Tieqa tad-Dwejra

It-**Tieqa tad-Dwejra** jew it-**Tieqa Żerqa** kienet arkata naturali fil-gżira ta' Għawdex. Il-ħnejja naturali li ffurmat tul is-sekli fil-Bajja tad-Dwejra qrib il-bajja interna tad-Dwejra u l-Ġebla tal-Ġeneral, kienet waħda mill-attrazzjonijiet turistiċi ewlenin qabel ma waqgħet il-baħar f'maltempata li ħakmet iż-żona fit-8 ta' Marzu 2017. Il-blata ż-żgħira li għad fadal 'il fuq mil-livell tal-baħar ma għadhiex aċċessibbli bil-mixi. It-Tieqa tad-Dwejra, flimkien ma' karatteristiċi naturali oħra tal-madwar, dehret f'għadd ta' films internazzjonali u produzzjonijiet medjatiċi.

Il-ħnejja naturali kienet tikkonsisti minn blata kbira ħierġa mill-baħar qisha pilastru li kienet magħquda mal-irdum permezz ta' blata orizzontali. It-Tieqa Żerqa nħolqot ħafna snin ilu wara li ċeda s-saqaf ta' għar naturali, x'aktarx matul is-seklu 19. Iċ-ċediment finali tat-Tieqa fil-baħar ġie wara seklu ta' erożjoni naturali li bil-mod il-mod kien qiegħed inawwar biċċiet kbar tal-blat tal-franka.

## Storja

### Formazzjoni

It-Tieqa tad-Dwejra żviluppat permezz tal-erożjoni tal-irdumijiet mill-qawwa tal-baħar. Kollox jibda minn xaqq żgħir li jirriżulta mill-azzjoni tal-mewġ iħabbat mal-blat. Dan l-ispazju mingħajr blat jikkawża stress tensili diversi drabi li jwasslu għall-formazzjoni ta' ġontura vertikali li testendi 'l fuq mix-xaqq. Din il-ġontura kulma jmur titwessa', u l-ewwel tifforma għar u mbagħad eventwalment tifforma arkata. It-tmiem taċ-ċiklu tal-ħajja tal-arkata jintlaħaq meta l-erożjoni tant tkun kielet mill-formazzjoni, li l-artkata tiġi itqal mill-pilastri li jkunu qed jifilħuha u ċċedi. Mhux magħruf eżattament meta l-ħnejja kienet iffurmat, iżda l-proċess kollu x'aktarx li dam madwar 500 sena.

It-Tieqa tad-Dwejra ma tissemmiex fid-deskrizzjonijiet tas-sekli 17 u 18 taż-żona tad-Dwejra, li diġà kienet famuża minħabba l-Ġebla tal-Ġeneral viċin tagħha, allura x'aktarx li ma kinitx teżisti dak iż-żmien. Il-ktieb ta' Giovanni Francesco Abela *Della Descrizione di Malta* tal-1647 u l-manuskritt ta' De Soldanis *Il Gozo Antico-Moderno e Sacro-Profano* tal-1746, it-tnejn li huma jsemmu *Tieqa Żerqa* (miktuba bl-ortografija arkajka *Tieka Szerka*) jew *Għar iż-Żerqa*, iżda x'aktarx li kienu qed jirreferu għad-daħla tal-għar fil-baħar intern tad-Dwejra. Għalhekk, x'aktarx li meta ffurmat it-Tieqa tad-Dwejra, wirtet isem l-għar l-ieħor tal-baħar intern li għadu hemm sa llum.

L-iktar dokumentazzjoni antika tat-Tieqa tad-Dwejra hi illustrazzjoni tal-1824 tat-Torri tad-Dwejra. Madankollu, tidher fl-isfond tal-illustrazzjoni, u mhux ċar jekk kinitx għadha għar jew jekk kinitx diġà żviluppat f'arkata. Tpinġija bil-lapes tal-Logotenent Kurunell Richard Irton tat-Tieqa tad-Dwejra ffurmata għalkollox x'aktarx li saret fl-1830. Fl-1866, l-artist Edward Lear żar id-Dwejra u fil-ġurnal tiegħu ddikjara li “ix-xenarju tal-kosta mhuwiex daqshekk sabiħ daqs ix-xenarju ta' Malta”. L-ewwel ritratti antiki tal-arkata naturali probabbilment ittieħdu minn Richard Ellis, u jinsabu f'album li jappartjeni lil Michael Dundon bid-data tas-26 ta' Lulju 1879. Ir-ritratt li kien ħa Ellis ġie ppubblikat fi ktieb fl-2011, u juri differenza li tispikka meta mqabbel mar-ritratti tas-sekli 20 u 21.

Matul is-sekli 20 u 21, l-arkata kienet waħda mill-attrazzjonijiet turistiċi ewlenin tal-Gżejjer Maltin, u kienet sfond popolari fir-ritratti ta' ħafna turisti kif ukoll Maltin u Għawdxin stess. Kienet inkluża f'Żona Speċjali ta' Konservazzjoni, u fl-1998 ġiet inkluża fil-lista indikattiva ta' Malta tas-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO, flimkien mal-bqija tal-Bajja tad-Dwejra.

### Deterjorament u ċedimenti parzjali

Bejn is-snin 80 tas-seklu 20 u s-sena 2000, xi partijiet mill-blata orizzontali ta' fuq tal-arkata ċedew u waqgħu l-baħar, u b'hekk l-arkata twessgħet sew. F'April 2012, biċċa blata kbira fin-naħa ta' barra tal-arkata waqgħet u l-arkata kompliet tikber. F'Marzu 2013, waqgħu xi biċċiet oħra tat-Tieqa u erba' xhur wara tħejja rapport ġeoloġiku u ġeotekniku mill-konsulent Peter Gatt, li kien jirrappreżenta d-ditta lokali Geoscience Consulting Ltd. Ir-rapport iddetermina li l-arkata kienet “relattivament stabbli u kienet se tibqa' hekk għal għadd ta' snin oħra”, u li ma kien hemm l-ebda riskju “imminenti” ta' ċediment, għalkemm wissa li xi biċċiet oħra setgħu jaqgħu minnha u għaldaqstant setgħet tkun perikoluża għan-nies li joqorbu ħdejn l-arkata.

Fis-snin ta' wara komplew jaqgħu iktar biċċiet u jiżviluppaw iktar xquq. Is-sajjieda bdew jevitaw li jmorru viċin wisq tal-arkata bid-dgħajjes tagħhom, u tpoġġew sinjali ta' periklu biex inaffru lin-nies milli jimxu fuqha. Madankollu, ħafna nies xorta baqgħu jmorru jimxu fuq it-Tieqa tad-Dwejra regolarment, u sal-aħħar jiem baqgħu jittellgħu filmati fuq YouTube ta' nies jaqbżu l-baħar mit-Tieqa għal isfel.

F'Marzu 2016, Gatt wissa li l-użu illegali ta' splussivi fil-baħar intern tad-Dwejra seta' jkollu effett fuq it-Tieqa tad-Dwejra li diġà kienet dgħajfa kif inhi. Gatt ressaq il-kummenti tiegħu fid-dawl ta' investigazzjoni mill-Awtorità tal-Ambjent u l-Ippjanar ta' Malta li żvelat li “probabbilment kien qed jintuża” materjal splussiv biex jinqata' l-blat fid-daħla li tagħti għall-baħar intern tad-Dwejra. Kien hemm suspetti li dan il-qtugħ illegali kien qed isir bit-tir li d-daħla titwessa' sabiex ikunu jistgħu jidħlu dgħajjes ikbar.

F'Diċembru 2016, ġiet ippubblikata ordni ta' emerġenza li tipprojbixxi lin-nies milli jmorru fuq it-Tieqa tad-Dwejra, u li jiġu mħarrka b'multa ta' €1,500 jekk ma jirrispettawhiex. Madankollu, din qatt ma ġiet infurzata, u sa Marzu 2017 meta waqgħet, xorta kien hemm min kien baqa' jmur jimxi fuq l-arkata.

### Ċediment finali
L-arkata ċediet għall-ħabta tal-09:40 fit-8 ta' Marzu 2017 wara perjodu ta' maltempati qawwija, u ma baqa' jidher xejn fuq wiċċ il-baħar. L-ewwel ma ċeda kien il-“pilastru”, u dan wassal biex il-parti ta' fuq tal-arkata ċċedi wkoll miegħu. Il-pilastru xxaqqaq f'biċċiet kbar tal-blat li issa jinsabu f'qiegħ il-baħar. Jingħad li ċ-ċediment kien inevitabbli.

Iċ-ċediment ġie rrapportat kemm fuq il-mezzi tax-xandir lokali kif ukoll fuq dawk internazzjonali. Il-Prim Ministru ta' dak iż-żmien Joseph Muscat u l-Kap tal-Oppożizzjoni ta' dak iż-żmien Simon Busuttil, it-tnejn li huma kitbu fuq Twitter dwar il-waqgħa tat-Tieqa tad-Dwejra. Barra minn hekk, saru ħafna meme fuq il-internet u fil-midja soċjali lokali proprju fuq dan iċ-ċediment. L-Awtorità tal-Ambjent u tar-Riżorsi stqarret li l-waqgħa tat-Tieqa tad-Dwejra kienet telfa kbira għall-wirt naturali tal-Gżejjer Maltin. Il-Kummissjoni Ambjentali tal-Knisja ddikjarat li l-waqgħa kellha twassal biex il-poplu Malti u Għawdxi jirrifletti fuq il-wirt naturali tiegħu. Il-kunsill lokali ta' San Lawrenz ħeġġeġ lill-gvern biex jistabbilixxi pjan ta' ġestjoni għaż-żona kollha tad-Dwejra, li tinkludi diversi karatteristiċi notevoli oħra minkejja t-telfa tat-Tieqa tad-Dwejra.

Dakinhar taċ-ċediment, il-pulizija appellat biex il-pubbliku ma jżurx iż-żona. L-għadis fiż-żona ġie pprojbit temporanjament, minkejja li dan ma ġiex infurzat u ftit jiem wara tfaċċa filmat tal-fdalijiet tal-arkata f'qiegħ il-baħar. Il-fdalijiet tal-arkata ffurmaw għadd ta' karatteristiċi li ssejħu bħala “ġenna għall-bugħaddasa”, għalkemm l-Awtorità tat-Trasport u l-Awtorità tal-Ambjent u tar-Riżorsi xorta waħda baqgħu jappellaw biex il-pubbliku ma jersaqx lejn iż-żona qabel jintemmu l-ispezzjonijiet u l-istħarriġ meħtieġa.

Wara ċ-ċediment tal-arkata, Gatt sostna li wara li fassal ir-rapport tiegħu, hu kien talab biex ikun hemm monitoraġġ tal-arkata u tal-pilastru għal perjodu ta' żmien, sabiex iż-żona tiġi studjata u jiġi stabbilit jekk il-pilastru li kien qed jirfed l-arkata kienx qed jiċċaqlaq, “madankollu ma kien hemm l-ebda segwitu u l-kundizzjoni tal-pilastru baqgħet mhux magħrufa”.

### Wara ċ-ċediment finali
Fid-9 ta' Marzu 2017, il-gvern ħabbar li kien se jniedi inizjattiva internazzjonali dwar il-futur tad-Dwejra. L-opzjonijiet li kienu qed jitqiesu kienu jinkludu li s-sit jitħalla kif inhu, li l-fdalijiet tat-Tieqa jitneħħew minn qiegħ il-baħar u jiġu esposti xi mkien, li tinħoloq rikostruzzjoni artifiċjali jew bir-realtà awmentata, li jiġi stabbilit ċentru ta' interpretazzjoni jew li tinħoloq xi installazzjoni artistika fis-sit. Il-gvern iddikjara li l-arkata ma kinitx se tinbena mill-ġdid. L-uniku rispons għal din is-sejħa internazzjonali kien tal-iżviluppatur Għawdxi Joseph Portelli, li ppropona l-kostruzzjoni ta' lukanda f'barriera qrib il-post fejn kien hemm it-Tieqa tad-Dwejra. Il-proġett kien jinkludi żona ta' interpretazzjoni, ċentru tal-għadis, mużew interattiv, ċentru ta' osservazzjoni mill-għoli u faċilitajiet tat-trasport. F'Awwissu 2018 ġie mħabbar li l-gvern ma kienx qed jippjana li jissokta bil-proposta.

Fl-aħħar tal-2018, l-arkitett Russu Svetozar Andreev ta' Hoteì Russia, b'kollaborazzjoni ma' Elena Britanishskaya, ħabbar proposta ta' kostruzzjoni ta' struttura tal-azzar fis-sit fejn kien hemm it-Tieqa tad-Dwejra. Il-proġett jismu *The Heart of Malta* (Il-Qalb ta' Malta) u jikkonsisti minn struttura b'uċuħ poligonali riflessi tal-azzar, bid-daqs u bil-proporzjonijiet ibbażati fuq dawk tal-arkata naturali li waqgħet. L-istruttura suppost se tinkludi ħames sulari b'erja ta' iktar minn 5,000 m2 ta' spazju għall-eżibizzjonijiet, b'kull sular jirrappreżenta perjodu differenti mill-istorja ta' Malta. Spirali ċentrali tikkollega s-sulari flimkien. Din il-proposta ntlaqgħet minn reazzjonijiet favur u kontra mill-pubbliku. Il-biċċa l-kbira ta' dawk li wieġbu l-istħarriġ li sar online kienu favur. Madankollu, il-proġett ġie kkritikat ukoll peress li ż-żona park tal-baħar u l-proġett kieku jeqred il-fdalijiet tat-Tieqa tad-Dwejra f'qiegħ il-baħar. Barra minn hekk, il-pedamenti jkollhom ikunu fil-baħar f'fond ta' iktar minn 50 metru, u s-sit jinsab f'żona fejn spiss ikun hemm maltempata qawwija.

F'Awwissu 2019, triq ġdida fir-raħal ta' San Lawrenz ġiet imsemmija *Triq it-Tieqa tad-Dwejra* biex tfakkar is-sit naturali li ċeda.

## Ġeoloġija
It-Tieqa tad-Dwejra kienet arkata naturali għolja xi 28 metru u wiesgħa 25 metru. Kienet tinsab f'xifer irdum magħruf bħala l-Irdumijiet tad-Dwejra. L-arkata kienet tal-franka, blata sedimentarja li tinsab kważi kullimkien fil-Gżejjer Maltin u li ġiet depożitata fl-Epoka Oligoċene. L-arkata kienet maqsuma f'żewġ partijiet ewlenin, il-Parti A u l-Parti B. Il-Parti A ffurmat il-bażi u l-pilastri tal-arkata, u l-Parti B iffurmat il-biċċa l-kbira tal-biċċa ta' fuq mhux mirfuda tal-arkata.

Il-Parti A kellha ħxuna ta' xi 20 metru, kienet magħmula l-iktar minn fossili ta' algi ħomor ikkumpattati f'taħlita ta' franka u kalċite. Fejn kienet tifforma l-arkata, kellha erba' uċuħ, imsejħa minn A-1 sa A-4, u l-A-2 kien l-eħxen wiċċ. Dawn is-sedimenti ġew iddepożitati bil-mod u l-proċess seħħ taħt il-baħar f'fond ta' >30 metru b'kurrenti moderati.

Il-Parti B kellha ħxuna ta' xi 10 metru u kienet tinkludi ħames uċuħ, imsejħa minn B-1 sa B-5. Il-wiċċ B-1 kien jifforma saff irqiq ta' franka bajda bejn il-Parti A u l-kumplament tal-Parti B li kien pjuttost artab u għalhekk kien jitnawwar iktar faċilment bl-erożjoni. Għalhekk ifforma depressjoni madwar it-Tieqa. Ġie ddepożitat f'ilma baxx bl-azzjoni ta' ħafna mewġ. L-uċuħ B-2 u B-3 kienu jiffurmaw saff orizzontali oħxon seba' metri ta' ġebel u blat imrammel flimkien, li kien poruż u inqas ikkumpattjat. Il-wiċċ B-5 kien jifforma saff oħxon erba' metri tal-franka u bil-ġebel u l-blat b'konsistenza mtajna mnixxfa biż-żmien, u kien jifforma l-parti mhux mirfuda tal-arkata. L-uċuħ tal-Parti B kien fihom għadd ta' fossili, fosthom *Scutella*, *Pecten*, xewk kbir tar-rizzi u algi bentiċi kbar. Is-saffi kollha tal-Parti B kienu ġew penetrati minn żewġ ġonturi. Fuq il-wiċċ B-5 kien hemm ukoll saff ibridu tal-franka li kien ittiekel ferm bl-erożjoni.

L-arkata kienet tinsab viċin il-baħar intern tad-Dwejra, kavità ċirkolari kbira bi ħnejja żgħira fuqha li żviluppat tul ġontura fil-blat. Il-Ġebla tal-Ġeneral, gżejra li ffurmat meta l-pont ta' arkata naturali waqa', tinsab fil-qrib ukoll. Fiż-żona hemm ukoll it-Torri tad-Dwejra, torri kostali tal-għassa tas-seklu 17 li nbena mill-Ordni ta' San Ġwann. Fil-Grigal tad-Dwejra, xi 3.7 km 'il bogħod, hemm ukoll arkata naturali oħra msejħa t-Tieqa ta' Wied il-Mielaħ, li mhix magħrufa daqs it-Tieqa tad-Dwejra.

## Dehriet fil-mezzi tax-xandir
It-Tieqa tad-Dwejra dehret f'għadd ta' films, fosthom *Clash of the Titans* (1981), *The Count of Monte Cristo* (2002) u l-film Indjan bit-Tamil *Vinnaithaandi Varuvaaya*. Dehret ukoll fil-minisensiela tat-televiżjoni *The Odyssey* (1997). Intużat bħala post fejn inġibdet ix-xena tat-tieġ tad-Dothraki fl-ewwel staġun tas-sensiela televiżiva tal-HBO *Game of Thrones*. Meta nġibed *Game of Thrones* inqalgħet kontroversja sħiħa minħabba li ekosistema protetta ġiet danneġġata minn sottokuntrattur. F'filmat tar-reklami tad-ditta Hugo Boss tal-2017, David Colturi jidher jaqbeż mit-Tieqa tad-Dwejra u minn dik tal-Wied il-Mielaħ.

## Referenzi