Tuneż

**Tuneż** (ˈtuːnɪs; bl-Għarbi: تونس) hija l-belt kapitali tat-Tuneżija u l-ikbar belt fil-pajjiż. Fl-2014, il-popolazzjoni tal-muniċipalità ta' Tuneż kienet ta' 638,845 abitant skont iċ-ċensiment tal-Istitut Nazzjonali tal-Istatistika. Iż-żona metropolitana kollha ta' Tuneż, spiss magħrufa bħala "Grand Tunis", għandha popolazzjoni ta' madwar 2,700,000 abitant. Mill-2020 Tuneż hija t-tielet l-ikbar belt fir-reġjun tal-Magreb (wara Casablanca u Alġiers) u l-ħdax-il ikbar belt fid-dinja Għarbija.

Il-belt tinsab f'golf kbir tal-Baħar Mediterran magħruf bħala l-Golf ta' Tuneż, wara l-Lag ta' Tuneż u l-port ta' La Goulette (Ḥalq il-Wād). Il-belt hija estiża tul il-pjanura kostali u l-għoljiet ta' madwarha. Il-medina antika hija l-qalba tal-belt u hija Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. Fil-Lvant tal-medina, mid-Daħla tal-Baħar (magħrufa wkoll bħala *Bab el Bhar* u *Porte de France*), tibda l-belt moderna magħrufa bħala "Ville Nouvelle", bit-triq prinċipali li tgħaddi minn ġo nofsha, Avenue Habib Bourguiba (li spiss hija magħrufa fil-gwidi tal-ivvjaġġar u fuq il-mezzi tax-xandir bħala x-"Champs-Élysées Tuneżina"), fejn hemm kuntrast ċar bejn il-binjiet tal-era kolonjali u l-istrutturi antiki ferm iżgħar. Iktar fil-Lvant mal-baħar hemm is-subborgi ta' Kartaġni, La Marsa u Sidi Bou Said. Bħala l-belt kapitali tal-pajjiż, Tuneż hija l-qalba tal-ħajja politika u amministrattiva tal-pajjiż, kif ukoll iċ-ċentru tal-attivitajiet kummerċjali u kulturali tat-Tuneżija.

## [[Etimoloġija]]
*Tuneż* hija t-traskrizzjoni tal-isem Għarbi تونس li jista' jiġi ppronunzjat bħala "Tūnus", "Tūnas" jew "Tūnis". It-tliet varjanti ssemmew kollha kemm huma mill-ġeografu Għarbi Yaqut al-Hamawi fil-*Mu'jam al-Bûldan* (*[[Dizzjunarju]] tal-Pajjiżi*) tiegħu.

Jeżistu spjegazzjonijiet differenti għall-oriġini tal-isem "Tuneż". Xi studjużi jehmżuha mad-divinità tal-Feniċi *Tanith* (Tanit jew Tanut), peress li bosta bliet antiki kienu jissemmew għal divinitajiet patruni. Xi studjużi jsostnu li oriġina minn *Tynes*, li ssemma minn Diodorus Siculus u Polibju matul id-deskrizzjonijiet ta' post simili għal Al-Kasbah, villaġġ antik tal-Berberi f'Tuneż.

Possibbiltà oħra hi li oriġina mill-għerq verbali Berberu *ens* li jfisser "timtedd" jew "tqatta' l-lejl". It-terminu *Tuneż* x'aktarx jista' jfisser "tikkampja billejl", "kamp" jew "waqfa", jew jaf kien jirreferi għall-"aħħar waqfa qabel Kartaġni" min-nies li kienu jkunu qed jivvjaġġaw lejn Kartaġni minn fuq l-art. Hemm xi sorsi Rumani antiki wkoll li jsemmu rħula fil-qrib bħala *Tuniza* (issa El Kala), *Thunusuda* (issa Sidi-Meskin), *Thinissut* (issa Bir Bouregba) u *Thunisa* (issa Ras Jebel). Dawn il-villaġġi Berberi kollha kienu jinsabu tul toroq Rumani u bla dubju servew bħala postijiet fejn wieħed kien jieqaf jistrieħ.

## Sit ta' Wirt Dinji
Il-medina ta' Tuneż ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1979. Iż-żona ta' lqugħ tas-sit ġiet immodifikata kemxejn fl-2010.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (ii)** "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-**kriterju (iii)** "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-**kriterju (v)** "Eżempju straordinarju ta' insedjament uman tradizzjonali, ta' użu tal-art jew ta' użu tal-baħar, li jirrappreżenta kultura (jew kulturi), jew interazzjoni umana mal-ambjent, speċjalment meta jkun sar vulnerabbli minħabba l-impatt ta' bidla irreversibbli".

## Referenzi