Frédéric Bartholdi

**Frédéric Auguste Bartholdi** (/bɑːrˈtɒldi, -ˈθɒl-/ *bar-T(H)OL-dee*, bil-Franċiż: [fʁedeʁik oɡyst baʁtɔldi]; twieled fit-2 ta' Awwissu 1834 – miet fl-4 ta' Ottubru 1904) kien skultur u pittur Franċiż li huwa magħruf l-iktar għad-disinn tal-istatwa *l-Libertà Tillumina d-Dinja*, magħrufa iktar bħala l-Istatwa tal-Libertà.

## Ħajja bikrija u edukazzjoni
Bartholdi twieled f'Colmar, Franza, fit-2 ta' Awwissu 1834. Huwa twieled f'familja Protestanta ta' Alsace, u kunjom il-familja ġie Latinizzat minn Barthold. Il-ġenituri tiegħu kienu Jean Charles Bartholdi (1791-1836) u Augusta Charlotte Bartholdi (kunjomha xebba Beysser; 1801-1891). Frédéric Auguste Bartholdi kien l-iżgħar wild tagħhom minn erba', u wieħed minn tnejn li ma mitux meta kienu trabi, flimkien ma ħuh il-kbir, Jean-Charles, li sar avukat u editur.

Missier Bartholdi, sid tal-proprjetajiet u kunsillier tal-prefettura, miet meta Bartholdi kellu sentejn. Wara, Bartholdi flimkien ma' ommu u ħuh il-kbir Jean-Charles marru jgħixu f'Pariġi, fejn kienet tgħix fergħa oħra minn familtu. Il-familja spiss irritornat biex tqatta' perjodi twal f'Colmar fejn kellhom is-sjieda tad-dar tagħhom fejn kienu jgħixu flimkien mal-missier. Din id-dar iktar 'il quddiem saret il-Mużew ta' Bartholdi fl-1922. Meta kien f'Colmar, Bartholdi ħa lezzjonijiet tat-tpinġija mingħand Martin Rossbach. F'Pariġi, huwa studja l-iskultura ma' Antoine Étex. Huwa studja wkoll l-arkitettura taħt Henri Labrouste u Eugène-Emmanuel Viollet-le-Duc.

Bartholdi attenda l-Liċeo Louis-le-Grand f'Pariġi, u kiseb baċellerat fl-1852. Imbagħad kompla jistudja l-arkitettura fl-Iskola Nazzjonali Superjuri tal-Belle Arti, kif ukoll il-pittura taħt Ary Scheffer fl-istudjo tiegħu f'Rue Chaptal, li issa sar il-Musée de la Vie Romantique. Iktar 'il quddiem, Bartholdi reġa' xeħet l-attenzjoni tiegħu fuq l-iskultura, li mbagħad baqa' jaħdem fuqha tul ħajtu kollha.

## Karriera

### Skulturi bikrin u xogħol f'Colmar

Fl-1853, Bartholdi bagħat grupp ta' skulturi bit-tema tas-Samaritan it-Tajjeb lis-Salon ta' Pariġi tal-1853. L-istatwa iktar 'il quddiem inħadmet mill-ġdid bil-bronż. Fi żmien sentejn mid-debutt tiegħu fis-Salon ta' Pariġi, Bartholdi ġie kkummissjonat minn raħal twelidu, Colmar, biex jiskolpixxi mafkar tal-bronż ta' Jean Rapp, Ġeneral ta' Napuljun. Fl-1855 u fl-1856 Bartholdi vvjaġġa lejn il-Jemen u l-Eġittu flimkien ma' Jean-Léon Gérôme u pitturi "Orjentalisti" oħra. Il-vjaġġ qanqal l-interess ta' Bartholdi fl-iskulturi kolossali.

Fl-1869, Bartholdi rritorna lejn l-Eġittu biex jipproponi li jinbena fanal ġdid fid-daħla tal-Kanal ta' Suez, li kien għadu kemm tlesta. Il-fanal, li kellu jissejjaħ *L-Eġittu Jġorr id-Dawl lejn l-Asja* u li kellu l-għamla ta' figura mkebba fid-drapp b'torċa f'idejha, ma ġiex ikkummissjonat minħabba l-kost eċċessiv. Il-Fanal ta' Port Said inbena minflok minn François Coignet fl-1869.

### Gwerra u Statwa tal-Libertà

Bartholdi ħa sehem fil-Gwerra Franko-Prussjana tal-1870 bħala mexxej ta' skwadra tal-Gwardja Nazzjonali, u bħala uffiċjal ta' kollegament għall-Ġeneral Taljan Giuseppe Garibaldi, fejn irrappreżenta l-gvern Franċiż u l-Armata ta' Vosges. Bħala uffiċjal, huwa ħa sehem fid-difiża ta' Colmar mill-Ġermanja. Iddispjaċut minħabba t-telfa tar-reġjun tiegħu, fis-snin ta' wara bena għadd ta' monumenti li jiċċelebraw l-eroiżmu Franċiż fid-difiża kontra l-Ġermanja. Fost dawn il-proġetti kien hemm l-*[[Iljun]] ta*' *Belfort* magħmul mill-blat ramli, li beda jaħdem fuqu fl-1871, u li ma spiċċahx qabel l-1880.

Fl-1871, huwa għamel l-ewwel vjaġġ tiegħu lejn l-Istati Uniti, fejn ħareġ bl-idea ta' statwa enormi mogħtija bħala rigal mill-Franċiżi lill-Amerikani f'ġieħ iċ-ċentenarju tal-indipendenza Amerikana. L-idea, li fil-bidu kien għaddielu fl-1865 il-ħabib tiegħu Édouard René de Laboulaye, irriżultat fl-Istatwa tal-Libertà fil-port tal-Belt ta' New York. Wara snin ta' ħidma u ġbir ta' fondi, l-istatwa ġiet inawgurata fl-1886. Matul dan il-perjodu, Bartholdi skolpixxa wkoll għadd ta' monumenti għal bliet Amerikani, fosthom funtana tal-ħadid fondut f'Washington D.C. li tlestiet fl-1878.

### Snin ta' wara
Fl-1875, huwa ssieħeb mal-Loġġa tal-Mażuni ta' Alsace-Lorraine f'Pariġi. Fl-1876, Bartholdi kien wieħed mill-kummissarji Franċiżi fl-1876 fl-Espożizzjoni Ċentenarja ta' Philadelphia. Hemmhekk huwa wera statwi tal-bronż ta' *Iż-Żagħżugħ li Jkabbar il-Vinji*, *Génie Funèbre*, *Paċi* u *Ġenju fil-Morsa tal-Miżerja*, u rċieva medalja tal-bronż għal din tal-aħħar. L-istatwa tiegħu tal-1878, *Gribeauval,* saret proprjetà tal-istat Franċiż.

Huwa kien ħallieq prolifiku ta' statwi, monumenti u ritratti. Bartholdi baqa' jieħu sehem f'wirjiet fis-Salons ta' Pariġi sas-sena ta' mewtu fl-1904. Huwa baqa' attiv ukoll b'diversi mezzi, fosthom il-pittura biż-żejt u bl-akkwarelli, il-fotografija, u t-tpinġija, u rċieva l-unur li jkun imsejjaħ Kmandant tal-Leġjun tal-Unur fl-1886. Bartholdi miet bit-tuberkulożi f'Pariġi meta kellu 70 sena fl-4 ta' Ottubru 1904.

## Ħajja personali
Fl-1876, huwa żżewweġ lil Jeanne-Emile Baheux f'Providence, Rhode Island. Matul ħajtu Bartholdi baqa' jżomm is-sjieda tad-dar fejn trabba meta kien żgħir f'Colmar; fl-1922, saret il-Mużew ta' Bartholdi.

## Proġetti maġġuri

### Statwa tal-Libertà (''Il-Libertà Tillumina d-Dinja'')

Ix-xogħol li Bartholdi baqa' l-iktar famuż għalih huwa *l-Libertà Tillumina d-Dinja*, magħrufa aħjar bħala l-Istatwa tal-Libertà. Ftit wara l-istabbiliment tat-Tielet Repubblika Franċiża, il-proġett biex jinbena xi mafkar adattat biex jintwera s-sentiment ta' fratellanza eżistenti bejn ir-repubbliki tal-Istati Uniti u ta' Franza ġie suġġerit, u fl-1874 l-Union Franco-Américaine (l-Unjoni Franko-Amerikana) ġiet stabbilita minn Edouard de Laboulaye. Raħal twelid Bartholdi fl-Alsace kien għadu kemm għadd taħt il-kontroll tal-Ġermaniżi fil-Gwerra Franko-Prussjana. Dan l-inkwiet rigward id-dar ta' tfulitu fl-Alsace jingħad li kompla qanqal l-interess kbir ta' Bartholdi fl-indipendenza, il-libertà u l-awtodeterminazzjoni. Bartholdi sussegwentement issieħeb fl-Unjoni Franko-Amerikana, u fost il-membri kien hemm Laboulaye, Paul de Rémusat, William Waddington, Henri Martin, Ferdinand Marie de Lesseps, Jean-Baptiste Donatien de Vimeur, il-Konti ta' Rochambeau, Oscar Gilbert Lafayette, François Charles Lorraine, u Louis François Lorraine.

Bartholdi ħaddan l-idea ta' statwa enormi u ladarba d-disinn tagħha ġie approvat, l-

Unjoni Franko-Amerikana ġabret iktar minn miljun frank minn Franza kollha għall-kostruzzjoni tagħha. Fl-1879, Bartholdi ngħata l-privattiva tad-disinn, U.S. Patent D11,023, għall-Istatwa tal-Libertà. Fl-4 ta' Lulju 1880, l-istatwa ġiet ittrasportata uffiċjalment għand il-Ministru Amerikan f'Pariġi, u l-avveniment ġie ċċelebraw b'bankett kbir. F'Ottubru 1886, l-istruttura ġiet ippreżentata uffiċjalment bħala r-rigal konġunt tal-poplu Franċiż u Amerikan, u ġiet installata fil-Gżira ta' Bedloe fil-Port ta' New York. Fi Franza kien intqal li wiċċ l-Istatwa tal-Libertà ġie mmudellat fuq wiċċ omm Bartholdi. L-istatwa hija għolja 46 metru, u l-quċċata tat-torċa tinsab f'elevazzjoni ta' 93 metru mil-livell medju tal-baħar. Kienet l-ikbar xogħol tax-xorta tagħha li tlestiet sa dak iż-żmien.

### Xogħlijiet f'Colmar

Colmar, raħal twelid Bartholdi (fir-reġjun amministrattiv politiku modern tal-Grand Est) għandu għandu ta' statwi u monumenti mill-iskultur, kif ukoll mużew li ġie stabbilit fl-1922 fid-dar fejn kien twieled, f'30, Rue des Marchands.

* *Monument du Général Rapp* – 1856 (monument tal-Ġeneral Rapp li ntwera għall-ewwel darba fl-1855 f'Pariġi; l-iktar xogħol maġġuri bikri ta' Bartholdi)
* "Fontaine Schongauer" – 1863 (Funtana ta' Schongauer quddiem il-Mużew ta' Unterlinden)
* "Fontaine de l'Amiral Bruat" – 1864 (Funtana tal-Ammirall Bruat)
* "Fontaine Roeselmann" – 1888 (Funtana ta' Roeselmann)
* "Monument Hirn" – 1894 (Monument ta' Hirn)
* "Fontaine Schwendi", 1898 (Funtana ta' Schwendi li tirrappreżenta lil Lazarus von Schwendi)
* *Les grands soutiens du monde* − 1902 (statwa fil-bitħa interna tal-mużew)

### Xogħlijiet maġġuri oħra
Fost ix-xogħlijiet maġġuri oħra ta' Bartholdi hemm varjetà ta' statwi f'Clermont-Ferrand; f'Pariġi, u f'postijiet oħra. Xi xogħlijiet notevoli jinkludu:

* 1852: *Francesca da Rimini*
* 1870: *LeVigneron*
* 1876 (verżjoni bil-ġibs fl-1874) : Freġju u erba' trumbettiera anġeliċi fuq it-torri tal-Knisja ta' Brattle Square, f'Boston, Massachusetts, l-Istati Uniti.
* 1876: *Marquis de Lafayette* (jew *Il-Wasla ta' Lafayette fl-Amerka*), twettqet fl-1872, fonduta fl-1873 f'Union Square, fil-Belt ta' New York, l-Istati Uniti.
* 1878: Il-Funtana ta' Bartholdi fil-Park ta' Bartholdi, il-Ġnien Botaniku tal-Istati Uniti, f'Washington D.C., l-Istati Uniti.
* 1880: *L-Iljun ta' Belfort*, f'Belfort, Franza; skultura enormi ta' ljun li jirrappreżenta d-diffikultà kbira tal-Franċiżi li jirreżistu l-assedju ta' Prussja fit-tmiem tal-Gwerra Franko-Prussjana. Opra tal-arti tal-ġibs intweriet fl-1878. Bartholdi kien uffiċjal hu stess matul dan il-perjodu, stazzjonat ma' Garibaldi.
* 1889: *Is-Sokkors tal-Iżvizzera lil Strasburgu f'Basel, l-Iżvizzera*, li kien rigal mill-belt Franċiża ta' Strasburgu, bħala apprezzament tal-għajnuna umanitarja li kienet ingħatat matul il-Gwerra Franko-Prussjana.
* 1890: Statwa tal-Libertà f'Potosí, il-Bolivja.
* 1892: Funtana ta' Bartholdi, f'Place des Terreaux, f'Lyon, Franza.
* 1893: Statwa ta' Kristofru Kolombu, fondut fil-fidda għall-Espożizzjoni Kolombjana tal-1892 f'Chicago, Illinois; replika tal-bronż inbniet f'Providence, Rhode Island fl-1893 u tneħħiet f'Ġunju 2020.
* 1895: Monument ta' Lafayette u Washington, f'Place des États-Unis, Pariġi, u replika eżatt bħalha f'Morningside Park, il-Belt ta' New York, l-Istati Uniti.
* 1903: *Vercingetorix*, statwa ekwestri f'Place de Jaude, Clermont-Ferrand.

## Kultura popolari
*The Statue of Liberty* huwa film dokumentarju tal-1985 ta' Ken Burns li jiffoka fuq l-istorja tal-istatwa u l-impatt tagħha fuq is-soċjetà.

Il-ħajja ta' Bartholdi u l-kreazzjoni tiegħu ta' *l-Libertà Tillumina d-Dinja* huma parti wkoll mill-film dokumentarju tal-2019, *Liberty: Mother of Exiles*.

## Referenzi

## Ħoloq esterni