Telč

**Telč** (bil-pronunzja Ċeka: [tɛltʃ]; bil-Ġermaniż: *Teltsch*) huwa raħal fid-Distrett ta’ Jihlava fir-Reġjun ta’ Vysočina tar-Repubblika Ċeka, b’popolazzjoni ta’ madwar 5,300 abitant. Ir-raħal huwa magħruf sew għaċ-ċentru storiku tiegħu, li huwa protett bil-liġi bħala monument urban u huwa wkoll Sit ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO.

## History
Skont leġġenda lokali, ir-raħal ġie stabbilit fl-1099, madankollu l-ewwel dokumentazzjoni fejn jissemma hija tal-1315. Ir-raħal twaqqaf fis-seklu 13 bħala fortizza tal-ilma rjali f’salib it-toroq tar-rotot kummerċjali bejn il-Boemja, il-Moravja u l-Awstrija.

Il-kastell Gotiku nbena fit-tieni nofs tas-seklu 14. Lejn l-aħħar tas-seklu 15, il-fortifikazzjonijiet tal-kastell ġew imsaħħa u nbena bieb-torri ġdid. Fin-nofs tas-seklu 16, il-kastell Medjevali ma baqax jissodisfa lin-nobbli Rinaxximentali Żakkarija ta’ Hradec, li ordna li l-kastell jiġi mmodifikat skont l-istil Rinaxximentali. Is-sular t’isfel ġie msaqqaf bir-riffieda mill-ġdid, filwaqt li l-faċċata ġiet iddekorata bl-i*sgraffito*, u l-appartamenti statali u l-kwartieri abitabbli ngħataw ornamentazzjoni bl-istukko bit-*trompe-l'œil* u b’pitturi *chiaroscuro* paintings fl-1553. Il-kontroriforma wasslet għall-wasla tal-Ġiżwiti fir-raħal, li bnew il-knisja ddedikata lil Ġesù fl-1666-1667, skont il-pjanta ta’ Domenico Orsi. Il-kolonna ddedikata lill-Madonna u l-funtana fin-nofs tal-pjazza jmorru lura għas-seklu 18.

## Attrazzjonijiet
Apparti l-kastell Rinaxximentali monumentali tas-seklu 17 bi ġnien bi stil Ingliż (modifika ulterjuri tal-kastell Gotiku oriġinali), l-iktar attrazzjoni sinifikanti hija proprju l-pjazza tar-raħal, li hija kumpless uniku urban tawwali bi djar Rinaxximentali u Barokki ppreservati tajjeb ħafna bi frontuni għoljin u bl-arkati. Fl-1992, Telč tniżżel fil-lista tas-Siti ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO. Oriġinarjament, il-parkeġġ tal-karozzi fil-pjazza kien ipprojbit, iżda fis-seklu 21 ir-regolamenti dwar il-parkeġġ ġew illaxkati u kemm-il darba jkun hemm ilmenti li minħabba l-karozzi pparkjati s-sbuħija tal-pjazza ma tkunx tista’ titgawda għalkollox.

## Sit ta’ Wirt Dinji
Iċ-ċentru storiku ta’ Telč ġie ddeżinjat bħala Sit ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1992.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta’ żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: **il-kriterju (i)** “Rappreżentazzjoni ta’ kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem”, ladarba ċ-ċentru storiku ta’ Telč iħaddan fih elementi arkitettoniċi u artistiċi intatti ta’ kwalità straordinarja, speċjalment il-pjazza ċentrali mdawra b’varjetà kbira ta’ faċċati; u **l-kriterju (iv)** “Eżempju straordinarju ta’ tip ta’ bini, ta’ grupp ta’ siti jew ta’ pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem”, ladarba fil-perjodu tal-Medju Evu aħħari fl-Ewropa Ċentrali ġew stabbiliti insedjamenti ppjanati f’żoni forestali verġni għal raġunijiet ta’ kontroll politiku u ta’ espansjoni ekonomika, u Telč huwa l-aqwa eżempju ta’ dan it-tip ta’ insedjament li baqa’ ppreservat tajjeb sa żminijietna.

## Films
Fl-1963, Vojtěch Jasný ġibed il-film *The Cassandra Cat* proprju f’Telč. Iktar ’il quddiem, fl-1979, Werner Herzog ġibed il-film *Woyzeck*.

Diversi films Ċeki dwar ħrejjef inġibdu fil-kastell ta’ Telč. Fost l-iktar magħrufa kienu *The Proud Princess* (1952) jew *Z pekla štěstí* (1999).

## Nies notevoli

* Jaroslav Palliardi (1861-1922), arkeologu
* Siegfried Taub (1876-1946), politiku Lhudi
* Leopold Lojka (1886-1926), xufier tal-Arċiduka Franz Ferdinand
* Theodor Schaefer (1904-1969), kompożitur u pedagogu
* Míla Doleželová (1922-1993), pittur

## Ġemellaġġ
Telč huwa ġemellat ma’:

* Belp, l-Iżvizzera
* Figeac, Franza
* Rothenburg ob der Tauber, il-Ġermanja
* Šaľa, is-Slovakkja
* Waidhofen an der Thaya, l-Awstrija
* Wilber, l-Istati Uniti

## Referenzi