Baku

**Baku** hi l-belt kapitali tal-Ażerbajġan. Il-belt għandha popolazzjoni ta' 2,374,000 ruħ (sal-2015).

## Etimoloġija
L-isem ta’ Baku ġej mill-Persjan بادکوبه (bâdkoubé), li jfisser "nifs ta’ riħ" (magħmul minn باد / bâd li jfisser "riħ" u کوبه / koubé, derivat mill-verb کوبیدن / koubidan li jfisser "tħabbat") jew minn بادکوه (bâdkouh), li tfisser "il-muntanja tar-riħ". Skont interpretazzjoni oħra, l-isem tal-belt ifisser "il-ġnien tal-allat".

L-isem antik tal-belt kien bil-Persjan: Baraca/ باراکا.

## Ġeografija
Baku hija l-iktar kapitali ta’ altitudni baxxi fid-dinja. Hija tinsab 28 metru taħt il-livell tal-baħar Hija tinsab fil-lvant tal-pajjiż, fuq ix-xatt tan-nofsinhar tal-Peniżola Abşeron, fit-tarf tal-Baħar Kaspju.

### Klima
Matul l-era Sovjetika, Baku kien wieħed mill-postijiet favoriti fejn joqogħdu għar-Russi li ġew biex igawdu l-bajjiet tagħha fuq il-Baħar Kaspju u l-klima ħafifa. Baku tabilħaqq tgawdi klima moderata u semi-arida tat-tip BSk skont il-klassifikazzjoni Köppen. Ix-xtiewi huma kesħin mingħajr ma jiffriżaw filwaqt li s-sjuf huma sħan mingħajr ma jkunu tixwit. Tagħmel silġ kważi kull xitwa u silġ qawwi huwa pjuttost frekwenti iżda ġeneralment qasir. Wara kull silġ, il-borra ddum biss ftit jiem. It-temperatura ħafna drabi tinżel taħt iż-0°C bil-lejl, iżda rari matul il-jum.

Is-settur tal-Lbiċ ta’ Greater Baku huwa l-iktar reġjun niexef fl-Ażerbajġan kollu bi preċipitazzjoni annwali ta’ inqas minn 200 mm.

## Storja
Huwa probabbli li fil-bidu tal-era tagħna, il-Peniżola Abşeron attwali kienet mgħaddsa, il-livell tal-Baħar Kaspju kien ħafna ogħla. Il-Wied ta’ Kura t’isfel kien ukoll taħt l-ilma, kif jindikaw mapep antiki.

Id-dehra ta 'belt fuq il-peniżola ta' Abşeron tista 'tiġi spjegata minn fatturi fiżiċi u ġeografiċi, bil-lokazzjoni tagħha f'salib it-toroq tar-rotot migratorji u kummerċjali tat-tramuntana-nofsinhar u l-punent-lvant inkluża t-Triq tal-Ħarir. Jidħlu wkoll il-kundizzjonijiet klimatiċi u l-ġid tar-riżorsi tal-enerġija u l-fjuwil, li kien espost għall-wiċċ tal-art u kien jissejjaħ "nafta".

### Perjodu Sovjetiku
F'nofs April 1920, stakkamenti tal-11-il Armata tal-Ħaddiema u tal-Bdiewa Aħmar, wara li għelbu l-fdalijiet tal-armata ta' Denikin, waslu fil-fruntiera tat-Tramuntana tal-Ażerbajġan. Fis-27 ta’ April, l-Armata l-Ħamra qasmet il-fruntiera tal-Ażerbajġan u, fit-28 ta’ April, ħadet Baku. Ir-repubblika demokratika tal-Ażerbajġan, stabbilita fl-1918, taqa’. Il-qawwa Sovjetika hija stabbilita fl-Ażerbajġan.

Matul dan il-perjodu Sovjetiku, Baku saret il-kapitali tar-Repubblika Soċjalista Sovjetika tal-Azerbajġan u ttrasformat f'wieħed miċ-ċentri amministrattivi, industrijali, xjentifiċi u kulturali ewlenin tal-Unjoni Sovjetika. Matul il-Gwerra Patrijottika l-Kbira tal-1941-1945, Baku kien iċ-ċentru strateġiku ewlieni tal-provvista tal-fjuwil għall-avjazzjoni u l-armatura, li kien wieħed mill-fatturi importanti fir-rebħa tal-USSR. Fl-istess ħin, il-Ġermanja kellha l-għan li taqbad iż-żejt ta’ Baku, iżda minħabba t-telfa tal-Wehrmacht fil-ġlieda għall-Kawkasu, Baku ma kienx invadat. Fis-snin ta’ wara l-gwerra, Baku xorta baqa’ reġjun importanti taż-żejt tal-Unjoni Sovjetika.

Qabel ma l-Azerbajġan ipproklama l-indipendenza tiegħu mill-USSR fit-30 ta’ Awwissu 1991, seħħew pogroms kontra l-Armenja mit-13 sad-19 ta’ Jannar 1990 fil-kapitali, li ħallew madwar 90 mejta, mijiet midruba u eluf ta’ refuġjati Armeni skont l-awtoritajiet Sovjetiċi. Moska tibgħat kolonna armored lil Baku biex tieħu l-affarijiet f'idejha. Il-ġlied tal-20 ta’ Jannar 1990 ħalla 170 mejta fuq in-naħa tal-Ażeri Fl-għoli tal-belt, mausoleum li fih il-200 qabar kif ukoll “fjamma tal-memorja” tfakkar dan l-episodju. Dan tal-aħħar jippreċipita lill-Ażerbajġan u lill-Armenja fil-gwerra tan-Nagorno-Karabakh li tħalli kważi 30,000 mejta fuq iż-żewġ naħat kif ukoll 1,000,000 refuġjat Ażeri, li ħafna minnhom jgħixu fil-kapitali f’ħabitats improvvisati.

### Mill-indipendenza
Waqt li qed tirkupra mill-kriżijiet ekonomiċi u soċjali u s-snin post-Sovjetiċi tal-aħħar tas-seklu 20, Baku qed tesperjenza r-rinaxximent tagħha bħala l-akbar ċentru ekonomiku u kulturali fil-Kawkasu.

L-Unjoni Ewropea għażlet lil Baku bħala l-kwartieri ġenerali tal-programm Traceca tagħha. Imniedi fl-1993, il-"kuritur tat-trasport Ewropa Kawkasu Asja" inizjalment kien maħsub biex jgħin lir-repubbliki ta 'qabel Sovjetiċi jinqalgħu mill-tutela ta' ħuhom il-kbir Russu u mill-iżolament ġeografiku. L-Asja Ċentrali hija fil-fatt ir-reġjun l-aktar 'il bogħod mill-oċeani fuq il-pjaneta. Sabiex tkun tista’ taċċessa u tiftaħ għas-swieq internazzjonali, l-UE pproponiet l-iżvilupp ta’ kuritur ta’ komunikazzjoni bejn il-Lvant u l-Punent li jgħaqqad it-toroq, il-ferrovija, il-pajpijiet, il-pajpijiet tal-gass, il-linji tat-telefon... L-Ewropa qed tinvesti ftit li xejn flus, Traceca tkun fuq kollox programm ta’ assistenza teknika. Min-naħa l-oħra, taħdem biex tgħaqqad flimkien l-atturi fil-qasam involuti fit-trasport, tagħti pariri u tindika disfunzjonijiet.

## Trasport

### Trasport bl-Ajru
L-Ajruport Internazzjonali ta' Baku Heydar Aliyev (kodiċi IATA: GYD) huwa wieħed minn ħames ajruporti internazzjonali li jservu lill-Ażerbajġan. Preċedentement, dan l-ajruport kien jissejjaħ "Bina International Airport" (kodiċi IATA: BAK) wara l-isem tas-subborg li jinsab fih. Fl-10 ta’ Marzu 2004, ingħata l-isem ġdid f’ġieħ Heydar Aliyev, it-tielet president tar-Repubblika tal-Ażerbajġan. L-ajruport jinsab 25 kilometru fil-Lvant tal-belt u għandu żewġ airstrips. Minn dan l-ajruport, it-titjiriet huma ddestinati għall-Ewropa, il-Lvant Nofsani, u finalment l-Asja Ċentrali u tax-Xlokk.

### Trasport marittimu
Ferroviji u laneċ li jgħaqqdu Baku ma' Turkmenbachy u Aktau huma parti mis-sistema tat-trasport tal-Ażerbajġan, li tipparteċipa fi proġetti internazzjonali. It-tul tar-rotta tal-laneċ Baku—Turkmenbachy huwa 306 km.

Il-gazzetta Moscow Soir ħabbret f'Awwissu 1929 il-proġett biex jinħoloq il-qsim, li beda jopera fl-1963. L-ewwel dgħajjes kienu laneċ tat-tip Sovetskiy Azerbaijan mibnija fil-fabbrika Krasnoye Sormovo mill-1962 sal-1968. Aktar tard, ġew sostitwiti minn dgħajjes mibnija fit-tarzna ta’ Ulyanik fil-Jugoslavja. Mill-2006, it-tul tal-qsim huwa ta' tnax-il siegħa. Kull lanċa tieħu abbord 28 vagun u 200 passiġġier. It-tmien laneċ kollha jtajru l-bandiera tal-Ażerbajġan.

Alat, it-terminal tal-port il-ġdid ta’ Baku, irid jitlesta sal-2015. Proġett enormi: se jitħaffer kanal ta’ seba’ kilometri biex jakkomoda traffiku akbar u sistema ta’ “rail-ferry” se tippermetti li l-ferroviji jitilgħu fuq id-dgħajjes.

Il-“Zarifa Aliyev”, lanċa li tgħaqqad Baku mal-Każakstan permezz tal-Baħar Kaspju, qed iġorr 52 vagun tank. It-trasport tal-prodotti taż-żejt bħalissa jikkostitwixxi l-maġġoranza tat-traffiku. L-awtoritajiet Ażeri jittamaw li xi darba l-prodotti Ċiniżi jgħaddu minn hawn.

### Trasport bil-ferrovija
Illum, ferroviji fuq distanzi twal jaslu fl-istazzjon ta 'Baku. Minn dan l-istazzjon il-ferroviji jitilqu lejn Moska, Kyiv, Tbilisi, San Pietruburgu, Kharkov, Tumen, Rostov-on-Don u lejn l-ibliet Ażerbajġani: Akstafa, Belokan, Horadiz, Ganja, Astara. Wara l-ftuħ tal-linja Baku-Tbilisi-Kars, huwa ppjanat li jinfetħu konnessjonijiet għal Kars u Istanbul. Il-ferroviji tal-vjaġġi jitilqu mill-istazzjon ta’ Kichli.

### Trasport bit-trakk
Is-sewwieqa tat-trakkijiet komunement jitkellmu dwar it-“Triq tal-Ħarir”, li għalihom primarjament tfisser ir-rotta bejn il-Ġeorġja u l-Ażerbajġan. Din it-triq ġdida fjamanta llum twassal għall-port il-qadim ta’ Baku. Iżda terminal ġdid ultra-modern qed jinbena f'Alat, fin-nofsinhar tal-belt.

### Metro
Il-Metro ta 'Baku (Bakı Metropoliteni fl-Ażeri) bħalissa jinkludi tliet linji ta' 36.7 km li jgħaqqdu 25 stazzjon.

L-ewwel taqsima (Bakı Soveti–Narimanov) tal-ewwel linja ddaħħlet fis-servizz fis-6 ta 'Novembru 1967, b'tul ta' 6.5 km, b'ħames stazzjonijiet. L-ewwel taqsima (28 ta’ Mejju – Xatayi) tat-tieni linja fetħet fi Frar 1968 (2.4 km u żewġ stazzjonijiet). Il-ftuħ komplew sal-aħħar tas-snin tmenin Il-waqgħa tar-reġim Sovjetiku waqqfet il-kostruzzjoni tal-metro.

Il-metro hija miftuħa mis-6 a.m. sas-1 a.m., iżda xi stazzjonijiet ma joperawx il-ħin kollu. Il-ferroviji huma spazjati żewġ minuti 'l bogħod minn xulxin matul is-sigħat peak u minn ħames sa ħmistax-il minuta 'l bogħod minn xulxin matul is-sigħat off-peak.

### Funikular
Funikular inizjalment infetaħ fl-1960 iżda ngħalaq għar-rinnovament fl-2007 u mbagħad reġa' nfetaħ fit-23 ta' Mejju 2012. L-unika linja tgħaqqad Neftchilar Avenue ma' Kirov Park.

## Relazzjonijiet internazzjonali

### Ġemellaġġi
Baku hija ġemellata ma’ :