open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Antoine de Jussieu

**Antoine de Jussieu** (twieled fis-6 ta’ Lulju 1686 – miet fit-22 ta’ April 1758) kien naturalista, botaniku u fiżiku Franċiż. L-abbrevjazzjoni standard tal-awtur **Ant.Juss.** tintuża biex tindika din il-persuna bħala l-awtur meta jiġi kkwotat xi isem botaniku.

Jussieu twieled f’Lyon, iben Christophe de Jussieu (jew Dejussieu), spiżjar ta’ ċertu reputazzjoni, li ppubblika n-*Nouveau traité de la theriaque* (1708). De Jussieu studja fl-Università ta’ Montpellier, u vvjaġġa ma’ ħuh Bernard fi Spanja, fil-Portugall u fin-Nofsinhar ta’ Franza. Huwa mar f’Pariġi fl-1708. Joseph Pitton de Tournefort, il-predeċessur tiegħu fil-Jardin du Roi, li iktar ’il quddiem sar magħruf bħala l-Jardin des Plantes, miet dik is-sena.

Il-pubblikazzjonijiet oriġinali ta’ de Jussieu mhumiex ta’ importanza notevoli, iżda huwa wettaq l-editjar ta’ edizzjoni tal-*Institutions rei herbariae* (tliet volumi, 1719) ta’ Tournefort, u pubblikazzjoni *post-mortem* ta’ Jacques Barrelier, *Plantae per Galliam, Hispaniam, et Italiam observatae, &c.* (1714).

Huwa pprattika l-mediċina, u ddedika lilu nnifsu l-iktar lin-nies li kienu l-iktar foqra. It-tagħlim tiegħu ġie ppubblikat wara mewtu, fl-1772, bit-titlu *Traité des vertus des plantes.*

Ħuh Bernard de Jussieu huwa magħruf iktar minnu.

## References
Poeta

**Poeta** huwa xi ħadd li jgħid jew jikteb poeżija waħda jew aktar.

## Ara wkoll
* Lista tal-poeti tal-ilsien Malti
* Poeżija

## Referenzi

## Ħoloq esterni

* GhaqdaPoetiMaltin fuq Facebook
* Malti, kliem tal-letteratura - definizzjonijiet fuq Quizlet
* Frank Zammit – Poeta Malti fl-Awstralja fuq SBS Malti
Mario Azzopardi

**Mario Azzopardi** jista' jirreferi għal:

* Mario Azzopardi (poeta)
* Mario A. Azzopardi - kritiku tal-films
* Mario Philip Azzopardi - direttur tal-films, teatru, television
* Patri Mario Azzopardi OFM. Cap.
Gösta Mittag-Leffler

**Magnus Gustaf** (**Gösta**) **Mittag-Leffler** jew **Gösta** **Mittag-Leffler** (twieled fis-16 ta’ Marzu 1846 – miet fis-7 ta’ Lulju 1927) kien matematiku Żvediż. Il-kontributi matematiċi tiegħu huma marbuta l-iktar mat-teorija tal-funzjonijiet, li llum il-ġurnata tissejjaħ analiżi kumplessa.

## Bijografija
Mittag-Leffler twieled fi Stokkolma, iben il-prinċipal tal-iskola John Olof Leffler u Gustava Wilhelmina Mittag; iktar ’il quddiem żied kunjom ommu meta kienet xebba flimkien ma’ kunjom missieru. Oħtu kienet il-kittieba Anne Charlotte Leffler. Huwa beda jattendi l-Università ta’ Uppsala fl-1865, lesta d-dottorat fl-1872 u beda jgħallem fl-univertsità f’dik l-istess sena. Huwa kien ukoll kuratur (1872–1873). Wara vvjaġġa lejn Pariġi, Göttingen u Berlin, u studja taħt Weierstrass f’Berlin. Imbagħad ingħata l-kariga ta’ professur tal-matematika (bħala s-suċċessur ta’ Lorenz Lindelöf) fl-Università ta’ Helsinki mill-1877 sal-1881 u mbagħad il-kariga tal-ewwel professur tal-matematika fil-Kulleġġ Universitarju ta’ Stokkolma (li wara saret l-Università ta’ Stokkolma); huwa kien il-President tal-kulleġġ mill-1891 sal-1892 u rtira mill-Presidenza fl-1911. Mittag-Leffler daħal fin-negozju u sar negozjant għal rasu ta’ suċċess, iżda fl-1922 tilef ġidu kollu minħabba kriżi ekonomika li affettwat lill-Ewropa.

Huwa kien membru tal-Akkademja Żvediża Rjali tax-Xjenzi (1883), tas-Soċjetà Finlandiża tax-Xjenzi u l-Arti (1878, u iktar ’il quddiem membru onorarju), tas-Soċjetà Żvediża Rjali tax-Xjenzi f’Uppsala, tas-Soċjetà Fiżjografika Rjali f’Lund (1906) u ta’ madwar 30 soċjetà barranija oħra, fosthom is-Soċjetà Rjali ta’ Londra (1896) u l-*Académie des sciences* f’Pariġi. Huwa ngħata dottorati onorarji mill-Università ta’ Oxford u minn diversi universitajiet oħra.

Mittag-Leffler kien avukat konvint tad-drittijiet tan-nisa u kien strumentali biex Sofia Kovalevskaya ssir professur full-time tal-matematika fi Stokkolma, li kienet l-ewwel mara fid-dinja b’dik il-kariga. Bħala membru tal-Kumitat tal-Premju Nobel fl-1903, huwa kien strumentali biex il-kumitat rilevanti jagħti l-premju għall-fiżika b’mod konġunt lil Marie Curie u lil Pierre Curie, minflok lil Pierre biss.

Mittag-Leffler stabbilixxa l-ġurnal matematiku *Acta Mathematica* (1882), bl-għajnuna tar-Re Oscar li sponsorjah, u ħallas għalih parzjalment bir-rikkezzi tal-mara tiegħu Signe Lindfors, li kienet ġejja minn familja Finlandiża sinjura ħafna. Huwa kellu librerija matematika kbira fil-villa tiegħu fis-subborg ta’ Djursholm fi Stokkolma. Id-dar u l-kontenti tagħha ngħataw b’donazzjoni lill-Akkademja tax-Xjenzi fl-*Istitut* *Mittag-Leffler*.

## Referenzi
Agostino Matrenza

**Agostino Matrenza** (twieled fl-1875 – miet fl-1925), magħruf lokalment ukoll bħala **Wistin Matrenza**, kien ħaddiem tas-sengħa tal-filugranu, arġentier u politiku Malti tas-sekli 19 u 20.

## Sengħa
Agostino Matrenza kien ħaddiem tas-sena tajjeb tal-filugranu. Barra minn hekk kien ukoll arġentier, jiġifieri ħaddiem tas-sengħa li jaħdem l-oġġetti tal-fidda. Tant kien irnexxa bħala arġentier, li fl-1911 Matrenza ntgħażel biex jitla’ Londra, ir-Renju Unit, ħalli jkun jista’ jattendi f’wirja li kienet ġiet organizzata fl-okkażjoni tal-inkurunazzjoni tar-Re Ġorġ V fejn ix-xogħol tal-artiġjanat tiegħu ġie mfaħħar mill-ġurnali Brittaniċi.

Matrenza kien ir-rappreżentant tal-Għaqda tal-Arġentiera, waħda mill-għaqdiet prekursuri tat-trade unions li bdew jiġu ffurmati iktar ’il quddiem. 

## Politika lokali
Huwa ħadem ukoll fil-Kumitat Ġenerali tal-Partit Laburista u fis-sottokumitati tiegħu. Matrenza kien wieħed mit-tnax-il membru tal-fergħa nru 13 tal-Unjoni tal-Ħaddiema li fil-ktieb *L-Istorja tal-Partit Laburista* (1931) ta’ Ġużè Bonnici jitqiesu bħala l-fundaturi tal-Partit Laburista.

Nhar il-15 ta’ Ottubru 1920, dawn it-tnax-il membru, wara li semgħu x-xnigħa li kien wasal iż-żmien li jissawwar l-ewwel Parlament Malti, iddeċidew li jagħmlu għaqda bejn il-ħaddiema kollha tal-Gżejjer Maltin biex ikunu qawwija biżżejjed ħalli jkunu jistgħu jibagħtu xi deputati fil-Parlament il-ġdid u juru x’inhuma x-xewqat u r-rieda tal-kotra Maltija.

lt-tnax il-membru ltaqgħu l-Belt Valletta u ftiehmu li kull wieħed minnhom kellu joħroġ 25 lira sterlina fix-xahar biex iwaqqfu każin pubbliku msejjaħ *Camera del Lavoro* li minnu ħareġ il-Partit Laburista. Apparti Agostino Matrenza, arġentier; kien hemm Anton Agius, stampatur; Guliermu Arena, ġurnalista; Ġanni Bencini, kunsillier; Robert Bencini, benestant; Carmelo Bonello, ħajjat; Gejtanu Bonello, skrivan; Mikiel Borg, negozjant; Mikielanġ Borg, editur; Anton Schembri, inċiżur; Ġjacintu Tua, prokuratur legali; u Salvu Zammit Hammet, elettriċista.

B’xorti ħażina, Agostino Matrenza nħakem minn marda li laħqet qerditu erba’ snin biss wara t-twaqqif tal-Partit Laburista.

## Referenzi
VIAF

Il**-Fajl tal-Awtorità Internazzjonali Virtwali** magħruf ukoll bħala **Virtual International Authority File** (**VIAF**) huwa fajl tal-awtorità internazzjonali. Huwa proġett konġunt ta' bosta libreriji nazzjonali li huwa mħaddem mill-Online Computer Library Centre (OCLC).

## Storja
Diskussjonijiet dwar il-bżonn ta' awtorità internazzjonali komuni bdew lejn tmiem is-seklu 19. Wara sensiela ta' tentattivi falluti biex joħorġu b'fajl uniku ta' awtorità komuni, kien hemm qbil biex jintrabtu l-awtoritajiet nazzjonali eżistenti. Dan għaliex b'hekk il-benefiċċji kollha ta' fajl komuni jinżammu mingħajr il-bżonn ta' investiment kbir f'dak li huma ħin u spejjeż.

Il-kunċett VIAF ġie introdott fil-Kungress Dinji tal-Libreriji u l-Informazzjoni fl-2003, li kien ospitat mill-Federazzjoni Internazzjonali tal-Assoċjazzjonijiet tal-Libreriji (IFLA). Il-proġett inbeda mill-Library of Congress tal-Istati Uniti (LC), il-Librerija Nazzjonali Ġermaniża (DNB) u l-OCLC fis-6 ta’ Awwissu 2003. Il-Bibliothèque nationale de France (BnF) ingħaqdet mal-proġett fil-5 ta' Ottubru 2007.

Il-proġett għamel tranżizzjoni għal servizz tal-OCLC fl-4 ta' April 2012.

L-għan huwa li l-fajls tal-awtorità nazzjonali (bħall-Fajl tal-Awtorità tal-Ismijiet Ġermaniż) jintrabtu ma’ fajl tal-awtorità virtwali wieħed. F'dan il-fajl, rekords identiċi mis-settijiet ta' *data* differenti huma marbuta flimkien. Rekord VIAF jirċievi numru ta’ *data* standard, fih ir-rekords primarji "ara" u "ara wkoll" mir-rekords oriġinali, u jirreferi għar-rekords tal-awtorità oriġinali. Id-*data* ssir disponibbli onlajn u hija disponibbli għar-riċerka u l-iskambju u l-kondiviżjoni tad-*data*. L-aġġornament reċiproku juża l-Open Archives Initiative Protocol for Metadata Harvesting (OAI-PMH).

In-numri tal-fajls qed jiżdiedu ukoll ma' artikli bijografiċi tal-Wikipedija u huma inkorporati fil-Wikidata.

Christine L. Borgman torbot il-VIAF mal-International Standard Name Identifier (ISBN) u l-ORCID, u tiddeskrivi dawn t-tliet sistemi bħala "loosely coordinated efforts to standardize name forms". Borgman tikkaratterzza dawn it-tliet sistemi bħala tentattiv biex tissolva l-problema ta' diżambigwità fl-isem tal-awtur, li kibret sew hekk kif żdied l-ammont ta' *data*. Hija tenfasizza l-fatt li kuntrarjament għaż-żewġ sistemi l-oħra li huma mmexxija minn individwi, il-VIAF hija mmexxija mil-libreriji.

## Ġabriet tal-VIAF
L-algoritmu tal-ġbir tal-VIAF jitħaddem darba fix-xahar. Hekk kif aktar *data* tiddaħħal minn libreriji li jipparteċipaw f'din is-sistema, ġabriet ta' aktar dettalji tal-awtorità jafu jingħaqdu jew jinqasmu, b'konsegwenza li l-identifikatur tal-VIAF ta' ċerti entrati partikolari jista' jvarja xi ftit.

## Referenzi

## Ħoloq esterni
* Sit web uffiċjali
* VIAF tal-OCLC
Bennej

**Bennej** jew **bennej ewlieni** huwa figura ċentrali li twettaq il-proġetti tal-kostruzzjoni skont il-pjanta jew id-disinn tal-arkitett fiż-żminijiet premoderni. Jista’ jitqies bħala l-prekursur tal-arkitett u tal-inġinier modern li issa għandhom rwoli distinti u separati u anke ċertu ġerarkija fit-twettiq tax-xogħlijiet.

Storikament, it-terminu kien jirreferi għall-"kap ta’ proġett ta’ kostruzzjoni fil-Medju Evu jew fir-Rinaxximent", u sors tal-1887 jiddeskrivi l-istatus tiegħu kif ġej:Bennej (ewlieni) huwa rikonoxxut bħala tali, mhux biss għall-kapaċità tiegħu li jibni struttura mill-isbaħ skont il-pjanta mfassla mill-arkitett għall-gwida tiegħu, iżda għall-kapaċità tiegħu li jifhem dik il-pjanta, u bil-ħila u s-sengħa tiegħu jinseġ flimkien il-materja prima li twassal għas-saħħa, għall-armonija, għas-sbuħija u għad-dehra ta’ binja li permezz tax-xogħol manwali tiegħu mill-pedamenti ssir abitazzjoni mill-isbaħ.

It-terminu jintuża b’mod usa’ wkoll biex jinkludi “d-disinjaturi u l-bennejja tax-xogħol tal-kostruzzjoni fuq skala kbira li tgħallmu s-sengħa tagħhom b’mod iktar formali mill-bennejja ta’ forom primittivi fis-soċjetajiet preteknoloġiċi... minn żmien l-Eġizzjani u s-Sumeri (u xi każijiet anke qabel) sar-Rivoluzzjoni Industrijali”.

Bħal fi snajja’ oħra, il-bennejja inizjalment kienu jiġu mħarrġa permezz ta’ apprendistati fit-tul għal persuni li diġà kellhom dak l-istatus, sikwit minn mindu jkunu żgħar, u s-sigrieti tas-sengħa tal-bennejja spiss kienu jkunu ttrattati bħala għarfien sagru".

Illum il-ġurnata, bennej irid ikun imħarreġ mhux biss fis-sengħa manwali iżda spiss ikollu jkun imħarreġ fl-użu tal-makkinarju tal-kostruzzjoni u fit-teħid tal-prekawzjonijiet kollha biex jaħdem fis-sikurezza fil-post tax-xogħol tiegħu.

## Referenzi

## Ħoloq esterni
Nicolau Coelho

**Nicolau Coelho** (twieled għall-ħabta tal-1460 f’Felgueiras – miet fl-1502, tul il-kosta tal-Mozambique) kien navigatur u esploratur Portugiż espert matul żmien l-iskoperti. Huwa pparteċipa fl-iskoperta tar-rotta lejn l-Indja minn Vasco da Gama fejn idderieġa l-ewwel karavella, Berrio, li rritornat; kien il-kaptan ta’ vapur fil-flotta mmexxija minn Pedro Álvares Cabral li wasal il-Brażil. Huwa miet fuq il-baħar, x’aktarx tul il-kosta tal-Mozambique, fil-vjaġġ tar-ritorn mill-Indja fil-ħames Armada Portugiża ma’ Francisco de Albuquerque.

## Bijografija
Nicolau Coelho (madwar l-1460-1502) jingħad li twieled f’Felgueiras fit-Tramuntana tal-Portugall. Huwa kien iben Pedro Coelho u Luísa de Góis jew Inês de Ataíde, skont is-sors ġenealoġiku ta’ referenza. Huwa żżewweġ lil Brites Rodrigues de Brito xi żmien qabel l-1495 u kellu ħamest itfal: Nicolau, Francisco, Joana, Jorge, u Leonor.

Nicolau Coelho kien esploratur Portugiż u wieħed mit-tliet kaptana (flimkien ma’ Paulo da Gama u Gonçalo Nunes) li akkumpanjaw lil Vasco da Gama fl-iskoperta tar-rotta bil-baħar lejn l-Indja fit-8 ta’ Lulju 1497. Huwa kien il-kaptan tal-karavella *Berrio* matul din l-esplorazzjoni u n-navigatur tiegħu kien Pêro Escobar. Huwa kien l-ewwel wieħed mill-kaptana ta’ Vasco da Gama li wasal f’Mozambique, u stabbilixxa kuntatt mas-sultan ta’ Quiloa. Huwa kien ukoll l-ewwel wieħed mill-Armada ta’ Vasco da Gama li wasal Lisbona fl-10 ta’ Lulju 1499. Ir-Re Manuel I tal-Portugall tah pensjoni ta’ 50,000 reis fis-sena, 30,000 bħala imgħax għall-artijiet tiegħu u għad-dixxendenti tiegħu u stemma araldika ġdida. Barra minn hekk għamlu Kavallier tal-Familja Rjali (bil-Portugiż: Cavaleiro da Casa Real) f’dik l-istess sena.

Fid-9 ta’ Marzu 1500, huwa akkumpanja lil Pedro Álvares Cabral fl-iskoperta tal-Brażil bħala wieħed mill-kaptana tal-flotta ta’ 13-il vapur. Wara li niżlet l-art fil-Brażil, il-flotta kompliet il-vjaġġ lejn il-Lvant fit-3 ta’ Mejju 1500 fejn iltaqgħu ma’ maltempata kbira qrib il-Kap tat-Tama t-Tajba u tilfu erba’ bastimenti. Huma komplew ibaħħru b’waqfiet fil-Mozambique, il-Kenja u t-Tanżanija, qabel ma finalment waslu Calicut fl-Indja fit-13 ta’ Settembru 1500. Il-flotta rritornat Lisbona fit-23 ta’ Ġunju 1501. Cabral wasal lura f’art twelidu b’erba’ vapuri biss minn 13-il vapur. Coelho salpa mill-Portugall għat-tielet darba fl-14 ta’ April 1503 bħala l-kaptan tal-*Faial* flimkien mal-Armada ta’ Afonso de Albuquerque, iżda miet fil-vjaġġ tar-ritorn lejn il-Portugall f’Jannar 1504 flimkien ma’ Francisco de Albuquerque, il-kuġin ta’ Afonso, ħdejn il-baħar baxx u l-artijiet ta’ São Lázaro, li llum jissejħu l-Gżejjer Quirimbas, il-Mozambique.

## Referenzi
Artiġjan

**Artiġjan** (bil-Franċiż u bl-Ingliż: *artisan*, bit-Taljan: *artigiano*) huwa ħaddiem tas-sengħa li permezz tal-ħiliet manwali tiegħu u bl-użu tal-għodod jirnexxilu jipproduċi jew joħloq oġġetti materjali. Dawn l-oġġetti jistgħu jkunu funzjonali jew għat-tiżjin biss, pereżempju għamara, arti dekorattiva, skulturi, ilbies, oġġetti tal-ikel, oġġetti tad-dar u għodod u mekkaniżmi bħall-moviment tal-arloġġ magħmul bl-idejn minn arloġġar. L-artiġjani jipprattikaw sengħa u permezz tal-esperjenza, tat-talent u tal-ħiliet jistgħu jilħqu livelli espressivi ta’ artist.

L-aġġettiv “artiġjanali” spiss jintuża biex jiġi deskritt l-ipproċessar bl-idejn, b’kuntrast mal-ipproċessar industrijali. Għalhekk, xi kultant l-aġġettiv “artiġjanali” jintuża fil-kummerċjalizzazzjoni u fir-reklamar bħala kelma ta’ valur miżjud ta’ prodott biex tiġi deskritta jew tiġi implikata xi rabta mal-produzzjoni ta’ prodotti tal-ikel magħmula bl-idejn, pereżempju l-ħobż, ix-xorb jew il-ġobon. Tradizzjonalment, ħafna minn dawn il-prodotti rurali jew pastorali jsiru bl-idejn iżda issa saru jiġu prodotti fuq skala akbar bil-mekkanizzazzjoni awtomatizzata fil-fabbriki u żoni industrijali oħra.

L-artiġjani kienu l-produtturi dominanti tal-prodotti tal-konsumatur qabel ir-Rivoluzzjoni Industrijali.

Fil-Greċja tal-qedem, l-artiġjani kienu jinġabru f’*agora* u spiss kien ikollhom studjo jew ħanut fejn jaħdmu fil-qrib.

## Medju Evu
Matul il-Medju Evu, it-terminu “artiġjan” kien jiġi applikat lil dawk li kienu jipproduċu l-affarijiet jew lil dawk li kienu jipprovdu s-servizzi. It-terminu ma kienx japplika għall-ħaddiema manwali mingħajr ħiliet speċifiċi. L-artiġjani kienu maqsumin f’żewġ gruppi distinti: dawk li kellhom in-negozju tagħhom stess u dawk li le. Dawk li kienu jmexxu n-negozju tagħhom kienu jissejħu “mastri” jew “imgħallma”, filwaqt li dawk li ma kellhomx negozju tagħhom stess kienu apprendisti jew jaħdmu fit-toroq u jmorru minn post għall-ieħor. Dawk li kienu jmexxu n-negozju tagħhom kienu l-iktar grupp influwenti u kienu jgawdu status soċjali ogħla fil-komunitajiet tagħhom.

## Shokunin
“Shokunin” hija kelma Ġappuniża għal artiġjan jew ħaddiem tas-sengħa, li timplika wkoll kburija fix-xogħol ta’ dak li jkun. Ix-*shokunin* Tashio Odate sostna li:Shokunin tfisser mhux biss li jkollok ħila teknika, iżda timplika wkoll attitudni u kuxjenza soċjali... obbligu soċjali li tagħmel l-almu tiegħu għall-benesseri ġenerali tan-nies, obbligu kemm materjali kif ukoll spiritwali.Tradizzjonalment, ix-shokunin kienu jonoraw l-għodod tas-sengħa tagħhom fl-ewwel tas-sena – l-għodod imsinna u li jkunu ħadu ħsiebhom kienu jitpoġġew f’“tokonoma” (jiġifieri kontenitur jew kaxxa li għadha tinstab fid-djar u fil-ħwienet Ġappuniżi), u fuq kull kaxxa tal-għodda kienu jitpoġġew żewġ kejkijiet tar-ross u mandolina (fuq karta tar-ross), sabiex l-għodod jiġu onorati u sabiex jiġi espress il-ħajr lilhom li jaqdu l-funzjoni tagħhom.

## Referenzi
Dolċier

**Dolċier** huwa persuna li tipproduċi l-ħelu, il-pasti, u l-prodotti tal-ħelu li huma oġġetti tal-ikel mimlijin zokkor u karboidrati. Ġeneralment dolċier jipproduċi żewġ tipi ta’ prodotti: il-ħelu magħmula fil-forn u l-pasti li ma jiddaħħlux fil-forn.

## Produzzjoni

Il-Franċiżi jaqsmu s-sengħa tad-dolċier f’żewġ professjonijiet speċjalizzati oħra, jiġifieri l-*patissier* (il-kok tal-pasti) u l-*confiseur* (tal-ħelu).

Il-prodotti tad-dolċier li jsiru bl-użu tal-forn (jew jinqlew) ġeneralment jinkludu d-dqiq, fosthom il-pasti, il-kejkijiet, biskuttini u prodotti moħmija oħra. Fost il-prodotti lokali ta’ dan it-tip insibu pereżempju l-kwareżimal, il-qagħaq tal-għasel, il-biskuttini tar-raħal, l-imqaret, il-kannoli, il-figolli, eċċ. Prodotti oħra bħal ħobż huma esklużi u jiġu prodotti mill-furnar.

Il-prodotti tad-dolċier li jsiru mingħajr dqiq u mingħajr l-użu tal-forn, bħala ingredjent ewlieni jkollhom iz-zokkor, u dawn jinkludu ħelu, ċikkulatini, pasti, lewż biċ-ċikkulata, konfettura, eċċ. Fost il-prodotti lokali ta’ dan it-tip insibu l-ħelu tal-ħarrub, il-prinjolata, l-isfineċ, il-qubbajt, il-perlini, il-ħelu tal-mastka, eċċ. Dan l-aħħar dan il-ħelu qed jiġi prodott ukoll f’verżjonijiet ħielsa miz-zokkor ukoll.

Id-dolċiera li jaħdmu fl-industrija tal-ħelu spiss jattendu korsijiet fi skejjel ta’ taħriġ speċjalizzat. Ħafna drabi x-xogħol tad-dulċiera jimxi paripassu mal-kalendarju tal-festi u taċ-ċelebrazzjonijiet, b’ħelu apposta li jiġi prodott skont il-festa partikolari, bħal pereżempju l-prinjolata fil-karnival, il-bajd tal-Għid u l-figolli fi żmien l-Għid, ir-romblu fi żmien il-Milied, eċċ.

## Referenzi
M3P

Il-**Malta Media Memory Preservation** huwa database multimedjali kollaborattiv għall-preservazzjoni tal-memorja fil-media Maltija, operat mill-Fondazzjoni M3P.  Oriġinarjament, bejn l-2010 u l-2015 dan id-database kien imħaddem taħt l-isem **Malta Music Memory Project**, bl-istess isem imqassar ta' **M3P**.

L-M3P issawwar minn proposta biex jinħoloq database multimedjali kollaborattiv tal-mużika minn Malta u dak kollu assoċjat magħha. Fost diversi inizjattivi matul iż-żmien kien hemm proġett ta' preservazzjon tas-CDs ta' mużika Maltiija.

## Referenzi

## Ara ukoll

* 

## Ħoloq esterni

* Is-sit tal-M3P
Lista ta' binjiet ta' Gaudí

**[[Antoni Gaudí]]** kien arkitett mill-Katalonja, Spanja, li kien parti mill-moviment tal-Moderniżmu (magħruf iktar bħala *Art Nouveau*). Huwa kien famuż għall-istil uniku tiegħu u għad-disinni tassew individwalistiċi.

Bħala student tal-arkitettura fl-Escola Tècnica Superior d'Arquitectura f'Barċellona mill-1873 sal-1877, Gaudí kiseb marki medjokri biss, iżda mar tajjeb fit-"tpinġijiet u fil-proġetti ta' prova" tiegħu. Wara ħames snin ta' xogħol u tagħlim, Gaudí kkwalifika bħala arkitett fl-1878.

Meta Elies Rogent iffirma l-lawrija ta' Gaudí huwa ddikjara "Qui sap si hem donat el diploma a un boig o a un geni. El temps ens ho dirà" ("Min jaf jekk tajniex din id-diploma lil miġnun jew lil ġenju. Iż-żmien jagħtina parir.").

Gaudí mill-ewwel beda jfassal il-pjanti u d-disinni. Huwa baqa' affiljat mal-iskola għal ħajtu kollha.

## Binjiet li nbnew tul il-ħajja ta' Gaudí
Id-dati jirreferu għall-perjodu meta Gaudí kien involut fil-fażi tal-kostruzzjoni tal-binja.

## Disinni tal-binjiet
Dawn huma d-disinni ta' binjiet li ma tlestewx, mill-inqas mhux għalkollox, matul il-ħajja tal-arkitett. Id-dati jirreferu għall-perjodu meta Gaudí kien involut fid-disinn.

## Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO

Seba' binjiet, jew partijiet minnhom, ġew inklużi fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2005 bit-titlu x-*Xogħlijiet ta' Antoni Gaudí*. 

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: **il-kriterju (i)** "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem"; **il-kriterju (ii)** "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u **l-kriterju (iv)** "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".

Kollha kemm huma jinsabu fil-Provinċja ta' Barċellona:

# Parque Güell
# Palacio Güell
# Casa Mila
# Casa Vicens
# Faċċata tan-Natività u l-Kripta tas-Sagrada Familia
#: *Partijiet oħra tas-Sagrada Familia, inkluż l-Iskejjel tas-Sagrada Família, huma inklużi fiż-żona ta' lqugħ tal-ħames parti tas-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO
# Casa Batlló
# Kripta fil-Colònia Güell
#: Iż-żona ta' lqugħ tinkludi parti mill-Colònia Güell u t-Torre Salvana.

## Referenzi
Skrivan

**Skrivan** (bl-Ingliż: clerk) huwa ħaddiem li bħala l-professjoni tiegħu jwettaq kompiti ġenerali f’uffiċċju, jew ħaddiem li jwettaq kompiti simili f’ambjent tal-bejgħ bl-imnut. Ir-responsabbiltajiet tal-iskrivana ġeneralment jinkludu ż-żamma tar-rekords, l-organizzazzjoni tad-dokumenti, l-amministrazzjoni tal-postijiet ta’ servizz għall-klijenti, it-tweġib tat-telefonati, u kompiti amministrattivi oħra li spiss jaf ikunu ripetittivi.

## Storja u etimoloġija
It-terminu bl-Ingliż *clerk* joriġina mil-Latin *clericus* li jfisser “persuna tal-kleru”. Din hija il-Latinizzazzjoni ta’ *κληρικός* (*klērikos*) bil-Grieg minn kelma li tfisser “roqgħa” (fis-sena ta’ “roqgħa jew ħabel art”).

L-assoċjazzjoni tat-terminu ġiet mill-Medju Evu, fejn il-kitba kienet tiġi fdata l-iktar lill-kleru peress li l-biċċa l-kbira tan-nies komuni ma kinux jafu jaqraw. F’dan il-kuntest, it-terminu *clerk* kif ifissert “studjuż”. Anke llum stess, it-terminu jiddeżinja b’mod regfolari tipi ta’ persuna tal-kleru. It-termini b’lingwi oħra, bħal *Klerk* bl-Olandiż, fl-aħħar tas-seklu 19 saru ristretti għal saff speċifiku pjuttost baxx fil-ġerarkija amministrattiva.

## Referenzi
Jacinto Benavente

**Jacinto Benavente y Martínez** (twieled fit-12 ta’ Awwissu 1866 – miet fl-14 ta’ Lulju 1954) kien wieħed mill-aqwa drammaturgi Spanjoli tas-seklu 20. Huwa ngħata l-Premju Nobel għal-Letteratura fl-1922 “għall-mod feliċi li bih kompla t-tradizzjonijiet illustri tad-drammi Spanjoli”.

## Bijografija

Jacinto Benavente twieled f’Madrid, u kien iben tabib tat-tfal / pedjatra magħruf. Huwa biddel id-drammi f’realtà permezz tal-kritika soċjali: il-versi ħallew l-ispazju għall-proża, il-melodrammi għall-kummiedji, il-formuli għall-esperjenza, l-azzjoni impulsiva għad-djalogu u l-ħsieb. Benavente kien joqgħod attent ukoll għall-estetika u iktar ’ quddiem għall-etika.

Huwa kien monarkista liberali u kritiku tas-Soċjaliżmu. Għalhekk ma tant kien partitarju akkanit ta’ Spanja taħt Franco għalkemm kienet l-unika alternattiva vijabbli għal dak li huwa kien jikkunsidra bħala esperiment Repubblikan diżastruż tal-1931-1936. Fl-1936 isem Benavente beda jiġi assoċjat mal-assassinju tal-poeta u d-drammaturgu Spanjol Federico García Lorca. Dan seħħ meta l-gazzetti Nazzjonalisti *Estampa*, *El Correo de Andalucia,* u *Ideal* iċċirkolaw ix-xniegħa li Lorca kien inqatel bħala tpattija għall-qtil ta’ Benavente min-naħa tar-Repubblikani. Benavente miet f’Aldeaencabo de Escalona (Toledo) meta kellu 87 sena. Hu qatt ma żżewweġ. Skont bosta sorsi, huwa kien omosesswali.

## Xogħlijiet prinċipali
Jacinto Benavente kiteb 172 kitba. Fost l-iktar xogħlijiet importanti tiegħu hemm:

* *El nido ajeno* (*Il-Bejta ta’ Ħaddieħor*, 1894), kummiedja, tliet atti.
* *Gente conocida* (*Soċjetà Għolja*, 1896), xeni satiriċi tal-ħajja moderna, erba’ atti.
* *La Gobernadora* (*Il-Mara tal-Gvernatur*, 1901), kummiedja, tliet atti.
* *La noche del sábado* (*Is-Sibt Billejl*, 1903), rumanz teatrali, ħames diviżjonijiet; Imperia hija ballerina u iktar ’il quddiem prostituta li tinnamra mal-Prinċep Miguel, li jitla’ fuq it-tron ta’ Swabja.
* *Rosas de otoño* (*Ward tal-Ħarifa*, 1905), kummiedja sentimentali, tliet atti.
* *Los intereses creados* (*L-Interessi Maħluqa*, 1907), kummiedja bil-maskri bbażata fuq il-*commedia dell'arte* Taljana; l-iktar xogħol famuż u spiss irreċtat ta’ Benavente.
* *Señora ama* (*Il-Mara tal-Dar*, 1908), dramm rurali; studju psikoloġiku fil-fond ta’ mara li tgħir għar-raġel tagħha.
* *El príncipe que todo lo aprendió en los libros* (1909)
* *La malquerida (Il-Mara Mhux Maħbuba*, 1913), dramm psikoloġiku rurali, tliet atti; il-bażi għall-film tal-1921 *The Passion Flower*, tal-protagonista Norma Talmadge.
* *La ciudad alegre y confiada* (1916), kontinwazzjoni minn *Los intereses creados*.
* *Campo de armiño* (1916)
* *Lecciones de buen amor* (1924)
* *La mariposa que voló sobre el mar* (1926)
* *Pepa Doncel* (1928)
* *Vidas cruzadas* (1929)
* *Aves y pájaros* (1940)
* *La honradez de la cerradura* (1942)
* *La infanzona* (1945)
* *Titania* (1946)
* *La infanzona* (1947)
* *Abdicación* (1948)
* *Ha llegado Don Juan* (1952)
* *El alfiler en la boca* (1954)
* *Hijos, padres de sus padres* (*Ulied Subien, Missirijiet tal-Ġenituri Tagħhom*, 1954)

## Referenzi
Tekniku

**Tekniku** jew **teknixin** huwa ħaddiem professjonali fil-qasam tat-teknoloġija li jispeċjalizza f’ħila u/jew f’teknika partikolari, u li jkollu fehim relattivament prattiku tal-prinċipji teoriċi.

## Speċjalizzazzjoni
It-terminu “tekniku” jkopri bosta speċjalizzazzjonijiet differenti. Dawn jinkludu:

* Tekniku teatrali
* Tekniku tal-laboratorji tal-iskejjel
* Tekniku tal-inġinerija
* Tekniku tal-laboratorju
* Tekniku tal-elettronika
* Tekniku tal-kompjuter

## Kampanji
Fir-Renju Unit, nuqqas ta’ tekniki b’ħiliet fis-setturi tax-xjenza, tal-inġinerija u tat-teknoloġija wassal għal diversi kampanji biex iktar nies jiġu mħeġġin isiru tekniċi u biex tiġi promossa l-professjoni tat-tekniku.

## Referenzi
Evelyn Bonaci

**Evelyn Bonaci** (U.O.M.; twieldet fid-29 ta’ Novembru 1916 f’Tas-Sliema; mietet fis-16 ta’ Diċembru 2008) kienet politiku Maltija tal-Partit Laburista (PL). Apparti Agatha Barbara, hija kienet it-tieni mara li rebħet siġġu fil-Parlament wara l-indipendenza fl-1966.

## Bijografija
Evelyn Bonaci appoġġat lir-raġel tagħha Louis (magħruf ukoll bħala “Ġiġi”) f’żewġ kandidaturi li ma rnexxewx fl-1953 u fl-1955. Flimkien ma’ Agatha Barbara, hija stabbiliet id-diviżjoni tan-nisa tal-Partit Laburista fl-1961. Iktar ’il quddiem saret President tad-diviżjoni tan-nisa tal-każin tal-Partit Laburista f’Birkirkara u mbagħad saret membru tal-kumitat eżekuttiv nazzjonali. Albert Hyzler irnexxielu jikkonvinċiha titfa’ l-kandidatura tagħha fl-1966. 

F’dik l-istess sena Bonaci ġiet eletta fil-Kamra tad-Deputati, il-Parlament tar-Repubblika ta’ Malta, għall-ewwel darba għas-sitt distrett (Birkirkara) u rnexxielha tiddefendi s-siġġu tagħha għal żewġ mandati oħra fl-1971 u fl-1976. Fl-aħħar tal-1980, ftit qabel Bonaci telqet mill-Kamra tad-Deputati f’Novembru 1981, Anne Agius Ferrante (Partit Nazzjonalista - PN) saret it-tielet mara li telgħet fil-Parlament Malti. Wara dan, Bonaci baqgħet taħdem għall-partit tagħha. Evelyn Bonaci mietet fis-16 ta’ Diċembru 2008. Hija kienet meqjusa bħala membru mudell tal-partit tagħha, u kienet magħrufa għar-rispett etiku tagħha lejn l-opponenti politiċi.

## Familja
Bonaci iżżewġet lir-raġel tagħha Louis u miegħu kellha tlett ibniet u żewġ subien: Tessie, Alfred, Winnie, John u Nadia; wieħed mis-subien miet qabilha. Ħuha, Ċikku Bonaci, bejn l-1951 sal-1962 kien ħareġ għall-politika fl-ewwel u fil-ħames distretti u kien membru tal-Kabinett ta’ Duminku Mintoff bħala Ministru għall-Industrija u l-Kummerċ (1955-1956).

## Premjijiet
Fit-13 ta’ Diċembru 1995, Evelyn Bonaci ssejħet bħala l-Ewwel Uffiċjal (U.O.M.) tal-Ordni tal-Mertu Nazzjonali.

## Referenzi
Aleksandr Yakovlevich Khinchin

**Aleksandr Yakovlevich Khinchin** (bir-Russu: Алекса́ндр Я́ковлевич Хи́нчин, bil-Franċiż: *Alexandre Khintchine*; twieled fid-19 ta’ Lulju 1894 – miet fit-18 ta’ Novembru 1959) kien matematiku Sovjetiku u wieħed mill-iktar kontributuri sinifikanti tal-iskola Sovjetika tat-teorija tal-probabbiltà.

## Bijografija
Huwa twieled fil-villaġġ ta’ Kondrovo, fil-Governorat ta’ Kaluga, l-Imperu Russu. Hu u jistudja fl-Università Statali ta’ Moska, huwa sar wieħed mill-ewwel segwaċi tal-iskola famuża ta’ Luzin. Khinchin iggradwa mill-università fl-1916 u sitt snin wara sar professur full-time hemmhekk sa mewtu.

Ix-xogħlijiet bikrin ta’ Khinchin iffukaw fuq l-analiżi reali. Iktar ’il quddiem huwa applika metodi mit-teorija metrika tal-funzjonijiet għall-problemi fit-teorija tal-probabbiltà u fit-teorija tan-numri. Huwa sar wieħed mill-fundaturi tat-teorija moderna tal-probabbiltà, u skopra l-liġi tal-logaritmu iterat fl-1924, kiseb riżultati importanti fil-qasam tat-teoremi tal-limiti, ta definizzjoni ta’ proċess stazzjonarju u stabbilixxa l-pedamenti għat-teorija ta’ tali proċessi.

Khinchin għamel kontributi sinifikanti fit-teorija metrika tal-approssimazzjonijiet ta’ Djofantinu u stabbilixxa riżultat importanti għall-frazzjonijiet kontinwi reali sempliċi, filwaqt li skopra proprjetà ta’ tali numri li wasslet għal dak li issa huwa magħruf bħala l-kostanti ta’ Khinchin. Huwa ppubblika wkoll diversi xogħlijiet importanti dwar il-fiżika statistika, fejn huwa uża l-metodi tat-teorija tal-probabbiltà, u dwar it-teorija tal-informazzjoni, it-teorija tat-tqegħid fi kju, u l-analiżi matematika.

Fl-1939 Khinchin ġie elett bħala Membru Korrispondenti tal-Akkademja tax-Xjenzi tal-Unjoni Sovjetika. Huwa ngħata l-Premju Stalin fl-1941, l-Ordni ta’ Lenin, tliet Ordnijiet oħra, u medalji.

## Biblijografija

* *Sur la Loi des Grandes Nombres*, in *Comptes Rendus de l'Académie des Sciences*, Pariġi, 1929
* *Asymptotische Gesetze der Wahrscheinlichkeitsrechnung*, Berlin: Julius Springer, 1933
* *Continued Fractions*, Mineola, N.Y. : Dover Publications, 1997,  (ippubblikat l-ewwel darba f’Moska, 1935)
* *Three Pearls of Number Theory*, Mineola, NY : Dover Publications, 1998,  (ippubblikat l-ewwel darba f’Moska u f’Leningrad, 1947)
* *Mathematical Foundations of Quantum Statistics*, Mineola, N.Y. : Dover Publications, 1998,  (ippubblikat l-ewwel darba f’Moska u f’Leningrad, 1951; tradott fl-1960 minn Irwin Shapiro)
* *Mathematical Foundations of Information Theory*, Dover Publications, 1957, 

## Referenzi
Paolino Vassallo

**Paolino Vassallo** (imwieled fl-24 ta' Lulju 1856 f'Bormla - miet fl-20 ta' Jannar 1923 fil-Belt Valletta) kien kompożitur Malti.

## Ħajja u karriera
Paolino Vassallo kien iben Salvatore Vassallo u Victoria Xicluna. Fl-età ta’ 19-il sena, mar joqgħod Pariġi biex jistudja fil-Conservatoire Royal ma’ Massenet u Guiraud. L-istrument tiegħu kien il-vjolin u daqq mal-Opéra-Comique, u eventwalment anke dderieġa l-istess orkestra.

Huwa waqqaf l-istitut mużikali tiegħu fil-Belt Valletta fl-1885 u ġie maħtur il-Maestro di cappella fil-Katidral tal-Imdina fl-1902. Huwa kiteb tliet opri: *Amor Fatale*, *Frazir* u *Edith Cavell*. Huwa rrifjuta l-Grand Prix de Rome biex ikun jista' jżomm in-nazzjonalità Brittanika tiegħu, u rritorna Malta fl-1888 fejn ltaqa’ ma’ martu Marianna. Il-pjanista Bice Mizzi Vassallo kienet it-tifla tagħhom.

Fl-1905, inħatar Maestro di cappella tal-Kon-Katedral ta’ San Ġwann fil-Belt Valletta, flimkien mal-Katidral tal-Imdina. Fiż-żmien li okkupa din il-pożizzjoni huwa inforza l-applikazzjoni tal-Motu Proprio dekretat fl-1910.

*Edith Cavell* kienet melodramm fi tliet atti għal librett mill-poeta Alfonso Giglio, u ntweriet għall-ewwel darba fit-Teatru Rjal (il-Belt Valletta, Malta) fil-21 ta’ Marzu 1927, erba’ snin wara l-mewt ta’ Vassallo, u kisbet suċċess immedjat. Huwa miet fit-30 ta' Jannar 1923.

## Legat
Vassallo deher fuq bolla Maltija fl-2006. Hemm ukoll skola, Paolino Vassallo Upper Lyceum, u pjazza, il-Pjazza Paolino Vassallo (f’Bormla), imsemmija għalih. 

Fl-2007, l-Orkestra Nazzjonali ta' Malta ħarġet CD live tax-xogħlijiet ewlenin ta' Vassallo.

## Premjijiet

* 1895: Kompetizzjoni Internazzjonali Moody-Manners għall-opra *Amor Fatale* f'żewġ atti.

## Referenzi
Fritz Albert Lipmann

**Fritz Albert Lipmann** (twieled fit-12 ta' Ġunju 1899 – miet fl-24 ta' Lulju 1986) kien bijokimiku Ġermaniż-Amerikan u koskopritur fl-1945 tal-koenżima A. Għal din l-iskoperta, flimkien ma' riċerka oħra fuq il-koenżima A, huwa ngħata l-Premju Nobel għall-Fiżjoloġija u l-Mediċina fl-1953 (flimkien ma' Hans Adolf Krebs).

## Ħajja bikrija u edukazzjoni
Lipmann twieled f'Königsberg, il-Ġermanja, f'familja Lhudija. Il-ġenituri tiegħu kienu Gertrud (Lachmanski) u l-avukat Leopold Lipmann.

Lipmann studja l-mediċina fl-Università ta' Königsberg, Berlin, u Munich, u ggradwa f'Berlin fl-1924. Huwa rritorna lejn Königsberg biex jistudja l-kimika taħt il-Professur Hans Meerwein. Fl-1926 huwa ngħaqad ma' Otto Meyerhof fl-Istitut Kaiser Wilhelm għall-Bijoloġija, Berlin, għat-teżi tad-dottorat tiegħu. Imbagħad huwa segwa lil Meyerhof lejn Heidelberg fl-Istitut Kaiser Wilhelm għar-Riċerka Medika.

## Karriera
Mill-1939 'il quddiem, Lipmann għex u ħadem fl-Istati Uniti. Huwa kien Riċerkatur fid-Dipartiment tal-Bijokimika tal-Kulleġġ Mediku tal-Università ta' Cornell, f'New York mill-1939 sal-1941. Huwa ngħaqad mal-persunal tar-riċerka tal-Isptar Ġenerali ta' Massachusetts f'Boston fl-1941, l-ewwel bħala Riċerkatur fid-Dipartiment tal-Kirurġija, u mbagħad bħala mexxej tal-grupp tiegħu fil-Laboratorju tar-Riċerka Bijokimika tal-isptar. Mill-1949 sal-1957 huwa kien professur tal-kimika bijoloġika fl-Iskola Medika ta' Harvard. Mill-1957 'il quddiem, huwa għallem u wettaq ir-riċerka fl-Università Rockefeller, fil-Belt ta' New York.

Fl-1953, Lipmann irċieva l-Premju Nobel għall-Fiżjoloġika u l-Mediċina "għall-iskoperta tal-koenżima A u l-importanza tagħha għall-metaboliżmu intermedjarju" flimkien ma' Hans Adolf Krebs. Lipmann ingħata l-Medalja Nazzjonali tax-Xjenza fl-1966. Huwa pprova jidħol iktar fil-fond tal-iskoperta tiegħu billi sab varjant tal-koenżima A, magħrufa issa bħala Pantetina.

Lipmann introduċa d-deżinjazzjoni speċifika tan-nokkla orizzontali (~) biex jiġi indikat il-fosfat rikk ta' enerġija għolja fil-bijomolekuli ta' enerġija għolja bħall-ATP fis-saġġ tiegħu "Ġenerazzjoni u Użu Metaboliċi tal-Enerġija Legatriċi tal-Fosfat". Dwar ix-xogħol tiegħu huwa stqarr "li fil-qasam tal-bijosinteżi nkiseb eżempju rari ta' progress li jwassal għal simplifikazzjoni".

## Ħajja personali
Fl-1931, Lipmann iżżewweġ lil Elfreda M. Hall u flimkien kellhom iben. Lipmann miet f'New York fl-1986. Il-mara tiegħu mietet armla fl-2008 meta kellha 101 sena.

## Referenzi
Premju Nobel għall-Paċi

Il-**Premju Nobel għall-Paċi** huwa wieħed mill-ħames Premjijiet Nobel li ilu jingħata kull sena (b'xi eċċezzjonijiet) minn Marzu 1901. Dan il-premju jingħata lil dawk li "għamlu l-almu tagħhom jew l-aqwa xogħol favur il-fraternità bejn il-pajjiżi, għall-abolizzjoni jew it-trażżin ta' armati permanenti u għall-promozzjoni ta' kungressi għall-paċi".

B'differenza mill-premjijiet l-oħrajn, il-Premju Nobel għall-Paċi jingħata fin-Norveġja u mhux fl-Iżvezja: iċ-ċerimonja tal-għotja tan-Nobel issir f'Oslo minħabba li fi żmien it-tfassil tal-Premjijiet Nobel, in-Norveġja kienet magħquda mal-Iżvezja. Ir-rebbieħ tal-Premju jiġi magħżul mill-Kumitat Norveġiż tan-Nobel li huwa magħmul minn ħames persuni magħżula mill-Parlament Norveġiż.

Minħabba n-natura l-politika ta' dan il-premju, għall-ħafna mill-istorja, l-għoti ta' dan il-premju kien suġġett għal numru ta' kontroversji. L-iktar premju riċenti ngħata lill-Programm Dinji tal-Ikel fl-2020.

## Proċess ta' nominazzjoni

Kull sena, il-Kumitat Norveġiż tan-Nobel jistieden lil nies kwalifikati sabiex jissottomettu nominazzjonijiet għall-Premju Nobel għall-Paċi. L-istatuti tal-Fondazzjoni Nobel jispeċifikaw il-kategoriji ta' individwi li huma eliġibbli li jitfgħu n-nomina għal dan il-Premju. In-nominaturi huma:

* Membri ta' assemblaġġi u gvernijiet nazzjonali u membri tal-Unjoni Interparlamentari
* Membri tal-Qorti Permanenti tal-Arbitraġġ u l-Qorti Internazzjonali tal-Ġustizzja f'The Hague
* Membri tal-Institut de Droit International
* Akkademiċi fuq livell ta' professur jew professur assoċjat tal-istorja, ix-xjenzi soċjali, il-filosofija, il-liġi u t-teoloġija, retturi tal-università, diretturi tal-università (jew l-ekwivalenti tagħhom), u diretturi ta' istituti dwar ir-riċerka tal-paċi u l-affarijiet internazzjonali
* Rebbieħa preċedenti tal-Premju, inklużi membri tal-bord ta' organizzazzjonijiet li rċevew il-Premju
* Membri preżenti u passati tal-Kumitat Norveġiż tan-Nobel
* Konsulenti permanenti preċedenti tal-Istitut Norveġiż tan-Nobel

In-nominazzjonijiet huma kkunsidrati mill-Kumitat tan-Nobel f'laqgħa fejn tiġi elenkata lista ta' kandidati li għandhom jiġu riveduti. Din il-lista hi mbagħad ikkunsidrata mill-konsulenti permanentii tal-istitut tan-Nobel, li jikkonsisti mid-direttur u d-direttur tar-riċerka tal-istitut u numru żgħir ta' akkademiċi Norveġiżi b'għarfien f'oqsma relatati mal-Premju. Il-konsulenti ġeneralment ikollhom ftit xhur biex ilestu r-rapporti li mbagħad jingħataw lill-kumitat għall-għażla tar-rebbieħ. Il-kumitat ifittex isib deċiżjoni unanima li tasal lejn l-aħħar ta' Settembru jew il-bidu ta' Ottubru.

## Rebbieħa

## Referenzi

## Ħoloq esterni

* Sit uffiċjali
* Premju tal-Paċi fuq is-sit uffiċjali tal-Premju Nobel
Porfirio Barba-Jacob

**Miguel Ángel Osorio Benítez** (twieled fid-29 ta' Lulju 1883 – miet fl-14 ta' Jannar 1942), magħruf aħjar bil-psewdonimu tiegħu, **Porfirio Barba-Jacob**, kien poeta u kittieb Kolombjan.

## Bijografija
Huwa twieled f'Santa Rosa de Osos, Antioquia. Il-ġenituri tiegħu kienu Antonio María Osorio u Pastora Benítez, u trabba min-nanniet tiegħu f'Angostura. Fl-1895 huwa beda jivvjaġġa, l-ewwel fi ħdan il-Kolombja, u mbagħad mill-1907 lejn l-Amerka Ċentrali u l-Istati Uniti, qabel ma beda jgħix fil-Belt tal-Messiku mill-1930.

Għall-ħabta tal-1902 f'Bogotá, huwa stabbilixxa r-rivista letterarja *El cancionero antioqueño* (Il-ktieb tal-kanzunetti ta' Antioquia), li ġestixxa bil-psewdonimu Marín Jiménez. Ftit wara, huwa kiteb ir-rumanz *Virginia*, li qatt ma ġie ppubblikat peress li l-manuskritt oriġinali ġie kkonfiskat mis-sindku ta' Santa Rosa de Osos fuq allegazzjoni ta' immoralità.

Fl-1906 huwa mar jgħix f'Barranquilla fejn adotta l-psewdonimu Ricardo Arenales. Huwa kompla juża dan il-psewdonimu sal-1922 meta fil-Gwatemala huwa adotta psewdonimu ġdid li baqa' jużah għall-bqija ta' ħajtu: Porfirio Barba-Jacob. Għall-ħabta tal-1907, dejjem f'Barranquilla, huwa kiteb l-ewwel poeżiji tiegħu, bħal pereżempju *Árbol viejo*, *Campiña florida*, u l-iktar xogħol famuż tiegħu *Canción de la vida profunda* (Kanzunetta tal-ħajja profonda).

Matul il-vjaġġ tiegħu fl-Amerka Ċentrali, il-Messiku u l-Istati Uniti, huwa kkontribwixxa f'ħafna rivisti u ġurnali. Huwa sar ħbieb ma' Porfirio Díaz, u dan wassal biex kellu jaħrab lejn il-Gwatemala, imbagħad lejn Kuba, minħabba li ma qabilx ma' Manuel Estrada.

Fl-1918 huwa rritorna lejn il-Messiku, fejn jingħad li huwa kiteb bijografija ta' Pancho Villa. Fl-1922 huwa ġie espuls mill-pajjiż minn Álvaro Obregón u reġa' ħarab lejn il-Gwatemala, fejn reġa' ġie espuls fl-1924 minn Jorge Ubico. Barba-Jacob imbagħad mar lejn El Salvador, u wara li ġie ddeportat minn Alfonso Quiñones, ivvjaġġa lejn il-Honduras, New Orleans u Kuba. Fl-1927 huwa rritorna lejn il-Kolombja u, wara xi artikli u kontributi fil-ġurnal Kolombjan *El Espectador*, huwa telaq mill-Kolombja f'dak li mbagħad kellu jkun l-aħħar vjaġġ tiegħu.

Huwa miet fl-1942 bit-tuberkulożi fil-Belt tal-Messiku. Erba' snin wara mewtu, fil-11 ta' Jannar 1946, l-irmied tiegħu ġew mitluba mill-gvern Kolombjan u ġie rritornat fir-Rotonda de los Hombres Ilustres. Matul ħajtu, Barba-Jacob kien iddikjara apertament li kien omosesswali.

## Xogħlijiet ewlenin

* Poemas intemporales

## Referenzi

## Ħoloq esterni
Turu Colombo

**Arturo Colombo** (2 Awwissu 1905 – 17 Frar 1978) magħruf aħjar bħala **Turu Colombo** kien tabib, politiku, u missjunarju. 

Ħadem bħala Segretarju Propaganda tal-Partit Laburista u fl-1945 kien elett fil-Kunsill tal-Gvern. Kien editur tal-ġurnal Laburista *The Dawn*. 

Fl-1947, inħatar Ministru tal-Finanzi, Dwana u Portijiet fl-ewwel gvern Laburista. Huwa ħadem biex daħlet il-Pensjoni għax-Xjuħ, togħla l-Paga Minima, tidħol l-Income Tax u jingħata sussidju lill-familji fejn kien hemm il-mard tat-tuberkolożi. 

Wara l-isplit tal-Partit Laburista, huwa ħareġ mal-Partit ta' Boffa fl-1950 u tela', iżda ftit wara rriżenja mill-Parlament u daħal Franġiskan Kapuċċin u kien ordnat saċerdot fl-1953 fil-Katidral ta' Milan mill-Kardinal Schuster. Fl-1955, mar l-Awstralja fejn organizza l-komunità Maltija ta' Sydney. Għamel żmien missjunarju fl-Etijopja u l-Indja. 

Fis-sebgħinijiet, ħa d-dispensa u ġie lura Malta u reġa' pprova jidħol fix-xena politika imma ma kellux suċċess. 

Dr. Colombo miet fis-17 ta' Frar 1978. 

Hemm triq misraħ imsemmi għalih fil-Ġżira.
Dexter Walters

**Dexter Walters** (twieled fl-4 ta' Diċembru 1998) huwa plejer tal-futbol Ingliż li attwalment jilgħab ma' Tamworth.

## Ħoloq esterni
*
Dan Creaney

**Daniel James Creaney** (twieled fis-27 ta' Lulju 1994) huwa futboler Ingliż li jilgħab mal-klabb ta National League North ta ' Tamworth, fejn jilgħab bħala attakkant.

## Ħoloq esterni
*
Bilal Yafai

**Bilal Saleh Yafai** (twieled fis-26 ta' Awwissu 1996) hu plejer tal-futbol Ingliż li attwalment jilgħab ma' Tala'ea El Gaish.

## Ħoloq esterni
*
Chris Cox

**Christopher Paul Cox** (twieled fl-20 ta' Settembru 1992) huwa plejer tal-futbol Ingliż li attwalment jilgħab ma' Tamworth.
Orrin Pendley

**Orrin Pendley** (twieled fid-9 ta' Diċembru 1999) huwa plejer tal-futbol Ingliż li attwalment jilgħab ma' Tamworth.
Jordaan Brown

**Jordaan Kyle Brown** (twieled fit-13 ta' Marzu 1992) huwa futboler Ingliż li jilgħab mal-klabb ta National League North ta ' Rushall Olympic, fejn jilgħab bħala difensur.

## Ħoloq esterni
*
Andrew Danylyszyn

**Andrew Danylyszyn** huwa eks-plejer tal-futbol u kowċ Ingliż. Bħalissa huwa jikkowċja lit-tim Basford United.
Eddie Holman

**Edward** "**Eddie**" **Holman** (twieled f'Norfolk, Virginia, Stati Uniti tal-Amerka, fit-3 ta' Ġunju 1946) huwa kantant u mużiċista Amerikan.

## Diskografija
* *I Love You* (1970)
* *A Night to Remember* (1977)
* *United* (1985)
* *Love Story* (2007)

**Kompilazzjonijiet**:

* *Eddie Holman And The Larks - Eddie's My Name* (1993)
* *This Can't Be True* (2000)
* *Hey There Lonely Girl* (2014)
* *Eddie Holman And The Larks – Sweet Memories* (1989)

## Referenzi
Saginaw Grant

**Saginaw Morgan Grant** (Oklahoma, Stati Uniti tal-Amerika, 20 ta' Lulju, 1936 – Hollywood, 27 ta' Lulju 2021) kien attur Amerikan.

## Referenzi

## Ħoloq esterni
Eva Ahnert-Rohlfs

**Eva Ahnert-Rohlfs** (twieldet fil-11 ta' Awwissu 1912 – mietet fid-9  ta' Marzu 1954) kienet astronoma Ġermaniża. Hija għamlet osservazzjonijiet ewlenin ta' stilel varjabbli.

## Bijografija
Eva Ahner-Rohlfs twieldet f'Coburg (id-Dukat Saxe-Coburg-Gotha). Hija studjat f'Würzburg, fi Munich u f'Kiel mill-1931 sal-1933. Wara disa' snin fejn irtirat fil-ħajja tal-familja, hija studjat mill-1942 sal-aħħar tat-Tieni Gwerra Dinjija fl-Università ta' Göttingen. Mill-1945, hija ħadmet mill-qrib mal-professur Cuno Hoffmeister bħala assistent astronoma fl-Osservatorju ta' Sonneberg. Fl-1951 hija kisbet dottorat fl-astrofiżi fl-Università ta' Jena. Fl-Osservatorju ta' Sonneberg, Eva Rohlfs iltaqgħet mal-astronomu Paul Oswald Ahnert u huma żżewġu fl-1952.

Eva Ahnert-Rohlfs mietet f'Sonneberg meta kellha 41 sena.

## Biblijografija
* *"Strahlungsdruck, Poynting-Robertson-Effekt und interstellare Materie."* Mitteilung der Sternwarte Sonneberg 43 (1953)
* *"Vorläufige Mitteilung über Versuche zum Nachweis von Meteoritischem Staub."* Mitteilung der Sternwarte Sonneberg 45 (1954)
* *"Zur Struktur der Entstehung des Perseidenstroms."* Veröffentlichung der Sternwarte Sonneberg (parti 2, p. 5-38) (1956)

## Obitwarji
* AN **281** (1954) 284 (sentenza waħda)
* Cuno Hoffmeister: *"Eva Ahnert-Rohlfs"* (*Die Sterne*, il-ħarġa 5/6, 1954, p. 103-105)

## Referenzi

## Ħoloq esterni
Palazz ta' Bettina

Il-**Palazz ta' Bettina**, magħruf ukoll bħala l-**Palazz Dorrell** (bil-Franċiż: Palais d'Aurel), huwa palazz bi stil ta' Palladio tas-seklu 17 fir-raħal tal-Gudja. Fil-ġnien tiegħu hemm torri msejjaħ it-Torri ta' Xlejli li meta nbena l-palazz ġie mdawwar b'ħajt madwaru.

## Storja
Il-Palazz ta' Bettina nbena fi żmien l-Ordni ta' San Ġwann mill-Konti Ignatius Francesco Moscati Falsoni Navarra bħala dar għal familtu fl-1670. Fl-1760 il-palazz inxtara minn Pietro Paolo Falzon d'Aurelle (bl-Ingliż: Dorell) li ta wieħed mill-ismijiet tal-palazz. L-isem li ngħata min-nies tal-madwar, "Il-Palazz ta' Bettina", ingħata minħabba li wara Falzon d'Aurelle, wirtet il-palazz bintu, il-Markiża Elisabetta Testaferrata Dorell (imlaqqma Bettina).

Il-Palazz serva ta' kwartieri taħt il-forzi Brittaniċi, taħt il-Ġeneral Graham fi żmien l-imblokk tal-Franċiżi (1798-1800).

Minn ġewwa, is-saqaf tal-palazz mimli b'affreski mpittra minn Antonio Grech (1758-1819), magħruf bħala "Naici" (Antonaci).

Kien l-aħħar binja li ntużat mill-Brittaniċi, qabel ma kellhom jitilqu minn Malta f'Jum il-Ħelsien fl-1979.

Mis-seklu dsatax 'l hawn, il-post infetaħ għall-pubbliku b'mod limitat, b'permess speċjali mill-patrun Lorenzo Galea.

## Ġonna
It-Torri ta' Xlejli u kappella jinsabu ġewwa l-ġonna privati tal-proprjetà, imdawra bil-ħitan. Fil-ġnien għad hemm ċimiterju żgħir fejn indifnu xi Brittaniċi tal-armata li mietu meta Malta kienet taħt il-Franċiżi. Il-ġnien huwa tassew kbir meta mqabbel mad-daqs ta' ġonna oħra lokali u għandhom stil Franċiż.

## Żminijiet moderni
Illum il-palazz huwa residenza privata u mhuwiex miftuħ il-ħin kollu għall-pubbliku.

Il-palazz huwa skedat bħala proprjetà skedata tal-ewwel grad mill-Awtorità ta' Malta dwar l-Ambjent u l-Ippjanar (MEPA) u huwa elenkat fl-Inventarju Nazzjonali tal-Proprjetajiet Kulturali tal-Gżejjer Maltin.

## Residenzi oħra ta' Dorell
Il-familja aristokratika Franċiża d'Aurelle kellha proprjetajiet notevoli oħra f'Malta. Il-palazz ma għandux jiġi konfuż la mal-Palazz ta' Bettina fil-Birgu, u lanqas ma' Casa Dorell fil-Belt Valletta; li t-tnejn li huma kienu proprjetajiet tal-familja fl-imgħoddi.

## Referenzi
Ed Asner

**Eddie Asner** (Kansas City, Missouri, Stati Uniti tal-Amerika, 15 ta' Novembru, 1929) kien attur Amerikan.