Kunjom

**Kunjom**, **isem tal-familja**, jew **l-aħħar isem** l-aktar l-parti  ereditarja tal-isem personali li jindika l-familja tiegħu. Huwa tipikament ikkombinat ma' isem mogħti biex jifforma l-isem sħiħ ta' persuna.

Bejn kultura w oħra, il-kunjom jista' jitqiegħed jew fil-bidu tal-isem ta' persuna, jew fl-aħħar. In-numru ta' kunjomijiet mogħtija lil individwu jista jvarja wkoll: fil-biċċa l-kbira jkun wieħed biss, iżda f'ħafna pajjiżi li jitkellmu bl-Ispanjol, żewġ kunjomijiet jintużaw għal skopijiet legali. Skont il-kultura, mhux il-membri kollha ta' familja huma meħtieġa li jkollhom kunjomijiet identiċi. F'xi pajjiżi, il-kunjomijiet huma modifikati skont is-sess u l-istatus ta' persuna fil-familja. Kunjomijiet jistgħu jkunu wkoll komposti minn ismijiet separati magħqudin flimkien.

L-użu tal-ismijiet ġie dokumentat fl-eqdem dokumenti storiċi. Eżempji ta' kunjomijiet huma dokumentati fis-seklu 11 mill-barunijiet fl-Ingilterra. Il-kunjomijiet bl-Ingliż bdew bħala mod ta 'identifikazzjoni ta' ċertu aspett ta' dak l-individwu, bħas-sengħa, l-isem tal-missier, il-post tat-twelid, jew karatteristiċi fiżiċi, u dawn il-kunjomijiet mhux bilfors jintirtu. Sal-1400 il-biċċa l-kbira tal-familji Ingliżi, u dawk mill-Lowlands ta' l-Iskozja, kienu adottaw l-użu tal-kunjomijiet ereditarji.

L-onomastika huwa l-istudju tal-ismijiet proprji (ismijiet tal-familja, ismijiet personali, jew postijiet). Studju ta' isem wieħed huwa ġabra ta' data vitali u data oħra bijografika dwar il-persuni kollha madwar id-dinja li jaqsmu kunjom partikolari bejniethom.

## Storja

### Oriġini
Il-kunjomijiet mhux min dejjem eżistew u l-użu tagħhom għadu mhux universali f'xi kulturi. It-tradizzjoni inħolqot separatament f'kulturi differenti madwar id-dinja. Fl-Ewropa, il-kunċett ta' kunjomijiet sar popolari fl-Imperu Ruman u bħala riżultat infirex madwar il-pajjiżi tal-Mediterran u l-Ewropa tal-Punent. Matul il-Medju Evu, din il-prattika spiċċat sforz influwenzi Ġermaniċi, Persjani u oħrajn. Matul l-aħħar tal-Medju Evu reġgħu ħarġu gradwalment il-kunjomijiet, l-ewwel fil-forma ta' laqmijiet, li tipikament jindikaw l-okkupazzjoni jew iż-żona ta' residenza ta' individwu, u gradwalment evolvew f'kunjomijiet moderni. Fiċ-Ċina,l-użu tal-kunjomijiet kien n-norma sa mill-inqas mit-2 seklu QK. 

L-użu ta' ismijiet mogħtija biex jiġu identifikati individwi huwa dokumentat fl-eqdem dokumenti storiċi, imma il-miġja tal-kunjomijiet hija relattivament reċenti. Ħafna kulturi użaw u għadhom jużaw termini deskrittivi addizzjonali biex jidentifikaw bejn individwi. Dawn it-termini jistgħu jindikaw attributi personali, il-lok tal-oriġini, is-sena', il-parentela, il-patroċinju, l-adozzjoni jew l-affiljazzjoni tal-klann . Dawn id-deskritturi ħafna drabi żviluppaw f'identifikazzjonijiet fissi tal-klann li mbagħad saru ismijiet tal-familja kif nafuhom illum.

Skont it-tradizzjoni, l-użu ta' ismijiet tal-familja fiċ-Ċina beda fi żmien tal-ħakma ta' l-Imperatur Fu Xi fl-2000 QK. Taħt l-amministrazzjoni tiegħu ġiet standardizzat is-sistema tal-ismijiet sabiex tiffaċilita t-teħid taċ-ċensiment, u l-użu tal-informazzjoni meħud miċ-ċensiment. Oriġinarjament, il-kunjomijiet Ċiniżi kienu derivati matrilineali,  għalkemm sa żmien id -dinastija Shang (1600 sa 1046 QK) kienu saru patrilineali. In-nisa Ċiniżi ma jbiddlux isimhom maż-żwieġ. Jistgħu jiġu riferiti jew bl-isem sħiħ tat-twelid tagħhom jew bil-kunjom tar-raġel tagħhom flimkien mal-kelma għall-mara. Fl-imgħoddi, l-ismijiet tan-nisa spiss ma kinux magħrufa pubblikament, u n-nisa kienu imsemmija f'dokumenti uffiċjali bl-isem tal-familja tagħhom flimkien mal-karattru "Shi" u meta jiżżewġu bil-kunjom tar-raġel tagħhom, il-kunjom tat-twelid tagħhom, u l-karattru "Shi".

Fil-Lvant Nofsani l-kunjomijiet kienu u għadhom sal-lum ta’ importanza kbira. Forma bikrija ta’ nisbah tribali hija attestata fost it-tribujiet Amoriti u Aramei fl-etajiet bikrija tal -Bronż u tal-Ħadid sa mill-1800 QK.

Fl-Iran tal-qedem, il-kunjomijieti kienu jintużaw, iżda x'aktarx li ħafna minnhom kienu jappartjenu lill-aristokrazija, in-nobbli u mexxejja militari.

Fil-perjodu bikri Iżlamiku  (640–900 AD) u fil-pajjiżi taħt l-influwenza Għarbija, l-użu tal-patronimiċi huwa magħruf tajjeb. L-istudjuż famuż Rhazes ( c. 865–925 AD ) jissejjaħ "al-Razi" (lit. dak minn Ray) minħabba li kien oriġinarjament mill-belt ta' Ray, fl-Iran. Fil-Levant, il-kunjomijiet kienu jintużaw sa mill-Medju Evu Għoli u kien komuni li n-nies jieħdu kunjomhom minn antenat imbiegħed. Storikament il-kunjom kien spiss jiġi preċedut bibn' jew 'iben ta. Ismijiet tal-familja Għarab spiss jindikaw jew it-tribù, il-professjoni, antenat famuż, jew il-post tal-oriġini; imma ma kinux universali. Pereżempju, Hunayn ibn Ishaq (fl. 850 AD) kien magħruf mill-nisbah "al-'Ibadi", federazzjoni ta 'tribujiet Kristjani Għarab li għexu fil- Mesopotamia qabel il-miġja tal-Iżlam . Hamdan ibn al-Ash'ath (fl. 874 AD), il-fundatur tal -Iżma'ilismu Qarmatjan, kien imsejjaħ "Qarmat", kelma Aramajka li probabbilment kienet tfisser "għajnejn ħomor" jew "riġlejn qosra".

Fil-Greċja Antika, sa mill-Perjodu Arkajku l-ismijiet tal-klann u l-patronimiċi ("iben ta'") kienu komuni wkoll, bħal l-isem Aristides bħala Λῡσῐμᾰ́χου - forma singulari ġenittiva li tfisser iben ta'Lisimaku. Pereżempju, Alessandru l-Kbir kien magħruf bħala Heracleides, bħala suppost dixxendent ta' Heracles, u bl-isem dinastiku Karanos Caranus, li kien jirreferi għall-fundatur tad-dinastija li kien jappartjeni għaliha. Dawn il-patronimiċi diġà huma attestati għal ħafna karattri li nsibu fix-xogħlijiet ta' Omeru . Fi żminijiet oħra kienet prassi komuni li l-identifikazzjoni formali kienet tinkludi l-post tal-oriġini. Madankollu, fl-ebda wieħed minn dawn il-każijiet ma nsibu li dawn l-ismijiet kienu jiġu kkunsidrati bħala parti essenzjali tal-isem tal-persuna, u lanqas ma kienu wirtu b'mod espliċitu fl-istess mod li huwa komuni f'ħafna kulturi llum.

Fil-perjodu tar-Repubblika Rumana u fiż-żmien ta' l-Imperu         li ġie warajh, il-konvenzjonijiet tal-ismijiet għaddew minn bosta bidliet. ( *Ara l-konvenzjonijiet tal-ismijiet Rumani.*) In-nomen, l-isem tal-ġens (tribù) li kien jintiret patrilinearment, huwa maħsub li kien diġà użat sa mis-sena 650 QK. In- *nomen* kellu jintuża biex jidentifika l-parentela tal-grupp, filwaqt li l- *praenomen* (isem ta' qabel; plural *praenomina*) intuża biex jiddistingwixxi bejn individwi fi ħdan il-grupp. *Praenomina* femminili kienu inqas komuni, peress li n-nisa kellhom influwenza pubblika mnaqqsa, u kienu komunement magħrufa bil-forma femminili tan-*nomen* biss. Xi nisa ġew distinti mill-qraba tagħhom aktar tard bl-użu ta’ *maġġuri*/*minuri*, jew b’numru ordinali. Anke għall-irġiel, kien hemm biss ftit *praenomina* wżati b'mod komuni, b'xi wħud minnhom ma baqgħux jintużaw u ftit li xejn ismijiet ġodda kisbu popolarità. Matul iż-żmien tar-Repubblika, 99% taċ-ċittadini Rumani qasmu biss 17 *praenomina*. Barra minn hekk, ulied il-kbar kienu ta’ spiss jingħataw l-istess *praenomen* bħal missierhom. Dan wassal għal konfużjoni bejn membri tal-istess *ġens* . Għalhekk, mis-seklu 5 sat-tieni seklu Q.K. l-użu ta  beda jintuża mill-familji patrizji nobbli. Oriġinarjament dawn kienu ismijiet personali, spiss karatteristiċi fiżiċi. Pereżempju, il- *laqam* ta' Pūblius Ovidius **Nāsō** kien ifisser "imnieħer". Qabel wisq, *il-cognomina* reġgħu bdew jintirtu u ma baqgħux distinġenti personali. Fis-sekli ta' l-aħħar ta' l-Imperu, kien hemm proliferazzjoni ta' agnomina, ir-raba' isem imqiegħed wara l-*cognomen* .

### Era Medjevali u lil hinn
Biż-żmien bl-influwenza gradwali madwar l-Imperu tal-kultura Griega u Nisranija, l-ismijiet reliġjużi Kristjani ġieli tpoġġew quddiem *il-cognomina* tradizzjonali, iżda eventwalment in-nies reġgħu bdew użaw ismijiet uniċi. Meta waqgħa l-Imperu Ruman tal-Punent fis-seklu 5, l-ismijiet tal-familja ma kinux komuni fl-Imperu Ruman tal-Lvant. Fl-Ewropa tal-Punent, fejn il-kultura Ġermanika ddominat l-aristokrazija, l-ismijiet tal-familja kienu kważi ineżistenti. L-ismijiet tal-familja ma jerġgħux jidhru b'mod sinifikanti fis-soċjetà Rumana tal-Lvant sas-seklu 10, apparentement influwenzati mill-affiljazzjonijiet familjari tal-aristokrazija militari Armena. Il-prattika tal-użu tal-ismijiet tal-familja nfirxet fl-Imperu Ruman tal-Lvant u gradwalment fl-Ewropa tal-Punent, għalkemm ma kienx qabel l-era moderna li l-ismijiet tal-familja bdew jintirtu b’mod espliċitu kif inhuma llum.

Fi Spanja Medjevali kien jintuża sistema patronimiku. Pereżempju, Álvaro, iben Rodrigo, kien jingħata l-isem Álvaro Rodríguez. Ibnu, Juan, ma kienx se jingħata l-isem Juan Rodríguez, iżda Juan Álvarez. Maż-żmien, ħafna minn dawn il-patronimiċi saru ismijiet tal-familja, u huma wħud mill-ismijiet l-aktar komuni fid-dinja li titkellem bl-Ispanjol illum. Sorsi oħra ta' kunjomijiet huma id-dehra tal-persuna jew xi vizzju personali, eż Delgado ("irqiq") u Moreno ("samrani"); xi post ġeografiku jew etniċità, eż Alemán ("Ġermaniż"); u snajja' jew ħiliet, eż Molinero ("tieħeb"), Zapatero ("skarpan") u Guerrero ("gwerrier"), għalkemm l-ismijiet relatati max-xogħol jinstabu ħafna aktar spiss f'forma mqassra li tirreferi għas-sengħa proprju, eż. Molina ("mitħna"), Guerra ("gwerra"), jew Zapata (forma arkajka ta' *zapato*, "żarbun").

Fl-Ingilterra, l-introduzzjoni tal-ismijiet tal-familja hija ġeneralment attribwita mal-preparazzjoni tal-Ktieb Domesday fl-1086, wara l- konkwista Norman . L-evidenza tindika li l-kunjomijiet ġew adottati l-ewwel fost in-nobbli feudali u l-klassi privileġġata, u bil-mod infirxu għal partijiet oħra tas-soċjetà. Uħud mill-ewwel nobbli Normanni li waslu l-Ingilterra matul il-konkwista Normanna kienu jiddistingwixxu bejniethom billi waħħlu 'de' (ta') qabel l-isem tar-raħal ta' oriġini tagħhom fi Franza. Dan huwa dak li hu magħruf bħala kunjom territorjali, konsegwenza tas-sistema ta' sjieda feudali ta' art. Sas-seklu 14, bosta minn-nies Ingliżi u Skoċċiżi użaw kunjomijiet u f'Wales wara l-unifikazzjoni taħt ir-Re Henry VIII fl-1536 

Studju ta’ erba’ snin immexxi mill-Università tal-Punent tal-Ingilterra, li ġie konkluż fl-2016, analizza sorsi ta' informazzjoni mis-seklu 11 sas-seklu 19 biex jispjega l-oriġini tal-kunjomijiet fil-Gżejjer Brittaniċi.  Dan l-istudju sab li aktar minn 90% tal-45,602 kunjom fid-dizzjunarju huma indiġeni għal-Gran Brittanja u l-Irlanda, bl-aktar kunjomijiet komuni fir-Renju Unit ikunu Smith, Jones, Williams, Brown, Taylor, Davies u Wilson.  Is-sejbiet ġew ippubblikati fl-*Oxford English Dictionary of Family Names in Britain and Ireland.* Il-mexxej tal-proġett Richard Coates sejjaħ l-istudju "aktar dettaljat u preċiż" minn dawk li saru qabel. Huwa elaborat dwar l-oriġini: "Xi kunjomijiet għandhom oriġini li fi snajja jew impjieg - eżempji ovvji huma Smith u Baker. Ismijiet oħra jistgħu jkunu marbuta ma' post, pereżempju, Hill jew Green, li jirrelataw ma' spazju aħdar fir-raħal . Kunjomijiet li huma 'patronimiċi' huma dawk li oriġinarjament kienu jħaddnu l-isem tal-missier – bħal Jackson, jew Jenkinson . Hemm ukoll ismijiet fejn l-oriġini tiddeskrivi lill-portatur oriġinali bħal Brown, Qasira jew Thin – għalkemm Short seta' kien fil-fatt ikun kunjom ironiku ‘laqam’ għal persuna twila.

### Era moderna
Matul l-era moderna, ħafna kulturi madwar id-dinja adottaw l-ismijiet tal-familja, partikolarment għal raġunijiet amministrattivi, speċjalment matul iż-żmien ta 'espansjoni Ewropea u speċjalment mill-1600. Eżempji notevoli jinkludu l-Olanda (1795–1811), il-Ġappun (1870s), it-Tajlandja (1920), u t-Turkija (1934). L-istruttura tal-isemijiet Ġappuniżi ġiet formalizzata mill-gvern fl-1868 bil-mod *isem tal-familja* + *isem mogħti* . Madankollu, jibqa l-fatt li l-użu tal-kunjomijiet mhuwiex universali: l-Islandiżi, il-Burmiżi, il-Ġavaniżi, u ħafna gruppi ta 'nies fl-Afrika tal-Lvant ma jużawx ismijiet tal-familja.

L-ismijiet tal-familja kultant jinbidlu jew jiġu sostitwiti b'kunjomijiet mhux relatati mall-familja meta kien hemm pressjoni politika biex tiġi evitata l-persekuzzjoni.  Eżempji ta' dawn insibuhom fil-każijiet tal-Indoneżjani Ċiniżi u t-Tajlandiżi Ċiniżi wara l-migrazzjoni hemmhekk matul is-seklu 20 jew tal-Lhud li ħarbu lejn pajjiżi Ewropej differenti biex jevitaw persekuzzjoni min-Nazis matul it-Tieni Gwerra Dinjija. Gruppi etniċi oħra ġew sfurzati jbiddlu jew jadattaw il-kunjomijiet biex jikkonformaw man-normi kulturali tal-kultura dominanti, bħal fil-każ ta' skjavi u nies indiġeni tal-Ameriki.

## Aktar qari

* Blark. Gregory, et al. *The Son Also Rises: Surnames and the History of Social Mobility* (Princeton University Press; 2014) 384 paġna; juża data statistika dwar l-ismijiet tal-familja tul ġenerazzjonijiet biex jistma l-mobilità soċjali f'diversi soċjetajiet u perjodi storiċi.
* Bowman, William Dodgson. *The Story of Surnames* (London, George Routledge & Sons, Ltd., 1932)
* Cottle, Basile. *Penguin Dictionary of Surnames* (1967)
* Hanks, Patrick u Hodges, Flavia. *A Dictionary of Surnames* (Oxford University Press, 1989)
* Hanks, Patrick, Richard Coates u Peter McClure, eds. *The Oxford Dictionary of Family Names in Britain and Ireland* (Oxford University Press, 2016), li għandu introduzzjoni twila b'ħafna materjal komparattiv.
* Reaney, PH, u Wilson, RM *A Dictionary of English Surnames* (it-3 ed. Oxford University Press, 1997)

## Referenzi

## Ħoloq esterni
* *[http://www.ipl.org/div/pf/entry/48533 Comprehensive surname information and resource site]*