Bajja tal-Klieb il-Baħar

Il-**Bajja tal-Klieb il-Baħar** (bl-Ingliż: *Shark Bay*; bil-Malgana: *Gathaagudu*, li litteralment tfisser: "żewġ ilmijiet") hija Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fir-reġjun ta' Gascoyne tal-Punent tal-Awstralja. Is-sit ikopri erja ta' 23,000 kilometru kwadru (8,900 mil kwadru) u jinsab madwar 800 kilometru (500 mil) fit-Tramuntana ta' Perth, fl-iżjed punt fil-Punent tal-kontinent tal-Oċeanja.

L-UNESCO tiddeskrivi l-Bajja tal-Klieb il-Baħar b'dan il-mod:L-ilmijiet, il-gżejjer u l-peniżoli tal-Bajja tal-Klieb il-Baħar.... fihom għadd ta' karatteristiċi naturali eċċezzjonali, inkluż waħda mill-ikbar meded tal-ħaxix tal-baħar fid-dinja u bl-ikbar varjetà. Madankollu, is-sit huwa rinomat l-ikbar għall-istromatoliti (kolonji ta' meded mikrobiċi li jiffurmaw depożiti ibsin b'għamla ta' koppli u li jingħad li huma l-eqdem forom ta' ħajja fid-dinja). Is-sit huwa famuż ukoll għall-ħajja marina rikka tiegħu, inkluż popolazzjoni kbira ta' dugongi, u jipprovdi kenn għal għadd ta' speċijiet mhedda oħra fil-livell dinji.Il-bajja tħaddan l-iżjed ekosistemi abbundanti tal-baħar fl-Awstralja u hija post popolari għas-sajd.

## [[Storja]]

It-traċċi tal-okkupazzjoni tal-Bajja tal-Klieb il-Baħar mill-Aboriġini Awstraljani tmur lura sa 22,000 sena qabel il-preżent. Dak iż-żmien il-biċċa l-kbira tas-sit kienet art niexfa, u ż-żieda tal-livelli tal-baħar għerrqu l-Bajja tal-Klieb il-Baħar bejn 8,000 u 6,000 sena qabel il-preżent. Instabu għadd konsiderevoli ta' siti tal-Aboriġini, speċjalment fil-Peniżola ta' Peron u fuq il-Gżira ta' Dirk Hartog, li jagħtu evidenza ta' wħud mit-tipijiet ta' ikel li kien jinġabar mill-ilmijiet u mill-artijiet tal-madwar.

Spedizzjoni mmexxija minn Dirk Hartog seħħet fl-inħawi fl-1616, li wasslet it-tieni grupp ta' Ewropej li huwa magħruf li żaru l-Awstralja, wara l-ekwipaġġ ta' *Duyfken* taħt Willem Janszoon li kien żar il-Kap ta' York fl-1606. L-inħawi ngħataw l-isem ta' Bajja tal-Klieb il-Baħar mill-esploratur Ingliż William Dampier fis-7 ta' Awwissu 1699. Il-Bajja tal-Klieb il-Baħar żaruha wkoll Louis Aleno de St Aloüarn fl-1772, Nicolas Baudin mill-1801 sal-1803 u Louis de Freycinet fl-1818. L-Ewropej, l-iktar pastoralisti, insedjaw il-Bajja tal-Klieb il-Baħar matul is-snin 60 u 70 tas-seklu 19. Il-ħsad tal-perli żviluppa malajr mill-1870 'il quddiem.

Il-kaċċa kummerċjali tal-balieni kienet issir fil-bajja fl-ewwel nofs tas-seklu 20 minn bastimenti kummerċjali u tal-kaċċa b'sjieda Norveġiża. Fl-aħħar tas-snin 30 tas-seklu 20, sa 1,000 baliena tal-ġwienaħ kbar kienu jinqatlu kull staġun.

Iż-żona tas-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO kellha popolazzjoni ta' inqas minn 1,000 ruħ skont iċ-ċensiment tal-2011 u kosta ta' iktar minn 1,500 kilometru (930 mil). In-nofs tużżana komunitajiet żgħar li jiffurmaw din il-popolazzjoni jokkupaw inqas minn 1 % tal-erja totali.

## Klima
Iż-żona tas-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO tal-Bajja tal-Klieb il-Baħar għandha klima sħuna tad-deżert skont il-klassifikazzjoni klimatika ta' Köppen, bi sjuf sħan u nexfin u bi xtiewi miti ħafna u bix-xita.

## Sit ta' Wirt Dinji

Il-Bajja tal-Klieb il-Baħar saret l-ewwel Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fil-Punent tal-Awstralja fl-1991. Fil-21 ta' Mejju 2007, is-sit tniżżel uffiċjalment fil-Lista tal-Wirt Nazzjonali Awstraljan skont l-Att Emendatorju tal-Leġiżlazzjoni dwar l-Ambjent u l-Wirt (Nru 1) tal-2003.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' erba' kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (vii)** "Post fejn iseħħu fenomeni naturali tal-għaġeb jew fejn hemm żoni ta' ġmiel naturali u ta' importanza estetika eċċezzjonali"; il-**kriterju (viii)** "Eżempju straordinarju li jirrappreżenta stadji importanti tal-istorja tad-dinja, inkluż it-trapass tal-ħajja, il-proċessi ġeoloġiċi kontinwi sinifikanti fl-iżvilupp tat-tipi differenti ta' art, jew il-karatteristiċi ġeomorfiċi jew fiżjografiċi sinifikanti"; il-**kriterju (ix)** "Eżempju straordinarju li jirrappreżenta proċessi ekoloġiċi u bijoloġiċi kontinwi sinifikanti fl-evoluzzjoni u fl-iżvilupp ta' ekosistemi u ta' komunitajiet ta' pjanti u ta' annimali terrestri, tal-ilma ħelu, kostali u tal-baħar"; u l-**kriterju (x)** "Post fejn hemm l-iktar ħabitats naturali importanti u sinifikanti għall-konservazzjoni fil-post tad-diversità bijoloġika, inkluż fejn hemm speċijiet mhedda ta' valur universali straordinarju mill-perspettiva tax-xjenza jew tal-konservazzjoni".

### Żoni protetti
Is-sit ikopri erja ta' 23,000 kilometru kwadru (8,900 mil kwadru), li minnha madwar 70 fil-mija huma baħar. Jinkludi bosta żoni protetti u riżervi ta' konservazzjoni, inkluż il-Park Marittimu tal-Bajja tal-Klieb il-Baħar, il-Park Nazzjonali ta' Francois Peron, ir-Riżerva Naturali tal-Baħar ta' Hamelin Pool, ir-Riżerva Naturali ta' Zuytdorp u bosta gżejjer protetti. Denham u Useless Loop it-tnejn li huma jinsabu fi ħdan il-konfini tas-sit, għalkemm huma eskluż b'mod speċifiku.

## Formazzjonijiet tal-art

Il-bajja stess tkopri erja ta' 1,300,000 ettaru (3,200,000 akru), b'fond medju ta' 9 metri (30 pied). Hija maqsuma permezz ta' xtut baxxi u fiha bosta peniżoli u gżejjer. Għandha kosta twila iktar minn 1,500 kilometru (930 mil). Hemm madwar 300 kilometru (190 mil) ta' rdumijiet tal-ġebla tal-ġir wara l-bajja. Segment spettakolari ta' rdumijiet huwa magħruf bħala l-Irdumijiet ta' Zuytdorp. Il-bajja tinsab fiż-żona ta' tranżizzjoni bejn tliet reġjuni klimatiċi ewlenin u bejn żewġ provinċji botaniċi ewlenin.

Il-Peniżola ta' Peron taqsam il-bajja u tospita l-ikbar insedjamenti tagħha kif ukoll park nazzjonali fit-tarf tat-Tramuntana.

Il-Gżira ta' Dirk Hartog hija ta' importanza storika minħabba l-iżbarki fuqha tal-esploraturi bikrin. Fl-1616, Dirk Hartog żbarka f'Inscription Point fit-tarf tat-Tramuntana tal-gżira u mmarka l-iskoperta tiegħu bi plakka mnaqqxa bid-data u msammra ma' arblu. Din il-plakka mbagħad ġiet sostitwita minn Willem de Vlamingh u ġiet irritornata lin-Netherlands. Issa tinsab fir-Rijksmuseum. Iċ-Ċentru tal-Iskoperta tal-Bajja tal-Klieb il-Baħar f'Denham għandu replika ta' din il-plakka.

Il-Gżejjer ta' Bernier u ta' Dorre fil-Majjistral tas-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO huma fost l-aħħar ħabitats li għad fadal ta' żewġ varjetajiet ta' mammiferi Awstraljani, il-wallabies-liebri, mhedda bl-estinzjoni. Jintużaw, flimkien ma' gżejjer iżgħar oħra fi ħdan il-park tal-baħar, biex jiġu rrilaxxati speċijiet mhedda li jitnisslu f'Project Eden fil-Park Nazzjonali ta' François Peron. Dawn il-gżejjer ma fihomx annimali selvaġġi mhux nattivi li jistgħu jagħmluha ta' predaturi tal-ispeċijiet mhedda, u b'hekk joffru rpar għal dawn l-ispeċijiet mhedda fl-art kontinentali biex jirpiljaw.

Fl-1999 l-Entità Awstraljana għall-Konservazzjoni tal-Organiżmi Selvaġġi kisbet twellija pastorali ta' 5,816-il ettaru (14,370 akru) tal-Gżira ta' Faure, lil hinn minn Monkey Mia. Kull staġun il-fkieren tal-baħar ibejtu hemmhekk u jiġu studjati mid-Dipartiment tal-Bijodiversità, il-Konservazzjoni u l-Attrazzjonijiet.

## Fawna
Il-Bajja tal-Klieb il-Baħar hija żona ta' importanza żooloġika ewlenija. Tospita madwar 10,000 dugongu (baqar tal-baħar), madwar 12.5 % tal-popolazzjoni dinjija, u bosta dniefel tal-Indo-Paċifiku, b'mod partikolari f'Monkey Mia. Id-dniefel li jgħixu hemmhekk huma partikolarment amikevoli mis-snin 60 tas-seklu 20. Iż-żona ssostni 26 speċi mhedda ta' mammiferi Awstraljani, iktar minn 230 speċi ta' għasafar, u kważi 150 speċi ta' rettili. Is-sit huwa post importanti tat-tnissil u tar-riproduzzjoni tal-ħut, tal-krustaċji u tal-koelenterati. Hemm iktar minn 323 speċi ta' ħut, bosta minnhom klieb il-baħar u rajja.

Xi dniefel tal-Indo-Paċifiku fil-Bajja tal-Klieb il-Baħar joħorġu fid-dieher wieħed mill-ftit każijiet magħrufa ta' użu tal-għodod fost il-mammiferi tal-baħar (flimkien mal-lontri tal-baħar): jipproteġu mneħirhom bi sponża huma u jfittxu l-ikel fil-qiegħ ramli tal-baħar. Il-balieni tal-ġwienaħ kbar u l-balieni tan-Nofsinhar jużaw l-ilmijiet tal-bajja bħala post ta' mistrieħ waqt il-migrazzjoni, filwaqt li speċijiet oħra bħall-balieni ta' Bryde jidħlu inqas fil-bajja iżda xorta jidħlu biex jieklu jew biex jistrieħu. Il-fkieren tal-baħar ħodor jew tat-tip loggerhead li huma mhedda jbejtu fix-xtut ramlin tal-bajja. L-ikbar ħuta fid-dinja, il-kelb il-baħar baliena, tinġabar fi ġlejjeb fil-bajja f'April u f'Mejju meta l-qamar ikun kwinta.

## Flora
Il-Bajja tal-Klieb il-Baħar fiha l-ikbar żona magħrufa ta' ħaxix tal-baħar, b'mergħat sħaħ tal-ħaxix tal-baħar li jkopru iktar minn 4,000 kilometru kwadru (1,500 mil kwadru) tal-bajja. Tinkludi x-Xatt tal-Ħaxix tal-Baħar ta' Wooramel b'erja ta' 1,030 kilometru kwadru (400 mil kwadru), li huwa l-ikbar xatt tal-ħaxix tal-baħar fid-dinja u li fih mergħa ta' 200 kilometru kwadru (77 mil kwadru) ta' *Posidonia australis* iffurmata minn pjanta waħda, l-ikbar fid-dinja.

Il-Bajja tal-Klieb il-Baħar fiha wkoll l-ikbar għadd ta' speċijiet ta' ħaxix tal-baħar li qatt ġew irreġistrati f'post wieħed; instabu tnax-il speċi, u f'xi postijiet jokkorru flimkien sa disa' speċijiet. Il-ħaxix tal-baħar huwa parti vitali tal-ambjent kumpless tal-bajja. Matul eluf ta' snin, is-sedimenti u l-frammenti tal-qxur tal-baħar akkumulaw fil-ħaxix tal-baħar u ffurmaw meded enormi tal-ħaxix tal-baħar. B'hekk il-qiegħ tal-baħar għola u l-bajja ġiet iktar baxxa. Il-ħaxix tal-baħar huwa l-bażi tal-katina tal-ikel fil-Bajja tal-Klieb il-Baħar, u jipprovdi ħabitat u kenn għal diversi speċijiet tal-baħar, filwaqt li jattira l-popolazzjoni tad-dugongi.

Fil-klima sħuna u niexfa tal-Bajja tal-Klieb il-Baħar, l-evaporazzjoni tisboq ferm ir-rata ta' preċipitazzjoni annwali. B'hekk, l-ilma baħar fil-bajjiet baxxi jkollu konċentrazzjoni kbira ta' melħ jew ipersalinità. Il-ħaxix tal-baħar jirrestrinġi wkoll il-fluss mareali tal-ilmijiet fil-bajja, u b'hekk il-mareat oċeaniċi ma jfaqqrux l-ilma baħar. L-ilma tal-bajja huwa bejn darba u nofs sa darbtejn iktar mielaħ mill-ilmijiet oċeaniċi tal-madwar.

## Stromatoliti

Abbażi tar-rata tat-tkabbir huwa maħsub li madwar 1,000 sena ilu ċ-ċjanobatteri (algi blu-ħodor) bdew jinġabru fi stromatoliti f'Hamelin Pool fir-Riżerva Naturali ta' Hamelin Pool fin-naħa tan-Nofsinhar tal-bajja. Dawn il-mikrobiliti, tip ta' struttura sedimentarja, huma eżempji moderni ta' wħud mill-iżjed sinjali bikrin ta' ħajja fid-dinja. Instabu stromatoliti fossilizzati li jmorru lura saħansitra għal 3.5 biljun sena ilu fil-Pol tat-Tramuntana qrib Marble Bar, fil-Punent tal-Awstralja, u jitqiesu bħala t-tip ta' fossili bl-itwal preżenza kontinwa li qatt ġiet irreġistrata ġeoloġikament. L-eżempji moderni tal-Bajja tal-Klieb il-Baħar ġew identifikati għall-ewwel darba fl-1956 f'Hamelin Pool, u qabel kienu magħrufa biss bħala fossili. Madankollu, dawn jaf huma ferm differenti mill-eżempji fossilizzati, peress li r-rati tat-tkabbir jaf huma sa 250 darba iktar bil-mod mir-rati tat-tkabbir stmati ta' xi stromatoliti Pre-Kambrijani. Madankollu, hemm dibattitu dwar jekk dan jindikax differenza reali fir-rata tat-tkabbir, jew jekk ir-rati tat-tkabbir Pre-Kambrijani minflok humiex għoljin wisq. Hamelin Pool fiha l-iżjed eżempji diversi u abbundanti ta' forom ta' stromatoliti ħajjin fid-dinja. Okkorrenzi oħra jinsabu fil-Lag ta' Clifton qrib Mandurah u fil-Lag ta' Thetis qrib Cervantes. Ġie ipotizzat li xi stromatoliti fihom forma ġdida ta' klorofilla, il-klorofilla f.

## Ċentru tal-Iskoperta tas-Sit ta' Wirt Dinji tal-Bajja tal-Klieb il-Baħar
Il-faċilitajiet madwar is-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO, ipprovduti mid-Distrett tal-Bajja tal-Klieb il-Baħar u mid-Dipartiment tal-Bijodiversità, il-Konservazzjoni u l-Attrazzjonijiet, jinkludu ċ-Ċentru tal-Iskoperta tal-Bajja tal-Klieb il-Baħar f'Denham, li jipprovdi wirjiet interattivi u tagħrif komprensiv dwar il-karatteristiċi tar-reġjun.

## Aċċess
L-aċċess għall-Bajja tal-Klieb il-Baħar huwa bl-ajru permezz tal-Ajruport tal-Bajja tal-Klieb il-Baħar, u bit-triq permezz tat-Triq tal-Wirt Dinji, triq twila 150 kilometru (93 mil) li tikkollega Denham u Overlander Roadhouse mal-Awtostrada Kostali tal-Majjistral.

## Żoni riżervati speċifiċi

### Parks nazzjonali u riżervi

* Il-Gżira ta' Bernier;
* il-Gżira ta' Dorre;
* il-Gżira ta' Charlie;
* il-Park Nazzjonali ta' Francois Peron;
* il-Gżira ta' Friday;
* ir-Riżerva Naturali ta' Hamelin Pool;
* Hamelin Pool/East Faure Island High-Low Water Mark;
* il-Gżira ta' Koks;
* Monkey Mia;
* il-Park tal-Baħar tal-Bajja tal-Klieb il-Baħar;

* il-Bajja tal-Qxur tal-Baħar;
* il-Gżejjer Żgħar;
* ir-Riżerva Naturali ta' Zuytdorp.

### Bajjiet

* Hamelin Pool;
* Port ta' Henri Freycinet;
* L'Haridon Bight.

### Gżejjer

* Gżira ta' Bernier;
* Gżira ta' Dirk Hartog;
* Gżira ta' Faure.

### Peniżoli

* Bellefin Prong;
* Heirisson Prong;
* Peniżola ta' Carrarang;
* Peniżola ta' Peron.

### Sottoreġjuni IBRA taż-Żona tal-Bajja tal-Klieb il-Baħar
The Shark Bay area has three bioregions within the Interim Biogeographic Regionalisation for Australia (IBRA) system: Carnarvon, Geraldton Sandplains, and Yalgoo. The bioregions are further divided into sub-bioregions:

* Carnarvon bioregion (CAR) –
** Wooramel sub region (CAR2) – most of Peron Peninsula and coastline east of Hamelin Pool
** Cape Range sub region (CAR1) – (not represented in area)
* Geraldton Sandplains bioregion (GS) –
** Geraldton Hills sub region (GS1) – Zuytdorp Nature Reserve area
** Leseur sub region (GS2) – (not represented in area)
* Yalgoo bioregion (YAL) –
** Tallering sub region (YAL2) (not represented in area)
** Edel subregion (YAL1) – Bernier, Dorre and Dirk Hartog Islands

## Referenzi