Taos Pueblo

**Taos Pueblo** jew il-**Pueblo ta' Taos** (bl-Ispanjol: **Pueblo de Taos**) huwa pueblo tal-qedem ta' tribù Amerikana nattiva li titkellem il-lingwa ta' Taos (Tiwa) tal-poplu Puebloan. Jinsab madwar mil (1.6 kilometru) fit-Tramuntana tal-belt moderna ta' Taos, New Mexico, l-Istati Uniti. Il-pueblos huma fost l-eqdem komunitajiet abitati b'mod kontinwu fl-Istati Uniti. Dan il-pueblo tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1992.

Taos Pueblo huwa membru tat-Tmien Pueblos tat-Tramuntana. Art tribali ta' 95,000 akru (38,000 ettaru) hija mehmuża mal-pueblo, u madwar 4,500 ruħ jgħixu f'din iż-żona.

## Pajsaġġ
Il-pueblo nbena f'pajsaġġ bil-muntanji Taos tal-Katina Muntanjuża ta' Sangre de Cristo fl-isfond. L-insedjament inbena fuq iż-żewġ naħat ta' Rio Pueblo de Taos, magħrufa wkoll bħala Rio Pueblo u Red Willow Creek, li hija nixxiegħa żgħira li tnixxi minn nofs il-pueblo. Is-sors tal-ilma ġej mil-Lag Blu jew Ba Whyea, fil-muntanji fil-qrib.

L-iżjed karatteristika arkitettonika prominenti ta' Taos Pueblo hija kumpless residenzjali b'diversi sulari magħmul mit-tajn u mill-ħuxlief ta' lewn ħamrani-kannella, mibni fuq iż-żewġ naħat ta' Rio Pueblo. Is-sit web ta' Taos Pueblo jiddikjara li x'aktarx li nbena bejn l-1000 u l-1450.

Il-pueblo ġie ddeżinjat bħala Għeliem Storiku Nazzjonali fid-9 ta' Ottubru 1960. Fl-1992 tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. Mill-2010, madwar 150 ruħ jgħixu fil-pueblo storiku b'mod permanenti.

## Isem

### Lingwa ta' Taos
Bil-lingwa ta' Taos (Tiwa tat-Tramuntana), il-pueblo jissejjaħ bħala "l-villaġġ", kemm f'*tə̂otho* "fil-villaġġ" (*tə̂o-* "villaġġ" + *-tho* "fi") kif ukoll f**tə̂obo'' "lejn il-villaġġ" (''tə̂o-'' "villaġġ" + ''-bo'' "lejn"). L-isem proprju tal-pueblo huwa ''ȉałopháymųp’ȍhə́othə̀olbo'' li jfisser "f'ħalq il-kanjon l-oħxon taż-żafżafa ħamra" (jew ''ȉałopháybo'' li jfisser "fejn iż-żafżafa ħomor" fil-qosor). Dan l-isem jintuża l-iktar f'kuntesti ċerimonjali u huwa inqas komuni fit-taħdit ta' kuljum.

=== Lingwa Spanjola ===
L-isem ''Taos'' bil-[[Lingwa Maltija|Malti]] jew bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]] ġej mill-Ispanjol ''Taos''. L-isem ''Taos'' bl-Ispanjol x'aktarx li ġie misluf mil-lingwa ta' Taos ''tə̂o-'' "villaġġ" li nstema' bħala ''tao'' u miegħu żdied il-plural ''-s'' għalkemm fil-lingwa moderna Taos ma għadux nom fil-plural. L-idea li ''Taos'' bl-Ispanjol oriġina minn ''tao'', "is-salib tal-Ordni ta' San Juan de los Caballeros" (mill-[[Lingwa Griega|Grieg]] ''tau''), hija improbabbli.

== Storja ==

=== Pre-Kolombjana ===
X'aktarx li l-poplu indiġenu ta' Taos, flimkien ma' popli Pueblo indiġeni oħra, insedjaw ruħhom tul in-nixxiegħa ta' Rio Grande wara migrazzjoni lejn in-Nofsinhar mir-reġjun tal-Erba' Kantunieri. L-abitazzjonijiet ta' dak ir-reġjun kienu abitati mill-Puebloani anċestrali. Nixfa twila fl-inħawi fl-aħħar tas-seklu 13 jaf wasslet biex ikollhom jiċċaqilqu lejn Rio Grande, fejn il-provvista tal-ilma kienet iktar affidabbli. Madankollu, ir-raġuni li waslithom jagħmlu migrazzjoni għadha fil-mira ta' diversi dibattiti u hemm evidenza li seħħet taqbida vjolenti. Fl-aħħar mill-aħħar, ħjiel [[Arkeoloġija|arkeoloġiku]] jindika lejn l-idea li n-nattivi jaf kienu mġiegħla jitilqu.

Matul is-snin bikrin tiegħu, Taos Pueblo kien punt ċentrali ta' kummerċ bejn il-popolazzjonijiet nattivi tul Rio Grande u l-ġirien tagħhom tat-tribujiet tal-pjanuri lejn il-Grigal. Taos Pueblo kien jospita fiera kummerċjali f'kull ħarifa wara l-ħsad agrikolu.

=== Wara l-kuntatt barrani ===

Il-konkwistaturi [[Spanja|Spanjoli]] waslu għall-ewwel darba f'Taos Pueblo fl-1540; kien membri tal-ispedizzjoni ta' [[Francisco Vásquez de Coronado]], li waqfu f'bosta pueblos ta' New Mexico biex ifittxu l-hekk imsejħa Sebat Ibliet tad-Deheb. Għall-ħabta tal-1620, il-[[Ġiżwiti]] Spanjoli ssorveljaw il-kostruzzjoni tal-ewwel [[Knisja Kattolika]] fil-pueblo, il-missjoni ta' San Geronimo de Taos. Rapporti mill-perjodu jindikaw li l-poplu nattiv ta' Taos irreżista l-bini tal-knisja u l-impożizzjoni bil-forza tar-[[reliġjon]] Kattolika. Matul il-bidu tas-[[seklu 17]] kibru t-tensjonijiet [[Kultura|kulturali]] bejn il-popolazzjonijiet nattivi tal-Lbiċ u l-preżenza kolonjali Spanjola li kulma jmur bdiet dejjem tikber iktar. Taos Pueblo ma kienx eċċezzjoni. Sal-1660, il-poplu nattiv qatel il-qassis residenti u qerdu l-knisja. L-Ispanjoli rrispondew b'mod brutali. Diversi snin wara r-rikostruzzjoni tagħha, bdiet ir-Rewwixta tal-Pueblo Revolt tal-1680.

==== Il-Muntanja Taos ====
It-48,000 akru (19,000 ettaru) ta' art muntanjuża tal-poplu Pueblo ttieħdet mill-President Theodore Roosevelt u ġiet iddeżinjata bħala l-Foresta Nazzjonali ta' Carson fil-bidu tas-seklu 20. Finalment l-art ġiet irritornata fl-1970 mill-Istati Uniti meta l-President [[Richard Nixon]] iffirma l-Liġi Pubblika Nru 91-550. 764 akru (309 ettari) addizzjonali fin-Nofsinhar tal-fondoq bejn il-Quċċata ta' Simpson u l-Quċċata ta' Old Mike u fil-Punent tal-Lag Blu ġew ittrasferiti lura lill-poplu Pueblo fl-1996.

==== Il-Lag Blu ====
Il-Lag Blu, li l-poplu Pueblo jqisuh sagru, ġie inkluż f'dan ir-ritorn tal-art ta' Taos. Il-poplu Pueblo involva b'mod notevoli lil nies mhux nattivi biex joħolqu pressjoni fuq il-gvern federali għar-ritorn tal-Lag Blu, peress li argumentaw li l-aċċess bla restrizzjoni tagħhom għal-lag u r-reġjun ta' madwar kien meħtieġ biex tiġi żgurata l-libertà reliġjuża tagħhom. Is-sit web tal-Pueblo jsemmi l-akkwiżizzjoni mill-ġdid tal-Lag Blu sagru bħala l-iżjed avveniment importanti fl-istorja tiegħu minħabba t-twemmin spiritwali li l-poplu Taos oriġina mil-lag. Huwa maħsub li l-antenati tagħhom jgħixu hemmhekk, u l-poplu Pueblo stess jitla' l-muntanja għal skopijiet ċerimonjali biss.

== Sit ta' Wirt Dinji ==
Taos Pueblo ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1992.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' kriterju wieħed tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (iv)*' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-[[Storja|istorja]] tal-[[bniedem]]".

== Arkitettura ==

Fi żmien il-kuntatt inizjali tal-Ispanjoli, [[Hernando de Alvarado]] ddeskriva l-pueblo bħala li kellu djar tat-tajn u tal-ħuxlief mibnija qrib ħafna ta' xulxin b'għoli ta' ħames jew sitt sulari. Id-djar saru idjaq iktar ma bdew jogħlew, u l-bjut ta' kull sular kienu jipprovdu l-art u t-terrazzi tas-sulari ta' fuq.

Il-binjiet f'Taos oriġinarjament kellhom ftit twieqi u l-ebda daħla standard. Minflok, l-aċċess għall-kmamar kien permezz ta' toqob kwadri fil-bejt li n-nies kienu jaslu għalihom billi jitilgħu slielem twal tal-[[injam]]. Xorok (jew *vigas*) tal-abit ta' Engelmann kienu jirfdu s-soqfa li kellhom saffi ta' friegħi, ħaxix, tajn u tkaħħil biex jgħattuhom. L-arkitettura u l-materjali tal-bini kienu adattati sew għall-qilla tal-ambjent u għall-ħtiġijiet tal-poplu fil-Wied ta' Taos. Qabel il-wasla ta' Coronado, il-ħitan kollha ta' Taos Pueblo kienu nbnew bl-użu ta' blalen tat-tajn (tat-tafal) u tal-ħuxlief b'dijametru ta' madwar erba' pulzieri (10 ċentimetri), u Coronado daħħal it-teknika tal-brikks tat-tajn iffurmati, li rrivoluzzjonat il-kostruzzjoni bit-tajn u bil-ħuxlief fid-Dinja l-Ġdida. Coronado biddel ukoll l-istruttura tal-bejt, u bdew jintużaw friegħi tal-luq ta' xi 2-4 pulzieri li kienu jiġu installati f'angolu rett max-xorok tal-abit ta' Engelmann, u mbagħad kienet tiġi applikata passata ta' 2-3 pulzieri ta' tkaħħil bit-tajn u bil-ħuxlief, flimkien ma' kważi nofs metru ta' ħamrija sfuża (bi ħxuna ta' madwar 18-il pulzier) għall-iżolament u għas-saħħa strutturali. B'hekk, l-arkitettura indiġena evolviet.

L-ewwel arkitettura influwenzata mill-Ispanjoli tfaċċat f'Taos Pueblo wara l-wasla ta' Fray [[Francisco de Zamora]] fl-1598, li stabbilixxa missjoni skont l-ordnijiet mill-Gvernatur Spanjol, Don [[Juan de Oñate]].

=== Struttura prinċipali ===

In-naħa tat-Tramuntana tal-pueblo jingħad li fiha wħud fost l-iżjed binjiet li jitteħdulhom ritratti u li jsiru [[Pittura|pitturi]] tagħhom fl-[[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta' Fuq]]. Il-binjiet tal-pueblo jinkludu l-ikbar struttura eżistenti ta' pueblo b'diversi sulari, magħmula minn ħitan tat-tajn u tal-ħuxlief sikwit bi ħxuna ta' diversi piedi. L-iskop primarju kien id-difiża. Saħansitra sal-1900, l-aċċess għall-kmamar fis-sulari t'isfel kien permezz ta' slielem fuq in-naħa ta' barra tal-bejt, imbagħad 'l isfel permezz ta' sellum fuq ġewwa. F'każ ta' attakk, is-slielem ta' barra setgħu jitneħħew faċilment.

=== Djar ===
Id-djar f'dan il-kumpless normalment kienu jikkonsistu minn żewġ kmamar; waħda minnhom għall-għajxien ġenerali u għall-irqad, u t-tieni għat-tisjir, għall-ikel u għall-ħżin. Kull dar hija awtonoma; ma hemmx passaġġi bejn id-djar. L-Indjani ta' Taos ma tantx kienu jużaw l-għamara fl-imgħoddi, iżda llum il-ġurnata għandhom imwejjed, siġġijiet u sodod. Fil-pueblo, l-elettriku, l-ilma tal-vit u s-sistemi interni tas-sanitazzjoni huma pprojbiti.

== Komunità spiritwali ==

=== Prattiki reliġjużi ===

Fil-puebla hemm żewġ prattiki spiritwali rrappreżentati: it-tradizzjoni spiritwali u reliġjuża indiġena oriġinali u l-Kattoliċiżmu Ruman. Il-maġġoranza tal-indiġeni Taos għadhom jipprattikaw ir-reliġjon antika iżda vitali tagħhom. Il-biċċa l-kbira (90 %) tal-membri tal-komunità ta' Taos Pueblo huma mgħammda bħala Kattoliċi Rumani. San Ġlormu jew San Geronimo, huwa l-qaddis patrun tal-pueblo.

== Kultura ==

=== Tradizzjonijiet li jinvolvu l-art ===
Mill-kolonizzazzjoni Spanjola, il-poplu Taos nattiv irreżista l-bidla kulturali u l-influwenza tal-ideat [[Ewropa|Ewropej]]. Bosta etnografi josservaw livell għoli ta' "interkonnettività u dipendenza reċiproka" bejn Taos Pueblo u l-art tal-madwar, minn fejn il-poplu kiseb bosta mit-tradizzjonijiet kulturali tiegħu. B'hekk teżisti rivalità storika bejn in-nies fuq in-naħa tan-Nofsinhar tax-xmara (in-nies tas-sajf) u dawk tan-naħa tat-Tramuntana (in-nies tax-xitwa). It-tiġrijiet, li għandhom tifsira reliġjuża sinifikanti fit-tribù, huma mezz komuni biex dawn iż-żewġ gruppi jesprimu r-rivalità tagħhom, u hemm tradizzjoni antika fit-tribujiet li x'aktarx tmur lura għaż-żmien ta' qabel il-[[Piramidi Eġizzjani]]. Barra minn hekk, il-poplu ta' Taos Pueblo jattribwixxi valur kbir lil-Lag Blu fir-rigward tas-"sostenibbiltà agrikola u tal-kultura ħajja" tiegħu.

=== Tradizzjonijiet marbuta mal-mewt ===
Skont Wood, il-poplu ta' Taos Pueblo qatt ma jirrifjuta li jilqa' xi stranġiera minħabba li jgħożż il-kortesija u l-ospitalità. Madankollu, f'Jum l-Erwieħ Kollha, il-poplu ta' Taos Pueblo jqatta' jum mal-familja tiegħu u jagħlaq l-aċċess għall-villaġġ lil kwalunkwe persuna mhux Indjana. Il-poplu ta' Taos Pueblo jħares lejn il-[[mewt]] b'sens ta' "stojċiżmu", u jista' jżur iċ-ċimiterji f'Jum l-Erwieħ Kollha jew dakinhar tad-dfin ta' xi ħadd biss.

=== Ġeneru ===
Fin-nisġa kulturali tal-poplu ta' Taos Pueblo, id-*data* etnografika tissuġġerixxi li n-[[Mara|nisa]] jitqiesu bħala subordinati għall-[[Raġel|irġiel]]. L-istruttura soċjali ta' Taos Pueblo hija dettata minn sħubijiet *kiva'', u n-nisa ma jitħallewx jieħdu sehem fir-ritwali li jsiru f'dawn l-ispazji sagri peress li "mhumiex imħarrġa" biex jagħmlu dan. Minkejja l-esklużjoni tan-nisa minn xi attivitajiet spiritwali, in-nisa fis-soċjetà ta' Taos Pueblo "kienu jeżerċitaw livell konsiderevoli ta' influwenza ekonomika, politika u interpersonali". Pereżempju, in-nisa waħedhom jista' jkollhom l-unitajiet domestiċi tagħhom stess, u n-nisa miżżewġin jikkontrollaw il-finanzi tagħhom stess peress li tradizzjonalment jaħdmu bħala koki jew ħassiela. Barra minn hekk, in-nisa għandhom setgħa informali tat-teħid tad-deċiżjonijiet, u jużaw il-ħiliet tagħhom biex jinfluwenzaw lill-irġiel ta' madwarhom.

## Konservazzjoni

Fl-2011, il-Programm ta' Preservazzjoni ta' Taos Pueblo ngħata għotja ta' $800,000 mingħand id-Dipartiment tal-Qasam tad-Djar u l-Iżvilupp Urban tal-Istati Uniti. Il-fond għandu l-għan li jagħti impjieg lil iktar ħaddiema, speċjalment lil dawk li huma mħarrġa fit-tekniki tal-kostruzzjoni tradizzjonali, għax-xogħol tal-konservazzjoni, kif ukoll lil impjegati artiġjanali li jgħinu lis-sidien tad-djar tal-pueblo bil-manutenzjoni tad-djar tradizzjonali tat-tajn u tal-ħuxlief. Is-superviżuri jgħallmu lill-apprendisti dwar il-metodi tal-kostruzzjoni tradizzjonali filwaqt li jwettqu r-rikostruzzjoni tal-maġġoranza tad-djar bi 11-il unità li kienu kważi se jċedu għalkollox.

L-ewwel fażi tal-konservazzjoni ta' Taos Pueblo kienet il-kostruzzjoni ta' ċentru tat-taħriġ, ir-restawr ta' 120–150 dar, it-taħriġ tan-nies lokali fil-komunità, il-ħolqien ta' valutazzjoni dettaljata tal-istruttura tal-kumpless, u l-istabbiliment ta' ċentru kulturali u ta' arkivji tribali. It-tieni fażi ġiet iffinanzjata mill-Fond Dinji tal-Monumenti. Taos Pueblo huwa elenkat fuq il-lista ta' siti taħt osservazzjoni tal-Fond minħabba n-natura fil-periklu tiegħu, kemm kulturalment kif ukoll strutturalment. Sa tmiem l-isforzi ta' konservazzjoni, huwa mistenni li wieħed u għoxrin dar tat-tajn u tal-ħuxlief se jkun ġew irrestawrati. Il-fond preċedenti kopra wkoll il-kost tal-iskennjar tal-istrutturi bil-laser.

Il-karatteristiċi ewlenin tal-konservazzjoni ta' Taos Pueblo għandhom l-għan li jħeġġu approċċ ibbażat fuq il-komunità. Jinkludu t-taħriġ tan-nies lokali biex jiġġestixxu l-proprjetà tagħhom stess, kif ukoll l-istabbiliment ta' sħubijiet ma' entitajiet tal-gvern u mhux tal-gvern. Il-proġett għandu l-għan li jippreserva l-mod tradizzjonali tal-ħajja fil-komunità u li jsostni t-tradizzjonijiet kulturali.

F'Awwissu 2020, id-Dipartiment tal-Qasam tad-Djar u l-Iżvilupp Urban tal-Istati Uniti ħabbar għotja ta' $899,754 mogħtija lill-Awtorità tal-Qasam tad-Djar ta' Taos Pueblo biex tirriabilita ħames unitajiet domestiċi sabiex jittaffa r-riskju tat-trażmissjoni tal-COVID-19. L-għotja ntużat ukoll għall-forniment tal-assistenza utilitarja, tal-ikel u tal-kiri.

## Referenzi