Kastell ta' Nesvizh

Il-**Kastell ta' Nesvizh** jew il-**Kastell ta**' **Nyasvizh** (bil-Belarussu: Нясвіжскі замак, b'ittri Rumani: *Niasvižski zamak*; bir-Russu: Несвижский замок; bil-Polakk: *zamek w Nieświeżu*; bil-Litwan: *Nesvyžiaus pilis*) huwa kastell residenzjali tal-familja Radziwiłł f'Nyasvizh (Nesvizh), il-Belarussja. Il-kastell jinsab 183 metru (600 pied) 'il fuq mil-livell tal-baħar. Inbena fis-sekli 16 u 17, u kien proprjetà tal-familja Radziwiłł sal-1939. Il-kastell u l-Knisja tal-Corpus Christi fil-qrib kienu strumentali fl-iżvilupp tal-arkitettura Russa u Ewropea Ċentrali. Fl-2005, il-kastell, il-knisja u l-ambjent tal-madwar tniżżlu fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.

## Storja

Il-proprjetà kienet tal-familja Radziwiłł, familja sinjura, mill-1533, meta ngħatat lil Mikołaj Radziwiłł u lil ħuh Jan Radziwiłł wara l-estinzjoni tal-familja Kiszka. Peress li l-familja Radziwiłł kienet waħda mill-iżjed importanti u sinjuri fil-Gran Dukat tal-Litwanja u fil-Kuruna tar-Renju tal-Polonja, il-Metrika Litwan tressaq hemmhekk fl-1551. Fl-1586, il-proprjetà ġiet ikkonvertita f**ordynacja'' (ordinanza).

Wara l-Unjoni ta' [[Lublin]], il-kastell sar waħda mill-iżjed residenzi importanti fil-parti ċentrali tal-[[Commonwealth tan-Nazzjonijiet|Commonwealth]] bejn il-Polonja u l-Litwanja.

Fl-1582 Mikołaj Krzysztof "Sierotka" Radziwiłł, il-Marexxall tal-Litwanja, il-Vojvod ta' Trakai, [[Vilnius]] u l-Kastellan ta' Šiauliai, beda l-kostruzzjoni ta' "château" kwadru imponenti ta' tliet sulari. Għalkemm ix-xogħlijiet kienu bbażati fuq kastell [[Medjuevu|Medjevali]] li kien jeżisti hemmhekk qabel, il-fortifikazzjonijiet preċedenti ġew ikkonvertiti għalkollox f'dar [[Rinaxximent|Rinaxximentali]]-[[Barokk|Barokka]]. Il-kostruzzjoni tlestiet sal-1604, u xi nofs seklu wara ġew miżjuda diversi galleriji. L-irkejjen tal-istruttura ġew iffortifikati b'erba' torrijiet ottagonali.

Fl-1706, matul il-Gwerra l-Kbira tat-Tramuntana, l-armata ta' [[Karlu XII]] serqet ir-rikkezzi tal-kastell u qerdet il-fortifikazzjonijiet. Diversi deċennji wara, il-familja Radziwiłł stiednet xi [[Arkitett|arkitetti]] [[Ġermanja|Ġermaniżi]] u [[Italja|Taljani]] biex iwettqu rinnovazzjoni u tkabbir sostanzjali tal-kastell. [[Antoni Zaleski]] żejjen il-faċċati tal-kastell bl-[[isfar]] b'xogħol bl-istukko Barokk. Id-daħliet tal-kastell tas-seklu 16 ġew rikostruwiti wkoll. Għall-ħabta ta' dak iż-żmien, it-tliet binjiet separati madwar il-bitħa ċentrali ġew magħqudin fi struttura unika.

Matul il-Gwerra bejn il-Polonja u l-[[Prussja]] tal-1792, il-kastell inħataf mill-forzi Russi u l-familja Radziwiłł tkeċċiet. Ftit wara, il-Metrika Litwana ġiet ittrasferita lejn [[San Pietruburgu]] (fejn għadha sal-lum), filwaqt li l-maġġoranza tal-opri tal-[[arti]] miġbura fil-palazz ġew distribwiti fost diversi nobbli Russi u Pollakki b'appoġġ għal [[Katerina l-Kbira]]. Minħabba t-Tieni Qsim tal-Polonja fl-1793, il-kastell sar parti mir-Russja.

Abbandunat kemm mis-sidien oriġinali kif ukoll mill-armata Russa, il-palazz gradwalment mar għall-agħar. Madankollu, il-familja Radziwiłł irrestawratu u bejn l-1881 u l-1886, il-kastell minn ġewwa ġie rinnovat mill-Prinċep [[Antoni Wilhelm Radziwiłł]] u l-mara [[Franza|Franċiża]] tiegħu, [[Marie de Castellane]]. Huma ddisinjaw ukoll park pajsaġġistiku bi stil [[Ingilterra|Ingliż]]. B'erja ta' iktar minn kilometru kwadru, il-park huwa wieħed mill-ikbar faċilitajiet tax-xorta tiegħu fl-[[Ewropa]].

Wara l-Gwerra bejn il-Polonja u l-[[Unjoni Sovjetika]], il-kumpless tal-kastell u l-inħawi tal-madwar saru parti mit-Tieni Repubblika Pollakka li kienet għadha kemm ġiet stabbilita fl-1920. Matul dak iż-żmien, il-kastell kien meqjus bħala wieħed mill-isbaħ fir-reġjun ta' Kresy. Matul l-invażjoni tal-Polonja fl-1939, il-familja Radziwiłł tkeċċiet mill-kastell mill-Armata Ħamra. Fi żmien l-Unjoni Sovjetika, il-kastell intuża bħala ''sanatorium'', filwaqt li l-park gradwalment ġie ttraskurat.

Il-kumpless tal-kastell jitqies bħala l-isbaħ wieħed fil-Belarussja. Fl-2005 tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.

Il-kumpless tal-kastell ġie rrestawrat b'mod estensiv mill-2004 sal-2012.

== Kastelli oħra tal-familja Radziwiłł ==

* [[Kastell ta' Olyka]]
* [[Kastell ta' Lubcha]]
* [[Kumpless tal-Kastell ta' Mir]]
* [[Kastell ta' Biržai]]
* [[Kastell ta' Dubingiai]]

== Sit ta' Wirt Dinji ==
Il-Kumpless Arkitettoniku, Residenzjali u Kulturali tal-Familja Radziwill f'Nesvizh ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2005.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (ii)** "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-[[Id-Dinja|dinja]], dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti [[Monument|monumentali]], l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-**kriterju (iv)** "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-[[Storja|istorja]] tal-[[bniedem]]"; u l-**kriterju (vi)''' "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".

## Siti ta' Wirt Dinji Relatati

* Kastell ta' Litomyšl
* Kumpless tal-Kastell ta' Mir

## Referenzi