Muntanja ta' Kumgang

Il-**Muntanja ta' Kumgang** (bil-Korean: 금강산; b'ittri Rumani: *Geumgangsan*; li litteralment tfisser "Muntanja tad-Djamant"; magħrufa wkoll bil-plural bħala **Muntanji ta' Kumgang**) hija katina muntanjuża, b'quċċata għolja 1,638 metru (5,374 pied), fil-Provinċja ta' Kangwon, il-Korea ta' Fuq. Tinsab fil-kosta tal-Lvant tal-pajjiż, fir-Reġjun Turistiku tal-Muntanja ta' Kumgang, li qabel kienet parti mill-Provinċja ta' Kangwŏn, u tagħmel parti mill-katina muntanjuża ta' Taebaek li hija estiża tul il-Lvant tal-Peniżola Koreana. Il-muntanja tinsab madwar 50 kilometru (31 mil) mill-belt ta' Sokcho fil-Provinċja ta' Gangwon, il-Korea t'Isfel. Fl-2025 tniżżlet bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.

## Ismijiet staġonali
Il-Muntanja ta' Kumgang ilha magħrufa għall-ġmiel xeniku tagħha minn żmien il-qedem u ntużat bħala s-suġġett ta' bosta opri tal-arti. Fir-rebbiegħa u inġenerali l-muntanja hija magħrufa bħala *Kŭmgangsan* (bil-Korean: 금강산; 金剛山; [kɯmɡaŋsʰan]), iżda għandha isem differenti għal kull staġun. Fis-sajf tissejjaħ *Pongraesan* (bil-Korean: 봉래산; 蓬萊山; li litteralment tfisser il-"Muntanja ta' Penglai"); fil-ħarifa tissejjaħ *Phung'aksan* (bil-Korean: 풍악산; 楓岳山; 楓骨山; li litteralment tfisser "muntanja kbira tal-weraq ikkulurit"); fix-xitwa tissejjaħ *Kaegolsan* (bil-Korean: 개골산; 皆骨山; li litteralment tfisser "muntanja tal-għadam").

## [[Ġeoloġija]]

Il-ħolqien tal-Muntanja ta' Kŭmgang huwa marbut mill-qrib mal-klima unika u mal-attività ġeoloġika distintiva tal-inħawi. Il-Muntanja ta' Kŭmgang hija reġjun fejn tinżel ħafna xita u borra, u l-klima tvarja skont l-altitudni u skont l-orjentazzjoni mil-Lvant għall-Punent. Is-saff ġeoloġiku ta' Kŭmgang huwa magħmul minn diversi tipi ta' blat mill-perjodi ġeoloġiċi tal-qedem. L-iżjed blat mifrux huwa l-granit, u hemm żewġ tipi (imħallat bil-mika u mtebba'), filwaqt li f'xi postijiet iffurmaw żoni ta' fertilizzazzjoni tal-granit-gneiss. Il-blat huwa orjentat b'mod trasversali u jifforma ġonta f'diversi direzzjonijiet, flimkien ma' artijiet mhux tas-soltu u blat stramb, li ġew iffurmati minħabba l-erożjoni għal perjodu twil u l-attività tal-qoxra tad-dinja, minn 10 miljun sena ilu sal-preżent.

## [[Ġeografija]]

Il-Muntanja ta' Kŭmgang hija estiża mill-Kontea ta' Tongchon, fil-Provinċja ta' Kangwon fil-Korea ta' Fuq, sal-Kontea ta' Inje, fil-Provinċja ta' Gangwon, il-Korea t'Isfel. Hija estiża fuq 40 kilometru mil-Lvant għall-Punent, 60 kilometru mit-Tramuntana għan-Nofsinhar, u għandha daqs totali ta' 530 km² san-naħa ta' wara ta' Baekdudaegan. Hija maqsuma bejn "Kumgang Interna" fil-Punent u "Kumgang Esterna" fil-Lvant. L-inħawi fin-naħa tal-Lvant tax-xmara Yeongeum tissejjaħ "Hae Kumgang" ("Baħar ta' Kumgang"). Il-quċċata prinċipali tal-Muntanja ta' Kŭmgang hija Pirobong, u hemm iktar minn 60 quċċata li huma għoljin iktar minn 1,000 metru. Flimkien mal-bosta qċaċet ta' għoli inferjuri, storikament dawn kienu jissejħu bħala t-"12,000 quċċata". Bosta postijiet xeniċi fl-inħawi huma ddeżinjati bħala monumenti naturali tal-Korea ta' Fuq. In-naħa tan-Nofsinhar ta' "Kumgang Esterna" tissejjaħ ukoll bħala "Kumgang il-Ġdida". Hemm 11-il żona f'Kumgang Esterna, 8 żoni f'Kumgang Interna u 3 żoni f'Hae Kumgang, għalkemm mhux kollha huma miftuħin.

### Kumgang Interna
Minn żmien il-qedem, isem Kumgang intuża b'mod prinċipali għal "Kumgang Interna" (bil-Korean: 내금강). Din tinsab fin-naħa tal-Punent tal-parti ċentrali u fiha l-quċċata prinċipali tal-Muntanja ta' Kŭmgang.

### Kumgang Esterna
"Kumgang Esterna" (bil-Korean: 외금강) tinsab fil-Lvant ta' "Kumgang Interna" u tkopri l-inħawi tul il-kosta tal-Lvant. L-inħawi ta' Kŭmgang Esterna huma magħrufa għall-għadd kbir ta' qċaċet. Il-Quċċata ta' Chipson (li litteralment tfisser "blata ta' għaxart elef għamla") hija magħrufa għall-bosta kaskati tagħha. Tinkludi bosta qċaċet muntanjużi, fosthom il-Quċċata ta' Moonjoo, il-Quċċata ta' Ho, il-Quċċata ta' Sangdeung, eċċ. L-inħawi tal-"Baħar ta' Kŭmgang" huma magħrufa għal-laguni u għall-pilastri tal-ġebel.

Il-Kaskati ta' Kuryong (magħrufa wkoll bħala l-"Kaskati tad-Disa' Draguni") f'Kuryongyeon huma waħda mit-tliet kaskati ewlenin fil-Korea flimkien mal-Kaskati ta' Daeseung f'Seoraksan. Għandhom għoli ta' 74 metru u wisa' ta' 4 metri. L-irdumijiet biswit il-kaskati u l-qiegħ tagħhom huma magħmulin minn massa waħda tal-granit. Il-Kaskata ta' Bibbong hija 139 metru ogħla, u hija magħrufa għan-nixxiegħa tal-ilma frisk tagħha. Il-blat ta' hemmhekk huma assoċjati ma' leġġendi uniċi.

### Ambjent
Il-biċċa l-kbira tal-muntanja hija miksija b'foresti mħallta b'siġar koniferi u b'siġar tal-weraq wiesa' li huma protetti f'park nazzjonali ta' 60,000 ettaru. Xi 25,000 ettaru ġew identifikati minn BirdLife International bħala Żona Importanti għall-Għasafar peress li jsostnu l-grawwi tal-kappa ħamra li jinsab fil-periklu ta' estinzjoni.

## Klima

Il-muntanja tinsab f'reġjun alpin fejn relattivament tinżel ħafna xita, speċjalment f'Lulju u f'Awwissu. Id-differenza bejn il-Lvant u l-Punent hija kbira, u x-xita tiżdied minn Haegeumgang sa Oegeumgang, iżda minħabba l-fenomenu ta' Foehn, ix-xita tbatti madwar Naegeumgang u tkun l-arja tkun sħuna u umduża meta mqabbla mal-klima inġenerali fil-Korea ta' Fuq. Madankollu, skont l-altitudni, it-temperaturi kesħin ta' taħt l-10 sa 30 grad Celsius ikomplu tul ix-xitwa, u skont ir-reġjun, il-borra ġieli tinżel saħansitra diġà f'Ottubru. Dawn il-kundizzjonijiet klimatiċi jiġu esperjenzati tul intersezzjoni bejn il-pjanti tat-Tramuntana u dawk tan-Nofsinhar.

## Reġjun Turistiku tal-Muntanja ta' Kumgang

Mill-1998, it-turisti mill-Korea t'Isfel kienu jitħallew iżuru l-Muntanja ta' Kumgang, inizjalment b'kruċiera, u iktar 'il quddiem b'kowċ. Fl-2002, l-inħawi madwar il-muntanja ġew isseparati mill-Provinċja ta' Kangwŏn u ġew organizzati bħala Reġjun Turistiku amministrat separatament. Ir-rotta bl-art infetħet fl-2003. Jeżisti kollegament ferrovjarju fin-naħa tal-Korea ta' Fuq sal-fruntiera, iżda ma hemmx binarji bejn Gangneung u l-fruntiera tal-Korea t'Isfel.

Fl-1998, kien hemm 15,500 turist f'Novembru u f'Diċembru, fl-1999 kien hemm 148,000 turist, u fis-sena 2000 kien hemm 213,000 turist. Fl-2001 l-għadd ta' turisti niżel għal 58,000 ruħ minħabba diżgwidi dwar l-aċċess bl-art. Mill-2002, kważi 500,000 ruħ fis-sena kienu jżuru r-Reġjun Turistiku tal-Muntanja ta' Kumgang. L-għadd ta' turisti mbagħad żdied għal madwar 240,000 ruħ fis-sena. F'Ġunju 2005, Hyundai Asan ħabbret il-miljun turist mill-Korea t'Isfel li żar l-inħawi.

Ir-Reġjun Turistiku tal-Muntanja ta' Kumgang, żviluppat minn Hyundai Asan, kien maħsub bħala mod kif il-gvern tal-Korea ta' Fuq seta' jaqla' l-flus kontanti. Il-munita fir-reġjun turistiku ma kinitx il-won tal-Korea t'Isfel u lanqas il-won tal-Korea ta' Fuq, iżda l-RMB Ċiniż u d-dollaru Amerikan. L-ikel u s-servizzi għat-turisti tal-Korea t'Isfel kienu jiġu pprovduti minn xi ċittadini tal-Korea ta' Fuq. Iżda l-biċċa l-kbira tal-persunal fil-lukandi huma ċittadini Ċiniżi ta' nisel Korean b'ħiliet lingwistiċi Koreani. Kien hemm pjanijiet biex is-sit jitkabbar iżda lejn l-aħħar tal-2022 kien hemm rapporti bbażati fuq immaġnijiet bis-satellita li l-faċilitajiet turistiċi, inkluż sit tal-golf u lukanda f'wiċċ l-ilma, kienu qed jiġu żarmati skont direttivi mill-mexxej Kim Jong-Un.

Filgħodu fil-11 ta' Lulju 2008, mara ta' 53 sena mill-Korea t'Isfel intlaqat b'tir u nqatel hu u miexi fil-bajja tar-reġjun turistiku. Park Wang-ja daħlet f'żona militari billi qasmet minn fuq għaram tar-ramel u s-suldati tal-Korea ta' Fuq sparawlha żewġ tiri. Il-Korea ta' Fuq sostniet li s-suldati ma kellhomx għażla oħra ħlief li jisparawlha, peress li minkejja li ordnawlha biex tieqaf, hi ħarbet. Il-Korea t'Isfel talbet biex isir stħarriġ fuq il-post, iżda l-Korea ta' Fuq ċaħdet din it-talba, u sostniet li l-fatti kollha kienu ċari u r-responsabbiltà kienet kollha kemm hi tal-vittma u tal-Korea t'Isfel. Minħabba dan l-isparar, il-Korea t'Isfel issospendiet b'mod temporanju l-mawriet kollha lejn il-Muntanja ta' Kumgang.

F'Marzu 2010, il-gvern tal-Korea ta' Fuq wissa li kien se jieħu "miżuri straordinarji" jekk il-projbizzjoni kontra t-turiżmu ma titneħħiex. Fit-23 ta' April 2010, il-gvern tal-Korea ta' Fuq issekwestra ħames proprjetajiet ta' sjieda tal-Korea t'Isfel fir-reġjun turistiku, u sostna li għamel dan "bħala kumpens għad-danni li ġarrab il-pajjiż minħabba s-sospensjoni tat-turiżmu għal perjodu twil". Meta ssekwestrat il-proprjetajiet, il-Korea ta' Fuq alludiet ukoll għall-inċident ta' Baengnyeong, u esprimiet it-tħassib tagħha li l-Korea t'Isfel kienet qed tipponta subgħajha lejn il-Korea ta' Fuq bħallikieku kienet responsabbli għall-għerqa tal-bastiment.

Minn April 2010, il-Korea ta' Fuq reġgħet bdiet tħalli lill-kumpaniji joperaw mawriet turistiċi min-naħa tal-Korea ta' Fuq u kollox kien jindika li x'aktarx l-istess mawriet mill-Korea t'Isfel ma kinux se jsiru iktar. Madankollu, fl-1 ta' Ottubru 2010, rapporti fl-aħbarijiet sostnew li, "uffiċjali tas-Salib l-Aħmar mill-Korea t'Isfel u mill-Korea ta' Fuq qablu li jerġgħu jgħaqqdu lill-familji li ġew isseparati mill-Gwerra Koreana, u dan filwaqt li kien hemm sinjali mill-Korea ta' Fuq li t-tensjonijiet setgħu jittaffew fir-rigward tal-għerqa ta' bastiment tal-gwerra tal-Korea t'Isfel. Mitt familja minn kull pajjiż attendew il-laqgħat mit-30 ta' Ottubru sal-5 ta' Novembru f'lukanda u f'ċentru stabbilit apposta fir-reġjun turistiku tal-Muntanja tad-Djamant". Dan qalitu l-kelliema tal-Ministeru għall-Unifikazzjoni Lee Jong-Joo.

Minn Settembru 2011, il-Korea ta' Fuq bdiet topera kruċieri direttament minn Rason fil-Grigal tal-Korea ta' Fuq sal-port fil-Muntanja ta' Kumgang, li joffru lill-viżitaturi l-opportunità li joqogħdu fil-lukandi li qabel kienu amministrati mill-Korea t'Isfel. Għalkemm huma mmirati primarjament għall-mistednin Ċiniżi, kumpaniji mill-Punent ukoll qed joffru dawn il-kruċieri.

## Importanza [[Kultura|kulturali]]
Diversi artisti Koreani għażlu lil Kŭmgangsan bħala suġġett għall-opri tal-arti u għall-poeżiji tagħhom minn żmien il-qedem. Bosta poeti u artisti li għexu matul il-perjodu tal-familja Joseon (1392–1910) għamlu pellegrinaġġi lejn Kŭmgangsan. Fost diversi xogħlijiet magħrufa sew oħra hemm *Geumgang jeondo* u *Pungaknaesan chongramdo*, li tpittru fis-snin 40 tas-seklu 18 minn Jeong Seon.

Id-diviżjoni tal-Peniżola Koreana fl-1950 wasslet biex iċ-ċittadini tal-Korea t'Isfel ma setgħux jibqgħu jżuru l-muntanja tant maħbuba minnhom saħansitra għal xi 50 sena. Iċ-ċint b'wajer imxewwek twil 155 mil (249 kilometru) li tqiegħed bħala parti miż-Żona Demilitarizzata li tissepara l-Korea t'Isfel u l-Korea ta' Fuq kien ostaklu ferm iktar b'saħħtu minn kwalunkwe ostaklu ieħor.

Fl-1894 il-kittieba Brittanika Isabella Bird Bishop irreferiet għall-muntanja fid-djarju tal-ivvjaġġar tagħha bħala l-"Muntanja tad-Djamant".

Kŭmgangsan hija wkoll is-suġġett ta' kanzunetta folkloristika tal-1962 tal-Korea t'Isfel, *Longing for Mt. Geumgang*. Fiha ġiet ambjentata wkoll l-opra rivoluzzjonarja tal-1973 tal-Korea ta' Fuq *The Song of Mount Kumgang*, u hija motiv ċentrali fid-dramm televiżiv tal-Korea t'Isfel *Saimdang, Memoir of Colors*.

Fl-2025, il-Muntanja ta' Kŭmgang tniżżlet fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.

## Sit ta' Wirt Dinji
Il-Muntanja ta' Kumgang – il-Muntanja tad-Djamant mill-Baħar huwa t-titlu uffiċjali li ngħata lill-Muntanja ta' Kumgang meta ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji Mħallat tal-UNESCO fl-2025.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla: il-**kriterju (iii)** "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-**kriterju (vii)** "Post fejn iseħħu fenomeni naturali tal-għaġeb jew fejn hemm żoni ta' ġmiel naturali u ta' importanza estetika eċċezzjonali".

## Referenzi