Val Wilmer

**Valerie Sybil Wilmer** (imwielda fis-7 ta' Diċembru 1941) hija fotografa u kittieb Ingliża li tispeċjalizza fil-mużika u l-kultura tal-jazz, gospel, blues, u mużika Afrikana tal-Karibew Brittanika. Il-kotba notevoli tagħha jinkludu *Jazz People* (1970) u *As Serious As Your Life* (1977), it-tnejn ippubblikati għall-ewwel darba minn Allison u Busby. L-awtobijografija ta’ Wilmer, *Mama Said There'd Be Days Like This: My Life in the Jazz World*, ġiet ippubblikata fl-1989.

## Ħajja bikrija
Val Wilmer twieled f'Harrogate, Yorkshire, l-Ingilterra, fis-7 ta' Diċembru 1941. Hija oħt il-poeta u kittieb Clive Wilmer. Hekk kif spiċċat it-Tieni Gwerra Dinjija, il-familja tagħha reġgħet lura Londra minn fejn kienet evakwat.

Il-jazz daħal f'ħajjietha meta bdiet tisma’ diski ta’ siiltiet klassiċi tal-jazz ta’ qabel il-gwerra. Eventwalment kompliet tiskopri diversi diski importanti permezz ta’ *Shining Trumpets* ta’ Rudi Blesh, ktieb dwar l-istorja tal-jazz, u *Jazz* ta’ Rex Harris. Wilmer inġibdet sew lejn d-diski ta’ Bessie Smith (speċjalment “Empty Bed Blues”) u l-kant ta’ Fats Waller – hija kienet tmur fis-Swing Shop fi Streatham, fin-nofsinhar ta’ Londra, fl-età ta’ 12-il sena, fejn kienet titħalla tqalleb id-diski tal-jazz sakemm issib xi ħaġa li riedet.

Tliet snin wara dawn l-esplorazzjonijiet, Wilmer bediet tikteb dwar il-mużika tas-suwed, imħeġġa u ispirat minn Max Jones, Paul Oliver u oħrajn.  Hija kienet tattendiet l-kunċerti akkumpanjata minn ommha, għax kienet tqisha żgħira wisq biex tħalliha tmur waħedha. Wilmer tgħid li din kienet “bis-saħħa tat- tolleranza taʼ ommha" li tħalliet tesplora l-interessi tagħha b'mod tant ħieles, speċjalment fi żmien meta t-tfajliet żgħar kienu spiss miżmuma lura b'diversi limitazzjonijiet soċjali mill-għażliet futuri tagħhom: "It-tfajliet, kienu jgħidulna spiss, iridu jikbru biex ikunu żeffiena tal-ballet . .. Ma naħsibx li qatt għadda minn moħħi li nikkunsidra l-għażliet femminili tas-soltu, b’mod riżolut oppost kif kont għal kull ħaġa li kienet assoċjata m’attivitajiet femminili u ma kinux jinvolvi li mmur f’postijiet, nkun u nagħmel [li rrid].”

## Karriera bħala kittieba
Familjarii ma' l-ewwel diski tal-jazz u l-blues, Wilmer bdiet tikteb dwar il-jazz u mużika Afrikana-Amerikana oħra, b'enfasi fuq il-messaġġi politiċi u soċjali tal-mużika. L-ewwel artiklu tagħha (bijografija ta' Jesse Fuller ) deher *[[Ġurnal tal-Jazz|f’Jazz Journal]]* f’Mejju 1959 meta kienet għadha biss 17-il sena. Meta rriflettiet dwar kif oriġina dan l-artiklu, Wilmer stqarret li: "Kont kittieb ta' ittri iffissata, hekk iltqajt ma' Jesse Fuller, kont ktibtlu bla ma kien jafni. Miskin għalih dak il-mużiċist Amerikan li kien iblah biżżejjed biex jagħmel joħriġ l-indirizz tiegħu ippublikat x'imkien — kont insibu u nfajjarlu ittra. L-aqwa ħaġa kienet tassew, ngħid tassew, tal-blegħ kienet li tant kienu jwieġbu! Dawn il-mużiċisti kbar u karattri minn kultura sewda fuq in-naħa l-oħra tad-dinja kitbu lura lil din it-tfajla bajda suburbana żagħżugħa fl-Ingilterra."

L-espressjoni perspicaċja tagħha tad-disparità bejn kittieba tal-mużika rġiel u nisa hija fundamentali fix-xogħol ta' Wilmer. Meta daħlet f’dan il-qasam fl-​1959, fehmet li l-​kitba dwar il-​mużika kienet “xi ħaġa li jagħmlu l-​irġiel. Kien hemm penali x'tħallas talli tkun mara fid-dinja tar-raġel...[u] għal mara bajda li tkun preokkupata b'xi ħaġa li kienu jagħmlu n-nies suwed kien ifisser li kellha tesperjenza pressjoni addizzjonali." Permezz tal-mużika Afrikana-Amerikana Wilmer setgħet tgħaddas ruħha f'realtajiet li kienu jibqgħu mhux skoperti kieku baqgħet għażlet li taħdem b'mod komdu. Għaliha, dawn l-esperjenzi kienu fundamentali u li jistgħu jbiddilu ħajjet n-nies. Il-perseveranza tagħha f’dan l-qasam diffiċli u d-devozzjoni tagħha lejn il-mużika wassluha biex tiskopri lilha nnfisha u tiker fuq livell personali, u l-għarfien li “l-potenzjal għal bidla personali li jeżisti fina lkoll." Permezz tal-kitba tagħha dwar il-mużika, Wilmer setgħet tipprovdi vuċi għal djalogu transatlantiku, multikulturali u multirazzjali, billi tidħol f'"parti mill-istorja, jew [f'dak li] jista' jiġri daqt."

Mill-1959, hija intervistat mijiet ta’ mużiċisti, kitbet previzzjonijiet u riċensjonjiet. Ix-xogħol tagħha ġie kkwotat u użat fir-riċerka għal ħafna kotba, artikli u films, inklużi diversi bijografiji ta’ mużiċisti ewlenin. L-intervisti bikrija tagħha ma' Earle Warren, Lee Young,  u Paul "Polo" Barnes huma ċċitati fil-bijografija ta' Douglas Henry Daniels ta' Lester Young. Intervisti ma ' Thelonious Monk, Nellie Monk u Billy Higgins huma kkwotati fil-bijografija ta ' Robin D.G. Kelley ta' Thelonious Monk. Eżempji oħra tal-użu tal-intervisti bikrija ta' Wilmer jinkludu "Texas Trombone: Henry Coker "  fil-kotba ta' Dave Oliphant *Texan Jazz* u *Jazz Mavericks of the Lone Star State*.

Aktar tard kisbet rikonoxximent għall-intervisti tagħha mas-sassofonisti Joe Harriott u Ornette Coleman, u saret ukoll fotografu. Fl-1965, fil-kitba tagħha dwar il-bidliet fl-istil ta’ Monk,  qalet: “Għal dawn l-aħħar qisu 10 snin, il-mużika ta’ Monk saret aktar faċli biex tismagħha, għalkemm mhux neċessarjament aktar sempliċi. Dak li qed jagħmel huwa impenjattiv u profond daqs qatt qabel, għalkemm jidher li kien inqas provokattiv minn meta kien qed iħarbat ir-regoli."

L-saġġi u l-obitwarji tagħha huma notevoli għall-abbiltà tagħhom li jiżvelaw b’mod sottili l-inugwaljanzi sottostanti li kienu jiffaċċjaw l-artisti suwed u n-nisa fl-industrija tal-mużika, ħafna drabi fi kliemhom stess. F'obituary tal-15 ta' Lulju 1960 f'Jazz *[[Jazz News|News]]*, Wilmer jikkwota lil Memphis Slim hekk: "Jien ukoll ridt niftaħ il-kumpanija tal-pubblikazzjoni tiegħi stess, iżda min imexxi d-diski ma jridx jimpjega raġel li għandu l-kumpanija tal-pubblikazzjoni tiegħu stess," u jiżvela d-diffikultà li kien jiffaċċja bħala artist iswed. Waqt li rrakkontat il-ħbiberija tagħha mal-liriċista influwenti, kritika tal-mużika, intervistatur u kantanta Kitty Grime, Wilmer uriet l-imħabba, ir-rispett u l-ammirazzjoni tagħha, filwaqt li tiżvela wkoll il-preġudizzju maskili fid-dinja tal-mużika: "Kien matul dan il-perjodu straordnarju li ltqajna, fi żmien meta x-xena tal-jazz kienet dinja prattikament kollha maskili... l-għarfien u l-għarfien tagħha kienu xi ħaġa li l-biċċa l-kbira tal-kummentaturi iżgħar kienu diffiċli biex jimitaw”.

Fil-kitba tagħha, hija kontinwament iżżomm l-istorja tal-jazz fuq quddiem, u tippreżenta lilha nnifisha bħala semmiegħa devota, ammiratur u xi ħadd li jħobb il-mużika. Madankollu, hija ammettiet li kienet intervistat lill-aħwa Albert Ayler u Donald Ayler bħala biċċa xogħol ġurnalistika u mhux bħala ammiratriċi, iżda eventwalment waslet biex  "tammira lil Albert Ayler bħala l-aħħar viżjonarju ewlieni tal-jazz".

Għalkemm il-jazz u l-blues huma l-qofol tax-xogħol ta' Wilmer, hija għandha għarfien wiegħsa tal-mużika u wriet dan f’diversi ġeneri meta, pereżempju, meta kitbet dwar kif iż-żjara ta’ Jimi Hendrix fl-Ingilterra fl-1966 l, skont hi, tat “lix-xena lokali xi ftit fjakka injezzjoni mill-aktar meħtieġa".

Wilmer ikkontribwiet għal firxa vasta ta' pubblikazzjonijiet,  inklużi *[[Melody Maker]]*, *[[Down Beat]]* (kienet il-korrispondent tagħhom fir-Renju Unit, 1966–1970), *[[Jazz Journal]]*, *[[Musics (rivista)|Musics]]*, *Double Bassist*, *[[Mojo (rivista)|Mojo]]*, *[[The Wire (rivista)|The Wire]]*, u kkontribwiet regolarment. obitwarj ta' mużiċisti f*'[[The Guardian]]*.

### ''Jazz People'' (1970)
L-ewwel ktieb ta’ Wilmer, *Jazz People*, kien wieħed mill-ewwel kotba ppubblikati minn Margaret Busby għand Allison &amp;amp; Busby fl-1970  u issa spiss jissejjaħ wieħed mit-“tlieta jew erba’ mill-isbaħ kotba li qatt inkitbu dwar il-jazz” (sussegwentement maħruġ fl-Istati Uniti minn Da Capo Press). Hija tinkludi intervisti ma' mużiċisti Amerikani li jinkludu Eddie "Lockjaw" Davis, Art Farmer, Babs Gonzales, Jimmy Heath, Billy Higgins, Thelonious Monk, Archie Shepp, Cecil Taylor, Clark Terry, Big Joe Turner u Randy Weston. Skont *Kirkus Reviews*: "L-enfasi hija fuq in-nies f'dawn l-erbatax-il intervista, il-personalitajiet wara l-jazz, il-burdati, l-ambizzjonijiet, l-influwenzi tagħhom....L-awtur tosserva tajjeb u l-profili huma qosra u b'saħħithom b'noti fil-għoli għal dawk li jifhmu."

### ''The Face of Black Music'' (1976)
Ikklassifikata bħala "fotografu importanti daqs kemm hi kittieba", Wilmer hija l-awtur ta *<nowiki/>' The Face of Black Music* (Da Capo Press, 1976), li bħal *Jazz People* huwa meqjus bħala test kanoniku u influwenti fil-kritika tal-mużika.

### ''As Serious As Your Life'' (1977)
Il-ktieb ta’ Wilmer *As Serious as Your Life*, ippubblikat għall-ewwel darba fl-1977 minn Allison u Busby, issa huwa klassiku tal-kitba dwar il-jazz, li fit-titlu tiegħu jirreferi għal xi ħaġa li qalilha McCoy Tyner : "Music's not a plaything; it's as serious as your life." L-ewwel rakkont tal-"jazz ħieles" (free jazz) rivoluzzjonarju u l-prattikanti tiegħu,  jiddokumenta wkoll l-esperjenzi tan-nisa fir-rigward tal-"jazz il-ġdid" (new jazz) fil-komunitajiet Afrikani-Amerikani, u jiddevja mir-"regola masklinista tal-esklużjoni". Waqt li ppreżentat l-politika sesswali fid-dinja tal-jazz, Wilmer kixfet il-politika sesswali fil-kritika tal-mużika stess. Fix-xogħol tagħha, hija tippreżenta "vjaġġ deskrittiv mill-aqwa li jqanqlu lill-qarrej permezz ta' għadd ta' komunitajiet li jidhru inkommensurabbli f'daqqa.... Din hija l-viżjoni u l-possibbiltà tal-komunità meta l-ġlieda lejn il-libertà tagħraf l-intersezzjonijiet tad-differenza sesswali, is-sess, u is-sesswalità kif ukoll ir-razza u l-klassi, bħala l-bażi għal prattiċi ta’ improvizzazzjoni”. *As Serious As Your Life* ġie stampat mill-ġdid minn Serpent's Tail f'Marzu 2018 (rakkomandat fuq il-qoxra minn Nat Hentoff bħala "An exceptionally illuminating book on jazz"), u Michael J. Agovino kiteb f'The *Village Voice*: "Fil-'kontrokultura' tas-snin 60 u s-snin 70 , li ħafna minnha saret cash register enormi, Val Wilmer waddbet id-dwal stroboscopiċi tagħha fuq pajsaġġ mużikali u politiku li fil-fatt imur kontra l-kultura. Tal-mistħija li tant ftit - suwed u bojod - kienu qed jagħtu każ f'dak iż-żmien. Iżda l-ktieb tagħha, u x-xogħol li jiddokumenta, jibqa' serju, u meħtieġ, bħal dejjem."

L-isem tal-kumpanija tal-produzzjoni tal-mużika Serious, stabbilita f’nofs is-snin tmenin u organizzaturi tal London Jazz Festival annwali, huwa parzjalment ispirat mill-ktieb ta’ Wilmer, skont il-fundatur John Cumming: “Nirrakkomanda dak il-ktieb lil kull min hu interessat fl-evoluzzjoni tal-jazz. fl-aħħar tas-seklu 20. ...dak kien ktieb li tassew ġagħlini naħseb. Kienet taħlita tal-ktieb ta' Val, u wkoll li fis-snin tmenin il-kelma 'serious' kienet sar biċċa slang kontemporanja. In-nies kienu jgħid, 'Din hija biċċa xogħol tassew serja.' 

### ''Mama Said There'd Be Days Like This'' (1989)
L-awtobijografija ta’ Wilmer, *Mama Said There'd Be Days Like This: My Life in the Jazz World* (Women's Press, 1989), tagħti dettalji dwar l-iżvilupp tagħha bħala artista/ġurnalista, u tinkludi l-ħruġ tagħha bħala lesbjana f’ambjent mużikali fil-biċċa l-kbira eterosesswali. Fil-*Feminist Review*, Robyn Archer kitbet: "B'dan il-ktieb Val ħadet id-deċiżjoni kuraġġuża li tgħid l-affarijiet kif verament kienu. Ir-riżultat huwa storja soċjali ta' mużika li bħala m'hemmx, u rakkont bla tidwir mal-lewża tal-iżvilupp mit-twelid sal-maturità ta’ mara dinamika li l-arti dokumentarja tagħha jistħoqqilha li tiġi evalwata mill-ġdid kollha kemm hi fid-dawl ta’ dan il-ktieb.”

## Proġetti oħra ta' dokumentazzjoni u arkivji
Barra minn hekk, Wilmer kitbet artikli bijografiċi dwar mużiċisti Ingliżi Suwed mill-1940 u l-1950 u dwar il-fotografija  b’mod konsistenti matul is-snin. Kienet membru tal-bord konsultattiv għal *The New Grove Dictionary of Jazz* (it-2 edizzjoni), editjat minn Barry Kernfeld, u l-awtur ta’ 63 entrata fih. Wilmer ipprovdet d-daħla għal John Gray's *Fire Music: A Bibliography of the New Jazz, 1959-199*. Kitbet aktar minn 35 artiklu għall- *[[Dizzjunarju tal-Bijografija Nazzjonali|Oxford Dictionary of National Biography]]*. Il-British Library Sound Archive għandhom 35 intervista ta' Wilmer ma' mużiċisti Brittaniċi suwed u mużiċisti nisa fit-taqsima tal-istorja orali tal-jazz fil-Gran Brittanja.

Wilmer ġabret kollezzjoni ta’ ritratti storiċi ta’ nies suwed fil-Gran Brittanja, li wħud minnhom intwerew pubblikament (inkluż fil-wirja tal-2014 ta’ Autograph ABP *Black Chronicles II* f’Rivington Place),  u kompliet taħdem fuq proġett ta’ riċerka dwar il-ħajja ta’ mużiċisti Ingliżi suwed, li ilha tiddokumenta għal ħafna snin, anke wara dan.

## Fotografija
Wilmer hija wkoll fotografu importanti daq hemm hi kittieba, wara li ħadmet ma’ mijiet ta’ kantanti, mużiċisti tal-jazz u kittieba, u ħadet ritratti ta’ artisti bħal Langston Hughes, Louis Armstrong, John Coltrane u Duke Ellington. Ir-ritratti tagħha ġew esebiti fil-Victoria and Albert Museum (V&A) fil-wirja tal-1973 *Jazz Seen: The Face of Black Music*, u jiffurmaw parti mill-kollezzjoni fotografika tal-V&A. Ir-ritratti tagħha jinsabu wkoll fil-kollezzjoni tan-National Portrait Gallery.

Kitbet dwar il-fotografija u intervistat prattikanti fl-istess qasam fosthom Eve Arnold, Anthony Barboza, Roy DeCarava, Terry Cryer, Milt Hinton, John Hopkins, Danny Lyon, Raissa Page, Coreen Simpson, Beuford Smith u James Van Der Zee. Fis-snin tmenin, Wilmer ġabret u editjat l-ħarġa "Evidence" tar-rivista *[[Għaxra.8|Ten.8]]* ddedikata għax-xogħol ta' fotografi Afrikani-Amerikani. Ix-xogħol ta' Wilmer spiss deher albums tal-mużika, bħal fil-ktejjeb tad-digipak għas-CD ta' Honest Jon *London is the Place for Me nru. 4*, li jinkludi ritratti tagħha.

Ma' Maggie Murray, fl-1983 Wilmer ħolqot Format, l-ewwel aġenzija ta' fotografi kollha nisa fil-Gran Brittanja.

F'Settembru 2013, waqt li Ronnie Scott's Jazz Club fi Frith Street, Soho, kien qed jiġi renovat, pannelli twal  li kienu qed jiksu l-faċċata kellhom fuqhom ritratt enormi tal-fundatur tal-klabb minn Wilmer, li fih jdher ipejjep sigarett barra l-binja, u wieħed waħda mill-frażijiet leġġendarji tiegħu: "I love this place, it's just like home, filthy and full of strangers”.

Ix-xogħol ta' Wilmer deher fl-*Esquire Cover Club*, il-wirja diġitali tal-London Jazz Festival għall-2020.

Fit-2 ta’ Novembru 2023, infetħet wirja solo tax-xogħol tagħha, bit-titlu *Blue Moments, Black Sounds – A Retrospective*, fil-Worldly, Wicked and Wise Gallery fit-tramuntana ta’ Londra, li damet il-kumplament ta' dak ix-xahar. Fir-riċensjoni tiegħu tal-wirja, Richard Williams kiteb: "Val Wilmer hija waħda mill-aktar nies notevoli li naf, u int tkun taf dan ukoll jekk tara r-ritratti tagħha. Jekk hux Muddy Waters jilgħab il-karti ma' Brownie McGhee wara l-kwinti tal-Fairfield Halls fl-1964, Archie Shepp bilqiegħda taħt poster ta ’ Jimi Hendrix fl-appartament tiegħu ta’ New York, jew koppja ferrieħa li qatt ma se nkunu nafu isimhom waqt żifna tal-blues f’Bentonia, Mississippi, nofs seklu ilu, issib l-essenza tal-ispirtu uman."  Il-ktieb tar-ritratti ppubblikat biex jakkumpanja l-wirja, bl-isem *Deep Blues 1960–1988*, huwa "kollezzjoni impressjonanti li turi mużiċisti tal-blues Afrikani-Amerikani u l-komunitajiet tagħhom".

## Kollezzjonijiet
Xogħlijiet fotografiċi minn Wilmer huma miżmuma mill-Arts Council of Great Britain Collection; in-National Portrait Gallery; Victoria and Albert Museum; Musée d'Art Moderne de Paris; Fotografiska Museet, Stokkolma; Smithsonian Institution, Washington DC; u x-Schomburg Center for Research in Black Culture (New York Public Library).

## Kotba ta' Wilmer

* *Jazz People*. London: Allison &amp;amp; Busby, 1970; Indianapolis: Bobbs-Merrill Company, 1970; stampat mill-ġdid minn Quartet Books, 1977. Edizzjoni ġdida minn Da Capo Press, 1991.
* *The Face of Black Music: Photographs by Valerie Wilmer*. New York: Da Capo Press, 1976.
* *As Serious as Your Life: The Story of the New Jazz*. London: Allison & Busby, 1977. Edizzjoni ġdid b'introduzzjoni ta'  Richard Williams minn Serpent's Tail, March 2018, .
* *Mama Said There'd Be Days Like This: My Life in the Jazz World*. London: Women's Press, 1989, .
* *Deep Blues 1960–1988*. Café Royal Books, 2023.

## Premjijiet u rikonoxximent
Fl-2009, Val Wilmer ġie onorat bil-Parliamentary Jazz Award għas-Servizzi għall-Jazz.  

F'Lulju 2017, hija dehret f'"The Wire Salon: An Audience with Val Wilmer" f'Cafe Oto.

Jingħad li "Wilmer hija f'kull sens importanti daqs il-mużiċisti u l-mużika li ddokumentat." Hija s-suġġett ta*<nowiki/>' Sunday Feature: A Portrait of Val Wilmer* ta' BBC Radio 3, prodott minn Steve Urquhart (li fih kontribuzzjonijiet minn Margaret Busby, Paul Gilroy, Richard Williams, Andrew Cyrille, u Clive Wilmer), li kien imxandar l-ewwel darba fl-4 ta' Marzu 2018. Il-ġimgħa ta’ wara, dehret ukoll bħala “Listed Londer"  fil-programm Robert Elms fuq BBC Radio London.

Fl-2019, Wilmer irċieviet l-Premju Lona Foote / Bob Parent għall-Eċċellenza fll-Karriera tal-Fotografija fl-24 edizzjoni annwali tal-Jazz Journalists Association Jazz Awards.

Fl-2020, Wilmer saret Patrun tan-National Archive of Jazz, fl-Ingilterra.

F'Ottubru 2023, Wilmer kienet intervistata minn Cerys Matthews għal *The Blues Show* fuq BBC Radio 2, bis-sehem ta' mużiċisti li Wilmer iltaqa' magħhom u ġibed ritratti tagħhom bħal Muddy Waters, Buddy Moss u Aretha Franklin.  Wilmer kienet diġà dehret ma’ Matthews f'programm televiżiv ta' BBC Four tal-2018, *Blues and Beyond*, fejn għażlet il-mużiċisti favoriti tagħha tal-blues.

Fl-2024, dehret bħala "castaway" waqt *[[Diski tal-Gżira Deżerta|Desert Island Discs]]* tal-4 ta' Frar fuq BBC Radio 4.

## Referenzi

## Sorsi u aktar qari

* Bayley, Bruno. "England is the Place for Me: Val Wilmer's Hidden Photographs Uncovered. A Forgotten History of Black London", *Vice*, Vol. 15, no. 5.
* *Contemporary Authors: A Bio-Bibliographical Guide to Current Writers in Fiction, General Nonfiction, Poetry, Journalism, Drama, Motion Pictures, Television, and Other Field: 85-88* (Detroit: Cengage Gale, 1980).
* Davies, Sue. *Contemporary Photographers*, Martin Marix Evans, ed. (New York: St. James Press, 1995).
* Fischlin, David, and Ajay Heble. *The Other Side of Nowhere: Jazz, Improvisation, and Communities in Dialogue*, 1st edition, Middletown: Wesleyan University Press, 2004.
* Ford, Robert. *A Blues Bibliography* (Bromley: Paul Pelletier Publishing, 1999; 2nd edition, New York: Routledge, 2007).
* Gannon, Robert. "Wilmer, Valerie",*The New Grove Dictionary of Jazz*, Barry Dean Kernfeld, ed. (London: MacMillan Press, 1988), p.&nbsp;1299; entry revised by B. Kernfeld (2nd edition, 2002).
* Gray, John. *Fire Music: A Bibliography of the New Jazz, 1959–1990* (Westport: Greenwood, 1991).
* Gray, Michael. *The Bob Dylan Encyclopedia* (London: Continuum International Publishing Group, 2006).
* McKay, George. *Circular Breathing: The Cultural Politics of Jazz in Britain* (Durham: Duke University Press, 2005).
* Mathieson, Kenny. *Encyclopaedia of Blues*. Komara, Edward, ed. (New York: Routledge, 2006).
* Oliphant, Dave. *Jazz Mavericks of the Lone Star State* (Austin: University of Texas Press, 2007).
* Trynka, Paul; photographs by Val Wilmer. *Portrait of the Blues* (New York: Da Capo Press, 1997).
* Wilmer, Valerie. "Monk on Monk", *Down Beat*, 3 June 1965: pp.&nbsp;20–22.
* ---. "New York is Alive! Report and Photography by Valerie Wilmer". *Jazz Forum*, 1973: pp.&nbsp;47–49.
* ---. "Rock and Roll Genius" [interview with Otis Blackwell]. *Melody Maker*, 5 February 1977, Vol. 52: pp.&nbsp;8, 44.
* ---. "The first preference is pride" [interview with Jayaben Desai], *Time Out*, 15–21 September 1978, pp.&nbsp;14–15.
* ---. "Gilmore and 'Trane: The Sun Ra Link". *Melody Maker*, 27 December 1980. Vol. 55: pp.&nbsp;16–17.
* ---. I'm Happy as All Hell that the Man Took My Songs [interview with Otis Blackwell]. *Time Out*. 6–12 March 1981, pp.&nbsp;12–13.
* ---. "Rudolph Dunbar". *City Limits*, March 1986: pp.&nbsp;84–86.
* ---. "Mama Said There'd Be Days Like This: Valerie Wilmer Responds to Max Harrison's Review of her Book". *Jazz Forum*, 4 March 1990: pp.&nbsp;4–5.
* ---. "How We Met: Lauderic Caton and Louis Stephenson". *The Independent on Sunday Review*, 7 February 1993: p.&nbsp;61.
* ---. "Jimi Hendrix: An Experience". *Down Beat*, February 1994: pp.&nbsp;38–40.
* ---. "The First Time I Met the Blues". *Mojo*, September 1995. 22: pp.&nbsp;84–85.
* ---. "Spirits Rejoice: Albert and Don Ayler". *Coda: The Journal of Jazz and Improvised Music*, March–April 1997: pp.&nbsp;4–7.
* ---. "Coleridge Goode: Improving with Age". *Double Bassist*, 2003: pp.&nbsp;12–15.
* ---. "Roswell Rudd and the Chartreuse Phantasm". *The Wire*, Issue 249, November 2004: pp.&nbsp;28–31.
* ---. "A Blue Mariner's Legacy". *Double Bassist*, 2005: pp.&nbsp;24–26.
* ---. "Kitty Grime". *Jazz Journal International*, 2007: pp.&nbsp;18–19.
* ---, "Jazz and Blues and Blues and Jazz", *Vice*, Vol. 16, no. 7, The Photo Issue 2009.

## Ħoloq esterni

* 
* Carney, John."They Made Magic. Part 2: Val Wilmer", *Tangents: The Home of Unpopular Culture* (2006).
* Rasheed, Kameelah. "'Space is the Place': Val Wilmer Photographs Sun Ra", *The Liberator Magazine*.
* Valerie Wilmer's contributions to Obituaries pages, *The Guardian*.
* "Val Wilmer – Journalist, historian and photographer", Women's Liberation Music Archive, Feminist Music-Making in the UK and Ireland, 1970–1990.
* "Blues Britannia – Val Wilmer's photo memories" (a selection of photographs from BBC Four's *Blues Britannia*, taken by Val Wilmer), BBC.
* Jazz Diary / Jane Richards on Val Wilmer, *The Independent*, 7 September 1992.
* "Val Wilmer", photograph by Lucinda Douglas-Menzies at National Portrait Gallery, London, 2013.
* "Masters of Jazz Photography — Val Wilmer", Jerry Jazz Musician, 17 April 2015.
* Lee, Karen (Weekend Family Music Hour), "Val Wilmer Is Seriously As Serious As Her Life", *Freeform Portland*, 15 February 2018.
* "Val Wilmer interviewed by John Fordham Oct 2020". SeriousLive (audio).