Qanat

**Qanāt** (spelluta wkoll **qanat**; bil-Persjan: قَنَات) jew **kārīz** (کَارِیز) huwa sistema tal-provvista tal-ilma li ġiet żviluppata fl-Iran tal-qedem. L-iskop tal-qanat kien it-trasport tal-ilma tajjeb għall-użu lejn il-wiċċ permezz ta' akwifer jew bir minn ġo akkwedott taħt l-art. Il-qanat oriġina bejn wieħed u ieħor 3,000 sena ilu u l-funzjoni tiegħu essenzjalment hija l-istess tul il-Lvant Nofsani u t-Tramuntana tal-Afrika, iżda huwa magħruf b'varjetà ta' ismijiet reġjonali lil hinn mill-Iran modern, inkluż: **kārēz** fl-Afganistan u fil-Pakistan; **foggāra** fl-Alġerija; **khettāra** fil-Muntanji Atlas; ***[[Aflaj tal-Oman|falaj]]*** ***tat-tip'' ''daoudi*** fl-Oman u fl-Emirati Għarab Magħquda; u **ʿuyūn** fl-Arabja Sawdija. Minbarra dawk li hemm fl-Iran, l-ikbar ammont ta' qanats funzjonali jinsabu fl-Afganistan, f'Xinjiang fiċ-Ċina (is-sistema tal-ilma ta' Turpan), fl-Oman u fil-Pakistan.

Qanat huwa kruċjali għall-provvista tal-ilma f'inħawi bi klima sħuna u niexfa. Permezz tal-qanats l-ilma jiġi ttrasportat tul distanzi twal u jiġi eliminat ir-riskju li l-biċċa l-kbira tal-ilma jevapora matul il-vjaġġ tiegħu. Is-sistema għandha wkoll il-vantaġġ li hija pjuttost reżistenti għad-diżastri naturali, bħall-għargħar u t-terremoti, kif ukoll għad-diżastri kkawżati mill-bniedem, bħall-qerda matul il-gwerer u t-terroriżmu fir-rigward tal-provvista tal-ilma. Barra minn hekk, is-sistema hija kważi insensittiva għal-livelli li jvarjaw ta' preċipitazzjoni, u twassal fluss tal-ilma b'varjazzjonijiet gradwali biss minn snin bix-xita għal snin bin-nixfa.

Id-disinn tipiku ta' qanat huwa ta' mina b'pendil ħafif, aċċessat minn sensiela ta' xaftijiet vertikali qishom bjar li jkunu viżibbli fil-livell tal-pjan. Dan jingħaqad mal-ilma tal-pjan u jittrasportah lejn livell iktar baxx kemxejn 'il bogħod, permezz tal-gravità, u għaldaqstant jelimina l-ħtieġa tal-ippompjar. Ix-xaftijiet vertikali tul il-kanal ta' taħt l-art huma għal skopijiet ta' manutenzjoniu, u tipikament l-ilma jintuża biss ladarba jitfaċċa mill-punt ta' binhar.

Sa issa, is-sistema tal-qanats għadha tiżgura provvista tal-ilma affidabbli għall-konsum u għall-irrigazzjoni tul l-insedjamenti umani fi klima sħuna, arida u semiarida, iżda l-valur tas-sistema għall-popolazzjoni huwa marbut direttament mal-kwalità, mal-volum u mar-regolarità tal-ilma tal-pjan fir-reġjun abitat. Mill-adozzjoni tagħhom 'il barra mill-art kontinentali Iranjana fil-qedem, il-qanats bdew jintużaw ferm qalb il-biċċa l-kbira tal-popolazzjonijiet tal-Lvant Nofsani u tat-Tramuntana tal-Afrika għall-għajxien. B'mod simili, bosta mill-insedjamenti kontinwament abitati f'dawn ir-reġjun ġew stabbiliti f'inħawi fejn il-kundizzjonijiet storikament kienu favorevoli għall-ħolqien u għaż-żamma ta' sistema tal-qanats.

## Ismijiet
Varjanti komuni tal-*qanat* bl-Ingliż jinkludu *kanat*, *khanat*, *kunut*, *kona*, *konait*, *ghanat*, *ghundat* u *quanat*.

*Qanāh* (bl-Għarbi: قناة) hija kelma Għarbija li tfisser "kanal" jew "qana". Bil-Persjan jintużaw żewġ kelmiet: ***kārīz*** jew ***kārēz*** (bil-Persjan: كاريز), li oriġinaw mill-kelma iktar bikrija *kāhrēz* (bil-Persjan: كاهریز); u *qanāt* (bil-Persjan: قنات). Ismijiet oħra għal qanat jinkludu *kahan* (bil-Persjan: کهن); *kahn* (bil-Balochi); *kahriz/kəhriz* (fl-Ażerbajġan); *khettara* (fil-Marokk); *galerías*, *minas* jew *viajes de agua* (fi Spanja); *falaj tat-tip* *daoudi* (bl-Għarbi: فلج; fl-Emirati Għarab Magħquda u fl-Oman); *foggara/fughara* (fit-Tramuntana tal-Afrika). Termini alternattivi għal qanats fl-Asja u fit-Tramuntana tal-Afrika huma *kakuriz*, *chin-avulz* u *mayun*.

## Oriġini

Skont il-biċċa l-kbira tas-sorsi, it-teknoloġija tal-qanats ġiet żviluppata mill-Iranjani tal-qedem għall-ħabta tal-bidu tal-ewwel millenju Q.K. u bil-mod il-mod infirxet lejn il-Punent u lejn il-Lvant minn hemmhekk. Sorsi oħra jissuġġerixxu oriġini mix-Xlokk tal-Arabja. Sistemi analogi milli jidher ġew żviluppati b'mod indipendenti fiċ-Ċina u fl-Amerka t'Isfel (b'mod speċifiku, fin-Nofsinhar tal-Perù).

Speċi ta' qoton, *Gossypium arboreum*, hija indiġena għan-Nofsinhar tal-Asja u ilha żmien tiġi kkultivata fis-subkontinent Indjan. Il-qoton jidher fl-*Inkjesta dwar il-Pjanti* ta' Theophrastus u jissemma fil-Liġijiet ta' Manu. Iktar ma kibru n-networks kummerċjali transreġjonali u iktar ma ġew intensifikati, il-qoton infirex minn art twelidu lejn l-Indja u fil-Lvant Nofsani. Hemm teorija li ssostni li l-qanats ġew żviluppati għall-irrigazzjoni tal-għelieqi tal-qoton, l-ewwel f'dak li issa huwa l-Iran, fejn irdoppja l-ammont ta' ilma disponibbli għall-irrigazzjoni u għall-użu urban. Bis-saħħa ta' dan, il-Persja gawdiet minn ammonti kbar ta' prodotti agrikoli, u għaldaqstant żdiedu l-urbanizzazzjoni u l-istratifikazzjoni soċjali. It-teknoloġija tal-qanats sussegwentement infirxet mill-Persja lejn il-Punent u lejn il-Lvant.

Fid-deżert kostali aridu tal-Perù, ġiet żviluppata teknoloġija tal-provvista tal-ilma simili għall-qanats, imsejħa puquios. Il-biċċa l-kbira tal-arkeologi jemmnu li l-puquios huma indiġeni u jmorru lura għal madwar il-500 W.K., iżda hemm ftit li jemmnu li huma ta' oriġini Spanjola, u nġabu lejn l-Amerki fis-seklu 16. Il-puquios kienu għadhom jintuża fir-reġjun ta' Nazca fis-seklu 21.

## Karatteristiċi
Fir-reġjuni aridi u semiaridi, minħabba l-evaporazzjoni kbira, ir-rotot tat-trasport kien fil-forma ta' qanats, li kienu jwasslu l-ilma tal-pjan lejn żoni ta' konsum tul mini taħt l-art. Fl-aħħar mill-aħħar, is-sistema tal-qanats mhux biss hija ekonomika iżda hija wkoll sostenibbli għall-irrigazzjoni u għal skopijiet agrikoli.… Il-fluss tal-ilma tal-pjan kien magħruf li kien jiddependi skont id-daqs tal-komponenti tas-sedimenti, u għaldaqstant, il-mini fil-qanats huma mimlijin b'materjal b'partikoli akbar mill-formazzjonijiet ġeoloġiċi ospitanti tal-madwar. Il-qanats b'mod prinċipali kienu jinbnew tul il-widien fejn jiġu depożitati sedimenti Kwaternarji.—  *Manwal tal-Akkwedotti ta' Taħt l-Art* (2016).

Il-qanats kienu jinbnew bħala sensiela ta' xaftijiet vertikali qishom bjar, konnessi permezz ta' mina b'daqsxejn ta' pendil u b'kanal tal-ilma. Il-qanats iwasslu b'mod effiċjenti ammonti kbar ta' ilma ta' taħt l-art lejn il-wiċċ mingħajr il-ħtieġa tal-ippompjar. Id-drenaġġ tal-ilma jsir bil-gravità, tipikament minn akwifer ta' art muntanjuża, b'destinazzjoni iktar 'l isfel mis-sors. Bis-saħħa tal-qanats l-ilma jiġi ttrasportat tul distanzi twal fi klima sħuna u niexfa mingħajr ma jintilef wisq ilma minħabba l-evaporazzjoni.

Huwa komuni ħafna li qanat jibda taħt l-għoljiet ta' qabel il-muntanji, fejn l-ilma tal-pjan ikun l-eqreb għall-wiċċ. Minn dan is-sors, il-mina tal-qanat ixxaqleb kemxejn 'l isfel, u bil-mod il-mod tikkonverġi mal-pendil iktar wieqaf tal-wiċċ tal-art iktar 'il fuq, u finalment l-ilma jnixxi fuq l-art fejn iż-żewġ livelli jiltaqgħu. Sabiex żona popolata jew agrikola tiġi kkollegata ma' akwifer, spiss il-qanats ikunu estiżi fuq distanzi twal.

Xi kultant il-qanats jinqasmu f'network tad-distribuzzjoni taħt l-art ta' kanali iżgħar imsejħa kariz. Bħall-qanats, dwar il-kanali iżgħar jinsabu taħt l-art biex jiġu evitati l-kontaminazzjoni u l-evaporazzjoni. F'xi każijiet l-ilma minn qanat jinħażen f'ġibjun, tipikament bil-fluss tal-ilma ta' billejl maħżun għall-użu ta' binhar. Ab anbar huwa eżempju ta' ġibjun Persjan tradizzjonali alimentat mill-qanats għall-ilma tax-xorb.

Is-sistema tal-qanats għandha l-vantaġġ li ssir reżistenti għad-diżastri naturali bħall-għargħar, u għall-qerda apposta fil-gwerer. Barra minn hekk, hija kważi insensittiva għal-livelli ta' preċipitazzjoni, u twassal fluss b'varjazzjonijiet gradwali mis-snin bix-xita għas-snin tan-nixfa. Mill-perspettiva tas-sostenibbiltà, il-qanats jaħdmu biss permezz tal-gravità u għaldaqstant ma tantx għandhom kostijiet ta' tħaddim u ta' manutenzjoni marbuta magħhom. Il-qanats jittrasferixxu l-ilma ħelu mill-promontorju tal-muntanji lejn il-pjanuri iktar baxxi b'ħamrija iktar mielħa. Dan jgħin għall-kontroll tas-salinità tal-ħamrija u għall-prevenzjoni tad-deżertifikazzjoni.

Il-qanat ma għandux jiġi mfixkel mal-mina tal-fluss tal-fawwariet tipika għaż-żona muntanjuża madwar Ġerusalemm. Għalkemm it-tnejn huma mini mħaffrin maħsuba għall-estrazzjoni tal-ilma permezz tal-fluss tal-gravità, hemm differenzi kruċjali. L-ewwel nett, l-oriġini tal-qanat kien bir li ġie kkonvertit f'fawwara artifiċjali. Min-naħa l-oħra, l-oriġini tal-mina tal-fluss tal-fawwariet kien l-iżvilupp ta' fawwara naturali għat-tiġdid jew għaż-żieda tal-fluss wara reċessjoni tal-ilma tal-pjan. It-tieni, ix-xaftijiet li huma essenzjali għall-kostruzzjoni tal-qanats mhumiex essenzjali għall-mini tal-fluss tal-fawwariet.

## Impatt fuq ix-xejriet ta' insedjament

Raħal jew belt tipiċi fl-Iran, u kull fejn jintuża l-qanat, ikollhom iktar minn qanat wieħed. L-għelieqi u l-ġonna t-tnejn ikunu jinsabu fuq il-qanats ftit 'il bogħod qabel ma jfeġġu mill-art u taħt il-mezz tal-provvista ta' taħt l-art. L-ilma mill-qanats jiddefinixxi kemm ir-reġjuni soċjali fil-belt kif ukoll il-konfigurazzjoni tal-belt.

L-ilma jkun l-iktar frisk, nadif u kiesaħ fin-naħat ta' fuq, u l-iżjed nies prosperużi kienu jgħixu fl-iżbokk tal-ilma jew ftit 'il fuq minnu. Meta l-qanat ikun għadu taħt l-art, l-ilma jinġibed lejn il-wiċċ permezz ta' bjar jew bjar Persjani mħaddma bl-annimali. Il-ġibjuni privati ta' taħt l-art setgħu jipprovdu l-ilma fid-djar u fil-binjiet għall-użu domestiku u għall-irrigazzjoni tal-ġonna wkoll. Il-fluss tal-arja mill-qanats kien jintuża għat-tkessiħ ta' kamra tas-sajf ta' taħt l-art (*shabestan*) li kienet tinsab f'bosta mid-djar u mill-binjiet iktar antiki.

Iktar 'l isfel mill-iżbokk tal-ilma, l-ilma jnixxi minn ġo kanali tal-ilma tal-wiċċ imsejħa *jūbs* neżlin 'l isfel, bi friegħi laterali għat-trasport tal-ilma lejn il-viċinat, il-ġonna u l-għelieqi. It-toroq normalment kienu jkunu paralleli mal-jubs u mal-friegħi laterali tagħhom. B'hekk, il-bliet u l-irħula huma orjentati b'mod konsistenti mal-pendil tal-art; dan kien rispons prattiku għad-distribuzzjoni effiċjenti tal-ilma tul diversi artijiet differenti.

In-naħat t'isfel tal-kanali kienu jkunu inqas invitanti kemm għar-residenzi kif ukoll għall-agrikoltura. L-ilma jsir progressivament iktar imniġġes iktar 'l isfel tul il-qanat. Fis-snin tan-nixfa, in-naħat t'isfel tal-qanats x'aktarx li l-iktar li jesperjenzaw tnaqqis fil-fluss.

## Kostruzzjoni

Tradizzjonalment il-qanats kienu jinbnew minn grupp ta' ħaddiema tas-sengħa msejħa *muqannīs*, bix-xogħol bl-idejn. Storikament il-professjoni kienet tqalla' flus sew u tipikament kienet tingħadda minn ġenerazzjoni għall-oħra.

### Tħejjijiet
Il-pass inizjali u kritiku fil-kostruzzjoni tal-qanats huwa l-identifikazzjoni ta' sors tal-ilma xieraq. It-tfittxija tibda fil-punt fejn is-sedimenti li jinġemgħu mix-xmajjar jiltaqgħu mal-muntanji jew mal-għoljiet ta' qabel il-muntanji; l-ilma huwa iktar abbundanti fil-muntanji minħabba l-olzar orografiku, u t-tħaffir f'dan il-punt huwa relattivament faċli. Il-*muqannīs* kienu jsegwu l-mogħdijiet tal-ilma prinċipali mill-muntanji jew mill-għoljiet ta' qabel il-muntanji biex jidentifikaw l-evidenza tal-ilma taħt l-art, bħal veġetazzjoni b'għeruq fondi jew skular tal-ilma staġonali. Imbagħad kien jitħaffer bir ta' prova biex jiġi ddeterminat il-fond tal-ilma tal-pjan u jekk hemmx fluss suffiċjenti li jiġġustifika l-kostruzzjoni. Meta dawn il-prerekwiżiti kienu jiġu ssodisfati, ir-rotta tal-qanats kienet titħejja fuq l-art.

It-tagħmir kien jintrama u kien pjuttost sempliċi: kontenituri (normalment basktijiet tal-ġilda), ħbula, winċ biex il-kontenitur ikun jista' jiġi olzat lejn il-wiċċ fil-bokka tax-xaft, mannaretti u pali għat-tħaffir, dwal, kif ukoll invelli u spag. Skont it-tip ta' ħamrija, ġieli kien ikun hemm bżonn ta' markaturi tal-qanats (normalment ċrieki tat-tafal mill-fran).

Għalkemm il-metodi ta' kostruzzjoni kienu sempliċi, il-kostruzzjoni ta' qanat kienet tirrikjedi fehim dettaljat tal-ġeoloġija ta' taħt l-art u livell ta' sofistikatezza tal-inġinerija. Il-pendil tal-qanat irid jiġi kkontrollat bir-reqqa wkoll: pendil baxx wisq iwassal għal ebda fluss filwaqt li pendil wieqaf wisq iwassal għal erożjoni eċċessiva, u l-qanat jispiċċa jċedi. Jekk wieħed jinterpreta l-ħamrija ħażin, dan ukoll iwassal għal ċedimenti, li fl-aħjar każijiet ikunu jeħtieġu xogħol estensiv mill-ġdid u fl-agħar każijiet ikunu fatali għall-ekwipaġġ.

### Tħaffir

Il-kostruzzjoni ta' qanat normalment kienet issir minn ekwipaġġ ta' 3–4 *muqannīs*. Għal qanat baxx, ħaddiem wieħed tipikament iħaffer ix-xaft orizzontali, wieħed itella' l-ħamrija mħaffra mix-xaft u ieħor iferrex il-ħamrija mħaffra fin-naħa ta' fuq.

Tipikament l-ekwipaġġ kien jibda mid-destinazzjoni li fiha l-ilma kien se jitwassal fil-ħamrija u jkompli lejn is-sors tal-ilma (il-bir ta' prova). Ix-xaftijiet vertikali kienu jitħaffru tul ir-rotta, isseparati b'distanza ta' 20–35 metru (66–115-il pied). Is-separazzjoni tax-xaftijiet kienet tkun bilanċ bejn l-ammont ta' xogħol meħtieġ għat-tħaffir tagħhom u l-ammont ta' sforz meħtieġ għat-tħaffir tal-ispazju ta' bejniethom, kif ukoll l-isforz aħħari tal-manutenzjoni. Inġenerali, iktar ma l-qanat kien ikun baxx, iktar kienu jkunu qrib ix-xaftijiet vertikali. Jekk il-qanat kien ikun twil, it-tħaffir seta' jibda miż-żewġ trufijiet f'daqqa. Xi kultant kienu jinbnew kanali tributarji biex jiġi ssupplimentat il-fluss tal-ilma.

Il-biċċa l-kbira tal-qanats fl-Iran fihom inqas minn 5 kilometri (3.1 mili), filwaqt li wħud instab li fihom tul ta' madwar 70 kilometru (43 mil) qrib Kerman. Normalment ix-xaftijiet vertikali jkollhom fond ta' madwar 20 sa 200 metru (66 sa 656 pied), għalkemm il-qanats fil-provinċja ta' Khorasan ġew irreġistrati li għandhom xaftijiet vertikali fondi sa 275 metru (902 piedi). Ix-xaftijiet vertikali jsostnu l-kostruzzjoni u l-manutenzjoni tal-kanal ta' taħt l-art kif ukoll l-interkambju tal-arja. Ix-xaftijiet fondi kienu jirrikjedu pjattaformi intermedji biex jiġi ffaċilitat il-proċess tat-tneħħija tal-ħamrija.

Il-veloċità tal-kostruzzjoni kienet tiddependi fuq il-fond u n-natura tal-art. Jekk il-ħamrija kienet tkun ratba u faċli biex tinħadem, f'fond ta' 20 metru (66 pied) ekwipaġġ ta' erba' ħaddiema setgħu jħaffru tul orizzontali ta' 40 metru (130 pied) kuljum. Meta x-xaft vertikali kien jilħaq l-40 metru (130 pied), setgħu jħaffru tul orizzontali ta' 20 metru kuljum biss, u meta kien jilħaq fond ta' 60 metru (200 pied), setgħu jħaffru tul orizzontali ta' 5 metri biss kuljum. Fl-Alġerija, il-veloċità komuni kienet tkun ta' 2 metri (6.6 piedi) kuljum f'fond ta' 15-il metru (49 pied). Il-qanat twal u fondi (ħafna minnhom) kienu jirrikjedu s-snin u saħansitra d-deċennji biex jinbnew.

Il-materjal imħaffer normalment kien jiġi ttrasportat permezz ta' basktijiet tal-ġilda 'l fuq mix-xaftijiet vertikali. Imbagħad kien jitferrex f'tumbati madwar il-ħruġ tax-xaft vertikali, u b'hekk jipprovdi lqugħ kontra r-riħ jew ix-xita biex ma jerġgħux jaqgħu wisq detriti fix-xaftijiet. Dawn it-tumbati setgħu jiġu mgħottijin b'xi għata wkoll biex il-qanats jiġu protetti iktar. Mill-ajru, dawn ix-xaftijiet jidhru qishom sensiela ta' krateri ta' xi splużjonijiet.

Il-kanal tal-qanat tat-trasport tal-ilma kien jeħtieġ pendil 'l isfel biżżejjed biex il-fluss tal-ilma jkun tajjeb. Madankollu, il-pendil 'l isfel ma kellux ikun kbir wisq biex jinstab bilanċ bejn it-tranżizzjonijiet tal-ilma bi flus superkritiku u subkritiku. Inkella, il-mewġ li kien jirriżulta kien iwassal għal erożjoni severa li kienet tikkawża ħsara fil-qanats jew teqridhom. L-għażla tal-pendil tinvolvi bilanċ bejn l-erożjoni u s-sedimentazzjoni. Il-mini b'pendil kbir huma soġġetti għal iktar erożjoni peress li l-fluss tal-ilma jkun ferm iktar veloċi. Min-naħa l-oħra, il-mini b'pendil inqas wieqaf jeħtieġu manutenzjoni frekwenti minħabba l-problema tas-sedimentazzjoni. Pendil inqas wieqaf jikkontribwixxi wkoll għat-tnaqqis tal-kontenut solidu u tal-kontaminazzjoni fl-ilma. Fil-qanats iqsar, il-pendil inqas wieqaf ivarja bejn 1:1000 u 1:1500, filwaqt li fil-qanats itwal il-pendil jaf ikun kważi orizzontali. Tali preċiżjoni spiss kienet tinkiseb bl-użu tal-invelli u l-ispag.

Fil-każijiet meta l-pendil kien ikun iktar wieqaf, setgħu jinbnew kaskati taħt l-art b'karatteristiċi tad-disinn apposta biex jassorbu l-enerġija bl-inqas erożjoni. F'xi każijiet, il-qawwa tal-ilma kienet tintuża biex jitħaddmu mtieħen tal-ilma taħt l-art. Jekk dan ma kienx ikun possibbli biex l-iżbokk tal-qanat joħroġ qrib l-insedjament, kien ikun meħtieġ li jinbena *jub* jew kanal fuq l-art. Din kien jiġi evitat kemm jista' jkun biex jiġi limitat it-tniġġis, it-tisħin tal-ilma u t-telf tal-ilma minħabba l-evaporazzjoni.

### Manutenzjoni
Ix-xaftijiet vertikali setgħu jiġu mgħottijin biex jitnaqqas kemm jista' jkun l-ammont ta' ramel minfuħ mir-riħ. Il-kanali tal-qanats kienu jridu jiġu spezzjonati perjodikament għall-erożjoni jew għaċ-ċedimenti, kienu jitnaddfu mir-ramel u mit-tajn, jew kienu jsirilhom it-tiswijiet meħtieġa. Għal raġunijiet ta' sikurezza, il-fluss tal-arja kellu jiġi żgurat qabel id-dħul.

Xi qanats li ġarrbu xi ħsarat ġew irrestawrati. Sabiex ikun sostenibbli, ir-restawr jeħtieġ iqis bosta fatturi mhux tekniċi, l-ewwel nett il-proċess tal-għażla tal-qanat li jrid jiġi rrestawrat. Fis-Sirja, tliet siti ntgħażlu abbażi ta' inventarju nazzjonali li sar fl-2001. Wieħed minnhom, il-qanat ta' Drasiah ta' Dmeir, tlesta fl-2002. Fost il-kriterji tal-għażla kien hemm id-disponibbiltà ta' fluss kostanti tal-ilma tal-pjan, il-koeżjoni soċjali u r-rieda li l-komunità tikkontribwixxi għall-użu tal-qanat, kif ukoll l-eżistenza ta' sistema li tiffunzjona tad-drittijiet tal-ilma.

## Applikazzjonijiet

L-applikazzjonijiet primarji tal-qanats huma għall-irrigazzjoni, għall-provvista tal-ilma għall-bhejjem, u għall-provvista tal-ilma tax-xorb. Applikazzjonijiet oħra jinkludu l-imtieħen tal-ilma, it-tkessiħ u l-ħżin tas-silġ.

### Imtieħen tal-ilma
L-imtieħen tal-ilma fi ħdan sistema tal-qanats kellhom ikunu ppożizzjonati bir-reqqa, sabiex jintuża bl-aħjar mod il-fluss kajman tal-ilma. Fl-Iran, kien hemm imtieħen tal-ilma taħt l-art f'Yazd u f'Boshruyeh; f'Taft u f'Ardestan ġew ippożizzjonati mtieħen tal-ilma fl-iżbokk tal-fluss ħiereġ mill-qanats, qabel l-irrigazzjoni tal-għelieqi.

### Tkessiħ
Il-qanats użati flimkien ma' torri tar-riħ setgħu jipprovdu t-tkessiħ kif ukoll provvista tal-ilma. Torri tar-riħ huwa struttura qisha ċumnija ppożizzjonata fuq id-dar; mill-erba' fetħiet tal-istruttura, dik opposta għad-direzzjoni tar-riħ tinfetaħ biex l-arja toħroġ 'il barra mid-dar. L-arja li tidħol tinġibed minn qanat taħt id-dar. Il-fluss tal-arja tul il-fetħa tax-xaft vertikali joħloq pressjoni baxxa (magħrufa bħala l-effett ta' Bernoulli) u tiġbed l-arja kiesħa 'l fuq mill-mina tal-qanat, u titħallat magħha.

L-arja mill-qanat tinġibed lejn il-mina iktar 'il bogħod u titkessaħ kemm permezz tal-kuntatt mal-ħitan kesħin tal-mina/mal-ilma kif ukoll permezz tat-trasferiment tas-sħana latenti tal-evaporazzjoni, meta l-ilma jevapora fl-arja. Fil-klima niexfa tad-deżert, dan jista' jirriżulta fi tnaqqis ta' iktar minn 15 °C fit-temperatura tal-arja ġejja mill-qanat; l-arja mħallta xorta waħda tinħass niexfa, għaldaqstant il-pjan ta' taħt l-art ikun frisk u bl-indewwa pjaċevoli (mhux bl-umdità). It-tkessiħ bit-torrijiet tar-riħ u l-qanats ilu jintuża fil-klima tad-deżert għal iktar minn 1,000 sena.

### Ħżin tas-silġ
Sal-400 Q.K., l-inġiniera Persjani kellhom ħakma tat-teknika tal-ħżin tas-silġ fil-qilla tas-sajf fid-deżert.

Is-silġ seta' jinġab matul ix-xtiewi mill-muntanji fil-qrib, iżda permezz ta' metodu iktar komuni u sofistikat huma bnew ħajt orjentat mil-Lvant għall-Punent qrib *yakhchal* (foss tas-silġ). Fix-xitwa, l-ilma tal-qanats kien jiġi ddirezzjonat lejn in-naħa tat-Tramuntana tal-ħajt, u bid-dell tiegħu l-ilma kien jiffriża iktar malajr, u b'hekk kien jifforma s-silġ matul il-jiem tax-xitwa. Imbagħad is-silġ kien jinħażen fil-*yakhchals* — li prattikament kienu metodu tat-tkessiħ naturali ddisinjat apposta.

Spazju kbir taħt l-art b'ħitan ħoxnin u iżolati kien ikun ikkollegat ma' qanat, u sistema ta' torrijiet tar-riħ kienet tintuża biex l-arja ta' taħt l-art tinġibed 'il fuq mill-qanat ħalli t-temperaturi fl-ispazju jibqgħu baxxi, anke matul il-jiem sħan tas-sajf. B'hekk, is-silġ kien idub bil-mod u kien ikun disponibbli s-sena kollha.

## Skont il-pajjiż

### [[Afrika]]

#### L-[[Alġerija]]

Il-qanats (imsejħa *foggaras* fl-Alġerija) huma sors tal-ilma għall-irrigazzjoni f'oażi kbar bħal Gourara. Il-*foggaras* jinstabu wkoll f'Touat (fl-inħawi ta' Adrar, 200 kilometru minn Gourara). It-tul tal-*foggaras* f'dan ir-reġjun huwa stmat li jlaħħaq l-eluf ta' kilometri. Għalkemm xi sorsi jissuġġerixxu li l-*foggaras* jaf ilhom jintużaw saħansitra mill-200 W.K., ċertament kienu jintużaw fis-seklu 11 wara li l-Għarab ħatfu l-oażi fis-seklu 10 u r-residenti ħaddnu l-Iżlam. L-ilma jitwassal għand id-diversi utenti permezz tal-użu ta' reċint tad-distribuzzjoni li jiddirezzjona l-fluss tal-ilma lejn id-diversi kanali, wieħed għal kull utent separat.

L-umdità tal-oażi tintuża wkoll bħala suppliment tal-provvista tal-ilma lejn il-*foggara*. Il-pendil fix-xaftijiet vertikali jwassal biex l-arja titla' 'l fuq bil-konvezzjoni naturali, u b'hekk tidħol qisha żiffa fil-*foggara*. L-arja bl-indewwa taż-żona agrikola tinġibed lejn il-*foggara* fid-direzzjoni opposta tal-fluss tal-ilma. Fil-*foggara* din tikkondensa mal-ħitan tal-mina u l-arja toħroġ 'il barra mix-xaftijiet vertikali. Din l-indewwa kkondensata tibqa' disponibbli biex terġa' tintuża.

#### L-[[Eġittu]]
It-teknoloġija tal-irrigazzjoni bil-qanats ġiet introdotta fl-Eġittu mir-re tal-Akemenidi Darius I matul ir-renju tiegħu fil-522-486 Q.K., kif sostnut mill-istoriku Albert T. Olmstead. Hemm erba' oażi prinċipali fid-deżert Eġizzjan. L-Oażi ta' Kharga ġiet studjata b'mod estensiv. Hemm evidenza li saħansitra fit-tieni nofs tas-seklu 5 Q.K., kien qed jintuża l-ilma ttrasportat permezz tal-qanats. Il-qanats kienu jitħaffru fil-ġebel ramli u l-ilma kien jiskula fil-kanali u jinġabar wara diga żgħira fit-tarf. Il-wisa' kienet tkun ta' madwar 60 ċentimetru (24 pulzier), iżda l-għoli kien ivarja bejn 5 sa 9 metri; x'aktarx li l-qanats kienu jitħaffru iktar fil-fond biex jittejjeb l-iskular meta kien jinżel il-livell tal-ilma tal-pjan (kif seħħ ukoll fl-Iran). Minn hemmhekk, l-ilma kien jintuża għall-irrigazzjoni tal-għelieqi.

Hemm struttura interessanti oħra li tinsab fl-Oażi ta' Kharga. Bir li milli jidher nixef ittejjeb bit-tħaffir ta' xaft laterali fil-ġebel ramli (x'aktarx fid-direzzjoni fejn kien hemm l-iktar skular tal-ilma) fl-għolja ta' Ayn-Manâwîr (spelluta wkoll Ayn-Manawir) biex jinġabar iktar ilma. Wara l-estensjoni ta' dan ix-xaft laterali, tħaffer xaft vertikali ieħor f'intersezzjoni max-xaft laterali. Inbnew ukoll kompartimenti laterali, u tħaffru toqob fil-blat — x'aktarx f'punti fejn l-ilma kien jiskula mill-blat.

#### Il-[[Libja]]
David Mattingly jirrapporta dwar xi *foggara* estiżi fuq mijiet ta' mili fl-inħawi ta' Garamantes qrib Germa fil-Libja: "Il-kanali ġeneralment kienu dojoq ħafna – wesgħin inqas minn 2 piedi u għoljin 5 piedi – iżda wħud kienu twal diversi mili, u b'kollox xi 600 *foggara* kienu estiżi fuq mijiet ta' mili taħt l-art. Il-kanali tħaffru u nżammu permezz ta' sensiela ta' xaftijiet vertikali spazjati b'mod regolari, wieħed bejn wieħed u ieħor kull 30 pied, b'total ta' 100,000 xaft, b'fond medju ta' 30 pied, iżda xi kultant kienu jlaħħqu fond ta' 130 pied".

#### Il-[[Marokk]]

Fin-Nofsinhar tal-Marokk, kienu jintużaw il-qanats (magħrufa lokalment bħala *khettara*) ukoll. Fit-tarf tad-Deżert tas-Saħara, l-oażi iżolati tal-wied tax-xmara Draa u Tafilalt ilhom jiddependu fuq l-ilma tal-qanats għall-irrigazzjoni mill-aħħar tas-seklu 14. F'Marrakesh u fil-pjanura ta' Haouz, il-qanats ilhom abbandunati mill-bidu tas-snin 70 tas-seklu 20, peress li nixfu. Fl-inħawi ta' Tafilaft, nofs l-400 *khettara* għadhom jintużaw. Il-kostruzzjoni fl-1971 tad-Diga ta' Hassan Adahkil fil-mogħdija prinċipali tax-xmara Ziz u l-impatt sussegwenti tagħha fuq l-ilma tal-pjan lokali jingħad li hija waħda mill-bosta raġunijiet li wasslu għat-telf ta' nofs il-*khettaras*.

Il-Berberi suwed (*haratin*) tan-Nofsinhar kienu l-klassi ereditarja ta' dawk li kienu jħaffru l-qanats fil-Marokk u kienu jibnu u jieħdu ħsieb it-tiswijiet ta' dawn is-sistemi. Ix-xogħol tagħhom kien meqjus bħala wieħed perikoluż ferm.

#### It-[[Tuneżija]]

Is-sistema tal-ġestjoni tal-ilma tal-*foggaras* fit-Tuneżija, li kienet tintuża għall-ħolqien tal-oażi, hija simili għal dik tal-qanats Iranjani. Il-*foggaras* kienu jitħaffru fl-għoljiet ta' qabel il-muntanji pjuttost weqfin bħall-katina muntanjuża tal-Lvant tal-Muntanji Atlas. Ix-xita li tinżel fil-muntanji kienet tidħol fl-akwifer u tasal lejn ir-reġjun tas-Saħara fin-Nofsinhar. Il-*foggaras*, twal bejn kilometru sa 3 kilometri (0.62 mili sa 1.9 mil), jgħaddu mill-akwifer u jiġbru l-ilma minnu. Il-familji kienu jieħdu ħsieb il-*foggaras* u kellhom is-sjieda tal-art tal-irrigazzjoni għal wisa' ta' 10 metri, u t-tul kien jiġi kkalkulat skont id-daqs tar-roqgħa misqija mill-ilma tal-qanats.

### [[Asja]]

#### L-[[Afganistan]]
Il-qanats fl-Afganistan jissejħu *kariz* bid-Dari (Persjan) u bil-Paxto u ilhom jintużaw mill-perjodu ta' qabel l-Iżlam. Huwa stmat li iktar minn 9,370 *kariz* kienu jintużaw fis-seklu 20. L-eqdem wieħed li għadu jiffunzjona għandu iktar minn 300 sena u huwa twil 8 kilometri. Dan jinsab fil-provinċja ta' Wardak u għadu jipprovdi l-ilma lil kważi 3,000 ruħ.

Ħafna minn dawn l-istrutturi tal-qedem inqerdu matul il-Gwerra bejn l-Unjoni Sovjetika u l-Afganistan u matul il-gwerra aħħarija fl-Afganistan. Il-manutenzjoni mhux dejjem kienet possibbli. Il-kost tal-ħaddiema ogħla ferm, u l-manutenzjoni tal-istrutturi tal-*kariz* ma baqgħetx possibbli. In-nuqqas ta' artiġjani tas-sengħa li għandhom l-għarfien tradizzjonali joħloq xi diffikultajiet ukoll. Għadd ta' bdiewa kbar qed jabbandunaw il-*kariz* tagħhom wara li kien ilu jintuża mill-familji tagħhom għal sekli sħaħ, u minflok qed jużaw il-katusi u l-bjar imħaffrin alimentati b'pompi tad-diżil. Madankollu, il-gvern tal-Afganistan kien konxju tal-importanza ta' dawn l-istrutturi u saru xi sforzi għat-tiswija, għar-rikostruzzjoni u għall-manutenzjoni tal-kariz (mill-komunità). Il-Ministeru għar-Riabilitazzjoni u l-Iżvilupp Rurali flimkien mal-organizzazzjonijiet mhux governattivi nazzjonali u internazzjonali wettqu dan l-isforz. Sal-2009 kien għad hemm sistemi ta' qanats li kienu għadhom jiffunzjonaw. Ġie rrapportat li l-qawwiet Amerikani mingħajr ma jafu qerdu wħud mill-kanali waqt l-espansjoni ta' bażi militari, u kkawżaw tensjonijiet bejnhom u l-komunità lokali. Uħud mill-mini kienu jintużaw għall-ħżin tal-provvisti, u għaċ-ċaqliq tan-nies u tat-tagħmir taħt l-art.

#### L-[[Armenja]]
Il-qanats ġew ippreservati fl-Armenja fil-komunità ta' Shvanidzor, fil-provinċja tan-Nofsinhar ta' Syunik, fil-fruntiera mal-Iran. Il-qanats bl-Armen jissejħu *kahrezes*. F'Shvanidzor hemm ħames *kahrezes*. Erba' minnhom inbnew qabel ma ġie stabbilit il-villaġġ. Il-ħames *kahrez* inbena fl-2005. L-ilma tax-xorb inixxi minn tlieta minnhom, u tnejn oħra huma f'kundizzjoni batuta. Fis-sajf, speċjalment f'Lulju u f'Awwissu, l-ammont ta' ilma jilħaq il-livell minimu tiegħu, u b'hekk tinħoloq sitwazzjoni kritika fis-sistema tal-provvista tal-ilma. Xorta waħda, il-*kahrezes* għadhom is-sors ewlieni ta' ilma tax-xorb u tal-irrigazzjoni għall-komunità.

#### L-[[Ażerbajġan]]
It-territorju tal-Ażerbajġan kien fih bosta *kahrizes* diversi sekli ilu. Is-sejbiet arkeoloġiċi jissuġġerixxu li ferm qabel is-seklu 9 W.K., fl-Ażerbajġan kienu jintużaw il-*kahrizes* għall-provvista tal-ilma tax-xorb u tal-irrigazzjoni lejn l-insedjamenti. Tradizzjonalment, il-*kahrizes* kienu jinbnew u jinżammu minn grupp ta' bennejja msejħa *kankans* li kienu jaħdmu bix-xogħol bl-idejn. Il-professjoni kienet tingħadda minn ġenerazzjoni għall-oħra.

Huwa stmat li sas-seklu 20, fl-Ażerbajġan kienu jeżistu kważi 1,500 *kahriz*, li minnhom saħansitra 400 *kahriz* kienu jinsabu fir-Repubblika Awtonoma ta' Nakhichevan. Madankollu, wara l-introduzzjoni ta' bjar bil-pompi elettriċi u tal-fjuwil fi żmien is-Sovjetiċi, il-*kahrizes* ġew ittraskurati. Illum il-ġurnata, huwa stmat li 800 *kahriz* għadhom jiffunzjonaw fl-Ażerbajġan. Dawn il-*kahrizes* operattivi huma ċentrali għall-ħajja ta' bosta komunitajiet.

Fl-1999, fuq talba tal-komunitajiet f'Nakhichevan, l-Organizzazzjoni Internazzjonali għall-Migrazzjoni bdiet timplimenta programm pilota għar-riabilitazzjoni tal-*kahrizes*. Sal-2018, l-Organizzazzjoni Internazzjonali għall-Migrazzjoni riabilitat iktar minn 163 *kahriz* b'fondi mill-Programm għall-Iżvilupp tan-Nazzjonijiet Uniti, mill-Kummissjoni Ewropea, mill-Aġenzija Kanadiża għall-Iżvilupp Internazzjonali, mill-Aġenzija Żvizzera għall-Iżvilupp u l-Kooperazzjoni u mill-Uffiċċju tal-Popolazzjoni, ir-Refuġjati u l-Migrazzjoni tad-Dipartiment Statali tal-Istati Uniti, kif ukoll mill-kontribuzzjonijiet proprji tal-komunitajiet lokali.

Fl-2010, l-Organizzazzjoni Internazzjonali għall-Migrazzjoni bdiet proġett ta' riabilitazzjoni ta' *kahriz* b'fondi mill-Aġenzija Koreana għall-Kooperazzjoni Internazzjonali. Matul l-ewwel fażi tal-azzjoni li damet sa Jannar 2013, ġew rinnovati total ta' 20 *kahriz* fl-art kontinentali tal-Ażerbajġan.

#### Iċ-[[Ċina]]
L-oażi ta' Turpan, fid-deżerti ta' Xinjiang fil-Majjistral taċ-Ċina, tuża l-ilma pprovdut mill-qanats (magħrufa lokalment bħala *karez*). Hemm kważi 1,000 sistema tal-*karez* fl-inħawi, u t-tul totali tal-kanali huwa ta' madwar 5,000 kilometru.

Turpan ilha ċ-ċentru ta' oażi għammiela u ċentru kummerċjali importanti tul it-Toroq tal-Ħarir tat-Tramuntana, u dak iż-żmien kienet tinsab biswit ir-renji ta' Korla u ta' Karashahr lejn il-Lbiċ. Ir-rekords storiċi tal-*karez* imorru lura sad-dinastija Han. Il-Mużew tal-Ilma ta' Turpan huma Żona Protetta tar-Repubblika tal-Poplu taċ-Ċina minħabba l-importanza tas-sistema tal-ilma tal-*karez* ta' Turpan għall-istorja tal-inħawi.

#### L-[[Iran]]

F'nofs is-seklu 20, huwa stmat li kienu jintużaw saħansitra 50,000 *qanat* fl-Iran, kull wieħed ikkummissjonat u miżmum mill-utenti lokali. Minnhom, sal-2015 baqgħu jintużaw 37,000 qanat biss. Wieħed mill-eqdem u l-ikbar qanats magħrufa jinsab fil-belt Iranjana ta' Gonabad, u wara 2,700 sena għadu jipprovdi l-ilma tax-xorb u tal-irrigazzjoni għal kważi 40,000 ruħ. Il-fond tal-bir prinċipali huwa ta' iktar minn 360 metru, b'tul ta' 45 kilometru. Yazd, Khorasan u Kerman huma magħrufa għad-dipendenza tagħha fuq sistema estensiva ta' *qanats*.

Fl-2016, il-Qanats Persjani tniżżlu bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO, u ġew elenkati ħdax-il qanat: il-Qanats ta' Qasebeh, il-Qanats ta' Baladeh, il-Qanats ta' Zarch, il-Qanats ta' Hasan Abad-e Moshir, il-Qanats ta' Ebrāhim Ābād fil-Provinċja ta' Markazi, il-Qanats ta' Vazvān fil-Provinċja ta' Esfahan, il-Qanats ta' Mozd Ābād fil-Provinċja ta' Esfahan, il-Qanats tal-Qamar fil-Provinċja ta' Esfahan, il-Qanats ta' Gowhar-riz fil-Provinċja ta' Kerman, il-Qanats ta' Jupār – Ghāsem Ābād fil-Provinċja ta' Kerman, u l-Qanats ta' Akbar Ābād fil-Provinċja ta' Kerman. Mill-2002, il-Kunsill Intergovernattiv tal-Programm Idroloġiku Internazzjonali tal-UNESCO beda jinvestiga l-possibbiltà ta' ċentru tar-riċerka internazzjonali dwar il-qanats f'Yazd, l-Iran.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (iii)** "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-**kriterju (iv)** "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".

Il-Qanats ta' Gonabad, magħrufa wkoll bħala Kariz Kai Khosrow, huma fost l-eqdem u l-ikbar qanats fid-dinja u nbnew bejn is-700 u l-500 Q.K. Jinsabu f'Gonabad, il-Provinċja ta' Razavi Khorasan. Dawn il-qanats jinkludu 427 bir tal-ilma b'tul totali ta' 33,113-il metru (20,575 mil).

Skont Callisthenes, il-Persjani kienu qed jużaw l-arloġġi tal-ilma fit-328 Q.K. biex jiżguraw distribuzzjoni ġusta u preċiża tal-ilma mill-qanats lill-azzjonisti tagħhom għall-irrigazzjoni agrikola. L-użu tal-arloġġi tal-ilma fl-Iran, speċjalment fil-Qanats ta' Gonabad u Kariz Zibad, imur lura għall-500 Q.K. Iktar 'il quddiem kienu jintużaw ukoll biex jiġu ddeterminati l-jiem sagri preċiżi tar-reliġjonijiet pre-Iżlamiċi, bħan-*Nowruz*, iċ-*Chelah* jew il-*Yaldā* – l-iqsar jiem, l-itwal jiem u l-jiem u l-iljieli ta' tul indaqs tas-sena. L-arloġġ tal-ilma, jew *Fenjaan*, kien l-iktar apparat akkurat u komuni għaż-żamma tal-ħin biex jiġi kkalkolat l-ammont jew iż-żmien meta bidwi kellu jieħlu l-ilma mill-Qanats ta' Gonabad, sa ma ġie sostitwit bl-arloġġi attwali iktar akkurati.

Bosta mill-qanats Iranjani għandhom xi karatteristiċi li bis-saħħa tagħhom jitqiesu bħala kapulavur tal-inġinerija, meta jitqiesu t-tekniki elaborati li kienu jintużaw għall-kostruzzjoni tagħhom. Ir-reġjuni tal-Lvant u ċentrali tal-Iran fihom l-ikbar ammont ta' qanats minħabba l-preċipitazzjoni baxxa u n-nuqqas ta' nixxigħat permanenti fil-wiċċ, filwaqt li għadd żgħir ta' qanats jistgħu jinsabu fit-Tramuntana u fil-Punent fejn tinżel ħafna iktar xita u fejn hemm xmajjar permanenti. Rispettivament, il-provinċji ta' Khorasan Razavi, in-Nofsinhar ta' Khorasan, Isfahan u Yazd għandhom l-ikbar ammont ta' qanats, iżda mill-puntdivista tar-rilaxx tal-ilma, il-provinċji ta' Isfahan, Khorasan Razavi, Fars u Kerman huma kklassifikati mill-ewwel sar-raba' post.

Henri Golbot esplora l-oriġini tal-qanats fil-pubblikazzjoni tiegħu tal-1979, *Les Qanats. Une technique d'acquisition de l'eau* (Il-Qanats. Teknika biex Jinkiseb l-Ilma), isostni li l-Iranjani tal-qedem kienu jużaw l-ilma li l-minaturi riedu jeħilsu minnu, u stabbilew sistema bażika msejħa *qanat* jew *kariz* biex jipprovdu l-ilma meħtieġ għat-tisqija tar-raba' tagħhom. Skont Golbot, din l-innovazzjoni seħħet fil-Majjistral tal-Iran modern, xi mkien fil-fruntiera mat-Turkija u iktar 'il quddiem ġiet introdotta fil-Muntanji Zagros fil-qrib.

Skont kitba mnaqqxa li tħalliet minn Sargon II, ir-re tal-Assirja, fis-714 Q.K., huwa invada l-belt ta' Uhlu li kienet tinsab fil-Majjistral tal-Lag ta' Uroomiye li kien jinsab fit-territorju tal-Imperu ta' Urartu, u mbagħad innota li ż-żona okkupata kellha veġetazzjoni rikka ħafna minkejja li ma kien hemm l-ebda xmara tgħaddi minnha. B'hekk irnexxielu jiskopri r-raġuni għalfejn din iż-żona setgħet tibqa' tħaddar u rrealizza li kienu involuti l-qanats. Fil-fatt kien Ursa, ir-re tar-reġjun, li kien salva n-nies mill-għatx u bidel lil Uhlu f'art prosperuża u ħadra. Golbot jemmen li l-influwenza tal-Medeani u tal-Akemenidi wasslet biex it-teknoloġija tal-qanats tinfirex minn Urartu, fil-Majjistral tal-Iran u qrib il-fruntiera bejn l-Iran u t-Turkija, lejn il-promontorju Iranjan kollu.

Kienet deċiżjoni tal-Akemenidi li f'każ li xi ħadd kien jirnexxilu jibni l-qanats u jwassal l-ilma tal-pjan lejn il-wiċċ għall-kultivazzjoni tar-raba', jew kien jirnexxilu jirrinnova xi qanat abbandunat, it-taxxa li suppost kien ikollu jħallas lill-gvern tiġi eżentata mhux biss għalih iżda wkoll għas-suċċessuri tiegħu sa ħames ġenerazzjonijiet. Matul dan il-perjodu, it-teknoloġija tal-qanats kienet fl-aqwa tagħha u saħansitra nfirxet lejn pajjiżi oħra. Pereżempju, skont l-ordni ta' Darius, Silaks, il-kmandant navali tal-armata Persjana, u Khenombiz, l-arkitett irjali, irnexxilom jibnu qanat fl-oażi ta' Kharagha fl-Eġittu.

Beadnell jemmen li l-kostruzzjoni tal-qanats tmur lura għal żewġ perjodi distinti: l-ewwel inbnew mill-Persjani, u iktar 'il quddiem ir-Rumani ħaffru xi qanats oħra matul ir-renju tagħhom fl-Eġittu mit-30 Q.K. sat-395 W.K. It-tempju maestuż li nbena f'din iż-żona matul ir-renju ta' Darius juri li kien hemm popolazzjoni konsiderevoli li kienet tiddependi fuq l-ilma tal-qanats. Ragerz stima li din il-popolazzjoni kienet tlaħħaq l-10,000 ruħ. L-iżjed dokument affidabbli li jikkonferma l-eżistenza tal-qanats matul dak iż-żmien inkiteb minn Polibju li jistqarr li: "in-nixxigħat qed inixxu minn kullimkien fil-bażi tal-muntanja ta' Alborz, u n-nies ittrasferew ilma bil-bosta minn distanza twila permezz ta' xi kanali taħt l-art, b'ħafna kostijiet u ħafna xogħol".

Matul żmien is-Selewċidi, li beda wara l-okkupazzjoni tal-Iran minn Alessandru l-Kbir, jidher li l-qanats ġew abbandunati. F'termini tas-sitwazzjoni tal-qanats matul dan il-perjodu, instabu xi rekords storiċi. Fi studju magħmul minn studjużi Orjentalisti Russi ssemma li: il-Persjani użaw il-fergħat laterali tax-xmajjar, il-fawwariet fil-muntanji, il-bjar u l-qanats għall-provvista tal-ilma. Il-mini taħt l-art imħaffra għall-ilma tal-pjan issejħu qanats. Dawn ġew ikkollegati mal-wiċċ permezz ta' xi xaftijiet vertikali li tħaffru biex ikun hemm aċċess għall-mini u jsirulhom xi tiswijiet jekk ikun meħtieġ.

Skont ir-rekords storiċi, ir-rejiet Partiċi ma tawx każ il-qanats bl-istess mod kif għamlu r-rejiet Akemenidi u Sassanidi. Pereżempju, Arsac III, wieħed mir-rejiet Partiċi, qered xi qanats sabiex jagħmilha diffiċli għal Antiochus tas-Selewċidi biex javvanza iktar waqt il-ġlied miegħu. Ir-rekords storiċi minn dan iż-żmien jindikaw irregolar perfett tad-distribuzzjoni tal-ilma u tar-raba'. Id-drittijiet kollha tal-ilma ġew irreġistrati f'dokument speċjali li kienet issir referenza għalih f'każ ta' xi tranżazzjoni. Il-listi tal-għelieqi – kemm privati kif ukoll tal-gvern – kienu jinżammu fid-dipartiment tat-taxxi. Matul dan il-perjodu kien hemm xi deċiżjonijiet uffiċjali dwar il-qanats, in-nixxigħat, il-kostruzzjoni ta' diga, it-tħaddim u l-manutenzjoni tal-qanats, eċċ.

Il-gvern kien jieħu ħsieb it-tiswija jew it-tħammil tal-qanats abbandunati jew li nqerdu, kif ukoll il-kostruzzjoni ta' qanats ġodda jekk kienu jkunu meħtieġa. Dokument miktub bil-Pahlavi jindika r-rwol importanti tal-qanats fl-iżvilupp tal-bliet ta' dak iż-żmien. Fl-Iran, il-wasla tal-Iżlam, li inzertat mat-telfa li ġarrbet id-dinastija tas-Sassanidi, ġabet magħha bidla radikali fl-istrutturi reliġjużi, politiċi, soċjali u kulturali. Iżda l-qanats baqgħu intatti peress li l-infrastruttura ekonomika, inkluż il-qanats, kienet ta' importanza kbira għall-Għarab. Pereżempju, M. Lombard jirrapporta li l-membri tal-kleru Musulmani li għexu matul il-perjodu tal-Abbasidi, bħal Abooyoosef Ya'qoob (li miet fis-798 W.K.), stipulaw li kull min kien iġib l-ilma għall-kultivazzjoni, kien jiġi eżentat mit-taxxi u kien ikun intitolat għall-artijiet ikkultivati. Għaldaqstant, din il-politika ma kinitx differenti minn dik tal-Akemenidi.

Il-politiki ta' appoġġ tal-Għarab rigward il-qanats tant kellhom suċċess li saħansitra l-Mecca kisbet qanat. L-istoriku Persjan Hamdollah Mostowfi kiteb: "Zobeyde Khatoon (il-mara ta' Haroon al-Rashid) bniet qanat f'Mecca. Wara żmien Haroon al-Rashid, matul ir-renju tal-kaliff Moghtader, dan il-qanat ġie mitluq, iżda hu riabilitah, u l-qanat ġie riabilitat mill-ġdid wara li ċeda matul ir-renju ta' żewġ kaliffi oħra msejħa Ghaem u Naser. Wara żmien il-kaliffi, dan il-qanat ġie abbandunat għalkollox għax id-deżert ħakmu bir-ramel, iżda iktar 'il quddiem, Amir Choopan wettaq it-tiswijiet fil-qanat u reġa' beda jwassal l-ilma f'Mecca".

Hemm ukoll testi storiċi oħra li l-Abbasidi kienu jieħdu ħsieb il-qanats. Pereżempju, skont l-"Inċidenti ta' żmien Abdollah bin Tahir", miktub minn Gardizi, fit-830 W.K. terremot terribbli heżżeż ir-raħal ta' Forghaneh u ġarraf bosta djar. L-abitanti ta' Neyshaboor kienu jżuru lil Abdollah bin Tahir sabiex jitolbuh jintervjeni, peress li kienu jiġġieldu rigward il-qanats tagħhom u ħassew li l-istruzzjoni jew il-liġi rilevanti dwar il-qanats ma kinitx soluzzjoni la fil-kwotazzjonijiet tal-profeta u lanqas fil-kitbiet tal-membri tal-kleru. Għalhekk, Abdollah bin Tahir irnexxielu jgħaqqad flimkien lill-membri kollha tal-kleru minn Khorasan u mill-Iraq biex ifasslu ktieb imsejjaħ *Alghani* (Il-Ktieb dwar il-Qanats). Dan il-ktieb kien jiġbor fih id-deċiżjonijiet kollha dwar il-qanats li kienu utli ferm għal kull min ried isolvi xi diżgwid f'dan ir-rigward. Gardizi żied li l-ktieb tiegħu kien għadu applikabbli sa żmienu, u kulħadd kien jagħmel referenza għal dan il-ktieb. Minn dawn il-fatti wieħed jista' jiddeduċi li matul dak il-perjodu, l-għadd tal-qanats tant kien konsiderevoli li l-awtoritajiet qabdu u fasslu struzzjonijiet legali fir-rigward tagħhom. Dan juri wkoll li mis-sekli 9 sa 11, il-qanats kienu ċentrali għas-sistemi agrikoli u b'hekk kienu ta' interess għall-gvern.

Apparti "Il-Ktieb ta' Alghani", li jitqies bħala ktejjeb tal-liġi li jiffoka fuq id-deċiżjonijiet marbuta mal-qanats abbażi tal-prinċipji Iżlamiċi, hemm ktieb ieħor dwar l-ilma tal-pjan li nkiteb minn Karaji fl-1010. Dan il-ktieb, imsejjaħ *Estrazzjoni ta' Ilmijiet Moħbija*, jeżamina l-kwistjonijiet tekniċi biss assoċjati mal-qanats u jipprova jwieġeb il-mistoqsijiet komuni bħal kif tibni qanat u kif twettaq it-tiswijiet, kif issib provvista tal-ilma tal-pjan, kif tagħmel il-livellar, eċċ. Uħud mill-innovazzjonijiet deskritti f'dan il-kiteb ġew introdotti għall-ewwel darba fl-istorja tal-idroġeoloġija, u wħud mill-metodi tekniċi għadhom validi u jistgħu jiġu applikati fil-kostruzzjoni tal-qanats. Il-kontenut tal-ktieb jimplika li l-kittieb tiegħu (Karaji) ma kellux idea li kien hemm ktieb ieħor dwar il-qanats li kien tfassal mill-membri tal-kleru.

Hemm xi rekords li jmorru lura fiż-żmien, li juru t-tħassib marbut mal-aspetti legali tal-qanats. Pereżempju, Mohammad bin Hasan jikkwota lil Aboo-Hanifeh li f'każ li xi ħadd jibni qanat f'art abbandunata, xi ħadd ieħor jista' jħaffer qanat ieħor fl-istess art bil-kundizzjoni li t-tieni qanat ikun 500 zera' (375 metru) 'il bogħod mill-ewwel wieħed.

Is-Sinjura Lambton tikkwota lil Moeen al-din Esfarzi li kiteb il-ktieb *Rowzat al-Jannat* (il-Ġnien tal-Ġenna) dwar il-fatt li Abdollah bin Tahir (mid-dinastija Taherjana) u Ismaeel Ahmed Samani (mid-dinastija Samani) kienu bnew diversi qanats f'Neyshaboor. Iktar 'il quddiem, fis-seklu 11, kittieb imsejjaħ Nasir Khosrow irrikonoxxa dawk il-qanats kollha: "Neyshaboor tinsab fi pjanura vasta xi 40 Farsang (≈240 kilometru) minn Serakhs u 70 Farsang (≈420 kilometru) minn Merv ... il-qanats kollha ta' din il-belt kienu taħt l-art, u jingħad li Għarbi li kien ġie offiż min-nies ta' Neyshaboor ilmenta li Neyshaboor setgħet issir belt tassew sabiħa kieku l-qanats tagħha nixxew fil-wiċċ u minflok in-nies tagħha kienu jkunu taħt l-art". Dawn id-dokumenti kollha jiċċertifikaw l-importanza tal-qanats matul l-istorja Iżlamika fi ħdan it-territorji kulturali tal-Iran.

Fis-seklu 13, l-invażjoni tal-Iran mit-tribujiet Mongoli wasslet biex bosta qanats u sistemi tal-irrigazzjoni jisfaw meqruda, u ħafna qanats ġew abbandunati u nixfu. Iktar 'il quddiem, fi żmien id-dinastija Ilkhanida, speċjalment fi żmien Ghazan Khan u l-ministru Persjan tiegħu Rashid al-Din Fazl-Allah, ittieħdu xi miżuri biex il-qanats u s-sistemi tal-irrigazzjoni jirpiljaw. Hemm ktieb tas-seklu 14 imsejjaħ *Al-Vaghfiya Al-Rashidiya* (Id-Dota ta' Rashid) liu jsemmi l-proprjetajiet kollha f'Yazd, f'Shiraz, f'Maraghe, f'Tabriz, f'Isfahan u f'Mowsel li Rashid Fazl-Allah ta b'donazzjoni lill-postijiet pubbliċi jew reliġjużi. Dan il-ktieb isemmi ħafna qanats li kienu jiffunzjonaw dak iż-żmien u kienu jwasslu l-ilma għall-irrigazzjoni ta' raba' konsiderevoli.

Fl-istess żmien, ktieb ieħor imsejjaħ *Jame' al-Kheyrat*, inkiteb minn Seyyed Rokn al-Din dwar l-istess suġġett bħall-ktieb ta' Rashid. F'dan il-ktieb, Seyyed Rokn al-Din isemmi l-proprjetajiet li ta b'donazzjoni fir-reġjun ta' Yazd. Dawn id-dokumenti tad-dota jindikaw li kienet tingħata attenzjoni kbira lill-qanats matul ir-renju tal-Ilkhanidi, iżda dan kien attribwibbli għall-ministri Persjani tagħhom li influwenzawhom.

Fl-1984–1985, il-Ministeru għall-Enerġija wettaq ċensiment ta' 28,038 qanat b'rilaxx totali ta' 9 biljun metru kubu ta' ilma. Fl-1992–1993, iċ-ċensiment ta' 28,054 qanat wera rilaxx totali ta' 10 biljun metru kubu. 10 snin wara fl-2002–2003, l-għadd tal-qanats ġie rrapportat li kien 33,691 qabat b'rilaxx totali ta' 8 biljun metru kubu ta' ilma.

Fir-reġjuni ristretti hemm 317,225 bir, qanat u fawwara li jirrilaxxaw 36,719-il miljun metru kubu ta' ilma fis-sena, li minnhom 3,409 miljun metru kubu huma eċċess għall-kapaċità tal-akwifer. Fl-2005, fil-pajjiż kollu, kien hemm 130,008 bir fond b'rilaxx ta' 31,403 miljun metru kubu, 33,804 bir semifond b'rilaxx ta' 13,491 miljun metru kubu, 34,355 qanat b'rilaxx ta' 8,212-il miljun metru kubu, u 55,912-il fawwara naturali b'rilaxx ta' 21,240 miljun metru kubu ta' ilma.

Fl-2021, l-arkitett imħarreġ fir-Renju Unit Margot Krasojević iddisinja lukanda ekoloġika lussuża fuq il-prinċipji tal-qanats u t-torrijiet tar-riħ f'deżert fl-Iran, u taha l-isem ta' Qanat. Il-proġett għadu ma twettaqx fil-prattika iżda joffri ideat għall-applikazzjoni tat-teknoloġija tal-qedem fir-rigward tal-problemi tat-tkessiħ moderni fid-deżert.

#### L-[[Iraq]]
Stħarriġ tas-sistemi tal-qanats fir-reġjun ta' Kurdistan tal-Iraq li twettaq mid-Dipartiment tal-Ġeografija fl-Università tal-Istat ta' Oklahoma tal-Istati Uniti f'isem l-UNESCO fl-2009 sab li minn 683 sistema tal-*karez*, xi 380 minnhom kienu għadhom attivi fl-2004, iżda 116-il *karez* biss kienu attivi sal-2009. Ir-raġunijiet wara d-deklin tal-qanats jinkludu "l-abbandun u t-telqa" qabel l-2004, "l-ippompjar eċċessiv mill-bjar", u mill-2005, in-nixfa. L-iskarsezzi tal-ilma jingħad li mill-2005 wasslu biex iktar minn 100,000 ruħ li kienu jiddependu fuq is-sistemi tal-*karez* għall-għajxien tagħhom kellhom jitilqu minn djarhom.

L-istudju jsostni li *karez* wieħed għandu l-potenzjal li jipprovdi biżżejjed ilma tax-xorb għal kważi 9,000 individwu u biżżejjed ilma tal-irrigazzjoni għal iktar minn 200 ettaru ta' raba'. L-UNESCO u l-gvern tal-Iraq ippjanaw ir-riabilitazzjoni tal-*karez* permezz ta' Inizjattiva tal-*Karez* għar-Rivitalizzazzjoni tal-Komunitajiet li ġiet varata fl-2010. Il-biċċa l-kbira tal-*karez* jinsabu fil-Governorat ta' Sulaymaniyah (84 %). Għadd kbir jinsab ukoll fil-Governorat ta' Erbil (13 %), speċjalment fil-pjanura wiesgħa fil-belt ta' Erbil u madwarha.

#### L-[[Indja]]
Fl-India, is-sistemi tal-*karez* jinsabu f'Bidar, f'Bijapur, f'Burhanpur (Kundi Bhandara) u f'Aurangabad. Is-sistemi tal-*karez* ta' Bidar x'aktarx li kienu l-ewwel li tħaffru fl-Indja. Imorru lura għall-perjodu ta' Bahmani. F'Bidar hemm tliet sistemi tal-*karez* skont id-dokumentazzjoni ta' Ghulam Yazdani. Apparti Naubad, hemm żewġ sistemi oħra tal-*karez* f'Bidar, imsejħa Shukla Theerth u Jamna Mori. Shukla Theerth hija l-itwal sistema tal-*karez* f'Bidar. Il-bir ewlieni ta' dan il-*karez* ġie skopert qrib ix-xatt storiku ta' Gornalli Kere. It-tielet sistema msejħa Jamna Mori iktar hija sistema tad-distribuzzjoni fi ħdan l-inħawi taċ-ċentru storiku tal-belt b'bosta kanali tul it-toroq tal-belt. L-isforzi ta' restawr bdew fl-2014, bit-tneħħija tas-sedimenti u l-iskavi tal-*karez* ta' Naubad fl-2015, fejn instabu 27 xaft vertikali kkollegati mal-*karez*. Ir-rinnovazzjoni tas-sistema kellha impatt sinifikanti fuq il-belt ta' Bidar. Kanal ieħor tas-sistema ġie skopert fl-2016 waqt it-tħaffir għad-dranaġġ modern.

Valliyil Govindankutty, assistent professur tal-ġeografija fil-Kulleġġ tal-Gvern ta' Chittur, kien responsabbli għall-iskoperta mill-ġdid u għall-immappjar tas-sistema tal-*karez* ta' Naubad fl-2012–2013. Iktar 'il quddiem fl-2014–2016, it-tim tal-YUVAA ngħaqad ma' Govindankutty biex flimkien jiżvelaw żewġ sistemi oħra tal-*karez* f'Bidar. Dokumentazzjoni dettaljata tas-sistema tal-*karez* ta' Naubad saret f'Awwissu 2013 u ġie ppreżentat rapport lill-Amministrazzjoni Distrettwali ta' Bidar li sab diversi fatti ġodda. Ir-riċerka wasslet biex jinbeda t-tindif tas-sedimenti u tal-partijiet li ċedew, u dan witta t-triq għar-rinnovazzjoni. It-tindif tal-*karez* wassal biex l-ilma jasal f'żoni ogħla tal-promontorju, u b'hekk il-bjar fil-qrib reġgħu mtlew.

Is-sistema tal-*karez* ta' Bijapur hija ferm iktar ikkumplikata. Stħarriġ jiżvela li fih kollegamenti mal-ilma tal-pjan taħt l-art u mal-ilma tal-wiċċ. Il-*karez* ta' Bijapur jinkludi network ta' akkwedotti baxxi tal-ġebel, pajpijiet tat-terrakotta/taċ-ċeramika, xtut, ġibjuni, tankijiet, eċċ. Kollha flimkien jinsġu network li jiżgura li l-ilma jasal fiċ-ċentru storiku tal-belt. Is-sistema tibda f'Torwi u hija estiża permezz ta' akkwedotti baxxi u ta' pajpijiet; iktar 'il quddiem, miż-żona tal-iskola ta' Sainik issir iktar fonda, permezz ta' mina mħaffra fil-blat. Is-sistema nstab li tmur lura għal Ibrahim Roja.

F'Aurangabad, is-sistemi tal-*karez* jissejħu *nahars*. Dawn huma akkwedotti baxxi qalb il-belt. F'Aurangabad hemm 14-il akkwedott b'kollox. In-Nahar-i-Ambari huwa l-eqdem u l-itwal wieħed. Mill-ġdid, in-*nahars* jinkludu akkwedotti baxxi, kanali miftuħa, pajpijiet, ċisterni, eċċ. Is-sors tal-ilma huwa korp tal-ilma tal-wiċċ. In-*nahar* inbena eżatt taħt il-qiegħ ta' lag. L-ilma tal-lag jiskula mill-ħamrija fil-mina ewlenija tan-*nahar*.

F'Burhanpur, il-*karez* jissejjaħ Kundi-Bhandara, li xi kultant bi żball jissejjaħ bħala "Khuni Bhandara". Is-sistema hija twila madwar 6 kilometri miż-żoni tas-sedimentazzjoni tax-xmara tal-għoljiet ta' Satpura fit-Tramuntana tar-raħal. Għad-differenza ta' Bidar, Bijapur u Aurgangabad, din is-sistema għandha fetħiet tal-arja b'għamla tonda. Fil-*karez* wieħed jista' jara depożiti tal-ġir mal-ħitan. Is-sistema kienet tintuża biex tipprovdi l-ilma għall-palazzi u għall-funtani pubbliċi permezz ta' pajpijiet.

#### L-[[Indoneżja]]
Ġie ssuġġerit li t-tempji ta' taħt l-art ta' Gua Made f'Ġava fihom xaftijiet tal-ilma, fejn instabu xi maskri ta' metall aħdar, li kienu oriġinaw bħala qanat.

#### [[Iżrael]] u l-[[Palestina]]
Wieħed jista' jsemmi l-akkwedott ta' Biar ta' żmien ir-Rumani.

#### Il-[[Ġappun]]
Fil-Ġappun hemm diversi għexieren ta' strutturi qishom qanats, magħrufa lokalment bħala *mambo* jew *manbo*, l-iktar fil-Prefetturi ta' Mie u ta' Gifu. Filwaqt li wħud jikkollegaw l-oriġini tagħhom mal-karez taċ-Ċina, u għaldaqstant għas-sors Iranjan, konferenza Ġappuniża li saret fl-2008 sabet li ma kienx hemm biżżejjed studji xjentifiċi biex jiġu evalwati l-oriġini tal-*mambo*.

#### Il-[[Ġordan]]
Fost il-qanats li nbnew fl-Imperu Ruman, l-Akkwedott ta' Gadara, twil 94 kilometru (58 mil) fit-Tramuntana tal-Ġordan, x'aktarx li kien l-itwal qanat kontinwu li qatt inbena. Parzjalment isegwi l-mogħdija ta' akkwedott Ellenistiku iktar antik. Ix-xogħol tat-tħaffir tal-qanat jingħad li beda wara żjara tal-Imperatur Adrijanu fil-129–130 W.K. L-Akkwedott ta' Gadara qatt ma tlesta għalkollox u bdew jitħaddmu biss sezzjonijiet minnu.

#### L-[[Oman]]
Fl-Oman hemm diversi sistemi ta' sistemi tal-irrigazzjoni ta' Żmien il-Ħadid imsejħa *[[Aflaj tal-Oman|falaj]]*, bil-plural *aflaj*, li jinsabu fit-Tramuntana tal-pajjiż. Hemm tliet tipi ta' aflaj:

* *daoudi* (bl-Għarbi: داوودية), li jikkonsistu minn mina taħt l-art b'pendil 'l isfel aċċessata minn sensiela ta' xaftijiet vertikali qishom bjar (dawn huma l-iktar rilevanti hawnhekk, bħala parti mis-sistemi tal-qanats);
* *ghaili* (bl-Għarbi: الغيلية) li jirrikjedu diga biex jinġabar l-ilma; u
* *aini* (bl-Għarbi: العينية), li jiġbru l-ilma minn fawwara.

Dawn is-sistemi wasslu biex l-agrikoltura tiffjorixxi fuq skala kbira f'ambjent niexef. Skont l-UNESCO, illum il-ġurnata għad hemm 3,000 *aflaj* li għadhom jintużaw fl-Oman; dawn imorru lura għall-500 W.K., iżda sejbiet arkeoloġiċi jissuġġerixxu li l-irrigazzjoni diġà kienet tiġi pprattikata fl-Oman mill-2500 Q.K. 'il quddiem. Nizwa, l-eks belt kapitali tal-Oman, inbniet madwar *falaj* li għadu jintuża sal-lum. F'Lulju 2006, ħames eżempji rappreżentattivi ta' dawn is-sistemi tal-irrigazzjoni tniżżlu bħala Sit ta' Wirt Dinji.

#### Il-[[Pakistan]]
Fil-Pakistan is-sistema tal-irrigazzjoni tal-qanat hija endemika biss f'Balochistan. Il-konċentrazzjoni ewlenija tinsab fit-Tramuntana u fil-Majjistral tul il-fruntiera bejn il-Pakistan u l-Afganistan u l-oażi ta' Makoran. Is-sistema tal-*karez* tad-deżert ta' Balochistan hija sit indikattiv tal-UNESCO fil-Pakistan.

L-iskarsezza kbira ta' riżorsi tal-ilma wasslet biex l-ilma kellu rwol deċiżiv fil-kunflitti reġjonali li faqqgħu matul l-istorja ta' Balochistan. Għalhekk, f'Balochistan, il-pussess tar-riżorsi tal-ilma huwa iktar importanti mis-sjieda tal-art. Għaldaqstant, iktar 'il quddiem ġiet żviluppata sistema kumplessa għall-ġbir, għat-twassil u għad-distribuzzjoni tal-ilma f'Balochistan. B'mod simili, id-distribuzzjoni u l-fluss bla xkiel tal-ilma għand azzjonisti differenti ngħataw importanza mill-klassijiet differenti tas-soċjetà f'Balochistan inġenerali u b'mod partikolari f'Makoran.

Pereżempju, *sarrishta*, litteralment "kap tal-katina", huwa responsabbli għall-amministrazzjoni tal-kanal. Normalment dan ikollu s-sjieda tal-ikbar kwota tal-ilma. Taħt *sarrishta*, kien ikun hemm diversi kapijiet ta' sidien jew  *issadar* li kien ikollhom kwoti kbar tal-ilma wkoll. Il-ġerarkija soċjali fis-soċjetà ta' Balochistan u b'mod partikolari ta' Makoran kienet tiddependi fuq il-pussess tal-ikbar kwoti tal-ilma. Ir-rwol ta' *sarrishta* f'xi każijiet kien wieħed ġerarkiku u kien jingħadda minn ġenerazzjoni għall-oħra fl-istess familji. Dan kien ikollu għarfien tal-kriterji tad-distribuzzjoni tal-ilma mingħajr preġudizzju fost id-diversi *issadar*.

Il-kondiviżjoni tal-ilma kienet ibbażata fuq sistema indiġena kumplessa ta' kejl skont iż-żmien u l-ispazju, b'mod partikolari skont il-fażijiet tal-qamar; jew il-*hangams*. Abbażi ta' varjazzjonijiet staġonali u s-sehem tal-ilma, il-*hangams* kienu jinqasmu bejn diversi sidien fuq perjodu ta' sebat ijiem jew erbatax-il jum. Madankollu, f'xi postijiet, minflok *hangams* kienu jintużaw *annas* ibbażati fuq perjodu ta' tnax-il siegħa għal kull kwota. Għalhekk, jekk persuna kien ikollha 16-il kwota, dan ifisser li kienet intitolata għall-ilma għal tmint ijiem fl-eqqel staġuni u għal 16-il jum fix-xitwa, meta l-livell tal-ilma kien jinżel bl-istess mod bħall-istennija tax-xita tax-xitwa (Baharga) fir-reġjun ta' Makran. Il-kwota tal-ilma ta' tnax-il siegħa kienet tinqasam mill-ġdid f'diversi subfrazzjonijiet ta' kejl lokali bħal *tas* jew *pad*.

Fid-distrett ta' Chagai fil-Majjistral ta' Balochistan, il-Pakistan, fil-fruntiera mal-Afganistan u mal-Iran, hemm diversi qanats, magħrufa lokalment bħala *kahn*. Dawn huma mifruxa mid-distrett ta' Chaghai sad-distrett ta' Zhob.

#### Is-[[Sirja]]
Fil-biċċa l-kbira tas-Sirja kien hemm diversi qanats. L-installazzjoni mifruxa ta' pompi għall-ilma tal-pjan baxxiet l-ilma tal-pjan u affettwat is-sistema tal-qanats. Diversi qanats nixfu u ġew abbandunati madwar il-pajjiż.

### [[Ewropa]]

#### [[Malta]]
Bl-Għarbi, bl-Ispanjol u bil-Malti, it-terminu tekniku *qanat* jirreferi għas-sistema kollha tal-ilma, magħmula minn kanali taħt l-art jew fil-wiċċ (magħrufa wkoll bħala *qana*, plural *qonja*) u xaftijiet assoċjati magħhom. Min-naħa l-oħra, it-terminu *qattara*, *kattara* jew *hattara*, kif użat fi Spanja u fit-Tramuntana tal-Afrika, jirreferi għall-mini (normalment twal bejn 10 metri u 12-il metru) estiżi minn xaft għall-ieħor. Il-proċess kif jinkiseb l-ilma f'din is-sistema huwa differenti minn dak tal-qanat għax prattikament jinvolvi l-iskular tal-ilma mill-blat ġieli deskritt bħala l-"għaraq" tal-blat. Xi siti madwar Malta għad għandhom it-toponomija ta' Qattara, u wieħed minn dawn is-sit jinsab qrib Is-Simblija, fil-limit ta' Ħad-Dingli.

It-termini *Saqqajja* fl-arċipelagu Malti, *siqaya*, *saquiya*, *seqqava*, *sikeja*, *saqaya* jew *yazaqaya* fi Spanja, jew *siqaya* jew *siqiyat* fit-Tramuntana tal-Afrika għandhom tifsiriet marbuta mill-qrib, li jaf ivarjaw skont is-sekli u r-reġjuni fejn jintużaw.

Fit-Tramuntana tal-Afrika, it-terminu *seqija* eventwalment kien ifisser funtana, u spiss funtana kienet timplika li kien ikun hemm xi *qanat* li jipprovdilha l-ilma. F'dan il-kuntest, is-sit tat-Telgħa tas-Saqqajja, ir-Rabat jikkwalifika bħala funtana qabel waħda mid-daħliet lejn ir-raħal tar-Rabat, u jikkonferma wkoll l-eżistenza ta' qanat f'Malta li jipprovdilha l-ilma. Bil-Malti, ta' min isemmi wkoll l-użu tat-terminu saqwi fil-biedja b'rabta mal-użu ta' kanali miftuħa fil-wiċċ, kif ukoll fit-toponomija għandna postijiet bħal Swieqi.

Taħt ir-Rabat, f'fond li jvarja bejn 3 metri u 12-il metru, minħabba l-pendil naturali wieqaf tal-ġenb tal-għolja saċ-ċentru tar-Rabat lejn l-Għeriexem, hemm sistema tal-qanat magħmula minn bosta (16 jew iktar) xaftijiet rettangolari (1.77 metru b'0.86 metri) f'distanza ta' xi 18-il metru/25 metru minn xulxin. Il-mina għandha għoli medju ta' 1.65/1.70 metru u hija wiesgħa 0.75/0.80 metri, b'pendil ħafif ħafna.

Ġew investigati u mmappjati żewġ sezzjonijiet tal-qanat tar-Rabat. Sezzjoni minnhom fiha madwar 500 metru u hija aċċessibbli minn sit biswit il-Knisja ta' San Pawl, minn ċisterna antika qrib il-Kappella ta' Santa Marija Maddalena. Din is-sistema f'xi żmien ġiet immodifikata u ddirezzjonata mill-ġdid lejn il-funtana tal-Għeriexem. Il-fawwara perenni fi ħdan din il-mina hija orjentata lejn il-Majjistra u timxi b'mod parallel mal-foss Ruman; ġiet ippreservata taħt Triq Santa Rita, f'distanza kostanti ta' 26 metru.

Is-sezzjoni l-oħra li ġiet investigata sa fond ta' madwar 60 metru hija parti oħra tal-mina u tinsab taħt l-Isptar Santu Spirtu (issa l-Arkivji Nazzjonali). Din is-sezzjoni hija orjentata lejn il-Grigal u ġarrbet ħsarat estensivi minħabba l-kostruzzjoni ta' xelter u sptar taħt l-art fit-Tieni Gwerra Dinjija. Xorta waħda għad hemm elementi distingwibbli tas-sistema tal-ilma oriġinali li huma preżenti fil-bjar imblukkati, u dawn huma spazjati b'mod regolari kull 9 metri/12-il metru minn xulxin, fil-konfini tas-sala prinċipali tal-isptar. Attwalment din is-sezzjoni mhijiex aċċessibbli minħabba infiltrazzjonijiet tad-dranaġġ. Qalb il-fdalijiet hemm ukoll tliet imwieżeb tipiċi ta' żmien il-Biżantini.

Is-sistema tal-ilma tal-qanat tar-Rabat x'aktarx li baqgħet tintuża sal-aħħar nett ta' żmien il-Biżantini, wara li minħabba assedju twil u qerriedi, il-belt kollha ta' Melita ġġarrfet mill-ħakkiema Għarab. Il-biċċa l-kbira tax-xaftijiet ġew imblukkati u l-kanali mtlew bir-radam. Matul żmien l-Għarab, il-kanal "tas-servizz" ġie rrestawrat biex jaqdi mill-inqas tliet funtani: tal-Ħammiem, tal-Għeriexem u tas-Saqqajja. Il-modifika ewlenija kienet li t-truf tal-mini li jagħtu għall-bjar ġew issiġillati, u ntuża kanal ċirkolari wara l-inħawi tax-xaft. Dan l-aspett kien l-iżjed parti kontroversjali tal-proġett, minħabba l-għawġ relatat mas-serq tal-ilma pubbliku u abbużi oħra minn dawn ix-xaftijiet li ġew iddokumentati storikament. Mid-dokumenti storiċi nafu li l-Università u l-Kavallieri ħadu ħsieb li jillimitaw dawn l-abbużi, billi naddfu u rrestawraw il-kanali u l-funtani pubbliċi.

Is-sistema tal-ilma baqgħet tintuża matul żmien il-Brittaniċi, meta l-introduzzjoni tal-ilma tal-vit u servizzi oħra wasslu biex il-funtani pubbliċi jkunu ridondanti. Il-funtana tas-Saqqajja diġà kienet nixfet sal-aħħar parti tas-seklu 19, filwaqt li l-ilma infiltrat mid-dranaġġ mill-Għeriexem u minn Għajn Ħammiem issa qed jintuża l-iktar għal skopijiet agrikoli.

#### Il-[[Greċja]]
Il-Mina ta' Eupalinos f'Samos fiha kilometru u tgħaddi minn ġo għolja biex tipprovdi l-ilma lil Pythagorion. Inbniet fuq ordni ta' Polikrate għall-ħabta tal-550 W.K. Fit-tarf l-ieħor tal-mina, hemm mini baxxi qishom qanats li kienu jittrasportaw l-ilma mill-fawwara u lejn ir-raħal.

#### L-[[Italja]]
Il-Mini ta' Klawdju huma twal 5,653 metru (3,513-il mil) u kienu maħsuba għad-drenaġġ parzjali tal-ikbar korp tal-ilma intern Taljan, il-Lag ta' Fucine; dawn inbnew bit-teknika tal-qanats. Kellhom xaftijiet fondi sa 122 metru. Ir-raħal antik kollu ta' Palermo fi Sqallija kien mgħammar b'sistema enormi ta' qanats li nbnew matul żmien l-Għarab (827–1072). Ħafna mill-qanats issa ġew immappjati u wħud jistgħu jiġu viżitati. Il-kamra famuża tax-Xlokk (bit-Taljan: Scirocco) fiha sistema tal-arja kondizzjonata mkessħa mill-fluss tal-ilma f'qanat u f'"torri tar-riħ", struttura li kienet kapaċi tiġbed ir-riħ u tużah biex twassal l-arja kiesħa fil-kamra.

#### [[Lussemburgu]]
Ir-Raschpëtzer qrib Helmsange fin-Nofsinhar tal-Lussemburgu huwa eżempju ppreservat sew ta' qanat Ruman. X'aktarx li huwa l-iżjed sistema estensiva tax-xorta tagħha fit-Tramuntana tal-Alpi. Sa issa, ġew esplorati xi 330 metru tat-tul totali ta' 600 metru tal-mina. 13-il xaft mill-20 sa 25 xaft ġew investigati. Il-qanat milli jidher kien jipprovdi l-ilma għal villa Rumana kbira max-xaqlibiet tal-wied ta' Alzette. Inbena matul il-perjodu Gallo-Ruman, x'aktarx għall-ħabta tal-150 W.K. u ffunzjona għal madwar 120 sena.

#### [[Spanja]]

Għad hemm bosta eżempji ta' *galería* jew sistema ta' qanats fi Spanja, li x'aktarx ġew introdotti fl-inħawi mill-Għarab Iberiċi meta ħakmu l-Peniżola Iberika. Turrillas fl-Andalusija, max-xaqlibiet orjentati lejn it-Tramuntana tas-Sierra de Alhamilla, fiha evidenza ta' sistema ta' qanats. Granada huwa sit ieħor b'sistema estensiva ta' qanats. F'Madrid il-qanats kienu msejħa *viajes de agua* (mogħdijiet tal-ilma) u baqgħu jintużaw sal-kostruzzjoni tal-Kanal ta' Isabel II.

### L-Amerki
Il-qanats fl-Amerki, li normalment jissejħu *puquios* jew mini/galleriji tal-filtrazzjoni, jistgħu jinsabu fil-Provinċja ta' Nazca fil-Perù u fit-Tramuntana taċ-Ċilì. L-oriġini u d-datazzjoni tal-*puquios* ta' Nazca huma kkontestati, għalkemm xi arkeologi sostnew li dawn inbnew mill-popli indiġeni tal-kultura ta' Nazca mill-ħabta tal-500 W.K. L-Ispanjoli introduċew il-qanats fil-Messiku fl-1520 W.K.

Fid-Deżert ta' Atacama fit-Tramuntana taċ-Ċilì, ix-xaftijiet tal-*puquios* huma magħrufa bħala *socavones*. Is-*socavones* jeżistu fil-Wied ta' Azapa u fl-oażi ta' Sibaya, Pica-Matilla u Puquio de Núñez. Fl-1918 il-ġeologu Juan Brüggen semma l-eżistenza ta' 23 *socavones* fl-oażi ta' Pica, iżda dawn kienu ġew abbandunati qabel l-2020 minħabba l-bidliet ekonomiċi u soċjali.

## Simboliżmu fil-kultura Iranjana

F'ittra tal-21 ta' Awwissu 1906, li nkitbet minn Tehran, Florence Khanum, il-mara Amerikana tad-diplomatiku Persjan Ali Kuli Khan, iddeskriviet l-użu tal-qanats li kien se jsir għall-ġnien fid-dar tal-ħatni tagħha, il-Ġeneral Husayn Kalantar, fl-1 ta' Jannar 1913:"L-arja hija fost l-aqwa li qatt għext fiha, fi kwalunkwe belt. Arja tal-muntanji, tassew ħelwa, niexfa, tippreserva, delizzjuża u tagħtik il-ħajja." Iddeskriviet il-fluss tan-nixxigħat perenni, u l-ilma ġieri jfawwar il-ġonna. (Din l-onnipreżenza tal-ilma, li bla dubju nfirxet mill-Persja għal Bagdad u minn hemm lejn Spanja matul żmien il-Musulmani, żewqet lill-Ispanjol b'bosta kelmiet marbuta mal-ilma: *aljibe*, pereżempju, hija l-jub Persjan; *cano* huwa pajp, u l-kanal tal-qanat bl-Għarbi."—  Florence Khanum (1906) ikkwotata fl-*Arches of the Years* (1999).

Tradizzjoni antika fl-Iran kienet li jiġu organizzati ċ-ċerimonji simboliċi taż-żwieġ bejn ir-romol u l-qanats, fejn ir-romol kienu jsiru n-"nisa" tal-qanats. Dan kien maħsub li jgħin biex jiġi żgurat il-fluss kontinwu tal-ilma.

## Referenzi