Storja tal-Marokk

L-istorja tal-abitazzjoni tal-bniedem fil-Marokk tinfirex mill-Paleolitiku t'isfel, bl-ewwel magħruf ikun Ġebel Igħud (Jebel Irhoud). Ħafna aktar tard il-Marokk kien parti mill-kultura Iberomaurusjana, inkluż Taforalt. Hija tmur mit-twaqqif tal-Mawretanja u renji Berberi tal-qedem oħra, sat-twaqqif tal-istat Marokkin mid-dinastija Idrisija segwita minn dinastiċi Iżlamiċi oħra, sal-perjodi kolonjali u tal-indipendenza.

L-evidenza arkeoloġika wriet li ż-żona kienet abitata minn ominidi mill-inqas 400,000 sena ilu. L-istorja rreġistrata tal-Marokk tibda bil-kolonizzazzjoni Feniċi tal-kosta Marokkina bejn it-8 u s-6 sekli QK, għalkemm iż-żona kienet abitata minn Berberi indiġeni għal xi elfejn sena qabel dik. Fis-seklu 5 QK, il-belt-stat ta' Kartaġni estendiet l-eġemonija tagħha fuq iż-żoni kostali. Huma baqgħu hemm sal-aħħar tat-3 seklu QK, filwaqt li l-intern kien immexxi minn monarki indiġeni. Monarki Berberi indiġeni ħakmu t-territorju mit-3 seklu QK sas-sena 40 WK, meta kien anness mal-Imperu Ruman. F'nofs is-seklu 5 WK, inħakem mill-Vandali, qabel ma ġiet irkuprata mill-Imperu Biżantin fis-6 seklu.

Ir-reġjun kien maħkum mill-Misilmin fil-bidu tat-8 seklu QK, iżda tqaxxar mill-Kalifat Umawi wara r-Rivolta Berbera tas-sena 740. Nofs seklu wara, l-istat Marokkin ġie stabbilit mid-dinastija Idrisija. Id-dinastija Sagħdija ħakmet il-pajjiż mill-1549 sal-1659, segwita mill-Għalawin mill-1667 'il quddiem, li minn dak iż-żmien kienu d-dinastija li tmexxi l-Marokk.

## Marokk preistoriku
L-iskavi arkeoloġiċi wrew il-preżenza ta' nies fil-Marokk li kienu antenati għall-*[[Bniedem|Homo sapiens]]*, kif ukoll il-preżenza ta' speċi umani bikrija. L-għadam fossilizzat ta’ antenat uman bikri ta’ 400,000 sena ġie skopert f'Salé fl-1971. L-għadam ta' diversi *[[Bniedem|Homo sapiens]]* kmieni ħafna ġew skavati f'Ġebel Irhoud fl-1991, dawn ġew iddatati bl-użu ta' tekniki moderni fl-2017 u nstabu li għandhom mill-inqas 300,000 sena, li jagħmluhom l-eqdem eżempji ta' *Homo sapiens* skoperti kullimkien fid-dinja. Fl-2007, ġew skoperti żibeġ żgħar tal-qoxra tal-baħar imtaqqba f'Taforalt li għandhom 82,000 sena, u jagħmluhom l-ewwel evidenza magħrufa ta' tiżjin personali misjuba kullimkien fid-dinja.

Fi żminijiet Mesolitiċi, bejn 20,000 u 5000 sena ilu, il-ġeografija tal-Marokk kienet tixbah lil savana aktar mill-pajsaġġ niexef preżenti. Filwaqt li ftit hu magħruf dwar insedjamenti fil-Marokk matul dak il-perjodu, skavi x'imkien ieħor fir-reġjun tal-Magreb ssuġġerew abbundanza ta' kaċċa u foresti li kienu jkunu ospitabbli għall-kaċċaturi u l-ġbir tal-Mesolitiċi, bħal dawk tal-kultura Kapsjana.

Matul il-perjodu Neolitiku, li segwa l-Mesolitiku, is-savana kienet okkupata minn kaċċaturi u rgħajja. Il-kultura ta’ dawn il-kaċċaturi u r-rgħajja Neolitiċi ffjorixxiet sakemm ir-reġjun beda jinxef wara s-sena 5000 QK bħala riżultat ta’ tibdil fil-klima. Ir-reġjuni kostali tal-Marokk tal-lum fil-bidu tan-Neolitiku kellhom sehem fil-kultura tal-fuħħar Cardium li kienet komuni għar-reġjun kollu tal-Mediterran. L-iskavi arkeoloġiċi ssuġġerew li d-domestikazzjoni tal-baqar u l-kultivazzjoni tal-għelejjel it-tnejn seħħew fir-reġjun matul dak il-perjodu. Fil-perjodu Kalkolitiku, jew l-età tar-ram, il-kultura Beaker laħqet il-kosta tat-tramuntana tal-Marokk.

## Storja bikrija

### Kartaġni (ċ. 800 – c. 300 QK)

Il-wasla tal-Feniċi fuq il-kosta tal-Marokk ħabbret ħafna sekli ta' ħakma minn poteri barranin fit-Tramuntana tal-Marokk. Kummerċjanti Feniċi ppenetraw il-Punent tal-Mediterran qabel it-8 seklu QK, u ftit wara waqqfu mħażen għall-melħ u l-minerali tul il-kosta u max-xmajjar tat-territorju tal-Marokk tal-lum. L-insedjamenti bikrija ewlenin tal-Feniċi kienu jinkludu dawk f'Chellah, Lixus u Mogador. Mogador huwa magħruf li kien kolonja Feniċi sal-bidu tas-6 seklu QK.

Sal-5 seklu Q.K., l-istat ta’ Kartaġni kien estenda l-eġemonija tiegħu f’ħafna mill-Afrika ta’ Fuq. Kartaġni żviluppat relazzjonijiet kummerċjali mat-tribujiet Berberi tal-intern, u ħallsithom ġieħ annwali biex jiżguraw il-kooperazzjoni tagħhom fl-isfruttament tal-materja prima.

### Mawretanja (c. 300 QK - c. 430 QK)

Il-Mawretanja kienet renju Berberu tribali indipendenti fuq il-kosta tal-Mediterran tat-tramuntana tal-Afrika, li tikkorrispondi mat-Tramuntana tal-Marokk ta’ żmienna minn madwar it-3 seklu Q.K. L-ewwel re magħruf tal-Mawretanja kien Baga li għex madwar is-sena 225 QK u possibbilment kien jappartjeni għal dinastija eqdem.  Xi wħud mill-ewwel storja rreġistrata tagħha tirrigwarda l-insedjamenti Feniċi u Kartaġiniżi bħal Lixus u Chellah. Ir-rejiet Berberi ħakmu t-territorji interni li kienu jgħożżu l-imwarrbin kostali ta’ Kartaġni u Ruma, ħafna drabi bħala satelliti, li ppermettew li teżisti l-ħakma Rumana. Sar klijent tal-imperu Ruman fis-sena 33 QK, imbagħad provinċja sħiħa wara li l-Imperatur Kaligula kellu l-aħħar re, Ptolemy tal-Mauretania, eżegwit (39 E.K. jew 40).

Ruma kkontrollat it-territorju vast u mhux definit permezz ta’ alleanzi mat-tribujiet aktar milli permezz ta’ okkupazzjoni militari, u espandiet l-awtorità tagħha biss għal dawk iż-żoni li kienu ekonomikament utli jew li setgħu jiġu difiżi mingħajr ħaddiema addizzjonali. Għalhekk, l-amministrazzjoni Rumana qatt ma estendiet barra miż-żona ristretta tal-pjanura u l-widien kostali tat-tramuntana. Dan ir-reġjun strateġiku kien jifforma parti mill-Imperu Ruman, irregolat bħala Mawretanja Tingitana, bil-belt ta' Volubilis bħala l-kapitali tagħha.

Matul iż-żmien tal-imperatur Ruman Awgustu, il-Mawretanja kienet stat vassalli, u l-ħakkiema tagħha, bħal Juba II, ikkontrollaw iż-żoni kollha fin-nofsinhar ta' Volubilis. Iżda l-kontroll effettiv tal-leġjunarji Rumani wasal sal-inħawi ta' Sala Colonia (il-castra "Exploratio Ad Mercurios" fin-nofsinhar ta' Sala hija l-aktar fin-nofsinhar skoperta sa issa). Xi storiċi jemmnu li l-fruntiera Rumana laħqet Casablanca llum, magħrufa dak iż-żmien bħala Anfa, li kienet ġiet stabbilita mir-Rumani bħala port.

Matul ir-renju ta' Juba II, l-Awgustu waqqaf tliet kolonji, b’ċittadini Rumani, fil-Mawretanja qrib il-kosta Atlantika: Iulia Constantia Zilil, Iulia Valentia Banasa, u Iulia Campestris Babba. Augustus eventwalment kien isib tnax-il kolonja fir-reġjun. Matul dak il-perjodu, iż-żona kkontrollata minn Ruma esperjenzat żvilupp ekonomiku sinifikanti, megħjuna mill-kostruzzjoni ta' toroq Rumani. Iż-żona inizjalment ma kinitx kompletament taħt il-kontroll ta' Ruma, u biss f'nofs is-seklu 2 inbniet limes fin-nofsinhar ta' Sala li testendi għal Volubilis. Madwar is-sena 278 WK ir-Rumani ċċaqalqu l-kapitali reġjonali tagħhom lejn Tanġier u Volubilis bdiet titlef l-importanza.&#x5B; **' &#x5D;</sup>

Il-Kristjaneżmu ġie introdott fir-reġjun fis-seklu 2 WK, u kiseb konvertiti fl-ibliet u fost l-iskjavi kif ukoll fost il-bdiewa Berberi. Sa tmiem is-seklu 4, iż-żoni Romanizzati kienu ġew Kristjanizzati, u kienu saru avvanzi fost it-tribujiet Berberi, li xi drabi kkonvertiw bil-massa. Żviluppaw ukoll movimenti [[Xiżma (reliġjon)|schiżmatiċi]] u [[Ereżija|eretiċi]], ġeneralment bħala forom ta’ protesta politika. Iż-żona kellha popolazzjoni Lhudija sostanzjali wkoll.

== Marokk Iżlamiku bikri (ċ. 700 – ċ. 743) ==
=== Konkwista Iżlamika (ċ. 700) ===
Il-[[Konkwista Musulmana tal-Magreb|konkwista Misilma tal-Magreb]], li bdiet f'nofs is-seklu 7 WK, [[Konkwista Musulmana tal-Magreb|inkisbet]] fil-bidu tat-8 seklu. Ġib kemm il-lingwa Għarbija kif ukoll l-[[Iżlam|Islam]] fiż-żona. Għalkemm parti mill-[[Kalifat|Imperu Iżlamiku]] akbar, il-Marokk kien inizjalment organizzat bħala provinċja sussidjarja ta' [[Ifriqiya|Ifriqija]], bil-gvernaturi lokali maħtura mill-gvernatur Mislem f'[[Kairouan]].

It-tribujiet indiġeni Berberi adottaw l-Islam, iżda żammew il-[[konswetudini|liġijiet konswetudini]] tagħhom. Huma ħallsu wkoll taxxi u ġieħ lill-amministrazzjoni l-ġdida Iżlamika.

=== Irvell Berber (740–743) ===
Fis-sena 740 WK, imħeġġa minn aġitaturi [[Kharijite|Ħiereġi]] puritaniċi, il-popolazzjoni nattiva Berbera [[Irvell tal-Berber|irvellat]] kontra l-[[Kalifat Umawi]] li jmexxi. Ir-ribelljoni bdiet fost it-tribujiet Berberi tal-punent tal-Marokk, u nfirxet malajr madwar ir-reġjun. Għalkemm l-insurrezzjoni spiċċat fis-sena 742 E.K. qabel ma laħqet il-bibien ta' [[Kairouan]], la l-ħakkiema Umayyad f'Damasku u lanqas is-suċċessuri [[Kalifat Għabbasi|Għabbasi]] tagħhom ma rnexxielhom jerġgħu jimponu l-ħakma tagħhom fuq iż-żoni fil-punent ta' [[Ifriqiya|Ifriqija]]. Il-Marokk għadda mill-kontroll Umayyad u Abbasid, u frammentat f'ġabra ta' stati Berberi żgħar u indipendenti bħal [[Berghwata|Bargħawata]], [[Sijilmassa|Siġilmassa]] u [[Emirat ta' Nekor|Nekor]], minbarra [[Tlemcen]] u [[Tahert]] f'dik li llum hija l-Punent tal-[[Alġerija]].  Il-Berberi komplew isawru l-verżjoni tagħhom stess tal-Islam. Xi wħud, bħall-[[Banu Ifran|Bni Ifran]], żammew il-konnessjoni tagħhom ma 'settet Islamiċi puritani radikali, filwaqt li oħrajn, bħall-[[Berghwata|Bargħawata]], bnew [[Sinkretiżmu|fidi sinkretika]] ġdida.

== Bargħawata (744–1058) ==
Il-[[Barghawata|Bargħawatin]] kienu konfederazzjoni ta' gruppi Berberi li jgħixu fil-kosta Atlantika tal-Marokk, li kienu jappartjenu għad-diviżjoni tribali Berbera [[Masmuda]]. Wara li alleati mar-rewwixta [[Ħwareġ|Ħiereġi]] [[Sufri]] fil-[[Marokk]] kontra l-[[Kalifat Umawi|Umawin]], stabbilixxew stat indipendenti (744–1058 WK) fiż-żona ta’ Tamesna fuq il-kosta Atlantika bejn [[Safi (Marokk)|Safi]] u [[Salé]] taħt it-tmexxija ta’ [[Tarif il-Matgħari]].

== Emirat ta' Siġilmasa (757–976) ==
Id-[[dinastija Midrarija]] jew Bni Midrar kienu dinastija Berbera li ħakmet ir-reġjun ta' Tafilalt u waqqfet il-belt ta' [[Sijilmasa|Siġilmasa]] fl-757. 

Siġilmasa kienet belt medjevali Marokkina u [[entrepôt]] kummerċjali fit-tarf tat-tramuntana tad-deżert tas-Saħara. Il-fdalijiet tal-belt jinsabu għal  tul ix-[[Xmara Ziz|Xmara Żiż]] fl-oasi [[Tafilalt]] ħdejn il-belt ta' [[Rissani]]. L-istorja tal-belt kienet immarkata minn diversi invażjonijiet suċċessivi minn dinastiċi [[Berberi]]. Sas-seklu 14, bħala t-terminu tat-tramuntana għar-[[Kummerċ Trans-Saħarjan|rotta tal-kummerċ trans-Saħara]] tal-punent, kien wieħed mill-aktar ċentri kummerċjali importanti fil-[[Magreb]] matul il-Medjuevu.

== Renju ta’ Nekor (710–1019) ==
L-[[Renju ta Nekor|Imara Bni Saliħ]] kien [[emirat]] iċċentrat fiż-żona r-[[Rif]] tal-Marokk. Il-kapitali tagħha kienet inizjalment tinsab f'[[Temsaman (reġjun)|Temsaman]], u mbagħad marret lejn [[Nekor]]. Il-politika twaqqfet fis-sena 710 WK minn [[Salih I ibn Mansur|Saliħ I bin Mansur]] permezz ta' għotja tal-[[Kalif|Kalifat]]. Taħt il-gwida tiegħu, it-tribujiet [[Berbers|Berberi]] lokali adottaw l-[[Iżlam|Islam]], iżda aktar tard iddepożituh favur wieħed iż-Żejdi mit-tribù Nafża. Sussegwentement bidlu fehmhom u ħatru mill-ġdid lil Iben Mansur. Id-dinastija tiegħu, il-Bni Saliħ, wara ħakmet ir-reġjun sal-1019.

Fl-859, ir-renju sar suġġett għal grupp ta' 62 [[Vikingi]] b'saħħithom ma' vapuri, li għelbu forza Mori f'Nekor li ppruvat tinterferixxi mal-serq tagħhom fiż-żona. Wara li qagħdu tmint ijiem fil-Marokk, il-Vikingi marru lura Spanja u komplew sa l-kosta tal-lvant.

== Dinastija Idrisija (789–974) ==
Id-[[Idrisid dinastija|dinastija Idrisija]] kienet politika ħkim Misilma ċċentrata fil-Marokk, li ħakmet minn 788 sa 974. Imsemmi wara l-fundatur [[Idris I]], il-bun neputi ta' [[Ħasan bin Għali]], l-Idrisin huma maħsuba minn xi storiċi li huma l-fundaturi tal-ewwel stat Marokkin.

=== Fundaturi tal-istat Idrisi: Idris I u Idris II ===
Sat-tieni nofs tas-seklu 8 l-aktar reġjuni tal-punent tal-[[Magreb]], inkluż il-Marokk tal-lum, kienu effettivament indipendenti mill-[[Kalifat Umawi]] mill-[[Irvell Berberu|irvellijiet Berber]] immexxija minn Khariji li bdew fl-739–740. Il- Kalifat Abbasid wara s-750 ma kellux aktar suċċess biex jerġa’ jistabbilixxi l-kontroll fuq il-Marokk.It-twaqqigħ tal-awtorità tal-Lvant fisser li l-Marokk kien ikkontrollat minn diversi tribujiet u prinċipat Berber lokali li ħarġu madwar dan iż-żmien, bħall- [[Bargħawata|Konfederazzjoni Bargħawata]] fuq il-kosta Atlantika u l- [[Dinastija Midrarid|Emirat Midrari]] f'[[Sijilmasa]] .  

Il-fundatur tad-dinastija Idrisija kien [[Idris I|Idris bin Għabdalla]] (788–791), li ntraċċa l-antenati tiegħu lura għal [[Għali|Għali bin Abi Talib]] (miet 661) u martu [[Fatimah|Fatima]], bint il-profeta Iżlamiku, [[Muħammed]]. Huwa kien il-bun neputi ta' [[Hasan bin Għali|Ħasan bin Għali]].Wara l-[[Battalja ta' Fakhkh|battalja ta' Jum Faħħ]], ħdejn [[Mekka]], bejn l-[[Kalifat Għabbasi|Għabbasin]] u l-partitarji tad-dixxendenti tal-[[Muħammed|profeta Muħammed]], Idris bin Għabdalla ħarab lejn il-[[Magreb]]. L-ewwel wasal f'[[Tanġier]], l-iktar belt importanti tal-Marokk f'dak iż-żmien, u sas-sena 788 kien stabbilixxa ruħu f'[[Volubilis]] (magħruf bħala Walili bl-Għarbi).

Il-[[Awraba|Berberi Awraba]] qawwija ta' Volubilis ħadu Idris u ġagħlu l-[[imam]] tagħhom (mexxej reliġjuż).It-tribù Awraba kien appoġġja lil [[Kusayla|Kusajla]] fil-ġlieda tiegħu kontra l-armati [[Ummayad|Umawin]] fis-snin 670 u 680. Sat-tieni nofs tas-seklu 8 kienu stabbilixxew fit-tramuntana tal-Marokk, fejn il-mexxej tagħhom Isħaq kellu l-bażi tiegħu fil-belt Rumana ta’ Volubilis. Sa dan iż-żmien l-Awraba kienu diġà Misilmin, iżda għexu f'żona fejn il-biċċa l-kbira tal-tribujiet kienu jew Kristjani, Lhud, [[Ħwareġ|Ħiereġi]] jew pagani. L-Awraba donnhom laqgħu imam [[Xarif|Xarifi]] (titlu għad-dixxendenti ta’ Ħasan bin Għali) bħala mod kif isaħħu l-pożizzjoni politika tagħhom. Idris I, li kien attiv ħafna fl-organizzazzjoni politika tal-Awraba, beda billi jasserixxi l-awtorità tiegħu u ħadem lejn is-sottomissjoni tal-qbajjel Insara u Lhud. Fl-789 waqqaf insedjament fix-Xlokk ta' Volubilis, imsejjaħ ''[[Fes|Imdina Fas]]'' (Belt Fes). Fis-sena 791 Idris I ġie avvelenat u maqtul minn aġent Għabbasi. Għalkemm ma ħalla l-ebda eredi maskili, ftit wara mewtu, martu Lalla Kanża bint Għuqba l-Awrabi, wilditlu l-uniku ibnu u s-suċċessur tiegħu, Idris II. L-eks skjav u sieħbu Għarbi leali ta' Idris, Raxid, trabba lit-tifel u ħa fuqu r-reġenza tal-istat, f'isem l-Awraba. Fl-801 Raxid inqatel mill-[[Kalifat Għabbasi|Għabbasin]]. Fis-sena ta’ wara, fl-għomor ta’ 11-il sena, Idris II kien ipproklamat imam mill-Awraba.

Anke jekk kien xerred l-awtorità tiegħu f'ħafna mit-tramuntana tal-Marokk, fil-punent sa [[Tlemcen]], Idris I kien dipendenti kompletament mit-tmexxija Awraba. Idris II beda l-ħakma tiegħu bid-dgħjufija tal-poter ta' Awraba billi laqa' immigranti Għarab f'Walili u billi ħatar żewġ Għarab bħala l-''ważir'' (il-misitru) u l-''qadi'' (l-imħallef) tiegħu. Għalhekk biddel lilu nnifsu minn protett tal-Awraba fis-sovran tagħhom. Il-mexxej Awraba Isħaq wieġeb billi plottja kontra ħajtu mal-[[Aglabidi|Agħlabin]] tat-Tuneżija. Idris irreaġixxa billi kellu l-eks protettur tiegħu Isħaq maqtul, u fl-809 mexxa s-sede tal-gvern tiegħu mill-Walili ddominat minn Awraba għal Fes, fejn waqqaf insedjament ġdid jismu ''l-Għalija''. [[Idris II tal-Marokk|Idris II]] (791–828) żviluppa l-belt ta' [[Fes]], stabbilita qabel minn missieru bħala belt tas-suq Berbera. Hawnhekk huwa laqa’ żewġ mewġiet ta’ immigrazzjoni Għarbija: waħda fl-818 minn [[Córdoba, Spanja|Córdoba]] u oħra fl-824 mit-[[Tuneżija]] [[Aglabidi|Agħlabin]], u taw lil Fes karattru Għarbi aktar minn bliet Magrebin oħra. Meta Idris II miet fl-828, l-istat Idrisi kien mifrux mill-punent tal-Alġerija sas-[[Sous]] fin-nofsinhar tal-Marokk u kien sar l-istat ewlieni tal-Marokk, qabel il-prinċipalitajiet ta’ [[Sijilmasa|Siġilmasa]], [[Bargħawata]] u [[Nekor]] li baqgħu barra mill-kontroll tagħhom.

=== Is-suċċessuri ta’ Idris II ===


Il-qawwa tad-dinastija kienet se tonqos bil-mod wara l-mewt ta’ Idris II. Taħt ibnu u s-suċċessur tiegħu [[Muhammad ibn Idris|Muħammed]] (828–836) l-istat kienet maqsuma bejn seba' minn ħutu, li biha tmien istati żgħar tal-Idrisin iffurmaw fil-Marokk u l-punent tal-Alġerija. Muħammed innifsu wasal biex imexxi Fes, b’poter nominali biss fuq ħutu. Ħu Għisa, li ngħata l-kontroll tar-reġjuni kostali ta' [[Tamasna]] ħdejn il-[[Bou Regreg]] mill-bażi tiegħu f'[[Chellah]], malajr irvella kontrih. Muħammed fda lil ħuh Għumar, li kien irċieva t-territorji madwar ir-Rif, biex jikkastiga lil Għisa. Għumar keċċa b’suċċess lil Għisa mill-poter, li kien imġiegħel jieħu kenn f’Chellah, u mbagħad daret lejn it-tramuntana biex jikkastiga lil ħu l-ieħor il-Qasim f’Tanġer għax qabel kien irrifjuta li jingħaqad miegħu u ma’ Muħammed kontra Għisa. Il-Qasim ħarab lejn [[Asilah]] u joqgħod fil-qrib, filwaqt li Muħammed ta lil Għumar il-gvernatur ta' Tanġer bħala premju. Mal-mewt ta' Għumar f'Settembru jew Ottubru 835 ibnu [[Għali bin Għumar]] ingħata d-dominji kollha ta' missieru min-naħa tiegħu. Muħammed innifsu miet seba’ xhur wara f’Marzu jew April 836. Ibnu [[Għali bin Muħammed]] wiret il-pożizzjoni tiegħu u ħakem għal 13-il sena (836–849) b'mod kompetenti, u jiżgura l-istabbiltà tal-istat. Wara mewtu fl-849 kien is-suċċessur minn ħuh [[Jaħja bin Muħammed]] (jew Jaħja I), li wkoll gawda minn renju paċifika.

Matul dan iż-żmien il-kultura [[Iżlam|Iżlamika]] u [[Kultura Għarbija|Għarbija]] kisbet fortizza fl-ibliet u l-Marokk approfitta mill-[[Kummerċ Trans-Saħarjan|kummerċ trans-Saħarjan]], li beda jiġi ddominat minn negozjanti Misilmin (l-aktar Berberi). Il-belt ta’ Fes ukoll iffjorixxiet u saret ċentru reliġjuż importanti. Matul ir-renju ta’ Jaħja waslu aktar immigranti Għarab u twaqqfu l-moskej famużi ta[[Università ta' Al-Qarawijin|l-Qarawijin]] u [[Moskea l-Andalusin|l-Andalusin]]. Anke hekk, il-kultura Iżlamika u Għarbija għamlet l-influwenza tagħha tinħass biss fl-ibliet, bil-maġġoranza l-kbira tal-popolazzjoni tal-Marokk għadha tuża l-[[Lingwa Berbera|lingwi tal-Berberi]] u ħafna drabi taderixxi mad-duttrini eterodossi u eretiċi Iżlamiċi. L-Idrisin kienu prinċipalment ħakkiema tal-bliet u kellhom ftit setgħa fuq il-maġġoranza tal-popolazzjoni tal-pajjiż.

=== Tnaqqis tal-Idrisin u żieda fid-dominanza ta’ Żenata ===
Wara l-mewt ta' Jaħja I fl-863 huwa kien is-suċċessur minn ibnu inqas kompetenti, Jaħja II, li qasam l-isfera Idrisid għal darb'oħra fost il-familji estiżi. Jaħja II miet f'ċirkostanzi inċerti fl-866 wara li ħarab mill-palazz tiegħu. Wara episodju ta’ diżordni f’Fes, il-kuġinu tiegħu Għali bin Għumar ħa l-poter. Fl-868, taħt it-tmexxija ta' Għabd ir-Rażżaq it-tribujiet Berberi [[Ħwareġ|Ħiereġi]] [[Sufri]] ta' Madjuna, Għajata u [[Miknasa]] tar-reġjun ta' Fes iffurmaw front komuni kontra l-Idrisin. Mill-bażi tagħhom f'[[Sefrou]] setgħu jegħlbu lil Għali bin Għumar u jokkupaw Fes. Fes irrifjuta li jissottometti, madankollu, u [[Jaħja bin il-Qasim|Jaħja]] ieħor, iben il-Qasim, seta' jerġa' jieħu l-belt u jistabbilixxi lilu nnifsu bħala l-ħakkiem il-ġdid, Jaħja III. Għalhekk il-linja tal-gvern kienet għaddiet minn ulied Muħammed għal iben ta' Għumar u issa wlied il-Qasim.

Jaħja III ħakem fuq il-qasam kollu Idrisi u kompla jattakka lis-Sufrin. Fl-905 madankollu miet fil-battalja kontra membru ieħor tal-familja, [[Jaħja bin Idris bin Għumar]] (neputi ta' Għumar), li mbagħad ħa l-poter bħala Jaħja IV. F'dan il-punt, madankollu, il-[[Kalifat Fatimi|Fatimin]] fil-lvant bdew jintervjenu fil-Marokk, bit-tama li jespandu l-influwenza tagħhom. Fl-917 il- [[Miknasa]] u l-mexxej tagħha Masala bin Ħabus, li jaġixxu f'isem l-alleati Fatimi tagħhom, attakkaw Fes u sfurzaw lil Jaħja IV jirrikonoxxi s-suzeranità Fatimija, qabel iddepożituh fl-919 jew 921. Huwa kien is-suċċessur mill-kuġinu tiegħu [[Musa bin Abi l-Għafja]], li kien diġà ngħata l-inkarigu fuq il-bqija tal-pajjiż. [[Ħasan I il-Ħaġġam l-Idrisi|Ħasan I il-Ħaġġam]] l-Idrisi, neputi tal-Qasim, irnexxielu jikseb il-kontroll ta' Fes mill-925 iżda fl-927 Musa reġa' lura, qabad lil Ħasan u qatlu, u b'hekk immarka l-aħħar darba li l-Idrisi kellhom il-poter f'Fes.

Minn Fes, il-Miknasa bdew isegwu lill-familja Idrisija madwar il-Marokk. Il-familja ħadet kenn fil-fortizza ta' [[Ħaġar in-Nasr]] fit-tramuntana tal-Marokk, fejn il-Miknasa assedjawhom. Ftit wara, madankollu, faqqgħet gwerra ċivili fost il-Miknasa meta Musa qalbet lealtà lejn l-[[Kalifat Córdoba|Umawin ta' Córdoba]] fl-931 f'tentattiv biex tikseb aktar indipendenza. Il-Fatimin bagħtu lil Ħumajd bin Jasal (jew Ħamid), in-neputi ta’ Masala bin Ħabus, biex jikkonfrontaw lil Musa, għelbuh fl-933 u ġegħluh jerġa’ jaqa’ fil-linja.L-Idrisin ħadu vantaġġ mis-sitwazzjoni biex ikissru l-assedju tal-fortizza tagħhom u jegħlbu lit-truppi Żenata Mikanasa. Ladarba l-Fatimin marru, madankollu, Musa għal darb'oħra tefa' l-awtorità tagħhom u għaraf lill-kalif Umawi. Il-Fatimin bagħtu lill-ġeneral tagħhom Majsur biex jerġa’ jikkonfrontah, u din id-darba ħarab. Huwa kien segwit u maqtul mill-Idrisin.

Wara dan l-Idrisin stabbilixxew fost it-tribujiet [[Poplu Ġebala|Ġebala]] fir-reġjun tar-Rif tal-majjistral tal-Marokk fejn reġgħu bnew parzjalment il-bażi tal-poter tagħhom minn Ħaġar in-Nasr, alternattivament jirrikonoxxu jew lill-[[Kalifat Córdoba|Umawin ta' Córdoba]] (taħt [[Għabd ir-Raħman III]]) jew lill-Fatimin bħala s-sinjuri. [[Il-Qasim Knun|Il-Qasim Knun bin Muħammed]] ddeċidiet hawn mill-938 sa l-948 f'isem il-Fatimidi. Ibnu u s-suċċessur tiegħu, Aħmad, magħruf bil-[[Isem Għarbi|kunja]] ([[teknonimu]]) tiegħu [[Abu l-Għajx Aħmad bin il-Qasim Knun|Abu l-Għajx]], irrikonoxxa lill-Umawin minflok iżda ħarabhom meta rrifjuta li jħallihom jokkupaw Tanġer. Huwa kien assedjat hemmhekk u mġiegħel jirtira, żamm biss iż-żoni madwar [[Basra, il-Marokk|Basra]] u Asilah filwaqt li l-Umawin okkupaw il-bqija tat-tramuntana tal-Marokk. Huwa eventwalment telaq lejn l-Andalus, u ħalla lil ħuh [[Ħasan bin il-Qasim Knun]] bħala l-mexxej il-ġdid fl-954. Fl-958 il-Fatimin bagħtu ġenerali ġdid, [[Ġawhar bin Għabdalla s-Sqalli|Ġawhar is-Sqalli]], biex jinvadi l-Marokk. Is-suċċess tiegħu ġiegħel lill-Idrisids biex jerġgħu jaċċettaw is-sinjur Fatimin.Ftit wara, madankollu, meta Ġawhar u l-Fatimin kienu okkupati jieħdu l-kontroll tal- Eġittu, l-Umawin reġgħu lura. Fl-973 il-ġenerali tagħhom, Għalib, invada l-Marokk. L-Idrisin ġew imkeċċija mit-territorji tagħhom u l-Ħasan, flimkien ma' ħafna Idrisin oħra jew uliedhom, ittieħdu bħala ostaġġi Córdoba fl-974  L-Idrisin li fadal fil-Marokk irrikonoxxew il-ħakma l-Umawija. Il-Ħasan aktar tard tkeċċa minn Córdoba u ħarab lejn l-Eġittu, li issa kien taħt il-ħakma il-Fatimija. Fl-979 [[Buluggin bin Żiri]], il-gvernatur Fatimi ta' Ifriqija (wara li l-Kalifi Fatimin kellhom il-kapital tagħhom fil-[[Kajr]]), reġa' lura biex jegħleb lill-Umawin u jimponi mill-ġdid is-sinjur Fatimi fil-punent tal-Magreb. Fl-985 irritorna lejn il-Marokk bl-appoġġ tal-Fatimi, iżda f’dik l-istess sena ġie megħlub minn ġenerali Umawi ieħor mibgħut mill-[[Almanzor|Mansur]] u mbagħad maqtul fi triqtu lejn Cordoba. Dan ġab it-tmiem finali lid-dinastija Idrisid. L-Umayyads żammew kontroll fuq it-Tramuntana tal-Marokk sal-kollass tal-kalifat tagħhom fil-bidu tas-seklu 11. Wara dan, il-Marokk kien iddominat minn diversi tribujiet Berberi Żenata.Sakemm il-qawmien tal-[[Imperu Almoravid|Almoravidi]] tas-[[Sanhaġa]] aktar tard fis-seklu, il-[[Magħrawa]] kkontrollaw [[Fes]], [[Sijilmasa|Siġilmasa]] u [[Aghmat|Agħmat]] filwaqt li l-[[Bni Jafran]] ħakmu fuq Tlemcen, [[Salé]] (Chellah), u r-reġjun [[Tadla]].

Minkejja li waqgħu mill-poter, l-Idrisin xorta waħda nissel ħafna familji xarifin li baqgħu preżenti għas-sekli li ġejjin. Xi Marokkini llum għadhom jippretendu nisel minnhom. Fis-seklu 11 familja Idrisija imnissla minn Għumar bin Idris II, il- [[Dinastija Ħammudija|Ħammudin]] setgħu jiksbu l-poter f'diversi bliet fit-tramuntana tal-[[Marokk]] u fin-nofsinhar ta' [[Spanja]]. F'Fes u fil-belt ta' [[Moulay Idriss Zerhoun|Moulaj Idriss]] (ħdejn Volubilis), l-oqbra ta' Idris II u Idris I, rispettivament, eventwalment żviluppaw f'kumplessi reliġjużi importanti u f'siti ta' pellegrinaġġ (eż. iż-[[Żawija Mulaj Idris II]]). Diversi familji prominenti xarifin f'Fes traċċaw in-nisel tagħhom għal Idris I,u xi wħud minn dawn kellhom rwol fiż-żamma jew il-bini mill-ġdid taż-Żawija Mulaj Idris II fil-belt.

== Dinastija Almoravida (ċ. 1060 – 1147) ==


Id-[[Imperu Almoravid|dinastija Almoravida]] (ċ.1060–1147) oriġinat fost it-tribù [[Berberi|Berberu]] nomadi tal-[[Lamtuna]] li jappartjenu għas-[[Sanhaja|Sanhaġa]]. Huma rnexxielhom jgħaqqdu l-Marokk wara li kien inqasam fost diversi prinċipalitajiet Żenata lejn l-aħħar tas-seklu 10, u annessaw l-Emirat Siġilmasa u l-[[Bargħawata]] ([[Tamasna]]) lejn renju tagħhom.

Taħt [[Jusuf bin Taxfin]], l-Almoravidi ġew mistiedna mill-prinċpijiet [[Tajfa (Andalus)|twajjef]] Misilmin mill-[[Andalus]] biex jiddefendu t-territorji tagħhom mir-renji Kristjani. L-involviment tagħhom kien kruċjali fil-prevenzjoni tal-waqgħa tal-Andalus. Wara li rnexxielu jwarrab il-forzi Kristjani fl-1086, Jusuf irritorna lejn l-Iberja fl-1090 u annessa l-biċċa l-kbira mit-twajjef ewlenin.

Il-qawwa Almoravida bdiet tonqos fl-ewwel nofs tas-seklu 12, hekk kif id-dinastija ddgħajjef wara t-telfa tagħha fil-[[Battalja ta' Ourique]] u minħabba l-aġitazzjoni tal-[[Kalifat Almohad|Almohadi]]. Il-konkwista tal-belt ta’ [[Marrakesh|Marrakech]] mill-Almohads fl-1147 immarkat il-waqgħa tad-dinastija. Madankollu, frammenti tal-Almoravidi (il-[[Bni Għanija]]) komplew jissieltu fil-Gżejjer Baleariċi u fit- [[Tuneżija]].

Il-Berberi tat-[[Tamażgħa]] fil-Medjuevu bikri jistgħu jiġu kklassifikati bejn wieħed u ieħor fi tliet gruppi ewlenin: iż- [[Żenata]] madwar it-tramuntana, il-[[Masmuda]] kkonċentrati fiċ-ċentru tal-Marokk, u s-Sanhaġa, miġbura f'żewġ żoni: il-parti tal-punent tas-[[Saħara]] u l-għoljiet fil-Magreb tal-Lvant. Is-Sanhaġa tal-lvant inkluda l-Berberi tal-[[Kutama]], li kienu l-bażi taż-żieda tal-[[Kalifat Fatimi|Fatimi]] fil-bidu tal-10 seklu, u d-[[dinastija Żirija]], li ħakmet lil [[Ifriqija]] bħala vassalli tal-Fatimin wara li dawn tal-aħħar marru l-Eġittu fl-972. Is-[[Sanhaġa]] tal-punent kienu maqsuma f’diversi tribujiet: il-Gażżula u l-[[Lamta]] fil-[[wied tad-Draa|Wied Draa]] u l-għoljiet tal-medda ta’ [[Anti-Atlas|Atlas Żgħir]]; ibgħad fin-nofsinhar, ikkampjati fis-Saħara tal-[[Saħara|Punent]], kienu l-Massufa, il-[[Lamtuna]] u l-Bni Warit; u l-aktar fin-nofsinhar ta' kollox, il-Gudala, fil-kosta tal-[[Mawritanja]] sa l-artijiet tal-fruntiera tax- [[Xmara Senegal]].

Is-Sanhaġa tal-punent kien ġie kkonvertit għall-[[Iżlam|Islam]] xi żmien fis-seklu 9. Sussegwentement ġew magħqudin fis-seklu 10 u, bil-ħeġġa ta' konvertiti ġodda, nedew diversi kampanji kontra s-"[[Is-Sudan (reġjun)|Sudaniżi]] " (popli pagani tal-[[Afrika sub-Saħarjana]]). Taħt is-sultan tagħhom Tinbarutan bin Usfajxar, il-Lamtuna tas-Sanhaġa waqqfu (jew qabdu) iċ-ċittadella ta’ [[Awdaghust|Awdagħust]], waqfa kritika fuq ir-rotta [[Kummerċ Trans-Saħarjan|kummerċjali trans-Saħarjana]]. Wara l-kollass tal-għaqda Sanhaġa, Awdagħust għadda f'idejn l- [[imperu tal-Gana]]; u r-rotot trans-Saħarjani ttieħdu mill-[[Magħrawa]] taż-Żenata tas-[[Sijilmassa|Siġilmasa]]. Il-Magħrawa sfruttaw ukoll din id-diżunjoni biex iqaċċtu lis-Sanhaġa Gażżula u l-Lamta mill-mergħat tagħhom fil-widien ta’ Sous u Draa. Madwar l-1035, il-kap ta’ Lamtuna Abu Għabdalla Muħammed bin Tifat (magħruf ukoll bħala Tarsina), ipprova jgħaqqad mill-ġdid it-tribujiet Sanhaġa tad-deżert, iżda r-renju tiegħu dam inqas minn tliet snin.

== Moviment Almohad (ċ. 1121–1269) ==

Il-[[Kalifat Almohad]] (bl-[[Għarbi]]: خِلَافَةُ ٱلْمُوَحِّدِينَ,  <small>b'ittri Rumani:</small> ''Ħilafaẗu l-Muwaħħidīn''; jew دَوْلَةُ ٱلْمُوَحِّدِينَ, <small>b'ittri Rumani:</small> ''ad-Dawlaẗu l-Muwaħħidīn''; jew ٱلدَّوْلَةُ ٱلْمُوَحِّدِيَّةُ, ''ad-Dawlaẗu l-Muwaħħidīja''; mill-Għarbi ٱلْمُوَحِّدُونَ, <small>b'ittri Rumani:</small> ''al-Muwaħħidūn'', <small>litteralment:</small> "dawk li jwaħħdu [il-waħdanija] ta' Alla") kien imperu [[Iżlam|Mislem]] [[Berbers|Berberu]] tal-[[l-Afrika ta' Fuq|Afrika ta' Fuq]] imwaqqaf fis-seklu 12. Fl-eqqel tagħha, kienet tikkontrolla ħafna mill-[[Peniżola Iberika]] (l-[[Andalus]]) u l-Afrika ta’ Fuq (il-[[Magreb]]). Id-[[duttrina Almohad|duttrina Almohada]] twaqqfet minn [[Iben Tumart]] fost it-tribujiet Berberi tal-[[Masmuda]], konfederazzjoni tribali [[nies Berberi|Berbera]] tal-[[Muntanji Atlas]] tan-nofsinhar tal-Marokk. Dak iż-żmien, il-[[Marokk]], il-punent tal-[[Alġerija]] u Spanja (l-Andalus), kienu taħt il-ħakma [[Imperu Almoravid|Almoravidi]], dinastija Berbera tas-[[Sanhaja|Sanhaġa]]. Madwar l-1120, Iben Tumart stabbilixxa l-ewwel stat Berberu f'[[Tinmel]] fil- Muntanji Atlas.Kmieni f’ħajtu, Iben Tumart mar Spanja biex ikompli l-istudji tiegħu, u wara [[Bagdad]] biex japprofondixxihom. F'Bagdad, Iben Tumart mehmuż mal-iskola teoloġika tal-[[Abu l-Ħasan l-Axgħari|Axgħari]], u ġie taħt l-influwenza tal-għalliem [[il-Għażali]]. Malajr żviluppa s-sistema tiegħu stess, u għaqqad id-duttrini ta’ diversi kaptani. Il-prinċipju ewlieni ta' Iben Tumart kien unitariżmu strett ([[Tewħid (Iżlam)|tewħid]]), li ċaħad l-eżistenza indipendenti tal-attributi ta' [[Allah|Alla]] bħala inkompatibbli mal-unità Tiegħu, u għalhekk idea politeista. Iben Tumart irrappreżenta rewwixta kontra dak li hu qies bħala [[antropomorfiżmu]] fl-ortodossija Misilma. Is-segwaċi tiegħu kienu jsiru magħrufa bħala ''l-Muwaħħidin'' (Almohadi), jiġifieri dawk li jaffermaw il-waħdanija ta' Alla.

Madwar l-1124, Iben Tumart waqqaf ir-[[ribat]] ta' [[Tinmel]], fil-wied in-Nfis fl-Atlas Għoli, kumpless imsaħħaħ li ma jistax jitqabbad, li jservi kemm bħala ċ-ċentru spiritwali kif ukoll bħala kwartieri ġenerali militari tal-moviment Almohad. Għall-ewwel tmien snin, ir-rewwixta Almohada kienet limitata għal gwerra guerilla tul il-qċaċet u l-għoljiet tal-High Atlas. Fil-bidu tal-1130, l-Almohadi finalment niżlu mill-muntanji għall-ewwel attak imdaqqsa tagħhom fl-artijiet baxxi. Kien diżastru. L-Almohadi warrbu kolonna Almoravid li kienet ħarġet jiltaqgħu magħhom qabel [[Aghmat|Agħmat]], u mbagħad ħarġu l-fdal tagħhom sa [[Marrakesh|Marrakexx]]. Huma assedjaw Marrakexx għal erbgħin jum sakemm, f’April (jew Mejju) 1130, l-Almoravidi ħarġu mill-belt u għaffġu lill-Almohadi fil-[[Battalja tal-Buħajra|Battalja mdemmija tal-Buħajra]] (imsemmija għal ġnien kbir fil-lvant tal-belt). L-Almohadi ġew rotta bir-reqqa, b'telf kbir. Nofs it-tmexxija tagħhom inqatlet fl-azzjoni, u l-bqija ħajja biss irnexxielhom jitħabtu lura lejn il-muntanji.

Iben Tumart miet ftit wara, f’Awwissu tal-1130. Il-moviment Almohad ma waqax immedjatament wara telfa daqshekk devastanti u l-mewt ta' Mahdi kariżmatiku tagħhom, x'aktarx minħabba l-ħiliet tas-suċċessur tiegħu, Għabd il-Mu'min.Il-mewt ta’ Iben Tumart inżammet sigrieta għal tliet snin, perijodu li l-kronikaturi Almohad iddeskrivew bħala ''[[Għajbien (Iżlam)|għajba]]'' (għajbien). Dan il-perjodu x'aktarx ta lil Għabd il-Mu'min ħin biex jiżgura l-pożizzjoni tiegħu bħala suċċessur għat-tmexxija politika tal-moviment.Għalkemm huwa Berberu taż-[[Zenata|Żenata]] minn Tagra (l-Alġerija), u għalhekk barrani fost il-Masmuda tan-nofsinhar tal-Marokk, Għabd il-Mu'min xorta waħda ra r-rivali prinċipali tiegħu u martellat lura lejn il-maqsgħa tribujiet li qed iħawwdu. Tliet snin wara l-mewt ta’ Iben Tumart kien uffiċjalment ipproklamat bħala “Kalif il-Mahdi” (suċċessur tal-Mahdi) jew sempliċiment Kalif.

=== Konkwisti ===
Għabd il-Mu'min imbagħad ħareġ bħala l-Logutenent tal-Mahdi Iben Tumart. Bejn l-1130 u l-mewt tiegħu fl-1163, Għabd il-Mu'min mhux biss neħħa l-għeruq lill-Murabitin ([[Imperu Almoravid|Almoravidi]]), iżda estenda l-poter tiegħu fuq l-Afrika ta' Fuq kollha sa [[Eġittu|l-Eġittu]], u sar amir ta' [[Marrakesh|Marrakexx]] fl-1149.

L-[[Andalus]] dalwaqt segwa d-destin tal-[[Magreb]]. Bejn l-1146 u l-1173, l-Almohadi gradwalment ħasdu l-kontroll mill-Almoravidi fuq il-prinċipalitajiet Mori fl-Iberja. L-Almohadi ittrasferixxu l-kapitali tal-Iberja Misilma minn [[Córdoba, Spanja|Córdoba]] lejn [[Sivilja]]. Hemmhekk waqqfu moskea kbira; l-imnara (torri ''minaret'') tiegħu, il-[[Giralda]], inbena fl-1184 biex jimmarka l-adeżjoni ta' Jagħqub I. L-Almohadi bnew ukoll palazz hemmhekk imsejjaħ il-Muwarak fuq is-sit tal-[[Alcázar ta' Sivilja]] tal-lum.

Il-prinċpijiet Almohadi kellhom karriera itwal u aktar distinta mill-Almoravidi. Is-suċċessuri ta' Għabd il-Mu'min, [[Abu Jagħqub Jusuf]] (Jusuf I, ħakem 1163–1184) u [[Abu Jusuf Jagħqub il-Mansur]] (Jagħqub I, ħakem 1184–1199), it-tnejn kienu irġiel kapaċi. Inizjalment il-gvern tagħhom wassal lil ħafna suġġetti Lhud u Kristjani biex jieħdu kenn fl-istati Kristjani li kienu qed jikbru tal-Portugall, il-[[Renju Kastilja|Kastilja]] u l-[[Aragona]]. Fl-aħħar mill-aħħar saru inqas fanatiċi mill-Murabitin, u Jagħqub il-Mansur kien raġel mimli ħafna li kiteb stil [[Lingwa Għarbija|Għarbi]] tajjeb u pproteġi lill-filosfu Iben Ruxd ([[Averroes]]). It-titlu tiegħu ta' "''al-Manṣūr''" ("il-Magħjun jew il-Mirbuħ [b'Alla]") kiseb bir-rebħa tiegħu fuq [[Alfonso VIII tal-Kastilja|Alfonso VIII ta' Kastilja]] fil-[[Battalja ta' Alarcos]] (1195).

Miż-żmien ta' [[Abu Jagħqub Jusuf il-Mustansir|Jusuf II il-Mustansir]], madankollu, l-Almohadi iggvernaw lill-korreliġjonarji tagħhom fl-Iberja u fl-Afrika ta' Fuq ċentrali permezz ta' logutenenti, u d-dominji tagħhom barra l-[[Marokk]] kienu trattati bħala provinċji. Meta l-emiri Almohadi qasmu l-Istrett kien biex imexxu [[ġihad]] kontra l-Insara u mbagħad jerġgħu lura lejn il-Marokk.

=== Snin ta' żamma ===

Fl-1212, il-Kalif Almohad [[Muħammed in-Nasir]] (1199–1214), is-suċċessur tal-Mansur, wara avvanz inizjalment suċċess lejn it-tramuntana, ġie megħlub minn alleanza tal-erba' rejiet Insara ta' [[Renju tal-Kastilja|Kastilja]], [[Aragón]], [[Renju tal-Navarra|Navarra]], u l-Portugall, fil-[[Battalja ta' Las Navas de Tolosa]] fi [[Sierra Morena]]. Il-battalja kissret l-avvanz Almohad, iżda l-qawwiet Kristjani baqgħu wisq diżorganizzati biex japprofittaw minnha immedjatament.

Qabel mewtu fl-1213, in-Nasir ħatar lil ibnu żgħir ta' għaxar snin bħala l-[[kalif]] li jmiss [[Abu Jagħqub Jusuf il-Mustansir|Jusuf II il-Mustansir]]. L-Almohadi għaddew minn perjodu ta’ reġenza effettiva għall-kalif żagħżugħ, bil-poter eżerċitat minn oligarkija ta’ membri anzjani tal-familja, burokrati tal-palazz u nobbli ewlenin. Il-ministri Almohadi kienu attenti li jinnegozjaw sensiela ta’ tregwa mar-renji Kristjani, li baqgħu xi ftit jew wisq fis-seħħ għall-ħmistax-il sena ta’ wara (it-[[Assedju ta' Alcácer do Sal|telfa ta’ Alcácer do Sal]] għar-[[Renju tal-Portugall]] fl-1217 kienet eċċezzjoni).

Fil-bidu tal-1224, il-kalif żagħżugħ miet f’inċident, mingħajr l-ebda werrieta. Il-burokrati tal-palazz f'[[Marrakesh|Marrakexx]], immexxija mill-[[ważir]] Għutman bin Ġamgħi, malajr fasslu l-elezzjoni tan-nannu anzjan tiegħu, [[Għabd il-Wieħed I il-Maħlugħ]], bħala l-kalif il-ġdid Almohad. Iżda l-ħatra mgħaġġla taqlib fergħat oħra tal-familja, notevolment l-aħwa tal-mibki in-Nasir, li ggvernaw fl-Andalus. L-isfida tqajmet immedjatament minn wieħed minnhom, dak iż-żmien gvernatur f'[[Murcia]], li ddikjara lilu nnifsu l-Kalif [[Għabdalla l-Għadil]]. Bl-għajnuna ta’ ħutu, malajr ħataf il-kontroll tal-Andalus. Il-konsulent ewlieni tiegħu, id-dell Abu Żejd bin Juġġan, sfrutta l-kuntatti tiegħu f'Marrakexx, u assigura d-depożizzjoni (u għalhekk il-laqam "il-Maħlugħ") u l-qtil ta' Għabd il-Wieħed I, u t-tkeċċija tal-[[Qbejjel Għarab|klann]] il-Ġamigħi.

Dan [[Kolp ta’ stat|kolp ta' stat]] ġie kkaratterizzat bħala ċ-ċagħaq li fl-aħħar kissru l-Andalus. Kien l-ewwel kolp ta’ stat intern fost l-Almohadi. Il-klann Almohad, minkejja nuqqas ta' qbil okkażjonali, dejjem baqa' magħqud sewwa u lealment wara l-preċedenza dinastika. Il-ksur qattiel tal-Kalif l-Għadil tal-propjetà dinastika u kostituzzjonali ħassar l-aċċettabilità tiegħu għal ''[[Xiħ (Għarbi)|xjuħ]]'' Almohadi oħra. Wieħed mir-rekusanti kien il-kuġin tiegħu, Għabdalla l-Bajjasi ("ta' [[Baeza]]"), il-gvernatur Almohad ta' [[Jaén, Spanja|Jaén]], li ħa numru żgħir ta' segwaċi u telaq lejn l-għoljiet madwar Baeza. Huwa waqqaf kamp ribelli u ssawwar alleanza mal-kwiet sa issa [[Ferdinandu III ta’ Kastilja|Ferdinandu III ta' Kastilja]]. Li ħass il-prijorità akbar tiegħu kienet Marrakexx, fejn ix-xjuħ Almohadi rikuża kien ingħaqad wara Jaħja, iben ieħor tan-Nasir, l-Għadil ftit li xejn ta attenzjoni għal din il-faxxa żgħira ta' persuni li ma kinux adattati.

=== Rekonkwista ===
Fl-1225, il-banda ta' ribelli ta' Għabdalla l-Bajjasi, akkumpanjata minn armata kbira ta' Kastilja, niżlet mill-għoljiet, assedjaw bliet bħal [[Assedju ta' Jaén (1225)|Jaén]] u [[Siege of Andújar|Andújar]]. Huma għamlu rejd fir-reġjuni ta' [[Provinċja ta' Jaén|Jaén]], [[Provinċja ta' Córdoba|Córdoba]] u [[Vega de Granada]] u, qabel tmiem is-sena, il-Bajjasi kien stabbilixxa ruħu fil-belt ta' [[Córdoba, Spanja|Córdoba]]. Billi ħass vakwu ta' poter, kemm [[Alfonso IX ta’ León|Alfonso IX ta' León]] kif ukoll [[Sancho II tal-Portugall]] ordnaw b'mod opportunista rejds fit-territorju Andalusi dik l-istess sena. Bl-armi, l-irġiel u l-flus kontanti Almohad mibgħuta lejn il-Marokk biex jgħin lill-Kalif Għabdalla l-Għadil jimponi nnifsu f'Marrakexx, ftit kien hemm mezzi biex titwaqqaf l-attakk f'daqqa. Fl-aħħar tal-1225, b'faċilità sorprendenti, ir-rejders Portugiżi laħqu l-inħawi ta' [[Sivilja]]. Billi kienu jafu li kienu inqas numru, il-gvernaturi Almohad tal-belt irrifjutaw li jikkonfrontaw lill-rejders Portugiżi, u wassal lill-popolazzjoni disgustata ta' Sivilja biex tieħu l-affarijiet f'idejhom, iqajmu milizzji, u joħorġu fil-għalqa waħedhom. Ir-riżultat kien massakru veru – l-irġiel bl-armi Portugiżi qassru faċilment il-folla ta’ nies tal-belt li kienu armati ħażin. Intqal li eluf, forsi sa 20,000, inqatlu quddiem il-ħitan ta’ Sivilja. Diżastru simili ġara fuq imposta popolari simili minn [[Murcia|Murciani]] f'[[Aspe]] dik l-istess sena. Iżda rejders Kristjani kienu twaqqfu f'[[Cáceres (Spanja)|Cáceres]] u [[Requena, Valencia|Requena]]. Il-fiduċja fit-tmexxija Almohada ġiet mħawwda serjament minn dawn l-avvenimenti – id-diżastri fil-pront ġew akkużati fuq is-sehwiet tal-Kalif l-Għadil u l-inkompetenza u l-ġiferija tal-logutenenti tiegħu, is-suċċessi akkreditati lill-mexxejja lokali mhux Almohadi li rġgħu d-difiżi.

Iżda l-fortuni ta' l-Għadil ġew imsaħħa fil-qosor. Bi ħlas għall-għajnuna ta’ Kastilja, il-Bajjasi kien ta lil Ferdinand III tliet fortizzi strateġiċi fuq il-fruntiera: [[Baños de la Encina]], Salvatierra (il-fortizza l-antika [[Ordni ta' Calatrava|tal-Ordni ta’ Calatrava]] qrib [[Ciudad Real]] ) u [[Capilla, Badajoz|Capilla]] . Iżda Capilla irrifjuta li jgħaddihom, u ġiegħel lill-Kastiljani jpoġġu assedju twil u diffiċli. L-isfida qalbiena taċ-ċkejken Capilla, u l-ispettaklu tad-dispożizzjonijiet tat-tbaħħir tal-Bajjasi lill-assedjanti Kastiljani, ixxukkjaw lill-Andalusin u ċċaqalqu s-sentiment lura lejn il-kalif Almohad. Faqqgħet rewwixta popolari f'Córdoba – il-Bajjasi inqatel u rasu ntbagħat bħala trofew lejn Marrakexx. Iżda l-Kalif l-Għadil ma feraħx b'din ir-rebħa għal żmien twil – kien maqtul f'Marrakexx f'Ottubru 1227, mill-partiġjani ta' Yahya, li fil-pront ġie milqugħ bħala l-kalif Almohad il-ġdid [[Jaħja l-Mugħtasim]].

Il-fergħa l-Andalus tal-Almohadi irrifjutat li taċċetta din il-bidla tal-avvenimenti. Ħu l-Għadil, dak iż-żmien f'Sivilja, ipproklama lilu nnifsu l-kalif Almohad il-ġdid [[Idris I il-Ma'mun|Abu l-Għula Idris I il-Ma'mun]]. Huwa xtara fil-pront tregwa mingħand Ferdinandu III bi tpattija għal 300,000 ''[[Maravedi|maravedís]]'', li tippermettilu jorganizza u jibgħat il-parti l-kbira tal-armata Almohada fi Spanja madwar l-[[Istrett ta' Ġibiltà|istretti]] fl-1228 biex jikkonfronta lil Jaħja.

Dik l-istess sena, il-Portugiż u l-[[Pajjiż Leoniż|Leoniż]] ġeddew ir-rejds tagħhom fil-fond fit-territorju Iżlamiku, bażikament mhux ikkontrollati. Waqt li ħassew li l-Almohadi naqsu milli jipproteġuhom, seħħew rewwixti popolari madwar l-Andalus. Belt wara l-oħra keċċew lill-gvernaturi sfortunati tagħhom Almohad u installaw irġiel b'saħħithom lokali minflokhom. Raġel qawwi Murċjan, [[Muħammed bin Jusuf bin Hud il-Ġudami]], li stqarr li kien dixxendenti mid-dinastija [[Bni Hud]] li darba kienet ħakmet it-[[Tajfa ta' Zaragoza|tajfa l-antika ta’ Saragossa]], ħareġ bħala l-figura ċentrali ta’ dawn ir-rewwixti, u b’mod sistematiku keċċa l-gwarniżjonjiet Almohad permezz ta’ Spanja ċentrali. F'Ottubru 1228, bi Spanja prattikament kollha mitlufa, il-Ma'mun abbanduna Sivilja, u ħa l-ftit li kien fadal mill-armata Almohad miegħu lejn il-Marokk. Iben Hud immedjatament bagħat emissarji f'[[Bagdad]] imbiegħda biex joffru rikonoxximent lill-[[Kalif]] [[Kalifat Għabbasi|Għabbasi]], għalkemm ħa għalih innifsu titlu kważi-kalifal, il-Mutawakkil (min iddependa fuq Alla).

It-tluq tal-Ma'mun fl-1228 immarka t-tmiem tal-era Almohada fi Spanja. Iben Hud u l-irġiel qawwija Andalusin lokali oħra ma setgħux iwaqqfu l-għargħar dejjem jiżdied ta' attakki Kristjani, imnedija kważi kull sena minn [[Sancho II tal-Portugall]], [[Alfonso IX ta’ León|Alfonso IX ta' León]], [[Ferdinandu III ta’ Kastilja|Ferdinandu III ta' Kastilja]] u [[Ġakbu I ta’ Aragona|Ġakbu I ta' Aragona]]. L-għoxrin sena ta’ wara raw avvanz kbir fir-[[Reconquista|rekonkwista]] Kristjana – iċ-[[Ċittadella|ċittadelli]] Andalusin kbar qodma waqgħu f’daqqa kbira: [[Mérida (Spanja)|Mérida]] u [[Badajoz]] fl-1230 (lejn Leon), [[Majorka]] fl-1230 (lejn Aragona), [[Beja (Portugall)|Beja]] fl-1234 (lejn il-Portugall), [[Córdoba, Spanja|Córdoba]] fl-1236 (lejn Kastilja), [[Valencia (Spanja)|Valencia]] fl-1238 (lejn Aragona), [[Niebla, Huelva|Niebla]]-[[Huelva]] fl-1238 (lejn Leon), [[Muniċipalità ta' Silves, il-Portugall|Silves]] fl-1242 (lejn il-Portugall), [[Murcia]] fl-1243 (lejn Kastilja), [[Jaén, Spanja|Jaén]] [[Assedju ta' Jaén (1245-46)|fl-1246]] (lejn Kastilja), [[Alicante]] fl-1248 (lejn Kastilja), li laħqet il-qofol tagħha fil-waqgħa tal-akbar bliet Andalusin, l-eks-kapitali Almohad ta' [[Sivilja]], f'idejn Insara fl-1248. Ferdinandu III ta’ Kastilja daħal f’Sivilja bħala rebbieħ fit-22 ta’ Diċembru 1248.

L-Andalusin kienu bla saħħa qabel dan l-attakk. Iben Hud kien ipprova jiċċekkja l-avvanz Leoniż minn kmieni, iżda l-biċċa l-kbira tal-armata Andalusija tiegħu ġiet meqruda fil-[[Battle of Alange|battalja ta' Alange]] fl-1230. Iben Hud ħabat biex imexxi l-armi u l-irġiel li kien fadal biex isalva ċitadelli Andalusin mhedda jew assedjati, iżda b'tant attakki f'daqqa, kien sforz bla tama. Wara l-mewt ta’ Iben Hud fl-1238, xi wħud mill-ibliet Andalusin, fi sforz tal-aħħar biex isalvaw lilhom infushom, offrew lilhom infushom għal darb’oħra lill-Almohadi, iżda għalxejn. L-Almohadi ma kinux se jerġgħu lura.

Bit-tluq tal-Almohadi, id-[[dinastija Nasrija]] (magħrufa wkoll bħala Bni Nasr; mill-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]]: بنو نصر, <small>b'ittri Latini:</small> ''Banū Naṣr'') tela' għall-poter fi [[Granada]]. Wara l-avvanz kbir Kristjan tal-1228–1248, l-Imara Għarnata ([[Emirat Granada]]) kien prattikament dak kollu li kien baqa' mill-[[Andalus]] qadim. Xi wħud miċ-ċittadelli maqbuda (eż. Murcia, Jaen, Niebla) ġew riorganizzati bħala vassalli tributarji għal ftit snin oħra, iżda l-biċċa l-kbira ġew annessi sa midwar il-1260. Għarnata waħedha tibqa' indipendenti għal 250 sena oħra, filwaqt li tiffjorixxi bħala ċ-ċentru l-ġdid tal-Andalus.

=== Kollass fil-Magreb ===
Fl-oqsma Afrikani tagħhom, l-Almohadi ħeġġew it-twaqqif tal-Insara anke f'[[Fes]], u wara l-[[Battalja ta' Las Navas de Tolosa]] kultant daħlu f'alleanzi mar-rejiet ta' [[Renju ta’ Kastilja|Kastilja]]. Kienu suċċess fit-tkeċċija tal-gwarniżjonijiet imqiegħda f'xi bliet tal-kosta mir-rejiet [[Normanni]] ta' [[Sqallija]]. L-istorja tat-tnaqqis tagħhom hija differenti minn dik tal-[[Imperu Almoravid|Almoravidi]], li kienu spostawhom. Ma ġewx attakkati minn moviment reliġjuż kbir, iżda territorji mitlufa, biċċa biċċa, mir-rewwixta tat-tribujiet u d-distretti. L-aktar għedewwa effettivi tagħhom kienu l-Bni Marin (il-[[Saltna Marinija|Marinin]]) li waqqfu d-dinastija li jmiss. L-aħħar rappreżentant tal-linja, [[Idris il-Watiq|Idris II il-Watiq]], ġie ridott għall-pussess ta' [[Marrakesh|Marrakexx]], fejn kien maqtul minn skjav fl-1269.

== Dinastija Marinija (ċ. 1244–1465) ==

Għalkemm il-Marinin ddikjaraw antenati [[Għarab|Għarbi]] permezz ta’ [[Qbejjel Għarbi|qabil]] (tribù Għarbi) Għarbi tat-Tramuntana, kienu tnissil Berberu. Wara l-wasla tal-Bedwin Għarab fl-Afrika ta’ Fuq f’nofs is-seklu ħdax, il-Marinin kienu obbligati jħallu l-artijiet tagħhom fir-reġjun ta’ [[Biskra]], fl-[[Alġerija]] tal-lum. L-ewwel iffrekwentaw iż-żona ta’ bejn [[Sijilmasa|Siġilmasa]] u [[Figuig]], il-[[Marokk]] tal-lum, kultant waslu saż-, [[Alġerija]] tal-lum. Kienu jimxu staġjonalment mill-oasi ta’ Figuig għall-baċin tax-[[Xmara Moulouya]]. Wara l-wasla tal-[[Bni Hilal|qbejjel Għarab]] fiż-żona fis-sekli 11-12, il-Marinin marru fil-majjistral tal-[[Alġerija]] tal-lum, qabel daħlu ''en-masse'' fil-Marokk sal-bidu tas-seklu 13.

Il-Marinin ħadu isimhom mill-antenat tagħhom, Marin bin Wartaġan iż-Żenati.

=== Żieda ===
Wara li waslu f’dak li hu l-Marokk tal-lum, inizjalment issottomettew ruħhom lid-[[Kalifat Almohad|dinastija Almohada]], li dak iż-żmien kienet id-dar li tmexxi. Wara li kkontribwixxa b'suċċess għall- [[Battalja ta' Alarcos]], fiċ-ċentru ta' Spanja, it-tribù beda jasserixxi ruħu bħala poter politiku. Mill-1213, bdew jintaxxaw il-komunitajiet tal-biedja tal-grigal tal-Marokk tal-lum (iż-żona bejn [[Nador]] u [[Berkane]]). Ir-relazzjoni bejniethom u l-Almohadi saret tensjoni u mill-1215, kien hemm tifqigħat regolari ta' ġlied bejn iż-żewġ partijiet. Fl-1217, ippruvaw jokkupaw il-parti tal-Lvant tal-Marokk tal-lum, iżda ġew imkeċċija, ġibdu lura u stabbilixxew fil-muntanji tar-Rif tal-lvant fejn baqgħu għal kważi 30 sena. Matul iż-żjara tagħhom fir- [[Rif]], l-istat Almohad sofra daqqiet kbar, tilef territorji kbar għall-Insara fi Spanja, filwaqt li l-[[Hafsids|Ħafsin]] ta' Ifriqija tkissru fl-1229, segwiti mid-[[dinastija Żjanija]] ta' [[Tlemcen]] fl-1235.

Bejn l-1244 u l-1248 il-Marinin setgħu jieħdu [[Taza|Taża]], [[Rabat (Marokk)|Rabat]], [[Salé]], [[Meknès|Meknes]] u [[Fes]] mingħand l-Almohadi imdgħajfa. It-tmexxija Marinija installata f'Fes iddikjarat gwerra fuq l-Almohadi, ġlieda bl-għajnuna ta' [[Merċenarju|merċenarji]] Kristjani. [[Abu Jusuf Jagħqub il-Marini|Abu Jusuf Jagħqub]] (1259–1286) ħataf [[Marrakesh|Marrakexx]] fl-1269.

=== L-ogħla stat ===
Wara li n-[[Dinastija Nasrija|Nasrin]] ta' [[Emirat Granada|Granada]] ċedew il-belt ta' [[Algericas|Algeciras]] lill-Marinin, Abu Jusuf mar fl-[[Andalus]] biex jappoġġja l-ġlieda kontinwa kontra r-[[Renju ta’ Kastilja|Renju ta' Kastilja]]. Id-dinastija Marinija imbagħad ippruvat testendi l-kontroll tagħha biex tinkludi t-traffiku kummerċjali tal-[[Istrett ta’ Ġibiltà|Istrett ta' Ġibiltà]].

Kien f’dan il-perjodu li l-Insara Spanjoli setgħu l-ewwel jieħdu l-ġlied lejn il-kontinent tal-Marokk ta’ llum: fl-1260 u fl-1267 ippruvaw jagħmlu invażjoni, iżda ż-żewġ tentattivi ġew megħluba. Wara li kisbu post fi Spanja, il-Marinin saru attivi fil-kunflitt bejn il-Misilmin u l-Insara fl-Iberja. Biex jiksbu kontroll assolut tal-kummerċ fl-Istrett ta' Ġibiltà, mill-bażi tagħhom f'Algeciras bdew il-konkwista ta' diversi bliet Spanjoli: sas-sena 1294 kienu okkupaw [[Rota, Spanja|Rota]], [[Tarifa]] u [[Ġibiltà]].

Fl-1276 waqqfu [[Fes Jdid|Fes Ġdid]], li ġagħlu ċ-ċentru amministrattiv u militari tagħhom. Filwaqt li Fes kienet belt prospera matul il-perjodu Almohad, saħansitra saret l-akbar belt fid-dinja matul dak iż-żmien, kien fil-perjodu Marini li Fes laħqet l-età tad-deheb tagħha, perjodu li mmarka l-bidu ta’ uffiċjal, narrattiva storika għall-belt.  L-istatus ta' Fes bħala ċentru intellettwali sinifikanti ġej primarjament miż-żmien il-Marini, li matulha stabbilixxew l-ewwel [[Madrasa|madrasiet]] (skejjel Iżlamiċi) fil-belt u l-pajjiż. Il-monumenti prinċipali fl-[[Mdina (kwartier)|imdina]], ir-residenzi u l-bini pubbliku, imorru mill-perjodu Marini.

Minkejja l-ġlied intern, [[Abu Sagħid Għutman II il-Marini|Abu Sagħid Għutman II]] (r. 1310–1331) beda proġetti kbar ta’ kostruzzjoni madwar l-art. Inbnew diversi madrasas, l-aktar famuża hija l-[[Madrasa Al-Attarine]]. Il-bini ta' dawn il-madrasas kien meħtieġ biex tinħoloq klassi burokratika dipendenti, sabiex timmina l-mrabit (mistiku/raġel qaddis Mislem speċjalment mill-Magreb) u l-elementi Xarifin.

Il-Marinin influwenzaw ukoll bil-qawwa l-politika tal-[[Emirat Granada]], li minnu kabbru l-armata tagħhom fl-1275. Fis-seklu 13, ir-Renju ta’ Kastilja għamel diversi inkursjonijiet fit-territorju tagħhom. Fl-1260, il-forzi [[Kuruna ta’ Kastilja|Kastiljani]] għamlu rejd f'[[Salé]] u, fl-1267, bdew invażjoni fuq skala sħiħa, iżda l-Marinin reġgħuhom.

Fl-eqqel tas-setgħa tagħhom, matul il-ħakma ta' [[Abu l-Ħasan Għali l-Marini|Abu l-Ħasan Għali]] (r. 1331–1348), l-armata Marinija kienet kbira u dixxiplinata. Din kienet tikkonsisti minn 40,000 kavallerija Zenata, filwaqt li n-nomadi Għarab ikkontribwew għall-kavallerija u l-Andalusin ġew inklużi bħala qawwasin. Il-gwardja personali tas-sultan kienet tikkonsisti minn 7,000 raġel, u kienet tinkludi elementi Kristjani, Kurdi u Afrikani s-Suwed. Taħt is-Sultan Abu l-Ħasan il-Marini, sar tentattiv ieħor biex jerġgħu jingħaqdu l-[[Magreb]]. Fl-1337, ir-renju ż-[[Dinastija Żjanija|Żjanin]] [[Renju ta' Tlemcen|ta' Tlemcen]] kien maħkum, segwit fl-1347 mit-telfa tal-imperu [[Dinastija Hafsija|Ħafsi]] f'[[Ifriqiya|Ifriqija]], li ġagħlu kaptan ta' territorju enormi, li kien mifrux min-nofsinhar tal-Marokk tal-lum sa . Madankollu, fis- sena taʼ wara, rewwixta mit-tribujiet Għarab fin-nofsinhar tat-Tuneżija ġegħlithom jitilfu t-territorji tal-lvant tagħhom. Il-Marinin kienu diġà sofrew telfa qawwija f’idejn koalizzjoni Portugiża-Kastiljana fil-[[Battalja ta' Río Salado|Battalja ta’ Río Salado]] fl-1340, u fl-aħħar kellhom jirtiraw mill-Andalus, u [[Assedju ta' Algeciras (1342–44)|żammew biss f’Algeciras]] sal-1344.

Fl-1348, Abu l-Ħasan Għali ġie maħżun minn ibnu [[Abu Inan Faris il-Marini|Abu Inan Faris]], li pprova jerġa' jikkonkwista l-Alġerija u t-Tuneżija. Minkejja diversi suċċessi, kien maħnuq mill-ważir tiegħu nnifsu fl-1358, wara li d-dinastija bdiet tonqos.

=== Tnaqqis ===
Wara l-mewt ta’ Abu Inan Faris fl-1358, l-awtorità vera kienet tistrieħ fuq il-wożra, peress li s-slaten il-Marinin ġew murija b’mod ċerimonjali u mġiegħla jsegwu lil xulxin malajr wara xulxin. Il-pajjż kienet maqsuma u l-anarkija politika bdiet, b'wożra u poteri barranin differenti jappoġġaw fazzjonijiet differenti. Fl-1359, irġiel tribujiet ta' [[Hintata]] mill-Atlas Għoli niżlu u okkupaw [[Marrakesh|Marrakexx]], il-kapitali tal-predeċessuri Almohadi tagħhom, li huma kienu se jiggvernaw b'mod indipendenti sal-1526. Fin-nofsinhar ta’ Marrakexx, il-mistiċi Sufi sostnew l-awtonomija, u fis-snin 1370 [[Azemmour]] inqata’ taħt koalizzjoni ta’ negozjanti u mexxejja tal-klann Għarab tal-Bni Sabiħ. Lejn il-lvant reġgħu ħarġu l-familji ż-Żjanin u l-Hafsin u lejn it-tramuntana, l-Ewropej kienu qed jieħdu vantaġġ minn din l-instabilità billi jattakkaw il-kosta. Sadanittant, tribujiet [[Bedwin]] Għarab li kienu qed jiġġerrew indisciplinati dejjem aktar infirxu l-anarkija, li aċċellerat it-tnaqqis tal-imperu.

Fis-seklu 15, intlaqtet minn kriżi finanzjarja, u wara li l-istat kellu jieqaf jiffinanzja l-marabouts differenti u l-familji Xarifin, li qabel kienu strumenti utli fil-kontroll ta' tribujiet differenti. L-appoġġ politiku ta' dawn l-imrabitin u Xarifin waqaf, u maqsum f'entitajiet differenti. Fl-1399 Tetouan ittieħdet u l-popolazzjoni tagħha ġiet massakrata u fl-1415 il-[[Konkwista ta' Ceuta|Portugiżi qabdu Ceuta]].

Il-ħakkiema Marinin wara l-1420 ġew taħt il-kontroll tal- [[Dinastija Wattasija|Wattasin]], li eżerċitaw reġenza hekk kif [[Għabd il-Ħaqq II]] sar sultan sena wara t-twelid tiegħu. Il-Wattasin madankollu rrifjutaw li jċedu r-Reġenza wara li Għabd il-Ħaqq II żdied.

Fl-1459, Għabd il-Ħaqq II mexxa massakru tal-familja Wattasija, u kisser il-poter tagħhom. Ir-renju tiegħu, madankollu, intemm brutalment hekk kif kien maqtul waqt ir-[[1465 Rewwixta Marokkina|rewwixta tal-1465]]. Dan l-avveniment rat it-tmiem tad-dinastija Marinija hekk kif [[Muħammed bin Għali l-Għimrani l-Ġuti]], mexxej tax-[[Xarif|Xarifin]], ġie pproklamat Sultan f'[[Fes]]. Min-naħa tiegħu kien imwaqqa fl-1471 minn [[Muhammad ix-Xiħ il-Wattasi|Abu Għabdalla Muħammed ix-Xiħ bin Jaħja]], wieħed miż-żewġ mill-[[Wattasids|Wattasin]] li baqgħu ħajjin mill-massakru tal-1459, li instiga d-[[dinastija Wattasija]].

== Dinastija Wattasija (ċ. 1472–1554) ==

Il-Marokk kien qed jonqos meta l-Wattasin tal-Berberi ħadu l-poter. Il-familja Wattasija kienet il-gvernaturi awtonomi tar-[[Rif]] tal-lvant sa mill-aħħar tas-seklu 13, u ħakmu mill-bażi tagħhom f'Tazouta (qrib [[Nador]] tal-lum). Huma kellhom rabtiet mill-qrib mas-sultani Marinid u pprovdew ħafna mill-elite burokratika. Filwaqt li d-dinastija Marinija ippruvat tirreġġa 'l-invażjonijiet Portugiżi u Spanjoli u tgħin lir-renju ta' [[Granada]] jgħix aktar mir-''[[Reconquista]]'', il-Wattasin akkumulaw setgħa assoluta permezz ta' manuvri politiċi. Meta l-Marinin saru konxji tal-firxa tal-konfoffa, huma qatlu lill-Wattasin, u ħallew ħaj biss [[Muħammed ix-Xiħ il-Wattasi|Abu Għabdalla Muħammed ix-Xiħ bin Jaħja]]. Huwa kompla biex waqqaf is-saltna ta’ Fes u stabbilixxa d-[[dinastija]] li kellu warajh ibnu, Muħammed il-Burtuqali, fl-1504.

Il-ħakkiema Wattasin naqsu fil-wegħda tagħhom li jipproteġu l-Marokk minn inkursjonijiet barranin u l-Portugiżi żiedu l-preżenza tagħhom fuq il-kosta tal-Marokk. Iben Muħammed ix-Xiħ ipprova jaqbad [[Asilah]] u [[Tanġier]] fl-1508, 1511 u 1515, iżda mingħajr risq.

Fin-nofsinhar, qamet dinastija ġdida, id-dinastija Sagħdija, li ħatfet [[Marrakesh|Marrakexx]] fl-1524 u għamlitha l-kapitali tagħhom. Sal-1537 is-Sagħdin kienu fl-axxendent meta għelbu lill-[[Imperu Portugiż]] f'[[Agadir]]. Is-suċċessi militari tagħhom jikkuntrastaw mal-politika Wattasija ta’ konċiljazzjoni lejn ir-rejiet [[Knisja Kattolika|Kattoliċi]] fit-tramuntana.

Bħala riżultat, in-nies tal-Marokk kellhom it-tendenza li jqisu lis-Sagħdin bħala eroj, li jagħmilha aktar faċli għalihom li jerġgħu jieħdu s-swar Portugiżi fuq il-kosta, inklużi Tanġer, [[Ceuta]] u Maziɣen ([[El Jadida|Il-Ġdida]]). Is-Sagħdin attakkaw ukoll lill-Wattasin li kienu mġiegħla jċedu għall-poter il-ġdid. Fl-1554, hekk kif il-bliet Wattasin ċedew, is-sultan il-Wattasi, [[Abu Ħasun Għali l-Wattasi|Abu Ħasun Għali]], [[Qbid ta' Fes (1554)|reġa' ħa Fes]] fil-qosor. Is-Sagħdin malajr irranġaw il-kwistjoni billi qatluh u hekk kif l-aħħar Wattasin ħarbu mill-Marokk bil-vapur, huma wkoll inqatlu mill-pirati.

Il-Wattasin ma fagħlux ktir biex itejbu l-kundizzjonijiet ġenerali fil-Marokk wara r-''Reconquista''. Kien meħtieġ li wieħed jistenna lis-Sagħdin biex jerġa’ jiġi stabbilit l-ordni u jitrażżnu l-ambizzjonijiet espansjonisti tar-renji tal-peniżola Iberika.

== Dinastija Sagħdija (1549–1659) ==

Mill-1549, ir-reġjun kien immexxi minn dinastiċi Għarab suċċessivi magħrufa bħala d-dinastiji Xarifin, li ddikjaraw nisel mill-profeta [[Muħammed]]. L-ewwel minn dawn il-politika kienet id-[[dinastija Sagħdija]], li ħakmet il-Marokk mill-1549 sal-1659. Mill-1509 sal-1549, il-ħakkiema Sagħdin kellhom kontroll taż-żoni tan-nofsinhar biss. Filwaqt li kienu għadhom jirrikonoxxu l-Wattasin bħala slaten sal-1528, il-qawwa dejjem tikber tas-Sagħdin wasslet lill-Wattasin biex jattakkawhom u wara battalja indeċiża, biex jagħrfu l-ħakma tagħhom fuq in-nofsinhar tal-Marokk permezz tat-[[Trattat ta’ Tadla]].Fl-1590, is-Sultan [[Aħmad il-Mansur il-Wattasi|Aħmad il-Mansur]] bagħat spedizzjoni lejn l- [[Imperu Songhai]], li rriżultat [[Invażjoni Saadian tal-Imperu Songhai|rebħa]] u kollass tal-imperu, [[Pashalik ta Timbuktu|Paxalik ta' Timbuktu]] ġie stabbilit biex jieħu l-kontroll fuq it-territorju ċċentrat fuq [[Timbuktu]].

Fl-1659, [[Muħammed il-Ħaġġ bin Abu Bakr id-Dilej]], ir-rejjes taż-[[Żawija Dilejja]], ġie pproklamat sultan tal-Marokk wara l-waqgħa tad-dinastija Sagħdija.

== Ir-Repubblika ta' Salé (1624–1668) ==

Ir-repubblika traċċi l-oriġini tagħha lura għall-bidu tas-seklu 17, bil-wasla ta' madwar 3,000 [[Moriskos|Moriskin]] għonja minn [[Hornachos]] fil-punent ta' Spanja, li antiċipaw l-[[Tkeċċija tal-Moriskos|editti ta' tkeċċija]] tal-1609 ordnati minn [[Filippu III ta’ Spanja|Filippu III ta' Spanja]]. Wara l-1609, waslu minn [[Spanja]] madwar 10,000 Moriskin imkeċċija 'l isfel u 'l barra.  Id-differenzi kulturali u lingwistiċi bejn in-nies indiġeni Saletin u r-refuġjati Moriskin wasslu lill-ġodda biex joqgħodu fl-[[Mdina (kwartier)|imdina]] l-qadima ta' Rabat, fuq ix-xatt oppost tal-[[Bou Regreg]].

Pirati bbażati fuq il-bank tal-punent rnexxew u espandew l-operazzjonijiet tagħhom madwar il-Mediterran u l-Oċean Atlantiku. Fl-1624, l-Olandiż [[Jan Janszoon]] (magħruf ukoll bħala Murad Reis) sar il-“Gran Ammirall” u President tar-Repubblika Korsarja ta’ Salé.

Wara li Janszoon ħalla Salé fl-1627, il-Moriskin ma baqgħux jirrikonoxxu l-awtorità tas-Sultan [[Żidan in-Nasir is-Sagħdi|Żidan in-Nasir]], u rrifjutaw li jħallsu d-[[Tithe|deċmi]] tiegħu fuq id-dħul tagħhom. Huma pproklamaw Repubblika, immexxija minn kunsill jew ''[[Diwan]]'', tip ta' kabinett tal-gvern iffurmat minn 12 sa 14-il persuna notevoli li l-membri tagħhom kull sena eleġġu Gvernatur u ''Kaptan Ġenerali tal-Fortalesa'' matul ix-xahar ta' Mejju. Fis-snin bikrija tar-repubblika (bejn l-1627 u l-1630), id-Diwan kien ikkontrollat biss minn Hornacheros, li l-ħakma tiegħu fuq il-poter kienet resented mill-popolazzjoni dejjem tikber ta’ Moriskin mhux Hornachero, imsejħa Andalusin.  Wara ġlied imdemmi fl-1630, intlaħaq ftehim: l-elezzjoni ta’ Qejjed ([[Lingwa Għarbija|Għarbi]]: قائد, ''[[Qaid|Qa'id]],'' kmandant) mill-Andalusin u Diwan ġdid ta’ 16-il membru li minnhom 8 kienu Andalusin u 8 Hornacheros.

Fl-1641 iż-[[Żawija Dilejja]], li kienet tikkontrolla ħafna mill-Marokk, imponiet eġemonija reliġjuża fuq Salé u r-repubblika prinċipali tagħha. Sal-bidu tas-snin sittin ir-repubblika kienet imdaħħla fi gwerra ċivili maż-zawiya, u eventwalment is-Sultan [[ir-Raxid tal-Marokk]] tad-[[dinastija Għalawija]], li għadha tirregola l-Marokk fis-seklu 21, ħataf Rabat u Salé, u temm l-indipendenza tiegħu. Spiċċa taħt il-kontroll tas-Sultan tal-Marokk wara l-1668, meta [[Ir-Raxid tal-Marokk|Mulaj ir-Raxid]] fl-aħħar rebaħ lid-Dilejjin.

== Dinastija Għalawija (mill-1666) ==

Id-[[dinastija Għalawija]] (ukoll bl-ortografija ta' Alaouite, Alawi, 'Alawi) hija l-familja rjali Marokkina attwali. L-isem Għalawi ġej mill-''Għali'' ta' [[Għali|Għalī bin Abī Ṭālib]], li d-dixxendent tiegħu [[Xarif bin Għali]] sar Prinċep ta' [[Tafilalt]] fl-1631. Ibnu [[Ir-Raxid tal-Marokk|Mulaj ir-Raxid]] (1664–1672) seta' jgħaqqad u jikpaċi l-pajjiż. Il-familja Għalawija titlob nisel minn [[Muħammed]] permezz ta' bintu [[Fatimah|Fatima ż-Żahra]] u żewġha Għali bin Abi Talib.

Is-saltna ġiet ikkonsolidata minn [[Ismagħel tal-Marokk|Ismagħel bin Xarif]] (1672–1727), li beda joħloq stat magħqud quddiem l-oppożizzjoni mit-tribujiet lokali. Peress li l-Għalawin, b'kuntrast ma' dinastiji preċedenti, ma kellhomx l-appoġġ ta' tribù Berberu jew [[Bedwin|Bedwi]] wieħed, Ismagħel ikkontrolla l-Marokk permezz ta' armata ta' skjavi. Ma’ dawn is-suldati reġa’ okkupa [[Tanġier Ingliż|Tanġier]] fl-1684 wara li l-[[Renju tal-Ingilterra|Ingliżi]] abbandunawha u keċċew lill-Ispanjoli minn [[Larache]] fl-1689. Is-saltna li stabbilixxa ma baqgħetx ħaj mill-mewt tiegħu — fil-ġlied tal-poter ta’ wara t-tribujiet reġgħu saru forza politika u militari, u kien biss ma’ [[Mohammed III tal-Marokk|Muħammed III]] (1757–1790) li r-renju reġa’ ġie unifikat. Fl-20 ta' Diċembru 1777, il-Marokk sar wieħed mill-ewwel stati li jirrikonoxxi s-sovranità ta' [[Stati Uniti|Istati Uniti]] indipendenti ġodda.

Matul ir-renji ta' [[Mohammed IV tal-Marokk|Muħammed IV]] (1859–1873) u [[Hassan I tal-Marokk|Ħassan I]] (1873–1894), l-Għalawin ippruvaw irawmu rabtiet kummerċjali, speċjalment mal-pajjiżi Ewropej u l-Istati Uniti. L-armata u l-amministrazzjoni ġew ukoll modernizzati biex jikkonsolidaw il-kontroll fuq it-tribujiet Berberi u Bedwin. [[Gwerra Hispano-Marokkina (1859–60)|Fl-1859, il-Marokk mar gwerra ma' Spanja]]. L-indipendenza tal-Marokk kienet garantita fil-Konferenza ta' Madrid fl-1880, bi Franza wkoll tikseb influwenza sinifikanti fuq il-Marokk. Il-Ġermanja ppruvat tiġġieled l-influwenza Franċiża li qed tikber, li wasslet għall-[[Ewwel Kriżi Marokkina]] tal-1905–1906, u t [[Tieni Kriżi Marokkina|-Tieni Kriżi Marokkina]] tal-1911. Il-Marokk sar [[protettorat]] Franċiż permezz tat-[[Trattat ta' Fes|Trattat ta’ Fes]] fl-1912.

== Influwenza Ewropea (c. 1830 – 1956) ==


L-isforzi Portugiżi ta’ suċċess biex jikkontrollaw il-kosta [[Oċean Atlantiku|Atlantika]] fis-seklu 15 ma affettwawx l-intern tal-Marokk. Wara l-[[Gwerer ta' Napuljun|Gwerer Napoleoniċi]], l-Afrika ta' Fuq saret dejjem aktar ingovernattiva minn [[Istanbul]] mill-[[Imperu Ottoman]]. Bħala riżultat, sar il-lokalità tal-pirati taħt [[Bej (titlu)|bejiet]] lokali. Il-Magreb kellu wkoll ġid magħruf ferm akbar mill-bqija tal-Afrika, u l-post tiegħu ħdejn id-daħla tal-[[Mediterran]] tatha importanza strateġika. Franza wriet interess qawwi fil-Marokk sa mill-1830. Id-dinastija Għalawija rnexxielha żżomm l-indipendenza tal-Marokk fis-sekli 18 u 19, quddiem l-invażjoni [[Imperu Ottoman|Ottomana]] u Ewropea.

Fl-1844, wara li l-Franċiżi [[Konkwista Franċiża tal-Alġerija|rebħu l-Alġerija]], seħħet il-[[Gwerra Franko-Marokkina]], bil-[[bumbardament ta’ Tanġier]], il-[[Battalja ta’ Isly]], u l-[[bumbardament ta’ Mogador]].

Fl-1856, [[Maħżen (Istituzzjoni Governattiva)|Maħżen]] (l-istituzzjoni governattiva fil-Marokk) tas-Sultan [[Għabd ir-Raħman tal-Marokk|Għabd ir-Raħman]] iffirma t-[[Trattat Anglo-Marokkin tal-1856|trattat Anglo-Marokkin]], li ġie nnegozjat mad-diplomatiku Ingliż [[John Hay Drummond Hay]]. It-trattat ta diversi drittijiet lis-suġġetti Brittaniċi fil-Marokk, u naqqas it-tariffi doganali Marokkini għal 10%. It-trattat tawwal l-indipendenza tal-Marokk filwaqt li fetaħ il-pajjiż għall-kummerċ barrani, flimkien ma' tnaqqis il-kontroll tal-Maħżen fuq l-[[Ekonomija tal-Marokk|ekonomija Marokkina]].

Il-[[Gwerra Hispano-Marokkina (1859–60)|Gwerra Hispano-Marokkina]] seħħet mill-1859 sal-1860, u t- [[Trattat ta' Wad Ras|Trattat sussegwenti ta' Wad Ras]] wassal lill-gvern Marokkin biex jieħu [[1861 Self mill-Ingliżi lill-Marokk|self kbir Brittaniku]] akbar mir-riżervi nazzjonali tiegħu biex iħallas id-[[Riparazzjonijiet tal-gwerra|dejn tal-gwerra]] tiegħu lil Spanja.

F'nofs is-seklu 19, il-[[Lhud Marokkini]] bdew jemigraw mill-intern għal bliet kostali bħal [[Essaouira]], Mazagan ([[El Jadida|Il-Ġdida]]), [[Asfi]], u aktar tard [[Casablanca]] għal opportunità ekonomika, jipparteċipaw fil-kummerċ mal-Ewropej u l-iżvilupp ta' dawk l-ibliet. L-[[Alleanza Israelita Universelle|Alleanza Israélite Universelle]] fetħet l-ewwel skola tagħha f'[[Tétouan|Tetuan]] fl-1862.

Fl-aħħar parti tas-seklu 19 l-instabbiltà tal-Marokk wasslet biex pajjiżi Ewropej jintervjenu biex jipproteġu l-investimenti u jitolbu konċessjonijiet ekonomiċi. Is-Sultan [[Hassan I tal-Marokk|Ħassan I]] talab għall-[[Trattat ta' Madrid (1880)|Konferenza ta’ Madrid]] tal-1880 bi tweġiba għall-abbuż minn Franza u Spanja tas-[[Sistema ta' protezzjoni|sistema ''protetta'']], iżda r-riżultat kien preżenza Ewropea akbar fil-Marokk — fil-forma ta’ konsulenti, tobba, negozjanti, avventurieri, u anke missjunarji.

Aktar minn nofs in-nefqa tal-Maħżen marru barra biex iħallsu [[Riparazzjonijiet tal-gwerra|indennitajiet tal-gwerra]] u jixtru armi, tagħmir militari, u oġġetti manifatturati. Mill-1902 sal-1909, id-[[Bilanċ tal-kummerċ|defiċit kummerċjali]] tal-Marokk żdied b'14-il miljun frank kull sena, u r-[[rjal Marokkin]] [[inflazzjoni|iddeprezzat]] 25% mill-1896 sal-1906. F'Ġunju 1904, wara tentattiv fallut biex timponi taxxa fissa, Franza salvaw lill-Maħżen li kien diġà midjun bi 62.5 miljun frank, garantiti minn porzjon tad-dħul [[Dwana|doganali]].

Fl-1890, l-amministrazzjoni Franċiża u l-militar f'[[l-Alġerija Franċiża|Alġiers]] talbu għall-annessjoni tat-[[Touat]], il-[[Gourara]] u t-[[Tidikelt]], kumpless li kien jagħmel parti mill-Imperu Marokkin għal ħafna sekli qabel il-wasla tal-Franċiżi fl-Alġerija. L-ewwel snin tas-seklu 20 raw sforzi diplomatiċi kbar mill-potenzi Ewropej, speċjalment Franza, biex ikattru l-interessi tagħha fir-reġjun.

Il-Marokk nominalment kien immexxi mis-sultan tiegħu, iż-żagħżugħ [[Abdelaziz tal-Marokk|Għabd il-Għażiż]], permezz tar-reġent tiegħu, [[Ba Ahmed|Ba Aħmed]]. Sa l-1900, il-Marokk kien ix-xena ta’ diversi gwerer lokali mibdija minn pretendenti tas-saltna, bil-falliment tat-teżor, u minn diversi rewwixti tribali. Il-Ministru tal-Affarijiet Barranin Franċiż [[Théophile Delcassé]] ra l-opportunità li jistabbilizza s-sitwazzjoni u jespandi l-imperu Franċiż barra l-pajjiż.

Il-Ġeneral [[Hubert Lyautey]] ried politika militari aktar aggressiva bl-użu tal-armata Franċiża tiegħu bbażata fl-Alġerija. Franza ddeċidiet li tuża kemm id-diplomazija kif ukoll il-forza militari. L-awtoritajiet kolonjali Franċiżi se jistabbilixxu kontroll fuq is-sultan, jiddeċiedu f'ismu u jestendu l-influwenza Franċiża. L-Ingliżi aċċedew għal kwalunkwe disinn Franċiż fil-Marokk fl- ''[[Entente Cordiale]]'' tal-1904. Il-[[Imperu Ġermaniż|Ġermaniżi]], madankollu, li ma kellhom l-ebda preżenza stabbilita fir-reġjun, ipprotestaw bil-qawwa kontra l-pjan Franċiż. L- [[L-Ewwel Kriżi Marokkina|intervent drammatiku tal-Kaiser fil-Marokk f'Marzu 1905]] b'appoġġ għall-indipendenza tal-Marokk sar punt ta' bidla fit-triq għall-Ewwel Gwerra Dinjija. Il-[[Konferenza ta' Algeciras|Konferenza internazzjonali ta' Algeciras]] tal-1906 ifformalizzat il-"pożizzjoni speċjali" ta' Franza u fdat il-pulizija tal-Marokk b'mod konġunt lil Franza u Spanja. Il-Ġermanja kienet qabdet b'mod diplomatiku, u Franza ħadet il-kontroll sħiħ tal-Marokk.

Il-Marokk esperjenza ġuħ mill-1903 sal-1907, kif ukoll insurrezzjonijiet immexxija minn [[Bou Hmara|El Rogui]] (Bu Ħmara) u [[Mulaj Aħmed ir-Rajsuni]].


=== Protettorat Franċiż u Spanjol (1912–1956) ===


==== Ħafidija ====
Fl-1907, il-Franċiżi ħadu l-qtil ta’ [[Émile Mauchamp]] f’Marrakexx bħala skuża biex jinvadu [[Oujda]] fil-Lvant, hekk kif ħadu rewwixta kontra l-approprjazzjoni tagħhom tad-dħul doganali f'[[Casablanca]] bħala opportunità biex [[Bombardament ta’ Casablanca (1907)|jibbumbardjaw u jinvadu dik il-belt]] fil-punent. Xhur wara, kien hemm gwerra ċivili fratriċida qasira msemmija bħala l-[[Hafidiya|Ħafidija]], li fiha [[Abdelhafid tal-Marokk|Għabd il-Ħafid]], għall-ewwel appoġġjat minn aristokratiċi tan-Nofsinhar ibbażati f'Marrakexx bħall- u aktar tard [[Bay'ah ikkundizzjonat|appoġġjat kondizzjonalment]] mill-''[[għulama]]'' ta' Fes, ħataf it-tron minn ħuh [[Abdelaziz tal-Marokk|Għabd il-Għażiż]], li kien appoġġjat mill-Franċiż.

Il-[[Kriżi ta' Agadir]] żiedet it-tensjonijiet fost il-pajjiżi Ewropej qawwija,  u rriżultat fit-[[Trattat ta' Fes]] (iffirmat fit-30 ta' Marzu 1912), li għamel lill-Marokk protettorat ta' Franza.  Fit-[[Trattat Bejn Franza u Spanja Rigward il-Marokk|tieni trattat]] iffirmat mill-kapijiet ta’ stat Franċiżi u Spanjoli, Spanja ngħatat Żona ta’ influwenza fit-tramuntana u fin-nofsinhar tal-Marokk fis-27 ta’ Novembru 1912. Il-parti tat-Tramuntana saret il-[[protettorat Spanjol fil-Marokk]], filwaqt li l- [[Cabo Juby|parti tan-nofsinhar]] kienet maħkuma minn [[Laayoune|El Aaiún]] (L-Għejun) bħala żona ta' lqugħ bejn il-[[Saħara Spanjola|Kolonja Spanjola ta' Saguia El Hamra]] u l-Marokk. It-trattat ta' Fes wassal [[1912 Irvelli ta’ Fes|għall-irvellijiet ta' Fes fl-1912]]. Permezz tal-[[Protokoll ta' Tanġier]] iffirmat f'Diċembru 1923, Tanġier irċieva status speċjali u sar [[Żona Internazzjonali Tanger|żona internazzjonali]], għalkemm, matul it-Tieni Gwerra Dinjija, kienet [[Okkupazzjoni ta' Tanger (1940–1945)|okkupata mill-1940 sal-1945]] minn [[Spanja Frankista]].

<gallery mode="nolines">
File:Assassination_of_Dr_Mauchamp_in_Marrakesh_(1907,_Petit_Journal).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Assassination_of_Dr_Mauchamp_in_Marrakesh_(1907,_Petit_Journal).jpg|Il-qtil ta' [[Émile Mauchamp]] Marzu 1907, li ppreċipita l-invażjoni Franċiża ta' [[Oujda]] u l-[[Konkwista Franċiża tal-Marokk|konkwista tal-Marokk]].
File:الدار_البيضاء_1907_01.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%A7%D8%B1_%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%8A%D8%B6%D8%A7%D8%A1_1907_01.jpg|Rewwixti f'[[Casablanca]] f'Lulju 1907 dwar it-termini ta' applikazzjoni tat-[[Konferenza ta' Algeciras|Trattat ta' Algeciras]] wasslu għall-[[Bombard ta' Casablanca|Bumbardament ta' Casablanca]].
File:الدار_البيضاء_1907_شارع.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%A7%D8%B1_%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%8A%D8%B6%D8%A7%D8%A1_1907_%D8%B4%D8%A7%D8%B1%D8%B9.jpg|Qerda ta' Casablanca ikkawżata mill-bumbardament Franċiż tal-1907.
File:Maroc_preco.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Maroc_preco.jpg|Artillerija Franċiża fir-Rabat fl-1911. Id-dispaċċ tal-forzi Franċiżi biex jipproteġu lis-sultan minn ribelljoni instiga l-[[Kriżi ta' Agadir]].
File:Tritel.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tritel.jpg|Il-qerda wara li l-[[1912 Irvelli ta’ Fes|intifada (irvell) ta’ Fes]] ġiet maqtugħa minn nar tal-artillerija Franċiża.
</gallery>It-trattati nominalment assiguraw lill-Marokk mill-istatus legali tiegħu bħala stat sovran, bis-sultan bħala l-figura tiegħu. Fil-prattika, is-sultan ma kellu ebda poter reali u l-pajjiż kien immexxi mill-amministrazzjoni kolonjali. L-impjegati taċ-ċivil Franċiżi alleaw ruħhom mas-settlers Franċiżi u mal-partitarji tagħhom fi Franza biex jipprevjenu kwalunkwe moviment fid-direzzjoni tal-awtonomija Marokkina. Hekk kif il-"paċifikazzjoni" ipproċediet, bil- [[Gwerra Żajan]] u l-[[Gwerra Rif]], il-gvern Franċiż iffoka fuq l-isfruttament tal-ġid minerali tal-Marokk, u partikolarment il-[[Grupp OCP|fosfati]] tiegħu; il-ħolqien ta' sistema moderna ta' trasport bil-[[ONCF|ferroviji]] u l-[[Compagnie de Transports au Maroc|karozzi tal-linja]]; u l-iżvilupp ta' settur agrikolu modern immirat lejn is-suq Franċiż. Għexieren ta' eluf ta' ''colons'', jew koloniżi, daħlu fil-Marokk u akkwistaw meded kbar ta' art agrikola għanja.

Il-Marokk kien dar għal nofs miljun Ewropew, li l-biċċa l-kbira tagħhom issetiljaw f'[[Casablanca]], fejn iffurmaw kważi nofs il-popolazzjoni. Mill-indipendenza tar-renju fl-1956, u b'mod partikolari wara l-politika ta' [[Marokkanizzazzjoni]] ta' [[Ħassan II]] fl-1973, l-element Ewropew fil-biċċa l-kbira telaq. 

Il-[[Kolp ta’ stat Spanjol ta’ Lulju 1936|kolp ta' stat Spanjol ta' Lulju 1936]], li ċeda għall-[[Gwerra Ċivili Spanjola]], beda bl-''[[Armata tal-Afrika (Spanja)|Ejército de África]]'' fil-[[protettorat Spanjol fil-Marokk|Marokk okkupat Spanjol]]. 

=== Oppożizzjoni għall-kontroll Ewropew ===

Immexxija minn Għabd il-Krim ([[Abd el-Krim]]), ir-[[Repubblika tar-Rif]] kienet teżisti mill-1921 sal-1926, ibbażata fil-parti ċentrali tar-[[Rif]] (fil-Protettorat Spanjol), filwaqt li testendi wkoll, għal xi xhur, għal xi partijiet tal-artijiet tribali ta' il-[[Ghomara|Għomara]], ir-Rif tal-Lvant, Ġbala (Jbala), il-[[Xmara Ouergha|wied l-Ouergha]] u t-tramuntana ta' [[Taza]]. Wara li pproklamat l-indipendenza fit-18 ta' Settembru 1921, il-politika żviluppat istituzzjonijiet statali u governattivi bħall-ġbir tat-taxxa, l-infurzar tal-liġi u l-organizzazzjoni ta' armata. Madankollu, mill-1925 it-truppi Spanjoli u Franċiżi rnexxielhom inaqqsu r-reżistenza u Abd el-Krim ċeda f'Mejju 1926.

F'Diċembru 1934, grupp żgħir ta' nazzjonalisti, membri tal-''Comité d'Action Marocaine'' li għadu kif ġie ffurmat, jew [[Moroccan Action Committee|Kumitat ta' Azzjoni Marokkin]] (CAM), ippropona [[Pjan Marokkin ta' Riformi|Pjan ta' Riformi]] li sejjaħ għal irġigħ għall-ħakma indiretta kif previst mit-Trattat ta' Fes, l-ammissjoni tal-Marokkini f'karigi tal-gvern, u t-twaqqif ta' kunsilli rappreżentattivi. Il-CAM użat petizzjonijiet, editorjali tal-gazzetti, u appelli personali lill-uffiċjali Franċiżi biex ikompli l-kawża tagħha, iżda dawn ma kinux adegwati, u t-tensjonijiet maħluqa fil-CAM minħabba n-nuqqas tal-pjan wassluha biex tinqasam. Il-CAM ġie rikostitwit bħala partit politiku nazzjonalista biex jikseb appoġġ tal-massa għal talbiet aktar radikali, iżda l-Franċiżi soppressi l-partit fl-1937.

Il-partiti politiċi nazzjonalisti, li sussegwentement qamu taħt il-protettorat Franċiż, ibbażaw l-argumenti tagħhom għall-indipendenza tal-Marokk fuq dikjarazzjonijiet bħall-[[Karta tal-Atlantiku]] (''Atlantic Charter''), stqarrija konġunta bejn l-Istati Uniti u l-Ingliżi li tistabbilixxi, fost affarijiet oħra, id-dritt tal-popli kollha li jagħżlu l-forma. tal-gvern li taħtu jgħixu.  Ir-reġim Franċiż iffaċċja wkoll l-oppożizzjoni tat-tribujiet — meta l-Berber kienu mitluba jaqgħu taħt il-ġurisdizzjoni tal-qrati Franċiżi fl-1930, żied l-appoġġ għall-moviment tal-indipendenza.

Ħafna [[Goumier Marokkin|Goumiers Marokkini]], jew suldati indiġeni fl-armata Franċiża, għenu lill-Alleati kemm fl-[[Alleati tal-Ewwel Gwerra Dinjija|Ewwel Gwerra Dinjija]] kif ukoll fit-[[Alleati tat-Tieni Gwerra Dinjija|Tieni Gwerra Dinjija]]. Matul it-Tieni Gwerra Dinjija, il-moviment nazzjonalista maqsum ħażin sar aktar koeżiv. F'Jannar 1944, il- [[Partit Istiqlal|Partit l-Istiqlal (Indipendenza)]], li sussegwentement ipprovda l-biċċa l-kbira tat-tmexxija għall-moviment nazzjonalista, ħareġ [[Proklama ta' l-Indipendenza tal-Marokk|manifest li jitlob indipendenza sħiħa]], riunifikazzjoni nazzjonali, u kostituzzjoni demokratika. Is-Sultan [[Mohammed V tal-Marokk|Mohammed V]] (1927–1961) kien approva l-manifest qabel is-sottomissjoni tiegħu lill-ġenerali residenti Franċiż, li wieġeb li l-ebda bidla bażika fl-istatus tal-protettorat ma kienet qed tiġi kkunsidrata.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; **' &#x5D; Is-simpatija ġenerali tas-sultan għan-nazzjonalisti dehret evidenti sa tmiem il-gwerra, għalkemm xorta ttama li jara l-indipendenza sħiħa miksuba gradwalment. Fl-10 ta’ April 1947, minkejja massakru instigat mill-forzi Franċiżi f’Casablanca, is-Sultan Muħammed V tkellem diskors importanti f’Tanġier fejn appella għall-indipendenza u l-għaqda territorjali tal-Marokk, wara li siefer mill-Marokk Franċiż u mill-Marokk Spanjol biex jasal Żona Internazzjonali Tanġier. Ir*-résidence*, appoġġjata mill-interessi ekonomiċi Franċiżi u sostnuta b'mod vigoruż mill-biċċa l-kbira tal- *colons*, irrifjutat b'mod qawwi li tikkunsidra anki riformi li ma humiex l-indipendenza.

F'Diċembru 1952, faqqgħet rewwixta f'Casablanca minħabba l-qtil tal-mexxej tax-xogħol Tuneżin Farhat Hached; dan l-avveniment immarka qabża fir-relazzjonijiet bejn il-partiti politiċi Marokkini u l-awtoritajiet Franċiżi. Wara l-irvellijiet, ir-residenza pprojbixxa l-Partit Komunista Marokkin il-ġdid u l- Partit l-Istiqlal.

L-eżilju ta’ Franza tas-Sultan Muħammed V li rispettat kbir lejn il-Madagaskar f'Għid l-Adħa tal-1953, u s-sostituzzjoni tiegħu mill-popolari Muħammed bin Għarafa (ortografija Franċiża: Mohammed ben Aarafa), qanqal oppożizzjoni attiva għall-protettorat Franċiż kemm min-nazzjonalisti kif ukoll minn dawk li raw lis-sultan bħala wieħed mexxej reliġjuż. Bi tpattija, Muħammad Zarqtuni ibbumbardja l-*[[Suq Ċentrali (Casablanca)|Marché Central]]* ta’ Casablanca fil-*ville nouvelle* Ewropea fil-Milied ta’ dik is-sena. Xahar wara s-sostitut tiegħu, Allal ben Abdallah, nazzjonalista Marokkin ipprova joqtol lis-sultan fi triqtu lejn it-talb tal-Ġimgħa fil-Moskea l-Kbira ta’ Fes il-Ġdid. Sentejn wara, iffaċċjat b’talba Marokkina magħquda għar-ritorn tas-sultan u vjolenza li qed tiżdied fil-Marokk, kif ukoll sitwazzjoni li qed tmur għall-agħar fl-Alġerija, il-gvern Franċiż ġab lura lil Muħammed V lejn il-Marokk, u s-sena ta’ wara bdew in-negozjati li wasslu għall-Marokk. indipendenza. Għalhekk, bir-ritorn trijonfanti tas-Sultan Muħammed bin Jusef (ortografija Franċiża: Mohammed ben Youssef), ġie mmarkat il-bidu tat-tmiem tal-era kolonjali.

## Il-Marokk Indipendenti (mill-1956)
Fl-aħħar tal-1955, f'nofs dik li saret magħrufa bħala r -Rivoluzzjoni tar-Re u l-Poplu, Sultan Mohammed V innegozja b'suċċess ir-restawr gradwali tal-indipendenza tal-Marokk fi ħdan qafas ta' interdipendenza Franċiża-Marokkina. Is-sultan qabel li jistabbilixxi riformi li jittrasformaw lill-Marokk f’monarkija kostituzzjonali b’forma demokratika ta’ gvern. Kif kien esprima l-Ministru tal-Affarijiet Barranin Franċiż Antoine Pinay, kien hemm ir-rieda li l-Marokk jingħata l-indipendenza tiegħu biex “jbiddel il-Marokk lejn stat modern, demokratiku u sovran”. Fi Frar 1956, il-Marokk akkwista gvern domestiku limitat. Aktar negozjati għal indipendenza sħiħa laħqu l-qofol tagħhom fil-Ftehim Franċiż-Marokkin iffirmat f'Pariġi fit-22 ta' Marzu 1956.

Fis-7 ta' April 1956, Franza ċediet uffiċjalment il-protettorat tagħha fil-Marokk. Il-belt internazzjonalizzata ta’ Tanġier ġiet reintegrata bl-iffirmar tal- Protokoll ta’ Tanġier fid-29 ta’ Ottubru 1956. L-abolizzjoni tal-protettorat Spanjol u r-rikonoxximent tal-indipendenza tal-Marokk minn Spanja ġew innegozjati separatament u saru finali fid-Dikjarazzjoni Konġunta ta' April 1956. Permezz ta’ dan il-ftehim ma’ Spanja fl-1956 u ieħor fl-1958, il-kontroll tal-Marokk fuq ċerti żoni mmexxija mill-Ispanjol ġie rrestawrat. Tentattivi biex jintalbu possedimenti Spanjoli oħra permezz ta' azzjoni militari kienu inqas suċċess.

Fix-xhur ta’ wara l-indipendenza, Mohammed V ipproċeda biex jibni struttura governattiva moderna taħt monarkija kostituzzjonali li fiha s-sultan jeżerċita rwol politiku attiv. Huwa aġixxa b'kawtela, bil-ħsieb li jipprevjeni lill-Partit l-Istiqlal milli jikkonsolida l-kontroll tiegħu u jistabbilixxi stat ta' parti waħda. Huwa assuma l-monarkija fil-11 ta’ Awwissu 1957 bħala "Malek" (Re), u minn dik id-data, il-pajjiż sar magħruf uffiċjalment bħala "Ir-Renju tal-Marokk".

### Ir-renju ta' Ħassan II (1961–1999)

It-tifel ta' Mohammed V, Ħassan II sar Re tal-Marokk fit-3 ta' Marzu 1961. Il-ħakma tiegħu rat inkwiet politiku sinifikanti, u r-rispons bla ħniena tal-gvern qala 'l-perjodu l-isem "is-snin ta' ċomb". Ħassan ħa kontroll personali tal-gvern bħala Prim Ministru u sejjaħ kabinett ġdid. Megħjun minn kunsill konsultattiv, huwa fassal kostituzzjoni ġdida, li ġiet approvata b'mod kbir ħafna f'referendum ta' Diċembru 1962. Skont id-dispożizzjonijiet tiegħu, ir-re baqa’ l-figura ċentrali fil-fergħa eżekuttiva tal-gvern, iżda s-setgħa leġiżlattiva kienet mogħtija f’parlament bikamerali, u ġudikatura indipendenti kienet garantita.

F'Mejju 1963, saru l-elezzjonijiet leġiżlattivi għall-ewwel darba, u l-koalizzjoni royalista kisbet pluralità żgħira ta' siġġijiet. Madankollu, wara perjodu ta' taqlib politiku f'Ġunju 1965, Ħassan II assuma setgħat leġiżlattivi u eżekuttivi sħaħ taħt "stat ta' eċċezzjoni", li baqa' fis-seħħ sal-1970. Sussegwentement, ġiet approvata riforma tal-kostituzzjoni, li rrestawra gvern parlamentari limitat, u saru elezzjonijiet ġodda. Madankollu, baqa’ d-dissens, li jdur ma’ lmenti ta’ korruzzjoni mifruxa u abbuż fil-gvern. F'Lulju 1971 u għal darb'oħra f'Awwissu 1972, ir-reġim ġie sfidat minn żewġ tentattivi ta' kolp ta' stat militari.&#x5B;**'&#x5D;</sup>

Wara l-indipendenza tal-[[Alġerija]] fl-1962 minn Franza, ġlied tal-fruntieri fiż-[[Provinċja ta' Tinduf|żona ta' Tindouf]] fil-lbiċ tal-Alġerija eskala fl-1963 f'dik li hija magħrufa bħala l-[[Gwerra Rmiel]]. Il-kunflitt intemm wara medjazzjoni mill-[[Organizzazzjoni tal-Unità Afrikana]], mingħajr tibdil territorjali.

Fit-3 ta’ Marzu 1973, Ħassan II ħabbar il-politika ta’ [[Marokkanizzazzjoni]], li fiha l-assi miżmuma mill-istat, l-artijiet agrikoli, u n-negozji li kienu aktar minn 50 fil-mija ta’ proprjetà barranija — u speċjalment ta’ proprjetà Franċiża — ġew trasferiti lil lealisti politiċi u ta’ grad għoli uffiċjali militari. Il-Marokkanizzazzjoni tal-ekonomija affettwat eluf ta’ negozji u l-proporzjon ta’ negozji industrijali fil-Marokk li kienu proprjetà tal-Marokk immedjatament żdied minn 18% għal 55%. 2/3 tal-ġid tal-ekonomija Marokkanizzata kien ikkonċentrat f'36 familja Marokkina.

Il-patrijottiżmu kkaġunat mill-parteċipazzjoni tal-Marokk fil-kunflitt tal-Lvant Nofsani u l-avvenimenti tas-Saħara tal-Punent ikkontribwixxa għall-popolarità ta' Ħassan. Ir-re kien bagħat truppi Marokkini lejn il-front tas-[[Peniżola tas-Sinaj|Sinaj]] wara li faqqgħet il-[[Gwerra Yom Kippur|Gwerra Għarbija-Iżraeljana]] f'Ottubru 1973. Għalkemm waslu tard wisq biex jidħlu f'ostilitajiet, l-azzjoni rebħet rieda tajba tal-Marokk fost stati Għarab oħra.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;**'&#x5D; Ftit wara, l-attenzjoni tal-gvern daret lejn l-akkwist tas-Saħara tal-Punent minn Spanja, kwistjoni li fuqha qablu l-partijiet domestiċi ewlenin kollha.

Wara snin ta’ skuntentizza u inugwaljanza matul is-snin tmenin, fl-14 ta’ Diċembru 1990, ġie msejjaħ strajk ġenerali minn żewġ trade unions ewlenin fil-pajjiż biex jitolbu żieda fil-paga minima u miżuri oħra. F'Fes, dan faqqgħet fi protesti u rewwixti mmexxija minn studenti universitarji u żgħażagħ. Il-mewt ta’ wieħed mill-istudenti kompliet infjammat il-protesti, li rriżultat f’bini maħruq u serqu, partikolarment simboli tal-ġid. Filwaqt li n-numru ta’ mwiet uffiċjali kien ta’ 5 persuni, in-*[[The New York Times|New York Times]]* irrapporta numru ta’ 33 persuna u kkwota sors anonimu li qal li n-numru reali ta’ mwiet x’aktarx kien ogħla. Il-gvern ċaħad rapporti li l-imwiet kienu minħabba l-intervent tal-forzi tas-sigurtà u vetturi armati. Ħafna minn dawk arrestati aktar tard ġew rilaxxati u l-gvern wiegħed li jinvestiga u jgħolli l-pagi, għalkemm xi wħud minn dawn il-miżuri ġew miċħuda minn partiti tal-oppożizzjoni xettiċi.

### Konflitt tas-Saħara tal-Punent (1974–1991)

L-enklavi Spanjola ta' Ifni fin-Nofsinhar saret parti mill-istat il-ġdid tal-Marokk fl-1969, iżda possedimenti Spanjoli oħra fit-tramuntana, inklużi Ceuta, Melilla u Plaza de soberanía, baqgħu taħt il-kontroll Spanjol, bil-Marokk iqishom bħala territorju okkupat.

F'Awwissu 1974, Spanja rrikonoxxiet formalment ir-riżoluzzjoni tan-Nazzjonijiet Uniti (NU) tal-1966 li sejjaħ għal referendum dwar l-istatus futur tas-Saħara tal-Punent u talbet li jitmexxa plebisċit taħt is-superviżjoni tan-NU. Missjoni ta’ żjara tan-NU rrapportat f’Ottubru 1975 li maġġoranza kbira tal-poplu tas-Saħara xtaq l-indipendenza. Il-Marokk ipprotesta għar-referendum propost u ħa l-każ tiegħu quddiem il- Qorti Internazzjonali tal-Ġustizzja fl-Aja, li ddeċidiet li minkejja "rabtiet ta’ lealtà" storiċi bejn il-Marokk u t-tribujiet tas-Saħara tal-Punent, ma kien hemm l-ebda ġustifikazzjoni legali biex titbiegħed mill-pożizzjoni tan-NU dwar awtodeterminazzjoni. Intant Spanja kienet iddikjarat li anke fin-nuqqas ta’ referendum, kellha l-intenzjoni li ċċedi l-kontroll politiku tas-Saħara tal-Punent, u Spanja, il-Marokk, u l-Mawritanja sejħu konferenza tripartitika biex isolvu l-futur tat-territorju. Spanja ħabbret ukoll li kienet qed tiftaħ taħditiet dwar l-indipendenza mal-moviment għall-indipendenza tas-Saħara appoġġjat mill-Alġerija magħruf bħala l-Front Polisario.

Fil-bidu tal-1976, Spanja ċediet l-amministrazzjoni tas-Saħara tal-Punent lill-Marokk u lill-Mawritanja. Il-Marokk assuma kontroll fuq iż-żewġ terzi tat-Tramuntana tat-territorju u kkonċediet il-parti li kien fadal fin-nofsinhar lill-Mawritanja. Assemblea ta' mexxejja tribali tas-Saħara rrikonoxxiet kif suppost is-sovranità tal-Marokk. Madankollu, imsaħħaħ mid-defezzjoni dejjem tikber tal-kapijiet tribali għall-kawża tiegħu, il-Polisario fassal kostituzzjoni u ħabbar il-formazzjoni tar-Repubblika Għarbija Saħrawija Demokratika (RGħSD), u huwa stess ifforma gvern fl-eżilju.

Il-gvern Marokkin eventwalment bagħat parti kbira mill-forzi tal-ġlieda tiegħu fis-Saħara tal-Punent biex jikkonfronta l-forzi tal-Polisario, li kienu relattivament żgħar iżda mgħammra tajjeb, mobbli ħafna, u riżorsi. Il-Polisario uża bażijiet Alġerini għal attakki rapidi kontra miri fil-fond ġewwa l-Marokk u l-Mawritanja, kif ukoll għal operazzjonijiet fis-Saħara tal-Punent. F'Awwissu 1979, wara li sofriet telf militari, il-Mawritanja rrinunzjat għat-talba tagħha għas-Saħara tal-Punent u ffirmat trattat ta' paċi mal-Polisario. Fl-1984, il-Marokk irtira mill-Organizzazzjoni tal-Unità Afrikana minħabba l-ammissjoni tar-RGħSD bħala membru. Il-Marokk imbagħad annessa t-territorju kollu u, fl-1985 bena satar tar-ramel ta’ 2,500 kilometru madwar tliet kwarti tas-Saħara tal-Punent.

Fl-1988, il-Marokk u l-Front Polisario qablu dwar pjan ta’ paċi tan-Nazzjonijiet Uniti (NU), u pjan ta’ waqfien mill-ġlied u soluzzjoni daħal fis-seħħ fl-1991. Anke jekk il-Kunsill tas-Sigurtà tan-NU ħoloq forza għaż-żamma tal-paċi biex timplimenta referendum dwar l-awtodeterminazzjoni għas-Saħara tal-Punent, dan għadu jrid isir, in-negozjati perjodiċi fallew, u l-istatus tat-territorju għadu mhux solvut.

Il-gwerra kontra l-gwerrilli tal-Polisario poġġiet tensjoni kbira fuq l-ekonomija, u l-Marokk sab ruħu dejjem aktar iżolat diplomatikament. Riformi politiċi gradwali fis-snin 90 laħqu l-qofol tagħhom fir-riforma kostituzzjonali tal-1996, li ħolqot leġiżlatura bikamerali ġdida b'poteri estiżi, għalkemm għadhom limitati. L-elezzjonijiet għall-Kamra tad-Deputati saru fl-1997, irrappurtati mħawda minn irregolaritajiet.

### Ir-renju ta’ Mohammed VI (mill-1999)
Mal-mewt ta' Ħassan II fl-1999, l-aktar liberali Prinċep Kuruna Sidi Mohammed ħa t-tron, jassumi t-titlu Mohammed VI. Huwa ppromulga riformi suċċessivi biex jimmodernizza l-Marokk, u r-rekord tad-drittijiet tal-bniedem tal-pajjiż tjieb sew. Wieħed mill-ewwel atti tar-re il-ġdid kien li jeħles madwar 8,000 priġunier politiku u jnaqqas is-sentenzi ta’ 30,000 ieħor. Huwa stabbilixxa wkoll kummissjoni biex tikkumpensa lill-familji ta’ attivisti politiċi neqsin u oħrajn suġġetti għal detenzjoni arbitrarja. Fl-1999, saret l-Ewwel Intifada Saħrawija. Internazzjonalment, il-Marokk żamm rabtiet sodi mal-Punent. Kien wieħed mill-ewwel stati Għarab u Iżlamiċi li ddenunzja l- attakki terroristiċi tal-11 ta’ Settembru fuq l-Istati Uniti.

F'Settembru 2002, saru elezzjonijiet leġiżlattivi ġodda, u l-Unjoni Soċjalista tal-Forzi Popolari (USFP) rebħet pluralità. Osservaturi internazzjonali qiesu l-elezzjonijiet bħala ħielsa u ġusti, u nnutaw in-nuqqas tal-irregolaritajiet li kienu ħakmu l-elezzjonijiet tal-1997. F'Mejju 2003, f'ġieħ it-twelid ta' iben, ir-re ordna l-ħelsien ta' 9,000 priġunier u t-tnaqqis ta' 38,000 sentenza. Fl-2003 ukoll, l-istruzzjoni tal-lingwa Tamażigħt ġiet introdotta fl-iskejjel primarji, qabel ma ġiet introdotta fil-livelli edukattivi kollha. F'Marzu 2000, gruppi tan-nisa organizzaw dimostrazzjonijiet fir- Rabat li pproponew riformi għall-istatus legali tan-nisa fil-pajjiż. 200,000 sa 300,000 mara attendew, li talbu projbizzjoni fuq il-poligamija, u l-introduzzjoni tal-liġi tad-divorzju ċivili. Għalkemm kontrodimostrazzjoni ġibdet 200,000 sa 400,000 parteċipant, il-moviment kien influwenti fuq ir-Re Mohammed, u huwa ppromulga *[[Mudawana|Mudawwana]]* ġdida, jew liġi tal-familja, fil-bidu tal-2004, li laħaq xi wħud mit-talbiet tal-attivisti tad-drittijiet tan-nisa.

F'Lulju 2002, faqqgħet kriżi ma' Spanja fuq gżira żgħira u diżabitata li tinsab ftit inqas minn 200 metru mill-kosta Marokkina, bl-isem ta' Toura jew Leila mill-Marokkini u Perejil minn Spanja. Wara medjazzjoni mill-Istati Uniti, kemm il-Marokk kif ukoll Spanja qablu li jirritornaw għall-istatus quo, li taħtu l-gżira tibqa’ mitluqa.

F'Mejju 2003, attakki suwiċida Iżlamiżi fl-istess ħin laqtu sensiela ta' siti f'Casablanca, qatlu 45 u ndarbu aktar minn 100 oħra. Il-gvern Marokkin wieġeb b’ripressjoni kontra estremisti Iżlamiżi, u fl-aħħar mill-aħħar arresta diversi eluf, ipproċessa 1,200, u kkundanna madwar 900. Segwew arresti addizzjonali f'Ġunju 2004. F'dak l-istess xahar, l-Istati Uniti ħatru lill-Marokk bħala alleat ewlieni mhux tal-Organizzazzjoni tat-Trattat tal-Atlantiku tat-Tramuntana, u stqarret li kienet bħala rikonoxximent tal-isforzi tagħha biex tfixkel it-terroriżmu internazzjonali. F'Mejju 2005, saret it-Tieni Intifada Saħrawija. Fl-1 ta' Jannar 2006, daħal fis-seħħ ftehim bilaterali komprensiv ta' kummerċ ħieles bejn l-Istati Uniti u l-Marokk. Il-ftehim kien ġie ffirmat fl-2004 flimkien ma' ftehim simili mal-Unjoni Ewropea, is-sieħba kummerċjali ewlenija tal-Marokk.

Fi Frar 2011, eluf ta’ nies inġabru f'Rabat u fi bliet oħra talbu għal riforma politika u kostituzzjoni ġdida li trażżan il-poteri tar-re. Xahrejn wara, seħħ bumbardament f’Marrakexx, li qatel 17-il persuna – l-aktar barranin. Kien l-aktar attakk fatali fil-Marokk fi tmien snin. Il-fergħa Magħribija tal-Qaeda ċaħdet l-involviment. F'Lulju 2011, ir-Re Mohammed VI introduċa referendum kostituzzjonali propost sabiex jikkalma l-protesti tar-"Rebbiegħa Għarbija". Fl-artikolu 5 tal-kostituzzjoni tal-2011, Tamażigħt ġie rikonoxxut bħala lingwa uffiċjali.

F’Ottubru tal-2016, faqqgħu protesti fuq skala kbira wara li bejjiegħ tal-ħut f’Al Hoceima inqatel fi trakk taż-żibel waqt li pprova jirkupra ħut ikkonfiskat mill-pulizija. Il-protesti saru magħrufa bħala l-Ħrik ir-Rif. L-elezzjoni tal-2016 rat ir-rebħa tal-Partit tal-Ġustizzja u l-Iżvilupp (PJD), li kiseb pluralità ta’ siġġijiet għat-tieni darba konsekuttiva. Fit-30 ta’ Jannar 2017, il-Marokk reġa’ ngħaqad mal-Unjoni Afrikana bħala stat membru, 33 sena wara li telaq. Il-bojkott tal-konsumatur tal-2018 immira lejn il-marki tal-fjuwil, l-ilma bbottiljat u l-prodotti tal-ħalib li jiddominaw is-suq.

Il-pandemija tal-COVID-19 fil-Marokk ġiet ikkonfermata għall-ewwel darba fit-2 ta' Marzu 2020. Tmint ijiem wara, fl-10 ta’ Marzu 2020, il-Marokk irreġistra l-ewwel mewt tiegħu relatata mal-COVID-19. Fl-10 ta' Diċembru 2020, il-President Donald Trump ħabbar li l-Istati Uniti se jirrikonoxxu uffiċjalment it-talbiet tal-Marokk fuq is-Saħara tal-Punent bħala parti mill-ftehim ta' normalizzazzjoni bejn l-Iżrael u l-Marokk, li ra lill-Marokk jerġa' jistabbilixxi relazzjonijiet diplomatiċi ma' Iżrael. Dikjarazzjoni konġunta bejn it-tliet pajjiżi ġiet iffirmata fit-22 ta' Diċembru 2020.

Fis-17 ta' Mejju 2021, seħħ inċident bejn il-fruntieri ta' Spanja u l-Marokk, parti minn kriżi diplomatika bejn iż-żewġ nazzjonijiet. Fl-24 ta' Awwissu 2021, l-Alġerija ġirien qatgħet ir-relazzjonijiet diplomatiċi mal-Marokk, u akkuża lill-Marokk li jappoġġja grupp separatista u "azzjonijiet ostili kontra l-Alġerija". Il-Marokk sejjaħ id-deċiżjoni bħala "mhux ġustifikata".

L-elezzjoni tal-2021 saret fit-8 ta’ Settembru 2021, li rat tneħħija elettorali tal-PJD, wara li tilfet aktar minn 90% tas-siġġijiet tagħha u spiċċat fit-tmien post. Ir-Rally Nazzjonali tal-Independenti rebaħ pluralità ta' siġġijiet fl-elezzjonijiet, u Aziz Akhannouch aktar tard ġie msejjaħ is-17-il Prim Ministru tal-Marokk.  Fl-24 ta' Ġunju 2022, seħħ inċident ta' migrazzjoni lejn Melilla li rriżulta fl-imwiet ta' 23 migranti.

Fit-3 ta' Mejju 2023, ir-Re Mohammed VI ddikjara *[[Yennayer]]* (Sena l-Ewwel Amaziġhi) bħala festa nazzjonali uffiċjali li għandha tiġi ċċelebrata kull sena.

Fit-8 ta’ Settembru 2023, terremot b’qawwa ta’ 6.8 laqat lill-Marokk qatel aktar minn 2,800 ruħ u weġġa’ eluf. L-epiċentru tat-terremot kien madwar 70 km fil-lbiċ tal-belt ta' Marrakexx.

Fit-18 ta' Frar 2024, Il-Marokk afferma mill-ġdid l-appoġġ tiegħu għas-soluzzjoni ta' żewġ stati li tikkonċerna l-kawża Palestinjana, filwaqt li enfasizza impenn biex tinkiseb paċi ġusta u dejjiema fil-Lvant Nofsani. Waqt is-37 Samit tal-Unjoni Afrikana f’Addis Ababa, il-Ministru tal-Affarijiet Barranin Marokkin Nasser Biourita tenna l-pożizzjoni tal-pajjiż, filwaqt li saħaq fuq id-dedikazzjoni tar-Re Mohammed VI għall-kawża Palestinjana u ddenunzja l-azzjonijiet tal-forzi tal-okkupazzjoni Iżraeljani f’Gaża. Il-gvern Marokkin, filwaqt li jiffaċċja pressjoni domestika biex jaqta’ r-rabtiet ma’ Iżrael wara l-kunflitt reċenti ta’ Gaża, ħabbar l-intenzjoni tiegħu li jirrevedi tali sejħiet skont l-oqfsa kostituzzjonali u legali. Għexieren ta’ eluf ta’ Marokkini pprotestaw, u ħeġġew għal waqfien mill-ġlied u t-tmiem tar-rabtiet bilaterali ma’ Iżrael, stabbiliti fl-2020 taħt il-Ftehim ta’ Abraham ikkomunikati mill-Istati Uniti.

## Noti

## Biblijografija

* Abun-Nasr, Jamil M. *A History of the Maghrib in the Islamic Period*, Cambridge University Press, 1987.ISBN&nbsp; .
* Chandler, James A. "Spanja u l-Protettorat Marokkin tagħha, 1898–1927," *Ġurnal tal-Istorja Kontemporanja* 10 (April 1975): 301–22.
* Pennell, CR *Marocco Mill-1830: Storja*, New York University Press, 2000.ISBN&nbsp;
* Pennell, CR *Il-Marokk: Mill-Imperu għall-Indipendenza*, Oneworld Publications, 2013.ISBN&nbsp; (previżjoni)
* Stenner, David. *Il-Globalizzazzjoni tal-Marokk: Attiviżmu Transnazzjonali u l-Istat Postkolonjali* (Stanford UP, 2019). reviżjoni onlajn
* Terrasse, Henri. *Storja tal-Marokk*, Éd. Atlantides, 1952.
* Woolman, David. *Ir-Ribelli fir-Rif: Abd-el-Krim u r-Ribelljoni tar-Rif* (Stanford UP, 1967)
* Yolanda Aixelà-Cabré. *Il-legati kolonjali Afrikani ta' Spanja: il-Marokk u l-Ginea Ekwatorjali Mqabbla* (Brill, 2022) reviżjoni onlajn

### Bil-franċiż

* David Bensoussan, *Il était une fois le Maroc : témoignages du passé judéo-marocain*, Éd. du Lys, 2010.ISBN&nbsp; .
* Bernard Lugan, *Histoire du Maroc*, Éd. Perrin, 2000.ISBN&nbsp;
* Michel Abitbol, *Histoire du Maroc*, Éd. Perrin, 2009.ISBN&nbsp;

## Links esterni

* Storja qasira tal-Marokk
* http://www.saharadesertkingdom.com/ kronoloġija minn *Worldstatesmen*
* Kmieni tal-Kmieni tas-Seklu Għoxrin: Il-kriżijiet Marokkini, 1903–1914
* L-Istorja tal-Marokk
* Mappa storika tal-Marokk – c. 1600
* Z. Brakez et al. "Varjazzjoni tas-sekwenza tad-DNA mitokondrijali tal-bniedem fil-popolazzjoni Marokkina taż-żona ta' Souss"