Chennai

**Chennai** (Tamil: ˈt͡ɕenːaɪ̯), magħrufa wkoll bħala **Madras** (l-isem uffiċjali sal-1996), hija l-belt kapitali ta' Tamil Nadu, l-istat l-aktar fin-nofsinhar tal-Indja . L-akbar belt tal-istat bħala daqs u popolazzjoni, Chennai tinsab fuq il-Kosta ta' Coromandel tal-Bajja ta' Bengal .

Skont iċ-ċensiment Indjan tal-2011, Chennai hija s-sitt l-aktar belt popolata fil-pajjiż u tifforma r-raba’ ġemgħa urbana l-aktar popolata. Il-Greater Chennai Corporation hija l-korp ċiviku responsabbli għall-belt; hija l-eqdem korporazzjoni tal-belt tal-Indja, stabbilita fl-1688—it-tieni l-eqdem fid-dinja wara Londra. Il-belt ta' Chennai għandha l-istess borduri mad-distrett ta' Chennai, li flimkien mas-subborgi li jmissu magħhom jikkostitwixxu ż -Żona Metropolitana ta' Chennai, is-36 l-akbar żona popolata urbana fid-dinja  u waħda mill-akbar ekonomiji metropolitani tal-Indja.

Il-portal tradizzjonali u de facto tan-Nofsinhar tal-Indja,     Chennai hija fost l-aktar bliet Indjani li jżuruha turisti barranin. Kienet ikklassifikata bħala l-43 belt l-aktar miżjura fid-dinja għas-sena 2015  u ġiet ikklassifikata bħala l-36 belt l-aktar miżjura fid-dinja għas-sena 2019.  L-Istħarriġ dwar il-Kwalità tal-Ħajja ivvaluta lil Chennai bħala l-iktar belt sigura fl-Indja.  Chennai tattira 45 fil-mija tat-turisti tas-saħħa li jżuru l-Indja, u 30 sa 40 fil-mija tat-turisti tas-saħħa domestiċi.  Il-kwalità tal-arja spiss tiġi ikkritikata.   Port tal-kummerċ stabbilit tal-Indja Brittanika sa mis-snin 1600, Chennai għandha l-ħames l-akbar ekonomija urbana,  u kellha t-tielet l-akbar popolazzjoni espatrijata fl-Indja: 35,000 fl-2009, 82,790 fl-2011 u stmata għal aktar minn 100,000 sal-2016.   

Chennai hija kklassifikata bħala belt ta' livell beta fl- Indiċi tal-Ibliet Globali,  u ġiet ikklassifikata bħala l-aqwa belt fl-Indja mill*-Indja Illum* fl-istħarriġ annwali tal-belt Indjana tal-2014.   Fl-2015 Chennai ingħatat l-isem tal-belt "l-aktar sħuna" (belt ta' min iżżur u ta' min jgħix fiha għal żmien twil) mill- BBC, billi semma t-taħlita ta' valuri kemm moderni kif ukoll tradizzjonali.  National Geographic semma Chennai bħala l-unika belt tal-Asja t'Isfel li tidher fil-lista tagħha tal-2015 "L-aqwa 10 bliet tal-ikel".  Chennai kienet ukoll imsemmija d-disa’ l-aqwa belt kożmopolitana fid-dinja minn Lonely Planet .  F'Ottubru 2017, Chennai ġie miżjud mal-lista tal- UNESCO Creative Cities Network (UCCN) għat-tradizzjoni mużikali rikka tagħha.  Aktar minn terz tal-industrija tal-karozzi tal-Indja hija bbażata fil-belt. Dar l- industrija tal-films Tamil, Chennai hija magħrufa wkoll bħala ċentru ewlieni tal-produzzjoni tal-films. Hija waħda mill-100 belt Indjana li għandha tiġi żviluppata bħala belt intelliġenti taħt il-Missjoni Smart Cities.

## Ġeografija
Chennai tinsab fuq il-Kosta ta' Coromandel, mal-fruntiera tal-Bajja ta' Bengal, fit-Tramuntana ta' Tamil Nadu. Żewġ xmajjar kostali jgħaddu minnha: il-Coum, fiċ-ċentru tal-belt, u l-Adyar, aktar fin-nofsinhar. 

Hija s-sitt l-akbar belt fl-Indja skont il-popolazzjoni. Kellha popolazzjoni ta' 6,221,782 fiċ-ċensiment tal-2011, meta mqabbla ma' 4,216,268 fiċ-ċensiment tal-2001. Madankollu, iż-żona tal-belt naqset minn 174 km² għal 426.7 km². Iż-żona metropolitana tkopri 1,189 km² u għandha popolazzjoni ta' madwar 11,503,000 (mill-2022), u b'hekk hija r-raba' l-akbar żona metropolitana fl-Indja. 

Għandha port ewlieni u waħda mill-itwal bajjiet ramlija tal-Indja, Marina Beach.

## Klima
Taħt il-klassifikazzjoni tal-klima ta' Köppen, Chennai għandha l-verżjoni ta' sajf niexef ta' klima tropikali tas-savana (As), li tmiss mill-qrib mal-verżjoni ta' xitwa niexfa (Aw) minħabba xita medja ta' 4.7 mm (0.19 pulzieri) fi Frar. Il-belt tinsab fuq l-ekwatur termali u peress li tinsab ukoll fuq il-kosta, m'hemm l-ebda varjazzjoni estrema fit-temperatura staġjonali. L-iktar żmien sħun tas-sena huwa minn April sa Ġunju b'temperatura medja ta' 35–40 °C (95–104 °F). L-ogħla temperatura rreġistrata kienet ta' 45 °C (113 °F) fil-31 ta' Mejju 2003. L-iktar żmien kiesaħ tas-sena huwa f'Diċembru–Jannar, b'temperatura medja ta' 19–25 °C (66–77 °F) u l-inqas temperatura rreġistrata ta' 13.9 °C (57.0 °F) fil-11 ta' Diċembru 1895 u fid-29 ta' Jannar 1905.

Chennai tirċievi l-biċċa l-kbira tax-xita tagħha mill-monsun tal-grigal bejn Ottubru u Diċembru filwaqt li ammonti iżgħar ta’ xita jiġu wkoll mill-monsun tal-lbiċ bejn Ġunju u Settembru. L-istaġun xott huwa bejn Jannar u Mejju, b’Marzu jkollu l-inqas xita medja ta’ 3.4 mm (0.13 pulzier). Ix-xita medja annwali hija ta’ madwar 120 ċm (47 pulzier). L-ogħla xita annwali rreġistrata kienet ta’ 257 ċm (101 pulzier) fl-2005. L-irjieħ prevalenti f’Chennai ġeneralment ikunu mil-Lbiċ bejn April u Ottubru u mill-Grigal matul il-bqija tas-sena. Il-belt tiddependi fuq ix-xita annwali tal-monsun biex timla l-ġibjuni tal-ilma. Iċ-ċikluni u d-depressjonijiet huma karatteristiċi komuni matul l-istaġun. L-għargħar u l-għargħar tal-ilma jseħħu f’żoni baxxi matul l-istaġun b’għargħar sinifikanti fl-2015 u l-2023.

## Storja
Instabu għodda tal-Età tal-Ġebel ħdejn Pallavaram f'Chennai; skont l-Istħarriġ Arkeoloġiku tal-Indja (ASI), Pallavaram kien stabbiliment kulturali megalitiku, u komunitajiet preistoriċi kienu jgħixu fl-insedjament. Ir-reġjun madwar Chennai kien ċentru amministrattiv, militari u ekonomiku importanti għal ħafna sekli. Matul l-ewwel seklu WK, poeta Tamil jismu Thiruvalluvar għex fil-belt ta' Mylapore, viċinat ta' Chennai tal-lum. Ir-reġjun kien parti minn Tondaimandalam li kien immexxi mill-Cholas Bikrija fit-tieni seklu WK billi rrażżnu lil Kurumbas, l-abitanti oriġinali tar-reġjun. Il-Pallavas ta' Kanchi saru ħakkiema indipendenti tar-reġjun mit-3 sas-9 seklu WK, u ż-żoni ta' Mahabalipuram u Pallavaram inbnew matul ir-renju ta' Mahendravarman I. Fl-879, il-Pallavas ġew megħluba miċ-Cholas ta' wara mmexxija minn Aditya I, u Jatavarman Sundara Pandyan aktar tard ġab ir-reġjun taħt il-ħakma ta' Pandya fl-1264. Ir-reġjun waqa' taħt l-influwenza tal-Imperu Vijayanagara fis-seklu 15 WK.

Il-Portugiżi waslu fl-1522 u bnew port bl-isem ta’ São Tomé għall-appostlu Kristjan San Tumas, li huwa maħsub li ppriedka fiż-żona bejn is-snin 52 u 70 WK. Fl-1612, l-Olandiżi stabbilew ruħhom ħdejn Pulicat, fit-tramuntana ta’ Chennai. Fl-20 ta’ Awwissu 1639, Francis Day tal-Kumpanija Brittanika tal-Indja tal-Lvant, flimkien man-Nayak ta’ Kalahasti Chennappa Nayaka, iltaqa’ mal-Imperatur Vijayanager Peda Venkata Raya f’Chandragiri u kiseb għotja għal art fuq il-kosta ta’ Coromandel li fuqha l-kumpanija setgħet tibni fabbrika u maħżen għall-attivitajiet kummerċjali tagħha. Fit-22 ta’ Awwissu, huwa kiseb l-għotja għal strixxa ta’ art twila madwar 9.7 km u 1.6 km ’il ġewwa bi tpattija għal somma annwali ta’ ħames mitt lakh pagoda. Ir-reġjun dak iż-żmien kien raħal tas-sajd magħruf bħala "Madraspatnam". Sena wara, il-kumpanija bniet Fort St. George, l-ewwel insedjament Ingliż ewlieni fl-Indja, li sar in-nukleu tal-belt kolonjali li qed tikber u Chennai urbana.

Fl-1746, Fort St. George u l-belt inħatfu mill-Franċiżi taħt il-Ġeneral La Bourdonnais, il-Gvernatur ta’ Mauritius, li serq il-belt u l-irħula periferiċi tagħha. Il-Brittaniċi reġgħu ħadu l-kontroll fl-1749 permezz tat-Trattat ta’ Aix-la-Chapelle u saħħew is-swar tal-fortizza tal-belt biex jifilħu aktar attakki mill-Franċiżi u Hyder Ali, ir-re ta’ Mysore. Huma rreżistew tentattiv ta’ assedju Franċiż fl-1759. Fl-1769, il-belt kienet mhedda minn Hyder Ali matul l-Ewwel Gwerra Anglo-Mysore bit-Trattat ta’ Madras li temm il-kunflitt. Sas-seklu 18, il-Brittaniċi kienu ħakmu l-biċċa l-kbira tar-reġjun u stabbilew il-Presidenza ta’ Madras b’Madras bħala l-kapitali.

Il-belt saret bażi navali ewlenija u saret iċ-ċentru amministrattiv ċentrali għall-Ingliżi fin-Nofsinhar tal-Indja. Il-belt kienet il-linja bażi għall-Istħarriġ Trigonometriku l-Kbir tal-Indja, li beda fl-10 ta' April 1802. Bil-miġja tal-ferroviji fl-Indja fis-seklu 19, il-belt kienet konnessa ma' bliet ewlenin oħra bħal Mumbai u Kalkutta, u b'hekk ippromwoviet żieda fil-komunikazzjoni u l-kummerċ mal-intern tal-pajjiż. 

Wara li l-Indja kisbet l-indipendenza tagħha fl-1947, il-belt saret il-kapitali tal-Istat ta' Madras, il-predeċessur tal-istat attwali ta' Tamil Nadu. Il-belt kienet il-post tal-istrajk tal-ġuħ u l-mewt ta' Potti Sreeramulu, li rriżulta fil-formazzjoni tal-Istat ta' Andhra fl-1953 u eventwalment fir-riorganizzazzjoni tal-istati Indjani bbażati fuq fruntieri lingwistiċi fl-1956.

Fl-1965, qamu aġitazzjonijiet kontra l-impożizzjoni tal-Ħindi u favur it-tkomplija tal-Ingliż bħala mezz ta’ komunikazzjoni li mmarkaw bidla kbira fid-dinamika politika tal-belt u eventwalment wasslu biex l-Ingliż jinżamm bħala lingwa uffiċjali tal-Indja flimkien mal-Ħindi. Fis-17 ta’ Lulju 1996, il-belt ingħatat isem ġdid uffiċjalment minn Madras għal Chennai, f’konformità max-xejra nazzjonali ta’ dak iż-żmien li jintużaw ismijiet inqas Angliċizzati. Fis-26 ta’ Diċembru 2004, tsunami laqat ix-xtut ta’ Chennai, u qatel 206 persuna f’Chennai u biddel b’mod permanenti l-kosta. L-Għargħar ta’ Chennai tal-2015 għarraq partijiet ewlenin tal-belt, u qatel 269 persuna u rriżulta fi ħsarat ta’ ₹86.4 biljun (US$1 biljun).

## Amministrazzjoni u politika

Il-belt hija mmexxija mill-Greater Chennai Corporation (li qabel kienet magħrufa bħala "Corporation of Madras"), li ġiet stabbilita fid-29 ta' Settembru 1688. Hija l-eqdem korporazzjoni muniċipali li għadha teżisti fl-Indja u t-tieni l-eqdem korporazzjoni li għadha teżisti fid-dinja. Fl-2011, il-ġurisdizzjoni tal-Chennai Corporation ġiet estiża minn 174 km2 (67 sq mi) għal erja ta' 426 km2 (164 sq mi), maqsuma fi tliet reġjuni: Tramuntana, Nofsinhar u Ċentrali li jkopru 200 distrett. Il-korporazzjoni hija mmexxija minn sindku, elett mill-kunsilliera, li huma eletti permezz ta' vot popolari mir-residenti.

L-Awtorità tal-Iżvilupp Metropolitan ta' Chennai (CMDA) hija l-aġenzija nodali responsabbli għall-ippjanar u l-iżvilupp taż-Żona Metropolitana ta' Chennai, li hija mifruxa fuq erja ta' 1,189 km2 (459 sq mi), li tkopri d-distrett ta' Chennai u partijiet mid-distretti ta' Tiruvallur, Kanchipuram u Chengalpattu. Iż-żona metropolitana tikkonsisti f'erba' korporazzjonijiet muniċipali, 12-il muniċipalità u panchayats iżgħar oħra. 

Bħala l-kapitali tal-istat ta' Tamil Nadu, il-belt tospita l-kwartieri ġenerali eżekuttivi u leġiżlattivi tal-istat primarjament fil-bini tas-segretarjat f'Fort St George. Il-Qorti Għolja ta' Madras hija l-ogħla awtorità ġudizzjarja fl-istat, li l-ġurisdizzjoni tagħha testendi madwar Tamil Nadu u Puducherry.

## Trasport
**<big>Arja</big>**

L-istorja tal-avjazzjoni ta' Chennai bdiet fl-1910, meta Giacomo D'Angelis bena l-ewwel titjira bil-mutur fl-Asja u ttestjaha f'Island Grounds. Fl-1915, Tata Air Mail bdiet servizz tal-posta bl-ajru bejn Karachi u Madras li mmarka l-bidu tal-avjazzjoni ċivili fl-Indja. F'Marzu 1930, diskussjoni mibdija mill-pilota G. Vlasto wasslet għat-twaqqif tal-Madras Flying Club. Fil-15 ta' Ottubru 1932, J. R. D. Tata tellgħa ajruplan Puss Moth li kien qed iġorr posta bl-ajru minn Karachi għall-Juhu Airstrip ta' Bombay u t-titjira kompliet lejn Madras immexxija mill-avjatur Nevill Vintcent li mmarkat l-ewwel titjira kummerċjali skedata. Il-belt hija servuta mill-Ajruport Internazzjonali ta' Chennai li jinsab f'Tirusulam, madwar 20 kilometru lejn il-Lbiċ taċ-ċentru tal-belt. Huwa r-raba' l-aktar ajruport traffikuż fl-Indja f'termini ta' traffiku tal-passiġġieri u merkanzija mmaniġġjata. Filwaqt li l-ajruport eżistenti qed jiġi espansi b'żieda ta' 1,069.99 acres (433.01 ettaru), ġie propost ajruport ġdid fjamant biex jimmaniġġja traffiku addizzjonali. 

Ir-reġjun jaqa' taħt il-kompetenza tal-Kmand tal-Ajru tan-Nofsinhar tal-Forza tal-Ajru Indjana. Il-Forza tal-Ajru topera bażi tal-ajru f'Tambaram. Il-Marina Indjana topera bażijiet tal-ajru f'Arakkonam u Chennai.

**<big>Ferrovija</big>**

L-istorja tal-ferrovija f'Chennai bdiet fl-1832, meta l-ewwel linja ferrovjarja fl-Indja ġiet proposta bejn Little Mount u Chintadripet fil-belt li saret operattiva fl-1837. Il-Ferrovija ta' Madras ġiet stabbilita aktar tard fl-1845 u l-kostruzzjoni fuq l-ewwel linja ewlenija bejn Madras u Arcot bdiet fl-1853, li saret operattiva fl-1856. Fl-1944, il-kumpaniji ferrovjarji kollha li joperaw fl-Indja Brittanika ttieħdu mill-Gvern. F'Diċembru 1950, il-Kumitat Konsultattiv Ċentrali għall-Ferroviji approva l-pjan għall-Ferroviji Indjani f'sitt sistemi żonali u ż-żona tal-Ferrovija tan-Nofsinhar inħolqot fl-14 ta' April 1951 billi ngħaqdu tliet ferroviji statali, jiġifieri, il-Ferrovija ta' Madras u tan-Nofsinhar ta' Mahratta, il-Kumpanija tal-Ferrovija tal-Indja tan-Nofsinhar, u l-Ferrovija tal-Istat ta' Mysore b'Chennai bħala l-kwartieri ġenerali. Il-belt għandha erba' terminals ferrovjarji ewlenin f'Chennai Central, Egmore, Beach u Tambaram. Chennai Central, l-akbar stazzjon tal-belt, jipprovdi aċċess għal stazzjonijiet ewlenin oħra nazzjonalment u huwa fost l-aktar stazzjonijiet traffikużi fil-pajjiż.

**Suburban u MRTS**

Chennai għandha netwerk ferrovjarju suburban stabbilit sew imħaddem minn Southern railway, li ġie stabbilit fl-1928. Is-Sistema ta' Trasport Rapidu tal-Massa (MRTS) hija sistema ta' trasport pubbliku urban elevat stabbilita fl-1995 li topera fuq linja waħda minn Chennai Beach sa Velachery.

**Metro**

Chennai Metro hija sistema ferrovjarja ta' transitu rapidu f'Chennai li nfetħet fl-2015. Mill-2023, is-sistema tal-metro tikkonsisti f'żewġ linji operattivi li joperaw fuq 54.1 km b'41 stazzjon. Is-sistema tal-metro ta' Chennai qed tiġi estiża biż-żieda proposta ta' tliet linji oħra u estensjoni ta' 116.1 km.

**<big>Toroq</big>**

Chennai għandha netwerk estensiv ta' toroq li jkopri madwar 1,780 km mill-2023. Chennai hija waħda mit-terminals tas-sistema Golden Quadrilateral tal-Awtostradi Nazzjonali. Bħala parti min-netwerk, il-belt hija konnessa ma' Mumbai u Kolkata permezz tal-NH 48 u l-NH 16 rispettivament. Barra minn hekk, l-NH 32, u l-NH 716 joriġinaw mill-belt. In-netwerk tat-toroq jikkonsisti wkoll minn awtostradi statali li jservu bħala toroq arterjali u żewġ toroq periferali (toroq ċirkolari ta' ġewwa u ta' barra). Hemm separaturi tal-gradi u flyovers f'intersezzjonijiet ewlenin. Hemm żewġ awtostradi li qed jinbnew : Chennai Port–Maduravoyal Expressway u Bangalore–Chennai Expressway.

## Nies persuni

* Viswanathan Anand, champion tad-dinja taċ-ċess.
* Ilayaraja, kantant-kittieb tal-kanzunetti. 
* Yuvan Shankar Raja, kantant-kittieb tal-kanzunetti. 
* Ellen Hollond, kittieba Brittanika. 
* Harutyun Shmavonian, qassis u kittieb Iranjan-Armenjan. 
* Sundar Pichai, CEO ta' Google. 
* Indra Nooyi, eks CEO ta' PepsiCo. 
* R. K. Narayan, kittieb tal-lingwa Ingliża. 
* Annie Besant, lekċerer, teosofa, u femminista Brittanika. 
* Margaret Cousins, edukatriċi, suffraġista, u femminista Irlandiża. 
* C. S. Seshadri, matematiku Indjan. 
* Marshall Stone, matematiku Amerikan.
* Shivaji Ganesan, attur, produttur, Kavallier tal-Ordre des Arts et des Lettres. 
* AR Rahman, kantant-kittieb tal-kanzunetti. Rajinikanth, attur. 
* Shyamala Gopalan Harris, bijologa, tabiba, u onkologa Indjana-Amerikana. 
* Veenai Dhanammal, kantanta, mużiċista. 
* Engelbert Humperdinck, kantanta Brittanika. 
* Rukmini Devi Arundale, żeffiena, koreografa, u edukatriċi. 
* Pascal Haüsermann, perit utopiku Żvizzeru. 
* Elihu Yale, Gvernatur ta' Madras. 
* M. S. Gopalakrishnan, vjolinista. 
* Sujatha Rangarajan, kittieba bil-lingwa Tamil. 
* Kamal Hassan, attur. 
* Inkulab, kittieb bil-lingwa Tamil, attivist ateu, u razzjonalista. 
* Balasaraswati, żeffiena.
* Padmini, żeffiena u attriċi. 
* Savitri, attriċi. 
* S. P. Balasubrahmanyam, kantanta. M. S. 
* Subbulakshmi, kantanta. 
* M. G. Ramachandran, politiku, attur, u direttur. 
* Bhama Srinivasan, matematiku Indjan-Amerikan. 
* L. Shankar, mużiċist, vjolinista, u kantanta. 
* Alarmel Valli, żeffiena, Chevalier de l'Ordre des Arts et des Lettres. 
* Indrani Rahman, żeffiena, Miss India 1952. 
* Frederika ta' Hanover, Prinċipessa ta' Hanover u Brunswick, Reġina tal-Elleni. 
* Irene tal-Greċja, Prinċipessa tal-Greċja u d-Danimarka. 
* Ajith Kumar, attur. 
* Vijay, attur. 
* Keerthi Pandian, attriċi. 
* Vikram, attur. 
* Surya Sivakumar, attur. 
* Dhanush, attur. 
* Rose Venkatesan, preżentatriċi ta' talk show.

## Ġemellaġġ

*  Denver (Stati Uniti) ;
*  Volgograd (Russja) ;
*  San Antonio (Stati Uniti) ;
*  Kuala Lumpur (Malażja) ;
*  Chongqing (Ċina) ;
*  Ulsan (Korea t'Isfel).

## Referenzi