Sit Agrikolu Bikri ta' Kuk

Is-**Sit Agrikolu Bikri ta' Kuk** huwa sit arkeoloġiku f'Papua New Guinea, li jinsab fl-artijiet għoljin tal-Wied ta' Wahgi f'altitudni ta' madwar 1,550 metru, xi 12–13-il kilometru fil-Grigal ta' Mount Hagen, il-belt kapitali tal-Provinċja tal-Artijiet Għoljin tal-Punent. Is-sit arkeoloġiku jikkonsisti minn art bassasa li żviluppat f'baċir antik ta' lag li mtela' bl-għargħar tax-xmara jew bid-depożiti ttrasportati bl-ilma. F'dan is-sit instabet evidenza arkeoloġika ta' sistemi agrikoli bikrin tad-drenaġġ, li jmorru lura sa madwar 9,000 sena. Is-sit jinkludi fosos tad-drenaġġ ta' tliet tipi ewlenin, li kienu jintużaw biex iż-żona tiġi kkonvertita f'bur tal-ħaxix antropoġeniku fejn kienet titkabbar l-għalla nattiva *taro*.

Barra minn hekk, instabet ukoll evidenza tal-kultivazzjoni tal-banana u tal-kannamiela, li huwa stmat li bdiet xi 6,900 – 6,400 sena ilu. Is-Sit Agrikolu Bikri ta' Kuk tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2008. Kien wieħed mill-postijiet fid-dinja li fihom il-bniedem żviluppa l-agrikoltura b'mod indipendenti.

## [[Storja]]
Il-Qala ta' Kuk tnixxi l-ilma tal-għargħar kollu tax-xmara f'maqbad tal-ilma fl-għoljiet iktar fil-baxx tan-Nofsinhar. Inbnew kanali biex l-ilma jinġarr lil hinn minn din it-tnixxija. Meta dawn il-kanali kienu jiġu mblukkati, iż-żona kienet tiżviluppa f'art bassasa, u l-ilma kien jiġi ddevjat f'kanali iżgħar tad-distribuzzjoni tal-ilma. Hawnhekk instabet evidenza arkeoloġika ta' sistemi agrikoli bikrin tad-drenaġġ, li jmorru lura sa madwar 9,000 sena ilu. Fis-sit ġew skoperti karatteristiċi bħal fosos, ħofor għall-arbli, u gandotti tat-tajn, li jindikaw prattiki agrikoli bikrin bħat-tħawwil, bħat-tisqija u bħall-irbit tal-pjanti.

Fis-sit instabu wkoll xi fosos tad-drenaġġ għall-irrigazzjoni li jmorru lura għal 9,000 sena ilu. Varjetà ta' pjanti, fosthom it-*taro*, kienu jitkabbru sal-limitu kultivabbli tagħhom fl-artijiet għoljin. Dawn il-fosos jistgħu jiġu kklassifikati f'tliet tipi ewlenin: kanali ewlenin għall-ilma mormi, fosos kbar fl-għelieqi, u fosos żgħar fl-għelieqi. Kanali ewlenin għall-ilma mormi nbnew biex il-fluss tal-ilma lejn in-Nofsinhar jiġi ddevjat mill-għargħar tax-xmara u jiġi ddirezzjonat lejn iż-żoni fil-Grigal. Il-fosos żgħar u kbar fl-għelieqi kienu iktar uniformi u jinsabu madwar il-perimetru taż-żoni tat-tisqija. Dawn kienu kkollegati mal-kanali ewlenin għall-ilma mormi. Dak iż-żmien, in-nies li kienu jgħixu fis-Sit Agrikolu Bikri ta' Kuk ittrasformaw il-pajsaġġ tagħhom f'bur tal-ħaxix antropoġeniku li kien adattat għall-agrikoltura.

Waqt l-iskavi arkeoloġiċi tal-kanali tad-drenaġġ ġew skoperti artefatti bħal stikek tal-injam għat-tħaffir u moli. Il-fosos tnaddfu mir-radam u tħaffret trunċiera żgħira biex jiġu studjati s-saffi differenti tat-tafal li ntużaw fil-kostruzzjoni tagħhom. Dawn is-saffi jissuġġerixxu li l-fosos inbnew apposta minn dawn in-nies tal-qedem.

Ġiet skoperta wkoll evidenza arkeobotanika addizzjonali, li tmur lura għal bejn 6,900 u 6,400 sena ilu, u li turi l-kultivazzjoni tal-banana u tal-kannamiela fis-Sit Agrikolu Bikri ta' Kuk. Bosta fitoliti tal-banana nstabu fl-irqajja' tal-kultivazzjoni tal-art bassasa. Peress li l-banana ma tipproduċix fitoliti bl-istess kwantità u frekwenza bħall-ħaxix u pjanti oħra, ir-riċerkaturi kkonkludew li l-abbundanza ta' fitoliti tal-banana li nstabu f'pajsaġġ ta' bur tal-ħaxix ġestit bejn 6,950 u 6,550 sena ilu tindika tħawwil u tisqija apposta. Il-banana mkabbra fis-Sit Agrikolu Bikri ta' Kuk kienet banana tat-tip *Eumusa*, li saret l-ikbar u l-iżjed grupp sinifikanti ta' banana għall-użu domestiku. B'hekk is-Sit Agrikolu Bikri ta' Kuk huwa wieħed mill-iżjed siti bikrin magħrufa għall-iżvilupp tal-agrikoltura.

Is-sit ġie studjat mill-arkeologu Awstraljan Jack Golson.

## Sit ta' Wirt Dinji
Is-Sit Agrikolu Bikri ta' Kuk ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2008.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (iii)** "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; il-**kriterju (iv)** "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".

## Iktar qari

* Golson, J., T.P. Denham, P.J. Hughes, P. Swadling and J. Muke (eds.) 2017. *Ten Thousand Years of Cultivation at Kuk Swamp in the Highlands of Papua New Guinea*. Terra Australis 46. Canberra: ANU E Press.

* Bayliss-Smith, T, Golson, J, Hughes, P et al 2005, *Archaeological evidence for the Ipomoean Revolution at Kuk swamp, upper Wahgi Valley, Papua New Guinea*, in Chris Ballard, Paula Brown, R. Michael Bourke and Tracy Harwood (ed.), The Sweet Potato in Oceania: a reappraisal, Oceania Publications and University of Pittsburgh, Rosebery, NSW, Australia, pp. 109-120.

* Denham, T, Golson, J & Hughes, P 2004, *Reading early agriculture at Kuk Swamp, Wahgi Valley, Papua New Guinea: the archaeological features (phases 1-3)*, Proceedings of the Prehistoric Society, vol. 70, pp. 259-297.

* Muke, J. Mandui, H. Oct 2003. *In the shadows of Kuk: Evidence of prehistoric agriculture at Kana, Wahgi Valley, Papua New Guinea*, *Archaeology in Oceania.* 38, 3, pp. 177–185.

* Bayliss-Smith, T. Golson, J. April 1992. *A colocasian revolution in the New Guinea highlands? Insights from phase 4 at Kuk,* *Archaeology in Oceania.* 27,1, pp.1–22.

## Referenzi