Marrakesh

**Marrakesh**, xi kultant spelluta wkoll **Marrakech** jew **Marrakexx** (pronunzjati mærəˈkɛʃ/ jew məˈrækɛʃ/; bl-Għarbi: مراكش, b'ittri Rumani: *murrākuš*, pronunzjata: [murraːkuʃ]; bil-lingwi Berberi: ⵎⵕⵕⴰⴽⵛ, b'ittri Rumani: *mṛṛakc*), hija r-raba' l-ikbar belt fir-Renju tal-Marokk. Hija waħda mill-erba' bliet imperjali tal-Marokk u hija l-belt kapitali tar-reġjun ta' Marrakesh-Safi. Il-belt tinsab fil-Punent tal-għoljiet ta' qabel il-Muntanji Atlas. Marrakesh tinsab 580 km (360 mil) fil-Lbiċ ta' Tangier, 327 km (203 mil) fil-Lbiċ tal-belt kapitali tal-Marokk, Rabat, 239 km (149 mil) fin-Nofsinhar ta' Casablanca, u 246 km (153 mil) fil-Grigal ta' Agadir.

Ir-reġjun ilu abitat minn bdiewa Berberi miż-żminijiet Neolitiċi. Il-belt ġiet stabbilita fl-1070 mill-Emir Abu Bakr ibn Umar bħala l-belt kapitali imperjali tal-Imperu tal-Almoravidi. L-Almoravidi stabbilew l-ewwel strutturi ewlenin fil-belt u sawru l-pjanta tagħha għas-sekli ta' wara. Il-ħitan ħomor tal-belt, li nbnew minn Ali ibn Yusuf fl-1122-1123, u diversi binjiet li nbnew bil-ġebel tar-ramel ħamrani wara, wasslu biex il-belt titlaqqam bħala l-"Belt il-Ħamra" (المدينة الحمراء *Almadinat alhamra*') jew il-"Belt Okra" (*ville ocre*). Marrakesh kibret malajr u stabbiliet lilha nnifisha bħala ċentru kulturali, reliġjuż u kummerċjali għall-Magreb u għall-Afrika sub-Saħarjana. Jemaa el-Fnaa hija l-iktar pjazza b'attività kummerċjali u soċjali fl-Afrika.

Wara perjodu ta' deklin, Fez ħaditilha postha, u fil-bidu tas-seklu 16, Marrakesh reġgħet saret il-belt kapitali tar-renju. Il-belt reġgħet kisbet il-prominenza li kellha taħt is-sultani sinjuri Saadjani Abdallah al-Ghalib u Ahmad al-Mansur, li sebbħu l-belt b'palazzi lussużi bħall-Palazz ta' El Badi (1578) u rrestawraw bosta monumenti rvinati. Mill-bidu tas-seklu 17, il-belt saret popolari fost il-pellegrini Sufisti minħabba l-ħdax-il qaddis patrun midfuna hemmhekk. Fl-1912 il-Protettorat Franċiż fil-Marokk ġie stabbilit u T'hami El Glaoui sar il-Paxà ta' Marrakesh u baqa' f'din il-kariga kważi matul il-protettorat kollu sa ma r-rwol tiegħu tneħħa bl-indipendenza tal-Marokk u l-istabbiliment mill-ġdid tal-monarkija fl-1956.

Marrakesh tinkludi ċentru storiku ffortifikat iffullat bil-bejjiegħa u l-gabbani u l-bankarelli tagħhom. Il-medina tniżżlet bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. Illum il-ġurnata hija waħda mill-iżjed bliet b'attività kummerċjali fl-Afrika u hija ċentru ekonomiku u destinazzjoni turistika ewlenija. L-iżvilupp tal-proprjetà u tal-lukandi f'Marrakesh żdied b'mod drammatiku fis-seklu 21. Marrakesh hija partikolarment popolari mal-Franċiżi, u bosta ċelebritajiet Franċiżi huma sidien ta' xi proprjetà fil-belt. Marrakesh għandha l-ikbar suq (*souk*) tradizzjonali fil-Marokk, b'madwar 18-il *souk* fi ħdanu jbigħu merkanzija li tvarja minn twapet Berberi tradizzjonali għal apparati elettroniċi moderni. L-artiġjanat jipprovdi perċentwal kbir tal-impjiegi għall-popolazzjoni, li primarjament ibigħu l-prodotti tagħhom lit-turisti.

Marrakesh hija moqdija mill-Ajruport Internazzjonali ta' Ménara u mill-istazzjon ferrovjarju ta' Marrakesh li jikkollega l-belt ma' Casablanca u t-Tramuntana tal-Marokk. Marrakesh għandha diversi universitajiet u skejjel, inkluż l-Università ta' Cadi Ayyad. Għadd ta' klabbs tal-futbol Marokkini huma stabbiliti hemmhekk, fosthom Najm de Marrakech, KAC Marrakech, Mouloudia de Marrakech u Chez Ali Club de Marrakech. Iċ-Ċirkwit tat-Toroq ta' Marrakesh jospita l-Kampjonat Dinji tal-Karozzi Sportivi, l-Auto GP u t-tlielaq tal-Kampjonat tal-Formula 2 tal-FIA.

## Etimoloġija
It-tifsira eżatta tal-isem hija pjuttost kontroversjali. Oriġini possibbli tal-isem "Marrakesh" hu mill-kelmiet Berberi (Amazigh) *amur (n) akush* (ⴰⵎⵓⵔ ⵏ ⴰⴽⵓⵛ), li jfissru "Art t'Alla". Madankollu, skont l-istoriku Susan Searight, isem il-belt ġie ddokumentat għall-ewwel darba f'manuskritt tas-seklu 11 fil-librerija ta' Qarawiyyin f'Fez, fejn it-tifsira li ngħatat kienet "pajjiż l-ulied subien ta' Kush". Il-kelma *mur* issa tintuża mill-Berberi l-iktar fil-femminil *tamurt*. L-istess kelma "mur" tidher fil-Mawritanja, ir-renju tal-qedem tat-Tramuntana tal-Afrika, għalkemm ir-rabta għadha kontroversjali peress li dan l-isem x'aktarx li oriġina minn μαύρος *mavros*, il-kelma tal-Grieg Antik għal "iswed". L-isem jiġi spellut l-iktar bħall-Ingliż "Marrakesh", għalkemm spiss jiġi spellut ukoll bħala "Marrakech" bħall-Franċiż jew trażlitterata mill-Ingliż bħala "Marrakexx". L-isem jiġi spellut *Mṛṛakc* bl-alfabett Latin Berberu, *Marraquexe* bil-Portugiż u *Marrakech* bl-Ispanjol. Pronunzja tipika bl-Għarbi Marokkin hija *marrākesh* b'enfasi fuq it-tieni sillaba, filwaqt li l-vokali fis-sillabi l-oħra bil-kemm jiġu ppronunzjati.

Mill-Medju Evu sal-ħabta tal-bidu tas-seklu 20, il-pajjiż kollu tal-Marokk kien magħruf bħala r-"Renju ta' Marrakesh", peress li l-belt kapitali storika tar-renju kienet spiss Marrakesh stess. L-isem għall-Marokk għadu "Marrakesh" (مراكش) sa llum il-ġurnata bil-Persjan u bl-Urdu kif ukoll b'bosta lingwi oħra tan-Nofsinhar tal-Asja. Diversi ismijiet Ewropej għall-Marokk (Marruecos, Marrocos, Maroc, Marokko, eċċ.) oriġinaw direttament mill-kelma Berbera *Murakush*. Kuntrarjament, il-belt stess fl-imgħoddi kienet tissejjaħ sempliċement *Belt tal-Marokk* (jew xi ħaġa simili) mill-vjaġġaturi barranin. L-isem tal-belt u tal-pajjiż saru differenti wara t-Trattat ta' Fez li qasam il-Marokk f'protettorat Franċiż u f'protettorat Spanjol, u l-użu interkambjabbli antik baqa' jeżisti sal-interrenju ta' Mohammed Ben Aarafa (1953-1955). Dan tal-aħħar wassal għar-ritorn tal-indipendenza tal-pajjiż, meta l-Marokk uffiċjalment sar المملكة المغربية (*al-Mamlaka al-Maġribiyya*, ir-"Renju tal-Magreb"), u l-isem ma baqax jirreferi għall-belt ta' Marrakesh. Marrakesh hija magħrufa b'varjetà ta' laqmijiet, fosthom il-"Belt il-Ħamra", il-"Belt Okra" u "Bint id-Deżert", u kienet l-ispirazzjoni ta' analoġiji poetiċi fosthom waħda li kienet tqabbel il-belt ma' "tanbur li jtanbar l-identità Afrikana fir-ruħ kumplessa tal-Marokk".

## Storja

L-inħawi ta' Marrakesh ġew abitati mill-bdiewa Berberi min-Neolitiku, u diversi fdalijiet tal-ġebel ta' dak iż-żmien ġew żvelati. Marrakesh ġiet stabbilita minn Abu Bakr ibn Umar, il-kap u s-sekondokuġin tar-Re tal-Almoravidi Yusuf ibn Tashfin (għall-ħabta tal-1061-1106). Sorsi storiċi jikkwotaw varjetà ta' dati meta seħħ dan l-avveniment li jvarjaw bejn l-1062 (454 fil-kalendarju Ħijri), skont Ibn Abi Zar u Ibn Khaldun, u l-1078 (470), skont Muhammad al-Idrisi. Id-data li tintuża l-iktar mill-istoriċi moderni hija l-1070, għalkemm l-1062 għadha tiġi kkwotata minn xi kittieba. L-Almoravidi, dinastija Berbera li ppruvat tirriforma s-soċjetà Iżlamika, irrenjat f'emirat estiż mit-tarf tas-Senegal għaċ-ċentru ta' Spanja u mill-kosta Atlantika sa Alġiers. Huma użaw lil Marrakesh bħala l-belt kapitali tagħhom u stabbilew l-ewwel strutturi tagħha, inkluż il-moskej u residenza ffortifikata, il-Ksar al-Hajjar, qrib il-Moskea attwali ta' Kutubiyya. Dawn il-pedamenti tal-Almoravidi influwenzaw ukoll il-pjanta u l-organizzazzjoni urbana tal-belt għas-sekli ta' wara. Pereżempju, il-pjazza attwali ta' Jemaa el-Fnaa oriġinat minn pjazza pubblika quddiem id-daħla tal-palazz tal-Almoravidi, ir-*Rahbat al-Ksar*, u s-swieq ewlenin tal-belt żviluppaw bejn wieħed u ieħor bejn din il-pjazza u l-moskea prinċipali tal-belt, fejn għadhom sa llum il-ġurnata. Il-belt żviluppat il-komunità f'ċentru kummerċjali għall-Magreb u għall-Afrika sub-Saħarjana. Kibret b'mod rapidu u stabbiliet ruħha bħala ċentru kulturali u reliġjuż, u ħadet post Aghmat, li għal żmien twil kienet il-belt kapitali ta' Haouz. Artiġjani mill-Andalusija, preċiżament minn Cordoba u Sivilja bnew u żejnu bosta monumenti, filwaqt li importaw l-istil Umayyad ta' Cordoba bil-koppli mnaqqxa u bil-ħnejjiet ippuntati. Din l-influwenza tal-Andalusija ħolqot fużjoni mad-disinni tas-Saħara u tal-Punent tal-Afrika, u b'hekk inħoloq stil arkitettoniku uniku li ġie adattat għalkollox mal-ambjent ta' Marrakesh. Yusuf ibn Tashfin bena d-djar, izzekka l-muniti, u wassal id-deheb u l-fidda lejn il-belt fil-karovani. Ibnu u s-suċċessur tiegħu, Ali Ibn Yusuf, bena l-Moskea ta' Ben Youssef, il-moskea prinċipali tal-belt, bejn l-1120 u l-1132. Huwa ffortifika wkoll l-belt u s-swar tagħha għall-ewwel darba fl-1126-1127 u espanda l-provvista tal-ilma tagħha billi ħoloq sistema tal-ilma taħt l-art magħrufa bħala l-*khettara*.

Fl-1125, il-predikatur Ibn Tumart mar jgħix f'Tin Mal fil-muntanji lejn in-Nofsinhar ta' Marrakesh, u stabbilixxa l-moviment tal-Almoħadin. Din il-fazzjoni l-ġdida, magħmula l-iktar minn membri tat-tribù Masmuda, segwiet duttrina ta' riformi radikali b'Ibn Tumart bħala l-*mahdi*, jiġifieri figura qisha l-messija. Huwa ppriedka kontra l-Almoravidi u influwenza rewwixta li rnexxielha twassal għall-waqgħa ta' Aghmat fil-qrib, iżda ma rnexxilhiex twassal għall-waqgħa ta' Marrakesh minkejja l-assedju tal-1130. Ibn Tumart miet ftit wara fl-istess sena, iżda s-suċċessur tiegħu Abd al-Mu'min ħa f'idejh it-tmexxija politika tal-moviment u ħataf lil Marrakesh fl-1147 wara assedju li dam diversi xhur. L-Almoħadin keċċew il-popolazzjoni tal-Almoravidi fi żmien tlett ijiem u stabbilew il-belt bħala l-belt kapitali l-ġdida tagħhom. Imbagħad irnexxielhom jieħdu ħafna mill-eks territorju tal-Almorovidi fl-Afrika u l-Peniżola Iberika. Fl-1147, ftit wara l-ħakma tal-belt, Abd al-Mu'min stabbilixxa l-Moskea ta' Kutubiyya (magħrufa wkoll bħala l-Moskea ta' Koutoubia), ħdejn l-eks palazz tal-Almoravidi, sabiex tkun il-moskea prinċipali l-ġdida tal-belt. Il-moskej tal-Almoravidi jew twaqqgħu jew ġew abbandunati mal-promulgazzjoni tar-riformi reliġjużi min-naħa tal-Almoħadin. Abd al-Mu'min kien responsabbli wkoll għall-istabbiliment tal-Ġonna ta' Menara fl-1157, filwaqt li s-suċċessur tiegħu Abu Ya'qub Yusuf (li rrenja mill-1163 sal-1184) beda l-Ġonna ta' Agdal. Ya'qub al-Mansur (li rrenja mill-1184 sal-1199), x'aktarx fuq l-ordnijiet ta' missieru Abu Ya'qub Yusuf, kien responsabbli għall-kostruzzjoni tal-Kasbah, ċittadella u distrett tal-palazz fuq in-naħa tan-Nofsinhar tal-belt. Il-Kasbah kienet tospita ċ-ċentru tal-gvern u r-residenza tal-kaliff, titlu li kellhom il-mexxejja Almoħadin bħala rivali tal-Kaliffat tal-Abbasidi fil-Lvant. Parzjalment minħabba dawn id-diversi żidiet, l-Almoħadin tejbu wkoll is-sistema tal-provvista tal-ilma u ħolqu ġibjuni tal-ilma biex jirrigaw il-ġonna tagħhom. Bis-saħħa tal-importanza ekonomika, politika u kulturali tagħha, Marrakesh ospitat bosta kittieba, artisti u intellettwali, ħafna minnhom minn Al-Andalus, inkluż il-filosfu famuż Averroes ta' Cordoba.
Il-mewt ta' Yusuf II fl-1224 tat bidu għal perjodu ta' instabbiltà. Marrakesh saret il-fortizza tax-xejikki tribali Almoħadin u l-*ahl ad-dar* (dixxendenti ta' Ibn Tumart), li ppruvaw jiksbu l-poter mill-familja Almoħadini fit-tmun. Marrakesh inħakmet, intilfet u reġgħet ittieħdet minn xi qawwa diversi drabi minn sensiela ta' kaliffi u mexxejja, pereżempju matul il-ħtif brutali ta' Marrakesh mill-kaliff ta' Sivilja Abd al-Wahid II al-Ma'mun fl-1226, li ġie segwit minn massakru tax-xejikki tribali Almoħadini u l-familji tagħhom u ċaħda pubblika tad-duttrini ta' Ibn Tumart mill-kaliff fuq il-pulptu tal-Moskea tal-Kasbah. Wara l-mewt ta' al-Ma'mun fl-1232, l-armla tiegħu ppruvat timbotta s-suċċessjoni ta' binha, wara li kisbet l-appoġġ tal-kapijiet tal-armata Almoħadina u ta' merċenarji Spanjoli permezz tal-wegħda li tagħtihom il-belt ta' Marrakesh biex jisirquha. Meta semgħu t-termini, il-poplu ta' Marrakesh ippruvaw jagħmlu ftehim mal-kaptana militari u salvaw il-belt mill-qerda permezz ta' pagament imdaqqas ta' 500,000 dinar. Fl-1269, Marrakesh inħakmet mit-tribujiet nomadiċi Zenata li rebħu kontra l-aħħar Almoħadini. Il-belt imbagħad spiċċat fi stat ta' deklin, li f'qasir żmien wasslet biex il-belt titlef l-istatus tagħha bħala belt kapitali u minflokha saret il-belt rivali ta' Fez.

Fil-bidu tas-seklu 16, Marrakesh reġgħet saret il-belt kapitali tal-Marokk, wara perjodu meta kienet is-sede tal-emiri Hintata. F'qasir żmien reġgħet stabbiliet l-istatus tagħha, speċjalment matul ir-renji tas-slaten Saadjani Abdallah al-Ghalib u Ahmad al-Mansur. Bis-saħħa tal-ġid iġġenerat mis-Slaten, Marrakesh ġiet imżejna b'palazzi lussużi filwaqt li l-monumenti rvinati tagħha ġew irrestawrati. Il-Palazz ta' El Badi, li nbeda minn Ahmad al-Mansur fl-1578, inbena b'materjali għaljin inkluż l-irħam mill-Italja. Il-palazz kien maħsub primarjament għar-riċevimenti lussużi tal-ambaxxaturi minn Spanja, l-Ingilterra u l-Imperu Ottoman, biex il-Marokk Saadjan jispikka bħala nazzjon b'poter u b'influwenza saħansitra sal-fruntiera tan-Niġer u tal-Mali. Taħt id-dinastija Saadjana, Marrakesh reġgħet kisbet il-pożizzjoni li kellha fl-imgħoddi bħala punt ta' kuntatt għar-rotot tal-karovani mill-Magreb, mill-Mediterran u mill-Afrika sub-Saħarjana.

Għal sekli sħaħ Marrakesh kienet magħrufa bħala l-post fejn indifnu s-seba' qaddisin patruni tal-Marokk (*sebaatou rizjel*). Meta s-Sufiżmu kien laħaq il-qofol tal-popolarità tiegħu matul l-aħħar tar-renju ta' Moulay Ismail fis-seklu 17, il-festival ta' dawn il-qaddisin ġie stabbilit minn Abu Ali al-Hassan al-Yusi fuq talba tas-sultan. L-oqbra tad-diversi figuri rinomati ġew ittrasferiti lejn Marrakesh biex jiġu attirati l-pellegrini, u l-pellegrinaġġ assoċjat mas-seba' qaddisin illum il-ġurnata sar stabbilit sew. Il-pellegrini jżuru l-oqbra tal-qaddisin f'ordni speċifika, kif ġej: Sidi Yusuf Ali Sanhaji (1196–97), lebbruż; Qadi Iyyad jew il-Qadi ta' Ceuta (1083–1149), teologu u awtur tal-Ash-Shifa (trattati dwar il-virtujiet ta' Muħammed); Sidi Bel Abbas (1130-1204), magħruf bħala l-qaddis patrun u l-iktar wieħed meqjum fir-reġjun; Sidi Muhammad al-Jazuli (1465), Sufist magħruf sew li stabbilixxa l-fratellanza ta' Jazuli; Abdelaziz al-Tebaa (1508), student ta' al-Jazuli; Abdallah al-Ghazwani (1528), magħruf bħala Moulay al-Ksour; u Sidi Abu al-Qasim Al-Suhayli, (1185), magħruf ukoll bħala l-Imam al-Suhayli. Sal-1867, il-Kristjani Ewropej ma kinux jitħallew jidħlu fil-belt sakemmm ma kinux jingħataw permess speċjali mis-sultan; min-naħa l-oħra l-Lhud tal-Lvant tal-Ewropa kienu jitħallew jidħlu fil-belt.

Matul il-bidu tas-seklu 20, Marrakesh għaddiet minn diversi snin ta' rewwixti. Il-mewt prematura fl-1900 tal-Gran Viżier Ba Ahmed, li kien inħatar bħala r-reġġent sakemm is-sultan Abd al-Aziz jagħlaq l-età biex isaltan, wasslet biex il-pajjiż jinħakem mill-anarkija, mir-rewwixti tribali, mill-konfoffi tas-sinjuri fewdali, u minn intriċċi Ewropej. Fl-1907, il-kaliff ta' Marrakesh Moulay Abd al-Hafid ġie pproklamat sultan mit-tribujiet setgħana tan-naħa ta' fuq tal-Muntanji Atlas u mill-istudjużi Ulama li rrifjutaw il-leġittimità ta' ħuh, Abd al-Aziz. Fl-1907 ukoll, Dr. Mauchamp, tabib Franċiż, inqatel f'Marrakesh, wara li kien issuspettat li kien qed jispijja għal pajjiżu. Franza użat l-avveniment bħala pretest biex tibgħat it-truppi tagħha mir-raħal ta' Oujda fil-Lvant tal-Marokk lejn iċ-ċentru metropolitan ewlieni ta' Casablanca fil-Punent. L-armata kolonjali Franċiża ltaqgħet ma' reżistenza qalila mingħand Ahmed al-Hiba, iben ix-Xejikk Ma al-'Aynayn, li wasal mis-Saħara akkumpanjat mill-ġellieda tribali nomadiċi Reguibat tiegħu. Fit-30 ta' Marzu 1912 ġie stabbilit il-Protettorat Franċiż fil-Marokk. Wara l-Battalja ta' Sidi Bou Othman, li wasslet għar-rebħa tal-Mangin Franċiżi kontra l-forzi ta' al-Hiba f'Settembru 1912, il-Franċiżi ħadu l-kontroll ta' Marrakesh. Il-ħakma ġiet iffaċilitata mit-tixwix tat-tribujiet Imzwarn u tal-mexxejja tagħhom mill-familja setgħana ta' Glaoui, li wassal għall-massakru taċ-ċittadini ta' Marrakesh u għal irvelli kbar.

T'hami El Glaoui, magħruf bħala s-"Sinjur tal-Atlas", sar il-Paxà ta' Marrakesh, kariga li kellu prattikament għall-44 sena kollha tal-Protettorat (1912–1956). Glaoui ddomina l-belt u sar famuż għall-kollaborazzjoni tiegħu mal-awtoritajiet ġenerali tal-post, kif ukoll għall-konfoffa biex Mohammed Ben Youssef (Moħammed V) jitneħħa mit-tron u jiġi sostitwit bil-kuġin tas-sultan, Ben Arafa. Glaoui, li diġà kien magħruf għall-avventuri u għall-istil ta' ħajja lussiża tiegħu, sar simbolu tal-ordni kolonjali tal-Marokk. Madankollu, ma rnexxilux irażżan iż-żieda tas-sentiment nazzjonalista, u lanqas l-ostilità ta' proporzjon dejjem jikber tal-abitanti. Lanqas ma rnexxielu jirreżisti l-pressjoni minn Franza, li qablet li ttemm il-Protettorat Marokkin tagħha fl-1956 minħabba l-Gwerra Alġerina (1954-1962) li faqqgħet immedjatament wara t-tmiem tal-gwerra fl-Indoċina (1946-1954), li fiha l-Marokkini kellhom jiġġieldu fil-Vjetnam f'isem l-Armata Franċiża. Wara żewġ eżilji konsekuttivi f'Korsika u fil-Madagascar, Mohammed Ben Youssef tħalla jerġa' lura l-Marokk f'Novembru 1955, u b'hekk intemmet it-tmexxija despotika ta' Glaoui f'Marrakesh u r-reġjun tal-madwar. Fit-2 ta' Marzu 1956 ġie ffirmat protokoll tal-indipendenza tal-Marokk bejn il-Ministru Franċiż għall-Affarijiet Barranin Christian Pineau u M’Barek Ben Bakkai.

Mill-indipendenza tal-Marokk 'il quddiem, Marrakesh stagħnat bħala destinazzjoni turistika. Fis-snin 60 u fil-bidu tas-snin 70 tas-seklu 20, il-belt saret "mekka famuża tal-*hippies*". Attirat bosta rock stars, mużiċisti, artisti, reġisti u atturi tal-films, mudelli u divi tal-moda tal-Punent, u b'hekk id-dħul mit-turiżmu rdoppja fil-Marokk bejn l-1965 u l-1970. Yves Saint Laurent, The Beatles, The Rolling Stones u Jean-Paul Getty kollha qattgħu ħafna żmien fil-belt; Laurent xtara proprjetà hemmhekk u rrinnova l-Ġonna ta' Majorelle. Espatrijati, speċjalment dawk minn Franza, investew ferm f'Marrakesh mis-snin 60 tas-seklu 20 u żviluppaw ħafna mir-*riads* u mill-palazzi. Il-binjiet antiki ġew rinnovati fiċ-ċentru storiku antik, inbnew residenzi ġodda u villaġġi fis-subborhi, u bdew jitfaċċaw lukandi ġodda.

L-aġenziji tan-Nazzjonijiet Uniti saru attivi f'Marrakesh mill-bidu tas-snin 70 tas-seklu 20, u l-preżenza politika internazzjonali tal-belt kibret sussegwentement. Fl-1985, l-UNESCO ddikjarat iċ-ċentru storiku tal-medina ta' Marrakesh bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO, u rawmet kuxjenza internazzjonali dwar il-wirt kulturali tal-belt. Fis-snin 80 tas-seklu 20, Patrick Guerand-Hermes xtara t-30 akru (12-il ettaru) ta' Ain el Quassimou, mibni mill-familja ta' Leo Tolstoy. Fil-15 ta' April 1994 ġie ffirmat fil-belt il-Ftehim ta' Marrakesh sabiex tiġi stabbilita l-Organizzazzjoni Dinjija tal-Kummerċ, u f'Marzu 1997 f'Marrakesh sar il-Forum Dinji dwar l-Ilma tal-Kunsill Dinji dwar l-Ilma, fejn attendew iktar minn 500 parteċipant internazzjonali.

Fis-seklu 21, l-iżvilupp tal-proprjetà u tal-beni immobbli sploda, f'żieda drammatika ta' lukandi u ċentri kummerċjali ġodda bil-ħwienet, xprunati mill-politiki ta' Moħammed VI tal-Marokk, li kellu l-għan li jżid l-għadd ta' turisti li jżuru l-Marokk kull sena għal 20 miljun sal-2020. Fl-2010 fil-belt kien hemm splużjoni kbira ta' ċilindru tal-gass. Fit-28 ta' April 2011, attakk b'bomba seħħ fil-pjazza ta' Jemaa el-Fnaa, fejn mietu 15-il ruħ, l-iktar barranin. L-isplużjoni qerdet il-kafetterija Argana fil-qrib. Il-pulizija arrestaw tliet suspettati u saħqet li s-suspettat ewlieni kien leali għal Al-Qaeda, minkejja li Al-Qaeda fil-Magreb Iżlamiku ċaħdet l-involviment tagħha. F'Novembru 2016 il-belt ospitat il-Konferenza tan-Nazzjonijiet Uniti tal-2016 dwar it-Tibdil fil-Klima.

## Sit ta' Wirt Dinji
Il-Medina ta' Marrakesh ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1985.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' erba' kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (i)** "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem"; il-**kriterju (ii)** "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-**kriterju (iv)** "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem"; u l-**kriterju (v)** "Eżempju straordinarju ta' insedjament uman tradizzjonali, ta' użu tal-art jew ta' użu tal-baħar, li jirrappreżenta kultura (jew kulturi), jew interazzjoni umana mal-ambjent, speċjalment meta jkun sar vulnerabbli minħabba l-impatt ta' bidla irreversibbli".

## Relazzjonijiet internazzjonali
Marrakesh hija ġemellata ma':

* Granada, Spanja;
* Marsilja, Franza;
* Ningbo, iċ-Ċina;
* Scottsdale, l-Istati Uniti;
* Sousse, it-Tuneżija;
* Timbuktu, il-Mali.

## Nies notevoli

* Abdelali Mhamdi, plejer tal-futbol;
* Abdellah Jlaidi - plejer tal-futbol;
* Salaheddine Saidi - plejer tal-futbol;
* Tahar Tamsamani - eks lottatur;
* Hasna Benhassi - eks atleta tal-ġiri fuq distanzi medji;
* Adil Ramzi - eks plejer tal-futbol;
* Ahmed Bahja - eks plejer tal-futbol;
* Tahar El Khalej - eks plejer tal-futbol.

## Referenzi