Çatalhöyük

**Çatalhöyük** (pronunzja bit-Tork: [tʃaˈtaɫhœjyc]; miktuba wkoll *Çatal Höyük* u *Çatal Hüyük*; *çatal* + *höyük* bit-Tork tfisser "tumbata mifruqa fi tnejn") kien insedjament ta' protobelt Neolitika u Kalkolitika kbira ħafna fin-Nofsinhar tal-Anatolja, li kien jeżisti għall-ħabta tas-7500 Q.K. sas-6400 Q.K., u li ffjorixxa għall-ħabta tas-7000 Q.K. F'Lulju 2012, is-sit tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.

Çatalhöyük jinsab 'il fuq mill-Pjanura ta' Konya, fix-Xlokk tal-belt ta' Konya (li fil-qedem kienet magħrufa bħala *Iconium*) fit-Turkija, madwar 140 kilometru mill-vulkan b'żewġ koni ta' Hasan. L-insedjament tal-Lvant jifforma tumbata li x'aktarx li kienet titla' sa 20 metru 'l fuq mill-pjanura fi żmien l-aħħar okkupazzjoni Neolitika. Hemm ukoll tumbata ta' insedjament iżgħar lejn il-Punent kif ukoll insedjament Biżantin ftit mijiet ta' metri iktar lil hinn lejn il-Lvant. It-tumbati tal-insedjamenti preistoriċi ġew abbandunati qabel Żmien il-Bronż. Kanal tax-xmara Çarşamba fl-imgħoddi kien inixxi bejn iż-żewġ tumbati, u l-insedjament kien mibni fuq saff tat-tafal qrib ix-xmara li x'aktarx li kien għammiel ħafna għall-agrikoltura bikrija.

## Arkeoloġija

Is-sit ġie skavat għall-ewwel darba minn James Mellaart fl-1958. Iktar 'il quddiem huwa mexxa tim li kompla jiskava hemmhekk għal erba' staġuni bejn l-1961 u l-1965. Dawn l-iskavi żvelaw din is-sezzjoni tal-Anatolja bħala ċentru ta' kultura avvanzata fin-Neolitiku. L-iskavi żvelaw 18-il saff suċċessiv ta' binjiet li jirrappreżentaw diversi stadji tal-insedjament u eri tal-istorja. Is-saff tal-qiegħ tal-binjiet imur lura saħansitra sas-7100 Q.K. filwaqt li s-saff ta' fuq nett imur lura għall-5600 Q.K.

Mellaart ġie pprojbit milli jerġa' jidħol fit-Turkija wara l-involviment tiegħu fil-kwistjoni ta' Dorak fejn ippubblika tpinġijiet ta' artefatti allegatament importanti ta' Żmien il-Bronż li iktar 'il quddiem għebu. Wara dan l-iskandlu, is-sit baqa' kif kien sal-1993, meta bdew l-investigazzjonijiet taħt it-tmexxija ta' Ian Hodder, li dak iż-żmien kien jaħdem mal-Università ta' Cambridge. L-iskavi mmexxija minn Hodder tlestew fl-2018. Hodder, li kien eks student ta' Mellaart, għażel is-sit bħala l-ewwel test "fid-dinja reali" għat-teorija tiegħu tal-arkeoloġija postproċesswali, li dak iż-żmien kienet kontroversjali. Is-sit dejjem kellu enfasi qawwija fuq ir-riċerka bl-involviment ta' metodoloġiji diġitali, immexxija mill-qafas metodoloġiku sperimentali u riflessiv tal-Proġett tar-Riċerka dwar Çatalhöyük ta' Hodder. Skont Mickel, dan il-proġett kien stabbilixxa ruħu bħala sit għal metodoloġiji progressivi, f'termini ta' reġistrazzjoni adattabbli u demokratizzata, l-integrazzjoni ta' teknoloġiji kompjuterizzati, l-istrateġiji tat-teħid tal-kampjuni, u l-involviment tal-komunità".

Skavi ġodda qed jiġu mmexxija minn Ali Umut Türkcan mill-Università ta' Anadolu.

## Kultura

Çatalhöyük kien magħmul għalkollox minn binjiet domestiċi, bl-ebda binja pubblika apparenti. Filwaqt li wħud mill-binjiet il-kbar għandhom tpittir pjuttost rikk mal-ħitan, l-iskop ta' wħud mill-kmamar għadu mhux ċar.

Ġie stmat li l-popolazzjoni tat-tumbata tal-Lvant kienet ta' madwar 10,000 ruħ, iżda l-popolazzjoni x'aktarx li varjat tul l-istorja tal-komunità. Popolazzjoni medja ta' bejn 5,000 u 7,000 ruħ hija stima raġonevoli. Is-siti kienu stabbiliti bħala għadd kbir ta' binjiet raggruppati flimkien. L-unitajiet domestiċi kienu jduru fuq il-ġirien tagħhom għall-għajnuna, għall-kummerċ u possibbilment għaż-żwieġ ta' uliedhom. L-abitatanti kienu jgħixu ġo djar tal-brikks tat-tajn li kienu miġbura flimkien fi struttura aggregata. Bejn l-abitazzjonijiet raggruppati flimkien bħal f'labirint b'għamla ta' xehda, ma kienx hemm mogħdijiet tal-mixi jew toroq. Il-biċċa l-kbira minnhom kienu jiġu aċċessati minn toqob fis-saqaf u bibien fuq il-ġnub tad-djar, b'bibien li wieħed kien jasal għalihom permezz ta' sellum jew taraġ. Il-bjut effettivament kienu qishom toroq. Il-fetħiet fis-soqfa kienu jservu wkoll bħala l-unika sors ta' ventilazzjoni, u b'hekk id-duħħan tan-nugrufun mill-fuklari, mill-fran u mill-ħuġġiġiet miftuħa tad-djar setgħu joħroġ minnhom. Id-djar kienu miksijin bil-ġibs fuq ġewwa kkaratterizzati minn slielem kwadri tal-injam jew turġien weqfin. Is-soltu dawn kienu jkunu mal-ħajt tan-Nofsinhar tal-kamra, bħalma kienu l-fuklari u l-fran tas-sajran. Il-kmamar prinċipali kien fihom pjattaformi olzati li x'aktarx li kienu jintużaw għal firxa ta' attivitajiet domestiċi. Id-djar tipiċi kellhom żewġt ikmamar għall-attivitajiet ta' kuljum, bħat-tisjir u l-artiġjanat. Il-ħitan u l-pjattaformi kollha fuq ġewwa kienu miksijin bil-ġibs b'wiċċ lixx. Il-kmamar sekondarji kienu jintużaw għall-ħżin, u kienu jiġu aċċessati permezz ta' fetħiet baxxi mill-kmamar prinċipali.

Il-kmamar kollha kienu jinżammu tassew nodfa. L-arkeologi ma identifikaw kważi l-ebda skart fil-binjiet, filwaqt li sabu munzelli ta' skart 'il barra mill-fdalijiet, bi skart tal-ikel u tad-dranaġġ, kif ukoll ammonti sinifikanti ta' rmied minn injam maħruq, qasab u demel tal-annimali. Fil-bnazzi, bosta attivitajiet ta' kuljum setgħu jsiru fuq il-bjut, li setgħu ffurmaw qisha pjazza. Iktar 'il quddiem, milli jidher inbnew fran komunali kbar fuq dawn il-bjut. Maż-żmien, id-djar ġew rinnovati bit-tiġrif parzjali u bil-bini mill-ġdid fuq sisien tal-ġebel, li kien il-mod kif it-tumbata gradwalment għoliet. Ġew żvelati saħansitra tmintax-il livell ta' insedjamenti.

Bħala parti mir-ritwali tagħhom, in-nies ta' Çatalhöyük kienu jidfnu l-mejtin tagħhom fi ħdan il-villaġġ. Instabu fdalijiet umani f'fosos taħt l-art tal-abitazzjonijiet, u speċjalment taħt il-fuklari, il-pjattaformi fi ħdan il-kmamar prinċipali, u taħt is-sodod. Il-katavri kienu jiġu mpoġġija f'pożizzjoni fetali qabel id-dfin u spiss kienu jitqiegħdu fi qfief jew jitkebbu f'biċċiet tal-qasab. Xi għadam diżartikolat li nstab f'xi oqbra jissuġġerixxi li l-katavri jaf kienu ġew esposti fil-beraħ għal xi żmien qabel ma l-għadam kien jerġa' jinġabar u jindifen. F'xi każijiet, l-oqbra kienu jiġu disturbati, u l-kranju tal-mejjet kien jitneħħa mill-bqija tal-iskeletru. Dawn l-irjus jaf kienu jintużaw f'xi ritwali, peress li wħud instabu f'żoni oħra tal-komunità. F'qabar ta' mara nstabu spirali tal-insiġ u f'qabar ta' raġel instabu mnanar tal-ġebel. Xi kranji nksew bil-ġibs u ġew impittrin bl-okra biex jerġa' jitpinġa l-wiċċ, drawwa li kienet iktar karatteristika tas-siti Neolitiċi fis-Sirja u f'Ġeriko Neolitika iktar milli fis-siti iktar fil-qrib.

Ħitan impittrin u figurini nstabu mal-insedjament kollu, mal-ħitan fuq ġewwa kif ukoll fuq barra. Figurini distintivi tat-tafal ta' nisa, b'mod partikolari tal-Mara Bilqiegħda ta' Çatalhöyük, instabu fis-saffi ta' fuq tas-sit. Għalkemm ma nstab l-ebda tempju identifikabbli, l-oqbra, il-ħitan impittrin, u l-figurini jissuġġerixxu li n-nies ta' Çatalhöyük kellhom reliġjon rikka bis-simboli. Il-kmamar b'konċentrazzjonijiet ta' dawn l-oġġetti setgħu kienu santwarji jew żoni pubbliċi fejn in-nies kienu jiltaqgħu. Immaġnijiet predominanti jinkludu rġiel b'pene erett, xeni tal-kaċċa, immaġnijiet ħomor ta' bhejjem li issa huma estinti (bhejjem tal-ifrat selvaġġi) u ta' ċrievi maskili bir-renni, kif ukoll ta' avvultuni jittajru fuq figuri bla ras. Fuq il-ħitan hemm ukoll riljievi mnaqqxin, bħal pereżempju ta' ljuni femminili jħarsu lejn xulxin.

L-irjus tal-annimali, speċjalment tal-bhejjem tal-ifrat, kienu jitpoġġew fuq il-ħitan. Pittura tal-villaġġ, b'żewġ qċaċet tal-muntanja Hasan fl-isfond, spiss titqies bħala l-iżjed mappa antika fid-dinja, u l-ewwel pittura ta' pajsaġġ. Madankollu, xi arkeologi jiddubitaw din l-interpretazzjoni. Stephanie Meece, pereżempju, targumenta li x'aktarx din il-pittura hija iktar pittura tal-pil ta' leopard milli ta' vulkan, jew disinn ġeometriku dekorattiv iktar milli mappa.

## Reliġjon

Karatteristika li tispikka f'Çatalhöyük huma l-figurini femmininili tiegħu. Mellaart, l-iskavatur oriġinali, kien tal-fehma li dawn kienu figurini ffurmati sew u magħmula bir-reqqa, imnaqqxa u mogħtija l-forma mill-irħam, mill-ġebla tal-ġir kaħlanija u kannella, mill-iskist, mill-kalċit, mill-bażalt, mill-alabastru, u mit-tafal, li kienu jirrappreżentaw divinità femminili. Għalkemm divinità maskili kienet teżisti wkoll, "l-istatwi ta' divinità femminili jisbqu bil-bosta dawk ta' divinità maskili, li barra minn hekk, ma baqax jiġi rrappreżentat iktar wara s-Saff VI". Sa llum il-ġurnata, ġew identifikati tmintax-il saff. Dawn il-figurini mirquma b'mod artistiku nstabu primarjament f'żoni li skont Mellaart kienu santwarji. L-alla femminili bilqiegħda fuq tron u maġenbha żewġ iljuni femminili nstabet f'kontenitur tal-qmuħ, li Mellaart jissuġġerixxi li seta' kien mezz li bih jiġi żgurat il-ħsad jew tiġi protetta l-provvista tal-ikel.

Filwaqt li Mellaart skava kważi mitejn binja f'erba' staġuni, l-iskavatur attwali, Ian Hodder, qatta' staġun sħiħ jiskava binja waħda. Hodder u t-tim tiegħu, fl-2004 u fl-2005, bdew jaħsbu li x-xejriet issuġġeriti minn Mellaart kienu żbaljati. Instabet statwetta waħda simili, iżda l-maġġoranza l-kbira ma kinux jimitaw l-istil l-alla femminili tal-fertilità li Mellaart kien issuġġerixxa. Minflok il-kultura ta' alla femminili tal-fertilità, Hodder jisħaq li s-sit jagħti ftit indikazzjoni ta' matrijarkija jew patrijarkija."Hemm isdra sħaħ li fuqhom iserrħu l-idejn, u ż-żaqq hija estiża fil-parti ċentrali. Hemm toqba fil-parti ta' fuq għar-ras li hija nieqsa. Malli wieħed idawwar il-figurina jinduna li d-dirgħajn huma rqaq ħafna, u mbagħad fuq in-naħa ta' wara tal-figurina wieħed jara x-xbieha ta' skeletru jew l-għadam ta' bniedem irqiq ħafna u magħdur. Il-kustilji u l-irkiekel tas-sinsla huma ċari, l-istess bħall-iskapuli u l-għadmiet pelviċi prinċipali. Il-figurina tista' tiġi interpretata b'diversi modi – bħala mara li qed tittrasforma ruħha f'antenat, bħala mara assoċjata mal-mewt, jew bħall-mewt u l-ħajja f'daqqa. Huwa possibbli li l-linja madwar il-ġisem jirrappreżentaw it-tqartis minflok il-kustilji. Hi x'inhi l-interpretazzjoni speċifika, din hija opra unika li jaf tobbligana nibdlu l-fehmiet tagħha fir-rigward tas-soċjetà u tal-immaġnijiet ta' Çatalhöyük. Forsi l-importanza tal-immaġnijiet femminili kienet marbuta ma' xi rwol speċjali tal-mara b'rabta mal-mewt bl-istess mod bħar-rwoli tagħha ta' omm u ta' indukratur".F'artiklu fit-*Turkish Daily News*, Hodder ġie rrapportat li jiċħad li Çatalhöyük kien soċjetà matrijarkali u jiġi kkwotat li stqarr "Meta nħarsu lejn x'kienu jieklu u jixorbu u lejn l-istatwi soċjali tagħhom, naraw li l-irġiel u n-nisa kellhom l-istess status soċjali. Kien hemm bilanċ tal-poter. Eżempju ieħor huma l-kranji li nstabu. Li kieku wieħed mill-ġeneri kellu status soċjali ta' importanza kbira f'Çatalhöyük, il-ġisem u r-ras ta' wieħed minnhom kien jiġi sseparat iktar wara l-mewt. Mentri l-għadd ta' kranji tan-nisa u tal-irġiel huwa kważi ndaqs". F'artiklu ieħor fil-*Hurriyet Daily News*, Hodder ġie rrapportat li qal "Sirna nafu li l-irġiel u n-nisa kienu meqjusa ndaqs".

F'rapport ta' Settembru 2009 dwar l-iskoperta ta' madwar 2,000 figurina, Hodder ġie kkwotat li qal:Çatalhöyük ġie skavat fis-snin 60 tas-seklu 20 b'mod metodiku, iżda ma ntużatx il-medda sħiħa ta' tekniki tax-xjenza naturali disponibbli għalina llum il-ġurnata. Sir James Mellaart li skava s-sit fis-snin 60 tas-seklu 20 ħareġ b'kull xorta ta' ideat dwar il-mod kif kien organizzat is-sit u kif kienu jgħixu fih, eċċ. ... Issa bdejna naħdmu fis-sit minn nofs is-snin 90 tas-seklu 20 u ħriġna b'ideat differenti ferm dwar is-sit. Wieħed mill-iktar eżempji ovvji hu li Çatalhöyük x'aktarx huwa magħruf l-iktar għall-idea tal-alla femminili tal-fertilità. Iżda mix-xogħol tagħna iktar reċenti x-xejra kienet li fil-fatt ma tantx hemm wisq evidenza ta' din l-alla femminili tal-fertilità u ma tantx hemm evidenza ta' xi forma ta' matrijarkija bbażata fuq in-nisa. Dan huwa biss wieħed mill-bosta miti li l-ħidma xjentifika moderna qed timmina.

Il-Professur Lynn Meskell spjega li filwaqt li fl-iskavi oriġinali kienu nstabu 200 figurin biss, l-iskavi l-ġodda żvelaw 2,000 figurin u l-biċċa l-kbir minnhom kienu annimali, u inqas minn 5 % minnhom kienu figurini nisa.

Il-folklorist Estonjan Uku Masing issuġġerixxa saħansitra fl-1976, li Çatalhöyük x'aktarx kien parti minn reliġjon ta' ġabra tal-kaċċaturi u li l-figurin tal-alla femminili tal-fertilità ma kienx jirrappreżenta divinità femminili. Huwa implika li x'aktarx kien meħtieġ iktar żmien biex jiġu żviluppati s-simboli għar-riti agrikoli. It-teorija tiegħu ġiet żviluppata fis-saġġ *Xi rimarki dwar il-mitoloġija tal-poplu ta' Catal Hüyük*.

## Ekonomija
Çatalhöyük għandu evidenza qawwija ta' soċjetà egalitarja, peress li s'issa ma nstabet l-ebda dar b'karatteristiċi distintivi (pereżempju ta' xi ġerarkija rjali jew reliġjuża). L-iżjed investigazzjonijiet reċenti jiżvelaw ukoll ftit distinzjoni soċjali abbażi tal-ġeneru, u l-irġiel u n-nisa kienu jingħataw nutrizzjoni ndaqs u kellhom l-istess status soċjali, xi ħaġa tipika tal-kulturi Paleolitiċi. It-tfal kienu josservaw iż-żoni domestiċi. Kienu jitgħallmu kif iwettqu r-ritwali u kif jibnu jew isewwu d-djar billi joqogħdu jaraw lill-adulti jagħmlu l-istatwi, iż-żibeġ u oġġetti oħra. Il-konfigurazzjoni tal-ispazju ta' Çatalhöyük jaf hija dovuta għar-relazzjonijiet mill-qrib li kellhom in-nies dak iż-żmien bejn il-membri tal-istess familja jew nisel. Mill-konfigurazzjoni tal-insedjament, wieħed jista' josserva kif in-nies kienu "maqsuma f'żewġ gruppi li kienu jgħixu fuq naħat opposti tal-insedjament, isseparati minn gandott jew foss". Barra minn hekk, minħabba li ma nstab l-ebda insedjament ieħor fil-qrib ma' min setgħu jitħalltu u jiżżewġu n-nies ta' Çatalhöyük, "din is-separazzjoni spazjali x'aktarx li kienet tirrappreżenta żewġ gruppi tal-istess nisel li kienu jiżżewġu ma' xulxin". Dan kieku jgħin biex jiġi spjegat kif insedjament daqstant bikri seta' jsir tant kbir.

Fil-livelli ta' fuq tas-sit, huwa ċar li n-nies ta' Çatalhöyük kulma jmur kienu qed jiksbu ħiliet fl-agrikoltura u fl-immansar tal-annimali. Instabu figurini femminili f'kontenituri li kienu jintużaw għall-ħżin taċ-ċereali, bħall-qamħirrum u x-xgħir, u huwa maħsub li l-figurini huma ta' divinità li kienet tħares il-qmuħ. Kienu jitkabbru wkoll il-piżelli, u l-lewż, il-pistaċċi u l-frott kienu jinħasdu mis-siġar fl-għoljiet tal-madwar. In-nagħaġ ġie ddomestikat u l-evidenza tissuġġerixxi li bdiet ukoll id-domestikazzjoni tal-bhejjem tal-ifrat. Madankollu, il-kaċċa kompliet tkun sors ewlieni ta' ikel għall-komunità. Il-bċejjeċ tal-fuħħar u l-għodod tal-ossidjana kienu industriji ewlenin; l-għodod tal-ossidjana x'aktarx li kienu jintużaw u kienu jiġu skambjati ma' oġġetti bħall-qxur tal-Baħar Mediterran u ż-żnied mis-Sirja. Hemm evidenza wkoll li l-insedjament kien wieħed mill-ewwel postijiet fid-dinja fejn kienu jsiru l-estrazzjoni u t-tidwib tal-metall fil-forma ta' ċomb. Hu u jinnota n-nuqqas ta' ġerarkija u inugwaljanza ekonomika, l-istoriku u l-awtur antikapitalist Murray Bookchin argumenta li Çatalhöyük kien eżempju bikri ta' anarko-komuniżmu.

Min-naħa l-oħra, saġġ tal-2014 jargumenta li Çatalhöyük huwa iktar kumpless u li filwaqt li milli jidher kien hemm distribuzzjoni egalitarja ta' għodod tat-tisjir u xi għodod tal-ġebel, l-imtieħen tal-idejn tal-ġebel għat-tħin tal-qamħ unbroken u l-unitajiet tal-ħżin kienu distribwiti b'mod inqas ugwali, u dan jindika li kien hemm xi forma ta' inugwaljanza soċjali. Il-proprjetà privata kienet teżisti iżda kienu jeżistu wkoll l-għodod kondiviżi. Ġie ssuġġerit ukoll li Çatalhöyük bil-mod il-mod kien qed isir inqas egalitarju, b'trażmissjoni ikbar ta' ġid ġenerazzjonali, iżda jaf kien hemm xi sforzi biex dan ma jibqax ikun il-każ.

## Referenzi