Salamanca

**Salamanca** (*SAL-ə-MANK-ə*, pronunzja bl-Ispanjol: [salaˈmaŋka]) hija belt li tinsab fil-Punent ta' Spanja u hija l-belt kapitali tal-Provinċja ta' Salamanca fil-komunità awtonoma ta' Kastilja u León. Il-belt tinsab fuq diversi għoljiet telgħin u neżlin max-xmara Tormes. Iċ-ċentru storiku tal-belt tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1988. Mill-2018, il-muniċipalità għandha popolazzjoni ta' 143,978 ruħ.

Hija waħda mill-iktar bliet universitarji importanti fi Spanja u tipprovdi 16 % tas-suq ta' Spanja fil-qasam tat-tagħlim tal-lingwa Spanjola. Fil-fatt fi Spanja jgħidu "Quien quiere aprender, viene a Salamanca" (Min irid jitgħallem, missu jiġi Salamanca). Salamanca tattira eluf ta' studenti internazzjonali.

L-Università ta' Salamanca, stabbilita fl-1218, hija l-iktar università antika fi Spanja u t-tielet l-iktar università antika tal-Punent. Il-Papa Alessandru IV ta l-validità universali għal-lawriji tagħha. L-università tilqa' 30,000 student u flimkien mat-turiżmu hija sors primarju ta' introjtu f'Salamanca. 

Il-belt tinsab fir-rotta magħrufa bħala Via de la Plata tal-Pellegrinaġġ ta' San Ġakbu lejn Santiago de Compostela.

## Storja

Il-belt toriġina bħala forti Ċeltiberiku tal-perjodu ta' qabel ir-Rumani, li nbena mill-*Vaccaei* jew il-Vettones bħala wieħed minn żewġ fortijiet biex jiddefendu t-territorju ta' madwarhom ħdejn ix-xmara Duero. Fil-220 Q.K., Annibale assedja l-forti u ħakmu. Bil-waqgħa tal-Kartaġiniżi meta ġew ir-Rumani, il-belt ta' *Helmantica*, kif kienet magħrufa dak iż-żmien, bdiet tikseb iktar importanza bħala ċentru kummerċjali fil-*Hispania Lusitania* Rumana minħabba l-pożizzjoni ġeografika strateġika u favorevoli f'mogħdija Rumana, magħrufa bħala Vía de la Plata, li kienet tikkollegaha ma' *Emerita Augusta* (magħrufa llum bħala Mérida) fin-Nofsinhar u *Asturica Augusta* (magħrufa llum bħala Astorga) fit-Tramuntana. Il-pont ta' Tormes f'Salamanca, li nbena fl-ewwel seklu, kien jagħmel parti minn din il-mogħdija.

L-oriġini ta' isem il-belt mhijiex magħrufa. Polibju jsejħilha *Helmantike*, filwaqt li Tolomew isejħilha *Salmatike*. Tito Livio u Plutarku jsejħulha *Hermandica* u *Salmatike*, rispettivament. Polienu jsejħilha *Salmantida* jew *Salmatis*. F'leġġenda dwar it-twaqqif tal-belt, il-belt tiġi assoċjata ma' Teucer, ir-re mitoloġiku ta' Salamis.

Bil-waqgħa tal-Imperu Ruman, l-Alani stabbilew ruħhom fil-*Lusitania*. Iktar 'il quddiem il-belt inħakmet mill-Visigoti u ġiet inkluża fit-territorju tagħhom. Il-belt diġà kienet sede episkopali, u fil-fatt instabu l-firem tal-isqfijiet ta' Salamanca fil-Kunsilli ta' Toledo.

Salamanca arrendiet għall-invażjoni tal-Umayyad, immexxija minn Musa bin Nusair fis-712 W.K. Fiż-żona minn din il-belt max-xmara Tormes sat-Tramuntana tax-xmara Duero mbagħad saru bosta battalji bejn ir-renji Kristjani u l-mexxejja Musulmani ta' Al-Andalus. Il-ġlied kostanti tar-Renju ta' León, iktar 'il quddiem imsaħħaħ mir-Renju ta' Kastilja, kontra l-Kaliffat wassal biex il-popolazzjoni ta' Salamanca tonqos ferm, saħansitra sa livell ta' insedjament mhux daqstant importanti. Wara l-Battalja ta' Simancas (939), il-Kristjani reġgħu insedjaw din iż-żona. Wara l-ħakma ta' Toledo fl-1085 minn Alfonso VI ta' León u Kastilja, seħħ l-insedjament mill-ġdid definittiv tal-belt. Raimundo ta' Bourgogne, fuq l-istuzzjonijiet ta' missieru tar-rispett Alfonso VI ta' León, mexxa grupp ta' insedjaturi ta' oriġini varja fl-1102.

Wieħed mill-iktar mumenti importanti fl-istorja ta' Salamanca kienet is-sena 1218, meta Alfonso IX ta' León ta karta reali lill-Università ta' Salamanca, għalkemm it-tagħlim formali kien ilu jeżisti hemmhekk mill-1130. F'qasir żmien saret wieħed mill-iktar ċentri akkademiċi sinifikanti u prestiġjużi fl-Ewropa.

Is-seklu 15 ġab miegħu kunflitti soċjali u tensjonijiet fost l-eliti urbani (żvilupp kumpless li spiss ma jiġix enfasizzat biżżejjed huwa t-tilwim intern bejn il-*bandos*), b'episodji gravi ta' vjolenza, li kienu jqanqlu sensazzjoni kronika ta' nuqqas ta' sigurtà fil-belt.

Lejn l-aħħar tas-seklu 15, kien stmat li l-popolazzjoni kienet xi 15,000–25,000 ruħ. Mal-bidu tas-seklu 16, il-biċċa l-kbira tal-popolazzjoni kienet tgħix fix-xatt tal-lemin (Tramuntana) tax-xmara Tormes, b**arrabal'' żgħir fix-xatt tax-xellug (Nofsinhar) li kien abitat minn bejn wieħed u ieħor 300 ruħ biss.

Matul is-seklu 16, il-belt għaddiet minn żmien tad-deheb (madwar 6,500 student u popolazzjoni totali ta' 24,000 ruħ). Matul dak il-perjodu, l-Università ta' Salamanca ospitat l-iktar intellettwali importanti ta' dak iż-żmien; dawn il-gruppi ta' studenti u studjużi, il-maġġoranza tagħhom Dumnikani, ġew iddeżinjati bħala l-Iskola ta' Salamanca. Id-duttrina ġuridika tal-Iskola ta' Salamanca kienet tirrappreżenta t-tmiem tal-kunċetti [[Medjuevu|Medjevali]] tad-[[dritt]], u stabbiliet il-korp fundamentali tad-dritt Ewropew u tal-kunċetti tal-moralità, inkluż id-drittijiet bħala ħlejqa ħajja, bħad-dritt għall-[[ħajja]], id-drittijiet ekonomiċi, bħad-dritt li tkun sid ta' proprjetà, u d-drittijiet spiritwali, bħad-drittijiet għal-libertà tal-ħsieb u d-drittijiet relatati mad-dinjità umana intrinsika.

Fl-1551, l-Imperatur Ruman Sagru [[Karlu V]] ordna inkjesta biex jiġi vverifikat jekk ix-[[xjenza]] ta' [[Andreas Vesalius]], fiżiku u anatomista, kinitx konformi mad-duttrina [[Knisja Kattolika|Kattolika]]. Vesalius ġie Salamanca f'dik l-istess sena biex jidher quddiem il-bord tal-inkjesta u nħeles minn kull akkuża.

Matul is-seklu 17, Salamanca batiet minħabba t-taqlib ġenerali tar-Renju ta' Kastilja, iżda fis-seklu 18 reġgħet ħadet il-ħajja. F'dan il-perjodu, il-[[katidral]] Barokk ġdid u l-pjazza prinċipali (Plaza Mayor) tlestew.

Fix-xenarju tal-Gwerra [[Peniżola|Peniżolari]] tal-Gwerer ta' [[Napuljun I ta' Franza|Napuljun]], il-Battalja ta' Salamanca seħħet fit-22 ta' Lulju 1812 fl-għelieqi viċin [[Arapiles]], fejn armata Anglo-Portugiża mmexxija minn [[Wellington]] rebħet b'mod deċiżiv kontra l-armata Franċiża ta' [[Marmont]]. Il-kwartier tal-Punent ta' Salamanca ġie mġarraf sew bil-balal tal-kanuni u bil-porvli. Il-battalja li faqqgħet dakinhar baqgħet famuża bħala mument storiku fl-istorja militari u 13,000 suldat mietu jew indarbu fi żmien ftit sigħat biss.

Matul il-[[Gwerra Ċivili Spanjola]] devastanti (1936-1939), il-belt malajr xaqilbet man-naħa Nazzjonalista u ntużat temporanjament bħala l-kwartieri ġenerali ''de facto'' għall-fazzjoni ribelli. [[Francisco Franco]] ġie pproklamat ''Generalissimo'' fil-21 ta' Settembru 1936 meta kien fil-belt. F'April 1937, il-FET y de las JONS, l-unika partit tad-dittatura, inħoloq permezz ta' Digriet tal-Unifikazzjoni maħruġ fil-belt mal-fużjoni tal-Falange tal-[[Faxxiżmu|faxxisti]] u l-Karlisti tradizzjonalisti. In-Nazzjonalisti ma damux ma ċaqilqu l-biċċa l-kbira tal-istabbilimenti amministrattivi lejn [[Burgos]], li peress li kienet iktar ċentrali, kienet iktar adattata għal dan l-iskop. Madankollu, xi stabbilimenti amministrattivi, il-kwartieri ġenerali ta' Franco (fil-Palazz Episkopali, maġenb il-Katidral l-Antik) u l-kmandi militari baqgħu f'Salamanca, flimkien mad-delegazzjonijiet Faxxisti Ġermaniżi u [[Taljan|Taljani]], u b'hekk kienet il-kapitali Nazzjonalista u ċ-ċentru tal-poter ''de facto'' matul il-Gwerra Ċivili kollha. Bħall-biċċa l-kbira tar-reġjuni Kattoliċi u rurali ta' Leon u Kastilja, Salamanca baqgħet tappoġġa bil-kbir lin-Nazzjonalisti u lir-reġim ta' Francisco Franco sal-aħħar.

Fl-1988, iċ-ċentru storiku ta' Salamanca sar Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. Fl-1998, il-belt ġiet iddikjarata [[Kapitali Ewropea tal-Kultura]] għall-2002 (flimkien ma' [[Bruges]]). Fl-14 u fil-15 ta' Ottubru 2005, il-belt ospitat il-ħmistax-il Summit Ibero-Amerikan tal-Kapijiet ta' Stat u tal-Gvern.

Mill-1996, Salamanca ġiet iddeżinjata bħala s-sit għall-arkivji tal-Gwerra Ċivili Spanjola (bl-Ispanjol: ''Archivo General de la Guerra Civil Española''). Id-dokumenti oriġinali nġabru flimkien mir-reġim ta' Franco, wara li kienu nkisbu b'mod selettiv mid-dipartimenti amministrattivi ta' diversi istituzzjonijiet u organizzazzjonijiet matul il-Gwerra Ċivili Spanjola bħala strument repressiv li ntuża kontra l-gruppi u l-individwi tal-oppożizzjoni. Il-gvern Soċjalista ċaqlaq il-parti Katalana tal-arkivju lejn [[Barċellona]] fl-2006 minkejja l-oppożizzjoni mill-awtoritajiet lokali u protesti popolari.

== Sit ta' Wirt Dinji ==

Iċ-ċentru storiku ta' Salamanca ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1988.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: **il-kriterju (i)** “Rappreżentazzjoni ta’ kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem”; **il-kriterju (ii)** “Wirja ta’ skambju importanti ta’ valuri umani, tul perjodu ta’ żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ”; u **l-kriterju (iv)*' “Eżempju straordinarju ta’ tip ta’ bini, ta’ grupp ta’ siti jew ta’ pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem”.

== Ġeografija ==


=== Pożizzjoni ===
Il-belt tinsab max-xtut tax-xmara Tormes, tributarja maġġuri tax-xatt tax-xellug tax-xmara Douro. Hija parti wkoll mill-Vía de la Plata, mogħdija antika min-Nofsinhar sat-Tramuntana tal-Punent ta' Spanja. Tinsab madwar 200 kilometru (120 mil) fil-Punent tal-belt kapitali Spanjola ta' [[Madrid]] u 80 kilometriu (50 mil) fil-Lvant tal-fruntiera bejn Spanja u l-[[Portugall]].

=== Klima ===
B'altitudni ta' iżjed minn 800 metru, Salamanca għandha klima Mediterranja bi sjuf sħan (*Csb*) skont il-klassifikazzjoni klimatika ta' Köppen, b'xi influwenzi klimatiċi semiaridi kesħin (*BSk*), li jirriżultaw f'varjazzjonijiet kbar fit-temperaturi ta' binhar. B'hekk ikollha sjuf sħan u xtiewi kesħin, u livelli ta' preċipitazzjoni kważi semiaridi. Salamanca ma tantx għandha staġun tax-xita. Il-biċċa l-kbira tal-preċipitazzjoni tinżel meta ma jkunx is-sajf, l-iktar fl-aħħar tar-rebbiegħa u matul ix-xitwa; fix-xtiewi kollha tinżel il-borra għal ftit jiem fis-sena, għalkemm qajla jkun hemm ħafna borra. Bħala medja l-belt ikollha xi sebat ijiem ta' borra fis-sena, u l-ġlata filgħodu matul ix-xitwa hija xi ħaġa komuni u normali ħafna. Salamanca, bħala medja, ikollha 76 jum b'temperaturi baxxi taħt iż-żero.


== Università ==

L-Università ta' Salamanca ġiet stabbilita fl-1134 u fl-1218 ingħatat il-karta rjali tat-twaqqif ("Estudio General") mingħand Alfonso IX ta' León. Kienet l-ewwel università li rċeviet it-titlu ta' "Università" fl-1254. Taħt il-patroċinju ta' [[Alfonso X]], il-ġid u r-reputazzjoni tagħha kibru ferm (1252-1282), u l-iskejjel tagħha tad-dritt kanoniku u tad-dritt ċivili attiraw studenti saħansitra mill-Universitajiet ta' [[Pariġi]] u ta' [[Bolonja|Bologna]]. Fis-seklu 16, il-ġid tal-belt kien jiddependi fuq dak tal-università. Dak iż-żmien [[Kristofru Kolombu]] kien jagħti lekċers hemmhekk dwar l-iskoperti tiegħu, filwaqt li [[Hernán Cortés]] tgħallem f'Salamanca, iżda reġa' lura d-dar fl-1501 meta kellu 17-il sena, mingħajr ma temm il-kors ta' studju tiegħu. Xi għaxar snin wara, il-*conquistador* [[Francisco Vásquez de Coronado]] twieled f'Salamanca.

== Ekonomija ==
L-ekonomija tal-belt hija ddominata mill-università u mit-turiżmu, iżda setturi oħra, fosthom l-agrikoltura u t-tkabbir tal-[[Annimal|annimali]], kif ukoll il-kostruzzjoni u l-manifattura huma sinifikanti wkoll. Mhux kumbinazzjoni li f'Diċembru 2007, 83 % tal-forza tax-xogħol tal-belt, jiġifieri 55,838 ruħ, kienu impjegati fis-settur tas-servizzi.

=== Industrija ===
L-attività industrijali tirrappreżenta madwar 5 % tal-popolazzjoni tal-forza tax-xogħol, jew 3,340 impjegat f'iktar minn 360 negozju. Tnejn mill-ikbar negozji, it-tnejn li huma fost il-mitt l-ikbar impriżi fir-reġjun, huma l-manifattur tal-vaċċini veterinarji "Laboratorios Intervet", u l-manifattur speċjalista tal-fertilizzanti "S.A. Mirat", li hija l-iktar kumpanija industrijali antika tal-belt, stabbilita oriġinarjament bħala fabbrika tal-lamtu fl-1812.

== Trasport ==

=== Toroq ===
*Awtostradi*

* A50: Autovía de la Cultura: [[Ávila]] - Salamanca
* A62: Autovía de Castilla: [[Burgos]] - Valladolid - Salamanca - Ciudad Rodrigo.
* A66: Autovía Ruta de la Plata: Gijón - Oviedo - Mieres - Puerto de Pajares - León - Benavente - Zamora - Salamanca - Béjar - Plasencia - [[Mérida]] - [[Sivilja|Sevilla]].
* SA-11: Aċċess għal Salamanca mit-Tramuntana.
* SA-20: Aċċess għal Salamanca min-Nofsinhar.

*Toroq oħra*

* N-501: Ávila - Peñaranda de Bracamonte - Salamanca.
* N-620: Burgos - Venta de Baños - Valladolid - Tordesillas - Salamanca - Ciudad Rodrigo - [[Portugall]].

=== Ajruport ===
L-Ajruport ta' Salamanca, li qiegħed fil-bażi militari ta' Matacán, jinsab madwar 14-il kilometru (disa' mili) fil-Lvant tal-belt.

=== Trasport pubbliku ===
Hemm 13-il linja tal-karozzi tal-linja li joperaw binhar u żewġ linji li joperaw billejl. Barra minn hekk, ġiet proposta linja tat-tramm.

== Kultura u sport ==
Fl-2005, Salamanca ċċelebrat il-250 anniversarju tal-kostruzzjoni tal-Plaza Mayor b'għadd ta' avvenimenti Ewropej bit-tema *Plaza Mayor de Europa*.

=== Festi u festivals ===

==== Ġimgħa Mqaddsa ====
Il-Ġimgħa Mqaddsa (bl-Ispanjol: *Semana Santa*) f'Salamanca hija l-iktar festa magħrufa fil-belt. Salamanca hija rinomata għall-purċissjonijiet solenni li jsiru matul il-Ġimgħa Mqaddsa. 16-il konfraternità, 10,000 persuna jew "cofrades", u 50 vara jew "pasos" jiċċelebraw il-Passjoni ta' [[Ġesù|Kristu]] b'20 purċissjoni u eluf ta' fidili, turisti u viżitaturi.

Uħud miċ-ċelebrazzjonijiet ilhom isiru għal sekli sħaħ. Il-konfraternitajiet iġorru *pasos* artistiċi maħluqa minn artisti Spanjoli importanti bħal Luis Salvador Carmona, Alejandro Carnicero jew Mariano Benlliure. Fl-2003, il-festa tal-Ġimgħa Mqaddsa ta' Salamanca kisbet dikjarazzjoni uffiċjali li hija ta' Interess Turistiku Internazzjonali.

==== Oħrajn ====
Salamanca hija famuża wkoll fi Spanja kollha u fil-bqija tal-Ewropa għaċ-ċelebrazzjonijiet tagħha tan-"Nochevieja Universitaria", jiġifieri l-"Lejla tas-Sena l-Ġdida Universitarja". Normalment issir nhar il-Ħamis tal-aħħar ġimgħa skolastika f'Diċembru u ġimagħtejn qabel lejliet l-Ewwel tas-Sena l-Ġdida reali. Dakinhar, l-istudenti jinġemgħu fil-Plaza Mayor ta' Salamanca biex jaraw spettakli mingħajr ħlas u jsejħu flimkien l-aħħar sekondi qabel nofsillejl.

=== Sport ===
Mill-1923 'il quddiem, "Los Charros,” formalment l-Union Deportiva Salamanca, kienu t-tim tal-[[futbol]] ta' Salamanca. Fl-2013, il-klabb tal-futbol falla u l-attivitajiet tiegħu ġew abbandunati. Wara li l-klabb xolja, xi maniġers tal-entità ddeċidew li jerġgħu jistabbilixxu t-tim biex jerġa' jibda jikkompeti skont il-legat tal-klabb storiku. B’hekk stabbilew il-Club de Fútbol Salmantino.

L-ewwel qabża f'għoli ta' iżjed minn tmien piedi (2.44 metri) saret f'Salamanca, minn [[Javier Sotomayor]] fl-1993. Il-qabża tiegħu, ta' 2.45 metri (tmien piedi u 0.46 pulzieri), għadha rekord dinji ta' dik id-dixxiplina.

=== Timijiet lokali ===

* *Salamanca CF*, tim tal-futbol.
* *Unionistas de Salamanca CF*, tim tal-futbol.
* *CB Avenida*, tim tal-basketball.

=== Ċinema ===
Ix-xenarju pittoresk tal-belt deher f'diversi films, fosthom *1492: Conquest of Paradise* ta' [[Ridley Scott]] u *Goya's Ghosts* ta' [[Miloš Forman]]. Il-film storiku tal-2019 *While at War* ta' [[Alejandro Amenábar]] huwa ambjentat f'Salamanca u fih diversi xeni li nġibdu fil-belt. It-thriller politiku tal-2008 *Vantage Point* kien ambjentat ukoll f'Salamanca, għalkemm il-film inġibed kważi esklużivament fil-[[Messiku]].

=== Gastronomija ===
Fost il-bosta ikliet lokali, iċ-*chanfaina* (ross fuq l-istim bil-laħam tal-majjal) hija popolari ħafna. Ikla popolari oħra hija l-*cocido*, stuffat taċ-ċiċri li jitħalla jtektek fuq in-nar biex isir. Madankollu, l-iktar ikla popolari hija l-*hornazo'', torta tal-laħam.

## Ġemellaġġ

* Coimbra (il-Portugall); mill-1981.
* Würzburg (il-Ġermanja); mill-1981.

## Nies notevoli

* Fernando Gallego (1440–1507), pittur Spanjol
* Miguel de Unamuno (1864–1936), kittieb, professur tal-Grieg, u rettur tal-università
* José María Lamamié de Clairac y Colina (1887-1956), politiku
* José María Gil-Robles (1898–1980), politiku
* Francisco Rodríguez Adrados (1922–2020), Ellenista, lingwista u traduttur
* Eleuterio Sánchez (twieled fl-1942), eks ħalliel Spanjol, illum avukat
* Vicente del Bosque (twieled fl-1950), plejer u kowċ tal-futbol
* José Ignacio Sánchez Galán (born 1950), inġinier u maniġer Spanjol
* Yann Martel (twieled fl-1963), kittieb Kanadiż
* Óscar González Marcos (twieled fl-1982), plejer tal-futbol professjonali Spanjol
* Álvaro Arbeloa (born 1983), plejer tal-futbol professjonali Spanjol
* Fernando Vérgez Alzaga (twieled fl-1 ta' Marzu 1945), Segretarju Ġenerali tal-Governorat tal-Istat tal-Belt tal-Vatikan
* Charo Lopez (twieldet fl-1943), attriċi Spanjola

## Referenzi