Praga

**Praga** (biċ-Ċek: *Praha*) hija l-belt kapitali u l-akbar belt tar-Repubblika Ċeka. Hija l-erbatax l-akbar belt fl-Unjoni Ewropea. Hija wkoll il-belt kapitali storika tal-Boemja. Il-belt tinsab fil-Majjistral tal-pajjiż max-xmara Vltava. Fiha jgħixu 1.3 miljun abitant, filwaqt li huwa stmat li fiż-żona urbana tagħha tgħix popolazzjoni ta' kważi żewġ miljun ruħ. Il-belt għandha klima oċeanika miti, bi sjuf sħan u bi xtiewi kesħin.

Praga hija ċentru politiku, kulturali u ekonomiku tal-Ewropa Ċentrali, bi storja rikka u b'arkitettura Rumaneska, Gotika, Rinaxximentali u Barokka. Hija kienet il-belt kapitali tar-Renju tal-Boemja u r-residenza ta' diversi Imperaturi Rumani Sagri, fosthom Karlu IV (li rrenja fl-1346-1378).

Kienet belt importanti għall-monarkija Asburga u għall-Imperu Awstrijaku-Ungeriż. Il-belt qdiet rwoli importanti fir-Riformazzjonijiet tal-Boemja u Protestanti, fil-Gwerra ta' Tletin Sena u fl-istorja tas-seklu 20 bħala l-belt kapitali taċ-Ċekoslovakkja bejn il-Gwerer Dinjin u l-era Komunista ta' wara l-gwerer.

Praga tospita għadd ta' attrazzjonijiet kulturali magħrufa, bosta minnhom li baqgħu jeżistu minkejja l-vjolenza u l-qerda fl-Ewropa tas-seklu 20. Fost l-attrazzjonijiet prinċipali hemm il-Kastell ta' Praga, il-Pont ta' Karlu, il-pjazza ewlenija taċ-ċentru storiku bl-arloġġ astronomiku ta' Praga, il-Kwartier Lhudi, l-għolja ta' Petřín u l-Forti ta' Vyšehrad. Iċ-ċentru storiku ta' Praga tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1992.

Il-belt għandha iktar minn għaxar mużewijiet ewlenin, flimkien ma' bosta teatri, galleriji, ċinema u monumenti storiċi oħra. Il-belt hija kkollegata permezz ta' sistema moderna estensiva tat-trasport pubbliku. Tospita firxa wiesgħa ta' skejjel pubbliċi u privati, inkluż l-Università ta' Karlu fi Praga, l-eqdem università fl-Ewropa Ċentrali.

Praga hija kklassifikata bħala belt globali "Alfa" skont l-istudji tal-GaWC. Fl-2019, il-belt kienet ikklassifikata fid-69 post fost l-iktar bliet li wieħed jgħix tajjeb fihom f'klassifika mfassla minn Mercer. Fl-istess sena, l-Indiċi ta' PICSA kklassifika l-belt fit-13-il post fost l-iktar bliet li wieħed jgħix tajjeb fihom fid-dinja. L-istorja rikka tagħha tagħmilha destinazzjoni turistika popolari u skont stimi tal-2017, il-belt tilqa' iktar minn 8.5 miljun viżitaturi internazzjonali fis-sena. Fl-2017 Praga ġiet ikklassifikata fil-ħames post fost il-bliet Ewropej li jżuruhom l-iktar nies fis-sena, wara Londra, Pariġi, Ruma u Istanbul.

## Etimoloġija u ismijiet
L-isem biċ-Ċek "Praha" oriġina minn kelma Slavika antika, *práh*, li tfisser "baxxfond" jew "kurrent rapidu", b'referenza għall-oriġini tal-belt bħala punt minn fejn wieħed seta' jaqsam ix-xmara Vltava. L-istess etimoloġija hija assoċjata mad-distrett ta' Praga f'Varsavja, il-Polonja.

Verżjoni oħra tal-oriġini tal-isem hija marbuta wkoll bħal kelma biċ-Ċek *práh* (li tista' tfisser "pedament" wkoll) u etimoloġija leġġendarja tikkollega isem il-belt mal-prinċipessa Libuše, profetessa u mara ta' fundatur mitiku tad-dinastija Přemyslid. Jingħad li ordnat li l-belt "tinbena fejn raġel iħejji l-pedamenti ta' daru". *Práh* biċ-Ċek jaf tirreferi wkoll għall-kurrent rapidu jew għall-baxxfond li jofroq ix-xmara u b'hekk iservi bħala "pedament" għall-kastell.

Verżjoni oħra tal-isem *Praha* hi li oriġina minn *na prazě*, it-terminu oriġinali għall-blat tax-shale mal-ġenb tal-għolja li fuqha nbena l-kastell oriġinali. Dak iż-żmien, il-kastell kien imdawwar mill-foresti, li kienu jiksu d-disa' għoljiet tal-belt futura – iċ-ċentru storiku fuq in-naħa opposta tax-xmara, kif ukoll il-kumplament tal-belt taħt il-kastell eżistenti, tfaċċaw ferm wara.

Praga hija mlaqqma wkoll il-*"Belt tal-Mitt Spieri"*, abbażi tal-għadd tal-matematiku tas-seklu 19 Bernard Bolzano; huwa stmat li l-għadd tal-lum tas-Servizz tal-Informazzjoni ta' Praga jlaħħaq il-500 spira. Laqmijiet oħra ta' Praga huma: il-Belt tad-Deheb, l-Omm tal-Bliet u l-Qalba tal-Ewropa.

## Storja
Matul l-elf sena ta' eżistenza tagħha, Praga kibret minn insedjament estiż mill-Kastell ta' Praga fit-Tramuntana sal-Forti ta' Vyšehrad fin-Nofsinhar, u saret il-belt kapitali ta' pajjiż Ewropew modern.

### Storja bikrija
Ir-reġjun ġie insedjat diġà fi żmien il-Paleolitiku. Il-kronista Lhudi David Solomon Ganz ikkwota lil Cyriacus Spangenberg u sostna li l-belt ġiet stabbilita bħala *Boihaem* għall-ħabta tal-1306 Q.K. minn re antik jismu Boyya.

Għall-ħabta tas-sekli 5 u 4 Q.K., tribù Ċeltika tfaċċat fl-inħawi, u iktar 'il quddiem stabbiliet xi insedjamenti, inkluż l-ikbar *oppidum* Ċeltiku fil-Boemja, Závist, fis-subborg attwali tan-Nofsinhar magħruf bħala Zbraslav fi Praga, li wassal biex ir-reġjun jissejjaħ Boemja, li tfisser "dar il-poplu Boii". Fl-aħħar seklu Q.K., iċ-Ċeltiċi bil-mod il-mod tkeċċew mit-tribujiet Ġermaniċi (il-Markomanni, il-Kwadi, il-Lombardi u x'aktarx is-Swebi), u dan wassal biex uħud sostnew li s-sede tar-re tal-Markomanni, Maroboduus, kienet f'Závist. Fl-inħawi madwar fejn illum il-ġurnata hemm Praga, mappa tas-seklu 2 impinġija minn Ptolemaios semmiet belt Ġermanika msejħa *Casurgis*.

Fl-aħħar tas-seklu 5 W.K., matul il-perjodu l-kbir tal-migrazzjoni wara l-kollass tal-Imperu Ruman tal-Punent, it-tribujiet Ġermaniċi li kienu jgħixu fil-Boemja ċċaqilqu lejn il-Punent, u x'aktarx fis-seklu 6, it-tribujiet Slaviċi (Venedi) insedjaw ir-Reġjun tal-Boemja Ċentrali. Fit-tliet sekli ta' wara, it-tribujiet Ċeki bnew diversi insedjamenti ffortifikati fl-inħawi, l-iktar fil-wied ta' Šárka, f'Butovice u f'Levý Hradec.

Il-kostruzzjoni tal-istruttura li mbagħad saret magħrufa bħala l-Kastell ta' Praga bdiet lejn l-aħħar tas-seklu 9, bit-tkabbir ta' insedjament iffortifikat li kien ilu jeżisti fis-sit mit-800. L-ewwel ġebliet taħt il-Kastell ta' Praga jmorru lura għal mhux iktar tard mit-885. Il-forti prominenti l-ieħor ta' Praga, il-Forti ta' Vyšehrad tal-familja Přemyslid, ġie stabbilit fis-seklu 10, xi sebgħin sena wara l-Kastell ta' Praga. Il-Kastell ta' Praga huwa ddominat mill-katidral, li beda jinbena fl-1344, iżda li ma tlestiex qabel is-seklu 20.

L-oriġini leġġendarja ta' Praga tattribwixxi l-istabbiliment tal-belt lid-dukessa u l-profetessa Ċeka tas-seklu 8, Libuše, u lir-raġel tagħha, Přemysl, il-fundatur tad-dinastija Přemyslid. Skont il-leġġenda, Libuše ħarġet minn irdum bil-blat ferm 'il fuq mix-xmara Vltava u tat il-profezija tagħha: "Qed nara belt kbira li l-glorja tagħha se tasal sal-istilel". Hija ordnat li jinbena kastell u raħal imsejjaħ Praha fuq dak is-sit.

Ir-reġjun sar is-sede tad-duki, u iktar 'il quddiem tar-rejiet tal-Boemja. Taħt id-Duka tal-Boemja Boleslaus II id-Devot, ir-reġjun sar veskovat fid-973. Sa ma Praga ġiet elevata għal arċiveskovat fl-1344, kienet taħt il-ġurisdizzjoni tal-Arċiveskovat ta' Mainz.

Praga kienet sede kummerċjali importanti fejn il-merkanti mill-Ewropa kollha ġew joqogħdu, inkluż bosta Lhud, kif imfakkar fid-965 mill-merkant u l-vjaġġatur Spanjol-Lhudi Abraham ben Jacob. Is-Sinagoga l-Ġdida tal-1270 għadha teżisti fil-belt. Praga fl-imgħoddi kienet ukoll tospita suq importanti tal-iskjavi.

Fis-sit tal-baxxfond tax-xmara Vltava, ir-Re Vladislaus I ordna li jinbena l-ewwel pont fl-1170, il-Pont ta' Ġuditta (*Juditin most*), f'ġieħ martu Ġuditta ta' Thüringen. Dan il-pont inqered mill-għargħar fl-1342, iżda wħud mill-ġebliet tal-pedamenti oriġinali tiegħu għadhom fix-xmara. Il-pont reġa' nbena u ngħata l-isem il-ġdid ta' Pont ta' Karlu.

Fl-1257, taħt ir-Re Ottokar II, ġie stabbilit il-kwartier ta' *Malá Strana* ("Kwartier Sekondarju") fi Praga fis-sit ta' villaġġ iktar antik fiż-żona li mbagħad saret magħrufa bħala Hradčany (iż-żona tal-Kastell ta' Praga). Dan il-kwartier kien id-distrett tal-Ġermaniżi, li kellhom id-dritt li jamministraw il-liġi b'mod awtonomu, skont id-drittijiet ta' Magdeburg. Id-distrett il-ġdid kien jinsab fuq ix-xatt oppost tal-i*Staré Město* ("Ċentru Storiku"), li kellha l-istatus uffiċjali ta' kwartier u kienet ikkonfinata minn sensiela ta' ħitan u fortifikazzjonijiet.

### Medju Evu Aħħari

Praga ffjorixxiet matul ir-renju tas-seklu 14 (1346-1378) ta' Karlu IV, l-Imperatur Ruman Sagru u r-re tal-Boemja tad-dinastija l-ġdida tal-Lussemburgu. Bħala r-Re tal-Boemja u l-Imperatur Ruman Sagru, huwa ttrasforma lil Praga f'belt kapitali imperjali. Fis-snin 70 tas-seklu 15, Praga kellha madwar 70,000 abitant u b'erja ta' 360 ettaru (~1.4 mil kwadru) kienet it-tielet l-ikbar belt fl-Imperu Ruman Sagru.

Karlu IV ordna l-kostruzzjoni tal-Kwartier il-Ġdid (*Nové Město*) biswit iċ-Ċentru Storiku u fassal il-pjanta hu stess. Il-Pont ta' Karlu, li ssostitwixxa l-Pont ta' Ġuditta li nqered fl-għargħar li seħħ ftit qabel ir-renju tiegħu, inbena biex jikkollega d-distretti tax-xatt tal-Lvant mal-kwartieri ta' Malá Strana u tal-Kastell. Fl-1347, huwa stabbilixxa l-Università ta' Karlu, li hija l-eqdem università fl-Ewropa Ċentrali.

Huwa beda l-kostruzzjoni tal-Katidral Gotiku ta' San Vito, fi ħdan l-ikbar bitħa esterna tal-Kastell ta' Praga, fis-sit fejn kien hemm ir-rotunda Rumaneska. Praga ġiet elevata għal arċiveskovat fl-1344, is-sena meta bdiet il-kostruzzjoni tal-katidral.

Il-belt kellha zekka u kienet ċentru kummerċjali għall-bankiera u għall-merkanti Ġermaniżi u Taljani. Madankollu, l-ordni soċjali saret iktar turbolenti minħabba l-poter dejjem jiżdied tax-xirkiet tal-artiġjani (li minnhom infushom kienu mifnija minn kunflitti interni), u n-numru dejjem jiżdied ta' foqra.

Il-Ħajt tal-Ġuħ, fortifikazzjoni sostanzjali fin-Nofsinhar tal-kwartieri ta' Malá Strana u tal-Kastell, inbena matul il-ġuħ li kien hemm fis-snin 60 tas-seklu 14. Huwa maħsub li x-xogħol ġie ordnat minn Karlu IV bħala mezz biex jipprovdi l-impjiegi u l-ikel lill-ħaddiema u lill-familji tagħhom.

Karlu IV miet fl-1378. Matul ir-renju ta' ibnu, ir-Re Wenceslaus IV (1378-1419), kien hemm perjodu ta' għawġ kbir. Matul l-Għid tal-1389, membri tal-kleru ta' Praga ħabbru li l-Lhud kienu ddesakraw l-Ewkaristija u l-kleru ħeġġeġ l-attakki kontra l-kwartier Lhudi li nsteraq, inqered u ngħata n-nar. Kważi l-popolazzjoni Lhudija kollha ta' Praga (3,000 ruħ) inqatlet.

Fl-1400, Praga kellha 95,000 abitant, u b'hekk kienet it-tielet l-ikbar belt fl-Ewropa (wara Pariġi u Venezja). Jan Hus, a teologu u rettur fl-Università ta' Karlu, ipprietka fi Praga. Fl-1402 beda jipprietka fil-Kappella ta' Betlem. Ispirat minn John Wycliffe, dawn il-prietki ffukaw fuq dawk li dak iż-żmien kienu meqjusa bħala riformi radikali ta' Knisja korrotta. Peress li sar wisq perikoluż għall-politiċi u għar-reliġjużi ta' Praga, Hus tressaq quddiem il-Kunsill ta' Konstanz bl-akkuża ta' ereżija, u ngħata n-nar f'Konstanz fl-1415.

Erba' snin wara, Praga esperjenzat l-ewwel rewwixta kontra l-poter, meta l-poplu rribella taħt il-kmand tal-qassis ta' Praga Jan Želivský. Il-mewt ta' Hus, flimkien mal-protonazzjonaliżmu u mal-proto-Protestantiżmu Ċeki, xprunaw il-Gwerer tal-Ussiti. Ir-raħħala ribelli, immexxija mill-ġeneral Jan Žižka, flimkien mat-truppi tal-Ussiti minn Praga, rebħu kontra l-Imperatur Sigismund in fil-Battalja tal-Għolja ta' Vítkov fl-1420.

Matul il-Gwerer tal-Ussiti, meta Praga ġiet attakkata minn forzi merċenarji u tal-"Kruċjati", il-milizja tal-belt iġġieldet bi qlubija taħt il-Bandlor ta' Praga. Dan il-bandlor b'għamla ta' denb ħuttafa fuq naħa kien madwar erba' piedi b'sitt piedi (1.2 metru b'1.8 metru), b'faxx aħmar bil-fleurs-de-lis bojod żgħar, u l-istemma antika tal-fidda fin-nofs. Il-kliem "PÁN BŮH POMOC NAŠE" (Il-Mulej huwa s-Soljev tagħna) kien jidher fuq l-istemma, b'kalċi tal-Ussiti ċċentrat fuq nett. Ħdejn in-naħa bl-għamla ta' denb ħuttafa kien hemm xemx tiżreġ kulur id-deheb b'għamla ta' nofs qamar.

Wieħed minn dawn il-bandlori nħataf mit-truppi Żvediżi matul il-Battalja ta' Praga (1648), li ħatfu x-xatt tal-Punent tax-xmara Vltava u ġew attakkati mix-xatt tal-Lvant. Huma poġġew il-bandlor fil-Mużew Militari Rjali fi Stokkolma; għalkemm dan il-bandlor għadu jeżisti, jinsab f'kundizzjoni ħażina ħafna. L-Iżvediżi ħadu wkoll il-Kodiċi ta' Gigas u l-Kodiċi *Argenteus*. L-iżjed evidenza bikrija tindika li *gonfalon* b'għamla muniċipali mpittra fuqu kien jintuża għaċ-Ċentru Storiku diġà mill-1419. Peress li l-bandlor tal-milizja tal-belt kien jintuża qabel l-1477 u matul il-Gwerer tal-Ussiti, jirrappreżenta l-eqdem bandiera muniċipali tal-Boemja li għadha ppreservata.

Fiż-żewġ sekli ta' wara, Praga saħħet ir-rwol tagħha bħala belt merkantili. Inbnew bosta binjiet Gotiċi notevoli u żdiedet is-Sala ta' Vladislav fil-Kastell ta' Praga.

### Żmien l-Asburgi

Fl-1526, il-familji nobbli tal-Boemja eleġġew lil Ferdinandu I tal-Asburgi. Il-Kattoliċiżmu qalil tal-membri tal-familja wassal għal kunflitti fil-Boemja u mbagħad fi Praga, fejn l-ideat Protestanti kienu qed jiksbu popolarità sew. Dawn il-problemi ma kinux evidenti taħt l-Imperatur Ruman Sagru Rudolf II, li ġie elett Re tal-Boemja fl-1576, li għażel lil Praga bħala r-residenza tiegħu. Huwa għex fil-Kastell ta' Praga, fejn il-qorti tiegħu laqgħet mhux biss lill-astrologi u lill-persuni midħla tal-maġija, iżda anke lix-xjenzati, lill-mużiċisti u lill-artisti. Rudolf kien iħobb l-arti wkoll, u Praga saret il-belt kapitali tal-kultura Ewropea. Dan kien perjodu ta' prosperità għall-belt: in-nies famużi li kienu jgħixu hemmhekk dak iż-żmien kienu jinkludu l-astronomi Tycho Brahe u Johannes Kepler, il-pittur Arcimboldo, l-alkemisti Edward Kelley u John Dee, lill-poeta Elizabeth Jane Weston, u oħrajn.

Fl-1618, it-tieni rewwixta famuża kontra l-poter fi Praga kkawżat il-Gwerra tat-Tletin Sena, perjod partikolarment aħrax għal Praga u għall-Boemja. Ferdinandu II tal-Asburgi ġie depost, u postu bħala r-Re tal-Boemja ttieħed minn Federiku V, l-Elettur Palatin; madankollu, l-armata tiegħu ġarrbet telfa kbira fil-Battalja tal-Muntanja l-Bajda (1620) mhux wisq 'il bogħod mill-belt. Fl-1621 ġew iġġustizzjati 27 mexxej Protestant Ċek (involuti fir-rewwixta) fil-pjazza ewlenija taċ-ċentru storiku u ġew eżiljati bosta oħrajn. Praga reġgħet ġiet obbligata tikkonverti għall-Kattoliċiżmu Ruman flimkien mal-artijiet Ċeki l-oħra. Sussegwentement, il-belt batiet matul il-gwerra minħabba l-attakk mill-Elettorat tas-Sassonja (1631) u matul il-Battalja ta' Praga (1648). Praga qabdet it-triq tan-niżla b'mod kostanti u b'hekk il-popolazzjoni naqset minn 60,000 ruħ li kellha fis-snin ta' qabel il-gwerra għal 20,000 ruħ. Fit-tieni nofs tas-seklu 17, il-popolazzjoni ta' Praga reġgħet qabdet tikber. Il-Lhud kienu ilhom jgħixu fi Praga minn tmiem is-seklu 10 u sal-1708 kienu jirrappreżentaw madwar kwart tal-popolazzjoni ta' Praga.

Fl-1689, nar kbir ġarrab ħsarat kbir fi Praga, iżda dan xpruna r-rinnovazzjoni u l-kostruzzjoni mill-ġdid tal-belt. Fl-1713-1714, tifqigħa kbira tal-pesta affettwat lil Praga għall-aħħar darba, u qatlet bejn 12,000 u 13,000 ruħ.

Fl-1744, Federiku l-Kbir tal-Prussja invada l-Boemja. Huwa ħataf lil Praga wara assedju aħrax u twil li matulu parti kbira tal-belt inqerdet. Fl-1757 l-ibbumbardjar mill-Prussjani qered iktar minn kwart mill-belt u l-Katidral ta' San Vito ġarrab ħsarat estensivi. Madankollu, xahar wara, Federiku l-Kbir ġarrab telfa u ġie mġiegħel jirtira mill-Boemja.

L-ekonomija ta' Praga baqgħet tissaħħaħ matul is-seklu 18. Il-popolazzjoni żdiedet għal 80,000 abitant sal-1771. Bosta merkanti u nobbli għonja sebbħu l-belt b'għadd ta' palazzi, knejjes u ġonna mimlija arti u mużika, u b'hekk ħolqu belt Barokka rinomata mad-dinja kollha sa llum il-ġurnata.

Fl-1784, taħt Josef II, l-erba' muniċipalitajiet ta' Malá Strana, Nové Město, Staré Město u Hradčany saru entità waħda. Id-distrett tal-Lhud, imsejjaħ Josefov, ġie inkluż fl-1850 biss. Ir-Rivoluzzjoni Industrijali pproduċiet bidliet u żviluppi kbar fi Praga, peress li l-fabbriki l-ġodda setgħu jieħdu vantaġġ mill-minjieri tal-faħam u mill-impjanti tal-ħadid tar-reġjuni fil-qrib. L-ewwel subborg, Karlín, inħoloq fl-1817, u għoxrin sena wara l-popolazzjoni qabżet il-100,000 ruħ.

Ir-rivoluzzjonijiet fl-Ewropa fl-1848 affettwaw ukoll lil Praga, iżda ġew maħnuqa ferm. Fis-snin ta' wara, beda jitfaċċa l-Moviment Nazzjonalistiku Ċek u ssaħħaħ sa ma kiseb il-maġġoranza tal-kunsill tal-belt fl-1861. Praga kellha maġġoranza ta' ċittadini jitkellmu bil-Ġermaniż fl-1848, iżda sal-1880 l-għadd ta' kelliema tal-Ġermaniż naqas għal 14 % (42,000 ruħ), u sal-1910 naqas għal 6.7 % (37,000 ruħ), minħabba żieda kbira fil-popolazzjoni kumplessiva tal-belt ikkawżata mill-influss ta' Ċeki mill-kumplament tal-Boemja u l-Moravja, kif ukoll iż-żieda fil-prestiġju u fl-importanza tal-lingwa Ċeka bħala parti mill-azzjonijiet tal-Moviment Nazzjonalistiku Ċek.

### Seklu 20

#### L-Ewwel Repubblika Ċekoslovakka
L-Ewwel Gwerra Dinjija ntemmet bit-telfa tal-Imperu Awstrijaku-Ungeriż u l-ħolqien taċ-Ċekoslovakkja. Praga ntgħażlet bħala l-belt kapitali u l-Kastell ta' Praga ntgħażel bħala s-sede tal-President Tomáš Garrigue Masaryk. Dak iż-żmien Praga kienet tassew belt kapitali Ewropea b'industrija żviluppata ferm. Sal-1930, il-popolazzjoni kienet żdiedet għal 850,000 ruħ.

#### It-Tieni Gwerra Dinjija
Adolf Hitler ordna lill-Armata Ġermaniża tidħol fi Praga fil-15 ta' Marzu 1939, u mill-Kastell ta' Praga pproklama li l-Boemja u l-Moravja kienu saru protettorat Ġermaniż. Għall-biċċa l-kbira tal-istorja tagħha, Praga kienet belt multietnika b'popolazzjonijiet importanti ta' nies Ċeki, Ġermaniżi u Lhud. Mill-1939, meta l-pajjiż ġie okkupat mill-Ġermanja Nażista, Hitler ħa l-kontroll tal-Kastell ta' Praga. Matul it-Tieni Gwerra Dinjija, il-biċċa l-kbira tal-Lhud ġew deportati u nqatlu mill-Ġermaniżi. Fl-1942, Praga kienet xhieda għall-qtil ta' wieħed mill-iżjed irġiel setgħana fil-Ġermanja Nażista — Reinhard Heydrich — matul l-Operazzjoni Antropojd, imwettqa mill-eroj nazzjonali Ċekoslovakki Jozef Gabčík u Jan Kubiš. Hitler imbagħad ordna kontroattakki fejn inxtered ħafna demm.

Fi Frar 1945, Praga ġarrbet bosta attakki bil-bombi mill-ajru mill-Forzi tal-Ajru tal-Armata tal-Istati Uniti. 701 persuna nqatlu, iktar minn 1,000 ruħ indarbu u xi binjiet, fabbriki u binjiet ikoniċi storiċi (il-Monasteru ta' Emmaus, id-Dar ta' Faust, is-Sinagoga ta' Vinohrady) inqerdu. Madankollu, bosta strutturi storiċi fi Praga ħelsuha ħafif mill-qerda tal-gwerra u l-ħsarat imġarrba kienu żgħar meta mqabbel mal-qerda totali f'bosta bliet oħra f'dak iż-żmien. Skont il-bdoti Amerikani, dan kien ir-riżultat ta' żball fin-navigazzjoni. F'Marzu, attakk deliberat immira lejn il-fabbriki militari fi Praga, u nqatlu madwar 370 ruħ.

Fil-5 ta' Mejju 1945, jumejn qabel il-waqgħa tal-Ġermanja, kien hemm rewwixta kontra l-Ġermanja. Diversi eluf ta' Ċeki nqatlu f'erbat ijiem ta' ġlied imdemmi fit-toroq, u saru bosta atroċitajiet miż-żewġ naħat. Fit-tbexbix tad-9 ta' Mejju, it-Tielet Armata tal-Armata Ħamra ħakmet il-belt kważi mingħajr oppożizzjoni. Il-maġġoranza (madwar 50,000 ruħ) tal-popolazzjoni Ġermaniża ta' Praga ħarbu jew tkeċċew bid-digrieti ta' Beneš wara l-gwerra.

#### Gwerra Bierda

Praga kienet belt f'pajjiż li kien taħt il-kontroll militari, ekonomiku u politiku tal-Unjoni Sovjetika. L-ikbar monument ta' Stalin fid-dinja ġie żvelat fuq l-Għolja ta' Letná fl-1955 u nqered fl-1962. Ir-Raba' Kungress tal-Kittieba Ċekoslovakki, li sar fil-belt f'Ġunju 1967, ħa pożizzjoni b'saħħitha kontra r-reġim. Fil-31 ta' Ottubru 1967 l-istudenti għamlu dimostrazzjonijiet fi Strahov. Dan xpruna lis-segretarju l-ġdid tal-Partit Komunista Ċekoslovakk, Alexander Dubček, biex jipproklama patt ġdid għall-ħajja tal-belt tiegħu u ta' pajjiżu, li ta bidu għall-istaġun qasir tas-"soċjaliżmu b'wiċċ uman". Kienet ir-Rebbiegħa ta' Praga li mmirat lejn ir-rinnovazzjoni tal-istituzzjonijiet politiċi b'mod demokratiku. Il-pajjiżi membri l-oħra tal-Patt ta' Varsavja, għajr ir-Rumanija u l-Albanija, kienu mmexxija mill-Unjoni Sovjetika biex joħonqu dawk ir-riformi permezz tal-invażjoni taċ-Ċekoslovakkja u tal-belt kapitali, Praga, fil-21 ta' Awwissu 1968. L-invażjoni, l-iktar bil-fanterija u bit-tankijiet tal-gwerra, ħonqot effettivament kwalunkwe tentattiv ieħor ta' riformi. L-okkupazzjoni militari taċ-Ċekoslovakkja mill-Armata Ħamra ntemmet biss fl-1991. Jan Palach u Jan Zajíc ikkommettew suwiċidju billi taw in-nar lilhom infushom f'Jannar u fi Frar 1969 biex jipprotestaw kontra n-"normalizzazzjoni" tal-pajjiż.

### Wara r-Rivoluzzjoni tal-Bellus

Fl-1989, wara li l-pulizija rażżnu bil-forza dimostrazzjoni paċifika tal-istudenti, ir-Rivoluzzjoni tal-Bellus iffullat fit-toroq ta' Praga, u l-belt kapitali taċ-Ċekoslovakkja gawdiet ferm bis-saħħa ta' din il-"burdata" l-ġdida. Fl-1993, wara d-Divorzju tal-Bellus, Praga saret il-belt kapitali tar-Repubblika Ċeka l-ġdida. Mill-1995 bdew jinbnew bosta binjiet għoljin fi Praga. Lejn l-aħħar tas-snin 90 tas-seklu 20, Praga reġgħet saret ċentru kulturali importanti tal-Ewropa u ġiet influwenzata ferm mill-globalizzazzjoni. Fis-sena 2000, il-Fond Monetarju Internazzjonali (IMF) u l-Bank Dinji organizzaw is-summits tagħhom fi Praga u seħħew protesti vjolenti kontra l-globalizzazzjoni. Fl-2002, Praga ġarrbet għargħar kbar li kkawżaw ħsarat estensivi lill-binjiet u lis-sistema tat-trasport ta' taħt l-art tal-belt.

Praga varat il-kandidatura tagħha biex tospita l-Logħob Olimpiku tas-sajf tal-2016, iżda ma rnexxilhiex tasal fost l-aħħar bliet kandidati. F'Ġunju 2009, bħala riżultat tal-pressjoni finanzjarja mir-reċessjoni globali, l-uffiċjali ta' Praga għażlu li jikkanċellaw il-kandidatura ppjanata tal-belt biex tospita l-Logħob Olimpiku tas-sajf tal-2020.

## Sit ta' Wirt Dinji

Iċ-Ċentru Storiku ta' Praga ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1992 u ż-żona ta' lqugħ tas-sit ġiet immodifikata kemxejn fl-2012.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (ii)** "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-**kriterju (iv)** "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem"; u l-**kriterju (vi)** "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".

## Ġeografija
Praga tinsab max-xmara Vltava. Ix-xmara Berounka tnixxi fix-xmara Vltava fis-subborgi ta' Lahovice. Fi Praga hemm 99 mogħdijiet tal-ilma b'tul totali ta' 340 km (210 mil). L-itwal nixxigħat huma Rokytka u Botič.

Hemm tliet ġibjuni, 37 għadira u 34 ġibjun ta' riżerva u polders nexfin fil-belt. L-ikbar għadira hi Velký Počernický li fiha 41.76 ettaru (103.2 akri). L-ikbar korp tal-ilma hu l-Ġibjun ta' Hostivař li fih 42 ettaru (103.8 akri).

F'termini tad-diviżjoni ġeomorfoloġika, il-biċċa l-kbira ta' Praga tinsab fil-Promontorju ta' Praga. Fin-Nofsinhar it-territorju tal-belt jestendi fl-artijiet għoljin ta' Hořovice, filwaqt li fit-Tramuntana jestendi fl-artijiet baxxi tax-xmara Elbe ċentrali. L-ogħla punt huwa l-quċċata tal-għolja ta' Teleček fil-fruntiera tal-Punent ta' Praga, 399 metru (1,309 piedi) 'il fuq mil-livell tal-baħar. Għoljiet notevoli fiċ-ċentru ta' Praga huma dawk ta' Petřín għolja 327 metru (1,073 pied) u ta' Vítkov għolja 270 metru (890 pied). L-iktar punt baxx hu x-xmara Vltava f'Suchdol fil-punt fejn toħroġ mill-belt, b'għoli ta' 172 metru (564 pied).

Praga tinsab bejn wieħed u ieħor fil-koordinati 50°5′N 14°25′E. Praga tinsab kważi fl-istess latitudni ta' Frankfurt, il-Ġermanja; Pariġi, Franza; u Vancouver, il-Kanada. L-iżjed punt fit-Tramuntana jinsab fil-koordinati 50°10′39″N 14°31′37″E, l-iżjed punt fin-Nofsinhar jinsab fil-koordinati 49°56′31″N 14°23′44″E, l-iżjed punt fil-Punent jinsab fil-koordinati 50°6′14″N 14°13′31″E, u l-iżjed punt fil-Lvant jinsab fil-koordinati 50°5′14″N 14°42′23″E.

### Klima

Praga għandha klima oċeanika (skont il-klassifikazzjoni klimatika ta' Köppen: *Cfb*) b'influwenzi kontinentali umdużi (*Dfb*), definiti mill-iżoterm ta' 0 °C (32 °F). Ix-xtiewi jkunu relattivament kesħin b'temperaturi medji qrib il-punt tal-iffriżar, u bi ftit xemx. Il-borra tiksi l-belt spiss bejn nofs Novembru u l-aħħar ta' Marzu, għalkemm akkumuli tal-borra ta' iktar minn 200 mm (tmien pulzieri) rari jseħħu. Ikun hemm ukoll ftit perjodi ta' temperaturi miti fix-xtiewi. Normalment fis-sjuf ikun hemm ħafna xemx u t-temperatura għolja medja tkun 24 °C (75 °F). Billejl jaf ikun ftit kiesaħ anke fis-sajf. Il-preċipitazzjoni fi Praga tkun pjuttost baxxa (ftit iktar minn 500 mm jew 20 pulzier fis-sena) peress li l-belt tinsab fl-irpar tas-Sudetes u ktajjen muntanjużi oħra. L-iżjed staġun niexef normalment ikun ix-xitwa filwaqt li l-aħħar tar-rebbiegħa u s-sajf iġibu magħhom xita pjuttost qliel, speċjalment ħalbiet bir-ragħad. L-inverżjonijiet fit-temperaturi huma relattivament komuni bejn nofs Ottubru u nofs Marzu u jġibu magħhom jiem biċ-ċpar u bil-kesħa, u xi kultant anke tniġġis moderat tal-arja. Fi Praga spiss jaħkem ukoll ir-riħ mill-Punent b'mod sostnut u l-veloċità medja tar-riħ tkun 16 km/h (10 mph) li sikwit tgħin biex taqta' l-inverżjonijiet fit-temperaturi u ġġib il-bnazzi fix-xhur kesħin.

## Trasport

### Toroq
Praga tinsab fl-intersezzjoni ta' kważi n-netwerk kollu tal-awtostradi Ċeki, fiċ-ċentru ta' sistema forma ta' stilla għas-sezzjonijiet li jinsabu fil-Boemja. Din in-netwerk tirradja mill-kapitali lejn il-bliet ta' Plzeň (awtostrada D5), Ústí nad Labem (awtostrada D8), Hradec Králové (awtostrada D11), u Brno (awtostrada D1) fil-Moravja, u minn hemm lejn il-Ġermanja, il-Polonja, u s-Slovakkja. Il-belt hija maqsuma minn triq ċirkolari interna mhux kompluta (magħrufa bħala l-MO), li tinkludi notevolment l-itwal mina urbana fl-Ewropa, li nfetħet fl-2015. Hija mdawra minn triq ċirkolari esterna (magħrufa bħala d-D0), ukoll mhux kompluta, li tgħaqqad l-awtostradi kollha ta' Praga, li l-ewwel sezzjoni tagħha nfetħet fl-1980.

Ir-rotot ewlenin tat-toroq Ewropej li jgħaddu minn Praga huma r-rotta Ewropea 50 li tgħaqqad Brest (Franza) ma' Makhachkala (ir-Russja), ir-rotta Ewropea 55 li tgħaqqad Helsingborg (l-Iżvezja) ma' Kalamata (il-Greċja), ir-rotta Ewropea 65 minn Malmö (l-Iżvezja) ma' Chania (il-Greċja) u r-rotta Ewropea 67 li tgħaqqad Helsinki ma' Praga.

### Netwerk ferrovjarju
In-netwerk ferrovjarju Ċek huwa wieħed mill-aktar żviluppati fl-Ewropa, b'aktar minn 9,500 km ta' linji (meta mqabbel ma' madwar 30,000 km fi Franza). Praga hija ċ-ċentru ferrovjarju ewlieni tal-pajjiż u waqfa importanti fuq il-linji ferrovjarji Ewropej ewlenin—kważi 20,000 ferrovija tal-merkanzija jitilqu minn jew jispiċċaw fuq in-netwerk ta' Praga kull sena.

Il-belt għandha 47 stazzjon ta' importanza li tvarja ħafna: dawk ewlenin huma l-Istazzjon Ċentrali ta' Praga (Praha hlavní nádraží), l-Istazzjon Praga-Masaryk, u mbagħad l-Istazzjonijiet Libeň, Vršovice, u Smíchov, kull wieħed b'medja ta' aktar minn 230 ferrovija kuljum; l-Istazzjon Ċentrali ta' Praga jimmaniġġja aktar minn 28 miljun passiġġier fis-sena, u l-Istazzjon Masaryk kważi 13-il miljun. Total ta' 1,114-il ferrovija jiċċirkolaw kuljum, bħala medja, fil-belt.

### Sistema tax-xmajjar
In-netwerk tal-passaġġi tal-ilma ta’ Praga jinkludi t-30.9 kilometru tax-Xmara Vltava li tgħaddi minn qalba l-belt, interrotta minn ħames serraturi. Il-serratura ewlenija hija Podbaba, b’kapaċità ta’ 5.2 miljun tunnellata fis-sena, filwaqt li l-oħrajn jinsabu f’Modřany, Smíchov, Mánes, u Štvanice. Il-serratura ta’ Smíchov tara l-ogħla volum ta’ traffiku, madwar 25,000 vapur fis-sena. Din in-netwerk tal-passaġġi tal-ilma tintuża għat-turiżmu, il-merkanzija, u t-trasport tal-passiġġieri. It-traffiku tal-passiġġieri huwa primarjament għat-turiżmu, b’diversi kumpaniji li joperaw dgħajjes tax-xmara; iż-żewġ kumpaniji ewlenin jittrasportaw aktar minn 500,000 turist kull sena.

In-netwerk tax-xmara jintuża wkoll għat-trasport pubbliku, kemm għal skopijiet rikreattivi (li jservi l-mogħdijiet għar-roti u l-bosta gżejjer) kif ukoll għall-ivvjaġġar (sa 75% tal-vjaġġi matul l-istaġun tax-xitwa). Mill-2005, ġew stabbiliti sitt rotot tal-laneċ: tnejn regolari u erbgħa staġjonali. Huma jġorru aktar minn 450,000 passiġġier kull sena, inklużi 210,000 fuq ir-rotta Podbaba sa Podhoří biss, fit-tramuntana tal-belt.

### Netwerk tat-trasport pubbliku
In-netwerk tat-trasport pubbliku, kif organizzat mill-muniċipalità, jikkonsisti primarjament minn linji tal-karozzi tal-linja, tat-tramm, u tal-metro. Fl-2016, in-netwerk tal-karozzi tal-linja kellu tul ta’ 825 km, in-netwerk tat-tramm 142.7 km (li 52% minnhom huma fuq linji ddedikati), u n-netwerk tal-metro 65.1 km (fl-2016).

In-netwerk tal-metro jikkonsisti fi tliet linji u jġorr aktar minn 450 miljun passiġġier kull sena, u jkopri 57 miljun kilometru. Billi jifforma s-sinsla tan-netwerk muniċipali, jinkludi 61 stazzjon. Ir-raba’ linja hija skedata li tiftaħ sal-2027; se tgħaqqad l-istazzjonijiet ta’ Pankrác (Linja C) u Olbrachtova.

## Gallerija

Prag-3670-Hradschin-Stadt vom Laurenziberg-2008-gje.jpg
Prag-3730-Altstadt vom Laurenziberg-2008-gje.jpg
Prag-4480-Altstaedter Ring-Teynkirche-2008-gje.jpg
Prag-4880-Stadt vom Rathausturm-2008-gje.jpg
Prag-4160-Kleinseite vom Hradschin-2008-gje.jpg
Prag-4230-Kleinseitner Ring-Niklaskirche vom Hradschin-2008-gje.jpg
Prag-3380-Burg-Vladislav-Saal-Boehmische Kanzlei-2008-gje.jpg
Prag-3400-Burg-Vladislav-Saal innen-2008-gje.jpg
Prag-7190-Kampa-Karlsbruecke-2008-gje.jpg
Prag-7200-Kampa-Bierglas-2008-gje.jpg
Prag-7410-Nacht-Hradschin-2008-gje.jpg


## Referenzi

## Ħoloq esterni

*