Plejju

Il-**Plejju** (***Mentha pulegium*** L., 1753) hi xitla erbaċea perenni li tappartieni għall-familja Lamiaceae, nattiva fl-Ewropa, l-Afrika ta' Fuq u l-Asja temperata. Ilha magħrufa mill-Qedem bħala pjanta mediċinali. Ma ġietx meqjusa bħala memebru tal-ġeneru *Mentha* sal-epoka moderna.

Waqt li kienet apprezzata ħafna sar-Rinaxximent, il-konsum tagħha anki bħala infużżjoni,  
mhuwiex irrikmandat minħabba komponent epatotossiku ħafna, il-pulegon, li kultant ikun hemm konċentrazzjoni qawwija tiegħu..

## Storja tan-nomenklatura
Fl-Antikità Ewropeja, intużaw bosta fitonimi biex jiddeskrivu l-ġeneru *Mentha*. Il-filologu Jacques André il-plejju sejjaħlu *pūleium*, l-isem użat mill-enċiklopedista Ruman tal-ewwel seklu, Plinju l-Kbir fl-*Istorja Naturali*, 20, 152 u minn Dijoskoride, *De Materia Medica* 3, 31. Kien irrikmandat bħala emmenagogu u abortiv.

L-isem Malti, plejju, ġej mill-Isqalli *puleu*, li ġej mill-Latin popolari **pǔleium* (Latin klassiku *pūleium*) għaliex kien jintuża kontra l-briegħed (bergħud jissejjaħ pulex bil-Latin).  

Fix-xogħol fundatur tan-nomenklatura moderna *[[Species plantarum]]* (1753), Carl Linneaus iddeskriva 10 speċi ta' *Mentha*. fosthom *Mentha pulegium*.

## Deskrizzjoni
Din hi pjanta perenni bir-riżomi, baxxa, għolja minn 10 ċm sa 55 ċm, li spiss tgħix f'ambjenti umdi u tarmi riħa ta' lumi. 

Iz-**zkuk** għandhom sezzjoni kwadra, huma ftit jew wisq weqfin b'kulur ħadrani jew fil-griż u mifruxin jew reqdin, faċilment joħorġu għeruq niżlin l-isfel mill-għekiesi ta' taħt. 

Il-plejju għandu **weraq**, żgħar (0,8-1,3 cm x 5-6 mm) kontra xulxin ta' għamla ovali jew oblunga, kważi sħaħ (b'dentellatura jew merlatura ħafifa), b'piċċjol qasir, bażi tond u apiċi ottuż. 

Il-**fjuri**, li joħorġu fis-Sajf, minn Lulju sa l-aħħar ta' Settembru, huma **roża-lelà**, xi minn daqqiet bojod u huma miġburin f'qiegħ il-weraq f'glomeruli (vertiċilli foloz) imqegħdin imbegħdin matul iz-zokk. Il-kalċi hu muswaf, glandulari, tubolari u l-għonq hu magħluq b'xagħar qrib xulxin; hu bilabjat b' **ħames snien inegwali** (iż-żewġ snien ta' taħt huma idjaq). Il-korolla mqabbża (li tifforma rużun) hi magħmula minn 4 lobi bħal xulxin. L-4 stamijiet huma prominenti. iż-żewġ karpelli huma solidi.

Il-frott hu akenju.

## Firxa u ħabitat
Din hi xitla nattiva fl-Ewropa, il-punent tal-Asja (minn Ċipru sat-Turkmenistan) u t-tramuntana tal-Afrika (mill-Marokk sal-Eġittu):
* L-Ewropa : L-Unjoni Ewropeja kollha, l-Ukraina, ir-Russja
* L-Afrika ta' Fuq : il-Marokk, l-Alġerija, it-Tuneżija, il-Libja, l-Eġittu, l-Etjopja
* L-Asja temperata : it-Turkija, l-Iran, l-Iżrael, il-Libanu, is-Sirja, il-Kawkasu, ir-Russja, il-Każakstan, it-Turkmenistan

Il-plejju sar **naturalizzat** f'bosta pajjiżi : l-Awstralja, New Zealand, L-Istati Uniti, il-Brażil, l-Arġentina, iċ-Ċile, l-Urugwaj.

Jiġi **kkulivat** fil-Ġorġja, l-Indja, l-Indoneżja, l-Ewropa, Il-Kanada, l-Istati Uniti, il-Messiku, Kuba, il-Brażil, iċ-Ċile.

Il-plejju jħobb l-art umda.

## Sinonimi
Dawn huma xi sinonimi ta' *Mentha pulegium* skont Tucker ut Naczi :
**Pulegium vulgare* Miller 1768
**Pulegium erectum* Mill. 1768
**Pulegium aromaticum* S.F. Gray 1821
**Pulegium pubescens* Opiz ex Boenn 1824
**Mentha aromatica* Salisb. 1796
Il-botanista-ġardinar tal-Ġnien Botaniku ta' Chelsea, Philip Miller, għażel li jiikklasifika l-pjanta taħt il-ġeneru *Pulegium*, minħabba l-użu tradizzjonali ta' *Pulegium regium* użat mill-erboristi u l-ġardinara. Għalkemm Miller stess qabel ma' Tournefort u Linnaeus li għadu jkun taħt il-ġeneru *Mentha*, ċeru numru ta' botanisti baqgħu jużaw il-ġeneru *Pulegium* sal-aħħar tas-seklu 19.

Il-varjetà *micrantha*, li tikber fin-nofsinhar tar-Russja u fil-Każakstan, ingħatat ukoll dawn l-ismijiet:
**Mentha micrantha* Fisch. ex Benth. 1848
**Pulegium micranthum* Claus., Beitr., 1850

## Kompożizzjoni kimika
Iż-żejt essenzjali jinkiseb bid-distillazzjoni tal-fwar tal-ilma mill-partijiet 'il fuq mill-art tal-pjanta.

Il-plejju fih tliet kimotipi
*kimotip 1 : żjut għonja fil-pulegon, menton u isomenton
*kimotip 2 : żjut għonja fil-piperitenon, jew piperiton, mal-pulegon, menton u isomenton
*kimotip 3 : żjut għonja fl-isomentoni, neoisomenton ma' xi pulegon u menton.
Il-pulegon u l-mentofuran (li hu prodott bijosintetikament mill-pulegone permezz tal-enzima sintażi tal-mentofuran) huma komposti epatotossiċi. Jista' jkun hemm konċentrazzjonijiet għolja minnhom.

Kokkini et al. (2002) analizzaw għaxar popolazzjonijiet ta' plejju miġburin mill-Greċja kollha u sabu varjazzjonijiet enormi fil-livelli tal-pulegon, minn traċċi (
Immagine:Mentha_pulegium4.jpg|Fiori
Immagine:Mentha pulegium22.JPG|Fiori - particolare delle antere
Immagine:Mentha pulegium kz.jpg|Pianta intera


## Kurżitajiet
* La Pianta viene citata nell omonimo brano Pennyroyal Tea  del gruppo musicale grunge Nirvana

## Noti


## Biblijografija
* 
* 

## Voci correlate
* Lamiaceae
* Mentha

## Ħoloq esterni
*