Torri tax-Xebba (Baku)

It-**Torri tax-Xebba** (bl-Ażerbajġani: *Qız qalası*; bil-Persjan: قلعه دختر; bl-Ingliż: *Maiden Tower*) huwa monument tas-seklu 12 li jinsab fiċ-ċentru storiku ta' Baku, il-belt kapitali tal-Ażerbajġan. Flimkien mal-Palazz tax-Shirvanshah tas-seklu 15 jifforma grupp ta' monumenti storiċi li fl-2001 tniżżlu fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. It-torri huwa wieħed mill-iżjed monumenti nazzjonali ikoniċi tal-Ażerbajġan u jidher fuq il-karti tal-flus u d-dokumenti uffiċjali tal-Ażerbajġan.

It-Torri tax-Xebba jospita mużew li jippreżenta l-istorja tal-evoluzzjoni storika tal-belt ta' Baku u fih ukoll ħanut fejn wieħed jista' jixtri xi tifkiriet. Mill-bejt wieħed ikollu veduta panoramika tat-toroq u tal-minareti taċ-ċentru storiku tal-belt, it-triq prinċipali ta' Baku, id-dar ta' Isa bek Hajinski u tal-Bajja ta' Baku.

It-torri għandu wkoll sensiela ta' misteri u leġġendi marbuta miegħu, li nibtu mill-istorja u mill-kultura tal-Ażerbajġan. Tabilħaqq, xi ġrajjiet saru t-tema għax-xenarji taż-żfin klassiku u tat-teatru. It-*Torri tax-Xebba* (żfin klassiku) huwa kapulavur dinji taż-żfin klassiku tal-Ażerbajġan, maħluq mill-kompożitur Afrasiyab Badalbeyli fl-1940, u l-ispettaklu taż-żfin klassiku reġa' ttella' fl-1999.

B'konsegwenza tat-treġġigħ lura tal-kosta tal-Baħar Kaspju, tfaċċat biċċa art. Din l-art ġiet żviluppata bejn is-sekli 9 u 15, u nbnew is-swar taċ-ċentru storiku u l-palazz, inkluż il-bastjun il-kbir tat-Torri tax-Xebba.

## Storja

Xi sorsi xjentifiċi jindikaw li t-Torri tax-Xebba huwa eżempju importanti taż-Żoroastrijaniżmu u l-arkitettura pre-Iżlamika fl-Iran u fl-Ażerbajġan. Il-Professur Davud A. Akhundov jipprovdi evidenza arkeoloġika u arkitettonika u jsostni li t-torri kien it-Torri Sagru tan-Nar taż-Żoroastrijaniżmu li kellu seba' ħarġiet għan-nar fil-quċċata tiegħu. Iż-Żoroastrijani kienu jemmnu li hemm Seba' Stadji jew Seba' Smewwiet li wieħed irid jgħaddi minnhom biex jilħaq il-ġenna.

Skont Davud A. Akhundov u Hassan Hassanov dan it-Tempju Sagru tan-Nar imur lura għall-ħabta tas-seklu 8-7 Q.K.

It-Torri tax-Xebba jinsab fil-parti tax-Xlokk ta' Icheri Sheher u għandu storja misterjuża u mimlija leġġendi marbuta ma' żewġ perjodi, għalkemm ma ġewx stabbiliti b'ċertezza. L-inħawi tat-torri ġew insedjati għall-ewwel darba fil-preistorja, preċiżament fil-Paleolitiku.

Sara Ashurbeyli, professur u storiku prominenti tal-istorja ta' Baku kkalkulat li l-pedamenti tat-torri, estiżi għal 15-il metru taħt l-art, u l-ewwel tliet sulari ta' fuq l-art, oriġinarjament inbnew bejn is-sekli 4 u 6 W.K. u tindika d-differenza ċara fil-ġebel li ntużaw fit-torri mqabbla mal-ġebel li ntużaw fil-belt Medjevali ta' madwaru. Din il-konklużjoni hija parzjalment appoġġata mill-istoriku u Professur Bretanitskiy li sostna li t-torri nbena parzjalment fis-sekli 5 u 6 u mbagħad iktar 'il quddiem fis-seklu 12. Huwa maħsub li s-sit oriġinarjament intuża matul żmien is-Sassanidi bħala tempju taż-Żoroastrijaniżmu. Hemm kitba mnaqqxa f'għoli ta' 14-il metru mal-ħajt tan-Nofsinhar li b'kalligrafija Kufika antika ssemmi lil Qubbeye Masud ibn Davud jew Kubey Mesud ibn Da’ud, arkitett li kien attiv fis-seklu 12; hu u missieru kienu l-arkitetti li bnew ukoll it-Torri Tond ta' Mardakan. Madankollu, hemm nuqqas ta' qbil peress li l-kitba mnaqqxa tat-Torri tax-Xebba, għad-differenza tal-kitba mnaqqxa tat-Torri ta' Mardakan, fil-fatt ma tiżvelahx tassew bħala l-arkitett, għalkemm hemm qbil ġenerali li l-biċċa l-kbira tat-torri modern tmur lura għas-seklu 12. Il-Professur Ahmadov jemmen li t-torri kien jintuża bħala osservatorju astronomiku minn żmien ir-rikostruzzjoni tiegħu, minħabba l-fatt li hemm 30 marka fil-ġebel tal-parti t'isfel tat-torri u 31 marka oħra fil-ġebel tal-parti ta' fuq tat-torri, ikkollegati flimkien b'qisu ċintorin tal-ġebel, li skontu huma marbuta mal-jiem tax-xahar.

Skont skavi arkeoloġiċi reċenti, li twettqu fl-1962-1963 fil-pjan terran tal-mina, it-torri nbena fuq xaqliba kbira tal-blat orjentata lejn il-baħar, u l-istruttura riffieda li ġejja 'l barra mit-torri prinċipali pprovdiet stabbiltà għat-torri. Skavi ulterjuri żvelaw ukoll xorok tal-injam ta' 14-il metru (46 pied), fil-pedamenti tat-torri. Huwa maħsub li dan x'aktarx kien disinn biex il-binja tkun reżistenti għat-terremoti. Huwa maħsub ukoll li x'aktarx l-għamla ċilindrika tat-torri b'ħitan fil-bażi ħoxnin ħames metri (16-il pied) li jsiru 4.5 metri (15-il pied) u erba' metri (13-il pied) iktar 'il fuq ipprovdew pedamenti sodi li wasslu biex l-istruttura baqgħet teżisti tul is-sekli. Jissemma wkoll li t-torri nbena f'daqqa u mhux fi żminijiet differenti kif isostnu studjużi oħra.

It-torri u strutturi oħra bil-ħitan tniżżlu fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO, u matul it-tmexxija Russa fl-1806 ġew imsaħħa u b'hekk waslu sa żminijietna.

It-Torri tax-Xebba jidher ukoll fuq in-naħa ta' wara tal-karti tal-flus tal-Ażerbajġan ta' 1 sa 250 manat tal-1992-2006, fuq il-karta tal-flus tal-10 manat maħruġa mill-2006, kif ukoll fuq in-naħa ta' wara tal-munita ta' 50 qəpik izzekkata bejn l-1992 u l-2006 u tal-munita ta' 5 qəpik izzekkata mill-2006.

## Leġġendi u misteri
Hemm diversi misteri u leġġendi marbuta mat-Torri tax-Xebba ta' Baku. Madankollu, il-misteru prinċipali hu d-disinn u l-iskop tat-torri. B'kollox hemm xi 20 leġġenda marbuta mat-Torri tax-Xebba ta' Baku. Għadd kbir minnhom huwa marbut mal-perjodu Iżlamiku u Medjevali tal-istorja ta' Baku. Iżda oħrajn għandhom għeruq fondi fiż-Żoroastrijaniżmu jew l-istorja, ir-reliġjon u l-kultura pre-Iżlamika tal-Ażerbajġan. X'aktarx li l-iżjed leġġenda famuża hi dik tat-tfajla verġni tax-xagħar aħmar li salvat lill-poplu ta' Baku mill-iskjavitù. Il-ġrajja għandha għeruq marbuta mat-twemmin u mal-kultura Żoroastrijani tal-pajjiż u twasslet sa żminijietna.

### Leġġenda tat-tfajla tax-xagħar aħmar

Darba fost l-oħrajn, kien hemm raħal-fortizza tal-qedem jismu Baku. Il-fortizza kellha Tempju-Torri tan-Nar. Fil-qedem, l-għadu ċċirkonda l-fortizza u ordna lill-poplu ta' Baku jarrendi, iżda l-poplu rrifjuta. B'hekk l-għadu vara assedju biex iġarraf il-fortizza u qabad l-abitanti kollha bħala lsiera. Bosta difensuri tal-fortizza mietu huma u jippruvaw iwaqqfu l-attakki tal-għadu. Sadanittant, il-kmandant tal-għadu ordna li l-provvisti tal-ilma jitkissru. B'hekk kull min kien fil-fortizza bata l-għatx. Ma kien hemm l-ebda ikel u xorb, iżda tixrid tad-demm u mwiet biss. Il-Maġi Supremi, flimkien ma' patrijiet oħra, talbu lin-Nar Imqaddes fit-Tempju-Torri tan-Nar tal-fortizza, u talbu lill-alla ta' Ahura Mazda biex jgħin lin-nies. Huma talbu lejl u nhar biex Ahura Mazda isalvalhom ħajjithom u biex jifilħu jirreżistu lill-għadu. Finalment, it-talb tagħhom instema'. L-għada, in-nies raw biċċa kbira min-Nar Imqaddes taqa' mill-quċċata tat-Tempju-Torri tan-Nar. Tfajla sabiħa ħarġet min-nar u kellha xagħar twil aħmar nar. Il-folla niżlet għarkopptejha minnufih u bdiet titlob. Hija qalet: "Tinkwetawx. Se ngħinkom u se nħariskom. Tuni xabla u elmu. L-għadu ma għandux jara x-xagħar tiegħi ta' tfajla, iftħu x-xatba tal-fortizza". Sadanittant, il-kmandant tal-għadu kien qed jistenna barra għall-*pahlevan* tal-fortizza biex jiġġieldu wieħed kontra l-ieħor. Jekk jirbaħ il-ġlieda l-*pahlevan* tal-fortizza, l-armata tal-għadu kellha tirtira. Iżda jekk jirbaħ l-għadu, allura jkunu ħakmu l-fortizza u l-abitanti ħajjin kollha jsiru lsiera. Ix-xatba tal-fortizza nfetħet u l-kmandant tal-għadu ra *pahlevan* ġej għall-ġlied. Għaldaqstant, bdiet battalja qalila. Darba minnhom, il-*pahlevan* tal-fortizza rnexxielu jwaqqa' lill-għadu minn fuq iż-żiemel u ressaq sikkina direttament ma' għonq l-għadu. Il-kmandant tal-għadu werżaq: "Irbaħt inti! Min int? Neħħi l-elmu minn fuq rasek. Irrid nara wiċċek, *pahlevan*!". Kif tneħħa l-elmu induna li l-*pahlevan* tal-fortizza kienet it-tfajla sabiħa tax-xagħar aħmar twil. Maħsud stqarr: "O, inti tfajla! Inti tfajla qalbiena u sabiħa! Jekk it-tfajliet ta' Baku huma daqstant qalbiena, qatt mhu se naħkem il-fortizza tiegħek! Toqtolnix, ja sbejħa!". L-għadu ssaħħar quddiem is-sbuħija u l-qlubija tagħha u talabha tiżżewġu. It-tfajla ma qatlitux u saret tħobbu għax rat li kellu qalbu tajba. B'hekk, l-għadu ma ħakimx lil Baku u l-poplu lokali sejjaħ it-torri bħala t-Torri tax-Xebba.

### Leġġenda dwar il-waqfien tan-nirien
Il-leġġenda li jmiss għandha għeruq Żoroastrijani wkoll.

Darba fost l-oħrajn, kien hemm għadu li assedja l-fortizza ta' Baku. Madankollu, il-poplu ta' Baku rrifjuta li jarrendi. Il-poplu ddeċieda li jiġġieled sal-aħħar u li jibqa' jiddefendi l-fortizza u l-għajxien tiegħu. B'hekk il-poplu ta' Baku ġġieled bi qlubija kbira iżda s-sitwazzjoni fi ħdan il-fortizza kompliet issir dejjem iktar perikoluża. L-għadu implimenta assedju aħrax kontra d-difensuri tal-fortizza billi kisser il-provvista tal-ilma. B'hekk mingħajr ikel u xorb, id-difensuri ma kellhom l-ebda ċans ta' għajxien. Sadanittant, il-Maġi Supremi flimkien ma' patrijiet oħra talbu fit-Tempju-Torri tan-Nar tal-fortizza. Kollha flimkien talbu lill-alla Ahura Mazda u talbuh jgħinhom. Wara diversi jiem ta' talb bla heda, it-talba tagħhom instema' u seħħ terremot qawwi u devastanti. Eluf ta' għedewwa mietu u b'hekk l-għedewwa l-oħra li baqgħu ħajjin ħarbu. Għaldaqstant, il-poplu ta' Baku ħeles mill-jasar iżda n-Nar Sagru tneħħa mill-quċċata tat-Tempju-Torri tan-Nar.

### Oriġini tal-isem
Il-Professur Mahir Khalifa-zadeh jemmen li apparti l-leġġendi, kienet biċċa xogħol diffiċli li jinstabu spjegazzjonijiet storiċi jew evidenza arkeoloġika jew bil-miktub għaliex it-torri ssejjaħ it-Torri tax-Xebba. Minbarra l-isfondi epiċi, huwa maħsub li t-terminu "xebba" jindika li t-torri ma nqeridx minn xi għadu u għaldaqstant mill-puntidivista reliġjuż iffisser li qatt ma ntmess mill-ħażen ta' Angra Mainyu u allura baqa' tempju-torri "verġni" tal-alla Ahura Mazda taż-Żoroastrijaniżmu.

## Arkitettura

It-torri ġie deskritt bħala "l-iżjed monument maestuż u misterjuż ta' Baku, il-Gyz Galasy", mibni fuq pedamenti sodi tal-blat. Mibni direttament mal-linja tal-kosta, huwa xhieda ta' fużjoni ta' influwenzi Għarab, Persjani u Ottomani. Inbena biswit bir naturali taż-żejt. Huwa struttura ċilindrika ta' tmien sulari b'għoli ta' 29.5 metru (97 pied) u b'dijametru fil-bażi ta' 16.5-il metru (54 pied). L-ispazju intern disponibbli fit-torri jingħad li jesa' sa 200 ruħ. Orjentata lejn il-Lvant hemm biċċa twila u soda orjentata lejn iż-żerniq u tipponta lejn l-ekwinozji. Din wasslet għall-konklużjoni li t-torri kien inbena bħala torri astronomiku; filwaqt li r-riffieda tħares lejn il-Lvant, id-daħla tat-torri tħares lejn ix-Xlokk. Kull sular tat-torri għandu saqaf baxx bil-volti, b'"koppla tal-ġebel" b'fetħa ċentrali. Il-ħxuna tal-ħitan tvarja minn ħames metri (16-il pied) fil-bażi u ċilindrikament tonqos għal 3.2-4.2 metri (10-14-il pied) fis-sulari ta' fuq nett. Is-sulari kollha huma kkollegati b'garigor taraġ li jmiss mal-ħajt ċirkolari u huma mdawla bi twieqi dojoq jew niċeċ ġejjin 'il ġewwa. L-istruttura tal-ġebel fiha wċuħ f'finituri differenti, magħmula bil-ġebla tal-ġir griża lokali. Il-kisjiet fuq il-ġebel bi tkaħħil tal-ġibs jagħti effett li jvarja bejn l-iswed u l-abjad. Il-parti tal-Majjistral tat-torri għad għandha l-kisi oriġinali fil-wiċċ. It-torri għandu wkoll biċċa minnu ħierġa 'l barra, qisha riffieda kurva tal-ġebel. L-iżjed xogħol tal-ġebel bikri għandu rkejjen kwadri.

Analiżi bir-reqqa tal-karatteristiċi tal-kostruzzjoni tat-torri mill-arkeologi tissuġġerixxi li x-xogħol tal-ġebel, kemm fuq ġewwa kif ukoll fuq barra tal-istruttura, għandu għamla ta' maqrut jew djamant u dan joħroġ fid-dieher kemm fin-naħa ta' fuq kif ukoll fin-naħa ta' isfel tal-ħajt tat-torri. Il-qatgħa b'għamla ta' djamant titqies bħala karatteristika dekorattiva, b'mod partikolari fuq in-naħa ta' barra tal-ħajt tal-Punent. Din il-karatteristika tul it-torri kollu tindika li milli jidher it-torri kien inbena f'daqqa f'perjodu wieħed. Madankollu, wieħed ma jistax jgħid b'ċertezza għaliex ir-rinnovazzjonijiet reċenti ma sarux bl-iżjed mod xjentifiku.

; Bir tal-Ilma

Struttura notevoli oħra fit-torri hi bir tal-ilma b'dijametru ta' 0.7 metri (2.3 piedi), fond 21 metru (69 pied) sal-akwifer ta' taħtu, li ġie skopert fit-tieni sular tat-torri. Għandu daħla wkoll fil-pjan terran li ġiet skoperta mill-arkeologu Abbas Islamov waqt studju reċenti tat-torri. Dan il-bir ġie interpretat bħala struttura għall-ħżin tal-ilma tax-xita u jingħad li l-ilma huwa nadif u frisk (għalkemm jinsab qrib il-baħar). Il-katusa taċ-ċeramika (b'dijametru ta' 30 ċentimetru (12-il pulzier)) li tinżel 'l isfel min-niċeċ tat-torri għal ġol-bir kienet is-sors tal-provvista tal-ilma. Peress li din is-sistema antika tal-ilma jingħad li hija oriġinali, jeħtieġ li titnaddaf u l-konfigurazzjoni tagħha għadha trid tiġi aċċertata minn studji oħra biex jiġi deskritt in-network tad-dranaġġ li oriġinarjament kien parti mit-torri. Iċ-ċeramika tas-sistema u s-sedimenti ddepożitati fiha jistgħu jgħinu biex tiġi stabbilita l-età tat-torri permezz tat-teknika tal-luminixxenza termika.

Fit-torri wkoll, bejn it-tieni u s-seba' sular, hemm gandott bil-katusi b'għamla semiċirkolari f'kull sular. Huwa magħmul mill-katusi taċ-ċeramika mdaħħla f'xulxin waħda fuq l-oħra u ssiġillati bit-tkaħħil tal-ġibs. Il-katusi x'aktarx li ġew prodotti bl-idejn u għandhom dijametru ta' 20-25 ċentimetru (7.9-9.8 pulzier) b'ħitan ħoxnin 2.2 ċentimetri (0.87 pulzieri) u kull segment huwa twil 40-45 ċentimetru (16-18-il pulzier). Hemm gandotti simili bil-katusi mill-pjan terran sal-livell tal-pedamenti, iżda b'erba' katusi taċ-ċeramika fl-irkejjen, ta' 22 ċentimetru (8.7 pulzieri) bi 18-il ċentimetru (7.1 pulzieri), li jibqgħu sejrin 'il barra minn ġol-ħajt.

## Restawr

Wara li t-Torri tax-Xebba ta' Baku sar Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO flimkien mas-swar u mal-Palazz tax-Shirvanshah, seħħ terremot fis-sena 2000 li ġarrab xi ħsarat fis-sit. L-UNESCO nnotata nuqqas ta' sforzi ta' konservazzjoni adegwati mill-awtoritajiet nazzjonali, u b'hekk niżżlet dan il-wirt kulturali mal-monumenti fil-"Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Periklu" mill-2004 sal-2009 minħabba "telf ta' awtentiċità parzjalment minħabba t-terremot tas-sena 2000 u parzjalment minħabba l-pressjoni tal-iżvilupp urban". Madankollu, wara li l-awtoritajiet ikkonċernati ħejjew Pjan Direzzjonali ta' Konservazzjoni u żguraw li jkun hemm konservazzjoni u ġestjoni xierqa tas-sit, l-UNESCO neħħiet lil dan is-Sit ta' Wirt Dinji mil-lista tas-siti fil-periklu fl-2009. Intalab ukoll biex sal-1 ta' Frar 2010 l-Ażerbajġan jibgħat rapport aġġornat dwar l-istat ta' konservazzjoni tas-sit u dwar il-progress li jkun sar biex il-Kumitat tal-Wirt Dinji jkun jista' jqisu fl-34 sessjoni tiegħu.

Fl-2011-2013 it-torri ġie rrestawrat. Waqt dan ir-restawr, fl-2011 twaħħlu panewijiet tal-plexiglass madwar il-pjattaforma ta' osservazzjoni tat-torri biex jiġu evitati s-suwiċidji.

## Sit ta' Wirt Dinji
Il-Belt Iffortifikata ta' Baku bil-Palazz tax-Shirvanshah u t-Torri tax-Xebba ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fis-sena 2000.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' kriterju wieħed tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (iv)** "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".

## Kultura popolari
Il-ġrajja leġġendarja tar-re li jġiegħel lil bintu tiżżewweġ lil raġel li ma tħobbx, u li mbagħad taħrab mid-destin tagħha impost minn missierha billi titolbu jibnilha torri u meta jitlesta tagħmel suwiċidju billi taqbeż minn fuq għal isfel, issemmiet f'diversi poeżiji u reċti tal-Ażerbajġan. Iż-żfin klassiku msejjaħ "*Torri tax-Xebba*", kien l-ewwel spettaklu taż-żfin klassiku fl-Ażerbajġan tal-kompożitur Afrasiyyab Badalbayli fl-1940. Dan l-ispettaklu taż-żfin klassiku jsir fit-Teatru tal-Opri ta' Baku u fit-Teatru taż-Żfin Klassiku ta' Baku. Madankollu, il-ġrajja taż-żfin klassiku hija verżjoni mmodifikata tal-leġġenda. Skont din il-verżjoni mmodifikata taż-żfin klassiku, malli r-re reġa' lura mill-kampanja militari tiegħu sab li martu kienet welldet bint minflok iben. B'hekk inkorla u ordna li bintu tinqatel minnufih. Madankollu, il-qaddejja li kienet tieħu ħsieb it-tarbija ħaditha f'post sigriet fejn għexet, kibret u saret mara sabiħa. Meta għalqet sbatax-il sena tgħarrset ma' maħbub. F'dan il-mument, ir-re kumbinazzjoni ltaqa' magħha u kif raha ried jiżżewiġha u għalhekk ħadha u sakkarha fit-Torri tax-Xebba. Il-maħbub tat-tfajla rrabja ferm minħabba kif żvolġew l-affarijiet u rnexxielu joqtol lir-re. Imbagħad mar jiġri lejn it-Torri tax-Xebba biex isalva lill-maħbuba tiegħu. Madankollu, meta t-tfajla semgħet il-ħoss tal-passi resqin lejha fit-torri, ħasbet li kienu tar-re li kien ġej biex jaraha u minnufih għamlet suwiċidju billi qabżet mit-torri għal isfel.

Mill-2011 'l hawn, it-torri jipparteċipa wkoll fis-"Siegħa tad-Dinja", kampanja kontra t-tibdil fil-klima li matulha binjiet kbar jintfew għal siegħa biex titrawwem kuxjenza dwar dan is-suġġett.

## Gallerija

Stampa:Maidentt.jpg|It-Torri tax-Xebba fiċ-ċentru storiku ta' Baku.
Stampa:Torre de la Doncella, Baku, Azerbaiyán, 2016-09-26, DD 215-217 HDR.jpg|It-Torri tax-Xebba mdawwal billejl.
Stampa:Giz galasi.JPG
Stampa:Pg055 Baku, with maiden's tower.jpg
Stampa:Gyz-galasy-devichja-bashnja-azerbajdzhan-10.jpg


## Referenzi