Tempju tax-Xemx ta' Konarak

It-**Tempju tax-Xemx ta' Konarak** huwa tempju Induist tas-seklu 13 W.K. iddedikat lill-qima tad-divinità tax-xemx li jinsab f'Konarak (spelluta wkoll bħala Konark), madwar 35 kilometru (22 mil) fil-Grigal tal-belt ta' Puri mal-kosta tad-distrett ta' Puri, Odisha, l-Indja. It-tempju huwa attribwit lir-Re Narasingha Deva I tad-dinastija Ganga tal-Lvant għall-ħabta tal-1250 W.K. Huwa l-quċċata tal-arkitettura Orissana Induista. It-tempju huwa ddedikat lid-divinità tax-xemx Induista Surja, u jirrifletti l-quċċata tal-arkitettura u tal-eċċellenza artistika Kalingana. Dak li fadal mill-kumpless tat-tempju għandu d-dehra ta' karru għoli 100 pied (30 metru) b'roti u bi żwiemel immensi, kollha mnaqqxin mill-ġebel. Fl-imgħoddi dan it-tempju kien għoli iktar minn 200 pied (61 metru), iżda issa t-tempju jinsab fi stat ta' fdalijiet, b'mod partikolari t-torri l-kbir tax-*shikara* fuq is-santwarju; kien hemm żmien meta dan it-torri kien ogħla mill-*mandapa* li għadha eżistenti. L-istrutturi u l-elementi li għadhom jeżistu huma magħrufa għall-opri tal-arti elaborati, għall-ikonografija u għat-temi ppreżentati, inkluż xeni erotiċi *kama* u *mithuna*. It-tempju huwa magħruf ukoll bħala s-*Surya Devalaya*, u huwa illustrazzjoni klassika tal-istil arkitettoniku ta' Odisha jew tal-arkitettura Kalinga.

Il-kawża tal-qerda tat-Tempju ta' Konarak mhix ċara u għadha kwistjoni ta' bosta kontroversji. It-teoriji jvarjaw minn ħsara naturali għal qerda apposta għad-danni tat-tempju, apparti li r-rikkezzi tiegħu nsterqu kemm-il darba mill-armati Musulmani bejn is-sekli 15 u 17. Dan it-tempju kien jissejjaħ bħala l-"Pagoda s-Sewda" fir-rakkonti tal-baħrin Ewropej diġà fl-1676 peress li kien qisu torri mtarraġ iswed kbir. B'mod simili, it-Tempju ta' Jagannath f'Puri kien jissejjaħ l-"Pagoda l-Bajda". Iż-żewġ tempji kienu jintużaw bħala għeliem importanti mill-baħrin fil-Bajja ta' Bengal. It-tempju li għadu jeżisti llum il-ġurnata ġie rrestawrat parzjalment permezz tal-isforzi ta' konservazzjoni tat-timijiet arkeoloġiċi ta' żmien l-Indja Brittanika. It-tempju tniżżel bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1984, u għadu sit ewlieni tal-pellegrinaġġi għall-Induisti, li jinġabru hawnhekk kull sena għaċ-Chandrabhaga Mela għall-ħabta ta' Frar.

It-Tempju tax-Xemx ta' Konarak jidher fuq in-naħa ta' wara tal-karta tal-flus Indjana tal-10 rupees u dan juri l-importanza tiegħu għall-wirt kulturali Indjan.

## [[Etimoloġija]]

L-isem *Konarak* jew *Konark* (*Koṇarka)* ġej mill-kombinament tal-kelmiet bis-Sanskritu *Koṇa* (kantuniera jew angolu) u *Arka* (ix-xemx). Il-kuntest tat-terminu *Kona* mhux ċar, iżda x'aktarx li jirreferi għall-pożizzjoni fix-Xlokk ta' dan it-tempju fi ħdan il-kumpless kollu tat-tempju jew b'rabta ma' tempji oħra tax-xemx fis-subkontinent. It-terminu *Arka* jirreferi għad-divinità Induista tax-xemx Surja.

## Pożizzjoni
It-tempju jinsab f'villaġġ bl-istess isem, madwar 35 kilometru (22 mil) fil-Grigal ta' Puri u 65 kilometru (40 mil) fix-Xlokk ta' Bhubaneswar mal-Bajja ta' Bengal fl-istat Indjan ta' Odisha. L-eqreb ajruport huwa l-Ajruport ta' Biju Patnaik f'Bhubaneswar, Odisha. Kemm Puri kif ukoll Bhubaneswar huma ċentri ferrovjarji ewlenin ikkollegati mal-Linji Ferrovjarji Indjani.

## Deskrizzjoni arkitettonika
It-Tempju tax-Xemx ta' Konarak inbena fl-1250 W.K. matul ir-renju tar-Re Ganga tal-Lvant Narasingha Deva I bil-ġebel bl-għamla ta' karru mżejjen ġgantesk iddedikat lid-divinità Induista tax-xemx, Surja. Fl-ikonografija Vedika Induista, Surja jiġi rrappreżentat bħala li jsorġi fil-Lvant u jivvjaġġa malajr tul is-sema f'karru miġbud minn seba' żwiemel. Tipikament jiġi deskritt bħala persuna bilwieqfa li tispikka, bi fjura tal-lotus f'idejh it-tnejn, riekeb il-karru mmexxi minn Aruna. Is-seba' żwiemel ingħataw isem is-seba' metri tal-prosodija bis-Sanskritu: Gayatri, Brihati, Ushnih, Jagati, Trishtubh, Anushtubh u Pankti. Tipikament jidhru maġenb Surja wkoll żewġ nisa li jirrappreżentaw id-divinitajiet tat-tlugħ tax-xemx, Usha u Pratyusha. Dawn id-divinitajiet jidhru qishom qed jisparaw il-vleġeġ, simbolu tal-inizjattiva tagħhom li jisfidaw id-dlam. L-arkitettura hija simbolika wkoll, bit-tnax-il par roti tal-karru li jikkorrispondu mat-12-il xahar tal-kalendarju Induista, u kull xahar huwa miġbur f'żewġ ċikli (Xukla u Krixna).

It-Tempju ta' Konarak jippreżentaw din l-ikonografija fuq skala grandjuża. Fih 24 rota tal-ġebel b'tinqix elaborat li għandhom dijametru ta' kważi 12-il pied (3.7 metri) u huma miġbuda minn sett ta' seba' żwiemel. Meta wieħed iħares lejn it-tempju mill-art matul it-tlugħ u l-inżul tax-xemx, it-tempju b'għamla ta' karru jidher qisu qed ifeġġ mill-fond tal-baħar blu u qisu qed iġorr ix-xemx.

Il-pjanta tat-tempju tinkludi l-elementi tradizzjonali kollha ta' tempju Induista stabbilit fuq pjanta kwadra. Skont Kapila Vatsyayan, il-pjanta tat-tempju kif ukoll il-konfigurazzjoni tal-iskulturi u tar-riljievi, isegwu l-ġeometrija tal-għamliet kwadri u taċ-ċrieki, għamliet li jinsabu fit-testi dwar id-disinn tat-tempji ta' Odisha bħas-*Silpasarini*. Din l-istruttura ta' mandala hija simili għall-pjanti ta' tempji Induisti oħra f'Odisha u f'postijiet oħra.

It-tempju prinċipali ta' Konarak, lokalment imsejjaħ bħala d-*deul*, ma għadux jeżisti. Kien imdawwar b'santwarji sussidjarji li kien fihom niċeċ b'divinitajiet Induisti, b'mod partikolari Surja f'bosta mill-aspetti tiegħu. Id-*deul* kien mibni fuq art imtarrġa għolja. Oriġinarjament it-tempju kien kumpless li kien jikkonsisti mis-santwarju prinċipali, imsejjaħ ir-*rekha deul* jew il-*bada deul* (litteralment "maqdes kbir"). Quddiemu kien hemm il-*bhadra deul* (litteralment "maqdes żgħir) jew *jagamohana* (litteralment sala fejn jiltaqgħu n-nies; imsejħa *mandapa* f'partijiet oħra tal-Indja). Il-pjattaforma mehmuża kienet tissejjaħ il-*pida deul*, u kienet tikkonsisti minn *mandapa* kwadra b'saqaf piramidali. Dawn l-istrutturi kollha kellhom bażi kwadra, u kull waħda kellha l-pjanta *pancharatha* b'tiżjin estern varjat. Il-projezzjoni ċentrali, imsejħa r-*raha*, tispikka iktar mill-projezzjonijiet laterali, imsejħa *kanika-paga.* Dan l-istil huwa ċċentrat fuq ir-relazzjoni bejn id-dawl tax-xemx u d-dell u jżid l-attraenza viżiva tal-istruttura binhar. Il-manwal tad-disinn ta' dan l-istil jinsab fis-*Silpa Sastra* ta' Odisha tal-qedem.

Darbtejn usa' mill-għoli tagħhom, il-ħitan tal-*jagamohana* huma għoljin 100 pied (30 metru). L-istruttura li għadha eżistenti fiha tliet livelli b'sitt *pidas* kull wieħed. Dawn jiċkienu gradwalment u jirrepetu d-disinni fin-naħa t'isfel. Il-*pidas* huma maqsumin f'terrazzi. F'kull waħda minnhom hemm statwi ta' mużiċisti. It-tempju prinċipali u d-daħla tal-*jagamohana* jikkonsistu minn erba' żoni prinċipali: il-pjattaforma, il-ħitan, il-qafas u l-istruttura tal-quċċata msejħa *mastaka*. L-ewwel tlieta huma kwadri filwaqt li l-*mastaka* hija ċirkolari. It-tempju prinċipali u l-*jagamohana* kellhom daqs, temi dekorattivi u disinn differenti. Il-qafas tat-tempju prinċipali, imsejjaħ *gandhi* fit-testi arkitettoniċi Induisti medjevali, inqered żmien twil ilu. Il-maqdes (jew il-qalba) tat-tempju prinċipali issa ma għandux saqaf u bosta mill-partijiet oriġinali ntilfu.

Fuq in-naħa tal-Lvant tat-tempju prinċipali hemm in-*Nata mandira* (litteralment "tempju taż-żfin"). Dan jinsab fuq pjattaforma għolja b'tinqix elaborat. Ir-riljiev tal-pjattaforma huwa simili bħala stil għal dak mal-ħitan li għad fadal tat-tempju. Skont it-testi storiċi kien hemm *Aruna stambha* (litteralment "pilastru ta' Aruna) bejn it-tempju prinċipali u n-*Nata mandira*, iżda ma għadux hemm iktar minħabba li ġie ttrasferit lejn il-Jagannatha f'Puri xi żmien waqt l-istorja mimlija għawġ ta' dan it-tempju. Skont Harle, it-testi jissuġġerixxu li oriġinarjament il-kumpless kien imdawwar minn ħitan għoljin 865 pied (264 metru) u wesgħin 540 pied (160 metru), b'daħliet fuq tliet naħat.

It-tempju tax-xemx kien magħmul minn tliet tipi ta' ġebel. Il-klorit intuża għall-arċitravu u għall-koxox tad-daħliet, kif ukoll għal xi skulturi. Il-laterit intuża għall-qalba tal-pjattaforma u għat-taraġ qrib il-pedamenti. Il-kondalit intuża għal partijiet oħra tat-tempju. Skont Mitra, il-kondalit jittiekel iktar malajr maż-żmien meta jkun espost għall-elementi, u dan jaf wassal għall-erożjoni u għall-ħsara aċċellerata meta nqerdu partijiet mit-tempju. L-ebda minn dawn it-tipi ta' ġebel jokkorru b'mod naturali fil-qrib, u l-arkitetti u l-artiġjani x'aktarx li kisbuhom u ttrasferewhom minn sorsi 'l bogħod, x'aktarx permezz tax-xmajjar u tal-kanali tal-ilma qrib is-sit. Imbagħad il-bennejja tat-tempju ħolqu l-*opus quadratum*, u l-ġebel kien jiġi llostrat u rfinut biex il-ġonturi bil-kemm ikunu viżibbli.

It-tempju oriġinali kellu l-maqdes prinċipali (*vimana*), li huwa stmat li kien għoli 229 pied (70 metru). Dan inqered fl-1837. Is-sala ta' lqugħ tan-nies bil-*mandapa* prinċipali (*jagamohana*), li hija għolja madwar 128 pied (39 metru), għadha teżisti u hija l-istruttura prinċipali fost il-fdalijiet eżistenti. Fost l-istrutturi li għadhom jeżistu sal-lum hemm is-sala taż-żfin (*Nata mandira*) u s-sala tal-ikel (*Bhoga mandapa*).

## Riljievi u skultura
Il-ħitan tat-tempju mill-bażi tiegħu sal-elementi tal-quċċata huma mżejna bir-riljievi, bosta minnhom irfinuti b'dettalji f'minjatura bi kwalità tal-ġojjellerija. It-terrazzi fihom statwi tal-ġebel ta' mużiċisti maskili u femminili b'diversi strumenti mużikali f'idejhom, fosthom il-vina, il-mardala u l-gini. Fost l-opri tal-arti hemm ukoll l-iskulturi tad-divinitajiet Induisti, l-*apsaras* u xbihat mill-ħajja ta' kuljum u mill-kultura tan-nies (xeni tal-*artha* u tad-*dharma*), diversi annimali, ħlejqiet akkwatiċi, għasafar, ħlejqiet leġġendarji, u freġji li jirrakkontaw it-testi Induisti. It-tinqix jinkludi disinni ġeometriċi u motivi bi pjanti dekorattivi. Xi panewijiet juru xbihat mill-ħajja tar-re, bħal wieħed fejn jidher qed jingħata l-pariri ta' guru, fejn l-artisti b'mod simboliku lir-re għamluh iżgħar mill-guru, bix-xabla tar-re sserraħ mal-art maġenbu.

Is-saff tal-*upana* (strixxa dekorattiva) fil-qiegħ tal-pjattaforma fih freġji ta' iljunfanti, suldati jimmarċjaw, mużiċisti u xbihat tal-ħajja lajka tan-nies, inkluż xeni tal-kaċċa, karovana ta' annimali ddomestikati, nies iġorru l-provvisti fuq rashom jew bl-għajnuna ta' karru miġbud mill-gniedes, vjaġġaturi jħejju ikla mal-ġenb tat-triq, u purċissjonijiet festivi. Fuq il-ħitan l-oħra hemm xbihat li juru l-ħajja ta' kuljum tal-elit kif ukoll tan-nies komuni. Pereżempju, jintwerew tfajliet ilaħalħu xagħarhom, bilwieqfa ħdejn siġra, iħarsu minn tieqa, jilagħbu mal-annimali domestiċi, japplikaw il-makeup huma u jħarsu lejn il-mera, idoqqu l-istrumenti mużikali bħall-*vina*, ikeċċu xadina li tidher qed tipprova taħtaf xi oġġetti, familja jsellmu lil nanna anzjana qisha liebsa għal xi pellegrinaġġ, omm tbierek lil binha, għalliem bl-istudenti, *yogi* waqt *asana* bilwieqfa, ġellied jiġi msellem b**namaste'', omm bil-wild tagħha, mara anzjana bil-bastun iżżomm skutella f'idejha, karattri komiċi, fost l-oħrajn.

It-Tempju ta' Konarak huwa magħruf ukoll għall-iskulturi erotiċi tiegħu tal-''maithunas''. Dawn juru koppji f'diversi stadji ta' seduzzjoni u ta' intimità, u f'xi każijiet ikollhom x'jaqsmu bejniethom. Dawn ix-xbihat kienu magħrufa fl-era kolonjali għall-mod kif jiċċelebraw is-sesswalità b'mod espliċitu, u huma inklużi flimkien ma' aspetti oħra tal-ħajja umana, kif ukoll ma' divinitajiet li tipikament jiġu assoċjati mat-tantra. Dan wassal biex uħud jipproponu li l-iskulturi erotiċi huma marbuta mat-tradizzjoni tal-''vama marga'' (tantra tal-id xellugija). Madankollu, dan mhux appoġġat minn sorsi letterarji lokali, u dawn ix-xbihat jaf huma l-istess xeni tal-''kama'' u tal-''mithuna'' li huma integrati spiss fl-arti ta' bosta tempji Induisti. L-iskulturi erotiċi jinsabu fix-''Shikhara'' tat-tempju u juru l-''bandhas'' (forom tal-''mudra'') kollha deskritti fil-''Kamasutra''.

Skulturi kbar oħra kienu parti mid-daħliet tal-kumpless tat-tempju. Dawn jinkludu [[Iljun|iljuni]] ta' daqs reali juru s-superjorità tagħhom kontra l-iljunfanti, iljunfanti juru s-superjorità tagħhom kontra x-xjaten, u żwiemel. Pilastru ewlieni ddedikat lil Aruna, imsejjaħ l-''Aruna Stambha'', kien jinsab quddiem it-taraġ tal-Lvant quddiem id-daħla tat-tempju. Dan ukoll kien imnaqqax b'mod mirqum bi freġji u b'motivi orizzontali. Issa jinsab quddiem it-tempju ta' Jagannatha f'Puri.

=== Divinitajiet Induisti ===

Il-livelli ta' fuq u t-terrazzi tat-Tempju tax-Xemx ta' Konarak fihom opri tal-arti akbar u iktar sinifikanti mil-livell t'isfel. Dawn jinkludu xbihat ta' mużiċisti u rakkonti storiċi, kif ukoll skulturi ta' divinitajiet Induisti, fosthom Durga bl-aspett ta' Mahishasuramardini qed toqtol il-buflu mxajtan li jibdel l-għamla tiegħu (Xaktiżmu), Vixnu bil-forma ta' Jagannatha (Vixniżmu), u Xiva bħala linga fi stat ta' fdalijiet (Xiviżmu). Uħud mill-freġji u mill-iskulturi li ġew ippreservati l-iktar tneħħew u ġew rilokati f'[[Mużew|mużewijiet]] fl-[[Ewropa]] u fil-bliet ewlenin tal-Indja qabel l-1940.

Id-divinitajiet Induisti jidhru wkoll f'partijiet oħra tat-tempju. Pereżempju, il-medaljuni tar-roti tal-karru tat-tempju ta' Surja, kif ukoll l-opri tal-arti tal-''anuratha'' tal-''jagamohana'', juru lil Vixnu, Xiva, Gaġalakxmi, Parvati, Krixna, Narasima u divinitajiet oħra. Fil-''jagamohana'' wkoll hemm skulturi ta' divinitajiet Vediċi bħal Indra, Agni, Kubera, Varuna u Âditjas.

=== Stil ===
It-tempju jsegwi l-istil tradizzjonali tal-arkitettura Kalinga. Huwa orjentat lejn il-Lvant sabiex l-ewwel raġġi tax-xemx tat-tlugħ ix-xemx jolqtu d-daħla prinċipali. It-tempju nbena bil-kondalit u oriġinarjament kien inbena fil-bokka tax-xmara Chandrabhaga, iżda minn dak iż-żmien 'l hawn l-ilma resaq lura. Ir-roti tat-tempji huma arloġġi tax-xemx, li jistgħu jintużaw biex jiġi kkalkolat il-ħin b'akkuratezza ta' minuta.

=== Tempji u [[Monument|monumenti]] oħra ===


It-Tempju tax-Xemx ta' Konarak jinkludi l-fdalijiet ta' bosta santwarji sussidjarji u monumenti madwar it-tempju prinċipali. Uħud minnhom jinkludu:

* **it-Tempju ta' Mayadevi** – jinsab fil-Punent u jmur lura għas-seklu 11, saħansitra qabel ma nbena t-tempju prinċipali. Jikkonsisti minn santwarju, ''mandapa'' u quddiemu pjattaforma fil-beraħ. Ġie skopert matul l-iskavi li twettqu bejn l-1900 u l-1910. Teoriji bikrin assumew li kien iddedikat lill-mara ta' Surja u b'hekk ingħata l-isem ta' Tempju ta' Mayadevi. Madankollu, studji li saru iktar 'il quddiem issuġġerew li kien ukoll tempju ta' Surja, għalkemm wieħed eqdem li ngħaqad mal-kumpless meta nbena t-tempju monumentali. Dan it-tempju fih ukoll bosta tinqix u ''mandapa'' kwadra b**sapta-ratha*. Il-maqdes ta' dan it-tempju ta' Surja fih *Nataraja*. Divinitajiet oħra fuq ġewwa jinkludu Surja danneġġat b'lotus, flimkien ma' Agni, Varuna, Vixnu u Vaju;
* *'it-Tempju ta' Vaishnava** – jinsab fil-Lbiċ tal-hekk imsejjaħ Tempju ta' Mayadevi. Ġie skopert matul l-iskavi li saru fl-1956. Din l-iskoperta kienet sinifikanti peress li kkonfermat li l-kumpless tat-Tempju tax-Xemx ta' Konarak kien iddedikat għall-qima tat-tradizzjonijiet Induisti ewlenin kollha, u ma kienx post ta' qima esklużiv għas-''saura'' kif kien maħsub qabel. Dan it-tempju huwa żgħir u fih skulturi ta' Balarama, Varaha u Vamana–Trivikrama fil-maqdes tiegħu, għaldaqstant joħroġ fid-dieher bħala tempju tal-Vixniżmu. Dawn ix-xbihat jidhru lebsin ''dhoti'' u ħafna ġojjellerija. L-idolu primarju tal-maqdes huwa nieqes, l-istess bħax-xbihat minn xi niċeċ fit-tempju. L-importanza tas-sit bħala post ta' pellegrinaġġ tal-Vixniżmu tissemma fit-testi tal-Vixniżmu. Pereżempju, Chaitanya, l-istudjuż tal-bidu tas-seklu 16 u l-fundatur tal-Vixniżmu ta' Gaudiya, żar it-Tempju ta' Konarak u talab hemmhekk;
* **il-Kċina** – dan il-monument jinsab fin-Nofsinhar tal-''bhoga mandapa'' (sala tal-ikel). Ġie skopert ukoll matul l-iskavi li saru fis-snin 50 tas-seklu 20. Jinkludi mezzi tat-twassil tal-ilma, ċisterni għall-ħżin tal-ilma, drenaġġi, post għat-tisjir, postijiet fl-art x'aktarx għat-tħin tal-ħwawar jew tal-qmuħ, kif ukoll diversi fran tripli (''chulahs'') għat-tisjir. Din l-istruttura jaf kienet tintuża għall-okkażjonijiet festivi jew bħala parti minn sala tal-ikel tal-komunità. Skont [[Thomas Donaldson]], il-kumpless tal-kċina jaf żdied ftit wara t-tempju oriġinali;
* **Bir Nru 1** – dan il-monument jinsab fit-Tramuntana tal-kċina, lejn in-naħa tal-Lvant tagħha, u x'aktarx li nbena biex jipprovdi l-ilma lill-kċina tal-komunità u lill-''bhoga mandapa''. Qrib il-bir hemma ''mandapa'' bil-pilastri u ħames strutturi; uħud minnhom b'taraġ semiċirkolari li r-rwol tagħhom mhux ċar;
* **Bir Nru 2** – dan il-monument u l-istrutturi assoċjati jinsabu quddiem it-taraġ tat-Tramuntana tat-tempju prinċipali, b'post fejn wieħed ipoġġi saqajh, pjattaforma għall-ħasil, u sistema ta' drenaġġ tal-ilma tal-ħasil. X'aktarx li ġie ddisinjat biex jintuża mill-pellegrini li jaslu fit-tempju.

Kollezzjoni ta' fdalijiet ta' skulturi tinsab fil-Mużew [[Arkeoloġija|Arkeoloġiku]] ta' Konarak, li huwa amministrat mill-Istħarriġ Arkeoloġiku tal-Indja (ASI). Il-parti ta' fuq imwaqqa' tat-tempju x'aktarx li kienet imżejna b'bosta kitbiet.

== Storja ==

=== Konarak fit-testi ===
Konarak, imsemmija wkoll fit-testi Indjani bl-isem ta' ''Kainapara'', kienet port kummerċjali sinifikanti fl-ewwel sekli W.K. It-Tempju ta' Konarak attwali jmur lura għas-seklu 13, għalkemm l-evidenza tissuġġerixxi li nbena tempju tax-xemx fl-inħawi ta' Konarak mill-inqas fis-seklu 9. Diversi Puranas isemmu ċentri tal-qima ta' Surja f'Mundira, li jaf kien l-isem bikri ta' Konarak, Kalapriya (Mathura), u Multan (issa fil-[[Pakistan]]). Skont il-Madala Panji, fl-imgħoddi kien hemm ukoll tempju ieħor fir-reġjun li kien inbena minn Pundara Kesari. Dan jaf kien Puranjaya, il-mexxej tas-seklu 7 tad-dinastija Somavamshi.

=== Kostruzzjoni ===
It-tempju attwali ġie attribwit lil Narasimhadeva I tad-dinastija Ganga tal-Lvant, li rrenja fl-1238–1264 W.K. Huwa wieħed mill-ftit tempji Induisti li l-pjanta u r-rekords tal-kostruzzjoni tiegħu bis-Sanskritu bil-kitba Odia ġew ippreservati fil-forma ta' manuskritti tal-friegħi tal-palm li ġew skoperti f'villaġġ fis-snin 60 tas-seklu 20 u sussegwentement ġew [[Traduzzjoni|tradotti]]. It-tempju ġie sponsorjat mir-re, u l-kostruzzjoni tiegħu ġiet issorveljata minn Shiva Samantaraya Mahapatra. Inbena qrib tempju antik iddedikat lil Surja. L-iskultura fil-maqdes tat-tempju l-antik ġiet ikkonsagrata mill-ġdid u ġiet inkorporata fit-tempju l-ġdid akbar. Din il-kronoloġija tal-evoluzzjoni tas-sit tat-tempju hija sostnuta minn bosta kitbiet fuq pjanċi tar-ram taż-żmien meta t-Tempju ta' Konarak kien imsejjaħ bħala l-"akkomodazzjoni l-kbira".

Skont [[James Harle]], it-tempju li nbena fis-seklu 13 kien jikkonsisti minn żewġ strutturi prinċipali, il-''mandapa'' taż-żfin u t-tempju l-kbir (''deul''). Il-''mandapa'' ż-żgħira hija l-istruttura li għadha teżisti; id-''deul'' il-kbir ikkrolla lejn l-aħħar tas-seklu 16 jew wara. Skont Harle, it-tempju oriġinali "x'aktarx li oriġinarjament kien għoli xi 225 pied (69 metru)", iżda għad fadal biss partijiet mill-ħitan u mill-elementi dekorattivi tiegħu.

=== Ħsara u fdalijiet ===
It-tempju kien fi stat ta' fdalijiet qabel ma ġie rrestawrat. Għad hemm spekulazzjoni dwar il-kawża tal-qerda tat-tempju. Teoriji bikrin sostnew li t-tempju qatt ma tlesta u kkrolla waqt il-kostruzzjoni. L-evidenza testwali u l-evidenza mill-kitbiet imnaqqxa jmorru kontra din it-teorija. Il-kitba mnaqqxa fuq il-pjanċa tar-ram ta' Kenduli tal-1384 W.K. mir-renju ta' Narasimha IV jidher li tindika li t-tempju mhux biss kien tlesta iżda kien attiv bħala sit ta' qima. Kitba mnaqqxa oħra tistqarr li ġew ikkonsagrati diversi divinitajiet fit-tempju, xi ħaġa li tissuġġerixxi wkoll li l-kostruzzjoni tat-tempju kienet tlestiet. Sors testwali mhux Induist, it-test tal-era ta' Akbar, ''Ain-i-Akbari'', ta' Abul Fazl li jmur lura għas-seklu 16, isemmi t-Tempju ta' Konarak, u jiddeskrivih bħala sit għani b'tempju li kien "tal-għaġeb" għall-viżitaturi malli jarawh, mingħajr ma jsemmi xi fdalijiet. Kalapahad, ġeneral Musulman ikkonvertit tas-seklu 16, jingħad li attakka dan it-tempju għall-ħabta tal-1568. Mitejn sena wara, matul ir-renju tal-Maratha f'Odisha fis-seklu 18, raġel sagru Maratha sab it-tempju abbandunat u mgħotti bil-ħaxix ħażin. Il-Maratha rrilokaw l-''Aruna stambha'' (pilastru b'Aruna bilqiegħda fuq il-karru jiddirieġi ż-żwiemel) tat-tempju lejn id-Daħla tal-Iljun tat-Tempju ta' Jagannath f'Puri.

Testi mis-seklu 19 isemmu l-fdalijiet, u dan ifisser li t-tempju kien ġarrab xi ħsara apposta jew minħabba kawżi naturali bejn l-1556 u l-1800 W.K. Wara li t-Tempju tax-Xemx ta' Konarak ma baqax jattira l-fidili, it-tempju ġie abbandunat u tħalla jisparixxi qalb il-foresti densi għal snin sħaħ.

Skont Thomas Donaldson, l-evidenza tissuġġerixxi li l-ħsara u l-qagħda ta' fdalijiet tat-tempju jmorru lura għal bejn l-aħħar tas-seklu 16 u l-bidu tas-[[seklu 17]] mir-rekords ta' diversi stħarriġiet u tiswijiet li nstabu fit-testi tal-bidu tas-seklu 17. Hemm rekord ukoll li t-tempju baqa' sit ta' qima fil-bidu tas-seklu 17. Dawn ir-rekords ma jiddikjarawx jekk il-fdalijiet kinux qed jintużaw mid-devoti biex jinġabru u jqimu fihom, jew jekk parti mit-tempju li ġarrab il-ħsara baqgħetx tintuża għal xi skop ieħor.

=== ''Aruna Stambha'' ===
Fl-aħħar kwart tas-seklu 18, l-''Aruna stambha'' (il-pilastru ta' Aruna) tneħħa mid-daħla tat-Tempju ta' Konarak u tqiegħed fis-''Singha-dwara'' (id-Daħla tal-Iljun) tat-Tempju ta' Jagannath f'Puri mill-Maratha ''Brahmachari'' imsejjaħ Goswain (jew Goswami). Il-pilastru, magħmul mill-klorit monolitiku, huwa għoli 33 pied u 8 pulzieri (10.26 metri) u huwa ddedikat lil Aruna, li kien jieħu ħsieb jiddirieġi l-karru tad-divinità tax-xemx.

=== Sforzi ta' preservazzjoni ===
Fl-1803, il-Bord Marittimu tal-Lvant tal-Indja talab lill-Gvernatur Ġenerali ta' Bengal biex isiru sforzi ta' konservazzjoni. Madankollu, l-unika miżura ta' konservazzjoni li ddaħħlet fis-seħħ dak iż-żmien kienet il-projbizzjoni tat-tneħħija ulterjuri ta' iktar ġebel mis-sit. Minħabba nuqqas ta' rfid strutturali, l-aħħar parti tat-tempju prinċipali li kien għadu jeżisti, sezzjoni żgħira mkissra b'kurvatura, ikkrollat fl-1848. B'xorti ħażina, it-tempju prinċipali b'hekk intilef għalkollox.

Ir-Raja ta' Khurda ta' dak iż-żmien, li kellu l-ġurisdizzjoni fuq dan ir-reġjun fil-bidu tas-seklu 19, neħħa xi ġebel u skulturi biex jintużaw f'tempju li kien qed jibni f'Puri. Xi daħliet u xi skulturi nqerdu minħabba f'hekk. Fl-1838, is-Soċjetà [[Asja|Asjatika]] ta' Bengal talbet li jsiru sforzi ta' konservazzjoni, iżda t-talbiet ġew miċħuda, u ddaħħlu fis-seħħ xi miżuri biss ta' prevenzjoni tal-vandaliżmu.

Fl-1859, is-Soċjetà Asjatika ta' Bengal ipproponiet rilokazzjoni li saret fl-1867 ta' arċitravu tat-Tempju ta' Konarak bin-''navagraha'' lejn il-[[Mużew]] Indjan f'[[Calcutta]]. Dan it-tentattiv ġie abbandunat peress li l-fondi spiċċaw. Fl-1894 tlettax-il skultura tressqu lejn il-Mużew Indjan. Il-popolazzjoni Induista lokali oġġezzjonat li ssir ħsara ulterjuri jew jitneħħew iktar affarijiet mill-fdalijiet tat-tempju. Il-gvern ħareġ ordnijiet biex jirrispetta s-sentimenti lokali. Fl-1903, meta sar tentattiv ta' skavi ewlenin fil-qrib, il-Logutent-Gvernatur ta' Bengal ta' dak iż-żmien, J. A. Bourdillon, ordna li t-tempju jiġi ssiġillat u mirdum bir-ramel biex jiġi evitat il-kollass tal-''Jagamohana''. Il-Mukhasala u n-Nata Mandir sarulhom xi tiswijiet sal-1905.

Fl-1906 tħawwlu siġar ''Casuarina'' u tamanu faċċata tal-baħar biex tiġi pprovduta żona ta' lqugħ kontra l-irjieħ bir-ramel. Fl-1909 ġie skopert it-Tempju ta' Mayadevi filwaqt li kien qed jitneħħa r-ramel u r-radam. It-tempju tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1984.

Fit-8 ta' Settembru 2022, l-ASI beda jneħħi r-ramel mill-''Jagamohana'' u x-xogħol tlesta fi żmien 3 snin. L-irfid meħtieġ fil-forma ta' xorok tal-azzar inossidabbli ġie installat fit-tempju iktar 'il quddiem u saru xi tiswijiet.

== Sit ta' Wirt Dinji ==
It-Tempju tax-Xemx ta' Konarak ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1984.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju  (i)** "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem"; il-**kriterju (iii)** "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-**kriterju (vi)*' "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".

== Rikonoxximent prekolonjali ==
It-Tempju tax-Xemx ta' Konarak jirrappreżenta l-quċċata tal-istil ta' Odisha tal-arkitettura Nagara.

Ir-rebbieħ tal-[[Premju Nobel]] Tagore kiteb:<blockquote>Hawnhekk il-lingwaġġ tal-ġebel jisboq il-lingwaġġ tal-[[bniedem]].</blockquote>— [[Rabindranath Tagore]].

Ir-rikonoxximent tat-tempju fl-era kolonjali varja minn tifħir għal żebligħ. Andrew Sterling, l-amministratur tal-era kolonjali bikrija u l-Kummissarju ta' Cuttack iddubita l-ħila tal-arkitetti tas-seklu 13, iżda kiteb ukoll li t-tempju kellu "arja ta' eleganza, flimkien ma' kobor tal-istruttura kollha, u b'hekk jistħoqqlu kull ammirazzjoni". Huwa żied li l-iskultura kellha "livell ta' gosti, proprjetà u libertà li seta' jitqabbel ma' wħud mill-aqwa eżemplari ta' tiżjin arkitettoniku [[Gotiku]]". Il-ħsieb Vittorjan ħares lejn il-pornografija fl-opri tal-arti tat-Tempju ta' Konarak u staqsa għaliex din "ma kkawżatx mistħija u ma niggżitx il-kuxjenza fir-rigward tal-fatt li dan il-ħmieġ kien jingħoġob". Alan Watts stqarr li ma kien hemm l-ebda raġuni komprensibbli biex jiġu sseparati l-ispiritwalità, l-imħabba, is-sess u l-arti [[Reliġjon|reliġjuża]]. Skont Ernest Binfield Havell, it-Tempju ta' Konarak huwa "wieħed mill-iżjed eżempji grandjużi eżistenti tal-iskultura Indjana", u żied ukoll li jesprimi "senswalità u passjoni daqs l-ikbar arti Ewropea" bħal dik li tinsab f'[[Venezja]].

== Importanza kulturali ==
Ir-reliġjon spiss tinsab fiċ-ċentru tal-espressjoni kulturali ta' Odia (preċedentement ta' Orissa), u t-Tempju ta' Konarak jokkupa spazju importanti fiha bħala parti mit-Triangolu tad-Deheb (flimkien mat-Tempju ta' Jagannath, Puri, u mat-Tempju ta' Lingaraja, Bhubaneswar) li jirrappreżenta l-quċċata tax-xogħol bil-ġebel u l-arkitettura tat-tempji ta' Odia (preċedentement ta' Orissa).

=== Letteratura ===
Inkitbu bosta [[Poeżija|poeżiji]], ġrajjiet u rumanzi dwar it-Tempju tax-Xemx ta' Konark, u l-biċċa l-kbira minnhom jesploraw, jespandu jew jinterpretaw mill-ġdid it-traġedji marbuta mal-leġġendi u mal-istejjer dwar it-tempju. L-iżjed reċenti fosthom, *Kone Da Suraj*, ktieb ta' poeżiji ta' Mohanjit b'rabta mat-Tempju ta' Konarak, rebaħ il-Premju tal-Akkademja ta' Kendra Sahitya (wieħed mill-ogħla premjijiet għal-letteratura fl-Indja) għal-lingwa Punjabi.

Din li ġejja hija lista ta' xogħlijiet letterarji notevoli ta' Odia bbażati fuq it-Tempju ta' Konarak jew ispirati minnu:

* Sachidananda Routray kien it-tieni Odia li rebaħ il-Premju Jnanpith, li jitqies bħala wieħed mill-ogħla premjijiet letterarji fl-Indja. L-iżjed xogħol famuż tiegħu hija l-poeżija twila *Baji Rout*, li tirrakkonta l-ġrajja ta' qlubija u sagrifiċċju ta' tifel, simili għall-ġrajja ta' Dharmapada u s-sagrifiċċju tiegħu għall-bennejja li bnew it-Tempju ta' Konarak. Huwa kiteb bosta poeżiji dwar il-leġġendi tat-Tempju ta' Konarak:
** *Bhanga Mandira*
** *Konarka*
* Gopabandhu Das kien attivist soċjali u [[kittieb]] notevoli qabel l-indipendenza tal-Indja, li kien strumentali fl-istabbiliment tal-istat ta' Odisha. Il-poeżija epika tiegħu *Dharmapada* hija waħda mill-iżjed magħrufa fil-letteratura Odia.
* Mayadhar Mansingh huwa [[poeta]] u kittieb Odia notevoli, li kien magħruf sew għall-metafori [[Romantiċiżmu|romantiċi]] u erotiċi fix-xogħlijiet tiegħu, tant li ġie mlaqqam bħala Prēmika kabi (poeta tal-maħbubin). Il-poeżiji tiegħu dwar it-Tempju ta' Konarak jinkludu:
** *Konarka*
** *Konarkara Lashya Lila*
** *Mumurshu Konarka*
* Manoj Das huwa kittieb Odia magħruf, li rebaħ Premju tal-Akkademja ta' Kendra Sahitya fost bosta rikonoxximenti u premjijiet oħra. It-tieni ktieb ta' poeżiji tiegħu, *Kabita Utkala* (ippubblikat fl-2003), fih erba' poeżiji dwar it-Tempju ta' Konarak
** Dharmapada: Nirbhul Thikana
** Bruntahina Phulara Sthapati: Sibei Santara
** Konark Sandhane
** Kalapahadara Trushna: Ramachandi
* Pratibha Ray hija rumanziera Odia moderna u kittieba tal-istejjer qosra Odia li kisbet suċċess kritiku u kummerċjali. Il-ktieb tagħha *Shilapadma* (ippubblikat fl-1983) rebaħ il-Premju tal-Akkademja ta' Odisha Sahitya u ġie tradott b'sitt lingwi oħra.

Barra minn hekk, "Interpreter of Maladies", storja qasira ta' Jhumpa Lahiri li rebaħ il-Premju Pulitzer, huwa ambjentat fit-Tempju tax-Xemx ta' Konarak.

=== Emblemi ===
L-istatwa tal-Ġellied u ż-Żiemel li nstabet fit-tempju tifforma l-bażi tal-emblema statali ta' Odisha.

=== Karti tal-flus ===
Dan it-tempju jidher fin-naħa ta' wara tal-karta tal-flus tas-Sensiela l-Ġdida ta' [[Mahatma Gandhi]] ta' ₹10.

== Gallerija ==


=== Immaġnijiet storiċi ===
<gallery>
File:Konark_North_View_1820.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Konark_North_View_1820.jpg|Watercolour "Somnath" drawing of the north side of Konark (1820). It depicts part of the main tower still standing.
File:SW_View_Konark_1890.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:SW_View_Konark_1890.jpg|Photograph of a general view from the south-west (c.1890).
</gallery>

=== Ritratti attwali ===
<gallery>
File:Konark_Sun_Temple_Front_view.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Konark_Sun_Temple_Front_view.jpg|Konark Sun Temple Extended View
File:Konark_sun_temple_06.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Konark_sun_temple_06.jpg|Main Temple Structure, Konark Sun Temple
File:Dance_Pavilion,_Konârak_01.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dance_Pavilion,_Kon%C3%A2rak_01.jpg|Nata mandir
File:Konark_Sun_Temple.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Konark_Sun_Temple.jpg|Front view of Nata mandir
File:Dance_Pavilion,_Konârak_-_Lion.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dance_Pavilion,_Kon%C3%A2rak_-_Lion.jpg|A *simha-gaja* at the entrance
File:Statues_around_Konark_Temple..jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Statues_around_Konark_Temple..jpg|A weathered horse sculpture
File:Konark_Sun_Temple_-_Elephant.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Konark_Sun_Temple_-_Elephant.jpg|Elephants of Konark Temple
File:Konark_Sun_Temple_Statue_of_Sun_God.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Konark_Sun_Temple_Statue_of_Sun_God.jpg|A secondary statue of the Sun god
File:Sculptures_on_Sun_Temple,_Konârak_03.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sculptures_on_Sun_Temple,_Kon%C3%A2rak_03.jpg|A sculpture on the temple wall
File:Mayadevi_Temple.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mayadevi_Temple.JPG|Mayadevi Temple at Konark
File:Mayadevi_Temple,_Konârak_13_-_Crocodile.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mayadevi_Temple,_Kon%C3%A2rak_13_-_Crocodile.jpg|Sculpture of a *makara* on Mayadevi Temple
File:Vaishnava_Temple,_Konârak_01.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Vaishnava_Temple,_Kon%C3%A2rak_01.jpg|Vaishnava Temple
File:Vaishnava_Temple,_Konârak_02.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Vaishnava_Temple,_Kon%C3%A2rak_02.jpg|Sanctum of the Vaishnava Temple
File:Konarak_Temple_02.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Konarak_Temple_02.jpg|Carvings on the Sun temple
File:Konark_temple-1.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Konark_temple-1.jpg|A sculpture on the temple wall
File:Konarak,_Orissa,_British_Museum.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Konarak,_Orissa,_British_Museum.jpg|A sculpture taken from the site at the British Museum
File:Back_Side_View_of_Konark_Sun_Temple.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Back_Side_View_of_Konark_Sun_Temple.jpg|Back Side View of Konark Sun Temple
File:Konarka_Temple_Kitchen.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Konarka_Temple_Kitchen.jpg|*Rosasala'' or kitchen of the temple complex
File:Iron_pillar_used_in_temple.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Iron_pillar_used_in_temple.jpg|The iron material used for beam and pillar


## Referenzi