Sangiran

**Sangiran** huwa sit ta' skavi arkeoloġiċi f'Ġava, l-Indoneżja. Skont rapport tal-UNESCO tal-1995, "Sangiran huwa rikonoxxut mix-xjenzati bħala wieħed mill-iktar siti importanti fid-dinja għall-istudju tal-fossili tal-bniedem, u jikklassifika fuq l-istess livell ta' Zhoukoudian (iċ-Ċina), il-Lagi ta' Willandra (l-Awstralja), l-Irdum ta' Olduvai (it-Tanżanija), u Sterkfontein (l-Afrika t'Isfel), u iktar rikk fil-fdalijiet minn kwalunkwe wieħed minnhom".

Iż-żona għandha erja ta' madwar 56 km² (7 km bi 8 km) u tinsab f'Ġava Ċentrali, madwar 15-il kilometru fit-Tramuntana ta' Surakarta fil-wied tax-xmara Solo. Amministrattivament, is-sit ta' Sangiran huwa maqsum bejn żewġ unitajiet amministrattivi: Sragen (id-distretti ta' Gemolong, Kalijambe u Plupuh) u Karanganyar (id-distrett ta' Gondangrejo). Karatteristika importanti tas-sit hija l-ġeoloġija taż-żona. Oriġinarjament, miljuni ta' snin ilu nħolqot qisha koppla naturali permezz ta' movimenti tettoniċ. Imbagħad, din il-koppla ttieklet mill-elementi u esponiet saffi ta' depożiti fi ħdan il-koppla li huma rikki bi fdalijiet arkeoloġiċi.

## Kronoloġija

* **1883:** il-paleoantropologu Olandiż Eugène Dubois wettaq analiżijiet preliminari fil-post f'Sangiran. Madankollul, Dubois ma sab l-ebda fossila ta' interess u b'hekk xeħet l-attenzjoni tiegħu fuq Trinil fil-Lvant ta' Ġava fejn għamel skoperti sinifikanti.
* **1934:** l-antropologu Gustav Heinrich Ralph von Koenigswald beda jeżamina ż-żona. Matul l-iskavi fis-snin ta' wara sab uħud mill-ewwel antenati magħrufa tal-bniedem, *Pithecanthropus erectus* (imlaqqam ir-"Raġel ta' Ġava", issa kklassifikat mill-ġdid bħala parti mill-ispeċi *Homo erectus*). Madwar 60 fossila umana oħra, fosthom il-"Meganthropus" enigmatiku, instabu fil-post minn dak iż-żmien. Sangiran 2, pereżempju, ġie skopert minn von Koenigswald fis-sit. Barra minn hekk, instabu wkoll ammonti konsiderevoli ta' fdalijiet ta' annimali li dawn il-bnedmin primittivi kienu jikkaċċjaw, u ta' oħrajn li kienu jikkondividu l-ħabitat tagħhom magħhom.

* **1977:** il-gvern Indoneżjan iddeżinja erja ta' 56 km2 madwar Sangiran bħala *Daerah Cagar Budaya* (Żona Kulturali Protetta).
* **1988:** ġie stabbilit mużew lokali mudest u laboratorju tal-konservazzjoni f'Sangiran.
* **1996:** l-UNESCO rreġistrat lil Sangiran bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO bit-titlu "Sit tal-Ewwel Bnedmin ta' Sangiran".
* **2011:** il-mużew u ċ-ċentru tal-viżitaturi attwali nfetħu mill-Ministru għall-Edukazzjoni u l-Kultura fil-15 ta' Diċembru.
* **2012:** il-President Susilo Bambang Yudhoyono żar il-mużew fi Frar akkumpanjat minn 11-il ministru tal-kabinett.

Maż-żmien, wara x-xogħol inizjali ta' Dubois u ta' von Koenigswald f'Sangiran, studjużi oħra inkluż arkeologi Indoneżjani wettqu xi xogħol fis-sit. Fost l-istudjużi Indoneżjani kien hemm Teuku Jacob, Etty Indriati, Sartono, Fachroel Aziz, Harry Widianto, Yahdi Zaim, u Johan Arif.

## Sit ta' Wirt Dinji
Is-Sit tal-Ewwel Bnedmin ta' Sangiran ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1996.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (iii)** "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-**kriterju (vi)** "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".

## Mużew ta' Sangiran

Kien jeżisti mużew mudest f'Sangiran għal diversi deċennji qabel ma nfetaħ mużew iktar modern u ċentru tal-viżitaturi f'Diċembru 2011. Il-binja l-ġdida tal-mużew fiha tliet swali prinċipali b'diversi oġġetti għall-wiri u b'dijorami impressjonati tas-sit ta' Sangiran kif x'aktarx kien madwar miljun sena ilu. Diversi ċentri oħra nbnew ukoll u sal-2014 infetħu erba' ċentri f'postijiet differenti fi ħdan is-sit kumplessiv ta' Sangiran. L-erba' ċentri huma:

* Krikilan: is-sit eżistenti u operattiv sa llum biċ-ċentru tal-viżitaturi u l-mużew.
* Ngebung: is-sit dwar l-istorja tal-iskoperta tas-sit ta' Sangiran.
* Bukuran: is-sit informattiv dwar l-iskoperta tal-fossili umani preistoriċi f'Sangiran.
* Dayu: is-sit informattiv dwar l-aħħar riċerka tas-sit.

Il-mużew attwali u ċ-ċentru tal-viżitaturi għandhom tliet swali. L-ewwel sala fiha għadd ta' dijorami li jipprovdu tagħrif dwar il-bnedmin bikrin u l-annimali li kienu jeżistu fis-sit ta' Sangiran madwar miljun sena ilu. It-tieni sala, li hija iktar estensiva, fiha iktar materjal dettaljat dwar firxa wiesgħa ta' fossili li nstabu f'Sangiran u dwar l-istorja ta' esplorazzjoni tas-sit. It-tielet sala, bi preżentazzjoni separata, fiha dijorama kbira li tagħti veduta panoramika tas-sit kollu ta' Sangiran, b'vulkani bħal dak tal-Muntanja Lawu fl-isfond u l-ewwel bnedmin u l-annimali fuq quddiem, kif wieħed jimmaġina li seta' jkun is-sit madwar miljun sena ilu. Diversi preżentazzjoni f'din it-tielet sala jirreferu għax-xogħol tal-iskultur paleontoloġiku magħrufa internazzjonalment Elisabeth Daynes.

## Aċċess

Wieħed jaċċessa l-mużew ta' Sangiran billi jivvjaġġa madwar 15-il kilometru fit-Tramuntana minn Surakarta tul it-triq prinċipali lejn ir-raħal ta' Purwodadi f'Ġava Ċentrali. Il-kisra lejn il-mużew, eżatt wara r-raħal żgħir ta'  Kalioso, twassal għal triq imwittija li sserrep f'żona rurali relattivament fqira għal madwar erba' kilometri qabel ma wieħed jasal għat-triq qasira finali tad-dħul taċ-ċentru tal-viżitaturi fuq il-lemin. Jiddependi mit-traffiku tul it-triq traffikuża bejn Surakarta u Purwodadi, iżda bħala medja l-vjaġġ minn Surakarta jdum xi 45-60 minuta. Tul ir-rotta minn Surakarta għal Purwodadi l-karozzi tal-linja jgħaddu spiss u jwaqqfu lill-passiġġieri fil-kisra msemmija hawn fuq. Sewwieqa informali lokali tal-muturi li jagħmluha ta' sewwieqa tat-taksi għall-erba' kilometri li jkun għad fadal u jwasslu lill-viżitaturi sal-mużew għal ftit flus. Wieħed jista' jasal għall-mużew b'mod konvenjenti wkoll permezz tal-awtostrada bin-noll li taqsam minn naħa għall-oħra ta' Ġava. Il-mużew jiftaħ kuljum mit-08:00 ta' filgħodu sal-04:00 ta' waranofsinhar għajr nhar ta' Tnejn meta l-mużew ikun magħluq.

## Problemi soċjali u oħrajn
L-iżvilupp tas-sit kumplessiv ta' Sangiran ma sarx mingħajr kontroversja. It-tħaffir mhux ikkontrollat u l-kummerċ illegali tal-fossili seħħew diversi drabi mill-ewwel skoperta tas-sit. Għal perjodu konsiderevoli, in-nies tal-villaġġi fl-inħawi kienu jħaffru għall-fossili u jbigħuhom lix-xerrejja lokali. Wara l-promulgazzjoni tal-Liġi Nazzjonali Nru 5 tal-1992 dwar l-oġġetti ta' wirt kulturali, beda jkun hemm kontrolli iktar rigorużi fuq dawn l-attivitajiet. Madankollu, xorta waħda baqgħu jsiru attivitajiet illegali xi kultant fis-snin reċenti. Fl-2010, pereżempju, ċittadin Amerikan li sostna li kien xjenzat ġie arrestat qrib Sangiran wara li nqabad jivvjaġġa fi trakk li kien fih 43 tip differenti ta' fossili f'kaxxi u fi xkejjer, b'valur stmat fis-suq ta' $2 miljun.

Iktar reċentement, kien hemm diskussjoni fil-mezzi tax-xandir Indoneżjani dwar il-mod kif l-iżvilupp tas-sit ta' Sangiran ma wassal l-ebda benefiċċju tanġibbli sinifikanti lill-komunitajiet rurali lokali.

## Referenzi