Bordeaux

**Bordeaux** (pronunzjata: /bɔːrˈdoʊ/ *bor-DOH*, bil-Franċiż: [bɔʁdo]; bl-Oċċitan ta' Gascon: *Bordèu* [buɾˈðɛw]; bil-Bask: *Bordele*) hija belt portwali max-xmara Garonne fid-dipartiment Franċiż ta' Gironde, fil-Lbiċ ta' Franza. Hija l-belt kapitali tar-reġjun ta' New Aquitaine, kif ukoll tal-prefettura tad-dipartiment ta' Gironde. L-abitanti tal-belt jissejħu *"Bordelais"* (bil-maskil) jew *"Bordelaises"* (bil-femminil). It-terminu "Bordelais" jista' jirreferi wkoll għall-belt u għar-reġjun tal-madwar.

Il-belt ta' Bordeaux kellha popolazzjoni ta' 259,809 ruħ fl-2020 fi ħdan territorju muniċipali żgħir ta' 49 km2 (19-il mil kwadru), iżda flimkien mas-subborgi tagħha u l-irħula tal-madwar, iż-żona metropolitana ta' Bordeaux kellha popolazzjoni ta' 1,376,375 ruħ fl-istess sena (skont iċ-ċensiment ta' Jannar 2020), jiġifieri s-sitt belt l-iżjed popolata fi Franza wara Pariġi, Lyon, Marsilja, Lille u Toulouse.

Bordeaux u 27 muniċipalità suburbani jiffurmaw flimkien il-Metropoli ta' Bordeaux, awtorità metropolitana eletta indirettament li issa hija responsabbli għal kwistjonijiet metropolitani usa'. Il-Metropoli ta' Bordeaux, b'popolazzjoni ta' 819,604 ruħ fiċ-ċensiment ta' Jannar 2020, hija l-ħames metropoli l-iktar popolata fi Franza wara dawk ta' Pariġi, Marsilja, Lyon u Lille.

Bordeaux hija kapitali dinjija tal-inbid: hemm bosta kastelli u vinji fix-xaqlibiet tal-għoljiet tal-Gironde, u l-belt tospita l-ikbar fiera ewlenija dinjija tal-inbid, Vinexpo. Bordeaux hija wkoll wieħed miċ-ċentri tat-turiżmu gastronomiku u kummerċjali għall-organizzazzjoni ta' kungressi internazzjonali. Hija post ċentrali u strateġiku għas-settur tal-ajrunawtika militari u spazjali, fejn għandhom is-sede tagħhom kumpaniji internazzjonali bħal Dassault Aviation, Ariane Group, Safran u Thalès. Ir-rabta mal-avjazzjoni tmur lura għall-1910, is-sena meta tar l-ewwel ajruplan fuq il-belt. Tinsab f'salib it-toroq għall-għarfien permezz tar-riċerka universitarja, u tospita wieħed miż-żewġ lasers ta' megajoule fid-dinja, kif ukoll popolazzjoni universitarja ta' iżjed minn 130,000 student fi ħdan il-Metropoli ta' Bordeaux.

Bordeaux hija destinazzjoni turistika internazzjonali għall-wirt arkitettoniku u kulturali tagħha, b'iktar minn 350 monument storiku, u b'hekk wara Pariġi hija l-belt bl-iżjed monumenti elenkati jew irreġistrati fi Franza. Il-"Ġawhra ta' *Aquitaine*" ġiet ivvutata bħala d-Destinazzjoni Ewropea tas-sena fi stħarriġ online li sar fl-2015. Il-metropoli ngħatat ukoll premjijiet u klassifikazzjonijiet pożittivi minn organizzazzjonijiet internazzjonali. Pereżempju fl-1957 Bordeaux ingħatat il-Premju Ewropa għall-isforzi tagħha fit-trażmissjoni tal-ideal Ewropew. F'Ġunju 2007, il-"Port tal-Qamar" fiċ-ċentru storiku ta' Bordeaux tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO bħala kumpless arkitettoniku u urban straordinarju u bħala rikonoxximent tal-importanza internazzjonali ta' Bordeaux matul l-aħħar 2,000 sena. Bordeaux hija kklassifikata wkoll bħala belt ta' Suffiċjenza min-Network tar-Riċerka dwar il-Globalizzazzjoni u l-Bliet Dinjin.

## Sit ta' Wirt Dinji
Bordeaux, il-Port tal-Qamar, ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2007 fil-31 sessjoni tal-Kumitat tal-Wirt Dinji.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (ii)** "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-**kriterju (iv)** "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".

## Trasport
**<big>Trasport pubbliku</big>**

Bordeaux u l-metropoli tagħha għandhom netwerk importanti tat-trasport pubbliku. Dan in-netwerk huwa operat mill-kumpanija Keolis Bordeaux Métropole, sussidjarja tal-grupp Keolis li tmexxi n-netwerk permezz ta’ kuntratt ta’ delegazzjoni tas-servizz pubbliku.

Il-ħolqien tan-netwerk tat-tramm kien akkumpanjat minn proġett ta 'ippjanar urban li ttrasforma kompletament Bordeaux. It-traffiku tal-karozzi kien limitat fiċ-ċentru tal-belt, li ġiet rinnovata b'mod estensiv. Xogħlijiet ta’ tisbiħ, bħall-iżviluppi tul il-mollijiet, u l-prijorità mogħtija lill-persuni mexjin għamlu l-belt attraenti b’impatti sinifikanti f’termini ta’ akkomodazzjoni u turiżmu. In-netwerk strutturat fil-biċċa l-kbira tkabbir urban li kien ikkonċentrat tul il-linji tat-tramm il-ġodda.

In-netwerk huwa magħmul minn:

4 linji tat-tramm (A) (B) (C) (D) li jammontaw għal netwerk ta' kważi 90 kilometru ta' linji tat-tramm;

85 linja regolari tal-karozzi tal-linja;

230 linja regolari tal-karozzi tal-linja TransGironde li jaqdu l-metropoli kollha u d-dipartiment tal-Gironde.

Dan in-netwerk iservi t-28 muniċipalità ta’ Bordeaux Métropole mill-5 a.m. sas-1 a.m. (2 a.m. fl-aħħar tal-ġimgħa).

**<big>Trasport tax-xmara</big>**

Li jitilqu minn Quai Louis XVIII, biswit Quinconces, dgħajjes joffru mixjiet tax-xmajjar u kruċieri tul il-faċċati tas-seklu 18.

Ix-shuttle tax-xmara dgħajsa-xarabank (Le Bateau), magħmul minn erba’ dgħajjes ibridi (elettriku u diesel) mibnija fil-port ta’ Gujan-Mestras, jgħaqqad iż-żewġ banek tal-Garonne. Din il-linja hija parti min-netwerk TBM.

**<big>Trasport bl-Ajru</big>**

L-ajruport ta' Bordeaux, li jinsab f'Mérignac, huwa s-6 ajruport reġjonali fi Franza (7.7 miljun passiġġier fl-2019). Aktar minn 140 titjira ta’ kuljum jgħaqqdu Bordeaux ma’ 76 destinazzjoni fl-Ewropa.

L-ajruport huwa aċċessibbli mir-ring road iżda wkoll permezz tat-trasport pubbliku permezz tal-linja tat-tramm (A) u linja tal-karozzi tal-linja.

**<big>Trasport bil-ferrovija</big>**

Bordeaux hija junction ferrovjarja importanti bejn Pariġi u Spanja. L-istazzjon ta’ Bordeaux-Saint-Jean huwa moqdi minn bosta TGVs minn jew lejn Pariġi-Montparnasse, Toulouse-Matabiau, Lille-Flandres, Strasburgu-Ville, Arcachon, eċċ., kif ukoll minn ferroviji Intercités minn jew lejn id-destinazzjoni Nantes, Marsilja-Saint -Charles u Paris-Austerlitz.

Mit-2 ta’ Lulju 2017, bil-wasla tal-LGV Sud Europe Atlantique, il-ħin tal-vjaġġ biex tintlaħaq il-kapital huwa ta’ sagħtejn 4. L-attendenza rdoppjat skont l-SNCF.

Il-ferroviji dehru fl-1841 f'Bordeaux bil-ftuħ tal-linja bejn Bordeaux u La Teste mill-Kumpanija tal-Ferroviji Bordeaux għal La Teste. Imbagħad ġie inawgurat l-ewwel stazzjon tal-ferrovija f’Bordeaux (Bordeaux-Ségur). Dan l-istazzjon ġie sostitwit minn kwartieri u kien jinsab fil-livell attwali ta’ rue de Pessac.

L-istazzjon Bordeaux-Saint-Jean inbena mill-1855 taħt l-isem Gare du Midi. L-għaqda fl-1934 bejn il-Compagnie du Midi u l-Compagnie du Paris-Orléans wasslet għat-tmiem definittiv tal-istazzjon Bordeaux-Bastide. Il-bini li kien jokkupa l-istazzjon ta' Bastide-Orléans imbagħad ġie mibdul f'ċinema.

## Relazzjonijiet internazzjonali

### Ġemellaġġi
Bordeaux hija ġemellata ma':

* Ashdod, Iżrael, mill-1984;
* Bilbao, Spanja;
* Baku, l-Ażerbajġan, mill-1985;
* Bristol, ir-Renju Unit, mill-1947;
* Casablanca, il-Marokk, mill-1988;
* Fukuoka, il-Ġappun, mill-1982;
* Krakovja, il-Polonja, mill-1993;
* Lima, il-Perù, mill-1957;
* Los Angeles, California, l-Istati Uniti, mill-1968;
* Madrid, Spanja, mill-1984;
* Munich, il-Ġermanja, mill-1964;
* Oran, l-Alġerija, mill-2003;
* Porto, il-Portugall, mill-1978;
* Quebec (belt), il-Kanada, mill-1962;
* Ramallah, il-Palestina;
* Riga, il-Latvja;
* San Pietruburgu, ir-Russja, mill-1993;
* Wuhan, iċ-Ċina, mill-1998.

### Sħubijiet

* Samsun, it-Turkija, mill-2010.

## Gallerija

Stampa:Le Palais Gallien vestige gallo-romain à Bordeaux.jpg|Fdalijiet ta' anfiteatru Ruman.
Stampa:Cathédrale St André Bordeaux 3.jpg|Il-Katidral ta' Bordeaux (Saint André).
Stampa:Bordeaux Porte Cailhau R02.jpg|Id-daħla magħrufa bħala Porte Cailhau.
Stampa:Grand Théâtre Bordeaux.jpg|Il-Grand Théâtre.
Stampa:Bordeaux Notre-Dame R01.jpg|Il-Knisja ta' Notre Dame, Bordeaux.
Stampa:151 - Le Pont de Pierre - Bordeaux.jpg|Pont de Pierre.
Stampa:Bordeaux - Basilique Saint-Michel - Vue générale.jpg|Il-Bażilika ta' San Mikiel.
Stampa:Puerta de Burdeos.JPG|L-arloġġ il-kbir (Grosse cloche).
Stampa:026 - Hôtel de ville Place Pey-Berland - Bordeaux.jpg|Palais Rohan (il-muniċipju).
Stampa:FacadeSainteCroixBordeauxsoir.jpg|Il-Knisja ta' Sainte-Croix.
Stampa:Bordeaux Place du Parlement R01.jpg|Place du Parlement (il-Pjazza tal-Parlament).
Stampa:Synagogue Bx 5.jpg|Is-Sinagoga l-Kbira.
Stampa:Façades de deux ouvrages Art Déco du Quartier Lescure (Bordeaux).jpg|Il-faċċati tad-distrett tal-Art Déco.
Stampa:Darwin - Magasin général.jpg|Id-distrett ta' Darwin.
Stampa:Basesousmarine.JPG|Protezzjoni għas-sottomarini mill-attakki mill-ajru.


## Biblijografija

* Chantal Callais and Thierry Jeanmonod (2019). Bordeaux : a history of architecture. La Crèche: La Geste. .

* François Hubert, Christian Block and Jacques de Cauna (2018). Bordeaux in the 18th century : trans-Atlantic trading and slavery (2nd ed.). Bordeaux: Le Festin. .

## Referenzi