b'ekonomija bbażata fuq setturi diversifikati bħall-kummerċ, is-servizzi u l-industrija. Il-belt hija ċentru kbir għall-kumpless agroindustrijali, l-inġinerija, il-kostruzzjoni u l-industrija tal-ikel. Barra minn hekk, minħabba l-pożizzjoni ġeografika favorevoli u r-riżorsi rikki tagħha, il-belt għandha potenzjal kbir fis-settur tat-turiżmu. Hija tattira wkoll investiment sinifikanti u hija meqjusa bħala ċentru tat-trasport u loġistika importanti.

## Nies notevoli
* Anna Netrebko (twieldet fl-1971), kantanta.

## Sport
* FC Kuban Krasnodar, klabb tal-futbol.

## Gallerija

Krasnodar, Russia, near natural colors, Sentinel-2 satellite image 2018-SEP-18.jpg
2023-10-22. Краснодар DSC 7534.jpg
Медакадемия Краснодар Russia.JPG
View of Krasnodar taken from Kozhevennaya street, 24 2020-04-18-5.jpg
Здание гостиницы централь 03.JPG
Karasunskiy okrug, Krasnodar, Krasnodarskiy kray, Russia - panoramio (27).jpg
2022. Краснодар DSC 9475.jpg
Триумфальная арка и памятник Святой Екатерине (1).jpg


## Klima
Il-klima ta' Krasnodar hija kklassifikata bħala waħda kontinentali moderata. Ix-xtiewe huma qosra u moderati b'possibbiltà ta' ġlata, filwaqt li s-sjuf huma twal u sħan ħafna, b'sigħat twal ta' xemx. Il-belt tirreġistra preċipitazzjoni mqassma b'mod ugwali matul is-sena kollha.

## Referenzi

## Ħoloq esterni

*
Karlu V tal-Imperu Ruman Imqaddes

**Karlu V** ( Ghent,   – Cuacos de Yuste,   ) kien l- Imperatur Ruman Sagru u l-Arċiduka tal-Awstrija mill- , Re ta' Spanja bħala **Karlu I** mill-1516  u Mulej tal- Olanda bħala Duka ta' Burgundy mill-1506.

Karl kien wieħed mill-akbar mexxejja militari fl-istorja Ewropea, huwa beda l-kolonjaliżmu Ewropew u waqqaf id-dinastija qawwija tal-Asburgu.L-esploraturi Spanjoli tagħhom kienu se jispiċċaw jeqirdu l-imperu Inka u l-imperu Aztec.
Giorgio De Simone

**Giorgio de Simone** kien kittieb u ġurnalista Taljan. 

## Bijografija

Imwieled f'Milan fl-1932, iggradwa fil-letteratura moderna u beda jikteb minn età żgħira ħafna, b'rakkonti qosra f'perjodiċi popolari. Ħadem fl-industrija fuq skala kbira, primarjament fil-ġurnaliżmu u l-komunikazzjonijiet.

Huwa l-awtur ta' artikli ppubblikati fil-gazzetta ta' kuljum *Il Giorno* (fis-snin tmenin) u *Avvenire* (mill-2009 sal-2017).

## Xogħlijiet
### Rumanzi

* 1977 - La gabbia di carta, Edizzjonijiet Paoline, Milan
* 1980 - L'escluso, Edizzjonijiet Mondadori, Milan (Premju Endine 1980)
* 1981 - L'incisione, Edizzjonijiet Rizzoli, Milan (Premju Città di Penne 1981)
* 1984 - L'Armonista, Edizzjonijiet Rizzoli, Milan (Premju Stresa; Premju Europa 1985; Premju Annese 1986)
* 1988 - Il caso Anima, Edizzjonijiet Rizzoli, Milan (Premju Maria Cristina di Savoia 1990)
* 1998 - L'isola dei pantèi, Edizzjonijiet Sellerio, Palermo 1998 (Premju Latina 1999)
* 2004 - Mondo prossimo, Edizzjonijiet Ares, Milan
* 2006 - Era un giorno di 32 ore, Edizzjonijiet Sellerio, Palermo
* 2012 - Michele tiene all'Inter ma crede in Dio, Edizzjonijiet Medusa, Milan

### Xi artikli ġurnalistiċi
* 1976 - *Il lettore arrabbiato*, ed. Pola, cover by Armando Testa

## Referenzi

## Ħoloq esterni
*