Park Nazzjonali ta' Virunga

Il-**Park Nazzjonali ta' Virunga** huwa park nazzjonali fil-Fondoq Albertin fin-naħa tal-Lvant tar-Repubblika Demokratika tal-Kongo u nħoloq fl-1925. Bħala elevazzjoni, il-park ivarja minn 680 metru (2,230 pied) fil-wied tax-xmara Semliki sa 5,109 metri (16,762 pied) fil-Muntanji ta' Rwenzori. Mit-Tramuntana għan-Nofsinhar, il-park huwa estiż fuq madwar 300 kilometru (190 mil), l-iktar tul il-fruntieri internazzjonali mal-Uganda u mar-Rwanda fil-Lvant. Ikopri erja ta' 8,090 km2 (3,120 mil kwadru).

Fil-park hemm żewġ vulkani attivi, Nyiragongo u Nyamuragira. Dawn iż-żewġ vulkani sawru b'mod sinifikanti d-diversi ħabitats u organiżmi selvaġġi tal-park nazzjonali. Ġew irreġistrati iktar minn 3,000 speċi ta' fawna u flora, li minnhom iktar minn 300 speċi huma endemiċi għall-Fondoq Albertin, inkluż il-gorilla tal-Lvant (*Gorilla beringei*) u x-xadina dehbija (*Cercopithecus kandti*).

Fl-1979, il-Park Nazzjonali ta' Virunga tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO, bis-saħħa tad-diversità rikka tiegħu ta' ħabitats, bijodiversità eċċezzjonali u endemiżmu, kif ukoll tal-protezzjoni tal-ħabitat tal-gorilli rari tal-muntanji. Is-sit tniżżel fil-lista tas-siti fil-periklu mill-1994 minħabba l-irvelli ċivili u ż-żieda ta' preżenza umana fir-reġjun.

Kien hemm bosta attakki fatali fil-park minn gruppi ribelli, u diversi rangers tal-park inqatlu.

## [[Politika]]
Mill-ewwel deċennju tas-seklu 21, kien hemm pjanijiet biex isir tħaffir għaż-żejt fil-Baċir tal-Kongo. Billi pprevjena dawn il-pjanijiet, il-park kiseb iktar protezzjoni permezz ta' ftehim issiġillat bejn il-President tar-Repubblika Demokratika tal-Kongo Felix Tshisekedi u Boris Johnson fil-Konferenza tat-Tibdil fil-Klima tan-Nazzjonijiet Uniti fl-2021 fi Glasgow. Sabiex itejjeb il-qagħda ekonomika tal-pajjiż, il-gvern immina l-protezzjoni stess billi rkanta blokok tal-esplorazzjoni taż-żejt fi ħdan il-park sa tmiem Lulju 2022. Tullow Oil Plc, TotalEnergies, ENI u China National Offshore Oil Corporation Ltd (CNOOC) kienu interessati jakkwistaw il-permessi għat-tħaffir. Gruppi lokali u globali, bħal Greenpeace, wissew dwar l-impatt soċjali u ekoloġiku tad-devastazzjoni tal-foresti għall-produzzjoni taż-żejt. Dawk li qed jippruvaw jqajmu kuxjenza pubblika spiss jħossuhom mhedda u intimidati fuq il-midja soċjali.

## Storja
Fil-bidu tas-snin 20 tas-seklu 20, diversi entitajiet favur il-moviment Ewropew għall-konservazzjoni ħaddnu l-idea li tinħoloq żona protetta fil-Grigal tal-Kongo Belġjan, fosthom Victor van Straelen, Jean Massart u Jean-Marie Derscheid. Meta l-Park Nazzjonali ta' Albert ġie stabbilit f'April 1925 bħala l-ewwel park nazzjonali tal-Kongo, ġie konċepit bħala riżerva naturali orjentata lejn ix-xjenza bl-għan li jiġu studjati u ppreservati l-organiżmi selvaġġi u l-hekk imsejħa kaċċaturi-ġemmiegħa Pigmej Afrikani "primittivi". Fl-1926, Derscheid mexxa l-ewwel missjoni Belġjana biex l-Park Nazzjonali ta' Albert jiġi mmappjat, b'erja ta' 500 km2 (190 mil kwadru) madwar il-vulkani estinti ta' Karisimbi u Mikeno. Iż-żona protetta ġiet estiża fl-1929 għall-Park Nazzjonali ta' Virunga, li jinkorpora l-Muntanji ta' Virunga, partijiet mit-Territorju tar-Rutshuru, u l-pjanuri fin-Nofsinhar tal-Lag ta' Edward. Id-daqs inizjali tiegħu ta' 2,920.98 km2 (1,127.80 mil kwadru) tkabbar pass pass fis-snin ta' wara. In-nies indiġeni tilfu d-drittijiet tal-art tradizzjonali tagħha f'dan il-proċess, u ġew rilokat miż-żona protetta. Bejn l-aħħar tas-snin 30 tas-seklu 20 u l-1955, huwa stmat li 85,000 persuna Rwandofona ġew rilokati lejn Masisi fil-qrib fit-Tramuntana ta' Kivu.

Fl-1934 ġie stabbilit l-*Institut des Parcs Nationaux du Congo Belge* bħala l-korp ta' governanza għall-parks nazzjonali fil-Kongo Belġjan. Bejn il-bidu tas-snin 30 tas-seklu 20 u l-1961, twettqu diversi spedizzjonijiet fil-Park Nazzjonali ta' Albert minn xjenzati Belġjani, it-tieni waħda mmexxija minn Gaston-François de Witte. Huma studjaw u ġabru eżemplari żooloġiċi tal-organiżmi selvaġġi għall-*Musée Royal d'Histoire Naturelle de Belgique*; esploraw il-gruppi etniċi f'din iż-żona; studjaw l-attività vulkanika u studjaw il-fossili.

Fl-aħħar tas-snin 50 tas-seklu 20, rgħajja Tutsi u l-bhejjem tagħhom daħlu fil-park u qerdu l-ħabitat naturali sa altitudni ta' 3,000 metru (9,800 pied), u kien maħsub li kienu ta' theddida għall-gorilli tal-park.

Fis-snin 60 tas-seklu 20 saru riformi fil-liġijiet tal-art wara li l-Kongo Belġjan sar indipendenti bħala r-Repubblika tal-Kongo, u l-art ġiet iddikjarata bħala proprjetà tal-istat, għaż-żvantaġġ tal-popli lokali. Il-kaċċa illegali fi ħdan iż-żoni protetti żdiedet. Fl-1969, iż-żewġ parks ġew imwaħħda f'park wieħed bl-isem ta' Park Nazzjonali ta' Virunga, li ġie ddikjarat ukoll bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1979.

Fl-1996, il-park nazzjonali tniżżel bħala sit Ramsar ta' importanza internazzjonali.

Fl-2011, il-kumpanija Brittanika Soco International ingħatat konċessjoni għall-estrazzjoni taż-żejt mhux maħdum fil-madwar u f'partijiet kbar tal-park nazzjonali. L-uffiċjali tal-gvern appoġġaw l-attivitajiet ta' esplorazzjoni minn membri tal-missjoni ta' Soco International, filwaqt li l-entitajiet tal-ġestjoni tal-park kienu kontra. Matul iż-żieda fit-tensjonijiet, il-gwardjan ewlieni tal-park, Emmanuel de Mérode, ġie attakkat f'April 2014. Wara protesti internazzjonali, il-kumpanija ma baqgħetx għaddejja bl-attivitajiet ta' esplorazzjoni u aċċettat li ma twettaqx operazzjonijiet simili qrib Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.

Sal-2016, erba' digi tal-enerġija idroelettrika nbnew biex jipprovdu l-elettriku għan-negozji żgħar u għall-benefiċċju ta' iktar minn 200,000 persuna li tgħix fiż-żoni rurali.

### Kunflitt armat
Mill-bidu tas-snin 90 tas-seklu 20, iż-żona protetta ġiet affettwata mit-taqlib politiku fir-reġjun tal-Lagi Afrikani l-Kbar. Wara l-ġenoċidju tar-Rwanda, eluf ta' refuġjati ħarbu lejn ir-reġjun ta' Kivu, u l-preżenza militari żdiedet. L-Ewwel u t-Tieni Gwerer tal-Kongo komplew inaqqsu l-istabbiltà fir-reġjun. Ir-rondi ta' kontra l-insib fi ħdan il-park ġew imxekkla, u l-persunal u l-organiżmi selvaġġi tal-park inqatlu. Madwar 850,000 refuġjat kienu jgħixu fl-inħawi tal-park nazzjonali fl-1994. Sa 40,000 ruħ kienu jidħlu fil-park kuljum biex ifittxu l-injam għall-ħatab u l-ikel, u b'hekk qerdu s-siġar ta' żoni kbar sħaħ. Fl-1994, il-Park Nazzjonali ta' Virunga ddaħħal fil-lista tas-siti fil-periklu.

Wara tmiem it-Tieni Gwerra tal-Kongo, il-konfronti bejn il-persunal tal-park u l-gruppi ribelli komplew; 80 membru tal-persunal tal-park inqatlu bejn l-1996 u l-2003. Diversi gruppi ribelli armati joperaw fil-park, inkluż il-Forzi Demokratiċi għal-Liberazzjoni tar-Rwanda u l-Kungress Nazzjonali għad-Difiża tal-Poplu (FDLR). Dan tal-aħħar kellu l-kontroll tas-settur ta' Mikeno tal-Park Nazzjonali ta' Virunga bejn Diċembru 2006 u Jannar 2009.

Fl-2005, il-Kummissjoni Ewropea rrakkomandat sħubija pubblika-privata bejn il-gvern tal-pajjiż u l-organizzazzjoni Brittanika mhux governattiva tal-Fond Afrikan tal-Konservazzjoni. Din l-organizzazzjoni tal-aħħar ilha responsabbli għall-ġestjoni tal-park mill-2010; madwar 80 % tal-kostijiet tal-ġestjoni ġew issusidjati mill-Kummissjoni Ewropea. L-isforzi tal-protezzjoni tal-park ġew militarizzati fis-snin ta' wara biex inaffru lill-gruppi ribelli armati u lin-nassaba milli joperaw fi ħdan il-park. Il-persunal tal-park jingħata taħriġ paramilitari u armi ta' kwalità għolja, u joperaw flimkien mas-servizzi militari u tas-sigurtà tal-istat.

Dawn it-tattiki, ikkritikati bħala l-"militarizzazzjoni tal-konservazzjoni", ingħataw il-ħtija għat-tkomplija tal-vjolenza u għat-tneħħija tal-artijiet tal-popli indiġeni. Il-komunitajiet bħal dawk tal-poplu Mbuti, li qabel kienu jiddependu fuq l-artijiet inklużi fil-park għall-ikel u għall-kenn kellhom jitilqu, jew jissograw li jiġu arrestati jew jinqatlu mir-rangers armati tal-park.

Iż-żieda tal-militarizzazzjoni tal-konservazzjoni tan-natura ngħatat il-ħtija wkoll li kompliet tqanqal il-mobilizzazzjoni armata tal-milizji. L-abitanti fi ħdan il-park nazzjonali, nattivi jew refuġjati, kienu jiddependu fuq il-biedja, il-kaċċa, is-sajd, il-qtugħ tas-siġar għall-injam u l-produzzjoni tal-faħam għall-għajxien tagħhom, li kollha saru attivitajiet projbiti. Il-komunità lokali ma kellha mkien iktar fejn iddur għas-sigurtà, u b'hekk serrħet fuq il-protezzjoni tal-gruppi armati bi ħlas. Skont rapport tal-2010 mill-Kunsill tas-Sigurtà tan-Nazzjonijiet Uniti, 80 % tal-faħam ikkonsmat mill-belt ta' Goma jiġi mill-park, u jirrappreżenta valur annwali ta' US$28–30 miljun. Kemm is-servizzi tas-sigurtà tal-istat kif ukoll dawn il-gruppi jwettqu serqiet armati u ħtif għall-introjtu.

L-isforzi tal-konservazzjoni tan-natura kellhom effetti kontradittorji, pereżempju meta l-irziezet inqerdu fi ħdan Kibirizi, u s-suldati u l-gwardi tal-park intbagħtu biex iwettqu r-rondi fil-park, in-nies wettqu migrazzjoni iktar 'il ġewwa fil-park f'art ikkontrollata mill-FDLR, fejn setgħu jikru rqajja' żgħar tal-art. Fl-2015 kien hemm tilwim meta grupp Mai-Mai lokali f'Binza (fit-Tramuntana ta' Bwisha) ipprova jerġa' jieħu l-kontroll tar-reġjun, bl-objettiv li jerġa' jistabbilixxi l-attivitajiet tas-sajd u jħalli lill-popolazzjoni terġa' lura fil-park, fejn inqatel gwardjan tal-park u bejn 11 u 15-il suldat.

F'Awwissu 2017 inqatlu ħames rangers qrib il-Lag ta' Edward f'attakk tal-milizji. Ħames rangers u sewwieq inqatlu f'April 2018. Mill-bidu tal-kunflitt armat, il-gruppi armati qatlu 175 ranger tal-park sa April 2018. F'Mejju 2018, ranger inqatel hu u jiddefendi żewġ turisti li nħatfu. Sussegwentement inħelsu mingħajr ma ġew feruti. Minħabba f'hekk, il-park baqa' magħluq għall-viżitaturi minn Ġunju 2018 sa Frar 2019.

F'April 2020, mill-inqas 12-il ranger tal-park inqatlu mill-milizji li attakkaw konvoj ta' nies ċivili. Mill-ġdid f'Jannar 2021, irġiel armati qatlu mill-inqas sitt rangers u darbu diversi oħrajn f'attakk fi ħdan il-park nazzjonali.

Fit-22 ta' Frar 2021, l-ambaxxatur tal-Italja fir-Repubblika Demokratika tal-Kongo kien qed jivvjaġġa mal-Programm Dinji tal-Ikel madwar 15-il kilometru fit-Tramuntana ta' Goma, Luca Attanasio, flimkien mal-uffiċjal tal-pulizija militari Taljan Vittorio Iacovacci u s-sewwieq Kongoliż Moustapha Milambo, inqatlu f'attakk bl-armi tan-nar meta l-milizji ħatfu l-konvoj tagħhom, ittieħdu fil-park, u ġew affrontati mir-rangers tal-park li rnexxielhom jilliberaw erba' persuni.

## Sit ta' Wirt Dinji
Il-Park Nazzjonali ta' Virunga ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1979.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (vii)** "Post fejn iseħħu fenomeni naturali tal-għaġeb jew fejn hemm żoni ta' ġmiel naturali u ta' importanza estetika eċċezzjonali"; il-**kriterju (viii)** "Eżempju straordinarju li jirrappreżenta stadji importanti tal-istorja tad-dinja, inkluż it-trapass tal-ħajja, il-proċessi ġeoloġiċi kontinwi sinifikanti fl-iżvilupp tat-tipi differenti ta' art, jew il-karatteristiċi ġeomorfiċi jew fiżjografiċi sinifikanti"; u l-**kriterju (x)** "Post fejn hemm l-iktar ħabitats naturali importanti u sinifikanti għall-konservazzjoni fil-post tad-diversità bijoloġika, inkluż fejn hemm speċijiet mhedda ta' valur universali straordinarju mill-perspettiva tax-xjenza jew tal-konservazzjoni".

## Ġeografija
Il-Park Nazzjonali ta' Virunga jinsab fiż-żona fejn jiltaqgħu x-xmajjar tal-Kongo u n-Nil. Is-settur tat-Tramuntana tiegħu jinkorpora parti mill-baċir tax-xmara Semliki, kif ukoll is-savanna u l-foresti muntanjużi tal-Fondoq Albertin. Bħala altitudni, dan is-settur ivarja minn 680 metru (2,230 pied) fil-wied tax-xmara Puemba River sal-ogħla quċċata tal-Muntanja ta' Stanley ta' 5,109 metri (16,762 pied) fi spazju ta' 30 kilometru (19-il mil). Is-settur ċentrali tal-park nazzjonali jinkludi madwar żewġ terzi tal-Lag ta' Edward sal-fruntiera internazzjonali mal-Uganda fil-Lvant. Kuritur dejjaq ta' 3–5 kilometri (1.9–3.1 mili) tul ix-xatt tal-Punent tal-lag jikkollega s-setturi tat-Tramuntana u tan-Nofsinhar tal-park nazzjonali. Is-settur tan-Nofsinhar huwa estiż sax-xtut tal-Lag ta' Kivu u jinkludi l-vulkani Nyamulagira, Nyiragongo u Mikeno flimkien mal-foresti muntanjużi max-xaqlibiet tagħhom.

Is-settur tat-Tramuntana tal-Park Nazzjonali ta' Virunga jmiss mal-Park ta' Semuliki tal-Uganda, mal-Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Rwenzori, u mas-settur ċentrali tal-Park Nazzjonali tar-Reġina Eliżabetta. Is-settur tan-Nofsinhar jikkonfina mal-Park Nazzjonali tal-Vulkani tar-Rwanda.

### Klima
Il-klima fil-Fondoq Albertin hija influwenzata mill-moviment taż-Żona ta' Konverġenza Intertropikali u mill-Oxxillazzjoni tan-Nofsinhar u ta' El Niño. L-istaġuni prinċipali tax-xita huma minn Marzu sa nofs Mejju u minn Settembru sa Novembru. Il-preċipitazzjoni medja ta' kull xahar fis-savanna madwar il-Lag ta' Edward hija ta' 30–40 mm (1.2–1.6 pulzier); din hija l-iżjed parti niexfa tal-pajsaġġ. Is-settur tat-Tramuntana jkollu preċipitazzjoni medja ta' kull xahar sa 220 mm (8.7 pulzieri), u s-settur tan-Nofsinhar ikollu sa 160 mm (6.3 pulzieri). It-temperaturi medji fl-altitudnijiet iktar baxxi jvarjaw bejn 23–28 °C (73–82 °F), u fl-altitudnijiet iktar għoljin bejn 16–24 °C (61–75 °F), u qajla tinżel taħt l-14 °C (57 °F).

## Flora
Il-flora tal-Park Nazzjonali ta' Virunga tinkludi 2,077 speċi ta' pjanti, inkluż 264 speċi ta' siġar u 230 pjanta endemika għall-Fondoq Albertin. Il-pjanuri tal-Park Nazzjonali ta' Virunga huma ddominati mill-artijiet mistagħdra u mill-bwar tal-ħaxix bis-simar tal-papir (*Cyperus papyrus*), bis-simar ċatt (*C. articulatus*), bil-qasab komuni (*Phragmites mauritanica*), bil-ħaxix sakaton (*Sporobolus consimilis*), bl-ambatch (*Aeschynomene elaphroxylon*), bil-*Carissa spinarum*), bil-*Vachellia sieberiana* u bil-frott tal-kowaj (*Coccinia grandis*). Il-fdalijiet tad-dikoti bħall-kappar Afrikan (*Capparis tomentosa*), l-ispeċijiet ta' *Maerua*, il-kukurbiti selvaġġi, u l-għeneb id-dib instabu fil-munzelli tad-demel tal-iljunfanti Afrikani (*Loxodonta*) li jaqdu rwol importanti għat-tifrix taż-żrieragħ fil-bwar tal-ħaxix.

Il-foresta muntanjuża f'għoli ta' bejn 1,800 u 2,800 metru (5,900 u 9,200 pied) fis-settur tan-Nofsinhar hija ddominata bil-*Ficalhoa laurifolia* u bil-*Podocarpus milanjianus* b'siġar għoljin sa 25 metru (82 pied). Il-bambù alpin Afrikan (*Yushania alpina*) jikber f'altitudnijiet ta' 2,300–2,600 metru (7,500–8,500 pied). Il-veġetazzjoni 'l fuq minn 2,600 metru (8,500 pied) hija subalpina l-ewwel u qabel kollox bis-siġar tal-injam aħmar Afrikan (*Hagenia abyssinica*) li jikbru sa għoli ta' 3,000 metru (9,800 pied). Is-sġajriet tax-xagħri (*Erica arborea*), ħaxixet il-mikinsa u l-muski jkopru x-xaqlibiet umdużi sa elevazzjoni ta' 3,700 metru (12,100 pied). L-ispeċijiet *Senecio* u *Lobelia* jikbru f'irqajja' enormi fil-beraħ u jikbru sa għoli ta' 8 metri (26 pied).

## Fawna
L-ispeċijiet ta' fawna tal-Park Nazzjonali ta' Virunga jinkludu 196 mammiferu, 706 speċijiet ta' għasafar, 109 rettili u 65 anfibji fl-2012.

### Mammiferi
Il-primati preżenti fil-park nazzjonali jinkludu l-gorilli tal-muntanji (*G. b. beringei*), iċ-chimpanzees komuni (*Pan troglodytes*), ix-xadini dehbin, ix-xadini ta' denbhom aħmar (*Cercopithecus ascanius*), ix-xadini mona ta' Dent (*C. denti*), ix-xadini blu (*C. mitis*), ix-xadini ta' Hamlyn (*C. hamlyni*), ix-xadini ta' De Brazza (*C. neglectus*), ix-xadini colobus ħomor tal-Afrika Ċentrali (*Procolobus foai*), il-gwereża tal-mant (*Colobus guereza*), il-babwini żebbuġin (*Papio anubis*) u l-mangabej ta' ħaddejhom griżi (*Lophocebus albigena*).

L-iljunfanti Afrikani (*Loxodonta africana*), l-ippopotami (*Hippopotamus amphibius*) u l-bufli Afrikani (*Syncerus caffer*) jgħixu fis-settur ċentrali tal-park nazzjonali. L-okapi (*Okapia johnstoni*), id-duiker blu (*Philantomba monticola*), id-duiker tal-bajja (*Cephalophus dorsalis*), id-duiker ta' Weyns (*C. weynsi*), id-duiker ta' daharhom isfar (*C. silvicultor*), ix-chevrotain tal-ilma (*Hyemoschus aquaticus*), il-ħanżir selvaġġ aħmar tax-xmajjar (*Potamochoerus porcus*), l-aardvark (*Orycteropus afer*) u l-bongo (*Tragelaphus eurycerus*) ġew irreġistrati fis-settur tat-Tramuntana fl-2008. Il-bushbuck (*T. scriptus*) u l-ħanżir selvaġġ ġgantesk tal-foresti (*Hylochoerus meinertzhageni*) huma preżenti fis-settur tan-Nofsinhar. It-topi (*Damaliscus lunatus jimela*) kollha huma miġbura fin-Nofsinhar tal-Lag ta' Edward fir-reġjun tal-Artijiet Ċatti ta' Ishasha, u regolarment jaqsmu l-fruntiera fl-Uganda. Ungulati oħra preżenti jinkludu l-kob tal-Uganda (*Kobus kob thomasi*), il-waterbuck (*K. ellipsiprymnus*), u l-ħanżir selvaġġ komuni tan-nejbiet (*Phacochoerus africanus*).

Il-Park Nazzjonali ta' Virunga flimkien mal-Park Nazzjonali tar-Reġina Eliżabetta biswitu jifformaw "Unità ta' Konservazzjoni tal-Iljuni". Iż-żona titqies fortizza potenzjali tal-iljuni (*Panthera leo*), jekk l-insib jitrażżan u jirkupraw l-ispeċijiet tal-priża. Fis-settur tat-Tramuntana tal-park nazzjonali, il-leopard Afrikan (*P. pardus pardus*), il-mangus tal-imraġ (*Atilax paludinosus*), il-pangolin ġgantesk (*Smutsia gigantea*), il-pangolin tas-siġar (*Phataginus tricuspis*), il-porkuspin tat-toppu (*Hystrix cristata*), l-iskojjattlu ta' Lord Derby (*Anomalurus derbianus*), l-iskojjattlu ta' Boehm (*Paraxerus boehmi*), il-hyrax tas-siġar tal-Punent (*Dendrohyrax dorsalis*), il-far ta' Emin (*Cricetomys emini*) u l-bugeddum iljunfant (*Rhynchocyon cirnei*) ġew irreġistrati matul l-istħarriġiet fl-2008.

### Rettili
Ix-xmara Semliki tipprovdi ħabitat għall-kukkudrill tan-Nil (*Crocodylus niloticus*). Diversi kukkudrilli ġew osservati fix-xatt tat-Tramuntana tal-Lag ta' Edward għall-ewwel darba fl-1988.

### Għasafar
Mill-għasafar endemiċi tal-Fondoq Albertin, it-turako ta' Rwenzori, il-batis ta' Rwenzori, il-pittirross tal-art ta' Archer, l-alete ta' sidru aħmar, il-malvizz tal-art ta' Kivu, l-apalis tal-kullars, l-apalis tal-maskra tal-muntanji, l-isponsun ħamrani, l-isponsun ta' Shelley, il-bagħal tal-boskijiet ta' wiċċu aħmar, il-pespus ta' sidru bl-istrixxi, in-nettarin ta' rasu blu, in-nettarin irjali, in-nettarin tal-kullar doppju ta' Rwenzori, il-frankolin nobbli u n-nissieġ stramb ġew irreġistrati fis-settur tat-Tramuntana tal-Park Nazzjonali ta' Virunga matul l-istħarriġiet fl-2004. L-għasafar mhux endemiċi rreġistrati jinkludu l-ajkla ta' Wahlberg, l-isparvier tal-ħamiem Afrikan, is-seqer tal-ħannieqa Afrikan, il-bugħadam aħmar, il-kuċċarda prima, il-kuċċarda tal-muntanji, il-velleran ta' Hadeda, il-grawwa tat-toppu griż, il-buċerotidu abjad u iswed, it-turako tal-munqar iswed, il-ħamiema żebbuġija Afrikana, il-ħamiema tat-timpani, il-ħamiema tal-boskijiet tat-tikek blu, il-ħamiema ta' għajnejha ħomor, il-pappagall ta' għonqu kannella, id-daqquqa ta' sidirha aħmar, id-daqquqa żebbuġija ta' denbha twil, id-daqquqa tal-istrixxi ta' denbha twil, id-daqquqa ta' Klaas, id-daqquqa ta' Diederik, il-kukal ta' rasu blu, it-trogon tan-Narina, id-daqquqa tat-toppu tal-boskijiet ta' rasha abjad, iċ-ċawlun ta' għonqu abjad, iż-żanżarell tat-toppu ta' denbu abjad, iż-żanżarell Afrikan, iż-żanżarell ta' għajnejh bojod, iż-żanżarell skur Afrikan, iż-żanżarell blu ta' denbu abjad, l-isfar tal-muntanji, il-koljus tan-nuċċali, il-qerd in-naħal ta' sidru kannella, il-kapitonidu ta' sidru griż, il-kapitonidu tal-munqar isfar, il-*Pogoniulus* tal-Punent, il-*Pogoniulus* safrani, il-bulebbiet kardinal, il-bulebbiet żebbuġi, il-*Psalidoprocne* iswed, il-ħuttafa tal-Angola, ir-rondun alpin, il-*Pycnonotidae* tal-muntanji, il-*Pycnonotidae* safrani, il-belbul, il-pittirross abjad, il-pittirross tal-art ta' Archer, il-pittirross tal-ħuġbejn bojod, il-buċċaqq Afrikan, il-malvizz ħamrani, il-malvizz Afrikan, il-malvizz żebbuġi, id-diżż tal-bwar tal-ħaxix, il-pespus salmastru kannella, il-pespus ta' wiċċu iswed, il-pespus safrani tal-muntanji, il-pespus kannella tal-boskijiet, is-swejda, il-bufula ta' Chubb, il-prinja tal-istrixxi, l-apalis ta' sidru qastni, il-kamaropteru ta' dahru griż, il-krombek ta' ħuġbejh bojod, il-*Platysteiridae* ta' sidru iswed, il-batis, l-illadopsis tal-muntanji, l-illadopsis ta' sidru griż, in-nettarin żebbuġi, in-nettarin lewn il-bronż, in-nettarin lewn il-malakit, in-nettarin tal-kullar, in-nettarin varjabbli, iż-Żosteropidu safrani, il-kaċċamendula ta' Mackinnon, il-kaċċamendula ta' Doherty, il-kaċċamendula ta' Lühder, il-kaċċamendula tat-Tramuntana, il-bubu iswed tal-muntanji, il-bubu tropikali, l-isturnell ta' denbu dejjaq, l-isturnell ta' Sharpe, in-nissieġ ta' Baglafecht, l-*Euplectes gierowii*, in-nigrita ta' rasha sewda, l-astrilde komuni, l-astrilde ta' rasu sewda, il-manikin lewn il-bronż, il-manikin abjad u iswed, il-vidua, iċ-ċitrinella Afrikana, wikkiel iż-żrieragħ tal-istrixxi u wikkiel iż-żrieragħ tal-munqar oħxon.

## Gruppi etniċi
Fost il-gruppi etniċi li jgħixu fi ħdan il-Park Nazzjonali ta' Virunga u fil-madwar hemm:

* il-poplu Mbuti;
* il-poplu Hutu;
* il-poplu Tutsi; u
* l-poplu Basongora.

## Kopertura mill-midja
Id-dokumentarju *Virunga* jiddokumenta l-ħidma tar-rangers tal-Park Nazzjonali ta' Virunga u l-attivitajiet tal-kumpanija Brittanika taż-żejt Soco International fi ħdan il-park. Ndakasi, gorilla mill-park, dehret f'għadd ta' sensieli televiżivi u films, inkluż dokumentarju ta' Netflix.

## Referenzi