Federico García Lorca

**Federico García Lorca** (5 ta' Ġunju 1840, Fuente Vanqueros - 19 ta' Awwissu 1936, bejn Viznar u Alfacar)  kien poeta u drammaturgu Spanjol, kif ukoll pittur, pjanista u kompożitur, assassinat mill-milizzja Frankista.

## Bijografija
### Żgħożija
Federico Garcia Lorca għadda tfulitu fil-kampanja, ħdejn Grenada fejn missieru kellu proprjetà kbira. Imbagħad studja l-letteratura u l-liġi  fl-Università ta' Grenada fejn għamel ħbieb ma' Manuel de Falla li kellu influwena kbira fuqui. Fl-1922, fit-13 u l-14 ta' 14 Ġunju organizza miegħu il-*Concurso de Cante Jondo de Granada.*

### Il-ħajja f'Madrid

Wara li qatta' xi snin Grenada, iddeċieda li jmur Madri ifittex aktar suċċess. Għamel ħbieb ma' Luis Buñuel, Salvador Dalí, Rafael Alberti, José Bergamín, Guillermo de Torre ut Sánchez Mejías, fost dawk li kellhom isiru artisti influwenti fi Spanja. Hemmhekk, iltaqa' wkoll ma' Gregorio Martínez Sierra, id-direttur tat- Teatro Eslava, li fuq l-istedina tiegħu kiteb u talla' l-ewwel xogħol bil-vers, *El maleficio de la mariposa* (*Is-Saħta tal-Farfett*), fl-1919-1920. Is-suġġett tiegħu kien l-imħabba impossibbli bejn wirdiena u farfett u mdaħħlin fih ħafna insetti oħra. Sfortunatament kien ridikulat ħafna mill-pubbliku u waqf wara erba' rappreżentazzjonijiet. Dan berred il-passjoni ta' Lorca għat-teatru matul il-karriera tiegħu kollha. il se justifie plus tard en 1927 au motif que *Mariana Pineda* était sa première pièce.

Matul il-ftit snin ta' wara inpenja ruħu aktar u aktar fl-arti tiegħu u fil-muviment avant-garde Spanjol. Ippubblika tliet ġabriet ta' poeżija, fosthom  *Romancero Gitano* (1928) , il-ġabra ta' poeżija l-aktar magħrufa li kiteb.

Sadattant lejn l-aħħar tas-snin 1920, Lorca beda jbati ħafna mid-depressjoni, magħmula agħar mid-dwjjaq litad-diffikultà dejjem tikber li jaħbi l-omosesswalità tiegħuminn ħbiebu u l-familja. Din id-disparitá bejn is-suċċess tiegħu bħala awtur u d-dbatija fil-ħajja privata tiegħu laħqet il-parossiżmu tagħha waqt il-kollaborazzjoni bejn iż-żewġ surrealisti, Dalí et Buñuel, fil-film *[[Un chien andalou]]* (1929) li Lorca interpreta bħala allużjoni għalih u rah bħala attakk kontra tiegħu. Fl-istess ħin ir-relazzjoni passjonata, intensa, imma mhux reċiprokata, ma' Salvador Dalí sfat fix-xejn meta dan tat-tieni iltaqa' mal-mara li kienet ħa ssir martu. Il-familja tiegħu kienu jafu bil-problemi (imma forsi mhux bil-kaw'a tagħhom) u irranġawlu biex jagħmel vjaġġ għall-Istati Unitii tal-Amerka fl-1929-1930.

### Dittatura, gwerra ċivili u mewt
Ġie lura Spanja fl-1930 meta waqgħet id-dittatura ta' Miguel Primo de Rivera u ġiet proklamatat-tieni Repubblika. Fl-1931 Lorca nħatar kodirettur ta' La Barraca, grupp ta' teatru universitarju li kienu jirrappreżentaw xogħlijiet teatrali  tas-Seklu tad-Deheb (Calderón de la Barca, Lope de Vega, Miguel de Cervantes) fil-bliet u l-irħula, iffinanzjat mill-Ministeru tal-Edukazzjoni . F'dak iż-żmien kiteb it-triloġija rurali: Bodas de Sangre (Tieġ Imdemmi), Yerma u La Casa de Bernarda Allba (Id-Dar ta' Bernarda Alba).

Meta faqqgħet il-Gwerra Ċivili Spanjola f'Lulju tal-1836, telaq minn Madrid u mar lura Grenada, minkejja li kien jaf li sejjer għal mewt kważi żgura f'belt li kellha l-fama  li kellha l-oligarkija l-aktar konservattiva tal-Andalusija. 

Id-data eżatta ta' mewtu saret is-suġġett ta' polemika twila, imma jidher li hu stabbilit definittivament li Federico García Lorca ġie ffuċillat fil-ħamsa nieqes kwart ta' filgħodu tasd-19 ta' Awwissu fit-triq li tmur minn Víznar għal Alfacar mir-ribelli anti-repubblikani . Il-katavru tiegħu indifen ġo fossa komuni anonima, xi mien fiż-żona, maġenb il-katavru ta; surmast tal-iskola, Dióscoro Galindo, u żewġ anarkisti Francisco Galadí u Joaquín Arcollas, maqtulin fl-istess żmien.

Ir-reġime ta' Franco għamlet interdett totali fuq ix-xogħlijiet tiegħu sal-1953, meta Obras Completas ġiet ippubblikata f'verżjoni ċċensurata ħafna.

### Ommaġġi
Fl-1956, twaqqaf l-ewwel monument lil García Lorca. Dan kien il bogħod ħafna minn Spanja ta' Franco, fil-belt ta' Salto fl-Uruguay, bis-saħħa tal-inizjattiva tal-ħabib tiegħu, il-kittieb, Enrique Amorim. Fuq ix-xatt tal-Uruguay, hemm ħajt bil-poeżija ta' Antonio Machado tibki l-mewt ta' García Lorca fi Grenada.

Qabel il-mewt ta' Franco fl-1975, il-mewt ta' Lorca ma setgħetx tiġi mfakkra fi Spanja liberamentIllum hemm statwa ta' Lorca fil-pjazza Santa Ana f'Madrid.

### It-tfittxija għal fdalu
Il-fossa fejn hu midfun il-poeta tinsab qrib de Fuente Grande, lokalità fil-komun ta' Alfacar. Fl-2008, lil-maġistratura Spanjola aċċettat li tinfetaħ fil-privat, fil-preżenza tal-familja. Però hemm għadd ta' kontroversji dwar il-preżenza tal-fdalijiet tal-poeta f'dil-fossa komuni. Infatti xi riċerki li saru matul bosta xhur, bil-ħsieb ta' eżumazzjoni, ġew abbandunati fit-18 ta' Diċembru 2009.   Tim ieħor fl-2015 immarka roqgħa art  ta' 10m b'28m li seta' jkun fiha il-fdalijiet ta' Lorca u it-tliet irġiel l-oħra ffuġillati miegħu, imma għadhom jistennew il-permess tal-awtoritajiet biex jipproċedu bl-eżumazzjoni .  Ma nafux jekk il-poeta ġiex ffuġillat fl-għalqa ta' Alfacar jew ittiħidx għal xi post ieħor mhux magħruf. 

## [[Flamenco]] liriku

:;

García Lorca iltaqa' meta kien żagħżugħ ħafna ma' Manuel de Falla f'Grenade u sar ħabib tal-qalb mal-kompożitur tal-ballet *El sombrero de tres picos (Il-kappell bi tliet ponot).* It-tnejn  kienu parti mill-moviment Generazzjoni tas-27, moviment letterarju li kien favur l-użu tat-tradizzjonijiet Spanjoli kkultivati u popolari f'ambjent modernist jifflertja mal-avant-garde. F'Madrid, García Lorca fsar jaf lil Luis Buñuel u Salvador Dalí, dont il devint très proche, et qui lui jouèrent un mauvais tour en s'inspirant de son intimité pour leur premier film , *[[Un chien andalou]]* dont le titre le visait ironiquement selon lui.

À côté de ces personnalités, il tenta de trouver sa voie par la poésie, avec son retentissant *[[Romancero gitano]]*, mais aussi par la musique. Dès l'âge de dix ans, *« l'Andalou professionnel »*, comme le surnommait perfidement Jorge Luis Borges, composa des petits airs, mais ses parents s'opposèrent à ce qu'il poursuive des études musicales. Ainsi bifurqua-t-il vers les lettres.
Or, il continuera à écrire toute sa vie des mélodies, de nombreuses chansons, souvent dans un registre flamenco. *« Nana de Sevilla »* chantée par Victoria de los Ángeles, *« Las Morillas de Jaen »* par Ginesa Ortega, *« Los Pelegrinitos »* par Teresa Berganza, trois mélodies éblouissantes de García Lorca parmi d'autres, qui associent l'expressivité populaire du flamenco avec un lyrisme intense propre à son univers.

### Tradition folklorique du flamenco
C'est bien dans la tradition folklorique du flamenco que le poète, pianiste et compositeur puise l'essentiel de sa matière. Il avait organisé avec Manuel de Falla en 1922*'El Concurso del Cante Jondo* (Concours du chant profond) pour célébrer ce chant flamenco primitif dont l'interprétation archétypale suscite le trouble : est-ce une véritable douleur qu'éprouve le chanteur ? Arrangeur doué de cette tradition andalouse, García Lorca sera emporté par la guerre d'Espagne. Fervent républicain, alors que Falla et Dalí soutiennent les phalangistes, il fut exécuté par les troupes franquistes à Grenade dans la nuit du . 
La souffrance tragique du *[[cante jondo]]* était bien réelle cette fois-ci.

## Xogħlijiet
### Poeżija
* *Impresiones y paisajes* (Impressjonijiet u Veduti, 1918) : prose.
* *Libro de poemas* (Ktieb ta' Poeżiji, 1921)
* *Poema del cante jondo* (Poeżija tal-C*ante Jondo*, 1921)
* *Canciones* (Għanjiet, 1922)
* *Oda a Salvador Dalí* (Odi lil Salvador Dalí, 1926)
* *Romancero gitano* (*Romancero* żingaru, 1928)
* *Poeta en Nueva York* (Poeta f'New York, miktub madwar l-1930, ippubblikat fl-1940)
* *Llanto por Ignacio Sánchez Mejías,* (Biki għal Ignacio Sánchez Mejías, 1935). 
* *Seis poemas galegos* (Sitt poeżiji Galizjani, 1935)
* *Primeras canciones* (L-Ewwel Għanjiet, 1936)
* *Diván del Tamarit* (Divan ta' Tamarit, 1936)
* *Sonetos del amor oscuro* (Sunett ta' mħabba mdallma, 1936)
* *Sonnetto del dolce pianto* (Sunett ta' Biki Ħelu)
* *La sangre derramada (*Id-Demm Imxerred, 1935)

### Teatru
* *El Maleficio de la mariposa* (*Is-Saħta tal-Farfett* : miktub fl-1919-20, l-ewwel rappreżentazzjoni fl-1920)
* *Mariana Pineda* (miktub fl-1923-25, l-ewwel rappreżentazzjoni fl-1927, ispirat mid-destin traġiku tal-eroina tal-istess isem)
* *La Zapatera prodigiosa* (*L-Iskarpana Prodiġġuża* : miktub fl-1926-30, l-ewwel rappreżentazzjoni fl-1930)
* *Amor de Don Perlimplín con Belisa en su jardín* (*L-Imħabba ta' Don Perlimplín ma' Belisa u l-Ġnien Tagħha* : miktub fl-1928, l-ewwel rappreżentazzjoni fl-1933)
* *Bodas de sangre* (*Tieġ Imdemmi* : miktub fl-1932, l-ewwel rappreżentazzjoni fl-1933)
* *Yerma* (miktub fl-1934, l-ewwel rappreżentazzjoni fl-1934)
* *Doña Rosita la soltera* (*Doña Rosita, ix-xebba* : miktub fl-1935, l-ewwel rappreżentazzjoni fl-1935)
* *Retablillo de Don Cristóbal* (*It-Teatrin tal-Pupazzi ta' Don Cristóbal* : miktub fl-1931, l-ewwel rappreżentazzjoni fl-1935)
* *Los títeres de Cachiporra* (*Il-Pupazz ta' Cachiporra* : miktub fl-1928, l-ewwel rappreżentazzjoni fl-1937)
* *Así que pasen cinco años* (*Kif Kienu Jgħaddu Ħames Snin* : miktub fl-1931, l-ewwel rappreżentazzjoni fl-1945)
* *La casa de Bernarda Alba* (*[[Id-Dar ta' Bernarda Alba]]* : miktub fl-1936, l-ewwel rappreżentazzjoni fl-1945)
* *El público* (*Il-Pubbliku* : miktub fl-1930-1936, l-ewwel rappreżentazzjoni fl-1972)
* *Le Songe de la vie* (miktub fl-1936, l-ewwel rappreżentazzjoni fl-1986)

### Mużika
* *Las morillas de Jaén*
* *Las nanas infantiles*

### Drammi qsar
* *El paseo de Buster Keaton* (Il-Ballata ta' Buster Keaton, 1928)
* *La doncella, el marinero y el estudiante* (It-Tfajla, il-Baħri u l-Istudent, 1928)

### Scripts ta' films
* *Viaje a la luna* (Vjaġġ fid-Dawl ta' Qamar, 1929)

## Adaptation musicales
* Dmitri Chostakovitch, *[[symphonie nº 14 de Chostakovitch|14ère symphonie]]* (premier et deuxième mouvement)
* Michèle Reverdy, *Cante Jondo*, commande de l'État espagnol, création à Madrid le 25 mai 1981, mélodies pour voix de femme et ensemble instrumental sur trois poèmes du *Cante Jondo* Notice sur le site de l'auteur, avec enregistrement
* En 1988, Leonard Cohen traduit en anglais le poème *Pequeño vals vienés* qu'il met en musique sous le titre *[[Take This Waltz (chanson)|Take this Waltz]]* et qu'il enregistre pour le disque *[[I'm Your Man (album)|I'm your man]]*. La chanson est reprise en espagnol par Enrique Morente en 1996 et par la suite par de nombreux interprètes espagnols comme Ana Belén.

## Noti u referenzi

## Biblijografija
*(en) Gibson, Ian (trad. mill-Ispanjol), , Londra, Faber & Faber, (, OCLC 21600658)
* (en) Stainton, Leslie (trad. mill-Ispanjol), , Londra, Farrar Straus & Giroux, 1999, 1el ed. (, OCLC 246338520, LCCN 98051194)
* (en) Doggart, Sebastian u Michael Thompson (ed) (trad. mill-Ispanjol), , Durham, Università ta' Durham, 1999 (, OCLC 43821099)
* (en) Hernandez, Mario Translated by Maurer, Christopher (trad. mill-Ispanjol), , Durham, Duke University Press, 1991 (, LCCN 90026689)
* (es) Félix Grande, *García Lorca y el flamenco*, 1992.
* (es) Mariam Budia, *Aproximación a los elementos formales y filosóficos de "Dragón", obra inconclusa de García Lorca*, Estudios Hispánicos, nu 60, Séoul: ACH, 2011. (ISSN 1738-2130)
* (fr) J. Aubé-Bourligueux, *Lorca ou La sublime mélancolie (Morts et Vies de Federico García Lorca) Biographie*, Editions Aden, 2008.
* (fr) Ian Gibson, *Le Cheval bleu de ma folie, Federico Garcia Lorca et le monde homosexuel* trad. mill-Ispanjol minn Gabriel Iaculli, Seuil, 2011.
* 

## Ħoloq esterni
*