Chordata

Il-**Kordati** (*Chordata*, Bateson 1885) jirrappreżentaw phylum ta' annimali li fih organiżmi ta' ħafna forom u komplessità, bħall-Vertebrati, l-Urokordati u ċ-Ċefalokordati. Dan il-phylum hu bbażat fuq struttura interna forma ta' bastun ta' support magħruf bħala *notokorda*. 

L-Urokordati - jew Tunikati - huma oraniżmi żgħar tal-baħar, sessili u filtraturi, li jibdew bħala larvi planktoniċi li jeħlu ma' qiegħ il-baħar u meta jsiru adulti jiżviluppaw f'forma ta' borza miksija minn qoxra protettiva msejħa *tunika*. L-ascidiacea huma eżempju ta' dawn.

Iċ-Ċefalokordati, huma wkoll annimali tal-baħar, imma ġisimhom, twil minn 3 sa 5&nbsp;ċm, għandu għamla tawwalija, bil-ponta fit-truf, qishom ħuta bir-ras mhux żviluppata. Huma għawwiema dagħjfa li jqattgħu l-parti l-kbira ta' ħajjithom iħaffru fir-ramel tal-kosti oċeaniċi, biex jindifnu u jieklu permezz tal-filtrazzjoni mill-parti ta' quddiem li jħallu barra r-ramel. 

It-tielet grupp ta' Kordati hu rappreżentat mill-Kranjati, annimali li permezz ta' proċess ta' ċefalizzazzjoni żviluppaw ras distingwibbli sew mill-bqija tal-ġisem. Il-grupp tal-Kranjati fih il-missini (Myxini) ħajjin u s-subphylum tal-Vertebrati, organiżmi iżjed kumplessi li adattaw ruħhom għal kull tip ta' ambjent: ilma (il-ħut), arja (l-għasafar) u art (Anfibi, Rettili u Mammiferi).

## Morfoloġija

Minkejja li dawn it-tliet gruppi juru xi differenzi morfoloġiċi, meta nanalizzawhom iżjed bir-reqqa naraw li fir-realtà, huma iżjed qrib xulxin mill-punto di vista filoġenetiku. Infatti il-Kordati kollha b'simmetrija bilaterali, juru, almenu f'wieħed mill-fażijiet tal-iżvilupp tagħhom, xi *sinapomorfiji*, strutturi omoloġi ġejjin matul l-evoluzzjoni minn antenat wieħed komuni u juru l-parentela dritt minn għandu (takson monofiletiku).

Waħda minn dawn l-omolġiji, dik li tagħti l-isemm lill-phylum, hi l-korda dorsali jew in-*[[notokorda]]*. Din hi bastun f'nofs id-daħar magħmul minn materja elastika li fiha ċelluli għonja fil-glikoġenu. Jaġixxi ta' support u x'jiġri minnu matul l-iżvilupp ivarja skont il-grupp:
* Fl-*Uro*kordati hu preżenti biss fil-larva, fin-naħa tad-denb;
* Fiċ-*Ċefalo*kordati, qiegħed matul-ġisem u jibqa' matul ħajjithom;
* Fl-*Emiċefalo*kordati, l-embrijun għandu notokorda li testendi ma' tliet kwarti tal-ġisem barra r-ras. Fl-Agnatha (ħut bla xedaq) il-korda dorsali tibqa' hemm fl-istadju adult; fil-Gnathostomata, malajr jieħu posta l-iskeletru u ssir reġjun qasir ħafna wara d-Diencephalon;

Is-sistema nervuża tal-kordati tibda tieħu l-forma fuq id-dahar tal-korda fl-embrijun; l-ewwel tifforma, fuq id-denb, il-plakka newrali, li minnu jiżviluppa it-tubu newrali. Fil-vertebrati, fit-tarf oppost tat-tubu jifforma l-moħħ; fiċ-ċefalokordati, dan it-tarf isir ikbar biss. F'kull każ, in-nervi periferiċi jibdew mit-tubu newrali.

Fil-vertebrati, it-tubu newrali hu protett mill-vertebri, u l-moħħ hu protett mill-kranju. Is-segmenti tal-muskolu qegħdin wara xulxin u simmetrikament fil-ġnub tal-korda.

Fl-embrijun, it-tratt ta' wara tat-tubo diġerenti (li jissejjaħ ukoll il-farinġi brankjali) jikkomunika ma' barra permezz ta' xi fetħiet, li fil-każ tal-ħut jibqgħu hemm anki fl-istadju adult bħala garġi. Fil-kordati l-oħra matul l-iżvilupp jiġu sostitwiti mill-pulmun.

Fuq in-naħa ta' taħt tal-farinġi brankjali hemm radda msejħa d-doxxa brankjali. Din hi miksija bil-muku li jaġġixxi biex iżomm l-organiżmi mikroskopiċi ji jservu ta' ikel. Fil-vertebrati, id-doxxxa brankjali minflok, tinfired mit-tubu diġerenti biex tinbidel fit-tirojde.

Il-kordati kollha jixxibhu fil-fazi embrijonali u jesibixxu l-istess distribuzzjoni tal-organi (sistema nervuża, denb, aorta dorsali, tubu diġerenti u l-vaż tad-demm prinċipali,  li hu il-qalb fil-każ tal-vertebrati). Fl-iżvilupp tal-embriju, il-morfoloġija tinbidel fl-ispeċi diversi.

## Klassifikazzjoni

### Tassonomija

Tradizzjonalment Cephalochordata u Craniata kienu miġburin fil-klad "Euchordata", li kellu jkun il-grupp ħu Tunicata/Urochordata. Iżjed riċentement, Cephalochordata kien meqjus bħala grupp ħu "Olfactores", li jinkludi l-kranjati u t-tunikati. Il-kustjoni għadha mhijiex deċiża.

Din l-iskema ttieħdet mit-tielet edizzjoni ta' *Vertebrate Palaeontology*.  Il-kordarti invertebrati huma meħuda minn *Fishes of the World*.

Waqt li hi mfassla biex tirrifletti r-relazzjonijiet evoluttivi (simili għal kladogramma), tirretieni fiha l-kategoriji tradizzjonali użati fit-tassonomija Linnejana.

* **Phylum Chordata**
** Subphylum **[[Urochordata|Tunicata]]** — (2150 speċi)
*** Klassi **[[Ascidiacea]]** (Aplousobranchia, Phlebobranchia, u Stolidobranchia)
*** Klassi **[[Thaliacea]]** (Pyrosomida, Doliolida, u Salpida)
*** Klassi **[[Appendicularia]]** (Larvacea)
*** Klassi **[[Sorberacea]]**
** Subphylum **[[Cephalochordata]]** — (30 speċi)
*** Klassi **[[Leptocardii]]** 
** Subphylum **[[Vertebrata]]** (Craniata) (vertebrati — annimali bis-sinsla; 57,674 speċi)
*** Infraphylum incertae sedis
**** Superklassi **'[[Agnatha]]**' parafiletiċi (vertebrati bla xedaq; 100+ speċi)
***** Klassi Myxini (65 speċi)
***** Klassi Petromyzontida jewr Hyperoartia 
***** Klassi †Conodonta
***** Klassi †Pteraspidomorphi
***** Klassi †Thelodonti
***** Klassi †Anaspida
***** Klassi †Cephalaspidomorphi
*** Infraphylum **[[Gnathostomata]]** (vertebrati bix-xedaq)
**** Superklassi incertae sedis
***** Klassi †**[[Placodermi]]** (forom Paleożojċi korazzati)
***** Klassi **[[Chondrichthyes]]** (ħut kartilaġinej; 900+ speċi)
***** Klassi †**[[Acanthodii]]** (Paleozoic "spiny sharks")
**** Superklassi **[[Osteichthyes]]** (ħut bil-għadam; 30,000+ speċi)
***** Klassi **[[Actinopterygii]]** (ħut bil-ġwienaħ bir-raġġi; madwar 30,000 speċi)
***** Klassi **[[Sarcopterygii]]** (ħut bil-ġwienaħ imlaħħmin: 8 speċi)
**** Superklassi **[[Tetrapoda]]** (vertebrati b'erba' membri; 28,000+ speċi)
***** Klassi **[[Amphibian|Amphibia]]** (anfibi; 6,000 speċi)
***** Klassi **[[Reptilia]]** (rettili; 9,000+ speċi)
***** Klassi †**[[Synapsida]]** (sinapsidi; 4,000+ speċi)
***** Klassi **[[Aves]]** (għasafar; 10,000-12,000 speċi, kważi 22,000 sottospeċi)
***** Klassi **[[Mammalia]]** (mammiferi; 5,700+ speċi)

### Filoġenesi

## Referenzi

## Ħoloq esterni