Ċili

Iċ-**Ċili** hi pajjiż fil-lbiċ estrem tal-Amerika t'Isfel. L-isem uffiċjali tagħha huwa r-**Repubblika taċ-Ċili** u l-belt kapital hija Santiago. Iċ-Ċili tokkupa l-istrixxa tal-art twila u dejqa bejn l-Oċean Paċifiku u l-katina tal-Andi. Fit-tramuntana għandha fruntiera mal-Peru, fil-lvant mal-Bolivja u l-Arġentina u fin-nofsinhar fejn hemm l-istrett ta' Drake. Iċ-Ċili għandha wkoll xi gżejjer fl-Oċean Paċifiku, l-arċipelagu Juan Fernández Arċipelagu, Sala y Gómez Gżira u l-Ġżira tal-Għid (li qiegħda fil-Polineżja). L-erja totali tal-pajjiż hi ta' 755,838.7 km². Barra minn hekk, iċ-Ċili għandha pretensjoni għas-sovranità fuq żona ta' 1,250,257.6 km² tal-Antartika, magħrufa bħala t-*Territorju Antartiku Ċilen*. Billi għandha territorji fl-Amerika t'Isfel, fl-Oċeanja u l-Antartika, iċ-Ċili tqis ruħa bħala l-Pajjiż tat-Tliet Kontinenti.

L-aktar belt fin-Nofsinhar b'popolazzjoni ċivili permanenti fil-kontinent Amerikan (l-eqreb tal-Pol t'Isfel) hija Puerto Toro, li għandha 60 abitant u tinsab fil-55 parallel tan-Nofsinhar u tinsab 4000 km mill-Pol t'Isfel. L-aktar belt fin-Nofsinhar b'aktar minn 100,000 abitant (l-eqreb tal-arblu tan-nofsinhar) hija Punta Arenas, li għandha 148,000 abitant u tinsab fit-53 parallel tan-Nofsinhar.

Spanja rebħet u kkolonizzat ir-reġjun f'nofs is-seklu 16, u ħa post il-ħakma ta' l-Inka, iżda naqset milli tirbaħ lill-poplu indipendenti Mapuche li kien jgħix dak li llum hu ċ-Ċilì fin-Nofsinhar. Iċ-Ċilì ħarġet bħala repubblika awtoritarja relattivament stabbli fis-snin 30 wara d-dikjarazzjoni ta' indipendenza tagħha minn Spanja fl-1818. Matul is-seklu 19, iċ-Ċilì esperjenza tkabbir ekonomiku u territorjali sinifikanti, u temm ir-reżistenza Mapuche fl-1880 u kiseb it-territorju tat-Tramuntana attwali tiegħu fil-Gwerra ta' il-Paċifiku (1879-1883) billi għeleb lill-Perù u lill-Bolivja. Fis-seklu 20, sas-snin 70, iċ-Ċili għadda minn proċess ta' demokratizzazzjoni u esperjenza tkabbir rapidu tal-popolazzjoni u urbanizzazzjoni, filwaqt li sar dejjem aktar dipendenti fuq l-esportazzjonijiet mill-minjieri tar-ram biex isostni l-ekonomija tiegħu. Matul is-sittinijiet u s-snin sebgħin, il-pajjiż kien ikkaratterizzat minn polarizzazzjoni politika severa u inkwiet mix-xellug, li laħaq il-qofol tiegħu fil-kolp ta' stat Ċilen tal-1973 li waqqa’ l-gvern Marxista tax-xellug estrem ta' Salvador Allende. Dan kien segwit minn dittatorjat militari tal-lemin ta’ 16-il sena taħt Augusto Pinochet, li rriżulta f'aktar minn 3,000 mewt jew għajbien. Ir-reġim intemm fl-1990, wara referendum fl-1988, u warajh koalizzjoni ċentrista, li rregolat sal-2010.

Iċ-Ċilì għandha ekonomija bi dħul għoli u hija waħda mill-aktar nazzjonijiet ekonomikament u soċjalment stabbli fl-Amerika t'Isfel, li twassal lill-Amerika Latina fil-kompetittività, id-dħul per capita, il-globalizzazzjoni, il-paċi u l-libertà ekonomika. Iċ-Ċilì jaħdem tajjeb ukoll fir-reġjun f'termini ta' sostenibbiltà tal-istat u żvilupp demokratiku, u għandu t-tieni l-inqas rata ta' omiċidju fl-Amerika, wara l-Kanada biss. Iċ-Ċili huwa membru fundatur tan-Nazzjonijiet Uniti u l-Alleanza tal-Paċifiku, u ngħaqad mal-OECD fl-2010.

Iċ-Ċili huwa pajjiż li jinsab fl-emisferu tan-Nofsinhar. F'dan is-sens, it-territorju huwa maqsum f'Ċili kontinentali, Ċili insulari, suddiviż imbagħad f'"Ċili insulari kontinentali" u "Ċili insulari oċeaniċi", u Territorju Antartiku Ċilen, li t-talba territorjali tiegħu hija ffriżata skont id-dispożizzjonijiet tat-Trattat tal-Antartiku. , li tagħha ċ-Ċilì huwa firmatarju, mingħajr ma l-firma tagħha tikkostitwixxi rinunzja. Jinsabu fil-ponta tal-Lbiċ tal-Amerika t'Isfel, fir-reġjun imsejjaħ Konu tan-Nofsinhar, iċ-Ċili kontinentali jippreżenta żvilupp lonġitudinali għoli u żvilupp latitudinal żgħir, li jestendi fuq 39 grad ta' latitudni—mill-punt tripartitiku mal-Perù u l-Bolivja sal-Gżejjer Diego Ramírez. — , prinċipalment fiż-żona tal-latitudni medja —it-Tropiku ta' Kaprikornu jaqsam it-tramuntana tal-pajjiż—. Iċ-Ċili Antartiku jinsab fil-latitudnijiet tan-Nofsinhar għoljin, minn bejn wieħed u ieħor 61° sal-Pol tan-Nofsinhar ġeografiku. Żona: 756,102.4 (38) km², 748,012.1 (98.93%) km² (art), 8,090.3 (1.07%) km² (ilma); Kosta: 6,435 km; L-itwal xmara: Loa; L-aktar punt baxx: Oċean Paċifiku f'0 m 'il fuq mil-livell tal-baħar. n. m., L-ogħla punt: Nevado Ojos del Salado f'6891.3 m 'il fuq. n. m.; Fruntieri territorjali Internazzjonali: 6,339 km: Arġentina: 5,308 km, Bolivja: 860 km, Perù: 171 km; Talbiet marittimi: Żona kontigwa: 24 M, Blata kontinentali: 161,338 km², Żona ekonomika esklussiva: 200 M, Baħar territorjali: 12 M.

## Etimoloġija
Hemm diversi teoriji dwar l-oriġini tal-kelma Ċili. Skont il-kroniku Spanjol tas-seklu 17 Diego de Rosales, l-Incas sejħu l-Aconcagua Valley Chili wara l-korruzzjoni tal-isem ta' kap tribali Picunche (cacique) imsejjaħ Tili, li ħakem iż-żona fiż-żmien tal-konkwista tal-Inka fis-seklu 15. Teorija oħra tindika x-xebh tal-Wied tal-Aconcagua ma’ dak tal-Wied ta’ Casma fil-Peru, fejn kien hemm belt u wied imsejjaħ Chili.

Teoriji oħra jgħidu li ċ-Ċilì jista’ jġib ismu minn kelma Nattiva Amerikana li tfisser ‘truf tad-dinja’ jew ‘gawwi’; mill-kelma Mapuche chilli, li tista' tfisser ‘fejn tispiċċa d-dinja’” jew mill-Quechua chiri, ‘kesħa’, jew tchili, li tfisser ‘borra’ jew “l-iktar punt fonda fid-Dinja.” Oriġini oħra attribwita liċ-chilli hija l-onomatopea cheele-cheele—l-imitazzjoni tal-Mapuche taċ-ċajp ta' għasfur magħruf lokalment bħala trile.

Il-konkwistaturi Spanjoli semgħu dan l-isem mill-Incas, u l-ftit superstiti tal-ewwel expedition Spanjola ta' Diego de Almagro fin-Nofsinhar tal-Perù fl-1535-1536 sejħu lilhom infushom l-"irġiel ta' Chilli." Almagro huwa finalment akkreditat li universalizza l-isem Ċili, wara li semmiet il-Wied Mapocho bħala tali. L-ortografija l-antika "Chili" kienet tintuża bl-Ingliż sal-bidu tas-seklu 20 qabel ma nbidlet għal "Ċili".

## Storja
### Storja bikrija

L-evidenza tal-għodda tal-ġebel tindika li l-bnedmin sporadikament iffrekwentaw iż-żona tal-Wied Monte Verde 18,500 sena ilu. Madwar 10,000 sena ilu, popli indiġeni migranti stabbilixxew fi widien fertili u żoni kostali taʼ dak li llum hu ċ-Ċili. Is-siti tal-insedjament tal-ewwel okkupazzjoni umana jinkludu Monte Verde, Cueva del Milodón, u t-tubu tal-lava Pali-Aike Crater.

L-Incas estendew fil-qosor l-imperu tagħhom f'dak li llum hu t-Tramuntana taċ-Ċili, iżda l-Mapuches (jew l-Araucanians kif kienu magħrufa mill-Ispanjoli) rreżistu b'suċċess ħafna tentattivi mill-Imperu Inca biex jissottomettuhom, minkejja n-nuqqas ta' organizzazzjoni statali tagħhom. Huma ġġieldu kontra s-Sapa Inca Tupac Yupanqui u l-armata tiegħu. Ir-riżultat tal-konfront imdemmi ta' tlett ijiem magħruf bħala l-Battalja ta' Maule kien li l-konkwista tal-Inka tat-territorji taċ-Ċilì spiċċat fix-Xmara Maule.

### Kolonizzazzjoni Spanjola

Fl-1520, waqt li kien qed jipprova jdawru d-dinja, Ferdinand Magellan skopra l-passaġġ tan-Nofsinhar li issa jġib ismu (l-Istrett ta' Magellan), u b'hekk sar l-ewwel Ewropew li għamel sieq f’dik li llum hija ċ-Ċili. L-Ewropej li jmiss li waslu fiċ-Ċili kienu Diego de Almagro u l-banda tiegħu ta' konkwistaturi Spanjoli, li waslu mill-Perù fl-1535 fit-tfittxija tad-deheb. L-Ispanjol iltaqgħu ma' diversi kulturi li jiddependu primarjament fuq l-agrikoltura u l-kaċċa slash and burn.

Il-konkwista taċ-Ċilì bdiet bis-serjetà fl-1540 u twettqet minn Pedro de Valdivia, wieħed mill-Logotenenti ta' Francisco Pizarro, li waqqaf il-belt ta' Santiago fit-12 ta' Frar, 1541. Għalkemm l-Ispanjoli ma sabux id-deheb u l-fidda estensivi li huma kienu qed ifittxu, għarfu l-potenzjal agrikolu tal-wied ċentrali taċ-Ċilì, u ċ-Ċili sar parti mill-Imperu Spanjol.

Il-konkwista seħħet b'mod gradwali u l-Ewropej sofrew intoppi ripetuti. Insurrezzjoni Mapuche massiva li bdiet fl-1553 irriżulta fil-mewt ta' Valdivia u l-qerda ta' ħafna mill-insedjamenti ewlenin tal-kolonja. Insurrezzjonijiet kbar sussegwenti seħħew fl-1598 u fl-1655. Kull darba li l-Mapuche u gruppi indiġeni oħra rribellaw, il-fruntiera tan-Nofsinhar tal-kolonja mxiet lejn it-tramuntana. L-abolizzjoni tal-iskjavitù mill-kuruna Spanjola fl-1683 kienet bħala rikonoxximent li l-iskjavitù tal-Mapuche intensifikat ir-reżistenza aktar milli intimidahom għas-sottomissjoni. Minkejja projbizzjonijiet irjali, ir-relazzjonijiet baqgħu tensi minħabba l-indħil kolonjali kontinwu.

Iżolat fit-tramuntana mid-deżert, fin-nofsinhar mill-Mapuches, lejn il-lvant mill-firxa tal-muntanji tal-Andes u lejn il-punent mill-oċean, iċ-Ċili sar wieħed mill-aktar territorji ċentralizzati u omoġenji fl-Amerika Spanjola. Waqt li sservi bħala tip ta' gwarniġġjon tal-fruntiera, il-kolonja sabet ruħha inkarigata li tipprevjeni l-invażjoni mill-għedewwa Ewropej kemm tal-Mapuche kif ukoll ta' Spanja, speċjalment l-Ingliżi u l-Olandiżi. Buccaneers u pirati heddew il-kolonja minbarra l-Mapuches, kif muri mir-rejd ta' Sir Francis Drake fl-1578 fuq Valparaíso, il-port ewlieni tal-kolonja. Iċ-Ċili kienet dar għal waħda mill-akbar armati wieqfa fl-Ameriki, li jagħmilha waħda mill-aktar possedimenti Spanjoli militarizzati, kif ukoll drain fuq it-teżor tal-Viċiroyalty tal-Perù.

L-ewwel ċensiment ġenerali sar mill-gvern ta' Agustín de Jáuregui bejn l-1777 u l-1778; indika li l-popolazzjoni kienet komposta minn 259,646 abitant: 73.5% ta' antenati Ewropej, 7.9% mestizos, 8.6% indiġeni u 9.8% iswed. Francisco Hurtado, gvernatur tal-provinċja ta' Chiloé, wettaq ċensiment fl-1784 u sab li l-popolazzjoni kienet komposta minn 26,703 abitant, li minnhom 64.4% kienu bojod u 33.5% indiġeni. Id-Djoċesi ta' Concepción wettqet ċensiment fiż-żoni fin-nofsinhar tax-Xmara Maule fl-1812, iżda ma inkludietx il-popolazzjoni indiġena jew l-abitanti tal-provinċja ta' Chiloé. Il-popolazzjoni hija stmata għal 210,567 abitant, li minnhom 86.1% kienu Spanjoli jew ta' dixxendenza Ewropea, 10% indiġeni u 3.7% mestiż, iswed u mulatti.

Studju tal-2021 minn Baten u Llorca-Jaña juri li reġjuni bi proporzjon relattivament għoli ta' immigranti mill-Ewropa ta' Fuq żviluppaw aktar malajr r'termini ta' numri, anki jekk in-numru totali ta' immigranti kien żgħir. Dan l-effett jista' jkun relatat ma' esternalitajiet: il-popolazzjoni tal-madwar adottat imġiba simili għal dik tal-grupp żgħir ta' immigranti mhux Ewropej u nħolqu skejjel ġodda. Ironikament, seta' kien hemm effetti sekondarji pożittivi mill-investiment edukattiv li għamlu l-immigranti, fl-istess ħin li n-numri seta' jonqos b'inugwaljanza akbar f’dawn ir-reġjuni. Madankollu, l-effetti pożittivi tal-immigrazzjoni kienu apparentement aktar b'saħħithom.

### Indipendenza u bini ta' nazzjon

Fl-1808, l-intronizzazzjoni ta' Napuljun ta' ħuh Ġużeppi bħala Re ta 'Spanja ppreċipitat il-mixja taċ-Ċili lejn l-indipendenza minn Spanja. Ġunta nazzjonali f'isem Ferdinandu – eredi tar-re depost – ġiet iffurmata fit-18 ta' Settembru 1810. Il-Ġunta tal-Gvern taċ-Ċili pproklamat gvern awtonomu għaċ-Ċili fi ħdan il-monarkija Spanjola (b'tifkira ta' dan il-jum, iċ-Ċili jiċċelebra l-Fiesta Nazzjonali tiegħu). fit-18 ta' Settembru ta' kull sena).

Wara dawn l-avvenimenti, moviment għall-indipendenza totali, taħt il-kmand ta' José Miguel Carrera (wieħed mill-aktar patrijotti rikonoxxuti) u ż-żewġ ħutu Juan José u Luis Carrera, malajr kiseb numru akbar ta' segwaċi. It-tentattivi Spanjoli biex jerġgħu jimponu r-regola arbitrarja matul dik li kienet imsejħa r-Reconquista wasslu għal ġlied fit-tul, inkluż il-ġlied intern ta' Bernardo O'Higgins, li sfida t-tmexxija ta' Carrera.

Il-gwerra intermittenti baqgħet għaddejja sal-1817. B'Carra ħabs fl-Arġentina, O'Higgins u l-koorti tiegħu kontra l-karriera José de San Martín, eroj tal-Gwerra tal-Indipendenza Arġentina, mexxew armata li qasmet l-Andes fiċ-Ċili u għelbu lir-rojalisti. Fit-12 ta' Frar, 1818, iċ-Ċilì ġiet ipproklamata repubblika indipendenti. Madankollu, ir-rivolta politika ġabet ftit tibdil soċjali u s-soċjetà Ċilena tas-seklu 19 ippreservat l-essenza tal-istruttura soċjali kolonjali stratifikata, li kienet influwenzata ħafna mill-politika tal-familja u l-Knisja Kattolika Rumana. Eventwalment ħarġet presidenza b'saħħitha, iżda sidien tal-art għonja baqgħu b'saħħithom. Bernardo O'Higgins darba ppjana li jespandi ċ-Ċilì billi jeħles lill-Filippini minn Spanja u jinkorpora l-gżejjer. F'dan ir-rigward, huwa kkummissjona lill-uffiċjal navali Skoċċiż, Lord Thomas Cochrane, f’ittra datata 12 ta' Novembru, 1821, fejn esprima l-pjan tiegħu li jirbaħ Guayaquil, il-Gżejjer Galapagos u l-Filippini. Kien hemm tħejjijiet, iżda l-pjan ma twettaqx għax O'Higgins kien fl-eżilju.

Iċ-Ċili bil-mod beda jespandi l-influwenza tiegħu u jistabbilixxi l-fruntieri tiegħu. Permezz tat-Trattat ta' Tantauco, l-arċipelagu ta' Chiloé ġie inkorporat fl-1826. L-ekonomija bdiet tirnexxi minħabba l-iskoperta ta' minerali tal-fidda f'Chañarcillo, u l-kummerċ dejjem jikber tal-port ta' Valparaíso, li wassal għal kunflitt għas-supremazija marittima fil-Paċifiku. mal-Peru. Fl-istess ħin, sar tentattiv biex tissaħħaħ is-sovranità fin-Nofsinhar taċ-Ċilì billi tintensifika l-penetrazzjoni fl-Araucanía u tikkolonizza Llanquihue ma' immigranti Ġermaniżi fl-1848. Permezz tat-twaqqif ta' Fort Bulnes mill-Schooner Ancud taħt il-kmand ta' John Williams Wilson, ir-Reġjun Magallanes saret ikkontrollata mill-pajjiż fl-1843, filwaqt li r-Reġjun ta' Antofagasta, dak iż-żmien f'tilwima mal-Bolivja, beda jiġi popolat.

Wara l-Gwerra Ċivili Ċilena tal-1829-1830 li fiha rebħu l-konservattivi, taħt il-gvern ta' Joaquín Prieto, il-Kostituzzjoni Ċilena tal-1833 ġiet abbozzata u ddaħħlet fis-seħħ bl-influwenza għolja tal-ministru triplu Diego Portales.

Żewġ gwerer ċivili oħra seħħew fiċ-Ċili fl-1850, waħda fl-1851 u l-oħra fl-1859.

Fl-aħħar tas-seklu 19, il-gvern ta' Santiago kkonsolida l-pożizzjoni tiegħu fin-nofsinhar bl-okkupazzjoni ta' Araucanía. It-trattat tal-konfini tal-1881 bejn iċ-Ċilì u l-Arġentina kkonferma s-sovranità Ċilena fuq l-Istrett ta' Magellan, iżda wkoll wassal biex il-pajjiż jirrinunzja għall-pretensjonijiet tiegħu fil-bqija tal-Patagonja tal-Lvant wara tilwima li bdiet fl-1842. Bħala riżultat tal-Gwerra tal-Paċifiku ma’ Il-Perù u l-Bolivja (1879-83), iċ-Ċilì espandiet it-territorju tiegħu lejn it-Tramuntana bi kważi terz, u elimina l-aċċess tal-Bolivja għall-Paċifiku, u akkwista depożiti ta' saltpeter siewja, li l-isfruttament tagħhom wassal għal era ta' opulenza nazzjonali. Iċ-Ċili kien ingħaqad mal-pożizzjoni bħala wieħed mill-pajjiżi bi dħul għoli fl-Amerika t'Isfel fl-1870.

Fl-aħħar tas-seklu 19, il-gvern ta' Santiago kkonsolida l-pożizzjoni tiegħu fin-nofsinhar bl-okkupazzjoni ta' Araucanía. It-trattat tal-konfini tal-1881 bejn iċ-Ċilì u l-Arġentina kkonferma s-sovranità Ċilena fuq l-Istrett ta' Magellan, iżda wkoll wassal biex il-pajjiż jirrinunzja għall-pretensjonijiet tiegħu fil-bqija tal-Patagonja tal-Lvant wara tilwima li bdiet fl-1842. Bħala riżultat tal-Gwerra tal-Paċifiku ma' Il-Perù u l-Bolivja (1879-83), iċ-Ċilì espandiet it-territorju tiegħu lejn it-Tramuntana bi kważi terz, u elimina l-aċċess tal-Bolivja għall-Paċifiku, u akkwista depożiti ta 'saltpeter siewja, li l-isfruttament tagħhom wassal għal era ta' opulenza nazzjonali. Iċ-Ċilì kien ingħaqad mal-pożizzjoni bħala wieħed mill-pajjiżi bi dħul għoli fl-Amerika t'Isfel fl-1870.

Fid-9 ta' Settembru, 1888, iċ-Ċilì ħa l-pussess tal-Gżira tal-Għid billi ffirma ftehim ta' rieda reċiproka mar-re lokali, grazzi għall-isforzi tal-isqof ta' Tahiti, Monsinjur José María Verdier, peress li l-gżira kienet kontinwament attakkata minn negozjanti tal-iskjavi. L-uffiċjal navali Policarpo Toro irrappreżenta lill-Gvern Ċilen u Atamu Tekena kien il-kap tal-Kunsill Rapanui. L-anzjani Rapanui ċedew is-sovranità, mingħajr ma rrinunzjaw it-titli tagħhom bħala kapijiet, is-sjieda tal-artijiet tagħhom, il-validità tal-kultura u t-tradizzjonijiet tagħhom u fuq termini ugwali. Ir-Rapanui ma biegħu xejn, huma integrati fiċ-Ċili fuq termini ugwali.

Il-Gwerra Ċivili Ċilena tal-1891 ikkawżat ridistribuzzjoni tal-poter bejn il-President u l-Kungress, u ċ-Ċilì stabbilixxa demokrazija fuq stil parlamentari. Madankollu, il-Gwerra Ċivili kienet ukoll kompetizzjoni bejn dawk li ffavorew l-iżvilupp ta 'industriji lokali u interessi bankarji qawwija Ċileni, partikolarment il-House of Edwards, li kellha rabtiet qawwija ma' investituri barranin. Ftit wara, il-pajjiż sar involut f'tellieqa tal-armi navali li tiswa ħafna flus mal-Arġentina li kważi wasslet għall-gwerra, anke minħabba t-tilwima ta' Puna de Atacama.

Wara l-Gwerra tal-Paċifiku, iċ-Ċilì sar qawwa navali fl-Amerika, anke bagħat vapur bi protesta fil-kriżi tal-Panama tal-1885 kontra l-intervent tal-Istati Uniti fit-territorju Kolumbjan ta' dak iż-żmien. L-Istati Uniti u ċ-Ċilì kellhom il-kriżi ta' Baltimore li kważi saret gwerra peress li ċ-Ċilì kienet theddida potenzjali għall-intenzjonijiet ta' eġemonija tal-Stati Uniti fl-Emisfera tal-Punent.

### seklu 20

Fl-1902 iċ-Ċilì u l-Arġentina rċevew ir-riżultat tad-deċiżjoni ta 'arbitraġġ Andes solvuta mill-Kuruna Brittanika.

Fl-1903 it-tilwima Puna de Atacama ġiet solvuta.

Fl-1904 iċ-Ċilì u l-Bolivja jiffirmaw Trattat ta' Paċi u Ħbiberija li jiċċara l-fruntiera bejn iż-żewġ pajjiżi.

L-ekonomija Ċilena ddeġenerat parzjalment f'sistema li kienet tipproteġi l-interessi ta' oligarkija li tmexxi. Fis-snin għoxrin, il-klassijiet tan-nofs u tal-ħaddiema emerġenti kienu qawwija biżżejjed biex jeleġġu president riformista, Arturo Alessandri, li l-programm tiegħu kien imfixkel minn kungress konservattiv. Fl-1920s, ħarġu gruppi Marxisti b'appoġġ popolari qawwi.

Kolp ta' stat militari mmexxi mill-Ġeneral Luis Altamirano fl-1924 wassal għal perijodu ta' instabbiltà politika li dam għaddej sal-1932. Mill-għaxar gvernijiet li kienu fil-poter f’dak il-perjodu, l-aktar li damu kien dak tal-Ġeneral Carlos Ibáñez del Campo, li kien fil-poter għal żmien qasir. fl-1925 u mbagħad għal darb'oħra bejn l-1927 u l-1931 f'dik li kienet dittatorjat de facto (għalkemm mhux verament komparabbli fil-ħruxija jew il-korruzzjoni mat-tip ta' dittatorjat militari li spiss ħakmet il-bqija tal-Amerika Latina).]

Billi ċeda l-poter lil suċċessur elett demokratikament, Ibáñez del Campo żamm ir-rispett ta' settur kbir biżżejjed tal-popolazzjoni biex jibqa’ politiku vijabbli għal aktar minn tletin sena, minkejja n-natura vaga u li qed tinbidel tal-ideoloġija tiegħu. Meta l-gvern kostituzzjonali ġie rrestawrat fl-1932, ħareġ partit b'saħħtu tal-klassi tan-nofs, ir-Radikali, li sar il-forza ewlenija fil-gvernijiet ta' koalizzjoni għall-għoxrin sena li ġejjin. Matul il-perjodu ta' dominanza tal-Partit Radikali (1932-1952), l-Istat żied ir-rwol tiegħu fl-ekonomija. Fl-1952, il-votanti reġgħu lura lill-Ibáñez del Campo fil-poter għal sitt snin oħra. Jorge Alessandri rnexxielu lil Ibáñez del Campo fl-1958, u ġab il-konservattiżmu Ċilen lura fil-poter demokratikament għal mandat ieħor.

L-elezzjoni presidenzjali tal-1964 tad-Demokristjan Eduardo Frei Montalva b'maġġoranza assoluta bdiet perjodu ta' riformi importanti. Taħt l-islogan "Rivoluzzjoni fil-Libertà", il-gvern ta' Frei imbarka fuq programmi soċjali u ekonomiċi estensivi, partikolarment fl-edukazzjoni, id-djar, u r-riforma tal-art, inkluż l-unjonizzazzjoni tal-ħaddiema agrikoli. Madankollu, fl-1967, Frei ltaqa' ma' oppożizzjoni dejjem tikber minn xellugin, li sostnew li r-riformi tiegħu kienu inadegwati, u minn konservattivi, li kkunsidrawhom eċċessivi. Fi tmiem il-mandat tiegħu, Frei ma kienx laħaq bis-sħiħ l-għanijiet ambizzjużi tal-partit tiegħu.

Fl-elezzjonijiet tal-1970, is-Senatur Salvador Allende tal-Partit Soċjalista taċ-Ċilì (dak iż-żmien kien parti mill-koalizzjoni "Unidad Popular" li kienet tinkludi l-Komunisti, ir-Radikali, id-Demokratiċi Soċjali, id-dissidenti Demokratiċi Kristjani, il-Moviment ta' Azzjoni Unitaria Popolari u l-Azzjoni Popolari Indipendenti), kiseb maġġoranza parzjali fi pluralità ta' voti f'tellieqa ta' tliet kandidati, segwit mill-kandidati Radomiro Tomic għall-Partit Demokratiku Kristjan u Jorge Alessandri għall-Partit Konservattiv. Allende ma ġiex elett b'maġġoranza assoluta, u rċieva inqas minn 35% tal-voti.

Il-Kungress Ċilen kellu run-run bejn il-kandidati ewlenin, Allende u l-eks President Jorge Alessandri, u, wara t-tradizzjoni, eleġġa lil Allende b'vot ta' 153 kontra 35. Frei irrifjuta li jifforma alleanza ma' Alessandri biex jopponi lil Allende, bl-argument li n-Nisrani Id-Demokratiċi kienu partit tal-ħaddiema u ma setgħux jagħmlu kawża komuni mal-lemin.

Dipressjoni ekonomika li bdiet fl-1972 kienet aggravata minn ħarba tal-kapital, tnaqqis fl-investiment privat, u l-irtirar tad-depożiti bankarji bi tweġiba għall-programm soċjalista ta' Allende. Il-produzzjoni naqset u l-qgħad żdied. Allende adotta miżuri, inklużi l-iffriżar tal-prezzijiet, żidiet fil-pagi, u riformi tat-taxxa, biex iżid l-infiq tal-konsumatur u jqassam mill-ġdid id-dħul 'l isfel.  Ħafna mis-settur bankarju kien nazzjonalizzat. Ħafna kumpaniji fl-industriji tar-ram, tal-faħam, tal-ħadid, tan-nitrat u tal-azzar ġew esproprjati, nazzjonalizzati jew soġġetti għal intervent mill-istat.

Il-programm ta' Allende kien jinkludi d-difiża tal-interessi tal-ħaddiema, is-sostituzzjoni tas-sistema ġudizzjarja b’“legalità soċjalista”, in-nazzjonalizzazzjoni tal-banek u l-impożizzjoni tal-falliment fuq banek oħra, u t-tisħiħ tal-“milizzji popolari” magħrufa bħala MIR. Il-pjattaforma Popular Unity, mibdija matul il-gvern tal-eks President Frei, sejħet ukoll għan-nazzjonalizzazzjoni tal-minjieri ewlenin tar-ram taċ-Ċilì permezz ta' emenda kostituzzjonali. Il-miżura ġiet approvata unanimament mill-Kungress. B'riżultat ta' dan, l-amministrazzjoni ta' Richard Nixon organizzat u daħħal aġenti sigrieti fiċ-Ċili biex tiddestabilizza malajr il-gvern ta' Allende. Barra minn hekk, il-pressjoni finanzjarja tal-Istati Uniti llimitat il-kreditu ekonomiku internazzjonali għaċ-Ċilì.

Il-problemi ekonomiċi kienu aggravati wkoll mill-infiq pubbliku ta' Allende, iffinanzjat prinċipalment mill-istampar tal-flus, u minn klassifikazzjonijiet tal-kreditu ħżiena mogħtija mill-banek kummerċjali.  Fl-istess ħin, il-midja tal-oppożizzjoni, il-politiċi, l-assoċjazzjonijiet tan-negozju, u organizzazzjonijiet oħra għenu biex titħaffef kampanja ta' destabilizzazzjoni politika u ekonomika domestika, li wħud minnhom kienu appoġġjati mill-Istati Uniti. Sa kmieni fl-1973, l-inflazzjoni kienet bla kontroll. Fis-26 ta' Mejju, 1973, il-Qorti Suprema taċ-Ċilì, li opponiet il-gvern ta' Allende, iddenunzjat unanimament it-tibdil ta' Allende tal-legalità tan-nazzjon. Għalkemm illegali taħt il-kostituzzjoni Ċilena, il-qorti appoġġjat u saħħet il-ħtif imminenti tal-poter ta' Pinochet.

#### Era Pinochet (1973–1990)

Kolp ta' stat militari waqqa' lil Allende fil-11 ta' Settembru, 1973. Hekk kif il-forzi armati bbumbardjaw il-palazz presidenzjali, Allende milli jidher ikkommetta suwiċidju. Wara l-kolp ta' stat, Henry Kissinger qal lill-President tal-Istati Uniti Richard Nixon li l-Istati Uniti kienu “għenu” fil-kolp ta’ stat. Fl-1970, meta Allende ġie elett għall-ewwel darba, Henry Kissinger kien iddikjara: "Ma narax għalfejn irridu noqogħdu u naraw pajjiż isir komunist minħabba l-irresponsabbiltà tan-nies tiegħu stess."

Ġunta militari, immexxija mill-Ġeneral Augusto Pinochet, ħadet il-kontroll tal-pajjiż. Iċ-Ċilì ipparteċipa b'mod attiv fl-Operazzjoni Condor.

### seklu 21

F'Diċembru 1993, id-Demokristjan Eduardo Frei Ruiz-Tagle, iben il-president preċedenti Eduardo Frei Montalva, mexxa lill-koalizzjoni Concertación għar-rebħa b'maġġoranza assoluta tal-voti (58%). Frei Ruiz-Tagle kien is-suċċessur fl-2000 mis-soċjalista Ricardo Lagos, li rebaħ il-presidenza f'elezzjoni bla preċedent tat-tieni rawnd kontra Joaquín Lavín tal-Alleanza tal-lemin għaċ-Ċilì. F'Jannar 2006, iċ-Ċileni eleġġu l-ewwel president tagħhom, Michelle Bachelet Jeria, tal-Partit Soċjalista, u għelbu lil Sebastián Piñera, tal-partit tar-Rinnovament Nazzjonali, u jestendu l-gvern ta' Concertación għal erba' snin oħra. F'Jannar 2010, iċ-Ċileni eleġġu lil Sebastián Piñera bħala l-ewwel president tal-lemin f'20 sena, u għelbu lill-eks president Eduardo Frei Ruiz-Tagle tal-Concertación, għal mandat ta' erba' snin wara Bachelet. Minħabba l-limiti tal-mandati, Sebastián Piñera ma ħareġx għall-elezzjoni mill-ġdid fl-2013, u t-terminu tiegħu skada f'Marzu 2014, u dan irriżulta fir-ritorn ta' Michelle Bachelet fil-kariga. Sebastián Piñera reġa' ħa lil Bachelet fl-2018 bħala President taċ-Ċilì wara li rebaħ l-elezzjoni presidenzjali ta' Diċembru 2017.

Fis-27 ta' Frar, 2010, iċ-Ċilì ntlaqtet minn terremot ta’ 8.8 Mw, il-ħames l-akbar li qatt ġie rreġistrat dak iż-żmien. Aktar minn 500 persuna mietu (il-biċċa l-kbira mit-tsunami li segwa) u aktar minn miljun persuna tilfu djarhom. It-terremot kien segwit ukoll minn diversi aftershocks. L-istimi tal-ħsara inizjali varjaw minn $15 sa $30 biljun, madwar 10% sa 15% tal-prodott domestiku gross reali taċ-Ċili.

Iċ-Ċili kiseb rikonoxximent globali għas-salvataġġ b'suċċess ta '33 minatur maqbuda fl-2010. Fil-5 ta' Awwissu, 2010, il-mina ta 'aċċess waqgħet fil-minjiera tar-ram u tad-deheb ta' San José fid-Deżert ta 'Atacama qrib Copiapó fit-Tramuntana taċ-Ċili, u qabdet 33 raġel 700 metru (. 2,300 pied) taħt l-art. Sforz ta' salvataġġ organizzat mill-gvern Ċilen sab lill-minaturi 17-il jum wara. It-33 raġel ttellgħu fil-wiċċ xahrejn wara, fit-13 ta' Ottubru, 2010, f'perjodu ta' kważi 24 siegħa, sforz li xxandar dirett fuq it-televiżjoni madwar id-dinja.

Il-protesti Ċileni 2019–20 huma sensiela ta' protesti madwar il-pajjiż b'reazzjoni għal żieda fin-noll tal-metro ta' Santiago, żieda fl-għoli tal-ħajja, privatizzazzjoni, u inugwaljanza prevalenti fil-pajjiż. Fil-15 ta' Novembru, il-maġġoranza tal-partiti politiċi rappreżentati fil-Kungress Nazzjonali ffirmaw ftehim biex jissejjaħ referendum nazzjonali f'April 2020 dwar il-ħolqien ta' Kostituzzjoni ġdida, aktar tard posposta għal Ottubru minħabba l-pandemija tal-COVID-19. Fil-25 ta' Ottubru, 2020, iċ-Ċileni vvutaw 78.28 fil-mija favur kostituzzjoni ġdida, filwaqt li 21.72 fil-mija rrifjutaw il-bidla. Il-parteċipazzjoni tal-votanti kienet ta' 51 fil-mija. Bejn il-15 u s-16 ta’ Mejju, 2021, saru l-elezzjonijiet għall-membri tal-Konvenzjoni Kostituzzjonali fiċ-Ċili.

Fid-19 ta' Diċembru, 2021, kandidat tax-xellug, l-eks mexxej tal-protesta studenteska Gabriel Boric ta' 35 sena, rebaħ l-elezzjoni presidenzjali taċ-Ċilì u sar l-iżgħar mexxej fl-istorja tal-pajjiż. Fil-11 ta' Marzu, 2022, Boric ħa l-ġurament bħala president biex jieħu post il-president li għadda Sebastián Piñera. Mill-24 membru tal-Kabinett maġġoranza ta' nisa ta' Gabriel Boric, 14 huma nisa.

Fl-4 ta' Settembru 2022, il-votanti rrifjutaw il-proposta għal kostituzzjoni ġdida fir-referendum kostituzzjonali, li tressqet mill-Konvenzjoni Kostituzzjonali ta' direzzjoni lejn ix-xellug. Fis-17 ta' Diċembru, 2023, il-votanti rrifjutaw it-tieni proposta għal kostituzzjoni ġdida f'referendum kostituzzjonali ġdid, miktub mill-Kunsill Kostituzzjonali mmexxi minn konservattiv.

## Ġeografija

Iċ-Ċili huwa pajjiż kostali twil u dejjaq tal-Konu tan-Nofsinhar fuq in-naħa tal-punent tal-Muntanji Andes, li jifrex fuq 4,300 km (2,670 mi) mit-tramuntana għan-nofsinhar, iżda biss 350 km (217 mi) fil-punt tagħha l-aktar wiesa 'mill-lvant għal-punent 64 km (40 mi) fl-iktar punt dejjaq mill-lvant għall-punent, b'wisa' medja ta' 175 km (109 mi). Dan jinkludi varjetà notevoli ta' klimi u pajsaġġi. Fiha 756,950 kilometru kwadru (292,260 mi²) ta' art. Hija tinsab fi ħdan iċ-Ċirku tan-Nar tal-Paċifiku. Esklużi l-gżejjer tal-Paċifiku u t-talba għall-Antartiku, iċ-Ċili jinsab bejn latitudnijiet 17° u 56° S, u lonġitudnijiet 66° u 75° W.

Iċ-Ċili huwa wieħed mill-itwal pajjiżi fid-dinja fid-direzzjoni tat-tramuntana-nofsinhar. Jekk jitqies biss it-territorju kontinentali, iċ-Ċili huwa uniku fi ħdan dan il-grupp minħabba d-dejjaq tiegħu mil-lvant għall-punent, bil-pajjiżi l-oħra kollha jkollhom estensjoni estensiva tat-tramuntana-nofsinhar (inklużi Brażil, Russja, Kanada u l-Stati Uniti, fost oħrajn). usa 'mill-lvant għall-punent b'fattur ta' aktar minn 10. Iċ-Ċilì titlob ukoll 1,250,000 km2 (480,000 sq mi) tal-Antartika bħala parti mit-territorju tagħha (Territorju Antartiku Ċilen). Madankollu, din l-aħħar talba hija sospiża skont it-termini tat-Trattat tal-Antartiku, li ċ-Ċilì huwa firmatarju tiegħu. Huwa l-iktar pajjiż fin-Nofsinhar tad-dinja li jinsab ġeografikament fuq l-art.

Iċ-Ċilì tikkontrolla l-Gżira tal-Għid u Sala y Gómez, il-gżejjer l-aktar tal-Lvant tal-Polineżja, li inkorporat fit-territorju tiegħu fl-1888, u l-Gżejjer Juan Fernández, aktar minn 600 km (370 mi) mill-kontinent. Ikkontrollati wkoll, iżda temporanjament abitati (minn xi sajjieda lokali), il-gżejjer żgħar ta' San Ambrosio u San Félix. Dawn il-gżejjer huma notevoli għaliex jestendu t-talba taċ-Ċilì għall-ibħra territorjali lil hinn mill-kosta tiegħu lejn l-Oċean Paċifiku.

Id-deżert ta' Atacama, fit-Tramuntana tal-pajjiż, fih ġid minerali kbir, prinċipalment ram u nitrati. Il-Wied Ċentrali relattivament żgħir, li jinkludi Santiago, jiddomina l-pajjiż f'termini ta 'popolazzjoni u riżorsi agrikoli. Din iż-żona hija wkoll iċ-ċentru storiku li minnu espandiet iċ-Ċilì fl-aħħar tas-seklu 19, meta integra r-reġjuni tat-Tramuntana u tan-Nofsinhar. In-Nofsinhar taċ-Ċili huwa għani fil-foresti, artijiet li jirgħu u għandu katina ta' vulkani u lagi. Il-kosta tan-Nofsinhar hija labirint ta' fjords, daħliet, kanali, peniżoli istralċ u gżejjer. Il-Muntanji Andes jinsabu fuq il-fruntiera tal-Lvant.

### Topografija

Iċ-Ċili jinsab tul żona sismika u vulkanika ħafna, parti miċ-Ċirku tan-Nar tal-Paċifiku, minħabba s-subduzzjoni tal-pjanċi Nazca u l-Antartiku fil-pjanċa tal-Amerika t'Isfel. Fl-aħħar tal-Paleozoic, 251 miljun sena ilu, iċ-Ċili kien jappartjeni għall-blokk kontinentali msejjaħ Gondwana. Kienet biss dipressjoni li akkumulat sedimenti tal-baħar u bdiet titla' fl-aħħar tal-Mesozoic, 66 miljun sena ilu, minħabba l-ħabta bejn il-pjanċi Nazca u l-Amerika t’Isfel, li tat lok għall-Andes. It-territorju jkun iffurmat fuq miljuni ta' snin bit-tiwi tal-blat, li jiffurmaw l-eżenzjoni attwali.

L-eżenzjoni Ċilena hija magħmula mid-dipressjoni ċentrali, li tgħaddi lonġitudinali mal-pajjiż, akkumpanjata minn żewġ firxiet muntanjużi li jiffurmaw madwar 80% tat-territorju: il-firxa tal-muntanji Andes lejn il-Lvant - il-limitu naturali mal-Bolivja u l-Arġentina fil- Ir-reġjun ta' Atacama - u l-firxa tal-muntanji Kostali lejn il-punent - l-inqas għoli tal-Andes-. L-ogħla quċċata fiċ-Ċilì hija Nevado Ojos del Salado, b'6,891.3 m, li huwa wkoll l-ogħla vulkan fid-dinja. L-ogħla punt tal-firxa tal-muntanji Kostali huwa Vicuña Mackenna, f'3,114 m, li jinsab fil-firxa tal-muntanji Vicuña Mackenna, fin-nofsinhar ta' Antofagasta. Bejn il-firxa tal-muntanji kostali u l-Paċifiku hemm serje ta 'pjanuri kostali, ta' firxa varjabbli, li jippermettu l-issetiljar ta 'bliet kostali u portijiet kbar. Xi żoni tat-territorji ċatti jkopru territorji fil-lvant ta' l-Andes, bħall-steppi tal-Patagonja u Magellanic, jew huma artijiet għolja mdawra minn meded ta' muntanji għoljin, bħall-Altiplano jew il-Puna ta' Atacama.

It-Tramuntana l-Kbira hija ż-żona bejn il-limitu tat-tramuntana tal-pajjiż u l-parallel 26° S, li tkopri l-ewwel tliet reġjuni. Huwa kkaratterizzat mill-preżenza tad-deżert ta' Atacama, l-aktar niexef fid-dinja. Id-deżert huwa frammentat minn nixxigħat li joriġinaw fiż-żona magħrufa bħala l-pampa Tamarugal. Il-Muntanji tal-Andes, maqsuma fi tnejn u li driegħ tal-lvant tagħhom jaqsam il-Bolivja, għandhom altitudni għolja u attività vulkanika, li ppermettew il-formazzjoni tal-plateau Andin u strutturi tal-melħ bħas-Salar de Atacama, minħabba l-akkumulazzjoni gradwali ta' sedimenti f' ħin.

Fin-nofsinhar hemm in-Norte Chico, li testendi sax-Xmara Aconcagua. L-Andes jibdew inaqqsu l-altitudni tagħhom lejn in-nofsinhar u jersqu lejn il-kosta, u jilħqu 90 km bogħod fl-għoli ta' Illapel, l-iktar parti dejqa tat-territorju Ċilen. Iż-żewġ firxiet tal-muntanji jaqsmu, prattikament jeliminaw id-dipressjoni intermedja. L-eżistenza ta' xmajjar li jgħaddu mit-territorju tippermetti l-formazzjoni ta' widien trasversali, fejn l-agrikoltura żviluppat b'mod qawwi f'dawn l-aħħar żminijiet, filwaqt li l-pjanuri kostali jibdew jespandu.

Iż-żona Ċentrali hija l-aktar reġjun popolat tal-pajjiż. Il-pjanuri kostali huma estensivi u jippermettu l-istabbiliment ta 'bliet u portijiet tul il-Paċifiku. L-Andes iżommu altitudni 'l fuq minn 6000m iżda bil-mod jinżlu fl-għoli għal 4000 metru bħala medja. Id-dipressjoni intermedja terġa 'tidher, u ssir wied fertili li jippermetti l-iżvilupp agrikolu u l-issetiljar tal-bniedem, minħabba l-akkumulazzjoni ta' sedimenti. Fin-nofsinhar, il-Medda tal-Muntanji Kostali terġa’ tidher fil-firxa tal-muntanji Nahuelbuta filwaqt li sedimenti glaċjali joħolqu serje ta' lagi fiż-żona ta' La Frontera.

Il-Patagonja testendi mill-intern ta' Reloncaví, fil-parallel 41° S, lejn in-nofsinhar. Matul l-aħħar glaċjazzjoni, din iż-żona kienet mgħottija minn silġ li tnaqqar bil-qawwa l-istrutturi tal-eżenzjoni Ċilena. Bħala riżultat, id-dipressjoni intermedja tinżel fil-baħar, filwaqt li l-meded tal-muntanji kostali jitilgħu għal serje ta 'arċipelagi, bħal Chiloé u Chonos, li jisparixxu fil-Peniżola Taitao, f'parallel 47°S. Il-firxa tal-muntanji tal-Andes qed titlef l-għoli u l-erożjoni kkawżata mill-azzjoni tal-glaċieri ħolqot fjords. Fil-lvant tal-Andes, fil-kontinent, jew fit-tramuntana tiegħu, fil-gżira ta’ Tierra del Fuego, hemm pjanuri relattivament ċatti, li jkopru żoni kbar fl-Istrett ta’ Magellan. Il-Muntanji tal-Andes, kif kienu għamlu qabel il-Muntanji Kostali, jibdew jinkisru fl-oċean, joħolqu numru kbir ta’ gżejjer u gżejjer u jisparixxu fiha, jegħrqu u jerġgħu jidhru fl-ark tal-Antilles tan-Nofsinhar u mbagħad fil-Peniżola. fejn tissejjaħ Antartandes, fit-Territorju Antartiku Ċilen, li jinsab bejn il-meridjani 53°W u 90°W.

F’nofs il-Paċifiku, il-pajjiż għandu sovranità fuq diversi gżejjer ta’ oriġini vulkanika, magħrufa kollettivament bħala Chile Insular. L-arċipelagu Juan Fernández u l-Gżira tal-Għid jinsab fiż-żona tal-ksur bejn il-pjanċa Nazca u l-pjanċa tal-Paċifiku magħrufa bħala l-Lvant tal-Paċifiku Ridge.

### Klima u idrografija

Il-klima diversa taċ-Ċilì tvarja mill-aktar deżert niexef fid-dinja fit-tramuntana, id-Deżert ta' Atacama, permezz ta' klima Mediterranja fiċ-ċentru, tropikali fil-Gżira tal-Għid, għal klima oċeanika, inklużi tundra alpina u glaċieri fil-lvant u fin-nofsinhar. Skont is-sistema Köppen, iċ-Ċilì fi ħdan il-fruntieri tagħha hija dar għal mill-inqas tmintax-il sottotip klimatiku ewlieni. Hemm erba' staġuni fil-biċċa l-kbira tal-pajjiż: sajf (Diċembru sa Frar), ħarifa (Marzu sa Mejju), xitwa (Ġunju sa Awwissu), u rebbiegħa (Settembru sa Novembru).

Minħabba l-karatteristiċi tat-territorju, iċ-Ċili huwa qasmu minn bosta xmajjar, ġeneralment qosra fit-tul u baxxi fil-fluss. Huma komunement jestendu mill-Andes sal-Oċean Paċifiku, li jirriżultaw mill-Lvant għall-Punent. Minħabba d-deżert ta' Atacama, fin-Norte Grande hemm biss korsijiet ta' ilma endorheic qosra, bl-eċċezzjoni tax-Xmara Loa, l-itwal fil-pajjiż b'440 km. Fil-widien għoljin, iż-żoni mistagħdra jiġġeneraw il-Lag Chungará, li jinsab f'4,500 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar. Hija u x-Xmara Lauca huma kondiviżi mal-Bolivja, kif inhi x-Xmara Lluta. Fiċ-ċentru-tramuntana tal-pajjiż, in-numru ta' xmajjar li jiffurmaw widien ta' importanza agrikola jiżdied. Jispikka l-Elqui b’tul ta’ 75 km, l-Aconcagua b’142 km, il-Maipo b'250 km u t-tributarju tiegħu, il-Mapocho b’110 km, u l-Maule b’240 km. L-ilmijiet tiegħu jiġu prinċipalment mit-tidwib tas-silġ Andin fix-xita tas-sajf u tax-xitwa. Il-lagi ewlenin f'din iż-żona huma l-lag artifiċjali Rapel, il-laguna Colbún Maule u l-laguna La Laja.

### Bijodiversità

Il-flora u l-fawna taċ-Ċili hija kkaratterizzata minn grad għoli ta' endemiżmu, minħabba l-ġeografija partikolari tagħha. Fiċ-Ċili kontinentali, id-deżert ta 'Atacama fit-tramuntana u l-firxa tal-muntanji ta' l-Andes fil-lvant huma ostakli li kkawżaw l-iżolament tal-flora u l-fawna. Jekk inżidu ma’ dan l-estensjoni enormi taċ-Ċilì (aktar minn 4,300 km), dan jirriżulta f’firxa wiesgħa ta' klimi u ambjenti li jistgħu jinqasmu fi tliet żoni ġenerali: il-provinċji tad-deżert tat-tramuntana, iċ-Ċilì ċentrali u r-reġjuni umdi ta' in-nofsinhar.

Il-flora indiġena taċ-Ċili hija magħmula minn relattivament inqas speċi meta mqabbla mal-flora ta 'pajjiżi oħra tal-Amerika t'Isfel. Ir-reġjun kostali u ċentrali l-aktar fit-Tramuntana huwa fil-biċċa l-kbira nieqes mill-veġetazzjoni, u joqrob lejn l-aktar deżert assolut fid-dinja. Fuq l-għoljiet ta' l-Andes, minbarra l-ħaxix ta' taħt imxerred tad-deżert ta' Tola, hemm mergħat. Il-wied ċentrali huwa kkaratterizzat minn diversi speċi ta 'kakti, il-hawthorns li jifilħu, l-arżnu Ċileni, il-fagu tan-Nofsinhar, u l-copihue, fjura ħamra f'forma ta' qanpiena li hija l-fjura nazzjonali taċ-Ċili.

Fin-Nofsinhar taċ-Ċilì, fin-Nofsinhar tax-Xmara Biobío, xita qawwija pproduċiet foresti densi ta' rand, magnoljas u speċi varji ta' koniferi u siġar tal-fagu, li jsiru iżgħar u skaduti lejn in-nofsinhar. It-temperaturi baxxi u l-irjieħ min-Nofsinhar estrem jipprevjenu afforestazzjoni intensa. Il-mergħat jinsabu fil-provinċja tal-Lvant ta' Magallanes u fit-tramuntana ta' Tierra del Fuego (fil-Patagonja). Ħafna mill-flora Ċilena hija differenti minn dik tal-Arġentina ġirien, u dan jindika li l-barriera Andina kienet teżisti matul il-formazzjoni tagħha.

Xi wħud mill-flora taċ-Ċilì għandha oriġini Antartika minħabba pontijiet tal-art li ffurmaw matul l-etajiet tas-silġ Kretaċeju, li ppermettew li l-pjanti jemigraw mill-Antartika għall-Amerika t'Isfel. Iċ-Ċili kellu punteġġ medju fl-Indiċi tal-Integrità tal-Pajsaġġ tal-Foresti tal-2018 ta' 7.37/10, li kklassifika fit-43 post madwar id-dinja fost 172 pajjiż.

Fiċ-Ċilì, ġew irreġistrati ftit aktar minn 3,000 speċi ta' fungi, iżda din iċ-ċifra mhix kompluta. In-numru totali attwali ta 'speċi fungali preżenti fiċ-Ċili huwa probabbli ħafna ogħla, minħabba l-istima ġeneralment aċċettata li madwar 7 fil-mija biss tal-fungi kollha tad-dinja ġew skoperti s'issa. Għalkemm l-ammont ta' informazzjoni disponibbli għadu żgħir ħafna, sar l-ewwel sforz biex jiġi stmat in-numru ta' speċi fungali endemiċi għaċ-Ċili, u 1,995 speċi ġew identifikati b'mod tentattiv bħala endemiċi possibbli għall-pajjiż.

L-iżolament ġeografiku taċ-Ċilì llimitat l-immigrazzjoni tal-annimali selvaġġi, sabiex jinstabu biss ftit mill-ħafna annimali distintivi tal-Amerika t'Isfel. Fost l-akbar mammiferi hemm il-puma, il-guanaco bħal lama, u ċ-chilla bħal volpi. Fir-reġjun tal-foresti hemm diversi tipi ta' marsupjali u ċriev żgħir magħruf bħala pudú. ​

Jeżistu ħafna speċi ta 'għasafar żgħar, iżda ħafna mit-tipi akbar tal-Amerika Latina huma assenti. Ftit ħut tal-ilma ħelu huma indiġeni, iżda t-trota tal-Amerika ta' Fuq ġiet introdotta b'suċċess fil-lagi Andini. Minħabba l-viċinanza tal-Kurrent ta' Humboldt, l-ilmijiet tal-oċeani huma mqassma b'ħut u ħajja oħra tal-baħar, li mbagħad jappoġġjaw varjetà rikka ta' tjur tal-ilma, inklużi diversi pingwini. Il-balieni huma abbundanti u madwar sitt speċi ta' foki jinsabu fiż-żona.

## Gvern u politika

Il-Kostituzzjoni attwali taċ-Ċilì ġiet abbozzata minn Jaime Guzmán fl-1980 u sussegwentement approvata permezz ta' plebisċit nazzjonali—ikkunsidrat bħala “irregolari ħafna” minn xi osservaturi—f'Settembru ta' dik is-sena, taħt id-dittatorjat militari ta' Augusto Pinochet. Daħlet fis-seħħ f'Marzu 1981. Wara t-telfa ta' Pinochet fil-plebisċit tal-1988, il-kostituzzjoni ġiet emendata biex tiffaċilita dispożizzjonijiet għal emendi futuri għall-Kostituzzjoni. F'Settembru 2005, il-President Ricardo Lagos iffirma diversi emendi kostituzzjonali approvati mill-Kungress. Dawn jinkludu l-eliminazzjoni tal-pożizzjonijiet ta' senaturi u senaturi maħtura għal għomru, l-għoti lill-president tal-awtorità li jneħħi l-kmandanti fil-kap tal-forzi armati, u t-tnaqqis tat-terminu presidenzjali minn sitt għal erba' snin.

Il-ġudikatura taċ-Ċilì hija indipendenti u tinkludi qorti tal-appell, sistema tal-qorti militari, qorti kostituzzjonali, u l-Qorti Suprema taċ-Ċili. F'Ġunju 2005, iċ-Ċilì lesta riforma nazzjonali tas-sistema tal-ġustizzja kriminali tagħha. Ir-riforma ssostitwiet il-proċeduri inkwiżitorjali b'sistema kontradittorja aktar simili għal dik tal-ġurisdizzjonijiet tal-liġi komuni bħall-Stati Uniti.

Għall-elezzjonijiet parlamentari, bejn l-1989 u l-2013, intużat is-sistema binomjali, li ppromwoviet il-kostituzzjoni ta' żewġ blokki politiċi ta' maġġoranza—Concertación u Alianza—a skapitu tal-esklużjoni ta' gruppi politiċi mhux ta' maġġoranza. L-avversarji ta' din is-sistema approvaw fl-2015 sistema elettorali proporzjonali moderata li ilha fis-seħħ mill-elezzjonijiet parlamentari tal-2017, li tippermetti d-dħul ta’ partiti u koalizzjonijiet ġodda. Il-Kungress Ċilen għandu Senat ta' 50 siġġu u Kamra tad-Deputati ta' 155 membru. Is-senaturi jservu għal tmien snin b'mandati mqassma, filwaqt li d-deputati jiġu eletti kull 4 snin. L-aħħar elezzjonijiet tal-kungress saru fil-21 ta' Novembru, 2021, fl-istess ħin mal-elezzjonijiet presidenzjali. Il-Kungress jinsab fil-belt tal-port ta' Valparaíso, madwar 140 kilometru (90 mi) fil-punent tal-kapitali Santiago.

### Relazzjonijiet barranin

Mill-ewwel deċennji wara l-indipendenza, iċ-Ċilì dejjem kellu parteċipazzjoni attiva fl-affarijiet barranin. Fl-1837, il-pajjiż sfida b'mod aggressiv id-dominanza tal-port Peruvjan ta' Callao għall-preeminenza fir-rotot kummerċjali tal-Paċifiku, u għeleb l-alleanza ta' ħajja qasira bejn il-Perù u l-Bolivja, il-Konfederazzjoni Peru-Bolivjana (1836-1839) fil-Gwerra tal-Konfederazzjoni . Il-gwerra xolt il-konfederazzjoni filwaqt li tqassam il-poter fil-Paċifiku. It-tieni gwerra internazzjonali, il-Gwerra tal-Paċifiku (1879-1883), kompliet żiedet ir-rwol reġjonali taċ-Ċilì, filwaqt li żiedet konsiderevolment it-territorju tiegħu.

Matul is-seklu 19, ir-rabtiet kummerċjali taċ-Ċilì kienu prinċipalment mal-Gran Brittanja, nazzjon li kellu influwenza kbira fuq il-formazzjoni tal-flotta Ċilena. Il-Franċiżi influwenzaw is-sistemi legali u edukattivi taċ-Ċilì u kellhom impatt deċiżiv fuq iċ-Ċili, permezz tal-arkitettura tal-kapital fis-snin ta' boom tal-aħħar tas-seklu 20. L-influwenza Ġermaniża ġiet mill-organizzazzjoni u t-taħriġ tal-armata mill-Prusjani.

Fis-26 ta' Ġunju, 1945, iċ-Ċilì pparteċipa bħala membru fundatur tan-Nazzjonijiet Uniti, billi kien fost il-50 pajjiż li ffirmaw il-Karta tan-Nazzjonijiet Uniti f’San Francisco, California.

### Militari

Il-Forzi Armati Ċileni huma soġġetti għal kontroll ċivili eżerċitat mill-President permezz tal-Ministru tad-Difiża. Il-President għandu l-awtorità li jneħħi l-kmandanti kap tal-forzi armati.

Il-kap kmandant tal-Armata Ċilena huwa l-Ġeneral tal-Armata Ricardo Martínez Menanteau. L-Armata Ċilena għandha 45,000 suldat u hija organizzata bi Kwartieri Ġenerali f’Santiago, sitt diviżjonijiet fit-territorju tagħha kollu, Brigata tal-Ajru f’Rancagua u Kmand tal-Forzi Speċjali f’Colina. L-Armata Ċilena hija waħda mill-aktar armati professjonali u teknoloġikament avvanzati fl-Amerika Latina.

L-Ammirall Julio Leiva Molina jmexxi n-Navy Ċilena, komposta minn madwar 25,000 raġel, inklużi 2,500 marini. Mill-flotta ta' 29 vapur tal-wiċċ, tmienja biss huma vapuri tal-ġlieda maġġuri operattivi (frejgati). Dawn il-vapuri huma bbażati f'Valparaíso.  In-Navy topera l-ajruplani tat-trasport u l-għassa tagħha stess; m'hemm l-ebda ajruplani tal-ġlied jew bombers Navy. In-Navy topera wkoll erba’ sottomarini bbażati f'Talcahuano.

Il-Ġeneral tal-Forza tal-Ajru (erba' stilel) Jorge Rojas Ávila imexxi l-Forza tal-Ajru Ċilena b'12,500. L-assi tal-ajru huma mqassma fost ħames brigati tal-ajru bbażati f'Iquique, Antofagasta, Santiago, Puerto Montt u Punta Arenas. Il-Forza tal-Ajru topera wkoll bażi tal-ajru fuq King George Island, l-Antartika. L-Air Force ħadet il-kunsinna tal-aħħar tnejn minn għaxar F-16, kollha mixtrija mill-Istati Uniti, f'Marzu 2007 wara bosta deċennji ta 'dibattitu Amerikan u rifjut preċedenti li jbiegħu. Iċ-Ċili rċeviet ukoll serje ta' F-16 Block 15s rikondizzjonati mill-Olanda fl-2007, li ġabu n-numru totali ta' F-16 mixtrija mill-Olandiżi għal 18.

Wara l-kolp ta' stat militari ta' Settembru 1973, il-pulizija nazzjonali Ċilena (Carabineros) ġiet inkorporata fil-Ministeru tad-Difiża. Bir-ritorn tal-gvern demokratiku, il-pulizija daħlet taħt il-kontroll operattiv tal-Ministeru tal-Intern, iżda baqgħet taħt il-kontroll nominali tal-Ministeru tad-Difiża. Il-Ġeneral Gustavo González Jure huwa l-kap tal-forza tal-pulizija nazzjonali ta '40,964 raġel u mara li huma responsabbli għall-infurzar tal-liġi, il-ġestjoni tat-traffiku, is-soppressjoni tan-narkotiċi, il-kontroll tal-fruntieri u l-ġlieda kontra t-terroriżmu fiċ-Ċilì kollha.

Fl-2017, iċ-Ċilì ffirma t-trattat tan-NU dwar il-Projbizzjoni tal-Armi Nukleari.

Iċ-Ċili huwa l-64 pajjiż l-aktar paċifiku fid-dinja, skont l-Indiċi Globali tal-Paċi tal-2024.

### Diviżjonijiet amministrattivi
Fl-1978 iċ-Ċili kien maqsum amministrattivament f'reġjuni, u fl-1979 suddiviż fi provinċji u dawn f'komuni. B'kollox il-pajjiż għandu 16-il reġjun, 56 provinċja u 348 komun.

Kull reġjun kien innominat b'isem u numru Ruman assenjat mit-tramuntana għan-nofsinhar, ħlief għar-Reġjun Metropolitan ta' Santiago, li ma kellux numru. Il-ħolqien ta' żewġ reġjuni ġodda fl-2007, Arica u Parinacota (XV) u Los Ríos (XIV), u t-tielet reġjun fl-2018, Ñuble (XVI) wassal biex din in-numerazzjoni titlef is-sens oriġinali ta' ordni tagħha.

### Simboli nazzjonali
Il-fjura nazzjonali hija l-copihue (Lapageria rosea), li tikber fil-foresti tan-Nofsinhar taċ-Ċili.

It-tarka tirrappreżenta ż-żewġ annimali nazzjonali: il-kondor (Vultur gryphus, għasfur kbir li jgħix fil-muntanji) u l-huemul (Hippocamelus bisulcus, ċriev ta' denbu abjad fil-periklu ta' estinzjoni). Għandu wkoll il-leġġenda Bir-raġuni jew bil-forza.

Il-bandiera taċ-Ċilì tikkonsisti f'żewġ strixxi orizzontali ugwali ta 'abjad (fuq) u aħmar; hemm kwadru blu ta' l-istess għoli bħall-istrixxa bajda fit-tarf tan-naħa tal-antler ta' l-istrixxa bajda; Il-kwadru għandu stilla bajda b’ħames ponot fiċ-ċentru li tirrappreżenta gwida għall-progress u l-unur; il-blu jissimbolizza s-sema, l-abjad huwa għall-Andes miksija bil-borra, u l-aħmar jirrappreżenta d-demm imxerred biex tinkiseb l-indipendenza. Il-bandiera taċ-Ċilì hija simili għall-bandiera ta' Texas, għalkemm il-bandiera taċ-Ċilì hija 21 sena akbar. Madankollu, bħall-bandiera ta 'Texas, il-bandiera taċ-Ċili hija mmudellata wara l-bandiera tal-Istati Uniti.

## Ekonomija

Il-Bank Ċentrali taċ-Ċilì f'Santiago huwa l-bank ċentrali tal-pajjiż. Il-munita Ċilena hija l-peso Ċilen (CLP). Iċ-Ċili huwa wieħed mill-aktar nazzjonijiet stabbli u sinjuri fl-Amerika t'Isfel, mexxej fost in-nazzjonijiet tal-Amerika Latina fl-iżvilupp uman, kompetittività, globalizzazzjoni, libertà ekonomika u perċezzjoni baxxa ta' korruzzjoni. Minn Lulju 2013, il-Bank Dinji jqis iċ-Ċilì bħala "ekonomija bi dħul għoli."

Il-think tank tal-Heritage Foundation jiddikjara li ċ-Ċilì għandha l-ogħla grad ta' libertà ekonomika fl-Amerika t’Isfel (ikklassifikat fit-22 post fid-dinja), minħabba s-sistema ġudizzjarja indipendenti u effiċjenti tagħha u l-ġestjoni prudenti tagħha tal-finanzi pubbliċi. F'Mejju 2010, iċ-Ċilì sar l-ewwel pajjiż tal-Amerika t'Isfel li ssieħeb mal-OECD. Fl-2006, iċ-Ċilì sar il-pajjiż bl-ogħla PGD nominali per capita fl-Amerika Latina. Mill-2020, iċ-Ċilì jikklassifika fit-tielet post fl-Amerika Latina (wara l-Urugwaj u l-Panama) fil-PGD nominali per capita.

It-tħaffir tar-ram jirrappreżenta 20% tal-PGD Ċilen u 60% tal-esportazzjonijiet. Escondida hija l-akbar minjiera tar-ram fid-dinja, li tipproduċi aktar minn 5% tal-provvisti globali. B'kollox, iċ-Ċili jipproduċi terz tar-ram tad-dinja. Codelco, il-kumpanija tal-minjieri tal-istat, tikkompeti ma 'kumpaniji privati ​​tal-minjieri tar-ram.

Politiki ekonomiċi sodi, miżmuma b'mod konsistenti mis-snin tmenin, ikkontribwixxew għat-tkabbir ekonomiku sostnut taċ-Ċilì u naqqsu r-rati ta' faqar b'aktar min-nofs. Iċ-Ċili beda jesperjenza tnaqqis ekonomiku moderat fl-1999. L-ekonomija baqgħet kajmana sal-2003, meta bdiet turi sinjali ċari ta' rkupru, u kisbet tkabbir tal-PGD ta' 4.0%. L-ekonomija Ċilena spiċċat l-2004 bi tkabbir ta' 6%. It-tkabbir reali tal-PGD laħaq 5.7% fl-2005 qabel waqa' għal 4% fl-2006. Il-PGD kiber b’5% fl-2007. Quddiem il-kriżi finanzjarja tal-2007-2008, il-gvern ħabbar pjan ta' stimolu ekonomiku biex jistimula l-impjiegi u t-tkabbir, u minkejja ir-Riċessjoni l-Kbira, immirat għal espansjoni ta' bejn 2% u 3% tal-PDG sal-2009. Madankollu, l-analisti ekonomiċi ma qablux mal-istimi tal-gvern u bassru tkabbir ekonomiku b'medjan ta' 1.5%. It-tkabbir reali tal-PGD fl-2012 kien ta' 5.5%. It-tkabbir naqas għal 4.1% fl-ewwel kwart tal-2013.

Ir-rata tal-qgħad kienet 7.8% fl-2022, skont il-Bank Dinji. Nuqqas ta' ħaddiema huma rrappurtati fl-agrikoltura, fil-minjieri u fil-kostruzzjoni. Il-perċentwal taċ-Ċileni bi dħul tal-familja per capita taħt il-linja tal-faqar, definit bħala d-doppju tal-ispiża biex jintlaħqu l-ħtiġijiet nutrittivi minimi ta' persuna, naqas minn 45.1% fl-1987 għal 11.5% fl-2009, skont stħarriġ tal-gvern. Madankollu, kritiċi fiċ-Ċilì jargumentaw li ċ-ċifri attwali tal-faqar huma konsiderevolment ogħla minn dawk ippubblikati uffiċjalment. Bl-użu tal-kriterju relattiv preferut f'ħafna pajjiżi Ewropej, 27% taċ-Ċileni jkunu fqar, skont Juan Carlos Feres tal-ECLAC.

Minn Novembru 2012, madwar 11.1 miljun ruħ (64% tal-popolazzjoni) jibbenefikaw mill-programmi ta' benesseri soċjali tal-gvern, permezz tal-"Karta tal-Protezzjoni Soċjali", li tinkludi l-popolazzjoni li tgħix fil-faqar u dawk f'riskju li jaqgħu fil-faqar. Is-sistema nazzjonali tal-pensjonijiet privatizzata (AFP) ħeġġet l-investiment domestiku u kkontribwiet għal rata totali ta' tfaddil domestiku stmata ta' madwar 21 % tal-PGD. Taħt is-sistema tal-pensjoni privata obbligatorja, il-biċċa l-kbira tal-impjegati tas-settur formali jħallsu 10% tas-salarji tagħhom lil fondi ġestiti privatament.

Iċ-Ċilì ffirma ftehimiet ta' kummerċ ħieles (FTAs) ma' netwerk sħiħ ta' pajjiżi, inkluż FTA mal-Istati Uniti li ġie ffirmat fl-2003 u implimentat f'Jannar 2004. Ċifri interni tal-Gvern Ċilen juru li anke esklużi l-inflazzjoni u l-prezz għoli riċenti tar-ram, bilaterali il-kummerċ bejn l-Istati Uniti u ċ-Ċilì kiber aktar minn 60% minn dakinhar. Il-kummerċ totali taċ-Ċilì maċ-Ċina laħaq 8.8 biljun dollaru Amerikan fl-2006, li jirrappreżenta kważi 66% tal-valur tar-relazzjoni kummerċjali tiegħu mal-Asja. L-esportazzjonijiet lejn l-Asja żdiedu minn US$15.2 biljun fl-2005 għal US$19.7 biljun fl-2006, żieda ta' 29.9%. It-tkabbir tal-importazzjoni minn sena għal sena kien partikolarment qawwi f'diversi pajjiżi: l-Ekwador (123.9%), it-Tajlandja (72.1%), il-Korea t'Isfel (52.6%) u ċ-Ċina (36.9%).

L-approċċ taċ-Ċili għall-investiment dirett barrani huwa kkodifikat fil-Liġi tal-Investiment Barrani tal-pajjiż. Ir-reġistrazzjoni hija rrappurtata li hija sempliċi u trasparenti, u l-investituri barranin huma garantiti aċċess għas-suq tal-kambju uffiċjali biex jirripatrijaw il-profitti u l-kapital tagħhom. Il-Gvern Ċilen ifforma Kunsill tal-Innovazzjoni u l-Kompetizzjoni, bit-tama li jattira FDI addizzjonali f'setturi ġodda tal-ekonomija.

Standard & Poor's tagħti liċ-Ċilì klassifikazzjoni tal-kreditu ta' A. Il-Gvern taċ-Ċilì jkompli jħallas id-dejn estern tiegħu, b'dejn pubbliku ta' 3.9% biss tal-PGD fl-aħħar tal-2006. Il-gvern ċentrali Ċilen huwa kreditur nett b'pożizzjoni netta ta' assi ta' 7% tal-PGD fi tmiem l-2012. Id-defiċit tal-kont kurrenti kien ta' 4% fl-ewwel kwart tal-2013, iffinanzjat prinċipalment minn investiment barrani dirett. 14% tad-dħul tal-gvern ċentrali ġie direttament mir-ram fl-2012. Iċ-Ċili kklassifikat fit-52 post fl-Indiċi tal-Innovazzjoni Globali fl-2023.

### Riżorsi minerali

Iċ-Ċili hija rikka fir-riżorsi minerali, speċjalment ir-ram u l-litju. Huwa maħsub li minħabba l-importanza tal-litju għall-batteriji tal-vetturi elettriċi u l-istabbilizzazzjoni ta' netwerks elettriċi bi proporzjonijiet kbar ta' enerġija rinnovabbli intermittenti fil-matriċi elettrika, iċ-Ċili jista' jissaħħaħ ġeopolitikament. Madankollu, din il-perspettiva ġiet ikkritikata wkoll talli ssottovalutat is-setgħa tal-inċentivi ekonomiċi biex tespandi l-produzzjoni f'partijiet oħra tad-dinja.

Il-pajjiż kien, fl-2019, l-akbar produttur fid-dinja ta 'ram, jodju u renju, it-tieni l-akbar produttur tal-litju u l-molibdenu, is-sitt l-akbar produttur tal-fidda, is-seba' l-akbar produttur ta 'melħ, it-tmien l-akbar produttur ta' potassa, it-tlettax-il produttur tal-kubrit u t-tlettax-il produttur tal-mineral tal-ħadid fid-dinja. Il-pajjiż għandu wkoll produzzjoni konsiderevoli tad-deheb: bejn l-2006 u l-2017, il-pajjiż ipproduċa kwantitajiet annwali li jvarjaw minn 35.9 tunnellata fl-2017 għal 51.3 tunnellata fl-2013.

Ir-rata tal-qgħad kienet 7.8% fl-2022, skont il-Bank Dinji. Nuqqas ta' ħaddiema huma rrappurtati fl-agrikoltura, fil-minjieri u fil-kostruzzjoni. Il-perċentwal taċ-Ċileni bi dħul tal-familja per capita taħt il-linja tal-faqar, definit bħala d-doppju tal-ispiża biex jintlaħqu l-ħtiġijiet nutrittivi minimi ta' persuna, naqas minn 45.1% fl-1987 għal 11.5% fl-2009, skont stħarriġ tal-gvern. Madankollu, kritiċi fiċ-Ċilì jargumentaw li ċ-ċifri attwali tal-faqar huma konsiderevolment ogħla minn dawk ippubblikati uffiċjalment. Bl-użu tal-kriterju relattiv preferut f'ħafna pajjiżi Ewropej, 27% taċ-Ċileni jkunu fqar, skont Juan Carlos Feres tal-ECLAC.

Minn Novembru 2012, madwar 11.1 miljun ruħ (64% tal-popolazzjoni) jibbenefikaw mill-programmi ta' benesseri soċjali tal-gvern, permezz tal-"Karta tal-Protezzjoni Soċjali", li tinkludi l-popolazzjoni li tgħix fil-faqar u dawk f'riskju li jaqgħu fil-faqar. Is-sistema nazzjonali tal-pensjonijiet privatizzata (AFP) ħeġġet l-investiment domestiku u kkontribwiet għal rata totali ta' tfaddil domestiku stmata ta' madwar 21 % tal-PGD. Taħt is-sistema tal-pensjoni privata obbligatorja, il-biċċa l-kbira tal-impjegati tas-settur formali jħallsu 10% tas-salarji tagħhom lil fondi ġestiti privatament.

Iċ-Ċilì ffirma ftehimiet ta' kummerċ ħieles (FTAs) ma' netwerk sħiħ ta' pajjiżi, inkluż FTA mal-Stati Uniti li ġie ffirmat fl-2003 u implimentat f'Jannar 2004. Ċifri interni tal-Gvern Ċilen juru li anke esklużi l-inflazzjoni u l-prezz għoli riċenti tar-ram, bilaterali il-kummerċ bejn l-Istati Uniti u ċ-Ċilì kiber aktar minn 60% minn dakinhar. Il-kummerċ totali taċ-Ċilì maċ-Ċina laħaq 8.8 biljun dollaru Amerikan fl-2006, li jirrappreżenta kważi 66% tal-valur tar-relazzjoni kummerċjali tiegħu mal-Asja. L-esportazzjonijiet lejn l-Asja żdiedu minn US$15.2 biljun fl-2005 għal US$19.7 biljun fl-2006, żieda ta’ 29.9%. It-tkabbir tal-importazzjoni minn sena għal sena kien partikolarment qawwi f'diversi pajjiżi: l-Ekwador (123.9%), it-Tajlandja (72.1%), il-Korea t'Isfel (52.6%) u ċ-Ċina (36.9%).

### Agrikoltura

L-agrikoltura fiċ-Ċilì tkopri firxa wiesgħa ta' attivitajiet differenti minħabba l-ġeografija partikolari tagħha, il-klima u l-ġeoloġija u l-fatturi umani. Storikament, l-agrikoltura hija waħda mill-bażijiet tal-ekonomija taċ-Ċilì. Issa l-agrikoltura u s-setturi relatati bħall-forestrija, il-qtugħ tas-siġar u s-sajd jammontaw għal 4.9% biss tal-PGD mill-2007 u jimpjegaw 13.6% tal-forza tax-xogħol tal-pajjiż. Iċ-Ċili huwa wieħed mill-akbar 5 produtturi fid-dinja taċ-ċirasa u l-blueberries, u wieħed mill-akbar 10 produtturi tad-dinja ta' għeneb, tuffieħ, kiwi, ħawħ, għanbaqar u ġellewż, li jiffoka fuq l-esportazzjoni ta' frott ta' valur għoli. Xi prodotti agrikoli importanti oħra taċ-Ċili jinkludu lanġas, basal, qamħ, qamħ, ħafur, tewm, asparagu, fażola, ċanga, tjur, suf, ħut, injam, u qanneb. Minħabba l-iżolament ġeografiku u l-politiki doganali stretti tiegħu, iċ-Ċili huwa ħieles minn mard u pesti bħall-marda tal-baqar tal-ġenn, id-dubbiena tal-frott u l-phylloxera. Dan, il-post tiegħu fl-Emisferu tan-Nofsinhar, li għandu ħinijiet tal-ħsad pjuttost differenti minn dawk fl-Emisferu tat-Tramuntana, u l-firxa wiesgħa tagħha ta 'kundizzjonijiet agrikoli huma kkunsidrati bħala vantaġġi komparattivi ewlenin taċ-Ċili. Madankollu, il-pajsaġġ muntanjuż taċ-Ċili jillimita l-firxa u l-intensità tal-agrikoltura, sabiex l-art li tinħarat tikkorrispondi għal 2.62% biss tat-territorju totali. Iċ-Ċili bħalissa juża 14,015-il ettaru ta' art agrikola.

Iċ-Ċili huwa t-tieni l-akbar produttur tas-salamun fid-dinja, wara n-Norveġja. Fl-2019, kienet responsabbli għal 26% tal-provvista globali. Fl-inbid, iċ-Ċilì normalment ikun fost l-akbar 10 produtturi fid-dinja. Fl-2018 kien fis-sitt post.

### Turiżmu

It-turiżmu fiċ-Ċili esperjenza tkabbir sostnut matul l-aħħar deċennji. Fl-2005, it-turiżmu kiber bi 13.6%, u ġġenera aktar minn 4.5 biljun dollaru, li minnhom 1.5 biljun ġew attribwiti lil turisti barranin. Skont is-Servizz Nazzjonali tat-Turiżmu (Sernatur), 2 miljun persuna jżuru l-pajjiż fis-sena. Ħafna minn dawn il-viżitaturi ġejjin minn pajjiżi oħra fil-kontinent Amerikan, l-aktar l-Arġentina; segwit minn numru dejjem jikber mill-Istati Uniti, l-Ewropa u l-Brażil b’numru dejjem jikber ta' Asjatiċi mill-Korea t’Isfel u ċ-Ċina.

L-attrazzjonijiet ewlenin għat-turisti huma l-postijiet ta 'sbuħija naturali li jinsabu fiż-żoni estremi tal-pajjiż: San Pedro de Atacama, fit-tramuntana, huwa popolari ħafna mat-turisti barranin li jiġu biex jammiraw l-arkitettura Inca, il-lagi tal-għoljiet u l-Wied. tal-Qamar. F'Putre, ukoll lejn it-tramuntana, hemm il-Lag Chungará, kif ukoll il-vulkani Parinacota u Pomerape, b'altitudni ta' 6,348 m u 6,282 m, rispettivament. Madwar l-Andes ċentrali hemm ħafna ski resorts ta' fama internazzjonali, inklużi Portillo, Valle Nevado u Termas de Chillán.

Is-siti turistiċi ewlenin fin-nofsinhar huma l-parks nazzjonali (l-aktar popolari huwa l-Park Nazzjonali ta' Conguillío f'Araucanía) u ż-żona kostali madwar Tirúa u Cañete bil-Gżira Mocha u l-Park Nazzjonali ta' Nahuelbuta, l-Arċipelagu ta' Chiloé u l-Patagonja, li tinkludi Laguna San Rafael Nazzjonali Park, bil-glaċieri numerużi tagħha, u Torres del Paine Park Nazzjonali. Il-belt ċentrali tal-port ta' Valparaíso, li hija Sit ta' Wirt Dinji bl-arkitettura unika tagħha, hija wkoll popolari. Fl-aħħarnett, il-Gżira tal-Għid fl-Oċean Paċifiku hija waħda mid-destinazzjonijiet turistiċi ewlenin Ċileni.

### Trasport

Minħabba t-topografija taċ-Ċilì, netwerk tat-trasport funzjonali huwa vitali għall-ekonomija tiegħu. Mill-2020, iċ-Ċili kellu 85,984 km (53,428 mi) ta' toroq, b'21,289 km (13,228 mi) asfaltati. Fl-istess sena, il-pajjiż kellu 3,347 km (2,080 mi) ta 'toroq duplikati, it-tieni l-akbar netwerk fl-Amerika t'Isfel, wara l-Brażil. Minn nofs id-disgħinijiet, kien hemm titjib sinifikanti fit-toroq tal-pajjiż, permezz ta’ proċessi ta' offerti li ppermettew il-bini ta' netwerk ta' toroq effiċjenti, b’enfasi fuq id-duplikazzjoni ta' 1,950 km kontinwu tal-Highway Pan-Amerikana (Ruta 5 taċ-Ċili) bejn Puerto Montt u Caldera (minbarra d-duplikazzjoni ppjanata fiż-żona tad-deżert ta' Atacama), is-sezzjonijiet bejn Santiago, Valparaíso u l-Kosta Ċentrali, u l-aċċess tat-tramuntana għal Concepción u l-proġett tan-netwerk ta' awtostradi kbar ċentri urbani ta' Santiago, inawgurati bejn 2004 u 2006. Il-karozzi tal-linja llum huma l-mezz ewlieni ta' trasport fuq distanzi twal fiċ-Ċili, wara t-tnaqqis tan-netwerk ferrovjarju tiegħu. Is-sistema tal-karozzi tal-linja tkopri l-pajjiż kollu, minn Arica sa Santiago (vjaġġ ta' 30 siegħa) u minn Santiago sa Punta Arenas (madwar 40 siegħa, b’bidla f’Osorno).

Iċ-Ċili għandu total ta’ 372 runway (62 witta u 310 mhux pavimentata). Ajruporti importanti fiċ-Ċili jinkludu l-Ajruport Internazzjonali ta' Chacalluta (Arica), l-Ajruport Internazzjonali Diego Aracena (Iquique), l-Ajruport Internazzjonali Andrés Sabella Gálvez (Antofagasta), l-Ajruport Internazzjonali ta' Carriel Sur (Concepción), l-Ajruport Internazzjonali ta' El Tepual (Puerto Montt), il-President Carlos Ibáñez del Ajruport Internazzjonali ta' Campo (Punta Arenas), Ajruport Internazzjonali ta' La Araucanía (Temuco), Ajruport Internazzjonali ta' Mataveri (Gżira tal-Għid), l-iktar ajruport remot fid-dinja, definit mid-distanza għal ajruport ieħor, u l-Ajruport Internazzjonali Arturo Merino Benítez (Santiago) bi traffiku ta' 12,105,524 passiġġier fl-2011. Santiago huwa l-kwartieri ġenerali tal-akbar kumpanija holding tal-ajru fl-Amerika Latina u tat-trasportatur tal-bandiera taċ-Ċile LATAM Airlines.

### Internet u telekomunikazzjonijiet

Iċ-Ċilì għandha sistema ta' telekomunikazzjoni li tkopri parti kbira mill-pajjiż, inklużi l-gżejjer Ċileni u l-bażijiet tal-Antartiku. Il-privatizzazzjoni tas-sistema tat-telefon bdiet fl-1988; Iċ-Ċili għandha waħda mill-infrastrutturi tat-telekomunikazzjoni l-aktar avvanzati fl-Amerika t'Isfel b'sistema moderna bbażata fuq faċilitajiet estensivi ta' relay tar-radju microwave u sistema domestika tas-satellita bi 3 stazzjonijiet terrestri. Fl-2012, kien hemm 3.276 miljun linja prinċipali fl-użu u 24.13 miljun abbonat ċellulari ċellulari.

Skont database tal-2012 mill-Unjoni Internazzjonali tat-Telekomunikazzjoni (ITU), 61.42% tal-popolazzjoni Ċilena tuża l-Internet, u b'hekk iċ-Ċilì tkun il-pajjiż bl-ogħla penetrazzjoni tal-Internet fl-Amerika t'Isfel.

Il-kodiċi tal-pajjiż tal-Internet taċ-Ċili huwa ".cl". Fl-2017, il-gvern Ċilen nieda l-ewwel strateġija tiegħu taċ-ċibersigurtà, li tirċievi appoġġ tekniku mill-Programm taċ-Ċibersigurtà tal-Kumitat Inter-Amerikan kontra t-Terroriżmu (CICTE) tal-Organizzazzjoni tal-Istati Amerikani (OAS).

### Enerġija

Il-provvista totali tal-enerġija taċ-Ċili (TES) kienet 23.0 GJ per capita fl-2020. L-enerġija fiċ-Ċili hija ddominata minn fjuwils fossili, bil-faħam, iż-żejt u l-gass jammontaw għal 73.4% tat-total tal-enerġija primarja. Il-bijokarburanti u l-iskart jammontaw għal 20.5% oħra tal-provvista tal-enerġija primarja, bil-bqija jiġu mill-idroenerġija u rinnovabbli oħra.

Il-konsum tal-elettriku kien 68.90 TWh fl-2014. Is-sorsi ewlenin tal-elettriku fiċ-Ċili huma l-idroelettriku, il-gass, iż-żejt u l-faħam. L-enerġija rinnovabbli qed tintuża wkoll fil-forma ta 'enerġija mir-riħ u mix-xemx, imrawma b'kollaborazzjoni mill-2009 mad-Dipartiment tal-Enerġija tal-Istati Uniti. L-industrija tal-elettriku hija privatizzata u ENDESA hija l-akbar kumpanija fis-settur.

Fl-2021, iċ-Ċilì kellu, f'termini ta' elettriku rinnovabbli installat, 6,807 MW f'enerġija idroelettrika (28 l-akbar fid-dinja), 3,137 MW f'enerġija mir-riħ (28 l-akbar fid-dinja), 4,468 MW f'enerġija solari (22 l-akbar fid-dinja) u 375 MW fil-bijomassa. Peress li d-deżert ta' Atacama għandu l-ogħla irradjazzjoni solari fid-dinja, u ċ-Ċilì dejjem kellu problemi biex jikseb żejt, gass u faħam (il-pajjiż bażikament ma jipproduċihomx, għalhekk irid jimportahom), l-enerġija rinnovabbli hija meqjusa bħala s-soluzzjoni għal in-nuqqasijiet tal-pajjiż fil-qasam tal-enerġija.

## Demografija
Mill-1992, iċ-ċensimenti taċ-Ċilì staqsew dwar is-sħubija fi grupp etniku indiġenu, iżda m'hemm l-ebda dejta dwar l-etniċità tal-bqija tal-popolazzjoni. Madankollu, ċerti studji jqisu li l-popolazzjoni mhux indiġena li fadal, madwar 95% taċ-Ċileni, tista 'tiġi suddiviża f'żewġ gruppi kbar, skont il-wirt ġenetiku u d-dehra tagħhom: "abjad" u "mestizos". Għalkemm hemm diversi studji dwar l-struttura etnika fiċ-Ċili, ir-riżultati tagħhom ivarjaw minn studju għal ieħor, u minn stima għal oħra. Għalhekk, pereżempju, stima tal-professur Messikan Francisco Lizcano, mill-Università Nazzjonali Awtonoma tal-Messiku, tikkalkula li 52.7% taċ-Ċileni jkunu kreoli, 39.3% ikunu mestiż u 8% ikunu indiġeni Studju mill-Università taċ-Ċili jidentifika 64% taċ-Ċileni bħala Kawkasi, 35% bħala mestizo u 5% bħala indiġeni.

L-antropologu u professur Spanjol Claudio Esteva Fabregat, mill-Università ta 'Barċellona, ​​jikkunsidra li kulturalment fit-tramuntana taċ-Ċilì tippredomina mestizaje bilanċjat, u li fil-bqija tal-pajjiż il-mestizaje hija l-aktar Hispana filwaqt li l-professur Spanjol Joaquín Bosque Maurel jikkonkludi maġġoranza notevoli ta’ Kreol, billi jsemmi l-ktieb u l-istudji tal-professur Spanjol Eugenio García Zarza. (1992), Migrazzjonijiet fl-Amerika Ibero.​

Skont studji tal-opinjoni, iċ-Ċileni nfushom jaraw lilhom infushom bħala l-aktar bojod. Fl-istħarriġ Latinobarómetro tal-2007, 53% ddikjaraw li kienu "bojod", 33% li kienu mestiż".24​ Fl-2011, reġgħu staqsew liċ-Ċileni, "ta' liema razza tqis lilek innifsek bħala li tappartjeni?"; 59% qalu kienu “bojod”, 29% “mestiż” u 6% iddikjaraw lilhom infushom “indiġeni”.

### Reliġjon

Fl-2012, 66.6% tal-popolazzjoni Ċilena ta 'aktar minn 15-il sena ddikjaraw li jaderixxu mal-Knisja Kattolika Rumana, tnaqqis mis-70% rrappurtati fiċ-ċensiment tal-2002, 17% taċ-Ċileni ddikjaraw li jaderixxu ma' evanġeliku. knisja ("evanġelika" fiċ-ċensiment rrefera għad-denominazzjonijiet Kristjani kollha minbarra l-knejjes Kattoliċi Rumani u Ortodossi—Grieg, Persjan, Serb, Ukrajn, u Armeni—il-Knisja ta' Ġesù Kristu tal-Qaddisin tal-Aħħar Jiem, Adventisti tas-Seba’ Jum, u Xhieda ta 'Jehovah: essenzjalment, dawk id-denominazzjonijiet ġeneralment għadhom jissejħu "Protestanti" fil-biċċa l-kbira tal-pajjiżi li jitkellmu bl-Ingliż, għalkemm l-Adventiżmu spiss jitqies bħala denominazzjoni evanġelika wkoll). Madwar 90% tal-insara evanġeliċi huma Pentekostali. Imma hemm ukoll knejjes Wesleyjani, Luterani, Anglikani, Episkopali, Presbiterjani, Riformati oħra, Battisti u Metodisti fost il-knejjes evanġeliċi Ċileni. In-nies irreliġjużi, atei u agnostiċi jirrappreżentaw madwar 12% tal-popolazzjoni.

Fl-2015, ir-reliġjon tal-maġġoranza fiċ-Ċilì baqgħet il-Kristjaneżmu (68%), b'55% taċ-Ċileni stmati li jappartjenu għall-Knisja Kattolika Rumana, 13% għal diversi knejjes evanġeliċi, u 7% biss jaderixxu ma' xi reliġjon oħra. Huwa stmat li l-agnostics u l-atei kienu jirrappreżentaw 25% tal-popolazzjoni.

Iċ-Ċilì għandha komunità reliġjuża Bahá'í u hija dar għat-tempju omm Bahá'í, jew id-Dar kontinentali tal-Qima, għall-Amerika Latina. Imlesta fl-2016, iservi bħala spazju għal nies ta' kull twemmin u sfond biex jinġabru, jimmeditaw, jirriflettu u jqimu. Huwa magħmul minn ħġieġ imdewweb u rħam trasluċidu u ġie deskritt bħala innovattiv fl-istil arkitettoniku tiegħu.

Il-Kostituzzjoni tiggarantixxi d-dritt għal-libertà tar-reliġjon, u liġijiet u politiki oħra jikkontribwixxu għal prattika reliġjuża ġeneralment ħielsa. Il-liġi fil-livelli kollha tipproteġi bis-sħiħ dan id-dritt minn abbuż mill-gvern jew atturi privati. Il-Knisja u l-Istat huma uffiċjalment separati fiċ-Ċili. Liġi tal-1999 dwar ir-reliġjon tipprojbixxi d-diskriminazzjoni reliġjuża. Madankollu, il-Knisja Kattolika Rumana, prinċipalment għal raġunijiet storiċi u soċjali, tgawdi status privileġġjat u kultant tirċievi trattament preferenzjali. Uffiċjali tal-gvern jattendu avvenimenti Kattoliċi Rumani kif ukoll ċerimonji evanġeliċi u Lhud importanti.

Il-gvern Ċilen iqis il-festi reliġjużi tal-Milied, il-Ġimgħa l-Kbira, il-Festa tal-Verġni tal-Karmenu, il-Festa tal-Qaddisin Pietru u Pawlu, il-Festa tal-Assunta, Jum il-Qaddisin Kollha, u l-Festa tal-Immakulata Kunċizzjoni bħala festi nazzjonali. . Riċentement, il-gvern iddikjara l-31 ta 'Ottubru, Jum ir-Riforma, bħala festa nazzjonali addizzjonali, f'ġieħ il-knejjes evanġeliċi tal-pajjiż.

Il-qaddisin patruni taċ-Ċili huma Nuestra Señora del Carmen u Santiago el Mayor (Santiago). Fl-2005, il-Papa Benedittu XVI ikkanonizza lil Alberto Hurtado, li sar it-tieni qaddis Kattoliku Ruman indiġeni tal-pajjiż wara Tereża tal-Andes.

#### Sfond reliġjuż fiċ-Ċili (Ċensiment 2012)

* Knisja Kattolika 66.7%
* Protestantiżmu 16.4%
* Mingħajr reliġjon 11.5%
* Oħrajn 4.5%
* Mhux speċifikat 1.1%

### Lingwi

L-Spanjol mitkellem fiċ-Ċilì għandu aċċent distintiv u huwa differenti ħafna minn dak tal-pajjiżi ġirien tal-Amerika t'Isfel, peress li sillabi finali ħafna drabi jitħallew barra u xi konsonanti jiġu ppronunzjati bil-mod. L-aċċent ivarja ftit ħafna mit-tramuntana għan-nofsinhar; L-aktar notevoli huma d-differenzi tal-aċċent ibbażati fuq il-klassi soċjali jew jekk wieħed jgħix fil-belt jew fil-kampanja. Il-fatt li l-popolazzjoni Ċilena ffurmat fil-biċċa l-kbira f'sezzjoni żgħira fiċ-ċentru tal-pajjiż u mbagħad emigrat f'numri modesti lejn it-tramuntana u n-nofsinhar jgħin jispjega dan in-nuqqas relattiv ta' divrenzjar, li nżamm mill-firxa nazzjonali tar-radju, u issa t-televiżjoni, li jgħin ukoll biex jinfirxu u jiġu omoġenizzati espressjonijiet kolokjali.

Bosta lingwi indiġeni huma mitkellma fiċ-Ċili: Mapudungun, Aymara, Rapa Nui, Lingwa tas-Sinjali Ċilena, u (bilkemm baqgħu ħajjin) Qawasqar u Yagan, flimkien mal-Ġermaniż, Taljan, Ingliż, Grieg u Quechua mhux indiġeni. Wara l-konkwista Spanjola, l-Ispanjol sar il-lingwa franca u l-lingwi indiġeni saru lingwi minoritarji, li wħud minnhom issa huma estinti jew qrib l-estinzjoni.

Il-Ġermaniż għadu mitkellem sa ċertu punt fin-Nofsinhar taċ-Ċilì, jew f'żoni rurali żgħar jew bħala t-tieni lingwa fost komunitajiet fi bliet akbar.

Permezz ta' inizjattivi bħall-Programm English Opens Doors, il-gvern għamel l-Ingliż obbligatorju għall-istudenti fil-ħames grad u aktar fl-iskejjel pubbliċi. Ħafna mill-iskejjel privati ​​fiċ-Ċilì jibdew jgħallmu l-Ingliż mill-kindergarten. Kliem Ingliż komuni ġie assorbit u approprjat fid-diskors Spanjol ta' kuljum.

### Saħħa

Il-Ministeru tas-Saħħa (Minsal) huwa l-korp amministrattiv ta 'grad ministerjali inkarigat mill-ippjanar, id-direzzjoni, il-koordinazzjoni, l-eżekuzzjoni, il-kontroll u r-rappurtar tal-politiki tas-saħħa pubblika fformulati mill-President taċ-Ċilì. Il-Fond Nazzjonali tas-Saħħa (Fonasa), maħluq fl-1979, huwa l-entità finanzjarja inkarigata mill-ġbir, il-ġestjoni u t-tqassim tal-fondi statali għas-saħħa fiċ-Ċili. Huwa ffinanzjat minn fondi pubbliċi. L-impjegati kollha jikkontribwixxu 7% tad-dħul fix-xahar tagħhom għall-fond.

Fonasa hija parti mis-Sistema Nazzjonali tas-Saħħa u għandha setgħa eżekuttiva permezz tal-Ministeru tas-Saħħa (Ċilì). Il-kwartieri ġenerali tagħha huma f'Santiago u l-attenzjoni pubblika deċentralizzata titwettaq minn diversi Direttorati Reġjonali. Aktar minn 12-il miljun benefiċjarju jibbenefikaw minn Fonasa. Il-benefiċjarji jistgħu jagħżlu wkoll assigurazzjoni privata li tiswa aktar flus permezz tal-Isapre. 

### Edukazzjoni

Fiċ-Ċilì, l-edukazzjoni tibda minn qabel l-iskola sal-età ta '5. L-edukazzjoni primarja hija disponibbli għal tfal bejn 6 u 13-il sena. L-istudenti mbagħad jattendu l-iskola sekondarja sakemm jiggradwaw fl-età ta' 17-il sena.

L-edukazzjoni sekondarja hija maqsuma f'żewġ partijiet: matul l-ewwel sentejn, l-istudenti jirċievu taħriġ ġenerali. Imbagħad, jagħżlu fergħa: edukazzjoni xjentifika umanistika, edukazzjoni artistika jew edukazzjoni teknika u professjonali. L-iskola sekondarja tispiċċa sentejn wara bil-kisba ta' ċertifikat (liċenzja ta' edukazzjoni sekondarja).

L-edukazzjoni Ċilena hija segregata mill-ġid f'sistema ta' tliet livelli: il-kwalità tal-iskejjel tirrifletti l-isfond soċjoekonomiku:

* skejjel muniċipali, li huma fil-biċċa l-kbira b'xejn u għandhom l-agħar riżultati edukattivi, li għalihom jattendu l-aktar studenti foqra;
* skejjel charter li jirċievu xi flus mill-gvern li jistgħu jiġu supplimentati minn miżati mħallsa mill-familja tal-istudent, li għalihom jattendu studenti bi dħul medju u tipikament jiksbu riżultati ta 'livell medju; u
* Skejjel totalment privati ​​li b'mod konsistenti jiksbu l-aħjar riżultati. Ħafna skejjel privati ​​jitolbu miżati ta' attendenza li huma bejn 0.5 u 1% tad-dħul medjan tal-familja.

Billi jiggradwaw b'suċċess mill-iskola għolja, l-istudenti jistgħu jsegwu edukazzjoni ogħla. L-iskejjel tal-edukazzjoni ogħla fiċ-Ċilì huma magħmula minn universitajiet tradizzjonali Ċileni u huma maqsuma f'universitajiet pubbliċi jew privati. Hemm skejjel mediċi u kemm l-Università taċ-Ċilì kif ukoll l-Università Diego Portales joffru skejjel tal-liġi f'assoċjazzjoni mal-Università ta' Yale.

#### Edukazzjoni
Hemm 58 università b'reġistrazzjoni ta' 772,462 persuna. Dawn l-istituzzjonijiet joffru korsijiet tekniċi u professjonali bi lawrja ta' baċellerat, kif ukoll programmi ta' gradwat u postgraduate. Minnhom, 30 huma tal-Kunsill tar-Retturi u 28 oħra huma privati.

Il-Kunsill tar-Retturi tal-Universitajiet Ċileni (Cruch) huwa organizzazzjoni li tiġbor flimkien ir-retturi tal-universitajiet Ċileni, pubbliċi u privati, biex jikkoordinaw ix-xogħol universitarju tal-pajjiż. 

Fiċ-Ċili, l-universitajiet joffru karrieri tekniċi u professjonali bi lawrja ta' baċellerat, kif ukoll programmi ta' gradwat u postgraduate. B'kollox, hemm aktar minn 10,000 għażla ta' studju undergraduate.

### Storja etnografika taċ-Ċili
Matul il-perjodu kolonjali, il-Kuruna Spanjola qieset li kien meħtieġ li żżomm fluss kontinwu ta 'suldati biex tipproteġi l-kolonji Amerikani imbiegħda tagħha mill-poplu indiġenu li kien għadu mhux imrażżan, u minn privateers li pprovdew servizzi lill-poteri Ewropej rivali. Fil-fatt, ġiet stabbilita armata permanenti u professjonali speċjalment għaċ-Ċili, b’numru kbir ta’ truppi. L-Ispanjoli ġew mir-reġjuni kollha ta' Spanja, speċjalment mill-Andalusia, Extremadura, il-Pajjiż Bask, il-Prinċipat ta’ Asturias, Navarra u ż-żewġ Kastilji. Ħafna minnhom spiċċaw joqgħodu fiċ-Ċilì bħala kolonni tal-bdiewa wara li ġġieldu kontra r-reżistenza Mapuche għall-konkwista.

Fis-seklu 18, kien hemm immigrazzjoni massiva ta' ċivili Spanjoli, l-aktar ta' oriġini Baska, attirati prinċipalment mil-liberalizzazzjoni tal-kummerċ iddikjarata mill-Kuruna Spanjola. Fis-sekli 16 u 17, il-Basks kienu jikkostitwixxu 5% tal-popolazzjoni fiċ-Ċilì (3.5.1% mill-Pajjiż Bask u 1.5% minn Navarra).26​ Saru l-aktar grupp reġjonali importanti tal-popolazzjoni Ċilena, spostament lejn indiġeni u dixxendenti ta' dawk li twieldu fir-reġjuni ta' Kastilja l-Ġdida, Kastilja l-Qadima u Andalusija, li kienu l-komponenti tal-maġġoranza tal-popolazzjoni Ċilena matul il-perjodu kolonjali. Il-biċċa l-kbira ta' dawn l-immigranti Baski għall-bidu ddedikaw lilhom infushom għan-negozji ż-żgħar, għalkemm xi wħud minnhom malajr ġabru fortuna kbira, aktar tard ħallat mal-aristokrazija Krejola ta' oriġini Kastilja, li kellha l-art. Din l-aristokrazija ġdida Kastilja-Baska kienet tifforma dak li kien ikun il-bażi tal-klassi dominanti Ċilena.

Flimkien mal-kolonisti Spanjoli, waslu gruppi żgħar ta' skjavi Afrikani, li kienu jikkostitwixxu 0.3% tal-popolazzjoni nazzjonali fil-bidu tas-seklu 19 Matul il-gwerer ta' indipendenza, ħafna skjavi meħlusa bil-forza telqu mill-pajjiż għall-Peru, peress li Huma għamlu. parti kbira mill-armata indipendenti. Bl-abolizzjoni tal-iskjavitù, fl-1823, il-fluss ta' immigranti Afrikani waqaf, kważi kompletament jisparixxu l-grupp etniku iswed fiċ-Ċili.

Fil-Gvern ta' Agustín de Jáuregui, l-ewwel reġistrazzjoni ġenerali tal-popolazzjoni tal-Isqof ta' Santiago saret bejn l-1777 u l-1778, bejn id-Deżert Atacama u x-Xmara Maule, inkluża l-provinċja ta' Cuyo, u indikat li l-popolazzjoni kienet 259,646 abitant. u kien magħmul minn 73.5% abjad, 7.9% mestizos, 8.6% indiġeni u 9.8% iswed. Fl-1784, Francisco Hurtado, Sindku tal-provinċja ta 'Chiloé, wettaq ċensiment tal-popolazzjoni ta' Chiloé li skontu l-popolazzjoni kienet tammonta għal 26,703, li minnhom 56.4% kienu bojod u 43.5% kienu indiġeni. Fl-aħħar, fl-1812, l-Isqof ta' Concepción wettaq ċensiment tal-popolazzjoni, mix-Xmara Maule lejn in-nofsinhar, iżda mingħajr ma nkludiet l-abitanti tal-provinċja ta' Chiloé; li rriżulta f'popolazzjoni ta' 210,567, li minnhom 86.1% kienu Spanjoli u bojod, 10% indiġeni u 3.7% mestizos, suwed u mulatti.

Fl-1848 seħħet immigrazzjoni konsiderevoli ta' Ġermaniżi u Franċiżi, l-immigrazzjoni Ġermaniża kienet sponsorjata mill-gvern Ċilen għal skopijiet ta' kolonizzazzjoni għar-reġjuni tan-Nofsinhar tal-pajjiż. Dawn il-Ġermaniżi (ukoll Żvizzeri u Awstrijaċi), attirati b'mod partikolari mill-kompożizzjoni naturali tal-provinċji ta' Valdivia, Osorno u Llanquihue, stabbilixxew fuq l-artijiet mogħtija mill-gvern Ċilen biex jimponu r-reġjun. Hemm ukoll numru kbir ta' Ewropej oħra, prinċipalment Ġermaniżi, Spanjoli, Taljani, Żvizzeri, Franċiżi, Kroati u Ingliżi, li waslu fiċ-Ċili wara l-Ewwel u t-Tieni Gwerra Dinjija, speċjalment fin-nofsinhar. Bħalissa, id-dixxendenti ta' dawk l-ewwel immigranti jgħixu l-aktar fi bliet kbar, skont il-loġika tal-konċentrazzjoni tal-popolazzjoni, fenomenu li ġie osservat progressivament fiċ-Ċilì mis-seklu 20.

Skont iċ-ċensiment tal-2002, il-popli indiġeni tal-pajjiż jirrappreżentaw 4.6% tal-popolazzjoni. Ħafna minn dawn in-nies indiġeni huma Mapuche. Nies li jitkellmu bl-Aymara u l-Quechua jgħixu tul il-fruntiera tat-Tramuntana li tmiss mal-Perù u l-Bolivja. Hemm ukoll nies ta' antenati Polynesian, aboriġinali mit-territorju tal-gżira Ċilena tal-Gżira tal-Għid fl-Oċeanja.

### Evoluzzjoni tali-organizzazzjoni
Din id-dejta hija bbażata fuq ir-riżultati miksuba miċ-ċensimenti fiċ-Kolonja.
* Fl-1536 huwa stmat li bejn Copiapó u Valdivia kien hemm miljun indiġenu u dan naqas bin-nofs fl-aħħar tas-seklu. Santiago de Chile: Istitut Nazzjonali tal-Istatistika, Lulju 2009, pp. 28-29. Kalkoli oħra li jinkludu t-territorju minn Copiapó sa Chiloé (territorju tal-popli tal-Ilsien Mapuche) jitkellmu minn 725&nbsp;000 sa 1&nbsp;540&nbsp;000 indiġenu u Din tnaqqset għal żewġ terzi mal-konkwista. Kalkoli tal-popolazzjoni mal-wasla tal-Ispanjoli rigward il-popolazzjoni tal-lingwa Mapudungun, bejn Norte Chico u Chiloé:
* Ricardo Latcham: 1200,000 abitant fl-1536.
* Tomás Thayer Ojeda: 1&nbsp;070&nbsp;000 sa 1&nbsp;540&nbsp;000 abitant, li minnhom 980,000 sa 1&nbsp;440&nbsp;000 għexu fin-Nofsinhar tal-medja ta' 540&nbsp;540; sp;000 ruħ . 90,000 oħra bejn ix-Choapa u x-Maule (1540).
* Domingo Amunátegui Solar u Julián Steward: aktar minn miljun fl-1550.
* Francisco Antonio Encina: 1,070,000 ettaru. Madwar 90 elf Picunches bejn Aconcagua u Maule, 200 elf minn Maule sa Itata, 350 elf minn dik l-aħħar xmara sa Toltén, u minn hemm sa Chiloe 450 elf Huilliches.
* Rolando Mellafe: miljun li minnhom in-nukleu demografiku ewlieni kien bejn Maule u Toltén.
* Jorge Hidalgo: bejn Concepción u Valdivia 1&nbsp;320&nbsp;000 u fiċ-Ċilì ċentrali 124 sa 130 elf fl-1550.
* H. Larraín: bejn Aconcagua u Chiloe huwa stmat li kien hemm 915,000 abitant fl-1540.
* Sergio Villalobos: 125 elf fir-reġjun taċ-Ċilen ċentrali u 600 elf fin-nofsinhar (450 elf bejn Itata u Toltén).
* José T. Medina (kalkolu appoġġjat minn Luis Thayer Ojeda): 500,000 abitant.
* Fl-1570 kien hemm stmat 624,000 abitant.

* Fl-1570 kien hemm 7 elf abjad, 10 elf mestizos, 7 elf iswed, 450 elf Indjan fdat u 150 elf mhux megħlub.
* Fl-1590 9 elf abjad, 17-il mestizos, 16-il elf iswed, 420 elf Indjan fdat u 120 elf mhux sottomessi.
* Fl-1600 10 elf abjad, 20 elf mestizos, 19 elf iswed, 230 elf Indjan fdat u 270 elf mhux sottomessi.
* Fl-1620 15-il elf abjad, 40 elf mestizos, 22 elf iswed, 230 elf Indjan fdat u 250 elf mhux sottomessi.
* Fl-1590 kien stmat għal 582,000 abitant
* Fl-1600 huma kkalkulati għal 190525. Kien hemm 7,525 abjad, 20,000 mestizos, 3,000 iswed u 160,000 Indjan - 549,000 abitant.
* Fl-1620 kien hemm stmat għal 557,000 abitant.
* Fl-1778 kien hemm 808,861 abitant. L-ewwel ċensiment fiċ-Ċilì huwa magħruf bħala ċ-Ċensiment ta' Jáuregui li sar fl-1778 u jistabbilixxi dan li ġej: “Il-popolazzjoni tal-isqof ta' Santiago kienet tikkonsisti f’259,646 abitant imqassma b’dan il-mod: 190,919 abjad jew “dixxendenti ta' Ewropew ftit jew wisq pur”. razza", 20&nbsp;651 mestiż, 22&nbsp;568 Indjan u 25&nbsp;508 iswed. Il-popolazzjoni ta' Cuyo inkluża fl-isqof ta' Santiago kienet ta '55,914 abitant.
* Fl-1784-1796 kienu stmati għal 430&nbsp;593 abitant Fiċ-ċensiment tal-1796, l-isqof ta' Santiago u Konċezzjoni kellhom 203&nbsp;272 u 105&nbsp;114 rispettivament, flimkien ma' 95&nbsp;sp; Fl-1784, Chiloé kellu 26,703 abitant.
* Fl-1800 kien hemm stmat 750,000 abitant (230,000 indiġeni).
* Fl-1810 kien hemm madwar 800,000 abitant.
* Fl-1812 kien hemm 877&nbsp;148 abitant. Madwar 327,000 fl-Isqof tal-Concepción, inklużi 36,000 f'Chiloé, 10,000 indiġeni fil-missjonijiet u 70,000 *pagani*, u 550,000 f'Santiago. Il-popolazzjoni kienet imqassma fost 31,000 ruħ indiġeni, 32,000 mestizos, 16,000 iswed, mulatti u zambos u 681,000 abjad jew "dixxendenti ta 'Ewropej ta' razza ftit jew wisq pura" (mingħajr Araucanía u Chiloé). Għalkemm Barros Arana kkalkula li kien hemm 150,000 Creoles, madwar 61,000 biss kienu taʼ razza bajda pura, kien hemm ukoll 80,000 Indjan pur.
* Fl-1813 kien hemm 823,685 abitant. (Dak iż-żmien il-popolazzjoni fit-territorji Mapuche kienet stmata għal 112,000 ruħ). Stima tal-1805. Miers jistma li l-popolazzjoni taċ-Ċili fiż-żmien tal-vjaġġi tiegħu lejn l-Amerika t'Isfel (1818-1825), li ma tinkludix l-artijiet ta' Arauco, kienet ta' madwar 560&nbsp;000 ruħ imqassma kif ġej: il-provinċja ta Copiapó kellha 10,000 ruħ, dik ta Coquimbo 20,000, dik ta Quillota 40,000, dik ta Aconcagua 60,000, dik ta Santiago 90,000, dik ta Melipilla 20,000, dik ta Rancagua 70&nbsp; &nbsp; 000, dik ta' Chillán 30&nbsp;000, dik ta' Itata 20&nbsp;000, dik tal-Rere 30&nbsp;000 u dik ta' Puchacal 40&nbsp;000. Ma jsemmux lil Valdivia u Chiloé, li f’dak iż-żmien kienu fil-poter royalist u li l-popolazzjonijiet tagħhom huma stmati għal 15,000 u 40,000, rispettivament, fl-1820.
Din id-dejta hija bbażata fuq ir-riżultati miksuba minn ċensimenti li saru fil-pajjiż matul l-istorja repubblikana tiegħu. Bejn iċ-ċensimenti tal-1835 u l-1875, Araucanía ma kinitx inkluża. Mill-1885, Araucanía, Arica, Antofagasta, Tarapacá u Tacna huma inklużi, dawn tal-aħħar ma baqgħux inklużi miċ-ċensiment tal-1930.
* Fl-1835, l-ewwel ċensiment uffiċjali tar-repubblika, ġew magħduda 1,010,336 ruħ. Il-Provinċja ta' Coquimbo kellha madwar 100&nbsp;000 abitant, Aconcagua 140&nbsp;000, Santiago 255&nbsp;000, [170&nbsp;000, [Provinċja ta' Talca|Talca 60&nbsp;000, Maule 120&nbsp;000, Concepción 120&nbsp;[Provinċja ta' [Provinċja] Valdivia|Valdivia]] 10&nbsp;000 u Chiloé 45&nbsp;000.

* Fl-1843 kien hemm 1,083,801 abitant. Huwa stmat li 200,000 persuna tħallew barra.
* Fl-1854 kien hemm 1,439,120 abitant.
* Fl-1865 kien hemm 1819223 abitant.
* Fl-1875 kien hemm 2,075,971 abitant.
* Fl-1885 kien hemm 2,507,005 abitant.
* Fl-1895 kien hemm 2,695,625 abitant.
* Fl-1907 kien hemm 3,231,531 abitant.
* Fl-1920 kien hemm 3,730,235 abitant.
* Fl-1930 kien hemm 4,287,445 abitant.
* Fl-1940 kien hemm 5,023,539 abitant.
* Fl-1960 kien hemm 7,374,115 abitant.
* Fl-1970 kien hemm 884115 abitant.
* Fl-1982 kien hemm 11,329,736 abitant.
* Fl-1992 kien hemm 13,348,401 abitant.
* Fl-2002 kien hemm 15,116,435 abitant.
* Fl-2012 kien hemm 16,572,831 abitant (rapport preliminari).
* Fl-2017 kien hemm 17,574,003 abitant.
* Fl-2050 huwa stmat li l-popolazzjoni Ċilena tikber għal bejn 19.9 u 23.7 miljun, bejn kalkoli bearish u bullish.

### Migrazzjoni
L-immigrazzjoni Ewropea u tal-Lvant Nofsani, prodotta matul it-tieni nofs tas-seklu 19 u l-ewwel nofs tal-20, flimkien ma' dik li tikkorrispondi mal-kosti Atlantiku tal-Konu tan-Nofsinhar, kienet l-aktar sinifikanti fl-Amerika Latina, u preferibbilment tinkludi Ġermaniżi, Ingliżi, Kroati, Taljani, Franċiżi, Palestinjani, Lhud, Griegi, Olandiżi, Żvizzeri, fost oħrajn.

Skont iċ-ċensiment tal-2002, in-numru ta' barranin li joqogħdu fiċ-Ċilì kien jammonta għal madwar 184,664 persuna, li kienu jirrappreżentaw 1.2% tal-popolazzjoni totali. Bejn l-2004 u l-2010, l-immigrazzjoni legali minn pajjiżi ġirien taċ-Ċilì saret l-aktar importanti,49 żdiedet b'50% għal madwar 365,459 ruħ, prinċipalment mill-Perù (136,819), Arġentina (61,563), Bolivja (24,917), Ekwador (19,784) u Kolumbja (14,029).

Il-kontinġent barrani fiċ-Ċilì qatt ma qabeż l-4.5% tal-popolazzjoni (loġikament, xi wħud mid-dixxendenti tagħhom li huma ta' nazzjonalità Ċilena bit-twelid mhumiex magħduda f'dan il-perċentwal), u ċ-ċifri tal-immigrazzjoni żdiedu mill-1990. L-influwenza soċjali tagħha u l-konsegwenzi ta' din il-wasla fit-tul ta' nies ta' nazzjonalitajiet differenti tikkostitwixxi impatt qawwi, għalkemm il-proporzjon ta' barranin fiċ-Ċilì huwa inkomparabbli ma' dak f'dawk il-pajjiżi Ewropej fejn sa 23% (pereżempju fl-Isvizzera) tal-popolazzjoni hija ta' nazzjonalità barranija.

Għalkemm l-emigrazzjoni naqset matul l-aħħar għaxar snin, fl-2005 ġie stabbilit li 487,174 Ċileni kienu jirrisjedu barra ċ-Ċilì, li jirrappreżentaw qrib 3% tal-popolazzjoni totali stmata tal-pajjiż f'dik is-sena - total ta' 16,267,278 abitant taċ-Ċileni emigraw, il-maġġoranza kienu fl-Arġentina56 (. 43.3%), l-Istati Uniti (16.6%), l-Isvezja (5.6%), il-Kanada (5.2%) u l-Awstralja (4.8%).

Fi ħdan il-pajjiż, il-mobilità tal-popolazzjoni żdiedet f'dawn l-aħħar deċennji, u kkawża migrazzjoni massiva mill-kampanja għall-ibliet il-kbar tal-pajjiż. Filwaqt li fir-reġjuni ċentrali-nofsinhar tal-pajjiż, aktar minn 80% tal-popolazzjoni twieldet fl-istess reġjun (fir-Reġjun Biobío jilħaq 86.11%), fir-Reġjun Metropolitan 71% biss tal-popolazzjoni hija reġjuni estremi bħar-Reġjun Magallanes din iċ-ċifra tilħaq biss 55%. Il-maġġoranza taċ-Ċileni li marru mill-bliet tal-oriġini tagħhom għal reġjuni oħra għamlu dan bejn id-deċennji tas-sittinijiet u t-tmeninijiet, bħala riżultat ta' problemi politiċi, ekonomiċi u tax-xogħol (ħafna familji fin-nofsinhar ma kellhomx art, u lanqas impjiegi permanenti, lanqas ma kellhom servizzi bażiċi). Mill-emigranti kollha Ċileni, 15.7% biss għamlu dan wara l-1989. Ir-rata ta' migrazzjoni (differenza bejn l-immigranti u l-emigranti) laħqet 0.00 fl-2002, li tindika ugwaljanza virtwali bejn iż-żewġ gruppi.

### Evoluzzjoni demografika taċ-Ċili

Għalkemm il-popolazzjoni taċ-Ċili kintuplikat matul is-seklu 20, ir-rata ta' tkabbir interċensali mill-1992 sal-2002 kienet ta' 1.24% fis-sena, li għandha tkompli tonqos fis-snin li ġejjin. L-evoluzzjoni demografika taċ-Ċilì (skont id-dejta miċ-ċensiment tal-2002) għamlet progress lejn il-konverġenza lejn profil ta' pajjiż żviluppat. Skont l-aħħar dejta tal-INE, fl-2009 ir-rata mhux raffinata tat-twelid kienet ta' 15.0 għal kull elf u r-rata ta' mortalità mhux raffinata ta' 5.4 għal kull elf bi tkabbir naturali tal-popolazzjoni ta' 9.6 għal kull elf jew 0.96%. B’dan il-mod, kien hemm tnaqqis notevoli fin-numru ta' twelid, peress li r-rata grossa tat-twelid kienet ta' 18.5‰ fl-1997. Fir-reġjun, iċ-Ċilì huwa parti mill-grupp ta' pajjiżi bi tranżizzjoni demografika avvanzata, ikkaratterizzati minn popolazzjonijiet bi twelid u mortalità moderati jew baxxi, li jissarrfu fi tkabbir naturali baxx, ta' l-ordni ta' 1 %. Il-piramida tal-popolazzjoni konsegwentement evolviet minn profil piramidali (ħafna popolazzjoni żagħżugħa u ftit popolazzjoni anzjana) għal profil b'forma ta' qanpiena b'bażi dejqa. , li jfisser żieda notevoli fil-popolazzjoni adulta b'età medja ta' aktar minn 30 sena. Fl-2002, ir-rata ta' nies ta' aktar minn 60 sena kienet ta' 11.4%,59 ċifra ogħla mid-9.8% fl-1992. Il-projezzjonijiet jindikaw li fl-2010 din iċ-ċifra kienet se tilħaq kważi 13% tal-popolazzjoni totali.​

Fatt ieħor li jenfasizza l-evoluzzjoni demografika taċ-Ċilì huwa li skont l-INE, ir-rata globali tal-fertilità fl-2009 kienet ta' madwar 1.9 tfal għal kull mara, valur taħt il-limitu ta' sostituzzjoni ġenerazzjonali ta' 2.1 tfal għal kull mara. Dan il-valur baqa' kostanti f'dawn l-aħħar snin, li jpoġġi liċ-Ċilì bħala wieħed mill-pajjiżi bl-inqas fertilità fl-Amerika Latina, flimkien ma' Kuba, fost oħrajn.

### Kundizzjonijiet soċjali tal-popolazzjoni

Il-kundizzjonijiet soċjali tal-popolazzjoni tjiebu b’mod sinifikanti meta mqabbla ma' dawk ta' għaxar snin ilu, l-aktar grazzi għat-tkabbir ekonomiku, aċċess wiesa' għall-kreditu61​ u politiki soċjali li huma sensittivi għall-problemi taċ-Ċilì. Ir-rata tal-mortalità tat-trabi kienet 7.9% fl-2009. Il-perċentwal tal-popolazzjoni li tgħix fil-faqar naqas minn 45.1% fl-1987 għal 15.1% fl-2009. Id-destituzzjoni kienet 3.7% dik is-sena l-ogħla fl-Amerika Latina, li skont l-INE hija ta' 78.4 snin (75.7 snin għall-irġiel u 81.2 għan-nisa). Ir-rata tal-litteriżmu hija 95.8% (2002).​

Il-viċinanzi estensivi ta' akkomodazzjoni substandard jew kostruzzjoni prekarja, imsejħa popolazzjonijiet callampas (jew b'mod aktar formali, kampijiet), li ħarġu fis-snin sebgħin u tmeninijiet, kienu qed jisparixxu b'veloċità għolja minħabba l-impuls tal-politiki tad-djar, li ppermettew numru kbir ta' nies li jerġgħu jiġu alloġġjati numru ta' familji fis-setturi tal-akkomodazzjoni soċjali b'aċċess għad-dawl, ilma tax-xorb, telefon u ħwienet.

Madwar 40% tal-popolazzjoni totali taċ-Ċilì hija kkonċentrata f'Santiago. In-numru tagħhom bilkemm inbidel meta mqabbel ma' għaxar snin ilu, parzjalment minħabba l-emigrazzjoni progressiva tal-popolazzjoni tagħhom mill-belt lejn is-subborgi l-ġodda, San Bernando, Puente Alto, Buin, Paine, Peñaflor u Colina, fost oħrajn. Li jagħmilha waħda miż-żoni metropolitani l-aktar popolati fl-Amerika Latina u agglutinatur kbir ta' industrija u servizzi.

### Segmentazzjoni soċjoekonomika
Uffiċjalment, l-Stat Ċilen, permezz tal-Ministeru tal-Iżvilupp Soċjali u l-Familja (MINDES), jikklassifika l-popolazzjoni f'kwintili (jew deċili) ta 'dħul awtonomu, li fihom kull kintila jikkorrispondi għal 20% tad-djar ordnati skond id-dħul per capita tal-pajjiż . tad-dar, bl-ewwel quintile jkun l-ifqar 20%, u l-aħħar quintile jkun l-aktar 20%.

#### Statistika Vitali kurrenti
* Numru ta' twelid minn Jannar–Marzu 2020 = Tnaqqis 51,904
* Numru ta' twelid minn Jannar-Marzu 2021 = Tnaqqis 42,171
* Numru ta' mwiet minn Jannar-Marzu 2020 = Tkabbir 25,674
* Numru ta' mwiet minn Jannar-Marzu 2021 = Tkabbir 33,196
* Bilanċ naturali minn Jannar-Marzu 2020 = Tnaqqis 26,230
* Bilanċ naturali minn Jannar-Marzu 2021 = Tnaqqis 8,975

Sors: Dipartiment tal-Istatistika u Informazzjoni tas-Saħħa.

### Ċensi taċ-Ċili

Fiċ-Ċilì, iċ-ċensimenti tal-popolazzjoni saru bejn wieħed u ieħor b'mod sistematiku minn nofs is-seklu 19, għalkemm qabel, fil-perjodu kolonjali, kien hemm tentattivi oħra biex jirreġistraw l-abitanti taċ-Ċileni uffiċjalment imsejħa Ċensimenti tal-Popolazzjoni u Djar mill-1952, u l-organizzazzjoni tagħha bħalissa hija r-responsabbiltà tal-Istitut Nazzjonali tal-Istatistika (INE), maħluqa fl-1970 mid-Direttorat Ġenerali tal-Istatistika.

L-Istitut Nazzjonali tal-Istatistika (INE) huwa organizzazzjoni teknika statali Ċilena maħluqa fl-27 ta' Marzu, 1843 (taħt l-isem "Uffiċċju tal-Istatistika"), bi status legali taħt il-liġi pubblika, funzjonalment deċentralizzata u bl-assi tagħha stess, inkarigata mit-twettiq taċ-ċensimenti taż-żewġ popolazzjoni u djar, bħaċ-ċensiment nazzjonali tal-agrikoltura u tal-forestrija, jipproduċi, jiġbor u jippubblika wkoll l-istatistika uffiċjali tal-pajjiż, flimkien ma' kompiti speċifiċi oħra fdati lilu bil-liġi. Dawn il-kompiti jitwettqu permezz tat-tħejjija u t-tixrid ta' informazzjoni affidabbli, f'waqtu, aċċessibbli, rilevanti u komparabbli fuq livell nazzjonali u internazzjonali; Hija relatata mal-President tar-Repubblika permezz tal-Ministeru tal-Ekonomija, Żvilupp u Turiżmu. Mit-8 ta' Lulju, 2020, l-organizzazzjoni kienet immexxija minn Ricardo Vicuña Poblete; jaġixxi taħt il-gvernijiet ta' Sebastián Piñera u Gabriel Boric.​

Il-ħidma tagħha hija fundamentali għaliex l-istatistika li tipprovdi sservi, prinċipalment, bħala appoġġ għall-Istat biex jimplimenta politiki pubbliċi (azzjonijiet applikati minn gvern, biex iwieġeb għad-diversi talbiet tas-soċjetà, pereżempju: toroq, impjiegi, żoni ħodor, eċċ. ) li jibbenefikaw il-popolazzjoni, fejn in-nies kemm fl-isfera pubblika kif ukoll privata jistgħu jieħdu deċiżjonijiet ibbażati fuq l-informazzjoni.

L-aħħar ċensiment, li sar fl-2017, wera li kien hemm 17,574,003 abitant fiċ-Ċili.

Il-popolazzjoni stmata tar-Repubblika taċ-Ċili mid-demografija tal-ftehim taċ-ċensjoni tal-2017 kienet ta' 17 574 003 abitanti,​ b'densità ta' 23,24 hab/km². De ellos, madwar el 40 % se jikkonċentra fir-Región Metropolitana de Santiago. Ukoll hay 1 492 522 ta' persuni ta' oriġini barranija stima fil-31 ta' Diċembru, 2019.​



### Storja
#### Sfond
Iċ-Ċili kien wieħed mill-ftit pajjiżi tal-Amerika Latina li, sa mit-twelid tiegħu bħala repubblika, wettaq ċensimenti tal-popolazzjoni b’mod xi ftit jew wisq sistematiku. Dawn imorru lura għall-era kolonjali, meta l-Kuruna Spanjola wettqet reġistrazzjonijiet ġenerali fil-Gvern taċ-Ċili, sabiex tispeċifika l-kundizzjonijiet ta 'espansjoni u sovranità tar-Re.

Għalkemm saru diversi għadd parzjali tal-popolazzjoni minn nofs is-seklu 18, l-ewwel wieħed li kien aktar sistematiku kien dak li sar fl-isqof ta' Santiago bejn l-1777 u l-1779 b’ordni tal-Gvernatur Agustín de Jáuregui. Dan iċ-ċensiment ħa l-belt żgħira u, fi ħdanhom, il-parroċċi bħala l-unità bażika tiegħu. Imwettaq minn delegati maħtura mill-maġistrati, ikklassifikat il-popolazzjoni fi gruppi soċjo-razzjali (Spanjol, mestizos, mulatti, Indjani u suwed); Min-naħa tagħhom, dawn il-kategoriji ġew suddiviżi fi miżżewġin, waħedhom, romol, u tfal żgħar (tfal). Iċ-ċifra totali li ċ-ċensiment wera għall-isqof kollu ta' Santiago kienet ta' 259,646 abitant.

Sussegwentement, fl-1784, sar ċensiment fl-arċipelagu ta' Chiloé, magħruf bħala r-Reġistru ta' Hurtado, li kien segwit minn għadd parzjali tal-popolazzjoni tal-isqof ta' Santiago fl-1787.

Fl-1791 u l-1793, saru statistiċi ġodda dwar il-popolazzjoni taħt il-gvern ta' Ambrosio O'Higgins, li kienu ppreparati mill-ekkleżjastiċi fuq il-bażi ta' kotba parrokkjali, li jkopru t-territorji tal-isqof ta' Santiago u Concepción u jieħdu d-duttrini bħala bażi. unità, l-iżgħar unità territorjali. Ir-riżultati taċ-ċensiment kienu: l-isqof ta' Santiago, 203,732 abitant u l-isqof ta' Concepción, 105,114 abitant. Fost fallimenti oħra taċ-ċensiment, iċ-ċifra indikata għall-isqof ta' Santiago hija ferm inqas milli suppost.

Fl-1796 O'Higgins ordna għadd parzjali tal-popolazzjoni indiġena fin-Nofsinhar tax-Xmara Biobío, li sar bil-moħbi mill-kaptani tal-ħbieb li kienu joqogħdu fost il-popolazzjoni Mapuche. Ir-riżultat, pjuttost mhux preċiż għall-bqija, ta' ċifra totali ta' 95,304 indiġenu, mingħajr ma speċifika aktar dettalji.

B'mod ġenerali, il-metodoloġija użata fir-reġistrazzjonijiet differenti tal-popolazzjoni li twettqu matul is-seklu 18 tqajjem dubji serji dwar l-eżattezza tad-dejta, speċjalment fir-rigward tad-distinzjoni bejn l-Ispanjoli, il-mestizos u n-nies indiġeni. Min-naħa l-oħra, għandu jiġi kkunsidrat li parti sinifikanti tal-popolazzjoni mestizza li kienet teżisti dak iż-żmien ħarset mir-reġistrazzjoni biex tevita kontroll akbar mill-awtoritajiet, li jfisser li fil-maġġoranza l-kbira tal-każijiet iċ-ċifri tal-popolazzjoni huma sottovalutati.

#### seklu 19

Fis-seklu 19, il-ħtieġa li jkun hemm reġistru ġenerali tal-popolazzjoni Ċilena kienet manifestata fl-ewwel snin tal-proċess ta 'indipendenza, peress li l-organizzazzjoni politika-amministrattiva korretta tal-Istat kienet tiddependi minnha, speċjalment għall-ħatra ta' siġġijiet fil-Kungress biex il-provinċji differenti. Fl-1811 il-Bord tal-Gvern ordna ċensiment ġdid, li sar fil-pajjiż kollu, bl-eċċezzjoni ta 'Chiloé. Dan iċ-ċensiment, l-ewwel ta' natura nazzjonali, qasam il-popolazzjoni fl-istess kategoriji soċjo-razzjali bħar-reġistrazzjonijiet preċedenti u indika ċ-ċifra ta' 621,866 abitant għat-territorju nazzjonali kollu.

L-ewwel ċensimenti tal-popolazzjoni f'dan il-perjodu ffaċċjaw diversi diffikultajiet, bħall-gwerra tal-indipendenza u r-riluttanza ta' parti mill-popolazzjoni biex tingħadd. Fl-1812 sar ċensiment fl-Isqof tal-Konċezzjoni bbażat fuq rekords parrokkjali u fl-1813 sar l-ewwel ċensiment nazzjonali. Għalkemm dan iċ-ċensiment ma jgħoddx il-popolazzjoni ta' Concepción u Santiago, minħabba li kienu okkupati minn truppi royalisti, kien meqjus validu f'termini tad-dejta pprovduta għall-provinċji l-oħra. Biss fl-1835 sar l-ewwel ċensiment uffiċjali, fejn ġie stabbilit li l-popolazzjoni Ċilena laħqet l-1,103,036 abitant. Sal-1843, skont iċ-ċensiment ta' dik is-sena, il-popolazzjoni Ċilena kienet ta' 1,083,701 abitant.

Konxji mill-importanza ta' dan it-tip ta' reġistru għall-organizzazzjoni tal-pajjiż, l-awtoritajiet ħolqu dik l-istess sena, fi żmien il-gvern ta' Manuel Bulnes, l-Uffiċċju Ċentrali tal-Istatistika u l-Liġi taċ-Ċensiment. Bil-ħolqien ta' din l-organizzazzjoni, l-Istat kien qed jikkonsolida r-rwol tiegħu fil-kontroll tal-informazzjoni tal-pajjiż, billi jneħħi minn dan ix-xogħol il-Knisja Kattolika, li sa mill-Kolonja kienet żammet ir-reġistru permezz ta' ċertifikati ta' magħmudija, żwieġ u mewt.

Taħt id-direzzjoni tal-Uffiċċju Ċentrali tal-Istatistika, iċ-ċensimenti saru aktar perjodikament, peress li mill-1865 l-għadd tal-popolazzjoni kien stabbilit kull għaxar snin. Imbagħad, saru ċensimenti fis-snin 1854, 1865, 1875, 1885 u 1895.

#### seklu 20
L-ewwel deċennji tas-seklu 20 kienu kkaratterizzati minn diversi diffikultajiet. Il-kwistjoni soċjali u l-effetti tagħha, kif ukoll id-diffikultajiet ekonomiċi, ttardjaw iċ-ċensiment li kellu jsir fl-1905 sal-1907, li kien ikopri t-territorju bejn il-provinċji ta' Tacna u Magallanes. Matul il-bqija tas-seklu 20, iċ-ċensimenti inkorporaw bħala massimu l-kriterji ta' simultanjetà u universalità, jiġifieri, it-twettiq tal-għadd fl-istess ħin fit-territorju nazzjonali kollu, bil-għan li jipprofessjonalizzaw il-preparazzjoni, l-eżekuzzjoni u l-kunsinna tad-data.

Minbarra l-istatistika tal-popolazzjoni, kien mistenni wkoll li jkun jaf informazzjoni komplementari, bħar-reliġjon u l-livell edukattiv tan-nies, il-kundizzjonijiet materjali li jgħixu fihom, l-ammont ta' proprjetà proprjetà, fost affarijiet oħra. B'dawn il-kriterji, saru ċ-ċensimenti tal-1920, 1930, 1940, 1952, 1960, 1970, 1982 u 1992.

Fl-1970, l-istituzzjonijiet taċ-ċensiment inbidlu meta nħoloq l-Istitut Nazzjonali tal-Istatistika (INE), organizzazzjoni li topera sal-lum. Min-naħa tagħha, bis-saħħa ta' diversi avvanzi teknoloġiċi, mill-bidu taċ-ċensiment tal-1982, bdew jintużaw il-kompjuters u l-qarrejja ottiċi biex jaqraw il-fuljetti użati minn dawk li jieħdu ċ-ċensiment biex jiġbru l-informazzjoni.

#### seklu 21

Il-proċess tal-ġbir tad-data għaċ-Ċensiment tal-2012 – l-ewwel ċensiment legali li sar fuq perjodu ta' tliet xhur – ġie skartat minħabba problemi tekniċi fil-kisba tad-data, u għalhekk kellu jsir ċensiment ġdid b’mod straordinarju f'2017, ritorn għall-metodoloġija taċ-ċensiment attwalment imwettqa f'ġurnata waħda. Iċ-ċensiment li jmiss kien ipproġettat għall-2022, u rrepeti l-metodoloġija taċ-ċensiment tal-2012 li fallew. Madankollu, il-pandemija tal-COVID-19 ġiegħlet it-tlestija tiegħu għal Marzu 2023, u reġgħet ġiet posposta f'Mejju 2022, u ħallieha stabbilita bħala data tat-tmiem f'2024.

## Organizzazzjoni Territorjali

Għall-gvern u l-amministrazzjoni interna tal-Istat, it-territorju tar-Repubblika taċ-Ċilì bħalissa huwa maqsum f'16-il reġjun, li min-naħa tagħhom huma suddiviżi f'56 provinċja; Għall-finijiet tal-amministrazzjoni lokali, il-provinċji huma suddiviżi fi 346 komun.

## Kultura

Mill-perjodu bejn l-ewwel insedjamenti agrikoli u sa tmiem il-perjodu prekolombjan, it-Tramuntana taċ-Ċili kien reġjun ta' kultura Andina li kien influwenzat minn tradizzjonijiet tal-għoljiet li nfirxu fil-widien kostali tat-tramuntana, filwaqt li r-reġjuni tan-nofsinhar kienu oqsma ta' attivitajiet kulturali Mapuche. Matul il-perjodu kolonjali ta' wara l-konkwista u matul il-perjodu Repubblikan bikri, il-kultura tal-pajjiż kienet iddominata mill-Ispanjol. Influwenzi Ewropej oħra, l-aktar l-Ingliż, il-Franċiż u l-Ġermaniż, bdew fis-seklu 19 u komplew sal-lum. L-immigranti Ġermaniżi influwenzaw l-arkitettura u l-kċina tal-istil tal-Bavarja rurali fin-Nofsinhar taċ-Ċili fi bliet bħal Valdivia, Frutillar, Puerto Varas, Osorno, Temuco, Puerto Octay, Llanquihue, Faja Maisan, Pitrufquén, Victoria, Pucón u Puerto Montt.

### Mużika u żfin

Il-mużika fiċ-Ċili tvarja minn mużika folk, popolari u klassika. Il-ġeografija wiesgħa tagħha tiġġenera stili mużikali differenti fit-tramuntana, fiċ-ċentru u fin-nofsinhar tal-pajjiż, inklużi wkoll il-mużika tal-Għid u l-Mapuche. Iż-żfin nazzjonali huwa l-cueca. Forma oħra ta' kanzunetta tradizzjonali Ċilena, għalkemm mhix żfin, hija t-tonada. Li toħroġ minn mużika importata minn kolonizzaturi Spanjoli, hija distinta mill-cueca minn sezzjoni melodika intermedja u melodija aktar prominenti.

Bejn il-ħamsinijiet u s-sebgħinijiet, forom mużikali folkloristiċi indiġeni ġew rivitalizzati bil-moviment New Chilean Song immexxi minn kompożituri bħal Violeta Parra, Raúl de Ramón u Pedro Messone, li assoċjati wkoll ma' attivisti politiċi u riformisti bħal Víctor Jara, Inti -Illimani u Quilapayún. Barra minn hekk, ħafna rock bands Ċileni bħal Los Jaivas, Los Prisioneros, La Ley, Los Tres u Los Bunkers kisbu suċċess internazzjonali, xi wħud jinkorporaw influwenzi folkloristiċi qawwija, bħal Los Jaivas. Fi Frar, isiru festivals annwali ta' mużika u kummiedja f’Viña del Mar.

### Letteratura

Iċ-Ċili huwa pajjiż ta' poeti. Gabriela Mistral kienet l-ewwel Latin-Amerikana li rċeviet Premju Nobel għal-Letteratura (1945). L-iktar poeta famuż taċ-Ċilì huwa Pablo Neruda, li rċieva l-Premju Nobel fil-Letteratura (1971) u huwa magħruf mad-dinja kollha għal-librerija estensiva ta' xogħlijiet tiegħu dwar ir-rumanz, in-natura u l-politika. It-tliet djar personalizzati ħafna tagħhom f'Isla Negra, Santiago u Valparaíso huma destinazzjonijiet turistiċi popolari.

Fost il-lista ta' poeti Ċileni oħra hemm Carlos Pezoa Véliz, Vicente Huidobro, Gonzalo Rojas, Pablo de Rokha, Nicanor Parra, Ivonne Coñuecar u Raúl Zurita. Isabel Allende hija l-aktar rumanziera Ċilena li tinbiegħ, b'51 miljun rumanz tagħha mibjugħa madwar id-dinja. Ir-rumanz tar-rumanzier José Donoso The Obscene Bird of the Night huwa meqjus mill-kritiku Harold Bloom bħala wieħed mix-xogħlijiet kanoniċi tal-letteratura tal-Punent tas-seklu 20. Rumanzier u poeta Ċilen rikonoxxut internazzjonalment huwa Roberto Bolaño, li t-traduzzjonijiet tiegħu għall-Ingliż kellhom riċeviment eċċellenti mill-kritiċi.

### Kċina

Il-kċina Ċilena hija riflessjoni tal-varjetà topografika tal-pajjiż, li fiha varjetà ta' frott tal-baħar, ċanga, frott u ħaxix. Ir-riċetti tradizzjonali jinkludu asado, cazuela, empanadas, humitas, pastel de choclo, pastel de patatas, curanto u sopaipillas. Crudos huwa eżempju tat-taħlita ta' kontribuzzjonijiet kulinari mid-diversi influwenzi etniċi fiċ-Ċili. Il-lama mqatta 'mqatta', l-użu abbundanti ta 'frott tal-baħar, u l-ħobż tar-ross ġew mislufa mill-kċina indiġena Andina Quechua (għalkemm iċ-ċanga, miġjuba fiċ-Ċili mill-Ewropej, tintuża wkoll minflok laħam tal-lama), il-Lumi u l-basal inġiebu minn kolonizzaturi Spanjoli, u l-użu tal-mayonnaise u l-jogurt ġie introdott minn immigranti Ġermaniżi, kif kienet il-birra.

### Folklor
Il-folklor Ċilen, karatteristika kulturali u demografika tal-pajjiż, huwa r-riżultat tat-taħlita ta' elementi Spanjoli u Amerindijani li seħħew matul il-perjodu kolonjali. Għal raġunijiet kulturali u storiċi, erba' żoni kbar huma kklassifikati u distinti fil-pajjiż: żoni tat-Tramuntana, ċentrali, tan-Nofsinhar u tan-Nofsinhar. Ħafna mit-tradizzjonijiet tal-kultura Ċilena għandhom skop festiv, iżda xi wħud, bħal żfin u ċerimonji, għandhom komponenti reliġjużi.

Il-mitoloġija Ċilena hija l-mitoloġija u t-twemmin tal-Folklor Ċileni. Dan jinkludi mitoloġija Chilote, mitoloġija Rapa Nui u mitoloġija Mapuche.

### Sports

L-aktar sport popolari fiċ-Ċilì huwa l-futbol tal-assoċjazzjoni. Iċ-Ċilì deher f'disa' Tazza tad-Dinja tal-FIFA, inkluża t-Tazza tad-Dinja tal-FIFA tal-1962, fejn it-tim nazzjonali tal-futbol spiċċa fit-tielet post. Riżultati oħra miksuba mit-tim nazzjonali tal-futbol jinkludu żewġ titli tal-Copa América (2015 u 2016), żewġ runners-up, midalja tal-fidda u żewġ tal-bronż fil-Logħob Pan-Amerikan, midalja tal-bronż fl-Olimpjadi tas-Sajf tal-2000 u żewġ terzi postijiet fil- it-tournaments taż-żgħażagħ tal-FIFA U-17 u U-20. L-aktar kampjonat importanti fis-sistema tal-kampjonat tal-futbol Ċilen huwa ċ-Ċilen Primera División, li hija msemmija mill-IFFHS bħala d-disa' l-iktar kampjonat nazzjonali tal-futbol b'saħħtu fid-dinja.

Il-klabbs ewlenin tal-futbol huma Colo-Colo, Universidad de Chile u Universidad Católica. Colo-Colo huwa l-aktar klabb tal-futbol ta' suċċess fil-pajjiż, bl-aktar kampjonati nazzjonali u internazzjonali, inkluż it-turnament ta' klabbs mixtieq mill-Amerika t'Isfel Copa Libertadores. Universidad de Chile kienet l-aħħar champion internazzjonali (Copa Sudamericana 2011).

It-tennis huwa l-aktar sport ta' suċċess fiċ-Ċili. It-tim nazzjonali tiegħu rebaħ it-tournament tat-tafal tat-Tazza tad-Dinja tat-Timijiet darbtejn (2003 u 2004), u lagħab fil-finali tat-Tazza Davis kontra l-Italja fl-1976. Fl-Olimpjadi tas-Sajf tal-2004, il-pajjiż qabad deheb u bronż fis-singles tal-irġiel u deheb fid-doppji tal-irġiel ( Nicolás Massú rebaħ żewġ midalji tad-deheb). Marcelo Ríos sar l-ewwel raġel tal-Amerika Latina li laħaq il-post numru wieħed fir-rankings tas-singles tal-ATP fl-1998. Anita Lizana rebħet l-Open tal-Istati Uniti fl-1937, u saret l-ewwel mara mill-Amerika Latina li rebħet tournament tas-singles. Luis Ayala kien darbtejn runner-up fl-Open Franċiż u kemm Ríos kif ukoll Fernando González waslu sal-finali tas-singles tal-irġiel fl-Open tal-Awstralja. González rebaħ ukoll midalja tal-fidda fis-singles fl-Olimpjadi tas-Sajf tal-2008 f'Beijing.

Fil-Logħob Olimpiku tas-Sajf, iċ-Ċilì għandu total ta' żewġ midalji tad-deheb (tennis), seba’ midalji tal-fidda (atletika, riding taż-żwiemel, boxing, sparar u tennis) u erba' midalji tal-bronż (tennis, boxing u futbol). Fl-2012, iċ-Ċilì rebaħ l-ewwel midalja Paralimpika (deheb fl-atletika).

Rodeo huwa l-isport nazzjonali tal-pajjiż u huwa pprattikat fl-aktar żoni rurali tan-nazzjon. Sport simili għall-hockey imsejjaħ chueca kien jintlagħab mill-poplu Mapuche matul il-konkwista Spanjola. L-iskijar u s-snowboarding huma pprattikati f'ċentri tal-iski li jinsabu fl-Andes ċentrali u f'ċentri tal-iski tan-Nofsinhar qrib bliet bħal Osorno, Puerto Varas, Temuco u Punta Arenas. Is-surfing huwa popolari f'xi bliet kostali. Il-polo jintlagħab professjonalment fiċ-Ċili, u l-pajjiż ħa l-ewwel premju fil-Kampjonati Dinji tal-Polo 2008 u 2015.

Il-basketball huwa sport popolari li fih iċ-Ċilì rebaħ midalja tal-bronż fl-ewwel Kampjonat tad-Dinja tal-FIBA tal-irġiel li sar fl-1950 u rebaħ it-tieni midalja tal-bronż meta ċ-Ċilì ospita l-Kampjonat tad-Dinja tal-FIBA tan-Nisa tal-1959 Kampjonat tad-Dinja fl-1953, temm it-tournament bil-midalja tal-fidda. San Pedro de Atacama jospita l-“Cruce de Atacama” annwali, tellieqa tas-saqajn fuq sitt stadji, 250 kilometru (160 mil) li kull sena tattira madwar 150 kompetitur minn 35 pajjiż. It-tellieqa tal-karozzi off-road Dakar Rally ilha ssir kemm fiċ-Ċilì kif ukoll fl-Arġentina mill-2009.

### Wirt kulturali
Il-wirt kulturali taċ-Ċilì huwa magħmul, l-ewwel nett, mill-wirt intanġibbli tiegħu, magħmul minn diversi manifestazzjonijiet u attivitajiet kulturali, bħall-arti viżiva, snajja, żfin, festivals, gastronomija, logħob, mużika u tradizzjonijiet. It-tieni nett, għall-wirt materjali tiegħu, li jikkonsisti minn dawk il-binjiet, oġġetti u siti ta' importanza arkeoloġika, arkitettonika, tradizzjonali, artistika, etnografika, folklorika, storika, reliġjuża jew teknoloġika mifruxa fit-territorju Ċilen kollu. Fosthom, xi wħud huma ddikjarati Siti ta' Wirt Dinji mill-UNESCO, skont id-dispożizzjonijiet tal-Konvenzjoni dwar il-Ħarsien tal-Wirt Dinji Kulturali u Naturali tal-1972, ratifikata miċ-Ċilì fl-1980. Dawn is-siti kulturali huma l-Park Nazzjonali ta' Rapa Nui (1995). ), il-Knejjes ta' Chiloé (2000), iċ-ċentru storiku tal-belt tal-port ta' Valparaíso (2003), ix-Xogħlijiet tas-Saltpeter ta' Humberstone u Santa Laura (2005) u l-belt tal-minjieri ta' Sewell (2006).

Fl-1999, il-Jum tal-Patrimonju Kulturali ġie stabbilit bħala mod biex jiġi onorat u kkommemorat il-wirt kulturali taċ-Ċilì. Huwa avveniment nazzjonali uffiċjali li jsir f'Mejju ta' kull sena.

## Belt


File:Montaje de Santiago de Chile (202103220).jpg|Santiago ta' Ċili
File:Palacio de La Moneda - miguelreflex.jpg|La Moneda Palace
File:Palacio de la Real Audiencia, Santiago 20220619 01.jpg|Santiago Old Palace
File:Montaje de Arica.jpg|Arica
File:Campanario de la iglesia de Putre, Provincia de Parinacota, norte de Chile.jpg|Putre/Putiri
File:Portal de piedra, Putre.jpg|Putre/Putiri
File:Comuna de Putre, vista parcial con la iglesia, Provincia de Parinacota, norte de Chile.jpg|Putre/Putiri
File:Iglesia de Parinacota, en la comuna de Putre, Región de Arica y Parinacota, norte de Chile.jpg|Putre/Putiri
File:Iquiquechile.jpg|Iquique
File:Equipo Los Andes Solar Team - ASC 2011.jpg|Pozo Almonte
File:Tocopilla-Puerto.jpg|Tocopilla
File:Paisaje cerca de Calama, Chile, 2016-02-01, DD 78-82 PAN.JPG|Calama
File:Iglesia de San Francisco, Chiu Chiu, Chile, 2016-02-01, DD 88.jpg|Calama
File:Géiseres del Tatio, Atacama, Chile, 2016-02-01, DD 51-53 HDR.JPG|Calama
File:Montaje de Antofagasta.jpg|Antofagasta
File:Paseo dia Plaza de Armas de Copiapó.jpg|Copiapó
File:Palacio Toro Lorca - panoramio.jpg|Copiapó
File:Atacama museum in Copiapo.jpg|Copiapó
File:Palacio Viña de Cristo - panoramio.jpg|Copiapó
File:Plaza de Armas de Copiapó - panoramio.jpg|Copiapó
File:Universidad de Atacama desde la avenida Centenario - panoramio.jpg|Copiapó
File:Iglesia de San Francisco, Copiapó - panoramio.jpg|Copiapó
File:Catedral de Copiapó - panoramio (2).jpg|Copiapó
File:Plaza de Chanaral.JPG|Chañaral
File:Vallenar, Chile - panoramio (2).jpg|Vallenar
File:Montaje de La Serena.jpg|La Serena
File:Los tribunales de justicia, La Catedral y la Plaza de armas.jpg|La Serena
File:Centro Historico de La Serena1.JPG|La Serena
File:Caja de Ahorros de La Serena, calle Cordovez. año 1915..jpg|La Serena
File:Cruz del tercer Milenio.jpg|Coquimbo
File:Mezquita de Coquimbo5.jpg|Coquimbo
File:Plaza de la ciudad de Coquimbo.JPG|Coquimbo
File:Plaza de Coquimbo.JPG|Coquimbo
File:Domo Cultura Animas.jpg|Coquimbo
File:Botes pescadores Coquimbo.jpg|Coquimbo
File:Balneario Las Tacas.JPG|Las Tacas
File:Ptovelerodesdetongoy.jpg|Puerto Velero
File:Plaza Ovalle1.jpg|Ovalle
File:Illapel.JPG|Illapel
File:Montaje de Valparaíso.jpg|Valparaíso
File:Sector Alto la ligua.jpg|La Ligua
File:Vista de Los Andes.JPG|Ciudad de Los Andes
File:SANFELIPEVISTAAEREA2018.jpg|San Felipe de Aconcagua
File:Plaza armas San Felipe 2017.jpg|San Felipe de Aconcagua
File:Árbol caído, Quillota 20210822 34.jpg|Quillota
File:MonumentoFundadorQuillota.jpg|Quillota
File:Vista de Hanga Roa, desde camino al volcán Rano Kao - panoramio.jpg|Hanga Roa
File:Hanga Roa Post Office.jpg|Hanga Roa
File:Easter Island relief map.svg|Hanga Roa
File:Montaje de Quilpué.jpg|Quilpué
File:Plaza Belén, Villa Alemana 20191231 02.jpg|Villa Alemana
File:Montaje de Viña del Mar (202103280).jpg|Viña del Mar
File:Dunas De Concón (40046667682).jpg|Concón
File:Cementerio colina 1.jpg|Colina
File:Viñedo Puente Alto.jpg|Puente Alto
File:12. Plaza de Puente Alto.jpg|Puente Alto
File:Municipalidad de Puente Alto.jpg|Puente Alto
File:Plaza de san bernardo.JPG|San Bernardo
File:Melipilla Panoramica.jpg|Melipilla
File:Talagante Plaza.jpg|Talagante
File:La Rancagua.jpg|Rancagua
File:Plaza San Fernando (Chile).jpg|San Fernando
File:Pichilemu (26538719168).jpg|Pichilemu
File:Montaje de Talca.jpg|Talca
File:Curico vom Cerro aus.JPG|Curicó/Kurü ko
File:Catedral de Linares Imagen 007.jpg|Linares
File:Plaza de Armas Linares Imagen 006.jpg|Linares
File:Catedral de Chillán sin antenas.jpg|Chillán
File:Chillan-panoramica.jpg|Chillán
File:Iglesia de la Virgen del Carmen de Chillán 08.JPG|Chillán
File:Inauguration of Nelson Oyarzun Municipal Stadium.jpg|Chillán
File:Chillán - 2013 - Departamentos en Avenida Brasil.jpg|Chillán
File:Chillán - 2008 - Monumento a Bernardo O'Higgins.jpg|Chillán
File:EstaciónChillán.JPG|Chillán
File:Chillán Viejo - 2021 - Arco de acceso a Chillán Viejo.jpg|Chillán Viejo
File:Fuerte bulnes chile.jpg|Bulnes
File:Quirihue 2.jpg|Quirihue
File:Escuela f161.jpg|San Carlos
File:CerroCaracolenConcepcion.JPG|Concepción
File:Vista desde cerro curamavida (3 km a las afueras de la ciudad).jpg|Los Ángeles
File:Lebu.jpg|Lebu
File:Temuco skyline from Ñielol Hill.jpg|Temuco
File:Plaza de angol.jpg|Angol
File:Iglesia inmaculada Concepción en Angol.jpg|Angol
File:Montaje de Valdivia.png|Valdivia
File:Iglesia católica de La Unión2.jpeg|La Unión
File:Bahia Chaihuin desde Torre Chaihuin.jpg|La Unión
File:Montaje de Puerto Montt.jpg|Puerto Montt/Melipulli
File:Montaje de Osorno, versión 2.jpg|Osorno
File:Castro-collage.jpg|Castro
File:Territorio y Memoria, patrimonio de la comunidad.jpg|Chaitén
File:Vista de Chaitén, Chile.jpg|Chaitén
File:Cathedral in Cardenas.jpg|Puerto Cárdenas
File:Lago Vintter.jpg|General Vintter/Palena Lake
File:Yelcho aérea.jpg|Yelcho Lake
File:Coyhaique10.jpg|Coyhaique
File:Monumento al Ovejero de Coyhaique.JPG|Coyhaique
File:Protestas en Aysén de 2012.JPG|Coyhaique
File:Puerto-Aysen.jpg|Puerto Aysén
File:Puente Presidente Ibáñez.jpg|Puerto Aysén
File:Panorámica de Aysén antiguo.jpg|Puerto Aysén
File:Chile-Chico.png|Chile Chico
File:Cochrane.JPG|Cochrane
File:Montaje Punta Arenas.png|Punta Arenas
File:IMG 1884Puerto Natales.jpg|Puerto Natales
File:Parroquia Maria Auxiliadora Puerto Natales.JPG|Puerto Natales
File:Parroquia Maria Auxiliadora Puerto Natales.JPG|Puerto Natales
File:Porvenir-View.jpg|Porvenir
File:Puerto Williams1.JPG|Puerto Williams
File:Dientes de Navarino Chile.jpg|Puerto Williams
File:Plaza O'Higgins, Puerto Williams, Chile.jpg|Puerto Williams
File:Beagle-canal-panorama.jpg|Puerto Williams
File:Puerto-Williams.jpg|Puerto Williams
File:Puerto Williams 4.jpg|Puerto Williams
File:Puerto Williams 3.JPG|Puerto Williams
File:Puerto Williams (église).jpg|Puerto Williams
File:Puerto Williams (base navale).jpg|Puerto Williams
File:Puerto Williams, Chili.JPG|Puerto Williams
File:Curico vom Cerro aus.JPG|Curicó
File:Otoño en Curico (17988130569).jpg|Curicó
File:SanFranciscoCurico.JPG|Curicó
File:Kiosk de curico.jpg|Curicó
File:Curico 14.jpg|Curicó
File:Curico in 1901.png|Curicó
File:Edificio Banco de Curico (29463367264) (cropped).jpg|Curicó
File:Teatro Parral.JPG|Parral
File:Alameda de Parral.jpg|Parral
File:Embalse Cato Parral.jpg|Parral
File:Estanque de agua Ferroviaria.jpg|Parral
File:Estacion parral.JPG|Parral
File:Embalse Digua.jpg|Parral
File:1 (1)Puente sobre el rio, sector Quella.jpg|Parral
File:Puente ferroviario sobre el rio Perquilauquén.JPG|Parral
File:Estación Perquilauquén.jpg|Perquilauquén, Parral
File:Edificio estación Ñiquén.jpg|Ñiquén
File:Avenida Errázuriz de Retiro.jpg|Retiro
File:Talcahuano.JPG|Talcahuano
File:Estacion Talcahuano fines siglo_XIX.jpg|Talcahuano
File:Catedral de Linares Imagen 007.jpg|Linares
File:Estación de Linares - 2019 (1).jpg|Linares


## Referenzi