Tarraco

**Tarraco** huwa l-isem antik tal-belt attwali ta' Tarragona fil-Katalonja, Spanja. Kienet l-eqdem insedjament Ruman fuq il-Peniżola Iberika. Saret il-belt kapitali tal-provinċja Rumana ta' *Hispania Citerior* matul il-perjodu tar-Repubblika Rumana, kif ukoll il-belt kapitali ta' *Hispania Tarraconensis* wara li din tal-aħħar inħolqot matul l-Imperu Ruman.

Fis-sena 2000, is-Siti Arkeoloġiċi ta' Tarraco ġew iddikjarati Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.

## Storja

### Oriġini u t-Tieni Gwerra Punika
Il-muniċipalità ta' Tarragona kienet abitata qabel ir-Rumani mill-Iberiċi li kellhom kuntatti kummerċjali mal-Griegi u mal-Feniċi li insedjaw il-kosta. Il-kolonji Iberiċi b'mod ewlieni kienu jinsabu fil-Wied ta' Ebro. Evidenza ta' kolonji Iberiċi fil-muniċipalità ta' Tarragona ġiet datata li tmur lura għas-seklu 5 Q.K.

Ir-referenzi fil-letteratura għall-preżenza tal-Iberiċi f'Tarraco huma ambigwi. Livju jsemmi *oppidum parvum* (raħal żgħir) imsejjaħ *Cissis* u Polibju jsemmi *polis* imsejħa Kissa (Κίσσα). Tarraco tissemma għall-ewwel darba kemm kemm wara l-wasla ta' Gnaeus Cornelius Scipio Calvus f'Empúries fil-218 Q.K. fil-bidu tat-Tieni Gwerra Punika li bdiet bil-ħakma Rumana ta' Hispania. Livju jikteb li r-Rumani ħakmu għalqa ta' provvisti Puniċi għat-truppi ta' Annibale ħdejn Cissis u ħadu l-belt. Ftit żmien wara, ir-Rumani ġew attakkati "mhux wisq 'il bogħod minn Tarraco" (*haud procul Tarracone*). Madankollu, mhux ċar jekk *Cissis* u *Tarraco* kinux l-istess belt. Munita li nstabet f'Empúries għandha l-kitba *Tarakon-salir* (*salir* x'aktarx li tfisser *fidda*). Il-munita, zekkata bl-istess mod bħal mudelli oħra ta' Empúries f'post mhux żvelat, ġeneralment tiġi datata għall-250 Q.K., ċertament qabel il-wasla tar-Rumani. L-isem *Kesse* jidher fuq muniti ta' oriġini Iberika mis-sekli 1 u 2 Q.K. li kienu mmarkati skont l-istandards Rumani tal-użin. *Kesse* jaf kienet Cissis, il-post minn fejn oriġinaw iċ-Ċissjani msemmija minn Plinju.

Fil-217 Q.K. waslu r-rinforzi mill-Italja taħt il-kmand ta' Publiju Scipio, u hu u ħuh Gnaeus Cornelius ġew attribwiti bil-fortifikazzjoni ta' Tarraco u bl-istabbiliment ta' port militari, u kif stqarr Plinju x-Xiħ: *Tarraco Scipionum opus*, Tarraco kienet tax-Scipios bħalma Kartaġni kienet tal-Kartaġiniżi. Il-ħitan tal-belt Rumana x'aktarx li nbnew fuq il-ħitan iktar antiki u karatteristiċi tal-kostruzzjoni Iberika.

Wara l-mewt tal-aħwa Scipio, Tarraco saret il-bażi fix-xitwa ta' Scipio Africanus (iben Publiju) meta kellu xi 25 sena, bejn il-211 u l-210, u l-post fejn iltaqa' mat-tribujiet ta' Hispania f**conventus''. Il-popolazzjoni fil-biċċa l-kbira tagħha kienet leali fil-konfront tar-Rumani matul il-gwerra. Livju sejħilhom ''socii et amici populi Romani'' ("alleati u ħbieb tal-poplu Ruman") u s-[[Sajjied|sajjieda]] ta' Tarraco (''piscatores Tarraconenses'') għenu bid-dgħajjes tagħhom matul l-assedju ta' ''Carthago Nova''.
Il-ħakma tal-Peniżola Iberika mir-Rumani ħadet iktar minn 200 sena biex titwettaq.


=== Repubblika Rumana ===
Matul iż-żewġ sekli ta' wara, Tarraco baqgħet bażi tax-xitwa bil-provvisti matul il-gwerer kontra iċ-Ċeltiberiċi, kif kienet fit-Tieni Gwerra Punika. Għalhekk, kien hemm preżenza militari qawwija matul dan il-perjodu, x'aktarx fl-ogħla żona ta' dak li attwalment huwa ċ-ċentru storiku tal-belt, magħrufa bħala l-Parti Għolja. Fil-197 Q.K., iż-żoni maħkuma kollha, anke strixxi dojoq tul il-kosta [[Mediterran|Mediterranja]], ġew maqsuma bejn il-provinċji ġodda ta' ''Hispania Ulterior'' u ''Hispania Citerior''. Il-belt kapitali ta' Hispania Citerior kienet prinċipalment Carthago Nova iżda [[Strabo]] jsostni li l-gvernaturi kienu jirresjedu f'Tarraco.

L-istatus legali ta' Tarraco mhuwiex ċar għalkollox. X'aktarx kienet organizzata bħala ''conventus civium Romanorum'' (kunvent = fejn jiltaqgħu ċ-ċittadini Rumani tal-provinċja) matul ir-Repubblika, b'żewġ ''magistri'' (diretturi ċivili) fit-tmun. Gaius Porcius Cato, li kien konslu fil-114 Q.K., għażel lil Tarraco bħala l-post fejn jeżilja ruħu fil-108 Q.K., u indika li Tarraco kienet belt ħielsa jew x'aktarx alleata dak iż-żmien.

Skont Strabo, waħda mill-battalji Rumani "l-iżjed reċenti" seħħet mhux wisq 'il bogħod minn Tarraco. Meta Ċesri ħakem lill-partitarji ta' [[Pompeii]] fid-49 Q.K. f**Ilerda* (illum il-ġurnata [[Lleida]]), Tarraco kienet issostni lill-armata tiegħu bl-ikel. Mhuwiex ċar għalkollox jekk Tarraco ngħatatx l-istatus ta' kolonja minn [[Ġulju Ċesri]] jew [[Awgustu]], iżda r-riċerka attwali spiss tassumi li l-ewwel kien Ċesri li taha dak l-istatus wara r-rebħa tiegħu f'Munda, għall-ħabta tal-45 Q.K., u rrifletta dan fl-epitet *Iulia* fl-isem formali: *Colonia Iulia Urbs Triumphalis Tarraco*, li baqa' hekk tul l-Imperu kollu.


=== Żmien Awgustu ===
Fis-27 Q.K., l-Imperatur Awgustu mar Spanja biex jissorvelja l-kampanji militari f'[[Cantabria]]. Madankollu, minħabba l-kundizzjoni ħażina ta' saħħtu pprefera jibqa' f'Tarraco. Milli jidher, Awgustu kien bena artal fil-belt, u ġrajja mir-retoriku [[Kwintiljanu]] ssemmi li l-abitanti ta' Tarraco lmentaw lil Awgustu li siġra tal-palm kienet kibret fuq l-artal. Huwa wieġeb li kien ifisser li ma tant kien qed jintuża spiss.
Ftit wara l-wasla tiegħu, il-V*ia Herculea* l-antika saret il-*Via Augusta*. Plier tal-mili, li nstabet f'Plaça de Braus f'Tarragona, issemmi t-triq bejn is-sekli 12 u 6 Q.K., li kienet twassal għal Barcino lejn il-Grigal u għal Dertosa, Saguntum u Valentia lejn in-Nofsinhar.

Il-belt iffjorixxiet taħt Awgustu. Il-[[kittieb]] Pomponius Mela jiddeskriviha fis-seklu 1 W.K. kif ġej: "Tarraco hija l-iktar port għani fuq din il-kosta" (*Tarraco urbs est en his oris maritimarum opulentissima*). Tarraco taħt Awgustu u [[Tiberju]] zzekkat il-muniti tagħha stess b'immaġnijiet imperjali u bil-kitba CVT, CVTT jew CVTTAR.

Wara l-mewt ta' Awgustu fl-14 W.K., l-imperatur ġie uffiċjalment divinizzat u fil-15 W.K. inbena tempju biex jingħata ġieħ, x'aktarx fil-kwartier l-iktar fil-Lvant tal-belt jew qrib il-Forum Kolonjali, kif imsemmi minn Tacitus fl-*annales* tiegħu.

=== Imperu Għoli ===

Fit-68 W.K. [[Galba]], li għex f'Tarraco għal tmien snin, ġie pproklamat imperatur f*'Clunia Sulpicia*. [[Vespasjanu]] beda organizzazzjoni mill-ġdid tal-finanzi prekarji tal-istat. Skont Plinju, dan ippermetta li tingħata ċ-ċittadinanza Latina lill-abitanti ta' Hispania. Il-Peniżola Iberika, li minn żmien il-qedem kienet tikkonsisti minn żoni urbani u art maqsuma bejn organizzazzjonijiet tribali, ġiet ittrasformata f'żoni organizzati madwar ċentri urbani, f'kolonji jew f'muniċipalitajiet, u b'hekk ġie ffaċilitat il-ġbir tat-taxxi. Kien hemm żieda rapida fil-kostruzzjoni, x'aktarx minħabba l-organizzazzjoni mill-ġdid tal-provinċja. L-Anfiteatru ta' Tarragona, iż-żona tat-tempju, u l-Forum Provinċjali fil-parti għolja tal-belt x'aktarx li nbnew matul dan il-perjodu. Il-biċċa l-kbira tal-[[Statwa|istatwi]] f'dawn il-postijiet x'aktarx li tpoġġew hemmhekk bejn is-70 u l-180 W.K.

Il-patrun tal-belt, is-Senatur Lucius Licinius Sura nħatar taħt l-Imperatur [[Trajanu]]. Sura ġie minn Tarraconensis u laħaq waħda mill-ogħla karigi tal-istat. Fix-xitwa tal-122-123 W.K., huwa maħsub li [[Adrijanu]] żar il-belt għal *conventus* ta' Hispania. Huwa bena wkoll mill-ġdid it-tempju ta' Awgustu.

Tarraco bdiet tesperjenza diffikultajiet ekonomiċi kbar fl-aħħar tas-seklu 2 W.K. Inbnew ftit statwi biex jagħtu ġieħ lill-belt, x'aktarx minħabba nuqqas ta' fondi. F'dan il-perjodu seħħet it-telfa fit-taqbida kontra l-Imperatur Clodius Albinus, li kien appoġġat mill-gvernatur ta' Tarraconensis Novio, Lucius Rufo. F'dan iż-żmien, il-kitbiet iddedikati lill-*Provinciae Concilium* bdew jgħebu u kulma jmur bdew jiġu sostitwiti b'kitbiet iddedikati lil membri tal-militar. Beda jkun hemm ferm inqas merkanti influwenti fl-*ordo decurionum* (amministrazzjoni ċivili) u iktar *patroni* (sidien kbar tal-artijiet u uffiċjali għoljin pubbliċi). Severus reġa' bena l-anfiteatru u strutturi assoċjati, kif joħroġ fid-dieher minn kitba fuq in-naħa t'isfel tal-anfiteatru.

=== L-aħħar tal-Antikità ===

Wara r-riformi tal-amministrazzjoni imperjali ta' [[Djoklezjanu]], il-peniżola saret djoċesi maqsuma f'sitt provinċji li kienu ferm iżgħar minn qabel. Tarraco baqgħet il-belt kapitali, iżda ta' provinċja ferm iżgħar.

L-invażjonijiet għall-ħabta tal-260 W.K. minn gruppi kemm tal-[[Franki]] kif ukoll tal-[[Alemanni]] baqgħu jseħħu għal deċennju iżda l-iskavi ma wrewx l-effetti tagħhom fi ħdan il-belt u l-qerda dehret biss fiż-żona tal-port u 'l barra mill-ħitan tal-belt.

Portiku ta' [[Ġove (mitoloġija)|Ġove]] nbena minn Djoklezjanu u Massimjanu (286 sa 293) li jaf kienet parti minn bażilika.

Fl-476, wara l-waqgħa tad-difiżi Rumani tul ir-[[Renu]], Tarraco ġiet okkupata mill-Viżigoti u mir-Re Ewriku. Ma hemm l-ebda evidenza ta' qerda u milli jidher il-ħakma tal-belt seħħet mingħajr wisq għawġ. Il-Viżigoti x'aktarx ħadu l-kontroll l-istrutturi eżistenti billi stabbilew grupp żgħir ta' nobbli, kif donnha tikkonferma l-eżistenza tal-oqbra [[Kristjaneżmu|Kristjani]] f'dan il-perjodu. It-tmiem tal-istorja antika tal-belt waslet mal-wasla tal-[[Iżlam|Musulmani]] fis-713 jew is-714 W.K.

== Siti arkeoloġiċi ==

Is-siti arkeoloġiċi ta' Tarraco huma wieħed mill-ikbar kumplessi arkeoloġiċi ta' Hispania ppreservati fi Spanja sa żminijietna. Ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fis-sena 2000. Il-belt ta' Tarraco hija l-eqdem insedjament Ruman fil-Peniżola Iberika, wara li saret il-belt kapitali tal-provinċja ta' Hispania Citerior fis-seklu 1 Q.K.

Għad hemm bosta fdalijiet Rumani importanti f'Tarragona. Parti mill-pedamenti tal-ħitan kbir Ċiklopej ħdejn l-uffiċċji ta' [[Pilatu]] x'aktarx li għandhom oriġini pre-Rumana. Din il-binja, li kienet ħabs fis-seklu 19, jingħad li kienet il-palazz ta' Awgustu.

Tarraco, bħal bosta bliet antiki, baqgħet diżabitata, u bil-mod il-mod ġiet imġarrfa miċ-ċittadini tagħha stess għall-materjali tal-bini. Minkejja dan, l-anfiteatru ħdejn xatt il-baħar li għal żmien twil intuża bħala barriera, għadu jeżisti b'partijiet kbar intatti mill-istruttura tiegħu. Inbena wara ċ-ċirku, u huwa twil 45.72 metru, għalkemm xi sezzjonijiet minnu jaf għadhom ma ġewx dokumentati.

Kitbiet bil-Latin u saħansitra bil-Feniċu jistgħu jinstabu mal-belt kollha.

Żewġ [[Monument|monumenti]] antiki, ftit 'il bogħod mill-belt, ġew ikkonservati sa żminijietna. L-ewwel wieħed huwa akkwedott mill-isbaħ minn naħa għall-oħra ta' wied, li jinsab xi 1.5 km mid-daħliet tal-belt. Huwa twil 21 metru, u l-ħnejjiet ta' taħt tiegħu, li hemm żewġ ringieli minnhom, huma għoljin kważi tliet metri. Il-monument l-ieħor, lejn il-Majjistral tal-belt, u wkoll xi 1.5 km 'il bogħod minnha, huwa qabar Ruman, li s-soltu jissejjaħ Torri ta' Scipio (bil-[[Lingwa Katalana|Katalan]]: Torre dels Escipions), għalkemm ma hemm l-ebda evidenza li tissuġġerixxi li l-aħwa Scipio ndifnu hemmhekk.

=== Sit ta' Wirt Dinji ===
L-UNESCO ddeżinjat is-siti arkeoloġiċi tal-belt Rumana antika ta' Tarraco bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fis-sena 2000 abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-*'kriterju (ii)** "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-**kriterju (iii)''' "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet".

### Siti protetti

## Referenzi