Kumpless White Rocks

Il-**Kumpless White Rocks** (magħruf bħala **White Rocks Holiday Complex**) huwa faċilità militari u turistika abbandunata li tinsab fuq il-kosta tal-lvant ta' Malta, ħdejn iż-żona ta' Baħar iċ-Ċagħaq. Is-sit jokkupa madwar 450,000 metru kwadru u joffri veduti tal-għaġeb tal-Baħar Mediterran, iżda waqa’ fi stat ta’ telqa minn mindu ġie abbandunat fl-1995. Minkejja bosta proposti ta’ żvilupp fuq aktar minn żewġ deċennji, is-sit għadu f’limbu, bi strutturi li qed jiddeterjoraw issa fil-biċċa l-kbira mgħottija b’graffiti. F’Novembru 2025, il-gvern Malti wiegħed li jibdel iż-żona f’park nazzjonali.

## Storja

### Il-perjodu militari Brittaniku (1960–1979)
Il-Kumpless White Rocks inbena mill-forzi Brittaniċi fis-snin sittin u oriġinarjament kien magħruf bħala is-*St. Patricks' Officers Married Quarters* (Kwartieri tal-Miżżewġin tal-Uffiċjali ta' San Patrizju). Kien jifforma parti mill- Gwarniġjon tal-Armata ta' Pembroke akbar, ġabra mxerrda ta' installazzjonijiet militari Brittaniċi mibnija fil-viċinanza ta' Fort Pembroke fit-Tramuntana ta' Malta. Il-kumpless ipprovda akkomodazzjoni ta' kwalità għolja għall-uffiċjali militari Brittaniċi u l-familji tagħhom, b'taħlita ta' djar b'erba' kmamar tas-sodda u appartamenti bi tliet kmamar tas-sodda. Il-proprjetajiet kollha kienu mgħammra tajjeb għal dak iż-żmien, u kellhom konnessjonijiet tat-telefon u garaxxijiet individwali.

Il-preżenza militari Brittanika f'Malta bdiet tonqos wara l-indipendenza ta' Malta fl-1964. Meta l-armata Ingliża telqet minn Malta fl-1979, il-kumpless ta' White Rocks, flimkien ma' installazzjonijiet militari oħra, ingħata lill-gvern Malti.

### Kumpless tal-vaganzi (1979–1995)
Wara t-tluq tal-Ingliżi, il-kumpless White Rocks ġie kkonvertit gradwalment f'faċilità għall-vaganzi. Il-konverżjoni ġiet iddisinjata mill-arkitett Malti magħruf Richard England. Taħt it-tmexxija tas-Segretarjat għat-Turiżmu, il-kumpless primarjament ipprovda akkomodazzjoni għal studenti tal-lingwi li kienu jistudjaw f'Malta matul ix-xhur tas-sajf. 

### Abbandun (1995–preżent)
Mill-1995, il-kumpless ġie abbandunat u waqa’ fi stat dejjem aktar serju ta’ telqa. Il-bini li darba kien miżmum tajjeb ġarrab ħsara kemm minn deterjorament naturali kif ukoll minn vandaliżmu estensiv. Ħafna mill-istrutturi issa jinsabu f’kundizzjoni perikoluża, u dan wassal lill-awtoritajiet biex jimblukkaw it-toroq li jwasslu għall-kumpless tal-vaganzi ta’ qabel. Fi snin reċenti, madwar 95% tal-bibien u t-twieqi tal-kumpless ingħalqu b’ħitan tal-briks biex jipprevjenu dħul mhux awtorizzat, għalkemm dan ma waqqafx kompletament lill-viżitaturi.

Il-kumpless abbandunat sar kanvas għall-artisti, bil-biċċa l-kbira tal-ħitan li fadal issa miksija b'graffiti.  Is-sit jinkludi diversi strutturi bħal blokok t'appartamenti għoljin, djar żgħar li qed jinħakmu mill-veġetazzjoni, pixxina li ġiet konvertita fi *skatepark* informali, u waqfa tal-linja abbandunata miksija biż-żebgħa.

## Proposti ta' żvilupp

### Tentattivi bikrija ta' żvilupp (1999–2010)
L-iżvilupp ta' White Rocks ilu f'limbu għal aktar minn żewġ deċennji, b'diversi tentattivi falluti biex is-sit jingħata skop ġdid. L-ewwel inizjattiva ta' żvilupp formali bdiet f'Ġunju 1999, meta l-Ministru tat-Turiżmu ħareġ sejħa għax-xiri u l-iżvilupp taż-żona. Tliet offerenti preferuti ġew identifikati sa Frar tas-sena 2000: Gasan-Siva Group, Costa San Andrea, u l-konsortju UPA.

F'Mejju 2001, il-proposta minn Costa San Andrea ġiet approvata bil-mira li proġett jitlesta sa Ġunju 2003. Sa Ottubru 2003, l-Awtorità tal-Ippjanar kienet ħarġet permess għall-proġett b'valur ta' €58 miljun, bid-data tat-tlestija riveduta għall-2007.  Madankollu, l-iżvilupp waqaf f'Awwissu 2004 minħabba nuqqas ta' qbil bejn il-gvern u Costa San Andrea dwar kwistjonijiet ta' proprjetà, u l-kuntratt qatt ma ġie ffirmat. 

F'Ġunju 2010, il-gvern ħabbar proġett ġdid ta' €200 miljun biex jittrasforma s-sit f'raħal sportiv bi 300 residenza, u wiegħed li dan il-proġett ser joħloq 800 impjieg.  Sa Ġunju 2011, in-negozjati mal-konsorzju White Rocks Holding Company Ltd tar-Renju Unit ma kinux konklużi, u l-gvern ma weġibx għall-mistoqsijiet dwar il-proġett.

### Tentattivi ta' żvilupp riċenti (2013–preżent)
Wara bidla fil-gvern fl-2013, il-Prim Ministru Joseph Muscat ħabbar li r-raħal sportiv propost se jiġi rilokat xi mkien ieħor u li se tinħareġ sejħa ġdida għal espressjonijiet ta’ interess għall-iżvilupp tas-sit.  F’Ġunju 2014, il-proġett White Rocks reġa’ tnieda mill-Ministru għall-Ekonomija, l-Investiment, u n-Negozji Żgħar Chris Cardona.

Sal-2017, konsorzju magħruf bħala l-White Rocks Development Consortium (WRDC) kien ħareġ bħala l-offerent preferut. Il-grupp kien jinkludi l-iżviluppaturi tal-proprjetà Brittaniċi Richard u Ian Livingstone, kif ukoll diversi investituri Maltin prominenti mill-Bianchi Group, Bonnici Brothers, Mizzi Holdings, Elbros Construction, u l-Alpine Group. Il-proposta tagħhom inkludiet pjanijiet għal lukanda ta’ seba’ stilel, siti residenzjali u kummerċjali, u *heritage park* kbir aċċessibbli għall-pubbliku, b’investiment totali ta' madwar €400 miljun.

Madankollu, f'April 2017, progress fuq il-proġett waqaf minħabba nuqqas ta' qbil bejn il-gvern u l-WRDC dwar il-valur tal-art. Sal-2019, il-gvern kien ivvalwa s-sit ta' White Rocks għal madwar €120 miljun, li kien kważi ħames darbiet il-€25 miljun offruti mill-investituri. Sal-2025, ma kienet intlaħqet l-ebda riżoluzzjoni, u s-sit baqa' abbandunat u mhux żviluppat. F'Novembru 2025, il-gvern Malti wiegħed li jirtira din il-proposta ta' żvilupp u minflok jibdel is-sit f'park nazzjonali. 

## Stat attwali
Illum, White Rocks huwa kumpless mifrux ta’ strutturi abbandunati mifruxa fuq bejn wieħed u ieħor 115 tomna, li joffri dak li l-viżitaturi jiddeskrivu bħala "veduti tal-għaġeb". Is-sit sar destinazzjoni popolari għall-esploraturi urbani u l-fotografi, minkejja l-perikli potenzjali li joħolqu bini li qed jiddeterjora. Il-kumpless jinkludi għexieren ta’ strutturi abbandunati, minn blokok t'appartamenti għoljin għal djar modesti li qed jiġu rkuprati mill-veġetazzjoni. Ħafna mill-binjiet huma mżejna b’graffiti elaborat, u joħolqu gallerija ta' arti fil-beraħ.

Il-kumpless jinsab ma' Tul il-Kosta, jiġifieri waħda mit-toroq prinċipali li tgħaqqad il-Belt Valletta mad-destinazzjoni turistika popolari ta’ San Ġiljan, u b’hekk huwa viżibbli ħafna.

## Referenzi