Greenland

**Greenland**, xi kultant magħrufa wkoll bħala l-**Groenlandja**, (bil-lingwa ta' Greenland: *Kalaallit Nunaat*, pronunzjata: [kalaːɬːit nʉnaːt]; bid-Daniż: *Grønland*, pronunzjata: [ˈkʁɶnˌlænˀ]) hija territorju awtonomu fl-Amerka ta' Fuq tar-Renju tad-Danimarka. Hi wieħed minn tliet territorji li jiffurmaw ir-Renju tad-Danimarka; l-oħrajn huma l-art kontinentali Ewropea tad-Danimarka u l-Gżejjer Faroe. Iċ-ċittadini ta' dawn it-tliet territorji huma ċittadini tad-Danimarka u ċittadini tal-Unjoni Ewropea. Il-belt kapitali u l-ikbar belt ta' Greenland hija Nuuk. Greenland tinsab bejn l-Oċean Artiku u l-Oċean Atlantiku, fil-Lvant tal-Arċipelagu Artiku Kanadiż. Hija l-ikbar gżira fid-dinja, kif ukoll l-iżjed territorju fit-Tramuntana tad-dinja – il-Gżira ta' Kaffeklubben lil hinn mill-kosta tat-Tramuntana hija l-iżjed art fit-Tramuntana tad-dinja, u l-Kap Morris Jesup fuq l-art kontinentali tat-territorju kien maħsub li kien l-iżjed art fit-Tramuntana tad-dinja sas-snin 60 tas-seklu 20.

## Storja

Għalkemm hija parti mill-kontinent tal-Amerka ta' Fuq, Greenland ilha tiġi assoċjata politikament u kulturalment mal-Ewropa (speċifikament in-Norveġja u d-Danimarka, is-setgħat kolonjali) għal iktar minn millenju, diġà mid-986. Greenland ġiet abitata f'intervalli għal mill-inqas dawn l-aħħar 4,500 sena minn popli Artiċi li l-antenati tagħhom marru hemmhekk minn dik li issa hija l-Kanada. In-Nordiċi insedjaw il-parti mhux abitata tan-Nofsinhar ta' Greenland mill-bidu tas-seklu 10, wara li kienu bdew jinsedjaw l-Iżlanda. L-Inuit waslu fis-seklu 13. Għalkemm taħt l-influwenza kontinwa tan-Norveġja u tan-Norveġiżi, Greenland ma kinitx formalment taħt il-Kuruna Norveġiża qabel l-1261. Il-kolonji Nordiċi għebu fl-aħħar tas-seklu 15, wara li faqqgħet il-pesta s-sewda fin-Norveġja u b'hekk daħlet fi żmien ta' deklin kbir.

Fil-bidu tas-seklu 17, l-esploraturi Daniżi u Norveġiżi reġgħu waslu Greenland. Meta d-Danimarka u n-Norveġja sseparaw, Greenland saret parti mid-Danimarka fl-1814 u ġiet integrata għalkollox fl-istat Daniż fl-1953 taħt il-Kostituzzjoni tad-Danimarka, li permezz tagħha ċ-ċittadini ta' Greenland saru ċittadini tad-Danimarka. Fl-1979, id-Danimarka tat l-awtogovernanza lil Greenland; fl-2008, iċ-ċittadini ta' Greenland ivvutaw għall-Att dwar l-Awtogovernanza, li ttrasferixxa iktar poter mill-gvern Daniż lill-gvern lokali ta' Greenland. Taħt l-istruttura l-ġdida, Greenland gradwalment ingħatat ir-responsabbiltà għal għadd ta' servizzi u oqsma ta' kompetenza governattivi. Il-gvern Daniż għandu kontroll fuq iċ-ċittadinanza, il-politika monetarja u l-affarijiet barranin, inkluż id-difiża. Il-biċċa l-kbira tar-residenti ta' Greenland huma Inuit. Il-popolazzjoni hija kkonċentrata l-iktar tul il-kosta tal-Lbiċ, u l-kumplament tal-gżira hija popolata b'mod sparpaljat. Tliet kwarti minn Greenland hija miksija mill-unika saff tas-silġ permanenti 'l barra mill-Antartika. B'popolazzjoni ta' 56,583 ruħ (2022), Greenland hija l-inqas reġjun popolat densament fid-dinja. 67 % tal-produzzjoni tal-elettriku tagħha tiġi mill-enerġija rinnovabbli, l-iktar mill-enerġija idroelettrika.

## Etimoloġija

L-insedjaturi Nordiċi bikrin semmew il-gżira *Greenland*. Fis-sagi Iżlandiżi, l-Iżlandiż imwieled Norveġiż Erik l-Aħmar ġie eżiljat mill-Iżlanda minħabba li wettaq qtil. Flimkien mal-familja estiża u l-iskjavi jew is-servi tiegħu, huwa salpa b'għadd ta' bastimenti sabiex jesplora art bis-silġ li kienet magħrufa li tinsab fil-Majjistral. Wara li sab żona abitabbli li seta' jinsedjaha, huwa semmiha *Grœnland* (tradotta bħala "Greenland"), x'aktarx bit-tama li l-isem pjaċevoli jattira iktar insedjaturi. Is-*Saga ta' Erik l-Aħmar* issostni: "Fis-sajf, Erik salpa biex jinsedja t-territorju li kien sab, u semmih Greenland, bil-ħsieb skontu li n-nies kienu se jiġu attirati jgħixu hemm ladarba kellu isem favorevoli".

L-isem tat-territorju bil-lingwa ta' Greenland huwa *Kalaallit Nunaat* ("art tal-Kalaallit"). Il-poplu Kalaallit huwa poplu Inuit ta' Greenland li jgħix fir-reġjun tal-Punent ta' Greenland.

Fit-Tieni Gwerra Dinjija, il-militar tal-Istati Uniti uża *Bluie* bħala isem f'kodiċi għal Greenland, fejn kellhom diversi bażijiet imsemmija *Bluie (tal-Lvant jew tal-Punent; numeral sekwenzjali)*.

## Referenzi