Sulejman il-Manjifiku

**Sulejman I** (bit-Tork Ottoman: سليمان اول, b'ittri Latini: *Süleyman-ı Evvel*; Tork Modern: *I. Süleyman*; 6 ta’ Novembru 1494 – 6 ta’ Settembru 1566), komunement magħruf bħala **Sulejman il-Manjifiku** fid-dinja tal-Punent u bħala **Sulejman il-Leġislatur** (قانونى سلطان سليمان, *Ḳānūnī Sulṭān Süleymān* jew bl-Għarbi: ***Sulajman il-Qānūnī***) fl-isfera tiegħu stess, kien is-sultan Ottoman bejn l-1520 u mewtu fl-1566. Taħt l-amministrazzjoni tiegħu, l-Imperu Ottoman ħakem fuq mill-inqas 25 miljun ruħ.

Wara hu laħaq missieru Selim I fit-30 ta’ Settembru 1520 bħala sultan, Sulejman beda r-renju tiegħu ma' tnedija ta' kampanji militari kontra l-qawwiet Insara tal-Ewropa Ċentrali u tal-Lvant u l-Mediterran; Belgrad waqa' f'idejh fl-1521 u Rodi fl-1522–1523, u f'Mohács fl-1526, Sulejman kisser is-saħħa tar-Renju tal-Ungerija.

Waqt li jippresiedi fuq il-quċċata tas-saħħa ekonomika, militari u politika tal-Imperu Ottoman, Sulejman tela' li jsir monarka prominenti tal-Ewropa tas-seklu 16, bħalma mexxa nnifsu armati Ottomani fil-konkwisti tagħhom għal għadd ta' fortizzi Kristjani Ewropej qabel ma l-avvanzi tiegħu ġew fl-aħħar spiċċat fl-assedju ta' Vjenna fl-1529. Fuq il-faċċata kontra s-Safavidi, l-isforzi tiegħu ppermettew lill-Ottomani jqabbdu ħafna mil-Lvant Nofsani, minbarra żoni kbar tal-Afrika ta' Fuq sal-Punent tal-Alġerija ta' llum. Fl-istess ħin, il-flotta Ottomana ddominat l-ibħra mill-Mediterran sal-Baħar l-Aħmar u permezz tal-Golf Persjan.

Fit-tmun tal-Imperu Ottoman li qed iwessa' malajr, Sulejman waqqaf personalment bidliet ġudizzjarji kbar relatati mas-soċjetà, l-edukazzjoni, it-tassazzjoni u l-liġi kriminali. Ir-riformi tiegħu, imwettqa flimkien mal-uffiċjal ġudizzjarju ewlieni Ottoman Ebussuud Efendi, armonizzaw ir-relazzjoni bejn iż-żewġ forom tal-liġi Ottomana: sultani (Qanun) u Islami (*Xergħa*/Xarija). Kien poeta u ħaddiem tad-deheb distint; sar ukoll patrun kbir tal-kultura fina, li jissorvelja l-"Età Dehbija" tal-Imperu Ottoman fl-iżvilupp artistiku, letterarju u arkitettoniku tiegħu.

Fl-1533, Sulejman kiser it-tradizzjoni Ottomana biż-żwieġ tiegħu ma' Rokselana (Ukrajn: Роксолана, b'ittri Latini: *Roksolana*), mara mill-Ħarem Imperjal tiegħu. Rokselana, hekk imsemmija fl-Ewropa tal-Punent għax-xagħarha tal-aħmar, kienet Rutenjana li kkonvertit għall-Islam Sunni mill-Kristjaneżmu Ortodoss tal-Lvant u minn hemm 'il quddiem saret waħda mill-aktar figuri influwenti tal-perjodu tas-"Saltet in-Nisa" fl-Imperu Ottoman. Mal-mewt ta' Sulejman fl-1566, li temm ir-renju tiegħu ta' 46 sena, u laħaq warajh ibnu ma' Rokselana, Selim II. Il-werrieta potenzjali l-oħra ta' Sulejman, Meħmed u Mustafa, kienu mietu; Meħmed kien ċeda għall-ġidri fl-1543, filwaqt li Mustafa kien ġie mgħallaq minn ordnijiet ta' Sulejman fl-1553. Ibnu l-ieħor Bajeżid ġie wkoll maqtul minn ordnijiet tiegħu, flimkien ma' erba' ulied Bajeżid, wara rewwixta fl-1561. Għalkemm l-istudjużi tipikament qiesu l-perjodu ta' wara mewtu bħala wieħed ta' kriżi u adattament aktar milli ta' tnaqqis sempliċi, it-tmiem tar-renju ta' Sulejman kien qabża fl-istorja Ottomana. Fl-għexieren ta’ snin wara Sulejman, l-Imperu Ottoman beda jixhed bidliet politiċi, istituzzjonali u ekonomiċi sinifikanti—hija fenomenu li spiss jissejjaħ l-Era tat-Trasformazzjoni.

## Ismijiet u titli alternattivi
Sulejman il-Manjifiku (Tork Ottoman: , ), kif kien magħruf fil-Punent, kien jissejjaħ ukoll Sulejman l-Ewwel (,  ), u Sulejman il-Leġislatur ( ) għar-riforma tiegħu tas-sistema legali Ottomana. F'pajjiżi Iżlamiċi oħra, huwa magħruf ukoll bħala Sulejman Kanuni jew Sulejman Qanuni, mill-Għarbi Sulejman il-Qanuni (سليمان القانوني, *Sulajmān al-Qanūnī*).

Mhuwiex ċar meta eżattament it-terminu  (il-Leġislatur) l-ewwel beda jintuża bħala laqam għal Sulejman. Huwa kompletament nieqes mis-sorsi Ottomani tas-seklu sittax u sbatax u tista’ tmur mill-bidu tas-seklu 18.

Hemm tradizzjoni ta' oriġini tal-Punent, li skontha Sulejman il-Manjifiku kien “Sulejman II”, iżda dik it-tradizzjoni kienet ibbażata fuq suppożizzjoni żbaljata li Sulejman Ċelebi (*Süleyman Çelebi*) kellu jiġi rikonoxxut bħala sultan leġittimu.

## Ħajja bikrija

Sulejman twieled fi Trabżon fuq il-kosta tan-Nofsinhar tal-Baħar l-Iswed lil Xahżada Selim (aktar tard Selim I), probabbilment fis-6 ta' Novembru 1494, għalkemm din id-data mhix magħrufa b'ċertezza jew evidenza assoluta. Ommu kienet Għajxa Ħafsa Sultan, konkubina konvertita għall-Islam ta' oriġini mhux magħrufa, li mietet fl-1534.Fl-għomor ta' seba' snin, Sulejman beda studji ta' xjenza, storja, letteratura, teoloġija u tattiċi militari fl-iskejjel tal-Palazz Topkapı imperjali f'Kostantinopli. Bħala żagħżugħ, għamel ħabib ma' Pargalı Ibrahim, skjav Grieg li aktar tard sar wieħed mill-aktar konsulenti ta' fiduċja tiegħu (iżda li aktar tard ġie maqtul minn ordnijiet ta' Sulejman). Ta' sbatax-il sena, inħatar bħala l-gvernatur tal-ewwel Kaffa (Theodosia), imbagħad Manisa, b'mandat qasir f'Edirne.

### Adeżjoni
Mal-mewt ta' missieru, Selim I (r. 1512–1520), Sulejman daħal Kostantinopli u tela' fuq it-tron bħala l-għaxar Sultan Ottoman. Deskrizzjoni bikrija ta’ Sulejman, ftit ġimgħat wara l-adeżjoni tiegħu, ġiet ipprovduta mill-mibgħut Venezjan Bartolomeo Contarini:
 

## Kampanji militari

### Konkwisti fl-Ewropa

Malli laħaq missieru, Sulejman beda sensiela ta' konkwisti militari, li eventwalment wasslu għal rewwixta mmexxija mill-gvernatur ta’ Damasku maħtur mill-Ottoman fl-1521. Sulejman malajr għamel tħejjijiet għall-konkwista ta' Belgrad mir-Renju tal- Ungerija —xi ħaġa li l-bużnannuh Meħmed II kien naqas milli jikseb minħabba d- difiża qawwija ta' Ġwann Hunjadi fir-reġjun. Il-qbid tiegħu kien vitali biex jitneħħew l-Ungeriżi u l-Kroati li, wara t-telfa tal-Albaniżi, il-Bosnijaċi, il-Bulgari, il-Biżantini u s-Serbi, baqgħu l-unika forza formidabbli li setgħet timblokka aktar kisbiet Ottomani fl-Ewropa. Sulejman iddawwar Belgrad u beda serje ta' bumbardamenti qawwija minn gżira fid-Danubju. Belgrad, b'gwarniġġjon ta' 700 raġel biss, u ma rċeviet l-ebda għajnuna mill-Ungerija, waqgħet f'Awwissu 1521.

It-triq lejn l-Ungerija u l-Awstrija kienet miftuħa, iżda Sulejman dawwar l-attenzjoni tiegħu minflok lejn il-gżira tal-Lvant tal-Mediterran ta’ Rodi, il-bażi tad-dar tal-Kavallieri Ospitaljeri. Sulejman bena fortifikazzjoni kbira, il-Kastell ta' Marmaris, li serva bħala bażi għan-Navali Ottomana. Wara assedju ta' ħames xhur, Rodi kapitula u Sulejman ħalla lill-Kavallieri ta' Rodi jitilqu. Il-konkwista tal-gżira swiet lill-Ottomani minn 50,000 sa 60,000 mejta minn battalja u mard (il-pretensjonijiet Insara telgħu sa 64,000 imwiet fil-battalja Ottomani u 50,000 mewta minn mard).

Hekk kif ir-relazzjonijiet bejn l-Ungerija u l-Imperu Ottoman marru għall-agħar, Sulejman kompla l-kampanja tiegħu fl-Ewropa Ċentrali, u fid-29 ta' Awwissu 1526 għeleb Louis II tal-Ungerija (1506–1526) fil-Battalja ta' Mohács. Malli ltaqa' mal-ġisem bla ħajja tar-Re Louis, Sulejman jingħad li lmenta: "Tabilħaqq ġejt fl-armi kontrih; imma ma kinitx ix-xewqa tiegħi li jinqata' hekk qabel ma bilkemm daq il-ħelu tal-ħajja u l-ħajja sultanija." Waqt li Sulejman kien qed jikkampanja fl-Ungerija, it-tribujiet Turkmeni fl-Anatolja ċentrali (fiċ- Ċiliċja) irvellaw taħt it-tmexxija ta' Kalender Ċelebi.

Xi nobbli Ungeriżi pproponew li Ferdinandu I, li kien il-ħakkiem ta' ġar tagħhom l-Awstrija u li marbut mal-familja ta' Louis II biż-żwieġ, ikun Re tal-Ungerija, u semma ftehimiet preċedenti li l-Habsburgi jieħdu t-tron Ungeriż jekk Louis jmut bla werrieta. Madankollu, nobbli oħra daru għan-nobbli Ġwanni Żápolja, li Sulejman appoġġjah. Taħt Karlu V u ħuh Ferdinandu I, il-Habsburgi reġgħu okkupaw Buda u ħadu l-pussess tal-Ungerija. B’reazzjoni fl-1529, Sulejman mexa mill-wied tad-Danubju u reġa' ħa l-kontroll ta' Buda; fil-ħarifa ta' wara, il-forzi tiegħu assedjaw Vjenna. Din kellha tkun l-aktar expedition ambizzjuża tal-Imperu Ottoman u l-apoġeju tal-mixja tiegħu lejn il-Punent. B'garniġjon imsaħħaħ ta' 16,000 irġiel,  l-Awstrijaċi kkaġunaw l-ewwel telfa lil Sulejman, żergħu ż-żerriegħa ta’ rivalità qarsa Ottomana-Habsburga li damet sas-seklu 20. It-tieni tentattiv tiegħu biex jirbaħ Vjenna falla fl-1532, peress li twaħħru l-forzi Ottomani mill-assedju ta' Güns u naqsu milli jaslu Vjenna. Fiż-żewġ każijiet, l-armata Ottomana kienet ikkawżat minn temp ħażin, li ġiegħelhom iħallu warajhom tagħmir essenzjali għall-assedju, u kienet imxekkla minn linji ta' provvista mġebbda żżejjed. Fl-1533 ġie ffirmat it-Trattat ta' Kostantinopli minn Ferdinandu I, li fih irrikonoxxa s-sovranità Ottomana u rrikonoxxa lil Sulejman bħala "missieru u suzeran tiegħu", huwa aċċetta wkoll li jħallas ġieħ annwali u aċċetta l-Gran Viżir Ottoman bħala ħuh u ugwali fil-grad.

Sal-1540s, tiġdid tal-kunflitt fl-Ungerija ppreżenta lil Sulejman l-opportunità li jpattija t-telfa li ġarrbet fi Vjenna. Fl-1541, il-Habsburgi ppruvaw jassedjaw Buda iżda ġew imwarrba, u aktar fortizzi tal-Habsburgi inqabdu mill-Ottomani f'żewġ kampanji konsekuttivi fl-1541 u fl-1544 bħala riżultat, Ferdinandu u Karlu kienu sfurzati jikkonkludu trattat umiljanti ta' ħames snin ma' Sulejman. Ferdinandu rrinunzja t-talba tiegħu lir-Renju tal-Ungerija u ġie mġiegħel iħallas somma fiss annwali lis-Sultan għall-artijiet Ungeriżi li kompla jikkontrolla. Ta' aktar importanza simbolika, it-trattat irrefera għal Karlu V mhux bħala "Imperatur" iżda bħala "Re ta' Spanja", li wassal lil Sulejman biex jidentifika nnifsu bħala l-veru "Ċesari".  

Fl-1552, il-forzi ta' Sulejman assedjaw Eger, li jinsab fin-naħa tat-tramuntana tar-Renju tal-Ungerija, iżda d-difensuri mmexxija minn István Dobó rributtaw l-attakki u ddefendew il-Kastell ta' Eger.

### Gwerra Ottomana–Safavida
 

Missier Sulejman kien għamel il-gwerra mal-Persja prijorità għolja. Għall-ewwel, Sulejman biddel l-attenzjoni lejn l-Ewropa u kien ikkuntenta li jkun fih il-Persja, li kienet imħassba bil-għedewwa fil-lvant tagħha. Wara li Sulejman stabbilizza l-fruntieri Ewropej tiegħu, issa dawwar l-attenzjoni tiegħu lejn il-Persja, il-bażi għall-fazzjoni rivali Misilma Xigħa. Id-dinastija Safavida saret l-għadu ewlieni wara żewġ episodji. L-ewwel, Xah Tahmasp qatel il-gvernatur ta' Bagdad leali lejn Sulejman, u qiegħed raġel tiegħu stess. It-tieni, il-gvernatur ta ' Bitlis kien iddefetta u ħalef lealtà lejn is-Safavidi.Bħala riżultat, fl-1533, Sulejman ordna lil Pargalı Ibrahim Paxa tiegħu biex imexxi armata fil-Lvant tal-Asja Minuri fejn reġa' ħa Bitlis u okkupa Tabriż bla reżistenza. Sulejman ingħaqad ma' Ibrahim fl-1534. Huma mbottaw lejn il-Persja, biss sabu lix-Xah qed jissagrifikaw it-territorju minflok ma jiffaċċjaw battalja mqanqla, u rrikorrew għall-fastidju tal-armata Ottomana hekk kif ipproċediet tul l-intern ħarxa. Fl-1535 Sulejman għamel daħla kbira f'Bagdad. Huwa saħħaħ l-appoġġ lokali tiegħu billi rrestawra l-qabar ta' Bu Ħanifa, il-fundatur tal-*midheb* Ħanafi (skola tal-ħsieb tal-liġi Iżlamika) li l-Ottomani aderixxu magħha.

Waqt li jipprova jegħleb lix-Xah darba għal dejjem, Sulejman beda t-tieni kampanja fl-1548–1549. Bħal fl-attentat preċedenti, Tahmasp evita l-konfrontazzjoni mal-armata Ottomana u minflok għażel li jirtira, uża tattiċi ta' art maħruqa fil-proċess u jesponi lill-armata Ottomana għax-xitwa ħarxa tal-Kawkasu. Sulejman abbanduna l-kampanja b'kisbiet Ottomani temporanji f'Tabriż u r-reġjun ta' Urmia, preżenza dejjiema fil-provinċja ta' Van, kontroll tan-nofs tal-punent tal-Ażerbajġan u xi fortizzi fil-Ġeorġja.

Fl-1553, Sulejman beda t-tielet u l-aħħar kampanja tiegħu kontra x-Xah. Wara li inizjalment tilef territorji f'Erżurum minn iben ix-Xah, Sulejman irritalja billi reġa' ħataf Erżurum, qasam l-Ewfrat ta' Fuq u xeħet partijiet mill-Persja. L-armata tax-Xah kompliet l-istrateġija tagħha li tevita lill-Ottomani, u wassal għal staġnar li minnu l-ebda armata ma għamlet xi kisbiet sinifikanti. Fl-1555, ġiet iffirmata soluzzjoni magħrufa bħala l-Paċi ta' Amasja, li ddefinixxiet il-fruntieri taż-żewġ imperi. Permezz ta’ dan it-trattat, l-Armenja u l-Ġeorġja kienu maqsuma b’mod ugwali bejn it-tnejn, bl-Armenja tal-Punent, il-Kurdistan tal-Punent u l-Ġeorġja tal-Punent (inkl. Samtskhe tal-Punent) jaqgħu f’idejn l-Ottomani filwaqt li l-Armenja tal-Lvant, il-Kurdistan tal-Lvant u l-Ġeorġja tal-Lvant (inkl. Samtskhe tal-Lvant) baqgħu f’idejn Safavid. L-Imperu Ottoman kiseb ħafna mill-Iraq, inkluż Bagdad, li tahom aċċess għall-Golf Persjan, filwaqt li l-Persjani żammew il-kapitali preċedenti tagħhom Tabriż u t-territorji l-oħra kollha tal-majjistral tagħhom fil-Kawkasu u kif kienu qabel il-gwerer, bħal Dagestan u dak kollu li llum huwa l-Ażerbajġan. 

### Kampanji fl-Oċean Indjan

Il-bastimenti Ottomani kienu ilhom ibaħħru fl-Oċean Indjan mis-sena 1518. Ammiralli Ottomani bħal Ħadem Sulejman Paxa, Sidi Għali Rajjes (*[[Seydi Ali Reis]]*) u Kurdogħlu Ħidir Rajjes (*Kurtoğlu Hızır Reis*) huma magħrufa li vvjaġġaw lejn il-portijiet imperjali Mugħali ta' Thatta, Surat u Ġanġira. L-Imperatur Mugħal Akbar il-Kbir innifsu huwa magħruf li tbiedel sitt dokumenti ma' Sulejman il-Manjifiku.

Sulejman mexxa bosta kampanji navali kontra l-Portugiż f'tentattiv biex ineħħuhom u jerġa' jwaqqaf il-kummerċ ma' l-Imperu Mugħal. Aden fil-Jemen inqabad mill-Ottomani fl-1538, sabiex jipprovdi bażi Ottomana għal rejds kontra possedimenti Portugiżi fuq il-kosta tal-punent tal-Imperu Mugħal. Ibaħħru, l-Ottomani fallew kontra l-Portugiżi fl-assedju ta' Dju f'Settembru 1538, iżda mbagħad irritornaw lejn Aden, fejn issaħħaħ il-belt b'100 biċċa artillerija. Minn din il-bażi, Sulajman Paxa rnexxielu jieħu l-kontroll tal-pajjiż kollu tal-Jemen, u ħa wkoll Sanagħa.

Bil-kontroll qawwi tiegħu tal-Baħar l-Aħmar, Sulejman irnexxielu jikkontesta b'suċċess il-kontroll tar-rotot kummerċjali lill-Portugiż u żamm livell sinifikanti ta' kummerċ mal-Imperu Mugħal matul is-seklu 16.

Mill-1526 sal-1543, Sulejman stazzjona 'l fuq minn 900 suldat Tork biex jiġġieldu flimkien mas-Saltna Adal Somalija immexxi minn Aħmed bin Ibrahim il-Għazi matul il-Konkwista tal-Abissinja. Wara l-ewwel gwerra Aġuran-Portugiża, l-Imperu Ottoman fl-1559 kien jassorbi s-Saltna Adal imdgħajjef fid-dominju tiegħu. Din l-espansjoni kompliet il-ħakma Ottomana fis-Somalja u l-Qarn tal-Afrika. Dan żied ukoll l-influwenza tiegħu fl-Oċean Indjan biex jikkompeti mal-Imperu Portugiż mal-alleat mill-qrib tiegħu, l-Imperu Aġuran.

Fl-1564, Sulejman irċieva ambaxxata minn Aċeh (saltna fis-Sumatra ta' Fuq, fl-Indoneżja moderna), talab appoġġ Ottoman kontra l-Portugiż. Bħala riżultat, ġiet imnedija spedizzjoni Ottomana lejn Aċeh, li kienet kapaċi tipprovdi appoġġ militari estensiv lill-Aċehin/Aċehniżi.

L-iskoperta ta' rotot kummerċjali marittimi ġodda mill-istati tal-Ewropa tal-Punent ippermettilhom jevitaw il-monopolju kummerċjali Ottoman. L-iskoperta Portugiża tal-Kap tat-Tama Tajba fl-1488 tat bidu għal serje ta' gwerer navali Ottomani-Portugiżi fl-Oċean matul is-seklu 16. Is-Saltna Aġuran alleat mal-Ottomani sfida l-monopolju ekonomiku Portugiż fl-Oċean Indjan billi uża munita ġdida li segwiet il-mudell Ottoman, u b'hekk ipproklama attitudni ta' indipendenza ekonomika fir-rigward tal-Portugiż. 

### Mediterran u l-Afrika ta' Fuq

Wara li kkonsolida l-konkwisti tiegħu fuq l-art, Sulejman ġie milqugħ bl-aħbar li l-fortizza ta' Koroni f'Morea (il-Peloponnese moderna, il-Greċja peninsulari) kienet intilfet għall-ammiral ta' Karlu V, Andrea Doria. Il-preżenza tal-Ispanjoli fil-Lvant tal-Mediterran kienet tikkonċerna lil Sulejman, li raha bħala indikazzjoni bikrija tal-intenzjoni ta' Karlu V li jirrivali mad-dominanza Ottomana fir-reġjun. Filwaqt li rrikonoxxa l-ħtieġa li terġa’ tiġi affermata l-preeminenza navali fil-Mediterran, Sulejman ħatar kmandant navali eċċezzjonali fil-forma ta' Ħajr id-Din, magħruf mill-Ewropej bħala Barbarossa. Ladarba nħatar Ammirall Kap, Barbarossa kien inkarigat li jibni mill-ġdid il-flotta Ottomana.

Fl-1535, Karlu V mexxa Lega Sagra ta' 26,700 suldat (10,000 Spanjol, 8,000 Taljan, 8,000 Ġermaniż, u 700 Kavallieri ta' San Ġwann) għar-rebħa kontra l-Ottomani f'Tuneż, li flimkien mal-gwerra kontra Venezja s-sena ta' wara, wassal lil Sulejman jaċċetta proposti minn Franġisku I ta' Franza biex jifforma alleanza kontra Karlu V. Territorji Misilmin enormi fl-Afrika ta’ Fuq ġew annessi. Il-piraterija mwettqa minn hemm 'il quddiem mill-pirati tal-Barbarija tal-Afrika ta' Fuq tista' tidher fil-kuntest tal-gwerer kontra Spanja.

Fl-1541, l-Ispanjoli mexxew spedizzjoni bla suċċess lejn Alġiers. Fl-1542, waqt li kien qed jiffaċċja għadu komuni tal-Habsburg matul il- Gwerer Taljani, Franġisku I fittex li jġedded l-alleanza Franko-Ottomana. Fil-bidu tal-1542, Polin innegozja b'suċċess id-dettalji tal-alleanza, bl-Imperu Ottoman iwiegħed li jibgħat 60,000 suldat kontra t-territorji tar-re Ġermaniż Ferdinandu, kif ukoll 150 xwieni kontra Karlu, filwaqt li Franza wiegħdet li tattakka Flanders, fastidju l-kosti ta' Spanja b'forza navali, u tibgħat 40 xwieni lill-Lvant.

F'Awwissu 1551, il-kmandant navali Ottoman Turgut Rajjes attakka u qabad Tripli, li kienet ilha pussess tal-Kavallieri ta' Malta mill-1530. Fl-1553, Turgut Rajjes kien innominat kmandant ta' Tripli minn Sulejman, li għamel il-belt ċentru importanti għal rejds pirati fil-Mediterran u l-kapitali tal-provinċja Ottomana ta' Tripolitanja. Fl-1560, intbagħtet forza navali qawwija biex terġa' taqbad Tripli, iżda dik il-forza ġiet megħluba fil-Battalja ta' Ġerba.

X'imkien ieħor fil-Mediterran, meta l-Kavallieri Ospitalieri ġew stabbiliti mill-ġdid bħala l-Kavallieri ta' Malta fl-1530, l-azzjonijiet tagħhom kontra l-flotta Misilma ġibdu l-għadab tal-Ottomani malajr, li ġabru armata enormi oħra sabiex ikeċċu lill-Kavallieri minn Malta. L-Ottomani invadew Malta fl-1565, u wettqu l-Assedju l-Kbir ta' Malta, li beda fit-18 ta' Mejju u dam sat-8 ta' Settembru, u jidher b'mod ċar fl-affreski ta' Matteo Perez d’Aleccio fis-Sala ta’ San Mikiel u San Ġorġ. Għall-ewwel, deher li din kienet se tkun ripetizzjoni tal-battalja ta' Rodi, b'ħafna mill-ibliet ta’ Malta meqruda u nofs il-Kavallieri maqtula fil-battalja; iżda forza ta’ għajnuna minn Spanja daħlet fil-battalja, li rriżultat fit-telf ta' 10,000 suldat Ottoman u r-rebħa taċ-ċittadinanza lokali Maltija.

## Riformi legali u politiċi

Filwaqt li s-Sultan Sulejman kien magħruf bħala "il-Manjifiku" fil-Punent, dejjem kien *Kanuni* Sulejman jew "Il-Leġislatur" (, *Qanuni*) lis-sudditi Ottomani tiegħu. Il-liġi prevalenti tal-imperu kienet ix-Xarigħa, jew il-Liġi Sagra, li bħala l-liġi divina tal-Islam kienet barra mis-setgħat tas-Sultan li jinbidlu. Madankollu qasam ta’ liġi distinta magħrufa bħala l-*Qwienen* (singular: *Qanun*, ; leġislazzjoni kanonika) kienet dipendenti fuq ir-rieda ta' Sulejman biss, li tkopri oqsma bħal-liġi kriminali, il-pussess tal-art u t-tassazzjoni. Ġabar is-sentenzi kollha li kienu nħarġu mid-disa' Slaten Ottomani li kienu qablu. Wara li elimina d-duplikazzjonijiet u għażel bejn dikjarazzjonijiet kontradittorji, ħareġ kodiċi legali wieħed, filwaqt li joqgħod attent li ma jiksirx il-liġijiet bażiċi tal-Islam. Kien f'dan il-qafas li Sulejman, appoġġat mill-Mufti l-Akbar tiegħu Bu Sugħud Efendi (*Ebussuud Efendi*), fittex li jirriforma l-leġiżlazzjoni biex jadatta ruħu għal imperu li qed jinbidel malajr. Meta l-liġijiet Kanun laħqu l-forma finali tagħhom, il-kodiċi tal-liġijiet sar magħruf bħala l-*kanun‐i Osmani* (, *Qanun-i Għotmani*), jew il-"liġijiet Ottomani". Il-kodiċi legali ta' Sulejman kellu jdum aktar minn tliet mitt sena.

Is-Sultan kellu wkoll rwol fil-protezzjoni tas-sudditi Lhud tal-imperu tiegħu għas-sekli li ġejjin. Fl-aħħar tal-1553 jew fl-1554, fuq suġġeriment tat-tabib u d-dentist favorit tiegħu, il-Lhudi Spanjol Moses Hamon, is-Sultan ħareġ *firman* () li formalment tiddenunzja libelli tad-demm kontra l-Lhud. Barra minn hekk, Sulejman ippromulga leġiżlazzjoni kriminali u tal-pulizija ġdida, li ppreskriva sett ta' multi għal reati speċifiċi, kif ukoll naqqset l-istanzi li jeħtieġu mewt jew mutilazzjoni. Fil-qasam tat-tassazzjoni, kienu imposti taxxi fuq diversi oġġetti u prodotti, inklużi annimali, minjieri, profitti tal-kummerċ, u dazji fuq l-importazzjoni-esportazzjoni.

*Imdieres (*ħafna *Madrasa*, skola Iżlamika*)* ogħla pprovdew edukazzjoni ta' status universitarju, li l-gradwati tagħhom saru imamijiet () jew għalliema. Iċ-ċentri edukattivi ħafna drabi kienu wieħed minn ħafna bini madwar il-btieħi tal-moskej, oħrajn kienu jinkludu libreriji, banjijiet, kċejjen tas-soppa, residenzi u sptarijiet għall-benefiċċju tal-pubbliku.

## L-arti taħt Sulejman

Taħt il-patroċinju ta' Sulejman, l-Imperu Ottoman daħal f'età dehbija tal-iżvilupp kulturali tiegħu. Mijiet ta' soċjetajiet artistiċi imperjali (imsejħa l-*Ehl-i Ħiref,* , "il-Komunità tal-Artiġjani") ġew amministrati fis-sede Imperjali, il-Palazz Topkapı. Wara apprendistat, l-artisti u l-artiġjani setgħu javvanzaw fil-grad fil-qasam tagħhom u kienu jitħallsu pagi proporzjonati f’pagamenti annwali ta’ kull tliet xhur. Reġistri tal-pagi li jibqgħu ħajjin jixhdu l-wisa 'tal-patroċinju tal-arti ta' Sulejman, l-aktar kmieni mid-dokumenti li jmorru mill-1526 lista 40 soċjetajiet b’aktar minn 600 membri. L- *Ehl-i Ħiref* ġibed l-artiġjani bl-aktar talent tal-imperu lejn il-qorti tas-Sultan, kemm mid-dinja Iżlamika kif ukoll mit-territorji maħkuma reċentement fl-Ewropa, u rriżulta f'taħlita ta' kulturi Għarbi, Torok u Ewropej. L-artiġjani fis-servizz tal-qorti kienu jinkludu pitturi, jgħaqqdu l-kotba, furriers, ġojjellieri u ħaddiema tad-deheb. Filwaqt li ħakkiema preċedenti kienu ġew influwenzati mill-kultura Persjana (missier Sulejman, Selim I, kiteb poeżija bil-Persjan), il-patroċinju tal-arti ta' Sulejman ra l-Imperu Ottoman jasserixxi l-wirt artistiku tiegħu stess.

Sulejman innifsu kien poeta mitmum, li jikteb bil-Persjan u bit-Tork taħt it-*takhallus* (litteralment: tħellis, li jfisser "isem tal-pinna") *Muħibbi* (, "Ħabbej"). Xi versi ta' Sulejman saru proverbji Torok, bħall-magħruf *Kulħadd jimmira lejn l-istess tifsira, iżda ħafna huma l-verżjonijiet tal-istorja*. Meta ibnu ż-żgħir Meħmed miet fl-1543, huwa kkompona kronogramma kommoventi biex ifakkar is-sena: *Distinti fost prinċpijiet, Sultan Meħmed tiegħi*. Bit-Tork, il-kronogramma jaqra  (*Şehzadeler güzidesi Sultan Muhammed'üm,* bl-ortografija Maltija: *Xehżadeler gużidesi Sultan Muħammed'um*), li fiha n-numri Abġad Għarbi jammontaw għal 955, l-ekwivalenti fil-kalendarju Iżlamiku tal-1543 WK. Minbarra x-xogħol ta' Sulejman stess, ħafna talenti kbar taw ħajja lid-dinja letterarja matul il-ħakma ta' Sulejman, inklużi Fuzûlî u Bâkî. L-istoriku letterarju Elias John Wilkinson Gibb osserva li “fl-ebda ħin, lanqas fit-Turkija, ma ngħatat inkoraġġiment akbar lill-poeżija milli fi żmien ir-renju ta' dan is-Sultan”. L-aktar vers famuż ta' Sulejman huwa:
L-ebda oġġett imweġġaħ fost in-nies bħal l-istat,
L-ebda stat fid-dinja, bħal nifs tal-ħajja,
Saltna dak li msejjħa minnhom hi ġlied tad-dinja,
Ix-xorti tal-ferħa f'din id-dinja bħal waħdenija.


Sulejman sar magħruf ukoll għall-isponsorjar ta' serje ta' żviluppi arkitettoniċi monumentali fi ħdan l-imperu tiegħu. Is-Sultan fittex li jibdel Kostantinopli fiċ-ċentru taċ-ċiviltà Iżlamika permezz ta' serje ta' proġetti, fosthom pontijiet, moskej, palazzi u diversi stabbilimenti ta' karità u soċjali. L-akbar minn dawn inbnew mill-perit ewlieni tas-Sultan, Mimar Sinan, li taħtu l-arkitettura Ottomana laħqet il-quċċata tagħha. Sinan sar responsabbli għal aktar minn tliet mitt monument fl-imperu kollu, inklużi ż-żewġ kapolavuri tiegħu, il-moskej Süleymaniye u Selimiye—din tal-aħħar mibnija f'Adrianopli (issa Edirne) fir-renju ta' Selim II iben Sulejman. Sulejman irrestawra wkoll il-Koppla tal-Blata f'Ġerusalemm u l-Ħitan ta' Ġerusalemm (li huma l-ħitan attwali tal-Belt il-Qadima ta' Ġerusalemm), irrenova l- Kagħba f'Mekka, u bena kumpless f'Damasku.

### Tulipani
Sulejman kien iħobb il-ġonna u xiħ tiegħu kabbar tulipani abjad f'wieħed mill-ġonna. Xi wħud min-nobbli fil-qorti kienu raw it-tulipani u bdew ukoll jikbru tagħhom. Dalwaqt immaġini tat-tulipani ġew minsuġa f’twapet u sparati fiċ-ċeramika. Sulejman huwa akkreditat bil-kultivazzjoni fuq skala kbira tat-tulipani u huwa maħsub li t-tulipani nfirxu madwar l-Ewropa talli Sulejman. Huwa maħsub li d-diplomatiċi li żaruh ingħataw il-fjuri waqt li kienu jżuru l-qorti tiegħu.

Il-passjoni ta' Sulejman għat-tulipani stabbiliet preċedent għall-kultivazzjoni u s-sinifikat kulturali tagħhom fl-Imperu Ottoman. Din il-faxxinu kompliet tiffjorixxi, laħqet il-qofol tagħha taħt is-Sultan Aħmed III, li tela' fuq it-tron fl-1703. Il-ġonna ta' Aħmed III f’Istanbul kienu mżejna b’tulipani mill-muntanji tat-Turkija u l-basal l-aktar fin importati minn produtturi kummerċjali Olandiżi. Matul ir-renju tiegħu, huwa importa miljuni ta' basal tat-tulipani Olandiżi, li jirriflettu l-wirt dejjiemi tal-influwenza ta' Sulejman u l-għoli stravaganti tal-kultura tat-tulipani matul dan il-perjodu.

## Ħajja personali

### Konsorti
Sulejman kellu żewġ konsorti magħrufa:

* Mahidevran Ħatun, konkubina Ċirkassja jew Albaniża jew Montenegrina, daħlet fil-ħarem ta' Sulejman meta kien prinċep f'Manisa;
* Ħürrem Sultan, magħruf fil-Punent bħala Rokselana (m. 1533), l-unika konkubina favorita ta' Sulejman matul ir-renju tiegħu, u aktar tard mara legali u l-ewwel Ħaseki sultan, possibbilment bint qassis Ortodoss Rutenjan.

### Ulied subien
Sulejman kelli mill-inqas tmien ulied subien:

* Xahżada Maħmud (madwar 1513, Palazz Manisa, Manisa – 29 ta’ Ottubru 1520, Palazz il-Qadim, Istanbul, u midfun fil-Moskea Yavuz Selim); 
* Xahżada Murad ( c. 1515, Palazz Manisa, Manisa – 19 ta’ Ottubru 1520, Palazz il-Qadim, u Istanbul, midfuna fil-Moskea Yavuz Selim); 
* Xahżada Mustafa (madwar 1516/1517, Palazz Manisa, Manisa – eżegwit, bl-ordni ta' missieru, 6 ta' Ottubru 1553, Konja, midfun f'Kumpless Muradija, Bursa), ma' Mahidevran;
* Xahżada Meħmed (1521, Palazz il-Qadim, Istanbul – 6 ta' Novembru 1543, Palazz Manisa, Manisa, midfun fil-Moskea Xahżada, Istanbul), ma' Ħürrem;
* Sultan Selim II (30 ta’ Mejju 1524, Palazz il-Qadim, Istanbul – 15 ta’ Diċembru 1574, Palazz Topkapı, Istanbul, midfun fil-Mausoleum Selim II, Moskea ta’ Hagia Sophia ), ma' Hürrem;
* Xahżada Għabdulla (madwar 1525, Palazz il-Qadim, Istanbul – c. 1528, Palazz il-Qadim, Istanbul, u midfun fil-Moskea Yavuz Selim),  ma' Hürrem;
* Xahżada Bajeżid (1527, Palazz il-Qadim, Istanbul – esegwit minn aġenti ta' missieru fil-25 ta' Settembru 1561, Qazvin, Imperu Safavid, midfun f'Melik-i Acem Türbe, Sivas), ma' Ħürrem; 
* Xahżada Ċihangir (1531, Palazz il-Qadim, Istanbul – 27 ta' Novembru 1553, Konja, midfun fil-Moskea Xahżada, Istanbul), ma' Hürrem;

### Ulied bniet
Sulejman kellu żewġt ibniet:

* Radija Sultan (madwar 1519 – madwar 1520, u midfun fil-musulew Jaħja Efendi);
* Mihrimah Sultan (1522, Palazz il-Qadim, Istanbul – 25 ta' Jannar 1578, midfun fil-Musulew Sulejman I, Moskea Süleymaniye), ma' Ħürrem, iżżewweġ lil Rüstem Paxa fl-1539; 

### Relazzjoni ma' Ħurrem Sultan

Sulejman waqa' fi mħabba ma' Ħurrem Sultan, tfajla ħarem minn Rutenja, dak iż-żmien parti mill-Polonja. Id-diplomatiċi tal-Punent, li ħadu l-attenzjoni tal-gossip tal-palazz dwarha, sejħulha "Russelazie" jew "Rokselana", b'referenza għall-oriġini Rutenjani tagħha. Bint qassis Ortodoss, inqabdet mit-Tatari mill-Krimea, mibjugħa bħala skjava f'Kostantinopli, u eventwalment telgħet fil-gradi tal-Ħarem biex saret il-favorita ta' Sulejman. Ħurrem, li kienet konkubina, saret il-mara legali tas-Sultan, għall-istagħġib tal-osservaturi fil-palazz u l-belt.Hu ppermetta wkoll lil Ħurrem Sultan jibqaʼ miegħu fil-qorti għall-bqija ta' ħajjitha, u kiser tradizzjoni oħra—li meta l-werrieta imperjali jsiru l-għomor, kienu jintbagħtu flimkien mal-konkubina imperjali li tnisselhom biex jiggvernaw provinċji remoti tal-Imperu, biex qatt ma jirritornaw sakemm il-wild tagħhom ma jirnexxilux fuq it-tron.

Taħt l-ismu tal-pinna, *Muħibbi* (Ħabbej), is-Sultan Sulejman ikkompona din il-poeżija għal Ħurrem Sultan:
Tron tan-niċċa solitarju tiegħi, ġidi, imħabbti, dawl il-qamri.
Ħabibti l-aktar sinċier, seħibti tal-fiduċja, kewni, sultani, imħabbti.
L-isbaħ is-sbieħ...
Ir-rebbiegħti, imħabbti b'wiċċ ferħan, nhari, qalbi ħelwiti, werqa daħkana...
Il-pjanti tiegħi, il-ħelu tiegħi, il-warda tiegħi, l-unika waħda li ma tnikketx f'din il-kamra...
Istanbul tiegħi, Karaman tiegħi, l-art tal-Anatolja tiegħi
Badaħxan tiegħi, Bagdad tiegħi u Ħorasan
Marti x-xagħar sabiħ, imħabbti bil-ħuġbejn mejjilin, imħabbti l-għajnejn mimlija miżerja...
Jien dejjem inkanta t-tifħirek,
Jien, ħabbej tal-qalb itturmentata, 
Muħibbi tal-għajnejn mimlija dmugħ, 
Jien ferħan.


## Suċċessjoni
Iż-żewġ konsorti magħrufa tas-Sultan Sulejman (Ħurrem u Mahidevran) kienu welldulu sitt ulied, li erbgħa minnhom baqgħu ħajjin wara l-1550. Kienu Mustafa, Selim, Bajeżid, u Ċihangir. Il-kbir kien iben Mahidevran, filwaqt li Selim, Bajeżid, u Ċihangir twieldu lil Ħurrem. Ħurrem normalment jinżamm mill-inqas parzjalment responsabbli għall-intriċċi fin-nomina ta' suċċessur, għalkemm m'hemm l-ebda evidenza li tappoġġja dan. Għalkemm kienet mart Sulejman, hija ma eżerċitat l-ebda rwol pubbliku uffiċjali. Dan, madankollu, ma żammx lil Ħurrem milli juża influwenza politika qawwija. Sal-renju ta' Aħmed I (1603–1617), l-Imperu ma kellu l-ebda mezz formali biex jinnomina suċċessur, għalhekk is-suċċessjonijiet normalment kienu jinvolvu l-mewt ta' prinċpijiet li kienu qed jikkompetu sabiex jiġu evitati l-inkwiet ċivili u r-rewwixti.

Sal-1552, meta l-kampanja kontra l-Persja kienet bdiet b'Rüstem maħtur bħala kap kmandant tal-ispedizzjoni, bdew l-intriċċi kontra Mustafa. Rüstem bagħat lil wieħed mill-aktar irġiel fdati ta' Sulejman biex jirrapporta li peress li Sulejman ma kienx fil-kap tal-armata, is-suldati ħasbu li kien wasal iż-żmien biex jitpoġġa fuq it-tron prinċep iżgħar; fl-istess ħin, huwa xerred xnigħat li Mustafa kien riċettivi għall-idea. Magħdub minn dak li emmen il-pjanijiet ta' Mustafa biex jaħtaf it-tron, wara s-sajf ta' wara li rritorna mill-kampanja tiegħu fil-Persja, Sulejman sejjaħlu fit-tinda tiegħu fil-wied ta' Ereğli. Meta Mustafa daħal fit-tinda ta' missieru biex jiltaqa' miegħu, il-ħadmin (l-ewnuki) ta' Sulejman attakkaw Mustafa, u wara taqbida twila, il-ħadmin qatluh permezz ta' spaga tal-qaws.

Jingħad li Ċihangir miet bin-niket ftit xhur wara l-aħbar tal-qtil ta' ħuh nofsu. Iż-żewġ aħwa li baqgħu ħajjin, Selim u Bajeżid, ingħataw kmand f'partijiet differenti tal-imperu. Fi ftit snin, madankollu, faqqgħet gwerra ċivili bejn l-aħwa, kull wieħed appoġġjat mill-forzi leali tiegħu. Bl-għajnuna tal-armata ta' missieru, Selim għeleb lil Bajeżid f'Konja fl-1559, u dan tal-aħħar wassal biex ifittex kenn mas-Safavidi flimkien mal-erba' wliedu. Wara skambji diplomatiċi, is-Sultan talab mingħand ix-Xah Tasmasp I Safavid li Bajeżid jiġi estradit jew eżegwit. Bi tpattija għal ammonti kbar minn deheb, ix-Xah ħalla esekutur Tork li jdendel Bajeżid u l-erba’ wliedu fl-1561, qed jiftaħ it-triq għas-suċċessjoni ta' Selim għat-tron ħames snin wara.

## Mewt
 
Fis-6 ta' Settembru 1566, Sulejman, li kien telaq minn Kostantinopli biex jikkmanda spedizzjoni lejn l-Ungerija, miet qabel rebħa Ottomana fl-assedju ta' Szigetvár fl-Ungerija fl-għomor ta’ 71 senau l-Gran Viżir tiegħu Sokollu Meħmed Paxa żamm il-mewt tiegħu sigrieta waqt l-irtir għall-intronizzazzjoni ta' Selim II. Il-ġisem tas-sultan ittieħed lura Istanbul biex jiġi midfun, filwaqt li qalbu, fwiedu, u xi organi oħra tiegħu ġew midfuna f'Turbék, barra Szigetvár. Musulew mibni fuq il-midfin tiegħu beda jitqies bħala post qaddis u sit tal-pellegrinaġġ. Fi żmien għaxar snin ħdejn inbnew moskea u ospizju Sufi, u s-sit kien protett minn gwarniġjon b’salarju ta' diversi għexieren ta' rġiel.

## Wirt

Il-formazzjoni tal-wirt ta' Sulejman bdiet saħansitra qabel mewtu. Matul ir-renju tiegħu ġew ikkummissjonati xogħlijiet letterarji li jfaħħru lil Sulejman u jibnu xbieha tiegħu bħala ħakkiem ideali, l-aktar minn Ċelalżada Mustafa, kanċillier tal-imperu mill-1534 sal-1557. Kittieba Ottomani aktar tard applikaw din l-immaġni idealizzata ta' Sulejman għall-ġeneru letterarju ta' letteratura pariri tal-Lvant Qarib jismu *naṣīḥatnāme*, u ħeġġew lis-sultani biex jikkonformaw mal-mudell tiegħu ta' ħakma u biex iżommu l-istituzzjonijiet tal-imperu fil-forma tagħhom tas-seklu sittax. Kittieba bħal dawn kienu qed jimbuttaw lura kontra t-trasformazzjoni politika u istituzzjonali tal-imperu wara nofs is-seklu sittax, u wrew devjazzjoni min-norma kif kienet teżisti taħt Sulejman bħala evidenza tat-tnaqqis tal-imperu.  L-istoriċi tal-Punent, li naqsu milli jirrikonoxxu li dawn il-"kittieba ta' tnaqqis" kienu qed jaħdmu fi ħdan ġeneru letterarju stabbilit u ħafna drabi kellhom raġunijiet profondament personali biex jikkritikaw l-imperu, għal żmien twil ħadu t-talbiet tagħhom bħala valur nominali u konsegwentement adottaw l-idea li l-imperu daħal f'perjodu ta' tnaqqis wara l-mewt ta' Sulejman. Mis-snin tmenin din il-fehma ġiet eżaminata mill-ġdid bir-reqqa, u l-istudjużi moderni waslu biex jirrifjutaw b'mod assolut l-idea tat-tnaqqis, u ttikkettjawha bħala "leġġenda mhux vera".

Il-konkwisti ta' Sulejman kienu ġabu taħt il-kontroll tal-Imperu bliet Misilmin ewlenin (bħal Bagdad), ħafna provinċji tal-Balkani (li waslu fil-Kroazja u l-Ungerija tal-lum), u l-biċċa l-kbira tal-Afrika ta' Fuq. L-espansjoni tiegħu fl-Ewropa kienet tat lit-Torok Ottomani preżenza qawwija fil-bilanċ tal-poter Ewropew. Tabilħaqq, tali kienet it-theddida perċepita ta' l-Imperu Ottoman taħt ir-renju ta' Sulejman li l-ambaxxatur ta' l-Awstrija Busbecq wissa dwar il-konkwista imminenti ta' l-Ewropa: "Min-naħa [it-Torok] hemm ir-riżorsi ta' imperu qawwi, saħħa mhux imfixkla, drawwa għar-rebħa, reżistenza għat-tbatija, unità u dixxiplina, frugalità u għassa... Nistgħu niddubitaw x'se jkun ir-riżultat? ... Meta t-Torok issetiljaw mal-Persja, se jtiru fuq griżmejna sostnuti mill-qawwa tal-Lvant kollu; kemm aħna mhux ippreparati ma nazzardax ngħid.” Il-wirt ta' Sulejman ma kienx, madankollu, biss fil-qasam militari. Il-vjaġġatur Franċiż Jean de Thévenot jagħti xhieda seklu wara tal-"bażi agrikola qawwija tal-pajjiż, il-benessri tal-bdiewa, l-abbundanza ta' ikel bażiku u l-preeminenza tal-organizzazzjoni fil-gvern ta' Sulejman".

Anke tletin sena wara mewtu, “Sultan Solyman” ġie kkwotat mid-drammaturgu Ingliż William Shakespeare bħala prodiġju militari fil-Merkant ta' Venezja (*[[Il-Merkant ta’ Venezja|The Merchant of Venice]]*), fejn il-Prinċep tal-Marokk jiftaħar bil-ħila tiegħu billi qal li għeleb lil Sulejman fi tliet battalji (Att 2, Xena 1).

Permezz tat-tqassim tal-patroċinju tal-qorti, Sulejman ippresieda wkoll żmien tad-deheb fl-arti Ottomana, xhieda ta 'kisba immensa fl-isferi tal-arkitettura, il-letteratura, l-arti, it-teoloġija u l-filosofija. Illum l-orizzont tal-Bosfru u ta' ħafna bliet fit-Turkija moderna u l-provinċji Ottomani preċedenti, għadhom imżejna bix-xogħlijiet arkitettoniċi ta' Mimar Sinan. Waħda minn dawn, il-Misġed Sulejmanija (Moskea Süleymaniye), hija l-aħħar post ta' mistrieħ ta' Sulejman: huwa midfun f'musulew b’koppla mwaħħla mal-moskea.

Madankollu, valutazzjonijiet tar-renju ta' Sulejman ta' spiss waqgħu fin-nassa tat-teorija tal-istorja tar-Raġel Kbir (*Great Man theory of history*). Il-kisbiet amministrattivi, kulturali u militari ta’ dak iż-żmien kienu prodott mhux ta’ Sulejman biss, iżda wkoll tal-bosta figuri ta’ talent li qdewu, bħall-gran viżiri Ibrahim Paxa u Rüstem Paxa, il- Mufti l-Akbar Ebussuud Efendi, li kellu rwol ewlieni fir-riforma legali, u l-kanċillier u l-kronikatur Ċelalżada li kellu rwol ewlieni fit-twessigħ tal-burokrazija ta' Mustafa u fil-bini tal-wirt ta' Sulejman.

F’iskrizzjoni li tmur mill-1537 fuq iċ-ċittadella ta' Bender, il-Moldova, Sulejman il-Manjifiku esprima l-qawwa tiegħu:
Sulejman, kif skolpit minn Joseph Kiselewski, huwa preżenti fuq wieħed mit-23 ritratt tar-rilievi fuq il-bibien tal-gallerija tal-Kamra tal-Kamra tal-Kapitol tal-Istati Uniti li juri figuri storiċi nnotati għax-xogħol tagħhom fl-istabbiliment tal-prinċipji li huma l-bażi tal-liġi Amerikana.

## Referenzi

 

## Links esterni

* Ritratti u Tugħra ta' Sulejman