Fdalijiet tal-Vihara Buddista f'Paharpur

Il-**Fdalijiet tal-Vihara Buddista f'Paharpur** (bil-Bengali: পাহাড়পুর বৌদ্ধ বিহার, b'ittri Rumani: *Pāhāṛpur baud'dha bihār*), magħrufa wkoll bħala **Somapura Mahavihara** (bil-Bengali: সোমপুর মহাবিহার, b'ittri Rumani: *Shompur Môhabihar*) jinsabu f'Paharpur, Badalgachhi, Naogaon, il-Bangladesh u jirrappreżentaw uħud mill-aqwa fdalijiet ta' *vihara* jew monasteri Buddisti magħrufa fis-subkontinent Indjan u huma wieħed mill-iżjed siti arkeoloġiċi importanti fil-pajjiż. Is-sit tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1985. Il-fdalijiet huma wieħed mill-iżjed eżempji famużi ta' arkitettura fil-Bangladesh pre-Iżlamiku. Imorru lura għal perjodu tal-Vihara ta' Halud fil-qrib u tal-Vihara ta' Sitakot f'Nawabganj Upazila tad-Distrett ta' Dinajpur.

## [[Storja]]

Għadd ta' monasteri nbnew matul il-perjodu tal-Pāla tal-Indja tal-qedem fir-reġjuni tal-Lvant tas-subkontinent Indjan, li kienu jinkludu Bengal u Magadha. Skont sorsi Tibetani, ħames *Mahavihara* (universitajiet) kbar spikkaw: Vikramashila, l-università ewlenija ta' dak iż-żmien; Nalanda, li ma kinitx għadha fl-aqwa tagħha iżda xorta waħda kienet notevoli; Somapura Mahavihara; Odantapurā; u Jaggadala. Il-*mahavihara* ffurmaw network; "kollha kemm huma kienu taħt superviżjoni statali" u kienet teżisti "sistema ta' koordinazzjoni bejniethom... mill-evidenza jidher li s-sedi differenti tat-tagħlim Buddist li kienu jiffunzjonaw fil-Lvant tal-Indja taħt il-Pāla kienu meqjusin flimkien bħala network jew grupp interkonness ta' istituzzjonijiet", u kienet xi ħaġa komuni li l-istudjużi l-kbar jgħaddu faċilment minn kariga għall-oħra fihom. Atisa, li kien jirresjedi fis-

Somapura Mahavihara (l-ikbar università fl-Indja tal-qedem f'dak iż-żmien), ivvjaġġa minn Bengal għat-Tibet biex jipprietka l-Buddiżmu. L-iżjed forma bikrija tal-lingwa Bengali bdiet tfeġġ matul is-seklu 8 W.K.

L-iskavi f'Paharpur, u s-sejba ta' siġilli bl-inċiżjoni *Shri-Somapure-Shri-Dharmapaladeva-Mahavihariyarya-bhiksu-sangghasya*, identifikaw is-Somapura Mahavihara bħala struttura li nbniet mit-tieni re tad-dinastija Dharmapala tad-dinastija Pāla (għall-ħabta tas-781 sat-821). Sorsi Tibetani, inkluż traduzzjonijiet Tibetani ta' *Dharmakayavidhi* u *Madhyamaka Ratnapradipa*, l-istorja ta' Taranatha u *Pag-Sam-Jon-Zang*, isemmu li s-suċċessur ta' Dharmapala, Devapala (għall-ħabta tat-810–850) bniha wara l-ħakma ta' Varendra. Fuq il-pilastru ta' Paharpur hemm inċiżjoni li ssemmi l-ħames sena tar-renju tas-suċċessur ta' Devapala, Mahendrapala (għall-ħabta tat-850–854) flimkien ma' isem Bhiksu Ajayagarbha. F**Pag Sam Jon Zang'' ta' Taranatha jissemma li l-monasteru sarulu tiswijiet matul ir-renju ta' Mahipala (għall-ħabta tad-995 sal-1043 W.K.).

Jatvarma tad-dinastija Varman attakka Varendra fis-seklu 11 b'ostilità lejn ir-re tal-Kaivarta, Divya, u l-Buddiżmu. Għalkemm ir-reġim tal-Kaivarta milli jidher ma ġarrab l-ebda telfa, parti mill-''Mahavihara'' nqerdet minn nirien imqabbdin mill-armata ta' Jatvarma.

Maż-żmien, il-preċettur spiritwali ta' Atisha, Ratnākaraśānti, serva bħala ''sthavira'' tal-''vihara'', Mahapanditacharya Bodhibhadra serva bħala patri residenti, u studjużi oħra qattgħu parti minn ħajjithom fil-monasteru, inkluż Kalamahapada, Viryendra u Karunashrimitra. Bosta patrijiet Tibetani żaru s-Somapura bejn is-sekli 9 u 12.

Matul ir-renju tad-dinastija Sena fit-tieni nofs tas-seklu 12, il-''vihara'' qabdet it-triq tan-niżla għall-aħħar darba. Studjuż partikolari jikteb, "Il-fdalijiet tat-tempju u l-monasteri f'Pāhāpur ma fihomx marki evidenti ta' qerda fuq skala kbira. Id-deklin tal-istabbiliment, minħabba l-abbandun jew il-qerda, x'aktarx li seħħ qalb l-irvelli u l-ispostamenti mifruxa tal-popolazzjoni wara l-invażjoni [[Iżlam|Musulmana]]".

Plakka tar-ram li tmur lura għall-159 tal-era Gupta (479 W.K.) u li ġiet skoperta fl-1927 fil-Grigal tal-monasteru, issemmi donazzjoni ta' koppja Braħmina lil Jain Acharya Guhanandi għall-istupa ta' Pancha Nikaya f'Vata Gohli, identifikabbli bħala l-villaġġ fil-qrib ta' Goalapara.

== Arkitettura ==

L-istruttura kwadrangolari tikkonsisti minn 177 ċella u stupa Buddista tradizzjonali fin-nofs. Iċ-ċelel kienu jintużaw mill-patrijiet għall-akkomodazzjoni u għall-meditazzjoni. Minbarra l-għadd kbir ta' stupi u ta' santwarji b'daqsijiet u b'għamliet differenti, ġew skoperti wkoll plakek tat-terrakotta, [[Skultura|skulturi]] tal-ġebel, inċiżjonijiet, muniti, bċejjeċ taċ-ċeramika, eċċ. f'dan is-sit.

Is-sit jospita l-fdalijiet arkitettoniċi ta' monasteru Buddist enormi, magħrufa bħala Somapura Mahavihara, li jkopri 11-il ettaru (27 akru). Dan kien ċentru intellettwali importanti għat-tradizzjonijiet tad-Dharma bħall-Buddisti, il-Ġain u l-[[Ħinduiżmu|Induisti]]. Il-kumpless ta' 8.5 ettari (21 akru) fih 177 ċella, ''viharas'', bosta stupi, tempji u għadd ta' binjiet anċillari oħra. Il-ħitan esterni bi plakek ornamentali tat-terrakotta għadhom juru l-influwenza ta' dawn it-tliet [[Reliġjon|reliġjonijiet]].

Bħala akri, Somapura kienet l-ikbar fost il-''mahavihara''. Skont Sukumar Dutt, il-kumpless kien iddominat minn tempju, li kien jixbaħ ħafna lit-tempji Induisti-Buddisti ta' [[Burma]], Ġava u l-[[Kambodja]], b'pedamenti b'għamla ta' salib, u bi struttura mtarrġa b'kompartimenti interni li gradwalment jieħdu s-sura ta' piramida.... matul l-era tad-dinastija Pala kienet teżisti taħlita ta' stili mil-Lvant tal-Indja u x-Xlokk tal-[[Asja]]". Hemm ukoll min ikkumenta li "ma hemm l-ebda dubju li dan l-istil arkitettoniku influwenza ferm l-istil ta' Burma, Ġava u l-Kambodja. L-iżjed xebħ fir-rigward tal-pjanta u s-sovrastruttura tat-tempju ta' Paharpur huwa dak tat-tempji magħrufa bħala Chandi Loro Jongrang u Chandi Sevu ta' [[Prambanan]] f'Ġava Ċentrali".

=== Tempju ċentrali ===

L-iskop ta' din l-istruttura ċentrali f'nofs l-ispazju fil-beraħ għadu mhux magħruf minn żmien l-iskoperta tagħha. B'hekk, il-biċċa l-kbira tad-dibattiti ġġenerati dwar l-arkitettura tas-Sompur Mahavihara huma ċċentrati fuq l-identifikazzjoni tas-sovrastruttura nieqsa tagħha. Hemm diversi ipoteżijiet, iżda l-iżjed waħda importanti hija n-nuqqas ta' disponibbiltà ta' ammont sostanzjali ta' dokumentazzjoni arkitettonika komprensiva għad-dispożizzjoni tar-riċerkaturi. Hemm diversi ipoteżijiet ukoll rigward il-quċċata tal-istruttura ċentrali tas-Sompur Mahavihara.

B'hekk, il-biċċa l-kbira tax-xogħlijiet li saru sa issa huma bbażati l-iktar fuq is-sejbiet tal-iskavi arkeoloġiċi u l-istudji tal-artefatti mill-perspettiva arkeoloġika. L-ewwel studju ta' dan il-monument b'dokumentazzjoni kien tal-arkeologu [[K. N. Dikhshit]] permezz tax-xogħol tiegħu ''Paharpur, Memoirs of Archaeological Survey in India'' (1938). Dikshit ried jiddokumenta s-sejbiet arkeoloġiċi u kkonċentra fuq l-interpretazzjoni u l-analiżi tagħhom. Huwa pprova jissuġġerixxi trattament arkitettoniku probabbli tal-partijiet neqsin tal-istruttura permezz tal-istudju tal-fdalijiet arkeoloġiċi. Sal-lum, dan l-istudju jitqies bħala l-iżjed dokumentazzjoni awtentika tas-Sompur Mahavihara.

[[Prudence R. Myer]] ippubblikat l-ewwel ta' dawn l-istudji fl-1969 bħala saġġ f'ġurnal, fejn ipproponiet li s-sovrastruttura nieqsa kienet stupa u wriet l-għamla tridimensjonali probabbli tagħha. Myer ressqet il-proposta tagħha permezz ta' studju dijakroniku tal-istupi u tas-santwarji bl-istupi fl-Indja. Hija ħadet lil Sompura Mahavihara bħala eżempju biex telabora l-istudju tagħha u pproduċiet mudell ta' restawr tal-istruttura ċentrali biex tappoġġa l-analiżi tagħha.

It-tieni xogħol ġie ppubblikat madwar 30 sena wara l-proposta ta' Myer. Tim ta' [[Arkitett|arkitetti]] mill-Università ta' Khulna mmexxi minn [[Mohammed Ali Naqi]] ppropona rikostruzzjoni teorika oħra tal-istruttura ċentrali kif ukoll ta' xi wħud mill-partijiet tal-blokka periferika (l-iktar id-daħla) fl-1999. Dan ix-xogħol ġie ppreżentat ukoll fis-"Seminar Internazzjonali dwar l-Elaborazzjoni ta' Strateġija tar-Riċerka Arkeoloġika għas-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO f'Paharpur u għall-Ambjent tiegħu", organizzat b'mod konġunt mill-UNESCO u mid-Dipartiment tal-Arkeoloġija tal-Bangladesh fl-2004. Muhammad Ali Naqi ppropona pinnaklu bħal ta' tempji oħra fil-quċċata tat-tumbata ċentrali bħallikieku l-istruttura kienet "Santwarju bi Stupa" tat-tip "Shikhara" fir-rikostruzzjoni tiegħu.

Fl-2012 [[Mohammad Habib Reza]] permezz ta' analiżi kuntestwali tal-arkitettura Buddista bikrija ta' Bengal fit-teżi tad-dottorat tiegħu jipproponi: "il-qalba tal-''vihara'' ta' Pahāŗpur kienet qisha l-quċċata ta' tempju tat-tip pañcharatna u kellu erba' "kuruni" oħra fuq il-maņdapas, u b'hekk x'aktarx li t-tempju kien qisu t-tempju ta' Ānanda f'[[Bagan]]; madankollu, minħabba l-perjodu bikri ta' kostruzzjoni tiegħu, it-tempju għandu dehra iktar ċatta mit-tempju ta' Ānanda''.''

== Sit ta' Wirt Dinji ==

Il-Fdalijiet tal-Vihara Buddista f'Paharpur ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1985. Minn dak iż-żmien 'l hawn, sensiela ta' missjonijiet tal-UNESCO żaru s-sit regolarment u għenu fil-protezzjoni tiegħu. Barra minn hekk, l-UNESCO ħejjet pjan direzzjonali b'investiment ta' US$5.6 miljun.

L-opri tal-arti tat-terrakotta fis-sit ġarrbu ħsarat estensivi minħabba n-nuqqas ta' manutenzjoni xierqa, l-iskarsezza ta' ħaddiema, in-nuqqas ta' fondi u x-xita qliel, kif ukoll minħabba l-problema ewlenija tal-korruzzjoni fil-Bangladesh. Barra minn hekk, id-drenaġġ batut tal-ilma flimkien mal-livelli għoljin ta' salinità fil-ħamrija wasslu għad-deterjorament tal-iskulturi tat-terrakotta. Theddidiet oħra jinkludu l-ħaxix ħażin, il-vandaliżmu, il-kundizzjonijiet klimatiċi u t-traskuraġni tal-pubbliku li jżur is-sit.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (i)** "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-[[bniedem]]"; il-**kriterju (ii)** "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-**kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".

## Gallerija

File:Naogaon_Paharpur_11Oct12_IMG_3696.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Naogaon_Paharpur_11Oct12_IMG_3696.jpg|Structures in Somapura Mahavihara complex
File:Somapura_Mahavihara_08.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Somapura_Mahavihara_08.jpg|Paharpur with green grass
File:Sompur_Mahavihara_(Paharpur).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sompur_Mahavihara_(Paharpur).jpg|Sompur Mahavihara (Paharpur)
File:Naogaon_Paharpur_11Oct12_IMG_3683.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Naogaon_Paharpur_11Oct12_IMG_3683.jpg|Bottom of Central Shrine
File:Mayer_model_01.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mayer_model_01.jpg|Model by Mohammed Ali Naqi
File:A_wall_of_Paharpur.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:A_wall_of_Paharpur.jpg|Ineer part of the vihar
File:Sompura_Mahavihar_2024_16.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sompura_Mahavihar_2024_16.jpg|Panels (replica)
File:Sompura_Mahavihara_2024_17.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sompura_Mahavihara_2024_17.jpg|Panels (original)


## Referenzi