Hebron

**Hebron** (bl-Għarbi: الخليل *al-Khalīl* jew خَلِيل الرَّحْمَن *Khalīl al-Raḥmān*; bl-Ebrajk: חֶבְרוֹן *Ḥevrōn*) hija belt Palestinjana fin-Nofsinhar tax-Xatt tal-Punent, 30 kilometru (19-il mil) fin-Nofsinhar ta' Ġerusalemm. Tinsab fil-Muntanji tal-Ġudea, 930 metru (3,050 pied) 'il fuq mil-livell tal-baħar. Hija t-tieni l-ikbar belt fix-Xatt tal-Punent (wara l-Lvant ta' Ġerusalemm), u t-tielet l-ikbar fit-territorji Palestinjani (wara l-Lvant ta' Ġerusalemm u Gaza). Fl-2017 kellha popolazzjoni ta' 201,063 Palestinjan, u 700 Lhudi kienu kkonċentrati fil-periferiji taċ-ċentru storiku tagħha. Tinkludi l-Għar tal-Patriarki, li t-tradizzjonijiet Lhud, Kristjani u Iżlamiċi, kollha jiddeżinjawh bħala post tad-dfin ta' tliet koppji patriarkali/matriarkali ewlenin. Il-belt spiss titqies bħala waħda mill-erba' bliet imqaddsa fil-Ġudaiżmu kif ukoll fl-Iżlam.

Hebron titqies bħala waħda mill-eqdem bliet fil-Lvant. Skont il-Bibbja, Abram insedja Hebron u xtara l-Għar tal-Patriarki bħala post tad-dfin għal martu Sara. Skont it-tradizzjoni Bibblika, il-patriarki Abram, Iżakk u Ġakobb, flimkien ma' marthom Sara, Rebekka u Lea, indifnu fl-għar. Hebron hija rikonoxxuta wkoll fil-Bibbja bħala l-post fejn David sar ir-re ta' Iżrael. Wara l-perjodu ta' okkupazzjoni tal-Babiloniżi, l-Edomiti insedjaw Hebron. Matul is-seklu 1 Q.K., Erodi l-Kbir bena l-ħajt li għadu jeżisti madwar l-Għar tal-Patriarki, u li iktar 'il quddiem sar knisja, u mbagħad moskea. Bl-eċċezzjoni ta' perjodu qasir ta' kontroll mill-ġellieda tal-Kruċjati, diversi dinastiji Musulmani suċċessivi ħadu l-kontroll ta' Hebron mis-seklu 6 W.K. sax-xoljiment tal-Imperu Ottoman wara l-Ewwel Gwerra Dinjija, meta l-belt saret parti mill-Palestina taħt il-Mandat Brittaniku. Fl-1929 seħħ massakru u flimkien ma' rewwixta tal-Għarab fl-1936-1939, il-komunità Lhudija bdiet temigra minn Hebron. Il-Gwerra tal-1948 bejn l-Għarab u Iżrael wasslet biex ix-Xatt tal-Punent kollu, inkluż Hebron, ġie okkupat u anness mill-Ġordan, u mill-Gwerra ta' Sitt Ijiem tal-1967, il-belt sfat taħt l-okkupazzjoni militari ta' Iżrael. Wara l-okkupazzjoni ta' Iżrael, il-preżenza tal-Lhud ġiet stabbilita mill-ġdid fil-belt. Mill-Protokoll ta' Hebron tal-1997, il-biċċa l-kbira ta' Hebron ġiet iggvernata mill-Awtorità Nazzjonali Palestinjana.

Il-belt spiss tiġi deskritta bħala "mikrokożmu" tal-kunflitt bejn Iżrael u l-Palestina u l-okkupazzjoni ta' Iżrael fix-Xatt tal-Punent. Il-Protokoll ta' Hebron tal-1997 qasam il-belt f'żewġ setturi: H1, ikkontrollat mill-Awtorità Nazzjonali Palestinjana, u H2, b'madwar 20 % tal-belt u 35,000 Palestinjan, taħt l-amministrazzjoni militari ta' Iżrael. L-arranġamenti tas-sigurtà u l-permessi għall-ivvjaġġar kollha għar-residenti lokali jiġu kkoordinati bejn l-Awtorità Nazzjonali Palestinjana u Iżrael permezz tal-amministrazzjoni militari ta' Iżrael fix-Xatt tal-Punent (COGAT). L-insedjaturi Lhud għandhom il-korp muniċipali ta' governanza tagħhom stess, il-Kumitat tal-Komunità Lhudija ta' Hebron.

Illum il-ġurnata, Hebron hija l-belt kapitali tal-Governorat ta' Hebron, l-ikbar governorat tal-Palestina, b'popolazzjoni li huwa stmat li kienet ta' madwar 782,227 ruħ fl-2021. Hija ċentru ewlieni tal-kummerċ tax-Xatt tal-Punent, u bejn wieħed u ieħor tiġġenera terz tal-prodott domestiku gross tal-inħawi, l-iktar bis-saħħa tal-bejgħ tal-ġebla tal-ġir mill-barrieri tagħha. Hija magħrufa lokalment għall-għeneb, għat-tin, għall-ġebla tal-ġir, għall-produtturi tal-fuħħar u għall-fabbriki tal-infiħ tal-ħġieġ. Iċ-ċentru storiku ta' Hebron fih bosta toroq dojoq u jserrpu, djar tal-ġebel bil-bjut ċatti, u swieq antiki. Il-belt tospita l-Università ta' Hebron u l-Università Politeknika tal-Palestina.

## [[Etimoloġija]]
L-isem "Hebron" milli jidher imur lura għal żewġ lingwi Semitiċi tal-Majjistral, bl-għerq *ḥbr*, b'riflessi fl-Ebrajk u fl-Amorit, b'sens bażiku ta' "għaqda" u b'firxa ta' tifsiriet li jvarjaw minn "kollega" għal "ħabib". X'aktarx li s-sens oriġinali tal-isem proprju *Hebron*, kien ta' "alleanza".

It-terminu Għarbi oriġina mill-epitet tal-Koran għal Abram, *Khalil al-Rahman* (إبراهيم خليل الرحمن) jiġifieri "Maħbub ta' Dawk li Juru l-Ħniena" jew "Ħabib ta' Alla". B'hekk it-terminu Għarbi *Al-Khalil* huwa tradizzjoni preċiża tat-toponimu tal-qedem bl-Ebrajk *Ḥebron*, bit-tifsira ta' *ḥaḇer* (ħabib).

## Storja

### Żmien il-Bronż
L-iskavi arkeoloġiċi joħorġu fid-dieher traċċi ta' fortifikazzjonijiet b'saħħithom li jmorru lura għal Żmien il-Bronż Bikri, u jkopru xi 24-30 dunam iċċentrati madwar Tel Rumeida. Il-belt iffjorixxiet fis-sekli 17-18 Q.K. qabel ma nqerdet min-nirien, u ġiet insedjata mill-ġdid fi Żmien il-Bronż Nofsani. Hebron tal-qedem oriġinarjament kienet belt irjali tal-Kananiti. It-tradizzjoni ta' Abram tassoċja l-belt mal-Ittiti. Jingħad li Hebron jaf kienet il-belt kapitali ta' Shuwardata ta' Gath, kontemporanju Indo-Ewropew tar-reġġent ta' Ġerusalemm, Abdi-Ḫeba, għalkemm l-għoljiet ta' Hebron kienu kważi bla insedjamenti fi Żmien il-Bronż Aħħari. It-tradizzjonijiet ta' Abram assoċjati ma' Hebron huma nomadiċi. Dan jaf jirrefletti wkoll elemen Kenit, peress li l-Keniti nomadiċi jingħad li okkupaw il-belt għal żmien twil, u *Heber* huwa l-isem ta' klan Kenit. Fin-narrativa tal-konkwista Ebrajka iktar 'il quddiem, Hebron kienet wieħed minn żewġ ċentri taħt il-kontroll tal-Kananiti. Dawn kienu mmexxija mit-tliet subien ta' Anak (*b<sup>e</sup>nê/y<sup>e</sup>lîdê hāʿănaq*) jew jaf jirreflettu xi migrazzjoni tal-Keniti u tal-Kenizziti minn Negev sa Hebron, peress li t-termini marbuta mal-Kenizziti jidher li huma qrib il-lingwa tal-Urri. Dan jissuġġerixxi li wara l-leġġenda ta' Anak hemm xi popolazzjoni bikrija tal-Urri. Fit-tradizzjoni Bibblika dawn huma rrappreżentati bħala dixxendenti tan-Nefilim. Il-Ktieb tal-Ġenesi jsemmi li qabel il-belt kienet imsejħa **Kirjath-arba**, jew "belt tal-erbgħa", x'aktarx b'referenza għall-erba' koppji li ndifnu hemmhekk, jew għall-erba' tribujiet, kwartieri jew għoljiet, jew għal insedjament konfederat ta' erba' familji.

Il-ġrajja ta' Abram li xtara l-Għar tal-Patriarki mill-Ittiti tikkostitwixxi element ewlieni tar-rabta Lhudija mal-art tal-belt bħala l-ewwel art ta' Iżrael ferm qabel il-konkwista taħt Ġoxwa. Hawnhekk, skont il-Bibbja, Abram insedja l-art u għamel l-ewwel patt tiegħu, alleanza ma' żewġ klans Amoriti lokali li saru l-*ba'alei brit* jew l-elementi ewlenin tal-patt.

### Żmien il-[[Ħadid]]

Hebron tal-Iżraeliti kienet iċċentrata fis-sit li issa huwa magħruf bħala Tel Rumeida, filwaqt li ċ-ċentru ritwali tagħha kien jinsab f'Elonei Mamre.

#### Ġrajja skont il-Bibbja bl-Ebrajk
Il-belt jingħad li ttieħdet mill-Kananiti jew minn Ġoxwa, li jingħad li qatel l-abitanti preċedenti kollha tagħha, u "qered kull ħaġa ħajja, kif kien ikkmandah Alla ta' Iżrael", jew mit-Tribù tal-Ġudea kollha, jew speċifikament minn Caleb mill-Ġudea. Il-belt stess, b'xi mergħat kontigwi, imbagħad jingħad li ngħatat lil-Leviti tal-klan ta' Kohat, filwaqt li l-għelieqi tal-belt, flimkien mal-villaġġi tal-madwar ġew assenjati lil Caleb (Ġoxwa 21:3-12; 1 Kronaki 6:54-56), li keċċa lit-tliet ġganti, Sheshai, Ahiman u Talmai, li kienu jmexxu l-belt. Iktar 'il quddiem, skont il-ġrajja Bibblika, ir-Re David jissejjaħ minn Alla biex jagħmel rilokazzjoni lejn Hebron u jirrenja minn hemmhekk għal xi seba' snin (2 Samwel 2:1-3). Hemmhekk l-anzjani ta' Iżrael jiġu għandu sabiex jagħmlu patt quddiem Elohim u għamluh ir-Re ta' Iżrael. Mill-ġdid f'Hebron, Absalom jiddikjara lilu nnifsu re u mbagħad iqajjem rewwixta kontra missieru David (2 Samwel 15:7-10). Il-belt saret wieħed miċ-ċentri prinċipali tat-Tribù tal-Ġudea u ġiet ikklassifikata bħala waħda mis-sitt Bliet ta' Refuġju tradizzjonali.

#### [[Arkeoloġija]]
Bħalma ntwera bl-iskoperta f'Lachish, it-tieni l-iżjed belt importanti fir-Renju tal-Ġudea wara Ġerusalemm, ta' siġilli bil-kitba *lmlk Hebron* (lir-re ta' Hebron), Hebron baqgħet tikkostitwixxi ċentru ekonomiku lokali importanti, minħabba l-pożizzjoni strateġika tagħha f'salib it-toroq bejn il-Baħar Mejjet lejn il-Lvant, Ġerusalemm lejn it-Tramuntana, in-Negev u l-Eġittu lejn in-Nofsinhar, u x-Shepelah u l-pjanura kostali lejn il-Punent. Peress li kienet punt importanti tul ir-rotot kummerċjali, il-belt baqgħet tiddependi amministrattivament u politikament fuq Ġerusalemm għal dan il-perjodu.

### Antikità Klassika
Wara l-qerda tal-Ewwel Tempju, il-biċċa l-kbira tal-abitanti Lhud ta' Hebron ġew eżiljati, u skont il-ħsieb konvenzjonali, xi riċerkaturi sabu traċċi tal-preżenza tal-Edomiti wara s-sekli 5-4 Q.K., meta l-inħawi saru provinċja Akemenida, u fid-dawl tal-konkwista ta' Alessandru Manju, Hebron matul il-perjodu Ellenistiku kollu kienet taħt l-influwenza ta' Idumea (kif kienet imsejħa ż-żona l-ġdida abitata mill-Edomiti matul il-perjodi tal-Persjani, Ellenistiċi u tar-Rumani), kif ġie attesta minn kitbiet ta' dak il-perjodu b'ismijiet flimkien mal-alla Qōs tal-Edomiti. Milli jidher il-Lhud ukoll għexu hemmhekk wara r-ritorn mill-eżilju ta' taħt il-Babiloniżi (Neħemija 11:25). Matul ir-rewwixta tal-Makkabej, Hebron ingħatat in-nar u r-rikkezzi tagħha nsterqu mill-Makkabej tal-Ġudea li ġġieldu kontra l-Edomiti fil-167 Q.K. Madankollu, milli jidher il-belt irreżistiet għal żmien twil id-dominanza Asmonjana, u tabilħaqq sal-Ewwel Gwerra bejn il-Lhud u r-Rumani kienet għadha meqjusa Idumeana.

Il-belt attwali ta' Hebron ġiet insedjata fil-wied iktar 'l isfel minn Tel Rumeida mhux iktar tard minn Żmien ir-Rumani.

Erodi l-Kbir, re tal-Ġudea, bena l-ħajt li għadu jeżisti madwar l-Għar tal-Patriarki. Matul l-Ewwel Gwerra bejn ir-Rumani u l-Lhud, Hebron inħatfet u r-rikkezzi tagħha nsterqu minn Simon Bar Giora, mexxej taż-Żeloti, mingħajr l-ebda tixrid ta' demm. Ir-"raħal żgħir" iktar 'il quddiem ġie meqrud għalkollox mill-uffiċjal ta' Vespasjanu Sextus Vettulenus Cerialis. Josephus kiteb li "qatel li kull min sab hemmhekk, żgħar u kbar, u ta n-nar lir-raħal". Wara t-trażżin tar-rewwixta ta' Bar Kokhba fil-135 W.K., bosta priġunieri Lhud inbigħu bħala skjavi fis-suq tal-iskjavi ta' Terebinth f'Hebron.

Il-belt kienet parti mill-Imperu Biżantin fil-provinċja ta' *Palaestina Prima* fid-Djoċesi tal-Lvant. L-Imperatur Biżantin Ġustinjanu I bena knisja Kristjana fuq l-Għar ta' Machpelah fis-seklu 6 W.K., li iktar 'il quddiem inqerdet mill-ġeneral Sassanid Shahrbaraz fis-614 meta l-armati ta' Khosrau II assedjaw u ħatfu lil Ġerusalemm. Il-Lhud ma setgħux jirresjedu f'Hebron taħt it-tmexxija Biżantina. Madankollu, is-santwarju ħelisha ħafif taħt il-Persjani, f'diżgwid mal-Lhud, li kienu bosta fost l-armata Sassanida.

### Ħakma Musulmana u Kaliffat ta' Rashidun
Hebron kienet waħda mill-aħħar bliet tal-Palestina li ċediet għall-invażjoni Iżlamika fis-seklu 7, li x'aktarx li hija r-raġuni għalfejn Hebron ma tissemmiex fit-tradizzjonijiet tal-konkwista Għarbija. Meta ġie stabbilit il-Kaliffat ta' Rashidun f'Hebron fis-638, il-Musulmani kkonvertew il-knisja Biżantina fis-sit tal-qabar ta' Abram f'moskea. Il-belt saret waqfa importanti għall-karovani tul ir-rotta kummerċjali mill-Eġittu, kif ukoll għall-pellegrini tal-*hajj* annwali minn Damasku. Wara l-waqgħa tal-belt, il-ħakkiem ta' Ġerusalemm, il-Kaliff Omar ibn al-Khattab ħalla l-Lhud jirritornaw u jibnu sinagoga żgħira fi ħdan il-kwartier ta' Erodi.

### Żmien l-Umajjad
L-isqof Kattoliku Arculf, li żar l-Art Imqaddsa matul Żmien l-Umajjad, iddeskriva l-belt bħala mhux iffortifikata u fqira. Fil-kitbiet tiegħu huwa semma wkoll karovani ta' iġmla jittrasportaw il-ħatab minn Hebron sa Ġerusalemm, li jimplika li kien hemm il-preżenza ta' nomadi Għarab fir-reġjun dak iż-żmien. Il-kummerċ żdied ġmielu, b'mod partikolari mal-Bedwini fin-Negev (*al-Naqab*) u mal-popolazzjoni lejn il-Lvant tal-Baħar Mejjet (*Baḥr Lūṭ*). Skont Anton Kisa, il-Lhud minn Hebron (u minn Tyre) stabbilew l-industrija tal-ħġieġ ta' Venezja fis-seklu 9.

### Żmien il-Fatimidi u s-Seljuk
Il-belt ma kinitx meqjusa bħala sinifikanti għall-Iżlam qabel is-seklu 10, tant li kienet kważi assenti fil-letteratura Musulmana ta' dak iż-żmien. Il-ġeografu minn Ġerusalemm al-Muqaddasi, f'kitba tad-985 iddeskriva l-belt kif ġej:Habra (Hebron) huwa l-villaġġ ta' Abram al-Khalil (il-Ħabib ta' Alla)...Fi ħdanha hemm fortizza qawwija...magħmula minn blokok kwadri enormi tal-ġebel. F'nofsha hemm koppla tal-ġebel, mibnija fil-perjodi Iżlamiċi, fuq is-sepulkru ta' Abram. Il-qabar ta' Iżakk jinsab iktar 'il quddiem, fil-binja prinċipali tal-moskea, filwaqt li l-qabar ta' Ġakobb jinsab fuq wara; faċċata ta' kull profeta hemm marthom. Il-ħitan madwar l-oqbra ġew ikkonvertiti f'moskea, u madwarha nbnew bereġ għall-mistrieħ tal-pellegrini, li jmissu mal-binja prinċipali minn kull naħa. Kanal żgħir tal-ilma jwassal sal-bereġ. Il-kampanja kollha madwar dan ir-raħal hija miżgħuda villaġġi f'kull direzzjoni, u vinji u raba' għall-produzzjoni tal-għeneb u tat-tuffieħ imsejħa Jabal Nahra...bħala frott ta' eċċellenza unika...Il-biċċa l-kbira tal-frott jitnixxef jew jitqaddet, u jintbagħat lejn l-Eġittu. F'Hebron hemm berġa pubblika miftuħa kontinwament, b'kok, furnar u qaddejja preżenti regolarment. Dawn joffru platt għads u żejt taż-żebbuġa lil kull persuna fqira li tasal, u anke lill-għonja, jekk ikunu jridu. Il-biċċa l-kbira tal-irġiel huma tal-fehma li din il-berġa hija kontinwazzjoni tal-berġa ta' Abram, madankollu fil-fatt hija tas-sieħeb tal-profeta Muhammad Tamim-al Dari u oħrajn.... L-Emir ta' Khurasan...assenja elf dirham fis-sena lil din l-entità, ...al-Shar al-Adil taha ammont sostanzjal. Attwalment ma naf bl-ebda berġa tal-ospitalità u tal-karità fid-dinja Iżlamika li hi iktar eċċellenti minn din. (traduzzjoni mhux uffiċjali)Id-drawwa, magħrufa bħala t-"tavla ta' Abram" (*simāt al-khalil*), kienet simili għal dik stabbilita mill-Fatimidi, u l-verżjoni ta' Hebron kienet l-iżjed waħda famuża. Il-vjaġġatur Persjan Nasir-i-Khusraw li żar Hebron fl-1047 jirrakkonta fis-*Safarnama* tiegħu li:... dan is-santwarju fih bosta villaġġi li jipprovdu dħul għal skopijiet tajbin. F'wieħed minn dawn il-villaġġ hemm għajn, fejn l-ilma jnixxi minn taħt ġebla, iżda mhux b'abbundanza kbira; u jitwassal sa binja barra Hebron permezz ta' kanal imħaffer fil-blat, fejn inbena tank imsaqqaf għall-ġbir tal-ilma...Is-santwarju (Mashad) jinsab tul il-fruntiera tan-Nofsinhar tar-raħal....imdawwar b'erba' ħitan. Il-miħrab (jew niċċa) u l-*maksurah* (jew spazju apposta għat-talb tal-Ġimgħa) jinsabu tul il-wisa' tal-binja (fit-tarf tan-Nofsinhar). Fil-*maksurah* hemm bosta miħrab fini. Huwa jinnota wkoll li: "F'Hebron fil-biċċa l-kbira jkabbru x-xgħir, peress li l-qamħ huwa rari, iżda mbagħad hemm abbundanza ta' żebbuġ. Il-viżitaturi jingħataw il-ħobż u ż-żebbuġ. Hawnhekk hemm bosta mtieħen, li jaħdmu bl-użu tal-gniedes u tal-bgħula, li jitħnu d-dqiq il-ġurnata kollha, u barra minn hekk, hemm nisa jaħmu l-ħobż il-ġurnata kollha. Kull persuna li tasal fir-raħal, kuljum tingħata ħobża (ta' madwar tliet libbri), platt għads imsajra fiż-żejt taż-żebbuġa, kif ukoll xi żbib....hemm xi jiem meta jaslu sa ħames mitt pellegrin, u kollha kemm huma jingħataw din l-ospitalità". (traduzzjoni mhux uffiċjali)Id-dokumenti ta' Geniza minn dan il-perjodu jirreferu biss għall-"oqbra tal-patriarki" u jiżvelaw li kien hemm komunità Lhudija organizzata f'Hebron li kellha sinagoga qrib il-qabar, u fiha kienu jmorru l-pellegrini u l-merkanti Lhud. Matul il-perjodu tas-Seljuk, il-kap tal-komunità kien Saadia bin Abraham bin Nathan, li kien magħruf bħala l-"*haver* tal-oqbra tal-patriarki".

### Żmien il-Ġellieda tal-Kruċjati u l-Ajjubidi
Il-Kaliffat dam fl-inħawi sal-1099, meta l-ġellied tal-Kruċjati Kristjan Godfrey de Bouillon ħataf lil Hebron u semmiha "Castellion ta' San Abram". Ġiet iddeżinjata belt kapitali tad-distrett tan-Nofsinhar tal-ġellieda tal-Kruċjati tar-Renju ta' Ġerusalemm u mbagħad ingħatat bħala proprjetà ta' San Abram lil Geldemar Carpinel, l-isqof Gerard ta' Avesnes, Hugh ta' Rebecques, Walter Mohamet u Baldwin ta' San Abram. Bħala gwarniġjon tal-Franki tar-Renju ta' Ġerusalemm, id-difiża tagħha kienet prekarja peress li kienet "ftit inqas minn gżira f'oċean Musulman". Il-ġellieda tal-Kruċjati kkonvertew il-moskea u s-sinagoga fi knisja. Fl-1106, kampanja militari Eġizzjana avvanzat fin-Nofsinhar tal-Palestina u kważi rnexxielha s-sena ta' wara tirbaħ lil Hebron mill-ġellieda tal-Kruċjata taħt Baldwin I ta' Ġerusalemm, li personalment mexxa kontra-offensiva biex jegħleb il-forzi Musulmani. Fl-1113, matul ir-renju ta' Baldwin II ta' Ġerusalemm, skont Ali ta' Herat (li kiteb fl-1173), parti partikolari fuq l-għar ta' Abram ċediet, u "għadd ta' Franki daħlu minn hemmhekk". U skoprew "il-katavri ta' Abram, Iżakk u Ġakobb", "id-drappijiet li kienu mkebbin fihom tmermru, u t-trietaq inġabru flimkien u tpoġġew ma' ħajt...Imbagħad ir-re, wara li pprovda drappijiet ġodda, ordna li l-post jerġa' jingħalaq kif kien". Informazzjoni simili tingħata fil-Kronaka ta' Ibn at Athir fl-1119; "F'din is-sena nfetaħ il-qabar ta' Abram, u dawk ta' uliedu Iżakk u Ġakobb ...Bosta nies raw il-patriarka. Riġlejhom intmessu, u maġenbhom tpoġġew lampo tad-deheb u tal-fidda". In-nobbli u l-istoriku minn Damasku Ibn al-Qalanisi fil-kronaka tiegħu jalludi dak iż-żmien għall-iskoperta ta' relikwi li kienu maħsuba li kienu ta' Abram, Iżakk u Ġakobb, skoperta li qanqlet kurżità kbira fost it-tliet komunitajiet fil-Palestina, Musulmani, Lhud u Kristjani. Lejn l-aħħar tal-perjodu tat-tmexxija tal-ġellieda tal-Kruċjati, fl-1166, Maimonides żar Hebron u kiteb:Il-Ħadd, 9 Marheshvan (is-17 ta' Ottubru), tlaqt minn Ġerusalemm lejn Hebron sabiex inbus l-oqbra tal-antenati tiegħu fl-għar. Dakinhar, mort fl-għar u tlabt, niżżi ħajr lil Alla għal kollox.Bħala dominju rjali, Hebron ingħaddiet lil Filippu ta' Milly fl-1161 u ngħaqdet mas-Seigneurie tat-Trans-Ġordan. Fl-1168 inħatar isqof ta' Hebron u l-katidral il-ġdid ta' San Abram inbena fil-parti tan-Nofsinhar tal-Ħaram. Fl-1167, is-sede episkopali ta' Hebron inħolqot flimkien ma' dik ta' Kerak u ta' Sebastia (fejn hemm il-qabar ta' Ġwanni l-Battista). Fl-1170, Benjamin ta' Tudela żar il-belt, li sejjaħ bl-isem li tawha l-Franki, *San Abram de Bron*. Huwa rrapporta kif ġej:Hawnhekk hemm il-knisja l-kbira ta' San Abram, u din kienet post tal-qima Lhudi fi żmien it-tmexxija Iżlamika, iżda l-Ġentili bnew sitt oqbra hemmhekk, rispettivament ta' Abram u ta' Sara, ta' Iżakk u ta' Rebekka, ta' Ġakobb u ta' Lea. Dawk li jieħdu ħsieb l-oqbra jgħidu lill-pellegrini li dawn huma l-oqbra tal-Patriarki, u ta' dan il-pellegrini jagħtuhom il-flus b'donazzjoni. Madankollu, jekk Lhudi jiġi u jagħti donazzjoni speċjali, dawk li jieħdu ħsieb l-għar jiftħulu xatba tal-ħadid, li nbniet mill-antenati tagħna, u mbagħad ikun jista' jinżel it-taraġ b'xemgħa f'idu għad-dawl. It-taraġ jagħti għal għar, li ma fih xejn, għar ieħor vojt, imbagħad it-tielet għar fejn hemm is-sitt sepulkri, dawk ta' Abram, Iżakk u Ġakobb, rispettivament quddiem dawk ta' marthom Sara, Rebekka u Lea.Il-Kurd Musulman Saladin reġa' ħataf lil Hebron fl-1187 – mill-ġdid bl-assistenza tal-Lhud skont tradizzjoni aħħarija, bi tpartit ma' ittra ta' sigurtà li kienet tippermettilhom jerġgħu lura fil-belt u jibnu sinagoga hemmhekk. Isem il-belt reġa' nbidel għal *Al-Khalil*. Kien għad hemm kwartier Kurd fir-raħal matul il-perjodu bikri tat-tmexxija Ottamana. Richard the Lionheart reġa' ħa l-belt ftit wara. Richard ta' Cornwall, inġieb mill-Ingilterra biex isib tarf diżgwid perikoluż bejn it-Templari u l-Kavallieri Ospitalieri, peress li r-rivalità bejniethom kienet qed tipperikola t-trattat li kien jiggarantixxi l-istabbiltà reġjonali stipulata mas-Sultan Eġizzjan As-Salih Ayyub, u rnexxielu jimponi l-paċi fl-inħawi. Iżda ftit wara t-tluq tiegħu, reġa' nqala' l-ġlied u fl-1241 it-Templari wettqu attakk fuq dik li kienet saret Hebron Musulmana, u kisru l-qbil li kien hemm.

Fl-1244, il-Khwarazmjani qerdu lir-raħal, iżda ma missewx is-santwarju.

### Żmien il-Mamluk
Fl-1260, wara li s-Sultan Mamluk Baibars rebaħ kontra l-armata Mongola, inbnew il-minareti fuq is-santwarju. Sitt snin wara, meta kien qed jagħmel pellegrinaġġ lejn Hebron, Baibars ippromulga editt li jipprojbixxi d-dħul tal-Kristjani u tal-Lhud fis-santwarju, u l-klima saret inqas tolleranti lejn il-Lhud u l-Kristjani milli kienet taħt it-tmexxija preċedenti tal-Ajjubidi. L-editt dwar l-esklużjoni tal-Kristjani u tal-Lhud ma ġiex infurzat b'mod rigoruż sa nofs is-seklu 14, u sal-1490 lanqas il-Musulmani ma setgħu jidħlu fl-għerien.

Il-mitħna ta' Artas inbniet fl-1307, u l-profitti mill-introjtu li ġġenerat ġew allokati għall-isptar f'Hebron. Bejn l-1318 u l-1320, in-Na'ib ta' Gaza u l-biċċa l-kbira tal-Palestina kostali u interna ordna l-kostruzzjoni tal-Moskea ta' Jawli sabiex jitkabbar l-ispazju għat-talb fil-Moskea ta' Ibrahimi.

Hebron żaruha rabbini importanti matul iż-żewġ sekli ta' wara, fosthom Nachmanides (fl-1270) u Ishtori HaParchi (fl-1322) li nnutaw iċ-ċimiterju Lhudi antik hemmhekk. L-imam Sunnit Ibn Qayyim Al-Jawziyya (1292-1350) ġie ppenalizzat mill-awtoritajiet reliġjużi f'Damasku talli rrifjuta li jirrikonoxxi lil Hebron bħala sit tal-pellegrinaġġi Musulmani, l-istess fehma li kellu l-għalliem tiegħu Ibn Taymiyyah.

Il-vjaġġatur Taljan Meshulam ta' Volterra (fl-1481) sab li ma kienx hemm iktar minn għoxrin familja jgħixu f'Hebron u rrakkonta kif in-nisa Lhud ta' Hebron kienu jilbsu velu sabiex jidhru taparsi bħala nisa Musulmani u b'hekk jirnexxilhom jidħlu fl-Għar tal-Patriarki mingħajr ma ħadd jinduna li kienu Lhud.

Deskrizzjonijiet fil-qosor ta' Hebron ġew irreġistrati fil-Ġurnal ta' Stephen von Gumpenberg (fl-1449), minn Felix Fabri (fl-1483) u minn Mejr ed-Din. F'dan il-perjodu wkoll, is-Sultan Mamluk Qa'it Bay reġa' stabbilixxa d-drawwa antika tat-"tavla ta' Abram" ta' Hebron, u esportaha bħala mudell għall-*madrasa* tiegħu stess f'Medina. Din saret stabbiliment enormi tal-karità qrib il-ħaram, u kuljum kienu jitqassmu xi 1,200 ħobża lill-vjaġġaturi ta' kull fidi. Ir-rabbi Taljan Obadiah ben Abraham Bartenura għall-ħabta tal-1490 kiteb:Jien kont fl-Għar ta' Machpelah, li fuqu nbniet il-moskea; u l-Għarab jagħtu ġieħ kbir lil dan il-post. Ir-rejiet kollha tal-Għarab jiġu hawnhekk biex jirrepetu t-talb tagħhom, iżda la Lhudi u lanqas Għarbi ma jista' jidħol fl-Għar proprju, fejn hemm l-oqbra reali tal-Patriarki; l-Għarab jibqgħu fuq, u jniżżlu ħuġġiġiet bin-nar lejn l-għar minn ġo tieqa, u b'hekk dejjem ikun hemm nar jaqbad hemmhekk għad-dawl. Ħobż bl-għads, jew xi tip ieħor ta' legumi (żrieragħ tal-piżelli jew tal-fażola), jitqassmu kuljum (mill-Musulmani) lill-foqra ta' kull fidi, u dan isir bħala ġieħ lil Abram.

### Perjodu Bikri tal-Ottomani
L-espansjoni tal-Imperu Ottoman tul il-kosta tan-Nofsinhar tal-Mediterran taħt is-sultan Selim I ħabtet mal-istabbiliment tal-kummissjonijiet tal-Inkwiżizzjoni mill-Monarki Kattoliċi fi Spanja fl-1478, li temmet sekli ta' *convivencia* (koeżistenza) Iberika. Imbagħad it-tkeċċija tal-Lhud wasslet biex bosta Lhud Sefardiċi jmorru lejn il-provinċji Ottomani, u kien hemm influss kajman ta' Lhud lejn l-Art Imqaddsa, u xi kabbalisti Sefardiċi insedjaw Hebron. Matul iż-żewġ sekli ta' wara, kien hemm migrazzjoni sinifikanti ta' gruppi tribali Bedwini mill-Peniżola tal-Arabja lejn il-Palestina. Bosta insedjaw tliet villaġġi separati f'Wādī al-Khalīl, u d-dixxendenti tagħhom iktar 'il quddiem iffurmaw il-maġġoranza ta' Hebron.

Il-komunità Lhudija varjat bejn 8-10 familji matul is-seklu 16, u batiet minn diversi diffikultajiet finanzjarji fl-ewwel nofs tas-seklu. Fl-1540, il-kabbalist rinomat Malkiel Ashkenazi xtara biċċa art mill-komunità Karaita żgħira, fejn stabbilixxa s-Sinagoga Sefardika ta' Abraham Avinu. Fl-1659, Abraham Pereyra ta' Amsterdam stabbilixxa l-*Hesed Le'Abraham yeshiva* f'Hebron, li attirat bosta studenti. Fil-bidu tas-seklu 18, il-komunità Lhudija kellha tagħmel dejn kbir, li kważi kwadruplika mill-1717-1729, u "kważi nfnew" mill-estorsjoni tal-paxà Torok. Fl-1773 jew fl-1775, kien hemm estorsjoni sostanzjali mill-komunità Lhudija, u ddeċidew li jħallsu sabiex jevitaw it-theddida ta' diżastru, wara allegazzjoni falza li tressqet li kienu qatlu iben xejikk lokali u xeħtu ġismu f'foss. L-emissarji mill-komunità spiss kienu jintbagħtu sabiex jiksbu l-fondi.

Matul il-perjodu Ottoman, l-oqbra tal-patriarki ġew irrestawrati u baqgħux fi stat dilapidat. Ali Bey, li għamilha tabirruħu li Musulman, kien wieħed mill-ftit nies mill-Punent li kisbu aċċess, u rrapporta fl-1807 li:is-sepulkri kollha tal-patriarki huma miksija bi twapet lussużi tal-ħarir aħdar, irrakmati b'mod elaborat bid-deheb; dawk tan-nisa tagħhom huma bl-aħmar, irrakmati bl-istess mod. Is-slaten ta' Kostantinopli kienu jfornu dawn it-twapet, li kienu jinbidlu minn żmien għal żmien. Ali Bey għadd disa' twapet b'kollox, wieħed fuq l-ieħor, fuq is-sepulkru ta' Abram.Hebron saret magħrufa wkoll fid-dinja Għarbija kollha għall-produzzjoni tal-ħġieġ, bis-saħħa anke tan-networks kummerċjali tal-Bedwini li ġabu magħhom minerali mill-Baħar Mejjet, u l-industrija tissemma fil-kotba tal-vjaġġaturi tal-Punent tas-seklu 19 li żaru l-Palestina. Pereżempju, Ulrich Jasper Seetzen innota matul il-vjaġġi tiegħu fil-Palestina fl-1808-1809 li 150 persuna kienu impjegati fl-industrija tal-ħġieġ f'Hebron, u kien jaħdmu f'26 kalkara. Fl-1833, rapport dwar il-belt li deher fil-gazzetta ta' kull ġimgħa stampata mir-Religious Tract Society ibbażata f'Londra sostna li l-popolazzjoni ta' Hebron kellha 400 familja Għarbija, kellha bosta ħwienet b'diversi provvisti u kien hemm ħafna manifattura tal-lampi tal-ħġieġ, li kienu jiġu esportati lejn l-Eġittu. Il-vjaġġaturi tal-bidu tas-seklu 19 innotaw ukoll li l-agrikoltura ta' Hebron kienet qed tiffjorixxi. Apparti l-prodotti tal-ħġieġ, kienet esportatur ewlieni tad-*dibse*, iz-zokkor mill-għeneb, mill-għeneb karatteristiku ta' Dabookeh f'Hebron.

F'April 1834 faqqgħet rewwixta tar-raħħala Għarab, meta Ibrahim il-Paxà tal-Eġittu ħabbar li kien se jirrekluta truppi mill-popolazzjoni Musulmana lokali. Hebron, immexxija min-*nazir* tagħha Abd ar-Rahman Amr, irrifjutat li tissupplixxi l-kwota tagħha ta' rekluti għall-armata u batiet ferm minħabba l-kampanja militari Eġizzjana li ħonqot ir-rewwixta. Il-belt ġiet attakkata u meta d-difiżi tagħha ċedew fl-4 ta' Awwissu, ir-rikkezzi tagħha nsterqu mill-armata ta' Ibrahim il-Paxà. Huwa stmat li 500 Musulman minn Hebron inqatlu fl-attakk u xi 750 ruħ ġew irreklutati. 120 żagħżugħ inħatfu u tpoġġew għad-dispożizzjoni tal-uffiċjali tal-armata Eġizzjana. Il-biċċa l-kbira tal-popolazzjoni Musulmana rnexxielha taħrab lejn l-għoljiet qabel ma seħħ dan. Bosta Lhud ħarbu lejn Ġerusalemm, iżda matul is-serq kbir tal-belt mill-inqas ħamsa nqatlu. Fl-1838, il-popolazzjoni totali kienet stmata li kienet tlaħħaq l-10,000 ruħ. Meta l-gvern ta' Ibrahim il-Paxà sfaxxa fl-1841, il-mexxej tal-klan lokali Abd ar-Rahman Amr reġa' ħa riedni tal-poter f'idejh bħala x-Xejikk ta' Hebron. Minħabba t-talbiet għall-flus tiegħu, li kienu kważi estorsjoni tal-popolazzjoni lokali, il-biċċa l-kbira tal-popolazzjoni Lhudija ħarbet lejn Ġerusalemm. Fl-1846, il-kap gvernatur Ottoman ta' Ġerusalemm (*serasker*), Kıbrıslı Mehmed Emin Pasha, mexxa kampanja militari kontra x-xejikki ribellużi fl-inħawi ta' Hebron, u matulha ppermetta lit-truppi tiegħu jisirqu r-rikkezzi tal-belt. Għalkemm kien jingħad b'mod mifrux li minn taħt kien jipproteġi lil Abd ar-Rahman, dan tal-aħħar ġie deportat flimkien ma' mexxejja lokali oħra (bħal Muslih al-'Azza ta' Bayt Jibrin), iżda rnexxielu jerġa' lura fl-1848.

Skont Hillel Cohen, l-attakki kontra l-Lhud f'dan il-perjodu partikolari huma eċċezzjoni li ssostni r-regola, li wieħed mill-eħfef postijiet fejn setgħu jgħixu l-Lhud fid-dinja kien fid-diversi territorji tal-Imperu Ottoman. F'nofs is-seklu 18, ir-rabbi Abraham Gershon ta' Kitov kiteb minn Hebron li: "il-Ġentili hawnhekk iħobbu ferm lil-Lhud. Meta jkun hemm *brit milah* (ċerimonju taċ-ċirkonċiżjoni) jew xi ċelebrazzjoni oħra, l-iżjed irġiel importanti tagħhom jinġabru billejl u jifirħu mal-Lhud u jċapċpu u jiżfnu mal-Lhud, daqslikieku kienu Lhud".

### Perjodu Aħħari tal-Ottomani
Sal-1850, il-popolazzjoni Lhudija kienet tikkonsisti minn 45-60 familja Sefardika, xi 40 li twieldu fil-belt, u komunità Axkenażi ta' 50 familja li kienet ilha tgħix hemmhekk għal 30 sena, l-iktar Pollakki u Russi, wara li l-moviment Ħasidiku ta' Lubavitch stabbilixxa komunità fl-1823. L-axxendenza ta' Ibrahim il-Paxà kienet devastanti għal xi żmien għall-industrija lokali tal-ħġieġ, għaliex apparti l-imwiet, il-pjan li kellu biex jibni flotta Mediterranja wassal għal ħafna qtugħ ta' siġar fil-foresti ta' Hebron, u l-ħatab għall-kalkari naqas sew. Fl-istess żmien, l-Eġittu beda jimporta ħġieġ Ewropew irħis, it-tibdil fir-rotta tal-*hajj* minn Damasku għat-Trans-Ġordan eliminat lil Hebron bħala punt ta' waqfien għall-mistrieħ, u l-Kanal ta' Suez (1869) qered il-kummerċ bil-karovani. Il-konsegwenza kienet deklin qawwi tal-ekonomija lokali.

F'dan iż-żmien, il-belt kienet maqsuma f'erba' kwartieri: il-Kwartier il-Qadim (*Harat al-Kadim*) qrib l-Għar ta' Machpelah; lejn in-Nofsinhar, il-Kwartier tal-Merkant tal-Ħarir (*Harat al-Kazaz*), abitat mil-Lhud; il-Kwartier tax-Xejikk tal-perjodu Mamluk (*Harat ash Sheikh*) lejn il-Majjistral; u iktar lejn it-Tramuntana, il-Kwartier Iffullat (*Harat al-Harbah*). Fl-1855, il-paxà (gvernatur) Ottoman il-ġdid li nħatar tas-*sanjak* ("distrett") ta' Ġerusalemm, Kamil Pasha, ipprova jrażżan ir-ribelljoni fir-reġjun ta' Hebron. Kamil u l-armata tiegħu avvanzat lejn Hebron f'Lulju 1855, b'rappreżentanti mill-konsulati tar-Renju Unit, ta' Franza u ta' pajjiżi oħra tal-Punent bħala xhieda. Wara li qered kull oppożizzjoni, Kamil ħatar lil Salama Amr, ħu r-rivali b'saħħtu Abd al Rachman, bħala *nazir* tar-reġjun ta' Hebron. Wara dan kien hemm perjodu ta' kwiet relattiv fil-belt għall-erba' snin ta' wara. Il-Lhud Ungeriżi tal-qorti Ħasidika ta' Karlin insedjaw parti oħra tal-belt fl-1866. Skont Nadav Shragai r-relazzjonijiet bejn l-Għarab u l-Lhud kienu tajbin, u Alter Rivlin, li kien jitkellem bl-Għarbi u bis-Sirjan-Aramajk, inħatar bħala rappreżentant Lhudi fil-kunsill tal-belt. Hebron batiet minn nixfa kbira fl-1869-1871 u l-ikel beda jinbigħ għal għaxar darbiet il-prezz normali. Mill-1874 id-distrett ta' Hebron bħala parti mis-*sanjak* ta' Ġerusalemm ġie amministrat direttament minn Istanbul. Sal-1874, matul iż-żjara ta' C.R. Conder f'Hebron taħt l-awspiċji tal-Fond tal-Esplorazzjoni tal-Palestina, il-komunità Lhudija tal-belt żdiedet għal madwar 600 ruħ, fost is-17,000 Musulman. Il-Lhud ġew ikkonfinati fil-Kwartier tad-Daħla tar-Rokna.

Fl-aħħar tas-seklu 19, il-produzzjoni tal-ħġieġ f'Hebron majnat minħabba l-kompetizzjoni mill-ħġieġ Ewropew importat. Madankollu, il-prodotti ta' Hebron baqgħu jinbigħu, b'mod partikolari fost il-popolin iktar foqra u l-kummerċjanti Lhud mill-belt. Fil-Fiera Dinjija tal-1873 fi Vjenna, Hebron ġiet irrappreżentata bl-ornamenti tal-ħġieġ. Rapport mill-konslu Franċiż fl-1886 jissuġġerixxi li l-produzzjoni tal-ħġieġ baqgħet sors importanti ta' introjtu għal Hebron, fejn erba' fabbriki kienu jaqilgħu 60,000 Frank fis-sena. Filwaqt li l-ekonomija ta' bliet oħra fil-Palestina kienet ibbażata biss fuq il-kummerċ, Hebron kienet l-unika belt fil-Palestina li kienet tikkombina l-agrikoltura, it-trobbija tal-bhejjem u l-kummerċ, inkluż il-manifattura tal-ħġieġ u l-ipproċessar tal-ġlud tal-annimali. Dan għaliex l-iżjed artijiet għammiela kienu jinsabu fil-limiti tal-belt. Minkejja dan, il-belt kienet meqjusa bħala mhux produttiva u kellha reputazzjoni "li kienet ażil għall-foqra u għall-ispiritwali". Hebron kienet differenti bħala stil arkitettoniku minn Nablus, fejn il-merkanti għonja kienu bnew djar lussużi, u l-karatteristika prinċipali tal-belt kienu l-abitazzjonijiet semiurbani tar-raħħala.

Hebron kienet "Bedwina u Iżlamika ferm", u "pjuttost konservattiva" fil-prospettiva reliġjuża tagħha, bi tradizzjoni qawwija ta' ostilità lejn il-Lhud. Kellha reputazzjoni ta' żelu reliġjuż fejn is-siti Lhud u Kristjani tagħha kienu jiġu protetti, u l-komunitajiet Lhud u Kristjani kienu pjuttost integrati sew fil-ħajja ekonomika tal-belt. B'hekk, minħabba d-deklin kummerċjali tagħha, id-dħul mit-taxxi naqas b'mod sinifikanti, u l-gvern Ottoman evita li jindirizza l-politika lokali kumplessa, u ħalla lil Hebron mingħajr xkiel, tant li saret "wieħed mill-iżjed reġjuni awtonomi fil-perjodu aħħari tal-Palestina Ottomana".

Il-komunità Lhudija kienet taħt il-protezzjoni Franċiża sal-1914. Il-preżenza tal-Lhud kienet maqsuma bejn il-komunità Sefardika tradizzjonali, b'membri li kienu jitkellmu l-Għarbi u kienu jilbsu l-ilbies tal-Għarab, u l-influss iktar reċenti tal-Lhud Axkenażi. Iż-żewġ komunitajiet kienu jitolbu f'sinagogi differenti, kienu jibagħtu t-tfal tagħhom fi skejjel differenti, kienu jgħixu fi kwartieri differenti u ma kinux jagħmlu żwiġijiet imħallta. Il-komunità inġenerali ta' Hebron kienet pjuttost Ortodossa u kontra l-Lhud.

### Mandat Brittaniku
Il-Brittaniċi okkupaw lil Hebron fit-8 ta' Diċembru 1917; il-governanza ssarrfet f'mandat fl-1920. Il-biċċa l-kbira ta' Hebron kienet f'idejn *waqf* Iżlamiċi antiki, u madwar 60 % tal-art kollha ta' Hebron u l-madwar kienet taqa' taħt is-sjieda tal-*waqf* ta' Tamīm al-Dārī. Fl-1922, il-popolazzjoni tal-belt kienet tammonta għal 16,577 ruħ, li minnhom 16,074 (97 %) kienu Musulmani, 430 (2.5 %) kienu Lhud u 73 (0.4 %) kienu Kristjani. Matul is-snin 20 tas-seklu 20, Abd al-Ḥayy al-Khaṭīb inħatar bħala l-Mufti ta' Hebron. Qabel il-ħatra tiegħu, huwa kien avversarju kbir ta' Haj Amin, kien jappoġġa l-Assoċjazzjonijiet Nazzjonali Musulmai u kellu kuntatti tajbin ma' dawk li kienu favur il-Lhud. Iktar 'il quddiem, al-Khaṭīb sar wieħed mill-ftit segwaċi leali ta' Haj Amin f'Hebron. Matul il-perjodu Ottoman aħħari, feġġ elit mexxej ġdid fil-Palestina. Iktar 'il quddiem dawn iffurmaw il-qalba tal-moviment nazzjonalist Għarbi fil-bidu tas-seklu 20. Matul il-perjodu tal-Mandat, id-delegati minn Hebron kienu jikkostitwixxu 1 % biss tat-tmexxija politika. Id-deċiżjoni Għarbija Palestinjana ta' bojkott tal-elezzjonijiet tal-1923 għal Kunsill Leġiżlattiv ittieħdet fil-ħames Kungress Palestinjan, wara li ġie rrapportat minn Murshid Shahin (attivist Għarbi favur il-Lhud) li kien hemm reżistenza qalila f'Hebron għall-elezzjonijiet. Kważi l-ebda dar f'Hebron ma ħelsitha ħafif meta terremot heżżeż il-Palestina fil-11 ta' Lulju 1927.

L-Għar tal-Patriarki baqgħet uffiċjalment magħluqa għal dawk li ma kinux Musulmani, u r-rapporti li d-dħul għas-sit kien illaxka fl-1928 ġew miċħuda mill-Kunsill Musulman Suprem.

F'dan iż-żmien, wara tentattivi mill-gvern Litwan biex studenti *yeshiva* jiġu rreklutati fl-armata, il-*yeshiva* Litwani ta' Hebron (Knesses Yisroel) għamlu rilokazzjoni lejn Hebron, wara konsultazzjonijiet li saru bejn ir-rabbi Nosson Tzvi Finkel, Yechezkel Sarna u Moshe Mordechai Epstein, u sal-1929 ġew attirati xi 265 student mill-Ewropa u mill-Istati Uniti. Il-maġġoranza tal-popolazzjoni Lhudija kienet tgħix fil-periferiji ta' Hebron tul it-toroq lejn Be'ersheba u Ġerusalemm, u kienu jikru d-djar mingħand l-Għarab, li għadd minnhom kienu nbnew apposta biex jospitaw inkwilini Lhud, u mbagħad kien hemm xi tużżana li kienu jgħixu fi ħdan il-belt madwar is-sinagogi. Matul il-massakru ta' Hebron tal-1929, l-Għarab qatlu bejn 64 u 67 Lhud u darbu 60 ruħ, filwaqt li serqu r-rikkezzi mid-djar u mis-sinagogi tal-Lhud; 435 Lhudi rnexxielhom jibqgħu ħajjin bis-saħħa tal-kenn u l-assistenza offruta liljjom mill-ġirien Għarab tagħhom, li ħbewhom. Xi Għarab ta' Hebron, fosthom Ahmad Rashid al-Hirbawi, il-President tal-Kamra tal-Kummerċ ta' Hebron, appoġġaw ir-ritorn tal-Lhud wara l-massakru. Sentejn wara, 35 familja reġgħu marru jgħixu fil-fdalijiet tal-kwartier Lhudi, iżda lejliet ir-rewwixta tal-Palestinjani Għarab (it-23 ta' April 1936), il-gvern Brittaniku ddeċieda li jittrasferixxi l-komunità Lhudija 'l barra minn Hebron bħala miżura ta' prekawzjoni biex jiżgura s-sikurezza tagħha. L-unika eċċezzjoni kienet it-tmien ġenerazzjoni ta' Ya'akov ben Shalom Ezra ta' Hebron, li kienet tipproċessa l-prodotti tal-ħalib fil-belt, u li kienet tħalltet sew mal-ambjent soċjali tal-belt u kienet tirresjedi hemmhekk taħt il-protezzjoni ta' xi ħbieb. F'Novembru 1947, qabel il-votazzjoni tan-Nazzjonijiet Uniti dwar il-qsim, il-familja Ezra għalqet il-ħanut tagħha u telqet mill-belt. Minn dak iż-żmien Yossi Ezra pprova jerġa' jikseb il-proprjetà tal-familja tiegħu permezz tal-qrati ta' Iżrael.

### Perjodu tal-Ġordan
Fil-bidu tal-Gwerra tal-1948 bejn l-Għarab u Iżrael, l-Eġittu ħa l-kontroll ta' Hebron. Bejn Mejju u Ottubru, l-Eġittu u l-Ġordan issieltu għad-dominanza f'Hebron u l-madwar. Iż-żewġ pajjiżi ħatru gvernaturi militari fil-belt, bit-tama li jiksbu rikonoxximent mill-uffiċjali ta' Hebron. L-Eġizzjani rnexxielhom jipperswadu s-sindku li kien favur il-Ġordan biex jappoġġa t-tmexxija tagħhom, mill-inqas b'mod superfiċjali, iżda l-opinjoni lokali daret kontrihom meta imponew it-taxxi. Iċ-ċittadini madwar Hebron irreżistew u faqqa' l-ġlied fejn inqatlu xi wħud. Sal-aħħar tal-1948, parti mill-forzi Eġizzjani minn Betlem sa Hebron ġew imfixkla fil-linji tal-provvista tagħhom u Glubb Pasha bagħat 350 Leġjonarju Għarbi u unità tal-karrijiet armati lejn Hebron biex isaħħaħhom hemmhekk. Meta ġie ffirmat l-Armistizju, il-belt imbagħad sfat taħt il-kontroll militari tal-Ġordan. Il-ftehim tal-armistizju bejn Iżrael u l-Ġordan kellu l-ħsieb li jħalli lill-pellegrini Lhud minn Iżrael iżuru lil Hebron, iżda peress li l-Lhud ta' kull nazzjonalità ġew ipprojbiti l-aċċess fil-pajjiż mill-Ġordan, dan ma seħħx.

F'Diċembru 1948 ġiet organizzata l-Konferenza ta' Ġeriko sabiex jiġi deċiż il-futur tax-Xatt tal-Punent li kien f'idejn il-Ġordan. Nies notevoli ta' Hebron, immexxija mis-sindku Muhamad 'Ali al-Ja'bari, ivvutaw favur li jsiru parti mill-Ġordan u li jirrikonoxxu lil Abdullah I tal-Ġordan bħala r-re tagħhom. L-annessjoni unilaterali sussegwenti kienet ta' benefiċċju għall-Għarab ta' Hebron, li matul is-snin 50 tas-seklu 20, kellhom rwol sinifikanti fl-iżvilupp ekonomiku tal-Ġordan.

Għalkemm għadd sinifikanti ta' nies għamlu rilokazzjoni minn Hebron lejn Ġerusalemm matul il-perjodu tal-Ġordan, Hebron esperjenzat żieda fil-popolazzjoni b'35,000 ruħ li insedjaw il-belt. Matul dan il-perjodu, is-sinjali tal-preżenza Lhudija preċedenti f'Hebron tneħħew.

### Okkupazzjoni ta' Iżrael
Wara l-Gwerra ta' Sitt Ijiem f'Ġunju 1967, Iżrael okkupa lil Hebron tul il-kumplament tax-Xatt tal-Punent, u stabbilixxa gvern militari biex imexxi l-inħawi. F'tentattiv biex jintlaħaq ftehim ta' paċi, Yigal Allon ippropona li Iżrael jannetti 45 % tax-Xatt tal-Punent u jirritorna l-kumplament lill-Ġordan. Skont il-Pjan ta' Allon, il-belt ta' Hebron kienet tkun fit-territorju tal-Ġordan, u sabiex tiġi ddeterminata l-fruntiera ta' Iżrael stess, Allon issuġġerixxa l-kostruzzjoni ta' insedjament Lhudi biswit Hebron. David Ben-Gurion ikkunsidra wkoll li Hebron kien dak is-settur tat-territorji kkonkwistati li kellu jibqa' taħt il-kontroll Lhudi u jkun miftuħ għall-insedjament Lhudi. Apparti dan il-messaġġ simboliku lill-komunità internazzjonali li d-drittijiet ta' Iżrael f'Hebron, skont il-Lhud, kienu inaljenabbli, l-insedjament ta' Hebron kellu importanza teoloġika wkoll f'xi kwartieri. Għal uħud, il-ħtif ta' Hebron minn Iżrael kien qanqal sentiment kważi tal-wasla tal-Messija.

Id-dixxendenti u l-persuni mill-komunità preċedenti huma mħallta. Uħud jappoġġaw il-proġett tal-iżvilupp Lhudi mill-ġdid, oħrajn huma kuntenti li jgħixu fil-paċi mal-Għarab ta' Hebron, filwaqt li grupp ieħor jirrakkomanda li jitilqu għalkollox. Id-dixxendenti b'din il-fehma tal-aħħar iltaqgħu mal-mexxejja Palestinjani f'Hebron. Fl-1997, grupp ta' dixxendenti ddiżassoċja ruħu mill-insedjaturi u sejħilhom ostaklu għall-paċi. Fil-15 ta' Mejju 2006, membru ta' grupp li huwa dixxendent dirett tar-refuġjati tal-1929 ħeġġeġ lill-gvern biex ikompli jappoġġa l-insedjament Lhudi, u jippermetti r-ritorn ta' tmien familji li kienu ġew evakwati f'Jannar ta' qabel minn djarhom biex jgħixu fil-ħwienet vojta qrib il-kwartier ta' Avraham Avinu. Beit HaShalom, li ġie stabbilit fl-2007 taħt ċirkostanzi kkontestati, kien jinsab taħt ordnijiet mill-qorti li ppermettew l-evakwazzjoni sfurzata tiegħu. L-insedjaturi Lhud kollha tkeċċew fit-3 ta' Diċembru 2008.

Eżatt wara l-gwerra tal-1967, is-sindku al-Ja'bari ma rnexxilux jippromwovi l-ħolqien ta' entità Palestinjana awtonoma fix-Xatt tal-Punent, u sal-1972, huwa kien qed jaħdem minflok favur ftehim konfederali mal-Ġordan. Minkejja dan, al-Ja'bari b'mod konsistenti rawwem politika konċiljatorja fil-konfront ta' Iżrael. Madankollu, fl-elezzjoni tas-sindku tal-1976 ħadlu postu Fahad Qawasimi, u dan immarka bidla fl-appoġġ lejn il-mexxejja nazzjonalisti favur il-PLO.

Dawk li huma favur l-insedjament Lhudi fi ħdan Hebron jaraw il-programm tagħhom bħala t-teħid lura ta' wirt importanti li jmur lura għal żminijiet Bibbliċi, li ġie mberbaq, jew saħansitra misruq, mill-Għarab wara l-massakru tal-1929. L-iskop tal-insedjament hu r-ritorn tal-"art tal-antenati", u l-mudell ta' Hebron tat-teħid lura tas-siti sagri fit-territorji Palestinjani kien pijunier għal mudelli ta' insedjament f'Betlem u f'Nablus. Bosta rapporti, barranin u ta' Iżrael, huma kritiċi ferm tal-imġiba tal-insedjaturi ta' Hebron.

Ix-Xejikk Farid Khader huwa l-kap tat-tribù tal-Ja'bari, li tikkonsisti minn xi 35,000 ruħ, u titqies bħala waħda mill-iżjed tribujiet importanti f'Hebron. Għal snin sħaħ, membri tat-tribù tal-Ja'bari kienu s-sindki ta' Hebron. Khader jiltaqa' regolarment mal-insedjaturi u mal-uffiċjali tal-gvern ta' Iżrael u jopponi b'ruħu u ġismu l-kunċett ta' Stat Palestinjan u lill-Awtorità Palestinjana nnifisha. Khader jemmen li l-Lhud u l-Għarab iridu jitgħallmu jgħixu flimkien.

### Qsim ta' Hebron
Wara l-Ftehim ta' Oslo tal-1995 u l-Ftehim ta' Hebron sussegwenti tal-1997, il-bliet Palestinjani tpoġġew taħt il-ġurisdizzjoni esklużiva tal-Awtorità Palestinjana, bl-eċċezzjoni ta' Hebron, li ġiet maqsuma f'żewġ setturi: H1 li huwa kkontrollat mill-Awtorità Palestinjana, u H2 li jinkludi ċ-Ċentru Storiku ta' Hebron u li baqa' taħt il-kontroll militari ta' Iżrael. Madwar 120,000 Palestinjan jgħixu f'H1, filwaqt li madwar 30,000 Palestinjan jgħixu flimkien ma' madwar 700 Iżraeljan f'H2 taħt il-kontroll militari ta' Iżrael. Sal-2009, total ta' 86 familja Lhudija kienu jgħixu f'Hebron. L-IDF (il-Forzi tad-Difiża ta' Iżrael) ma jistgħux jidħlu f'H1 sakemm ma jkunux skortati mill-Palestinjani. Il-Palestinjani ma jistgħux joqorbu lejn iż-żoni fejn jgħixu l-insedjaturi mingħajr ma jkollhom permessi speċjali mill-IDF. L-insedjament Lhudi jitqies b'mod wiesa' bħala illegali mill-komunità internazzjonali, għalkemm il-gvern ta' Iżrael jikkontesta dan.

Il-popolazzjoni Palestinjana f'H2 naqset ferm minħabba l-impatt tal-miżuri tas-sigurtà ta' Iżrael, fosthom curfews estiżi, restrizzjonijiet stretti fuq iċ-ċaqliq, u l-għeluq tal-attivitajiet kummerċjali Palestinjani qrib iż-żoni tal-insedjaturi, kif ukoll minħabba fastidji tal-insedjaturi. Il-Palestinjani ma jistgħux jużaw Triq Al-Shuhada, li hija triq kummerċjali prinċipali li lokalment hija mlaqqma bħala "Triq l-Apartheid".

#### Rapport tal-20 anniversarju tat-TIPH
Fl-2017, il-Preżenza Internazzjonali Temporanja f'Hebron (TIPH) ħarġet rapport kunfidenzjali li jkopri l-20 sena ta' osservazzjoni tas-sitwazzjoni f'Hebron. Ir-rapport, ibbażat parzjalment fuq iktar minn 40,000 rapport ta' inċidenti matul dawk l-20 sena, sostna li Iżrael spiss ikasbar id-dritt internazzjonali f'Hebron u li qed "jikser b'mod regolari u serju" d-drittijiet ta' nondiskriminazzjoni stabbiliti fil-Patt Internazzjonali dwar id-Drittijiet Ċivili u Politiċi minħabba n-nuqqas ta' libertà tal-moviment tar-residenti Palestinjani ta' Hebron. Ir-rapport sostna li Iżrael spiss ikasbar l-Artikolu 49 tar-Raba' Konvenzjoni ta' Ġinevra li tipprojbixxi d-deportazzjoni ta' ċivili minn territorju okkupat. Ir-rapport sostna wkoll li l-preżenza ta' kwalunkwe insedjament ta' Iżrael f'Hebron tkasbar id-dritt internazzjonali.

## Sit ta' Wirt Dinji
Iċ-Ċentru Storiku ta' Hebron/Al Khalili ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2017.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (ii)** "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-**kriterju (iv)** "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem"; u l-**kriterju (vi)** "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".

## Demografija
Fl-1820 ġie rrapportat li kien hemm madwar 1,000 Lhudi f'Hebron. Fl-1838, kien stmat li f'Hebron kien hemm 1,500 unità domestika Musulmana taxxabbli, flimkien ma' 41 kontibwent Lhudi tat-taxxi. Il-kontribwenti tat-taxxi kienu jinkludu l-persuni maskili tal-unitajiet domestiċi li kienu sidien anke ta' xi ħanut żgħir ħafna jew ta' xi roqgħa art. 200 Lhudi u unità domestika Kristjana waħda kienu jinsabu taħt il-"protezzjonijiet Ewropej". Il-popolazzjoni totali kienet stmata li kienet tlaħħaq l-10,000 ruħ. Fl-1842, ġie stmat li madwar 400 familja Għarbija u 120 familja Lhudija kienu jgħixu f'Hebron, u dawn tal-aħħar kienu naqsu sew wara l-qerda tal-1834.

## Klima

## Referenzi