Shibam

**Shibam** (bl-Għarbi: شِبَام حَضْرَمَوْت, b'ittri Rumani: *Shibām Ḥaḍramawt*) huwa raħal fil-Jemen. Il-popolazzjoni tar-raħal hija ta' madwar 7,000 abitant, u r-raħal huwa s-sede tad-Distrett ta' Shibam fil-Governorat ta' Hadramawt. Ir-raħal huwa magħruf għall-binjiet għoljin tiegħu magħmulin bil-brikks tat-tajn, u huwa mlaqqam bħala l-"Manhattan tad-Deżert" (مَانْهَاتَن ٱلصَّحْرَاء) jew iċ-"Chicago tad-Deżert" (شِيْكَاغو ٱلصَّحْرَاء). m

## Storja
L-ewwel kitba mnaqqxa magħrufa tar-raħal tmur lura għas-seklu 3 W.K. Kien ukoll il-belt kapitali tar-Renju ta' Hadramawt.

Fis-seklu 20, ir-raħal kien wieħed mit-tliet bliet ewlenin tas-Sultanat ta' Qu'aiti, flimkien ma' Al-Mukalla u Ash-Shihr.

Ir-raħal tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1982.

Fl-2008 Shibam ġie mgħerreq minn ċiklun tropikali.

Matul il-Gwerra Ċivili tal-Jemen, ir-raħal ġarrab xi ħsarat wara li l-insorġenti wettqu attakk b'karozza bomba. Fl-inħawi seħħ ukoll bumbardament mill-koalizzjoni. Fl-2015, l-UNESCO niżżlet ir-raħal bħala "wirt kulturali fil-periklu".

## Ġeografija
Ir-raħal jinsab fl-inħawi ċentrali u tal-Punent tal-Governorat ta' Hadramawt, fid-deżert ta' Ramlat al-Sab'atayn. It-triq prinċipali tikkollega lil Sana'a u lil bliet oħra fil-Punent tal-Jemen mat-territorji tal-Lvant imbiegħed. L-eqreb irħula huma Seiyun, is-sede ta' ajruport, u Tarim, it-tnejn li huma fil-Lvant. Triq oħra, li tibda mill-villaġġ ta' Alajlanya fil-Punent, tikkollega lil Shibam ma' Mukalla, il-belt kapitali tal-governorat, li tinsab mal-kosta tal-Oċean Indjan.

### Klima
Shibam għandu klima sħuna tad-deżert (*BWh* skont il-klassifikazzjoni klimatika ta' Köppen). B'temperatura medja ta' 28.0 grad Ċelsju (82.4 grad Fahrenheit), Ġunju huwa l-iktar xahar sħun tas-sena. Jannar huwa l-iżjed xahar kiesaħ, b'temperatura medja ta' 18.6 °C (65.5 °F).

## Arkitettura

### Ħarsa ġenerali
Is-Sit ta' Wirt Dinji ta' Shibam huwa magħruf għall-arkitettura unika tiegħu. Id-djar kollha ta' Shibam huma magħmulin mill-brikks tat-tajn, u madwar 500 minnhom huma blokok b'għamla ta' torrijiet, għoljin bejn 5 sulari u 11-il sular, u kull sular fih kamra jew tnejn. Dan l-istil arkitettoniku ntuża għall-ħarsien tar-residenti mill-attakki tal-Bedwini. Filwaqt li huwa stmat li Shibam ilu jeżisti għal xi 1,700 sena, il-biċċa l-kbira tad-djar tar-raħal oriġinaw fis-seklu 16. Minkejja dan, bosta minnhom ġew rikostruwiti diversi drabi f'dawn l-aħħar ftit sekli.

Shibam spiss jissejjaħ bħala "l-eqdem raħal bl-iskyscrapers fid-dinja". Huwa wieħed mill-eqdem u l-aqwa eżempji ta' ppjanar urban ibbażat fuq il-prinċipju ta' kostruzzjoni vertikali. Ir-raħal fih uħud mill-ogħla binjiet tat-tajn fid-dinja, u wħud minnhom ilaħħqu għoli ta' iktar minn 30 metru (98 pied), b'hekk huma binjiet bikrin ta' appartamenti għoljin. Sabiex il-binjiet jiġu protetti mix-xita u mill-erożjoni, il-ħitan minn żmien għal żmien trid issirilhom manutenzjoni b'saffi ġodda ta' tajn. Ir-raħal huwa mdawwar b'ħajt iffortifikat, u b'hekk huwa mlaqqam "ir-raħal iffortifikat ta' Shibam".

### Theddidiet
Il-binjiet tal-brikks tat-tajn spiss jiġu mhedda mir-riħ, mix-xita u mill-erożjoni bis-sħana, b'hekk jeħtieġu manutenzjoni kostanti sabiex l-istrutturi ma jċedux. Ir-raħal intlaqat mill-għargħar ikkawżat minn tempesta tropikali fl-2008. Il-pedamenti ta' bosta mill-binjiet fir-raħal ġew kompromessi mill-għargħar, u eventwalment iġġarrfu. Ir-raħal kien fil-mira wkoll ta' attakk tal-Al Qaeda fl-2009.

Fl-2015, Shibam iddaħħal fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji fil-periklu meta faqqgħet gwerra ċivili vjolenti fil-Jemen. Il-binjiet storiċi ġarrbu ħsarat estensivi minn bumbardamenti qawwijin, u għadhom f'riskju minħabba l-kunflitt armat.

### Influwenzi
Il-Villaġġ Globali ta' Dubai, kumpless fil-beraħ tax-xiri u tal-intratteniment fl-Emirati Għarab Magħquda, jinkludi paviljun tal-Jemen bi strutturi tal-brikks tat-tajn bil-ħsieb li jevoka l-arkitettura ta' Shibam.

## Sit ta' Wirt Dinji
Ir-Raħal Antik Iffortifikat ta' Shibam ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1982.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (iii)** "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; il-**kriterju (iv)** "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem"; u l-**kriterju (v)** "Eżempju straordinarju ta' insedjament uman tradizzjonali, ta' użu tal-art jew ta' użu tal-baħar, li jirrappreżenta kultura (jew kulturi), jew interazzjoni umana mal-ambjent, speċjalment meta jkun sar vulnerabbli minħabba l-impatt ta' bidla irreversibbli".

## Gallerija

File:درة_الوادي_شبام.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D8%AF%D8%B1%D8%A9_%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%8A_%D8%B4%D8%A8%D8%A7%D9%85.jpg|Veduta ta' Shibam.
File:Shibam_door.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Shibam_door.JPG|Id-daħla tal-belt.
File:Shibam2.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Shibam2.JPG|Veduta ta' wħud mill-binjiet għoljin.
File:Shibam_Yemen_Interior.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Shibam_Yemen_Interior.jpg|Żewġ binjiet fir-raħal.
File:15_Šibam_(10).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:15_%C5%A0ibam_(10).jpg|Veduta mit-triq.
File:15_Šibam_(14).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:15_%C5%A0ibam_(14).jpg|Dettall arkitettoniku.
File:Old_Walled_City_of_Shibam-109044.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Old_Walled_City_of_Shibam-109044.jpg|Il-binjiet ta' Shibam bil-gallariji.
File:Old_Walled_City_of_Shibam-109041.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Old_Walled_City_of_Shibam-109041.jpg|Veduta ta' Shibam.
File:Jemen_Shibam-SJ_004_wp.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Jemen_Shibam-SJ_004_wp.jpg|Veduta ta' Shibam.


## Referenzi