Fortizzi Tondi tal-Vikingi

Il-**Fortizzi Tondi tal-Vikingi**, magħrufa wkoll bħala l-**fortizzi tat-tip ta' Trelleborg** jew anke **trelleborgs**, huma tip ta' forti ċirkolari b'disinn speċjali, li nbnew fl-Iskandinavja matul Żmien il-Vikingi. Dawn il-fortizzi għandhom għamla strettament tonda, b'toroq u daħliet fl-erba' direzzjonijiet kardinali. Xi kultant mad-dawra tagħhom ikun hemm fortifikazzjonijiet avvanzati parzjali, għalkemm dawn mhux dejjem ikunu ċirkolari.

B'kollox hemm seba' fortizzi tondi magħrufa tal-Vikingi attwalment, u dawn jinsabu fid-Danimarka u fi Scania, l-Iżvezja. Ħafna minnhom imorru lura għal żmien ir-renju ta' Harold Bluetooth tad-Danimarka, għall-ħabta tad-980 W.K. L-iskop preċiż tagħhom huwa soġġett għal dibattitu. Il-Fortizzi Tondi tal-Vikingi fid-Danimarka tniżżlu fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2023.

## [[Etimoloġija]]
Dan it-tip speċifiku ta' fortifikazzjoni ngħata isem l-ewwel eżempju li ġie skopert: Trelleborg qrib Slagelse, li ġie skavat fl-1936-1941. Tradizzjonalment, l-isem *trelleborg* ġie tradott u spjegat bħala "fortizza mibnija mill-iskjavi", peress li l-kelma bin-Norveġiż Antik għal skjav kienet *thrall* (attwalment *træl* bid-Daniż u *träl* bl-Iżvediż) u *borg* tfisser "fortizza jew belt". Il-kelma *trel* (plural: *trelle*) hija spjegazzjoni plawżibbli wkoll u hija marbuta mal-pilastri tal-injam fuq iż-żewġ naħat tal-ħitan ċirkolari protettivi.

## Storja
Għall-ħabta tad-974, ir-re Daniż tal-Vikingi Harald Bluetooth tilef il-kontroll tad-Danevirke u ta' partijiet min-Nofsinhar ta' Jutland li spiċċaw taħt il-kontroll tas-Sassoni. Il-kumpless kollu ta' fortifikazzjonijiet, pontijiet u toroq li nbnew għall-ħabta tad-980, uħud isostnu li huma xogħol Harald u li huma parti minn sistema difensiva ikbar. Il-fortifikazzjonijiet b'disinn u ta' data simili nstabu madwar irħula antiki oħra fl-Iskandinavja, pereżempju f'Aarhus, iżda ma għandhomx il-ġeometrija ċirkolari perfetta tal-fortizzi tondi tal-Vikingi. Il-biċċa l-kbira tal-fortizzi ġew datati li jmorru lura għar-renju ta' Harald Bluetooth, li dam mill-ħabta tad-958 sad-986. Madankollu, il-Forti ta' Borgeby, ġie datat li jmur lura għall-ħabta tas-sena 1000, għalkemm id-data preċiża mhix ċerta, u jista' jkun li nbena wkoll bħala parti mill-imbottatura ta' Bluetooth għall-fortifikazzjonijiet.

Minkejja dan, l-iskop preċiż tal-fortizzi tondi tal-Vikingi mhux magħruf. Xi storiċi jsostnu li kienu jiffunzjonaw bħala barrakki militari jew postijiet għat-taħriġ, fosthom Sweyn Forkbeard. Madankollu, x'aktarx li kienu maħsuba bħala fortizzi difensivi tul punti kummerċjali strateġiċi u/jew stazzjonamenti amministrattivi ta' stat li kien qed jiffjorixxi. Søren Sindbæk ħareġ bl-ipoteżi li l-fortizzi tondi kienu jippermettu lill-popolazzjonijiet lokali jistkennu fi ħdan il-fortizzi kontra l-għadu sakemm jingħataw l-għajnuna minn forzi sħabhom mill-bogħod. Dan ifisser li l-fortizzi tondi għenu lil Harald Bluetooth jikkontrolla territorju enormi u seta' jibgħat l-armata tiegħu lejn parti partikolari tat-territorju tiegħu mingħajr ma kellu għalfejn jinkwieta li l-partijiet mhux difiżi kienu se jinħakmu jew jinsterqulhom ir-rikkezzi tagħhom. Oħrajn iddibattew jekk il-fortizzi tondi kinux tassew strutturi difensivi, fortizzi militari jew intużawx primarjament bħala barrakki, kif ukoll dwar l-importanza ekonomika, reliġjuża u simbolika tal-fortizzi.

Ħafna mill-fortizzi tondi ġew abbandunati sal-aħħar ta' Żmien il-Vikingi. Bosta minnhom kienu inkorporati f'insedjamenti oħra, bħal Nonnebakken li issa tinsab taħt Odense, u Trelleborgen taħt il-belt Żvediża ta' Trelleborg. Oħrajn, intesew u nħakmu mill-pajsaġġ. L-iskoperta moderna mill-ġdid ta' dawn is-siti bdiet fis-snin 30 tas-seklu 20, bl-iskavi ta' Trelleborg fid-Danimarka. Minn dak iż-żmien 'l hawn, total ta' seba' siti ġew rikonoxxuti uffiċjalment bħala fortizzi tondi tal-Vikingi. Fl-2009 ġie ssuġġerit possibbilment it-tmien sit f'Helsingborg wara skavi arkeoloġiċi li kienu ilhom isiru mill-1987. Il-fortizza tonda ta' Helsingborg jaf kienet l-ikbar fosthom, b'dijametru ta' 270 metru. Sit ieħor f'Rygge ġie propost ukoll, iżda ma ġiex ikkonfermat.

Instabu strutturi simili f'diversi postijiet fit-Tramuntana tal-Ewropa, b'mod partikolari fl-Irlanda, iżda l-ebda minnhom ma għandhom l-istess disinn ġeometriku rigoruż u preċiż tal-fortizzi tondi Skandinavi. Mal-kosta tan-Netherlands u tal-Belġju hemm kastelli tondi daqsxejn simili wkoll. Fuq il-gżira ta' Walcheren, pereżempju, hemm il-fdalijiet ta' kastell b'daħliet fl-erba' punt kardinali, flimkien ma' toroq differenti. Fortijiet simili jinsabu wkoll fl-Ingilterra, bħall-Kamp ta' Warham. Dawn ġeneralment imorru lura għall-ħabta tal-ħakma Rumana tal-Brittanja Ċeltika u kienu ilhom fi stat ta' fdalijiet għal mijiet ta' snin qabel ma nbnew il-fortijiet tondi tal-Vikingi.

Ħames fortizzi tondi tal-Vikingi fid-Danimarka tniżżlu bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2023.

## Fortizzi tondi tal-Vikingi

**Konfermati**

* Aggersborg, qrib Aggersund, id-Danimarka;
* Borgeby, fit-Tramuntana ta' Lund fi Scania, l-Iżvezja;
* Borrering, qrib Køge, id-Danimarka;
* Fyrkat, qrib Hobro, id-Danimarka;
* Nonnebakken, f'Odense, id-Danimarka;
* Trelleborg, qrib Slagelse, id-Danimarka;
* Trelleborgen, fi Trelleborg, Scania, l-Iżvezja.

**Suspettati**

* Helsingborg, fi Scania, l-Iżvezja;
* Rygge (59.38712°N 10.7062°E), f'Østfold, in-Norveġja.

## Tqabbil tas-seba' fortifikazzjonijiet

Il-fortizzi tondi tal-Vikingi jvarjaw ferm minn tipi oħra ta' fortifikazzjonijiet ta' Żmien il-Vikingi. Għad-differenza ta' fortijiet ċirkolari oħra minn ta' dak iż-żmien, il-fortijiet tondi li jsegwu l-mudell ta' Trelleborg inbnew fuq pjanta stettament ġeometrika u mkejla bil-piedi Rumani. Il-qiegħ ippuntat tal-ħniedaq huwa element ieħor misluf mir-Rumani Antiki. Dawn il-fortijiet kollha kellhom disinn simili, "perfettament ċirkolari b'daħliet li jagħtu għall-erba' punti kardinali tad-dinja, u spazju miftuħ maqsum f'erba' fejn kien ikun hemm djar kbar ħdejn xulxin f'għamla kwadra".

Permezz tad-datazzjoni bid-dendrokronoloġija nstab l-injam li ntuża għall-kostruzzjoni ta' Trelleborg kien inqata' fil-ħarifa tad-980 u b'hekk x'aktarx li ntużaw għall-bini fir-rebbiegħa tad-981. Iż-żmien pjuttost qasir ta' kostruzzjoni u n-nuqqas sħiħ ta' xi sinjali ta' manutenzjoni jindikaw użu qasir biss tal-binjiet, forsi ħames snin sa mhux iktar minn għoxrin sena. L-oħrajn ġew datati li jmorru lura bejn wieħed u ieħor għall-istess żmien. Is-sit ta' Fyrkat jaf hu kemxejn eqdem, filwaqt li dak ta' Aggersborg hu kemxejn iktar reċenti. Ma nstabx biżżejjed fis-siti l-oħra għal datazzjoni preċiża, iżda l-kostruzzjoni u l-konfigurazzjoni tat-*trelleborgs* fi Slagelse, Fyrkat, Aggersborg, Nonnebakken taħt Odense u l-forti taħt Trelleborg moderna fl-Iżvezja tant huma simili li x'aktarx inbnew bi pjanta unika.

## Sit ta' Wirt Dinji
Il-Fortijiet Tondi tal-Vikingi ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2023.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (iii)** "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-**kriterju (iv)** "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".

## Gallerija

File:Fyrkat-2.jpg|alt=|Veduta ta' Fyrkat mill-ajru.
File:Hallbyggnaden_i_Fyrkat_2.JPG|alt=|Rikostruzzjoni ta' binja tipika ta' Fyrkat.
File:Trelleborgen2.jpg|alt=|Rikostruzzjoni tal-ħitan tal-fortizza ta' Trelleborg.


## Referenzi