Shales ta' Maotianshan

Ix-**Shales ta**' **Maotianshan** (biċ-Ċiniż: 帽天山页岩) huma sensiela ta' depożiti sedimentarji tal-Era Kambrijana Bikrija fil-Formazzjoni ta' Chiungchussu, famużi għall-*Konservat Lagerstätten*, jiġifieri depożiti magħrufa għall-preservazzjoni eċċezzjonali ta' organiżmi fossilizzati jew traċċi tagħhom. Ix-Shales ta' Maotianshan jiffurmaw wieħed minn xi erbgħin post tal-fossili Kambrijani fid-dinja fejn ġew ippreservati tessuti rotob rari mhux mineralizzati, li jistgħu jitqabblu mal-fossili tax-Shale ta' Burgess tal-British Columbia, il-Kanada. L-isem oriġina mill-Għolja ta' Maotianshan (biċ-Ċiniż: 帽天山; bil-Pinjin: *Màotiānshān*; li litteralment tfisser "Muntanja tas-Smewwiet b'Għamla ta' Kappell") fil-Kontea ta' Chengjiang, il-Provinċja ta' Yunnan, iċ-Ċina.

L-iżjed ġabra famuża ta' organiżmi tissejjaħ bħala l-bijota ta' Chengjiang għall-bosta siti sparpaljati tal-fossili f'Chengjiang. L-età tal-*Lagerstätte* ta' Chengjiang lokalment tissejjaħ *Qiongzhusian*, li huwa stadju korrelatat mal-Istadju Atdabanjan Aħħari fis-sekwenzi Siberjani ta' nofs l-Era Kambrijana Bikrija. Ix-shales imorru lura għal ≤518-il miljun sena ilu. Ix-shales fihom ukoll il-bijota ta' Guanshan, kemxejn inqas antika, mid-Distrett ta' Malong fil-Provinċja ta' Yunnan, il-bijota ta' Kaili u l-fawna ta' Balang f'Guizhou, il-fawna ta' Shipai f'Hubei, u l-fawna tal-isponoż ta' Guizhou u ta' Anhui.

Flimkien max-Shale ta' Burgess, ix-Shales ta' Maotianshan huma magħrufa bħala "l-aqwa ħjiel li għandna rigward l-"esplożjoni" Kambrijana", speċjalment rigward l-oriġini tal-*Chordata*.

## Storja u importanza xjentifika
Għalkemm il-fossili mir-reġjun ilhom magħrufa mill-bidu tas-seklu 10, Chengjiang għall-ewwel ġiet rikonoxxuta għall-kundizzjoni mill-aqwa tal-preservazzjoni permezz tal-iskoperta fl-1984 tan-naraojde *Misszhouia*, organiżmu b'ġismu artab li jiġi mit-trilobiti. Minn dak iż-żmien 'l hawn, il-lokalità ġiet studjata b'mod intensiv mix-xjenzati minn madwar id-dinja kollha, u dan wassal għal fluss kostanti ta' skoperti ġodda u skatta dibattitu xjentifiku estensiv rigward l-interpretazzjoni tal-iskoperti. Matul dan iż-żmien, il-klassifikazzjonijiet tassonomiċi ġew riveduti jew assenjati mill-ġdid f'gruppi differenti. Diversi interpretazzjonijiet wasslu għal ħafna rfinar tal-filoġenija tal-gruppi u saħansitra għall-istabbiliment ta' ''phylum'' ġdid, *Vetulicolia*, għad-dewterostomi primittivi.

Il-bijota ta' Chengjiang tinkludi l-gruppi kollha tal-annimali li nstabu fix-Shale ta' Burgess; madankollu, peress li għandha għaxar miljun sena iktar, issostni b'iktar saħħa d-deduzzjoni li l-metażoani ddiversifikaw qabel jew iktar malajr fl-Era Kambrijana Bikrija meta mqabbla mal-fawna tax-Shale ta' Burgess. Il-preservazzjoni ta' ġabra ta' fawna b'diversità estrema twassal biex ix-Shale ta' Maotianshan jitqies bħala l-iżjed importanti fid-dinja għall-fehim tal-evoluzzjoni tal-ħajja multiċellolari bikrija, b'mod partikolari tal-membri tal-*phylum* *Chordata*, li tinkludi l-vertebrati kollha. Il-fossili ta' Chengjiang jinkludu l-iżjed ġabra antika u diversa ta' metażoani lil hinn mit-tranżizzjoni Proterożojka-Fanerożojka, u għaldaqstant l-aqwa sors ta' *data* mill-fossili għall-fehim tad-diversifikazzjoni pjuttost rapida tal-ħajja, magħrufa bħala l-"Esplożjoni Kambrijana".

Wieħed mill-aqwa postijiet tal-bijota ta' Chengjiang huwa l-*Lagerstätte* ta' Haiyan fejn instabu mijiet ta' eżemplari mhux adulti. Dan il-post uniku jagħti ħjiel dwar l-iżvilupp tal-biċċa l-kbira tal-gruppi tal-annimali u b'hekk huwa depożitu uniku tal-Era Kambrijana.

### Sit ta' wirt ġeoloġiku tal-IUGS
Peress li l-fossili ta' Chengjiang tqiesu li jirrappreżentaw ġabra bla preċedent tad-diversifikazzjoni pjuttost rapida u importanti tal-metażoani fl-Era Kambrijana Bikrija, l-Unjoni Internazzjonali tax-Xjenzi Ġeoloġiċi (IUGS) inkludiet is-Sit tal-Fossili u l-*Lagerstätte* Kambrijan ta' Chengjiang fil-lista tagħha tal-100 sit ta' wirt ġeoloġiku madwar id-dinja li ġiet ippubblikata f'Ottubru 2022. L-organizzazzjoni tiddefinixxi Sit ta' Wirt Ġeoloġiku tal-IUGS bħala "post ewlieni b'elementi ġeoloġiċi u/jew proċessi ta' rilevanza xjentifika internazzjonali, li jintuża bħala referenza, u/jew b'kontribut sostanzjali għall-iżvilupp tax-xjenzi ġeoloġiċi tul l-istorja".

## Preservazzjoni u tafonomija
Il-fossili jokkorru f'sezzjoni ta' ġebel bit-tajn oħxon xi 50 metru (160 pied) fil-Membru ta' Yuanshan tal-Formazzjoni ta' Chiongzhusi. Il-Membru ta' Yuanshan huwa estensiv u jkopri iktar minn 10,000 kilometru kwadru (3,900 mil kwadru) tal-Lvant tal-Provinċja ta' Yunnan, fejn hemm bosta blat sparpaljat li fih il-fossili. L-istudji tal-istrati huma konsistenti ma' ambjent tropikali b'bidliet fil-livell tal-baħar u attività tettonika. Huwa maħsub li r-reġjun kien baħar baxx b'qiegħ bit-tajn. Il-fawna ppreservata hija primarjament bentika u x'aktarx indifnet mill-kurrenti mdardra perjodiċi, peress li l-biċċa l-kbira tal-fossili ma għandhomx evidenza ta' trasport wara mewthom. Bħall-fossili inqas antiki tax-Shale ta' Burgess, l-ambjent paleontoloġiku ppermetta l-preservazzjoni ta' partijiet tal-ġisem rotob u mhux mineralizzati. Il-fossili jinsabu f'saffi rqaq bi ħxuna ta' inqas minn pulzier. Il-partijiet rotob huma ppreservati bħala riti aluminosilikati, spiss b'kontenut tal-ħadid ossidizzat ħafna u spiss b'dettalji mill-aqwa.

Is-saffi tal-fossili ta' Chengjiang huma mikulin sew bl-elementi, kif joħroġ fid-dieher mill-gravità speċifika baxxa tagħhom (jiġifieri huma ħfief ħafna). F'dawn is-saffi, it-traċċi ta' fossili huma abbundanti.

## Fawna ta' Chengjiang

Il-bijota ta' Chengjiang tħaddan fiha ġabra tassew diversa ta' fawna, b'xi 185 speċi deskritti fil-letteratura sa Ġunju 2006. Minnhom, kważi nofs huma artropodi, u ftit minnhom kellhom l-eżoskeletri iebsin rinfurzati bil-minerali li huma karatteristiċi tal-artropodi li ġew wara; madwar 3 % biss mill-organiżmi magħrufa minn Chengjiang għandhom qoxra iebsa. Il-biċċa l-kbira minnhom huma t-trilobiti (ħames speċijiet), u kollha kemm huma nstabu b'traċċi ta' saqajn, antenni u partijiet rotob oħra tal-ġisem, xi ħaġa kulma jmur tassew rari fil-ġabriet tal-fossili. Il-*phylum* *Porifera* (sponoż; 15-il speċi) u *Priapulida* (16-il speċi) huma rrappreżentati sew ukoll. *Phyla* oħra rrappreżentati huma dawn li ġejjin: *Brachiopoda*, *Chaetognatha*, *Cnidaria*, *Ctenophora*, *Echinodermata*, *Hyolitha*, *Nematomorpha*, *Phoronida* u *Chordata*. Molluski possibbli jinkludu l-*Wiwaxia* u n-*Nectocaris*.

Madwar 12.5 % tal-annimali huma forom problematiċi b'affinità inċerta; uħud minnhom jaf kienu esperimenti evoluzzjonarji li għexu għal perjodu qasir biss matul il-bidliet rapidi tal-ambjenti bentiċi fl-Era Kambrijana. Chengjiang huwa l-iżjed sors rikk tal-*Lobopodia*, grupp li jinkludi bosta panartropodi bikrin, b'sitt ġeneri rrappreżentati: *Luolishania*, *Paucipodia*, *Cardiodictyon*, *Hallucigenia* (magħruf ukoll bħala x-Shale ta' Burgess), *Microdictyon* u *Onychodictyon*.

X'aktarx li l-iżjed fossili importanti minn Chengjiang huma dawk ta' tmien membri possibbli tal-*phylum Chordata*, il-*phylum* tal-vertebrati kollha. L-iżjed famuża hija l-fossila tal-*Myllokunmingia*, x'aktarx agnatid primittiv ħafna (jiġifieri ħut bla xedaq). Simili għall-*Myllokunmingia* nstabet fossila tal-*Haikouichthys ercaicunensis*, annimal primittiv ieħor qisu ħuta.

Il-*Yunnanozoon lividum* enigmatiku jitqies bħala l-iżjed *hemichordata* bikrija, ladarba għandu ħafna mill-karatteristiċi ewlenin tal-*Chordata* u jipprovdi rabta anatomika bejn l-invertebrati u l-vertebrati. Il-*Haikouella lanceolata* hija deskritta bħala l-iżjed *Chordata* bikrija li qisha kranjata. Dan l-annimal qisu ħuta jixbah ħafna lill-*Y. lividum*, iżda mbagħad għandu għadd ta' aspetti differenti: għandu qalb b'aorta dorsali u ventrali viżibbli, filamenti tal-garġi, u xewka newrali jew *notokorda*.

Attwalment ma hemm l-ebda qbil dwar il-kollokazzjoni sistematika tal-*Vetulicola*, irrappreżentati b'seba' speċijiet minn Chengjiang. Oriġinarjament deskritti bħala artropodi krustaċji, il-*Vetulicola* iktar 'il quddiem ġew elevati għal *phylum* ġdida ta' dewterostomi primittivi minn D.G. Shu *et al*. (Shu 2001). Riċerkatur ieħor jikkollokahom mal-*Urochordata*, abbażi tal-affinità putattiva mal-*phylum* *Chordata*. Huwa maħsub li dawn kienu għawwiema li kienu jiffiltraw l-ikel jew inkella kienu detritivori.

Xi żewġ tużżani annimali mill-bijota ta' Chengjiang huma problematiċi minħabba l-assenjazzjoni tagħhom f**phyla''. Fosthom, l-''Anomalocaris saron'', il-[[predatur]] allegatament tal-waħx tal-Era Kambrijana Bikrija, kien l-iżjed famuż, għalkemm dik l-ispeċi iktar 'il quddiem ġiet ikklassifikata mill-ġdid bħala ''Houcaris saron'' u ''Innovatiocaris maotianshanensis''. Shu (2006) reċentement iddeskriva l-i''Stromatoveris psygmoglena'' bħala rabta nieqsa possibli tal-bilaterani bejn il-veġetazzjoni Edjakarana u ċ-ċtenofori Kambrijani. Il-''Cambrocornulitus'' kellu qoxra tubikoluża li x'aktarx ġiet bijomineralizzata. Għandu xi affinitajiet mal-kornulitidi u mal-lofoforati.

Huwa maħsub li l-bijota ta' Chengjiang x'aktarx li kienet tgħix f'ambjent ta' delta rikk bl-[[ossiġenu]], b'rati għoljin ta' sedimentazzjoni u fluttwazzjonijiet kbar fis-salinità.

== Bijota ta' Guanshan ==
Il-bijota ta' Guanshan tinsab fil-Provinċja ta' Yunnan tan-Nofsinhar taċ-Ċina, u tinkludi wkoll fossili simili għal dawk tax-Shale ta' Burgess iżda kemxejn inqas antiki mill-bijota ta' Chengjiang; ġiet datata li tmur lura għal 515–510 miljun sena ilu fl-Istadju 4 tal-Era Kambrijana. L-iżjed speċijiet abbundanti huma l-''Brachiopoda'', segwiti mit-trilobiti. Speċijiet oħra jagħmlu parti mill-isponoż, mill-ċansellorijdi, miċ-ċnidarjani, miċ-ċtenofori, mill-prijapulidi, mil-lobopodjani, mill-artropodi, mill-anomalokarididi, mill-ijoliti, mill-molluski, mill-brakjopodi, mill-ekinodermi, mill-algi u mill-vetulikoljani. Hemm ukoll l-iżjed ewkrinojdi bikrin magħrufa, li huma annimali b'ġisem artab, kif ukoll bosta traċċi ta' fossili oħra.

Il-bijota ta' Guanshan jitqiesu bħala s-suċċessuri tal-bijota ta' Chengjiang, u jikkondividu bosta speċijiet. L-ispeċijiet uniċi jinkludu artropodi bħall-''Guangweicaris'' u l-''Astutuscaris,'' il-vetulikoljani bħall-''Vetulicola gantoucunensis'' u l-''V. longbaoshanensis''.; u l-''Chordata'' bħall-''Cathaymyrus haikouensis'' u ż-''Zhongxiniscus intermedius.''

== Sit ta' Wirt Dinji ==
Is-Sit tal-Fossili ta' Chengjiang ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2012.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' kriterju wieħed tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (viii)*' "Eżempju straordinarju li jirrappreżenta stadji importanti tal-istorja tad-dinja, inkluż it-trapass tal-ħajja, il-proċessi ġeoloġiċi kontinwi sinifikanti fl-iżvilupp tat-tipi differenti ta' art, jew il-karatteristiċi ġeomorfiċi jew fiżjografiċi sinifikanti".

== Gallerija ==
<gallery>
File:Misszhouia_longicaudata_2.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Misszhouia_longicaudata_2.jpg|*Misszhouia longicaudata*
File:Heliomedusa_orienta.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Heliomedusa_orienta.jpg|*Heliomedusa orienta*
File:Leanchoilia_illecebrosa.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Leanchoilia_illecebrosa.jpg|*Leanchoilia illecebrosa''


## Iktar qari

* Conway-Morris, S. (2003). "The Cambrian "explosion" of metazoans and molecular biology: would Darwin be satisfied?". Int J Dev Biol. 47 (7–8): 505–515. .

* Fossils of the Chengjiang Maotianshan Shale - URL, 2006

* Hou, Xian-Guang; Aldridge, Richard J., Bengstrom, Jan; Siveter, David J. ;Feng, Xiang-Hong 2004; The Cambrian Fossils of Chengjang, China, Blackwell Science Ltd, 233 pp.

* Preservation, Taphonomy and Palaeoecology of the Chengjiang Biota - URL retrieved September 20, 2006

* Shu, D-G; Luo, H-L; Conway Morris, S.; Zhang, X-L; Hu, S-X; Chen, L.; Han, J.; Zhu, M.; Li, Y; et al. (1999). "Lower Cambrian Vertebrates from South China". Nature. 402 (6757): 42–46. Bibcode:1999Natur.402...42S. doi:10.1038/46965. S2CID 4402854.

* Shu, D. G.; Conway Morris, S.; Han, J.; Chen, L.; Zhang, X. L.; Zhang, Z. F.; et al. (2001). "Primitive deuterostomes from the Chengjiang Lagerstatte (Lower Cambrian, China)". Nature. 414 (6862): 419–424. Bibcode:2001Natur.414..419S. doi:10.1038/35106514. . S2CID 4345484.

* Shu, D.; Conway Morris, S.; Zhang, Z. F.; Liu, J. N.; Han, J.; Chen, L.; et al. (2003). "A new species of yunnanozoan with implications for deuterostome evolution". Science. 299 (5611): 1380–1384. doi:10.1126/science.1079846. . S2CID 45702564.

* Shu, D. G.; Conway Morris, S.; Han, J.; Zhang, Z. F.; Liu, J. N. (2004). "Ancestral echinoderms from the Chengjiang deposits of China". Nature. 430 (6998): 422–428. doi:10.1038/nature02648. . S2CID 4421182.

* Shu, D. G.; Conway Morris, S.; Han, J.; Li, Y.; Zhang, X. L.; Hua, H.; et al. (2006). "Lower Cambrian vendobionts from China and early diploblast evolution". Science. 312 (5774): 731–734. Bibcode:2006Sci...312..731S. doi:10.1126/science.1124565. . S2CID 1235914.

* Waloszek, D.; Maas, A. (2005). "The evolutionary history of crustacean segmentation: a fossil-based perspective". Evol Dev. 7 (6): 515–527. doi:10.1111/j.1525-142x.2005.05056.x. . S2CID 27327765.

* Xian-guang, H.; Aldridge, R. J.; Siveter, D. J.; Xiang-hong, F. (2002). "New evidence on the anatomy and phylogeny of the earliest vertebrates". Proc Biol Sci. 269 (1503): 1865–1869. doi:10.1098/rspb.2002.2104. PMC 1691108. .

* Zhang, X.; Han, J.; Zhang, Z.; Liu, H.; Shu, D. (2003). "Reconsideration of the supposed naraoiid larva from the Early Cambrian Chengjiang Lagerstätte, South China". Palaeontology. 46 (3): 447–66. Bibcode:2003Palgy..46..447Z. doi:10.1111/1475-4983.00307.

* Zhang, X. G.; Hou, X. G. (2004). "Evidence for a single median fin-fold and tail in the Lower Cambrian vertebrate, Haikouichthys ercaicunensis". J Evol Biol. 17 (5): 1162–1166. doi:10.1111/j.1420-9101.2004.00741.x. .

## Referenzi