Quercus ilex

Il-***Quercus ilex,*** magħrufa ukoll bħala s-**siġra tal-ballut, Balluta** jew is-**siġra tal-ġandar,** hija siġra indiġena mill-familja Fagaceae li tikber fir-reġjun tal-Mediterran u tħaddar is-sena kollha.  Il-*Quercus ilex* tappartjeni għall-ġeneru *Quercus* li jikkonsisti f'siġar kbar li jgħixu għall-eluf ta' snin u tagħmel parti mill-ispeċi *ilex,* li huma siġar li jipproduċu frott imsejjaħ ġandar li jimmatura f'sajf wieħed.

## Deskrizzjoni
Is-siġra tal-ballut tħaddar is-sena kollha u tilħaq tul ta' bejn 21-30 metru u tiżviluppa bil-friegħi miftuħin. Biz-zokk ikollu diametru ta' aktar minn 2 metri.  Ir-rimjiet li jikbru fil-qiegħ taz-zokk u f'siġar għadhom żgħar jipproduċu weraq iebes, niggieżi u bil-ponta li jkun jixbaħ il-weraq tal-liċi u jkun miksi b'għatja ta' bellus griż madwar kull werqa li jaqa' minn fuq wiċċ il-werqa aktar mal-werqa timmatura sakemm il-wiċċ tal-werqa jiġi lixx. 

Filwaqt li l-weraq f'siġar maturi għandhom forma dejqa ovali bil-ponta f'forma ta' lanza, li jkollom qies ta'  3-7 ċentimetru u 1.2–2.5ċm wisa' . Il-weraq jkun tond jew wiesa' bil-ponta, bit-trufijiet sħaħ li f'siġar żgħar jkun bis- snien. Iż-żewġ uċuħ tal-weraq jkunu iebsin bl-isfel bajdani jew griż u l-wiċċ ikun aħdar jleqq skur.Iz-zokk tal-werqa jkollu qies ta' bejn 1-2ċm u jkollu għatja bellusija l-istess bħal werqa. 

Il-fjuri jsiru bejn April u Mejju. Dawn ikunu jikkonsistu fi fjuri seperati bħala żahar (fjuri femminili) li jkunu 2-3ċm twal u l-inwar (fjuri maskili) ta' qies 4-7ċm fuq l-istess siġra.

Il-frott imsejjaħ ġandar għandu forma ovali bil-ponta li jħares 'l isfel u jsir fuq zokk qasir iebes fi gruppi ta' tlieta u minn Mejju u jimmatura bejn Ottubru u Frar. Il-ġandar jvarja fil-qies u jkun twil bejn 12&#x2013;18mm fir-Renju Unit. Il-kikkra ta' fuq il-ġandra jkollha skali l'isfel appressati. 
## Tassonomija
Ix-xebh tal-weraq ma' tal-liċi tal-Ewropa  *Ilex aquifolium*, wasslet għall-ismijiet komuni u botaniċi li ingħatawlha b'referenza għall-ilċi. L-isem *ilex* oriġinarjament kien l-isem Latin għas-siġra tal-ballut, iżda aktar tard ġie użat bħala l-isem tal-ġeneru botaniku għall-liċi. Filwaqt li l-ġeneru tal-isem tas-siġra tal-ballut ġie imbiddel għal *Quercus* u tpoġġiet  fis- sezzjoni *Ilex* . Għalhekk is-siġra tal-ballut ingħatat l-isem tal-ispeċi Quercus ilex. 

Qabel kien maħsub li l-ispeċi *[[Quercus rotundifolia]]* kienet sottospeċi    tal-ispeċi *Quercus ilex*, iżda aktar tard *Quercus rotundifolia* ġiet    ikkunsidrata bħala speċi separata. Xi awturi għadhom jiddeskrivu *Quercus rotundifolia* bħala sottospeċi ta' *Quercus ilex*. 

L-isem komuni bl-Ingliż 'Holm oak' ġejja mill-kelma , li huwa l-isem antik għall-liċi). 

## Ambjent u distribuzzjoni
Is-siġra tal-ballut tikber fix-Xagħri, fil-Makkja u fil-foresta Mediterranea, f'foresti tal-istess speċi jew f'foresti mħallta b'diversi speċi ta' siġar fil-Mediterran f'elevazzjonijiet baxxi u moderati.

Il-Foresti tal-ballut huma abbundanti fil-Greċja u f'ċerti partijiet tal-Peniżola Iberika, fejn jeżistu ibridi flimkien ma' *Quercus&nbsp;rotundifolia.* Kif ukoll tinstab matul il-kosta tat-Tramuntana tal-Mediterran.

F'Malta numru ta' siġar jinstabu jikbru il-bosk, fil-Buskett li kienu miżrugħin fiż-żmien il-Kavallieri ta' San Ġwann f'Malta. Kif ukoll fdalijiet ta' siġar li qabel kienu jifformaw imsaġar kbar fil-Wardija u F'Wied Ħażrun

Kemm is-siġar tal-ballut kif ukoll il-postijiet naturali fejn jinstabu dawn is-siġar f'Malta huma protetti bil-ligi.

## Ekoloġija
*Quercus ilex* hija indiġena għall-Mediterran u l-Ġżejjer Maltin għalkemm hija meqjusa bħala speċi invażiva fir-Renju Unit. Normalment is-siġra ma tiflaħx temperaturi baxxi u borra. Għalhekk ma infirxitx fil-pajjiżi tat-tramuntana. Iżda bit-tibdil fil-klima, irnexxielha tistabilixxi ruħha b'suċċess f'xi reġjuni fit-tramuntana li huma li 'l hinn miż-żoni oriġinali tagħha.  L-akbar popolazzjoni ta' siġar tal-Ballut fit-Tramuntana tal-Ewropa tinstab fuq l-Isle of Wight, magħrufa għall-mikroklima naturali tagħha aktar sħuna. Huwa maħsub li l din il-popolazzjoni ġiet stabbilita fl-aħħar tas-snin tas-seklu Dsatax  u issa din il-popolazzjnoi oriġinali qed tinfirex permezz tal-ispeċi tal-għasfur *Garrulus glandarius*, li jiġbor u jaħżen il-ġandar billi jidfinhom fl-art fejn imbagħad dawn ifellsu. Sabiex titwaqqaf din l-invażjoni, ġie introdott mogħoż salvaġġ  fl-isle of Wight biex jikkontrollaw it-tixrid tas-siġra tal-ballut. 

## Kultivazzjoni u użu
L-injam tas-siġra tal-ballut huwa iebes u reżistenti għalhekk ilu jintuża sa minn żminijiet antiki għal skopijiet ta' kostruzzjoni mill-injam bħall-pilastri, għodda, karozzelli, btieti tal-inbid u iġfna   Kif ukoll għat-tisjir bil-ħatab u fil-manifattura tal-faħam . 

Is-siġra tal-ballut hija waħda mill-aqwa speċi ta' siġar li huma wżati fil-produzzjoni tal-faqqieħ tat-tartuf, tartuf partikolari jikber f'assoċċjazzjoni mal-għeruq tas-siġra tal-ballut. 

Is-siġra tal-ballut hija wżata ukoll fit-tisbieħ tal-ġonna billi tista tintuża bħala ħajt biex tifred il-ġonna minflok ħajt tal-ġebel. Titħawwel ukoll bħala siġra fit-toroq urbani u progetti ta' afforestazzjoni

## Siġar notabbli

L-ewwel siġar li tkabbru mill-ġandar fl-Ingilterra għadhom jinstabu fi ħdan l-artijiet statali ta' Mamhead Park, f'Devon . Dawn kienu introdotti minn Mr. Thomas Balle li kien ġab bosta speċi ta' siġar eżotiċi mill- vjaġġi tiegħu fosthom l-Akaċja, Ballut tas-sufra, Qastan spanjol kif ukoll is-siġra tal-ballut Mediterranea *Quercus ilex*.

Siġra tal-ballut fl-Ingilterra, li tinstab f' Gloucestershire tkejlet b'ċirkonferenza ta' 8.95 m  u tul ta' 12m fl-1993. Siġra oħra tal-ballut li kienet tħawlet fl-1648 f'Courtown House, Wexford, fl-Irlanda, instab li għandha tul ta' 20&nbsp;m b'firxa ta 43&nbsp;metru fl-2010.  Siġra antika li għandha 500 sena fil-Palazz ta' Fulham f'Londra, hija meqjusa bħala waħda mill-akbar siġar li jinstabu f'Londra. 

L-ixjeħ siġra tal-ballut fi Spanja, bl-isem ta' Encina Tres Patas de Mendaza, li tinsab f'Navarra, huwa stmat li għandha mal-1,200 sena. Siġra oħra f'Milo, fi Sqallija, għandha madwar 700 sena  

Filwaqt li popolazzjoni żgħira fil-Wardija f'Malta huwa maħsub li għandha bejn 500 u 1,000 sena fejn hemm siġra li għandha ċirkumferenza ta' 4m. F'Malta,  is-siġr tal-ballut kienu komuni fil-ġżejjer Maltin u s-siġar tal-Wardija huwa maħsuba li huma fdalijiet ta' bosk kbir tas-siġar tal-ballut. Il-maggoranza tal-ballut ta din il-foresta kienu meqrud għall-bini tal-iġfna, għall-użu tal-ħatab u l-użu tal-art f'agrikoltura mal-wasla tal-bniedem 

Il-poeta Ruman Orazju bassar il-balluta li kienet qed tikber fir-razzett tiegħu kienet se ssir famuża meta jinkludiha fl-innu li kiteb hu stess għar-Rebbiegħa ta’ Bandusia (Għanjiet 3.13.12–16):fies nobilium tu quoque fontium,me dicente cavis impositam ilicemsaxis, unde loquaceslymphae desiliunt tuae.  



## Referenzi