Turan

**Turan** (bl-Avestan: Tūiriiānəm; bil-Persjan Nofsani: Tūrān; bil-Persjan: توران, b'ittri Rumani: *Turân*, 

pronunzjata [tʰuːˈɾɒːn], "L-Art ta' Tur") huwa reġjun storiku fl-Asja Ċentrali. It-terminu għandu oriġini Iranjana u jista' jirreferi għal insedjament uman preistoriku partikolari, reġjun ġeografiku storiku, jew kultura. It-Turanjani oriġinali kienu tribù Iranjana ta' żmien Avestan u fit-tradizzjoni Iranjani ta' iktar 'il quddiem, ġeneralment, it-terminu Turan jitqies li jirreferi għall-artijiet abitati minn tribujiet li jitkellmu t-Tork.

## Ħarsa ġenerali
Fil-mitoloġija Iranjana tal-qedem, Tūr jew Turaj (*Tuzh* bil-Persjan Nofsani) huwa iben l-imperatur Fereydun. Skont ġrajja fix-*Shahnameh*, it-tribujiet nomadiċi li kienu jgħixu f'dawn l-artijiet kienu mmexxija minn Tūr. B'hekk, it-Turanjani jistgħu jkunu membri ta' żewġ popli Iranjani, it-tnejn li huma dixxendenti ta' Fereydun, iżda b'dominji ġeografiċi differenti u sikwit fi gwerra ma' xulxin. Għaldaqstant, Turan kienet tinkludi ħames żoni: ir-reġjun ta' Kopet Dag, il-wied ta' Atrek, partijiet minn Baktrija, Sogdija u Margiana.

Assoċjazzjoni li saret iktar 'il quddiem tat-Turanjani oriġinali mal-popli Torok hija bbażata primarjament fuq il-proċess sussegwenti ta' "Turkifikazzjoni" tal-Asja Ċentrali, inkluż iż-żoni msemmija hawn fuq. Madankollu, skont C. E. Bosworth, ma kien hemm l-ebda relazzjoni kulturali bejn il-kulturi Torok tal-qedem u t-Turanjani tax-*Shahnameh*.

## Storja

### Letteratura tal-qedem

#### Avesta
L-eqdem tismija eżistenti ta' Turan saret fil-*yashts* ta' Farvardin, bil-lingwa żagħżugħa ta' Avestan u ġiet datata mil-lingwisti li tmur lura għal madwar 2,500 sena ilu. Skont Gherardo Gnoli, l-*Avesta* fih l-ismijiet ta' diversi tribujiet li kienu jgħixu qrib xulxin: "l-Airjas [l-Arjani], it-Tuirjas [it-Turanjani], is-Sairimas [is-Sarmazjani], is-Sainus [is-Saċi] u d-Daħis [id-Daħi]". Fl-innijiet tal-*Avesta*, l-aġġettiv *Tūrya* huwa mehmuż ma' diversi għedewwa taż-Żoroastrijaniżmu bħal Fraŋrasyan (fix-*Shahnameh*: Afrāsīāb). It-terminu jokkorri darba biss fil-*Gathas*, iżda 20 darba fil-partijiet iktar 'il quddiem tal-*Avesta*. It-Tuirjas kif kienu msejħa fl-*Avesta* jaqdu rwol iktar importanti fl-*Avesta* mis-Sajrimas, mis-Sainus u mid-Daħis. Żoroastru nnifsu tnissel mill-poplu Airja iżda pprietka l-messaġġ tiegħu lit-tribujiet ġirien l-oħra.

Skont Mary Boyce, fil-*yasht* ta' Farvardin, "Fih (il-versi 143–144) jiġu mfaħħra l-*fravashis* tal-irġiel u tan-nisa twajba mhux biss fost l-Arjas (kif kienu jsejħu lilhom infushom in-nies ta' "Avestan"), iżda wkoll fost it-Turijas, is-Sairimas, is-Sainus u d-Daħis; u l-ismijiet personali, bħal dawk tal-popli, kollha donnhom ta' karattru Iranjan". L-ostilità bejn it-Tuirjas u l-Airjas hija indikata wkoll fil-*yasht* ta' Farvardin (il-versi 37-38), fejn il-*fravashis* tat-twajba jingħad li kienu ta' appoġġ fil-battalja kontra d-Danus, li milli jidher kienu klan tal-poplu Tura. B'hekk fl-*Avesta*, uħud mit-Tuirjas emmnu fil-messaġġ ta' Żoroastru filwaqt li oħrajn irrifjutaw ir-reliġjon.

L-istess mod bħal art twelid Żoroastru tal-qedem, il-ġeografija u l-pożizzjoni preċiżi ta' Turan mhumiex magħrufa. Fit-tradizzjonijiet ta' wara Avestan, kien maħsub li t-Turanjani kienu jgħixu fir-reġjun fit-Tramuntana tal-Oxus, ix-xmara li kienet tisseparahom mill-Iranjani. Il-preżenza tagħhom akkumpanjata minn gwerer bla heda mal-Iranjani, għenu biex dawn tal-aħħar jiġu definiti bħala ġens għalih, kburin b'arthom u lesti jxerrdu d-demm biex jiddefenduha. L-ismijiet komuni tat-Turanjani fl-*Avesta* u fix-*Shahnameh* jinkludu Frarasyan, Aghraethra, Biderafsh, Arjaspa u Namkhwast. L-ismijiet tat-tribujiet Iranjani, inkluż dawk tat-Turanjani li jissemmew fl-*Avesta* ġew studjati minn Manfred Mayrhofer fil-ktieb komprensiv tiegħu dwar l-etimoloġiji tal-ismijiet personali fl-*Avesta*.

#### Imperu tas-Sassanidi
Mis-seklu 5 W.K., l-Imperu tas-Sassanidi ddefinixxa lil "Turan" f'oppożizzjoni mal-"Iran", bħala l-art lejn il-Grigal fejn hemm l-għedewwa tiegħu.

Id-diversi invażjonijiet nomadiċi fil-qedem tul il-fruntieri tal-Grigal żammet il-memorja tat-Turanjani friska sew. Wara s-seklu 6 W.K., it-Torok, li kienu ddevjati lejn il-Punent minn tribujiet oħra, saru ġirien tal-Iran u ġew identifikati mat-Turanjani. L-identifikazzjoni tat-Turanjani mat-Torok kienet żvilupp li sar wara, x'aktarx fil-bidu tas-seklu 7 W.K.; it-Torok ġew f'kuntatt mal-Iranjani għall-ewwel darba fis-seklu 6 W.K.

### Letteratura nofsanija

#### Era Iżlamika bikrija
Skont Clifford E. Bosworth:Fiż-żminijiet Iżlamiċi bikrin, il-Persjani kellhom it-tendenza li jidentifikaw l-artijiet kollha lejn il-Grigal ta' Khorasan u lil hinn mix-xmara Oxus mar-reġjun ta' Turan, li fix-*Shahnama* ta' Ferdowsi jitqies bħala l-art mogħtija lil iben Fereydun, Tur. Id-*denizens* ta' Turan kienu maħsuba li jinkludu t-Torok; fl-ewwel erba' sekli tal-Iżlam essenzjalment il-gruppi nomadi lil hinn minn Jaxartes, u warajhom iċ-Ċiniżi. B'hekk, "Turan" sar terminu etniku u ġeografiku, iżda dejjem kien hemm ambigwitajiet u kontradizzjonijiet, li jfeġġu mill-fatt li tul iż-żminijiet Iżlamiċi kollha, l-artijiet lil hinn mix-xmara Oxus u iktar fil-baxx kienu jgħixu fihom mhux it-Torok iżda l-popli Iranjani bħas-Sogdjani u l-Kwareżmjani. (traduzzjoni mhux uffiċjali)It-termini "Tork" u "Turanjan" bdew jintużaw daqslikieku sinonimi matul l-era Iżlamika. *Ix-Shahnameh*, jew il-Ktieb tar-Rejiet, ġabra tal-wirt mitoloġiku Iranjan, juża ż-żewġ termini b'mod ekwivalenti. L-istess isir minn awturi oħra, fosthom Tabari u Hakim Iranshah, u f'bosta testi oħra. Eċċezzjoni notevoli huwa Abl-Hasan Ali ibn Masudi, storiku Għarbi li jikteb: "It-twelid ta' Afrasiyab seħħ fl-art tat-Torok u l-iżball li għamlu l-istoriċi u dawk li mhumiex storiċi dwaru li kien Tork, sar minħabba f'hekk". Sas-seklu 10 W.K., il-mit ta' Afrasiyab ġie adottat mid-dinastija Qarakanida. Matul l-era tas-Safavidi, skont il-konvenzjoni ġeografika komuni tax-*Shahnameh*, it-terminu "Turan" intuża biex jirreferi għad-dominju tal-imperu Użbek f'kunflitt mas-Safavidi.

Xi lingwisti jsostnu li t-terminu ġej mill-għerq Indo-Iranjan **tura-* li bil-Pashto jfisser "xabla qawwija u veloċi", peress li bil-Pashto *turan (*jew *thuran)* tfisser "xi ħadd li jġorr xabla". Oħrajn jorbtuh mal-għerq Iranjan antik **tor* li jfisser "skur, iswed", b'rabta mal-Persjan il-Ġdid *tār(ik)*, mal-Pashto *tor (thor)*, u x'aktarx mal-Ingliż *dark*. F'dan il-każ, it-terminu huwa referenza għaċ-"ċivilizzazzjoni skura" tan-nomadi Asjatiċi Ċentrali f'kuntrast maċ-ċivilizzazzjoni Żoroastrijana "illuminata" tal-Arjani li kienu insedjati hemmhekk.

#### ''Shahnameh''
Fil-ġrajja epika Persjana tax-*Shahnameh*, it-terminu *Tūrān* ("l-art tat-Tūrja" bħal *Ērān, Īrān* = "l-art tal-Arjani") jirreferi għall-abitanti tal-fruntiera Iranjana tal-Lvant u lil hinn mix-xmara Oxus. Skont il-ġrajja mitoloġika tal-istabbiliment mogħtija fix-*Shahnameh*, ir-Re Firēdūn (bl-Avestan: Θraētaona) kellu tliet ulied subien, Salm, Tūr u *Iraj*, li magħhom qasam id-dinja: l-Asja Minuri ngħatat lil Salm, Turan lil Tur u l-Iran lil Īraj. L-aħwa l-kbar qatlu lil ħuhom iż-żgħir, iżda mbagħad pattihielhom f'ismu n-neputi tiegħu, u l-Iranjani saru l-mexxejja tad-dinja. Madankollu, il-gwerra baqgħet għaddejja għal ġenerazzjonijiet sħaħ. Fix-*Shahnameh*, il-kelma "Turan" tidher kważi 150 darba u "Iran" kważi 750 darba.

Xi eżempji mix-*Shahnameh*:نه خاکست پیدا نه دریا نه کوه

ز بس تیغداران توران گروه

L-ebda art, baħar jew muntanja ma jidhru,

Qalb il-bosta xfafar tal-ġemgħa ta' Turan.تهمتن به توران سپه شد به جنگ

بدانسان که نخجیر بیند پلنگ

Tahamtan (Setgħan) Rostam iġġieled kontra l-armata ta' Turan

Bl-istess mod kif jagħmel leopard malli jilmaħ il-priża tiegħu.

### Letteratura moderna

#### Ġeografija
Fis-seklu 19 u fil-bidu tas-seklu 20, il-lingwi tal-Punent issellfu l-kelma *Turan* bħala deżinjazzjoni ġenerali għall-Asja Ċentrali moderna, għalkemm din l-espressjoni issa ma tantx għadha tintuża. Turan jidher ħdejn l-Iran fuq bosta mapep tas-seklu 19 bħala deżinjazzjoni ta' reġjun li jinkorpora l-Użbekistan, il-Każakistan, il-Kirgiżistan, it-Taġikistan, it-Turkmenistan u l-partijiet tat-Tramuntana tal-Afganistan u tal-Pakistan. Din iż-żona bejn wieħed u ieħor tikkorrispondi għar-reġjun li llum il-ġurnata jitqies bħala l-Asja Ċentrali.

Il-frażi *Pjanura ta'<nowiki/>* *Turan* jew *Depressjoni ta*' *Turan* saret terminu ġeografiku li jirreferi għal parti mill-Asja Ċentrali.

#### [[Lingwistika]]
It-terminu *Turanjan*, li attwalment ma għadux jintuża għajr għal referenzi storiċi, fl-imgħoddi kien jissemma fil-klassifikazzjonijiet li kienu jintużaw mill-etnologi, mil-lingwistiċi u mir-Romantiċi Ewropej (speċjalment Ġermaniżi, Ungeriżi u Slovakki) għad-deżinjazzjoni ta' popli li jitkellmu lingwi mhux Indo-Ewropej, mhux Semitiċi u mhux Amitiċi u speċjalment il-kelliema Altajċi, Dravidjani, Uraliċi, Ġappuniżi, Koreani u ta' lingwi oħra.

Max Müller (1823–1900) identifika sottofergħat differenti fi ħdan il-familja tal-lingwi Turanjani:

* il-fergħa tal-lingwi Altajċi Nofsanija, li tinkludi l-lingwi Tungusiċi, Mongoljani u Torok;
* il-fergħa tal-lingwi tat-Tramuntana tal-Ural, li tinkludi l-lingwi Samojediċi, Ugriċi u Finniċi;
* il-fergħa tal-lingwi tan-Nofsinhar, li tinkludi l-lingwi Dravidjani bħat-Tamil, il-Kannada, it-Telugu, il-Malayalam, u lingwi Dravidjani oħra;
* il-fergħa tal-lingwi tal-Kawkasu, li Müller ikklassifika bħala *lingwi sparpaljati tal-familja tal-lingwi Turanjani.*

Müller beda jixtarr ukoll jekk iċ-Ċiniż kienx jagħmel parti mill-fergħa tal-lingwi tat-Tramuntana jew mill-fergħa tal-lingwi tan-Nofsinhar.

Ir-rabtiet prinċipali bejn il-lingwi Dravidjani, Uraliċi u Altajċi kienu meqjusa tipoloġiċi. Skont Crystal & Robins, "Il-familji tal-lingwi, skont l-istudju storiku tal-lingwi, ma għandhomx jitħawdu mal-klassifikazzjonijiet pjuttost separati tal-lingwi b'referenza għall-kondiviżjoni ta' ċerti karatteristiċi predominanti tal-istruttura grammatikali". Mill-2013, il-lingwisti jikklassifikaw il-lingwi skont il-metodu tal-lingwistika komparattiva iktar milli jużaw il-karatteristiċi tipoloġiċi tagħhom. Skont l-*Encyclopædia Britannica*, "l-isforzi ta' Max Müller kellhom suċċess l-iktar fil-każ tas-Semiti, li kien faċli li jintwera li kellhom affinitajiet, u x'aktarx kellhom l-inqas suċċess fil-każ tal-popli Turanjani, li l-oriġini bikrin tagħhom huma ipotetiċi". Mill-2014, il-komunità tal-istudjużi ma għadhiex tuża t-terminu *Turanjan* għal klassifikazzjoni ta' familja ta' lingwi. Ir-rabta bejn il-lingwi Uraliċi u Altajċi, li l-kelliema tagħhom kienu ddeżinjati wkoll bħala parti mill-poplu Turanjan fil-letteratura Ewropea tas-seklu 19, għadha waħda inċerta.

#### Ideoloġija
Fid-diskors Ewropew, it-termini *Turan* u *Turanjan* jistgħu jiddeżinjaw ċertu mentalità, jiġifieri n-nomadiċi f'kuntrast maċ-ċivilizzazzjonijiet agrikoli urbanizzati. Dan l-użu x'aktarx li jaqbel mal-kunċett Żoroastrijan tat-*Tūrya*, li primarjament mhijiex deżinjazzjoni lingwistika jew etnika, iżda iktar isem mogħti lil dawk li mhumiex fidili għaċ-ċivilizzazzjoni kif ipprietkata minn Żoroastru.

Flimkien mal-antropoloġija fiżika, il-kunċett tal-mentalità Turanjana għandu potenzjal ċar għal polemika kulturali. B'hekk, fl-1838, l-istudjuż J.W. Jackson iddeskriva r-razza *Turanida* jew *Turanjana* b'dan il-mod:It-Turanjan huwa l-personifikazzjoni tal-poter materjali. Huwa r-raġel sempliċement muskoluż fil-qofol tal-iżvilupp kollettiv tiegħu. Mhuwiex salvaġġ inerenti, iżda huwa radikalment barbariku. Ma jitrejjaqx minn idejh għal ħalqu, bħall-annimali, iżda lanqas għandu l-ħakma sħiħa tal-aspetti morali u intellettwali tar-raġel modern. Kapaċi jaħdem u jakkumula, iżda ma jistax jaħseb u jaspira bħal Kawkasu. Miż-żewġ elementi grandjużi tal-ħajja tar-raġel modern, huwa għandu iktar nuqqasijiet sentimentali milli fil-ħiliet. U fir-rigward ta' dawn tal-aħħar, huwa marbut iktar mal-akkwiżizzjoni tal-għarfien milli mal-oriġini tal-ideat. (traduzzjoni mhux uffiċjali)Il-filosfu Pollakk Feliks Koneczny sostna li teżisti ċivilizzazzjoni Turanjana distintiva, li tinkorpora kemm lit-Torok kif ukoll li xi Slavi, bħar-Russi. L-aspetti ewlenin ta' din iċ-ċivilizzazzjoni skontu kienu l-militariżmu, l-anti-intellettwaliżmu u l-ubbidjenza assoluta fil-konfront tal-mexxej. Skont Koneczny, din iċ-ċivilizzazzjoni kienet inferjuri għaċ-ċivilizzazzjoni Latina (tal-Punent tal-Ewropa).

#### [[Politika]]
Meta l-Imperu Ottoman beda jmajna, xi nazzjonalisti Torok adottaw it-terminu *Turanjan* biex jesprimu ideoloġija pan-Torka, imsejħa wkoll Turaniżmu. Mill-2013, it-Turaniżmu jifforma aspett importanti tal-ideoloġija tal-Partit tal-Moviment Nazzjonalista Tork (*MHP*), li l-membri tiegħu huma magħrufa wkoll bħala l-Lupi Griżi.

Dan l-aħħar, it-terminu *Turanjan* xi kultant esprema nazzjonaliżmu pan-Altajku (li teorikament jinkludi l-Manchu, il-Mongoli u t-Torok), għalkemm l-ebda organizzazzjoni politika jidher li adottat pjattaforma daqstant ambizzjuża.

#### Ismijiet

*Turandot* – jew *Turandokht* – huwa isem femminili fl-Iran u jfisser "*Bint Turan*" bil-Persjan (fil-Punent dan it-terminu huwa magħruf l-iktar permezz tal-opra famuża ta' Giacomo Puccini, *Turandot* (1921–1924)).

Turan huwa isem komuni wkoll fil-Lvant Nofsani, u huwa kunjom ukoll f'xi pajjiżi, fosthom il-Bahrain, l-Iran, il-Bożnija u t-Turkija.

Il-mexxej Ajjubid Saladin kellu ħuh ikbar minnu li kien jismu Turan-Shah.

Turaj, li l-ġrajjiet mitoloġiċi Iranjani jqisu bħala l-antenat tat-Turanjani, huwa isem popolari wkoll u jfisser *Iben id-Dlam*. L-isem *Turan* skont il-ġrajjiet mitoloġiċi Iranjani oriġina mill-art ta' Turaj. Il-pronunzja ta' Turaj bil-Pahlavi hi Tuzh, skont id-dizzjunarju ta' Dehkhoda. B'mod simili, Iraj, li huwa isem popolari wkoll, huwa ħu Turaj fix-*Shahnameh*. Verżjoni alternattiva ta' Turaj hija *Zaraj*, li tfisser *iben tad-deheb*.

## Sit ta' Wirt Dinji
Id-Deżerti Bierda tax-Xitwa ta' Turan ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2023 u huwa sit transnazzjonali b'komponenti fl-Użbekistan, fit-Turkmenistan u fil-Każakistan.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (ix)** "Eżempju straordinarju li jirrappreżenta proċessi ekoloġiċi u bijoloġiċi kontinwi sinifikanti fl-evoluzzjoni u fl-iżvilupp ta' ekosistemi u ta' komunitajiet ta' pjanti u ta' annimali terrestri, tal-ilma ħelu, kostali u tal-baħar"; u l-**kriterju (x)** "Post fejn hemm l-iktar ħabitats naturali importanti u sinifikanti għall-konservazzjoni fil-post tad-diversità bijoloġika, inkluż fejn hemm speċijiet mhedda ta' valur universali straordinarju mill-perspettiva tax-xjenza jew tal-konservazzjoni".

## Referenzi