Lorenzo Valla

**Lorenzo Valla** (pronunzja bit-Taljan: [loˈrɛntso ˈvalːa]; Latinizzat ukoll bħala **Laurentius**; twieled għall-ħabta tal-1407 – miet fl-1 ta' Awwissu 1457) kien umanista, retoriku, edukatur, studjuż u qassis Kattoliku Rinaxximentali Taljan. Huwa magħruf l-iktar għall-analiżi testwali storika-kritika li wriet li d-*Donazzjoni ta' Kostantinu* kienet falsifikazzjoni, u b'hekk attakka u mmina l-preżunzjoni ta' setgħa temporanja tal-Papat. Lorenzo xi kultant jitqies bħala l-prekursur tar-Riformazzjoni.

## Ħajja
Valla twieled f'Ruma, fi sfond familjari ta' Piacenza, l-Italja; missieru, Luciave della Valla, kien avukat li ħadem fil-Kurja Papali. Huwa ngħata l-edukazzjoni tiegħu f'Ruma, u attenda l-klassijiet ta' diversi għalliema fosthom Leonardo Bruni u Giovanni Aurispa, li minnhom tgħallem il-Latin u l-Grieg. Min-naħa l-oħra jingħad ukoll li kien awtodidatta.

Bruni kien segretarju Papali; Melchior Scrivani, iz-ziju ta' Valla, kien segretarju Papali ieħor. Iżda Valla kkawża offiża lil Antonio Loschi billi ħaddan il-ħsieb tar-retoriku Kwintiljanu f'xogħol bikri tiegħu. Fl-1431, Valla daħal għal qassis u pprova bla suċċess jikseb il-kariga ta' segretarju appostoliku. Madankollu ma rnexxilux, minkejja n-network ta' kuntatti li kellu.

Valla mar Piacenza, u mbagħad lejn Pavia, fejn kiseb it-titlu ta' professur tal-elokwenza. Il-qagħda tiegħu f'Pavia ġiet imxekkla mill-attakk tiegħu fuq l-istil Latin tal-ġurista Bartolus de Saxoferrato. Huwa sar itineranti, u ċċaqlaq minn università għall-oħra, fejn kien jaċċetta li jaħdem għal żmien qasir u ta lekċers f'bosta bliet.

Il-Papa Nikola V, li kien Papa mill-1447 sal-1455 u fundatur tal-Librerija Vatikana, stiednu f'Ruma u Valla ħadem hemm fuq ir-*Repastinatio* tiegħu.

Valla miet f'Ruma.

## Reputazzjoni
Bijografiji iktar antiki ta' Valla jagħtu dettalji dwar bosta tilwim letterarju u teoloġiku li kellu, l-iktar prominenti ma' Gianfrancesco Poggio Bracciolini, wara l-insedjament tiegħu f'Ruma. Intuża lingwaġġ estrem. Huwa jidher bħala persuna ta' żaqqu f'ommu, b'ilsien li kien jgħaqqad l-eleganza umanistika mal-għerf kritiku u l-velenu, u kien avversarju tas-setgħa temporanja tal-Knisja Kattolika.

Luteru kellu opinjoni favorevoli ħafna ta' Valla u tax-xogħlijiet tiegħu, u Robert Bellarmine sejjaħlu l-"prekursur ta' Luteru". Erasmus stqarr fid-*De ratione studii* tiegħu li għall-grammatika Latina, "ma kien hemm l-ebda gwida aħjar minn Lorenzo Valla".

## Xogħlijiet

### Dwar id-Donazzjoni ta' Kostantinu
Bejn l-1439 u l-1440 Valla kiteb is-saġġ, *De falso credita et ementita Constantini Donatione declamatio*, li analizza d-dokument normalment magħruf bħala d-*Donazzjoni ta' Kostantinu*. Id-*Donazzjoni* jissuġġerixxi li Kostantinu I ta l-Imperu Ruman tal-Punent kollu lill-Knisja Kattolika Rumana. Dan suppost kien att ta' gratitudni talli ġie mfejjaq mirakulużament mill-ġdiem mill-Papa Silvestru I.

Mill-1435 sal-1445, Valla ħadem fil-qorti ta' Alfonso V ta' Aragona, li ġie involut f'kunflitt territorjali mal-Istati Papali, li dak iż-żmien kienu taħt il-Papa Ewġenju IV. Din ir-relazzjoni x'aktarx li mmotivat xogħlu; fi kwalunkwe każ, huwa tressaq quddiem l-Inkwiżizzjoni Kattolika fl-1444, iżda ġie protett mill-ħabs permezz tal-intervent ta' Alfonso V.

Valla wera li l-evidenza interna fid-*Donazzjoni* kienet issostni l-kontra tad-dokument tal-oriġini tas-seklu 4: l-istil vernakolari tad-dokument seta' jiġi datat għas-seklu 8. Valla argumenta favur din it-teżi bi tliet modi:

# Billi ddikjara li l-Imperatur Kostantinu ma setax legalment jagħti lil Papa Silvestru s-setgħat imsemmija fid-*Donazzjoni*.
# Mill-assenza ta' evidenza kontemporanja, Valla rraġuna li ma kienx plawżibbli li kienet seħħet bidla maġġuri fl-amministrazzjoni tal-Imperu Ruman tal-Punent.
# Valla ddubita li l-Imperatur Kostantinu kien ta xi ħaġa lil Papa Silvestru, u ssuġġerixxa żball li kien jinvolvi xi Papa ta' qablu.

Filwaqt li ssupplimenta dawk il-punti, Valla argumenta dwar l-anakroniżmi: id-dokument kien fih il-kelma *satrap*, li huwa kien jemmen li Rumani bħal Kostantinu I ma kinux jużaw. Barra minn hekk, Valla kien jemmen li l-kwalità tal-Latin għal test li suppost kien daqstant importanti kien tassew fqir, u ħareġ dan fid-dieher bil-fatt li t-test b'mod kostanti jaqleb minn temp għall-ieħor, pereżempju minn "ipproklamajna" għal "niddekretaw".

### Kritika testwali
Valla kien speċjalista fit-traduzzjoni bil-Latin u għamel bosta suġġerimenti għat-titjib tal-istudju ta' Livy ta' Petrarka. L-emendar ta' Livy kien ukoll suġġett diskuss fil-ktieb IV tal-*Antidotum in Facium* tiegħu, fejn ħadha qatta bla ħabel kontra Bartolomeo Facio. F'din il-parti tat-trattat, li ċċirkola b'mod indipendenti wkoll bit-titlu *Emendationes in T. Livium*, Valla jenfasizza bosta siltiet bi traduzzjoni żbaljata u jmaqdar it-tentattivi ta' emendar li saru minn Panormita u Facio, ir-rivali tiegħu fil-qorti ta' Alfonso V.

Fl-istudju kritiku tiegħu tal-Bibbja uffiċjali użata mill-Knisja Kattolika Rumana, il-Vulgata Latina, Valla ddubita s-sistema tal-knisja ta' penitenzi u ta' indulġenzi. Huwa argumenta li l-prattika tal-penitenza kienet isserraħ fuq l-użu tal-kelma bil-Latin *paenitenia* (penitenza) għall-kelma bil-Grieg *metanoia*, li huwa kien jemmen li traduzzjoni iktar preċiża tagħha kienet tkun  "indiema". Ix-xogħol ta' Valla ġie mfaħħar minn kritiċi ta' warajh tas-sistema ta' penitenzi u ta' indulġenzi tal-Knisja, inkluż Erasmus.

### Manuskritti
Valla kiseb reputazzjoni kontemporanja permezz ta' żewġ xogħlijiet tiegħu: id-djalogu *De Voluptate* u t-trattat tiegħu *De Elegantiis Latinae Linguae*. Richard Claverhouse Jebb stqarr li d-*De Elegantiis* tiegħu "kien jimmarka l-ogħla livell li qatt kien intlaħaq fl-istudju kritiku tal-Latin".

### Edizzjonijiet stampati
Ġabra ta' edizzjonijiet tax-xogħlijiet ta' Valla, li ma kinux kompluti, ġew ippubblikati f'Basel fl-1540 u f'Venezja fl-1592, u l-*Elegantiae linguae Latinae* ġiet stampata mill-ġdid kważi sittin darba bejn l-1471 u l-1536.

* *Opera omnia*, Basel 1540; stampata mill-ġdid bit-tieni volum (Torino: Bottega d'Erasmo, 1962).
* *Repastinatio dialectice et philosophie*, ed. G. Zippel, 2 volumi. (L-ewwel edizzjoni kritika tat-tliet verżjonijiet: Padova: Antenore, 1982).
* *Elegantiae linguae Latinae*, Venezja 1471, editjat minn S. López Moreda (Cáceres: Universidad de Extremadura, 1999).
* *De vero falsoque bono*, editjat minn M. de Panizza Lorch, Bari, 1970.
* *Collatio Novi Testamenti*, editjat minn A. Perosa (Firenze: Sansoni, 1970).
* *De falso credita et ementita Constantini donatione*, ed. W. Setz (Weimar: Hermann Böhlaus Nachfolger, 1976; stampat mill-ġdid f'Leipzig: Teubner, 1994).
* *Ars Grammatica*, ed. P. Casciano b'traduzzjoni Taljana (Milan: Mondadori, Fondazione Lorenzo Valla, 1990).
* *On the Donation of Constantine.* The I Tatti Renaissance Library (Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press, 2007).
* *Dialectical Disputations.* The I Tatti Renaissance Library (Cambridge: Harvard University Press, London, 2012).
* *Correspondence*, ed. Cook, Brendan. The I Tatti Renaissance Library (Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press, 2013).

### Traduzzjonijiet bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]

* *On the donation of Constantine* translated by G. W. Bowersock, Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press, 2008.
* *Dialogue on Free Will*, translated by C. Trinkaus. In: 'The Renaissance Philosophy of Man', edited by Ernst Cassirer et al., Chicago: University of Chicago Press, 1948.
* *The profession of the religious and selections from The falsely-believed and forged donation of Constantine* translated, and with an introduction and notes, by Olga Zorzi Pugliese, Toronto: Centre for Reformation and Renaissance Studies, 1998.
* *De vero falsoque bono* translated by A. K. Hieatt and M. Lorch, New York: Abaris Books 1977.
* *In Praise of Saint Thomas Aquinas*, translated by M. E. Hanley. In *Renaissance Philosophy*, ed. L. A. Kennedy, Mouton: The Hague, 1973.
* *Dialectical Disputations,* Latin text and English translation of the *Repastinatio* by B. P. Copenhaver and L. Nauta, Harvard University Press, 2012 (I Tatti Renaissance Library, two volumes).

## Iktar qari
Għal rakkonti dettaljati dwar il-ħajja u x-xogħol ta' Valla ara:

* G. Voigt, *Die Wiederbelebung des classischen Alterthums* (1880–81);
* John Addington Symonds, *Renaissance in Italy* (1897–99);
* G. Mancini, *Vita di Lorenzo Valla* (Firenze, 1891);
* M. von Wolff, *Lorenzo Valla* (Leipzig, 1893);
* Jakob Burckhardt, *Kultur der Renaissance* (1860);
* J. Vahlen, *Laurentius Valla* (Berlin, 1870); L Pastor, *Geschichte der Päpste,* Band ii. 
* Artiklu fir-*Realencyklopädie, Band xx.* ta' Herzog-Hauck (Leipzig, 1908).
* John Edwin Sandys, *Hist. of Class. Schol.* ii. (1908), pp. 66‑70.
* Lisa Jardine, "Lorenzo Valla and the Intellectual Origins of Humanist Dialectic," *Journal of the History of Philosophy* 15 (1977): 143–64.
* Maristella de Panizza Lorch, *A defense of life: Lorenzo Valla's theory of pleasure.*, Humanistische Bibliothek 1/36, Munich: Wilhelm Fink, 1985, 
* Peter Mack, *Renaissance Argument: Valla and Agricola in the Traditions of Rhetoric and Dialectic*, Leiden; New York: E.J. Brill, 1993.
* Paul Richard Blum, "Lorenzo Valla - Humanism as Philosophy", *Philosophers of the Renaissance*, Washington 2010, 33–42.
* Matthew DeCoursey, "Continental European Rhetoricians, 1400-1600, and Their Influence in Renaissance England," *British Rhetoricians and Logicians, 1500-1660, First Series*, DLB 236, Detroit: Gale, 2001, pp. 309–343.
* Melissa Meriam Bullard, "The Renaissance Project of Knowing: Lorenzo Valla and Salvatore Camporeale's Contributions to the Querelle Between Rhetoric and Philosophy," *Journal of the History of Ideas* 66.4 (2005): 477–81.
* Brian P. Copenhaver, "Valla Our Contemporary: Philosophy and Philology," *Journal of the History of Ideas* 66.4 (2005): 507–25.
* Christopher S. Celenza, "Lorenzo Valla and the Traditions and Transmissions of Philosophy,” *Journal of the History of Ideas* 66 (2005): 483–506.
* Lodi Nauta, *In Defense of Common Sense: Lorenzo Valla's Humanist Critique of Scholastic Philosophy*, Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press, 2009.
* Marsico, Clementina. "Radical reform, inevitable debts: Lorenzo Valla, Alexander de Villa-Dei, and recent grammarians." *Historiographia Linguistica* 44, no. 2-3 (2017): 391-411.
* Marsico, Clementina. "Su quia nelle Elegantie di Lorenzo Valla e nel latino umanistico." Su quia nelle Elegantie di Lorenzo Valla e nel latino umanistico (2020): 27-42.
* Magnani, Nicolò. 2020. "Aristotelismo e metricologia nel De poetica di Giorgio Valla." . Studi e problemi di critica testuale : 100, 1, 173-197.
* Blanchard, W. Scott. "The negative dialectic of Lorenzo Valla: a study in the pathology of opposition." *Renaissance Studies* 14, no. 2 (2000): 149-189.
* Byrne, Phillipa (2013). "'Cast out into the hellish night': Pagan Virtue and Pagan Poetics in Lorenzo Valla's De voluptate" (PDF). Ex Historia. 5: 48–73. ISSN 2041-0824.

## Referenzi