open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Il-Paġna prinċipali

Stampa tal-ġurnata
Uħud mill-aqwa ritratti u illustrazzjonijiet fuq il-Wikipedija

Ara aktar fuq 



Almanakk
X'ġara bħal-lum fl-istorja








Avvenimenti




X'inhi l-Wikipedija?




Parteċipazzjoni










Il-Wikipedija hi mmexxija mill-Fondazzjoni Wikimedia, fondazzjoni mingħajr fini ta' lukru, li tospita proġetti oħra b'kontenut ħieles u multilingwi.



Repożitorju ta' fajls multimedjali



Dizzjunarju u teżawru



Manwali u kotba ħielsa



Fonti tal-aħbarijiet



Ġabra ta' kwotazzjonijiet



Dokumenti ħielsa



WikispeċiDirettorju ta' speċi



WikiversitàMaterjal u attivitajiet għal tagħlim ħieles



Repożitorju ta' għarfien ħieles



Meta-WikiKoordinazzjoni tal-proġetti Wikimedia



Gwida għall-ivvjaġġar dinji



Għal proġetti li għadhom fi stat ta' żvilupp




__NOTOC__
Etna

L-**Etna** hija muntanja u vulkan fi Sqallija, l-Italja, b'quċċata għolja 3,604 metru. Il-vulkan żbroffa bil-qawwi kemm-il darba b'periklu għall-eqreb belt kbira li hija Katanja. Dan il-vulkan jista' jidher minn Malta. Huwa wiehed mill-aktar vulkani attivi tad-dinja.

L-ewwel żbroff irreġistrat tal-Etna seħħ fis-seklu 18 Q.K., għalkemm studji ġeoloġiċi juru li l-vulkan kien attiv qabel dak il-perjodu. Minn dak iż-żmien 'l hawn, nafu li żbroffa 90 darba u l-iktar żbroff devastanti kien dak tal-1169. Dan l-iżbroff qered il-belt ta' Katanja u qatel lil 15,000 ruħ, filwaqt li fi żbroff ieħor li seħħ fl-1669 mietu mal-20,000 ruħ. 

Aktar reċenti, fl-1928, żewġt irħula ntradmu kważi għalkollox minn xmara ta' lava, u fl-1947, frott l-attività vulkanika, iffurmaw żewġ krateri ġodda. Il-vulkan Etna żbroffa wkoll fl-1971, fl-1981, fl-1983 u fl-1992, meta l-lava ġiet ikkontrollata permezz ta' splussiv immonitorjat. Fl-2001 seħħ numru ta' ċaqliq, li laħaq il-qofol tiegħu f'Lulju u fl-ewwel nofs ta' Awwissu meta xmajjar ħomor nar gelglu lejn il-belt ta' Nicolosi. B'dawn l-eruzzjonijiet infetħu sitt xpakkaturi li alteraw l-għamla ta' dan il-kon vulkaniku. Żbroff ieħor irreġistrat kien dak ta' April 2013, li wassal biex partijiet fin-Nofsinhar ta' Malta ġew affettwati bi trab iswed.

## Sit ta' Wirt Dinji
Il-vulkan Etna ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2013.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' kriterju wieħed tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (viii)** "Eżempju straordinarju li jirrappreżenta stadji importanti tal-istorja tad-dinja, inkluż it-trapass tal-ħajja, il-proċessi ġeoloġiċi kontinwi sinifikanti fl-iżvilupp tat-tipi differenti ta' art, jew il-karatteristiċi ġeomorfiċi jew fiżjografiċi sinifikanti".

## Referenzi
Vesuvju

Il-**Vesuvju** huwa stratovulkan fil-Lvant tal-belt ta' Napli, fl-Italja. Huwa hu l-uniku vulkan fuq il-kontinent Ewropew li sbroffa f'dawn l-aħħar mitt sena, minkejja li attwalment mhuwiex jisbroffa. Iż-żewġ vulkani l-oħra fl-Italja (l-Etna u Stromboli) jinsabu fuq gżejjer ta' Sqallija. Il-Vessuvju huwa famuż għal l-isbruffar fis-sena 79 WK li qered il-bliet Rumani ta' Pompej u Ercolano.

## Mitologija
Il-Vesuvju għandu tradizzjoni storika u letterarja twila. Kien meqjus bħala divinità tat-tip Genius fiż-żmien tal-iżbroff ta 'AD 79: tidher taħt l-isem miktub Vesuvius bħala serp fl-affreski dekorattivi ta' ħafna lararia, jew santwarji tad-dar, li jibqgħu ħajjin minn Pompej. Iskrizzjoni minn Capua [6] għal IOVI VESVVIO tindika li kien meqjum bħala poter ta 'Ġove; jiġifieri, Vesuvju Ġupiter. [7]

Ir-Rumani l-Muntanja Vesuvju kienu jqisuha dedikata lil Erkole.  L-istoriku Dijodoru Sikulu jirrakkonta tradizzjoni li Erkole, fit-twettiq tal-xogħlu, għadda mill-pajjiż ta’ Cumae fil-viċin fi triqtu lejn Sqallija u sab hemm post imsejjaħ "il-Pjanura Flegreja" (Φλεγραῖον πεδίον, "il-pjanura tan-nar") , "minn għolja li fl-imgħoddi kienet tirremetti ... issa tissejjaħ Vesuvju." [9] Hemm kienu jgħixu l-ħallelin "ulied id-Dinja," li kienu ġganti. Bl-għajnuna tal-allat hu pacifija r-reġjun u kompla sejjer. Il-fatti wara t-tradizzjoni, jekk hemm xi ħaġa, mhumiex magħrufa, u anke jekk Erculanju huwiex imsemmi hekk minħabba fiha. Hemm epigramma mill-poeta Marzjale fl-88 WK li tissuġġerixxi li kemm Venere, il-patruna ta' Pompej, kif ukoll Erkole kienu miqjumin fir-reġjun li sar ħerba mill-iżbroff tal-79.
Stromboli

**Stromboli**, hi gżira Taljana, fil-baħar Tirren, fil-grigal ta' Sqallija u tagħmel parti mill-gżejjer Eolje jew kif inhuma magħrufa aħjar, il-gżejjer ta' Lipari.
Stromboli hu vulkan ħaj għoli 926m u sbroffa l-aħħar fis-27 ta' Frar, 2007.
Ġeografija

L-istudju xjentifiku dwar il-varjazzjoni skont post u spazju tal-fenomeni fiżiċi, bijoloġiċi u umani fuq id-Dinja jissejjaħ **ġeografija**, li ġejja mill-kelmtejn Griegi **γη** jew **γεια** ("Dinja") u **γραφειν** ("ddeskriva" u "kiteb").

Il-ġeografu jistudja mhux biss l-aspetti umani u naturali tad-Dinja imma wkoll il-pożizzjoni tal-pjaneta fis-Sistema Solari. 

----
* Lista ta' Kontinenti
* Lista ta' Pajjiżi
* Lista ta' Vulkani
* Lista ta' Ibħra
----
Ateiżmu

**Ateiżmu** hija l-assenza ta' twemmin dwar allat, jew it-twemmin li ma jeżistux allat. Il-prefiss "a-" jfisser "mingħajr", u "teiżmu" jfisser twemmin f'alla jew allat. Differenti mill-agnostiċiżmu, fejn persuna tħossha inċerta dwar jekk jeżistux allat imma xorta tagħżel li temmen jew ma temminx li jeżistu.

Jeżistu żewġ forom prinċipali ta' ateiżmu:

* ateiżmu agnostiku huwa n-nuqqas ta' twemmin fl-allat, mingħajr twemmin espliċitu li l-allat ma jeżistux. Bniedem jista' jieħu l-pożizzjoni li, peress li m'hemm ebda provi, wieħed ma jistax ikun ċert jekk jeżistux allat jew le.
* ateiżmu gnostiku huwa t-twemmin li ma jeżistux allat.

L-ateiżmu sikwit huwa assoċjat ma' l-umaniżmu sekulari. Għalkemm l-atei ġeneralment ma jemmnux anqas f'anġli, xjaten, irwieħ jew ħajja wara l-mewt, dan mhux neċessarjament il-każ. Fil-fatt, jeżistu reliġjonijiet, fosthom il-Buddiżmu u t-Taoiżmu, li m'għandhomx il-kunċett ta' "alla" kif jiftiehem fil-Punent, u għalhekk jistgħu ikunu atei filwaqt li jemmnu f'kunċetti oħra "sopranaturali".
Bandiera ta' Malta

Skont il-kostituzzjoni ta' Malta, il-bandiera nazzjonali għandha żewg strixxi weqfin u ndaqs, bl-istrixxa tan-naħa tax-xellug tkun bajda, filwaqt li l-oħra ħamra. 

Fil-kantuniera ta' fuq fin-naħa tax-xellug tal-bandiera hemm il-George Cross b'bordura ħamra, li jirrappreżenta l-unur li ngħata lill-poplu Malti mir-Re Ġorġ VI tal-Ingilterra fil-15 ta' April, 1942 għall-qlubija li wera fit-Tieni Gwerra Dinjija. 

Il-wisa' tal-bandiera għandha tkun darba u nofs daqs it-tul tagħha.

L-Emblema ta' Malta hija bbażata fuq il-bandiera.

## Oriġini tal-bandiera Maltija

Għalkemm l-oriġini tal-bandiera Maltija m'humiex aċċertati, ħafna jsostnu li l-ilwien abjad u aħmar bdew jintużaw minn żmien il-ħakma tal-Konti Ruġġieru I ta' Sqallija, li ħa l-gżejjer minn taħt l-Għarab fl-1090.

Aqra: Il-Bandiera ta' Malta - Bejn leġġendi u fatti:  https://kliemustorja.com/2021/01/08/il-bandiera-maltija-bejn-leggendi-u-fatti/

## Referenzi

* https://web.archive.org/web/20041011193120/http://legal-malta.com/law/constitution.htm Il-kostituzzjoni ta' Malta (bl-Ingliż)

* https://web.archive.org/web/20120730034326/http://www.doi.gov.mt/EN/state/symbols.asp Artiklu mingħand id-Dipartiment ta' l-Informazzjoni tal-Gvern ta' Malta dwar l-użu ta' diversi bnadar u simboli Maltin.
Lira Maltija

Il-**Lira Maltija** kienet il-munita uffiċjali ta' Malta sal-31 ta' Diċembru 2007. Sa l-aħħar tas-snin sittin, din il-munita kienet magħrufa bħala Maltese Pound u kienet pari mal-Lira Sterlina Ingliża;  kienet valutata bejn wieħed u ieħor £1.60 sterlini.

Il-Lira Maltija hija maqsuma f'100 ċenteżmu u magħrufa bis-simbolu Lm.

Bħala muniti fil-flus Maltin insibu:

*Ċenteżmu (1ċ): li juri l-Ballotra
*2 ċenteżmi (2ċ): li turi fergħa mis-Siġra taż-Żebbuġ
*5 ċenteżmi (5ċ): li turi Qabru 
*10 ċenteżmi (10ċ): li turi Lampuka 
*25 ċenteżmu (25ċ): li turi fjura tipika Maltija
*50 ċenteżmu (Nofs Lira) (50ċ): li turi l-Widnet il-Baħar
*Lira (Lm1): li turi l-Merill 

Insibu wkoll il-karti li għandhom valur ta';

*Żewġ Liri (Lm2)
*Ħames Liri (Lm5)
*Għaxar Liri (Lm10)
*Għoxrin Lira (Lm20) 

Mill-1 ta' Jannar 2008 il-Lira Maltija (Lm) ma baqgħatx tintuża u minflok ġiet addottata l-Ewro.
Air Malta

**Air Malta** hija l-linja nazzjonali tal-ajru ta' Malta.

## Kodiċi
 
*Kodiċi IATA: **KM**
*Kodiċi ICAO: **AMC**
*Callsign: Air Malta

## Storja

L-*Air Malta* twaqqfet fil-21 ta' Marzu, 1973 wara li ġiet iffurmata minn riżoluzzjoni fil-Kamra tad-Deputati, u saret kumpanija fit-30 tax-xahar. Fid-29 tal-istess xahar, din il-linja tal-ajru ġiet provduta ċertifikat li forniha bi drittijiet biex topera fuq servizzi internazzjonali minn Malta. Dan iċ-ċertifikat ġie ffirmat mill-Prim Ministru, bil-patt u l-kundizzjoni li l-Air Malta tobdi ċerti regoli imposti minnu.

L-Air Malta bdiet topera fl-1 ta' April, 1974, b'żewġ Boeing 720 mikrija, b'titjiriet lejn Ruma, Tripli, Londra, Manchester, Frankfurt, u Pariġi mill-Ajruport ta' Malta.

Fl-1982 l-Air Malta ffirmat kuntratt ta' xiri mal-kumpanija Boeing biex b'hekk din il-kumpanija tal-ajruplani mill-Amerika ta' Fuq forniet tliet mudelli Boeing 737 lill-Air Malta. Dawn kienu fil-fatt l-ewwel ajruplani ġodda li kellha l-Air Malta, u tlestew lejn il-bidu tal-1983.

Fl-1986 l-Air Malta ordnat żewġ Boeing 737 ġodda, u fl-1987, ordnat l-ewwel Airbus A320 filwaqt li biegħet iż-żewġ Boeing 720 li kellha fil-flotta. Fl-1989, l-Air Malta xtrat Airbus A320 ieħor, u iktar tard fl-1992 ordnat żewġ Boeing 737 oħra. Dik is-sena ġew ordnati wkoll erba' Avro RJ-70 biex ikunu jistgħu jintużaw f'rotot minn Malta għal Katanja, għall-Ajruport Internazzjonali ta' Palermo u għal destinazzjonijiet ġodda bħal Tuneż u Monastir (it-tnejn fit-Tuneżija).

Wara l-ftuħ tal-Ajruport Internazzjonali ta' Malta fl-1992, l-Air Malta ħolqot il-"CargoSystems" li tikkonsisti f'servizzi li jinkludu trasport bl-ajru ta' merkanzija fuq ajruplani tal-Air Malta.  Għal dan il-għan, fl-1994 l-Air Malta inawgurat ċentru apposta fl-ajruport.

Fl-aħħar tal-2010, inbeda proċess ta' restructuring fl-Air Malta, għax bdiet tagħmel it-telf u hemm biża li tfalli. Ir-riżultat tal-proċess għandu ikun imħabbar lejn l-aħħar ta' Jannar 2011. Jista' jkun ikollhom jitnaqqasu xi ajruplani u anke xi ħaddiema, biex il-kumpannija tiġi profittabbli.

Minkejja kollox, wieħed ma għandux inaqqas mill-importanza ta' linja tal-ajru nazzjonali għal-gżira bħal Malta.

## Servizzi

Fix-xitwa tal-2004/05, l-Air Malta operat f'iktar minn 45 destinazzjoni lejn l-Ewropa, l-Afrika ta' Fuq u l-Lvant Nofsani.

Fi Frar 2005, l-Air Malta ħabbret żieda fid-destinazzjonijiet lejn l-Ingilterra (Cardiff, East Midlands, Bristol, u Newcastle) u Franza (Nantes, u Toulouse).

## Flotta

Il-flotta tal-Air Malta tikkonsisti f'dawn l-inġenji tal-ajru: (2008):

*6 Airbus A319 (9H- AEG/H/J/L/M/N) G,H huma tal-verżjoni 'high-gross weight' b'MTOW massima ta' 73,500 kgs (Normali 70,000 kgs)
*6 Airbus A320 (9H- AEF/I/K/O/P/Q) F,I u K huma tal-verżjoni 'high-gross weight' b'MTOW massima ta' 77,000kgs (Normali 75,500 kgs)

## Ħoloq esterni
*Air Malta
*Air Malta (EN)
*[Dettalji dwar il-flotta ta' l-Air Malta](https://web.archive.org/web/20050412114032/http://www.planemad.net/Airline/MT/Air_Malta_(KM_AMC)/Fleet.htm)
*Opinjonijiet tal-passiġġieri dwar l-Air Malta
Komunikazzjoni f'Malta

## Telefonija
Linji prinċipali wżati: 187,000 (1997)

Preżentament, hawn monopolju fis-settur tat-telefonija fejn l-unika kumpanija li toffri s-servizz hija l-Maltacom, li tifforma parti mill-Maltacom Group.

### Sistema Telefonika
Sistema awtomatika tissodisfa ir-rekwiżiti normali 

Domestika: *cable* taħt il-baħar u microwave radio relay bejn Malta u Għawdex
Internazzjonali: 2 *cables* taħt il-baħar u *satellite earth station* - 1 Intelsat (Oċean Atlantku)

## Telefonija Ċellulari
Is-servizz tat-telefonija ċellulari huwa pprovdut minn żewġ kumpaniji:

*Vodafone - Din il-kumpanija multinazzjonali bdiet topera fl-1991 taħt l-isem Telecell. Dak iż-żmien kien għadha mhix privatizzata u kienet tifforma parti mit-Telemalta (illum Maltacom).
*Go Mobile - Bdiet topera fil-1 ta' Diċembru 2001 il-kumpanija Mobisle Communications Ltd. (taħt l-isem Go Mobile). Tifforma parti mill-Maltacom Group.

Dawn huma n-numri ta' abbonati matul l-aħħar għaxar snin:

*17,691 (1997)
*141,006 (Marzu 2001)
*303,980 (2004) (75.8% tal-popolazzjoni)

Wieħed jista' jinnota l-qabża fin-numru ta' klijenti minn meta ġie lliberat is-suq permezz ta' l-introduzzjoni tat-tieni kumpanija.

## Radju
### Statistika
*Stazzjonijiet tar-Radju jxandru minn Malta (1999):
**AM: 1
**FM: 18
**Shortwave: 6
*Settijiet tar-Radju: 255,000 (1997)

### Dilettanti tar-radju
Malta Amateur Radio League (1922) http://www.9h1mrl.org

Madwar 500 'Radio Amateur' Liċenzjat f'Malta u Għawdex

### Tagħrif ieħor
Dan is-settur jaqa' taħt l-Awtorità tax-Xandir

## Televiżjoni

### Statistika
*Stazzjonijiet tat-Televiżjoni jxandru minn Malta: 6 https://www.gov.mt/mt/Government/DOI/Media%20in%20Malta/Pages/List%20of%20Media%20in%20Malta/Television-Stations.aspx
*Settijiet tat-Televiżjoni: 280,000 (1997)

### Tagħrif ieħor
Dan is-settur jaqa' taħt l-Awtorita' tax-Xandir.

Insibu żewġ sevizzi prinċipali: dak ta' l-*aerial* pprovdut mill-PBS (Public Broadcasting Services) u dak tal-*Pay TV* ipprovdut mill-Melita li bidlu l-isem minn Melita Cable Plc, u il-Go. 

Għalkemm ħafna huma dawk li huma abbonati għas-servizz tal-*Pay TV*, titħallas liċenzja fis-sena lill-PBS fuq kull sett tat-televiżjoni (anke jekk ma jagħmilx użu mis-sistema l-antika ta' l-*aerial*).

### Repeater tat-Televiżjoni għall-użu tad-dilettanti tar-radju
Amateur TV Repeater

Callsign: 9H1ATV 

Installat l-Mdina (2004) mill-Malta Amateur Radio League http://www.9h1mrl.org

Jittrażmetti fuq il-frekwenza ta' 10.475GHz u jirċievi fuq 1.275GHz u juża s-sistema tat-televiżjoni 'PAL'

## Internet
Internet Service Providers (ISPs): 6 (2002)

Abbonati ta' l-Internet:
*59,000 (2002)
*85,672 (2004) (21.3% tal-popolazzjoni)

### Tagħrif ieħor
Kodiċi tal-pajjiż / Top level domain (TLD): MT

*Ara wkoll*: Malta
Link ghal-Malta Amateur Radio League http://www.9h1mrl.org
President ta' Malta

Il-**President ta' Malta** huwa l-kap tal-istat kostituzzjonali tar-Repubblika ta' Malta, bil-poter jibqa' f'idejn il-Prim Ministru. Il-President jiġi elett mir-Riżoluzzjoni tal-Kamra tad-Deputati għal mandat ta' ħames snin. Il-President ta' Malta huwa l-gwardjan tal-Kostituzzjoni ta' Malta fejn hu biss li jieħu dan il-ġurament quddiem il-Kamra. Jekk il-President jiddubita fuq kemm il-kostituzzjonalità ta' liġi anke jekk l-avviż tal-Avukat Ġenerali jgħid li timxi skont il-kostituzzjoni, dan jista' jistaqsi għal aktar kjarifika. Il-President jifforma parti, kemm b'mod dirett u dak indirett, tat-tliet fergħat tal-istat. Jifforma parti tal-Parlament (Kapitolu VI, sezzjoni 51), jaħtar il-ġudikatura (Kapitolu VIII, sezzjoni 96) u l-awtorità eżekuttiva hi eżerċitata mill-President (Kapitolu VII, sezzjoni 78).

Din il-kariga inħalqet l-ewwel darba fit-13 ta' Diċembru, 1974, meta Malta saret repubblika fost il-Commonwealth. L-aħħar Gvernatur Ġenerali, is-Sur Anthony Mamo, sar l-ewwel President tar-Repubblika biex ħa post ir-Reġina Eliżabetta II bħala l-kap tal-istat. Mamo serva bħala President sal-1976. L-ewwel mara li laħqet din il-kariga għolja kienet is-Sinjorina Agatha Barbara, li kienet ministru fi żmien il-gvern preċedenti Laburista.

Mill-1989, il-mandat tal-President beda u spiċċa fl-4 ta' April. Attwalment, il-President ta' Malta hija Myriam Spiteri Debono.

## Bandiera uffiċjali

Sal-1988, ma kienet teżisti l-ebda bandiera għall-President ta' Malta, u għalhekk kienet tintuża l-bandiera nazzjonali. Iżda f'dik is-sena, eżattament fit-12 ta' Diċembru 1988, ġiet introdotta bandiera ġdida. Din tikkonsisti mill-arma fuq sfond blu, u s-simbolu tas-Salib ta' Malta b'kulur id-deheb f'kull rokna. Din il-bandiera tperper fuq ir-residenzi u l-uffiċini uffiċjali tal-President, fuq il-vettura tiegħu, u f'kull okkażjoni fejn hu preżenti.

## Lista ta' Presidenti tar-Repubblika

## Residenzi uffiċjali

L-uffiċċju uffiċjali tal-President huwa l-Palazz tal-Gran Mastru fil-Belt Valletta. Residenzi presidenzjali oħra jinkludu:

* Il-Palazz ta' Sant'Anton f'Ħ'Attard (residenza uffiċjali)
* Il-Palazz Verdala fil-Buskett (residenza tas-Sajf)

## Ħoloq esterni
* Sit uffiċjali tal-President ta' Malta
Juli Zeh

**Juli Zeh** (twieldet fit-30 ta' Ġunju 1974) hija kittieba Ġermaniża. L-ewwel ktieb tagħha kien "Adler und Engel" (bil-Malti: *Ajkli u Anġli*). Fl-2001 żaret il-Bożnija u Ħerzegovina u kitbet il-ktieb "Die Stille ist ein Geräusch". Kotba oħra tagħha huma "Spieltrieb" u "Ein Hund läuft durch die Republik". Juli Zeh ilha tgħix f'Leipzig mill-1995.

L-aħħar ktieb li ħarġet kien jismu "Kleines Konversationslexikon für Haushunde".

## Ħoloq esterni

* Sit uffiċjali 
*
Belgrad

**Belgrad** (bis-Serb: *Београд / Beograd*) hija l-belt kapitali u l-ikbar belt tas-Serbja. Din tinsab fil-punt ta' konfluwenza tax-xmajjar Sava u Danubju, fejn it-territorju tal-Peninsula Balkanika tiltaqa' mal-Pannonja. L-isem jittraduċi għall-*Belt il-bajda*. Il-belt għandha popolazzjoni ta' iktar minn 1.2 miljun ruħ; 1.6 miljun ruħ jgħixu fil-limiti amministrattivi.

Belgrad għandha status amministrattiv speċjali fis-Serbja u hi waħda mill-ħames reġjuni tas-Serbja. It-territorju metropolitan huwa maqsum fi 17-il muniċipalità, li kull wieħed minnhom għandu l-kunsill lokali tiegħu. Din il-belt tkopri 3.6% tat-territorju Serb, u 22.5% tal-popolazzjoni tal-pajjiż jgħixu f'din il-belt. Belgrad ingħatat numru ta' titli, u ġiet nominata għall-Kapitali Ewropea tal-Kultura 2020.

## Ħoloq esterni

*  Belt ta' Belgrad
Kung fu

Il-**Kung fu** huwa tip ta' arti marzjali li oriġina miċ-Ċina.

## Ħoloq esterni

* WASKO - World all styles Kickboxing organization (WASKO)
* WFFO - World free fighting organization (WFFO)
* WCDA - World Close Defence Assocation (WCDA)
Il Canto degli Italiani

"**Il Canto degli Italiani**" (li tfisser "Il-Kant tat-Taljani") huwa l-innu nazzjonali tal-Italja miktub minn Goffredo Mameli b'kompożizzjoni ta' Michele Novaro. Fost it-Taljani l-innu huwa aħjar magħruf bħala l-***Inno di Mameli*** (L-Innu ta' Mameli), wara l-awtur tal-lirika, jew ***Fratelli d'Italia*** (L-Aħwa tal-Italja), frażi meħuda mill-ewwel vers.

Fl-1847, il-poeta Goffredo Mameli kiteb *Il Canto degli Italiani* li kienet tesprimi il-ġlieda għall-unifikazzjoni u l-indipendenza tal-Italja, u għalhekk nfirxet u saret popolari immens fi żmien ir-*[[Risorgimento]]* (lit. *Qawmien*, il-proċess tal-unifikazzjoni tal-Italja fis-seklu 19). Wara l-unifikazzjoni fl-1861, l-innu tal-Familja tas-Savoja kien ukoll użat bħala innu nazzjonali. Meta fl-1946 l-Italja saret repubblika, *Il Canto degli Italiani* intgħażlet biex isservi ta' innu nazzjonali temporanju. Din l-għażla baqgħet ma ġiet qatt riveduta u baqa' jżomm dan ir-rwol matul is-snin filwaqt li baqa' l-innu nazzjonali *[[de facto]]* tar-Repubblika Taljana.

## Versi

Fratelli d'Italia,
l'Italia s'è desta,
dell'elmo di Scipio
s'è cinta la testa.
Dov'è la Vittoria?
Le porga la chioma,
ché schiava di Roma
Iddio la creò.

*Stringiamci a coorte,*
*siam pronti alla morte.*
*Siam pronti alla morte,*
*l'Italia chiamò.*
*Stringiamci a coorte,*
*siam pronti alla morte.*
*Siam pronti alla morte,*
*l'Italia chiamò!*

Noi fummo da secoli
calpesti, derisi,
perché non siam popolo,
perché siam divisi.
Raccolgaci un'unica
bandiera, una speme:
di fonderci insieme
già l'ora suonò.

Uniamoci, amiamoci,
l'unione e l'amore
rivelano ai popoli
le vie del Signore.
Giuriamo far libero
il suolo natio:
uniti, per Dio,
chi vincer ci può?

Dall'Alpi a Sicilia
dovunque è Legnano,
ogn'uom di Ferruccio
ha il core, ha la mano,
i bimbi d'Italia
si chiaman Balilla,
il suon d'ogni squilla
i Vespri suonò.

Son giunchi che piegano
le spade vendute:
già l'Aquila d'Austria
le penne ha perdute.
Il sangue d'Italia,
il sangue Polacco,
bevé, col cosacco,
ma il cor le bruciò.



## Kritika

Riċentement, fl-Itajla kien hemm diskussjonijiet dwar jekk għandux jintgħażel innu ieħor minflok *Fratelli d'Italia*. Ħafna nies (kemm nies komuni kif ukoll esperti) jaħsbu li l-mużika ta' *Fratelli d'Italia* hija pjuttost fqira, speċjalment meta tikkumparaha mat-tradizzjoni rinomata tal-mużika klassika Taljana (bħal, ngħidu aħna, Giuseppe Verdi jew Giacomo Puccini). 

Il-lirika, mhix universali, u tirreferi għal episodji speċifiċi fl-istorja Taljana; filwaqt li kienu adattati għas-seklu 19, illum il-ġurnata tilfu ħafna mis-sinifikat tagħhom. Iżda allavolja hemm dawn l-argumenti kollha kontra *Fratelli d'Italia*, dan l-innu daħal fil-qlub ta' ħafna u mhux daqshekk probabbli li jinbidel kif ġieb u laħaq.

## Referenzi

## Ħoloq esterni
*  Paġna fuq is-sit uffiċjali tal-Quirinale, ir-residenza tal-Kap tal-Istat
Alternattiva Demokratika

**Alternattiva Demokratika** hija partit politiku ekoloġista Malti affiljat mal-Partit Ewropew tal-Ħodor.

Alternattiva Demokratika (AD) twaqqfet fl-1989. Il-President tal-Malta Labour Party Toni Abela kif ukoll il-*whip* tal-Partit Wenzu Mintoff irriżenjaw mill-karigi rispettivi tagħhom bħala protesta għall-mod kif kien qed jitmexxa l-Partit. Ta' dan kienu tkeċċew mill-Partit. Abela u Mintoff ingħaqdu ma' numru ta' attivisti ambjentali u waqqfu l-Alternattiva Demokratika. Mintoff żamm is-siġġu parlamentari tiegħu u nħatar l-ewwel *Chairperson* tal-Partit.

L-AD ikkontestat l-ewwel elezzjonijiet ġenerali tagħha fl-1992 meta kisbet 1.69% ta' l-ewwel preferenzi (l-aħjar riżultat tagħhom s'issa) iżda l-ebda siġġu. Fl-elezzjonijiet suċċessivi (1996, 1998 u 2003) is-sehem tal-vot tagħhom naqas dejjem sa 0.7% fl-2003. Wara r-riżultat ta' l-1998 Abela u Mintoff telqu u marru lura fi ħdan il-Malta Labour Party (Mintoff fil-fatt ikkontesta l-elezzjoni għall-Parlament Ewropew fl-2004 f'isem il-Malta Labour Party).

Fl-2003 l-AD ikkampanjat għall-"Iva" fir-referendum ta' dik is-sena.

Fl-2004 il-Partit ppreżenta lil Prof Arnold Cassola bħala kandidat għall-Parlament Ewropew fejn kiseb riżultat tajjeb ta' 9.3% ta' l-ewwel preferenzi. Dan, iżda, ma kienx biżżejjed biex jeleġġi MPE.

## ''Chairpersons''

1989-1998 Dr Wenzu Mintoff

1998-2008 Dr Harry Vassallo

2008-2009 Profs Arnold Cassola

2009-2013 Michael Briguglio 

2013- Profs Arnold Cassola
Kelb tal-Fenek

Il-**Kelb tal-Fenek** ġej minn razza ta' klieb li tiklassifika bħala membru tal-familja tal-*hound* jew *pariahs*

## Dehra

Din ir-razza ta' klieb aktarx hija mrawma mill-istess linja ta' klieb li ġew minnha r-razzez ta' klieb bħal *Ibizian Hound (Castellano: Podenco Ibicenco, Català: Ca Eivissenc)*, li għandu forma tixbah lill-kelb tal-fenek imma b'kulur abjad u ftit kannella, u s-*Sicilian Greyhound (Cirneco dell'Etna)* li hu iżgħar mill-kelb tal-fenek.

Il-kelb tal-fenek hu kollu kemm hu kannella-ħamrani. Jeżistu klieb tal-fenek b'dabra bajda fuq rashom, ftit abjad fuq il-ponta ta' denbhom, tarf ta' saqajhom jew fuq żaqqhom. Id-dilettanti tal-kaċċa tal-fniek jippreferu kelb kollu kannella, biex il-kelb ma jiġix milmuħ mill-fniek meta d-dawl tal-qamar jirrifletti fuq l-abjad tal-kelb. Fost ir-raħħala, kelb tal-fenek bl-abjad huwa magħruf bħala *faċċol*

## Storja

Minn analiżi tad-DNA fuq ir-razza li saret riċentament fl-Amerika, instab li l-kelb tal-fenek mhix razza ta' klieb antika bħalma kien maħsub, iżda razza li żviluppat fi' żminijiet iktar riċenti. B'dan nifmhu kemm hu żbaljat l-isem bl' Ingliż *Pharaoh Hound* meta din ir-razza hi purament Maltija u m'għandha x'taqsam xejn mal-klieb irjali tal-fargħuni.

(Holqa bl-Ingliż http://www.nytimes.com/2004/05/21/science/21dog.html?ex=1400472000&en=6b49c839cde80d81&ei=5007&partner=USERLAND)

## Ħoloq esterni

* Paġna ddedikata lill-Kelb tal-Fenek
Trevor Żahra

**Trevor Żahra** (twieled fis-16 ta' Diċembru 1947) huwa kittieb Malti.

## Bijografija
Trevor Zahra twieled iż-Żejtun fis-16 ta' Diċembru 1947; bin Walter u Ġuża nee Caruana. Trevor huwa t-tielet minn erba' aħwa. Huwa studja fl-iskola sekondarja Teknika ta' Raħal Ġdid u fil-Liċeo. Fl-1966 daħal jaħdem għal żmien qasir mal-istazzjoni tat-TV lokali, bħala script writer. Kien ukoll jipproduċi programmi għat-tfal u jagħmel xogħol ta' Presentation Officer. 

Fl-1966 daħal il-Kulleġġ tal-Għalliema fejn wara kors ta' sentejn beda jgħallem il-Malti u l-Arti fl-iskejjel sekondarji. Trevor iżżewweg lil Stella née Agius fl-1971 u kellhom żewgt itfal: Ruben u Marija. Stella mietet fl-1989 u llum Trevor huwa armel. 

Ta' età żgħira beda jinteressa ruħu fil-kitba u l-Arti. Ippubblika l-ewwel poeżiji tiegħu f'The Children's Own, fil-ġurnal Il-Berqa u f'għadd ta' rivisti. Bejn is-7 snin u d-19-il sena membru tal-Azzjoni Kattolika taż-Żejtun, fejn bħala tifel kien attiv ħafna fil-palk, jirreċta, ipinġi x-xenarju u jikteb il-fares, idoqq fi grupp ta' mużika pop kif ukoll kien jeditja rivista ċkejkna bejn il-membri. Fost l-ewwel kitba tiegħu li għad fadal minn dan il-perijodu nsibu *[[Il-Praspar ta' Kunċett u Marinton]]* li bosta minnhom Żahra kitibhom meta kien fir-raba' sena ta' l-iskola sekondarja. 

Fl-1971 ippubblika l-ewwel ktieb tiegħu, *[[Il-Pulena tad-Deheb]]*. Dan il-ktieb kiseb suċċess immedjat u Żahra minnufih inxteħet fil-qasam tal-kitba għat-tfal b'impenn kbir. Iżda huwa qatt ma waqaf mill-kitba adulta. Fl-1972 ippubblika l-ġabra ta' poeżiji Eden. Fl-1973 ippubblika l-ewwel rumanz tiegħu *[[Is-Surmast]]*, rumanz li għoxrin sena wara Żahra adattah għall-palk u ġie ppreżenta b'suċċess kbir fit-Teatru Manoel għal sentejn wara xulxin. Fl-1974, ippubblika r-rumanz *[[Taħt il-Weraq tal-Palm]]* li kien rebaħ l-ewwel premju f'konkors imniedi mill-Klabb Kotba Maltin. Minn dak iż-żmien 'l hawn Żahra baqa' jippubblika simultanjament kemm kotba għat-tfal kif ukoll għall-kbar. Żahra ppubblika l-ewwel workbooks għat-tfal għat-tagħlim tal-Malti. Il-kotba tiegħu, bejn kotba ċkejknin għat-tfal iż-żgħar, traduzzjonijiet kif ukoll letteratura għall-kbar, llum ilaħħqu 'l fuq minn 100.

Żahra jillustra, ifassal u jipproduċi l-kotba kollha tiegħu u minħabba dan, il-kotba tiegħu huma magħrufin għall-produzzjoni attraenti li fihom. Esebixxa wkoll għadd ta' illustrazzjonijiet tiegħu f'wirjiet internazzjonali u attenda wkoll seminars fil-Finlandja u fl-Awstrija dwar il-media u l-produzzjoni tat-textbooks. Dan l-aħħar kien ukoll mistieden jagħmel workshops fil-Ġermanja dwar il-kitba kreattiva għat-tfal.

Żahra huwa rebbieħ ta' bosta premjijiet letterarji prestiġjużi; biżżejjed insemmu li rebaħ il-Premju Letterarju mniedi mill-Gvern, seba' darbiet. F'Diċembru 2004, l-Eċċ.T. il-President ta' Malta tah il-Midalja għall-Qadi tar-Repubblika bħala rikonoxximent għall-ħidma tiegħu b'riżq il-letteratura għat-tfal.

L-iżjed kotba riċenti ta' Żahra huma *Sħab*, ktieb għall-adolexxenti, u *Il-Kitba Kreattiva*, dwar il-proċess kreattiv fil-kitba. Aktar tard fis-sena 2007 hi mistennija l-ġabra ġdida ta' novelli *Sepja*.

## Ħoloq esterni

* 

## Referenzi
Kia Motors

**Kia Motors Company** hija t-tieni l-ikbar manifattur awtomobilistiku tal-Korea t'Isfel li jimmanifattura l-vetturi tas-sewqan, fejn mill-bidu tal-millenju l-ġdid dawret ħarsitha fuq ix-xena internazzjonali.
Lipari

**Lipari**, Italja, l-ikbar ġżira abitata tal-Gżejjer Eolji, li jinsabu 117-il kilometru kwadru fix-Xlokk tal-Baħar Tirren, lejn il-Grigal ta’ Sqallija; b’popolazzjoni ta’ xi 20,000 ruħ.
Midja Maltija

## Midja Maltija

### Gazzetti

*https://web.archive.org/web/20050507101358/http://www.di-ve.com/ *Di-ve.com* huwa servizz ta' aħbarjiet *online*

*http://www.timesofmalta.com *Times of Malta* hija gazzetta bl-Ingliż

*http://www.independent.com.mt *Malta Independent* huwa ġurnal ieħor bl-Ingliż

*https://web.archive.org/web/20100925180629/http://www.nazzjon.com.mt/ *In-Nazzjon* hija l-gazzetta ta' matul il-ġimgħa tal-Partit Nazzjonalista

*https://web.archive.org/web/20100605161413/http://www.mument.com.mt/ *Il-Mument* hija l-gazzetta ta' nhar ta' Ħadd tal-Partit Nazzjonalista

*http://www.l-orizzont.com *L-Orizzont* hija l-gazzetta ta' matul il-ġimgħa tal-General Workers Union

*https://web.archive.org/web/20050516233730/http://www.it-torca.com/ *It-Torċa* hija l-gazzetta ta' nhar ta' Ħadd tal-General Workers Union

*https://web.archive.org/web/20050527084950/http://www.kullhadd.com/ *Kullħadd* hija l-gazzetta tal-Partit Laburista

*http://www.maltamedia.com *MaltaMedia.com* huwa servizz ta' aħbarjiet *online*

#### L-istorja
* *[[Journal de Malte]]* (1798)
* *[[Foglio d'Avvisi]]* (1803-1804)
* *[[Il Cartaginese]]* (1804-1805)
* *[[L'Argo]]* (1804)
* *[[Giornale di Malta]]* (1812-1813)
* *[[Gazzetta tal-Gvern ta' Malta]]* (1813)
* *[[Malta (Quotidiano Nazionalista)]]* (1883-1943)
* *[[The Daily Malta Chronicle and Garrison Gazette]]* (1884-1940)
* *[[Il-Ħelsien]]*

### Radju

*https://web.archive.org/web/20141230165300/http://www.rtk.org.mt/ *RTK*: Radju tal-Knisja

*http://www.super1.com *Super 1 Radio* huwa l-istazzjon tar-radju tal-Partit Laburista

*http://www.radio101.com.mt *Radio 101* huwa l-istazzjon tar-radju tal-Partit Nazzjonalista

### Televiżjoni

*http://www.pbs.com.mt *Is-Servizz tax-Xandir Pubbliku* (bl-Ingliż: *Public Broadcasting Service (PBS))*

*http://www.super1.com *Super 1 TV*

*https://web.archive.org/web/20210304115303/http://media.link.com.mt/ *Media.Link* hija l-entità kummerċjali tal-Partit Nazzjonalista.
Storja

**Storja** huwa terminu li jirreferi kemm għall-informazzjoni relatata ma' azzjonijiet fil-passat, kif ukoll għall-użu ta'ta' ħrejjef u ideat bil-kelma. Meta din il-kelma tintuża bħala isem ta' kamp tal-edukazzjoni, il-kelma *storja* tirreferi għall-istudju u l-interpretazzjoni tat-tifkiriet tas-soċjetajiet umani. Il-kelma *storja* ġejja mill-kelma Griega *historia*, li tfisser "relatar ta' dak li ntqal"; din il-kelma taqsam l-etimoloġija tal-kelma **storja**, peress li l-Malti assimilaha mil-Latin. Skond l-*[[Encyclopædia Britannica]]* tal-1911, l-"istorja, f'sens wiesa, hi dak kollu li ġara, mhux biss bħala fenomenu ta' ħajja umana, iżda bħala storja tad-dinja naturali waħidha. Din tinkludi dak kollox li jinbidel; u kif turi x-xjenza moderna, m'hemm xejn li hu fiss, u allura l-univers kollu, u dak kollox li jifforma parti minnu, għandu l-istorja tiegħu."

L-istorjografi għandhom ħafna sorsi differenti ta' informazzjoni, dawn jinkludu dawk miktuba u dawk li m'humiex, intervisti u arkeoloġija. Tipi differenti ta' ideat jirreferu għal perijodi differenti, u għalhekk l-istudju tal-istorja jinbidel maż-żmien. Avvenimenti li seħħew qabel ma l-bniedem kellu metodi ta' kif jikteb u jarkivja, jissejħu avvenimenti preistoriċi.

L-għarfien ta' l-istorja jikkomprendi kemm l-għarfien ta' ġrajjiet passati kif ukoll metodi ta' kif jaħseb l-istorjografu. 

Il-kritika ta' l-istorja bħala xjenza kienet wisq ikkonċentrata fuq eventi politiċi jew fuq individwi partikolari. Tibdiliet profondi li jaffetwaw l-ideat, it-teknoloġija, il-ħajja tal-familja u l-kultura, rċevew ftit attenzjoni. Żviluppi riċenti fl-Istorjografija qiegħdin jibbilanċjaw din il-problema.

Huwa importanti li jiġi nnutat li l-*Istorja* ma tintużax biex timmappa ħajjet l-ispeċi umana fit-totalità ta' l-istorja tagħha, iżda biss lejn eventi li seħħew wara r-Rivoluzzjoni Agrikolturali u l-iżvilupp ta' l-ewwel ċiviltajiet, bejn wieħed u ieħor, f'dawn l-aħħar 10,000 sena. Avvenimenti li seħħew qabel din id-data jiġu klassifikati bħala preistorja, li tifforma 99% taż-żmien tagħna fuq din l-art, anki jekk ma seħħ l-ebda tibdil fl-istruttura ġenetika tar-razza tagħna.
Memorial Day

**Jum it-Tifkira** (*Memorial Day*) huwa festa pubblika fl-iStati Uniti li tiġi ċċelebrata fl-aħħar Tnejn ta' Mejju. Fiż-żmien kienet magħrufa bħala **Jum L-Onorefiċenza** (*Decoration Day*). Il-festa tikkommemora l-irġiel u n-nisa membri tal-forzi armati li mietu fis-servizz ta' pajjiżhom. Il-festa bdiet għal ġieħ is-suldati ta' l-Unjoni (Nord) li mietu matul il-Gwerra Ċivili Amerikana. Wara t-Tieni Gwerra Dinjija t-tifsira ta' din il-festa kibret u saret tinkludi ukoll lil dawk in-nies li mietu f'kull gwerra jew azzjoni militari matul is-snin. 

Illum ħafna Amerikani jużaw Jum it-Tifkira biex jagħtu ġieħ lill-qraba mejtin tagħhom. Is-servizzi reliġjużi il-Ħadd qabel Jum it-Tifkira xi drabi jinkludu qari ta' l-ismijiet tal-membri li jkunu mietu matul dik is-sena.

Ħafna nies josservaw il-festa billi jżuru l-oqbra u l-monumenti. Fit-tlieta ta' wara nofsinhar jiġi osservat Mument ta' Tifkir Nazzjonali. Tradizzjoni oħra hi li titniżżel il-bandiera mezz'asta mis-sebħ sa nofsinhar (ħin lokali).
Gwerra Ċivili Amerikana

Il-**Gwerra Ċivili Amerikana** kienet gwerra ċivili li seħħet fl-Istati Uniti bejn l-1861 u l-1865.

Il-Gwerra Ċivili hija waħda mill-aktar episodji studjati u miktuba fl-istorja tal-Istati Uniti. Jibqa’ s-suġġett ta’ dibattitu kulturali u storjografiku. Ta’ interess partikolari huwa l-ħrafa persistenti tal-Kawża Mitlufa tal-Konfederazzjoni. Il-Gwerra Ċivili Amerikana kienet fost l-ewwel li użaw il-gwerra industrijali. Il-ferroviji, it-telegrafu, il-vapuri tal-fwar, il-vapur tal-gwerra miksi bil-ħadid, u l-armi prodotti bil-massa raw użu wiesa'. B’kollox il-gwerra ħalliet bejn 620,000 u 750,000 suldat mejta, flimkien ma’ numru mhux determinat ta’ vittmi ċivili. Il-Gwerra Ċivili tibqa’ l-iktar kunflitt militari fatali fl-istorja Amerikana. It-teknoloġija u l-brutalità tal-Gwerra Ċivili ipprevedew il-Gwerer Dinjija li ġejjin.
Indja

L-**Indja** (), uffiċjalment ir-**Repubblika tal-Indja** hi pajjiż li jinsab fin-Nofsinhar tal-Asja u tkopri l-parti l-kbira tas-subkontinent Indjan. Ħafna rotot storiċi u merkantili jgħaddu minnha. L-Indja għandha kosta ta' aktar minn sebat elef kilometru u għandha fruntieri mal-Pakistan, iċ-Ċina, il-Myanmar, il-Bangladexx, in-Nepal, il-Butan u l-Afganistan. Is-Sri Lanka, il-Maldivi u l-Indoneżja huma gżejjer nazzjonijiet fil-qrib. L-Indja hija t-tieni pajjiż l-aktar popolat fid-dinja, b'popolazzjoni ta' aktar minn biljun ruħ, u ġeografikament is-seba' l-akbar pajjiż.

L-Indja hija l-benniena taċ-ċiviltajiet l-aktar antiki u tat ukoll it-twelid lil erba' reliġjonijiet: l-Induiżmu, il-Buddiżmu, il-Ġainiżmu u s-Sikkiżmu. Il-pajjiż kien parti mill-Imperu Brittaniku qabel ma kiseb l-indipendenza fl-1947. Fl-aħħar għoxrin sena, l-Indja kibret sew, fl-ekonomija u fir-rwol militari u internazzjonali tagħha.

L-isem Indja ġej mill-kelma "Hindu" bil-Persjan antik, li hi nnifisha ġejja mill-kelma "Sindhu" bis-Sanskritu, l-isem storiku tax-xmara Indus. Il-kostituzzjoni tal-Indja u l-użu ġenerali jirrikonoxxu wkoll l-isem Bharat (Hindi: भारत), li kien l-isem bis-Sanskritu tar-re antik Hindu. Isem ieħor huwa, Hindustan (Hindi: हिन्दूस्थान), jew "l-art tal-Induisti" bil-Persjan, li ntuża miż-żminijiet Mughal, għalkemm dan l-isem mhux użat kullimkien illum.

Vande Mataram hija l-għanja nazzjonali Indjan. L-għanja nkitbet minn Bankim Ċandra Ċatterġii f'forma Sanskritizzata tal-lingwa Bengaliża. Flimkien mal-innu nazzjonali għandha tifsira simbolika kbira għall-Indja. 

L-Indja ilha l-iktar pajjiż popolat fid-dinja minn Awwissu 2022. Qabel dik id-data, l-Indja kienet it-tieni l-iktar pajjiż popolat fid-dinja.

Total tal-fruntieri tal-Indja: 13,888 km, pajjiżi tal-fruntiera (6): Bangladexx 4,142 km; Bhutan 659 km; Burma 1,468 km; Iċ-Ċina 2,659 km; Nepal 1,770 km; Pakistan 3,190 km.

## Organizzazzjoni territorjali
L-organizzazzjoni politika tal-Indja llum hija bbażata fuq l-unjoni ta' 28 Stat u Seba' Territorji, permezz ta' sistema federali. Kostituzzjonalment hija definita bħala “Repubblika demokratika soċjalista u sekulari”, b'sistema parlamentari ta' Gvern.


File:Delhi Montage.jpg|New Delhi
File:MumbaiMontage.png|Bombay
File:Kolkata Imgs.jpg|Calcuta
File:Goa Villa Paradiso.JPG|Panaji
File:Goa-Vasco 03-2016 10 beach in Vaddem.jpg|Vasco da Gama
File:Palace of Assembly Chandigarh 2006.jpg|Chandigarh
File:Pondicherry-Rock beach aerial view.jpg|Puducherry
File:Srinagar pano.jpg|Srinagar
File:View of Jammu city and the Tawi River.jpg|Jammu
Stampa:Trivandrum Montage.jpg|Thiruvananthapuram


## Referenzi
Edward Sapir

**Edward Sapir** (twieled fis-26 ta' Jannar 1884 – miet fl-4 ta' Frar 1939) kien antropologu u lingwista Amerikan, wieħed mill-mexxejja importanti fil-lingwistika strutturali. Flimkien ma' Benjamin Whorf, hu kien il-moħħ wara li dik li illum tissejjaħ l-ipoteżi ta' Sapir-Whorf.

## Ħajja u xogħol

Sapir twieled f'Lauenburg, il-Prussja, fis-26 ta' Jannar 1884. Fl-1904 iggradwa mill-Università ta' Columbia, fi New York, bi grad fil-lingwi Ġermaniċi, iżda l-interessi lingwistiċi tiegħu kienu jħaddnu skopijiet ħafna usa'. Fis-sentejn li segwew għamel studji diretti fuq il-lingwi Wishram u Takelma tal-Amerikani Nattivi. Waqt li kien f'Columbia iltaqa' mal-antropologu Franz Boas, li probabbilment kienet il-persuna li l-aktar tagħtu spinta biex jistudja il-lingwi Amerikani.

Għallem fl-Università ta' Chicago u aktar tard l-Università ta' Yale, fejn laħaq kap tad-dipartiment tal-antropoloġija. Kien wieħed mill-ewwel li esplora r-relazzjonijiet bejn l-istudji lingwistiċi u l-antropoloġija. Fost l-istudenti tiegħu insibu lil-Fang-kuei Li u Benjamin Whorf.

Sapir ippropona ħarsa ġdida lejn il-lingwa fl-1921 billi sostna li l-lingwa tinfluwenza l-mod kif jaħsbu in-nies. L-idea ta' Sapir ġiet adottata fl-erbgħinijiet minn Whorf u eventwalment saret tissejjaħ l-ipoteżi ta' Sapir-Whorf.

Fl-artiklu *The Psychological Reality of the Phoneme* (Ir-realtà psikoloġika tal-Fonema) li ppubblika fl-1949 kien l-ewwel li sostna b'mod ċar ħafna li l-fonema, kategorija astratta ġenerali tal-ħoss, hija psikoloġikament reali u tikkategoriżża l-mod kif nagħrfu. 

Fost il-lingwi Amerikani l-ispeċjalitajet tiegħu kienu il-lingwi Athabaskan. Fost il-lingwi u kulturi oħra li studja Sapir ngħoddu il-Wishram Chinook, Navajo, Nootka, Paiute, Takelma, u Yana. Għalkemm magħruf għal xogħol tiegħu fil-lingwistika Amerikana, kien produttiv ħafna f'materji tal-lingwistika ġenerali, kif naraw fil-ktieb tiegħu *Language*, li jipprovdi kollox, minn klassifikazzjoni tipoloġika grammatikali ta' lingwi li jkopru miċ-Ċiniż san-Nootka, sa spekulazzjonijiet fuq il-fenomenu tat-tibdil fil-lingwa (drift) u l-arbitrarjetà tal-assoċjazzjonijiet bejn il-lingwa, r-razza u l-kultura.

Sapir miet fl-4 ta' Frar 1939 b'problemi tal-qalb.

## Kotba

* *Wishram Texts* (1909)
* *Language: An introduction to the study of speech* (1921) (sors)
* *Nootka Texts* (1939)

## Esejs u artikli
* *The Function of an International Auxiliary Language* (ħolqa)
* *The problem of noun incorporation in American languages*. Am. Anthropol. 13:250-82. (1911)
* *Time Perspective in Aboriginal American Culture: A Study in Method*. Canada Department of Mines, Geological Survey, Memoir 90. Anthropological Series, No. 13. (1916)

## Biblijografija

* 
* 

## Ħoloq esterni

* Bijografija tal-Akkademja Nazzjonali tax-Xjenzi
* Kollezzjoni ta' Edward Sapir fuq bartleby.com
Wilhelm von Humboldt

**Friedrich Wilhelm Christian Karl Ferdinand** Baruni **von Humboldt** (twieled fit-22 ta' Ġunju 1767 – miet fit-8 ta' April 1835) kien fizzjal tal-gvern, diplomatiku, filosfu, fundatur tal-Università Humboldt f'Berlin, ħabib ta' Goethe u speċjalment ta' Schiller.

Huwa magħruf l-aktar bħala lingwista Ġermaniz li introduċa l-istruttura tal-Lingwa Baska lill-intelletwali Ewropej. 

Ħuh Alexander von Humboldt hu magħruf daqsu fix-xjenzi naturali.
Caravaggio

**Caravaggio** jista' jirreferi għal:

* Michelangelo Merisi da Caravaggio
* Polidoro da Caravaggio
* Caravaggio, Italja
Rabat

Ir-**Rabat** jista' jirreferi għal:

*Rabat (Malta) &ndash; belt viċin l-Imdina
*Rabat (Għawdex) &ndash; il-belt kapitali ta' Għawdex, magħrufha wkoll bħala *Victoria*
*Rabat (Marokk) &ndash; il-belt kapitali tal-Marokk
Pietru Caxaro

**Pietru Caxaro** (m. 1400, L-Imdina - 1485, ir-Rabat (Malta)) huwa magħruf fil-letteratura Maltija bħala l-ewwel poeta li kiteb bil-Malti.

## Bijografija
Pietru Caxaro, iben Ljuni u Żuna, twieled l-Imdina fil-bidu tas-seklu 15. Kien nutar pubbliku, kien iħobb it-tagħlim, u kien ukoll meqjus bħala poeta, filosofu, u oratur ta' ħila. Wara l-istudji tiegħu f'Malta, mar Palermo biex jagħmel l-eżami quddiem il-protonutar, u fl-1 ta' April 1438 laħaq nutar pubbliku għall-gżejjer Maltin. Imma jidher li ftit ħadem ta' nutar, għax f'Ġunju tal-istess sena nħatar mħallef għal Għawdex. Sadattant ġieli għamilha ta' mħallef għal Malta wkoll u fil-qrati tal-gvern u tal-isqof. U kienu bosta l-okkażjonijiet bejn l-1452 u l-1483 meta kellu jagħmilha ta' mħallef fil-kunsill popolari ta' Malta. Pietru Caxaro kien ukoll wieħed mill-kunsillieri tal-Imdina bejn l-1450 u l-1483, u għamel ħabta segretarju tal-kunsill tal-Imdina. Għalkemm għall-ħabta tal-1463 kien tħajjar jiżżewweġ lill-armla Francha de Biglera, jidher li baqa' għażeb. Meta miet fis-sajf tal-1485 indifen fil-kappella tal-Madonna tas-Sokkors li nbniet bi flusu fil-knisja tad-Duminkani tar-Rabat. 

## Letteratura
Pietru Caxaro huwa magħruf fil-letteratura Maltija bħala l-ewwel poeta li kiteb bil-Malti. Dan minħabba li fl-1966 Patri Mikiel Fsadni (OP), waqt li kien qed jirriċerka fuq ħwejjeġ storiċi, sab poeżija fl-atti notarili ta' Brandano de Caxario, miżmuma f'reġistru tal-1533 sal-1536. Huwa xandar is-sejba tiegħu mal-Professur Godfrey Wettinger fl-1968. Il-poeżija ġiet imsejħa *Xidew il-Qada* jew *[[Cantilena]]* fejn Brandan jgħid li Pietru Caxaro kien qaribu u kitibha kif kien jiftakarha hu. Għaldaqstant, nistgħu ngħidu li din il-poeżija hija l-eqdem test letterarju bil-Malti eżistenti. Ta' min jinnota wkoll li Caxaro kien juża xi kliem mil-Latin imħallat ma' dak Semitiku; għalkemm dan tal-aħħar jidher li kien predominanti.

## Ara ukoll
* Filosofija f'Malta

## Referenzi

## Ħoloq esterni
Prim Ministru ta' Malta

Il-**Prim Ministru ta' Malta** jmexxi l-Gvern ta' Malta, u fil-protokoll jiġi eżatt wara l-President ta' Malta li għandu l-ogħla kariga statali minkejja li dan tal-aħħar għandu rwol kważi ċerimonjali. Il-Prim Ministru jiġi nominat mill-President, u d-deċiżjoni tiegħu jew tagħha tkun ibbażata skont is-sitwazzjoni fil-Parlament Malti. Il-Prim Ministru jrid ikollu maġġoranza ta' voti fil-Parlament biex jaqdi l-mandat. Ħafna drabi l-Prim Ministru jkun il-mexxej tal-iktar partit li jkun ġab voti f'elezzjoni ġenerali.

Sa mill-1921, Malta kellha b'kollox 14-il Prim Ministru. Il-kariga ta' Prim Ministru Malti ma kinitx teżisti bejn l-1933 u l-1947, kif ukoll bejn l-1958 u l-1962.

## Lista ta' Prim Ministri

*Partiti politiċi*

## Ħoloq esterni
* Sit uffiċjali tal-Uffiċċju tal-Prim Ministru ta' Malta
Arti marzjali

**Arti Marzjali** hija dik il forma ta ġlied li għandha mod partikolari ta' kif tiġi prattikata. Hemm ħafna tipi differenti ta arti marzjali li ġejjin minn bosta pajjiżi. L'iktar popolari huma dawk li oriġinaw mil-Lvant, bħal ngħidu aħna, miċ-Ċina, Ġappun jew Tajlanda.

L-arti marzjali jiġu prattikati għal ħafna raġunijiet, fosthom bħala sport, difiża personali, saħħa, rilassament, meditazzjoni jew sempliċement bħala ġlied.

### Lista ta Arti marziali
* Aikido
* Kapoeira
* Dangsudo (Tangsudo)
* Karate
* Kendo
* Kung Fu
* Judo
* Jujutsu
* Muai Thai
* Sumo
* Taekuondo
* Wing Tcun
* Wucu

Classical Budo Malta
Ġeografija ta' Malta

Il-**Ġeografija ta' Malta**, bħal kull gżira oħra, hija ddominata mill-ilma. Malta hija arċipelagu ta' gżejjer ta' ġebel sedimentarju (korallin), fil-Baħar Mediterran, Malta tinsab madwar 93 kilometru lejn in-nofsinhar ta' Sqallija, fl-Italja; u madwar 300 kilometru 'il fuq mit-tramuntana tal-Afrika. It-tliet gżejjer maġġuri huma: Malta, Għawdex, u Kemmuna huma l-uniċi gżejjer abitati mill-poplu Malti. Il-pajjiż għandu qies żgħir ħafna, ta' madwar 316 km2 biss. Ħafna bajjiet li jinsabu madwar il-kosta tal-gżejjer jipprovdu ħafna portijiet għall-ankraġġ. Il-Gżejjer huma kkaratterizzati b'għoljiet żgħar, b'għelieqi mtarrġin. L-ogħla punt, ta' 253 m, hu Ta' Dmejrek f'Malta. Il-Belt kapitali tal-gżejjer Maltin hija il-*Belt [[Valletta]]*. 

**Referenza tal-Mappa:**
Ewropa

**Dimensjoni:**
*total:*
316 km²
*art:*
316 km²
*ilma:*
0 km²

**Dimensjoni - komparata:**
Ftit inqas mid-doppju ta' Washington DC.

**Fruntieri fuq l-Art:**
0 km

**Kosta:**
140 km

**Reklamazzjoni tal-Baħar:**
*żona Maltija:*
24 mili nawtiċi (44 km)
*xkaffa kontinentali:*
200 m fond jew fond għal użu
*żona esklussiva għas-sajd:*
25 mili nawtiċi (46 km)
*ibħra territorjali:*
12 mili nawtiċi (22 km)

**Klima:**
Mediterranju b'xitwiet moderati u bix-xita, u sjuf sħan u nexfin.

**Art:**
Ħafna mill-art hi baxxa, ġeblija, ċatta bi pjanuri maqsumin b'widien; ħafna rdumijiet kostali.

**Elevazzjoni - Estremi:**
*Punt l-Iktar Baxx:*
Baħar Mediterran 0 m
*Punt l-Iktar Għoli:*
Ta'Dmejrek 253 m (fejn Ħad-Dingli)

**Riżorsi Naturali:**
ġebla, melħ, art agrikola

**Użu tal-Art:**
*art arabbli:*
38%
*uċuh tar-raba permanenti:*
3%
*pasturi permanenti:*
0%
*foresti u boskalji:*
0%
*oħrajn:*
59% (1993 est.)

**Art irrigata:**
10 km² (1993 est.)

**Perikli Naturali:**
Mhux Pervenuti

**L-Ambjent: Problemi Kurrenti**
riżorsi naturali ta' ilma limitati; użu jiżdied ta' desaliniżazzjoni.

**Ambjent: Trattati Internazzjonali**
*taderixxi ma trattati fuq:*
Tniġġiż tal-Arja, Kambju tal-Klima, Deżertifikazzjoni, Speċji li qed jinqerdu, Liġi tal-Ibħra, Rimi Marin, Waqfien ta' Testijiet Nukleari, Protezzjoni tas-Saff tal-Ozon, Tniġġiż tal-Ibħra, Protezzjoni ta' Paludi.
*iffirmati imma mhux irratifikati:*
Bijodiversità, Kambju tal-Klima - Protokoll ta' Kyoto.

:*Ara wkoll :* Malta
WK

Fl-iskala tas-snin fil-lingwa Maltija, it-terminu **W.K.** jalludi għall-frazi **Wara Kristu** u joqrob l-iktar lejn it-terminu bil-Latin *Anno Domini* li jfisser is-"Sena ta' Sidna", jew b'mod komplet *Anno Domini Nostri Iesu Christi*, jiġifieri s-"Sena ta' Sidna Ġesù Kristu". Dan jitqassar għal AD jew A.D. bil-Latin, u bil-Malti, WK jew W.K. Din hija d-deżinjazzjoni użata biex jiġu numerati s-snin skont l-Era Kristjana. 

Din id-deżinjazzjoni llum tintuża kemm fil-kalendarju Ġuljan u kemm f'dak Gregorjan. Din tiddefinixxi epoka skont is-sena li hi tradizzjonalment konnessa mat-twelid ta' Ġesù Kristu.

Snin ilu t-terminu *a.C.n.* (*Ante Christum Natum* bil-Latin li jfisser "Qabel it-twelid ta' Kristu") kien jintuża minflok Q.K., anki jekk issa qed jintużaw l-iktar it-termini "Q.K." u "W.K.". Din is-sistema, imsejħa l-Era Kristjana, hi l-unika sistema f'użu komuni fil-pajjiżi tal-Punent, u s-sistema prinċipali għall-kummerċ u għax-xjenza fil-bqija tad-dinja. 

Bil-Malti dawn it-termini jitqiegħdu wara n-numru tas-sena, pereżempju: "30 W.K." mhux "W.K. 30".
Ewropa Ċentrali

L-**Ewropa Ċentrali** hija r-reġjun bejn iż-żewġ blokok li jiffurmaw l-Ewropa tal-Punent u dik tal-Lvant. Dan it-terminu beda jintuża' iktar wara l-waqgħa tal-Komuniżmu, meta spiċċaw ħafna delineazzjonijiet. Ir-reġjun jikkomprendi (minn fuq għal isfel) mill-Polonja, ir-Repubblika Ċeka, is-Slovakkja, l-Ungerija, it-Transilvanja, is-Slovenja, u partijiet mill-Balkani. Xi drabi, il-Ġermanja, l-Awstrija u l-Iżvizzera huma wkoll inklużi f'dan ir-reġun Ewropew.

Storikament, m'hemmx fruntieri fiżiċi li juru lil dan ir-reġun. Hu iktar kunċett ta' storja komuni, f'għaqda kontra l-Lvant ikkaratterizzat mill-Imperu Ottoman u mir-Russja. Sal-Ewwel Gwerra Dinjija, fil-Punent kien hemm preponderanza ta' konservattiżmu kontra l-ideat liberali moderni meħudin mill-kummerċ internazzjonali; u, fl-aħħar mill-aħħar, mir-Rivoluzzjoni Franċiża. Wara l-Ewwel Gwerra Dinjija, u iktar u iktar, wara t-Tieni Gwerra Dinjija, dawn l-ideat inġenerali, u d-demokrazija liberali iktar fil-partikulari, espandew il-fruntieri tagħhom mal-Ewropa ħielsa kollha.

Il-kunċett ta' Ewropa Ċentrali qiegħed jiġi użat ħafna riċentement, anki jekk fadal biex jilħaq il-kunċetti ta' Ewropa tal-Punent u tal-Lvant. F'kuntesti storiċi u kulturali, l-Ewropa tal-Lvant tidher l-iktar fejn hemm inħawi li fihom il-Ġermaniżi għexu u tħawwdu mal-Islavi u l-Magjari, u fejn il-minoranzi tar-Rom u l-Lhud għamlu kontribut kulturali qawwi. Din in-nozzjoni tilfet ħafna mill-valur tagħha ħabba l-gwerer u d-diviżjoni fiżika u ideoloġika bil-Ġermaniżi imqegħdin fil-Punent, kemm politikament u kemm fiżikament. 

Dan it-terminu qed jerġa' jintuża ħafna wkoll minħabba t-tkabbir tal-Unjoni Ewropea.