Siġġiewi

Is-**Siġġiewi**, imsejjaħ ukoll bit-titlu tiegħu **Città Ferdinand**, huwa belt u kunsill lokali fir-Reġjun tal-Punent ta' Malta. Huwa t-tielet l-akbar kunsill f'Malta bħala daqs, wara r-Rabat u l-Mellieħa. Is-siġġiewi jinsab fuq *plateau* ftit kilometri 'l bogħod mill-Mdina (il-belt kapitali antika ta' Malta) u 10 kilometri (6 mili) 'l bogħod mill-Belt Valletta, il-belt kapitali kontemporanja.

## Storja
Fil-formazzjoni demografika u topografika tiegħu, is-Siġġiewi mexa fuq mudell komuni għal rħula oħra f’Malta. Qabel il-wasla tal- Ordni ta’ San Ġwann fl-1530, fl-inħawi kien hemm rħula oħra b’saħħitha. Ftit ftit, Ħal Xluq, Ħal Kbir, Ħal Niklusi, u Ħal Qdieri ġew assorbiti fis-Siġġiewi u llum jibqgħu biss il-kappelli imwarrbin tagħhom.

L-oriġini tal-isem Siġġiewi mhix magħrufa. Xi wħud jgħidu li probabbilment għandu x'jaqsam mal-kelma Għarbija سَجَا (sajā) li tfisser 'li tkun kwiet jew kalm', għalhekk Siġġiewi tfisser *post kwiet*. Oħrajn jgħidu li jista' jkun korruzzjoni ta' kunjom antik bħal *Sageyo*. L-inħawi madwar Siġġiewi kienu abitati minn mindu l-gżejjer Maltin kienu okkupati mill-ewwel bdiewa matul il-perjodu Neolitiku. Is-siti Neolitiċi ta' Ħaġar Qim u Mnajdra (3600-2500 QK) jinsabu tliet kilometri 'l bogħod mir-raħal. Faċilment milħuqa mir-raħal ukoll hemm l-insedjament tal-Era tal-Bronż ta' Wardija ta' San Ġorġ, kważi fit-tarf tan-nofsinhar tal-irdumijiet ta' Ħad-Dingli, u raddi tar-roti mill-istess perjodu fix-xagħri ta' Għar il-Kbir (1500-750/800 QK).

Qabar Feniċju bikri kien jinsab fiż-żona, u ċimiterji Feniċji jew Puniċi żgħar huma magħrufa li jinsabu fuq il-quċċata tal-għolja u fl-inħawi ta' Għar il-Kbir. F’bosta postijiet, spiss jinstabu biċċiet ta’ fuħħar Rumani, li jissuġġerixxu li l-inħawi tas-Siġġiewi kienu okkupati wkoll matul l-okkupazjoni Rumana ta’ Malta u Għawdex.

Sensiela ta’ katakombi Kristjani bikrin jinsabu qrib il-Wied Ta’ Magħlaq.  Waħda minn dawn, ippubblikata f’diversi sorsi, ġiet midfuna intenzjonalment taħt għalqa.&#x5B;**'&#x5D;</sup>

Il-qaddis patrun ta’ Siġġiewi, [[San Nikola ta' Bari|San Niklaw]], huwa forsi wieħed mill-aktar qaddisin popolari fl-[[aġjografija]] [[Biżantini|Biżantina]]. Dan jissuġġerixxi li dan ir-raħal seta' żamm tradizzjonijiet antiki minn żmien il-Kristjanita bikrija, kemm dik tal-Punent kif ukoll dik tal-Lvant.

Mijiet ta’ ismijiet ta’ postijiet huma magħrufa minn diversi oqsma u postijiet madwar Siġġiewi. Dawn l-ismijiet huma [[Lingwi Semitiċi|Semitiċi]] iżda huma ta’ età mhux magħrufa, billi ġew irreġistrati f’atti notarili biss fl-aħħar Medju Evu. Filwaqt li xi wħud minn dawn il-postijiet żviluppaw fi rħula żgħar, oħrajn setgħu appoġġjaw komunitajiet żgħar li qatt ma ġew irreġistrati. Fl-aħħar mill-aħħar naraw li dawn il-lokalitajiet ma baqgħux daqshekk importanti fis-snin ta’ wara.

It-tnaqqis fil-popolazzjoni taż-żoni rurali Maltin matul l-[[Assedju ta' Malta (1565)|Assedju l-Kbir tal-1565]] wasslet għat-tmiem tal-irħula żgħar madwar Malta u Għawdex, bil-popolazzjoni tingħaqad ġo rħula u bliet ikbar. Il-wasla tal-Ordni ta’ San Ġwann f’Malta fl-1530 wasslet għal dinamika ekonomika ġdida li għamlet iż-żoni urbani l-ġodda, u speċjalment il-belt il-ġdida tal-Belt Valletta, aktar attraenti minn rħula iżolati. Ir-raħal tas-Siġġiewi stess jirrifletti dan il-ħsieb ġdid. It-tkabbir tiegħu seta’ sar għad-detriment tal-irħula ġirien. Iżda l-agglomerazzjoni madwar Siġġiewi, promontorju li jinsab bejn żewġ widien importanti u għalhekk huwa difensibbli, inkoraġġiet ukoll bidliet ġeo-demografiċi. Diversi bini fis-Siġġiewi jmur lura għall-ħakma tal-[[Ordni ta' San Ġwann|Kavallieri Ospitallieri]], inkluża l-Armerija.



Fit-30 ta' Diċembru 1797, wara talba formali minn Don Salvatore Curso, f'isem il-parruċċani tiegħu, il-Gran Mastru [[Ferdinand von Hompesch zu Bolheim|Ferdinand von Hompesch]] stabbilixxa r-raħal bħala belt, u semmieh "Città Ferdinand" wara ismu.

Il-fdalijiet tal-knisja parrokkjali ta’ qabel, iddedikata lil [[San Nikola ta' Bari|San Nikola ta’ Bari]] għadhom viżibbli llum. Dan l-aħħar, saru xogħlijiet kbar ta’ restawr li reġgħu lura lill-glorja antika tagħha. Il-knisja parrokkjali [[Barokk|barokka]], iddedikata lill-istess qaddis, inbniet mill-abitanti tal-villaġġ li ġabru l-fondi meħtieġa bejn is-snin 1676 u 1693. Ġiet iddisinjata mill-arkitett Malti, [[Lorenzo Gafà]] iżda għaddiet minn xi bidliet matul is-snin. Il-portiku u n-navati ġew miżjuda mill-Professur [[Nicola Zammit]] fit-tieni nofs tas-seklu 19.

Il-pittura titulari fil-knisja hija tal-artist [[Mattia Preti]], 'Il calabrese', li kien ukoll responsabbli għall-pittura fuq il-volta tal-[[Konkatidral ta' San Ġwann]] fil-Belt Valletta. L-istatwa tal-injam li tinġarr fil-purċissjoni tal-festa tal-belt (li tiġi ċċelebrata fl-aħħar Ħadd ta' Ġunju) ġiet skulturata minn [[Pietro Felici]] fl-1736.

Erba’ snin qabel, fl-1732, l-istess skultur kien ħadem l-istatwa tal-ġebel li għadha tinsab fiċ-ċentru tal-pjazza. Fuq il-pedestall tagħha, hemm talba bil-[[Lingwa Latina|Latin]] li titlob lill-qaddis biex ibierek l-għelieqi li l-fidili jaħdmu bil-ħidma tagħhom.

== Turiżmu ==

Fis-Siġġiewi, jinsab il-Palazz Girgenti, li nbena fl-1625 bħala r-residenza tas-sajf tal-inkwiżitur [[Onorato Visconti]]. Ġie rrinovat mill-inkwiżitur [[Angelo Dorini]] fl-1763. Illum, huwa r-residenza uffiċjali tal-[[Prim Ministru ta' Malta|Prim Ministru Malti]]. Il-palazz tal-Gran Mastru [[Hugues Loubenx de Verdalle|Verdalle]], magħruf bħala l-[[Palazz Verdala]], issa jservi bħala r-residenza tas-sajf tal-[[President ta' Malta|President Malti]]. Maġenb dan il-palazz hemm il-[[Buskett]], bosk żgħir semi-selvaġġ li Gran Mastri bħal De Valette użaw bħala art tal-kaċċa.

Fi ħdan il-kunsill lokali tas-Siġġiewi jinsabu Għar Lapsi, il-[[Fawwara]], il-[[Girgenti]], [[Ta' Kandja]], u l-Għolja tas-Salib ([[Is-Salib tal-Għolja|Laferla Cross]]). Minn hemm il-gżira ta’ [[Filfla]] tidher fuq l-orizzont. Ir-raħal jinsab fuq ''plateau'' ċatt imdawwar b’żewġ widien relattivament fondi ([[Wied il-Ħesri]] u [[Wied Xkora]]).

Hemm diversi niċeċ fil-parti l-qadima tal-belt, li wħud minnhom imorru lura għal nofs is-[[seklu 17]] u huma sinjal ta’ devozzjoni kif ukoll dekorazzjoni arkitettonika. Diversi kappelli żgħar jinsabu fil-konfini ta’ Siġġiewi, inkluża dik iddedikata lill-[[Madonna tal-Providenza]], li hija eżempju notevoli tal-arkitettura Barokka Maltija.

Is-Siġġiewi jiċċelebra wkoll il-festa tar-raħal fl-aħħar ġimgħa ta’ Ġunju, ad unur San Niklaw, b’marċi tal-banda madwar it-toroq, logħob tan-nar tal-ajru u ċiċċifogu, dekorazzjonijiet fit-toroq, u ċelebrazzjonijiet fil-knisja ewlenija. Il-[[Limestone Heritage]] Park & Gardens hija attrazzjoni li tinsab f’barriera rrinovata. Lejla folkloristika tas-sajf Maltija ssir ukoll bejn Mejju u Ottubru. Iċ-Ċentru tal-Falkunrija ta’ Malta jinsab eżatt barra l-belt.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;**'&#x5D;

Sa ftit deċenji ilu, kważi l-popolazzjoni kollha kienet impjegata fl-għelieqi li jdawru l-belt. Fl-1993, il-belt adottat il-motto "*Labore et Virtute"* ("Xogħol u Virtù").

## Qaddis patrun
Kull raħal f’Malta jiċċelebra l-qaddis patrun tal-knisja lokali b’festa ewlenija li ddum ġimgħa. Meta l-festa ewlenija ta’ San Nikola fis-Siġġiewi ssir fl-aħħar Ħadd ta’ Ġunju, il- Knisja ta’ San Nikola tkun imżejna u mdawla, minn ġewwa u minn barra. Ir-raħal kollu, id-djar, u kollox ikunu mżejna b’girlandi, bandalori, u bnadar. Il-ġimgħa tal-festa hija wkoll żmien ta’ żjarat u ospitalità hekk kif in-nies jiġu minn madwar Malta kollha biex igawdu ċ-ċelebrazzjoni.

Il-baned jimmarċjaw u jdoqqu f'kompetizzjonijiet matul il-ġimgħa. L-eqdem banda tas-Siġġiewi, Il-Banda San Niklaw, u s-Siġġiewi Festival Brass Band and Social Club, organizzata fis-snin tmenin, it-tnejn jagħmlu l-festa ta' San Nikola tas-Siġġiewi waħda mill-aktar pjaċevoli ta' Malta.

Bħal fil-biċċa l-kbira tal-festivals, l-ikel huwa importanti. Il-*kiosks* tal-ikel ibigħu ikel tal-festa u ħelu speċjali bħall-imqaret u nougat.

Il-ġimgħa tinkludi ħafna purċissjonijiet—lejl minnhom jinkludi relikwi, ieħor, statwa ta’ San Nikola—u servizzi reliġjużi. Il-mużika liturġika ġewwa l-Knisja Parrokkjali tas-Siġġiewi hija wkoll fl-aqwa tagħha matul din il-ġimgħa, tibda bit-tridu (*triduum*) li huwa segwit minn Barka Solenni tas-Sagrament Imqaddes, Te Deum Solenni, Vespri, u quddiesa Solenni f’jum il-festa. Is-Siġġiewi hija sinonima mal-mużika mill-famuż Paolo Nani.

Filgħaxija ta’ qabel il-festa tal-Ħadd, issir purċissjoni kbira bil-baned madwar ir-raħal. Iċ-ċelebrazzjonijiet jinkludu wkoll wirja tan-nar. Nhar il-Ħadd, l-istatwa l-kbira ta’ San Nikola toħroġ mill-knisja u ssir purċissjoni biha. Din il-purċissjoni jkollha mużika, inċens, konfetti mitfugħa minn dawk li jkunu fil-qrib, u friegħi tal-palm u fjuri. Malli tirritorna lejn il-knisja, l-istatwa tintlaqa’ b’ċapċip, biki u kant. Ġewwa l-knisja, imbagħad issir l-adorazzjoni tas-Sagrament Imqaddes.

Kull belt tirsisti biex ikollha l-aktar logħob tan-nar stravaganti u l-aktar mużiċisti bravi. L-organizzaturi tal-festival jiġbru fondi sinifikanti sabiex ikunu jistgħu jżidu mal-akkumulazzjoni tagħhom ta’ statwi, bnadar, u banners. Dawn ir-rivalitajiet imorru lura żmien twil—meta nbnew il-knejjes, u l-parruċċani taw b’ġenerożità biex jinbnew l-aktar knejjes elaborati possibli.&#x5B;**&#x5D;

Għalkemm il-festa prinċipali, bħal ħafna festi tradizzjonali f’Malta, hija f’Ġunju, il-festa liturġika ta’ San Nikola ssir fis-6 ta’ Diċembru. Hemm ukoll ċelebrazzjonijiet f’dan il-jum għalkemm mhux fuq skala kbira daqs dawk ta’ Ġunju. Il-festa tas-6 ta’ Diċembru saret sinonima ma’ purċissjoni tat-tfal mill-Iskola Primarja lokali sal-Knisja Parrokkjali akkumpanjata miż-żewġ għaqdiet tal-banda lokali. Filgħaxija tiġi ċċelebrata quddiesa solenni li tkun segwita minn logħob tan-nar u kunċert mużikali mill-Klabb tal-Banda ta’ San Nikola. Il-'Grupp tal-Armar 6 ta’ Diċembru' li huwa responsabbli għall-isplendur u d-dekorazzjonijiet denji ta’ festa kbira jżejjen il-pjazza ewlenija b’sitt bandalori artistiċi.

## Kultura u sport
Is-Siġġiewi hija l-post fejn jinsabu żewġ każini tal-baned, il-Banda San Nikola AD1883 u s-Siġġiewi Festival Brass Band, imwaqqfa fl-1986. Is-Siġġiewi Festival Brass Band kienet l-ewwel banda stabbilita f’Malta li ddoqq biss strumenti magħmula mir-ram. Fir-raħal insibu wkoll għaqdiet sportivi bħal waħda tal-qdif, tal-iscouts, tal-futbol, u tal-baskitbol. Il- Fabbrika tal-Logħob tan-Nar ta' San Nikola hija bbażata wkoll fil-belt. Mal-lokalità tas-Siġġiewi, fl-inħawi Ta' Kandja, nsibu post għall-isparar; hawnhekk seħħet it-Tazza tad-Dinja tal-Isparaturi tal-ISSF f’Ġunju 2018.

## Żoni fis-Siġġiewi

* Il-Buskett
* Bur ix-Xewk
* Il-Fawwara
* Il-Girgenti
* L-Għajn il-Kbira
* Għar il-Kbir
* Għar Lapsi
* Għar Mundu
* Ħal Farruġ
* Laferla Cross (Salib tal-Għolja)
* Il-Qajjied
* Rdum Dikkiena
* Ta' Brija
* Ta' Ngħajsa
* Ta' Dun Konz
* Ta' Fonzu
* Ta' Fuq il-Blat
* Ta' Kandja
* Ta' Kirċippu
* Ta' Raba'
* Ta' Żagi
* Ta' Żuta
* Tal-Għaqba
* Tal-Imwiegel
* Tal-Għolja
* Tal-Providenza
* Vina l-Kbira
* Wied il-Girgenti
* Wied Ħesri
* Wied il-Luq
* Wied San Anton
* Wied Xkora


## Referenzi

## Letteratura

* Carmel Vella, *Siġġiewi (Città Ferdinand)- A Profile of History, Social Life and Traditions* .
* Pawlu Aquilina, *Hawn Twieldet u tibqa' thabbat Qalbi* . (Qalbi twieldet hawn u se tħabbat hawn għal dejjem). Memoirs/istorja soċjali tal-aħħar 70 sena.

## Ħoloq esterni

* Kunsill Lokali Siġġiewi (Arkivjata) 
* Sit elettroniku dwar Siġġiewi
* Mappa li turi l-belt u l-inħawi
* Sit elettroniku fis-6 ta' Diċembru Grupp ta' Dekorazzjonijiet tat-Toroq, għall-Festa ta' San Nikola