Pëtr Kapica

**Pyotr Leonidovich Kapitsa** jew **Peter Kapitza**, spellut ukoll bħala **Pëtr Kapica** (bir-Russu: Пётр Леонидович Капица, bir-Rumen: *Petre Capița*; twieled fid-9 ta' Lulju [skont sorsi oħra fis-26 ta' Ġunju] 1894 – miet fit-8 ta' April 1984) kien fiżiku Sovjetiku ewlieni u rebbieħ tal-Premju Nobel għall-Fiżika. Ir-riċerka tiegħu kienet iffukata fuq il-fiżika f'temperatura baxxa.

## Bijografija

Kapitsa twieled f'Kronstadt, l-Imperu Russu. Missieru kien il-Bessarabjan Leonid Petrovich Kapitsa (bir-Rumen: *Leonid Petrovici Capița*), inġinier militari li bena l-fortifikazzjonijiet, filwaqt li ommu kienet il-Volhynjana Olga Ieronimovna Kapitsa, li kienet ġejja mill-familja nobbli Pollakka Stebnicki. Apparti r-Russu, il-familja Kapitsa kienet titkellem ukoll bir-Rumen.

L-istudji ta' Kapitsa ġew interrotti minħabba l-Ewwel Gwerra Dinjija, fejn serva bħala sewwieq tal-ambulanzi għal sentejn fil-front Pollakk. Huwa ggradwa mill-Istitut Politekniku ta' Petrograd fl-1918. Martu u ż-żewġt itfal tiegħu mietu fl-epidemija tal-influwenza tal-1918–1919. Sussegwentement huwa studja fir-Renju Unit, u ħadem għal iktar minn għaxar snin ma' Ernest Rutherford fil-Laboratorju ta' Cavendish fl-Università ta' Cambridge, u stabbilixxa l-klabb influwenti ta' Kapitza. Huwa kien l-ewwel direttur (1930–1934) tal-Laboratorju ta' Mond f'Cambridge.

Fis-snin 20 tas-seklu 20 huwa ħareġ b'tekniki għall-ħolqien ta' kampi manjetiċi ultraqawwijin bl-injezzjoni ta' kurrent għoli għal perjodi qosra f'elettrokalamiti mibnijin apposta. Fl-1928 huwa skopra r-rabta lineari bejn ir-reżistività u l-qawwa tal-kamp manjetiku f'diversi metalli f'kampi manjetiċi qawwijin ħafna.

Fl-1934 Kapitsa reġa' lura r-Russja biex iżur lill-ġenituri tiegħu iżda l-Unjoni Sovjetika ma ħallitux jivvjaġġa lura lejn ir-Renju Unit.

Peress li t-tagħmir tiegħu għar-riċerka dwar il-kampi manjetiċi għoljin baqa' f'Cambridge (għalkemm iktar 'il quddiem Ernest Rutherford innegozja mal-gvern Brittaniku rigward il-possibbiltà li jintbagħat lejn l-Unjoni Sovjetika), huwa biddel id-direzzjoni tar-riċerka tiegħu għall-istudju tal-fenomeni f'temperaturi baxxi, u beda bl-analiżi kritika tal-metodi eżistenti biex jinkisbu t-temperaturi baxxi. Fl-1934 huwa żviluppa apparat ġdid u oriġinali (abbażi tal-prinċipju adjabatiku) għall-produzzjoni ta' kwantitajiet sinifikanti ta' elju likwidu.

Kapitsa stabbilixxa l-Istitut għall-Problemi Fiżiċi, parzjalment billi uża tagħmir li l-gvern Sovjetiku xtara mil-Laboratorju ta' Mond f'Cambridge (bl-assistenza ta' Rutherford, ladarba kien ċar li Kapitsa ma kienx se jitħalla jerġa' jmur lura).

Fir-Russja, Kapitsa beda sensiela ta' esperimenti biex jistudja l-elju likwidu. Din ir-riċerka laħqet il-qofol tagħha bl-iskoperta fl-1937 tas-superfluwidità (espressjoni oħra tal-istat tal-materja li jwassal għas-superkonduttività). Kapitza beda b'ittra lill-editur tal-ġurnal *Science* fit-8 ta' Jannar 1938 fejn irrapporta l-assenza ta' viskożità li setgħet titkejjel fl-elju-4 likwidu mberred taħt 1.8 K, fejn iddokumenta l-proprjetajiet tas-superfluwidu elju-4 f'sensiela ta' dokumenti. Iktar 'il quddiem, għal dan ix-xogħol ingħata l-Premju Nobel għall-Fiżika. Ix-xogħol kien imsejjaħ "invenzjonijiet u skoperti bażiċi fil-qasam tal-fiżika f'temperaturi baxxi".

Fl-1939 huwa żviluppa metodu ġdid għal-likwefazzjoni tal-arja b'ċiklu ta' pressjoni baxxa bl-użu ta' turbina speċjali tal-espansjoni b'effiċjenza għolja. Konsegwentement, matul it-Tieni Gwerra Dinjija huwa ġie assenjat biex ikun il-kap tad-Dipartiment tal-Industrija tal-Ossiġenu marbut mal-Kunsill tal-Ministri tal-Unjoni Sovjetika, fejn żviluppa t-tekniki tiegħu dwar l-espansjoni bi pressjoni baxxa għal skopijiet industrijali. Huwa vvinta ġeneraturi tal-mikromewġ ta' qawwa kbira (1950–1955) u skopra tip ġdid ta' skariku kontinwu tal-plażma f'pressjoni għolja b'temperaturi tal-elettroni ta' iktar minn 1,000,000 K.

F'Novembru 1945 Kapitsa ġġieled ma' Lavrentiy Beria, il-kap tal-NKVD li kellu f'idejh il-proġett Sovjetiku tal-bomba atomika, u kiteb lil Joseph Stalin dwar l-injoranza ta' Beria fil-fiżika u dwar l-arroganza tiegħu. Stalin appoġġa lil Kapitsa, u qal lil Beria li kellu jikkoopera max-xjenzati. Kapitsa rrifjuta li jiltaqa' ma' Beria: "Jekk trid tkellimni, aqbad u ejja fl-Istitut". Stalin offra li jiltaqa' ma' Kapitsa, iżda dan qatt ma seħħ.

Immedjatament wara l-gwerra, grupp ta' xjenzati Sovjetiċi prominenti (inkluż Kapitsa b'mod partikolari) għamel pressjoni fuq il-gvern biex tinħoloq università teknika ġdida, l-Istitut tal-Fiżika u t-Teknoloġija ta' Moska. Kapitsa għallem hemmhek għal bosta snin. Mill-1957 huwa kien ukoll membru tal-presidju tal-Akkademja Sovjetika tax-Xjenzi u fi żmien mewtu fl-1984 kien l-uniku membru tal-presidju li ma kienx membru wkoll tal-Partit Komunista.

Fl-1966 Kapitsa tħalla jżur Cambridge biex jirċievi l-Medalja u l-Premju Rutherford. Waqt ċena fil-kulleġġ antik tiegħu, Trinity, induna li ma kellux l-ilbies meħtieġ. Huwa staqsa biex jissellef l-ilbies, iżda lavrant tal-kulleġġ staqsieh meta kiel l-aħħar hemmhekk, "Tnejn u tletin sena ilu", wieġeb Kapitza. Ftit wara l-lavrant reġa' lura, mhux b'ilbies kwalunkwe, iżda bl-ilbies ta' Kapitsa stess.

Fl-1978 Kapitsa rebaħ il-Premju Nobel għall-Fiżika "għall-invenzjonijiet u għall-iskoperti bażiċi fil-qasam tal-fiżika f'temperaturi baxxi" u ġie kkwotat ukoll għar-rwol fit-tul tiegħu minn ta' quddiem fl-iżvilupp ta' dan il-qasam. Huwa qasam il-premju ma' Arno Allan Penzias u ma' Robert Woodrow Wilson, li rebħu l-premju għall-iskoperta tal-isfond tal-mikromewġ kożmiku.

Ir-*reżistenza ta' Kapitsa* hija r-reżistenza termali (li tikkawża diskontinwità fit-temperaturi) fl-interfaċċa bejn l-elju likwidu u oġġett solidu. L-*effett ta'<nowiki/>* *Kapitsa–Dirac* huwa effett mekkaniku kwantistiku li jikkonsisti fid-diffrazzjoni tal-elettroni permezz ta' mewġ permanenti tad-dawl. Fid-dinamika tal-fluwidi, in-*numru ta*' *Kapitza* huwa numru bla dimensjoni li jikkaratterizza l-fluss ta' riti rqaq ta' fluwidi 'l isfel tul xaqliba.

## Ħajja personali
Pyotr Kapitsa kien imlaqqam bħala "Ċentawru". Dan feġġ meta darba Artem Alikhanian staqsa lill-istudent ta' Kapitsas, Shalnikov, "is-superviżur tiegħek huwa uman jew bestja?", u Shalnikov wieġeb li kien Ċentawru, jiġifieri jista' jkun uman iżda jista' jirrabja wkoll u jagħtik biż-żewġ bħal żiemel. Kapitsa żżewweġ fl-1927 ma' Anna Alekseyevna Krylova (1903-1996), bint il-matematiku Aleksey Krylov. Flimkien kellhom żewġ subien, Sergey u Andrey. Sergey Kapitsa (1928–2012) kien fiżiku u demografu. Kapitsa kien ukoll il-preżentatur tal-programm televiżiv xjentifiku Russu popolari fit-tul *Evidenti, iżda Inkredibbli*. Andrey Kapitsa (1931–2011) kien ġeografu. Huwa ġie akkreditat bl-iskoperta u bit-tismija tal-Lag ta' Vostok, l-ikbar lag sottoglaċjali fl-Antartika, li jinsab 4,000 metru taħt l-għata glaċjali tal-kontinent.

Kapitsa kien jingħata widen mill-esponenti għoljin fil-gvern Sovjetiku, minħabba kemm kienu utli l-iskoperti tiegħu għall-industrija, u b'mod regolari kien jikteb ittri dwar materji fil-qasam tal-politika tax-xjenza. B'mod partikolari, huwa salva lil Vladimir Fock u lil Lev Landau mit-tisfijiet ta' Stalin fis-snin 30 tas-seklu 20, billi qal lil Vyacheslav Molotov li Landau kien l-uniku wieħed li seta' jsolvi l-kwistjonijiet importanti tal-fiżika ta' dak iż-żmien.

Kapitsa miet fit-8 ta' April 1984 f'Moska tal-età ta' 89 sena.

## Unuri u premjijiet
Pjaneta minuri, 3437 Kapitsa, skoperta mill-astronomu Sovjetiku Lyudmila Karachkina fl-1982, issemmiet għalih. Huwa ġie elett bħala Membru tas-Soċjetà Rjali (Fellow of the Royal Society (FRS)) fl-1929. Fl-1958 huwa ġie elett bħala Membru tal-Akkademja Ġermaniża tax-Xjenzi Leopoldina.

* Eroj tax-Xogħol Soċjalist (fl-1945 u fl-1974);
* Premju Stalin, l-ewwel klassi (fl-1941 u fl-1943);
* Premju Nobel għall-Fiżika (fl-1978);
* Medalja Lomonosov tad-Deheb (fl-1959);
* Medalja Cothenius (fl-1959);
* Premju ta' Mafkar Simon (fl-1973);
* Ordni ta' Lenin (fl-1943, fl-1944, fl-1945, fl-1964 u fl-1971);
* Ordni tal-Istrixxun Aħmar tax-Xogħol (fl-1954);
* Medalja tal-Ġublew bħala "Mafkar tal-100 Anniversarju tat-Twelid ta' Vladimir Ilyich Lenin";
* Medalja bħala "Veteran tax-Xogħol";
* Medalja "Għad-Difiża ta' Moska";
* Medalja "Għax-Xogħol Qalbieni fil-Gwerra Patrijottika l-Kbira tal-1941–1945";
* Medalja bħala "Mafkar tat-800 Anniversarju ta' Moska";
* Ordni tal-Istilla tal-Partiġjani (Jugoslavja).

## Referenzi