Manwel Dimech

**Manwel Dimech** (Valletta, 25 ta' Diċembru 1860 – Lixandra, 17 ta' April 1921) kien l-ikbar riformatur soċjali ta' Malta kolonja, filosfu, ġurnalist, u awtur.

## Tfulija

Bin Karmenu u Evanġelista mwielda Zammit, Manwel Dimech twieled il-Belt Valletta, fi triq San Ġwann, ħdejn il-Knisja ta' Ġieżu, f'faqar kbir. Tgħammed dakinhar stess fil-Knisja ta' San Pawl. Kien it-tielet wild fost ħames ulied. Ommu kellha erbat itfal oħra mill-ewwel żwieġ tagħha ma' Salvu Testa li ħallieha armla meta kien għad kellha 17-il sena. 7 xhur wara l-mewt ta' Testa żżewġet lil Karmenu, missier Manwel Dimech, li miet hu wkoll 19-il sena wara, ta' 37 sena. Il-familja Dimech kienu joqogħdu f'kamra waħda ġo kerrejja li fiha kienu jgħixu 14-il familja, madwar 60 ruħ. Meta kellu 4 snin marru joqogħdu Santa Venera u iktar tard Ta' Paris, Birkirkara.

## Fil-ħabs

Wara l-mewt ta' missieru, Dimech beda jagħmilha ma' tfal tamparu u ikbar minnu li qabbduh it-triq tal-kriminalità. F'ħames snin spiċċa l-ħabs disa' darbiet.
# 1874. Kien għad kellu 13-il sena. Ma' żewġt itfal daqsu seraq xkora ta' 5 soldi. Weħel jumejn ħabs. 
# 1874. 4 xhur wara, għamel serqa ma' żewġ żgħażagħ ta' 17-il sena f'dar f'San Ġiljan f'oġġetti b'valur ta' sterlina u 9 dinari. Weħel sena ħabs. 
# 1875. 6 xhur wara, akkużat b'għażż u vagabondaġġ. 20 jum ħabs. Ipprova jaħrab. 3 ijiem oħra ħabs fuq ħobż u ilma. 
# 1876. 6 xhur wara, seraq 8 xkejjer tal-pannu b'valur ta' 8 xelini. 20 jum ħabs. 
# 1877. 3 ġimgħat wara, reġa' seraq 3 xkejjer tal-pannu b'valur ta' 3 xelini u 4 soldi. 3 xhur ħabs b'xogħol iebes. 
# 1877. Xahar wara, żewġ qomos b'valur ta' 2 xelini. 3 xhur ħabs b'xogħol iebes. 
# 1877. Xahar wara, inqabad jipprova jisraq minn dar u minn kaxxa tal-flus minn niċċa. 20 jum ħabs. 
# 1877. Ġimagħtejn wara, akkużat b'għażż u vagabondaġġ. Xahar ħabs u 5 liri multa. Flok il-multa għamel xahar ieħor ħabs. F'dawn ix-xahrejn bis-saħħa tal-Kappillan tal-Ħabs beda jitgħallem jaqra. 
# Nhar it-3 ta' Frar 1878, Dimech u ħabibu Ġużi Azzopardi kienu involuti fi ġlieda l-Furjana li fiha nqatel ċertu Pawlu Genuis. Tawh 20 sena ħabs li tnaqqsulu għal 12-il sena ħabs b'xogħol iebes. Azzopardi nqatgħetlu għal mewt u Dimech ma spiċċax l-istess għax kien taħt l-età. Fil-ħabs sar iħobb il-kotba u beda jinteressa ruħu fil-politika. Huwa sar awto-didatta imma għenuh ħafna żewġ qassisin Protestanti: Rev. George Wisely u Kappillan Presbiterjan. Tgħallem sew il-Malti, l-Ingliż, it-Taljan, il-Franċiż u l-Ġermaniż. 
# 1891. Instab ħati ta' falsifikazzjoni ta' flus u reżistenza. 9 snin ħabs li tnaqqsulu għal sitt snin u nofs. Din id-darba fil-ħabs waqa' f'dipressjoni kbira tant li bagħtuh xahar il-manikomju. Il-ħabs beda jitmexxa minn Giorgio Barbaro, bniedem korrott għall-aħħar u protett minn Strickland, li mbagħad fl-1904 kien tkeċċa minn direttur tal-ħabs ħabba serq. Dimech beda jikteb kull ma kien qed jiġri fil-ħabs b'mod speċjali l-piena tal-mewt inġusta li kienet ingħatat lil Rużar Mizzi, magħruf bħala l-Lajs.

Nhar il-31 ta' Lulju 1897, Dimech ħareġ mill-ħabs għall-aħħar darba. Kellu 36 sena li 20 minnhom kien qattagħhom fil-ħabs. Meta ħareġ mill-ħabs it-tieni darba kien bniedem mibdul. Mar jgħix ma' ommu Birkirkara, li kellha tmut 3 snin wara. 

## Il-Bandiera tal-Maltin u ġurnali oħra

Fi tmiem is-sajf tal-1897 Dimech mar ikellem lil Sigismondo Savona, il-mexxej tal-Partit Riformista, fuq l-abbużi li kienu jsiru fil-ħabs minn Barbaro. Savona qajjem il-każ fil-Kunsill tal-Gvern biex jinħatar kumitat li jistħarreġ il-każ imma l-mozzjoni tiegħu m'għaddietx. Sena wara saret inkjesta mill-Gvern fuq abbużi minn gwardjani fil-ħabs. Dimech xehed fl-inkjesta u 3 gwardjani ġew sospiżi.

Nhar it-8 ta' Jannar 1898, Dimech beda joħroġ ġurnal ġdid ta' kull nhar ta' Sibt, bl-isem "Il-Bandiera tal-Maltin" li fiha beda jesprimi l-fehmiet progressivi u radikali tiegħu. Heddewh li joqtluh u għamlulu *frame-up* billi ħbewlu l-flus foloz fid-dar fejn kien jgħix ma' ommu. Imma Dimech kien determinat li jbiddel il-qagħda li kienu fiha l-Maltin: 

B' *Il-Bandiera tal-Maltin* kellu suċċess mhux ħażin. Imma Dimech ried jilħaq ukoll lill-barranin u lill-Maltin li kienu jippreferu jaqraw b'ilsna barranin, u allura beda joħroġ il-ġurnali *La Guerra* u *The Bugler*. Għal 3 xhur ħareġ ukoll gazzetta letterarja bl-isem *Il-Ġurnal tal-Għorrief*.

## Għalliem u t-twaqqif ta' Ix-Xirka tal-Imdawlin
Fl-1898 ukoll Dimech fetaħ skola fi Triq Brittanja, il-Belt li fiha beda jgħallem il-lingwi u beda jissejjaħ il-Professur Dimech. Fl-1903 Dimech żar Montenegro għal kważi 3 ġimgħat biex jistudja s-sitwazzjoni politika u soċjali ta' hemmhekk. Mar darbtejn fl-Italja ta' fuq, l-iktar Ġenova, Milan u Turin, fejn b'kollox qatta' kważi 4 snin. Hemmhekk Dimech iffamiljarizza ruħu mal-movimenti tal-ħaddiema u t-*trade unions*. Ħa interess kbir fir-relazzjonijiet bejn Stat u Knisja li kienu qegħdin ibaqbqu dak iż-żmien fl-Italja. Reġa' lura Malta mħeġġeġ u lest biex iġib il-bidliet soċjali li kienu jħammem fuqhom għal tant snin.

Nhar it-22 ta' Ottubru 1911 waqqaf formalment *Ix-Xirka tal-Imdawlin*, b'laqgħa pubblika f'Raħal Ġdid. Din kienet għaqda li tiġġieled għad-drittijiet tal-ħaddiema, skola għall-adulti, u partit politiku fl-istess ħin. Permezz tagħha Dimech ried jinfluwenza s-soċjetà Maltija. Żgħażagħ idealisti u persuni ħerqana għall-bidla daħlu f'din ix-Xirka, mhux biss foqra iżda wkoll persuni mill-klassi tan-nofs u l-klassi l-għolja.

## Manwel Dimech u Dun Ġorġ Preca
Fl-istess żmien li Dimech kien taħt l-attenzjoni tal-awtoritajiet ekkleżjastiċi, anke Dun Ġorġ Preca u s-soċji tal-MUSEUM kienu ssuspettati minn ħafna fil-ġerarkija tal-Knisja. Manwel Dimech fl-istess żmien ifaħħarhom u jirreferi għalihom bħala "appostli".

### "Alla mhux Bambin"
Mark Montebello jikteb hekk:
 

### Xebh bejn Manwel Dimech u Dun Ġorġ?
Dr. Ronald Sultana, Dekan tal-Fakulta tal-Edukazzjoni fl-Università ta' Malta, u ex-soċju tal-MUSEUM, iddedika l-ktieb tiegħu *Inside/Outside Schools: Towards a Critical Sociology of Education in Malta* lil Dun Ġorġ Preca u lil Manwel Dimech għax fi kliemu 

 
Fl-2007, l-ex Priministru Alfred Sant kiteb hekk:

## Ikkundannat mill-Knisja

L-ewwel twissija mill-Knisja lil Dimech ġiet fl-1900 meta nqara editt fil-knejjes kollha ta' Malta li fiha l-Isqof Pietru Pace ikkundanna l-kitba ta' Dimech li fiha kkritika kardinal Ingliż li kien faħħar x'kienu qed jagħmlu l-Ingliżi fil-gwerra kontra l-Boeri fl-Afrika t'Isfel. Iżda Dimech baqa' bl-istess fehma u reġa' kiteb kontra l-massakri Ingliżi.

Nhar il-11 ta' Ottubru 1911, inqrat pastorali kontra Dimech li kkundannat Ix-Xirka tal-Imdawlin u l-Bandiera tal-Maltin għax permezz tagħhom Dimech kien qed jiżra' ideat soċjalisti bħal li n-nisa "jkunu f'kollox bħall-irġiel... u li għandhom l-istess drittijiet fis-soċjetà, ħaġa li hi kontra t-tagħlim tal-Iskrittura Mqaddsa u kontra l-Vanġelu u kontra kull bażi tal-ordni soċjali" u li "l-membri tax-Xirka ma jqisu lil ħadd kbir jekk mhux biss Dak li hu kbir għal kollox, b'tali mod li tiġi esluża indirettament kull awtorità tad-dinja."

Nhar it-23 ta' Ottubru 1911, l-awtoritajiet tal-Knisja skumnikawh u l-iskomunika nqrat fil-knejjes kollha ta' Malta. Fost ir-raġunijiet tal-iskomunika kien hemm li Dimech irribella għall-Pastorali tal-11 ta' Ottubru "billi qal li kienet mimlija gideb u falzitajiet u fittex li jirredikola t-twissijiet tajba li kellha ġo fiha" u "għax dawk li mhumiex attenti u dawk li malajr jitgħawru jistgħu faċilment jieħdu skandlu." Nhar il-21 ta' Jannar 1912 Dimech ġie mħaġġar hu u sejjer Ħal Qormi biex ikellem lin-nies, wara li kienu inċitati mill-Kappillan ta' San Ġorġ. Herbert Ganado jgħid hekk:

Nhar l-1 ta' Diċembru 1912, il-Knisja neħħiet il-piena tal-iskomunika minn fuq Manwel Dimech.

## L-eżilju f'Lixandra u l-mewt

Nhar il-31 ta' Awissu 1914, l-awtoritajiet Ingliżi arrestawh bl-akkuża li kien qed ixewwex kontrihom u eżiljawh Lixandra, l-Eġittu. Manwel Dimech miet nhar is-17 ta' April 1922, fil-kamp ta' konċentrament Tork ta' Sidi Bishr f'Lixandra, erba' snin wara li l-Ewwel Gwerra Dinjija kienet spiċċat u l-priġunieri tal-gwerra nħelsu. Diversi awtoritajiet, fosthom Winston Churchill li kien Segretarju tal-Istat għall-Kolonji, talbu għall-ħelsien tiegħu iżda l-Gvernatur Plumer ma tax il-permess biex l-eżiljat jirritorna Malta. Mark Montebello, studjuż fuq Dimech, isemmi l-possibiltà li Dimech miet f'Malta. Il-qabar tiegħu qatt ma nstab. Ir-ritratt magħruf ta' Juan Mamo fuq il-qabar ta' Dimech fl-Eġittu huwa falz, jew kif jgħid Montebello, frott ta' nuqqas ta' ftehim.  

## Awtur

Dimech kiteb bosta kotba tal-grammatika għat-tagħlim tal-lingwi, u numru ta' poeżiji bil-Malti u bit-Taljan. Fi żmienu ħafna Maltin kienu illitterati. Dimech ra fil-Malti wieħed mill-isbaħ ilsna tad-dinja u l-aqwa għodda biex bih jgħallem lill-poplu u jġib qawmien politiku u soċjali. Fost il-kotba tiegħu nsibu:
* **L-Għalliem tiegħu f'Ilsien Taljan** (1897) f'faxxikli
* **Majsi Cutajar** (1898) rumanz qasir fuq Mattew Falzun
* **Il-Kelliem Ingliż** (1902) - l-iktar ktieb ta' Dimech li nbiegħ, anke f'pajjiżi oħra fejn kien hemm emigranti Maltin - ktieb għal min irid jibda jitgħallem l-Ingliż
* **Un Nuovo Dio** (1904) poema satirika bit-Taljan - kitibha taħt l-isem Eusebio degli Allori
* **Ivan u Prescovia** (1905) rumanz - l-aqwa xogħol letterarju tiegħu
* **Il-Kelliem tal-Erbat Ilsna** (1907) - biex Malti jitgħallem jitħaddet l-Ingliż, it-Taljan u l-Franċiż
* **I suicidi** (1911) operetta bit-Taljan
* **Is-Sisien tax-Xirka Maltija** (1914).

Minbarra dawn il-kotba, Dimech kiteb ħafna kotba oħra ta' tagħlim li qatt ma stampahom. Kien beda jaqleb ukoll il-Bibbja għall-Malti.

## Għarfien wara mewtu

Ghal ħafna snin wara mewtu lil Manwel Dimech ħadd ma kien ifakkru. Ġeraldu Azzopardi, il-professur Henry Frendo, il-Prim Ministru Dom Mintoff, li fl-1976 ried li jsir monument tiegħu quddiem Kastilja, u Patri Dr. Mark Montebello taw sehem kbir biex Manwel Dimech jingħata l-għarfien li jistħoqqlu.
### Ġeraldu Azzopardi
F'Ġunju 1956, Ġeraldu Azzopardi, taħt l-isem "Xwejjaħ", beda jxandar sensiela ta' 12-il artiklu fil-ġurnal Laburista *Is-Sebħ* bl-isem "Meta l-poplu kien ġwejjed". Azzopardi kien sema' bih mingħand zijuh, Peppi Dalli. Dawn l-artikli ġabu reazzjoni mill-ġurnal tal-Azzjoni Kattolika *Leħen is-Sewwa*. Fl-1975 Azzopardi ppubblika *X'Ġarrab Manwel Dimech* u fl-1978 *Għejdut Manwel Dimech*. 
### Henry Frendo
Henry Frendo kien għażel lil Manwel Dimech bħala t-tema tat-teżi tiegħu għal-lawrija. F'Jannar 1971, Frendo beda jikteb għadd ta' artikli dwar Dimech f' *Il-Ħajja* ,li tagħha kien editur. L-Arċisqof Mikiel Gonzi ma riedx li dawn l-artikli jibqgħu jidhru u hekk ġara. Fl-1971 Frendo pprubblika t-teżi tiegħu bl-Ingliż fuq Dimech bl-isem *Birth Pangs of a Nation*. Fl-1978 ippubblikaha bil-Malti fil-ktieb *Lejn Tnissil ta' Nazzjon*. 
### Mark Montebello
Fl-2004, il-patri Dumnikan studjuż Mark Montebello ħareġ il-bijografija monumentali **Dimech**, ktieb ta' 576 paġna b'daqs kbir ta' 280 X 198 millimetri. Fl-2006, ħareġ edizzjoni mqassra tal-ktieb bl-isem "Jien Manwel Dimech" li fih jistħajjel lil Dimech qed jirrakkonta ħajtu fl-ewwel persuna lill-qarrej. Fl-2010 ħareġ is-CD "Manwel Dimech - Fi Kliemi". Montebello jsostni l-Knisja f'Malta għandha tagħmel apoloġija lil Manwel Dimech għall-mod kif trattatu.

### Monument
Nhar l-1 ta' Mejju 1976 inkixef il-monument ta' Manwel Dimech, xogħol sabiħ tal-iskultur Anton Agius, fil-pjazza ta' quddiem Kastilja mill-Ministru Lorry Sant.
### Pont u Toroq
Il-Gvern Laburista ta' Mintoff kien semma l-Pont tas-'Sliema Regional Road Project' (ta' fuq San Ġiljan) Pont Manwel Dimech. Kien tbierek mill-Arċisqof Mikiel Gonzi. Fl-istess żmien il-Bank Ċentrali kien ħareġ munita bix-xbieha tiegħu. Hemm toroq imsemmijin għalih f'Tas-Sliema u Ħal-Għaxaq.
### Il-Partit Laburista
Ta' kull sena, f'jum mewtu nhar is-17 t'April jew f'xi ġurnata qrib, il-Partit Laburista jfakkar lil Manwel Dimech b'ċerimonja sempliċi fuq il-monument tiegħu quddiem Kastilja u b'diskors tal-mexxej tal-Partit.
### Musical "Manwel! Manwel! - Il-Bandiera tal-Maltin"
F'Awissu 2000, il-Partit Laburista tella' l-musical oriġinali "Manwel! Manwel! - Il-Bandiera tal-Maltin" bħala l-avveniment ewlieni tal-festival "Iljieli Mediterranji" fil-fdalijiet tat-Teatru Rjal. Il-musical b'kitba u direzzjoni ta' Narcy Calamatta, lirika ta' Ray Mahoney u mużika ta' Dominic Galea kellu attendenza kbira u ntlaqa' ferm tajjeb. Il-kantant Lawrence Gray kien interpreta l-parti ta' Dimech tifel u żagħżugħ u ta wkoll il-vuċi għall-kant ta' Dimech adult. Dan il-musical ittella' wkoll mill-Għaqda Kulturali Maltija f'Sydney l-Awstralja fl-2004.
### Wirt
Fl-1988 fuq TVM kien intwera l-ewwel telefilm tax-xorta tiegħu, bl-isem "Wirt" li fih Lino Grech kien interpreta l-parti ta' Manwel Dimech.
### Dokumentarju
Il-Kumpanija *Where's Everybody* ipproduċiet dokumentarju ta' sagħtejn maqsum f'żewġ partijiet fuq Manwel Dimech fis-sensiela *Bijografiji* li xxandar fuq TVM f'April 2010. Id-dokumentarju kien jinkludi siltiet minn intervisti ma' Mark Montebello u Henry Frendo u siltiet mill-musical "Manwel! Manwel! - Il-Bandiera tal-Maltin".

## Ħoloq esterni

* Il-Filosofija ta' Manwel Dimech
* Dettalji bijografiċi fuq Manwel Dimech
* Filosofija f'Malta