Guimarães

**Guimarães** (pronunzja bil-Portugiż: [ɡimɐˈɾɐ̃jʃ]) hija belt u muniċipalità li tinsab fit-Tramuntana tal-Portugall, fid-distrett ta' Braga. Iċ-ċentru storiku tagħha ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2001, minħabba li huwa "eżempju awtentiku u ppreservat ferm tal-evoluzzjoni ta' insedjament Medjevali f'raħal modern" fl-Ewropa.

Guimarães hija parti wkoll mis-sottoreġjun ta' Ave (wieħed mill-iżjed sottoreġjuni industrijalizzati fil-pajjiż), kif ukoll mill-provinċja storika ta' Minho. Il-belt għandha popolazzjoni ta' 152,309 abitant skont l-iżjed *data* reċenti tal-2019 f'erja ta' 240.95 kilometru kwadru (93.03 mil kwadru). Is-sindku attwali huwa Domingos Bragança tal-Partit Soċjalista. Guimarães, flimkien ma' Maribor, is-Slovenja, kienet Kapitali Ewropea tal-Kultura fl-2012.

Il-belt ġiet insedjata fis-seklu 9, u dak iż-żmien kienet tissejjaħ *Vimaranes*. Din id-denominazzjoni jaf oriġinat mill-ġellied Vímara Peres, li għażel din iż-żona bħala s-sede prinċipali tal-gvern għall-Kontea tal-Portugall li ħakem għar-Renju ta' Galizja. Guimarães għandha importanza storika sinifikanti minħabba r-rwol li kellha fl-istabbiliment tal-Portugall. Il-belt spiss titqies bħala "raħal twelid il-Portugall" jew il-"belt tan-nieqa" (*Cidade Berço* bil-Portugiż) peress li kien maħsub li l-ewwel re tal-Portugall, Afonso Henriques, twieled hemmhekk, u anke minħabba l-fatt li l-Battalja ta' São Mamede – li titqies bħala l-avvenimenti kruċjali għall-istabbiliment tar-Renju tal-Portugall – ġiet miġġielda qrib il-belt.

## Storja
L-istorja ta' Guimarães hija assoċjata mal-istabbiliment u mal-identità tan-nazzjonalità Portugiża. Guimarães, kif ukoll insedjamenti oħra, jippreċedu l-istabbiliment tal-Portugall. Minħabba r-rwol tal-belt fl-istabbiliment tal-pajjiż hija magħrufa bħala n-"nieqa tan-nazzjonalità Portugiża". Fl-1128, f'Guimarães seħħew avvenimenti politiċi u militari sinifikanti li wasslu għall-indipendenza u għat-twelid ta' nazzjon ġdid. Għal din ir-raġuni, f'wieħed mit-torrijiet tas-swar antiki tal-belt hemm il-kitba "Aqui nasceu Portugal" (Il-Portugall twieled hawnhekk).

### Storja tal-qedem
Skont is-sejbiet arkeoloġiċi f'Citânia (Castro), fis-sit arkeoloġiku ta' Briteiros, Sabroso u Penha, iż-żona li fiha tinsab Guimarães kellha insedjamenti permanenti minn żmien il-Kalkolitiku aħħari.

Hemm evidenza wkoll ta' okkupazzjoni Rumana, u ġebla ddedikata lill-imperatur Ruman Trajanu li nstabet f'Caldas das Taipas tissuġġerixxi li fi żmien ir-Rumani Guimarães kienet diġà raħal bl-ispa.

### Stabbiliment
Wara l-politika tar-*Reconquista* promossa mir-Renju ta' Galizja fis-seklu 9, il-pedamenti Medjevali tal-belt proprja nibtu fis-seklu 10. F'dak il-punt, il-Kontessa Mumadona Dias, ordnat li jinbena monasteru fil-proprjetà tagħha ta' *Vimaranes*, li wassal biex in-nies jibdew jinsedjaw ruħhom fl-inħawi magħrufa bħala "vila baixa" (litteralment ir-"raħal t'isfel"). Fl-istess żmien, hija ordnat il-kostruzzjoni ta' kastell fuq żona bl-għoljiet, li saret magħrufa bħala "vila alta" (ir-"raħal ta' fuq"), biex l-insedjament jiġi mħares. Sabiex dawn iż-żewġ irħula jiġu kkollegati nbniet ir-Rua de Santa Maria.

Il-monasteru sar ir-"Real Colegiada" (il-Knisja Kulleġġjali Rjali) u maż-żmien din kisbet importanza minħabba l-privileġġi u d-donazzjonijiet li sarulha min-nobbli u mir-rejiet, u saret sit famuż għall-pellegrinaġġi.

Enriku, il-Konti tal-Portugall approva l-ewwel *foral* nazzjonali x'aktarx fl-1096 (iżda dan mhux ikkonfermat). Il-*foral* (dokument ta' stabbiliment ta' raħal jew belt) kien evidenza tal-importanza dejjem tikber tar-raħal ta' Guimarães f'dak iż-żmien, li mbagħad intgħażel bħala l-belt kapitali tal-Kontea tal-Portugall.

Fl-24 ta' Ġunju 1128 seħħet il-"Batalha de São Mamede" (Battalja ta' São Mamede) f'Guimarães.

### Medju Evu
Matul ir-renju tar-re Denis, meta r-raħal kien qed jikber, kien parzjalment imdawwar b'ħajt difensiv. Sadanittant, l-ordnijiet tal-mendikanti nsedjaw ruħhom f'Guimarães u għenu fit-tiswir tal-belt emerġenti. Iktar 'il quddiem, matul ir-renju ta' Ġwanni I, il-ħajt twaqqa' u ż-żewġ partijiet tal-belt finalment twaħħdu u l-belt bdiet tikber 'il barra mill-ħitan antiki tagħha.

Il-kostruzzjoni tal-Bażilika ta' San Pietru bdiet fl-1737 u saret bażilika minuri fl-1751. It-tlestija formali tax-xogħlijiet tal-kostruzzjoni saret bejn l-1883 u l-1884.

### Storja moderna
Sas-seklu 19, l-istruttura tal-belt ma ġarrbitx bosta trasformazzjonijiet, apparti l-kostruzzjoni ta' xi knejjes, kunventi u palazzi oħra. Kien lejn l-aħħar tas-seklu 19 li l-ideat urbanistiċi ġodda tal-iġjene u tas-simetrija, u l-promozzjoni tar-raħal f'belt mir-Reġina Marija II fit-23 ta' Ġunju 1853, wasslu għall-ikbar bidliet.

It-twaqqigħ sħiħ tas-swar tal-belt ġie awtorizzat u beda l-ħolqien ta' bosta toroq żgħar u kbar. Il-proċess ikkontrollat ta' urbanizzazzjoni wassal biex iċ-ċentru storiku tal-belt jiġi kkonservat.

## Sit ta' Wirt Dinji

Iċ-Ċentru Storiku ta' Guimarães ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2001.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (ii)** "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-**kriterju (iii)** "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-**kriterju (iv)** "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".

## Ġeografija

### [[Ġeoloġija]]
Il-biċċa l-kbira tal-muniċipalità hija magħmula minn formazzjonijiet tal-granit iżda f'ċerti żoni fil-Majjistral tal-muniċipalità jinstab ukoll blat xist. Fix-Xlokk tal-muniċipalità jinstab ukoll it-tafal fil-qiegħ tal-baċir tax-xmajjar Ave, Vizela u Selho.

### Orografija u idrografija
Il-muniċipalità hija delimitata fit-Tramuntana bl-għolja ta' "Senhora do Monte", u fil-Majjistral mill-għoljiet ta' Falperra, Sameiro, Outeiro u Penedice. Lejn in-Nofsinhar hija delimitata bl-għolja ta' Penha li b'għoli ta' 613-il metru hija l-ogħla punt fil-muniċipalità.

Guimarães hija parti mill-baċir tad-dranaġġ tax-xmara Ave li taqsam il-muniċipalità fi tnejn. Ix-xmara Ave għandha bħala tributarji x-xmajjar Vizela, Torto u Febras, u fuq ġewwa tal-belt, ix-xmajjar Selho u Couros, u n-nixxiegħa ta' Santa Lúzia.

### Klima
Guimarães tinsab f'wied u hija mdawra bl-għoljiet. Minħabba li tinsab 'il bogħod mhux ħażin mill-baħar, ix-xtiewi normalment ikun kesħin u bix-xita u s-sjuf ikunu sħan u kemxejn umdużi. It-temperatura annwali medja hija 14 °C.

### Fawna
Ma tantx hemm wisq diversità, speċjalment fiż-żoni urbani, iżda l-muniċipalità għandha xi speċijiet ta' interess ċineġetiku, pereżempju l-volpi aħmar, il-ħanżir selvaġġ, il-gamiem, il-merill, il-ħamiem u l-ħaġla ta' saqajha ħomor. Fiż-żoni ħodor tal-belt, l-iżjed speċijiet komuni huma l-annimali gerriema jew ir-rodituri, speċjalment l-iskojattli.

### Paroċċi
Amministrattivament, il-muniċipalità hija maqsuma fi 48 parroċċa ċivili (*freguesias*):

* Abação e Gémeos
* Airão Santa Maria, Airão São João u Vermil
* Aldão
* Arosa u Castelões
* Atães e Rendufe
* Azurém
* Barco
* Briteiros Salvador u Briteiros Santa Leocádia
* Briteiros Santo Estêvão u Donim
* Brito
* Caldas das Taipas (*Caldelas*)
* Candoso (São Martinho)
* Candoso São Tiago u Mascotelos
* Conde u Gandarela
* Costa
* Creixomil
* Fermentões
* Gonça
* Gondar
* Guardizela
* Infantas
* Leitões, Oleiros u Figueiredo
* Longos
* Lordelo
* Mesão Frio
* Moreira de Cónegos
* Nespereira
* Oliveira, São Paio u São Sebastião
* Pencelo
* Pinheiro
* Polvoreira
* Ponte
* Prazins (Santa Eufémia)
* Prazins Santo Tirso u Corvite
* Ronfe
* Sande São Lourenço u Balazar
* Sande (São Martinho)
* Sande Vila Nova u Sande São Clemente
* São Torcato
* Selho (São Cristóvão)
* Selho (São Jorge)
* Selho São Lourenço u Gominhães
* Serzedelo
* Serzedo u Calvos
* Silvares
* Souto Santa Maria, Souto São Salvador u Gondomar
* Tabuadelo u São Faustino
* Urgezes.

### Demografija
Fl-2001, il-popolazzjoni tal-muniċipalità kienet 159,576 abitant. Fl-2011, kien hemm 158,124 resident. Il-popolazzjoni kienet tinkludi 81,357 mara u 76,767 raġel. Guimarães hija t-13-il ikbar belt fil-pajjiż f'termini ta' popolazzjoni.

; Evoluzzjoni tal-popolazzjoni tal-muniċipalità ta' Guimarães (1801-2011)

Colors=
 id:lightgrey value:gray(0.9)
 id:darkgrey value:gray(0.7)
 id:sfondo value:rgb(1,1,1)
 id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize = width:750 height:373
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:180000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:10000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:500 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
 bar:1801 text:1801
 bar:1849 text:1849
 bar:1864 text:1864
 bar:1878 text:1878
 bar:1890 text:1890
 bar:1900 text:1900
 bar:1911 text:1911
 bar:1920 text:1920
 bar:1930 text:1930
 bar:1940 text:1940
 bar:1950 text:1950
 bar:1960 text:1960
 bar:1970 text:1970
 bar:1981 text:1981
 bar:1991 text:1991
 bar:2001 text:2001
 bar:2011 text:2011

PlotData=
 color:barra width:20 align:left

 bar:1801 from:0 till: 47465
 bar:1849 from:0 till: 46619
 bar:1864 from:0 till: 44188
 bar:1878 from:0 till: 46277
 bar:1890 from:0 till: 49738
 bar:1900 from:0 till: 54910
 bar:1911 from:0 till: 58997
 bar:1920 from:0 till: 56359
 bar:1930 from:0 till: 65417
 bar:1940 from:0 till: 82120
 bar:1950 from:0 till: 97064
 bar:1960 from:0 till: 116272
 bar:1970 from:0 till: 121145
 bar:1981 from:0 till: 146959
 bar:1991 from:0 till: 157589
 bar:2001 from:0 till: 159576
 bar:2011 from:0 till: 158124

PlotData=

 bar:1801 at: 47465 fontsize:S text: 47.465 shift:(-8,5)
 bar:1849 at: 46619 fontsize:S text: 46.619 shift:(-10,5)
 bar:1864 at: 44188 fontsize:S text: 44.188 shift:(-10,5)
 bar:1878 at: 46277 fontsize:S text: 46.277 shift:(-10,5)
 bar:1890 at: 49738 fontsize:S text: 49.738 shift:(-10,5)
 bar:1900 at: 54910 fontsize:S text: 54.910 shift:(-10,5)
 bar:1911 at: 58997 fontsize:S text: 58.997 shift:(-10,5)
 bar:1920 at: 56359 fontsize:S text: 56.359 shift:(-10,5)
 bar:1930 at: 65417 fontsize:S text: 65.417 shift:(-10,5)
 bar:1940 at: 82120 fontsize:S text: 82.120 shift:(-10,5)
 bar:1950 at: 97064 fontsize:S text: 97.064 shift:(-10,5)
 bar:1960 at: 116272 fontsize:S text: 116.272 shift:(-10,5)
 bar:1970 at: 121145 fontsize:S text: 121.145 shift:(-10,5)
 bar:1981 at: 146959 fontsize:S text: 146.959 shift:(-10,5)
 bar:1991 at: 157589 fontsize:S text: 157.589 shift:(-10,5)
 bar:2001 at: 159576 fontsize:S text: 159.576 shift:(-10,5)
 bar:2011 at: 158124 fontsize:S text: 158.124 shift:(-10,5)

TextData=
 fontsize:S pos:(20,20)
 text:source INE - plot creation by *Wikipedia*



; Evoluzzjoni tal-popolazzjoni fiċ-ċentru storiku (1864-2011)


Colors=
 id:lightgrey value:gray(0.9)
 id:darkgrey value:gray(0.7)
 id:sfondo value:rgb(1,1,1)
 id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize = width:750 height:373
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:55000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:5000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:1000 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=

 bar:1864 text:1864
 bar:1878 text:1878
 bar:1890 text:1890
 bar:1900 text:1900
 bar:1911 text:1911
 bar:1920 text:1920
 bar:1930 text:1930
 bar:1960 text:1960
 bar:2001 text:2001
 bar:2011 text:2011

PlotData=
 color:barra width:20 align:left

 bar:1864 from:0 till: 7568
 bar:1878 from:0 till: 7980
 bar:1890 from:0 till: 8611
 bar:1900 from:0 till: 9104
 bar:1911 from:0 till: 9550
 bar:1920 from:0 till: 9023
 bar:1930 from:0 till: 9521
 bar:1960 from:0 till: 23233
 bar:2001 from:0 till: 52182
 bar:2011 from:0 till: 47588

PlotData=

 bar:1864 at: 7568 fontsize:S text: 7.568 shift:(-10,5)
 bar:1878 at: 7980 fontsize:S text: 7.980 shift:(-10,5)
 bar:1890 at: 8611 fontsize:S text: 8.611 shift:(-10,5)
 bar:1900 at: 9104 fontsize:S text: 9.104 shift:(-10,5)
 bar:1911 at: 9550 fontsize:S text: 9.550 shift:(-10,5)
 bar:1920 at: 9023 fontsize:S text: 9.023 shift:(-10,5)
 bar:1930 at: 9541 fontsize:S text: 9.541 shift:(-10,5)
 bar:1960 at: 23233 fontsize:S text: 23.233 shift:(-10,5)
 bar:2001 at: 52182 fontsize:S text: 52.182 shift:(-10,5)
 bar:2011 at: 47588 fontsize:S text: 47.588 shift:(-10,5)

TextData=
 fontsize:S pos:(20,20)
 text:source INE and Direcção Geral do Ordenamento do Território e Desenvolvimento Urbano - plot by *Wikipedia*



## Kultura

Guimarães hija belt ta' daqs medju b'ħajja kulturali dejjem għaddejja. Apparti l-mużewijiet, il-monumenti, l-assoċjazzjonijiet kulturali, il-galleriji tal-arti u l-festi popolari tagħha, minn Settembru 2005 għandha wkoll spazju kulturali importanti msejjaħ iċ-Ċentru Kulturali ta' Vila Flor. Dan iċ-ċentru kulturali għandu żewġ awditorji, ċentru tal-wirjiet u kafetterija fejn isiru l-kunċerti. Guimarães kienet il-Kapitali Ewropea tal-Kultura fl-2012, flimkien ma' Maribor, is-Slovenja.

Guimarães tospita wkoll il-klabb tal-futbol ta' Vitória S.C. li jikkompeti fil-Primeira Liga, l-ogħla diviżjoni tal-futbol fil-Portugall.

Guimarães ġiet eletta min-*New York Times* bħala wieħed minn 41 post li wieħed għandu jżur fl-2011 u ġiet imsejħa wieħed mill-punti kulturali emerġenti fil-Peniżola Iberika.

### Gastronomija
Il-fatt li Guimarães ġiet stabbilita fuq l-artijiet ta' kunvent tas-sorijiet kellu influwenza kbira fuq il-gastronomija tar-reġjun, speċjalment fil-ħelu, bħat-"Tortas de Guimarães" (pasti ta' Guimarães, bl-għaġina sfiljurata b'għamla ta' nofs qamar) u, l-iktar, it-"Toucinho do céu" (kejk-pudina safra). Minbarra dak li huwa normali f'Minho, bħall-"vinho verde", il-"Papas de sarrabulho" (tagħsida tal-laħam u d-demm tal-majjal), ir-"Rojões" (stuffat tal-laħam tal-majjal bil-patata u z-zalzett), eċċ., fil-belt isiru wkoll l-hemm imsejħa "Bôla de carne" (pulpetti tal-laħam), magħmula b'tip ta' ħobż (b'għamla ta' pizza), *toucinho* (bacon), sardini jew ingredjenti oħra.

### Tradizzjonijiet u festi

* "Festas Gualterianas" (festa *Gualteriana*), f'ġieħ *São Gualter* (San Walter, patri Franġiskan minuri), li ilha ssir mill-1906 fl-ewwel tmiem il-ġimgħa ta' Awwissu. Il-"Cortejo do Linho" (Parata tal-Għażel) u l-"Batalha das Flores" (Battalja tal-Fjuri) huma parti mill-festi li jintemmu bil-"Marcha Gualteriana" (marċ *Gualteriana*).
* "Nicolinas" huma l-festi tal-istudenti ta' Guimarães, iċċelebrati f'ġieħ San Nikola. Il-festi jibdew fid-29 ta' Novembru u jispiċċaw fis-7 ta' Diċembru. Fihom isiru diversi ċelebrazzjonijiet; iċ-ċelebrazzjoni tal-"Pinheiro" li jkollha l-ikbar attendenza: wara ċ-"Ceia Nicolina" (ċena Nicolina), il-parteċipanti jagħmlu parata fit-toroq ta' Guimarães u jdoqqu t-"Toques Nicolinos" bit-tnabar, filwaqt li tradizzjonalment tinġarr Pinheiro (siġra taż-żnuber/tal-Milied) bil-karrijiet u l-barrin. Dan l-aħħar, ġie ssuġġerit li n-"Nicolinas" jistħoqqilhom jitqiesu bħala wirt kulturali intanġibbli mill-UNESCO.
* Il-festa ta' "Santa Luzia" f'ġieħ Santa Luċija ssir kull sena fit-13 ta' Diċembru, qrib il-kappella ta' Santa Luzia. Waħda mit-tradizzjonijiet ta' din il-festa hija l-bejgħ ta' kejkijiet tradizzjonali magħmula mid-dqiq tas-segala u z-zokkor, imsejħa "Sardão" u "Passarinha" (dawn l-ismijiet għandhom konnotazzjonijiet sesswali bil-Portugiż, assoċjati mal-ġenitali maskili u femminili rispettivament). Skont it-tradizzjoni, tifel għandu joffri "Sardão", b'għamla fallika, lil tifla, u jekk it-tifla tkun interessata li toħroġ mat-tifel, twieġeb billi tagħtih "Passarinha".
* Ir-"Romaria Grande de São Torcato" (pellegrinaġġ kbir ta' *São Torcato*) huwa wieħed mill-ikbar *romarias* (pellegrinaġġi) f'Minho, u jsir kull sena f'Lulju fil-villaġġ ta' São Torcato.

### Mużewijiet, spazji kulturali u galleriji tal-art

Il-belt ta' Guimarães għandha diversi spazji kulturali ta' referenza fil-livell reġjonali u nazzjonali. Fost id-diversi mużewijiet tal-belt, il-mużew ta' Alberto Sampaio huwa l-iktar li jispikka. Stabbilit fl-1928, infetaħ għall-pubbliku fl-1931; jinsab fis-sit antik tal-Knisja Kulleġġjali tal-Madonna ta' Oliveira (*Cabido da Colegiada de Nossa Senhora da Oliveira*). Fih kollezzjoni rikka ta' oġġetti mis-sekli 14, 15 u 16, inkluż libsa rari li ntużat mir-Re Ġwanni I.

Is-Soċjetà ta' Martins Sarmento (*Sociedade Martins Sarmento*) hija waħda mill-eqdem istituzzjonijiet tal-pajjiż iddedikati għall-istudju u għall-preservazzjoni tal-artefatti arkeoloġiċi. Is-soċjetà hija s-sid ta' żewġ mużewijiet: il-Mużew Arkeoloġiku tas-Soċjetà ta' Martins Sarmento, li huwa magħruf għall-kollezzjonijiet tal-preistorja u tal-protostorja kif ukoll għall-kollezzjonijiet tan-numismatika u tal-epigrafija; u l-Mużew Kulturali ta' Castro ddedikat lill-kultura ta' Castro.

Hemm ukoll: il-Mużew tal-Arti Moderna Primittiva, li jinsab fid-*Domus Municipalis* (il-muniċipju l-antik), li fih kollezzjoni tal-arti inġenwa; il-Mużew tal-Villaġġ ta' São Torcato, iddedikat lir-reġjun u r-relazzjoni tiegħu mal-monasteru u ma' San Torcato (*São Torcato*); il-Mużew tal-Agrikoltura ta' Fermentões, b'kollezzjonijiet tal-prattiki agrikoli tradizzjonali tar-reġjun; u l-Mużew ta' São Sebastião, inawgurat fl-24 ta' Marzu 1984, li fih l-iktar art sagra.

Stabbilimenti kulturali oħra jinkludu:

* Iċ-Ċentru Kulturali ta' Vila Flor (*Centro Cultural Vila Flor*) huwa ċ-ċentru kulturali prinċipali f'Guimarães. Inbena fl-2005, f'irkupru tal-Palazz l-antik ta' Vila Flor u ż-żona tal-madwar tiegħu. Għandu żewġ awditorji, kafetterija tal-kunċerti u gallerija tal-wirjiet. Il-ġonna tal-madwar tal-palazz l-antik ġew rinnovati wkoll u fl-2006 issemmew fil-kategorija tal-Ispazji Esterni Pubbliċi fil-Premju Nazzjonali tal-Pajsaġġ Arkitettoniku.
* Iċ-Ċentru tal-Arti u tal-Ispettakli ta' São Mamede – Guimarães.
* Il-Librerija Muniċipali ta' Raul Brandão għandha s-sede tagħha fil-belt u għandha fergħat ukoll f'Pevidém, f'Caldas das Taipas u f'Ronfe. Toffri s-servizzi tal-libreriji mobbli tagħha lil 42 parroċċa u servizzi lill-iskejjel u lill-ħabs tal-belt.
* Il-Laboratorju tal-Arti (*Laboratorio das Artes*) ġie stabbilit fl-2004 mill-istudenti tal-ESAP. Huwa spazju kulturali għall-wirjiet, għall-ispettakli, għall-mużika u għall-istudjos tal-arti.
* L-Arkivju Nazzjonali ta' Alfredo Pimenta, stabbilit fl-1931, fih l-arkivji għall-muniċipalità ta' Guimarães u għad-distrett ta' Braga.

### Sport

Guimarães għandha żewġ klabbs sportivi ewlenin, Vitória Sport Clube, b'tim tal-futbol preżenti fil-Primeira Liga kull sena, li rebaħ it-Tazza Portugiża fl-2012/13 u s-Supercup Portugiża fl-1988, u Moreirense Futebol Clube, b'tim tal-futbol preżenti wkoll fil-Primeira Liga għal xi snin u li rebaħ it-Tieni Diviżjoni Portugiża fl-2013/14 u t-Tazza tal-Ewwel Diviżjoni Portugiża fl-2016/17. Matul l-istaġuni meta l-Vitória SC lagħbu fl-Ewropa, it-tim Portugiż lagħab kontra timijiet bħal Arsenal FC, Atletico Madrid, Real Sociedad, Eintracht Frankfurt, Parma FC u Borussia Monchengladbach.

Il-Vitória SC għandu wkoll timijiet tal-basketball, tal-volleyball u tal-water polo li jikkompetu fl-ogħla diviżjonijiet tal-isport rispettiv tagħhom.

## Soċjetà

Fl-2008, il-belt ikklassifikat fit-tieni post fl-indiċi bħala l-iżjed belt li wieħed jgħix tajjeb fiha fil-Portugall. Hija wkoll l-għaxar l-inqas belt imniġġsa fil-pajjiż skont IQAir.

Fl-2004, 89 % tal-popolazzjoni kellha ilma tax-xorb; ġie previst li l-perċentwal kien se jiżdied għal 95 % sal-2006. Fl-2001, 63.5 % tal-popolazzjoni kellha drenaġġ bażiku; ġie previst li l-perċentwal kien se jiżdied għal 80 % sal-2008. Fl-2001, 100 % tal-popolazzjoni kellha aċċess għas-servizzi tal-ġestjoni tal-ilma.

Madankollu, diversi nies jilmentaw li l-belt, flimkien ma' bliet oħra tad-distrett ta' Braga, kellha tkabbir diżorganizzat u mingħajr attenzjoni għall-estetika.

### Gazzetti
Guimarães tikklassifika fir-raba' post fil-pajjiż għall-għadd ta' gazzetti li toffri. L-eqdem waħda hija l-"Azemel Vimaranense", stabbilita fl-1822; li x'aktarx ma ġietx ippubblikata għal xi żmien minħabba l-inċidenti ta' Vilafrancada. Mill-1856, bdew jitfaċċaw gazzetti oħra, fosthom "A Tesoura de Guimarães". Attwalment il-gazzetti tal-belt huma:

*O Comércio de Guimarães
*O Cónego
*O Conquistador
*Desportivo de Guimarães
*Entrevillas
*O Expresso do Ave
*Jornal do Adepto
*Lordelo Jornal
*Notícias de Guimarães
*O Pilar
*O Povo de Guimarães
*Reflexo – O Espelho das Taipas
*Sport Jornal dos Desportos

### Radju
Żewġ stazzjonijiet tar-radju għandhom is-sede tagħhom fil-belt: Radio Fundação (95.8 FM) u Radio Santiago (98.0 FM).

### Televiżjoni
It-trażmissjoni ta' Guimarães TV ilha tixxandar online mill-24 ta' Lulju 2007; hija r-riżultat ta' kollaborazzjoni bejn l-assemblea tal-belt u ċ-ċentru ċibernetiku ta' Guimarães. Il-kontenuti tagħha jixxandru fl-istazzjon ta' Região Norte TV li huwa disponibbli bil-kejbil.

Il-"canalguimarães" huwa stazzjon online ieħor li beda jopera f'Marzu 2010. Huwa frott l-isforzi ta' assoċjazzjoni tal-arti, l-"Associação de Socorros Mútuos Artística Vimaranense", waħda mill-eqdem assoċjazzjonijiet tal-belt.

## Ekonomija
Guimarães hija waħda mill-iżjed muniċipalitajiet industrijali fil-Portugall. L-industriji primarji tagħha huma t-tessuti, iż-żraben u l-metalmekkanika.

### Trasport
Guimarães hija kkollegata ma' Porto bil-linja ferrovjarja ta' Guimarães. Din il-linja ferrovjarja oriġinarjament inbniet b'binarju b'gejġ dejjaq, imbagħad ġiet immodernizzata u nbniet mill-ġdid b'gejġ Iberiku wiesa' fl-ewwel deċennju tas-seklu 21. Is-servizz ferrovjarju huwa operat minn Comboios de Portugal (CP). Lokolament, Guimarães hija moqdija minn TUG (Transportes Urbanos de Guimarães) li topera 21 rotta tal-karozzi tal-linja fil-belt.

## Ġemellaġġi
Guimarães hija ġemellata ma':

*  Brive-la-Gaillarde, Franza;
*  Colonia del Sacramento, l-Urugwaj;
*  Compiègne, Franza;
*  Dijon, Franza;
*  Igualada, Spanja;
*  Kaiserslautern, il-Ġermanja;
*  Liżbona, il-Portugall;
*  Londrina, il-Brażil;
*  Mé-Zóchi, São Tomé u Príncipe;
*  Montluçon, Franza;
*  Ribeira Grande de Santiago, Cabo Verde;
*  Rio de Janeiro, il-Brażil;
*  Tacoronte, Spanja.

## Nies notevoli

### Żmien Medjevali u Modern Bikri

* Urraca Henriques (1095-1173), nobbli u bint Teresa de Leão u oħt Afonso I;
* Afonso I tal-Portugall (1111–1185), imlaqqam *"il-Ħakkiem"* mill-Għarab Iberiċi li ġġieled kontrihom, kien l-ewwel Re tal-Portugall;
* Paio Galvão (għall-ħabta tal-1165–1230), Kardinal minn Leon, avukat kanonku, ġuridiku Papali u mexxej tal-Ħames Kruċjata;
* Blanche tal-Portugall (1259–1321), infanta, l-ewwel wild tar-Re Afonso III tal-Portugall;
* Gil Vicente (għall-ħabta tal-1465–1536), xeneġġatur u poeta, li rreċta u dderieġa d-drammi tiegħu stess;
* Agostinho Barbosa (1589–1649), kittieb tal-liġi kanonka, li ġie kkonsagrat bħala l-Isqof ta' Ugento fl-Italja;
* Catarina de Lencastre, il-Viskontessa ta' Balsemão (1749–1824), nobbli, poeta u xeneġġatriċi.

### Żmien Modern Aħħari

* António Augusto da Silva Cardoso (1831-1893), kittieb Portugiż;
* Alberto Sampaio (1841-1908), storiku, kittieb, arkeologu u għalliem;
* Vicente Pinheiro Lobo Machado de Melo e Almada (1852-1922), politiku, diplomatiku, membru tal-kungress u amministratur kolonjali;
* João Gomes de Oliveira Guimarães (1853-1912), politiku, storiku u qassis Kattoliku;
* Abel Cardoso (1877-1964), pittur u iben António Augusto da Silva Cardoso;
* Alfredo Pimenta (1882–1950), storiku, poeta u kittieb dwar il-Medju Evu;
* Abel Salazar (1889–1946), tabib, lekċerer, riċerkatur, kittieb u pittur;
* Emídio Guerreiro (1899-2005), għalliem, politiku u avversarju tal-Estado Novo;
* Arnaldo Sampaio (1908-1984), tabib li ngħata l-medalja tal-Grã-Cruz da Ordem do Mérito;
* Duarte Freitas do Amaral (1909–1979), politiku Portugiż li kien Deputat tal-Assemblea Nazzjonali tal-Portugall;
* Mário António Caldas de Melo Saraiva (1910-1998), storiku, tabib, politiku u kittieb;
* Alberto Martins (twieled fl-1945), avukat, politiku u membru tal-kungress;
* Luís Marques Mendes (twieled fl-1957), avukat u politiku Portugiż;
* Elisabete Matos (twieldet fl-1964), soprana Portugiża;
* Pedro Chagas Freitas (twieled fl-1979), kittieb, ġurnalist u kelliem pubbliku dwar kwistjonijiet tat-tmexxija;
* Marisa Ferreira (twieldet fl-1983), artista b'xogħlijiet tal-arti pubblika u ġeometrika;
* Sofia Escobar (twieldet fl-1984), kantanta, soprana u attriċi fil-musicals ta' West End f'Londra;
* Renato Freitas (twieled fl-1991), magħruf ukoll bħala *Lizzy's Husband*, artist tal-mużika elettronika, speċjalment tal-mużika elettronika industrijali.

### Sport

* Francisco "Xico" Ferreira (1919–1986), plejer tal-futbol li lagħab 178 logħba mal-klabbs u 25 logħba mat-tim nazzjonali tal-futbol tal-Portugall;
* Aurora Cunha (twieled fl-1959), eks atleta;
* Horácio Gonçalves (twieled fl-1962), plejer tal-futbol irtirat li lagħab 284 logħba mal-klabbs u attwalment huwa kowċ;
* Domingos Castro (twieled fl-1963), eks atleta tal-ġiri fuq distanza twila, li kkompeta fil-Logħob Olimpiku tas-sajf fl-1988, fl-1992, fl-1996 u fis-sena 2000;
* Dionísio Castro (twieled fl-1963), eks atleta tal-ġiri fuq distanza twila li kkompeta fil-Logħob Olimpiku tas-sajf fl-1988 u fl-1992;
* Miguel Marques (twieled fl-1963), plejer tal-futbol irtirat li lagħab 545 logħba mal-klabbs;
* Quim Berto (twieled fl-1971), eks plejer tal-futbol professjonali li lagħab 451 logħba mal-klabbs;
* Fernando Meira (twieled fl-1978), plejer tal-futbol li lagħab 534 logħba mal-klabbs u 54 logħba mat-tim nazzjonali tal-Portugall;
* Pedro Mendes (twieled fl-1979), plejer tal-futbol li lagħab 298 logħba mal-klabbs u 11-il logħba mat-tim nazzjonali tal-Portugall;
* Domingos Alexandre Martins Costa (twieled fl-1979), magħruf bħala *Alex,* huwa eks plejer tal-futbol li lagħab 295 logħba mal-klabbs;
* Rui Faria (twieled fl-1980), magħruf bħala *Faria,* huwa goalkeeper tal-futbol li lagħab 270 logħba mal-klabbs;
* Ricardo (twieled fl-1980), plejer tal-futbol ta' Cabo Verde li lagħab 469 logħba mal-klabbs u 16-il logħba mat-tim nazzjonali ta' Cabo Verde;
* Vítor Lima (twieled fl-1981), plejer tal-futbol irtirat li lagħab 479 logħba mal-klabbs;
* Carlos Carneiro (twieled fl-1982), eks plejer tal-handball Portugiż;
* Ana Dulce Félix (twieled fl-1982), atleta fuq distanza twila, li kkompetiet fil-Logħob Olimpiku tas-sajf fl-2012 u fl-2016;
* Custódio Castro (twieled fl-1983), magħruf bħala *Custódio,* plejer tal-futbol irtirat li lagħab 342 logħba mal-klabbs u 10 logħbiet mat-tim nazzjonali tal-Portugall;
* Vieirinha (twieled fl-1986), plejer tal-futbol li lagħab iktar minn 400 logħba mal-klabbs u 25 logħba mat-tim nazzjonali tal-Portugall;
* Márcio Sousa (twieled fl-1986), plejer tal-futbol professjonali li lagħab iktar minn 350 logħba mal-klabbs;
* João Sousa (twieled fl-1989), l-ikbar plejer tat-tennis tal-Portugall, ikklassifikat fis-36 post mill-ATP;
* Rui Bragança (twieled fl-1991), prattikant tat-taekwondo Portugiż.

## Referenzi