Stojċiżmu

L-i**Stojċiżmu** (Grieg *Στωικισμός*) huwa skola ta' filosofija Ellenistika mwaqqfa f'Ateni minn Żenone ta' Ċizju fis-snin bikrin tas-. L-Istoċji kienu jemmnu li l-emozzjonijiet distruttivi jirriżultaw minn żbajli fil-ġudizzju, u li għaref, jew "persuna ta' perfezzjoni morali u intellettwali," ma tbatix minn emozzjonijiet bħal dawn.

L-Istojċi kienu interessati ferm fir-relazzjoni attiva bejn id-determiniżmu kożmiku u r-rieda ħielsa tal-bniedem, u t-twemmin li huwa virtwuż li wieħed ikollu rieda (msejħa *[[prohairesis]]*) li tkun taqbel man-natura. Minħabba dan, l-Istojċi ppreżentaw il-filosofija tagħhom bħala mod ta' ħajjaa, u għallmu li l-aħjar indikazzjoni ta' liema filosofija wieħed iħaddan ma kenitx dak li wieħed jgħid, imma dak li wieħed jagħmel. 

L-Istojċi li dehru iktar tard, Seneka u Epittetu, emfażizzaw li minħabba li l-"virtù hi biżżejjed għall-kuntentizza," l-għaref huwa immuni għall-isfortuna. Dat-twemmin huwa simili għat-tifsira tal-frażi 'kalma stojka', għalkemm il-frażi ma tinkludix il-pożizzjoni etika radikali tal-Istojċi li l-*għaref* biss jista' jiġi meqjus verament ħieles, u li l-korruzzjonijiet morali huma kollha vizzjużi bl-istess mod.

Mit-twaqqif tagħha, id-duttrina Stojka kienet filosofija popolari u dewwiema, b'appoġġ madwar il-Greċja u l-Imperu Ruman, inkluż mill-Imperatur Marku Awrelju, sal-għeluq tal-iskejjel kollha tal-filosofija fis-sena 529 WK, b'ordni tal-Imperatur Ġustinjanu I, li ra l-karattru pagan tagħhom  bħala kunfliġġenti mat-twemmin Nisrani.

## Prinċipji Bażiċi

L-Istojċi pprovdew deskrizzjoni unifikata tad-dinja, li tikkonsisti f'loġika formali, fiżika li m'hiex dwalistika, u etika naturalista. Minn dawn, huma emfażizzaw l-etika bħala l-għan prinċipali tal-għarfien tal-bniedem, allura t-teoriji loġiċi tagħhom kienu iktar ta' interess għal filosfi li ġew aktar tard.

L-istojċiżmu jippromwovi l-iżvilupp tal-awto-kontroll u l-fortitudni bħala mezz kif wieħed jegħleb emozzjonijiet distruttivi; il-filosofija ssostni li aktar ma wieħed isir ħassieb ċar u mingħajr preġudizzju, wieħed joqrob dejjem iktar biex jifhem ir-raġunament universali (*[[logos]]*). Aspett importanti tal-istojċiżmu jinvolvi t-titjib tas-saħħa morali u etika tal-individwu: "*Il-virtù* tikkonsisti f**rieda'' li taqbel man-Natura." Dan il-prinċipju japplika wkoll għar-relazzjonijiet interpersonali; "biex wieħed ikun ħieles mir-rabja, mill-għira, u l-ġelożija," wieħed għandu jaċċetta anke li l-iskjavi huma "daqs nies oħra, għaliex il-bnedmin kollha huma prodott tan-natura bl-istess mod."

L-etika Stojka tħaddan prospettiva [[deterministika]]; rigward dawk neqsin mill-virtǜ Stojka, [[Cleanthes]] darba qal li r-raġel ħażin huwa bħal "kelb marbut ma' karru, imġiegħel imur kulfejn imur il-karru." Dak li għandu l-virtǜ Stojka, min-naħa l-oħra, jibdel għemilu biex jaqbel mad-dinja u jibqa', fi kliem Epittetu, "marid iżda kuntent, fil-periklu iżda kuntent, qed imut iżda kuntent, eżiljat iżda kuntent, fil-grazzja u kuntent," u b'dan il-mod jippostula rieda individwali "kompletament awtonoma", u fl-istess ħin univers li huwa "riġidament deterministiku, sħiħ u waħdani".

Fid-dinja Ellenistika u fl-Imperu Ruman, l-Istojċiżmu kien l-aktar filosofija popolari fost dawk edukati, daqshekk li, fi kliem [[Gilbert Murray]] "kważi s-suċċessuri kollħa ta' [[Alessandru l-Kbir|Alessandu]] [...] stqarru lilhom infushom Stojċi."


== Storja ==

Għall-ħabta tas-sena 301 QK, [[Żenone ta' Ċizju]] beda jgħallem il-filosofija fl-[[Stoa Poikile]] (i.e., "il-veranda mprittra"), minn fejn il-filosofija tiegħu ħadet isimha. Bil-maqlub ta' skejjel filosofiċi oħrajn, fosthom l-[[Epikurej]], Żenone għażel li jgħallem il-filosofija tiegħu fi spazju pubbliku, [[loġoġ]] li jgħatu għall-iktar misraħ ċentrali t'Ateni, l-[[Agora f'Ateni|Agora]].

L-ideat ta' Żenone żviluppaw minn dawk taċ-[[Ċiniċi]], li l-fundatur tagħhom, [[Antistene]], kien dixxiplu ta' [[Sokrate]]. L-iktar dixxiplu influwenti ta' Żenone kien [[Krisippu]], li kien responsabbli tal-iffurmar ta' dak li llum jissejjaħ Stojċiżmu. Stojċi Rumani li ġew iktar tard iffukaw fuq it-tagħlim ta' ħajja f'armonija mal-univers, li fuqu wieħed m'għandu ebda kontroll dirett.

L-istudjużi ġeneralment jaqsmu l-istorja tal-Istojċiżmu fi tliet fażijiet:

* L-Istoa Bikrija, minn meta ġiet fundata l-iskola minn Żenone sa [[Antipatru ta' Tarsu|Antipatru]];
* L-Istoa Nofsana, li tinkludi lil [[Panazju]] u lil [[Posidonju]];
* L-Istoa tal-Aħħar, li tinkludi lil [[Mużonju Rufu]], lil [[Seneka ż-Żgħir|Seneka]], lil [[Epittetu]], u lil [[Marku Awrelju]].

Kif jgħid [[A. A. Long]], ma ssopraviva l-ebda xogħol Stojku sħiħ mill-ewwel żewġ fażijiet tal-Istojċiżmu. Baqa' biss kitbiet Rumani mill-Istoa tal-Aħħar.

== Loġika Stojka ==
=== Loġika Propożizzjonali ===
[[Djodoru Kronu]], wieħed mill-għalliema ta' Żenone, huwa kkunsidrat l-ewwel filosfu li introduċa u żviluppa l-metodu loġiku magħruf bħala l-[[loġika propożizzjonali]]. Dan huwa metodu bbażat fuq stqarrijiet u propożizzjonijiet, iktar milli termini, u dan jagħmlu differenti ħafna mil-[[loġika tat-termini]] t'[[Aristotli]]. Iktar tard, [[Krisippu]] żviluppa dan il-metodu loġiku f'sistema li saret magħrufa bħala l-[[loġika Stojka]] u inkluda sistema deduttiva (is-silloġistika Stojka) li kienet meqjusa rivali tas-silloġistika t'Aristotli. Fis-seklu XX qam interess interess ġdid fil-loġika Stojka, meta żviluppi importanti fil-loġika kienu bbażati fuq il-loġika propożizzjonali. [[Susanne Bobzien]] tgħid li "l-ħafna xebħ bejn il-loġika filosofika ta' Krisippu u dik ta' [[Gottlob Frege]] huwa impressjonanti."

Bobzien tinnota wkoll li "Krisippu kiteb 'il fuq minn 300 ktieb dwar il-loġika, tista' tgħid fuq is-suġġetti kollha li jikkonċernaw 'il-loġika tal-lum, inkluż it-[[teorija tal-atti lingwistiċi]], l-analiżi tas-sentenzi, espressjonijiet singulari u plurali, tipi ta'  [[Predikat (loġika matematika)|predikati]], l-[[indessicalità|indessikali]], [[Kwantifikazzjoni eżistenzjali|propożizzjonijiet eżistenzjali]], il-[[Konnettivi loġiċi|konnettivi sentenzjali]], in-[[negattiv]]i, id-[[diżġunzjoni loġika|diżġunzjoni]], il-[[prova kondizzjonali|kondizzjonali]], il-[[konsegwenz loġika]], l-forom t'[[argument validu|argumenti validi]], it-[[loġika deduttiva|teorija tad-deduzzjoni]], il-[[loġika propożizzjonali]], il-[[loġika modali]], il-[[loġika tat-tensi]], il-[[loġika epistemoloġika]], il-[[Teorija tas-suppożizzjoni|loġika tas-suppożizzjoni]], il-[[loġika imperativa|loġika tal-imperativi]], [[paradoss]]i dwar l-ambigwità u l-loġika."

=== Il-Kategoriji Stojċi ===
L-Istojċi kienu jemmnu li l-[[kewn]] (ὄντα) kollu -- għalkemm mhux l-oġġetti kollha (τινά) -- huwa [[Materja (filosofija)|materjali]].  Huma aċċettaw id-distinzjoni bejn affarijiet [[Konkret (filosofija)|konkreti]] u oħrajn [[Oġġett astratt]], iżda ċaħdu t-twemmin ta' [[Aristotli]] li jeżisti kewn purament [[inkorporali]]. Huma aċċettaw l-idea t'[[Anassagora]] (bħalma għamel Aristotli) li jekk oġġett ikun jaħraq, ikun hekk għaliex ikun daħal fih xi ftit minn massa universali ta' sħana.  Iżda, bil-maqlub ta' Aristotli, huma estendew l-idea biex tkopri l-[[Aċċident (filosofija)|aċċidenti]] kollha. Allura, jekk oġġett huwa aħmar, huwa hekk għaliex ikun daħal fih xi parti minn massa universali ta' ħmura.

Huma kienu jsostnu li hemm erba' [[Kategoriji Stojċi|Kategoriji]].
; [[It-teorija tas-sustanza|sustanza]] (ὑποκείμενον)
: Il-materja primarja, sustanza mingħajr forma, (''ousia'') li minnha l-affarijiet huma magħmulin
; [[Kwalità (filosofija)|kwalità]] (ποιόν)
: Il-mod kif il-materja hi organizzata biex tifforma oġġett individwali; fil-fiżika Stojka, ingredjent fiżiku (''pneuma'': arja jew nifs), li jifforma l-materja
; dispożizzjoni (πως ἔχον)
: Karatteristiċi partikolari, mhux preżenti fl-oġġett, bħad-daqs, l-għamla, l-azzjoni u l-qagħda
; dispożizzjoni b'relazzjoni ma' xi ħaġa (πρός τί πως ἔχον)
: Karatteristiċi relatati ma' fenomena oħrajn, bħall-pożizzjoni ta' oġġett fi żmien u spażju relativ m'oġġetti oħrajn

=== Epistemoloġija ===
L-Istojċi kienu jemmnu li l-[[għarfien]] jista' jinkiseb permezz tar-[[raġuni]]. Il-[[verità]] tista' tingħaraf mill-[[fallaċja]]; anke jekk, fil-prattika, tista' ssir biss approssimazzjoni. Skont l-Istojċi, is-[[sensi]] l-ħin kollu jirċievu sensazzjonijiet: taħbit li jgħaddi mill-oġġetti għas-sensi, għall-[[menti (moħħ)]], fejn iħallu impressjoni fuq l-[[immaġinazzjoni]] (''[[Fantasia (filosofija)|fantasija]]''). (Impressjoni li tqum mill-moħħ innifsu kienet tissejjaħ ''[[Fantasma (filosofija)|fantażma]]''.)

Il-menti għandu l-abiltà li jiġġudika (''sunkatathesis'')—japprova jew jirriġetta—impressjoni, bil-fakultà li jagħrab bejn rappreżentazzjoni veritiera tar-[[realtà]] minn waħda falza. Xi impressjonijiet jistgħu jinkisbu mill-ewwel, iżda oħrajn jistgħu jiksbu biss gradi varji t'approvazzjoni dubjuża, li tista' tissejjaħ [[twemmin]] jew opinjoni (''[[doxa]]''). Huwa biss permezz tar-raġuni li jirbexxielna niksbu fehma u konviżjoni ċara (''[[katalepsis]]''). Għarfien ċert u veru (''[[episteme]]''), li seta' jintlaħaq mill-għaref Stojku, jista' jinkiseb biss billi wieħed jivverifika l-konvizjoni mal-għarfien espert t'oħrajn fis-suġġett, u l-ġudizzju kollettiv tal-umanità.

::Fassal definizzjoni jew deskrizzjoni tal-oġġett quddiemek, biex tara ċar x'tip ta' oġġett hu fis-sustanza tiegħu, fl-għera tiegħu, fis-sħuħija tiegħu, u lissen ismu proprja, u l-ismijiet tal-affarijiet li minnhom hu magħmul, u li fihom ser ikun riżolt. Għaliex, fl-elevazzjoni tal-menti, xejn m'hu produttiv daqs l-abiltà li wieħed jeżamina b'mod metodiku u veritier kull oġġett ippreżentat tul il-ħajja, u li dejjem wieħed iħares lejn l-affarijiet b'tali mod li, fl-istess ħin, jara x'tip ta' univers dan hu, u x'tip ta' użu għandu kollox fih, u x'valur għandu kollox b'referenza ma' kollox.
::– [[Marku Awrelju]], ''Meditazzjonijiet'', iii. 11.


== Il-fiżika u l-kożmoloġija Stojka ==

Skont l-Istojċi, l-[[univers]] huwa sustanza materjali u li tirraġuna, u huwa magħruf bħala [[Alla]] jew [[Natura]]. L-Istojċi qasmu n-natura f'żewġ klassijiet: l-attiv u l-passiv. Is-sustanza passiva hi l-[[materja]], li "hi kajmana, sustanza lesta għal kwalunkwe użu, iżda wkoll ċerta li tibqa' bla użu jew xejn ma jġiegħla tibda." Is-sustanza attiva, li tista' tissejjaħ ix-[[Destin|xorti]], jew ir-Raġuni Universali (''[[Logos]]''), hi [[Eteru (element klassiku)|eteru]] intelliġenti, jew nar primordjali, li jwettaq fuq il-materja passiva:
::L-univers innifsu huwa alla u l-versament universali ta' ruħu; huwa l-prinċipju li jiggwida 'l din id-dinja, il-prinċipju wara l-menti u r-raġuni, flimkien man-natura komuni bejn l-affarijiet u t-totalita' li tgħaqqad il-kewn kollu; imbagħad il-qawwa u l-bżonn preordinat tal-futur; imbagħad in-nar u l-prinċipju tal-eteru; imbagħad dawk l-elementi li l-istat naturali tagħhom huma wieħed ta' fluss u tranżizzjoni, bħall-ilma, l-art, u l-arja; imbaghad ix-xemx, il-qamar, il-kwiekeb; u l-kewn universali li fih kollox jinsab.
::– [[Krisippu]], f'[[Ċiċerun]], ''de Natura Deorum'', i.

Kollox huwa suġġett għal-liġijiet tax-Xorti, għaliex l-Univers jaġixxi biss skont in-natura tiegħu, u n-natura tal-materja passiva li jiggverna. L-[[ruħ|erwieħ]] tal-[[bniedem|bnedmin]] u l-[[annimal]]i joħorġu minn dan-nar primordjali u huma, ukoll, suġġetti għax-Xorti:
::Dejjem ħares lejn l-univers bħala essri wieħed ħaj, li għandu sustanza waħda u ruħ waħda; u osserva kif kollox għandu referenza għal perċezzjoni waħda, il-perċezzjoni ta' dal-essri wieħed ħaj; u kif kollox jaġixxi b'moviment wieħed; u kif kollox huwa l-kawża kooperattiva ta' kull ma jeżisti; osserva wkoll it-tinsiġa kontinwa tal-ħajta u l-istruttura tal-għanqbuta.
::– Marku Awrelju, ''Meditazzjonijiet'', iv. 40.

Erwieħ individwali min-natura tagħhom jispiċċaw, u jistgħu jiġu "mibdulin u diffużi, u jassumu natura qalila billi jintlaqgħu fir-Raġuni Seminali (''logos spermatikos'') tal-Univers." Peress li r-raġuni korretta hi l-pedament kemm tal-umanità kif ukoll tal-univers, jirriżulta li l-għan tal-ħajja hu li wieħed jgħixa skont ir-[[Raġuni]], ċioè, li wieħed jgħix ħajtu skont in-[[Liġi Naturali|Natura]].


== L-etika u l-virtù Stojka ==
L-Istojċi tal-antik huma ħafna drabi mifhumin ħażin għaliex it-termini li kienu jużaw kienu parti minn kunċetti differenti minn dawk tal-lum. Il-kelma 'stojku' llum tfisser 'bla emozzjonijiet' jew indifferenti għall-uġiegħ, għaliex l-etika Stojka tgħallem il-ħelsien mill-'passjoni' permezz tar-'raġuni'. L-Istojċi ma fittxewx li jitfu l-emozzjonijiet; pjuttost, fittxew li jittrasformaw ruħhom permezz t' '[[Axetiċiżmu|askēsis]]' li jħalli 'l persuna trawwem ġudizzju ċar u kalma ġewwiena. Il-[[Loġika]], ir-riflessjoni, u l-konċentrazzjoni kienu l-metodi li jwasslu għal din l-awto-dixxiplina.

B'self miċ-[[Ċiniċi]], il-pedament tal-etika Stojka hu li t-tajjeb jinsab fl-istat tar-[[ruħ]] infisha; fl-għerf u fl-awto-kontroll. L-etika Stojka emfażizzat ir-regola: "Imxi fejn tieħdok ir-raġuni." Allura, wieħed għandu jagħmel ħiltu biex jinħeles mill-[[Passjoni Stojka|passjonijiet]], waqt li jżomm f'moħħu li t-tifsira antika ta' 'passjoni' kienet "dieqa" jew "tbatija", jiġifieri, li wieħed jirreaġixxi "passivament" għal avvenimenti esterni — kemmxejn differenti mill-użu modern tal-kelma. Kienet issir distinzjoni bejn παθος (''pathos'') (plural: ''pathe'') li normalment tiġi tradotta għal ''passjoni'', ''propathos'' jew reazzjoni istintiva (eż., li wieħed jibjad meta jiffaċċja periklu fiżiku) u ''eupathos'', li hi l-marka tal-għaref Stojku (''sophos''). L-''eupatheia'' huma sentimenti li jirriżultaw minn ġudizzju tajjeb, bl-istess mod li l-passjonijiet huma riżultat ta' ġudizzji ħżiena.

L-idea kienet li wieħed jinħeles mit-[[tbatija]] permezz tal-''[[apatheia]]'' (Grieg: ἀπάθεια}}) jew [[Paċi interna|paċi mentali]] (litteralment,'bla passjoni'), fejn paċi mentali kienet mifhuma fis-sens antik - li wieħed ikun [[Oġġettività (filosofija)|oġġettiv]] jew li jkollu "ġudizzju ċar" u li jżomm rasu fuq għonqu meta jiffaċċja t-tlugħ u l-inżul tal-ħajja.

Għall-Istojċi, ir-'[[raġuni]]' fissret mhux biss l-użu tal-loġika, imma wkoll li wieħed jifhem il-proċess tan-natura - il-[[logos]], jew ir-raġuni universali, inerenti fl-affarijiet kollha. Li wieħed jgħix skont ir-raġuni u l-virtù, huma kienu jsostnu, ifisser li wieħed jgħix f'armonija mal-ordni divin tal-univers, f'għarfien tar-raġuni komuni u l-valur essenzjali tal-bnedmin kollha. L-erba' virtujiet kardinali tal-filosofija Stojka huma l-**għerf** (Sophia), il-**kuraġġ** (Andreia), il-**ġustizzja** (Dikaiosyne), u t-**temperanza** (Sophrosyne), klassifikazzjoni derivata mit-tagħlim ta' [[Platun]].

Ispirati minn [[Sokrate]], l-Istojċi kienu jsostnu li d-dieqa u l-[[ħażen]] huma riżultat tal-injuranza tal-bniedem fejn tidħol ir-raġuni fin-natura. Meta wieħed ikun kattiv, ikun hekk għaliex ma jkunx konxju mir-raġuni universali tiegħu stess, li twassal għall-ġentilezza. Is-soluzzjoni għall-ħażen u d-dieq allura hi l-prattika tal-filosofija Stojka - li wieħed jeżamina l-ġudizzji u l-attitudni tiegħu stess u jiddetermina fejn dawn jitbiegħdu mir-raġuni universali tan-natura.

L-Istojċi kienu jaċċettaw li [[għaref]] jagħmel [[suwiċidju]], f'ċirkostanzi li jistgħu ma jħalluhx jgħix ħajja virtwuża. [[Plutarku]] sostna li kieku [[Kato iż-Żgħir|Kato]] aċċetta li jgħix taħt tirannija, allura kien ikun qed jikkomprometti l-awto-konsistenza (''constantia'') bħala Stojku u kien jitlef mil-libertà li jagħmel għażliet morali onorevoli. Is-suwiċidju jista' jiġi ġustifikat jekk wieħed jaqa' vittma ta' uġiegħ jew mard serju;  jekk mhux għal dawn, is-suwiċidju jiġi kkunsidrat bħala ċ-ċaħda tad-dmir soċjali li wieħed għandu.

=== Id-duttrina tal-"affarijiet indifferenti" ===
F'termini filosofiċi, affarijiet li huma indifferenti ma jaqgħux taħt it-tħaddim tal-[[liġi morali]], jiġifieri m'għandhomx it-tendenza li jew jippromwovu, jew itellfu, għan morali. Azzjonijiet li la huma meħtieġa u l-anqas ipprojbiti mil-liġi morali, jew li ma jaffettwawx il-[[moralità]], jissejħu moralment indifferenti. Id-duttrina tal-affarijiet indifferenti (ἀδιάφορα, ''[[adjafora]]'') kellha l-bidu taggħa fl-iskola Stojka bħala konsegwenza tal-oppożizzjoni dijametrika tagħha tal-virtù u l-vizzju. B'riżultat ta' din id-[[dikotomija]], numru kbir ta' oġġetti tħallew bla ma ġew assenjati u allura tqiesu indifferenti.

Eventwalment, ġew żviluppati tliet sub-klassijiet t'"affarijiet indifferenti":
* affarijiet li wieħed għandu jippreferi, għaliex jgħinu biex wieħed jgħix ħajtu skont in-natura;
* affarijiet li jtellfu;
* u affarijiet indifferenti fis-sens dejjaq.

Il-prinċipju ta' ''adjafora'' kien anke komuni maċ-Ċiniċi u x-[[Xettiċi]]. It-tfassil tal-affarijiet indifferenti, skont [[Kant]], imur lil hinn mill-morali. Id-duttrina tal-affarijiet indifferenti reġgħet tqajmet fir-[[Rinaxximent]] minn [[Philip Melanchthon]].

=== Eżerċizzju spiritwali ===

Il-filosofija, għall-Istojku, m'hijiex biss ġabra ta' twemmin jew tisħiq etiku, iżda mod ta' ħajja li jinvolvi prattika kostanti u taħriġ (jew ''askesis'', ara ''[[Axetiċiżmu]]''). Il-prattiċi filosofiċi u spiritwali Stojċi kienu jinkludu l-Loġika, id-djalogu Sokratiku u l-awto-djalogu, il-kontemplazzjoni dwar il-mewt, it-taħriġ tal-attenzjoni biex tibqa' fil-mument preżenti (simili għal xi forom ta' meidtazzjoni fil-[[Filosofija tal-Lvant|Lvant]]), rifflessjoni ta' kuljum dwar problemi ta' kuljum u s-soluzzjoni possibbli, ''[[hypomnemata]]'', eċċ. Il-filosofija għall-Istojku hi proċess attiv ta' prattika u tifkir kontinwu.

Fil-''[[Meditazzjonijiet]]'' tiegħu, Marku Awrelju fisser numru ta' prattiċi ta' dan it-tip. Pereżempju fl-ewwel parti tat-tieni ktieb jikteb:

<blockquote>Kull għodwa tenn lilek innifsek: illum ser niltaqa' ma nies ingrati, vjolenti, tradituri, għajjurin, egoisti. Dawn huma hekk minħabba nuqqas t'għarfien ta' x'inhu verament tajjeb u ħażin... la jista' ħadd minnhom iweġġani, għaliex ħadd m'hu ħa jdaħħalni fil-ħażen, u l-anqas ma nista' ninkorla ma' sħabi jew nobgħodhom; għaliex aħna ġejna fid-dinja biex naħdmu filmkien...</blockquote>

Qabel Awrelju, Epittetu fid-"Diskorsi" iddintingwa bejn tliet topoi: il-ġudizzju, ix-xewqa u l-inklinazzjoni. Skont il-filosfu Franċiż [[Pierre Hadot]], Epittetu jidentifika dawk it-tliet atti mal-loġika, il-fiżika u l-etika rispettivament. Hadotjikteb li fil-Meditazzjonijiet "kull massima tiżviluppa waħda minn dawn it-''topoi'' karatteristiċi, jew tnejn minnhom, jew tlieta."

Il-prattiċi t'eżerċizzi spiritwali ġew deskritti minn Seamus Mac Suibhne bħala influwenti fuq dawk li jipprattikaw ir-riflessjoni. Similaritajiet bejn l-eżerċizzji spiritwali Stojċi u t-terapija tal-imġieba konjittiva kienu deskritti fit-tul f**The Philosophy of Cognitive-Behavioural Therapy* ta' Robertson.

== Il-filosofija soċjali ==
Karatteristika distinta tal-Istojċiżmu hu  l-[[kożmopolitaniżmu]] tagħha: Il-bnedmin kollha huma manifestazzjonijiet tal-ispirtu waħdieni tal-univers u jridu jgħixu f'imħabba fraterna u jkunu lesti jgħidu lil xulxin. Fid-*Diskorsi* tiegħu, [[Epittetu]] jikkummenta dwar ir-relazzjoni tal-bniedem mad-dinja u jgħid li "kull bniedem huwa l-ewwel u qabel kollox ċittadin tal-unità tiegħu stess; iżda huwa wkoll ċittadin ta' belt kbira ta' allat u bnedmin oħra, u li l-politika tagħha hi kopja ta' dik tiegħu." Dan is-sentiment jirrifletti dak ta' [[Djoġene ta' Sinope]], li qal, "Jien la jien ċittadin ta' [[Ateni, Greċja|Ateni]] u l-anqas ta' [[Korintja]], iżda ċittadin tad-dinja."

L-Istojċi kienu jsostnu li d-differenzi esterni, bħall-grad u l-flus, m'huma t'ebda importanza f'relazzjonijiet soċjali, għall-kuntrarju ta' fraternità bejn l-umanità u ugwaljanza bejn il-bnedmin kollha.

Punt ieħor partikolari kienet il-ħeġġa għall-[[ħniena]] lejn l-i[[skjav]]i. Seneka kien iħeġġeġ, "Ftakar li dak li inti ssejjaħ l-iskjav tiegħek ħareġ mill-istess zokk, huwa mżiegħel mill-istess sema tiegħek, u bl-istess mod tiegħek jieħu n-nifs, jgħix, u jmut."


== L-Istojċiżmu u l-Kristjaneżmu ==
:*Ara wkoll: Neostojċiżmu*
L-ikbar differenza bejn iż-żewġ filosofiji hu l-[[panteiżmu]] tal-Istojċiżmu, fejn Alla qatt m'hu kompletament tranxendenti imma dejjem [[Immanenza|immanenti]]. Alla bħala entita ħallieqa huwa personalizzat fil-ħsieb Nisrani, iżda l-Istojċiżmu jwaħħad lil Alla mas-sħuħija tal-univers; l-idea stojka li l-kewn kollu huwa korporju kienet fundamentalment kuntrarja għall-Kristjaneżmu. Barra minn hekk, l-Istojċiżmu, bil-maqlub tal-Kristjaneżmu, ma jistipula la bidu u l-anqas għall-univers, u l-anqas ma jsostni li l-individwu jibqa' ħaj wara l-mewt. 

Aktar tard, l-Istojċiżmu kien meqjus mid-[[Dutturi tal-Knisja]] bħala 'filosofija pagana', iżda minkejja dan, uħud mill-kunċetti filosofiċi ewlenin tal-Istojċiżmu kienu użati minn kittieba bikrin Insara. Xi eżempji: "[[logos]]", "virtù", "Spirtu", u "kuxjenza". Iżda x-xebħ imur lil hinn mit-terminoloġija komuni. Kemm l-Istojċiżmu kif ukoll il-Kristjaneżmu jsostnu ħelsien ġewwieni meta ffaċċati bid-dinja esterna, twemmin fi fratellanza bejn il-bniedem u n-Natura (jew Alla, imsejjaħ *pneuma* mill-Istojċi), u sens ta' ħżunija ġewwiena -- jew "ħażen persistenti" -- fil-bniedem kif ukoll il-futilità u t-temporanjetà tal-passjonijiet u l-attakkamenti materjali. It-tnejn inkoraġġew *Ascesis* tal-passjoni u l-emozzjonijiet inferjuri (bħar-regħba, l-għira u r-rabja) sabiex il-possibilitajiet iktar għoljin tal-umanità ta' dak li jkun ikunu jistgħu jitqajmu u jiġu żviluppati.

Kitbiet Stojċi bħall-*Meditazzjonijiet* ta' [[Marku Awrelju]] intlaqgħu tajjeb ferm minn ħafna Nsara tul is-sekli. L-ideal Stojku tal-[[Apatheia|apatija]] huwa aċċettat sal-ġurnata tal-lum bħala l-istat morali perfett mill-[[Knisja Ortodossa]]. [[San Ambroġu ta' Milan]] kien magħruf għall-użu ta' filosofija Stojka fit-teoloġija tiegħu.


== Użu modern ==
Il-kelma "stojku" spiss tfisser xi ħadd indifferenti għall-uġiegħ, għall-pjaċir, għan-niket, jew għall-ferħ. L-użu modern għal "persuni li ma jurux x'qed iħossu u li jsofru bil-paċenzja" kien użat għall-ewwel darba bħala [[nom]] fl-1579, u fl-1596 bħala [[aġġettiv]]. B'kuntrast mat-terminu "[[epikurju]]", l-artiklu fl-i*Stanford Encyclopedia of Philosophy's* jgħid li "s-sens tal-aġġettiv Ingliż 'stoical' m'huwhiex kompletament qarrieqi dwar l-oriġini filosofiċi tiegħu".


== Kwotazzjonijiet Stojċi ==
Dawn huma xi kwotazzjonijiet minn filosfi Stojċi ewlenin, magħżulin biex juru twemmin komuni tal-Istojċi:

[[Epittetu]]:
* "Il-ħelsien ma jintlaħaqx bis-sodisfazzjon tax-xewqat tal-bniedem, iżda bit-tneħħija tax-xewqa." ([http://www.archive.org/stream/epictetus02epicuoft#page/140/mode/2up/search/freedom iv.1.175])
* "Fejn hu t-tajjeb? Fir-rieda. Fejn hu l-ħażen? Fir-rieda. Fejn la jinsab wieħed u l-anqas l-ieħor? F'dawk l-affarijiet li huma indipendenti mir-rieda." ([http://www.archive.org/stream/epictetus01epicuoft#page/194/mode/2up ii.16.1])
* "Mhux l-affarijiet itellfu lill-bniedem, iżda l-mod kif hu jħares lejhom." ([http://classics.mit.edu/Epictetus/epicench.html#74 Ench. 5])
* "Jekk, allura, xi ħadd ikun imdejjaq, ħallih jiftakar li hu waħdu l-kaġun tad-dwejjaq tiegħu." ([http://www.archive.org/stream/epictetus02epicuoft#page/84/mode/2up iii.24.2])
* "In-natura tiffurmani għall-ġid tiegħi stess: m'inhix iffurmat għall-ħażen tiegħi stess." ([http://www.archive.org/stream/epictetus02epicuoft#page/96/mode/2up/search/born iii.24.83])
* "Tħalli jeħel xejn miegħel li mhux tiegħek; xejn li jikber fuqek li se jgħaddik agunija meta jitneħħielek." ([http://www.archive.org/stream/epictetus02epicuoft#page/130/mode/2up/search/nothing iv.1.112])

[[Marku Awrelju]]:
* "Eħles mill-ġudizzju, eħless minn 'Qed inbati', u tkun ħlist mit-tbatija infisha." (viii.40)
* "Kollox huwa tajjeb għalija, li hu tajjeb għalik, O Univers. Xejn għalija m'hu la kmieni wisq jew tard wisq, li għalik huwa f'ħinu. Dak kollu li jġibu l-istaġuni tiegħek hu frott għalija, O Natura. Minnek ġej kollox, fik jinsab kollox, lejk kollox jirritorna." (iv.23)
* "Jekk taħdem fuq dak li għandek quddiemek, timxi mar-raġuni bis-serjetà, bil-qawwa, bil-kalma, mingħajr ma tħalli xejn itellfek, iżda żżomm il-parti divina tiegħek pura, daqs li kieku marbut li tagħtiha lura; jekk tgħożż dan, mingħajr ma tistenna xejn, iżda kuntent tgħix illum skont in-natura, waqt li tgħid il-verità erojka f'kull kelma li tlissen, allura tgħix ħieni. U m'hemm ħadd li jista' jwaqqfek." (iii.12)
* "Kemm hu ridikolu u stramb li wieħed ikun sorpriż b'dak li jiġri f'ħajtu!" (xii.13)
* "Affarijiet esterni ma jistgħux imissu 'r-ruħ, l-anqas bl-inqas mod possibbli; l-anqas ma jistgħu jidħlu fir-ruħ, l-anqas ma jistgħu idawru jew imexxu r-ruħ; iżda r-ruħ iddur u tmexxi lilha nfisha waħidha." (v 19)
* "Minkejja li saħħtek ma tiflaħx għax-xogħol li għandha quddiema, tassumix li ħadd ma jiflaħ għalih; iżda dak kollu li hu possibbli għal ħaddieħir, emmen li huwa wkoll possibbli għalik." (vi.19)
* "Jew hi r-reputazzjoni tiegħek li qed iddejqed? Imma ħares lejn kemm ser nintesew malajr. L-abbiss tal-ħin infinit li jibla' kollox. Il-vojt ta' dawk l-idejn iċapċpu." (iv.3)

[[Seneka ż-Żgħir]]:
* "Il-punt m'huwiex kemm ser iddum ħaj, imma kemm ser tgħix nobbli." ([http://www.archive.org/stream/adluciliumepistu03seneuoft#page/166/mode/2up Ep. 101.15])
* "Dak li l-Fortuna ma tatx, ma tistax tieħdu lura." ([http://www.archive.org/stream/adluciliumepistu01seneuoft#page/422/mode/2up Ep. 59.18])
* "Ħalli n-Natura tieħu ħsieb il-materja, li hi tagħha, kif jogħġob lilha; ejja lkoll inkunu ferrieħa u qalbiena quddiem kollox, niftakru li m'hemm xejn tagħna li jispiċċa." ([http://www.archive.org/stream/moralessayswithe01seneuoft#page/38/mode/2up De Provid. v.8])
* "Il-virtù m'hi xejn ħlief ir-raġunament korrett." ([http://www.archive.org/stream/adluciliumepistu02seneuoft#page/22/mode/2up Ep. 66.32])

== Filosfi Stojċi ==
:*Ara: Lista ta' filosfi Stojċi''
* Żenone ta' Ċizju (332–262 QK), fundatur tal-Istojċiżmu u tal-Akkademja Stojka (Stoa) f'Ateni
* Aristo ta' Kjos, student ta' Żenone;
* Erillu ta' Kartaġni
* Kleante (ta' Assos) (330–232 QK), it-tieni kap tal-Akkademja Stojka
* Krisippu (280–204 QK), it-tielet kap tal-Akkademja
* Djoġene ta' Babilonja (230–150 QK)
* Antipatru ta' Tarsu (210–129 QK)
* Panatju ta' Rodi (185–109 QK)
* Posidonju t'Apameja (c. 135–51 QK)}}
* Djodotu (c. 120–59QK), għalliem ta' Ċiċerun
* Kato ż-Żgħir (94–46 QK)
* Seneka (4QK–65 WK)
* Mużonju Rufu
* Rubellju Plawtu
* Trasea Petu
* Epittetu (55–135 WK)
* Jerokle (it-Tieni seklu WK)
* Marku Awrelju (121–180 WK)

## Ara wkoll
* Glossarju ta' termini Stojċi
* Skola Megarja
* Pneuma
* Kategoriji (Stojċiżmu)
* Lista ta' filosfi Griegi tal-qedem
* Liġi Naturali Stojka

## Referenzi

## Aktar qari
### Sorsi primarji
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Studji
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*