Monte Titano

**Monte Titano** hija għolja fl-Appennini u hija l-ogħla quċċata f'San Marino. Tlaħħaq għoli ta' 739 metru (2,425 pied) 'il fuq mil-livell tal-baħar u tinsab eżatt fix-Xlokk tal-belt kapitali ta' San Marino. Spiss titqies bħala s-simbolu tal-pajjiż, minħabba l-estensjoni kbira tagħha meta mqabbel mad-dimensjonijiet modesti tal-pajjiż. Fuq it-tliet qċaċet prinċipali ta' Monte Titano, prinċipalment magħmula mill-ġebla tal-ġir, hemm tliet kastelli (jew torrijiet) li żguraw id-difiża tal-Belt ta' San Marino: Guaita, Cesta u Montale (li huma stilizzati fuq l-arma tar-repubblika).

Monte Titano tniżżel bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2008 bit-titlu ċ-"Ċentru Storiku ta' San Marino u Monte Titano". Jinkludi lil Monte Titano u strutturi oħra bħal fortifikazzjonijiet, torrijiet, ħitan, daħliet u bastjuni, kif ukoll bażilika Neo-Klassika fuq l-għolja, u x-xaqlibiet tagħha li jiffurmaw konglomerat urban żgħir iżda uniku. 

Fix-xifer ta' Monte Titano hemm il-belt ta' San Marino tar-Repubblika ta' San Marino, li għandha storja li tmur lura għall-bidu tas-seklu 4. Skont leġġenda marbuta ma' Monte Titano u d-distretti tal-madwar, kien jeżisti monasteru żgħir fil-quċċata tal-għolja matul is-seklu 8. Il-pajsaġġ muntanjuż jipprovdi veduti eċċellenti tal-madwar, u l-pożizzjoni iżolata tiegħu żgura l-iżolament meħtieġ biex San Marino jibqa' jeżisti bħala Repubblika matul id-diversi sekli li għaddew.

## Ġeografija u ambjent

Monte Titano tinsab fil-qalba ta' San Marino (fuq il-mapep tidher b'għamla pjuttost rettangolari) fuq l-Appennini, lejn ix-Xlokk tal-Belt ta' San Marino u lejn it-Tramuntana tal-villaġġ ta' Murata, b'distanza ta' 10 kilometri (6.2 mili) mill-Baħar Adrijatiku. Monte Titano tidher qisha għolja bil-blat tal-ġebla tal-ġir. Għalkemm l-ogħla punt huwa 739 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar, l-għolja fil-biċċa l-kbira tagħha hija għolja madwar 200 metru. Mill-quċċata ta' Monte Titano wieħed jista' jara l-pajjiż kollu ta' San Marino u lil hinn. Mill-muntanji jnixxu diversi nixxigħat, inkluż ix-xmara ta' San Marino, bi fluss fix-xaqliba tal-Punent minn ġo wied wiesa' sax-xmara Marecchia, għal Marecchia Torello u għal ġol-Baħar Adrijatiku 23 kilometru (14-il mil) 'il bogħod; u x-xmara Cando, li tibda f'Marano, u li tnixxi fil-kosta Adrijatika bejn Rimini u Riccione Ausa. It-territorju għandu ħamrija għammiela fil-pjanura tal-Emilia Romagna u għoljiet baxxi wara xulxin fir-reġjunt ta' Marche u Montefeltro. Il-muntanji jibqgħu neżlin fil-Baħar Adrijatiku kalm.

Matul il-perjodu Terzjarju, iż-żona fejn issa jinsab San Marino kienet baħar. Terremoti vjolenti heżżu mases kbar tal-art f'wiċċ id-Dinja. Minħabba dawn it-terremoti intensivi, massa tal-blat li tinsab madwar 80 kilometru (50 mil) mill-għolja, ġiet olzata u ċediet bil-mod il-mod lejn il-Baħar Adrijatiku. Din il-massa tal-blat żviluppat f'diversi muntanji u għoljiet kbar, inkluż Monte Titano. Il-fossili ta' vertebrati li nstabu fuq ix-xaqlibiet ta' Monte Titano huma l-iktar akkwatiċi bħala oriġini, minħabba l-fatt li din il-blata fl-imgħoddi kienet tinsab taħt il-baħar. Il-fossili ta' ħafna ħut differenti, speċjalment il-fossili ta' snien tal-klieb il-baħar, ġew skoperti fuq Monte Titano, u ħafna minnhom ġew datati li jmorru lura għall-perjodu Mijoċen. L-iżjed skoperta importanti kienet dik tal-fossili ta' baliena, li issa jinstabu ppreservati fil-Mużew Arkeoloġiku ta' Bologna, l-Italja.

Id-distretti ta' Monte Titano u l-Belt ta' San Marino jesperjenzaw klima miti; it-temperatura massima rrapportata hija 79 °F (26 °C) fis-sajf u t-temperatura minima rrappurtata hija 19 °F (−7 °C) fix-xitwa. Il-preċipitazzjoni annwali tvarja bejn 22 pulzier (560 mm) u 32 pulzier (800 mm).

## Flora u fawna
Stabbilita fiż-żona Mediterranja, il-veġetazzjoni hija tipikament influwenzata mill-varjazzjonijiet fl-elevazzjoni. Fl-għolja jgħixu diversi tipi ta' siġar, fosthom qastan, ballut, *laburnum*, ċipress, abit, kif ukoll xi arbuxxelli u spraġ, tipiċi tal-iżjed żoni nexfin, bħat-territorju qrib it-Tliet Torrijiet ta' San Marino. Fuq l-irdumijiet ta' Monte Titano tinstab ukoll l-*Ephedra Nebrodensis*, pjanta tipika ta' Sqallija u Sardenja.

L-organiżmi selvaġġi huma rrappreżentati mill-klassijiet kollha ta' vertebrati, u minħabba l-karatteristiċi tat-territorju muntanjuż, l-għasafar u l-mammiferi huma l-iżjed annimali komuni. Bħala għasafar hemm diversi speċijiet, fosthom l-ispanjulett, il-barbaġann, il-kokka, il-kokka kannella, iċ-ċawla u l-kuċċarda. Fost l-mammiferi komuni nsibu ċ-ċriev, iċ-ċingjali, il-mogħoż, il-ballottri, il-qniefed, il-liebru, il-porkuspin, il-qtates selvaġġi, il-baġers u l-volpi.

## Sit ta' Wirt Dinji
Fl-2008, iċ-Ċentru Storiku tal-Belt ta' San Marino u Monte Titano ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rikonoxxut abbażi ta' kriterju wieħed tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (iii)** "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet". Il-Kumitat tal-Wirt Dinji tal-UNESCO kien tal-fehma li s-sit huwa "xhieda tal-kontinwità ta' repubblika ħielsa mill-Medjuevu". Is-sit jinkludi l-fortifikazzjonijiet, is-swar, id-daħliet u l-bastjuni tal-Belt ta' San Marino, il-Bażilika ta' San Marino tas-seklu 19, xi kunventi tas-sekli 14 u 16, it-Teatru Titano tas-seklu 18 u l-Palazzo Pubblico tas-seklu 19.

## Referenzi