Għonnella

L- **għonnella** [oˤːnˈnɛl.lə] (pl. *ekonienel* [eˤːˈnɛːnəl] ), kultant imsejħa ***Faldetta***, hija forma ta' libsa tar-ras u xall tan-nisa, jew mantell bil-barnuż, unika għall-gżejjer tal-Mediterran ta' Malta u Għawdex. Huwa maħsub li xi darba kien hemm verżjoni blu differenti minn tas-soltu fix-Xlokk ta’ Malta, u kienet imsejħa *xurqana*.  Oħra fil-Għargħur kienet imsejħa *stamijna*.

Ġeneralment din kienet tkun magħmula minn qoton jew xi ftit ħarir, u ġeneralment sewda jew forsi xi kulur skur ieħor, għalkemm mis-seklu sittax 'il quddiem, in-nisa nobbli u n-nisa minn djar aktar sinjuri spiss kienu jilbsu *enemienel* abjad jew ikkulurit jgħajjat. L-għonnella tgħatti r-ras imma ma nhux il-wiċċ. Il-partijiet ta’ fuq tal- għonnella huma mimdudin b’mod pjuttost iebes, u tingħata qafas wiesa’ u tond, iffurmat permezz ta’ bord, qasab, jew xi drabi għadam tal-balieni.

Fi ġranet aktar friski, min jilbisha jista’ jkebbeb l-għonnella madwar il-wiċċ b'mod aktar strett, b'aġġustament żgħir. Il-parti t'isfel tal-għonnella tista' tintlibes laxka madwar il-sider u ġenbejn min jilbisha, jew imgeżwer aktar sewwa fil-każ ta' temp kiesaħ. Waqt il-mixi, min jilbisha kien iżomm naħa jew iż-żewġ naħat tal-għonnella maqbuda f’idu l-leminija.

## Oriġini

L-oriġini tal-għonnella mhumx ċari xejn. Ġiet deskritta bħala "ilbies tal-Punent, li jintlibes b'mod tal-Lvant."  L-istoriċi Maltin Ciantar u Abela kienu tal-fehma li l-għonnella evolviet minn libsa tradizzjonali Sqallija:

Skont leġġenda Malti, l-għonnella ġiet introdotta f’Malta għall-ewwel darba fl-1224 E.K. bħala sinjal iswed u ovvju ta’ luttu min-nisa ta’ Celano fir-reġjun tal -Abruzzi fl- Italja,  li kien jitqal li tkeċċew – l-ewwel lejn Sqallija, u mbagħad għal gżira ta' Malta - mill-Gvernatur Sqalli Enrico de Morra, li jaġixxi fuq l-ordnijiet tal -Imperatur tas-Santu Ruman Frederik it-tieni, wara qtil ta' żewġhom f'numri kbar. Hemm xi evidenza storika ta’ dan il-ġrajja mniżżla fil-kronaki ta’ Riccardo di San Germano:*"Henricus de Morra iussu imperiali Celanenses reuocat ubique dispersos, ut ad propria redeant, et redeuntes capit et in Siciliam mittit, quos apud Maltam dirigit Imperator."* Leġġenda alternattiva, li taħseb fuq ix-xebh bejn il- *Faldetta* u drawwa ta’ soru tradizzjonali Maltija, tissuġġerixxi li n-nisa ta’ Malta adottaw dan il-kostum fl-1798, biex iwarrbu ċertu avvanzi u kliem mhux mixtieqa tat-truppi ta’ Napuljun Bonaparte . Madankollu, din it-teorija ġiet miċħuda bħala gideb u storja f’kitba ta’ National Geographic dwar Malta (1935). 

Skont leġġenda oħra, l- *għonnella* żviluppat minħabba r-rekwiżit Canoniku strett (qabel il-Konċilju Vatikan II ) li n-nisa jgħattu rashom qabel jidħlu fi knisja Kattolika . Jingħad li tfajliet ifqar tal-pajjiż, li ma setgħux jaffordjaw mantell jew xall, issodisfaw ir-rekwiżit tal-velu billi poġġew dublett żejda fuq rashom, li gradwalment evolviet fil- *għonnella* . Oħrajn jispekulaw li hija modifika vernakulari tal- velu tal-Lvant, anke varjazzjoni lokali tal- mantilja Spanjola.  Abbażi ta' dan l-angolu relatat ma' Spanja Moorish, il-folklor saħansitra jissuġġerixxi li xi wħud ħasbu oriġini Moorish għall-inqas parzjali meta Malta kienet okkupata mill- Aghlabids Musulmani, bħal relazzjoni mal- khimar (tip maħlul ta' hijab ).

Hemm referenzi għall- *għonnella* fir-reġistri bikrija tal-Kavallieri ta’ San Ġwann ( Ordni ta’ Malta ), u fil-kotba tal-ivvjaġġar tas-seklu tmintax. Louis De Boiseglin, storiku tal- Kavallieri ta’ Malta kiteb hekk:*“In-nisa Maltin huma żgħar, u għandhom idejn u saqajn sbieħ.* *Għandhom għajnejn suwed fini, għalkemm xi drabi jidhru jbegħdu, minħabba li dejjem iħarsu 'l barra mill-istess għajn; nofs il-wiċċ ikun miksi b’xorta ta’ velu magħmul mill-ħarir imsejjaħ Faldetta, li jduru fuqu bil-grazzja kbira, u jirranġaw b’ħafna eleganti.* *In-nisa anke ta 'l-ogħla grad, b'differenza mill-irġiel tagħhom, kontinwament jippreservaw il-kostum tagħhom; u kull waħda li għandha tadotta l-moda Franċiża tagħmel lilha nnifisha ħafna redikoli.* *Huma jħobbu ħafna l-ornamenti tad-deheb u tal-fidda, u mhux rari li tara anki l-bdiewa mgħobbija bi trinkets ta 'dawk il-metalli."* L-illustratur u vjaġġatur Victorian, William Henry Bartlett, kien intrigat b’mod ċar mill- *Faldetta*, u ddeskrivieha kif ġej fl-1851:*“Imiss, tgerbeb ħafif mit-taraġ ta’ wara, hemm mara [[Maltin|Maltija]], imgeżwer bil-mantilja eleganti tagħha tal-ħarir iswed, kostum li jista’ jingħad li jagħmel anke l-ikrah attraenti, filwaqt li l-ġust isiru pożittivament irresistibbli: hekk gravi, u għadhom daqshekk pikkanti, hekk soru simili, u għadhom hekk coquettish, huma jingħalaq rustling tagħha, tastefully miġbuda tond ir-ras, sabiex tarmi espressjoni addizzjonali fil-għajn skura fil-fond, u biex ittaffi idejn abjad-inggwanti, u taper sieq Andalusija ."* 

## L-Għibien tal-Għonnella
Għal sekli sħaħ, l-għonnella kienet tidher kullimkien madwar Malta, milbusa prattikament min-nisa adulti kollha Maltin. 

Kienet tant popolari li kien hemm numru ta’ ħajjata li l-uniku xogħol tagħhom kien li jiddisinjaw, jaqtgħu u jħetu miknienel .

Madankollu, malajr waqgħet ma tintużax fl-1940 u l-1950, wara t-Tieni Gwerra Dinjija .  Sas-snin sebgħin, rari dehret,  ħlief fost il-membri anzjani tal-moviment missjunarju lajk Malti, is- ''Societas Doctrinæ Christianæ'' (MUSEUM) . L- *għonnella* spiċċat għal kollox sal-aħħar tas-seklu 20; waħda mill-aħħar nisa magħrufa li libsuha kienet Ċensa Vella mir -Rabat Għawdex, li libset il-libsa sal-bidu tal-1991. 

Il-libsa bil-barnuża kienet tokkupa ħafna spazju relattiv, u għal din ir-raġuni ma sarx prattiku li jintlibes fuq il-karozzi tal-linja pubbliċi Maltin . 

Raġuni potenzjali oħra kienet il-liberalizzazzjoni massiva tal-pajjiż, u għalhekk l-għonella kienet imfixkla għax ċerti poġġewha bħala oppressjoni lejn in-nisa.

## Aktar qari

* 
* [Terminology](http://melitensiawth.com/incoming/Index/Melita%20Historica/MH.14(2004-07)/MH.14(2006)3/01.pdf)

## Referenzi