Knejjes tal-Injam ta' Maramureș

Il-**Knejjes tal-Injam ta' Maramureș** fir-reġjun ta' Maramureș fit-Tramuntana tat-Transilvanja huma grupp ta' kważi mitt knisja Ortodossa, u okkażjonalment uħud Kattoliċi-Griegi, b'soluzzjonijiet arkitettoniċi differenti minn perjodi u nħawi differenti. Il-knejjes ta' Maramureș huma kostruzzjonijiet għoljin tal-injam b'torrijiet tal-kampnari karatteristiċi twal u rqaq fin-naħa tal-Punent tal-binjiet. Huma espressjoni vernakolari partikolari tal-pajsaġġ kulturali ta' din iż-żona muntanjuża tat-Tramuntana tar-Rumanija.

Maramureș hija waħda mir-reġjuni magħrufa l-iktar fir-Rumanija, bi tradizzjonijiet awtonomi minn żmien il-Medju Evu. Il-villaġġi u l-knejjes tal-injam ippreservati sew tagħha, l-istil ta' ħajja tradizzjonali tagħha, u l-ilbies ikkulurit lokali li għadu jintuża jwasslu biex Maramureș jitqies bħala mużew ħaj Ewropew.

Il-knejjes tal-injam tar-reġjun li għadhom jeżistu nbnew mill-bidu tas-seklu 17 sas-seklu 19. Uħud inbnew fl-istess post ta' knejjes iktar antiki. Dawn kienu r-rispons għall-projbizzjoni kontra l-bini ta' knejjes Ortodossi tal-ġebel mill-awtoritajiet Kattoliċi Awstrijakki-Ungeriżi. Il-knejjes huma magħmula minn zkuk ħoxnin, uħud huma pjuttost żgħar u mudlama fuq ġewwa iżda bosta minnhom għandhom daqs impressjonanti. Il-knejjes huma mpittrin b'xeni Bibbliċi pjuttost "inġenwi", il-biċċa l-kbira minn pitturi lokali. L-iżjed karatteristiċi partikolari huma t-torri twil quddiem id-daħla u s-saqaf enormi li donnu jċekken il-korp prinċipali tal-knisja.

Tmien knejjes tal-injam tniżżlu fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1999, għat-tradizzjonijiet arkitettoniċi reliġjużi u tal-injam tagħhom. Dawn huma: Bârsana, Budești, Desești, Ieud, Plopiș, Poienile Izei, Rogoz u Șurdești.

## Deskrizzjoni

Ir-reġjun storiku Rumen ta' Maramureș, maqsum bejn ir-Rumanija u r-Rutenja tas-Sub-Karpazji wara l-Ewwel Gwerra Dinjija, huwa wieħed mill-postijiet fejn il-kostruzzjoni tradizzjonali bl-injam ma twaqqfitx u fejn jeżisti wirt rikk tal-kostruzzjonijiet tal-injam. It-tradizzjoni tal-kostruzzjoni tal-knejjes tal-injam f'Maramureș ċentrali u tan-Nofsinhar tmur lura għall-bidu tas-seklu 16 sas-seklu 18. Peress li l-għarfien li ntuża għall-kostruzzjoni tal-knejjes lokali tal-injam iċċirkola madwar l-Ewropa, il-fehim tagħhom huwa ta' interess kbir 'il barra mir-reġjun.

F'Maramureș illum il-ġurnata għad hemm kważi 100 knisja tal-injam, madwar terz tat-total tagħhom żewġ sekli ilu. Apparti l-knejjes tal-injam eżistenti, sors kbir ta' għarfien ġie salvat permezz ta' għadd ta' mastrudaxxi esperti li għadhom jaħdmu, li għandhom l-għarfien u l-ħiliet rilevanti fil-lavur tradizzjonali tal-injam.

Mill-Medju Evu sas-seklu 18, il-ħiliet, l-għarfien u l-esperjenza għall-kostruzzjoni ta' bosta strutturi kbar tal-injam u ta' ħitan issiġillati sew, kif ukoll rigward il-ġonturi f'xulxin mingħajr l-użu ta' msiemer jew kolla, kienu xi ħaġa straordinarja. L-artiġjani minn Maramureș li kienu kapaċi jagħmlu dan ix-xogħol ma kinux sempliċi raħħala iżda mastrudaxxi speċjalizzati tal-knejjes li wirtu u żammew dan l-għarfien avvanzat biex b'mod esklużiv jibnu binjiet reliġjużi għall-qima.

Billi t-tradizzjoni lokali li jinbnew il-knejjes kienet tiddependi fuq dawk li kienu jibnuhom u jużawhom, huwa fundamentali li jiġu identifikati l-bennejja u l-fundaturi lokali. Id-distinzjoni mċajpra bikrija bejniethom għamlitha diffiċli li jiġu distinti r-rwoli separati fit-tiswir tal-knejjes tal-injam.

Il-knejjes tal-injam eżistenti ta' Maramureș jiżvelaw l-eżistenza matul is-sekli 17 u 18 ta' mill-inqas żewġ skejjel prinċipali ta' familji ta' mastrudaxxi tal-knejjes. Barra minn hekk, hemm tliet itinerarji prinċipali distingwibbli u bosta iżgħar, li jindikaw ix-xogħol ta' wħud mill-iżjed mastrudaxxi importanti tal-knejjes li kienu attivi fir-reġjun u f'xi każijiet anke t-tranżizzjonijiet li kien hemm fost il-ġenerazzjonijiet differenti. Inġenerali, il-mastrudaxxi tal-knejjes kienu jirrappreżentaw prestazzjoni teknika mill-aqwa, kwalità għolja tal-lavur fl-injam u rfinar artistiku.

Fuq perspettiva twila ta' żmien, il-ħallieqa reali tal-knejjes tal-injam lokali fil-fatt kienu l-fundaturi li kkummissjonawhom. Ir-rwol tal-fundaturi nobbli tar-rit Kristjan tal-Lvant kien speċjalment deċiżiv fit-tiswir tal-karattru reġjonali tal-knejjes tal-injam lokali. Il-knejjes tal-injam ta' Maramureș jirriflettu mill-qrib is-soċjetà lokali tas-sidien tal-art rurali mudesti, li tul is-sekli kienu nobbli Kristjani tal-Lvant jew tal-Punent.

Il-knejjes tal-injam ta' Maramureș jistgħu jitqabblu ma' diversi opri simili madwar l-Ewropa. Id-distinzjoni lokali li ssir bejn il-kompartimenti sagri u dawk li mhumiex kienet karatteristika ta' bosta reġjuni rurali oħra fil-kontinent Ewropew.

Il-pubblikazzjoni f'ġurnal tal-1866 ta' diversi tpinġijiet li jirrappreżentaw il-knisja tal-injam ta' Seini, li tinsab fil-Kontea ta' Szatmár, qajmet interess fl-Ewropa kollha, u tqabblet mal-knejjes tal-injam diġà famużi fin-Norveġja.

Il-kostruzzjoni tal-knejjes tal-injam reġgħet qabdet ġmielha wara r-Rivoluzzjoni Rumena tal-1989, u b'hekk hemm knejjes ġodda mibnija bi stil tradizzjonali.

## Knejjes tal-injam
Il-lista li ġejja telenka l-knejjes tal-injam eżistenti b**'tipa grassa** kif ukoll xi knejjes oħra li għebu. Għal dawk li issa jinsabu fl-Ukrajna, jingħataw l-ismijiet tal-villaġġi Ukreni bir-Rumen u bl-Ungeriż f'parenteżi. Bir-Rumen, *Susani* tfisser "abitanti li jgħixu fl-għoli" u *Josani* "abitanti li ma jgħixux fl-għoli". B'hekk l-ismijiet jagħmlu distinzjoni wkoll bejn il-knejjes differenti li jaf jeżistu fil-villaġġi daqsxejn ikbar.

* Il-wied ta' Cosău
** **Budești Susani**
** **Budești Josani** (komponent tas-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO)
** **Călinești Căeni**
** **Călinești Susani**
** **Cornești**
** **Ferești**
** **Sârbi Susani**
** **Sârbi Josani**
* Il-wied ta' Iza
** **Mănăstirea Bârsana** (komponent tas-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO)
** **Botiza**
** Il-knisja antika ta' Botiza
** **Cuhea** (attwalment Bogdan Vodă)
** **Dragomirești**
** **Glod**
** **Ieud Deal** (komponent tas-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO)
** **Ieud Șes**
** Nănești
** **Oncești**
** **Poienile Izei** (komponent tas-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO)
** **Rozavlea**
** **Săliștea de Sus, Nistorești**
** **Săliștea de Sus, Buleni**
** **Șieu**
** Slătioara
** **Strâmtura**
** **Valea Stejarului**
* Il-wied ta' Lăpuș
** **Rogoz** (komponent tas-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO)
* Il-wied ta' Mara
** Berbești
** **Breb**
** **Desești** (komponent tas-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO)
** **Hărnicești**
** **Hoteni**
** **Mănăstirea**
** **Sat Șugătag**
* Il-wied ta' Vișeu
** **Borșa din Jos**
** Crăciunești
** Moisei Josani
** **Mănăstirea Moisei**
** Moisei Susani
** **Poienile de sub Munte**
** Repedea
** **Rona de Jos**
** Văleni
* In-naħa Ukrena
** Apșița (bl-Ukren: Voditsa, bl-Ungeriż: *Felso-Apsa-Apsicza*)
** **Apșa de Mijloc, Susani** (bl-Ukren: Sredneye Vodyanoye, bl-Ungeriż: *Kozep Apsa*)
** **Apșa de Mijloc, Josani**
** **Apșa din Jos, Părău** (bl-Ukren: Nyzhnia Apsha/Dibrova, bl-Ungeriż: *Also-Apsa*)
** **Danylovo** (bir-Rumen: *Dănilești*, bl-Ungeriż: *Sofalva*)
** Dulovo (bir-Rumen: *Duleni*, bl-Ungeriż: *Dulfalva*)
** Ganychi (bir-Rumen: *Gănești*, bl-Ungeriż: *Ganya*)
** Poiana Cobâlea (bl-Ukren: Kobyletska Poliana, bl-Ungeriż: *Gyergyanliget*)
** **Kolodne** (bir-Rumen u bl-Ungeriż: Darva)
** **Krainykovo** (bir-Rumen: *Crăinicești*, li qabel kienet Steblivka fl-1919-1938 u fl-1945-1946, bl-Ungeriż: *Mihalka*)
** Neresnytsia (bir-Rumen: *Nereșnița*, bl-Ungeriż: *Neresznicze*)
** **Nyzhnie Selyshche** (bir-Rumen: *Săliștea de Jos*, bl-Ungeriż: *Szelistye*)
** **Olexandrivka** (bir-Rumen: *Sândreni*, bl-Ungeriż: *Sandorfalva*)
** Ruska Pole I (bir-Rumen: *Domneștii Mari*, bl-Ungeriż: *Urmezo*)
** Ruska Pole II (bir-Rumen: *Domneștii Mici*)
** **Sokyrnytsya** (bir-Rumen: *Săclânța*, bl-Ungeriż: *Szeklencze*)
** Steblivka (bir-Rumen: *Duboșari*, bl-Ungeriż: *Szaldobos*)
** Ternovo (bir-Rumen: *Târnova*, bl-Ungeriż: *Kokenyes*)

## Sit ta' Wirt Dinji
Il-Knejjes tal-Injam ta' Maramureș ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1999.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' kriterju wieħed tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (iv)** "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".

## Gallerija

File:RO_MM_Budesti_UNESCO_site_25.jpg|Budești Josani
File:Biserica_de_lemn_din_Călineşti_Căeni.jpg|Călinești Căeni
File:RO_MM_Cornesti_wooden_church_2.jpg|Cornești
File:RO_MM_Harnicesti_7.jpg|Hărnicești
File:Ieud_ses.jpg|Ieud Șes
File:RO_MM_Botiza_52.jpg|Botiza
File:RO_MM_Rozavlea_14.jpg|Rozavlea
File:Biserica_de_lemn_din_Mănăstirea_Bârsana.jpg|Bârsana
File:RO_MM_Oncesti_60.jpg|Oncești


## Ara wkoll

* Knejjes tal-Injam tal-Karpazji Slovakki
* Knejjes tal-Injam tan-Nofsinhar ta' Małopolskie
* Knejjes tal-Paċi

## Referenzi