Mużew tas-Santwarju ta' Ħaż-Żabbar

Il-**Mużew tas-Santwarju ta’ Ħaż-Żabbar** (bl-Ingliż: Żabbar Sanctuary Museum) huwa l-mużew Parrokkjali ta' Ħaż-Żabbar, Malta, li jikkonsisti f'artifatti li jvarjaw mill-preistorja sal-lum. Il-maġġoranza tal-affarijiet fil-mużew għandhom tema reliġjuża, filwaqt li oħrajn huma sekulari. Huwa mużew mibni apposta li waqt l-ippjanar tiegħu qajjem kontroversja dwar l-istruttura ta’ barra f’qalba storika, ħdejn il-knisja parrokkjali.

Mibni f'nofs is-seklu 20, il-mużew kien rinnovat fl-2003, u issa għandu tliet sulari għall-wirjiet. Huwa mmexxi minn kumitat u grupp ta’ voluntiera u taħt d-direzzjon tal-Arċipriet ta’ Ħaż-Żabbar. Il-mużew huwa miftuħ għal tliet sigħat kuljum, mid-disgħa ta’ filgħodu sa nofsinhar, bi ħlas għal kull persuna (żewġ ewro fl-2023). Il-miżati tad-dħul u d-donazzjonijiet imorru għall-manutenzjoni tal-mużew u l-preservazzjoni tal-kollezzjoni.

## Storja
Il-mużew infetaħ minn Monsinjur Joseph Zarb. Wara li Zarb inħatar Kappillan ta' Ħaż-Żabbar, fl-1943, malajr induna bl-opportunità li s-santwarju tal-Madonna tal-Grazzji kellu f'termini ta' artifatti awtentiċi u storiċi. Billi kien riċerkatur u studjuż, huwa elenka l-affarijiet kollha tas-santwarju – fosthom armi, ktajjen tal-iskjavi, mudelli ta’ vapuri, vestimenti tal-knisja, faċċati tal-artal u pitturi vottivi – li kellha l-Parroċċa. Iktar tard ippubblika l-affarijiet elenkati fi ktieb.

Fil-passat, ftit mill-wirt tal-parroċċa kien sottovalutat, qabel il-ftuħ tal-mużew, u mhux magħruf fejn kienu xi affarijiet kellhom qabel. F’ċertu żmien, il-parroċċa kellha madwar 300 ex-voto, iżda issa dawn niżlu għal madwar 85 li jdhru fil-mużew. L-artifatti kienu fil-biċċa l-kbira offerti lill-patruna tar-raħal, *il-Madonna tal-Grazzji*, miġbura matul is-snin minn nies minn oqsma differenti. Il-biċċa l-kbira tal-ex-voto ġew mogħtija minn membri tal-Ordni ta’ San Ġwann u baħrin fuq ix-xwien.

Bil-bini u l-ftuħ tal-mużew, Zarb irnexxielu jżomm u jippreserva kollezzjoni kbira ta’ artifatti, li jmorru lura lejn żminijiet preistoriiċi , żmien l-Ordni ta’ San Ġwann, żmien l-okkupazzjoni Franċiża ta’ Malta, il-perjodu Brittaniku sas-seklu 20. Malta. Xi oġġetti mis-seklu 21 huma inklużi wkoll fil-kollezzjoni.

F’nofs is-seklu 20, is-santwarju rċieva żjara uffiċjali mill-Isqof Mikiel Gonzi meta inkuruna lill-Madonna b'Ġesù Bambin, fi tpinġija fuq xogħol venerabbli tas-seklu 18 tal-Madonna tal-Grazzji.

## Wirjiet
Ix-xogħolijiet li jidhru fil-mużew jikkonsistu f'donazzjonijiet li saru minn individwi. Ħafna mill-artifatti u l-pitturikienu jinsabu fis-santwarju qabel iddaħħlu fl-mużew. Uħud mill-artifatti tal-mużew inxtraw minn irkantijiet. 

Wirjiet selettivi fil-mużew jinkludu: 

* 85 pittura ex-voto, 74 minnhom huma relatati mal-baħar. Din il-ġabra tinkludi l-akbar numru ta’ pitturi votivi f’Malta li ngħataw mill-Kavallieri ta’ San Ġwann; 
* żewġ sedani,  wieħed użat mill-Gran Mastri Rafael u Nicolas Cotoner, u l-ieħor mill-Gran Mastru Ferdinand von Hompesch zu Bolheim li tah direttament lis-santwarju. Hompesh ta wkoll żewġ pitturi, arloġġ Malti esebit fil-mużew u armatura sħiħa ta’ kavallier ċerimonjali mżejna bit-teknika aqua fortis;
* pittura kontemporanja tal-karrakka , u mudell ta' skola navali tal-vapur tal-linja *San Gioacchino* tal-1767;  
* affresk medjevali tal-Madonna tal-Grazzji misjub fil-kappella ta’ Santa Dumnika f’Ħaż-Żabbar, u ġabra ta’ midalji u muniti; 
* kamra ddedikata għall-waqgħa tal-Avro Vulcan f'Ħaż-Żabbar fl-1975 u oġġetti marbuta tat-Tieni Gwerra Gwerra;
* pannelli tal-injam tal-kawba mill-vapur RMS ;
* artal portabbli akbar mis-soltu;
* katalett tal-pesta użat fl-1813.

### Pitturi

Fil-mużew huma esebiti diversi xogħlijiet tal-arti, ħafna minnhom b’tema reliġjuża li qabel kienu miżmuma fis-santwarju. Il-pitturi jinkludu xogħlijiet ta’ Rocco Buhagiar, Gannikol Buhagiar, Rafel Bonnici Calì,  Michele Busuttil, Tousaint Busuttil, Giuseppe Calì, Giuseppe Maria Caruana, Giovanni Battista Conti, Giuseppe D'Arena, Stefano Erardi, Rafael Gagliardi, Tommaso Madiona, Mattia Preti, Italo Horatio Serge, Filippo Venuti u Francesco Zahra.

Pitturi oħra fil-mużew ġew mogħtija minn individwi matul iż-żmien. Tnejn minnhom huma l-Battalja ta’ Vjenna tal-1683, u oħra li turi l-port ta’ Messina fis-seklu 18. Hemm ukoll buzzetti ta’ pitturi fis-santwarju.

## Bini
Fl-1952, saru pjanijiet biex jinbena mużew biswit il-knisja parrokkjali biex jiġu esebiti l-oġġetti tas-santwarju. Id-disinn ta' faċċata tal-mużew fuq stil Barokk ħoloq kontroversja mal-awtorità tal-ippjanar, madankollu l-permess kien sussegwentement approvat. L-ewwel ġebla tpoġġiet fit-2 ta’ Settembru, 1952. Fil-5 ta’ Settembru, 1954 il-mużew infetaħ minn Jackie Frendo Azzoppardi u mbierek minn Monsinjur Emmanuel Galea. 

Dan kien it-tieni mużew Parrokkjali, wara l-Mużew tal-Katidral fl-Imdina,  u l-ewwel mużew li nbena apposta f’Malta. 

Fl-2003, il-mużew reġa’ nfetaħ wara li ngħalaq għal rinnovazzjoni fuq inizjattiva tal-kappillan Anton Cassar. L-affarijiet issa huma mifruxa fuq iż-żewġ sulari tal-bini, u pjattaforma fl-ewwel sular.

### Amministrazzjoni
Il-mużew huwa r-responsabbiltà tal-Parroċċa ta' Ħaż-Żabbar . Kummissjoni ta’ sitt voluntiera, u l-Kappillan attwali li jservi bħala president, jidderieġu l-operat tagħha ta’ kuljum, inkluż il-manutenzjoni u r-restawr tal-affarijiet. 

Id-dħul finanzjarju tal-mużew huwa primarjament minn donazzjonijiet pubbliċi aktar milli mill-miżatii tad-dħul.

Il-mużew huwa ġeneralment miftuħ kuljum, għal tliet sigħat, bejn id-9am u nofsinhar.

## Aktar qari

* 
* 
* 
* Plane crash over Zabbar. . *malta.com*. Archived from the original on 17 September 2016.
* Museum reopening, deadcart, opening date, etc. 

## Referenzi

## Ħoloq esterni

* Mużew tas-Santwarju ta’ Ħaż-Żabbar - paġna uffiċjali fuq Facebook