Swar tal-Kottonera

**Is-Swar tal-Kottonera** (*bl-Ingliż:* Cottonera Lines) magħrufa wkoll bħala **Is-Swar ta' Valperga** huma linja ta' fortifikazzjoni f'Bormla u l-Birgu, Malta. Dawn inbnew fis-sekli 17 u 18 fuq art ogħla u aktar 'il barra mil-linja ta' fortifikazzjonijiet preċedenti, magħrufa bħala s-sur ta' Santa Margherita jew Firenzuola, li jdawru Bormla.

## Storja
Fl-1638, il-bini tas-swar ta’ Santa Margerita beda madwar Bormla iżda x-xogħlijiet waqfu ftit wara minħabba nuqqas ta’ fondi, u baqgħu fi stat mhux lest.

Fl-1669, il-biża’ ta’ attakk Ottoman żdied wara l-waqgħa ta’ Candia, u belt ġdida, iċ-Civitas Cotonera, imsemmija għall-Gran Mastru renjanti, Nicolas Cotoner, ġiet iddisinjata mill-inġinier Taljan Antonio Maurizio Valperga, li mmodifika wkoll is-Swar tal-Furjana u xi fortifikazzjonijiet oħra tal-Port il-Kbir. Iċ-Civitas Cotonera kienet maħsuba biex toffri kenn lill-40,000 abitant tal-gżira u lill-annimali tagħhom waqt assedju.

Iċ-Civitas Cotonera kienet imsejħa “l-aktar xogħol ta’ fortifikazzjoni ambizzjuż li qatt sar mill-Kavallieri ta’ San Ġwann f’Malta.”

Il-bini taċ-Civita Cotonera u l-konverżjoni tal-fortifikazzjonijiet preċedenti fil-kastell ta' Santa Margherita, bdew fl-1670 iżda wara li faqqgħet il-pesta, li għenet biss biex titqiegħed aktar pressjoni fuq il-fondi tal-Ordni li kienu diġà baxxi, ix-xogħol twaqqaf. Fl-1680 miet il-Gran Mastru Nicolas Coroner u l-proġett tiegħu twaqqaf.

Sa dan iż-żmien, iċ-ċnut tas-swar kien fil-biċċa l-kbira lesti u partijiet mill-foss kienu ġew skavati, iżda partijiet kruċjali oħra bħal kavallieri, ravelini, il-żurżieqa u l--mogħdija kienu għadhom ma nbnewx.

Fil-bidu tas-seklu 18, saru xi sforzi biex jitlestew il-fortifikazzjonijiet tal-Kottonera. Kuntrarju għall-pjan tal-Gran Mastru Cotoner għal kastell fiċ-ċentru tal-belt il-ġdida, Santa Margherita tkompliet bħala linja ta’ fortifikazzjonijiet forma ta' sur.

Matul l-imblokk Franċiż tal-1798–1800, is-swar tal-Kottonera kienu maqbuda mill-Franċiżi. Ir-ribelli Maltin li kienu qamu kontrihom ħaffru gandott madwar il-Kottonera u s-swar l-oħra fiż-żona tal-port. Fil-viċinanzi nbnew ukoll numru ta’ batteriji u postijiet ta’ għassa, bħall- Batterija tal-Borg f'Ħal Tarxien u r-Ridott tal-Mitħna f'Ħaż-Żabbar. Intant, il-Franċiżi bbumbardjaw lill-Maltin f’Ħaż-Żabbar.

L-Ingliżi mmodifikaw iċ-Civitas Cotonera mhux kompluta fis-seklu 19 bil-bini tar-Sur ta’ San Klement, li għaqqad il-Cotonera mal-fortifikazzjonijiet ta’ Santa Margherita. Bħala parti minn dan il-proġett l-Ingliżi bnew ukoll il-Forti Verdala fl-istess sit li l-Granmastru Nicolas Cotoner kellu l-ħsieb li jibni l-kastell tiegħu. Fis-snin sebgħin tas-seklu dsatax twaqqgħu s-Swar ta’ Valperga u l-Putiera ta’ San Pawl, il-Bieb ta’ San Pawl u knisja ddedikata lil San Franġisk De Paule biex jagħmlu post għat-triq il-ġdida u l-mina ta’ Għajn Dwieli, li kienet tifforma parti minn estensjoni tat-tarzna navali ta' Malta.

Is-swar ġew inklużi fil-Lista tal-Antikitajiet tal-1925.

Oriġinarjament il-Kottonera kienet belt bejn il-linji tal-Kottonera u s-swar ta' Santa Margerita. Meta l-kavallieri ġew Malta u bdew jippjanaw proġetti, il-Kottonera u t-tlett ibliet kienu biċċa art kbira bl-isem ta’ Birmula. Kienet kbira biżżejjed biex tinqsam fi tliet bliet u parti jisimha Civitas Cotonera. Oriġinarjament din ma kienetx  parti minn Bormla jew mill-Birgu.

## Tqassim
Is-Swar tal-Kottonera jikkonsistu f'dawn il-bastjuni u l-ħitan purtiera li ġejjin (li jmorru f'dawran lemin mix-Xatt tal-Kalkara Creek għax-Xatt tal-Franċiżi):

* Demi-Bastjun ta' San Lawrez – demi-bastjun b’żewġ saffi li jgħaqqad is-Swar tal-Kottonera mal-art ta' quddiem is-Swar tal-Birgu. Il-parti t'isfel ġarbet ħsarat fit-Tieni Gwerra Dinjija, u l-parti ta' fuq issa fiha skola.
* Purtiera ta'  San Salvatur – ħajt bejn id-Demi-Bastjun ta' San Lawrenz u Bastjun tas-Salvatur. Fiha Bieb San Salvatore u żewġ fetħiet moderni.

* Bastjun ta’ San Salvatore – bastjun pentagonali mnaqqas bil- Forti San Salvatore, li nbena fl-1724.  
* Purtiera ta’ San Lwiġi – ħajt bejn is-Swar San Salvatore u San Lwiġi. Il-ħajt fih il-Bieb ta’ San Lwiġi li huwa mblukkat.  
* Bastjun ta’ San Lwiġi – bastjun pentagonali li fih post tat-Tieni Gwerra Dinjija ta’ mitralla, ċimiterju tas-seklu 19 u ġnien privat. 
* Purtiera ta’ San Ġakbu – ħajt bejn is-Swar ta’ San Lwiġi u San Ġakbu. Fih il-Bieb ta’ San Ġakbu li huwa mblukkat.  
* Bastjun ta’ San Ġakbu – bastjun pentagonali, li fih maħżental-porvli li wara nbidel f’kappella. Issa tifforma parti mill-grounds ta' St. Edward's College. 

* Il-purtiera ta’ Notre Dame – ħajt bejn is-Swar ta’ San Ġakbu u ta’ Notre Dame. Fih Bieb is-Sultan (il-bieb prinċipali tal-swar) u żewġ fetħiet moderni. Oriġinarjament kien protett minn foss u tenaille, iżda dawn m'għadhomx jeżistu.
* Notre Dame Bastion – bastjun pentagonali, li fih ridott tas-seklu 19.
* ħajt bla isem bejn Notre Dame u s-Swar ta’ San Klement. Kien mibdul ħafna fis-seklu 19 meta ġie inkorporat fil-foss ta' San Klement, li jgħaqqad is-Swar tal-Kottonera mas-Swar ta' l- Santa Margerita. Il-ħajt huwa protett b'tenaille. 
* Is-Swar ta’ San Klement – bastjun pentagonali li nbidel ħafna fis-seklu 19 meta ġie inkorporat fil-foss ta’ San Klement. Fiha demi-bastijun u foss, maħżen tal-porvli u batterija ta’ kontra l-ajruplani taż-żmien tat-Tieni Gwerra Dinjija bi stazzjon ta’ kontroll u erba’ pedestalli tal-konkos. 
* Purtiera ta’ San Klement – ħajt bejn is-Swar ta' San Klement u San Nikola. Fih l-Bieb ta’ San Klement li huwa mblukkat. 
* Bastjun ta' San Nikola – bastjun pentagonali li fih batterija u blokka tal-kwartieri. 
* Purtiera ta’ San Nikola, magħrufa wkoll bħala l-ħajt tal- Polverista – ħajt bejn is-Swar San Nikola u San Ġwann. Fiha fetħa moderna b'arkata.
* Bastjun ta' San Ġwann – bastjun pentagonali li fih batterija  u gunpost tat-Tieni Gwerra Dinjija għal machine gun. Il-qasam tad-djar tal-gvern inbna fil-pjazza tagħha fl-1960ijiet.
* Purtiera ta’ San Ġwann – ħajt  bejn is-Swar ta' San Ġwann u San Pawl. Fih il-Bieb ta’ San Ġwann li huwa mblukkat.
* Bastjun ta’ San Pawl – bastjun pentagonali. Fis-seklu 19, kien marbut mas-Swar ta' Kordin. Mina li tippermetti aċċess għat-Tliet Ibliet permezz tal-vetturi taqtgħet fil-bażi tas-swar fis-seklu 20.
* Purtiera ta’ San Pawl – ħajt bejn is-Swar ta’ San Pawl u Valperga. Fih Bieb San Pawl, magħruf ukoll bħala *Porta Haynduieli*. Il-purtiera u l-grada ġew imwaqqgħin fis-snin 70 biex jagħmlu l-post għall-estensjoni tat-tarzna.
* Bastjun ta' Valperga – demi-bastjun kbir li twaqqa’ fis-snin 70 biex jagħmel spazju għall-estensjoni tat-tarzna.

Illum, id-Demi-Bastjun ta' San Lawrenz sal-ħajt ta' Notre Dame jaqgħu fil-limiti tal-Birgu, filwaqt li minn Notre Dame sas-Swar ta' San Pawl jaqgħu fil-limiti ta' Bormla.

## Referenzi

## Ħoloq esterni
* Inventarju Nazzjonali tal-Proprjetà Kulturali tal-Gżejjer Maltin