Goiás

**Goiás** (magħrufa wkoll bħala **Goiás Velho**, Goiás Antika) hija muniċipalità fl-istat ta' Goiás fil-Brażil. Il-popolazzjoni tagħha hija ta' 22,381 ruħ (fl-2020) u għandha erja ta' 3,108 km2. Hija l-eks belt kapitali tal-istat u tippreserva l-biċċa l-kbira tal-wirt kolonjali tagħha. Fl-2002 Goiás tniżżlet fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.

## Sit ta' Wirt Dinji
Iċ-Ċentru Storiku tar-Raħal ta' Goiás ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2002 minħabba l-importanza storika tiegħu. Kien l-eks belt kapitali statali ta' Goiás sal-1937 meta mbagħad is-sede tal-gvern ġiet ittrasferita lejn Goiânia li ma tantx kienet ilha li nbniet. Ġiet stabbilita mill-esploratur Bandeirante famuż Bartolomeu Bueno da Silva, imlaqqam *Anhangüera*, u fil-perjodu kolonjali kienet tissejjaħ Vila Boa de Goyaz ("Villaġġ Tajjeb ta' Goyaz" bil-Portugiż arkajku).

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (ii)** "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-**kriterju (iv)** "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".

## Pożizzjoni

### Konfini muniċipali

* Tramuntana: Faina;
* Nofsinhar: Mossâmedes;
* Lvant: Itaberaí;
* Punent: Itapirapuã u Matrinchã;
* Distretti: Calcilândia, Buenolândia, Davidópolis, São João, Uvá; *Povoado (villaġġ): São João da Lajinha.
* Agglomerati (iżgħar minn villaġġ): Areias u Ferreiro.

### Distanzi

* Goiânia: 148 kilometru;
* Aruanã: 178 kilometru;
* Brażilja: 307 kilometri.

Wieħed jista' jaċċessa l-muniċipalità permezz tal-awtostradi GO-070 / Goianira / Inhumas / Itaberaí / BR-070.Sepin.

## [[Ġeografija]]
It-topografija tal-muniċipalità hija kkaratterizzata minn art imħarbta u diversi xmajjar. Il-muntanji ta' Serra Dourada jinsabu fil-qrib. Il-muniċipalità fiha parti mis-26,626 ettaru (65,790 akru) tal-Park Statali ta' Serra Dourada, li nħoloq fl-2003. Il-kaskati u l-flussi tal-ilma rapidi huma faċilment aċċessibbli miċ-ċentru u diversi minnhom fihom bajjiet miftuħin għall-pubbliku. L-iżjed importanti huma:

* Balneário Cachoeira Grande, 6 kilometri mill-belt;
* Balneário Santo Antônio, 6 kilometri mill-belt;
* Balneário Bacalhau, fid-daħla tal-belt.

Ix-xmajjar li jgħaddu mill-muniċipalità huma:

* Rio Vermelho, Urú, do Peixe, Ferreira u Índio.

## Klima

## [[Politika]]

* Votanti eliġibbli: 17,813-il ruħ (fl-2016);
* Sindku: Aderson Liberato Gouvea (il-Partit tal-Ħaddiema) (mill-2021 sal-preżent);
* Viċi Sindku: Zilda Lôbo (il-Progressivi) (mill-2021 sal-preżent);
* Membri tal-Kunsill: 9 membri.

## Demografija

* Popolazzjoni fl-1980: 42,958 ruħ;
* Popolazzjoni fl-2010: 24,727 ruħ;
* Rata ta' tkabbir tal-popolazzjoni fl-1980/2010: tnaqqis ta' 42.44 %;
* Popolazzjoni stmata fl-2018: 22,916-il ruħ.

## Ekonomija
L-ekonomija tar-reġjun tiddependi fuq it-turiżmu, it-trobbija tal-bhejjem tal-ifrat u l-agrikoltura. Il-popolazzjoni tal-bhejjem tal-ifrat kienet tikkonsisti minn 241,000 eżemplar. Il-prodotti agrikoli prinċipali huma l-banana, il-larinġ, il-qlub tal-palm, ir-ross (2,600 ettaru), il-fażola, il-qamħirrum (3,800 ettaru), il-fażola tas-sojja u l-qamħ.

## [[Edukazzjoni]] u saħħa

* Rata ta' litteriżmu: 85.4 %;
* Rata ta' mortalità tat-trabi: 28.53 kull 1,000 twelid;
* Skejjel: 52 (fl-2006) b'7,913-il student;
* Edukazzjoni għolja: UEG - Campus Cora Coralina, UFG - Regional Goiás;
* Sptarijiet: 1 (fl-2019).

## Storja

Goiás Velho ġiet stabbilita fl-1727, u l-isem ingħata f'ġieħ l-Indjani ta' Goyaz, l-abitanti tal-inħawi qabel il-wasla tal-Ewropej. Id-djar, il-kappelli u l-knejjes tagħha jixhdu l-quċċata ta' żmien il-ferneżija tad-deheb. L-istorja tar-raħal, li hija minsuġa flimkien mal-istorja tal-istat ta' Goiás, u ċerti tifkiriet tal-ġid tas-sekli tal-imgħoddi mnaqqxa fid-deheb, joħorġu fid-dieher f'postijiet bħall-Museu das Bandeiras, li nbena fl-1761; il-Colégio Sant'Ana, li ġie stabbilit fl-1879 mill-patrijiet Dumnikani; il-Knisja ta' Nossa Senhora d'Abadia, li nbniet fl-1790, bl-artal tagħha miżbugħ bil-blu u bid-deheb; u l-Casa da Fundição, li tmur lura għall-1752, fejn kien jiġi kkastjat id-deheb mill-minjieri.

Imdawra bis-Serra Dourada, Goiás Velho hija l-belt nattiva tal-poeta Ana Lins dos Guimarães Peixoto Bretas (1889-1985), magħrufa iktar bħala Cora Coralina. Għalkemm bdiet tikteb meta kellha 14-il sena, hija ppubblikat l-ewwel ktieb tagħha meta kellha 75 sena. Sabiex taqla' l-għajxien tagħha, kienet tipproduċi u tbigħ il-ħelu kristallizzat. Id-dar fejn kienet tgħix, waħda mill-eqdem tal-belt, li tmur lura għall-1782, saret mużew, bl-għamara, bl-oġġetti personali, bid-dokumenti u bl-ittri mingħand korrispondenti magħrufa bħall-poeta Carlos Drummond de Andrade (1902-1987) u l-kittieb minn Bahia Jorge Amado, wieħed mir-rappreżentanti prinċipali tal-letteratura tal-Grigal tal-Brażil u wieħed mill-iżjed awturi Brażiljani moqrija fil-pajjiż u barra mill-pajjiż.

## Festi/festivals

F'Goiás, waħda mill-iżjed festi popolari hija l-Purċissjoni tal-Fogaréu, li ssir l-Erbgħa ta' qabel Ħadd il-Għid. Hija wieħed mill-iżjed avvenimenti tradizzjonali tal-Ġimgħa Mqaddsa fil-Brażil u f'Angra dos Reis biss tiġi ċċelebrata purċissjoni simili. Matul iċ-ċerimonja, il-*farricocos* (in-nies lebsin bi ħwejjeġ Medjevali u b'kappi li jakkumpanjaw il-purċissjonijiet ta' penitenza) jissimulaw l-arrest ta' Ġesù mis-suldati Rumani billi jiġru fit-toroq tal-belt f'nofsillejl bit-torċi mar-ritmu tat-tnabar. Hemm xebħ kbir ma' xi tradizzjonijiet li jiġu ċċelebrati fi Spanja fl-istess żmien tas-sena, speċjalment f'Toledo u f'Sivilja. Id-dlam, it-torċi u l-ħeffa tal-irġiel b'wiċċhom mgħotti joħolqu atmosfera Medjevali. It-twemmin hu li x-xitan kien ikun qed iħuf fit-toroq tal-belt f'dik il-lejla, ibeżża' lil kulħadd, speċjalment it-tfal. Oriġinarjament, l-irġiel biss setgħu jieħdu sehem iżda llum l-affarijiet inbidlu. Superstizzjonijiet bħall-preżenza ta' lupu-bniedem u bagħal bla ras jiġu mmanifestati wkoll f'din il-festa popolari. It-turisti jiġu minn madwar id-dinja kollha biex jaraw dan l-ispettaklu. Fl-2006, skont id-Diario da Manhã, gazzetta ta' Goiânia, 10,000 turist ġew jaraw il-purċissjoni.

Festival notevoli oħra li jsir kull sena fil-belt hu l-FICA (Festival Internacional de Cinema e Video Ambiental, jew il-Festival Internazzjonali tal-Films u l-Filmati). L-għan tal-FICA hu l-promozzjoni, it-turija u l-ippremjar tal-films u tal-filmati qosra, medji u twal, b'diversi ġeneri bħall-animazzjoni, il-fizzjoni jew id-dokumentarji, li jindirizzaw temi ambjentali, kif ukoll il-promozzjoni ta' azzjonijiet tal-produzzjoni u tal-edukazzjoni fl-oqsma ambjentali u tal-films. Kull sena dan il-festival jattira turisti mid-dinja kollha.

## Indiċi tal-Iżvilupp Uman Muniċipali

* MHDI: 0.736;
* Klassifika statali: 125 (minn 242 muniċipalità fis-sena 2000);
* Klassifika nazzjonali: 2,283 (minn 5,507 muniċipalitajiet fis-sena 2000).

## Gallerija

File:Museu_das_Bandeiras_01.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Museu_das_Bandeiras_01.jpg|Antiga Casa da Câmara e Cadeia, atual MuBan
File:Largo_do_Chafariz_diagonal_frente.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Largo_do_Chafariz_diagonal_frente.jpg|Chafariz de Cauda
File:Centro_histórico_de_Goiás,_LabAm_(0926).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Centro_hist%C3%B3rico_de_Goi%C3%A1s,_LabAm_(0926).jpg|Casa de Cora Coralina
File:Casa_do_Bispo_(Cidade_de_Goiás,_Brasil)_.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Casa_do_Bispo_(Cidade_de_Goi%C3%A1s,_Brasil)_.jpg|Casa do Bispo
File:Centro_histórico_de_Goiás,_LabAm_(0771).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Centro_hist%C3%B3rico_de_Goi%C3%A1s,_LabAm_(0771).jpg|Igreja de Nossa Senhora d'Abadia
File:Centro_histórico_de_Goiás,_LabAm_(0491).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Centro_hist%C3%B3rico_de_Goi%C3%A1s,_LabAm_(0491).jpg|Igreja de Nossa Senhora do Carmo
File:Pal_Conde_dos_Arcos.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Pal_Conde_dos_Arcos.JPG|Palácio do Conde dos Arcos
File:Quartel_do_XX_-_Cidade_de_Goiás.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Quartel_do_XX_-_Cidade_de_Goi%C3%A1s.jpg|Quartel do XX


## Referenzi