Ħaż-Żebbuġ

**Ħaż-Żebbuġ** huwa raħal Malti li jaf l-isem tiegħu mill-bosta sigar taż-żebbuġ li f'dak iż-żmien kienu jinsabu f'dawk l-akwati. Ħaż-Żebbuġ nħoloq fl-1380 nbniet knisja Parrokjali iddedikata lil San Filep, mħallsa minn ċertu Filippo de Catania - mgħaruf aħjar bħala Filippu l-Kataniż. Il-bini ta' din il-Knisja għaqqdet it-tlett rħula ta' Ħal-Dwin, Ħal-Muxi u Ħal-Mula f'raħal wiehed Casal Zebugi. Filwaqt li fl-1777 il-Gran Mastru de Rohan għamilha belt bit-titlu ta' Citta' Rohan. F'Diċembru 2024 kienu joqogħdu 15,017 ruħ ġo fih.

Magħruf għan-numru kbir ta' patrijotti Maltin li ħarġu minn hawn, fosthom Dun Karm Psaila, Dun Mikiel Xerri, Mikiel Anton Vassalli u Frans Sammut. U ta' Artisti bħal Lazzaro Pisani, Alfred Chircop, u Antonio Sciortino. Persunagg iehor li ghamel isem huwa il-player tas-snooker Pawlu Mifsud li kien sar *champion* tad-dinja tal Amateur fl-1985 u 1986.

## Storja
Il-knisja parrokkjali hija ddedikata lil Filippu ta’ Agira u l-festa tiġi ċċelebrata fit-2 ta’ Ħadd ta’ Ġunju, għalkemm il-festa proprja taħbat fit-12 ta’ Mejju. L-isem tal-belt litteralment ifisser "żebbuġ" bil-Malti; ġejja mill-imsaġar kbar taż-żebbuġ li kien hemm ġewwa u madwar il-post attwali tal-knisja u ċ-ċentru tal-belt. Il-belt ingħatat it-titlu ta’ Città Rohan minn Emmanuel de Rohan-Polduc, il-Gran Mastru tal-Ordni ta’ San Ġwann fil-21 ta’ Ġunju 1777. Kif kienet id-drawwa f’avvenimenti bħal dawn, in-nies ta’ Ħaż-Żebbuġ bnew arkata magħrufa. bħala l-Arch De Rohan fid-daħla tal-belt twelidhom billi jimmarka l-bidu tal-istatus tagħha bħala belt. Il-bieb, magħruf ukoll min-nies tal-lokal bħala il-Bieb il-Ġdid (bil-Malti għal "il-Bieb il-Ġdid"), għadu wieqaf sal-lum. L-arma tal-belt hija bbażata wkoll fuq dik tad-Dar ta' Rohan.

Fl-1380 inbniet knisja ddedikata lil San Filep ta’ Agira f’Casal Zebugi, medda ta’ art li tinsab f’nofs il-komunitajiet żgħar li kienu żviluppaw matul l-okkupazzjoni Għarbija preċedenti ta’ Malta, jiġifieri Ħal-Dwin, Ħal-Muxi u Ħal. -Mula u li eventwalment ingħaqdu flimkien u jiffurmaw ir-raħal magħruf sal-lum bħala Ħaż-Żebbuġ. Filippo de Catania "il-Kataniż" (Philip of Catania), intraprenditur għani li għandu art f'Ħaż-Żebbuġ, iffinanzja parti mill-bini tal-Knisja ta' San Filep mibnija fuq l-art tiegħu stess. Snin twal wara li saret il-knisja parrokkjali flok l-aħħar tas-seklu sbatax inbniet oħra, iddisinjata minn Tumas Dingli. Il-knisja għandha pittura titulari ta’ Luca Garnier u żewġ murals tal-pittur Malti tal-iskola Favray tas-seklu 18, Francesco Zahra, li l-kritiċi jqisu bħala l-aqwa xogħlijiet tiegħu. Fost teżori oħra l-Knisja għandha artefatt attribwit lil Guido Reni u diversi oħrajn minn Antonio Sciortino. L-istatwa ta’ San Filep, tal-iskultur Luigi Fontana, inħolqot fl-1864.

Meta Malta kienet prinċipat indipendenti taħt l-Ordni sovran ta’ San Ġwann, Ħaż-Żebbuġ kien fost il-bliet ewlenin wara l-Belt Valletta u l-Imdina, l-ewwel minħabba l-preżenza ta’ korsarji ewlenin fost l-abitanti tagħha, sussegwentement minħabba r-rwol ewlieni tiegħu fl-industrija tal-qoton. . In-nies tal-lokal, jew iż-Żebbuġin kif inhuma magħrufa f’Malta, huma rinomati fost l-oħrajn għad-dehen tan-negozju tagħhom, u hemm xi għid lokali għal dan il-għan. Minħabba l-passat Frankofili taż-Żebbuġin, il-belt kienet meqjusa bħala komunità ta’ ħbiberija meta l-Franċiżi Rivoluzzjonarji ħadu Malta. 

Matul il-ħakma tagħhom f’Malta (1798-1800), il-knejjes lokali ġew misruqa għall-għana tagħhom sabiex jiffinanzjaw il-kampanja ta’ Napuljun. In-nies tal-post ta’ Ħaż-Żebbuġ fetħu l-bieb prinċipali tal-knisja meta semgħu l-Franċiżi kienu ġejjin u ħeba bil-għaġla l-ikonografija reliġjuża tad-deheb u tal-fidda. Meta l-Franċiżi raw il-bibien miftuħa tal-knisja baqgħu għaddejjin u ż-Żebbuġin żammew l-għana reliġjuża tagħhom.

## Arkeoloġija
Malta hija rikka ħafna fi fdalijiet arkeoloġiċi, u Ħaż-Żebbuġ mhix eċċezzjoni. Ta isimha żmien ta’ żmien preistoriku meta kien instab fuħħar ta’ tip mhux magħruf s’issa fl-oqbra fiż-żona magħrufa bħala Ta’ Trapna. Aktar tard sejbiet arkeoloġiċi mibnija madwar l-istess żmien kienu sussegwentement magħrufa bħala fdalijiet tal-“fażi ta’ Ħaż-Żebbuġ”. Instabu wkoll tifrix ta’ oqbra Puniċi u Feniċi flimkien ma’ numru żgħir ta’ karretti u fdalijiet oħra.

## Relazzjonijiet internazzjonali
Il-Kunsill Lokali Ħaż-Żebbuġ, li jirrappreżenta lir-residenti Ħaż-Żebbuġ, ingħaqad mal-Forum Ewropew għas-Sigurtà Urbana u, fl-2011, ġie elett fil-Kumitat Eżekuttiv tal-EFUS.

**<big>Ġemellaġġ</big>**

*  Agira (Italja) ;
*  Enna (Italja) ;
*  Acireale (Italja).

## Sport
Żebbuġ Rangers F.C. huwa l-klabb tal-futbol tal-assoċjazzjoni tal-belt. 

Fl-inħawi hemm ukoll numru ta’ baned u każini soċjali.

## Referenzi