Burkhan Khaldun

**Burkhan Khaldun** (biċ-Ċirilliku: Бурхан Халдун) hija waħda mill-Muntanji Khentii fil-Provinċja ta' Khentii tal-Grigal tal-Mongolja. Il-muntanja jew il-lokalità tagħha huma maħsuba bħala art twelid Genghis Khan kif ukoll il-post fejn ġie midfun. Huma wkoll il-post fejn twieled wieħed mill-ġenerali l-iktar ta' suċċess tiegħu, Subutai.

Il-muntanja tagħmel parti miż-Żona Protetta Strettament ta' Khan Khentii ta' 12,000 kilometru kwadru (4,600 mil kwadru) li ġiet stabbilita fl-1992. Kellha importanza reliġjuża qawwija qabel ma Genghis Khan għamilha attrazzjoni qawwija u titqies li hija l-iżjed muntanja sagra fil-Mongolja ddeżinjata bħala sagra minnu stess. Tniżżlet fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-4 ta' Lulju 2015 bit-titlu "l-Muntanja l-Kbira ta' Burkhan Khaldun u l-Pajsaġġ Sagru tal-Madwar". Permezz ta' Digriet Presidenzjali tal-1995, il-qima ta' din il-muntanja ġiet ifformalizzata u l-muntanja ġiet iddikjarata bħala monument nazzjonali. L-ekosistema tagħha hija waħda kumplessa b'bijodiversità unika bi flora tal-isteppa Asjatika Ċentrali. Għandha 50 speċi ta' fawna u 253 speċi ta' għasafar.

## [[Ġeografija]]
Burkhan Khaldun tinsab fil-Grigal tal-Mongolja f'nofs il-katina muntanjuża ta' Khentii. Il-muntanja hija integrata fiż-Żona Protetta Strettament ta' Khan Khentii li ġiet stabbilita fl-1992, b'erja ta' iktar minn 12,000 kilometru kwadru (4,600 mil kwadru).

Burkhan Khaldun tfisser "il-Muntanja ta' Alla" u tissejjaħ ukoll **Khentii Khan** (ir-Re tal-Katina Muntanjuża ta' Khentii). Hija waħda mill-muntanji Khentii fil-Provinċja ta' Khentii tal-Grigal tal-Mongolja. Hija l-ogħla muntanja tar-reġjun, b'elevazzjoni ta' 2,362 metru (7,749 pied), u għandha għamla ta' nieqa. Hija s-sors ta' diversi xmajjar: ix-xmara Kherlen tnixxi fil-Lag ta' Hulun, li fis-snin bi preċipitazzjoni għolja jfur fil-Baċir ta' Amur; ix-xmara Onon tnixxi ġo tributarji oħra fil-Baċir ta' Amur, li titbattal fl-Oċean Paċifiku; u x-xmajjarTuul, Kharaa u Yeruu jnixxu lejn it-Tramuntana biex jingħaqdu max-xmara Selenge, li titbattal fil-Lag ta' Baikal. Hija tinsab f'ekosistema kumpless b'bijodiversità unika li hija ddefinita bħala "żona ta' tranżizzjoni mill-formazzjonijiet tal-art tal-permafrost Siberjani għall-kobor tal-isteppa".

## [[Storja]]
F'*Secret History of the Mongols* (Storja Sigrieta tal-Mongoli), Genghis Khan, li iktar 'il quddiem sar il-"Konkwistatur Dinji" u hu u jemmen fid-destin tiegħu stess, qal:Jiena tlajt mal-Muntanja Burkhan,

Għalkemm bdejt nibża' u ġrejt qisni insett,

Kelli l-kenn tal-Muntanja Burkhan Khaldun,

Jien se nonora lil Burkhan Khaldun b'sagrifiċċji kull filgħodu u se nitlob lilha kuljum: uliedi, u ulied uliedi għandhom joqogħdu attenti għal dan...Genghis Khan imbagħad beda l-kampanja tiegħu biex iwassal għall-unifikazzjoni tal-art u tal-poplu tal-Mongolja bħala qawwa b'saħħitha. Lil Burkhan Khaldun huwa taha l-status ta' muntanja sagra rjali. L-istorja tiġi rrakkontata fl-*Istorja Sigrieta tal-Mongoli*, li l-UNESCO rrikonoxxiet fl-1990 bħala "ħolqien letterarju ta' importanza universali straordinarja". F'dan id-dokument, Burkhan Khaldun tiġi deskritta fid-dettall u tissemma 27 darba; dan juri l-pożizzjoni unika tal-muntanja fil-wirt tal-Mongolja. Dan id-dokument jistabbilixxi l-awtentiċità tas-sit u jsostni li:"L-oriġini ta' Chingis Khan hija Burte-Ċiniża u huwa kien predestinat mis-smewwiet. Il-mara tiegħu kienet Gua-Maral. Huma qasmu t-Tenggis u insedjaw Burkhan Khaldun ftit 'il fuq mix-xmara Onon fejn twieled Batachigan (*Storja Sigrieta tal-Mongoli* §1)".

...Meta Toguril Khan, huwa u joqrob fid-direzzjoni tal-Fondoq ta' Burgiet tax-xmara Kerulen man-naħa tan-Nofsinhar ta' (*Storja Sigrieta tal-Mongoli* §107).Digriet Presidenzjali tal-1955 ifformalizza l-qima tal-Muntanja Burkhan Khaldun bħala monument nazzjonali. Tingħata qima speċjali lill-muntanja skont proċedura preskritta fl-Ovoo tas-Smewwiet" prinċipali; tiġi rriżervata għal ftit uffiċjali tal-istat u l-amminisrazzjoni lokali, xamani u ftit *llama* (patrijiet) Buddisti.

## Sit ta' Wirt Dinji
Burkhan Khaldun ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fid-39 sessjoni tal-Kumitat tal-Wirt Dinji fl-4 ta' Lulju 2015 bit-titlu "l-Muntanja l-Kbira ta' Burkhan Khaldun u l-Pajsaġġ Sagru tal-Madwar". Is-sit ikopri erja ta' 443,739 ettaru (1,096,500 akru) u żona ta' lqugħ addizzjonali ta' 271,651 ettaru (671,260 akru).

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (iv)** "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem"; u l-**kriterju (vi)** "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".

## Importanza reliġjuża

Burkhan Khaldun għandha importanza spiritwali unika meta mqabbla ma' muntanji oħra fil-Mongolja u għandha status simboliku ta' "nieqa" tan-nazzjon tal-Mongolja li tirrappreżenta bis-sħiħ il-"wirt u l-istili tradizzjoni tal-għajxien tal-poplu nomadiku tal-Mnongolja". It-twemmin (mhux ikkonfermat) tal-Mongolja li Genghis Khan twieled hemmhekk u jinsab midfun xi mkien f'din il-muntanja kompla jagħmilha iktar sagra, b'mod partikolari peress li Genghis Khan offra l-qima tiegħu hawnhekk u ddikjara li l-muntanja kienet l-iżjed waħda sagra fil-pajjiż.

Dan ta awtentiċità lin-natura spiritwali tal-muntanja. B'hekk, il-poplu tal-Mongolja jagħmel pellegrinaġġi regolari lejn it-tliet *ovoos* jew giren tal-ġebel fis-siti sagri tul rotta speċifika fejn tiġi offruta qima xamika tal-Mongolja. Ir-rotta speċifika hija unika u tkopri: l-Ovoo Prinċipali tal-Ġenna fil-quċċata tal-muntanja mill-*Gurvan Khoriud* ("Tliet Distretti Pprojbiti"); mill-*Uud Mod* ("Żewġ Siġriet tad-Daħla"); mill-*Bosgo Tengeriin Davaa* ("Passaġġ Limitat tal-Ġenna"); mill-maqbad tax-xmara Kherlen u mix-xmajjar sagri ta' Bogd; u finalment l-*ovoo* ta' *Beliin* ("L-Iktar Baxxa").

## Flora
Il-flora li tinsab fil-muntanja hija parti mill-isteppa tal-Asja Ċentrali u tikkonsisti minn foresta koniferi tat-*taiga*. L-ispeċijiet ta' pjanti rrapportati huma 28 pjanta li huma elenkati wkoll fil-Ktieb l-Aħmar tal-Mongolja, 15-il speċi rari ħafna, u 28 speċi elenkat bħala speċijiet rari. L-ispeċijiet elenkati fil-Lista l-Ħamra tal-IUCN jinkludu żewġ speċijiet f'periklu kritiku, erba' speċijiet fil-periklu, u tmien speċijiet vulnerabbli.

## Fawna
Fil-provinċja ġeografika tal-fawna tal-muntanja Burkhan Khaldun fid-distrett ta' Khentii, il-fawna rrapportata tinkludi iktar minn "50 speċi ta' 27 ġeneru ta' sitt ordnijiet, fosthom ħames speċijiet ta' mammiferi/insettivori, erba' speċijiet ta' imenopteri, erba' speċijiet ta' lagomorfi, 19-il speċi ta' rodituri, 13-il speċi ta' predaturi, ħames speċijiet ta' ungulati, speċi waħda ta' rettili, u 253 speċi ta' għasafar". Skont il-Ktieb l-Aħmar tal-Mongolja, fost l-ispeċijiet ta' mammiferi rari ħafna hemm iċ-ċerva tal-boskijiet (*Moshus moshiferus*) u l-alċi (*Alces alces*); fost l-ispeċijiet rari ħafna ta' għasafar hemm il-grawwa bajda Siberjana (*Grus luecogeranus*), l-ajkla l-kbira tat-tikek (*Aquila clanga*), l-ajkla ta' Pallas (*Haliaeetus leucoryphus*), il-grawwa ta' għonqha abjad (*Grus vipio*) u l-grawwa tal-kappa (*Grus monacha*); fost l-ispeċijiet ta' ħut hemm l-isturjun ta' Amur (*Acipenser schrenckii).*

## Referenzi