Ħajt il-Kbir taċ-Ċina

Il-**Ħajt il-Kbir taċ-Ċina** (biċ-Ċiniż tradizzjonali: 萬里長城; biċ-Ċiniż issimplifikat: 万里长城; bil-pinyin: *Wànlǐ Chángchéng*) huwa sensiela ta’ fortifikazzjonijiet li nbnew tul il-fruntieri storiċi tat-Tramuntana tal-istati antiki taċ-Ċina u taċ-Ċina Imperjali bħala protezzjoni minn diversi gruppi nomadiċi mill-Isteppa Ewroasjatika. Inbnew diversi ħitan sa mill-bidu tas-seklu 7 Q.K., b’biċċiet selettivi li iktar ’il quddiem ġew magħquda flimkien minn Qin Shi Huang (220-206 Q.K.), l-ewwel imperatur taċ-Ċina. Ftit li xejn fadal mill-ħajt ta’ Qin Shi Huang. Iktar ’il quddiem, ħafna dinastiji suċċessivi bnew diversi biċċiet tal-ħitan fil-fruntieri u wettqu l-manutenzjoni tagħhom. L-iktar biċċiet magħrufa sew tal-ħajt inbnew mid-dinastija Ming (1368-1644).

Apparti għad-difiża, fost l-iskopijiet għaliex inbena l-Ħajt il-Kbir taċ-Ċina hemm il-kontrolli tal-fruntieri, l-impożizzjoni ta’ dazji fuq il-merkanzija ttrasportata tul it-Triq tal-Ħarir, ir-regolamentazzjoni jew it-tħeġġiġ tal-kummerċ, u l-kontroll tal-immigrazzjoni u l-emigrazzjoni. Barra minn hekk, il-karatteristiċi difensivi tal-Ħajt il-Kbir ittejbu permezz tal-kostruzzjoni ta’ torrijiet tal-għassa, barrakki għat-truppi, stazzjonijiet għall-gwarniġjoni, kapaċitajiet ta’ sinjalar bid-duħħan jew bin-nar, u l-fatt li l-mogħdija fuq il-Ħajt il-Kbir kienet isservi wkoll bħala kuritur tat-trasport.

Il-ħitan fil-fruntieri nbnew minn dinastiji differenti u għandhom diversi mogħdijiet. Kollettivament, jibdew minn Liaodong fil-Lvant u jibqgħu sejrin tal-Lag ta’ Lop fil-Punent, mill-fruntiera attwali bejn iċ-Ċina u r-Russja fit-Tramuntana sax-xmara Tao (Taohe) fin-Nofsinhar; tul ark li bejn wieħed u ieħor jimxi tul it-tarf tal-isteppa tal-Mongolja; u jkopri iktar minn 20,000 km b’kollox. Illum il-ġurnata, is-sistema difensiva tal-Ħajt il-Kbir ġeneralment hija rikonoxxuta bħala waħda mill-iktar għeġubijiet arkitettoniċi impressjonanti fl-istorja. Barra minn hekk, huwa Sit ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO mill-1987 u wieħed mis-Seba’ Għeġubijiet Ġodda tad-Dinja mill-2007.

## Ismijiet

Storikament, il-ġabra ta’ fortifikazzjonijiet magħrufa bħala l-Ħajt il-Kbir taċ-Ċina ngħatat ismijiet differenti kemm biċ-Ċiniż kif ukoll b’lingwi oħra.

Fid-dokumenti storiċi Ċiniżi, it-termini “Ħajt Twil/Ħitan Twal” (t 長城, s 长城, *Chángchéng*) jidhru fir-*Rekords tal-Istoriku l-Kbir* ta’ Sima Qian, fejn kienu jirreferu kemm għal ħitan kbar separati li nbnew bejn Stati fi Gwerra ma’ xulxin u fit-Tramuntana tagħhom, kif ukoll għall-kostruzzjoni iktar unifikata tal-Ewwel Imperatur. Il-karattru Ċiniż 城, li jfisser belt jew fortizza, huwa kompost fonosemantiku tar-radikali 土 u tal-fonetika 成 tad-“dinja”, u l-pronunzja tiegħu biċ-Ċiniż Antik ġie rikostruwit bħala **deŋ*. Oriġinarjament kien jirreferi għas-sur madwar il-bliet Ċiniżi tradizzjonali u kien jintuża bħala estensjoni għal dawn il-ħitan mad-dawra tal-istati rispettivi tagħhom; madankollu, illum il-ġurnata, huwa iktar frekwenti li tintuża bħala l-kelma Ċiniża għal “belt”.

L-isem itwal biċ-Ċiniż “Ħajt Twil Għaxart Elef Mil” (t 萬里長城, s 万里长城, *Wànlǐ Chángchéng*) ġie mid-deskrizzjoni ta’ Sima Qian fir-*Records*, għalkemm ma semmihomx eżatt b’dak il-mod. Il-*Ktieb ta’ Song* tal-493 W.K. jikkwota lill-ġeneral tal-fruntieri Tan Daoji li jirreferi għall-“ħajt twil 10,000 mil”, eqreb għall-isem modern, iżda dan l-isem qajla jidher fi żminijiet premoderni għajr hemmhekk. Il-mil Ċiniż tradizzjonali (里, *lǐ*) sikwit kien distanza irregolari li kien maħsub biex juri t-tul ta’ villaġġ standard u kien ivarja skont it-tip ta’ art, għalkemm kien jiġi standardizzat wara distanzi ta’ madwar terz tal-mil Brittaniku (540 metru). Minn żmien il-metrikazzjoni taċ-Ċina fl-1930 ’l hawn, sar ekwivalenti għal 500 metru eżatt, li jfisser li isem il-ħajt kieku jiddeskrivi distanza ta’ 5,000 km. Madankollu, dan l-użu ta’ “għaxart elef” (*wàn*) huwa figurattiv u sempliċement ifisser kwantità kbira “inkalkolabbli”.

Minħabba l-assoċjazzjoni tal-ħajt mal-allegata tirannija tal-Ewwel Imperatur, id-dinastiji Ċiniżi wara Qin Shi Huang is-soltu kienu jevitaw li jirreferu għaż-żidiet tagħhom mal-ħajt bl-isem ta’ “Ħajt Twil”. Minflok, kienu jintużaw diversi termini fir-rekords Medjevali, fosthom “fruntiera/i” (塞, *Sài*), “sur/swar” (垣, *Yuán*), “barriera/i” (障, *Zhàng*; fis-sens ta’ ostaklu), “il-fortizzi esterni” (外堡, *Wàibǎo*), u “l-ħajt/ħitan fil-fruntieri” (t 邊牆, s 边墙, *Biānqiáng*). Fost l-ismijiet poetiċi u informali li ngħataw lill-ħajt kien hemm “il-Fruntiera Vjola” (紫塞, *Zǐsài*) u "d-Dragun tad-Dinja” (t 土龍, s 土龙, *Tǔlóng*). Matul id-dinastija Qing biss reġa’ beda jintuża t-terminu “Ħajt Twil” biex jirreferi għall-ħafna ħitan fil-fruntieri irrispettivament fejn jinsabu jew minn liema dinastija oriġinaw, u li huwa l-ekwivalenti għall-“Ħajt il-Kbir”.

Xi sezzjonijiet tal-ħajt fin-Nofsinhar tad-Deżert tal-Gobi u fl-isteppa tal-Mongolja xi drabi jissejħu l-“Ħajt ta’ Genghis Khan”, anke jekk Genghis Khan ma bena l-ebda ħajt jew linja difensiva permanenti.

L-isem attwali evolva minn ġrajjiet dwar “il-ħajt Ċiniż” minn vjaġġaturi Ewropej moderni bikrin. Sas-seklu 19, “il-Ħajt il-Kbir taċ-Ċina” sar l-isem standard f’diversi lingwi Ewropej, fosthom il-Malti, l-Ingliż u l-Franċiż, għalkemm hemm lingwi oħra bħall-Ġermaniż li jirreferu għalih bħala “il-ħajt Ċiniż”.

## Storja

### Ħitan bikrin

Iċ-Ċiniżi diġà kienu midħla mat-tekniki tal-bini tal-ħitan fi żmien ir-rebbiegħa u l-ħarifa bejn is-sekli 8 u 5 Q.K. Matul dan iż-żmien u l-perjodu sussegwenti tal-Istati fi Gwerra ma’ xulxin, l-istati ta’ Qin, Wei, Zhao, Qi, Han, Yan, u Zhongshan kollha bnew fortifikazzjonijiet estensivi biex jiddefendu l-fruntieri tagħhom stess. Peress li l-għan tagħhom kien li jifilħu għall-attakki b’armi żgħar bħax-xwabel u l-lanez, dawn il-ħitan inbnew l-iktar bil-ġebel jew bl-ikkumpattar tal-ħamrija u ż-żrar.

Ir-Re Zheng tad-dinastija Qin ħakem l-aħħar tal-għedewwa tiegħu u għaqqad iċ-Ċina bħala l-Ewwel Imperatur tad-dinastija Qin (“Qin Shi Huang”) fil-221 Q.K. Bl-intenzjoni li jimponi tmexxija ċentralizzata u jipprevjeni l-attakki fewdali mill-ġdid, huwa ordna l-qerda tas-sezzjonijiet tal-ħitan li kienu jiddividu l-imperu tiegħu fl-istati kif kienu qabel. Madankollu, sabiex jippożizzjoni l-imperu tiegħu kontra l-poplu Xiongnu mit-Tramuntana, huwa ordna l-bini ta’ ħitan ġodda biex jgħaqqad flimkien il-kumplament tal-fortifikazzjonijiet tul il-fruntiera tat-Tramuntana tal-imperu. “Ibni u avvanza” kien prinċipju gwida ċentrali fil-kostruzzjoni tal-ħajt, u dan jimplika li ċ-Ċiniżi ma kinux qed jibnu fruntiera fissa permanenti. It-trasport tal-kwantità kbira ta’ materjali meħtieġa għall-kostruzzjoni kien diffiċli, għaldaqstant il-bennejja dejjem kienu jippruvaw jużaw ir-riżorsi lokali. Kienu jużaw ġebel mill-muntanji meta kienu qed jibnu sezzjonijiet tal-ħajt ħdejn il-muntanji, filwaqt li kienu jużaw ħamrija kkumpattjata f’postijiet b’art watja. Ma hemm l-ebda rekord storiku eżistenti li jindika t-tul eżatt li kienu jkopru l-ħitan tad-dinastija Qin. Il-biċċa l-kbira tal-ħitan l-antiki ttieklu bl-erożjoni tul is-sekli, u għad fadal biss ftit sezzjonijiet minnhom illum il-ġurnata. Kemm intużaw bnedmin bl-eżatt mhuwiex magħruf, iżda ġie stmat minn xi awturi li mijiet ta’ eluf ta’ ħaddiema mietu huma u jibnu l-ħajt tad-dinastija Qin. Iktar ’il quddiem, id-dinastija Han, id-Dinastiji tat-Tramuntana, u d-dinastija Sui, kollha sewwew, bnew mill-ġdid jew espandew xi sezzjonijiet tal-Ħajt il-Kbir biex jiddefendu lilhom infushom mill-invażuri tat-Tramuntana. Id-dinastiji Tang u Song ma għamlu l-ebda sforz sinifikanti fir-reġjun. Id-dinastiji l-oħra għajr il-Han bnew ukoll il-ħitan fil-fruntieri tagħhom: it-Tramuntana ta’ Wei mmexxija minn Xianbei, Liao mmexxija minn Khitan, Jurchen Jin u l-Punent ta’ Xia stabbiliti minn Tangut, li mexxa territorji kbar fit-Tramuntana taċ-Ċina għal sekli sħaħ, kollha kemm huma bnew ħitan difensivi iżda dawn kienu jinsabu ferm iktar fit-Tramuntana tal-Ħajt il-Kbir kif nafuh illum, fil-provinċja taċ-Ċina tal-Mongolja Interna u fil-Mongolja stess.

### Dinastija Ming

Il-kunċett tal-Ħajt il-Kbir reġa’ ngħata l-ħajja taħt id-dinastija Ming fis-seklu 14, u wara t-telfa tal-armata tad-dinastija Ming kontra l-Ojrati fil-Battalja ta’ Tumu. Id-dinastija Ming ma rnexxielhomx jiksbu vantaġġ militari ċar kontra t-tribujiet tal-Mongolja wara diversi battalji, u l-kunflitt dam ħafna u beda jkollu effett fuq l-imperu. Għalhekk, id-dinastija Ming adottat strateġija ġdida biex trażżan l-invażjonijiet tat-tribujiet nomadiċi permezz tal-kostruzzjoni ta’ ħitan tul il-fruntiera tat-Tramuntana taċ-Ċina. Il-kontroll tal-Mongoli stabbilit fid-Deżert ta’ Ordos ġie rikonoxxut u l-ħajt inbena mat-tarf tan-Nofsinhar tad-deżert minflok ma inkorpora l-lilwa tax-Xmara Safra.

Għad-differenza tal-fortifikazzjonijiet bikrin, il-kostruzzjoni tad-dinastija Ming kienet iktar b’saħħitha u iktar elaborata minħabba l-użu tal-brikks u tal-ġebel minflok il-ħamrija kkumpattjata. Huwa stmat li nbnew sa 25,000 torri tal-għassa fuq il-ħajt. Peress li l-attakki Mongoli komplew perjodikament tul is-snin, id-dinastija Ming allokat riżorsi konsiderevoli biex il-ħitan jissewwew u jissaħħu. Xi sezzjonijiet ħdejn il-belt kapitali tad-dinastija Ming, Beijing, kienu tassew b’saħħithom. Bejn l-1567 u l-1570, Qi Jiguang sewwa u saħħaħ ukoll il-ħajt, kesa bil-brikks sezzjonijiet tal-ħajt li kienu magħmula bil-ħamrija kkumpattjata u bena 1,200 torri tal-għassa mill-Mogħdija Muntanjuża ta’ Shanhaiguan sa Changping għas-sinjalar tal-attakki Mongoli. Matul is-snin 40 u 60 tas-seklu 15, id-dinastija Ming bniet ukoll l-hekk imsejjaħ “Ħajt ta’ Liaodong”. Il-funzjoni kienet simili għal dik tal-Ħajt il-Kbir (li sa ċertu punt kien estensjoni tiegħu), iżda l-kostruzzjoni tiegħu kienet iktar bażika. Il-Ħajt ta’ Liaodong kien iħaddan fih l-art agrikola tal-provinċja ta’ Liaodong, u kien jipproteġiha mill-inkursjonijiet potenzjali tal-Jurċeni u l-Mongoli ta’ Oriyanghan mill-Majjistral u tal-Jurċeni ta’ Jianzhou mit-Tramuntana. Filwaqt li ntużaw xi ġebel u madum f’xi partijiet tal-Ħajt ta’ Liaodong, il-biċċa l-kbira tiegħu kien fil-fatt sempliċi diga magħmula mill-ħamrija b’ħandaq fuq kull naħa tiegħu.

Lejn l-aħħar tad-dinastija Ming, il-Ħajt il-Kbir għen lill-imperu kontra l-invażjonijiet tal-Manchu li bdew lejn għall-ħabta tal-1600. Anke wara t-telfa ta’ Liaodong kollha, l-armata tad-dinastija Ming irnexxielha żżomm il-Mogħdija Muntanjuża ta’ Shanhai li kienet iffortifikata sa snienha, u ma ħallewx lill-Manchu jaħkmu l-artijiet fil-qalba taċ-Ċina. Il-Manchu fl-aħħar irnexxielhom jaqsmu minn naħa għall-oħra tal-Ħajt il-Kbir fl-1644, wara li Beijing kienet diġà nħakmet mir-ribelli ta’ Li Zicheng. Qabel, il-Manchu kienu qasmu minn naħa għall-oħra tal-Ħajt il-Kbir diversi drabi iżda biex jattakkaw, mentri din id-darba kienet biex jaħkmu. Il-bibien fil-Mogħdija Muntanjuża ta’ Shanhai nfetħu fil-25 ta’ Mejju mill-ġeneral kmandant tad-dinastija Ming, Wu Sangui, li fforma alleanza mal-Manchu, bit-tama li juża l-Manchu biex ikeċċi r-ribelli minn Beijing. Il-Manchu malajr ħatfu l-belt ta’ Beijing, u eventwalment rebħu kontra d-dinastija Shun stabbilita mir-ribelli u l-kumplament tar-reżistenza għad-dinastija Ming, u stabbilew it-tmexxija tad-dinastija Qing fiċ-Ċina kollha.

Taħt id-dinastija Qing, il-fruntieri taċ-Ċina marru lil hinn mill-ħitan u l-Mongolja ġiet annessa fl-imperu; għaldaqstant il-kostruzzjonijiet fuq il-Ħajt il-Kbir waqfu. Min-naħa l-oħra, l-hekk imsejħa Palizzata taż-Żafżafa, li kienet issegwi linja simili għal dik tal-Ħajt ta’ Liangdong tad-dinastija Ming, inbniet mill-mexxejja tad-dinastija Qing fil-Manċurja. Madankollu, l-iskop tiegħu ma kienx id-difiża iżda iktar il-prevenzjoni tal-migrazzjoni taċ-Ċiniżi Han fil-Manċurja.

### Rakkonti barranin

L-ebda mill-Ewropej li żaru ċ-Ċina jew il-Mongolja fis-sekli 13 u 14, bħal Giovanni da Pian del Carpine, William ta’ Rubruck, Marco Polo, Odorico da Pordenone u Giovanni de' Marignolli, ma semmew il-Ħajt il-Kbir.

Il-vjaġġatur tat-Tramuntana tal-Afrika Ibn Battuta, li żar iċ-Ċina fid-dinastija Yuan għall-ħabta tal-1346, kien sema’ bil-Ħajt il-Kbir taċ-Ċina, possibbilment anke qabel wasal iċ-Ċina. Huwa kiteb li l-ħajt jinsab “vjaġġ ta’ sittin jum” bogħod minn Zeitun (illum Quanzhou) fir-rakkonti tiegħu dwar l-ivvjaġġar *Rigal għal dawk li jikkontemplaw l-għeġubijiet tal-bliet u l-meravilji tal-ivvjaġġar*. Huwa assoċjah mal-leġġenda tal-ħajt imsemmi fil-Koran, li Dhul-Qarnayn (assoċjat is-soltu ma’ Alessandru l-Kbir) li kien inbena biex jipproteġi lin-nies qrib il-Ġappun mis-slavaġ Gog u Magog. Madankollu, Ibn Battuta ma seta’ jsib jew ma kien jaf lil ħadd li kien rah, li jagħti x’tifhem li għalkemm kien hemm xi fdalijiet tal-ħajt dak iż-żmien, ma kinux sinifikanti.

Ftit wara li l-Ewropej laħqu ċ-Ċina bil-baħar fid-dinastija Ming fil-bidu tas-seklu 16, fl-Ewropa bdew jiċċirkolaw rakkonti tal-Ħajt il-Kbir, anke jekk l-ebda Ewropew ma rah effettivament qabel seklu ieħor. Possibbilment, waħda mill-iktar deskrizzjonijiet Ewropej bikrin tal-ħajt u tal-importanza tiegħu għad-difiża tal-pajjiż kontra t-“Tartari” (jiġifieri l-Mongoli) jinsab f”*Asja*, ir-rakkont ta’ João de Barros tal-1563. Rakkonti bikrin oħra f’sorsi tal-Punent jinkludu dawk ta’ Gaspar da Cruz, Bento de Goes, Matteo Ricci, u l-Isqof Juan González de Mendoza fl-1585 li ddeskrivih bħala “xogħol stupend u imponenti” tal-arkitettura, minkejja li ma kienx rah. Fl-1559, fix-xogħol tiegħu *Trattat dwar iċ-Ċina u r-Reġjuni tal-Madwar*, Gaspar da Cruz joffri diskussjoni bikrija dwar il-Ħajt il-Kbir. X’aktarx li l-ewwel rakkont dokumentat ta’ Ewropew li fil-fatt daħal iċ-Ċina permezz tal-Ħajt il-Kbir fl-1605, kien dak tal-Ġiżwita Portugiż Bento de Góis li wasal mill-Indja mill-Mogħdija Muntanjuża ta’ Jiayu fil-Majjistral. Ir-rakkonti Ewropej bikrin kienu fil-biċċa l-kbira mudesti u empiriċi, u jirriflettu mill-qrib il-fehim Ċiniż kontemporanju tal-ħajt, għalkemm iktar ’il quddiem donnhom saru iperboli, fosthom l-istqarrija żbaljata iżda famuża li l-ħitan tad-dinastija Ming kienu l-istess ħitan li kienu nbnew mill-ewwel imperatur fis-seklu 3 Q.K.

Meta ċ-Ċina fetħet il-fruntieri tagħha għall-merkanti u għall-viżitaturi barranin wara t-telfa li ġarrbet fl-Ewwel u fit-Tieni Gwerer tax-Xaħxieħa, il-Ħajt il-Kbir sar attrazzjoni ewlenija għat-turisti. Ir-rakkonti dwar l-ivvjaġġar tas-seklu 19 komplew isaħħu r-reputazzjoni u l-mitoloġija dwar il-Ħajt il-Kbir.

## Rotta

Tul iż-żmien ma nstabitx definizzjoni formali ta’ x’jikkostitwixxi l-“Ħajt il-Kbir”, u għaldaqstant ir-rotta sħiħa tal-Ħajt il-Kbir diffiċli tiġi deskritta bir-reqqa. Il-linji difensivi fihom diversi biċċiet ta’ swar, trinek u fosos, kif ukoll fortizzi individwali.

Fl-2012, abbażi ta’ riċerka eżistenti u r-riżultati ta’ stħarriġ komprensiv tal-immappjar, l-Amministrazzjoni Nazzjonali tal-Wirt Kulturali taċ-Ċina kkonkludiet li s-siti assoċjati li fadal tal-Ħajt il-Kbir jinkludu 10,051 sezzjoni tal-ħajt, 1,764 sur jew trinka, 29,510 binjiet individwali, u 2,211-il fortifikazzjoni jew mogħdija muntanjuża, b’tul totali tal-ħitan u tat-trinek ta’ 21,196 km. L-istudju inkorpora teknoloġiji avvanzati u ikkalkula li l-Ħajt il-Kbir tad-dinastija Ming huwa twil 8,850 km. Dan jikkonsisti f’6,259 km ta’ sezzjonijiet tal-ħajt, 359 km ta’ trinek u 2,232 km ta’ barrieri difensivi naturali bħal għoljiet u xmajjar. Barra minn hekk, is-siti tal-Ħajt il-Kbir tad-dinastiji Qin, Han u preċedenti għandhom tul totali ta’ 3,080 km; il-fortifikazzjonijiet fil-fruntieri tad-dinastija Jin (1115-1234) huma twal 4,010 km; il-kumplament imorru lura għad-dinastiji tat-Tramuntana ta’ Wei, tat-Tramuntana ta’ Qi, ta’ Sui, ta’ Tang, tal-Ħames Dinastiji, ta’ Song, ta’ Liao u ta’ Xixia. Madwar nofs is-siti jinsabu fil-Mongolja Interna (31 %) u f’Hebei (19 %).

### Ħajt il-Kbir tad-dinastija Han
Il-fortifikazzjonijiet tad-dinastija Han jibdew mill-Mogħdija Muntanjużi ta’ Yumen u ta’ Yang, fil-Lbiċ ta’ Dunhuang, fil-provinċja ta’ Gansu. F’Mamitu (t 馬迷途, s 马迷途, *Mǎmítú*, “żwiemel li jitilfu triqithom”) hemm il-fdalijiet tal-postijiet ta’ kontroll tal-fruntieri l-iktar remoti tad-dinastija Han qrib il-Mogħdija Muntanjuża ta’ Yumen.

### Ħajt il-Kbir tad-dinastija Ming

Il-Mogħdija Muntanjuża ta’ Jiayu, fil-provinċja ta’ Gansu, hija l-punt tal-Punent tal-Ħajt il-Kbir tad-dinastija Ming. Minn hemm, il-ħajt jgħaddi b’mod mhux kontinwu tul il-Kuritur ta’ Hexi u fid-deżerti ta’ Ningxia, fejn jidħol fit-tarf tal-Punent tal-lilwa tax-Xmara Safra f’Yinchuan. Hawnhekk l-ewwel ħitan kbar li nbnew fid-dinastija Ming jgħaddu mid-Deżert ta’ Ordos għat-tarf tal-lilwa tax-Xmara Safra. Hemmhekk, fil-Mogħdija Muntanjuża ta’ Piantou (t 偏頭關, s 偏头关, *Piāntóuguān*) f’Xinzhou, fil-provinċja ta’ Shanxi, il-Ħajt il-Kbir jinqasam fil-“Ħajt il-Kbir Estern” (t 外長城, s 外长城, *Wài Chǎngchéng*) estiż tul il-fruntiera tal-Mongolja Interna ma’ Shanxi fil-provinċja ta’ Hebei, u l-“Ħajt il-Kbir Intern” (t 內長城, s 內长城, *Nèi Chǎngchéng*) mix-Xlokk tal-Mogħdija Muntanjuża ta’ Piantou għal xi 400 km, li jgħaddi minn mogħdijiet muntanjużi importanti bħal dawk ta’ Pingxing u ta’ Yanmen qabel ma jingħaqad mal-Ħajt il-Kbir Estern f’Sihaiye (四海冶, *Sìhǎiyě*), fil-Kontea ta’ Yanqing, f’Beijing.

Is-sezzjonijiet tal-Ħajt il-Kbir madwar il-muniċipalità ta’ Beijing huma l-iktar famużi: ġew rinnovati spiss u jżuruhom ħafna turisti. Is-sezzjoni ta’ Badaling tal-Ħajt il-Kbir ħdejn Zhangjiakou hija l-iktar sezzjoni famuża tal-ħajt, peress li din kienet l-ewwel sezzjoni tal-ħajt li nfetħet għall-pubbliku fir-Repubblika Popolari taċ-Ċina, kif ukoll kienet is-sezzjoni li kienet tintwera l-ewwel lid-dinjitarji barranin. Is-sezzjoni ta’ Badaling tal-Ħajt il-Kbir żaruha kważi 10 miljun viżitatur fl-2018, u fl-2019, iddaħħal limitu ta’ 65,000 viżitatur kuljum. Fin-Nofsinhar tas-sezzjoni ta’ Badaling hemm il-Mogħdija Muntanjuża ta’ Juyong; fl-imgħoddi kienet tintuża miċ-Ċiniżi biex jipproteġu lil arthom u għalhekk din is-sezzjoni tal-ħajt kellha ħafna gwardji għassa għad-difiża tal-belt kapitali Beijing. Din is-sezzjoni tal-ħajt hija magħmula mill-ġebel u mill-brikks b’għoli ta’ 7.8 metri u b’wisa’ ta’ 5 metri.

Waħda mis-sezzjonijiet l-iktar panoramiċi tal-Ħajt il-Kbir tad-dinastija Ming hija dik tal-għoljiet wieqfa ta’ Jinshanling. Minn hemm tgħaddi għal 11-il kilometru, b’għoli ta’ ħames sa tmien metri, u b’wisa’ ta’ sitt metri minn isfel li jidjiequ għal ħames metri fuq nett. Wangjing Lou (t 望京樓, s 望京楼, *Wàngjīng Lóu*) huwa wieħed mis-67 torrijiet tal-għassa ta’ Jinshanling, 980 metru ’l fuq mil-livell tal-baħar. Fix-Xlokk ta’ Jinshanling hemm is-sezzjoni ta’ Mutianyu tal-Ħajt il-Kbir li sserrep minn quċċata għall-oħra tal-muntanji fix-Xlokk u fil-Majjistral għal 2.25 km. Din hija kkollegata mal-Mogħdija Muntanjuża ta’ Juyongguan fil-Punent u ma’ Gubeikou fil-Lvant. Din is-sezzjoni kienet waħda minn tal-bidu li ġew rinnovati wara r-Rivoluzzjoni Kulturali.

Fit-tarf tal-Golf ta’ Bohai hemm il-Mogħdija Muntanjuża ta’ Shanhai, li hija kkunsidrata bħala t-tarf tradizzjonali tal-Ħajt il-Kbir taċ-Ċina. Il-parti tal-ħajt f’din il-mogħdija muntanjuża li twassal għall-baħar hija msejħa “Ras id-Dragun tal-Qedem”. Tliet kilometri fit-Tramuntana tal-mogħdija muntanjuża hemm is-sezzjoni ta’ Jiaoshan (t 焦山長城, s 焦山长城, *Jiāoshān Chángchéng*), is-sit tal-ewwel muntanja tal-Ħajt il-Kbir. Ħmistax-il kilometru minn Shanhaiguan hemm Jiumenkou (t 九門口, s 九门口, *Jiǔménkǒu*), li hija l-unika sezzjoni tal-ħajt li nbniet bħala pont.

Fl-2009, 180 km ta’ sezzjonijiet tal-ħajt tad-dinastija Ming li qabel ma kinux magħrufa u kienu moħbija qalb l-għoljiet, it-trinek u x-xmajjar, ġew skoperti permezz tal-għajnuna tat-tagħmir bir-raġġi infraħomor u bil-GPS. F’Marzu u f’April 2015, disa’ sezzjonijiet b’tul totali ta’ iktar minn 10 km, li x’aktarx huma parti mill-Ħajt il-Kbir, ġew skoperti tul il-fruntiera tar-reġjun awtonomu ta’ Ningxia u l-provinċja ta’ Gansu.

## Karatteristiċi
Qabel l-użu tal-brikks, il-Ħajt il-Kbir kien mibni l-iktar bil-ħamrija kkumpattjata, il-ġebel u l-injam. Madankollu, matul id-dinastija Ming, il-brikks bdew jintużaw sew f’ħafna sezzjonijiet tal-ħajt, flimkien mal-madum u mal-ġebla tal-ġir. Id-daqs u l-piż tal-brikks kienu jiffaċilitaw il-kostruzzjoni ħafna iktar mill-ħamrija u l-ġebel, għaldaqstant il-kostruzzjoni bdiet tħaffef. Barra minn hekk, il-brikks kienu jifilħu iktar piż u iktar fit-tul mill-ħamrija kkumpattjata. Il-ġebel jiflaħ iktar mill-brikks minħabba l-piż tiegħu, iżda iktar diffiċli biex jintuża. B’hekk, il-ġebel kien jinqata’ f’għamliet rettangolari għas-sisien, għat-truf tal-qafas tal-ħajt u għad-daħliet. Fil-biċċa l-kbira tal-partijiet ta’ fuq nett tas-sezzjonijiet tal-ħajt, kien ikun hemm parapetti b’distakki difensivi b’għoli ta’ iktar minn 30 cm, u b’wisa’ ta’ madwar 23 cm. Minn dawn il-parapetti, il-gwardji setgħu joqogħdu għassa u jilmħu xi attakki mill-bogħod. Il-komunikazzjoni bejn l-unitajiet tal-armata tul il-Ħajt il-Kbir, inkluż l- possibbiltà li jissejħu r-rinforzi u li jiġu mwissija l-gwarniġjuni f’każ ta’ wasliet tal-għedewwa, kienet ta’ importanza kbira. It-torrijiet tas-sinjalar inbnew fil-quċċata tal-għoljiet jew f’punti għoljin oħra tul il-ħajt għall-viżibbiltà tagħhom. Setgħu jintużaw ukoll bibien jew daħliet foloz tal-injam bħala nassa għall-għadu. Ħdejn is-superfiċe ta’ ġewwa tal-ħajt kienu jinbnew barrakki, stalel u armeriji.

## Qagħda

Filwaqt li s-sezzjonijiet fit-Tramuntana ta’ Beijing u biswit iċ-ċentri turistiċi ġew ippreservati u saħansitra rinnovati b’mod estensiv, f’ħafna inħawi oħra s-sezzjonijiet tal-ħajt huma pjuttost mitluqa. Xi drabi l-ħajt kien jitqies bħala sors għall-ġebel meħtieġ biex jinbnew id-djar u t-toroq. Xi sezzjonijiet tal-ħajt ġew ivvandalizzati jew ġew miksija bil-graffiti, filwaqt li l-brikks bl-inċiżjonijiet antiki kienu jiġu misruqa u mibjugħa fuq is-suq għal massimu ta’ 50 renminbi. Xi partijiet tal-ħajt inqerdu biex isiru xogħlijiet moderni tal-kostruzzjoni jew tal-minjieri. Rapport tal-2012 tal-Amministrazzjoni Nazzjonali tal-Wirt Kulturali jiddikjara li 22 % tal-Ħajt il-Kbir tad-dinastija Ming għeb, filwaqt li 1,961 km tal-Ħajt il-Kbir inġenerali għebu. Iktar minn 60 km tal-ħajt fil-provinċja ta’ Gansu x’aktarx li jisparixxu fl-20 sena li ġejjin, minħabba l-erożjoni kkawżata mit-tempesti tar-ramel, jekk ma jsir xejn. F’xi postijiet, l-għoli tal-ħajt tnaqqas minn iktar minn ħames metru għal inqas minn żewġ metri. Bosta torrijiet tal-għassa kwadri li jidhru fir-ritratti l-iktar famużi tal-ħajt għebu. Ħafna sezzjonijiet tal-Punent tal-ħajt inbnew mit-tajn, minflok bil-brikks u bil-ġebel, u b’hekk huma iktar suxxettibbli għall-erożjoni. Fl-2014, sezzjoni tal-ħajt ħdejn il-fruntiera ta’ Liaoning u l-provinċja ta’ Hebei ġiet restawrata bil-konkos u ġie kkritikat bil-kbir.

## Sit ta’ Wirt Dinji
Il-Ħajt il-Kbir taċ-Ċina ġie ddeżinjat bħala Sit ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1987.

Il-valur universali straordinarju ġie rrikonoxxut abbażi ta’ ħames kriterji: **il-kriterju (i)** “Rappreżentazzjoni ta’ kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem”; **il-kriterju (ii)** “Wirja ta’ skambju importanti ta’ valuri umani, tul perjodu ta’ żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ”; **il-kriterju (iii)** “Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta’ tradizzjoni kulturali jew ta’ ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet”; **il-kriterju (iv)** “Eżempju straordinarju ta’ tip ta’ bini, ta’ grupp ta’ siti jew ta’ pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem”; u **l-kriterju (vi)** “Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma’ avvenimenti jew ma’ tradizzjonijiet ħajjin, ma’ ideat jew ma’ twemmin, jew ma’ xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta’ valur universali straordinarju”.

## Viżibbiltà mill-ispazju

### Mill-Qamar
In-nozzjoni li l-ħajt jidher mill-Qamar, 385,000 km ’il bogħod, hija nozzjoni magħrufa sew iżda leġġenda mhux plawżibbli.

Waħda mill-iktar referenzi bikrin għal din il-leġġenda li l-Ħajt il-Kbir jidher mill-Qamar saret f’ittra miktuba fl-1754 mill-espert Ingliż tal-antikwarjat William Stukeley. Stukeley kiteb li “Dan il-ħajt imponenti [il-ħajt ta’ Adrijanu] twil 130 kilometru jisbqu biss il-Ħajt Ċiniż, li jidher b’mod konsiderevoli fuq il-globu terrestri, u wieħed jista’ jilmħu mill-Qamar”. Din il-leġġenda tissemma wkoll minn Henry Norman fl-1895 fejn jiddikjara li “apparti ż-żmien li għandu, il-ħajt igawdi mir-reputazzjoni li huwa l-unika opra magħmula bl-idejn fid-Dinja viżibbli mill-Qamar”. Il-kwistjoni ta’ “kanali” fuq Marte kienet waħda prominenti fl-aħħar tas-seklu 19 u jaf wasslet biex wieħed jaħseb li l-oġġetti twal u dojoq kienu viżibbli mill-ispazju. Il-leġġenda li l-Ħajt il-Kbir huwa viżibbli mill-Qamar tissemma wkoll f’*Ripley's Believe It or Not!* tal-1932.

Intwera kemm-il darba li din il-leġġenda hija bla bażi (milli jidher il-wisa’ apparenti tal-Ħajt il-Kbir mill-Qamar hija l-istess bħal dik ta’ xagħra ta’ bniedem minn tliet kilometri bogħod), iżda l-leġġenda għadha titwemmen minn ħafna.

### Mill-orbita baxxa tad-Dinja

Kwistjoni iktar kontroversjali hija dwar jekk il-ħajt huwiex viżibbli mill-orbita baxxa tad-Dinja (altitudni ta’ xi 160 km). In-NASA tiddikjara li l-ħajt bil-kemm huwa viżibbli, u jidher biss f’kundizzjonijiet kważi perfetti; mhuwiex kospikwu iktar minn oġġetti oħra magħmula mill-bniedem.

L-astronawta veteran tal-Istati Uniti Gene Cernan iddikjara: “Fl-orbita tad-Dinja b’għoli ta’ 160 km sa 320 km, il-Ħajt il-Kbir taċ-Ċina huwa tabilħaqq viżibbli b’għajnejn il-bniedem”. L-Uffiċjal Xjentifiku tal-Ispedizzjoni Nru 7, Ed Lu, abbord l-Istazzjon Spazjali Internazzjonali, iżid li “huwa inqas viżibbli minn ħafna iktar oġġetti. U trid tkun taf fejn trid tħares”.

F’Ottubru 2003, l-astronawta Ċiniż Yang Liwei ddikjara li ma setax jara l-Ħajt il-Kbir taċ-Ċina. B’rispons għal dan, l-Aġenzija Spazjali Ewropea (ESA) ħarġet stqarrija għall-istampa fejn irrapportat li minn orbita ta’ bejn 160 km u 320 km, il-Ħajt il-Kbir taċ-Ċina huwa viżibbli b’għajnejn il-bniedem.

Leroy Chiao, astronawta Ċiniż-Amerikan, ħa ritratt mill-Istazzjon Spazjali Internazzjonali li juri l-ħajt. Tant ma kienx jispikka li l-fotografu ma kienx ċert ġiex jidher fir-ritratt. Abbażi tar-ritratt, iċ-*China Daily* iktar ’il quddiem irrapportat li l-Ħajt il-Kbir jidher mill-ispazju b’għajnejn il-bniedem, f’kundizzjonijiet favorevoli, jekk wieħed ikun jaf fejn irid iħares.

## Referenzi