Yazd

**Yazd** (bil-Persjan: یزد [jæzd]), li qabel kienet magħrufa bħala **Yezd**, hija l-belt kapitali tal-Provinċja ta' Yazd, fl-Iran. Il-belt tinsab 270 kilometru (170 mil) fix-Xlokk ta' Esfahan. Skont iċ-ċensiment tal-2016, il-popolazzjoni tal-belt kienet ta' 529,673 ruħ. Fl-2017 il-belt storika ta' Yazd tniżżlet fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.

Minħabba ġenerazzjonijiet sħaħ ta' adattamenti fl-ambjent ta' deżert tal-madwar, Yazd għandha arkitettura Persjana unika. Hija mlaqqma bħala l-"Belt tat-Torrijiet tar-Riħ" (bil-Persjan: شهر بادگیرها, b'ittri Rumani: *Shahr-e Badgirha*) minħabba l-bosta eżempji ta' torrijiet tar-riħ fil-belt. Hija magħrufa sew ukoll għat-tempji tan-nar tagħha taż-Żoroastrijaniżmu, għall-*ab anbars* (ċisterni), għall-*[[Qanat|qanats]]* (kanali taħt l-art), għall-*yakhchal* (postijiet tat-tkessiħ), għall-artiġjanat Persjan, għad-drappijiet minsuġa bl-idejn (*termeh* Persjan), għall-insiġ tal-ħarir, għall-ħelu Persjan qisu tajjar, u għad-dolċeriji antiki tagħha. Yazd hija magħrufa wkoll bħala l-Belt tar-Roti, minħabba l-istorja antka tagħha ta' ċiklisti, u l-ogħla għadd ta' roti *per capita* fl-Iran. Huwa rrapportat li l-kultura tar-roti fl-Iran oriġinat f'Yazd bħala riżultat tal-kuntatt mal-viżitaturi u mat-turisti Ewropej f'dan l-aħħar seklu.

## [[Etimoloġija]]
*Yazd* tfisser "safja" u "sagra"; il-Belt ta' Yazd tfisser il-"Belt Sagra [jiġifieri ta' Alla]". Fl-imgħoddi l-belt kienet magħrufa wkoll bħala **Kath** jew **Isatis**.

## Storja
L-evidenza arkeoloġika 12-il kilometru fit-Tramuntana ta' Yazd tissuġġerixxi li l-inħawi ilhom popolati minn żmien l-Imperu Akemenid (550 Q.K.-330 Q.K.). Fl-*Istorja Naturali* tiegħu, Plinju x-Xiħ (li miet fid-79 W.K.) isemmi raħal fl-Imperu Partiku (247 Q.K.-224 AD) jismu "Issatis", li x'aktarx kien marbut mal-isem ta' Asagarta/Istachae/Sagartjani. B'hekk, xi studjużi ssuġġerew li isem Yazd oriġina minn Issatis (trażlitterata wkoll bħala Isatichae, Ysatis jew Yasatis), u li dan l-isem tal-aħħar beda jintuża fi żmien il-Medjani jew l-Akemenidi.

Iż-żona li tinkludi lil Yazd bdiet tikseb prominenza għall-ewwel darba fl-Antikità Aħħarija, l-iktar taħt l-Imperu tas-Sassanidi (224-651). Taħt Yazdegerd I (li rrenja bejn it-399 u l-420), ġiet stabbilita zekka f'Yazd (bil-marka taz-zekka "YZ" fuq il-muniti), li turi kemm il-belt kienet kisbet importanza. Skont il-kronaka Persjana l-ġdida *Tarikh-i Yazd* ("L-Istorja ta' Yazd") tal-1441, Yazd ġiet stabbilita mill-ġdid minn "Yazdegerd, iben Bahram", jiġifieri Yazdegerd II (li rrenja fl-438-457). Il-kelma *yazd* tfisser Alla. Wara l-ħakma Musulmana tal-Persja, bosta Żoroastrijani wettqu migrazzjoni lejn Yazd mill-provinċji ġirien. Permezz tal-ħlas ta' imposta, Yazd tħalliet tibqa' Żoroastrijana anke wara l-ħakma, u l-Iżlam sar ir-reliġjon dominanti tal-belt maż-żmien biss.

Minħabba l-pożizzjoni remota tagħha fid-deżert u d-diffikultà tal-aċċess, Yazd fil-biċċa l-kbira ma ġietx affettwata minn battalji kbar u mill-qerda u t-tifrik tal-gwerra. Pereżempju, kienet post għall-kenn għal dawk li kienu jaħarbu mill-qerda f'partijiet oħra tal-Imperu Persjan matul l-invażjoni tal-Mongoli. Fl-1272 Marco Polo żar il-belt u enfasizza l-industrija tal-insiġ tal-ħarir fin tal-belt. Fil-ktieb *Il-Vjaġġi ta' Marco Polo*, huwa ddeskriva lil Yazd b'dan il-mod:Hija belt twajba u nobbli, u għandha kummerċ kbir. Hawnhekk jinsġu kwantitajiet ta' tessut partikolari tal-ħarir magħruf bħala ta' Yazd, li l-merkanti jieħdu f'bosta kwartieri biex jiddisponu minnu. Meta tiġi biex titlaq minn din il-belt biex tkompli l-vjaġġ tiegħek, iddum tivvjaġġa għal sebat ijiem fil-pjanuri kbar, u ssib il-kenn jilqgħek fi tliet postijiet biss. F'din it-triq hemm ħafna boskijiet fini li jipproduċu t-tamal, pjuttost aċċessibbli; u fihom wieħed jista' jikkaċċja u jiddeverti bl-arti tal-falkunerija, peress li hemm bosta ħaġliet u summien, kif ukoll abbundanza ta' annimali tal-kaċċa; b'hekk il-merkanti li jgħaddu minn hemm jistgħu jgħaddu ż-żmien b'diversi modi. Hemm ukoll ħmir selvaġġi, ħlejqiet tassew ħelwin. U fl-aħħar, wara dawk is-sebat ijiem ta' vvjaġġar fil-pjanura, tasal f'renju fin imsejjaħ Kerman. (traduzzjoni mhux uffiċjali)

Għal żmien qasir, Yazd kienet il-belt kapitali tad-dinastija Mużaffarida fis-seklu 14, u ġiet assedjata bla suċċess fl-1350-1351 mill-Inġuwidi taħt Shaikh Abu Ishaq. Il-Moskea tal-Ġimgħa (jew Kongregazzjonali), x'aktarx l-ikbar attrazzjoni arkitettonika tal-belt, kif ukoll binjiet importanti oħra, imorru lura għal dan il-perjodu. Matul id-dinastija Qajar (is-seklu 18), il-belt ġiet immexxija mill-Khan Bakhtiari.

Taħt it-tmexxija tas-Safavidi (is-seklu 16), xi nies wettqu migrazzjoni minn Yazd u insedjaw żona li llum il-ġurnata tinsab fil-fruntiera bejn l-Iran u l-Afganistan. L-insedjament, imsejjaħ Yazdi, kien jinsab f'dik li issa hija magħrufa bħala l-belt ta' Farah fil-provinċja bl-istess isem fl-Afganistan. Sal-lum il-ġurnata, in-nies minn dawn l-inħawi jitkellmu b'aċċent li jixbah ħafna lil dak tal-poplu ta' Yazd.

Waħda mill-affarijiet notevoli dwar Yazd hi l-kultura tagħha ċċentrata fuq il-familja. Skont l-istatistika uffiċjali mill-Organizzazzjoni Nazzjonali għar-Reġistru Ċivili tal-Iran, Yazd hija fost it-tliet bliet bl-iżjed rata baxxa ta' divorzji fl-Iran.

## Sit ta' Wirt Dinji
Il-Belt Storika ta' Yazd ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2017.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (iii) "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-kriterju (v) "Eżempju straordinarju ta' insedjament uman tradizzjonali, ta' użu tal-art jew ta' użu tal-baħar, li jirrappreżenta kultura (jew kulturi), jew interazzjoni umana mal-ambjent, speċjalment meta jkun sar vulnerabbli minħabba l-impatt ta' bidla irreversibbli".

## Demografija

### Lingwa u gruppi etniċi
Il-maġġoranza tan-nies f'Yazd huma Persjani. Jitkellmu bil-Persjan b'aċċent ta' Yazd, li huwa differenti mill-aċċent Persjan ta' Tehran.

### Reliġjon
Il-biċċa l-kbira tan-nies f'Yazd huma Musulmani Xiiti. Yazd hija belt konservattiva, tradizzjonalista u tassew reliġjuża. Diversi tradizzjonijiet tal-belt huma marbuta ma' festi u okkażjonijiet Musulmani tal-ġemgħa, li b'mod prinċipali huma purċissjonijiet imsejħa *azadari* li jsiru biex ifakkru l-avvenimenti li esperjenzaw il-martri Iżlamiċi ewlenin u figuri importanti oħra. Dawn l-avvenimenti pubbliċi kbar ħolqu sensiela ta' spazji, li peress li l-biċċa l-kbira huma qrib monumenti urbani importanti, jintużaw fi żminijiet oħra bħala ċentri li minnhom il-viżitaturi jistgħu jesploraw l-attrazzjonijiet prinċipali tal-belt.

Fil-belt hemm popolazzjoni mdaqqsa ta' Żoroastrijani. Fl-2013, Sepanta Niknam ġie elett fil-kunsill tal-belt ta' Yazd u sar l-ewwel kunsillier Żoroastrijan fl-Iran. Is-santwarju ta' Pir-e-Naraki huwa waħda mid-destinazzjonijiet importanti tal-pellegrinaġġi Żoroastrijani, fejn issir kongregazzjoni annwali u matul is-sena jsiru żjarat frekwenti; is-santwarju issa sar attrazzjoni turistika tal-belt ukoll. Il-ġrajja tal-aħħar prinċep Persjan li żar Yazd qabel il-wasla tal-Iżlam iżżid l-importanza tas-sit. Tali trasformazzjoni seħħet diversi drabi.

Fl-imgħoddi kien hemm ukoll komunità relattivament kbira ta' Lhud f'Yazd, madankollu, wara l-ħolqien ta' Iżrael, bosta marru jgħixu hemmhekk għal raġunijiet differenti. L-eks President ta' Iżrael Moshe Katsav huwa eżempju minnhom.

### Popolazzjoni
Skont iċ-ċensiment tal-2006, il-popolazzjoni tal-belt ta' Yazd kienet ta' 423,006 ruħ f'114,716-il unità domestika. Skont iċ-ċensiment ta' wara, tal-2011, il-popolazzjoni tal-belt kienet ta' 486,152 ruħ f'141,572 unità domestika. Fiċ-ċensiment tal-2016, il-popolazzjoni żdiedet għal 529,673 ruħ f'158,368 unità domestika.

Fi żmien il-Qajar, parti kbira mit-tribù Kord-Qeshlaqi Kurda f'Piranshahr fil-Majjistral tal-Iran ġiet ittrasferita lejn il-bliet ta' Yazd u ta' Mehriz u l-kwartieri tagħhom imsejħa "Kordmahaleh" għadhom preżenti fil-partijiet l-iktar antiki taż-żewġ bliet.

## Siti storiċi
Yazd hija ċentru importanti tal-arkitettura Persjana. Minħabba l-klima tagħha, għandha wieħed mill-ikbar networks ta' *qanats* (sistemi tal-provvista tal-ilma taħt l-art) fid-dinja, u l-bennejja tal-*qanats* minn Yazd jitqiesu bħala dawk bl-ikbar ħiliet fl-Iran.

Sabiex jindirizzaw is-sjuf estremament sħan, bosta binjiet antiki f'Yazd għandhom torrijiet tar-riħ mill-isbaħ kif ukoll żoni kbar taħt l-art.

Il-belt fiha wkoll eżempji mill-aqwa ta' *yakhchals*, li kienu jintużaw għall-ħżin tas-silġ mill-glaċieri fil-muntanji fil-qrib. Yazd hija wkoll waħda mill-ikbar bliet li nbniet kważi għalkollox mit-tajn.

Il-wirt ta' Yazd bħala ċentru taż-Żoroastrijaniżmu huwa importanti wkoll. Fil-periferiji hemm Torri tas-Silenzju, u l-belt għandha *ateshkadeh* b'ħuġġieġa li jingħad li ilha mixgħula kontinwament mill-470 W.K. Iż-Żoroastrijani huma minoranza sinifikanti tal-popolazzjoni tal-belt, madwar 20,000-40,000 ruħ jew 5 sa 10 fil-mija.

Il-mawżolew tal-brikks tas-seklu 11 u s-santwarju ta' Davāzdah Imām huwa l-eqdem binja fil-belt.

Mibnija fis-seklu 12 u għadha tintuża, il-Moskea tal-Ġimgħa ta' Yazd hija eżempju tal-ifjen mużajk Persjan u ta' arkitettura eċċellenti. Il-minareti tagħha huma l-ogħla fil-pajjiż. Qrib il-moskea hemm ukoll il-Qabar ta' Sayyed Rukn ad-Din.

## Ġeografija

### Klima
Yazd għandha klima sħuna tad-deżert (*BWh* skont il-klassifikazzjoni klimatika ta' Köppen). Hija l-iżjed belt kbira niexfa fl-Iran, b'preċipitazzjoni fis-sena ta' 60 millimetru (2.4 pulzieri) u 14-il jum biss bil-preċipitazzjoni. It-temperaturi tas-sajf spiss jaqbżu l-40 °C (104 °F) meta x-xemx tkun fl-aqwa tagħha, b'umdità baxxa. Anke billejl, it-temperaturi fis-sajf ikunu pjuttost għoljin. Fix-xitwa, il-jiem jibqgħu miti u xemxin, iżda filgħodu l-arja u s-sħab baxx jikkawżaw temperaturi kesħin li xi kultant jinżlu sew taħt iż-0 °C (32 °F).

## Ekonomija
Yazd minn dejjem kienet magħrufa għall-kwalità tal-ħarir u tat-twapet tagħha u llum il-ġurnata l-belt hija waħda miċ-ċentri industrijali tal-Iran għall-produzzjoni tat-tessuti. Hemm ukoll industrija konsiderevoli taċ-ċeramika u tal-materjali tal-kostruzzjoni, kif ukoll tad-dolċeriji u tal-ġojjellerija. Parti sinifikanti mill-popolazzjoni tal-belt hija impjegata f'industriji oħra, inkluż l-agrikoltura, il-produzzjoni tal-prodotti tal-ħalib, il-metallurġija, u l-manifattura tal-makkinarju. Hemm għadd ta' kumpaniji involuti fl-industrija dejjem tikber tat-teknoloġija informatika, l-iktar fil-manifattura ta' materjali primarji bħal kejbils u konnetturi. Attwalment, Yazd tospita l-ikbar manifattur tal-fibra ottika fl-Iran.

Id-dolċeriji ta' Yazd huma magħrufa sew fl-Iran kollu u ilhom sors ta' turiżmu għall-belt. Il-ħwienet tad-dulċiera (*khalifehs* jew esperti) iżommu r-riċetti tagħhom sigrieti, u ħafna baqgħu jaħdmu f'negozju privat tal-familja għal bosta ġenerazzjonijiet. Il-baklava, il-ghotab u l-pashmak huma l-iżjed ħelu popolari fil-belt.

Fis-sena 2000, infetaħ il-Mużew tal-Ilma ta' Yazd li għandu għall-wiri reċipjenti tal-ħżin tal-ilma u teknoloġiji storiċi marbuta mal-ilma.

Yazd wessgħet iż-żoni industrijali tagħha mis-snin 80 tas-seklu 20. Bis-saħħa ta' mill-inqas tliet żoni industrijali prinċipali, b'iktar minn 70 fabbrika f'kull waħda, Yazd saret waħda mill-iżjed bliet avvanzati teknoloġikament tal-Iran.

## Trasport
Apparti li hija kkollegata mal-bliet Iranjani ewlenin permezz tal-Linji Ferrovjarji Iranjani, Yazd hija moqdija wkoll mill-Ajruport ta' Shahid Sadooghi.

## Politika

### Lista ta' sindki ta' Yazd

* Eskandar Aslani (għall-ħabta tal-1979);
* Muhammad-Ali Vahdati;
* Ali-Akbar Farshi;
* Muhammad-Hassan Khorshidnam;
* Hosseyn A'laii;
* Muhammad-Mahdi Sherafat;
* Ali-Akbar Aramun;
* Morteza Shayeq;
* Ali-Akbar Mirvakili;
* Mohammad Azim Zadeh (għall-ħabta tal-2017).

## Residenti famużi

* Mohammad Khatami, eks President tal-Iran, li twieled f'Ardakan;
* Mohammad Ali Jafari, kmandant tal-Armata tal-Gwardjani tar-Rivoluzzjoni Iżlamika tal-Iran;
* Mohammad Reza Aref, Viċi President tal-Iran mill-2001 sal-2005;
* Mirza Mohammad Farrokhi Yazdi, poeta u politiku;
* Vahshi Bafghi, poeta;
* Habibollah Bitaraf, eks Ministru għall-Enerġija;
* Moshe Katsav, eks President ta' Iżrael;
* Mohammad-Ali Eslami Nodooshan, awtur Iranjan;
* Mehdi Azar Yazdi, awtur tal-istejjer tat-tfal;
* Reza Amrollahi, Kap tal-Organizzazzjoni tal-Enerġija Atomika tal-Iran bejn l-1981 u l-1997;
* Iraj Afshar, biblijografu, storiku u figura ikonika fil-qasam tal-istudji Persjani;
* Ahmad Fardid, filosfu Iranjan prominenti u professur iddedikat u ta' ispirazzjoni;
* Sharaf ad-Din Ali Yazdi, storiku Persjan tas-seklu 15;
* Zia'eddin Tabatabaee, politiku Iranjan u Prim Ministru tal-Iran;
* Reza Ardakanian, professur, politiku u eks Ministru għall-Enerġija tal-Iran;
* Sems Kesmai, poeta;
* Ardeshir Jamshid Khosraviani, newrokirurgu Iranjan prominenti u tabib iddedikat u ta' ispirazzjoni.

## Edukazzjoni

L-Università ta' Yazd ġiet stabbilita fl-1988. Għandha kulleġġ tal-arkitettura speċjalizzat fl-arti u fl-arkitettura Persjani tradizzjonali. Yazd u l-irħula tal-madwar fihom l-istituti tal-edukazzjoni għolja li ġejjin:

* l-Istitut tax-Xjenza u r-Riċerka ta' Yazd;
* l-Università ta' Yazd;
* l-Università Shahid Sadoughi tax-Xjenzi Mediċi u s-Servizzi tas-Saħħa;
* l-Università Payam e Nour ta' Yazd;
* l-Istitut tal-Edukazzjoni Għolja ta' Yazd (ACECR);
* l-Università Azad Iżlamika ta' Bafq;
* l-Università Azad Iżlamika ta' Maybod;
* l-Università Azad Iżlamika ta' Yazd;
* iċ-Ċentru ta' Informazzjoni Sampad ta' Yazd;
* il-Park tax-Xjenza u t-Teknoloġija ta' Yazd;
* l-Università tax-Xjenza Applikata ta' Yazd;
* il-Kulleġġ Universitarju tal-Imam Java;
* l-Iskola tal-Edukazzjoni Għolja ta' Barazande Muqadam (Tizhushan);
* l-Iskola tal-Edukazzjoni Għolja ta' Shahid Sadoughi (Tizhushan);
* l-Iskola Sekondarja ta' Shahid Sadoughi (Tizhushan);
* l-Iskola Sekondarja ta' Farzanegan (Tizhushan);
* l-Iskola tal-Edukazzjoni Għolja ta' Bahadori;
* l-Iskola tal-Edukazzjoni Għolja ta' Farzanegan (Tizhushan);
* l-Iskola tal-Edukazzjoni Għolja ta' Iranshahr.

## Ġemellaġġ
Yazd hija ġemellata ma':

* Holguín, Kuba;
* Homs, is-Sirja;
* Jászberény, l-Ungerija;
* Poti, il-Georgia.

## Gallerija

File:Yazd_entrance.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Yazd_entrance.JPG|Yazd Entrance
File:Amir_Chakhmaq_Complex,_Yazd.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Amir_Chakhmaq_Complex,_Yazd.jpg|Amir Chakhmaq Complex
File:Mezquita_del_Viernes,_Yazd,_Irán,_2016-09-21,_DD_11.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mezquita_del_Viernes,_Yazd,_Ir%C3%A1n,_2016-09-21,_DD_11.jpg|Jameh Mosque
File:Zoroastrian_Fire_Temple,_Yazd_01.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Zoroastrian_Fire_Temple,_Yazd_01.jpg|Fire Temple
File:Dolat_Abad_Garden_-_Pavilion_01.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dolat_Abad_Garden_-_Pavilion_01.jpg|Dowlatabad Garden pavilion
File:Zurkhaneh,_Yazd_01.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Zurkhaneh,_Yazd_01.jpg|A Zurkhaneh in Yazd
File:Casa_Lari,_Yazd,_Irán,_2016-09-21,_DD_19.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Casa_Lari,_Yazd,_Ir%C3%A1n,_2016-09-21,_DD_19.jpg|Lari House in Yazd
File:971117-DadHotel-Yazd-Pan02.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:971117-DadHotel-Yazd-Pan02.jpg|alt=Dad Hotel|Dad Hotel, Yazd, Iran


## Referenzi