Jaipur

**Jaipur** (pronunzjata: /ˈdʒaɪpʊər/; bil-Ħindi: *Jayapura*), li qabel kienet imsejħa **Jeypore**, hija l-belt kapitali u l-ikbar belt tal-istat Indjan ta' Rajasthan. Fl-2011 il-belt kellha popolazzjoni ta' 3.1 miljun ruħ, u b'hekk kienet l-għaxar l-iktar belt popolata fil-pajjiż. Jaipur hija magħrufa wkoll bħala l-"Belt ir-Roża", minħabba l-kulur dominanti tal-binjiet tal-belt. Hija magħrufa wkoll bħala l-"Pariġi tal-Indja", u C. V. Raman sejħilha l-"Gżira tal-Glorja". Tinsab 268 kilometru (167 mil) mill-belt kapitali nazzjonali New Delhi. Jaipur ġiet stabbilita fl-1727 mill-mexxej Kachhwaha Rajput, Jai Singh II, il-mexxej ta' Amer, li għalih issemmiet il-belt. Hija waħda mill-iżjed bliet ippjanati bikrin tal-Indja moderna, u ġiet iddisinjata minn Vidyadhar Bhattacharya. Matul il-perjodu kolonjali Brittaniku, il-belt serviet bħala l-belt kapitali tal-istat ta' Jaipur. Wara l-indipendenza fl-1947, Jaipur saret il-belt kapitali tal-istat iffurmat ġdid ta' Rajasthan.

Jaipur hija destinazzjoni turistika popolari fl-Indja u tifforma parti miċ-ċirkwit turistiku magħruf bħala t-Triangolu tad-Deheb tal-Punent, flimkien ma' Delhi u Agra (240 km, 149 mil). Tintuża wkoll bħala l-punt ta' wasla biex imbagħad wieħed jasal għal destinazzjonijiet turistiċi oħra fir-Rajasthan, fosthom Jodhpur (348 km, 216 mil), Jaisalmer (571 km, 355 mil), Bharatpur (186 km, 116 mil), Udaipur (421 km, 262 mil), Kota (252 km, 156 mil) u l-Muntanja Abu (520 km, 323 mil).

Fis-6 ta' Lulju 2019, il-Kumitat tal-Wirt Dinji tal-UNESCO niżżel lil Jaipur, il-"Belt Roża tal-Indja", fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. Fil-belt hemm ukoll żewġ Siti ta' Wirt Dinji oħra, jew komponenti minnhom, li huma l-Forti ta' Amer u l-Jantar Mantar.

## Storja

Il-belt ta' Jaipur ġiet stabbilita mir-Re ta' Amer, il-Maharaja Sawai Jai Singh II, fit-18 ta' Novembru 1727, li rrenja mill-1699 sal-1743. Huwa ppjana li jittrasferixxi l-belt kapitali tiegħu minn Amer, 11-il kilometru (7 mili) għal Jaipur sabiex jakkomoda l-popolazzjoni li kienet qed tikber u biex jagħmel tajjeb għall-problema tal-iskarsezza tal-ilma. Jai Singh ikkonsulta diversi kotba dwar l-arkitettura u lil diversi arkitetti fl-ippjanar tal-pjanta ta' Jaipur. Taħt il-gwida arkitettonika ta' Vidyadhar Bhattacharya, Jaipur ġiet ippjanata abbażi tal-prinċipji ta' Vastu Shastra u ta' Shilpa Shastra. Il-kostruzzjoni tal-belt bdiet fl-1726 u fi żmien erba' snin tlestew it-toroq, l-uffiċċji u l-palazzi ewlenin. Il-belt ġiet maqsuma f'disa' blokok, u tnejn minnhom kien fihom il-binjiet u l-palazzi statali, filwaqt li l-kumplament ġew allokati lill-pubbliku. Inbnew swar enormi b'seba' daħliet iffortifikati.

Matul ir-renju ta' Sawai Ram Singh I, il-belt ġiet miżbugħa roża sabiex tagħti merħba lil Albert Edward, il-Prinċep ta' Wales (li iktar 'il quddiem sar il-Maestà Tiegħu r-Re Dwardu VII, l-Imperatur tal-Indja), fl-1876. Ħafna mit-toroq prinċipali baqgħu miżbugħin roża u b'hekk il-belt ta' Jaipur żammet id-dehra distintiva tagħha u baqgħet tissejjaħ il-"Belt ir-Roża".

Fis-seklu 19, il-belt kibret b'mod rapidu u sal-1900 kellha popolazzjoni ta' 160,000 ruħ. It-toroq kbar u wesgħin ġew pavimentati u l-industriji ewlenin tal-belt kienu l-produzzjoni tal-oġġetti tal-metall u tal-irħam, bis-saħħa tal-iskola tal-arti stabbilita fl-1868. Il-belt kellha tliet kulleġġi, inkluż kulleġġ tas-Sanskritu (1865) u skola tal-bniet (1867) li nfetħu matul ir-renju tal-Maharaja Ram Singh II.

Żoni kbar tal-belt, inkluż l-ajruport, esperjenzaw għargħar f'Awwissu 1981, li wassal għall-mewt ta' tmienja min-nies u bosta ħsarat fix-xmara  Dravyavati. L-għargħar ġie kkawżat minn tlett ijiem ta' xita qliel, b'iktar xita f'dawk il-jiem mill-medja annwali.

## Ġeografija

### Klima
Jaipur għandha klima semiarida sħuna influwenzata bil-monsuni (*BSh* skont il-klassifikazzjoni klimatika ta' Köppen), bi sjuf twal u estremament sħan u bi xtiewi qosra u relattivament sħan. Il-preċipitazzjoni annwali taqbeż it-63 cm, u tinżel l-iktar f'Lulju u f'Awwissu minħabba l-monsuni. Din twassal biex it-temperaturi medji f'dawn ix-xahrejn jitbaxxew meta mqabbla ma' Mejju u ma' Ġunju li jkunu iktar nexfin. Matul l-istaġun tal-monsuni, spiss tinżel xita qliel u jkun hemm maltempati bir-ragħad, għalkemm ma tantx ikun hemm għargħar. L-ogħla temperatura li qatt ġiet irreġistrata kienet 49.0 °C (120.2 °F) fit-23 ta' Mejju 1994. It-temperatura medja tal-belt normalment tkun taħt l-20 °C jew it-68 °F bejn Diċembru u Frar. Dawn ix-xhur ikunu miti, nexfin u pjaċevoli, għalkemm xi kultant ikunu kesħin. L-iżjed temperatura baxxa li qatt ġiet irreġistrata kienet −2.2 °C (28.0 °F) fil-31 ta' Jannar 1905 u fl-1 ta' Frar 1905. Jaipur, bħal bosta bliet kbar oħra fid-dinja, hija żona sħuna urbana sinifikanti, b'temperaturi rurali fil-madwar li qajla jinżlu taħt it-temperatura tal-iffriżar fix-xtiewi.

## Demografija

Skont ir-rapport proviżorju taċ-ċensiment tal-2011, il-belt ta' Jaipur kellha popolazzjoni ta' 3,073,350 ruħ. Ir-rata kumplessiva tal-litteriżmu għall-belt kienet ta' 84.34 %. 90.61 % tal-irġiel u 77.41 % tan-nisa kienu litterati. Il-proporzjon tal-ġeneri kien ta' 898 mara għal kull 1,000 raġel u l-proporzjon tal-ġeneri fost it-tfal kien ta' 854 għal kull 1,000. Madankollu, huwa mistenni li l-popolazzjoni tal-belt tikber sa madwar 3.91 miljun ruħ.

### Lingwi
Il-lingwi uffiċjali ta' Jaipur huma l-Ħindi u l-Ingliż. Id-djalett nattiv u prinċipali tal-belt hu d-Dhundari. Id-djaletti Marwari u Ħindi Standard huma mitkellma wkoll.

### Reliġjon

Skont iċ-ċensiment tal-2011, il-grupp reliġjuż tal-maġġoranza, b'saħansitra 77.9 % tal-popolazzjoni tal-belt, huwa l-Induiżmu, segwit bl-Iżlam (18,6 %), il-Ġainiżmu (2.4 %) u oħrajn (1.2 %).

## Gallerija

Stampa:Albert Hall ( Jaipur ).jpg|Il-Mużew ta' Albert Hall.
Stampa:Hawa Mahal east facade (14-07-2022).jpg|Il-Hawa Mahal.
Stampa:Jal Mahal in Man Sagar Lake.jpg|Il-Jal Mahal.
Stampa:Riddhi-Siddhi Pol, City Palace Jaipur.jpg|Il-Palazz tal-Belt.
Stampa:20191219 Fort Amber, Amer, Jaipur 0955 9481.jpg|Il-Forti ta' Amer.
Stampa:Jantar Mantar at Jaipur.jpg|Il-Jantar Mantar.
Stampa:Jaipur 03-2016 01 Jaigarh Fort.jpg|Il-Forti ta' Jaigarh.
Stampa:Galta Ji Mandir (14-07-2022) img 02.jpg|Galtaji.
Stampa:Nahargarh 13.jpg|Il-Forti ta' Nahargarh.
Stampa:Birla mandir jaipur from nehru marg.JPG|Birla Mandir.


## Referenzi