open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Asterojde

**Asterojde** tixbah ħafna lill-pjaneti, imma hija iżgħar. L-isem "asterojde" ġej mill-Grieg antik u jfisser "bħal stilla". L-asterojdi jafu jidhru bħal stillel żgħar fis-sema u huma wkoll iduru max-Xemx mhux bħall-istillel. Bħall-pjaneti, l-asterojdi ma jistgħux jipproduċu d-dawl. Minħabba f'hekk, ħafna nies jaħsbu li l-isem "asterojde" m'huwiex adattat u minflok kien hemm min ippropona l-isem "planetojde" ("bħal pjaneta"). 

Bosta asterojdi huma magħmula minn ġebla, iżda xi wħud minnhom huma magħmula mis-silġ jew mill-metall. Ħafna mill-asterojdi li hemm fis-Sistema Solari tagħna jinsabu f'dik li hija magħrufa bħala l-faxxa tal-asterojdi bejn Marte u Ġove.
Tuberkulożi

It-**tuberkulożi** (magħrufa u mqassra bħala **TB**) hija marda ikkawżata minn infezzjoni tal-batterju *[[Mycobacterium tuberculosis]]*, li komunement taffettwa l-pulmun iżda tista' wkoll taffettwa s-sistema nervuża ċentrali (meninġitè), is-sistema limfatika, is-sistema ċirkulatorja, is-sistema ġenito-urinarja, l-għadam u l-ġogi.

It-tuberkulożi hija waħda mill-iktar mardiet infettivi komuni u qattiela li nsibu llum il-ġurnata u tinfetta madwar żewġ biljun ruħ, jew terz (WHO TB) tal-popolazzjoni tad-dinja. Kull sena, jkun hawn madwar 9 miljun każ ġdid li jirriżultaw fil-mewt ta' kważi żewġ miljun ruħ (ħafna minnhom f'pajjiżi li qed jiżviluppaw). Però, pajjiżi żviluppati m'humiex eżenti mill-piż ta' dil-marda. Hemm numru dejjem jikber ta' nies fil-pajjiżi żviluppati li jinħakmu minn dil-marda minħabba li jkollhom is-sistema immunitarja kompromessa, tipikament minħabba drogi immunosopressivi jew HIV/AIDS. Dawn huma l-iktar nies f'riskju li jkunu infettati u jimirdu bit-TB.

Daqs 90% ta' dawk infettati għandhom infezzjoni latitanti asimptomatika (LTBI; *latent TB infection*). Hemm ċans ta' 10% li l-LTBI tipprogressa lejn TB li, jekk ma tiġix ikkurata, toqtol iktar minn 50% ta' dawk infettati. It-TB hija waħda mit-tliet mardiet infettivi l-aktar qerrieda fid-dijna: it-TB toqtol maż-2 miljun ruħ u l-malarja toqtol madwar miljun ruħ.  

In-nuqqas ta' programmi ta' kontroll tat-TB, HIV/AIDS u immigrazzjoni ikkawżaw qawmien tat-tuberkulożi. Qed ikun hawn ħafna varjanti tal-batterju tat-TB li huma reżistenti għall-bosta mediċini (MDTB; *Multiple drug resistant strains of TB*) u (XDR-TB; *Extreme Drug-Resistance in Tuberculosis*). Fl-1993, il-World Health Organization iddikjarat it-TB bħala emerġenza globali għas-saħħa u l-iStop TB Partnership ipproponiet Pjan Globali biex Titwaqqaf it-Tuberkulożi li huwa mmirat sabiex isalva 14-il miljun ruħ bejn l-2006 u l-2015.
Kruċjata

Il-**Kruċjati** kienu serje ta' bosta kampanji militari—normalment sanzjonati mill-Papat—li seħħew bejn is-Seklu XI u s-Seklu XIII. Oriġinarjament, kienu Gwerrer Sagri Kattoliċi bl-iskop li terġa' tintrebaħ Ġerusalem u l-Art Imqaddsa minn taħt il-ħakma Musulmana, iżda xi wħud kienu indirizzati lejn Ewropew oħra, bħall-Kruċjata Albiġeżjana kontra l-Katari tan-nofsinhar ta' Franza u l-Kruċjati Nordiċi.  Ir-Raba' Kruċjata kienet oriġinarjament intiża li tilħaq l-Art Imqaddsa, iżda ġiet ridiretta mill Venezjani kontra Konstantinopli.

## Referenzi u qari addizzjonali
* Alfred J. Andrea, *Encyclopedia of the Crusades*. Greenwood Press, 2003.
* Carole Hillenbrand, *The Crusades, Islamic Perspectives*. New York, 2000.
* P.M. Holt, *The Age of the Crusades: The Near East from the Eleventh Century to 1517*. New York, 1986.
* Thomas F. Madden, *The New Concise History of the Crusades*. Lanham, 2005.
* Hans E. Mayer, *The Crusades*. Oxford, 1965.
* Jonathan Riley-Smith, *The First Crusade and the Idea of Crusading*. Philadelphia, 1986.
* Jonathan Riley-Smith, *The Oxford History of the Crusades*. Oxford, 1995.
* Jonathan Riley-Smith, *What were the Crusades?*. San Francisco, 2002.
* Steven Runciman, *A History of the Crusades*, 3 vols., Cambridge, 1951-1954.
* Amin Maalouf, *The Crusades Through Arab Eyes*. 1983.

## Links esterni
* Kenneth Setton, ed., *A History of the Crusades*. Madison, 1969-1989 (e-book online)
* Angeliki E. Laiou, *The Crusades from the Perspective of Byzantium and the Muslim World*, (e-book online), includes chapter on Historiography of the crusades.
* E.L. Skip Knox, The Crusades, a virtual college course through Boise State University.
Lega Anżejatika

Il-**Lega Anseatika** (bil-Ġermaniż: *die Hanse*, bl-Olandiż: *de Hanze*, bil-Pollakk: *Hanza*, bl-Iżvediż: *Hansan*) kienet tikkonsisti f'alleanza ta' xirkiet merkantili li kienu jiffurmaw u jżommu monopolju merkantili fuq il-baħar Baltiku u fuq il-parti l-kbira tat-Tramuntana tal-Ewropa għal ċertu żmien bejn tmiem il-Medjuevu u l-bidu tal-perjodu modern, bejn is-seklu tlettax u s-seklu sbatax.
Fortifikazzjonijiet ta' Żmien il-Kavallieri f'Malta

## Swar
Qabel mal-Kavallieri ġew Malta fl-1530, kienu diġa konxji li Malta kienet fqira fejn hi ikkonċernata d-difiża. Apparti minn ftit swar, dawk ta' Sant'Anġlu, tal-Imdina u taċ-Ċitadella, jew kif kien magħruf, il-Kastell, kienu jeżistu ftit fortizzi żgħar, magħruf bħala l-maħras. Fost dawn, l-aktar importanti biss ta' resistenza minima kien il-Forti Sant'Iermu li kien jagħti ftit li xejn ilqugħ minn attakk jew inżul tal-għadu mill-ponta ta' Sciberras. 

## Forti Sant’Anġlu
Hekk appena wasal Malta fl-1530, l-Ordni ta' San Ġwann kien beżgħan li dawn is-swar ma kinux ser jirreżistu l-attakki la tal-furbani kif ukoll tal-għadu Ottoman jekk dan kien idaħħala f'rasu li għandu jattakka lill-gżejjer Maltin għal xi raġuni jew oħrra. L-Ordni ikkonsulta ma' bosta inġiniera militari biex jaraw kif jistgħu itejbu s-sitwazzjoni, fosthom l-inġinier Taljan Ferromolinio u l-Ispanjol Pardo. Sant’Anġlu ġie rrinfurzat kif setgħu skont il-mezzi finanzjarji baxxi li kellhom biex almenu mhux biss iqawwu d-difiża tagħhom ġewwa s-swar iżda anki biex ikun hemm ilqugħ għal-abitanti tal-Birgu u tal-madwar. Barra minn hekk Ferromolino ħaffer foss li jifred il-Forti Sant' Anġlu mill-bqija tal-Birgu. Dan il-foss sewa ta' ġid kbir u serħan  il-moħħ f'diversi okkażjonijiet li l-għadu sbarka fuq ix-xtut Maltin, iżda l-aktar waqt l-Assedju l-Kbir. Apparti minn hekk, Pardo iddisinja Fortizza żgħira, dik ta' San Mikiel li kienet tagħti fuq in-naħa tan-Nofsinhar tal-Isla, qabel ma din kienet bdiet tinbena bħala rħajjel żgħir fi żmien il-Gran Mastru Claude de la Sengle.  

Fuq suġġeriment ta' Pardo, Sant’iermu flok forti żgħir issa nbena bħala fortizza żgħira li kellha l-qawwa li mhux biss tgħasses iżda anki tiddenfendi ż-żewġ daħliet taż-żewġ portijiet, jiġifieri dak Marsamxett u tal-Port il-Kbir.  Wara l-Assedju l-Kbir iż-żewġ portijiet bdew jiġu indukrati mhux biss minn fortizzi żgħar iżda minn belt iffortifikata, il-Belt Valletta. 

Kienu bosta il-fortizzi u s-sistemi ta' difiża li l-Ordni ta' San Ġwann bena sakemm ġie biex ħalla l-Malta. Fost dawn insibu: 

**Bliet jew żoni Militari ffortifikati:**

* Valletta 1566- 1571
* Mdina 1724 u 1746  
* Il-Kastell, Għawdex 1551 - 1500 - 1622
* Senglea  - 1553
* Forti Manoel (1723 - 1733)
* Birgu estensjonijiet tas-swar kontinwi 
* Furjana
* Forti Ricasoli (1670 - 1698)
* Santa Margarita Linji ta' difiża 1638 baqgħu ma spiċċaw qatt
* Cottonera - Linji ta' difiża   1670 qatt ma spiċċaw
* Forti Chambray   1749 - 1760

**Torrijiet Kbar mal-kosta**

Forti Sant'Iermu 1552 and later extensions

Santa Marija  - Kemuna

Saint Lucian’s - Marsaxlokk

Saint Thomas -, Marsascala 

**Torrijiet żgħar mal-kosta**

Garzes, Mġarr Għawdex 1605 twaqqa' fl-1848.

Tigne 1793 & 1795.

Wignacourt, San Pawl il-Baħar

Sant’Agata, Mellieħa

Dwejra 1650

Xlendi 1652

Lascaris  (x10) bejn 1637 - 1652

De Redin  (14) bejn1658 - 1659
Saturnu

**Saturnu** jista' jirreferi għal:

* Saturnu - Pjaneta tas-Sistema Solari.
* Saturnu - Divinità tal-mitoloġija Rumana.
Lingwi Rumanzi

Il-**lingwi [[Imperu Ruman|Rumanzi]]** huma l-lingwi moderni li evolvew mill-Latin Vulgari bejn it-tielet u t-tmien sekli u li jiffurmaw sottogrupp tal-lingwi Italiċi fi ħdan il-familja tal-lingwi Indoewropej.
Metru

Il-**Metru** hu l-kejl bażiku fis-Sistema Metrika u fis-sistema SI (Sistema Internazzjonali) biex jitkejjel it-tul. Hu bejn wieħed u ieħor l-istess daqs ta' 3.28 piedi. 
Metru hu meqjus bħala d-distanza li d-dawl jimxi, ġo spazju mingħajr ebda arja (*vacuum*) f'1/299,792,458 ta' sekonda.
Is-simbolu ta' metru hu **m**.
Ġie maħsub fl-antik biex isarraf (u kważi hekk hu) f'1/10,000,000 tad-distanza mill-ekwatur san-*north pole*
Kamra tad-Deputati ta' Malta

Skont il-Kostituzzjoni ta' Malta il-**Kamra tad-Deputati**, flimkien mal-President tar-Repubblika, tikkostitwixxi il-Parlament, l-organu leġislattiv tal-Istat Malti.

## Funzjonijiet

Skont is-Sezzjoni 65(1) tal-Kostituzzjoni il-Kamra, flimkien mal-President tar-Repubblika, tista' tagħmel "*liġijiet għall-paċi, ordni u gvernar tajjeb ta' Malta b'mod konformi mar-rispett sħiħ għad-drittijiet tal-bniedem, il-prinċipji ġeneralment aċċettati tad-dritt internazzjonali u l-obbligi internazzjonali u reġjonali ta' Malta partikolarment assunti bit-trattat ta' adeżjoni mal-Unjoni Ewropea ffirmat f'Ateni fis-16 t'April, 2003*".

## Kompożizzjoni
Il-Kamra trid tkun magħmula minn għadd farradi ta' Deputati magħrufa bħala "Membri Parlamentari" elett minn għadd ta' Distretti fejn kull Distrett jeleġġi l-istess għadd ta' Deputati. Minbarra dawn, meta l-iSpeaker jiġi magħżul minn barra l-Kamra dan ukoll jitqies bħala membru tal-Kamra. Fl-X Leġislatura li bdiet fl-2003 l-għadd ta' Deputati kien ta' 65 eletti minn 13-il Distrett li naqsu b'wieħed meta l-iSpeaker, Anton Tabone, ġie appuntat mill-Grupp Parlamentari tal-Partit Nazzjonalista. Din kienet l-ewwel darba mill-Indipendenza 'l hawn li l-iSpeaker ġie maħtur minn fost il-membri tal-Kamra.

:

## Ħoloq esterni
* Sit uffiċjali tal-Kamra tad-Deputati ta' Malta
* Eks Speakers tal-Kamra tal-Rappreżentanti
Vojvodja

**Vojvodja**, (Rumen: *voievodat*, Pollakk: *województwo*, Serb: *vojvodina* (војводина), *vojvodstvo* (војводство) jew *vojvodovina* (војводовина), Ungariż: *vajdaság*) kienet forma ta' stat fewdali fir-Rumanija, Ungarija, Polonja, Russja u fis-Serbja tal-Medjuevu. Il-vojvodija kienet tiġi maħkuma mill-Vojvod, (traduzzjoni kelma b'kelma: "dak li jmexxi il-gwerrieri"). Oriġinarjament kien kmandant militari li jmexxi flimkien ma' mexxej ieħor. Il-kelma **vojvodja** għadha tiġi użata għall-Vojvodji tal-Polonja, li huma sittax -il reġjun amministrativi f'dan il-pajjiż. Vojvodina li titnissel mill-istess kelma hija wkoll l-isem tal-provinċja awtonoma fin-nofsinhar tas-Serbja.
Skanderbeg

**George Kastrioti Skanderbeg** (bl-Albaniż: *Gjergj Kastrioti Skënderbeu*; Krujë, 1403 – Lezhe, 17 ta' Jannar 1468) kien sinjur Albaniż tas-seklu 15, ikkunsidrat bħala eroj nazzjonali għar-reżistenza tiegħu għal iktar minn żewġ deċennji kontra l-Imperu Ottoman.

Missieru Gjon Kastrioti kien sinjur tal-Albanija li kien jagħmilha ta' vassal mal-Ottomani. Gjergj Kastrioti, wara karriera militari b'servizz lejn l-Imperu Ottoman, irrifjuta l-Iżlam u rritorna għall-fidi Nisranija. Hu rnexxielu jqajjem rewwixta kontra l-Ottomani, fejn ippreżenta lilu nnifsu bħala difensur tal-Kristjaneżmu fil-Balkani.

L-isem Skanderberg huwa laqam ta' nisel Tork; l-Ottomani kienu jsejħulu *Iskender bey* li tfisser "Sinjur Alessandru", bħala referenza għall-abbiltajiet bħala kmandant militari li kien jirrifletti lil Alessandru l-Kbir.

## Referenzi

## Ħoloq esterni

*  Analiżi tal-letteratura fuq Skanderbeg
Katowice

**Katowice** (pronunċja: **katɔˈvʲitsɛ**), (Ċek: *Katovice*, Ġermaniż: *Kattowitz*) hija belt tar-reġjun storiku tas-Silesja ta' Fuq fil-Polonja t'isfel u tinsab fuq ix-xmajjar Kłodnica u Rawa.

Katowice hija l-belt kapitali tar-reġjun amministrativ u lokali, imsejjaħ *[[Vojvodja]] Silesjana* minn 1999, li qabel kienet il-belt kapitali tal-Vojvodja ta' Katowice. Katowice hija il-belt ewlenija tar-reġjun industrijali tas-Siliesja ta' Fuq. Il-popolazzjoni tagħha tammonta għal 321,163 ruħ, u bl-agglomerazzjoni urbana tgħodd madwar **3,487,000** ruħ (2004).


Koordinati:
Triq ta' Sant'Anna

**Triq ta' Sant'Anna**  hija galassja li s-sistema solari (u l-Art) tappartjeni għaliha. Din hija galassja spirali li tinkludi fiha bejn 100 u 400 biljun stilla u madwar 50 biljun pjaneta.
Madonna tal-Karmnu

**Madonna tal-Karmnu** huwa t-titlu lill-Verġni Marija b'rabta mal-patrijiet Karmelitani. Il-patrijiet Karmelitani bdew jgħixu bħala eremiti ħdejn l-Għajn ta' Sant'Elija, fuq l-għoljiet tal-Karmel fl-Art Imqaddsa lejn l-aħħar tas-seklu 12. L-għolja tal-Karmel hija l-għolja tal-Profeta Elija, għax hemm għammar il-Profeta madwar 800 sena qabel Kristu. Bejn is-snin 1206 u 1214, il-Patrijarka ta' Ġerusalemm San Albert kitbilhom Għamla ta' Ħajja, li aktar tard saret Regula. L-istess Patrijarka ġabar f'komunità lill-aħwa ta' fuq il-Karmelu. Ir-rabta tal-Karmelitani mal-Verġni Marija bdiet sewwa sew bid-dedikazzjoni tal-kappella li l-aħwa karmelitani kellhom fuq il-Karmel, liema kappella ddedikawha lill-Verġni Omm Alla, għax fiha raw id-dixxiplu perfett tal-Mulej li jista' jgħinhom fil-mixja tagħhom lejn il-Mulej Ġesù. Huwa minn hawn li l-Karmelitani jissejħu 'l-Aħwa tal-Imqaddsa Verġni Marija tal-Għolja tal-Karmel'. Titli lill-Verġni Marija għal qalb il-karmelitani huma 'Verġni l-Aktar Safja', 'Omm il-Karmelitani' u 'Patruna tal-Karmelu'.

## Ħoloq esterni
* L-Ordni Karmelitana f'Malta
Saint-Dié-des-Vosges

**Saint-Dié-des-Vosges** hija belt ta'Franza.

## Ġeografija
Hija tinsab fid-dipartiment tal-Vosges, fir-reġjun tal-Grand Est. Għandu altitudni medja ta' 343 metru.

## Storja

Fil-25 ta’ April 1507 f’Saint-Dié ġiet ippubblikata l-Cosmographiae Introductio mill-kartografi Martin Waldseemüller u Matthias Ringmann, li hija meqjusa bħala l-ewwel atlas modern u fejn l-isem Amerika jidher għall-ewwel darba.

## Attrazzjonijiet turistiċi
* Katedral
* Knisja Santu Martin
* Kappella Santu Rokku
* Mużew Pierre-Noël
* Fabbrika Claude u Duval (perit Le Corbusier)

## Edukazzjoni
Institut universitaire de technologie (Università) :
* Elettronica
* Informatika
* Komunikazzjoni

## Ħoloq esternii

*  Sit uffiċjali
*  Institut universitaire de technologie
Anastasju Cuschieri

**Anastasju Cuschieri** (Valletta 27 ta' Jannar 1876 - 25 ta' Lulju 1962) kien patri, senatur, professur tal-filosofija u awtur.

## Patri Karmelitan
Huwa ħa l-voti reliġjużi bħala Patri Karmelitan nhar it-28 ta' Awwissu 1891. Patri Anastasju wara l-istudji tiegħu f'Malta kiseb Dottorat fil-Filosofija fl-Universita Gregorjana ta' Ruma. Fl-1902 sar Professur tal-Filosofija. Kitbiet tiegħu dehru fir-*Rivista di Filosofia Neo-Scolastica* ta’ Milan. Lura Malta, Patri Anastasju sar membru tal-Kunsill tal-Università, fejn ippresieda fuq il-Fakultà tax-Xjenza u kien eżaminatur tal-istudenti fit-Taljan. Huwa kien kien elett darbtejn bħala Pirjol Provinċjali tal-Ordni Karmelitan f'Malta.

## Politiku
Anastasju Cuschieri kien ukoll Senatur f'isem il-gradwati tal-Università fl-ewwel żewġ legislaturi ta' Gvern Malti, dawk tal-1921 u tal-1932. Kien membru tal-Partit Nazzjonalista, u matul it-Tieni Gwerra Dinjija l-Gvern Kolonjali Ingliż kien żamm għajnejh fuqu minħabba t-twemmin politiku tiegħu.

## Poeta

Huwa magħruf bħala l-Poeta tal-Madonna, għall-ħafna poeżiji tiegħu fuq il-Madonna, li huma fost l-aqwa fil-letteratura Maltija. Huwa poeta Romantiku (fil-kontenut) u klassiku (fil-metrika).

*Il-Kelma Maltija* hija waħda mill-isbaħ poeżiji tiegħu:

:Din biss, ħabib ta’ qalbi,għandi; din Alla tani,dil-kelma li bi ġmielhanitgħaxxaq ser tarani.

:Min qal li tqila u timxibħas-sriep tkaxkar fuq żaqqha?Ħares kemm hi ħafifa,kif titla’ u togħla f’daqqa...

:Bħalma l-ħaddied fil-forġal-ewwel jikwi l-ħadida,imbagħad ftit ftit jaħdimhasa tiġi kif iridha...

:Hekk jien il-kelma mn’idimhux malli dak nitlaqha,bħal min iwaddab ġeblama jafx fejn sejra taqa’

:‘mma qabel inrattabhafi ħsiebi bħal għaġina,imbagħad koċċ koċċ bis-sabarnagħtiha sura u żina.

:U nibqa’ nħares lejha,nara jekk qiegħda sewwa,jekk rieqda jew mifluġa,jekk nieqsa minn xi ħlewwa:

:U meta ħajja tferfernilmaħha tgħodd għal ħbiebihemmhekk, għax nistħi ngħidu,nitgħaxxaq dlonk bi ħsiebi,

:u bil-kelma li titla’minn qalbi għal fuq fommi,safja, ħelwa, sabiħa,kif għallmithieli ommi,

:kif dari l-Belt, kif għadekfl-irħula llum tismagħha,bla xniexel fuq sidirha,fqajra, ’mma kollox tagħha.

:Din biss, ħabib ta’ qalbi,għandi; din Alla tani,dil-kelma li bi ġmielhanitgħaxxaq qed tarani.”

## Mewt
Wara marda kiefra li damet tliet snin u kważi pparalizzatu, Anastasju Cuschieri miet nhar il-25 ta' Lulju 1962, jum qabel il-mewt ta' San Ġorġ Preca.

## Ħoloq esterni
*L-Akkademja tal-Malti
*allmalta.com
*Patri Anastasju Cuschieri
*Patri Anastasju Cuschieri

* Filosofija f'Malta
Lingwa Pollakka

**Pollakk** (Pollakk: *język polski*, [ˈjɛ̃zɨk ˈpɔlskʲi], *polszczyzna* [pɔlˈʂt͡ʂɨzna] jew sempliċiment *polski*, [ˈpɔlskʲi]) hija lingwa Slava tal-Punent tal-grupp Lekitiku, miktuba. Huwa mitkellem primarjament fil-Polonja u jservi bħala l-lingwa nattiva tal-Pollakki. Minbarra li hija l-lingwa uffiċjali tal-Polonja, tintuża wkoll mid-dijaspora Pollakka. Hemm aktar minn 50 miljun kelliem Pollakk madwar id-dinja. Hija tinsab fis-sitt post fost il-lingwi tal-Unjoni Ewropea. Il-Pollakk huwa suddiviż f'djaletti reġjonali u jżomm pronomi ta' distinzjoni T–V stretti, onoriċi u diversi forom ta' formalitajiet meta jindirizza individwi.

## L-alfabett
Aa Ąą Bb Cc Ćć Dd Ee Ęę Ff Gg Hh Ii Jj Kk Ll Łł Mm Nn Ńń Oo Óó Pp Rr Ss Śś Tt Uu Ww Yy Zz Źź Żż

## Eżempji tal-Lingwa Pollakka
**Il-Ġranet tal-Ġimgħa**

It-Tnejn: poniedziałek

It-Tlieta: wtorek

L-Erbgħa: środa

Il-Ħamis: czwartek

Il-Ġimgħa: piątek

Is-Sibt: sobota

Il-Ħadd: niedziela

**Ix-Xhur tas-Sena**

Jannar: styczeń

Frar: luty

Marzu: marzec

April: kwiecień

Mejju: maj

Ġunju: czerwiec

Lulju: lipiec

Awwissu: sierpień

Settembru: wrzesień

Ottubru: październik

Novembru: listopad

Diċembru: grudzień

**In-Numri** 

Wieħed: jeden

Tnejn: dwa

Tlieta: trzy

Erbgħa: cztery

Ħamsa: pięć

Sitta: sześć

Sebgħa: siedem

Tmienja: osiem

Disgħa: dziewięć

Għaxra: dziesięć
Francesco Buhagiar

**Francesco Buhagiar** (Qrendi, 7 ta' Settembru 1876 – Rabat, 27 ta' Ġunju 1934), iben Michele Buhagiar u Filomena mwielda Mifsud, kien it-tieni Prim Ministru ta' Malta fejn serva bejn l-1923 u l-1924. Buhagiar ħa l-lawrja ta' Avukat mill-Università Rjali ta' Malta fl-1901. Kien membru tal-Unione Politica Maltese (Partit ta' Panzavecchia) u ġie elett fl-Ewwel u t-Tieni Leġislatura: 1921 u 1924. Kien Ministru tal-Ġustizzja bejn Ottubru 1922 u Settembru 1924, Ministru tal-Finanzi, Dwana u Portijiet bejn Ottubru 1923 u Awwissu 1924. Kien it-tieni Prim Ministru fil-Gvern Awtonomu Malti bejn Ottubru 1923 u Settembru 1924. Wara li rriżenja minn Prim Ministru sar Imħallef. Iċ-ċajta fis-snin għoxrin kienet li dan ħares fil-mera u lix-xbiha ta’ quddiemu qalilha “minn għada, int Imħallef”!  Miet ir-Rabat fis-27 ta’ Ġunju 1934.

## Referenzi
Joseph Howard

**Joseph Howard** (twieled fl-4 ta' Diċembru 1862 – miet fl-20 ta' Mejju 1925) kien l-ewwel Prim Ministru ta' Malta.

Ħa l-edukazzjoni tiegħu fil-Liċeo u wara siefer biex ikompli jistudja bħala uffiċjal fl-Akkademja Militari Franċiża. Industrjalista u f'Malta żviluppa l-industrja tat-tabakk. Kien maħtur f'diversi kumitati u kummissjonijiet tal-Gvern imwaqqfin għall-iżvilupp tal-Kummerċ u l-Industrja. Għal diversi snin kien President tas-Soċjetà tal-Arti, Manifattura u Kummerċ. Kien ukoll għal xi żmien Konslu ta' Malta għall-Ġappun. Fl-1912 kien elett bħala membru tal-Kunsill tal-Gvern wara li kien nominat mill-*Comitato Patriottico*. Fl-1921 issieħeb mal-Unione Politica Maltese u fl-istess sena kien elett Senatur fl-ewwel Parlament Malti. Peress li Mons. Injazju Panzavecchia, li kien il-mexxej tal-UPM, ma kienx aċċetta li jkun il-Prim Ministru, il-Gvernatur Plumer offra l-kariga ta' Prim Ministru lil Joseph Howard. Fil-fatt dan mexxa l-ewwel Gvern Malti bejn is-26 ta' Ottubru, 1921, u t-13 ta' Ottubru, 1923.

Howard baqa' magħruf għas-sens ta' tolleranza u esperjenza amministrattiva li kellu. Kien għal xi żmien ukoll President tal-Banda Filarmonika La Valette u fil-Kumitat tal-Konservatorju Vincenzo Bugeja. Kien onorat uffiċjalment bit-titlu ta' O.B.E., mir-Re tal-Ingilterra. Huwa miet fl-20 ta' Mejju, 1925.

Mart Joseph Howard kienet kuġina ma' omm San Ġorġ Preca.

## Ħoloq esterni

* Bijografija fuq is-sit uffiċjali tal-Gvern ta' Malta
Ugo Pasquale Mifsud

**Sir Ugo Mifsud** (Valletta, 12 ta' Settembru 1889 – 11 ta' Frar 1942) kien politiku Malti, li serva għal darbtejn bħala Prim Ministru ta' Malta, bejn l-1924 u l-1927, u mill-1932 sal-1933.

## Bijografija

Iben l-imħallef Gio Batta Mifsud u Philomena Marianna Muscat, Ugo Mifsud studja l-Liċeo u wara l-Università ta' Malta. Fl-1910 kiseb il-lawrja ta' avukat. Hu beda l-karriera professjonali tiegħu u għamel isem speċjalment fi żmien il-Gwerra l-Kbira meta kellu ħafna xogħol fil-Qorti tal-Kummerċ. Sir Ugo kiteb ħafna fuq id-Dritt Internazzjonali f'rivisti ta' natura ġuridika bħall-*International Law Notes*. 

Kien elett membru tal-International Law Association u ħa sehem f'bosta konferenzi ta' din l-assoċjazzjoni. Kien ukoll membru tal-Kumitat Eżekuttiv u anki Viċi-President ta' din l-Assoċjazzjoni. Fl-1928, fil-konferenza li saret f'Varsavja, Sir Ugo ġie elett President tal-*Aerial and Radio Law Committee*. 

Inħatar Viċi President fl-Eżekuttiv tal-Assoċjazzjoni fil-Konferenza Internazzjonali li kienet saret f'Oxford fl-1932 u fl-1934 intgħażel ukoll President għall-konferenza li kienet saret f'Budapest. Fl-1928, Sir Ugo rrappreżenta lil Malta fil-laqgħat tal-Empire Parliamentary Association li saret fil-Kanada.

### Politika

Sir Ugo kien ġie elett Segretarju ta' xi Seduti tal-Assemblea Nazzjonali li ġiet imlaqqgħa fl-1919 fuq proposta ta' Sir Filippo Sciberras. Kien ta sehem kbir fit-tħejjija tal-Kostituzzjoni li ressqet l-Assemblea Nazzjonali quddiem il-Gvern Ingliż. Fl-1926, flimkien ma' Nerik Mizzi kien il-mexxej tal-Partit Nazzjonalista u baqa' sakemm miet fl-1942. Fl-1921 ikkontesta l-elezzjoni taħt il-Kostituzzjoni "Amery-Milner" u ġie elett membru tal-Assemblea Leġislattiva.

Ingħata l-ħatra ta' Ministru tal-Industrija u Kummerċ. Fl-elezzjoni tal-1924, wara r-riżenja ta' Dott. Francesco Buhagiar minn Prim Ministru, Sir Ugo sar it-tielet Prim Ministru fl-età ta' 35 sena, l-iżgħar Prim Ministru tal-Imperu Brittanniku f’dak iż-żmien. Bejn l-1927 u l-1930 kien Kap tal-Oppożizzjoni u reġa' nħatar Prim Ministru bejn Ġunju 1932 u Novembru 1933, meta l-Kostituzzjoni tal-1921 ġiet irtirata.

Meta, fl-1932, kien qiegħed imexxi delegazzjoni Maltija  f'Londra, ippreżenta memorandum lis-Segretarju tal-Istat tal-Kolonji li fih saret talba formali biex Malta tingħata Kostituzzjoni li tpoġġiha fid-*Dominion Office* fost il-membri indipendenti tal-Commonwealth. 

Fl-1939 Sir Ugo ġie elett membru tal-Kunsill tal-Gvern. Fid-9 ta' Frar, 1942, waqt laqgħa tal-Kunsill, meta kienet qiegħda tiġi diskussa d-deportazzjoni ta' personalitajiet Maltin, fosthom dik tal-Avukat Nerik Mizzi, Sir Ugo Mifsud ħassu ħażin. Hu kien qiegħed jiddefendi b'argumenti sodi d-dritt ta' dawn il-Maltin li ma jiġux deportati minn pajjiżna. Jumejn wara, fil-11 ta' Frar, Sir Ugo Mifsud miet.

## Referenzi

* Calleja, J. (1997) *Ugo. P. Mifsud 1889-1942: Prim Ministru u patrijott*, Pietà: Pubblikazzjoniet Indipendenza.
* *Sir Ugo Mifsud (1889-1942): profil u diskorsi kommemorativi* (1963), Malta: Dipartiment tal-Informazzjoni.

## Ħoloq esterni
* Bijografija fuq is-sit uffiċjali tal-gvern
Gerald Strickland

**Sir Gerald Strickland** (Valletta, 24 ta' Mejju 1861 &ndash; Ħ'Attard, 22 ta' Awwissu 1940) kien il-mexxej tal-Partit Kostituzzjonali u r-raba' Prim Ministru ta' Malta. Imwieled il-Belt Valletta minn Walter Strickland u Louisa Bonici Mompalao, huwa għamel l-istudji tiegħu f'Malta, l-Italja u l-Ingilterra. Ħadem fis-Servizz Pubbliku tal-Imperu Brittaniku taħt il-Prim Ministru, Joseph Chamberlain.

Fl-1887 kien elett fil-Kunsill tal-Gvern u fis-sena ta' wara kien nominat Chief Secretary. Huwa baqa' jokkupa din il-kariga sa l-1902 meta kien nominat Gvernatur ta' Leeward Islands u anki Gvernatur tat-Tażmanja, fl-Awstralja tal-Punent u New South Wales. Fl-1917 reġa' lura Malta u waqqaf l-Anglo-Maltese Party li ftit wara ngħaqad mal-Maltese Constitutional Party u sar il-Partit Kostituzzjonali taħt it-tmexxija tiegħu. Huwa kien Kap tal-Oppożizzjoni bejn l-1921 u l-1927 – tliet leġislaturi. Wara l-elezzjonijiet tal-1927 il-Partit tiegħu flimkien mal-Partit Laburista kellhom il-maġġoranza, sar il-ftehim tal-Compact u Strickland inħatar Prim Ministru bejn Awwissu 1927 u Ġunju 1930. Tul din il-leġislatura Strickland kellu l-inkwiet mal-membri tas-Senat u aktar tard qamet ukoll il-kwistjoni politiko-reliġjuża. Dawn wasslu għas-sospensjoni tal-Kostituzzjoni fl-1930.

Ħeles minn attentat fuq ħajtu meta persuna ppruvat tassassinah minn ftit passi 'l bogħod minnu, iżda ma laqtitux. Sir Gerald Strickland kien ukoll Ministru tal-Ġustizzja bejn April 1929 u Ġunju 1932 u Novembru 1933, Kap tal-Oppożizzjoni. Wara l-għoti mill-ġdid tal-Kostituzzjoni fl-1939, Strickland kien il-mexxej tal-maġġoranza fil-Kunsill tal-Gvern. Huwa miet fid-dar tiegħu f'Ħ'Attard, fit-22 ta' Awwissu, 1940.
Qlugħ

Il-Qlugħ u bażikament biċċa drapp jew materjal ħafif u artab ieħor li jintrama ma' xi arblu ta' dgħajsa, xini jew għamar ieħor sabiex ir-riħ jaħbat miegħu u jimbotta d-dgħajsa fid-direzzjoni tar-riħ. Qabel l-invenzjoni tal-magni, id-dgħajjes kienu jaħdmu biss jew bl-imqadef jew bil-qlugħ.

## Il-Qlugħ tad-dgħajjes (frejgatini) tal-Latini

Sa ftit ta' żmien ilu, hawn Malta kien għad hawn min juża l-qlugħ latin fuq il-frejgatini. Kien hawn ukoll min kien itellaq bihom u dawn kienu dehra komuni madwar ħamsin sena ilu, jew aktar (illum 2006) fil-bajjiet ta' Birżebbuġa, l-Isla u il-Gżira. Milli jidher u minn ritratti li jeżistu, kienu jkunu avvenimenti akkaniti, u l-frejgatini kienu jinbnew għal tal-apposta, aktar mislutin u mhux ċanelli, b'antenna twila ukoll sa xi 27 pied.

Żgur kienu joffru xena majestuża, dawk il-frejgatini kollha, fir-riħ qawwi u bil-qlugħ miftuħin.

Il-qlugħ x'aktarx kien magħmul minn tajjar Eġizzjan (Egyptian Cotton)li kien jinħadem fi strixxi twal minn fuq għal isfel tal-qlugħ.

Illum rari tara frejgatina bil-qlugħ tal-latin, jekk mhux ta' xi ħadd, bħal f'Birżebbuġa akkanit għalihom. Ta' min jerġa' jqajjem dan id-delizzju li jorbot mat-tradizzjoni Maltija ta' l-ibbordjar, jekk mhux f'sens agonistiku, f'sens kulturali.
Jum l-Indipendenza (Stati Uniti)

**Jum l-Indipendenza** (*Independence Day*) hija festa pubblika fl-Istati Uniti li tiġi ċċelebrata kull nhar l-4 ta' Lulju. Dakinhar fl-1776, seħħet l-adozzjoni tad-Dikjarazzjoni ta' l-Indipendenza, meta t-tlettax -il kolonja ddikjarat l-Indipendenza tagħha mill-Ingilterra.
Artiklu (grammatika)

l-**artiklu** hija kelma li titqiegħed biswit Nom biex t'indika it-tip ta' referenza li n-nom ikun qiegħed jirrealizza f'ċerta frażi.

## L-artiklu fil-lingwa Maltija

* Fil-Malti l-artiklu huwa irrealizzat bl-ittra (**l**) li tiġi mehmużha b**sing'' (**-**) mal-kelma ta' warajha. 

::Eż. **l**-alfabett; **l**-għodwa; **l**-istatwa.

* L-artiklu iservi biex jiddetermina in-nom. Fil-Malti insibu biss l-Artiklu definit (**l-**). Dana jitqiegħed quddiem kelma li tibda b'vokali, **għ** jew **h** 



::Eż.l-ors, l-għar, l-hena.


Il-forma ta' l-Artiklu tista tvarja skond l-ewwel [[vokali]] jew [[konsonanti]] fil-kelma li tinsab quddiemha jew warajha:



* Quddiem kelma li tibda b'żewġ konsonanti fejn l-ewwel waħda tkun: m, n, r, s, x, in-nom jieħu quddiemu l-vokali tal-leħen.


::Eż. l-<u>i</u>**mħ**adda, l-<u>i</u>**nb**id, l-<u>i</u>**rd**um, l-<u>i</u>**sp**aga, l-<u>i</u>**xk**upa


* L-Artiklu jieħu vokali ewfonika (**i**) quddiem [[konsonanti qamrin]]. 


::Eż. <strike>l-baħar</strike> --> **i**l-baħar, <strike>l-qattus</strike> --> **i**l-qattus.


* Quddiem nomi li jibdew b'[[konsonanti xemxin]], il-vokali ewfonika jingħaqad ma' l-ewwel konsonanti biex jifforma l-artiklu.


::Eż. <strike>l-naħal</strike> --> **in**-<u>n</u>aħal, <strike>l-xemx</strike> --> **ix**-<u>x</u>emx. 


* Billi fil-Malti m'għandniex l-[[artiklu indefinit]], ir-referenza indefinita tista' tiġi imfissra bl-għajnuna ta' ''wieħed'' jew ''waħda''. 


::Eż. Kien hemm **wieħed** <u>raġel</u> kellu qattus iswed faħam. 


* Biex il-kwalità tal-oġġett jiġi iddeterminat, l-Artiklu jinthemeż mal-Aġġettiv.


::Eż. il-kikkra **l**-kbira


* L'artiklu jista jingħaqad ma' xi [[partiċelli]].


::**mal-, ġol-, għal[l]-, sal-, fil-, tal-, bħal[l]-, lil[l]-, mil[l]-,

→ f'kelma li tibda b'vokali, tinħass aħjar, jekk l-artiklu ma jingħaqadx mal-Partiċella. 

::Eż. tela' **ma' l**-arblu.
Stat kostrutt

L-**istat kostrutt** hu għamla partikolari ta' żewg nomi li flimkien jesprimu stat ta' rabta bejniethom. L-ewwel nom, li ġeneralment jiġi ddeterminat jew speċifikat b'artiklu, hawn jinkiteb mingħajr artiklu biswit nom ieħor. It-tieni nom jiddetermina l-ewwel wieħed u jesprimi relazzjoni ġenitiva, jiġifieri relazzjoni jew pussess tat-tieni nom fuq l-ewwel wieħed. B'hekk, dan l'istat huwa wiehed mill-possibilitajiet kif il-ġenitiv jista jiġi rrealizzat. 
L-istat Kostrutt iseħħ f'ilsna semitiċi bħall-Malti, l-Għarbi, l-Ibrajk, u l-Eġizzjan antik.

## il-ġenitiv f'għamla ta' stat kostrutt

Il-ġenitiv jesprimi rabta ta' **possessjoni**, jew **relazzjoni dejqa** bejn suġġett u oġġett. Fil-Malti din ir-relazzjoni tista tieħu tlett għamliet differenti:

* Fi-Frażi b'partiċella (**ta**'), waħedha:

::eż il-qattus **ta**' Pawlu

jew b'partiċella mehmuża ma' suffiss pronominali

::eż il-qattus **<u>t</u>iegħu** 

* F'kelma b'pronom mehmuż

::suf**u**, xagħar**hom**, qalb**ha**, 

* **Fl-għamla ta' l-istat kostrutt**:

::denb il-qattus, tarf il-ġnien

Fl-istat kostrutt ir-rabta hija bejn żewġ nomi, fejn l-ewwel nom, imsejjaħ in-**nom reġġent**, jiġi ddeterminat jew speċifikat aktar preċiżament mit-tieni nom (imsejjaħ **komplement**). In-nom reġġent huwa dejjem mingħar artiklu u it-tieni nom ma jeħtieġx il-partiċella **ta**'

Żewġ nomi wara xulxin ikunu fl-istat kostrutt biss meta it-tieni nom jiddetermina l-ewwel wieħed

::Eż: *dahar is-siġġu* (stat kostrutt) vs. *tazza nbid*

## Użu
Il-ġenitiv jesprimi rabta ta' possessjoni, jew relazzjoni dejqa bejn suġġett u oġġett.

Eżempju : Il-mistidnin ġew f'dar Francesca, dakinhar filgħaxija.

L-istat konstrutt huwa "f'dar Francesca"

F'dar = suġġett

Francesca = oġġett

## Referenzi
Gramma

**Gramma** hi kejl fis-Sistema Metrika u fis-sistema SI (Sistema Internazzjonali) biex jitkejjel il-piż. 

Is-simbolu ta' gramma hu **g**.
Kilogramm

**Kilogramma** hi l-kejl bażiku fis-Sistema Metrika u fis-sistema SI (Sistema Internazzjonali) biex titkejjel il-massa. 

Is-simbolu ta' gramma hu **kg**.

Dan il-kejl hu l-unika wieħed li jieħu l-prefiss *k*, li jfisser *kilo* u li jindika li kilogramma magħmulha minn 1000 gramma. Ir-raġuni għalfejn dan hu minnu għandha għeruq storiċi.

Il-Kilogramma hi l-unika unità bażika SI li għadha definita billi tiġi mqabblha ma' oġġett minflok definita b'xi propjetà fundamentali tal-fiżika.
Tumas Dingli

**Tumas Dingli** (twieled fit-22 ta' Diċembru 1591 – miet fit-22 ta' Jannar 1666) kien bennej tal-knejjes u skultur fil-ġebla Maltija. Fiż-żewġ oqsma għamel isem kbir għalih u għal pajjiżu għaliex minn taħt l-idejn imħarrġa tiegħu ħarġet skultura qisha bizzilla li żżejjen il-knisja l-qadima ta' Birkirkara u dik ta' Ħ'Attard. 

## Bijografija u Xogħlijiet

Tumas Dingli mexa tista' tgħid fuq il-passi ta' missieru Ġakbu Dingli, kif ukoll iz-ziju, Andrea Dingli. Dingli studja il-matematika u wara ħa s-sengħa ta' arkitett minn Matteo Coglitura. Dingli kien ġej minn familja ta' skalpellini jew naġġara, jiġifieri skulturi fil-ġebla. Ismu huwa ġeneralment marbut ma' tipoloġija ta' knisja fi stil li nistgħu nsejħulu, b'ċerta riżerva, bħala Rinaxximentali. Karatteristiċi ewlenija huma l-proporzjonijiet armonjużi, l-użu tal-pilastri ġganteski bil-panewijiet, l-użu tan-niċċa biex tagħti artikolazzjoni aktar rikka lill-faċċata u lit-tambur tal-koppla, u fuq kollox, l-iskultura fina fil-ġebel, speċjalment fil-prospettivi tal-artali u madwar il-bibien. 

Is-sengħa tiegħu fit-tfassil tal-knejjes għandha xhieda ħajja fl-irħula ta' Ħ'Attard, in-Naxxar, Ħal Għargħur, il-Gudja, Ħaż-Żabbar u Birkirkara. Kien ukoll imdaħħal fil-bini tal-Akkwedott, il-Palazz tal-Isqof u Porta Reale fil-Belt Valletta.

## Influwenzi

Bħala bennej ta' knejjes jidher li mexa fuq il-passi ta' Vittorio Cassar, it-tifel ta' Ġlormu Cassar. Tgħallem ukoll minn Giovanni Attard, li kiseb fama bħala bennej tal-akkwedott.

## Mewt

Tumas Dingli miet ta' 75 sena, fit-22 ta' Jannar 1666 u jinsab midfun fil-knisja ta' Ħ'Attard taħt l-artal tad-Duluri. Sfortunatament iż-żmien ħassar u qered lapida li kienet tfakkar il-post fejn jinsab jistrieħ fil-knisja ta' Ħ'Attard iżda fortunatament għandna traskrizzjoni tagħha.

## Referenzi
L-Aħħar Ċena (Leonardo)

***L-Aħħar Ċena*** hija pittura tas-Seklu Ħmistax li tinstab fir-refettorju tal-kunvent tal-Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji f'Milan, pittura ta' Leonardo da Vinci għall-patrun tiegħu Duka Lodovico Sforza. Din il-pittura tirrapreżenta ix-xena ta` meta Kristu flimkien ma' l-Appostli għamlu l-aħħar ċena.
Mošovce

**Mošovce** (popolazzjoni: 1380) huwa raħal importanti fis-Slovakkja Ċentrali. Fih ħafna monumenti storiċi u huwa ukoll il-post fejn twieled il-poeta Slovakk, Ján Kollár.

## Ħoloq esterni

* www.mosovce.sk
* Broshura
* Informazzjoni
* Drienok
* Slovakia accommodation

## Gallerija

Image:Kastielmosovce.jpg|Palazz żgħir ta' Mošovce
Image:Kostolmosovce1.jpg|Knisja protestanta ta' Mošovce
Image:Kostolmosovce2.JPG|Knisja kattolika ta' Mošovce
Image:Kaplnka-Mosovce.jpg|Kappella ta' Mošovce
Image:Dom-Mosovce.jpg|Arkitettura antíka ta' Mošovce

Image:Mosovce.jpg|Emblema ta' Mošovce
Image:Vlajka-Mosovce.jpg|Bandiera ta' Mošovce
Image:Map_slovakia_mosovce.png|Mošovce fis-Slovakkja
Image:Mapa-Mosovce.png|Mošovce
Skerma

L-Iskerma huwa sport li jintlagħab bl-użu tax-xwabel li ma jkunux jaqtgħu u jkunu mingħajr ponta. 

## Ix-Xwabel

Fl-isport jintużaw tliet tipi ta' xwabel u dawn huma il-Foil, l-Èpeè, u s-Sabre. Hawn Malta il Foil u l-Epee ilhom jintlagħbu izda l-aħħar kategorija bdiet tintlagħab biss fl 2007. 

*Il-Foil* - Il-Foil hija xabla li tuża t-tarf biex tolqot u takkwista l-punti u tippreżenta l-itqal 'target' għal min ikun qed jiġġieled, dan għaliex it-'target' huwa mill-qadd 'il fuq, mingħajr l-idejn u r-ras. Bħala arma hija vera ħafifa u tiġi bażikament f'żewġ mudelli; dik Franċiża li hija l-klassika u oħra fejn il-manku għandu għamla ta' pistola - *pistol grip* li hija dik moderna u preferuta fil-kompetizzjonijiet.

*L-Èpeè* - L-èpeè hija itqal mill-Foil bħala xabla, biss għandha l-istess użanza, għax biex takkwista l-punti trid tolqot bil-ponta, biss li għandha differenti huwa li biha tista' tolqot kull parti tal-ġisem, allura ma tkunx daqshekk ristrett fejn għandek tolqot. Bħall-Foil, din tiġi f'żewġ mudelli, dik Franċiża u *pistol grip*.

*Is-Sabre* - Is-Sabre hi l-aktar xabla li tirrekjedi stamina u ħeffa, bħaż-żewġ xwabel l-oħra tuża il-ponta biex tolqot l-avversarju tiegħek, biss bis-sabre tista' wkoll tuża l-ġenb biex qisek 'taqta' '. Bħala *target* għandek mill-qadd 'il fuq, bl-idejn u r-ras inklużi. Din it-tip ta' xabla kienet tintuża mis-suldati li kienu jkunu qegħdin jattakaw fuq iż-żwiemel biex ikunu jistgħu jiddekapitaw. Filfatt ix-xabla propja għandha għamla mgħawġa biex tkun tista' taqta' aħjar.

## Protezzjoni

L-Iskerma huwa wieħed mill-aktar sports li l-aktar tkun protett, peress li dan jinkludi ħafna affarjiet biex inaqsulek mill-periklu u aktar ma jiżviluppa l-isport aktar isiru avvanzi fuq l-affarjiet li jintużaw.

*Il-Plastron* - Din hija nofs ġakketta jew protezzjoni tal-plastik fil-każ tan-nisa li tintlibes taħt il-ġakketta propja biex tipproteġik mid-daqqiet, din tintlibes fuq in-naħa li int tuża, lemin jew xellug.

*Il-Ġaketta* - Din tintuża biex tipproteġilek sidrek, l-istonku, idejk u dahrek mid-daqqiet. Il-ġakketta trid tkun ta' kwalita' biex tintuża fil-kompetizzjonijiet. 

*Il-Breeches* - Dan huwa qalziet li huwa magħmul mill-istess materjal tal-ġakketta u jipproteġilek saqajk mid-daqqiet. Dan jasal sa taħt l-irkoppa u miegħu jintlibsu kalzetti li jaslu sa taħt l-irkoppa. 

*Il-Maskla* - Din tintlibes biex ovjament tipproteġilek rasek u wiċċek. 

*L-Ingwanta* - Din tintlibes fuq liema id tkun ser tuża jekk hux lemin jew xellug.

## Apparat Ieħor

*Il-Lamè* - Din hija bħal ġaketta ħafifa li tkun magħmula minn materjal qisu tal-metal ħalli meta jkun hemm 'contact' jiġifieri jiġi skurjat punt, din tirreġistra fuq il-magna. Din tintuża biss għall-Foil u s-Sabre.
 
*Il-Wire* - Dan jintuża biex jgħaqqad iċ-ċirkwit u dan jeħel max-xabla, mal-lamè u ma' apparat apposta. 

*Is-Slipper* - Dan huwa żarbun apposta li jgħinek fil-bilanċ u l-ġiri. Dan it-tip ta' slipper ma huwiex mill-apparat rikjest għall-isport imma huwa rrakmandat.
Kanċillier tal-Ġermanja

Il-**Kanċillier tal-Ġermanja** huwa l-kap tal-gvern tal-Ġermanja. Fil-politika Ġermaniża l-kanċillier (bil-Ġermaniż: *Kanzler*) huwa ekwivalenti għall-Prim Ministru ta' pajjiżi oħra. L-ekwivalenti dirett ta' Prim Ministru fil-Ġermanja, *Ministerpräsident*, huwa wżat esklussivament għall-kapijiet tal-gvern ta' dawk l-istati Ġermaniżi (imsejjħa *[[Stati tal-Ġermanja|Länder]]* bil-Ġermaniż li mhumiex belt-stat (bħal Berlin, Amburgu u Brema).
Napuljun III

**Napuljun III** kien in-neputi ta' Napuljun I ta' Franza, magħruf ukoll bħala Napuljun il-Kbir (*Napoleon the Great*). Huwa twieled fil-belt ta' Pariġi, fl-1808 u miet f'Chislehurst (Kent), fl-Ingilterra, fl-1873.
Kim Il-sung

**Kim Il-Sung** (twieled fil-15 ta' April 1912 – miet fit-8 ta' Lulju 1994) kien il-moħħ wara l-introduzzjoni tal-Komuniżmu fil-Korea ta' Fuq. Huwa kien ilu jmexxi 'l pajjiżu sa mill-1948. Illum il-ġurnata, il-Korea ta' Fuq hija mmexxija minn ibnu Kim Jong-il.
Kristofru Kolombu

**Kristofru Kolombu** (c. 1451 – 20 ta' Mejju 1506) kien esploratur Taljan li qasam l-Oċean Atlantiku u li kixef l-Amerki fit-12 ta' Ottubru 1492.

Kristofru Kolombu kien żagħżugħ qalbieni li dejjem ħabb l-avventura. Hu xtaq li jsib triq ġdida lejn il-Lvant billi jbaħħar fl-Oċean Atlantiku li dwaru ftit li xejn kien magħruf. It-twettiq ta' din il-ħolma kellha tbiddel il-mappa tad-dinja. Aktarx li twieled f'Genova fl-1451 u beda jbaħħar minn meta kien għadu tfajjel. Kien iħobb jaqra ħafna, l-aktar dwar il-vjaġġi. Il-vjaġġi ta' Marco Polo qanqlu lil Kolumbu biex imur ifittex hu wkoll.

## L-ewwel vjaġġ

Meta r-Re tal-Portugall ma laqax it-talba tiegħu għall-għajnuna biex jaqsam l-Atlantiku, telaq lejn Spanja. L-għorrief Spanjoli bdew jisimgħuh iżda ftit tawh widen. Fl-1492, wara seba' snin ta' taħbit, Kristofru Kolombu ngħata permess biex ibaħħar taħt il-bandiera Spanjola. Fil-bidu ta' Awwissu tal-istess sena, tliet karavelli tħejjew għall-vjaġġ. L-ekwipaġġ kien imħallat. Kien hemm nies ta' qattagħni, ħabsin, u oħrajn li ħsiebhom kien li jistagħnew fi żmien qasir. Maż-żerniq tal-Ġimgħa, it-3 ta' Awwissu, il-ġifen Santa Marija (bastiment) baħħar mill-port ta' Palos, fi Spanja, flimkien man-"Niña" u mal-"Pinta". Reħewlha lejn il-Gżejjer Kanarji u l-ewwel vjaġġ beda fis-6 ta' Settembru.

Is-Santa Marija kienet tiżen biss madwar mitt tunnellata u kellha ekwipaġġ ta' erbgħin baħri biss. Iżda il-fidi qawwija ta' bniedem bħal Kolombu ma naqset qatt. Il-qlubija tiegħu ħeġġet lin-nies jagħmlu sforzi kbar.

Wara bosta jiem ta' tbaħħir, bdew jidhru xi friegħi u ħaxix tal-baħar frisk jgħumu f'wiċċ l-ilma, u xi għasafar tal-passa għaddew mill-qrib ukoll. Kienu sinjali ċari li xi art kienet fil-qrib. Fit-12 ta' Ottubru, sebgħin jum wara li kienu telqu minn Spanja, imstemgħet għajta minn baħri "l-art...l-art". Kienu lemħu art ġdida. Wara tħasseb ftit. Hu ħaseb li kien wasal l-Asja, għalkemm effettivament Kolombu kien wasal l-Amerka u mhux l-Asja.
Kim Jong-il

**Kim Jong-il** 김정일 (twieled fis-16 ta' Frar 1941 – miet fis-17 ta' Diċembru 2011) kien il-kap *[[de facto]]* tar-Repubblika Demokratika Popolari tal-Korea (magħrufa aħjar bħala l-Korea ta' Fuq). Hu kien s-suċċessur ta' missieru Kim Il-sung, illi ggverna lill-Korea ta' Fuq mill-1948 sal-mewt tiegħu fl-1994. Huwa kien l-president tal-Kummissjoni ta' Difiża Nazzjonali u segretarju tal-Partit tal-Ħaddiema tal-Korea. Barra minn hekk, hu hu wkoll il-kmandant tal-Armata Popolari tal-Korea, ir-raba' l-ikbar armata fid-dinja.

F'April tal-2009, il-kostituzzjoni tal-Korea ta' Fuq ġiet emendata sabiex issejjaħlu l-"Kap Suprem", u xi drabi wkoll bħala l-"Kap l-Għażiż".

## Tfulija
### Twelid
Arkivji Sovjetiċi juru li Jong-il twieled f'kamp militari qrib Khabarovsk, fl-1941, fejn missieru, Kim Il-sung kien qiegħed imexxi l-ewwel Battaljun tat-88 Brigata Sovjetika, magħmula minn Ċiniżi u Koreani eżiljati. Ommu Kim Jong-sul kienet l-ewwel mara ta' Il-sung. Matul iż-żgħożija tiegħu fl-Unjoni Sovjetika, Jong-il kien magħruf bħala **Yuri Irsenovich Kim** (Юрий Ирсенович Ким), fejn ħa mill-isem bir-Russu ta' missieru, Ir-sen.

Il-bijografija uffiċjali ta' Jong-il tgħid li hu twieled f'kamp militari sigriet fil-Muntanja Baekdu (백두산) fil-Korea fis-16 ta' Frar 1942. Il-bijografiji uffiċjali jgħidu li t-twelid tiegħu fuq il-Muntanja Baekdu kienet prevista minn ħuttaf, u mħabbra minn qawsalla doppja fuq il-muntanja u stilla ġdida fis-sema.

Fl-1945, Jong-il kellu tlieta jew erba' snin (skont is-sena tat-twelid tiegħu) meta t-Tieni Gwerra Dinjija spiċċat u Korea reġgħet kisbet l-indipendenza mill-Ġappun. F'Settembru ta' dik is-sena, missieru rritorna lura lejn Pyongyang u lejn l-aħħar ta' Novembru Jong-il reġa' lura lejn il-Korea permezz ta' bastiment Sovjetiku li trakka f'Sonbong. Il-familja ttrasferixxiet f'palazz f'Pyongyang li qabel kien ta' uffiċċjal Ġappuniż, bi ġnien u pixxina. Ħu Jong-il, "Shura" Kim (l-ewwel Kim Jong-il, imma magħruf aħjar bil-laqam Russu tiegħu), għereq hemmhekk fl-1948. Ċerti rapporti infundati jgħidu li kien Jong-il, li kellu ħames snin, li kkawża dan l-aċċident. Fl-1949, ommu mietet waqt li kienet qed twelled; rapporti jgħidu li ommu setgħet ġiet maqtula u tħalliet tmut.

### Edukazzjoni
Skont il-bijografija uffiċjali tiegħu, Jong-il kompla l-kors ta' edukazzjoni bażika bejn Settembru 1950 u Awwissu 1960. Hu attenda l-Iskola Primarja Nru. 4 u l-Iskola Sekondarja Nru. 1 f'Pyongyang. Din hi kkuntrastata mal-verżjoni ta' akkademiċi barranin li jemmnu li aktarx li hu rċieva l-edukazzjoni bikrija tiegħu fir-Repubblika Popolari taċ-Ċina bħala prekawzjoni sabiex tiġi assigurata s-sigurtà tiegħu matul il-Gwerra Koreana.

Waqt li kien l-iskola, Jong-il kien involut fil-politika. Hu kien attiv fi ħdan l-Unjin taż-Żgħażagħ u l-Lega taż-Żgħażagħ Demokratiċi (DYL), fejn ħa sehem fi gruppi ta' studju tat-teorija politika Marksista u letteratura oħra. F'Settembru tal-1957 hu sar viċi-president tal-fergħa DYL tal-iskola sekondarja tiegħu. F'din il-kariga hu instiga programm ta' anti-fazzjożità u qalb sħabu tal-klassi prova jinkoraġġixi iktar edukazzjoni ideoloġika.

## Referenzi
Macroscelididae

**Macroscelididae** hija familja li tiġbor fiha 'l hekk imsejħa senġijiet. Dawn it-tmintax-il speċi ta' mammiferi żgħar qegħdin miġburin f'erba' ġeneri. Din il-familja, flimkien mal-familja estinta Microhyidae, jiffurmaw l-ordni sħiħa tal-Macroscelidea.

Id-daqs tagħhom ijvarja bejn 100 millimetru u 300 millimetru (mingħajr id-denb) u l-piż minn 25 gramma sa aktar minn 500 gramma.

## Tassonomija

* Familja **Macroscelididae**				
** Sottofamilja Herodotiinae (estinta)				
*** Ġeneru *[[Nementchatherium]]*
**** *[[Nementchatherium senarhense]]* (estinta)
*** Ġeneru *[[Chambius]]*
**** *[[Chambius kasserinensis]]* (estinta)
*** Ġeneru *[[Herodotius]]*
**** *[[Herodotius pattersoni]]* (estinta)
** Sottofamilja Mylomygalinae (estinta)
*** Ġeneru *[[Mylomygale]]*
**** *[[Mylomygale spiersi]]* (estinta)
** Sottofamilja Metoldobotinae (estinta)
*** Ġeneru *[[Metoldobotes]]*
**** *[[Metoldobotes stromeri]]* (estinta)
** Sottofamilja Myohyracinae (estinta)				
*** Ġeneru *[[Myohyrax]]*
**** *[[Myohyrax oswaldi]]* (estinta)
*** Ġeneru *[[Protypotheroides]]*
**** *[[Protypotheroides beetzi]]* (estinta)
** Sottofamilja Macroscelidinae				
*** Ġeneru *[[Elephantulus]]*
**** *[[Elephantulus antiquus]]* (estinta)
**** *[[Elephantulus brachyrhynchus]]*
**** *[[Elephantulus broomi]]* (estinta)
**** *[[Elephantulus edwardii]]*
**** *[[Elephantulus fuscipes]]*
**** *[[Elephantulus fuscus]]*
**** *[[Elephantulus intufi]]*
**** *[[Elephantulus myurus]]*
**** *[[Elephantulus pilicaudus]]*
**** *[[Elephantulus revoili]]*
**** *[[Elephantulus rozeti]]*
**** *[[Elephantulus rufescens]]*		
**** *[[Elephantulus rupestris]]*	
*** Ġeneru *[[Hiwegicyon]]*
**** *[[Hiwegicyon juvenalis]]*
*** Ġeneru *[[Macroscelides]]*
**** *[[Macroscelides flavicaudatus]]*
**** *[[Macroscelides proboscideus]]*
*** Ġeneru *[[Palaeothentoides]]*
**** *[[Palaeothentoides africanus]]* (estinta)
*** Ġeneru *[[Petrodromus]]*
**** *[[Petrodromus tetradactylus]]*
*** Ġeneru *[[Pronasilio]]*
**** *[[Pronasilio ternanensis]]* (estinta)
** Sottofamilja Rhynchocyoninae				
*** Ġeneru *[[Rhynchocyon]]*
**** *[[Rhynchocyon chrysopygus]]*
**** *[[Rhynchocyon cirnei]]*
**** *[[Rhynchocyon clarkei]]* (fossilu)
**** *[[Rhynchocyon petersi]]*
**** *[[Rhynchocyon pliocaenicus]]* (fossilu)
**** *[[Rhynchocyon rusingae]]* (fossilu)
**** *[[Rhynchocyon udzungwensis]]*

## Referenzi
* 
* Id-Databażi Palebijoloġika
* Tassonomija tal-Mammiferi

## Ħoloq esterni
*  Elephant Shrew: Wildlife summary from the African Wildlife & Reptiles Foundation
Kolugo

Il-**kolugi**, imsejħa bħala **kobegi** jew **lemuri li jtiru** (għalkemm, dawn la huma lemuri u l-anqas itiru), huma mammiferi erbivori notturni ta' daqs żgħir mifruxin mal-foresti tropikali fin-naħa tax-Xlokk tal-Asja. Jeżistu biss żewġ speċi f'żewġ ġeneri, li jiffurmaw il-familja Cynocephalidae u l-ordni Dermoptera. Għalkemm huma l-aktar mammiferi kapaċi mill-mammiferi li jipplanaw, dawn xorta ma jistgħux itiru ta' vera.

Il-kolugi, għalkemm ta' daqs żgħir, huma pjuttost kbar bħala mammiferi tas-siġar: b'daqs ta' bejn 35 u 40 ċentimetru fit-tul u minn 1 sa 2 kilogrammi fil-piż. Is-saqajn u l-idejn huma rqaq, ta' tul moderat bl-istess qies, denb ta' daqs medju u korporatura ħafifa. Ir-ras hi ċkejkna, b'par għajnejn kbar iħarsu 'l quddiem b'viżjoni binokulari u b'par widnejn żgħar u tondi.

Dawn il-mammiferi għandhom membrana ta' ġilda mifruxa bejn il-vojt tal-appendiċi kollha li fl-ebda mammiferu ieħor ma laħqet din il-firxa. Din il-membrana, jew pataġjum, hi mifruxa wkoll bejn is-swaba' tal-idejn u tas-saqajn, bejn id-denb u s-saqajn u saħansitra bejn l-idejn u l-għonq. Ġeometrikament, din il-membrana mhijiex possibli tkun akbar jew aktar mifruxa minn hekk.  

## Klassifikazzjoni

* Ordni Dermoptera
** Familja Cynocephalidae
*** Ġeneru Cynocephalus
**** Kolugo tal-Filippini, *Cynocephalus volans*
*** Ġeneru Galeopterus
**** Kolugo ta' Sunda, *Galeopterus variegatus*

Il-Mixodectidae jidher li hu fossilu tal-ordni Dermoptera. Madanakollu, għalkemm hemm mammiferi oħra tal-Paleogene li ġew interpretati bħala relatati mad-dermopteri, l-evidenza turi li hemm inċertezzi u ħafna minn dawn il-fossili m'għadhomx interpretati aktar bħala mammiferi planarji.

Il-kolugi darba kienu jagħmlu parti mal-ordni Insectivora, madanakollu, l-aħħar studji tal-filoġenija molekulari wrew li l-kolugi għandhom jiġu kklassifikati f'ordni għalihom — id-Dermoptera — u flimkien mal-ordnijiet Primates u Scandentia jiffurmaw il-klad Euarchonta. Il-klad Euarchonta jiġi ħu l-klad Glires li huwa ffurmat mill-ordnijiet Lagomorpha u Rodentia, u ż-żewġ kladi flimkien jiffurmaw is-superordni Euarchontoglires.

## Referenzi
* 

## Ħoloq esterni
* Kolugo fuq Colugos.com