Norman Jewison

**Norman Frederick Jewison** CC OOnt (21 ta’ Lulju, 1926 – 20 ta’ Jannar, 2024) kien direttur u produttur Kanadiż tal-films u t-televiżjoni. Jewison indirizza kwistjonijiet soċjali u politiċi tul il-karriera tiegħu fil-produzzjoni tal-films, u ħafna drabi għamel suġġetti kontroversjali jew ikkumplikati aċċessibbli għall-udjenzi mainstream. Huwa rċieva l-Premju Memorial Irving G. Thalberg tal -Akkademja tal-Arti u x-Xjenzi tal-Motion Pictures fl- 1999 .  Huwa rċieva BAFTA Award u kien nominat għal 7 Academy Awards, tliet Golden Globe Awards, u Primetime Emmy Award .

Twieled u trabba f'Toronto, Jewison beda l-karriera tiegħu f'CBC Television fis-snin 50, u ftit wara mar l-Istati Uniti biex jaħdem mal-NBC. Huwa għamel id-debutt tiegħu fil-films fl-1962, bil-kummiedja *[[40 Lira ta' Inkwiet|40 Pounds of Trouble]],* u b'hekk beda karriera ta’ direzzjoni ta’ films ċinematografiċi mifruxa fuq 40 sena. Il-films notevoli tiegħu jinkludu *[[The Cincinnati Kid]]* (1965), *[[Ir-Russi Qed Ġejjin, ir-Russi Qed Ġejjin|The Russians Are Coming, the Russians Are Coming]]* (1966), *[[The Thomas Crown Affair (film tal-1968)|The Thomas Crown Affair]]* (1968), *[[Ġesù Kristu Superstar (film)|Jesus Christ Superstar]]* (1973), *[[Rollerball (film tal-1975)|Rollerball]]* (1975), *[[FIST (film)|FIST]]* (1978), *[[...U Ġustizzja għal Kulħadd (film)|...And Justice for All]]* (1979), *[[Storja ta' Suldat|A Soldier's Story]]* (1984), *[[Agnes of God (film)|Agnes of God]]* (1985), *[[Flus Oħrajn|Other People's Money]]* (1991), *[[Int Biss (film tal-1994)|Only You]]* (1994), *[[The Hurricane (film tal-1999)|The Hurricane]]* (1999), u *[[Id-Dikjarazzjoni (film)|The Statement]]* (2003).

Fl-1988, Jewison waqqaf il-Canadian Film Centre. Fl-2003, huwa rċieva l-Governor General's Performing Arts Award for Lifetime Artistic Achievement għad-diversi kontribuzzjonijiet tiegħu għall-industrija tal-films fil-Kanada. Huwa kien Kanċillier tal-Università ta' Victoria fl-Università ta' Toronto, l-alma mater tiegħu, mill-2004 sal-2010.

## Ħajja bikrija u edukazzjoni
Jewison twieled f'Toronto, Ontario, iben Dorothy Irene (née Weaver) u Percy Joseph Jewison (1890–1974),  li kellhom ħanut tal-grocer u uffiċċju postali.  Huwa attenda Kew Beach School u Malvern Collegiate Institute, u hekk kif beda jitfarar fis-snin tletin wera ġibda lejn it-teatru. Ħafna drabi kienu n-nies kienu jassumu, b'mod żbaljat, li hu Lhudi minħabba kunjomu u d-direzzjoni tiegħu ta’ *Fiddler on the Roof*, iżda Jewison u l-familja tiegħu huma Protestanti Metodisti  ta’ nisel Ingliż. Huwa serva fir-Royal Canadian Navy (1944–1945) matul it-Tieni Gwerra Dinjija, u wara li spiċċa ivvjaġġa fin-Nofsinhar tal-Istati Uniti tal-Amerika, fejn iltaqa' mas-segregazzjoni, esperjenza li influwenzat ix-xogħol tiegħu aktar tard.

Jewison attenda l-Victoria College fl-Università ta’ Toronto, u ggradwa b’B.A. fl-1949. Bħala student, kien involut fil-kitba, id-direzzjoni, u r-reċtar f’diversi produzzjonijiet teatrali, inkluża l-All-Varsity Revue tal-1949. Wara l-gradwazzjoni, mar jgħix Londra, fejn ħadem sporadikament bħala kittieb ta' skripts għal programm televiżiv għat-tfal u attur f'partijiet żgħar għall-BBC, fost xogħol ieħor li kien jiġi għal idejh. Bla xogħol fil-Gran Brittanja lejn l-aħħar tal-1951, irritorna l-Kanada biex isir trainee tal-produzzjoni f'CBLT f'Toronto, li kien qed jipprepara għat-tnedija ta' CBC Television.

## Karriera

### 1952–1964: Xogħol bikri

Meta CBC Television beda jxandar fil-ħarifa tal-1952, Jewison kien assistent direttur. Matul is-seba’ snin ta’ wara kiteb, idderieġa u pproduċa varjetà wiesgħa ta’ musicals, programmi ta’ varjetà, kummiedji, drammi, u programmi speċjali, inklużi *The Big Revue*, *Showtime*, u *The Barris Beat*  Fl-1953 huwa żżewweġ lil Margaret Ann "Dixie" Dixon, ex-mudella. Huma kellhom tlett itfal - Michael, Kevin, u Jennifer - li kollha segwew karrieri fl-industrija tad-divertiment. 

Fl-1958 Jewison ġie rreklutat biex jaħdem għall-NBC fi New York, fejn l-ewwel inkarigu tiegħu kien fuq *Your Hit Parade*, segwit minn *[[Il-Wirja ta’ Andy Williams|The Andy Williams Show]]*. Is-suċċess ta' dawn l-ispettakli wassal għad-direzzjoni ta' programmi speċjali b'artisti bħal Harry Belafonte, Jackie Gleason, u Danny Kaye. Il-produzzjoni televiżiva li kienet kruċjali fil-karriera ta’ Jewison kien il-programme speċjali bil-comeback ta’ Judy Garland li xxandar fl-1961, li kien jinkludi lil Frank Sinatra u Dean Martin, u wassal għal spettaklu ta’ kull ġimgħa li Jewison aktar tard tqabbad jidderieġi. Meta kien qed iżur l-istudjo waqt il-provi ta' Garland, l-attur Tony Curtis issuġġerixxa lil Jewison li għandu jibda jidderieġi l-films.

Il-karriera ta’ Jewison bħala direttur tal-films bdiet meta l-kumpanija tal-produzzjoni tal-films ta’ Tony Curtis u Janet Leigh, Curtleigh Productions, qabditu biex jidderieġi l-kummiedja *[[40 Lira ta’ Inkwiet|40 Pounds of Trouble]]* fi Frar tal-1962. Il-film kien iffinanzjat u distribwit minn Universal-International Pictures u kien l-ewwel film li qatt ġie ffilmjat f'Disneyland. Il-kuntratt ta’ Curtleigh Productions ma’ Jewison kellu klawsola negozjabbli għal aktar films jekk il-produzzjoni inizjali kienet tagħmel suċċess. Fil-bidu ta' Ottubru 1962, Jewison ifforma l-kumpanija indipendenti tiegħu ta' produzzjoni tal-films, SImkoe Productions, u ffirma ftehim ta' żewġ films mal-kumpanija ġdida ta' Curtis, Curtis Enterprises, kif ukoll ftehim ieħor għal żewġ films oħra ma' Universal-International Pictures. Għalkemm iż-żewġ films għal Curtis Enterprises ma sarux, iż-żewġ films għal Universal-International Pictures inħadmu kif miftihem. Dawn kienu żewġ kummiedji ta' Doris Day: *[[The Thrill of It All (film)|The Thrill of It All]]*, li ħareġ fl-1963, u li fih deher ukoll James Garner, u *[[Ibgħatli Nru Fjuri|Send Me No Flowers]]*, li ħareġ fl-1964, bil-parteċipazzjoni ta' Rock Hudson. Wara kummiedja oħra, *[[The Art of Love (film tal-1965)|The Art of Love]]* (1965), Jewison kien determinat li jieqaf minn mill-ġeneru u jiffoka fuq proġetti aktar impenjattivi.

### 1965–1987:  Impatt u akklamazzjoni

L-ewwel film li bih għamel impatt kien *[[The Cincinnati Kid]]* (1965), dramm b'Steve McQueen bħala protagonista, li issa huwa meqjus bħala wieħed mill-aqwa films li saru dwar il-logħob tal-azzard. Jewison qiesu bħala wieħed mill-favoriti personali tiegħu għax kien l-ewwel dramm fuq film. Dan is-suċċess kien segwit fl-1966 minn satira fuq il-paranojja tal-Gwerra Bierda, *The Russians Are Coming, the Russians Are Coming*; dan kien ukoll l-ewwel film li pproduċa Jewison, u kien nominat għal erba' Akkademja Awards, inkluż l-Aqwa Film. Filwaqt li r-reazzjoni għal dan il-film kienet pożittiva, Jewison ġiet ittikkettat bħala "pinko Kanadiż" minn kummentaturi tal-lemin.

It-tkomplija tas-sensiela ta’ suċċessi tiegħu kienet permezz ta' wieħed mill-films l-aktar identifikat mill-qrib ma’ Jewison, *[[Fis-Sħana tal-Lejl (film)|In the Heat of the Night]]* (1967), drama kriminali ambjentata f’belt tan-Nofsinhar tal-Istati Uniti mifruda b’mod razzjali u bl-atturi Sidney Poitier u Rod Steiger. Dan rebaħ ħames Academy Awards, inkluż l-Aqwa Film, filwaqt li Jewison kien nominat għall-Aqwa Direttur. Waqt li kien qed jiffilmjah, Robert Kennedy qal lil Jewison li dan jista' jkun "film importanti ħafna." Kennedy fakkar lil Jewison f’dak li kien qallu sena u nofs wara meta ppreżentalu l-Critics’ Choice Movie Award għall-aqwa drama. Bħala segwitu huwa dderieġa u pproduċa film ieħor ma' McQueen, bl-użu ta' immaġini innovattivi ta' skrin maqsum fil-film *[[The Thomas Crown Affair (film tal-1968)|The Thomas Crown Affair]]* (1968). Minn dak il-punt 'l quddiem Jewison ipproduċa l-films kollha li dderieġa, ħafna drabi ma' Patrick Palmer, u serva wkoll bħala produttur għal films diretti minn oħrajn, ibda mid-debutt direttorjali tal-eks editur tal-films tiegħu Hal Ashby, *The Landlord* (1970). Wara t-tlestija tal-kummiedja *[[Gaily, Gaily]]* (1969), Jewison kien xeba' mill-klima politika fl-Istati Uniti, u telaq mal-familja tiegħu l-Ingilterra.

F'Pinewood Studios fil-majjistral ta' Londra, u fil-Jugoslavja, ħadem fuq il-musical *Fiddler on the Roof* (1971, maħruġ mill-ġdid fl-1979), li rebaħ tliet Oscars u kien nominat għal ħamsa oħra, inkluż l-Aħjar Film u Direttur. Matul l-iffilmjar ta' *Fiddler*, Jewison kien ukoll is-suġġett tad-dokumentarju tal-Bord Nazzjonali tal-Films tal-Kanada fl-1971, *Norman Jewison, Filmmaker*, dirett minn Douglas Jackson. Il-proġett ta' wara dan minn Jewison kien il-musical *[[Ġesù Kristu Superstar (film)|Jesus Christ Superstar]]* (1973), ibbażat fuq il-musical ta’ Broadway miktub minn Andrew Lloyd Webber u Tim Rice. Ġie ffilmjat fl-Iżrael, fejn Jewison ipproduċa ukoll il-film western *Billy Two Hats* (1974), b’Gregory Peck bħala protagonista. *Superstar*, kontroversjali għat-trattament ta’ suġġett reliġjuż, kien segwit minn film ieħor li qanqal dibattitu kritiku, din id-darba dwar il-vjolenza. *Rollerball* (1975) huwa ambjentat fil-futur qarib meta l-korporazzjonijiet jaħkmu d-dinja u d-divertiment ikun iċċentrat madwar logħba fatali. Il-film ta' wara dan kien drama dwar il-unjin tal-ħaddiema *FIST* (1978), imsejsa b’mod laxk fuq il-ħajja ta’ Jimmy Hoffa.

Fl-1978 Jewison reġa' lura l-Kanada, stabbilixxa ruħu fiż-żona ta’ Caledon f’Ontario u fetaħ razzett li kien jipproduċi l-baqar.Kien jopera minn bażi f'Toronto, kif ukoll waħda miżmuma f'Kalifornja, u b'hekk idderieġa atturi ta' profil għoli bħal Al Pacino f' *...* *And Justice for All* (1979), u Burt Reynolds u Goldie Hawn fil-kummiedja romantika *[[L-Aħjar Ħbieb (film tal-1982)|Best Friends]]* (1982). F'dan il-perjodu pproduċa *The Dogs of War* (1981) u *Iceman* (1984). Matul dan il-perjodu Jewison ipproduċa wkoll il-53rd Annual Academy Awards (1981), li kienet ippjanata li tixxandar dakinhar li tal-attentat fuq il-ħajja tal-President Ronald Reagan u kellu jiġi skedat mill-ġdid. 

Il-film li jmiss tiegħu kien ibbażat ukoll fuq dramm ta’ suċċess. *Agnes of God* (1985), ambjent f'kunvent tal-Quebec, li kellu bħala protagonisti lil Jane Fonda, Meg Tilly, u Anne Bancroft; dan irċieva tliet nominazzjonijiet għall-Oscar. Fl-1986, huwa mbagħad temm il-ftehim mal-produtturi tal-films Columbia Pictures, u minħabba l-imġieba tal-kap tal-produzzjoni David Puttnam. Wara d-diżgwid ma' Columbia, il-kumpanija tiegħu Yorktown Productions imxiet għal għand Metro-Goldwyn-Mayer fuq ftehim ta' tliet snin biex jidderieġi, jipproduċi u jiżviluppa films mill-istudjo, u tat lill-MGM id-dritt tal-ewwel rifjut fuq films li xtaq tagħmel. L-ewwel film li għamel taħt dan il-ftehim kien wieħed mill-aktar films romantiċi popolari li qatt saru. *Moonstruck* (1987), b'Cher fil-parti prinċipali, kien suċċess kummerċjali li ġabar tlett Oscars, fosthom l-Aqwa Attriċi għal Cher. Jewison irċieva wkoll it-tielet nominazzjoni tiegħu għall-Aħjar Direttur.

### 1988–2001

Għall-għaxar snin ta' wara, Jewison kompla jidderieġi films maħruġa minn studios ewlenin: *In Country* (1989), drama dwar veterani tal-Vjetnam u bint vittmi ta' dik il-gwerra; *Other People's Money* (1991), kummiedja soċjali dwar ir-regħba fis-snin tmenin; *Only You* (1994), kummiedja romantika ambjentata fl-Italja; u *Bogus* (1996), fantasija dwar tifel żgħir u l-ħabib immaġinarju tiegħu. Huwa serva wkoll bħala produttur għall-film *January Man* (1989), produttur eżekuttiv tal-film Kanadiż *Dance Me Outside*, u reġa' reġa' daħal fit-televiżjoni kemm bħala direttur kif ukoll bħala produttur, inkluż il-film bijografiku tat-TNT **'[[Geronimo (film tat-TV)|Geronimo]]**' (1993) u s-sensiela *The Rez* (1996–1998).

*[[The Hurricane (film tal-1999)|The Hurricane]]* (1999) kien it-tielet film ta’ Jewison li jesplora l-effetti tar-razziżmu, u jirrakkonta l-istorja tal-boxer Rubin “Hurricane” Carter, li kien ġie kkundannat għal qtil triplu fi New Jersey f’nofs is-sittinijiet, avolja kien bla ħtija. Denzel Washington rebaħ Golden Globe u kien nominat għall-Oscar interpretazzjoni tiegħu fil-parti ta’ Carter. Fl-1999, ix-xogħol ta’ Jewison ġie rikonoxxut mill-Academy of Motion Picture Arts and Science meta ngħata l-Irving G. Thalberg Memorial Award b'rikonoxximent tal-karriera kollha tiegħu. Jewison kompla jidderieġi u jipproduċi wara dan u l-aħħar film tiegħu kien it-thriller *The Statement* tal-2003, ibbażat fuq rumanz ta’ Brian Moore b’Michael Caine fil-parti prinċipali. Dik l-istess sena ġiet ippubblikata l-awtobijografija tiegħu *This Terrible Business Has Been Good to Me*, li hija jesprimi l-entużjażmu, il-konvinzjoni, u l-passjoni kreattiva li sostnew il-karriera tiegħu.

Fl-1999, idderieġa l-film tat-televiżjoni tal-HBO *Dinner with Friends* b’Andie MacDowell, Greg Kinnear, Toni Colette, u Dennis Quaid. Il-film kien ibbażat fuq id-dramm bl-istess isem ta' Donald Margulies. Jewison kien nominat għall-Primetime Emmy Award for Outstanding Television Movie.

Meta ddeskriva l-karatteristika ewlenija tal-films tiegħu, Jewison qal: "Irrid li n-nies jaraw lilhom infushom fil-films li nagħmel. Ma nieħux gost b'films ta' fejn m'hemmx dwar xiex taħseb"

## Ħajja personali

Norman Jewison u Margaret Ann Dixon iżżewġu fil-11 ta’ Lulju 1953. Hija mietet fis-26 ta’ Novembru, 2004, l-għada li għalqet 74 sena, f’Orangeville, Ontario, minn kawżi mhux żvelati. Kellhom tlett itfal u ħames neputijiet.

Bħala rikonoxximent tal-kontribuzzjonijiet tiegħu għall-arti, kif ukoll l-appoġġ sostnut tiegħu, Jewison ġie installat bħala Kanċillier tal-Victoria University fl-Università ta' Toronto fl-2004; huwa baqa' f'din il-kariga sa Ottubru 2010.

Fl-2010 Blake Goldring ta $1,000,000 lil Victoria University fl-Università ta’ Toronto biex jistabbilixxi programm speċjalizzat tal-arti liberali f’isem Jewison. Il-programm beda f'Settembru 2011 u laqa' inqas minn 30 student magħżula f'dik li ssejħet in-Norman Jewison Stream for Immagination and the Arts. Goldring kien iggradwa minn din l-iskola fl-1981.

Fl-2010 ukoll, Jewison iżżewweġ lil Lynne St. David, li kien beda joħroġ magħha fl-2008. Isimha miżżewġa huwa Lynne St. David–Jewison.

Norman Jewison miet fid-dar tiegħu f'Los Angeles fl-20 ta' Jannar 2024, fl-età ta' 97.

## Filmografija

### Film

**Produttur biss**

* *The Landlord* (1970)
* *Billy Two Hats* (1974)
* *The Dogs of War* (1980)
* *Iceman* (1984)
* *The January Man* (1989)

**Produttur eżekuttiv**

* *Dance Me Outside* (1994)

#### Bħala attur

### Televiżjoni

## Kisbiet u unuri

Jewison kien nominat għall-Academy Award for Best Director tliet darbiet fi tliet deċennji separati għal *In the Heat of the Night* (1967), *Fiddler on the Roof* (1971) u *Moonstruck* (1987). Huwa rebaħ ukoll is-Silver Bear għall-Aħjar Direttur fil-Festival tal-Films ta' Berlin u kiseb Lifetime Achievement Awards mid-Directors Guilds kemm tal-Kanada kif ukoll tal-Amerika. Huwa rebaħ ukoll il-PremjuBAFTA .

## Referenzi

## Ħoloq esterni

* Il-Kollezzjoni Norman Jewison fil-Librerija tal-Università ta’ Victoria fl-Università ta’ Toronto fiha ritratti u materjali pubbliċitarji, karti u korrispondenza, skripts tal-ġbid u skedi għal films diretti jew prodotti minn Jewison bejn l-1975 u l-2003.
* Ordni tal-Kanada
*   
* Artikolu fuq thecanadianencyclopedia.ca
* Arkivji Diġitali CBC: Master Storyteller Norman Jewison