Bażilika ta’ San Ġorġ, Malta

**Il-Bażilika ta’ San Ġorġ** jew il **-Knisja Parrokkjali Bażilika u Kolleġġjata ta’ San Ġorġ**, magħrufa wkoll bħala **San Ġorġ** bil-Malti (), is a historic Baroque church situated in the middle of Gozo, the second largest island in the Maltese archipelago, and is surrounded by a maze of old narrow streets and alleys. Il-knisja kienet inbniet bosta drabi matul il-Medju Evu. Il-bażilika tal-lum inbniet bejn l-1672 u l-1678.

Din m’għandhiex titħallat ma’ knisja oħra bl-istess isem, li tinsab f’Ħal Qormi fil-gżira ewlenija, Malta.

## Storja
**<big>Oriġini</big>**

Il-parroċċa oriġinat fi żmien Biżantin minn żmien l-Imperatur Teodosju I fis-seklu 4. Il-knisja oriġinali kienet it-tempju pagan Ruman ewlieni ta’ Għawdex li kien ikkonvertit minn missjunarju Grieg fi knisja Nisranija ddedikata lil San Ġorġ. It-tempju Ruman kien fuq il-post tal-knisja preżenti. Il-knisja hija dokumentata wkoll f’sorsi manuskritti f’ċ. 1250, meta hija rreġistrata taħdem bħala knisja parrokkjali. San Ġorġ kienet imniżżla wkoll bħala waħda mill-parroċċi f’Għawdex fejn setgħu jinkisbu indulġenzi fuq bol papali mill-Papa Nikola V għas-Sena Mqaddsa tal-1450. Meta wieħed iqis il-fatt li l-knisja parrokkjali oriġinat fi żmien il-perjodu Biżantin, sal-1575, il-liturġija. fil-knisja parrokkjali ta’ San Ġorġ kien iċċelebrat bir-Rit Biżantin aktar milli bir-Rit Latin. Kienet l-aħħar knisja li ċċelebrat il-liturġija Biżantina fil-gżira sat-tranżizzjoni għar-rit Ruman.

Il-knisja kienet inbniet mill-ġdid bosta drabi matul il-Medju Evu minħabba ż-żieda fil-popolazzjoni tal-gżira. Fl-1511 *scriptura apostolica* ddikjarat li l-knisja ta’ San Ġorġ kienet il-knisja parrokkjali ta’ Għawdex, u b’hekk kienet tkopri l-popolazzjoni kollha ta’ Għawdex. Huwa rrekordjat ukoll li l-kappillan tal-knisja ta’ San Ġorġ matul nofs is-seklu 16, ir-Reverendu Lorenzo De Apapis (1501–1586), kien meħud priġunier flimkien mal-biċċa l-kbira tal-abitanti tal-gżira mill-Ottomani li invadew fl-1551 lejn Kostantinopli. Reverendu De Apapis irnexxielu jixtri l-libertà tiegħu xi snin wara u mar lura Għawdex u reġa’ bena l-knisja ta’ San Ġorġ li kienet saritilha ħsarat kbar. Bl-istess mod il-knisja reġgħet reġgħet ġiet rikostruzzjoni fl-1583 u fl-1598.

**<big>Knisja preżenti</big>** 

Il-knisja preżenti kienet ippjanata minn Vittorio Cassar meta waqqa’ wkoll il-binjiet li setgħu jservu biex ikopru attakk tal-għadu fuq il-belt ta’ Għawdex illum imsejħa ċ-Ċittadella. L-ewwel ġebla tal-knisja preżenti tpoġġiet fis-7 ta' Awwissu 1672. Il-kostruzzjoni tal-knisja tlestiet fl-1678 u ġiet ikkonsagrata fil-21 ta' Settembru 1755 mill-Isqof Paul Alphéran de Bussan.

**<big>L-għaqda taż-żewġ parroċċi</big>** 

Fl-1630 il-vigarju ġenerali tad-Djoċesi ta’ Malta, Pier Francesco Pontremoli, ippropona l-għaqda taż-żewġ parroċċi ta’ Għawdex – dik tal-Assunta fiċ-Ċittadella u dik ta’ San Ġorġ – minħabba kunflitti u kompetizzjonijiet li ż-żewġ kappillani tal- parroċċi rispettivi fejn jinbeda. Sadanittant il-knisja parrokkjali ta’ San Ġorġ reġgħet inbniet u tlestiet fl-1678. Kien fit-28 ta’ April 1688, li l-Isqof Davide Cocco Palmieri ħoloq mill-knisja Matriċi ddedikata lil Marija Assunta fil-belt il-qadima ta’ Għawdex erba’ parroċċi ġodda f’Għawdex. u ngħaqad mal-parroċċa ta’ San Ġorġ mal-knisja tagħha tal-Matriċi. Din l-għaqda baqgħet għaddejja għall-266 sena ta’ wara sal-1 ta’ Awwissu 1955, meta l-Isqof ta’ Għawdex Giuseppe Pace xolji din l-għaqda bejn iż-żewġ parroċċi billi ffirma d-digriet Cum hodiernis temporibus li fih waqqaf lil San Ġorġ bħala parroċċa ġdida indipendenti minnha. knisja omm, il-Katidral ta’ Għawdex. B’hekk San Ġorġ beda jwettaq għal darb’oħra l-attivitajiet pastorali tiegħu.

**<big>Faċċata ġdida</big>** 

L-ewwel modifika arkitettonika kbira fil-knisja, wara li nbniet mill-ġdid, saret fl-1818 meta l-faċċata tal-knisja reġgħet inbniet minħabba ħsarat li ġarrab terremot li ħabat lil Għawdex fl-1 ta’ Frar 1697, 20 sena wara li tlestiet il-knisja. Id-disinjati għall-faċċata saru minn Salvatore Bondi.

**<big>Ordni Reliġjuż</big>** 

Fl-1880 is-saċerdot assoċjat hawn kien Ġużeppi Diacono u taħt it-tmexxija tiegħu ġew iffurmati hawn is-Sorijiet Franġiskani tal-Qalb ta’ Ġesù. Maż-żmien, Diacono ried itemm l-organizzazzjoni iżda r-Reliġjuża lokali Virginia De Brincat ma qablitx u saret is-Superjura Ġenerali. Issa hija l-Venerabbli Madre Margerita De Brincat.

**<big>Tkabbir</big>** 

Fis-snin tletinijiet il-knisja tkabbar biż-żieda tan-navi u l-kappelli tal-ġenb. Bejn l-1939 u l-1940 inbniet mill-ġdid il-koppla tal-knisja minħabba ħsarat li saru fit-terremoti tal-1693 u l-1789. Is-saqaf inbena mill-ġdid ukoll fl-arkata fuq stil Ruman bejn l-1938 u l-1939. L-inawgurazzjoni tal-knisja mkabbra saret fit-28. Lulju 1940, mill-Isqof Mikiel Gonzi. 

**<big>Bażilika minuri</big>** 

Fis-6 ta’ Settembru 1958 l-Arċipriet Cefai ħabbar lill-ġemgħa miġbura li l-knisja ġiet onorata bit-titlu ta’ Bażilika. Id-digriet, Merito dilaudatur templum, datat 6 ta’ Settembru 1958, ikkonferma d-deċiżjoni tal-Papa Piju XII li l-knisja parrokkjali issa kienet Bażilika. B’dan it-titlu l-knisja rċeviet ċerti privileġġi bħal preċedenza quddiem knejjes oħra, id-dritt tal-Umbraculum u t-Tintinnabulum.

Dawn l-oġġetti jinġarru f'kull purċissjoni li l-kapitlu kolleġġjat jieħu sehem fiha. Il-knisja wkoll kisbet id-dritt li tinkludi s-simbolu papali taċ-ċwievet imqassma fuq bandalori, għamara u siġill ta' bażilika. 

**<big>Knisja Kolleġġjata</big>** 

Fit-8 ta’ Diċembru 1975, l-Isqof Nikol Joseph Cauchi waqqaf l-ewwel kapitlu kolleġġjali tal-Kolleġġjata Pontifikali l-ġdida. Huwa ddigrieta li l-knisja Kolleġġjata tkun aggregata mal-Katidral Arċibażilika ta’ San Ġwann Lateran ta’ Ruma. B’kollox Għawdex għandu ħames kapitli kolleġġjali kollha bil-privileġġi u l-insinji partikolari tagħhom. Il-partikolarità ta’ din il-Kolleġġjata tikkonsisti li hija l-uniku Kapitlu Kolleġġjata li għadu ma ġiex ikkonfermat mis-Santa Sede. 

Il-bini tal-knisja huwa mniżżel fl-Inventarju Nazzjonali tal-Proprjetà Kulturali tal-Gżejjer Maltin.

## Xogħlijiet ta' l-arti
L-ewwel dehra ta 'ġewwa tal-bażilika hija proporzjon arkitettoniku wieħed exquisite u armonija. Din il-knisja parrokkjali tissejjaħ “il-knisja tad-deheb” ta’ Għawdex. Huwa kompletament miksi bl-irħam u stokk tad-deheb. Il-knisja fiha żewġ opri tal-arti tal-pittur famuż Mattia Preti. Dawn huma l-artal maġġur li jirrappreżenta lil San Ġorġ bid-dragun u l-oħra f’kappella tal-ġenb li tirrappreżenta l-Erwieħ Qaddisa. 

**<big>Artali titolari</big>** 

Fl-1678 il-gvernatur ta’ Għawdex Dun Francesco de Corduba ikkummissjona altar ġdid għall-knisja parrokkjali ta’ San Ġorġ mingħand Mattia Preti. Din il-pittura hija meqjusa bħala waħda mill-aktar pittura importanti ta’ Għawdex. Il-pittura turi lil San Ġorġ trijonfanti fuq id-dragun. L-arma tad-donatur tidher fir-rokna t'isfel tax-xellug tal-pittura.

**<big>Kappelli tal-ġenb</big>** 

Il-bażilika għandha total ta’ 11-il kappella tal-ġenb. Nibda min-naħa tax-xellug tal-bażilika meta jidħol fil-bieb prinċipali wieħed isib il-kappella ta’ San Pawl b’artal barokk u pittura li turi lil San Pawl u l-Immakulata Kunċizzjoni ta’ Stefano Erardi (1699). Sussegwentement, hemm il-kappella tad-daħla tal-ġenb ta’ Sant’Alfons Maria de’ Liguori li ma fihax artal għalkemm għandha tila ovali taż-żejt li turi l-qaddis mill-pittur Malti Ramiro Cali ikkummissjonat fl-1925. Sussegwentement, hemm il-kappella ta’ San Mikiel Arkanġlu li huwa muri f’mużajk li sar f’Ruma fl-1963 ibbażat fuq pittura antik li issa tinsab fil-mużew tal-bażilika. Il-kappella li jmiss fiha artal barokk iddisinjat minn Francesco Zahra u magħmul bejn l-1759 u l-1761 minn Giovanni Antonio Durante. Il-kappella hija ddedikata lill-Erwieħ Qaddisa fil-purgatorju u għandha pittura magħmula minn Mattia Preti. L-aħħar kappella fuq ix-xellug hija ddedikata lil Ġesù u Marija. Fih pittura ta’ Alession Erardi li turi lil Kristu Salvatur u l-Verġni ma’ Sant’Injazju ta’ Loyola u San Franġisk Saverju (1723). Din il-kappella fiha wkoll statwa tal-injam ta’ Ġesù u Marija magħmula minn Sigismondo Dimech bejn l-1802 u l-1807.

Fuq in-naħa l-oħra li tibda min-naħa tal-lemin tal-kor hemm il-kappella Neo-Biżantina tas-Salib Imqaddes u s-Santissimu Sagrament. Wara hemm il-kappella ta’ San Gejtanu li, sa xi snin ilu, qabel il-bini tal-kappella Neo-Biżantina, kien fiha l-artal tas-Salib Imqaddes. Din il-kappella fiha wkoll l-istatwa titulari ta’ San Ġorġ (1839) u l-istatwa ta’ Kristu Rxoxt (1996). Il-pittura li turi lil San Gejtanu tneħħiet u issa tinsab fil-mużew tal-bażilika. Wara hemm il-kappella ta’ San Lazzru li fiha pittura tal-qawmien ta’ Lazzru ta’ Giuseppe D’Arena u artal barokk li fih il-katavru ta’ San Klement. Il-kappella li ġejja hija ddedikata lil San Ġużepp u fiha artal barokk u pittura ta’ Giuseppe Cali li turi s-Sagra Familja (1899). Il-kappella li jmiss hija kappella tad-daħla mingħajr l-artal u hija ddedikata lil Santa Teresa ta’ Lisieux u fiha tila żgħira taż-żejt ovali li turi l-qaddis minn Ramiro Cali. L-aħħar kappella hija ddedikata lil Santa Katarina ta' Lixandra u fiha artal barokk b'pittura li turi ż-Żwieġ Mistiku ta' Santa Katarina ta' Giuseppe D'Arena.

**<big>Rinnovament ta' ġewwa</big>** 

Bejn l-1945 u l-1954 il-knisja għaddiet minn bidliet kbar li bidlu d-dehra interna tagħha. Fl-1945 beda x-xogħol fuq it-tiżjin tal-kupola tal-knisja. Il-pitturi fil-kupola jirrappreżentaw it-tema tar-rebħa mill-Ktieb tal-Apokalissi. Ġew miżbugħa minn Giovanni Battista Conti filwaqt li d-dekorazzjoni tal-istukk saret minn Giuseppe Galea. Conti iddisinja wkoll 8 twieqi tal-ħġieġ imtebba’ li jżejnu l-koppla. Il-koppla ġiet inawgurata fl-1949. F’dik l-istess sena ġew inawgurati sett ġdid ta’ Stazzjonijiet tas-Salib, minquxin mill-irħam u miġjuba minn Ruma. Ġew iddisinjati minn Carlo Pisi u skolpiti minn Henreaux ta’ Lucca. Fl-1952 beda x-xogħol fuq it-tiżjin tan-navi filwaqt li tlestiet il-gallerija tal-orgni li għadha kif ġiet imżejna mill-ġdid.

**<big>Artal maġġur Barokk</big>** 

L-artal maġġur barokk li kien ilu jġorr lil San Ġorġ mill-1755 ġie żarmat u mibdul fl-1960. Wara l-elevazzjoni tal-knisja għal bażilika minuri li wasslet għad-deċiżjoni li l-artal barokk jinbidel b’artal papali ġdid. L-artal barokk kien ġie skolpit minn Claudio Durante tal-Belt fuq disinni ta’ Francesco Zahra (1710–1773). L-artal kien fih sitt tipi ta’ irħam kollha miġbura minn Sqallija. Meta l-artal ġie żarmat, il-partijiet tiegħu għebu sakemm reġgħu skoprew mill-ġdid fl-1999. L-artal ġie restawrat għal kollox fl-2011 u ġie inawgurat formalment u esebit fil-Belt Valletta fl-Istituto Italiano di Cultura.