open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ta' Bakkja

**Ta' Bakkja** hija żona f'Malta, fil-limiti ta' Ħaż-Żebbuġ.

## Ilma tal-pjan
Il-provvista tal-ilma hija tħassib kostanti fil-Gżejjer Maltin, l-iktar minħabba l-klima tagħhom. Ix-xhur tas-sajf spiss ikunu mingħajr qatra xita. Barra minn hekk, id-domanda u l-konsum tal-ilma jkunu l-ogħla fix-xhur tas-sajf ukoll. Ix-xita li tinżel fix-xhur tax-xitwa spiss tinżel qliel u f'daqqa u tispiċċa l-baħar minflok tilħaq tiskula fl-art. Għaldaqstant, il-provvista tal-ilma tbati biex tlaħħaq mad-domanda. Malta tiddependi fuq ir-riżervi taħt l-art tal-ilma tal-pjan. L-ilma jinġabar f'sistema mifruqa ta' mini tal-ilma bħal dawk Ta' Bakkja jew Ta' Kandja, li jinsabu f'medja ta' 97 metru taħt l-art.

Il-Gżejjer Maltin mimlijin mini u passaġġi taħt l-art imħaffrin ġol-franka tul is-snin għal skopijiet differenti, fosthom il-produzzjoni tal-ilma tal-pjan. L-iktar mini tal-ilma popolari x'aktarx huma dawk f'Ta' Kandja, iżda dawk f'Ta' Bakkja, għalkemm inqas magħrufin, probabbli huma iktar sbieħ minħabba l-istat naturali tagħhom. Mill-mini tal-ilma f'Ta' Bakkja, il-Water Services Corporation (il-Korporazzjoni tas-Servizzi tal-Ilma) tiġbor madwar 6 % tal-ilma tal-pjan fil-Gżejjer Maltin, li mbagħad jitħallat mal-ilma mill-impjanti tal-osmosi inversa u jitwassal għand il-konsumaturi Maltin u Għawdxin.

F'garaxx f'Ta' Bakkja, hemm daħla li tagħti għal parti moħbija tal-gżejjer li kienet ġiet imħaffra mill-Brittaniċi bl-għajnuna tal-Maltin fil-bidu tas-snin 50 tas-seklu 20.

Il-mini tal-ilma f'Ta' Bakkja jagħtu lejn sitt direzzjonijiet differenti, u kollha fihom tul ta' xi metru, għajr waħda minnhom li hi itwal u li hi kollegata ma' sistema simili oħra. Huwa stmat li kull qatra ta' xita li tinżel fuq il-Gżejjer Maltin tieħu bejn 40 u 50 sena biex tiskula minn ġol-blat u tasal sa dawn il-mini tal-ilma. Permezz ta' dan il-proċess ta' filtrazzjoni naturali, l-ilma (l-iktar mix-xita) jilħaq il-livell tal-baħar. Peress li l-ilma f'dawn il-mini huwa ilma ħelu, jibqa' f'wiċċ l-ilma baħar, u b'hekk jiffaċilita l-ġbir u l-ġestjoni tal-ilma mwettqa mill-Korporazzjoni tas-Servizzi tal-Ilma.

Minn dawn il-mini tal-ilma f'Ta' Bakkja, l-aqwa ilma tal-pjan jittieħed b'mod sostenibbli lejn ġibjuni f'Ta' Qali u jitħallat mal-ilma li l-Korporazzjoni tipproduċi fl-impjanti tal-osmosi inversa.

Il-Gżejjer Maltin għandhom 11-il impjant tal-ippumpjar tal-ilma bħal dak f'Ta' Bakkja u dawn jipprovdu 40 % tal-provvista tal-ilma. Is-60 % li jifdal, tiġi mill-impjanti tal-osmosi inversa.

## Referenzi
Tieqa ta' Wied il-Mielaħ

It-**Tieqa ta' Wied il-Mielaħ** hi arkata naturali tal-franka fil-kosta tal-Majjistral ta' Għawdex. L-arkata tinsab fl-aħħar ta' Wied il-Mielaħ, fit-Tramuntana tal-Għarb. Din l-arkata naturali hi inqas magħrufa mit-Tieqa tad-Dwejra li ċediet f'Marzu 2017 wara maltempata qawwija.

## Pożizzjoni
It-Tieqa ta' Wied il-Mielaħ qiegħda fl-aħħar ta' Wied il-Mielaħ, għad-differenza tat-Tieqa tad-Dwejra li kienet tinsab fil-kosta tal-Punent ta' Għawdex. It-triq mill-Għarb twassal direttament għall-kosta u hemm biċċa art naturali biż-żrar u l-ħamrija fejn jipparkjaw il-karozzi. Lejn l-aħħar tal-wied, b'mod parallel ma' fejn fl-imgħoddi kienet tgħaddi xi xmara jew nixxiegħa, hemm taraġ dejjaq mal-blat li jagħti sa taħt it-Tieqa ta' Wied il-Mielaħ, kważi sal-baħar. Peress li l-biċċa ta' fuq tal-ħnejja naturali hija ħoxna għadek tista' timxi minn fuqha.

## Ambjent
Il-kosta tat-Tramuntana ta' Għawdex sal-Bajja tax-Xwejni hija kollha art watja b'irdumijiet weqfin mal-baħar, fejn iffurmaw ħafna għerien. Fuq l-art watja, tħaffru jew tnaqqxu salini artifiċjali li kienu jintużaw għall-estrazzjoni tal-melħ mill-ilma baħar permezz tal-evaporazzjoni. Minn hawn 'il quddiem, l-art ma tibqax watja u bil-mod il-mod tibda togħla lejn in-naħat tal-Għarb u tal-Fanal ta' Ġordan.

## Problema tad-dranaġġ
Fl-imgħoddi, id-dranaġġ mil-lokalitajiet ta' madwar kien jintrema fil-Wied il-Mielaħ u kien jinżel direttament fil-Baħar Mediterran ħdejn it-Tieqa ta' Wied il-Mielaħ. Spiss, qrib it-Tieqa, kien ikun hemm bandiera li tindika li l-baħar kien imniġġes. Bis-saħħa ta' proġett strutturali ta' 570,000 ewro, li 85% minnu ġie ffinanzjat mill-Unjoni Ewropea, id-dranaġġ issa sar jissaffa fl-impjant tat-trattament tad-dranaġġ f'Ras il-Ħobż u ma għadux jintrema fil-wied u fil-baħar. Bħala parti mill-proġett, saru xogħlijiet fit-triq ta' mal-kosta, ġew sostitwiti sitt pontijiet, inbnew sitt digi ġodda għall-konservazzjoni aħjar tal-ilma u ġew imħawla għadd ta' siġar. Permezz ta' dawn il-miżuri li ttieħdu, it-tama hi li ż-żona issa saret iktar attraenti u iktar viżitaturi jkunu jistgħu jgawdu t-Tieqa ta' Wied il-Mielaħ.

## Użu

Bħala parti mill-inizjattiva msejħa "EcoGozo", iż-żona madwar it-Tieqa ta' Wied il-Mielaħ ġiet rinnovata f'dawn l-aħħar snin, biex issir iktar aċċessibbli. Inbniet triq ġdida u t-taraġ li jagħti għall-arkata naturali ġie mwessa'.

Bħala parti mill-proġett tar-rinovazzjoni, it-taraġ kompla jitwessa' iktar biex il-bugħaddasa jkunu jistgħu jinżlu l-baħar minn hemm. Fuq in-naħa tal-Punent tat-Tieqa ġew installati strutturi li jippermettu lix-xabbata jitilgħu mal-ħajt vertikali tal-irdumijiet. Mill-Għarb hemm ukoll mogħdija li twassal sat-Tieqa ta' Wied il-Mielaħ.

## Dehriet fil-mezzi tax-xandir
It-Tieqa ta' Wied il-Mielaħ flimkien mat-Tieqa tad-Dwejra dehru f'filmat tar-reklami tad-ditta Hugo Boss fl-2017 fejn jidher David Colturi jaqbeż mill-irdumijiet u mit-Twieqi għall-baħar.

## Referenzi
Dwejra

Id-**Dwejra** jew il-**Qawra** (dan l-isem jidher fil-lista indikattiva ta' Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO mhux ir-raħal fit-Tramuntana ta' Malta) huwa l-isem li jirreferi għall-baħar intern viċin fejn kien hemm it-Tieqa tad-Dwejra, f'Għawdex, li huwa kkollegat mal-Baħar Mediterran permezz ta' daħla li ffurmat arkata naturali dejqa.

X'aktarx li l-baħar intern tad-Dwejra fforma fejn kien hemm qasma ġeoloġika fil-franka li kienet ħolqot għar kbir li mbagħad ċeda.

Fuq naħa hemm bajja żgħira biċ-ċagħaq u bil-blat b'diversi għorfiet tas-sajjieda. Il-qiegħ tal-baħar intern huwa wkoll mimli biċ-ċagħaq u bil-blat u huwa pjuttost baxx. Kif wieħed joqrob lejn id-daħla li tagħti għall-Baħar Mediterran, il-qiegħ jibda jsir iktar fond bil-mod il-mod sa ma jlaħħaq fond ta' saħansitra 35 metru fejn in-naħa ta' barra. Jacques Cousteau kien sostna li l-baħar intern tad-Dwejra kien wieħed mill-aqwa għaxar postijiet fejn hu għodos.

Meta l-baħar ikun kalm, il-luzzijiet u d-dgħajjes iż-żgħar tas-sajjieda, jgħaddu min-naħa għall-oħra tad-daħla tad-Dwejra. Xi dgħajjes jintużaw għat-turisti biex jaraw il-formazzjonijiet fil-blat u l-irdumijiet kif ukoll il-Ġebla tal-Ġeneral.

Iż-żona naturali kollha tad-Dwejra jew tal-Qawra hija inkluża fil-lista indikattiva ta' Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.

## Splussivi
F'Marzu 2016, Peter Gatt, konsulent li ħejja rapport ġeoloġiku u ġeotekniku f'isem id-ditta lokali Geoscience Consulting Ltd., wissa li l-użu illegali ta' splussivi fil-baħar intern tad-Dwejra seta' jkollu effett fuq it-Tieqa tad-Dwejra li dak iż-żmien diġà kienet dgħajfa kif inhi. Gatt ressaq il-kummenti tiegħu fid-dawl ta' investigazzjoni mill-Awtorità tal-Ambjent u l-Ippjanar ta' Malta li żvelat li "probabbilment kien qed jintuża' materjal splussiv biex jinqata' l-blat fid-daħla li tagħti għall-baħar intern tad-Dwejra. Kien hemm suspetti li dan il-qtugħ illegali kien qed isir bit-tir li d-daħla titwessa" sabiex ikunu jistgħu jidħlu dgħajjes ikbar.

## Referenzi
Ġebla tal-Ġeneral

Il-**Ġebla tal-Ġeneral** hija gżejra żgħira b’massa ta’ art għolja 60 metru li xi kultant jingħad li għandha l-għamla ta’ faqqiegħa. Il-Ġebla tal-Ġeneral tinsab eżattament 36°02′45″N 14°11′27″E qrib id-daħla tal-baħar imsejħa *Il-Port* fid-Dwejra f’Għawdex, u qrib ukoll fejn qabel kien hemm it-Tieqa tad-Dwejra. Il-Ġebla tal-Ġeneral taqa’ taħt il-ġurisdizzjoni tar-raħal ta’ San Lawrenz.

## Storja

Il-Kavallieri tal-Ordni ta’ San Ġwann x’aktarx li skoprew il-pjanta bl-istess isem tal-Ġebla tal-Ġeneral bl-Ingliż (*Fungus Rock/Plant*), li tikber b’abbundanza fuq l-art ċatta ta’ fuq il-gżejra. Din il-pjanta li bil-Latin tissejjaħ *Cynomorium coccineum*; jew bi żball anke *Fucus coccineus melitensis**;* mentri bil-Malti tissejjaħ għerq il-ġeneral. Il-pjanta, minkejja l-isem qarrieqi bl-Ingliż, la hi fungu u lanqas hija endemika għal Malta imma tinsab fl-għaram tar-ramel tat-Tramuntana tal-Afrika kif ukoll fi Sqallija u f’Sardenja. L-għerq il-ġeneral hi pjanta parassitika li tarmi l-fjuri minn April sa Ġunju, u għandha riħa tinten. Fi żmien il-Kavallieri, it-tobba kienu jaħsbu li għandha proprjetajiet mediċinali u l-Kavallieri kienu jużawha bħala duwa emostatika għall-ġrieħi u bħala kura għad-disenterija. Il-Kavallieri tant kienu jgħożżu din il-pjanta li spiss kienu jagħtuha bħala rigal lin-nies nobbli u lill-viżitaturi distinti tal-Gżejjer Maltin.

Fl-1746, il-Gran Mastru Pinto ħareġ digriet li jipprojbixxi l-aċċess għall-Ġebla tal-Ġeneral; min kien jinqabad jikser dan id-digriet seta’ jeħel sa tliet snin jaħdem bħala qaddief għall-Kavallieri. Il-Gran Mastru Pinto stazzjona għassies permanenti hemmhekk u saħansitra kienet tintuża qoffa prekarja marbuta bil-ħbula minn żewġ naħat biex wieħed jidħol fiha u jinġebed ’l hemm u ’l hawn għal xi 50 metru bejn il-gżejra u l-irdumijiet tad-Dwejra. Huwa ordna wkoll li l-blat tad-dawra tal-Ġebla tal-Ġeneral jiġi llixxat iktar biex wieħed ma jkunx jista’ jixxabbat mill-baħar.

Illum il-ġurnata, il-Ġebla tal-Ġeneral hija riżerva naturali. Madakollu, il-kosta ta’ Għawdex fil-qrib hija aċċessibbli għall-għawm u huwa post tajjeb ħafna biex tosserva l-ħajja fil-baħar b’maskra.

Il-Ġebla tal-Ġeneral hija post għal qalb id-dilettanti tal-fotografija, għaliex waranofsinhar wieħed jista’ jieħu ritratt tax-xemx nieżla eżatt minn fetħa f’nofs il-gżejra. Madankollu, dan jista’ jsir biss minn punt partikolari u fi żminijiet partikolari tas-sena biss meta x-xemx tinzerta tidher li nieżla eżatt minn hemm.

## Referenzi
Saryarka

**Saryarka** (bil-Każak: *saryarka*, li tfisser "wita safra") hija parti watja mir-reġjun muntanjuż tal-Każakistan, b'pajsaġġ enormi ta' 450,344 ettaru magħmul minn steppi u lagi fit-Tramuntana tal-Każakistan. Saryarka ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fis-7 ta' Lulju 2008 u tinkludi żewġ riżervi naturali: ir-Riżerva Naturali Statali ta' Naurzum fil-Provinċja ta' Kostanay u r-Riżerva Naturali Statali ta' Korgalzhyn fir-Reġjun ta' Aqmola.

Iż-żewġ riżervi fihom artijiet mistagħdra li jservi bħala punti ta' waqfa importanti għall-għasafar li jpassu mill-Afrika, mill-Ewropa u min-Nofsinhar tal-Asja sal-postijiet tat-tnissil tagħhom fil-Punent u fil-Lvant tas-Siberja. Huwa stmat li bejn 15 u 16-il miljun għasfur, fosthom speċijiet mhedda, jużaw is-siti bħala postijiet fejn l-għasafar jieqfu biex jieklu u għalhekk huma postijiet magħrufa sew fost dawk li jħobbu josservaw l-għasafar. Il-fjamingi roża u l-pellikani b'mod partikolari huma attrazzjoni kbira fir-Riżerva Naturali Statali ta' Korgalzhyn.

## Sit ta' Wirt Dinji

Saryarka hija sit ta' wirt naturali dinji tal-UNESCO u tqies li għandha valur straordinarju universali abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: **il-kriterju (ix)** "Eżempju straordinarju li jirrappreżenta proċessi ekoloġiċi u bijoloġiċi kontinwi sinifikanti fl-evoluzzjoni u fl-iżvilupp ta' ekosistemi u ta' komunitajiet ta' pjanti u ta' annimali terrestri, tal-ilma ħelu, kostali u tal-baħar", ladarba hemm spazji kbar ta' artijiet mistagħdra u ta' bwar mhux mimsusa li huma partikolari tal-Asja Ċentrali, u **l-kriterju (x)** "Post fejn hemm l-iktar ħabitats naturali importanti u sinifikanti għall-konservazzjoni fil-post tad-diversità bijoloġika, inkluż fejn hemm speċijiet mhedda ta' valur universali straordinarju mill-perspettiva tax-xjenza jew tal-konservazzjoni", ladarba jpassu speċijiet rari bħall-grawwijiet tas-Siberja jew fejn jgħixu b'mod permanenti ħafna żwiemel fil-beraħ u fis-selvaġġ kif ukoll speċijiet ta' fawna selvaġġa rari tal-isteppi tal-Każakistan, fosthom il-marmotti, il-lupi u s-sajga (speċi ta' antilopi mneħirhom minfuħ).

## Referenzi
Christopher Marlowe

**Christopher Marlowe**, magħruf ukoll bħala **Kit Marlowe** (/ ˈmɑːrloʊ /; mgħammed fis-26 ta' Frar 1564 - 30 ta' Mejju 1593), kien drammaturgu Ingliż, poeta u traduttur fl-era Eliżabettana.
Glossarju

**Glossarju** (mill-Grieg Antik: γλῶσσα / lingwa, taħdit, kliem) magħruf ukoll bħala vokabularju, huwa lista alfabetika ta' termini f'dominju partikolari ta' għarfien bid-definizzjonijiet ta' dawk it-termini. Tradizzjonalment, glossarju jidher fl-aħħar parti ta' ktieb u jinkludi termini fi ħdan dak il-ktieb li ġew introdotti għall-ewwel darba, li mhumiex komuni, jew li huma speċjalizzati. Filwaqt li l-glossarji jiġu assoċjati l-iktar ma' kotba li mhumiex fizzjoni, f'xi każijiet, rumanzi li jkunu fizzjoni jista' jkollhom glossarju fl-aħħar bit-termini mhux tas-soltu.

Glossarju bilingwi huwa lista ta' termini b'lingwa waħda li jiġu definiti b'lingwa oħra jew li jingħataw sinonimi (jew minn tal-inqas kważi sinonimi) b'lingwa oħra.

B'mod ġenerali, glossarju jkun fih spjegazzjonijiet ta' kunċetti rilevanti għal ċertu qasam ta' studju jew azzjoni. B'hekk, it-terminu jkun marbut man-nozzjoni tal-ontoloġija. Dan l-aħħar qed jiġu pprovduti wkoll metodi awtomatiċi li jittrasformaw glossarju f'ontoloġija jew f'lessiku komputazzjonali.

## Storja

Fl-Ewropa Medjevali, kienu jintużaw il-glossarji b'kelmiet ekwivalenti għal-Latin, iżda bil-Latin vernakolari jew iktar sempliċi, bħal pereżempju l-glossarju ta' Leiden (lejn is-sena 800).

## Glossarju ewlieni
Glossarju ewlieni huwa glossarju sempliċi jew bid-definizzjonijiet li jagħti d-definizzjonijiet ta' għadd ta' kunċetti, speċjalment għal min ikun għadu qed jitgħallem xi lingwa jew ikun qed joqrob għall-ewwel darba lejn xi qasam ta' studju. Glossarju ewlieni jkun fih vokabularju u definizzjonijiet ta' kunċetti importanti jew li wieħed spiss jiltaqa' magħhom, u s-soltu jkun jinkludi xi idjomi jew metafori li jkunu utli f'kultura partikolari.

## Estrazzjoni awtomatika tal-glossarji
F'dawn l-aħħar snin ġew żviluppati approċċi komputazzjonali għall-estrazzjoni awtomatizzata tal-glossarji minn *corpora* jew mill-internet. Dawn il-metodi s-soltu jibdew mit-terminoloġija tad-dominju inkwistjoni u jwettqu estrazzjoni awtomatizzata ta' glossa waħda jew iktar għal kull terminu ta' interess. Il-glossi jistgħu mbagħad jiġu analizzati biex jiġu estratti l-iperonomi tat-terminu definit u rabtiet lessikali jew semantiċi oħra.

## Referenzi
Estrazzjoni terminoloġika

L-**estrazzjoni terminoloġika** (magħrufa wkoll bħala estrazzjoni tat-termini, estrazzjoni tal-glossarji, jew rikonoxximent tat-termini) hija kompitu speċjalizzat tal-estrazzjoni tal-informazzjoni. L-għan tal-estrazzjoni terminoloġika hu li b’mod awtomatiku jiġu estratti termini rilevanti minn *corpus* partikolari ta’ kliem.

Fl-era tas-semantika tal-internet (jiġifieri l-ipproċessar tad-*data* fuq l-internet biex tkun tista’ tinqara u tiġi miflija b’mod awtomatizzat), għadd dejjem jikber ta’ komunitajiet u networks ta’ impriżi bdew jaċċessaw l-internet u jinteroperaw fih. L-immudellar ta’ dawn il-komunitajiet u tal-ħtiġijiet ta’ informazzjoni tagħhom huwa importanti għal diversi applikazzjonijiet tal-web, bħal web crawler skont is-suġġett (jiġifieri applikazzjoni informatika li tgħarrex għal testi jew kliem disponibbli fuq l-internet skont suġġett partikolari u toħloq *corpus* minnhom), servizzi tal-web, sistemi ta’ rakkomandazzjonijiet lingwistiċi, eċċ. L-iżvilupp tal-estrazzjoni terminoloġika huwa essenzjali wkoll għall-industrija lingwistika.

Wieħed mill-ewwel passi tal-immudellar ta’ dominju ta’ għarfien hu li jinġabar vokabularju ta’ termini rilevanti għal dominju partikolari, li jikkostitwixxi l-manifestazzjoni lingwistika tas-superfiċe ta’ kunċetti ta’ dominju partikolari. Inkitbu kotba sħaħ dwar diversi metodi li jippermettu l-estrazzjoni terminoloġika awtomatika ta’ termini tekniċi minn imħażen elettroniċi ta’ dokumenti skont suġġett speċifiku għal dominju partikolari.

Is-soltu, l-approċċi rigward l-estrazzjoni terminoloġika awtomatika jużaw proċessuri lingwistiċi (eż. l-immarkar ta’ partijiet tat-taħdit bil-miktub, il-ġbir f’daqqa ta’ frażijiet, eċċ.) biex jiġu estratti kandidati terminoloġiċi, jiġifieri frażijiet nominali terminoloġiċi plawżibbli sintattikament. Il-frażijiet nominali jinkludu kliem kompost (eż. “karta tal-kreditu”), frażijiet nominali aġġettivali (eż. ”uffiċċju tal-informazzjoni lokali”), u frażijiet nominali prepożizzjonali (eż. “bord tad-diretturi”). Imbagħad, l-entrati terminoloġiċi jiġu ffiltrati mil-lista ta’ kandidati billi jintużaw metodi ta’ apprendiment statistiku u awtomatizzat. Ladarba dawn it-termini jiġu ffiltrati, minħabba l-livell baxx ta’ ambigwità u l-ispeċifiċità kbira tagħhom, dawn ikunu utli ħafna għall-ħolqien ta’ kunċetti marbuta ma’ dominju partikolari ta’ għarfien jew biex jappoġġaw il-ħolqien ta’ ontoloġija ta’ dominju jew ta’ bażi terminoloġika. Barra minn hekk, l-estrazzjoni terminoloġika hija punt ta’ tluq utli ħafna għas-similarità semantika, għall-ġestjoni tal-għarfien, għat-traduzzjoni umana u għat-traduzzjoni awtomatizzata, eċċ.

## Estrazzjoni terminoloġika bilingwi
Il-metodi għall-estrazzjoni terminoloġika jistgħu jiġu applikati għal *corpora* paralleli. Flimkien mal-istatistika tal-okkorrenzi konġunti pereżempju, jistgħu jinkisbu kandidati għat-traduzzjonijiet tat-termini. It-terminoloġija bilingwi tista’ tiġi estratta wkoll minn *corpora* komparabbli (jiġifieri *corpora* li jkun fihom testi bl-istess tip ta’ test jew tal-istess dominju, iżda mhux it-tqabbil ta’ traduzzjonijiet differenti tal-istess dokument).

## Referenzi
Xama' tax-xagħar

**Ix-xama' tax-xagħar** huwa prodott magħqud tax-xagħar li fih ix-xama', użat biex jgħin biex iżomm ix-xagħar. B'kuntrast mal-ġellijiet tax-xagħar, li ħafna minnhom fihom l-alkoħol, ix-xama' tax-xagħar tibqa' flessibbli u għandha inqas ċans li tinxef. Konsegwentement, ix-xama' tax-xagħar bħalissa qed tesperjenza żieda fil-popolarità, ħafna drabi b'ismijiet bħal pomade, stokk, kolla, frosta, molding gum, jew pejst tal-grafika. In-nisġa, il-konsistenza u l-iskop ta' dawn il-prodotti jvarjaw ħafna u kull wieħed minnhom għandu skop allegat differenti skont il-manifattur. Tradizzjonalment, il-pomade huwa tip ta' xama' tax-xagħar li żżid ukoll kemm ileqq ix-xagħar ta' dak li jkun.

Ix-xama' tax-xagħar ilha tintuża għal bosta snin u sustanza li tixbah is-sapun tax-xama' ġiet ivvintata mill-Galli tal-qedem bħala aġent tax-xagħar u ma ntużax bħala aġent tat-tindif qabel ħafna snin wara.

## Ingredjenti
Dawn li ġejjin huma wħud mill-ingredjenti tipikament misjuba fi prodotti kummerċjali tax-xama' tax-xagħar.

* Xama' tan-naħal

* Xama' tal-kandelilla

* Xama' tal-Karnawba

* Xama' tar-riġnu

* Xama' emulsjonanti

* Xama' tal-Ġappun

* Lanolina

* Ozokerite

Xi stilisti jippreferu jagħmlu t-taħlitiet tagħhom ta' xama' tax-xagħar apposta għall-klijentela tagħhom. Jeżistu diversi riċetti, fosthom xi wħud b'ingredjenti "sigrieti".

## Ara ukoll

* Brylcreem
* Murray's Pomade
Sanfourche

**Sanfourche** huwa kunjom Franċiż, notevolment assoċjat ma' dawn il-persuni:
* Arthur Sanfourche (1898–1945), pilota tat-test, mekkanik u ġellied tar-reżistenza
* Henry Sanfourche (1775–1841), kurunell tal-Imperu Franċiż
* Jean-Joseph Sanfourche, magħruf sempliċement bħala Sanfourche (1929–2010), pittur, poeta, disinjatur u skultur Franċiż
L-aċċent

***l-aċċent*** hija rivista dwar it-traduzzjoni u l-ilsien Malti maħruġa mid-Dipartiment tal-Ilsien Malti fi ħdan id-Direttorat Ġenerali għat-Traduzzjoni tal-Kummissjoni Ewropea, bis-sehem. L-ewwel edizzjoni ħarġet f'Diċembru tal-2009, u l-20 edizzjoni ħarġet f'April tal-2021. Il-pubblikazzjoni titqassam b'xejn lill-abbonati, f'forma mitbugħa kif ukoll diġitali.

## Storja
Il-proġett ta' *l-aċċent* fuq inizjattiva ta' Xavier Valeri Cobo fl-2009, kap mid-Dipartiment tal-Ilsien Spanjol li dak iż-żmien kien l-aġent kap tad-Dipartiment tal-Malti. Id-Dipartiment Spanjol diġà kellu pubblikazzjoni interna tagħhom jisimha *Punto y Coma*, u għalhekk Valeri Cobo ħeġġeġ lid-Dipartiment tal-Malti jagħmel l-istess. Bis-saħħa ta' dan, il-Malti huwa wieħed minn ħames lingwi biss fid-Direttorat Ġenerali tat-Traduzzjoni li għandu pubblikazzjoni tiegħu stess.

L-ewwel bord editorjal kien magħmul minn tradutturi li kellhom esperjenza preċedenti fil-pubblikazzjoni, u kienu proprju dawn it-tradutturi li ħarġu bl-istruttura li għadha tintuża sal-lum. Maż-żmien, il-membri tal-bord oriġinali nbidlu wieħed wieħed, iżda t-tim li jieħu ħsieb l-aċċent kompla jikber u jinkludi membri li jaħdmu fuq il-qari tal-provi, l-aspett viżiv, id-distribuzzjoni, u l-midja soċjali.

## Tqassim
Ir-rivista hija maqsuma fi tliet taqsimiet:

# **Bir-reqqa**, li tittratta l-lingwa miktuba u mitħaddta
# **Kelma b'kelma**, li tittratta t-terminoloġija
# **Mill-għatba 'l barra**, li tittratta aspetti oħra relatati mal-lingwa u t-traduzzjoni

Ir-rivista spiss tinkludi suppliment terminoloġiku, imħejji mit-terminologi tad-dipartiment tal-Malti, li jkun jittratta tema speċifika b'rabta mal-oqsma li t-tradutturi għall-istituzzjonijiet tal-UE jittraduċu dwarhom.

## Kontributuri
Minħabba n-natura tagħha bħala pubblikazzjoni dipartimentali, ir-rivista hija mmexxija minn tradutturi tal-Malti fil-Kummissjoni Ewropea, u bosta artikli huma miktubin minn tradutturi tal-Kummissjoni stess. Madankollu, ir-rivista għandha wkoll għadd ġmielu ta' kontribuzzjonijiet ġejjin minn esperti esterni, partikolarment mid-Dipartiment tal-Malti fl-Università ta' Malta, kif ukoll ta' tradutturi minn istituzzjonijiet oħrajn tal-Unjoni Ewropea.

## Referenzi
Cynthia Turner

**Cynthia Turner** (twieldet fl-1932 – mietet fl-1 ta' Frar 2021) kienet pjanista Maltija. Hija kienet waħda mill-iktar pjanisti magħrufa f'Malta kif ukoll fost l-iktar mużiċisti rinomati. Daqqet il-pjanu fuq diversi palkijiet, fuq ir-radju bil-kejbil, fuq ir-radju u fuq it-televiżjoni f'Malta, fl-Italja, fi Franza, fil-Ġermanja u fl-Eġittu. Fil-15 ta' Novembru 1967 hija daqqet  quddiem ir-Reġina Eliżabetta II matul spettaklu mużikali rjali li seħħ fit-Teatru Manoel.

Cynthia Turner ingħatat diversi premjijiet. Saret *chevalier dans L'Order des Palmes Académiques* (kavallier fl-Ordni tal-Akkademiċi Distinti) fi Franza u soċja fir-*Royal Academy of Music* (l-Akkademja Rjali tal-Mużika) f'Londra, ir-Renju Unit. Barra minn hekk, saret membru tal-Ordni Nazzjonali tal-Meritu fl-2004, li huwa wieħed mill-ogħla unuri li jista' jingħata f'Malta.

Cynthia Turner ngħatat Sħubija Onorarja għall-Għomor mill-Kunsill Nazzjonali tan-Nisa għall-kontribut tagħha fil-mużika f'Malta u speċjalment għad-dedikazzjoni tagħha fil-Kumitat tal-Mużika tal-Kunsill. Fl-1987, il-Kunsill Nazzjonali tan-Nisa stabbilixxa l-Kompetizzjoni tal-Mużika ta' Bice Mizzi Vassallo; Cynthia Turner kienet interessata ferm f'din il-kompetizzjoni u ssieħbet fil-kumitat organizzattiv u ppresjediet il-panel tal-għoti tal-premjijiet fl-edizzjonijiet kollha tal-kompetizzjoni.

## Personali
Cynthia Turner twieldet fil-Belt Valletta fl-1932 u attendiet l-iskola tal-Kunvent tas-Sacré-Cœur. Kienet miżżewġa lil Anthony Caruana u miegħu kellha żewġ subien: Nicholas u Christopher. Kellha wkoll ħames neputijiet. Cynthia Turner batiet minn fratturi fl-għadam ta' ġenbha u tal-polz u lejn l-aħħar ta' ħajjitha mardet bil-marda tal-coronavirus f'Malta f'nofs il-pandemija tal-COVID-19. Hija mietet fl-1 ta' Frar 2021 tal-età ta' 88 sena.

## Referenzi
Isabelle Barratt-Delia

**Isabelle Barratt-Delia** (xebba Gulia; imwielda fl-1938) kienet l-ewwel perit Maltija magħrufa tas-seklu 20.

## Ħajja bikrija u edukazzjoni
Barratt-Delia twieldet f'Malta fl-1938. Hi studjat fil-Kunvent tal-Qalb ta’ Ġesù, ġewwa San Ġiljan. Fl-1961 ggradwat bħala perit u inġinier ċivili mill-Università Rjali ta’ Malta fil-Belt Valletta, issa magħrufa bħala l-Università ta’ Malta.

## Karriera
Barratt-Delia ħadmet ma' Mortimer u de Giorgio Architects għal perjodu ta’ żmien qasir, qabel ma marret tgħix il-Kanada. Hi ħadmet għall-Kummissjoni tal-Wirjiet Kanadiżi bejn l-1962 u l-1964 u pparteċipat ġewwa fieri fi New York, f'Milan, fi Frankfurt u f'Sydney.

## Ħajja personali
Barratt-Delia ltaqgħet mal-perit Peter Barratt waqt li kienet qed taħdem ma’ Mortimer u de Giorgio Architects. Huma żżewġu fl-1961 u marru jgħixu l-Kanada.

## Referenzi
Blanche Huber

**Blanche Huber** kienet l-ewwel tabiba mara f’Malta. Kienet ukoll l-ewwel studenta tal-mediċina mara magħrufa f'Malta, u gradwat bħala tabiba mill- Università ta' Malta fl-1925, wara li daħlet fiha fl-1919. Madankollu, hi dejjem ipprattikat bħala spiżjara fiż-Żejtun. F'Tas-Sliema hemm triq Blanche Huber li ssemmiet għaliha.

Blanche Huber twieldet f'Birkirkara, u kienet miżżewġa lill-Onorevoli Joseph Huber u wara żżewwġet lil Dr Joseph Caruana, professjonist mediku ieħor.

Kienet waħda mill-ewwel studenti nisa fl-Università ta’ Malta, li rreġistrat f’Ottubru 1919 flimkien ma’ Tessie Camilleri.

Blanche Huber mietet fid-19 ta' Lulju 1940 fl-età ta' 40 sena.

## Referenzi
Julie Apap

**Julie Apap** (1948-15 ta' Marzu 2011) kienet ċeramista Maltija bbażata fl-Imsida, Malta. Matul il-karriera tagħha, hija ħadet sehem f’wirjiet f'Malta, fl-Istati Uniti, fl-Eġittu u fil-Kroazja. Hija studjat is-sengħa taċ-ċeramika fl-Ingilterra u f'Malta u wara għallmet is-suġġett fi skola sekondarja u fl-istudjo tagħha stess, The Pot Studio fl-Imsida.  L-istudjo kien ċentru għal numru ta’ ċeramisti nisa bbażati f’Malta matul is-snin 2000. 

## Wirjiet
Bejn l-1990 u l-2006, Julie Apap ipparteċipat f'varjetà ta' wirjiet individwali u fi gruppi, inkluż: Wirja f'Grupp fil-Mużew tal-Katidral tal-Imdina, *Seba' Nisa - Seba' Tempji* fil-Mużew Nazzjonali tal-Arkeoloġija, *Wirja Kollettiva* fil-California Institute of Integral Studies (California, l-Istati Uniti), *Hypogeum* fil-Mużew Nazzjonali tal-Arkeoloġija (il-Belt Valletta) u *Lilliput Ceramics - wirja kollettiva* (Żagreb, il-Kroazja). Fis-sena 2000 ħadet sehem fil-Ħames Biennali tal-Kajr għaċ-Ċeramika Internazzjonali (l-Eġittu). 

## Referenzi
Maggie Borg

**Maggie Borg** (1952-2004) kienet attivista Maltija għad-drittijiet ambjentali u soċjali.

## Attivista ambjentali
Maggie Borg kienet ambjentalista prominenti Maltija. Hija ħadmet għal Friends of the Earth (Malta) u Greenpeace Mediterranean. L-għanijiet ewlenin tagħha kienu l-promozzjoni tar-riċiklaġġ u tal-enerġija nadifa f'Malta u fil-pajjiżi tal-Mediterran, u l-preservazzjoni tan-natura f'żoni rurali. Borg ħadmet flimkien ma’ attivisti Maltin oħra notevoli bħal Julian Manduca, li kellu premju msemmi għalih. Il-grupp rock Malti Dripht iddedika l-album tiegħu Global Warning liż-żewġ ambjentalisti.

## Bijografija
Maggie Borg twieldet f'Bormla, Malta fl-14 ta' Jannar 1952. Kienet it-tifla l-kbira f'familja ta' 10 aħwa. Wara edukazzjoni fl-Iskola Pubblika ta’ Bormla, ħadmet bħala gwida tat-turisti, assistenta ta' ħanut u bħala disinjatur li taħdem għal rasha u manifattur ta’ ġerżijiet tas-suf qabel ma ngħaqdet mal-Greenpeace. Borg iżżewwġet ta' età żgħira. Wara li ż-żwieġ tkisser hija kienet ħafna ta' appoġġ għall-ħbieb u l-membri iżgħar tal-familja. Borg kienet toqgħod in-Naxxar u l-Mosta u finalment stabbiliet ruħha f’Ħaż-Żebbuġ. Hija kompliet l-edukazzjoni tagħha bħala student matur fl-Università ta’ Malta fejn kisbet Masters fl-Istudji Soċjoloġiċi u Ambjentali fl-1993. Hija żviluppat kors fl-istudji ambjentali għall-kurrikulu tal-iskola sekondarja u bdiet tgħallem klassijiet fl-Iskola San Anton. Il-mod kif kienet tgħallem kien apprezzat kemm mill-istudenti kif ukoll mill-ġenituri. Skont il-ġurnalista Daphne Caruana Galizia, fil-Malta Independent: "Il-metodi tagħha tqiesu li ma kinux qed jimxu mat-tagħlim tas-soltu sakemm l-istudenti tagħha bdew jiksbu riżultati tajbin ħafna fl-eżamijiet tal-MATSEC tagħhom."

## Mewt
Maggie Borg mietet b'kanċer tas-sider fit-3 ta’ Awwissu 2004, ta’ 52 sena, wara li għexet bil-marda għal kważi għaxar snin. Hija baqgħet attiva sal-aħħar tappoġġja diversi kawżi, bħall-Malta Cancer Foundation.

## Referenzi
Festival tal-Eurovision 2021

Il-**Festival tal-Eurovision tal-2021** kien il-65 edizzjoni ta' dan il-konkors u sar fil-belt ta' Rotterdam, in-Netherlands. Ir-rebbieħ ta’ din l-edizzjoni kien il-grupp mużikali Taljan, Måneskin.

#### Semifinal 1

## Ħoloq esterni

* Sit uffiċjali
Baskin-Robbins

**Baskin-Robbins** hija kumpanija Amerikana bl-imnut li tispeċjalizza fil-ġelat u l-kejkijiet. Ibbażata f'Canton, Massachusetts, hiija twaqqaf fl-1945 minn Burt Baskin u Irv Robbins fi Glendale, California. Huma jsostnu li din hija l-akbar katina ta' ħwienet tal-ġelat fid-dinja,  b'7,500 post, inklużi kważi 2,500 ħanut fl-Istati Uniti u aktar minn 5,000 f'pajjiżi oħra mit-28 ta' Diċembru, 2013.  Baskin-Robbins tbiegħ il-ġelati fi kważi 50 pajjiż.
Belt ta' Vicenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto

Il-**Belt ta' Vicenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto** huma Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-Italja, magħmul minn diversi binjiet tal-arkitett Andrea Palladio. B'kollox hemm 47 binja tal-arkitett Palladio li huma parti minn dan is-Sit ta' Wirt Dinji fil-Veneto.

Hemm grupp importanti ieħor ta' binjiet urbani ta' Palladio f'Venezja, li wkoll hija Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fiha nnifisha. Venezja għandha eżempji notevoli ta' arkitettura ekkleżjastika tal-arkitett Palladio, bħal pereżempju l-Knisja ta' San Giorgio Maggiore.

## Sit ta' Wirt Dinji
Il-Belt ta' Vicenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1994, inizjalment bit-titlu ta' “Vicenza, il-Belt ta' Palladio” u bl-inklużjoni tal-binjiet fi ħdan il-belt. Sentejn wara, fl-1996, is-sit ġie estiż biex jiġu inklużi wkoll uħud mill-vilel ewlenin ta' Palladio fil-Veneto.

Il-valur universali straordinarju tagħhom ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji: **il-kriterju (i)** “Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem”, ladarba Vicenza tirrappreżenta kisba artistika unika permezz tad-diversi kontributi arkitettoniċi ta' Andrea Palladio, li huma integrati fin-nisġa storika li tagħti l-karattru lill-belt ta' Vicenza u l-varjazzjonijiet fil-vilel huma evidenza tal-isperimentazzjoni kostanti ta' Palladio permezz ta' bażi arkitettonika klassika; u **l-kriterju (ii)** “Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ”, ladarba x-xogħlijiet ta' Palladio fil-belt ta' Vicenza u fil-Veneto kellhom influwenza eċċezzjonali fuq id-disinn arkitettoniku u urban fil-biċċa l-kbira tal-pajjiżi Ewropej u madwar id-dinja, u wasslu biex jinħoloq il-moviment magħruf bħala Palladjaniżmu li dam għal tliet sekli sħaħ.

## Lista tas-siti fiċ-ċentru ta' Vicenza
Dawn is-siti ġew iddeżinjati bħala s-Sit ta' Wirt Dinji inizjali fl-1994: 23 monument ta' Palladio fiċ-ċentru storiku ta' Vicenza fi ħdan il-ħitan Medjevali antiki tal-belt.

## Lista tal-vilel
Fl-1996, dan is-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO ġie estiż bl-inklużjoni ta' 24 villa ddisinjati minn Palladio fil-Veneto. L-iktar waħda magħrufa, La Rotunda, jingħad li ntużat bħala mudell ta' ispirazzjoni għad-Dar il-Bajda (White House) f'Washington, l-Istati Uniti.

## Referenzi
Xatt it-Tiben

**Xatt it-Tiben** (bl-Ingliż: ***Hay Wharf*** jew ***Haywharf***) huwa bażi navali fil-Port ta’ Marsamxett, fis-subborg tal-Furjana, Malta. Ix-xatt ilu l-bażi ewlenija tal-Iskwadra Marittima tal-Forzi Armati ta’ Malta mill-1977, u fl-2015-2016 inbniet faċilità ġdida.

## Storja
Xatt it-Tiben jinsab tul is-Swar tal-Furjana tan-naħa tal-Port ta’ Marsamxett. Ix-xatt jinsab bejn is-Sur tal-Imsida u s-Sur tal-Vittorja, u huwa ssorveljat mill-għoli mill-ħajt diviżorju tal-Polverista, li huwa ħajt diviżorju twil fis-swar li tlesta fl-1722.

Isem Xatt it-Tiben x’aktarx oriġina mill-fatt li fis-seklu 19 kien jintuża biex jinħażen l-għalf. Ġie propost ukoll li x-xatt issemma għal Lord John Hay, li kien il-Kmandant fit-Tmun tal-Flotta Mediterranja bbażat f’Malta bejn l-1883 u l-1887. L-istabbiliment tal-Klabb Irjali tal-Jottijiet ta’ Malta (Royal Malta Yacht Club House) kien jinsab f’Xatt it-Tiben sal-1970.

L-Ewwel Batterija (Marittima) tal-Forzi Armati ta’ Malta ġiet imċaqilqa mill-Isla għal Xatt it-Tiben f’Ottubru 1977. Il-Batterija saret l-Iskwadra Marittima tal-Forzi Armati ta’ Malta fl-1980, u żammet l-istess bażi. Xatt it-Tiben huwa wkoll il-bażi prinċipali tat-tiftix u s-salvataġġ ta’ Malta, u l-immigranti illegali kollha li jiġu salvati f’nofs ta’ baħar jittellgħu l-art hemmhekk.

Id-dgħajsa tal-għassa *P23* tal-klassi *Swift* ittellgħet l-art f’Xatt it-Tiben minn mindu tqieset mhux tajba iktar għat-tbaħħir fl-2010. Id-dgħajsa tal-għassa nżammet bħala mafkar għas-seba’ suldati u pulizija li mietu meta splodiet fl-1984.

F’Novembru 2014, ġie mħabbar li l-bażi se tiġi mmodernizzata permezz ta’ proġett ta’ €5.5 miljun. L-immodernizzar kien jinkludi l-bini ta’ kamra tal-kontroll tal-fruntieri, faċilità ta’ varar għall-iskjerament rapidu, faċilitajiet tat-taħriġ, u akkomodazzjoni aħjar għall-persunal. Il-kostruzzjoni tal-bażi l-ġdida nbdiet f’nofs l-2015, u l-istrutturi l-ġodda kienu pjuttost kontroversjali peress li ġew ikkritikati minn uħud għaliex jgħattu s-swar ta’ warajhom. Il-bażi l-ġdida ġiet inawgurata f’Jannar 2016.

## Referenzi
Nisa f’Malta

Il-kunċett tan-**Nisa f’Malta** jirreferi, fost affarijiet oħra, għall-istatus soċjali tan-nisa fis-soċjetà Maltija f’kuntesti differenti tal-imgħoddi u tal-preżent fl-istorja ta’ Malta.

## Edukazzjoni
Il-Knisja Kattolika Rumana f’Malta ma tantx ippromwoviet wisq ir-rwol tan-nisa fis-soċjetà, minn tal-inqas sas-seklu 20, għaliex kienet tal-fehma li r-rwol tan-nisa f’ħajjithom kien li jiżżewġu, ikollhom it-tfal u jieħdu ħsieb ix-xogħol tad-dar.

L-edukazzjoni tal-bniet u tan-nisa f’Malta tindika: “...evidenza ta’ impenn notevoli għall-iżvilupp sħiħ tal-bniet u tan-nisa f’soċjetá globali”.

## Politika u suffraġju
Mill-għoti tas-suffraġju universali f’Malta fl-1947 ġew ikkontestati ħmistax-il elezzjoni ġenerali. 73 mara biss ikkontestaw f’dawn l-elezzjonijiet. Min-naħa l-oħra, l-għadd ta’ rġiel li kkontestaw f’dawn l-elezzjonijiet qabżu l-1,000. Madankollu, f’dawn l-aħħar snin, l-għadd ta’ nisa li kkontestaw fl-elezzjonijiet ġenerali żdied. Fil-fatt, 24 kandidat mara ikkuntestaw fl-elezzjonijiet ġenerali tal-1998, l-ogħla numru fl-istorja, u sitta minnhom ġew eletti. B’hekk kien hemm rata ta’ suċċess għan-nisa ta’ 25 %.

Fl-elezzjonijiet ġenerali tal-1947 kien hemm l-iżgħar għadd ta’ kandidati nisa, fejn ikkontestaw żewġ nisa biss. Madankollu, ir-riżultat wassal għal rata ta’ suċċess ta’ 50 %, ladarba Agatha Barbara ġiet eletta. L-elezzjonijiet ġenerali tal-1955 kellhom l-iktar rata baxxa ta’ suċċess ta’ 14.3 % għall-kandidati nisa, fejn ġiet eletta biss kandidata mara waħda minn seba’. Fl-elezzjonijiet ġenerali ta’ wara, ir-rata ta’ suċċess żdiedet bil-mod, sakemm fl-elezzjonijiet ġenerali tal-1976 kien hemm rata ta’ suċċess ta’ 42.3 % għall-kandidati nisa, fejn ġew eletti tliet kandidati nisa minn seba’. Dawn kienu Agatha Barbara u Evelyn Bonaci għall-Partit Laburista u Anne Agius Ferrante għall-Partit Nazzjonalista li kisbet siġġu wara elezzjoni suppletiva.

Madankollu, ir-rati ta’ suċċess tal-ewwel u tat-tielet elezzjonijiet mirbuħa minn kandidati nisa qatt ma ntlaħqu sa issa (fl-1947 kienet 50 % filwaqt li fl-1951 kienet 57.1 %). Ir-rata bil-mod il-mod telgħet għal 42.9 % fl-1976, iżda dan l-andament pożittiv intilef u r-rata ta’ suċċess niżlet għal 20 % fl-1981. Fl-2003 reġgħet telgħet għal 28.6 %, bl-istess riżultat li kien inkiseb fl-1998, b’sitt membri parlamentari nisa, tlieta f’wieħed miż-żewġ partiti politiċi ewlenin f’Malta.

## Liġijiet dwar il-ħtif u ż-żwieġ
Fl-2015, Malta ġiet ikkritikata minn Equality Now (“Ugwaljanza Issa”), għal liġi li, f’ċerti ċirkostanzi, tista’ tippreskrivi l-piena ta’ raġel li jaħtaf mara, jekk wara li jaħtafha, ir-raġel u l-mara jiżżewġu (l-Artikolu 199 u l-Artikolu 200 tal-Kodiċi Kriminali ta’ Malta). L-artikolu fl-aħħar mill-aħħar ġie abolit permezz tal-Artikolu 24 tal-Att XIII tal-2018.

## Referenzi
Opri Venezjani tad-Difiża bejn is-sekli 15 u 17: Stato da Terra – Stato da Mar tal-Punent

L-**Opri Venezjani tad-Difiża bejn is-sekli 15 u 17: Stato da Terra – Stato da Mar tal-Punent** huwa d-deżinjazzjoni uffiċjali tas-Sit ta’ Wirt Dinji transnazzjonali tal-UNESCO. Din id-deżinjazzjoni tirreferi għal sitt opri tad-difiża li nbnew mir-Repubblika ta’ Venezja fid-dominji tagħha fuq l-art (*Stato da Terra*) u fid-dominji tagħha fuq il-baħar (*Stato da Mar*).

## Sit ta’ Wirt Dinji
L-Opri Venezjani tad-Difiża bejn is-sekli 15 u 17: Stato da Terra – Stato da Mar tal-Punent ġew iddiżinjati bħala Sit ta’ Wirt Dinji transnazzjonali fl-2017.

Il-valur universali straordinarju tagħhom ġie rrikonoxxut abbażi ta’ żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: **il-kriterju (iii)** “Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta’ tradizzjoni kulturali jew ta’ ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet”, ladarba l-opri Venezjani tad-Difiża jipprovdu xhieda eċċezzjonali tal-kultura militari *alla moderna*, li evolviet fi ħdan ir-Repubblika ta’ Venezja fis-sekli 15 sa 17; u **l-kriterju (iv)** “Eżempju straordinarju ta’ tip ta’ bini, ta’ grupp ta’ siti jew ta’ pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem”, ladarba l-Opri Venezjani tad-difiża huma eżempju straordinarju ta’ arkitettura militari li kienet essenzjali għall-espansjoni u għall-awtorità tas-*Serenissima*, u li kellha influwenza fuq l-arkitettura militari madwar l-Ewropa kollha.

## Sitt Opri Venezjani tad-Difiża

## Referenzi
Park Nazzjonali ta' Fertő-Hanság

Il-**Park Nazzjonali ta' Fertő-Hanság** (bl-Ungeriż: *Fertő-Hanság Nemzeti Park*) huwa park nazzjonali fil-Majjistral tal-Ungerija fil-kontea ta' Győr-Moson-Sopron. Inħoloq fl-1991 u nfetaħ uffiċjalment flimkien mal-Park Nazzjonali Awstrijaku ta' Neusiedler See fl-istess sena. Iż-żewġ parks nazzjonali huma kkollegati flimkien permezz tal-Lag Fertő/Neusiedl). Il-Park Nazzjonali ta' Fertő-Hanság ikopri 235.88 km² u huwa magħmul minn żewġ żoni kbar.

## Lag Fertő

Il-Lag Fertő (imsejjaħ Lag Neusiedl fl-Awstrija) huwa t-tielet l-ikbar lag fl-Ewropa Ċentrali, u huwa l-iktar lag kontinentali kbir tal-ilma mielaħ fil-Punent tal-kontinent Ewrasjatiku. 80 % tal-lag jinsab fit-territorju tal-Awstrija, filwaqt li 20 % tal-lag jinsab fit-territorju tal-Ungerija, fi ħdan iż-żona tal-madwar magħrufa bħala Hanság.

Minħabba l-livell baxx tal-ilma u r-riħ prevalenti, id-daqs u l-għamla tal-lag jinbidlu sikwit ħafna. Iż-żona tal-lag hija l-ħabitat ideali għal diversi speċijiet ta' għasafar, fosthom ir-russett abjad, ir-russett aħmar, il-paletta, il-wiżża griża, il-wiżża tal-maskra bajda u ċ-ċikonja bajda. Matul l-istaġun tal-passa, jitfaċċaw ukoll speċijiet ta' għasafar tal-kosta tal-familja *Scolopacidae*, fosthom il-pispisella. Fost l-ispeċijiet ta' għasafar rari nsibu l-wiżża ħamra, l-ajkla tad-denb abjad u l-bugħadam abjad prim. 

Fil-lag jgħixu wkoll diversi speċijiet ta' ħut tal-ilma ħelu fosthom il-*Misgurnus fossilis*, il-lizz tat-Tramuntana u z-*ziege*. Fil-mergħat fil-Punent tal-lag, jikbru speċijiet ta' veġetazzjoni u ta' pjanti rari bħall-orkidej *Cypripedium calceolus* u *Ophrys insectifera*, il-fjurdelis Ungeriża u l-*Iris pumila.* Barra minn hekk, jgħixu wkoll diversi speċijiet ta' friefet, filwaqt li t-territorju fil-Lvant magħruf bħala *puszta* huwa miksi kollu veġetazzjoni partikolari tal-lag, fosthom *Puccinellia peisonis*, *Aster tripolium*, *A. pannonicum* u *Suaeda maritima*.

## Sit ta' Wirt Dinji
Dan il-park nazzjonali tal-Ungerija, flimkien mal-park nazzjonali ta' Neusiedl fl-Awstrija, jiffurmaw il-pajsaġġ kulturali li ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2001.

Il-valur universali straordinarju ta' dan is-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' kriterju tal-għażla tal-UNESCO: **il-kriterju (v)** "Eżempju straordinarju ta' insedjament uman tradizzjonali, ta' użu tal-art jew ta' użu tal-baħar, li jirrappreżenta kultura (jew kulturi), jew interazzjoni umana mal-ambjent, speċjalment meta jkun sar vulnerabbli minħabba l-impatt ta' bidla irreversibbli", ladarba l-pajsaġġ kulturali ta' Fertő/Neusiedlersee ilu post fejn jiltaqgħu kulturi differenti għal tmien millenji, u dan joħroġ fid-dieher mill-pajsaġġ varjat tiegħu, li huwa riżultat ta' proċess evoluzzjonarju u simbjotiku bejn l-interazzjoni umana mal-ambjent fiżiku.

## Referenzi
Seba' Għeġubijiet Ġodda tad-Dinja

Is-**Seba’ Għeġubijiet Ġodda tad-Dinja** huma seba’ kapulavuri arkitettoniċi dinjin li ntgħażlu f’kampanja li bdiet fis-sena 2000 biex jintgħażlu seba’ għeġubijiet ġodda tad-Dinja minn għażla ta’ 200 monument eżistenti. L-istħarriġ tal-popolarità b’votazzjoni ħielsa fuq l-internet u bit-telefonati, ġie mmexxi mill-Kanadiż-Żvizzeru Bernard Weber u ġie organizzat mill-Fondazzjoni New7Wonders (N7W) ibbażata fi Zurich, l-Iżvizzera. Ir-rebbieħa ġew imħabbra fis-7 ta’ Lulju 2007 fl-Estádio da Luz, f’Liżbona. L-istħarriġ ġie meqjus li ma kienx xjentifiku, parzjalment minħabba li kien possibbli li dak li jkun jivvota iktar minn darba. Skont John Zogby, il-fundatur u l-President attwali tal-organizzazzjoni tal-istħarriġ ibbażata fi New York Zogby International, il-Fondazzjoni New7Wonders wettqet “l-ikbar stħarriġ li qatt sar fid-dinja”.

L-istħarriġ qanqal firxa wiesgħa ta’ reazzjonijiet uffiċjali. Xi pajjiżi ppromwovew is-sit kandidat tagħhom u għamlu ħilithom biex iħajru lin-nies jivvutaw, filwaqt li oħrajn ma tantx ikkalkulawh jew ikkritikawh. Wara li appoġġat il-Fondazzjoni New7Wonders fil-bidu tal-kampanja billi pprovdiet pariri dwar l-għażla tal-kandidati nnominati, l-Organizzazzjoni tan-Nazzjonijiet Uniti għall-Edukazzjoni, ix-Xjenza u l-Kultura (UNESCO), peress li skont il-mandat tagħha trid tagħti l-istess status indaqs lis-Siti ta’ Wirt Dinji kollha, iddistanzjat ruħha mill-kampanja fl-2001 u mill-ġdid fl-2007.

Is-seba’ rebbieħa ntgħażlu minn 21 kandidat, li kienu tniżżlu minn 77 kandidat permezz ta’ panel fl-2006.

Il-Fondazzjoni New7Wonders, stabbilita fl-2001, kienet tiddependi fuq donazzjonijiet privati u l-bejgħ ta’ drittijiet tax-xandir u ma rċeviet l-ebda finanzjament pubbliku. Wara t-tħabbira finali, il-Fondazzjoni New7Wonders sostniet li ma qalgħet xejn mill-istħarriġ u bil-kemm irkuprat l-investiment li għamlet.

Minkejja li l-N7W tiddeskrivi lilha nnifisha bħala organizzazzjoni mingħajr skop ta’ qligħ, il-kumpanija warajha—New Open World Corporation (NOWC)—hija negozju kummerjali. Il-flus kollha mil-liċenzjar u mill-isponsors jitħallsu lill-NOWC.

Il-fondazzjoni wettqet żewġ kampanji sussegwenti oħra ta’ stħarriġ: is-Seba’ Għeġubijiet Ġodda tan-Natura, fejn il-votazzjoni baqgħet għaddejja sal-2011, u l-Bliet ta’ New7Wonders, li ntemmet fl-2014.

## Rebbieħa
Il-Piramida l-Kbira ta’ Giza, l-ikbar waħda mit-tliet piramidi Eġizzjani u l-iktar waħda antika fin-Nekropoli ta’ Giza fl-Eġittu, u l-unika wieħed mis-Seba Għeġubijiet tad-Dinja tal-Qedem, ingħatat status onorarju.

## Referenzi
Giuseppe Balzano

**Giuseppe Balzano** jew **Balsano** (Valletta, 9 ta' Settembru 1616 - Minervino Murge, 23 ta' Frar 1700) kien kompożitur Malti. 

Wara li ġie ordnat saċerdot f'Katanja fl-1640, huwa nħatar kap tal-kor tal-Katidral tal-Imdina fl-1661. Huwa żamm din il-pożizzjoni sal-1699, bl-eċċezzjoni tal-perjodi 1665-9 u 1673-4, li matulhom mar Napli biex jitħarreġ aktar fil-mużika.  

Minkejja l-bosta xogħlijiet (inventarjati fl-1707) miktuba minnu jsegwu l-istil tipiku polifoniku tas-seklu 16, ftit biss minnhom juru livell għoli ta' kompetenza teknika.

L-eqdem manuskritt eżistenti ta' kompożitur Malti huwa wieħed ta' Balzano mill-1652 u dan jinstab fl-arkivji tal-Katidral tal-Imdina.

## Referenzi
Timijiet nazzjonali champions tad-dinja (futbol)

Dan l-artiklu jiġbor it**-timijiet nazzjonali tal-futbol li huma champions tad-dinja tal-[[:en:FIFA|FIFA]] (''Fédération Internationale de Football Association)***. Iż-żewġ kompetizzjonijiet li jwasslu għat-titlu ta' champions tad-dinja huma ż-żewġ Tornej Olimpiċi tal-1924 u l-1928 (organizzati mill-Kumitat Olimpiku flimkien il-[[FIFA]]) u t-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol|Tazza tad-Dinja]] attwali tal-FIFA, mill-1930. 

== Storja ==
L-[[Urugwaj]] fil-livell internazzjonali rebaħ żewġ Tazzi tad-Dinja (l-ewwel edizzjoni tal-1930 u l-edizzjoni tal-1950) u rebaħ żewġ Midalji tad-Deheb fil-[[Logħob Olimpiku]] (fl-1924 u fl-1928), l-uniċi żewġ edizzjonijiet rikonoxxuti mill-[[FIFA]] bħala kampjonati tad-dinja. Id-deċiżjoni ttieħdet fl-1924. Għalkemm il-FIFA ma tippromwovix l-unifikazzjoni statistika tat-tornew, il-leġittimità tat-titli hija kkonfermata wkoll mill-fatt li l-federazzjoni mad-dinja kollha tippermetti lit-tim nazzjonali tal-futbol tal-Urugwaj juri 4 stilel fuq il-ger.  Skont ir-regolamenti tal-FIFA, kull stilla hija ekwivalenti għal rebħa tat-tornew dinji. Konferma oħra ġejja minn ktieb approvat mill-FIFA u li fih sezzjoni li tiċċertifika, b'dokumenti uffiċjali vintage, il-pożizzjoni tal-Urugwaj bħala erba' darbiet "Champions tad-Dinja tal-FIFA".

== Lista tar-rebbieħa ==



* * Tornew Olimpiku (isem uffiċjali: *Tornew tal-Futbol Olimpiku tal-Irġiel'') rikonoxxut uffiċjalment mill-FIFA bħala titlu dinji.

## Ara wkoll

* Klabbs ċampjins tad-dinja (futbol)

## Referenzi
Kastell ta’ Litomyšl

Il-**Kastell ta’ Litomyšl** (biċ-Ċek: *Zámek Litomyšl*) huwa wieħed mill-ikbar kastelli Rinaxximentali fir-Repubblika Ċeka. Huwa proprjetà tal-istat Ċek u jinsab fir-raħal ta’ Litomyšl. Il-kastell tniżżel fil-lista tas-Siti ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1999. Il-Kastell ta’ Litomyšl huwa eżempju straordinarju ta’ kastell bl-arkati, li huwa tip ta’ kastell li ġie żviluppat għall-ewwel darba fl-Italja u li ġie mmodifikat fir-Repubblika Ċeka sabiex tinħoloq forma evoluta ta’ kwalità arkitettonika speċjali. Fis-seklu 18 ġew miżjuda karatteristiċi Barokki.

## Storja

Il-Kastell ta’ Litomyšl jinsab fis-sit fejn diġà kien hemm il-kastell tal-isqof tas-seklu 14 f’pożizzjoni elevata meta mqabbel mal-kumplament tar-raħal. Il-kastell inbena għal Vratislav tal-familja Pernštejn fl-1568-1581 mill-arkitetti Taljani Giovanni Battista u Ulrico Aostalli bħala residenza monumentali rappreżentattiva, b’ispirazzjoni mill-palazzi tal-Italja. 

Il-kastell huwa kumpless kumpatt bi tliet btieħi jew ġonna fil-beraħ. Il-kontorn ewlieni tal-kastell huwa diviż bi fruntuni mżerżqin u bi ċmieni. Il-karatteristika tal-kastell li tispikka l-iktar hija d-dekorazzjoni tal-faċċati bi *sgraffito* rikk ħafna, b’motivi f’għamla ta’ envelop u xbihat iddominati minn żewġ xeni ta’ battalji kbar, li wkoll huma frott ix-xogħol taż-żewġ arkitetti Taljani. It-tliet sulari ta’ arkati tal-bitħa ewlenija fil-beraħ huma pjuttost uniċi wkoll li jservu ta’ sfond illużiv b’veduti mill-isbaħ.

Fil-kastell fuq ġewwa ġie ppreservat teatru antik tas-seklu 18, inkluż sett ta’ xenarji u dekorazzjonijiet miżbugħa ta’ Jozef Platzer. Il-binja prinċipali hija mdawra b’ġonna esterni, filwaqt li l-kumpless huwa kkonfinat mill-binja antika fejn kienu jinżammu l-karozzini, mill-istalel, mill-iskola tal-irkib taż-żwiemel, u l-birrerija Rinaxximentali oriġinali, li reġgħet inbniet bi stil Barokk fl-ewwel nofs tas-seklu 18 minn František Maxmilián Kaňka.

L-għolja fejn jinsab il-kastell hija magħrufa bħala l-“Għolja tal-Kastell”, u apparti l-kastell hemm konċentrazzjoni sħiħa ta’ binjiet storiċi tar-raħal, fosthom il-Knisja tas-Salib Imqaddes flimkien mal-Kulleġġ tal-Pjaristi (magħrufa wkoll bħala l-Ordni tal-Qassisin Regolari ta’ Marija Omm Alla tal-Iskejjel tal-Ħniena; bil-Latin: *Ordo Clericorum Regularium Pauperum Matris Dei Scholarum Piarum*), il-ġnien tal-monasteru, u mużew li jinsab fl-eks skola Pjarista.

## Sit ta’ Wirt Dinji

Il-Kastell ta’ Litomyšl ġie ddeżinjat bħala Sit ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1999.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta’ żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: **il-kriterju (ii)** “Wirja ta’ skambju importanti ta’ valuri umani, tul perjodu ta’ żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ”; u **l-kriterju (iv)** “Eżempju straordinarju ta’ tip ta’ bini, ta’ grupp ta’ siti jew ta’ pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem”.

## Referenzi