Tabella perjodika

It-**Tabella perjodika tal-elementi kimiċi** (jew anka Tavla perjodika) hija metodu tabulari użat biex jintwerew l-elementi kimiċi. Għalkemm jeżistu prekursuri għal din it-tabella, l-invenzjoni tagħha hija ġeneralment kreditata lill-kimiku Russu Dmitri Mendeleev fl-1869. Mendeleev xtaq li it-tabella turi t-tendenzi rikurrenti ("perjodiċi") fil-proprjetajiet tal-elementi. Id-dehra tat-tabella ġiet irfinuta u estiża matul iż-żmien, hekk kif elementi ġodda ġew skoperti, u mudelli teoretiċi ġodda ġew żviluppati biex l-imġiba kimika tiġi spjegata.

It-tabella perjodika issa tinstab kullimkien fid-dixxiplina akkademika tal-kimika, tipprovdi struttura estremament utli biex jiġu kklassifikati, issistemati u ikkumparati il-ħafna forom differenti tal-imġiba kimika. It-tabella ukoll sabet applikazzjoni fil-fiżika, bijoloġija, inġenjerija, u l-industrija. L-istandard kurrenti tat-tabella fih 118-il element.

## Dehra tat-tabella perjodika

## Arranġament

L-arranġament tat-tabella Perjodika juri l-proprjetajiet kimiċi rikurrenti ("perjodiċi"). L-elementi huma mniżżlin skont il-piż atomiku tagħhom (i.e. in-numru ta' protoni fin-nukleju atomiku). Il-fillieri huma rranġati biex l-elementi bi proprjetajiet simili jinstabu fl-istess kolonni vertikali ("gruppi"). Skont  it-teoriji tal-konfigurazzjoni elettronika ġo l-atomi tal-Mekkanika kwantistika, kull filliera oriżżontali ("perjodu") fit-tabella tikkorrrispondi  għal kif inhi mimlija l-qoxra kwantistka bl-elettroni. Il-perjodi jitwalu aktar ma tinżel l-isfel fit-tabella, li jiġbru l-elementi fi blokok s- , p- , d-  and f- biex jirriflettu l-konfigurazzjoni eletronika tagħhom.

Fi twavel stampati, kull element hu normalment imniżżel bis-simbolu u n-numru atomiku tiegħhu; ħafna verżjonijiet tat-tabella ukoll iniżżlu il-piż atomiku tal-element u informazzjoni oħra, bħall-konfigurazzjoni elettronika, elettronegattività u l-akbar numru tal-Valenza komuni. 

Wara l-2016, it-tabella fiha 118 elementi kimiċi li l-iskoperti tagħhom ġew ikkonfermati. 94 minnhom jinstabu naturalmant fid-Dinja, u l-oħrajn huma sintetiċi li ġew prodotti artifiċjalment f'aċċeleraturi tal-materja. L-elementi 43 (teknezju), 61 (promezju), 93 (nettunju) u 94 (plutonju) m'għandhomx iżotopi stabbli u ġew skoperti għall-ewwel darba sintekikalment; imma, imbagħad ġew skoperti f'ammonti żgħar fid-Dinja bħala prodotti ta' proċessi naturali.

## Perjodiċità tal-proprjetajiet kimiċi

Il-valur maġġuri tat-tabella perjodika huwa l-abbiltà li tbassar il-proprjetajiet kimiċi t'element skont il-pożizzjoni tiegħhu fit-tabella. Għandu jiġi nnutat illi l-proprjetajiet ivarjaw b'mod differenti meta timxi vertikalment mal-kolonni tat-tabella, milli meta timxi orizzontalment mal-fillieri.

### Gruppi u perjodi

* Grupp tat-tabella perjodika u kolonni vertikali fit-tabella perjodika tal-elementi.

Il-gruppi huma meqjusa l-aktar metodu importanti biex jiġu kklassifikati l-elementi. F'xi gruppi, l-elementi għandhom proprjetajiet simili ħafna u juru tendenzi fil-proprjetajiet hekk kif tinżel 'l isfel fil-grupp — dawn il-gruppi għandhom tendenza li jiġu mogħtija ismijiet trivjali (mhux sistematiċi) , e.ż.  il-metalli alkalini, l-metalli alkalini tal-art, l-aloġeni u l-gassijiet nobbli. Xi gruppi oħrajn fit-tabella perjodika juru inqas similaritajiet u/jew tendenzi vertikali (pereżempju Gruppi 14 and 15), u dawn m'għandhomx ismijiet trivjali u jiġu rriferuti sempliċiment bin-numru tal-grupp tagħhom.

* Perjodu tat-tabella perjodika u fillieri orizzontali fit-tabella perjodika tal-elementi.

Għalkemm il-gruppi huma l-aktar mod komuni biex jiġu klassifikati l-elementi, hemm xi reġjuni tat-tabella perjodika fejn it-tendenzi orizzontali u s-similaritajiet fil-proprjetajiet huma aktar sinjifikanti mit-tendenzi tal-gruppi vertikali. Dan jista' jkun veru fil-blokka d  (jew "Metalli Tranżizzjonali"), u speċjalment għall-blokka f, fejn il-lantanojdi u l-attinojdi jiffurmaw żewġ serje oriżżontali sustanzjali t'elementi.

#### Tendenzi perjodiċi tal-gruppi

Teoriji moderni fuq l-istruttura atomika tal-Mekkanika kwantistika jispjegaw it-tendenzi tal-gruppi billi jipproponu illi l-elementi fl-istess grupp għandhom l-istess konfigurazzjoni elettronika fil-qxur tal-valenza tagħhom , illi hi l-aktar fattur importanti responsabbli għall-proprjetajiet simili tagħhom.

Elementi fl-istess grupp ukoll juru tendenzi fir-radju atomiku, enerġija tal-joniżżazzjoni u l-elettronegattività tagħhom. Minn fuq s'isfel f'kwalunkwe grupp, ir-radji atomiċi tal-elementi jiżdiedu. Minħabba li hemm aktar livelli tal-enerġija mimlijin, l-elettroni jinstabu aktar 'il bogħod min-nukleju. Minn fuq,kull element suċċessiv għandu enerġija tal-joniżżazzjoni iżgħar minħabba li hu aktar faċli li tneħħi elettron minħabba li l-elettroni huma inqas issikkati. Ukoll, grupp għandu tnaqqis fl-elettronegattività minn fuq s'isfel  minħabba li d-distanza bejn l-elettroni tal-valenza u n-nukleju tkun qed tiżdied.

#### Tendenzi perjodiċi tal-perjodi

Elementi fl-istess perjodu ukoll juru tendenzi fir-radju atomiku, enerġija tal-joniżżazzjoni, affinità għall-elettroni u fl-elettronegattività tagħhom. Hekk kif timxi mix-xellug għal-lemin  f'perjodu, ir-radju atomiku normalment jonqos. Dan jiġri minħabba li kull element suċċessiv għandu proton miżjud u elettron li jġiegħel l-elettron ikun miġbud iktar viċin lejn in-nukleju. Dan it-tnaqqis fir-radju atomiku ukoll jikkawża żieda fl-enerġija tal-joniżżazzjoni meta timxi mix-xellug għal-lemin tal-perjodu. Aktar ma element ikun issikkat, aktar tkun l-enerġija neċessarja biex tneħħi elettron. Ukoll, l-elettronegattività tiżdied bl-istess manjiera bħall-enerġija tal-joniżżazzjoni minħabba l-ammont ta' ġibda imposta fuq l-elettroni min-nukleju. L-affinità għall-elettroni ukoll għandha tendenza f'perjodu. Il-metalli (fix-xellug tal-perjodu) ġeneralment ikollhom inqas affinità għall-elettroni minn nonmetalli (fil-lemin tal-perjodu) bl-eċċezzjoni tal-gassijiet nobbli.

### Eżempji

#### Gassijiet nobbli

L-elementi kollha tal-grupp 18 (gassijiet nobbli), għandhom il-qxur tal-valenza tagħhom mimlijin. Dan ifisser li m'għandhomx bżonn jirreaġixxu ma' elementi oħra biex jimlew il-qoxra tagħhom, u huma allura inqas reattivi minn gruppi oħrajn. L-Elju u n-Neon huma l-aktar elementi inerti fost il-gassijiet nobbli, minħabba li r-reattività, f'dan il-grupp, tiżdied bil-perjodi: hu possibbli li ġġiegħel l-gassijiet nobbli t-tqal jirreaġixxu minħabba li għandhom qxur tal-elettroni akbar. Imma, r-reattività tagħhom tibqa' baxxa.

#### Aloġeni

Fil-grupp 17, magħruf bħala l-aloġeni, l-elementi għandhom elettron wieħed biss nieqes mill-qoxra tal-elettroni. Allura, f'reazzjonijiet kimiċi għandhom it-tendenza li jġibu l-elettroni (it-tendenza li ġġib l-elettroni hi msejħa elettronegattività). Din il-proprjetà hi l-aktar evidenti għal-Fluworu (l-aktar element elettronegattiv fit-tabella kollha), u jnaqqas maż-żieda ta' kull perjodu.

Bħala riżultat, l-aloġeni kollha jiffurmaw aċidi mal-Idroġenu, bħal fl-Aċidu Idrofluworiku, Aċidu Idrokloriku, Aċidu Idrobromiku u fl-Aċidu Idrojodiku, kollha fil-forma *HX*. L-aċidità tagħhom tiżdied b'perjodu akbar, pereżempju, bir-rigward għall-Jodju u l-Fluworu, minħabba li jone kbir ta' I− hu aktar stabbli f'soluzzjoni minn jone żgħir ta' F−, hemm inqas volum fejn iċ-ċarġ jista' jkun dispers.

#### Metalli tranżizzjonali
	
Għall-metalli tranżizzjonali (Gruppi 3 sa 12), tendenzi orizzontali matul il-perjodi huma ħafna drabi importanti daqs it-tendenzi vertikali hekk kif tinżel l-isfel matul il-gruppi; id-differenzi bejn il-gruppo maġenb xulxin huma normalment mhux drammatiċi. Ir-reazzjonijiet tal-metalli tranżizzjonali normalment jinvolvu speċi koordinati.

#### Lantanojdi u Attinojdi

Il-proprjetajiet kimiċi tal-lantanojdi (elementi 57–71) u tal-attinojdi (elementi 89–103) huma aktar simili għal xulxin milli tal-metalli tranżizzjonali , u biex tissepara taħlita tagħhom hu veru diffiċli. Dan hu importanti fil-purifikazzjoni kimika tal-Uranju li jikkonċerna l-enerġija nukleari.

## Struttura tat-tabella Perjodika

Id-determinant primarju tal-proprjetajiet kimiċi t'element huwa il-konfigurazzjoni elettronika tiegħhu , partikularment l-elettroni fil-qoxra tal-valenza. Pereżempju, kwalunkwe atomi b'egħrba elettroni tal-valenza li jokkupaw l-orbital p ser jeżibixxu xi similarità. It-tip t'orbital li fih jinstabu l-elettroni ta' barra t'element jiddeterminaw il-blokka li fihaa jappartjeni. In-numru t'elettroni tal-valenza jiddetermina l-familja, jew grupp li lilu l-element jappartjeni.

In-numru totali ta' qxur elettroniċi li l-atomu jkollu jiddetermina l-perjodu li lilu jappartjeni. Kull qoxra hija diviża f' sottoqxur differenti, li meta n-numru atomiku jiżdied jiġu mimlija b'din l-ordni (Prinċipju Aufbau):

Minħabba li l-elettroni ta' barra nett jiddeterminaw il-proprjetajiet kimiċi, dawk l-elementi li għandhom l-istess numru t'elettroni tal-valenza huma fl-istess grupp tat-tabella.

Nimxu mill-eħfef element sal-itqal element, l-elettroni tal-qoxra ta' barra nett (dawk l-aktar aċċessibli għall-parteċipazzjoni f'reazzjonijiet kimiċi) huma kollha fl-istess tip t'orbital, b'forma simili, imma b'aktar enerġija u b'distanza ikbar min-nukleju. Pereżempju, l-elettroni fil-qoxra ta' barra (tal-valenza) tal-elementi fl-ewwel grupp, bl-Idroġenu fuq nett, kollha għandhom elettron wieħed f'orbital s. Fl-Idroġenu, dak l-orbital s hu l-aktar stat t'enerġija baxx possibli għal kwalunkwe atomu, l-orbital tal-eweel qoxra(rappreżentat mill-pożizzjoni tal-Idroġenu fl-ewwel perjodu tat-tabella). Fil-Franċju, l-aktar element tqil tal-grupp, fil-qoxra ta' barra nett l-elettroni huma fis-seba' orbital, sinnifikament aktar 'l barra min-nukleju minn dawk l-elettroni li jimlew il-qxur ta' taħha fl-enerġija. Bħalha eżempju ieħor, il-Karbonju u ċ-Ċomb għandhom 4 elettroni fl-orbitali tal-qoxra ta' barra.

Innota illi meta n-numru atomiku jiżdied (i.e. ċ-ċarġ fuq in-nukleju atomiku) , dan iwassal għal aktar "spin orbit coupling" bejn in-nukleju u l-elettroni, dan inaqqas il-validità tal-mudell tal-approssimazzjoni tal-orbital tal-mekkanika kwantistika, illi jikkunsidra kull orbital atomiku bħala entità separata.

Minħabba l-importanza tal-qoxra ta' barra nett, ir-reġjuni differenti tat-tabella perjodika huma ġielu rriferuti bħala blokok tat-tabella perjodika, msemmija skont l-isem tas-sottoqoxra li fih l-aħħar elettron jinsab, e.ż. il-blokka *s*, il-blokka *p*, il-blokka *d*-block, eċċ.

Rigward l-elementi Ununbju, Ununtrju, Ununkwadju  eċċ., huma elementi li ġew skoperti , imma s'issa għad m'għandhomx isem.

## Storja

Fil-Greċja Antika, il-filosfu Grieg Aristotle ppropona illi kien hemm erba' elementi prinċipali: l-arja, in-nar, l-art u l-ilma. Dawn l-elementi kollha setgħu jiġu mġiegħla jirreaġixxu flimkien biex joħolqu element ieħor; *pereż.*, l-art u n-nar jingħaqdu flimkien biex jiffurmaw il-lava. Imma, din it-teorija intefgħet fil-ġenb meta l-elementi kimiċi vera bdew jiġu skoperti. Ix-Xjentisti kellhom bżonn ġabradati aċċessibli li fiha setgħet tiġi mniżżla u aċċeduta l-informazzjoni fuq l-elementi. Din kellha ssir magħrufa bħala t-Tabella perjodika.

It-tabella oriġinali inħolqot qabel l-iskoperta tal-partikoli subatomiċi jew il-formulazzjoni tat-teorija tal-mekkanika kwantistika kurrenti rigward l-istruttura atomika. Jekk wieħed jorganiżża l-elementi skont il-piż atomiku, u wara "jipplottja" proprjetajiet oħrajn kontra l-piż atomiku, wieħed jinduna b'perjodiċità għal dawn il-proprjetajiet bħala funzjoni tal-piż atomiku.  L-ewwel persuna li għarfet dawn ir-regularitajiet kien il-kimiku Ġermaniż Johann Wolfgang Döbereiner li, fl-1829, induna b'numru ta' triadi t'elementi simili:

Fl-1829 Döbereiner ippropona l-Liġi tat-Triadi: L-element tan-nofs fit-triadu għandu l-piż atomiku li hu nofs l-piż tat-tnejn l-oħra flimkien(average). Id-densitajiet ta' xi triadi  mxew ma tendenzi simili. Wara xjentisti oħrajn sabu relazzjonijiet kimiċi li jestendu 'l-bogħod mit-triadi. Il-Fluworu ġie miżjud mal-grupp ta' Cl/Br/I; iż-Żolfu, l-Ossiġenu, s-Selenju  u t-Tellurju ġew gruppati f' familja; l-Ażotu, l-Fosfru, l-Arseniku, l-Antimonju, u l- Bismut ġew klassifikati bħala grupp ieħor. 

Dan ġie segwit mill-kimiku Ingliż John Alexander Reina Newlands, illi fl-1865 innota li meta l-elementi jiġi ordnati skont il-piż atomiku tagħhom, elementi li għandhom proprjetajiet fiżiċi simili kienu jirrikorru f'intervalli ta' tmienja, li kienu jixbhu l-ottavi tal-musika, imma l-liġi tal-"ottavi" tiegħu ġiet ridikolata mill-kontemporarji tiegħu.

Imma, għalkemm kellha suċċess għal xi elementi, il-liġi tal-ottavi ta' Newland falliet għal żewġ raġunijiet:

# Ma kinitx valida għall-elementi li kellhom piż atomiku ogħla minn dak tal-Kalċju.
# Meta elementi oħrajn ġew skoperti, bħall-gassijiet nobbli (He, Ne, Ar), ma setgħux jiġu akkomodati fuq din it-tabella.

Finalment, fl-1869 il-professur tal-kimika Russu Dmitri Ivanovich Mendeleev u erbgħa xhur wara l-Ġermaniż Julius Lothar Meyer indipendentament żviluppaw l-ewwel tabella perjodika, u rranġaw l-elementi skont il-piż. Imma, Mendeleev ħareġ xi elementi 'l-barra mis-sekwenza tal-piż stretta biex ikun jista' jqabbilhom aħjar mal-proprjetajiet tal-ġirien tagħhom fit-tabella, hu rranġa żbalji fil-valuri ta' xi piżijiet atomiċi, u pprediċi l-eżistenza u l-proprjetajiet ta' ftit elementi ġodda fl-ispazji vojta tat-tabella tiegħu. Mendeleev kien aktar tard ivvendikat bl-iskoperta tal-istruttura elettronika tal-elementi tard fid-19-il seklu u kmieni fl-20 seklu.

Provi li saru aktar kmieni biex jitfgħu lista l-elementi biex juru r-relazzjonijiet bejniethom (pereżempju minn John Alexander Reina Newlands) normalment kienu jinvolvu l-ordinazzjoni skont il-piż atomiku. Is-sigriet għal Mendeleev hu u jagħmel it-tabella kien li jpoġġi l-elementi biex juru proprjetajiet kimiċi rikurrenti jew perjodiċi (anka jekk dan kien ifisser li xi wħud minnhom ma jkunux ordinati skont il-piż), u li jħalli vojt għall-elementi "mitlufin". Mendeleev uża t-tabella tiegħu biex jaqta' l-proprjetajiet ta' dawn l-elementi "mitlufin", u ħafna minnhom ġew skoperti u qagħdu mal-predizzjonijiet.

## Ħoloq esterni
* tabella Perjodika viżwali