Gżira ta' Pico

Il-**Gżira ta' Pico** (bil-Portugiż: *Ilha do Pico*; pronunzjata: [ˈiʎɐ du ˈpiku]) hija gżira fil-Grupp Ċentrali tal-Ażores, il-Portugall. Il-pajsaġġ huwa kkaratterizzat minn vulkan, Ponta do Pico, li huwa l-ogħla muntanja fl-Ażores u fil-Portugall, u l-ogħla elevazzjoni tal-Katina tal-Atlantiku Nofsani. Skont it-tradizzjoni tal-poeta Portugiż, Raul Brandão, Pico tissemma bħala ***Ilha Preta*** ("Gżira Sewda"), minħabba l-ħamrija vulkanika sewda tagħha, li jiffurmaw il-vinji ddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO li fl-imgħoddi ppermettew l-iżvilupp tal-ekonomija tal-gżira. Il-Gżira ta' Pico hija t-tieni l-ikbar gżira tal-Ażores u ġeoloġikament hija l-iktar waħda li ffurmat reċentement, u għandha madwar 300,000 sena.

## Storja

Id-data eżatta tal-iskoperta tal-gżira mhix magħrufa. Madankollu, fl-Atlas Katalan tal-1375, il-Gżira ta' Pico tidher flimkien ma' diversi gżejjer oħra tal-Ażores, bl-isem ta' *li colunbj*. Fil-mappa ta' Cristoforo Soligo tal-1475, il-Gżira ta' Pico hija deskritta kemm bħala l-gżira Dom Diniz (jew São Diniz) kif ukoll bħala *Insula Columbi*.

Għalkemm l-Ażores ilhom abitati mill-1439, l-insedjament fuq il-Gżira ta' Pico beda biss fis-snin 80 tas-seklu 15 meta l-Gżira ta' Pico kienet taħt il-kontroll tal-gżira fil-qrib ta' Faial. Huwa maħsub li l-Gżira ta' Pico kienet l-aħħar gżira tal-Grupp Ċentrali li ġiet okkupata.

F'ittra datata t-28 ta' Marzu 1481, l-amministratur tal-Ażores, D. Beatriz, ta l-pussess tal-Gżira ta' Pico lill-ewwel kaptan tad-*donatarie*, D. Álvaro d'Ornelas, resident tal-gżira ta' Madeira, bil-kundizzjoni li jippopola l-gżira (il-'Kaptana', spiss nobbli, kisbu drittijiet tal-art f'reġjuni mhux importanti biżżejjed biex ikollhom 'gvernatur', u kienu mod irħis biex l-istat jinsedja territorju ġdid). d'Ornelas ma rnexxilux jattira insedjaturi, u għalhekk fid-29 ta' Diċembru 1482, il-kaptan Fjamming tal-gżira ta' Faial, 7 km minn Pico, Jós d'Hutra, sar kaptan ġdid. It-trasferiment tal-Gżira ta' Pico lil Jós d'Hutra mhux biss jikkonferma li Pico ma kinitx ikkolonizzata fl-aħħar tas-seklu 15, iżda juri wkoll l-interess li l-popolazzjoni tal-gżejjer tal-grupp ċentrali tingħata spinta. Wieħed seta' jifhem din l-ispinta minħabba l-importanza ġeoekonomika tal-arċipelagu tal-Ażores li kienet qed tiżdied dak iż-żmien, filwaqt li l-monarkija Portugiża kienet qed tespandi lejn il-Marokk u lejn il-kosta tal-Punent tal-Afrika.

Il-popolazzjoni kibret bil-mod, parzjalment minħabba diffikultajiet marbuta mal-kultivazzjoni tal-qamħ. Sal-1587, kien hemm inqas minn 3,000 abitant. Il-kwalità tal-ħamrija hija kkundizzjonata mill-ħamrija vulkanika li tikkonsisti l-iktar minn bażalt reċenti b'erożjoni ħafifa (iddeżinjata bħala "biscoitos" jew "mistérios"). Xi eżempji jinkludu l-Mistério de São João, li rriżultat minn żbroff tal-1718. Barra minn hekk, hemm ftit xmajjar fuq il-gżira meta mqabbel ma' partijiet oħra tal-arċipelagu. L-aħħar żbroffar ta' magma seħħ fl-1718 u fl-1720 u ġġenera tliet koni bl-irmied vulkaniku (*Mistérios*): Santa Luzia u São João fl-1718 u Silveira fl-1720.

Apparti minn xi ftit skjavi li ntbagħtu biex jirgħu n-nagħaġ f'iżolament qabel l-insedjament Ewropew, l-ewwel abitanti tal-gżira kienu primarjament Portugiżi, iżda ta' oriġini differenti. L-insedjaturi ta' oriġini Portugiża waslu minn partijiet differenti tal-metropoli, uħud għaddew mill-gżira ta' Madeira jew minn gżejjer oħra tal-Ażores, partikolarment Terceira. Xi individwi kellhom oriġini nobbli, u kellhom il-pussess ta' artijiet u ta' oġġetti; kien hemm lajċi u membri regolari tal-kleru, speċjalment Franġiskani; u grupp ieħor kien magħmul minn merkanti, artiġjani, bdiewa u ħaddiema tas-sengħa. Għadd żgħir ta' Lhud ġew mill-bidu tas-seklu 16, u kien hemm skjavi ta' oriġini Afrikana li kienu jrabbu l-annimali, jaħdmu l-art u jagħmlu xogħol domestiku. L-ewwel muniċipalità fil-Gżira ta' Pico ġiet stabbilita f'Lajes, fejn kien disponibbli l-ilma ħelu (kif joħroġ fid-dieher mill-isem ta' Ribeiras fir-raħal).

Madwar 9,000 ruħ kienu jgħixu fil-Gżira ta' Pico sal-1695. Il-Gżira ta' Pico telgħet 'il fuq fil-ġerarkija urbana mill-ħames l-ikbar ċentru fl-Ażores għar-raba', wara São Miguel, Terceira u Faial. Sa nofs is-seklu 18, il-popolazzjoni kienet qabżet id-19,000 ruħ. Fl-1542, l-abitanti tat-Tramuntana tal-gżira staqsew lir-Re João III biex jinħoloq it-tieni villaġġ, biex b'hekk ikun hemm iktar ordni f'ekonomija li kienet mifnija mis-serq u mill-korruzzjoni. Ġiet stabbilita São Roque do Pico. Kien biss ferm wara, meta r-rabta bejn il-gżejjer ta' Pico u ta' Faial issaħħew iktar, li kien hemm il-ħtieġa li tinħoloq it-tielet muniċipalità. Madalena ġiet stabbilita fl-1723 (il-belt ikbar ta' Horta tinsab 7 km 'il bogħod fuq il-Gżira ta' Faial, u kienet il-post fejn ħafna mis-sidien tal-proprjetajiet u l-produtturi tal-inbid tal-gżira kienu jgħixu).

Il-gżejjer ta' Pico u ta' Faial kienu amministrati b'mod konġunt sal-1766, meta l-Gżira ta' Pico saret parti integrali tal-Provinċja tal-Ażores, immexxija minn kaptan-ġeneral ibbażat f'Angra. Iċ-ċentralizzazzjoni tal-governanza b'dan il-mod ma tantx kellha suċċess: fl-1836, in-nies tal-Gżira ta' Pico ġew integrati mill-ġdid f'unità amministrattiva iżgħar, it-tielet distrett tal-Ażores, mal-gżejjer ta' Faial, Flores u Corvo.

L-insedjaturi inizjalment kienu jkabbru l-qamħ u xi żebbuġ, u żviluppaw ukoll industrija tal-*Isatis tinctoria*, bħalma kien hemm fuq Faial (abbażi ta' likeni li kienu esportati lejn il-Fjandri biex jiġu prodotti l-kuluri kummerċjali). Iż-żewġ gżejjer spiss kienu jikkondividu attivitajiet għall-għajxien. Il-vitikultura, megħjuna mill-ħamrija iktar rikka li tinstab fil-mikroklimi adattati, kibret b'mod rapidu. L-industrija ġiet imfixkla mill-aħħar żbroffar vulkaniku, iżda l-vitikultura żiedet b'mod konsiderevoli l-opportunitajiet kummerċjali biex wieħed jaqla' l-għajxien tiegħu. Il-produzzjoni tal-inbid famuż ta' Pico magħruf bħala *verdelho*, li tmur lura żewġ sekli, kienet apprezzata ferm f'bosta pajjiżi (inkluż l-Ingilterra u l-Amerki u saħansitra fil-palazzi tal-ksari Russi). Il-vitikultura marret lura bit-tifqigħa tal-moffa żajbrija u l-*phylloxera* matul nofs is-seklu 19, u ħolqot kriżi fuq il-gżira li damet sas-seklu 20.

L-attività ekonomika maġġuri l-oħra kienet il-kaċċa tal-balieni. Il-preżenza ta' bastimenti Amerikani u Brittaniċi tal-kaċċa tal-balieni fl-ibħra tal-Ażores fl-aħħar tas-seklu 18 stabbilizzat l-ekonomija. Il-kaċċa tal-gabdoll saret l-industrija primarja madwar il-Gżira ta' Pico sakemm ġiet abolita fl-1986. Il-fabbrika tal-kaċċa tal-balieni issa saret mużew.

## Ġeografija

### Ġeografija fiżika

Il-Gżira ta' Pico tinsab 17.5-il kilometru fin-Nofsinhar ta' São Jorge u seba' kilometri biss fil-Lvant ta' Faial, fil-Grupp Ċentrali ta' gżejjer, żona magħrufa kollokjalment bħala ***O Triângulo*** (it-Triangolu). Il-Gżira ta' Pico hija twila 46.3 kilometru, b'wisa' massima ta' madwar 16-il kilometru; u b'hekk hija t-tieni l-ikbar gżira tal-Ażores. Il-151.8 km ta' kosta hija kemxejn imwaqqfa b'daħliet u b'qaliet. L-aċċessibbiltà għall-baħar ma tippreżenta l-ebda diffikultà, għajr f'xi sezzjonijiet fejn hemm irdumijiet kbar u mhux stabbli, soġġetti għal ċedimenti frekwenti tal-art (bħalma wieħed jista' jara l-iktar fil-Grigal u fix-Xlokk). L-għasafar tal-baħar igawdu minn kundizzjonijiet favorevoli biex ibejtu f'dawn il-ħabitats, b'mod partikolari l-ispeċijiet ta' ċirlewwa (*Sterna hirundo* u *Sterna dougallii*) u ta' garnija (*Calonectris borealis*). Is-sottostrati tal-blat huma prevalenti tul il-kosta (ħaġar kbar li jalternaw maċ-ċagħaq) u ma hemm l-ebda bajja tar-ramel, iżda hemm bosta għadajjar li jiffurmaw minħabba l-marea u daħliet naturali li jintużaw għall-għawm.

Tul il-pjanura ċentrali tal-koni vulkaniċi sal-kosta tal-Lvant, il-pajsaġġ huwa mimli krateri u koni mimlijin b'lagi, u huwa dominat mill-vulkan antik ta' Topo. Ġeomorfoloġikament, il-gżira hija magħmula minn tliet unitajiet:

* **il-Vulkan ta' Topo** - dan jinsab fin-naħa l-iktar fin-Nofsinhar tal-gżira, u jikkorrispondi għal vulkan antik qisu tarka maħluq bit-trikkib ta' diversi flussi ta' lava u meqrud mill-erożjoni u miċ-ċedimenti tal-art;
* **il-Promontorju ta' Achada** - dan huwa estiż min-naħa tal-Lvant tal-gżira sal-istratovulkan, u huwa żona assjali li tinkludi koni tal-lava u flussi vulkaniċi tul katina muntanjuża mimlija krateri mimlijin b'lagi, kif ukoll b'arbuxelli u b'foresti densi. Il-koni f'dan ir-reġjun huma orjentati tul assi tal-Punent Majjistru u Nofsinhar ix-Xlokk u jibqgħu sejrin tul mogħdija mil-Lvant għall-Punent bejn strutturi vulkaniċi oħra;
* **il-Vulkan ta' Pico** - dan jokkupa l-parti tal-Punent tal-gżira, u jikkorrispondi għal vulkan ċentrali b'altitudni ta' 2,351 metru (7,713 pied), li nħoloq permezz ta' bosta żbroffar vulkaniku tat-tip ta' Hawaii u Stromboli. Mal-ġnub tal-vulkan hemm koni tal-lava u tal-flussi vulkaniċi diversi ħafna li ffurmaw tul fratturi u xquq radjali.

Ġeneralment, l-istrutturi tettoniċi tal-Gżira ta' Pico huma orjentati mill-Punent Majjistru għal-Lvant ix-Xlokk u tul assi mill-Grigal għal-Lbiċ. L-assi prinċipali jikkontrolla l-istrutturi ewlenin, speċjalment il-vulkan prinċipali ta' Pico, filwaqt li l-assi sekondarju jaffettwa l-fratturi u x-xquq radjali tul il-pjanura ċentrali u l-vulkan fil-Lvant.

B'mod simili għall-istrutturi ġeomorfoloġiċi deskritti hawn fuq, il-formazzjonijiet vulkaniċi tal-art ġew identifikati minn Madeira (1998) fl-unitajiet li ġejjin:

* **il-Kumpless Vulkaniku ta' Lajes** - fih l-eqdem strutturi vulkaniċi, u huwa magħmul minn vulkani, lava u detriti li għandhom bejn 35,000 u 300,000 sena ilu; jinkludi l-istrutturi tal-parti tal-Lvant tal-gżira, inkluż il-vulkan antik ta' Topo.
* **il-Kumpless Vulkaniku ta' Calheta de Nesquim** - imur lura għal madwar 230,000 sena ilu; huwa żona ta' xquq vulkaniċi b'koni u lava bażaltika, assoċjata mal-Pjanura ta' Achada, u l-bosta xquq tul il-promontorju ċentrali tal-gżira.
* **il-Kumpless Vulkaniku ta' Madalena** - l-iżjed kumpless vulkaniku reċenti, bi żbroffar ġeoloġiku u storiku; jinkludi l-istratovulkan bażaltiku ta' Pico, iżda anke ħafna mill-koni, mix-xquq u mill-fluss tal-lava madwar il-quċċata ta' 2,351 metru tiegħu.

L-aħħar żbroffar vulkaniku (dibattibbli) seħħ fl-1963, bi żbroff żgħir taħt il-baħar lil hinn mill-kosta tal-Majjistral (fit-Tramuntana ta' Cachorro f'Santa Luzia). Qabel dan, kien hemm attività vulkanika maġġuri fil-fluss tal-lava mhux biss fiż-żoni ta' Prainha (1562-1564), Santa Luzia (1718), São João (1718) u Silveira (1720). Il-mogħdijiet minn fejn għaddew il-fluss tal-lava għadhom viżibbli; dawk tas-seklu 16 u tal-1718 kienu partikolarment sostanzjali, u kienu estiżi fuq iktar minn 10 kilometri. Illum il-ġurnata, l-unika evidenza viżibbli ta' vulkaniżmu attiv jidher fil-quċċata tal-vulkan ta' Pico, fil-bażi u fuq ġewwa ta' Piqueninho (il-quċċata żgħira fil-quċċata vulkanika l-kbira); f'din iż-żona jkun hemm emissjonijiet irregolari mix-xquq vulkaniċi. Barra minn hekk, ikun hemm emissjonijiet fuq il-ġnub tal-Lvant f'altitudni ta' bejn 1,500 metru u 2,000 metru. Instabu wkoll żoni ta' degassifikazzjoni tul ix-xaqq vulkaniku assoċjat mal-Lagoa do Capitão u ieħor fil-Vulkan ta' Topo, kif ukoll fawwara rikka bis-CO2 fiż-żona ta' Silveira.

### Terremoti
Il-Gżira ta' Pico, bħall-gżejjer l-oħra kollha, hija suxxettibbli għal avvenimenti sismiċi, għalkemm l-epiċentri tagħhom primarjament ġew lokalizzati fil-Fliegi ta' Faial-Pico jew Pico-São Jorge. Tliet terremoti tettoniċi sinifikanti biss affettwaw il-Gżira ta' Pico mill-bidu tal-insedjament tagħha: it-terremot tal-1757, li kkawża ħsara sinifikanti fir-reġjun tal-Lvant tal-gżira, inkluż il-mewt ta' 11-il persuna u t-tiġrif ta' knisja u ta' xi djar; il-kriżi sismika tal-1973 (Ottubru 1973 - Mejju 1974) fejn it-terremot prinċipali (b'kobor ta' 5.5) ikkawża ħsara konsiderevoli lil 604 dar fil-Gżira ta' Faial u lil 2,000 dar fil-Gżira ta' Pico, fejn kważi 5,000 ruħ baqgħu bla saqaf fuq rashom; u t-terremot tad-9 ta' Lulju 1998, l-iżjed terremot qawwi li qatt ġie rreġistrat fl-aħħar 30 sena, b'epiċentru ħames kilometri fil-Grigal ta' Ponta da Ribeirinha, fuq il-Gżira ta' Faial, b'kobor ta' 5.8. Inħass fuq il-Gżira ta' Pico, b'livell ta' intensità massima ta' VII fuq l-iskala ta' Mercall; xi djar ġarrbu xi ħsarat u kollox ġie mheżżeż. Terremoti vjolenti oħra li affettwaw il-gżira jinkludu: l-avvenimenti sismiċi tal-1957-1958 assoċjati mal-iżbroffar tal-vulkan ta' Capelinhos (fil-Gżira ta' Faial), it-terremot ta' Frar 1964 fuq il-Gżira ta' São Jorge, u t-terremot tal-1926, b'epiċentru rreġistrat fil-Fliegu ta' Faial-Pico.

### Bijoma

Skont il-mappa tal-2018 tal-okkupazzjoni tal-art tal-Ażores, meta mqabbel mal-gżejjer l-oħra tal-arċipelagu, il-Gżira ta' Pico, kemm bħala proporzjoni kif ukoll bħala erja totali tal-art, għandha l-ikbar erja ta' foresti nattivi intatti tas-siġar tar-rand (*laurisilva*), u ta' foresti ta' siġar bil-weraq wesgħin (li jinkludu speċijiet introdotti bħall-*Pittosporum undulatum*), li jokkupaw, rispettivament, 2.9 % u 30 % tal-gżira. Il-Gżira ta' Pico hija l-unika gżira fl-Ażores fejn il-mergħat u l-bwar tal-ħaxix mhumiex il-pajsaġġ dominanti (jirrappreżentaw madwar 29 % biss tat-territorju).

Bħall-kumplament tal-Ażores, il-Gżira ta' Pico ġarrbet deforestazzjoni estensiva wara l-okkupazzjoni tagħha. Filwaqt li xi artijiet, speċjalment mal-kosta, intużaw għall-abitazzjonijiet, il-maġġoranza kienu u għadhom jintużaw għall-biedja, għat-trobbija tal-bhejjem u għall-industrija tal-injam (tal-*Cryptomeria*). Barra minn hekk, diversi introduzzjonijiet ta' speċijiet eżotiċi fis-seklu 19, bħall-*Hydrangea macrophylla*, il-*Pittosporum undulatum*, il-*Hedychium gardnerianum* u l-*Psidium cattleyanum*, irriżultaw fl-invażjoni u l-qerda tal-ħabitats nattivi l-oħra.

Gaspar Frutuoso ta deskrizzjoni fil-qosor tal-flora tal-gżira seklu wieħed wara l-okkupazzjoni:"Madwar il-gżira kollha hemm bosta siġar tal-injam taċ-ċedru [*Juniperus brevifolia*], *sanguinho* [*Frangula azorica*], siġar taċ-ċirasa qarsa [*Prunus lusitanica*], *pau branco* [*Picconia azorica*], *faias* [*Morella faya*], siġar tar-rand [*Laurus azorica*], u fuq kollox, siġar tal-injam tat-*Taxus baccata*, li jinstabu biss fil-Gżira ta' Pico [...] Hemm bosta rqajja' tas-siġar taċ-ċedru, tal-*pau branco*, tar-rand, tal-*faia*, tat-*tamujo* [*Myrsine africana*], arbuxelli [*Erica azorica*] kbar qishom siġar, *sanguinhos*, *zimbro* u laurustinus [*Viburnum treleasei*] [...]"

— Gaspar Frutuoso, l-aħħar tas-seklu 16, Saudades da Terra, il-Ktieb VI. Iktar minn terz taż-żoni protetti tan-Natura 2000 tal-Ażores jinsabu fil-Gżira ta' Pico. Il-gżira għandha wkoll l-ikbar għadd ta' għerien vulkaniċi tal-lava fl-arċipelagu, saħansitra 86 minn 225.

### Klima

Il-Gżira ta' Pico, bħall-kumplament tal-gżejjer tal-arċipelagu, għandha klima marittima miti bi preċipitazzjoni għolja għall-biċċa l-kbira tas-sena, umdità għolja u riħ kostanti. Madankollu, minħabba l-varjazzjoni topografika mhux tas-soltu tagħha, it-temperaturi u l-livelli ta' preċipitazzjoni jvarjaw b'mod sinifikanti skont l-altitudni u l-post (ġeneralment, ix-xita tinżel l-iktar fil-Lvant). It-temperaturi jvarjaw b'madwar 8 °C bejn l-iktar xahar kiesaħ u sħun (Frar u Awwissu rispettivament).

F'elevazzjonijiet iktar baxxi, fejn tirresjedi l-biċċa l-kbira tal-popolazzjoni, il-Gżira ta' Pico għandha klima sottotropikali umduża (Köppen: *Cfa*; Thornthwaite: *B*) bi xtiewi miti u bix-xita (b'temperatura medja ta' madwar 14.5 °C (58.1 °F)) u bi sjuf sħan u ferm iktar nexfin (b'temperatura medja ta' madwar 22 °C (72 °F)) għalkemm ġeneralment mhux nexfin biżżejjed biex jiġu kklassifikati bħala Mediterranji. Għandha temperatura medja annwali ta' 17.5–18 °C (63.5–64.4 °F) u preċipitazzjoni ta' madwar 1,000 sa 1,600 mm (39 sa 63 pulzier) kull sena, għalkemm saħansitra 2,000 mm (79 pulzier) huma tipiċi tul il-kosta ċentrali tal-Grigal (São Roque, Prainha u Santo Amaro). Minħabba l-umdità relattiva għolja tagħha (madwar 80 %), is-sjuf jistgħu jinħassu li jkunu kemxejn iktar sħan milli fil-fatt ikunu.

F'elevazzjoni ogħla, bħall-Promontorju ta' Achada, it-temperaturi jkunu iktar kesħin u l-preċipitazzjoni tiżdied, b'hekk ikun hemm tranżizzjoni lejn klima oċeanika bix-xita (Köppen: *Cfb*; Thornthwaite: *A*), l-umdità relattiva medja tibqa' madwar 90 % u ċ-ċpar prodott mit-tberrid tal-mases tal-arja li jakkumulaw mill-oċean huwa persistenti, u min-naħa l-oħra, joħloq ambjent tipiku ta' foresta tas-sħab. Postijiet bħal-laguni ta' Caiado u ta' Paul ikollhom, rispettivament, 4,698 u 3,357 millimetru (185.0 u 132.2 pulzier) ta' preċipitazzjoni kull sena u huwa rikonoxxut li l-Muntanja ta' Pico jkollha l-ogħla preċipitazzjoni annwali fil-Portugall (iktar minn 5,000 mm (200 pulzier) fis-sena max-xaqlibiet tal-Grigal tal-vulkan).

F'madwar 1,200 m (3,900 pied), il-klima ssir oċeanika sottopolari (*Cfc*) (kemxejn komparabbli mal-Gżejjer Faroe). Meta l-altitudni taqbeż l-1,500 metru (4,900 pied) u jinqabeż is-saff tal-konfini planetarja, il-preċipitazzjoni u l-livelli ta' umdità jonqsu kif wieħed jasal qrib il-quċċata tal-vulkan b'preċipitazzjoni medja ta' madwar 500 millimetru (20 pulzier). It-temperaturi fil-quċċata tal-istratovulkan (~2,300 metru (7,500 pied) 'il fuq mil-livell tal-baħar) ilaħħqu medja ta' 2 °C (36 °F) u l-borra spiss tinżel fix-xhur l-iktar kesħin, u dan huwa wieħed mill-ftit postijiet fl-arċipelagu fejn dan il-fenomenu jseħħ. Il-klima hija kklassifikata bħala alpina fuq nett.

Il-Gżira ta' Pico rreġistrat l-ogħla temperatura li qatt ġiet irreġistrata fl-Ażores, 32.1 °C (89.8 °F) fis-7 ta' Settembru 1985 fl-Ajruport tal-Gżira ta' Pico u għalkemm ma hemm l-ebda stazzjon klimatiku fuq il-Muntanja ta' Pico, x'aktarx li l-gżira rreġistrat ukoll l-iżjed temperatura baxxa li qatt ġiet irreġistrata fl-arċipelagu.

### Ġeografija umana

Id-diffikultajiet ġeoloġiċi, ġeomorfoloġiċi u klimatiċi kellhom (u għad għandhom) rwol determinanti fl-attività ekonomika, fid-distribuzzjoni tal-agglomerazzjonijiet urbani u fl-evoluzzjoni demografika. Ix-xejra tal-insedjament huwa eżempju tajjeb tal-adattament nattiv għall-ġeografija fiżika speċifika ta' din il-gżira, li żviluppat l-iktar tul il-kosta u tul it-toroq tal-komunikazzjoni. Iċ-ċentri urbani u l-muniċipalitajiet prinċipali jinsabu qrib il-baħar: Madalena, São Roque do Pico u Lajes do Pico.

Fir-rigward tal-imġiba demografika, il-popolazzjoni kompliet tonqos minn nofs l-aħħar seklu, u din ix-xejra għadha għaddejja sa llum il-ġurnata. Madankollu, is-snin 60 u 70 tas-seklu 20 kienu deċennji fejn kien hemm rata ta' varjazzjoni fil-popolazzjoni li kienet iktar negattiva, minħabba ż-żieda intensiva fl-emigrazzjoni li ġiet iġġenerata f'dak iż-żmien u li kienet ġeneralizzata fl-arċipelagu kollu. Għad-differenza ta' gżejjer oħra fl-Ażores, fis-snin 90 tas-seklu 20 is-sitwazzjoni ma nbidlitx, u baqgħet tirreġistra varjazzjoni negattiva fil-popolazzjoni (-2.6 %), saħansitra ogħla minn dik irreġistrata fis-snin 80 tas-seklu 20. Skont l-14-il Ċensiment Ġenerali tal-Popolazzjoni (INE, 2002), il-popolazzjoni kienet tammonta għal 14,806 abitant, jiġifieri kien hemm tnaqqis ta' 396 abitant meta mqabbel mal-1991. Fl-2001, il-muniċipalità ta' Madalena kellha l-ikbar popolazzjoni (6,136 ruħ), segwita minn Lajes do Pico (5,041 ruħ) u São Roque (3,629 ruħ). Id-densità tal-popolazzjoni (33.3 abitant/km2) kienet fost l-iktar baxxi fl-arċipelagu u l-istruttura tal-età wriet sinjali ta' tixjiħ, b'iktar minn 50 % tal-popolazzjoni b'età ta' bejn 25 u 64 sena, meta mqabbel ma' 30 % żgħażagħ u madwar 20 % anzjani.

Mill-2021, huwa stmat li l-popolazzjoni totali hija ta' madwar 13,895 abitant.
Stampa:Pico100.jpg|Ir-raħal ta' Madalena fil-bażi tal-Punent tal-muntanja Pico; veduta mill-fliegu bejn Faial u Pico.
Stampa:PIC LAJ Lajes do Pico.JPG|Lajes do Pico, tul il-kosta ċentrali u tan-Nofsinhar, bil-muntanja Pico fl-isfond.
Stampa:PIC SRQ São Roque do Pico.JPG|Il-port u ċ-ċentru storiku tal-parroċċa ċivili ta' São Roque, bil-mużew tal-kaċċa tal-balieni u eks fabbrika tul il-kosta.
Stampa:Ilha do Pico - Açores.jpg|In-naħa tal-Lvant tal-gżira; veduta mill-muntanja Pico.


## Ekonomija

Storikament, il-Gżira ta' Pico kienet dipendenti ferm fuq il-Gżira ta' Faial għall-attivitajiet ekonomiċi, politiċi u soċjali tagħha, u għadha hekk sa llum il-ġurnata, għalkemm dan tnaqqas permezz tad-dinamiki imprenditorjali tal-popolazzjoni tagħha u permezz taċ-ċentralitajiet maħluqa mir-reġim awtonomu. Ir-relazzjonijiet mill-qrib mal-Gżira ta' Faial għadhom stabbiliti fir-rotot marittimi li jaqsmu l-fliegu kuljum. Is-sajd huwa wieħed mill-attivitajiet prinċipali tas-settur primarju, speċjalment is-sajd tat-tonn għall-industrija tat-tonn tal-laned, li timpjega l-iktar lin-nisa fl-ipproċessar tal-ħut. L-irziezet tal-baqar tal-ħalib jipprovdu l-materja prima lid-diversi fabbriki tal-ġobon, li jipproduċu prodotti apprezzati ferm għall-karatteristiċi artiġjanli tagħhom.

Attwalment, is-setturi sekondarji u terzjarji għandhom l-ikbar dinamiżmu, u jimpjegaw madwar 30 % u 50 % tal-popolazzjoni attiva, rispettivament, minħabba t-tkabbir fl-offerta tas-servizzi u l-installazzjoni ta' fergħat tal-amministrazzjoni reġjonali, li jiġġeneraw impjiegi speċjalizzati. Ir-rata ta' impjieg żdiedet fis-snin 90 tas-seklu 20, minn 35 % għal 40 %, u kuntrarjament għall-medja reġjonali, ir-rata tal-qgħad baqgħet stabbli mill-1991 sal-2001 (3.2 %). Madankollu, il-livell tal-edukazzjoni għadu baxx, u l-biċċa l-kbira tal-abitanti attendew biss l-ewwel ċiklu tal-edukazzjoni bażika. Ta' min jinnota li 4.3 % biss attendew l-edukazzjoni għolja, jiġifieri inqas mill-medja reġjonali (5.2 %). Din is-sitwazzjoni, flimkien mal-perċentwal li għadu sinifikanti ta' ħaddiema fis-settur primarju (20 %), tindika panorama mhux favorevoli f'termini ta' kwalifiki professjonali fost il-popolazzjoni attiva.

Bħal fi gżejjer oħra, it-turiżmu huwa attività emerġenti fil-Gżira ta' Pico, u jitqies bħala pilastru strateġiku għad-diversifikazzjoni tal-bażi ekonomika. L-offerta tal-akkomodazzjoni mxiet 'il quddiem, u pprovat tlaħħaq mad-domanda tas-suq li kulma jmur qed tqis lill-Gżira ta' Pico bħala destinazzjoni turistika, b'lukandi u akkomodazzjonijiet b'ħames stilel u b'akkomodazzjonijiet b'erba' stilel fiż-żoni rurali. Is-servizzi ta' appoġġ għall-viżitaturi u l-istabbilimenti ta' ristoranti, tal-kultura, tal-karozzi tal-kiri, tad-divertiment tat-turisti, fost l-oħrajn, qed jimmultiplikaw. Bħala ċ-ċentru prinċipali tal-kaċċa tal-balieni fl-Ażores, l-aġenti ekonomiċi kienu jafu kif jittrasformaw il-kaċċa tal-balieni f'negozju li qed jiffjorixxi, permezz tal-attivazzjoni mill-ġdid ta' attività anċestrali b'wirt kbir ta' interess storiku u kulturali (dgħajjes, bastimenti tal-kaċċa tal-balieni, punti tal-osservazzjoni, eks industriji tal-manifattura, eċċ.). Il-qbid tal-gabdoll (*Physeter macrocephalus*) għall-estrazzjoni taż-żejt u għall-produzzjoni tal-għalf għall-annimali waqaf għalkollox fis-snin 80 tas-seklu 20, minħabba s-sostituzzjoni ta' prodotti derivati mill-balieni u l-konformità mal-konvenzjonijiet internazzjonali. L-ewwel operatur tal-ġiti turistiċi biex wieħed jara l-balieni fetaħ f'Lajes do Pico, b'madwar 26 kumpanija marbuta ma' attivitajiet nawtiċi.

### Inbid u vitikultura ta' Pico

Il-vitikultura fil-Gżira ta' Pico Island bdiet fl-aħħar tas-seklu 15, meta beda l-insedjament tal-gżira. Il-vinji tal-Verdelho kellhom il-kundizzjonijiet ideali biex jikbru u jimmaturaw fil-ħamrija vulkanika u fil-ħitan tas-sejjieħ vulkaniċi (magħrufa wkoll bħala *currais*). Iktar 'il quddiem, l-inbid ġie esportat lejn bosta pajjiżi fl-Ewropa u fl-Amerki, u laħaq saħansitra l-imwejjed tal-qorti Russa. Snin wara, il-produzzjoni tal-inbid ma baqgħetx attività ekonomika daqstant importanti daqs kemm kienet, minkejja tentattivi biex jittejbu l-varjetajiet u inċentivi għar-restawr tal-*currais*. Il-vinji, li jimmarkaw il-pajsaġġ tal-gżira u l-prattiki kulturali anċestrali, ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2004.

## Turiżmu sostenibbli
Fl-2012, il-Gżira ta' Pico ngħatat il-Premju tad-Deheb għall-Kwalità tal-Kosta għall-isforzi tagħha biex issir destinazzjoni turistika sostenibbli. Għal din ir-raġuni wkoll, il-Gżira ta' Pico ntgħażlet għall-inklużjoni fl-atlas globali għat-turiżmu sostenibbli ta' DestiNet.

## Sit ta' Wirt Dinji
Il-Pajsaġġ tal-Vitikultura tal-Gżira ta' Pico ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2004.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (iii)** "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-**kriterju (v)** "Eżempju straordinarju ta' insedjament uman tradizzjonali, ta' użu tal-art jew ta' użu tal-baħar, li jirrappreżenta kultura (jew kulturi), jew interazzjoni umana mal-ambjent, speċjalment meta jkun sar vulnerabbli minħabba l-impatt ta' bidla irreversibbli".

## Nies notevoli

* José da Costa Nunes (twieled fl-1880 f'Candelaria do Pico – miet fl-1976), Kardinal tal-Knisja Kattolika Rumana, Isqof ta' Macao fl-1920-1940 u Patriarka tal-Indji tal-Lvant fl-1940-1953.
* José Vieira Alvernaz (twieled fl-1898 f'Ribeirinha – miet fl-1986), prelat Portugiż, Isqof ta' Cochin, Arċisqof ta' Goa u Daman u Patriarka tal-Indji tal-Lvant.
* Arquimínio Rodrigues da Costa (twieled fl-1924 f'São Mateus – miet fl-2016), prelat tal-Knisja Kattolika, Isqof tad-Djoċesi ta' Macao fl-1976-1988.
* Fernando Machado Soares (twieled fl-1930 f'São Roque do Pico – miet fl-2014), kantant tal-fado, poeta, kompożitur, ġurista u mħallef irtirat.
* Manuel da Silva Rosa (twieled fl-1961 f'Madalena), kittieb Portugiż Amerikan dwar Kristofru Kolombu
* Caesar DePaço (twieled fl-1965 f'Madalena), negozjant kontroversjali u eks konslu għall-Portugall u għal Cabo Verde.
* Duarte Freitas (twieled fl-1966 f'São Roque do Pico), politiku u eks Membru tal-Parlament Ewropew.

## Gallerija

Stampa:São Roque do Pico - panoramio (11).jpg|Il-bajja tar-ramel iswed ta' Canto da Areia.
Stampa:Lagoa dos Grotões, concelho da Lajes do Pico, ilha do Pico, Açores, Portugal.JPG|Il-Laguna ta' Grotões.
Stampa:Museu do Vinho do Pico, Dragoeiros com idades estimadas entre 500 e 1000 anos, 5 Lagido da Madalena, Concelho da Madalena, ilha do Pico, Açores, Portugal.JPG|Is-siġra antika *Dracaena draco* ħdejn il-Mużew tal-Inbid ta' Pico.
Stampa:Paisagem Protegida de Interesse Regional da Cultura da Vinha da Ilha do Pico, campos de vinha, Madalena do Pico, ilha do Pico, Açores.JPG|Pico IPR.


## Referenzi