Lingwa Erżjana

Il-**lingwa Erżjana** (bl-Erżjan: эрзянь кель, bl-ittri Rumani: *erzäń këľ*, ippronunzjata [ˈerʲzʲanʲ ˈkelʲ]), jew l-**Erżjan**, hija mitkellma minn madwar 37,000 ruħ fil-partijiet tat-Tramuntana, tal-Lvant u tal-Majjistral tar-Repubblika tal-Mordovja u fir-reġjuni biswit ta’ Nizhny Novgorod, Chuvashia, Penza, Samara, Saratov, Orenburg, Ulyanovsk, it-Tatarstan u l-Baxkortostan fir-Russja. Dijaspora tinstab ukoll fl-Armenja, fl-Estonja kif ukoll fil-Każakstan u fi stati oħra tal-Asja Ċentrali. Attwalment, l-Erżjan jinkiteb bl-alfabett Ċirilliku bl-ebda modifika fil-varjant li jintuża fir-Russu. Fil-Mordovja, l-Erżjan huwa lingwa uffiċjali flimkien mal-Moksha u mar-Russu.

Il-lingwa tappartjeni għall-fergħa Mordvinika tal-lingwi Uraliċi. L-Erżjan huwa lingwa b’rabta sfiqa mal-Moksha iżda għandu fonetika, morfoloġija u vokabularju distinti.

## Fonoloġija

### Konsonanti
It-tabella li ġejja telenka l-fonemi tal-konsonanti tal-Erżjan flimkien mal-fonemi tal-konsonanti ekwivalenti tagħhom bl-alfabett Ċirilliku.

Nota dwar it-traskrizzjoni bl-ittri Rumani: fl-istudji tal-lingwi Uraliċi, il-membri tas-serje palatalizzati ġeneralment jinkitbu bħala *ń*, *ť*, *ď*, *ċ*, *ś*, *ź*, *ŕ*, *ľ*, filwaqt li l-ħsejjes postalveolari jinkitbu bħala *č*, *š*, *ž*.

Il-pari minimi bejn  u  jinkludu:

*  "tul il-mogħdija", fejn l-alveolari  taz-zokk tinżamm qabel il-każ prolattiv li jispiċċa bil-, vs. , il-forma konegattiv tal-verb  "kiser"
*  "tajjeb", suġġett jew oġġett li jikkomplementa il- translattiv, vs.  "direzzjoni; żona".

### Vokali
L-Erżjan għandu sistema sempliċi b’ħames vokali.

Il-vokali ta’ quddiem  u  għandhom varjanti ċentralizzati  u  immedjatament wara konsonanti alveolari sempliċi, eż. s*iń*  "huma", *seń*  "blu".

### Armonija fil-vokali
Bħal f'ħafna lingwi Uraliċi oħra, l-Erżjan għandu armonija fil-vokali. Ħafna għeruq fihom jew vokali ta' quddiem (, ) jew vokali ta' wara (, ). Barra minn hekk, is-suffissi kollha bil-vokali medji għandhom żewġ forom: il-forma li għandha tintuża tiġi ddeterminata mis-sillaba finali taz-zokk. Il-vokali baxxa (), li tinstab fil-każ komparattiv **-шка** (*ška*) "id-daqs ta'" u l-prolattiv **-ка/-га/-ва** (*ka*/*ga*/*va*) "punt spazjali trasversali li jintuża ma' verbi taċ-ċaqliq kif ukoll tal-pożizzjoni" hija vokali ta' wara u mhix soġġetta għall-armonija fil-vokali.

Ir-regoli tal-armonija fil-vokali huma kif ġej:

# Jekk is-sillaba finali tal-kelma zokk ikun fiha vokali ta' quddiem, tintuża l-forma ta' quddiem tas-suffiss: **веле** (*veĺe*) "villaġġ", **велесэ** (*veĺese*) "f'villaġġ"
# Jekk is-sillaba finali tal-kelma zokk ikun fiha vokali ta’ wara, u tkun segwita minn konsonanti sempliċi (mhux palatalizzati), tintuża l-forma ta’ wara tas-suffiss: **кудо** (*kudo*) "dar", **кудосо** (*kudoso*) "f'dar"

Madankollu, jekk il-vokali ta' wara tkun segwita minn konsonanti palatalizzata jew *glide* palatali, l-armonija fil-vokali tinkiser u tintuża l-forma "ta' quddiem" tas-suffiss: **кальсэ** (*kaĺse*) "biż-żafżafa", **ойсэ** (*ojse*) "bil-butir". Bl-istess mod, jekk zokk ta' vokali ta' quddiem ikun segwit minn suffiss ta' vokali ta' wara baxxa, is-sillabi sussegwenti jkun fihom armonija fil-vokali ta' wara: **велеванзо** (*veĺevanzo*) "fil-villaġġi kollha tiegħu"

B’hekk, il-ksur apparenti tal-armonija fil-vokali attestat fiz-zkuk, eż. **yзере** (*uźere*) "mannara", **суре** (*suŕe*) "ħajta (spaga)", huwa fil-fatt minħabba l-konsonanti palatalizzati  u .

Eċċezzjoni waħda għall-armonija fil-vokali ta' quddiem hija osservata f' palatalizzata mhux finali, eż. **aсфальтсо** (*asfaĺtso*) "bl-asfalt".

## Morfoloġija
Bħal fil-lingwi uraliċi l-oħra kollha, l-Erżjan huwa lingwa agglutinattiva li tesprimi relazzjonijiet grammatikali permezz ta’ suffissi .

### Nomi
In-nomi jinflettu għall-każ, in-numru, id-definizzjoni u l-pussessur. L-Erżjan jiddistingwi tnax-il każ (hawnhekk murija bin-nom мода *moda* "art, ħamrija"). In-numru jiġi sistematikament distint biss bin-nomi definiti; għan-nomi indefiniti u għan-nomi b'suffiss possessiv, il-każ nominattiv biss għandu plural distint.

Il-pussessuri plurali jsegwu l-mudell tal-pussessuri tat-tieni persuna singular.

### Verbi
Il-verbi tal-Erżjan jinflettu għat-temp u l-burdata, u jiġu kkonjugati iktar għal persuna tas-suġġett u l-oġġett. Tradizzjonalment, hemm tliet tipi ta' zkuk: zkuk *a-*, zkuk *o-* u zkuk *e-*. Iz-zkuk a*-* dejjem iżommu z-zokk tal-vokali *a* fil-forom tat-temp tal-preżent mhux tat-tielet persuna, u fl-ewwel forom tal-passat tat-tielet persuna (eż. *Pal *'a**'' -ś "bies"). B'ħafna zkuk ''o-'' u zkuk ''e-'', iz-zokk tal-vokali jitwaqqa' f'dawn il-forom (eż. iz-zokk o''-'' ''van-ś'' "ħares", iz-zokk ''e-'' ''ńiľ-ś'' "bela'), imma hemm ukoll iz-zokk ''o''- u l-verbi taz-zokk ''e-'' li jżommu l-vokali (''ud**o**-ś'' "raqad", ''piď**e*'-ś* "sajjar"). Rueter (2010) għalhekk jaqsam iz-zkuk tal-verbi fi zkuk li jżommu l-vokali u fi zkuk li jwaqqgħu l-vokali.

Fil-burdata indikattiva, it-tliet tempi jiġu distinti: preżent/futur, l-ewwel passat, it-tieni (=abitwali) passat.

Il-forma tat-tielet persuna singular fil-preżent tintuża wkoll bħala participi preżenti. It-tieni passat huwa ffurmat billi żżid il-kopula tal-passat *--ľ* mal-partiċipju preżenti.

Il-kategoriji l-oħra tal-burdata huma:

* kondizzjonali ( *-ińďeŕa* + suffissi tal-preżent)
* konġuntiv (*-v (o) ľ* + suffissi tal-passat)
* kondizzjonali-konġuntiv (*-ińďeŕa-v (o) ľ* + suffissi tal-passat)
* desiderattiv (*-ikseľ* + suffissi tal-passat)
* ivarja (*zo* + suffissi tal-preżent)
* imperattiv (*-k*/*-do*)

## Kitba

### Alfabett Ċirilliku
L-alfabett Erżjan modern huwa l-istess bħal tar-Russu:

L-ittri ф, х, щ u ъ jintużaw biss fil-kelmiet mislufa mir-Russu. Il-verżjoni ta’ qabel l-1929 tal-alfabett Erżjan kienet tinkludi l-ittra addizzjonali b’legatura tal-alfabett Ċirilliku En Ge (Ҥ ҥ) f’xi pubblikazzjonijiet.

Flimkien mal-konsonanti alveolari т, д, ц, с, з, н, л, u р, il-vokali jintużaw biex issir distinzjoni bejn artikolazzjonijiet sempliċi u palatalizzati b’mod simili għar-Russu: а, э, ы, о, у jiġu wara l-alveolari sempliċi, filwaqt li я, е, и, ё, ю jiġu wara l-alveolari palatalizzati, eż. та /ta/, тє /te/, ты /ti/, то /to/, ту /tu/ vs. тя /tʲa/, те /tʲe/, ти /tʲi/, тё /tʲo/, тю /tʲu/. Jekk wara ma jkunx hemm vokali, il-palatalizzazzjoni tiġi indikata b’ь, eż. ть /tʲ/. Wara l-konsonanti mhux alveolari, ikun hemm а, е, и, о, у biss, eż. па /pa/, пе /pe/, пи /pi/, по /po/, пу /pu/.

### Alfabett Latin
L-alfabett Latin ġie approvat uffiċjalment mill-gvern ta' Nizhne-Volzhskiy Kray fl-1932, iżda qatt ma ntuża:
: a в c ç d ә efgyijklmnoprs ş tuvxz ƶ ь
Il-verżjoni l-oħra tal-alfabett Latin teżisti:

a ä bc č ć d ď e ë fghijkl ľ mn ń o ö pr ŕ s š ś t ť u ü vyz ž ź

## Bibljografija

* A.I. Bryzhinskiy, O.V. Pashutina, Ye.I. Chernov.  Биобиблиографический справочник. Saransk: Mordovskoye Knizhnoye Izdatelystvo, 2001. .
* Vasilij D'omin.  Эрзянь писательде ёвтнемат. Saransk, 2005. .
* Ksenija Djordjevic & Jean-Leo Leonard. . Paris: L'Harmattan, 2006, .
* Makar E. Evsev'ev.  С приложением образцов мокшанских склонений и спряжений. Москва: Центральное издательство народов СССР, 1928.
* Jack Rueter. . Suomalais-Ugrilaisen Seuran Toimituksia 261. Helsinki: Suomalais-Ugrilainen Seura, 2010,  [print],  [online].
* D.V. Tsygankin.: Словарь географических названий республики Мордовия. Saransk, 2005. .

## Referenzi