San Pawl il-Baħar

**San Pawl il-Baħar** (bl-Ingliż: *Saint Paul's Bay*) huwa villaġġ fit-Tramuntana ta' Malta, sittax-il kilometru mill-Majjistral tal-kapitali Valletta. San Pawl il-Baħar hija l-akbar villaġġ fir-Reġjun tat-Tramuntana u s-siġġu tal-Kumitat Reġjonali tat-Tramuntana.

L-isem tal-lokalità jirreferi għan-nawfraġju ta' San Pawl kif inhu mniżżel fl-Atti tal-Appostli fuq il-Gżejjer ta' San Pawl ħdejn San Pawl il-Baħar, fil-vjaġġ tiegħu minn Ċesarija għal Ruma, li poġġa l-pedamenti tal-Kristjaneżmu fil-gżira.

Burmarrad, il-Wardija, il-Qawra, Buġibba, ix-Xemxija u San Martin, kif ukoll parti mill-Bidnija u l-Mistra jagħmlu parti mill-kunsill lokali ta' San Pawl il-Baħar. Iż-żona tal-lokalità hija 14.47 kilometru kwadru. Il-popolazzjoni sal-aħħar ta' 2024 kienet ta' 40,204. Din hija żieda sinifikanti anke minn dawn l-aħħar ftit snin, fejn fil-fatt il-popolazzjoni fl-2018 kienet għadha biss ta' 23,112. Apparti minn hekk, il-popolazzjoni effettiva tal-lokalità titla' konsiderevolment fis-sajf, probabli anke sa 70,000 jew iktar, bejn ir-residenti fil-villeġġjaturi u t-turisti li jalloġġaw fil-lukandi, speċjalment f'Buġibba u l-Qawra.

In-naħa lejn it-Tramuntana hemm il-Bajja tal-Mistra, u l-Gżira ta' San Pawl. Lejn il-Punent u taqsam il-gżira lejn il-Bajja tal-Ġnejna u l-Mixquqa (*Golden Bay*) hemm il-Wardija Ridge.

## Storja
Fil-limiti ta' San Pawl il-Baħar instabu fdalijiet arkeoloġiċi, li jmorru lura għal madwar l-4000 QK. Fost il-fdalijiet hemm it- tempji megalitiċi ta' Buġibba u tax-Xemxija. Barra minn hekk, Cart Ruts instabu fuq il- Wardija Ridge f'Busewdien,  filwaqt li nstabu wkoll oqbra Puniċi u fdalijiet oħra ta' Żmien il-Bronż. Matul iż-żmien Ruman, San Pawl il-Baħar sar port importanti. Fix-Xemxija nstabu fdalijiet ta' triq Rumana, banjijiet u doqqajs, filwaqt li f'qiegħ il-baħar instabu ankri Rumani.

Sal-aħħar tal-Medju Evu, San Pawl il-Baħar kienet abbandunata peress li ż-żona kienet perikoluża minħabba rejds tal-kursari. Il-milizzja lokali żammet diversi postijiet tal-għassa fiż-żona. Waħda minn dawn, magħrufa bħala razzett Ta' Tabibu, għadha teżisti sal-lum u hija meqjusa bħala l-eqdem bini f'San Pawl il-Baħar.  Ġie rikonoxxut ukoll bini ta' knisja mal-wasla tal-Ordni ta' San Ġwann fl-1530. 

Fl-inħawi nbnew numru ta' fortifikazzjonijiet fi żmien il- ħakma tal-Ordni ta' San Ġwann . L-ewwel wieħed minn dawn kien it- Torri ta' Wignacourt, mibni fl-1610, li llum huwa l-eqdem torri tal-għassa li baqa' ħaj f'Malta. It-Torri tal-Qawra nbena mill-Gran Mastru Lascaris fl-1638. Fl-1715, madwar dawn iż-żewġ torrijiet inbnew batteriji, filwaqt li nbnew żewġ batteriji u redut f'partijiet oħra tal-kosta ta' San Pawl il-Baħar. Minn dawn, il- Batterija Arrias biss tibqa' ħaj llum, peress li Dellia Battery u Perellos Redoubt ġew imwaqqgħin fis-seklu 20.

Il-bajja kienet waħda mill-postijiet tal-inżul matul l -invażjoni Franċiża ta' Malta f'Ġunju tal-1798. Wara r- rewwixta Maltija kontra l-Franċiżi, San Pawl il-Baħar sar il-port ewlieni ta' Malta peress li l-Port il-Kbir u Marsamxett kienu għadhom taħt il-kontroll Franċiż . 

Fis-seklu 19 inbnew diversi vilel f'San Pawl il-Baħar. Dawn ġew rekwiżizzjonati mill-militar Ingliż fit- Tieni Gwerra Dinjija u l-bajja saret kamp ta' mistrieħ. Wara l-armistizju Taljan tal-1943, 76 bastiment tar- *[[Regia Marina]]* kienu ankrati f'San Pawl il-Baħar wara li ċedew lill-Ingliżi.

Wara l-gwerra, iż-żona bdiet tiġi żviluppata aktar. Illum, San Pawl il-Baħar, il-Qawra, Buġibba, ix-Xemxija u Burmarrad jiffurmaw grupp kbir ta' bini. Iż-żona hija post ta 'divertiment popolari. 

## Kriminalità
San Pawl il-Baħar għandha l-akbar ammont ta' serq irrappurtat f'Malta (423 minn 4,037 serqa rrapurtati fl-2020) u l-akbar ammont ta' inċidenti ta' vjolenza domestika (93 minn 1,409 każijiet irrapurtati fl-istess sena). 

## Sports

* Klabb tal-futbol Sirens FC
* Sirens ASC Waterpolo club

## Żoni f'San Pawl il-Baħar

*Bajda Ridge
*Buġibba
*Burmarrad
*Busewdien
*Daħlet il-Fekruna
*Erba' Mwieżeb
*Għajn Astas
*Għajn Rasul
*Għar Għasfur
*Ħotba ta' San Martin
*Il-Ballut
*Il-Ħamra
*Il-Palma

*Il-Wileġ
*L-Imbordin
*Mdawra
*Mistra Bay (Qala l-Mistra)
*Miżieb
*Port Bur-Marrad
*Pwales Beach (Ramla tal-Pwales)
*Qawra
*Qawra Point (Ras il-Qawra)
*Rdum l-Abjad (White Cliffs)
*Rdum Rxawn
*Rdum Tal-Maħruq
*Rxawn Point

*Safsafa
*San Martin
*San Pawl Milqi
*Simar
*Tal-Arġentier
*Tal-Basal
*Ta' Ċampra
*Tal-Fjuri
*Ta' Garrum
*Tal-Għażżelin
*Tal-Qadi
*Tal-Qarbuni
*Ta' Rkuplu

*Tal-Veċċja
*Tax-Xama'
*Ta' Xewka
*Wardija
*Wardija Heights
*Wardija Ridge
*Wied Bufula
*Wied Qannotta
*Wied Sardin
*Wied tal-Mistra
*Wied tal-Pwales
*Xemxija
*Xemxija Bay

## Toroq ewlenin

### San Pawl il-Baħar

* Dawret San Pawl (By-Pass San Pawl)
* Triq Għajn Tuffieħa (Golden Bay Road)
* Triq Parades
* Triq San Pawl (Triq San Pawl)
* Triq il-Mosta

### Buġibba

* Dawret il-Gżejjer (Islet Promanade)
* Triq il-Bajja (Triq il-Bajja)
* Triq Bordino (Triq Bordino)
* Triq l-Erba' Mwiezeb (Triq Erba' Mwiezeb)
* Triq il-Korp tal-Pijunieri (Pioneer Corps Road)
* Triq il-Kaħli
* Triq il-Knisja (Triq il-Knisja)
* Triq il-Mosta (Triq il-Mosta)
* Triq il-Plajja ta' Bognor (Bognor Beach Street)
* Triq ir-Rebbiegħa (Spring Street)
* Triq Sir Luigi Preziosi (Triq Sir Luigi Preziosi)
* Triq Sant' Antnin (St Anthony Street)
* Triq Toni Bajada (Triq Toni Bajada)

### Burmarrad

* Triq Burmarrad (Triq Burmarrad)
* Triq il-Wardija (Wardija Road)
* Triq il-Witja
* Triq Toni Camilleri {Burmarrad Road to Mosta}

### Qawra

* Dawret il-Gżejjer (Islet Promenade)
* Dawret il-Qawra (Qawra Promenade)
* Triq Cassarino (Triq Cassarino)
* Triq Għawdex (Triq Għawdex)
* Triq il-Ħalel (Waves Street)
* Triq il-Wileġ
* Triq JF Kennedy (JF Kennedy Street)
* Triq is-Salina (Salina Road) jew (Kennedy Drive)
* Triq it-Trunċiera (Entrenchment Street)
* Triq it-Turisti (Triq it-Turisti)

### Ix-Xemxija

* Telgħa tal-Mistra (Telgħa tal-Mistra)
* Telgħa tax-Xemxija (Xemxija Hill)
* Xatt il-Pwales (Pwales Strand)

## Bliet tewmin - bliet aħwa
San Pawl il-Baħar hija ġemellata ma': 

*  Chaum, Franza
*  Agios Pavlos, Greċja

## Referenzi