Ġonna ta' Shalimar

Il-**Ġonna ta' Shalimar** jew il-**Ġonna ta**' **Shalamar** (bil-Punjabi: شالمار باغ, b'ittri Rumani: *Śālamār Bāġ*; bl-Urdu: شالیمار باغات, b'ittri Rumani: *Śālīmār Bāġāt*) huma kumpless ta' ġonna tad-dinastija Mugal biswit Baghbanpura, u jinsabu f'Lahore, Punjab, il-Pakistan. Il-ġonna jmorru lura għall-perjodu meta l-Imperu Mugal kien laħaq il-quċċata tiegħu fl-oqsma tal-arti u tal-estetika, u issa huma fost l-iżjed destinazzjonijiet turistiċi popolari tal-Pakistan.

Il-Ġonna ta' Shalamar ġew stabbiliti bħala ġonna tad-divertiment Persjani bil-ħsieb li joħolqu rappreżentazzjoni utopika tad-dinja li fiha l-bniedem jista' jeżisti f'armonija sħiħa mal-elementi kollha tan-natura. Il-kostruzzjoni tal-ġonna bdiet fl-1641 matul ir-renju tal-Imperatur Shah Jahan, u tlestiet fl-1642. Fl-1981. il-Ġonna ta' Shalamar tniżżlu fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO peress li jirrappreżentaw id-disinn tal-ġonna tad-dinastija Mugal fil-quċċata tal-iżvilupp tiegħu.

## Ismijiet

Il-qaddejja tal-qort qalu lill-Maharaja Ranjit Singh "li *Shala* kienet kelma Torka li tfisser "divertiment" u *mar* tfisser "residenza". "L-argumenti tal-qaddejja favur it-tifsira Torka tal-kelma ma impressjonawx lil Ranjit Singh, u b'hekk huwa ta isem ieħor lill-ġonna, "*Shahla Bagh*" (bl-Urdu: شهلا باغ); fejn *Shahla* bil-Persjan tfisser "qalbi" b'għajnejn griżi skuri u sfumatura ta' aħmar, u *Bagh* tfisser "ġnien".Il-qaddejja tal-qorti faħħru l-inġenjożità tal-Maharájá fl-għażla tal-isem tal-ġonna famużi ta' Láhore, u b'hekk ġie ordnat li minn dak iż-żmien 'il quddiem il-ġonna jissejħu b'dak l-isem bil-fomm u bil-miktub fil-korrispondenzi pubbliċi kollha.Madankollu, il-ġonna għadhom magħrufa bħala l-"Ġonna ta' Shalimar" sal-lum. Skont Muhammad Ishtiaq Khan,Madankollu, l-iżjed interpretazzjoni plawżibbli milli jidher hi li l-kelma "Shalamar" hija varjant ta' "Shalimar" [...].

## Pożizzjoni
Il-Ġonna ta' Shalimar jinsabu qrib ir-Rotta l-Kbira tas-Sniedaq, madwar 5 kilometri (3.1 mili) fil-Lvant tad-Daħla ta' Delhi tal-Belt Iffortifikata ta' Lahore, qrib Bhaghbanpura.

## Sfond

Il-Ġonna ta' Shalimar f'Lahore nbnew mill-familja rjali tad-dinastija Mugal primarjament bħala post għad-divertiment tagħhom u tal-mistednin tagħhom, għalkemm parti kbira minnhom kienet miftuħa għall-pubbliku ġenerali. Id-disinn tal-ġonna kien influwenzat mill-Ġonna ta' Shalimar iktar antiki f'Kashmir li nbnew minn missier Shah Jahan, l-Imperatur Jahangir. Għad-differenza tal-ġonna f'Kashmir li kienu jiddependu fuq il-pajsaġġi b'xaqlibiet naturali, il-karatteristiċi tal-ilma f'Lahore kienu jeħtieġu inġinerija estensiva biex jinħolqu l-kaskati u l-artijiet imtarrġa artifiċjali.

Il-Ġonna ta' Shalimar ġew iddisinjati bħala ġonna tad-divertiment *Charbagh* bi stil Persjan; mikrokożmu ta' utopija dinjija. Għalkemm il-kelma *Bagh* tiġi tradotta bħala "ġnien", *bagh* tirrappreżenta l-eżistenza armonjuża bejn il-bnedmin u n-natura, u tirrappreżenta rabta poetika bejn is-smewwiet u l-art. L-elementi naturali kollha tal-*bagh* jiġu apprezzati, inkluż ix-xemx, il-qamar u l-arja. Muhammad Saleh Kamboh, storiku ta' Shah Jahan, irrapporta li l-ġonna ta' Kashmir ispiraw id-disinn għall-Ġonna ta' Shalimar f'Lahore, u li varjetà wiesgħa ta' siġar u fjuri tkabbru flimkien fil-ġonna.

Is-sit intgħażel għall-provvista stabbli tal-ilma tiegħu. Il-proġett ġie ġestit minn Khalilullah Khan, nobbli tal-qorti ta' Shah Jahan, f'kooperazzjoni ma' Mulla Alaul Maulk Tuni. Ali Mardan Khan kien responsabbli għall-biċċa l-kbira tal-kostruzzjoni, u ordna li jinbena kanal twil 100 mil biex l-ilma jitwassal mill-għoljiet ta' qabel il-muntanji ta' Kashmir lejn is-sit.

Oriġinarjament is-sit tal-Ġonna ta' Shalimar kien proprjetà tal-familja Arain Mian ta' Baghbanpura. Mian Muhammad Yusuf, li dak iż-żmien kien il-kap tal-familja Arain Mian, ċeda s-sit ta' *Ishaq Pura* lill-Imperatur Shah Jahan sabiex ikunu jistgħu jinbnew il-ġonna. Biex jikkumpensa lill-familja Arain Mian, Shah Jahan taha l-governanza tal-Ġonna ta' Shalimar, u l-ġonna baqgħu taħt il-kustodja tagħha għal iktar minn 350 sena.

## Storja

Il-kostruzzjoni tal-ġonna bdiet fit-12 ta' Ġunju 1641, u kienu meħtieġa 18-il xahar biex jitlestew. Matul l-Imperu Sikh, il-biċċa l-kbira tal-irħam tal-ġonna nsteraq u ntuża biex jiżżejjen it-Tempju tad-Deheb u l-Palazz ta' Ram Bagh f'Amritsar fil-qrib, filwaqt li d-daħla għalja tal-agata tal-ġonna nqalgħet u nbigħet minn Lehna Singh Majithia.

Fl-1806 il-Maharaja Ranjit Singh ordna t-tiswija tal-Ġonna ta' Shalimar.

Il-ġonna ġew nazzjonalizzati fl-1962 mill-Ġeneral Ayub Khan peress li membri ewlenin tal-familja Arain Mian opponew l-impożizzjoni tal-liġi marzjali tiegħu fil-Pakistan.

Il-festival annwali ta' Mela Chiraghan kien isir fil-ġonna sal-1958, meta l-Ġeneral Ayub Khan ipprojbih.

## Disinn u konfigurazzjoni

Il-ġonna tal-Mugal kienu bbażati fuq il-ġonna Timuridi li nbnew fl-Asja Ċentrali u fl-Iran bejn is-sekli 14 u 16. Ħajt għoli tal-brikks imżejjen b'mod rikk b'lavur mirqum inbena madwar is-sit sabiex fi ħdanu jinħoloq ġnien tad-divertiment *Charbagh* bħala mikrokożmu ta' utopija dinjija.

Il-Ġonna ta' Shalimar għandhom konfigurazzjoni f'għamla ta' rettangolu allinjat tul l-assi mit-Tramuntana għan-Nofsinhar, fihom 658 metru b'258 metru, u jkopru erja ta' 16-il ettaru. Kull medda tal-art imtarrġa hija 4–5 metri (13–15-il pied) ogħla mill-medda ta' qabel.

L-ogħla medda tal-artijiet imtarrġa tal-ġonna tissejjaħ *Bagh-e-Farah Baksh*, li litteralment tfisser *Post li Jagħtik Pjaċir*. It-tieni u t-tielet meded huma magħrufa flimkien bħala *Bagh-e-Faiz Baksh*, jiġifieri *Postijiet tat-Tjubija*. L-ewwel u t-tielet meded tal-artijiet imtarrġa t-tnejn li huma għandhom għamla kwadra, filwaqt li t-tieni medda għandha għamla rettangolari dejqa.

Id-daħla prinċipali tal-Ġonna ta' Shalimar kienet tagħti għall-iżjed medda baxxa mill-artijiet imtarrġa, u din kienet miftuħa għan-nobbli, u qajla għall-pubbliku. Il-medda nofsanija kienet il-Ġnien tal-Imperatur, u kien fiha l-iżjed karatteristiċi elaborati tal-ilma ta' kwalunkwe ġnien tad-dinastija Mugal. L-ogħla medda kienet riżervata għall-ħarem tal-imperatur.

Il-meded kwadri kienu maqsumin f'erba' kwadri ekwivalenti iżgħar permezz ta' funtani twal u biswithom mogħdijiet *khayaban* tal-brikks għall-mixi li kienu ddisinjati biex ikunu olzati sabiex jipprovdu veduti aħjar tal-ġonna. Il-fluss tal-kaskati kien inixxi fuq mogħdijiet tal-irħam fl-hekk imsejħa *chadors* jew "purtieri" fil-medda nofsanija. L-ilma kien jinġabar f'vaska kbira, magħrufa bħala *haūz*, u fuqha nbena paviljun fejn wieħed seta' joqgħod bilqiegħda.

### Karatteristiċi tal-ilma
Il-Ġonna ta' Shalimar fihom l-ikbar ammont ta' karatteristiċi tal-ilma fost kwalunkwe ġnien tad-dinastija Mugal. B'kollox fihom 410 funtani, li jnixxu f'vaski wesgħin tal-irħam, magħrufa bħala *haūz*. Il-ġonna mdawra b'ħajt kienu jkunu iktar friski mill-inħawi tal-madwar permezz tad-dell tas-siġar folti tal-ġonna u permezz tal-karatteristiċi tal-ilma; pjaċir kbir speċjalment fil-qilla tas-sajf ta' Lahore, b'temperaturi li kultant jaqbżu l-120 °F (49 °C). Id-distribuzzjoni tal-funtani hija kif ġej:

* L-ogħla medda tal-artijiet imtarrġa fiha 105 funtani;
* il-medda nofsanija fiha 152 funtana;
* il-medda l-iktar baxxa fiha 153 funtana;
* b'kollox il-Ġonna ta' Shalimar fihom 410 funtani.

Il-ġonna fihom ħames kaskati tal-ilma, fosthom il-kaskata l-kbira tal-irħam u s-*Sawan Bhadoon*.

### Binjiet
Il-ġonna jinkludu l-binjiet li ġejjin:

## Sit ta' Wirt Dinji
Il-Ġonna ta' Shalimar u l-Forti ta' Lahore ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1981.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (i)** "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem"; il-**kriterju (ii)** "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-**kriterju (iii)** "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet".

## Gallerija

File:Shalimar_Gardens,_Nigar_Khana.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Shalimar_Gardens,_Nigar_Khana.jpg|Nigar Khana
File:Shalimar_bagh.12.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Shalimar_bagh.12.jpg
File:Chini_Khanas,_Shalimar_Gardens,_Lahore,_Punjab,_Pakistan.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Chini_Khanas,_Shalimar_Gardens,_Lahore,_Punjab,_Pakistan.jpg
File:Shalimar_garden_1.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Shalimar_garden_1.JPG
File:Faiz_Baksh_means_Bestower_of_Goodness._(Middle_Terrace).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Faiz_Baksh_means_Bestower_of_Goodness._(Middle_Terrace).jpg
File:Corridor_of_Faiz_Baksh_terrace.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Corridor_of_Faiz_Baksh_terrace.jpg
File:Shalamar_Baradari.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Shalamar_Baradari.jpg
File:Shalimar_garden_lahore.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Shalimar_garden_lahore.jpg
File:Shalimar_Gardens_-_Aunzee_43.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Shalimar_Gardens_-_Aunzee_43.jpg
File:Shalimar_Gardens_-_Aunzee_50.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Shalimar_Gardens_-_Aunzee_50.jpg
File:Shalimar_Gardens_-_Aunzee_48.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Shalimar_Gardens_-_Aunzee_48.jpg
File:Beautiful_pavilion_of_Faiz_Baksh_terrace.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Beautiful_pavilion_of_Faiz_Baksh_terrace.jpg
File:Faiz_Bakhsh_Terrace_(Shalimar_Gardens_middle_terrace)_by_Aunzee.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Faiz_Bakhsh_Terrace_(Shalimar_Gardens_middle_terrace)_by_Aunzee.jpg
File:Shalamar_Garden_July_14_2005-East_wall_corner_of_the_second_level.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Shalamar_Garden_July_14_2005-East_wall_corner_of_the_second_level.jpg|East wall corner of the second level terrace
File:Shalamar_Garden_July_14_2005-Minaret_on_west_corner_of_second_level.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Shalamar_Garden_July_14_2005-Minaret_on_west_corner_of_second_level.jpg|Minaret on the west wall corner of the second level terrace
File:Shalamar_Garden_July_14_2005-East_side_red_pavilion_on_second_level.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Shalamar_Garden_July_14_2005-East_side_red_pavilion_on_second_level.jpg|A Mughal style structure inside the gardens
File:Iphone5_(6386).JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Iphone5_(6386).JPG
File:Hayat_Baksh_(Bestower_of_life)_terrace_-_Shalimar_Gardens.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Hayat_Baksh_(Bestower_of_life)_terrace_-_Shalimar_Gardens.jpg
File:Painted_door_of_Shalimar_Gardens,_Lahore.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Painted_door_of_Shalimar_Gardens,_Lahore.jpg


## Referenzi