Grotti ta' Yungang

Il-**Grotti ta'<nowiki/>** **Yungang** (biċ-Ċiniż: 云冈石窟; bil-Pinjin: *Yúngāng shíkū*), li qabel kienu magħrufa bħala l-**Grotti ta**' **Wuzhoushan** (biċ-Ċiniż: 武州山 / 武周山; bil-Pinjin: *Wǔzhōushān*), huma grotti b'tempji Buddisti Ċiniżi tal-qedem li nbnew matul żmien id-dinastija Wei tat-Tramuntana qrib il-belt ta' Datong, li dak iż-żmien kienet imsejħat Pingcheng, fil-provinċja ta' Shanxi, iċ-Ċina. Dawn huma eżempji eċċellenti ta' arkitettura mħaffra fil-blat u huma wieħed mill-iżjed tliet siti Buddisti tal-qedem bl-iskulturi fiċ-Ċina. It-tnejn l-oħra huma l-Grotti ta' Longmen u l-Għerien ta' Mogao.

Is-sit jinsab madwar 16-il kilometru fil-Punent tal-belt ta' Datong, fil-wied tax-xmara Shi Li fil-bażi tal-muntanji Wuzhou. Il-grotti huma eżempju straordinarju tat-tinqix Ċiniż fil-ġebel mis-sekli 5 u 6. B'kollox hemm 53 grotta ewlenija, flimkien ma' 51,000 niċċa bl-istess għadd ta' statwi tal-Buddha. Barra minn hekk, hemm madwar 1,100 grotta minuri. Fil-quċċata tal-irdum fejn hemm il-Grotti ta' Yungang għad hemm forti ta' żmien id-dinastija Ming.

Il-grotti ġew skavati fil-wiċċ tan-Nofsinhar tal-irdum tal-ġebel ramli b'tul ta' madwar 2,600 pied u f'għoli ta' 30 sa 60 pied. Fl-2001, il-Grotti ta' Yungang tniżżlu fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. Il-Grotti ta' Yungang jitqiesu mill-UNESCO bħala "kapolavur tal-arti tal-grotti Buddisti Ċiniżi bikrin... [u] ... jirrappreżentaw il-fużjoni ta' suċċess tal-arti simbolika reliġjuża Buddista mill-Asja ċentrali u min-Nofsinhar tal-Asja mat-tradizzjonijiet kulturali Ċiniżi, mis-seklu 5 W.K. taħt l-awspiċji imperjali". Il-Grotti ta' Yungang huma kklassifikati bħala żona xenika AAAAA mill-Amministrazzjoni Nazzjonali tat-Turiżmu taċ-Ċina.

## Storja

Wara d-deklin tad-dinastija Jin tal-Punent, il-partijiet tat-Tramuntana taċ-Ċina spiċċaw taħt il-kontroll tad-dinastija Wei tat-Tramuntana. Dawn tal-aħħar stabbilew il-belt ta' Pingcheng (biċ-Ċiniż: 平城), issa magħrufa bħala Datong (biċ-Ċiniż: 大同), u għamluha l-belt kapitali tagħhom. Minħabba f'hekk, f'Pingcheng kien hemm żieda fix-xogħol tal-kostruzzjoni. Id-dinastija Wei tat-Tramuntana mill-bidu adottat il-Buddiżmu bħala r-reliġjon tal-istat. Il-Buddiżmu wasal f'din il-lokalità permezz tat-Toroq tal-Ħarir tat-Tramuntana tal-qedem, b'tul totali ta' madwar 2,600 kilometru, li kienu jikkollegaw il-belt kapitali Ċiniża tal-qedem ta' Xi'an fil-Punent fuq il-Mogħdija Muntanjuża ta' Wushao Ling ma' Wuwei u Kashgar, kif ukoll maż-Żona Partika tal-qedem.

Ix-xogħol fuq dan l-ewwel perjodu ta' tinqix dam għaddej sal-465 W.K., u dawn l-għerien issa huma magħrufa bħala l-għerien nru 16–20. Mill-bidu tal-471 W.K., fit-tieni fażi ta' kostruzzjoni li damet sal-494 W.K., l-għerien doppji nri 5/6, 7/8 u 9/10, kif ukoll l-għerien nri 11, 12 u x'aktarx 13 inbnew taħt is-superviżjoni u l-appoġġ tal-qorti imperjali. Il-patroċinju imperjali ntemm fl-494 W.K. bit-trasferiment tal-qorti tad-dinastija Wei lejn il-belt kapitali ġdida ta' Luoyang. L-għerien l-oħra kollha ġew stabbiliti taħt il-patroċinju privat fit-tielet fażi tal-kostruzzjoni li damet sal-525, meta mbagħad il-kostruzzjoni waqfet ħesrem minħabba r-rewwixti fl-inħawi.

### Deterjorament u Konservazzjoni

Minn tmiem ix-xogħlijiet, il-ġebel ramli tal-grotti ġie espost ferm għall-elementi u għall-erożjoni. Ħafna mill-grotti huma esposti għall-elementi fil-beraħ, u b'hekk huma vulnerabbli għal diversi forom ta' tniġġis u ta' deterjorament. It-trab ittrasportat bir-riħ u t-tniġġis tal-arja mill-belt industrijali ta' Datong, kif ukoll it-trab mill-minjieri u mill-awtostradi qrib is-sit huma ta' theddida għall-preservazzjoni tal-istatwi tal-qedem. 

Is-sit jinsab pjuttost qrib ukoll tad-Deżert tal-Gobi, u l-maltempati tar-ramel tad-deżert jisgħu jikkontribwixxu għad-deterjorament tal-istatwi. Għaldaqstant, fis-sekli ta' wara saru diversi tentattivi ta' preservazzjoni tal-grotti u ta' tiswijiet biex jagħmlu tajjeb għall-ħsarat imġarrba. Matul żmien id-dinastija Liao, sar xi tiġdid tal-istatwi fil-grotti, u mill-1049 sal-1060, inbnew l-"10 tempji ta' Yungang", li kienu maħsuba biex jipproteġu l-għerien prinċipali. Madankollu, dawn reġgħu nqerdu xi 60 sena wara minħabba nirien. Il-binjiet tal-injam eżistenti quddiem l-għerien nri 5 u 6 inbnew fl-1621, matul żmien il-bidu tad-dinastija Qing. Mis-snin 50 tas-seklu 20, ix-xquq u l-konsenturi fil-ġebel ramli ġew issiġillati, u l-forestazzjoni ġiet implimentata fi sforz biex titnaqqas l-erożjoni minħabba l-maltempati tar-ramel. Matul ir-Rivoluzzjoni Kulturali, il-Gwardjani Ħomor ikkawżaw ħafna ħsara lit-tinqix u lill-iskulturi, u l-marki tal-balal għadhom viżibbli fil-post. Matul April u Mejju 1991, il-persunal ta' Caltech wettqu esperimenti tal-kejl tas-sustanzi niġġiesa fil-Grotti ta' Yungang. Instab li kważi s-sustanzi niġġiesa kollha fl-ajru kienu trab minerali jew partiċelli tal-karbonju, u b'hekk setgħet tingħata attenzjoni lis-sorsi ta' dawn is-sustanzi niġġiesa.

## Għar Nru 6
L-Għar Nru 6 huwa wieħed mill-iżjed rikki fost il-Grotti ta' Yungang. Inbena bejn l-465 u l-494 W.K. mill-Imperatur Xiao Wen. L-erja tal-grotti hija ta' madwar 1,000 metru kwadru. Minn ġewwa l-grotti huma mnaqqxa u mpittra. Hemm pilastru ta' stupa fiċ-ċentru tal-għar li huwa estiż mill-art sas-saqaf tiegħu. Il-ħitan huma maqsuma f'żewġ sulari. Il-ħitan tas-sulari ta' fuq jospitaw it-tinqix jew l-iskulturi ta' għadd ta' Buddha bilwieqfa, ta' Bodhisattvas, u ta' patrijiet fost figuri ċelestjali oħra. It-tinqix u l-iskulturi kollha tal-għar kienu mpittra, iżda minħabba li l-għar ġie mpitter mill-ġdid saħansitra għal xi tnax-il darba, diffiċli li wieħed jiddetermina kif kienet l-iskema oriġinali.

## Gallerija

Stampa:Yungang 12.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Yungang_12.JPG|Top of the column (dougong) in the building protecting the caves of Yungang Grottoes
Stampa:Buddhist paintings Yungang.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Buddhist_paintings_Yungang.jpg|Buddhist paintings in the Yungang Grottoes
Stampa:Yungang cave9 dougong.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Yungang_cave9_dougong.jpg|Stone carved dougong inside Cave 9
Stampa:Datong 14 grotta.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Datong_14_grotta.jpg|One of the larger statues at Yungang
Stampa:Side wall statues Yungang.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Side_wall_statues_Yungang.jpg
Stampa:Buddhas in collapsed cave Yungang.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Buddhas_in_collapsed_cave_Yungang.jpg
Stampa:Statue at the Yungang Grottoes.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Statue_at_the_Yungang_Grottoes.jpg|Statue at the Yungang Grottoes
Stampa:Yungang painting 2010.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Yungang_painting_2010.JPG
Stampa:云岗11.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%E4%BA%91%E5%B2%9711.JPG
Stampa:Datong 145.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Datong_145.jpg|Cave 12. Phase II, after 650 AD. Yungang Grottoes, Datong: a riot of decoration is illustrated here, with Buddhas, musicians, and apsarasas.
Stampa:Datong 146.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Datong_146.jpg|Cave 12. Phase II, after 465 AD. Yungang Grottoes, Datong: musicians playing the pipa and sheng overlook the passing scene.
Stampa:Yungang11 2010.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Yungang11_2010.JPG|Cave 20


## Referenzi