Ġibiltà

**Ġibiltà** (bl-Ingliż: *Gibraltar*; pronunzja bl-Ingliż: [xiβɾalˈtaɾ]) huwa Territorju Brittaniku Extra-Ewropew li jinsab fil-ponta tan-Nofsinhar tal-Peniżola Iberika. Għandu erja ta' 2.6 mil kwadru (6.7 kilometri kwadri) u huwa mdawwar fit-Tramuntana minn Spanja (1.2 km). Il-pajsaġġ huwa ddominat mill-Blata ta' Ġibiltà, li fil-qiegħ tagħha hemm żona ta' belt b'popolazzjoni densa, fejn jgħixu aktar minn 32,000 ruħ.

Fl-1704, il-forzi Brittaniċi-Olandiżi ħatfu Ġibiltà minn Spanja matul il-Gwerra tas-Suċċessjoni Spanjola. It-territorju ġie ċedut lill-Gran Brittanja għal dejjem taħt it-Trattat ta' Utrecht fl-1713. Sar bażi importanti għall-Flotta Navali Rjali, partikolarment matul il-Gwerer ta' Napuljun u t-Tieni Gwerra Dinjija, peress li kkontrolla d-daħla dejqa u l-ħruġ għall-Baħar Mediterran, l-Istrett ta' Ġibiltà, li huwa wiesa' biss 8.9 mili (14.3-il kilometru). Dan il-punt għadu strateġikament importanti, b'nofs il-kummerċ tal-baħar fid-dinja jgħaddi minnu. L-ekonomija ta' Ġibiltà hija bbażata l-aktar fuq it-turiżmu, il-logħob tal-azzard online, is-servizzi finanzjarji, u l-bunkering.  

Is-sovranità ta' Ġibiltà hija punt jaħraq fir-relazzjonijiet Brittaniċi-Spanjoli, peress li Spanja tikkontesta t-territorju. Ġibiltà rrifjuta l-biċċa l-kbira tal-proposti għas-sovranità Spanjola f'referendum tal-1967, u għas-sovranità kondiviża f'referendum tal-2002. Madankollu, Ġibiltà għandu rabtiet ekonomiċi u kulturali mill-qrib ma' Spanja, b'ħafna ċittadini ta' Ġibiltà jitkellmu bl-Ispanjol kif ukoll bid-djalett lokali magħruf bħala Llanito.

Fil-31 ta' Jannar 2020, ir-Renju Unit u Ġibiltà ħarġu mill-Unjoni Ewropea. F'Diċembru 2020, ir-Renju Unit u Spanja qablu fil-prinċipju ma' bażi li fuqha r-Renju Unit u l-UE jistgħu jinnegozjaw termini biex Ġibiltà jipparteċipa f'aspetti tal-Ftehim ta' Schengen.

## [[Etimoloġija]]
L-isem ġej mill-Għarbi: *<span>Muntanja Tariq</span>&#x27;* (imsemmi wara l-mexxej militari Għarbi tas-seklu 8 Tariq ibn Ziyad). Isem attwali Ġibiltà bl-Għarbi għadu hekk sa llum il-ġurnata.

## Storja

### [[Preistorja]] u storja antika
Ġiet skoperta evidenza ta' abitazzjoni umana tan-Neanderthal f'Ġibiltà minn madwar 50,000 sena ilu fl-Għar ta' Gorham. L-għerien ta' Ġibiltà komplew jintużaw mill-*Homo sapiens* wara l-estinzjoni finali tan-Neanderthal. Għodod tal-ġebel, fuklari tal-qedem u għadam tal-annimali li jmorru minn madwar 40,000 sena ilu sa madwar 5,000 sena ilu nstabu f'depożiti li tħallew fl-Għar ta' Gorham.

Fl-għerien ta' Ġibiltà nstabu bosta bċejjeċ taż-Żmien Neolitiku, l-aktar ta' oġġetti tipiċi tal-kultura Almerjana misjuba band'oħra fl-Andalusija, speċjalment madwar il-belt ta' Almería, li minnha tieħu isimha. Ftit hemm evidenza taʼ abitazzjoni fiż-Żmien il-Bronż meta n-nies fil-biċċa l-kbira ma baqgħux jgħixu fl-għerien.

Fi żmien il-qedem, Ġibiltà kien meqjus mill-popli tal-Mediterran bħala post ta' importanza reliġjuża u simbolika. Il-Feniċi kienu preżenti għal diversi sekli minn madwar id-950 Q.K., u milli jidher użaw l-Għar ta' Gorham bħala santwarju għall-*[[genius loci]]*, kif għamlu l-Kartaġiniżi u r-Rumani warajhom. Ġibiltà kien magħruf bħala *Mons Calpe*, isem forsi li oriġinina minn żmien il-Feniċi. *Mons Calpe* kien meqjus mill-Griegi u mir-Rumani tal-qedem bħala wieħed mill-Pilastri ta' Erkole, wara l-leġġenda Griega tal-ħolqien tal-Istrett ta' Ġibiltà minn Erakle. M'hemm l-ebda evidenza arkeoloġika magħrufa ta' insedjamenti permanenti mill-perjodu tal-qedem. Huma stabbilew ruħhom f'ras il-bajja f'dak li llum huwa magħruf bħala l-*Campo* (l-intern) ta' Ġibiltà. Il-belt ta' Carteia, ħdejn il-belt Spanjola moderna ta' San Roque, twaqqfet mill-Feniċi għall-ħabta tas-sena 950 Q.K. fuq il-post ta' insedjament bikri tan-nies indiġeni Turdetani.

### Żmien [[Medjuevu|Medjevali]]
Wara l-kollass tal-Imperu Ruman tal-Punent, Ġibiltà għadda għal żmien qasir taħt il-kontroll tal-Vandali, li qasmu lejn l-Afrika fuq stedina ta' Bonifaċju, il-Konti (jew kmandant) tat-territorju.

Iż-żona aktar 'il quddiem saret tifforma parti mir-Renju tal-Viżigoti ta' Hispania għal kważi 300 sena, mill-414 sas-711 W.K.

Wara attakk fis-710, armata predominantement Berbera taħt il-kmand ta' Tariq ibn Ziyad qasmet mit-Tramuntana tal-Afrika f'April tas-711 u żbarkat xi mkien fil-viċinanzi ta' Ġibiltà (għalkemm x'aktarx mhux fil-bajja jew fil-Blata nnifisha). L-ispedizzjoni ta' Tariq wasslet għall-konkwista Iżlamika tal-biċċa l-kbira tal-peniżola Iberika. *Mons Calpe* ngħata l-isem ġdid ta' *Jabal Ṭāriq* ( جبل طارق ), "il-Muntanja ta' Tariq", li mbagħad saret *Ġibiltà*.

Fl-1160 is-Sultan Almohad Abd al-Mu'min ordna li tinbena struttura permanenti, inkluż kastell. Din ingħatat l-isem ta' Medinat al-Fath (Belt tal-Vitorja). It-Torri ta' Ġieħ tal-Kastell Għarbi għadu jeżisti sa llum il-ġurnata.

Mill-1274 'il quddiem, il-belt ġiet miġġielda u maqbuda min-Nasridiżi ta' Granada (fl-1237 u fl-1374), mill-Marinidi tal-Marokk (fl-1274 u fl-1333) u mir-rejiet ta' Kastilja (fl-1309).

### Era moderna
Fl-1462, il-belt ta' Ġibiltà nqabdet minn Juan Alonso de Guzmán, l-ewwel Duka ta' Medina Sidonia, mill-Emirat ta' Granada. Wara l-konkwista, Enriku IV ta' Kastilja assuma t-titlu addizzjonali ta' Re ta' Ġibiltà, u stabbiliha bħala parti mill-*comarka* ta' Campo Llano de Gibraltar. Sitt snin wara, il-belt ta' Ġibiltà reġgħet ingħatat lid-Duka ta' Medina Sidonia, li bigħha fl-1474 lil grupp ta' 4,350 *converso* (konvertiti Kristjani mill-Ġudaiżmu) minn Kordova u Sivilja u bi skambju għaż-żamma tal-gwarniġjon tal-belt għal sentejn, wara li ladarba tkeċċew, irritornaw lejn il-bliet tal-oriġini tagħhom jew marru lejn partijiet oħra ta' Spanja. Fl-1501, it-territorju ta' Ġibiltà għadda lura għand il-Kuruna Spanjola, u Isabella I ta' Kastilja ħarġet mandat irjali li jagħti lil Ġibiltà l-istemma li għadha tintuża sa llum il-ġurnata.

Fl-1704, matul il-Gwerra tas-Suċċessjoni Spanjola, flotta Brittanika-Olandiża magħquda, li kienet tirrappreżenta l-Gran Alleanza, ħatfet il-belt ta' Ġibiltà f'isem l-Arċiduka Karlu tal-Awstrija fil-kampanja tiegħu biex isir Re ta' Spanja. Sussegwentement, ħafna mill-popolazzjoni telqet mill-belt, u ħafna baqgħu joqogħdu fil-qrib. Malli l-kampanja tal-Alleanza battiet, ġie nnegozjat it-Trattat ta' Utrecht tal-1713, li ċeda l-kontroll ta' Ġibiltà lill-Gran Brittanja biex jiżgura l-irtirar tal-Gran Brittanja mill-gwerra. Saru tentattivi bla suċċess mill-monarki Spanjoli biex jerġgħu jiksbu Ġibiltà, bl-assedju tal-1727, u għal darb'oħra bl-Assedju l-Kbir ta' Ġibiltà (mill-1779 sal-1783), matul il-Gwerra tal-Indipendenza Amerikana.

Wara l-qerda tal-Assedju l-Kbir, il-belt inbniet kważi għalkollox mill-ġdid. Giovanni Maria Boschetti, li wasal Ġibiltà fl-1784 bħala żagħżugħ ta' 25 sena minn Milan, fejn hu maħsub li kien bennej jew inġinier, bena l-*Victualling Yard* (li tlestiet fl-1812) u ħafna bini ieħor. Boschetti huwa meqjus li kien responsabbli għall-iffissar tal-istil tal-belt il-qadima, deskritta minn Claire Montado, kap eżekuttiv tal-Heritage Trust ta' Gibiltà, bħala "bibien bl-arkata bi stil tal-ordinanza militar, riljievi bl-istukko Taljan, aperturi ta' , gallariji bix-xogħol tal-ħadid tar-Reġġenza Ingliża, ħġieġ ikkulurit Spanjol Spanish u satin Georgian u twieqi fil-fortifikazzjonijiet".

Matul il-Gwerer ta' Napuljun, Ġibiltà sar bażi ewlenija għall-Flotta Navali Rjali tar-Renju Unit u kellu rwol importanti li wassal għall-Battalja ta' Trafalgar (fil-21 ta' Ottubru 1805). Maħtur bħala waħda minn erba' fortizzi imperjali (flimkien ma' Halifax, Nova Scotia, Bermuda u Malta), minħabba l-post strateġiku ta' Ġibiltà kienet bażi ewlenija matul il-Gwerra tal-Krimea tal-1854-1856. Fis-seklu 18, il-gwarniġjon militari ta' żmien il-paċi varja fin-numri minn minimu ta' 1,100 ruħ għal massimu ta' 5,000 ruħ. Fl-ewwel nofs tas-seklu 19 kien hemm żieda sinifikanti fil-popolazzjoni għal aktar minn 17,000 ruħ fl-1860, hekk kif nies mill-Gran Brittanja u minn madwar il-Mediterran kollu – Taljani, Portugiżi, Maltin, Lhud u Franċiżi – ħadu r-residenza fil-belt.

Il-valur strateġiku tiegħu żdied mal-ftuħ tal-Kanal ta' Suez, peress li kien jinsab fuq ir-rotta tal-baħar bejn ir-Renju Unit u l-Imperu Brittaniku fil-Lvant ta' Suez. Fl-aħħar tas-seklu 19, saru investimenti kbar biex jittejbu s-swar u l-port.

## Ġeografija

It-territorju ta' Ġibiltà jkopri 6.7 kilometri kwadri (2.6 mili kwadri) u jaqsam fruntiera fuq l-art ta' 1.2 kilometru ma' Spanja. Il-belt ta' La Línea de la Concepción, muniċipalità tal-provinċja ta' Cádiz, tinsab fuq in-naħa Spanjola tal-fruntiera. Il-hinterland Spanjol jifforma l-*comarca* ta' Campo de Gibraltar (litteralment "il-kampanja ta' Ġibiltà"). Il-linja tax-xatt għandha tul ta' 12-il kilometru (7.5 mili). Hemm żewġ kosti ("Ġnub") ta' Ġibiltà: in-naħa tal-Lvant, li fiha l-insedjamenti tar-Ramla ta' Sandy Bay u tal-Bajja Katalana; u n-naħa tal-Punent, fejn tgħix il-maġġoranza l-kbira tal-popolazzjoni. Ġibiltà m'għandu l-ebda diviżjoni amministrattiva iżda huwa maqsum f'seba' Żoni Residenzjali Maġġuri.

Ir-riżorsi naturali huma negliġibbli u hemm ftit riżorsi naturali tal-ilma ħelu, limitati għall-bjar naturali fit-Tramuntana. Sa ftit ilu Ġibiltà kien juża biċċiet tal-konkos kbar jew biċċiet tal-blat naturali biex jinġabar l-ilma tax-xita. Illum il-ġurnata, l-ilma ħelu mill-boreholes huwa supplimentat minn żewġ impjanti tad-desalinizzazzjoni: impjant tal-ożmożi inversa, mibni f'mina fil-blat, u impjant ta' distillazzjoni rapida f'bosta stadji f'North Mole.

L-art ta' Ġibiltà tikkonsisti f'għoli ta' 426 metru (1,398 pied) tal-Blata ta' Ġibiltà magħmula mill-ġebla tal-ġir Ġurassika, u l-art baxxa tal-kosta dejqa ta' madwarha. Fih ħafna toroq bil-mini, u ħafna minnhom għadhom operati mill-militar u huma magħluqa għall-pubbliku ġenerali.

### Klima
Ġibiltà għandha klima Mediterranja (skont il-klassifikazzjoni klimatika ta' Köppen: *Csa*), bi xtiewi ħfief u bix-xita u sjuf sħan u niexfa. Kif inhu l-każ għal Algeciras u Tarifa fil-qrib, is-sjuf huma ferm aktar friski u t-temperatura annwali aktar kostanti minn bliet oħra fuq il-kosta tan-Nofsinhar tal-peniżola Iberika minħabba l-pożizzjoni tagħha fl-Istrett ta' Ġibiltà. Ix-xita tinżel primarjament fix-xitwa u s-sajf ġeneralment ikun niexef. It-temperatura medja annwali hija ta' madwar  bħala l-ogħla ta' kuljum u  bħala l-iktar baxxa matul il-lejl. Fl-aktar xahar kiesaħ, Jannar, it-temperatura għolja medja tkun  u t-temperatura baxxa minima matul il-lejl tkun  u t-temperatura medja tal-baħar tkun . Fl-aktar xahar sħun, Awwissu, it-temperatura għolja medja binhar tkun  u t-temperatura minima ta' matul il-lejl tkun  u t-temperatura medja tal-baħar tkun .

## Demografija

Ġibiltà huwa wieħed mill-iktar territorji densament popolati fid-dinja, b'popolazzjoni normalment residenti fl-2012 ta' 32,194 ruħ ekwivalenti għal madwar 4,959 abitant għal kull kilometru kwadru (12,840 abitant għal kull mil kwadru). Id-domanda dejjem tikber għall-ispazju qed tiġi ssodisfata dejjem aktar permezz tal-irkupru tal-art li tirrappreżenta madwar wieħed minn għaxra taż-żona totali tat-territorju.

### Gruppi etniċi
Id-demografija ta' Ġibiltà tirrifletti l-ħafna migranti Ewropej u ekonomiċi oħra li ġew fuq il-Blata aktar minn 300 sena ilu, wara li kważi l-popolazzjoni Spanjola kollha kienet telqet fl-1704.

L-oriġini tal-kunjomijiet fir-reġistru elettorali skont il-perċentwali hija: Brittaniċi (27 %), Spanjoli (26 %, l-aktar Andalużi iżda wkoll xi 2 % Minorkani), Ġenoviżi u Taljani oħra (15 %), Portugiżi (15 %), u Maltin (8 %). Hemm ukoll popolazzjonijiet żgħar (inqas minn 1 %) ta' gruppi oħra bħal Marokkini, Franċiżi, Awstrijaċi, Ċiniżi, Ġappuniżi, Pollakki u Daniżi.

: (*) Jinkludi n-nazzjonalitajiet kollha differenti minn Ġibiltà, mir-Renju Unit u l-Brittaniċi l-oħra u l-Marokkini.

### Lingwa
Il-lingwa uffiċjali ta' Ġibiltà hija l-Ingliż u tintuża mill-gvern u fl-iskejjel. Ħafna nies tal-lokal huma bilingwi u jitkellmu wkoll bl-Ispanjol. Madankollu, minħabba t-taħlita varjata ta' gruppi etniċi li joqogħdu hemm, lingwi oħra huma mitkellma wkoll fuq il-Blata. Il-berberu u l-Għarbi huma mitkellma mill-komunità Marokkina, kif ukoll il-Ħindi u s-Sindhi mill-komunità Indjana. Il-Malti huwa mitkellem minn xi familji ta' dixxendenza Maltija.

Ġibiltà spiss jitkellmu bil-*Llanito* (pronunzja: [ʎaˈnito] ), djalett vernakulari uniku għal Ġibiltà. Huwa bbażat fuq l-Ispanjol u l-Andaluż b'taħlita qawwija ta' Ingliż Brittaniku u elementi minn lingwi bħall-Malti, il-Portugiż, it-Taljan Ġenoviż u l-Haketia (djalett Ġudeo-Spanjol). Il-Llanito spiss jinvolvi wkoll il-bidla tal-kodiċi għall-Ingliż u għall-Ispanjol.

### Reliġjon
Skont iċ-ċensiment tal-2012, madwar 72.1 % tan-nies ta' Ġibiltà huma Kattoliċi Rumani. Il-Knisja-Katidral ta' Santa Marija Inkurunata hija binja tas-seklu 16 tad-Djoċesi Kattolika Rumana ta' Ġibiltà, u hija wkoll l-eqdem knisja Kattolika fit-territorju. Denominazzjonijiet Kristjani oħra jinkludu l-Knisja Anglikana (7.7 %), li l-Katidral tat-Trinità Mqaddsa tagħha huwa l-katidral tal- Isqof Anglikan ta' Ġibiltà fl-Ewropa; il-Knisja Metodista ta' Ġibiltà, il-Knisja tal-Iskozja, diversi knejjes Pentekostali u indipendenti l-aktar influwenzati mill-Knisja tal-Kamra u movimenti Kariżmatiċi, kif ukoll kongregazzjoni tal-Fratellanza ta' Plymouth. Bosta minn dawn il-kongregazzjonijiet huma rappreżentati mill-Alleanza Evanġelika ta' Ġibiltà.

## Sport

Il-futbol huwa sport popolari f'Ġibiltà. L-Assoċjazzjoni tal-Futbol ta' Ġibiltà applikat għal sħubija sħiħa fil-UEFA, iżda t-talba tagħhom ġiet miċħuda fl-2007 b'deċiżjoni taħraq. Ġibiltà ġie ikkonfermat bħala l-54 membru tal-UEFA fl-24 ta' Mejju 2013 bħala riżultat tal-arbitraġġ tal-Qorti tal-Arbitraġġ għall-Isport (CAS) u lagħab fil-kwalifikazzjonijiet tal-Kampjonat Ewropew tal-2016. L-ewwel partita tagħhom kienet draw ta' 0-0 kontra s-Slovakkja. It-tim nazzjonali ta' Ġibiltà rebaħ l-ewwel logħba tiegħu fil-kompetizzjoni tal-UEFA fit-13 ta' Ottubru 2018, u għeleb lill-Armenja fil-UEFA Nations League D 2018-2019.

Sussegwentement, Ġibiltà applika għas-sħubija fil-FIFA iżda din t-talba ġiet miċħuda wkoll. Fit-2 ta' Mejju 2016, il-CAS laqgħet l-appell ippreżentat mill-Assoċjazzjoni tal-Futbol ta' Ġibiltà dwar it-talba tagħha biex issir membru full-time tal-FIFA. Il-CAS ordnat lill-FIFA biex ma tibqax timblokka l-applikazzjoni ta' Ġibiltà għas-sħubija u tħalliha ssir membru "mingħajr dewmien".

Ir-Rugby Union huwa pjuttost popolari u wieħed mill-isports tat-timijiet li qed jikbru l-iktar malajr. Il-Gibraltar Rugby Football Union applikat għal sħubija fil-korp governattiv tal-Ewropa għar-rugby. Ġibiltà huwa maħsub li huwa l-post fejn twieled il-varjant tar-rugby Tag Rugby.

## Ġemellaġġ
Ġibiltà huwa ġemellat ma' belt waħda, kif indikat minn Sister Cities International:

* Raleigh, North Carolina, l-Istati Uniti.

## Libertà tal-Belt
In-nies, l-unitajiet militari u l-gruppi li ġejjin ingħataw il-Libertà tal-Belt ta' Ġibiltà.

### Individwi

* Gustavo Bacarisas fit-3 ta' Ottubru 1962.
* James John Joseph Giraldi CBE fit-12 ta' Awwissu 1982.
* L-Onor. Sir Joshua Abraham Hassan GBE KCMG LVO QC JP fil-11 ta' Diċembru 1996.
* L-Onor. Sir Robert Peliza KBE ED fis-7 ta' Mejju 1998.
* Ir-Reverendu Monsinjur Bernard Patrick Devlin KC*HS CMG GMH fit-3 ta' Ġunju 1999.
* It-tielet Baruni Onor. Merrivale fit-18 ta' Ottubru 2001.
* L-Onor. Lord Hoyle ta' Warrington JP GMH fid-9 ta' Settembru 2004.
* L-Onor. Lord Bethell GMH fid-9 ta' Settembru 2004.
* It-13-il Markiż Onor. ta' Lothian PC QC DL fl-1 ta' Frar 2011.
* Andrew Stuart MacKinlay fl-1 ta' Frar 2011.
* Kaiane Aldorino GMH fil-15 ta' Settembru 2011.
* L-Onor. Lord Janner ta' Braunstone QC fil-22 ta' Marzu 2012.
* Sir Graham Watson fl-10 ta' Settembru 2014.
* Christian Hook fit-2 ta' Ġunju 2017.
* L-Onor. Sir Joseph John Bossano KCMG fl-10 ta' Settembru 2019.
* Adolfo Canepa CMG OBE GMH fil-25 ta' Mejju 2021.

### Unitajiet militari

* Ir-Riġment Irjali ta' Ġibiltà fil-25 ta' Settembru 1971.
* Il-Korp tal-Inġiniera Rjali fis-6 ta' Marzu 1972.
* Ir-Riġment Irjali tal-Artillerija fid-29 ta' April 1981.
* HMS Calpe, RN fis-27 ta' April 1991.
* Ir-Royal Marines fit-28 ta' Ottubru 1996.
* Il-Flotta Navali Rjali fl-4 ta' Awwissu 2004.
* Il-Pulizija Rjali ta' Ġibiltà fis-26 ta' Settembru 2015.
* L-ewwel battaljun tar-Riġment Anglijan Irjali fis-26 ta' Novembru 2016.
* RAF Ġibiltà fit-2 ta' April 2018.

### Organizzazzjonijiet u gruppi

* Il-Kongregazzjoni tal-Aħwa Nsara fit-2 ta' Lulju 1977.
* L-All Party British Gibraltar Group fil-Parlament tar-Renju Unit fit-23 ta' Ottubru 1982.
* L-Istitut ta' Marija Bambina fit-13 ta' Diċembru 2005.
* The Scout Association (il-Fergħa ta' Ġibiltà) fit-2 ta' Ottubru 2008.
* Girlguiding Gibraltar fit-8 ta' Ġunju 2010.
* Il-Logħob Paraolimpiku ta' Ġibiltà fl-24 ta' Ottubru 2015.

## Referenzi

## Links esterni

* Gibraltar Fire & Rescue Service
* Old maps of Gibraltar