Villaġġi Antiki tat-Tramuntana tas-Sirja

Il-**Villaġġi Antiki tat-Tramuntana tas-Sirja**, magħrufa wkoll bħala l-**Bliet Mejtin** (bl-Għarbi: المدن الميتة) jew il-**Bliet Minsijin** (bl-Għarbi: المدن المنسية) huma grupp ta' 700 insedjament abbandunat fil-Majjistral tas-Sirja bejn Aleppo u Idlib. Madwar 40 villaġġ raggruppati fi tmien parks arkeoloġiċi li jinsabu fil-Majjistral tas-Sirja jagħtu ħjiel dwar il-ħajja rurali fl-aħħar ta' żmien il-qedem u matul żmien il-Biżantini. Il-biċċa l-kbira tal-villaġġi, li jmorru lura għas-sekli 1 sa 7 W.K., ġew abbandunati bejn is-sekli 8 u 10 W.K. L-insedjamenti jinkludu l-fdalijiet arkitettoniċi ppreservati sew ta' abitazzjonijiet, tempji pagani, knejjes, ċisterni, banjijiet, eċċ. Fost l-iżjed bliet mejtin importanti hemm il-Knisja ta' San Xmun Stilites, Serjilla u al Bara.

Il-Bliet Mejtin jinsabu f'żona elevata tal-ġebla tal-ġir magħrufa bħala l-Għoljiet tal-Ġebla tal-Ġir. Dawn l-insedjamenti tal-qedem ikopru żona wiesgħa 20-40 kilometru (12-25 mil) u twila xi 140 kilometru (87 mil). L-Għoljiet jinkludu tliet gruppi ta' artijiet għoljin: l-ewwel huwa l-grupp tat-Tramuntana tal-Għolja ta' Xmun u tal-Għolja ta' Kurd; it-tieni grupp nofsani huwa l-grupp tal-Muntanji Harim; u t-tielet grupp tan-Nofsinhar huwa l-grupp tal-Muntanja Zawiya.

## Storja

Chris Wickham, fl-istħarriġ awtorevoli tad-dinja post-Rumana, "Framing the Early Middle Ages" (L-inkwadrar tal-Medju Evu Bikri; 2006) isostni li dawn kienu insedjamenti ta' raħħala għonja li ma fihom l-ebda karatteristika speċifikament urbana jew ftit li xejn. Il-fdalijiet impressjonanti tal-arkitettura domestika huma r-riżultat tal-prosperità tar-raħħala li gawdew minn kummerċ internazzjonali b'saħħtu fiż-żejt taż-żebbuġa lejn l-aħħar ta' żmien il-qedem.

Argument ieħor hu li dawn kienu bliet għonja li ffjorixxew peress li kienu jinsabu tul rotot kummerċjali ewlenin fl-Imperu Biżantin, u mhux sempliċement insedjamenti tar-raħħala. Wara l-ħakma tal-Għarab, ir-rotot kummerċjali nbidlu, u b'hekk dawn il-villaġġi tilfu l-maġġoranza tan-negozju li kien isostni l-ekonomiji tagħhom. Skont dan il-ħsieb, l-insedjaturi eventwalment abbandunaw il-villaġġi tagħhom favur bliet oħra li kienu qed jiffjorixxu taħt l-Għarab u l-Umajjad biż-żieda tal-urbanizzazzjoni.

Il-villaġġi antiki juru t-tranżizzjoni mid-dinja pagana tal-qedem tal-Imperu Ruman għall-Kristjaneżmu Biżantin.

Il-villaġġi antiki tat-Tramuntana tas-Sirja tniżżlu bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2011.

Qabel il-Gwerra Ċivili Sirjana l-biċċa l-kbira tas-siti kienu saru faċilment aċċessibbli, il-maġġoranza tal-bliet mejtin kienu ppreservati sew u t-turisti setgħu jaċċessaw is-siti pjuttost liberament, minkejja li wħud mill-villaġġi huma pjuttost diffiċli li jintlaħqu mingħajr gwida (hemm ktieb ta' gwida ta' Abdallah Hadjar b'mappa dettaljata li hija utli għas-siti inqas magħrufa; *The Church of St Simeon Stylites and Other Archaeological Sites in the Mountains of Simeon and Halaqa*).

## Siti arkeoloġiċi
Il-Bliet Mejtin u s-siti arkeoloġiċi fl-Għoljiet tal-Ġebla tal-Ġir jinkludu l-Knisja ta' San Xmun Stilites, Serjilla, Bara, Basufan, Barisha, Qalb Loze, Barad, Cyrrhus, Turmanin, Banabil, Kafr Aruq, Kafr Dariyan, Babuline, Hazarin, Jarada, Maghara, Shinan, Farkya, Ein Laruz, Ebla, Deir Sunbul, Al-Dana, Sarmada u Al-Dana.

### L-Għolja ta' Xmun, l-Għolja ta' Kurd u l-Għolja ta' Ḥalqa

### Il-Muntanji Harim (l-Għoljiet ta' Bārīshā u Aʻlā)

### L-Għolja ta' Zāwiya

## Sit ta' Wirt Dinji
Il-Villaġġi Antiki tat-Tramuntana tas-Sirja ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2011.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (iii)** "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; il-**kriterju (iv)** "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem"; u l-**kriterju (v)** "Eżempju straordinarju ta' insedjament uman tradizzjonali, ta' użu tal-art jew ta' użu tal-baħar, li jirrappreżenta kultura (jew kulturi), jew interazzjoni umana mal-ambjent, speċjalment meta jkun sar vulnerabbli minħabba l-impatt ta' bidla irreversibbli".

## Referenzi