Leonardo da Vinci

**Leonardo da Vinci** (*Leonardo di ser Piero da Vinci*), (15 ta' April, 1452, Vinci, l-Italja,  – 2 ta' Mejju, 1519, Amboise, Franza), kien pittur Fjorentin u bniedem ta' ġenju universali li kien fl-istess ħin, xjenzjat, inġinier, inventur, anatomista, pittur, skultur, arkitett, urbanista, botanista, mużiċista, filosfu u kittieb.

Minn wara tfulitu Vinci, Leonardo studja mal-pittur u skultur famuż Fjorentin Andrea del Verrocchio. L-ewwel xogħlijiet importanti tiegħu saru fis-servizz tad-Duka Ludoviku Sforza, Milan. Wara mar jaħdem Ruma, Bolonja u Venezja u qatta' l-aħħar snin ta' ħajtu Franza, mistieden mir-Re Franġisku I ta' Franza.

Leonardo da Vinci sikwit jiddeskrivuh bħala l-arketip u s-simbolu tal-bniedem tar-Rinaxximent, ġenju universali, filosfu umanista, osservatur u sperimentatur, mogħni b' "don rari tal-intwizzjoni tal-ispazju" , li l-kurżita tiegħu kienet tikkompara magħa biss il-ħila fl-invenzjoni. Ħafna awturi u storiċi iqisuh bħala wieħed mill-aqwa pitturi li qatt kien hemm u ċerti nies jikkonsidrawh bħala l-bniedem bl-aqwa talent fl-ikbar numru ta' oqsma differenti li qatt għex..

L-ewwelnett, Leonardo da Vinci hu magħruf bħala pittor. Tnejn mill-pitturi tiegħu, *[[Mona Lisa|La Gioconda]]* u *[[L-Aħħar Ċena Leonardo da Vinci|L-Aħħar Ċena]]*, huma pitturi famużi immens li sikwit isiru koji u parodiji tagħhom, u d-disinn tiegħu *ir-[[Raġel Vitruvjan]]* hu wkoll użat f'għadd kbir ta' xogħlijiet derivati. Xi ħmistax il-xogħol biss għadhom jeżistu; dan in-numru żgħir hu mħabba l-isperimentazzjoni konstanti u kultant diżastruża b'tekniki ġodda u l-prokrastinazzjoni kronika tiegħu. Però, dawn il-ftit opri, flimkien mal-pitazzi tiegħu li fihom disinji, dijagrammi xjentifiċi u riflessjonijiet dwar in-natura tal-pittura, jifformaw wirt prezzjuż immens għall-artisti ta' warajh.

Bħala inġinier u inventur, Leonardo żviluppa ideat avvanzati ħafna għal żmienu, bħall-ajruplan, l-elikotteru, is-sottomarin u anke l-karrozza. Ftit ħafna mill-proġetti tiegħu seħħu jew setgħu iseħħu f'ħajtu, però xi ftit mill-invenzjonijiet żgħar tiegħu bħall-magna biex tkejjel il-limitu elastiku ta' kabil daħlet fil-proċess tal-manifattura. Bħala bniedem xjentifiku, Leonard da Vinci għamel progress kbir fl-għarfien tal-oqsma tal-anatomija, tal-inġinerija ċivili, tal-ottika u tal-idrodinamika.

## Bijografija
### Tfulija

Leonardo da Vinci twieled nhar is-Sibt, 15 ta' April 1452, "fit-tielet siegħa tal-lejl", jiġifieri tliet sigħat wara l-*Ave Maria*, li jiġi l-10 u nofs ta' filgħaxija, minn relazzjoni ta' mħabba illeġittima bejn Messer Piero Fruosino di Antonio da Vinci, nutar, kanċillier u ambaxxatur tar-Repubblika Fjorentina u dixxendent ta' familja għanja Taljana ta' kbarat u tfajla ta' familja baxxa tar-raħal mill-villaġġ żgħir Toskan ta' Anchiano, xi żewġ kilometri 'l bogħod minn Vinci , fit-territorju ta' Firenze. . 
Studju dattiloskopiku tal-2006 jinnota li Caterina setgħet kienet ilsira ġejja mill-Orjent, jew għall-inqas mir-reġjun tal-Mediterran, u mhux raħħala minn of Vinci, 

Leonardo, jew aħjar Lionardo skont l-isem tal-magħmudija, għex l-ewwel ħames snin ta' ħajtu ma' missieru , fejn kien ittrattat bħala tifel leġittmu. Fil-magħmudija kellu ħames parrini rġiel u ħames parrini nisa, kollha mir-raħal.F'dik l-epoka, il-konvenzjoni ta' kif jissejħu n-nies ma kinitx għadha żviluppata fl-Ewropa. Il-familji tal-kbarat biss kienu jużaw il-kunjom tal-appartenenza patronimika. In-nies ordinarji kienu jissejħu b'ismhom, u b'xi żieda li tagħti iżjed preċiżjoni jekk ikun hemm bżonn: l-isem tal-missier,il-post ta' minn fejn huma, il-kunjom, l-isem tal-imgħallem għan-nies tas-sengħa, eċċ.  Għalhekk, l-isem tal-artista hu *Leonardo di ser Piero Da Vinci*, li tfisser *Leonardo, iben ser Piero Minn Vinci* ; però id-"Da" għandha ittra majuskola biex turi li dan mhux patronimiku. Leonardo kien jiffirma x-xogħlijiet tiegħu sempliċemente *Leonardo* jew *Io, Leonardo* ("Jien, Leonarda"). Allura l-parti l-kbira tal-awtoritajiet jattribwixxu x-xogħlijiet tiegħu lil *Leonardo* mingħajr *da Vinci*. X'aktarx ma kienx juża isem missieru għax kien iben illeġittmu. 

Fl-1457, meta kellu ħames snin ommu żżewġet lil Antonio di Piero Buti del Vacca da Vinci, fuħħar mill-villaġġ, li miegħu kellha ħames ulied. Sadattant missieru żżewweġ lil Albieri degli Amadori, tfajla ta' 16-il sena minn familja għanja minn Firenze . Din billi ma kellhiex tfal tefgħet imħabbitha kollha fuq Leonarda, imma mietet ta' età żgħira fit-tqala fl-1464. Missieru minn twelidu kien kien dejjem iqisu apparti mill-familja u qatt ma għamlu leġittmu. Missieru żżewweġ tliet darbiet oħra u kellu għaxar ulied oħra wara Leonardo. Leonardo kien jinġieb mal-aħħar mara ta' missieru , Lucrezia Guglielmo Cortigiani, u f'nota sejħilha "omm għażiża u ħanina". Zijuh Francesco u nannuh Antonio da Vinci kellhom rwol importanti fit-trobbija tiegħu. Nannuh għallmu l-osservazzjoni tan-natura; kien dejjem itennilu "Po l’occhio!" (Iftaħ għajnejk!) .


Left to himself, he received a free education like the other villagers of his age, learning between the ages of twelve and fifteen the rudiments of reading, writing and especially arithmetic in a scuola d'abaco (abacus school) intended for the sons of shopkeepers and craftsmen.   No "man of letters", he did not study Greek and Latin there (he would learn these two languages that had to be mastered by scholars and men of letters, only imperfectly, as a self-educated person, at the age of 40) and his chaotic spelling shows this training was not without gaps. In any case, he could not claim to have studied at university.  

His paternal grandmother, Lucia di ser Piero di Zoso, a ceramist and close to Leonardo, is perhaps the person who introduced him to the arts.   A reported omen says that a kite came from the sky and hovered over his crib, the bird's tail touching his face.  

Giorgio Vasari, the sixteenth century biographer of Renaissance painters, tells in the Vite (1568) the story of a local farmer who asked Ser Piero to have his talented son paint an image on a wooden shield to use as scarecrow, a buckler.   Leonard, bringing together different parts of animals he observed carefully during his wanderings in the countryside, painted a picture of a dragon breathing fire, so successfully, that Ser Piero sold it to a Florentine art dealer, who resold it to the Duke of Milan.   Meanwhile, having earned a profit, Ser Piero purchased a plate decorated with a heart pierced by an arrow, which he gave to the farmer.   This anecdote, however, should be taken with a grain of salt, according to Paul Barolsky, because many stories from Vite are pure artistic inventions.  

Livré à lui-même, il reçoit une éducation assez libre comme les autres villageois de son âge, apprend entre douze et quinze ans les rudiments de lecture, d'écriture et surtout d'arithmétique dans une *scuola d’abaco* (école d'abaco) destinée aux fils de commerçants et artisans. Non « lettré », il n'y étudie pas le grec et le latin (il apprendra imparfaitement ces deux langues que doivent maîtriser les savants et les lettrés qu'en autodidacte seulement à l'âge de 40 ans), et une orthographe chaotique montre que cette instruction n'est pas sans lacune ; en tout cas, il ne peut prétendre à des études universitaires.

Sa grand-mère paternelle, Lucia di ser Piero di Zoso, céramiste et proche de Léonard, est peut-être la personne qui l'initia aux arts. Un présage connu rapporte qu'un milan venu du ciel aurait fait un vol stationnaire au-dessus de son berceau, la queue de l'oiseau le touchant au visage.

Giorgio Vasari, le biographe du  des peintres de la Renaissance, raconte, dans *[[Le Vite]]* (1568), l'histoire d'un paysan local qui demanda à ser Piero que son talentueux fils peigne une image sur un bouclier de bois utilisé comme épouvantail, une rondache. Léonard, rassemblant différentes parties d'animaux qu'il observait attentivement lors de ses pérégrinations dans la campagne, peignit une image représentant un dragon crachant du feu, si réussie que ser Piero la vendit à un marchand d'art florentin, lui-même la revendant au duc de Milan. Entre-temps, après avoir réalisé un bénéfice, ser Piero acheta une plaque décorée d'un cœur transpercé d'une flèche qu'il donna au paysan. Cette anecdote est cependant à prendre avec précaution car, selon Paul Barolsky, de nombreux récits des *Vite* constituent de pures inventions poétiques.


## Ħoloq esterni

*https://www.duolingo.com/translation/c0aa911239cb201cbcc822d68b044270
*https://www.theguardian.com/artanddesign/2017/may/20/leonardo-da-vinci-orphan-mother-caterina

## Noti u referenzi