open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Alois Dryák

**Alois Dryák** (twieled fl-24 ta' Frar 1872 f'Olšany – miet fis-6 ta' Ġunju 1932 fi Praga) kien arkitett u professur Ċek tad-disinn ornamentali.

Dryák huwa famuż l-iktar għad-disinn ornamentali tiegħu fuq kapulavuri tal-Art Nouveau bħad-disinn mill-ġdid tal-1905 tal-binja magħrufa bħala *Hotel Europa* (magħrufa wkoll bħala *Hotel Evropa*, li qabel kienet il-*Hotel Šroubek*) fi Praga, ir-Repubblika Ċeka, flimkien mal-arkitett sieħbu Bedřich Bendelmeier u l-iskultur arkitettoniku Ladislav Šaloun.

Il-*Hotel Europa* u kummissjoni oħra ta' Dryák, il-*Hotel Garni*, it-tnejn li huma jinsabu fil-Pjazza ta' Wenceslas, li hija ddominata mill-istatwa ta' San Wenceslas riekeb iż-żiemel. Dryák iddisinja l-pedestall imżejjen ta' dik l-istatwa. Ix-xogħol tiegħu pparteċipa fl-avveniment arkitettoniku tal-kompetizzjoni tal-arti tal-Logħob Olimpiku tas-sajf tal-1932.

## Nies oħra bl-istess isem

* Alois Vaclav Dryak, in-neputi ta' Alois Dryák l-arkitett.

## Referenzi
Ludmila tal-Boemja

**Ludmila tal-Boemja** jew **Santa Ludmila tal-Boemja** (twieldet għall-ħabta tat-860 – mietet fil-15 ta' Settembru 921) hija qaddisa u martri Ċeka meqjuma mill-Ortodossi u mill-Kattoliċi Rumani. Hija twieldet f'Mělník bħala bint il-prinċep tas-Sorbi Slavibor. Santa Ludmila kienet in-nanna ta' San Wenceslaus, li ġeneralment huwa magħruf l-iktar bħala r-Re t-Twajjeb Wenceslaus. Santa Ludmila ġiet kanonizzata ftit wara mewtha. Bħala parti mill-proċess ta' kanonizzazzjoni fid-925, Wenceslaus ċaqlaq il-fdalijiet tagħha lejn il-Bażilika ta' San Ġorġ fi Praga.

## Żwieġ
Ludmila żżewġet lil Bořivoj I tal-Boemja, l-ewwel Duka Kristjan tal-Boemja, fit-873. Il-koppja kkonvertiet għall-Kristjaneżmu permezz tal-isforzi ta' Metodju. L-isforzi tagħhom biex il-Boemja tikkonverti għall-Kristjaneżmu inizjalment ma ntlaqgħux tajjeb, u l-pagani keċċewhom minn pajjiżhom għal xi żmien. Eventwalment il-koppja reġgħet lura u rrenjat għal diversi snin qabel ma rtirat f'Tetín, qrib Beroun.

Bořivoj ħadlu postu ibnu Spytihněv, li mbagħad ħadlu postu ħuh Vratislav. Meta Vratislav miet fid-921, ibnu Wenceslas sar il-mexxej li jmiss tal-Boemja. Primarjament kienet Ludmila li rabbiet lin-neputi tagħha, u hi għamlitha ta' reġġent għalih.

## Ludmila u Drahomíra
Omm Wenceslaus, Drahomíra, bdiet tgħir għall-influwenza li kellha Ludmila fuq Wenceslaus. B'hekk qabbdet lil żewġ irġiel nobbli, Tunna u Gommon (x'aktarx ta' dixxendenza Franka jew Varangjana) joqtlu lil Ludmila f'Tetín, u parti mill-ġrajja ta' Ludmila ssostni li ġiet fgata bil-velu tagħha stess. Inizjalment, Ludmila ndifnet fil-Knisja ta' San Mikiel f'Tetín.

Ludmila ġiet kanonizzata ftit wara mewtha. Bħala parti mill-proċess ta' kanonizzazzjoni, fid-925 Wenceslaus ċaqlaq il-fdalijiet tagħha lejn il-Bażilika ta' San Ġorġ fi Praga. Ludmila hija meqjuma bħala l-patruna tal-Boemja. Hija titqies bħala l-qaddisa patruna tal-Boemja, ta' dawk li jikkonvertu, tad-dukessi, ta' dawk li jkollhom diżgwidi ma' qrabathom, u tar-romol. Il-festa tagħha tiġi ċċelebrata fis-16 ta' Settembru.

Antonín Dvořák ikkompona l-oratorju tiegħu msejjaħ *Santa Ludmila* bejn Settembru 1885 u Mejju 1886. Dan ix-xogħol ġie kkummissjonat mill-pubblikatur Littleton għall-Festival ta' Leeds.

## Referenzi
Partit Laburista Soċjali Demokratiku Russu

Il-**Partit Laburista Soċjali Demokratiku Russu** ( RSDLP ; bir- Russu : Российская социал-демократическая рабочая партия (РСДРП), magħrufa wkoll bħala Partit Demokratiku Russu jew Partit Demokratiku Russu (RSD ) kien partit politiku soċjalista mwaqqaf fl-1898 f'Minsk (fil -Majjistral Krai tal- Imperu Russu, illum il- Belarus).
Knarik Vardanyan

**Knarik Grigori Vardanyan** (bl-Armen: Քնարիկ Վարդանյան; twieldet fl-24 ta' Novembru 1914 – mietet fil-25 ta' Diċembru 1996) kienet artista Sovjetika Armena, magħrufa l-iktar bħala pittriċi u tipografa. Hija ngħatat it-titlu ta' Artist Onorat tar-Repubblika Sovjetika Armena fl-1967.

## Bijografija
Knarik Vardanyan twieldet fl-24 ta' Novembru 1914 fil-villaġġ ta' Kaftarli (issa magħruf bl-isem ta' Panik), f'Alexandropol, fit-territorju tal-Viċirè tal-Kawkażi, fl-Imperu Russu.

Hija ggradwat fl-1933 mill-Kulleġġ Tekniku tal-Kostruzzjoni ta' Leninakan (issa magħruf bħala l-Kulleġġ Tekniku Statali ta' Gyumri). Is-sena ta' wara, mill-1933 sal-1934, Vardanyan ħadmet fl-istudjo arkitettoniku ta' Alexander Tamanian bħala assistenta. Fl-1941 hija ggradwat mill-Kulleġġ Statali tal-Belle Arti ta' Panos Terlemezyan; imbagħad fl-1950 iggradwat mill-Istitut Statali tal-Belle Arti u tat-Teatru ta' Yerevan; u fl-aħħar temmet l-istudji tagħha mill-1950 sal-1952 fid-dipartiment tal-pittura fid-Dar tal-Kultura Armena f'Moska, taħt B. V. Johanson.

Mill-1942 sal-1944 ħadmet bħala l-artista prinċipali fit-Teatru tal-Pupazzi ta' Hovhannes Tumanyan f'Yerevan, u għenet biex jittellgħu għadd ta' spettakli. Mill-1950, Vardanyan kienet membru tal-Partit Komunista tal-Unjoni Sovjetika (CPSU). Hija żżewġet lill-kantant tal-opri Davit Poghossian (1911-2004).

Vardanyan kienet tpitter fuq it-tema tal-ħajja ta' kuljum tal-ħaddiema. Fis-snin 60 u 70 tas-seklu 20, hi bdiet tibdel il-mod kif tpitter u l-kuluri li tuża biex tibda tirrifletti fuq in-natura. Kellha wirjiet bħala solista f'Yerevan (fl-1965, fl-1978 u fl-1981), f'Leninakan (1981), f'Kirovakan (1981), f'Yeghegnadzor (1982), u fi Tbilisi (1982). Ħafna mill-opri tal-arti tagħha jistgħu jinstabu fil-kollezzjonijiet tal-mużewijiet, inkluż kollezzjoni estensiva fil-Gallerija Nazzjonali tal-Armenja.

Hija mietet f'Jum il-Milied fl-1996 f'Yerevan, l-Armenja.

## Referenzi
Leyla Mammadbeyova

**Leyla Alasgar gizi Mammadbeyova**, kunjomha xebba **Zeynalova** (bl-Ażerbajġani: *Leyla Ələsgər qızı Məmmədbəyova*; twieldet fis-17 ta' Settembru 1909 – mietet fl-4 ta' Lulju 1989), kienet l-ewwel bdot mara mill-Ażerbajġan. Hija kienet ukoll l-ewwel bdot mara tat-Transkawkasja, tan-Nofsinhar tal-Ewropa u tal-Lbiċ tal-Asja.

## Karriera
Missier Mammadbeyova, Alasgar Zeynalov, kien il-kuġin ta' wieħed mill-atturi pijunieri tal-films fl-Ażerbajġan, Huseyn Arablinski. Il-familja tagħha kienet orjentata lejn l-arti, u bħala adolexxenti setgħet iddoqq il-pjanu u t-tar (strument mużikali). Meta kellha 14-il sena żżewġet l-eks sid tal-artijiet Bahram Mammadbeyov ta' Kurdakhany, li iktar 'il quddiem sar il-kap tal-Bank tal-Unions Professjonali fil-belt kapitali, Baku.

Mammadbeyova ġiet imħarrġa bħala bdot professjonali fil-Klabb tal-Ajru ta' Baku u għamlet l-ewwel titjira tagħha fl-1931. Hija kompliet l-edukazzjoni tagħha fi skola tal-bdoti f'Moska fl-1932. Fis-17 ta' Marzu 1933, Mammadbeyova saret it-tieni paraxutista mara fl-Unjoni Sovjetika (wara Nina Kamneva) wara li qabżet minn ajruplan tat-tip Polikarpov Po-2 fil-Mitjar ta' Tushino f'Moska. Fl-1934 rebħet il-kompetizzjoni tal-qbiż bil-paraxut li saret fost ir-rappreżentanti tan-nazzjonijiet tan-Nofsinhar tal-Kawkasu. Sal-1941 saret il-Kap tal-Iskwadra tal-Armata Sovjetika.

Mammadbeyova kompliet il-karriera tagħha bħala bdot u ħarrieġa fil-Klabb tal-Ajru ta' Baku. Hija ġiet imċaħħda tiġġieled fit-Tieni Gwerra Dinjija peress li dak iż-żmien kienet qed trabbi erbat itfal (b'kollox kellha sitt itfal). Minkejja li l-Klabb tal-Ajru ta' Baku għalaq minħabba l-kundizzjonijiet tal-gwerra, Mammadbeyova rnexxielha tvara korsijiet tagħha stess għat-titjir tal-glajders u għall-paraxutisti, fejn ħarrġet mijiet ta' bdoti tal-ġlied u madwar 4,000 paraxutisti. Iktar 'il quddiem tnejn mill-istudenti tagħha saru Eroj tal-Unjoni Sovjetika. Mammadbeyova għamlet l-aħħar titjira tagħha fl-1949 u ħadmet bħala Viċi President tal-fergħa tad-DOSAAF f'Baku sal-1961.

L-iben il-kbir ta' Mammadbeyova, Firudin, iġġieled fit-Tieni Gwerra Dinjija, u binha ż-żgħir Khanlar ħa sehem fl-Ewwel Gwerra ta' Nagorno-Karabakh, it-tnejn li huma bħala bdoti tal-gwerra.

Leyla Mammadbeyova saret ikona ħajja meta kellha madwar għoxrin sena. Il-kuraġġ u l-ħiliet tagħha ġew iċċelebrati mill-midja u mill-arti. Il-karattru tagħha ispira x-xogħlijiet letterarji ta' Mikayil Mushfig (*Afshan*, 1933 u *Shoyla*, 1934) u ta' Samad Vurgun (*Leyla*, 1935), kif ukoll il-film *Ismat* (tar-reġista Mikayil Mikayilov, 1934). F'dan il-film tal-aħħar, Mammadbeyova ħadmet bħala stuntwoman f'xeni tat-titjir tal-ajruplani. Fl-1995 inħadem dokumentarju dwar il-ħajja u l-karriera ta' Mammadbeyova bit-titlu *Leyla* tar-reġista Nazim Rza Israfiloglu li nħareġ minn *Azerbaijantelefilm*.

## Referenzi
Katsiaryna Barysevich

**Katsiaryna Barysevich** (twieldet fit-2 ta' Awwissu 1984) hija ġurnalista mill-Belarussja. Hija korrispondent impjegata mas-sit indipendenti tal-aħbarijiet Tut.By. Hija ħadmet għar-Radju Ewropew għall-Belarussja u għal mezzi oħra tax-xandir. Fl-2020 għamlet rapportaġġ dwar il-mewt ta' Raman Bandarenka. Fid-19 ta' Novembru 2020 ġiet arrestata fil-belt kapitali, Minsk.

## Detenzjoni
Fl-24 ta' Novembru 2020, l-organizzazzjoni tad-drittijiet tal-bniedem Amnesty International semmietha bħala priġunier tal-kuxjenza fil-każ ta' Bandarenka. Fl-istess jum, għaxar organizzazzjonijiet (iċ-Ċentru tad-Drittijiet tal-Bniedem ta' Viasna, l-Assoċjazzjoni tal-Ġurnalisti tal-Belarussja, il-Kumitat Belarussu ta' Ħelsinki u oħrajn) għamla stqarrija konġunta u kklassifikawha bħala priġunier politiku. Boris Haretski, il-Viċi President tal-Assoċjazzjoni tal-Ġurnalisti tal-Belarussja, qal li l-awtoritajiet ma kinux qed jiġġieldu kontra l-problema, iżda l-mezzi tax-xandir kienu qed iwettqu dak ix-xogħol: "Huma jaħsbu li jekk l-istampa ma tiktibx dwar Bandarenka, in-nies mhumiex se jsiru jafu dwaru. Ovvjament, huma jkunu jafu kollox, iżda l-mezzi tax-xandir xorta għadhom taħt attakk".

Fl-10 ta' Diċembru 2020, issemmiet bħala l-Ġurnalista tas-Sena (2020). Fis-16 ta' Diċembru 2020, ingħatat ġieħ bħala priġunier politiku minn Cem Özdemir, Membru Parlamentari tal-Bundestag.

Fit-2 ta' Marzu 2021, Barysevich ingħatat sentenza ta' sentejn u nofs ħabs u multa f'100 unità bażika talli rrapportat *data* personali dwar il-mewt ta' Raman Bandarenka matul il-protesti tal-2020-2021 fil-Belarussja kontra l-President Alexander Lukashenko.

Fost l-oħrajn, is-sentenza ta' ħabs mogħtija lil Barysevich ġiet ikkundannata mill-Federazzjoni Ewropea tal-Ġurnalisti, mill-Kumitat għall-Protezzjoni tal-Ġurnalisti u mill-Istitut Internazzjonali tal-Istampa.

Flimkien ma' Darya Chultsova u Katsyaryna Andreeva, fid-9 ta' April 2021 ingħatat il-premju "Unur tal-Ġurnaliżmu" f'isem il-fundatur ta' BelaPAN, Aleś Lipaj.

Fl-14 ta' Lulju 2021 ingħatat il-Premju Internazzjonali CPJ għal-Libertà tal-Istampa u fit-12 ta' Awwissu 2021 ingħatat il-Premju tal-Midja Libera.

## Referenzi
Magda Šaturová-Seppová

**Magda Šaturová-Seppová** (twieldet fl-4 ta' Lulju 1929 – mietet fl-10 ta' Settembru 2016) kienet Esperantista u traduttriċi Slovakka, li ttraduċiet diversi kotba mis-Slovakk għall-Esperanto u kienet l-awtriċi ta' bosta dizzjunarji mill-Esperanto għas-Slovakk. 

Fl-2004, matul id-89 Kungress Dinji dwar l-Esperanto f'Beijing, iċ-Ċina, hija ġiet eletta bħala Membru Onorarju tal-Assoċjazzjoni Universali tal-Esperanto. Hija ttraduċiet ukoll kotba mill-Esperanto, mill-Ingliż u mill-Ungeriż għas-Slovakk.

Šaturová studjat il-letteratura Ingliża fl-Università ta' Comenius u ggradwat fl-1952. Hija kellha ħakma tajba tas-Slovakk, tal-Ungeriż, tal-Ingliż, tal-Franċiż u tal-Esperanto. Hija żżewġet lill-Esperantista František Šatura u flimkien kellhom tlett itfal.

## Referenzi
Iremel

**Iremel** (bil-Baxkir: Ирәмәл, bir-Russu: Иремель) hija muntanja kumpatta fil-katina muntanjuża tan-Nofsinhar tal-Ural fir-Repubblika tal-Baxkortostan fil-Federazzjoni Russa (tmiss mal-fruntiera tal-Oblast ta' Chelyabinsk fil-Majjistral). L-ogħla quċċata, Bolshoy Iremel (*Iremel il-Kbira*), jew sempliċement Iremel, tlaħħaq għoli ta' 1,589 metru (5,200 pied). Maly Iremel (*Iremel iż-Żgħira*), xi sitt kilometri fil-Grigal, tlaħħaq għoli ta' 1,449 metru. Hija s-sors tax-xmara Belaya.

L-ogħla quċċata tal-katina muntanjuża tan-Nofsinhar tal-Ural, il-muntanja Yamantaw (1,638 metru) tinsab 53 kilometru fil-Lbiċ minn Bolshoy Iremel.

## Referenzi
Helena Kottler Vurnik

**Helena Vurnik**, kunjomha xebba **Kottler**, jew **Helena Kottler Vurnik** (1882-1962) kienet artista Slovena li twieldet fl-Imperu Awstrijak-Ungeriż. Hija magħrufa l-iktar għall-pitturi dekorattivi tagħha fuq il-faċċata tal-Bank Kummerċjali tal-Kooperattivi u fuq ġewwa tal-binja.

## Ħajja
Hija twieldet fi Vjenna. Missierha kien Moritz Kottler, avukat tal-Uffiċċju Postali, u ommha kienet Bronislawa, li kienet mill-Polonja. Ingħatat l-edukazzjoni tagħha l-ewwel fil-"Graphische Lehr und Versuchsanstalt", imbagħad fil-"Kunstschule für Frauen und Mädchen", u fl-aħħar fl-Iskola tal-Arti u l-Artiġjanat ta' Vjenna.

## Xogħol
Wara l-istudju li wettqet, fl-1910 rebħet borża ta' studju biex tistudja l-arti qrib Modena fl-Italja għal ħames xhur. Hija bigħet il-pitturi li pittret l-Italja meta reġgħet lura fi Vjenna u kriet studjo tal-arti. Fl-1913 iltaqgħet mar-raġel futur tagħha, Ivan Vurnik, meta t-tnejn li huma kienu qed ipinġu s-salamandri għall-bijologu Franc Megušar f'daru. Hi telqet mill-impjieg tagħha bħala illustratriċi mal-gazzetta "Illustrirtes Wiener Extrablatt", u marret tgħix ma' Ivan Vurnik u ħadmet miegħu l-ewwel fi Trieste, imbagħad f'Ljubljana, u fl-aħħar mill-aħħar f'Radovljica.

## Fil-midja u fil-kotba
Boris Leskovec kiteb skritt għall-film dokumentarju "Iskalca" tar-reġista Alma Lapajne li xxandar fuq RTV Slovenia u ktieb dwarha u dwar ir-raġel tagħha.

## Referenzi
Sophie Liebknecht

**Sophie Liebknecht** (kunjomha xebba **Ryss**; twieldet fit-18 ta' Jannar 1884 – mietet fil-11 ta' Novembru 1964) kienet soċjalista u femminista Ġermaniża mwielda r-Russja. Hija kienet it-tieni mara ta' Karl Liebknecht, li kellu tlett itfal mill-ewwel żwieġ tiegħu ma' Julia Liebknecht.

Imwielda f'Rostov-on-Don, Sophie ngħatat l-edukazzjoni tagħha fil-Ġermanja Imperjali, fejn saret lekċerer u storika tal-arti. Fl-1912 iżżewġet lill-ħassieb Marxista li wara ftit sar mexxej rivoluzzjonarju, Karl Liebknecht. Oriġinarjament kienet membru tal-Partit Soċjalista Demokratiku Ġermaniż (SPD), iżda segwiet lir-raġel tagħha meta stabbilixxa l-Partit Komunista tal-Ġermanja fl-1918. Karl Liebknecht inqatel fil-15 ta' Jannar 1919, wara l-falliment tar-rewwixta Spartacista. Sophie ttrasferiet ruħha Londra, u iktar 'il quddiem reġgħet lura l-Ġermanja matul il-perjodu ta' Weimar. Il-membri tal-familja Liebknecht ġew allarmati mit-tlugħ għall-poter tal-Partit Nażista fis-snin 30 tas-seklu 20, u beżgħana għal ħajjithom taħt ir-reġim Faxxista stabbilit minn Adolf Hitler, għażlu li jemigraw matul dan iż-żmien. Sophie, li kienet imwielda r-Russja, telqet lejn l-Unjoni Sovjetika fl-1934 u marret tgħix f'Moska għall-kumplament ta' ħajjitha.
Għall-funeral tagħha fl-1964 attendew Robert u Wilhelm, l-ulied tar-rispett ta' Sophie Liebknecht mill-ewwel żwieġ ta' Karl Liebknecht. Il-gvern Sovjetiku organizza ċerimonja pubblika bi gwardja tal-unur.
Il-biċċa l-kbira tal-korrispondenza tagħha ma' Rosa Luxemburg ġiet ippubblikata.

## Referenzi
Xtatol

**Xtatol**, imsejħa wkoll **xtatol Erżjana** (bl-Erżjan: *Štatol*, *ěrzäń štatol*) hija xemgħa tax-xama' li tinżamm f'reċipjent ornamentali tal-injam li jintuża fir-ritwali tradizzjonali Erżjani (*erzja Ineškipazněń Kemema*).

## [[Etimoloġija]]
It-terminu "xtatol" oriġina mill-Erżjan: šta ("xama'") u *tol* ("nar"). L-eqdem użu magħruf ta' dan it-terminu hu f'sors mhux bl-Erżjan iżda bil-lingwa Russa, *[[Dizzjunarju]] Spjegattiv tal-Lingwa Russa Ħajja u Kbira*, ippubblikat mil-lessikografu Russu Vladimir Dal fl-1863.

## Użu u simboliżmu
Ix-xtatol hija simbolu tal-ħajja, tar-reverenza lejn l-antenati u tat-trapass taż-żmien. Ir-reċipjent tal-injam li fih titqiegħed ix-xemgħa jissejjaħ *ġandava* (bl-Erżjan: *jandava*). Il-ġandava tiġi mnaqqxa minn zkuk mastizzi tat-tilju u jkollha għamla qisha ta' papra. Ix-xtatol u l-ġandava jintużaw spiss matul diversi ritwali Erżjani, fosthom ir-Ras'ken' Ozks u l-Verya Ozks.

## Referenzi
Joshua Bassett

**Joshua Taylor Bassett** (imwieled fit-22 ta' Diċembru 2000) huwa attur u kantant Amerikan.

## Filmografija
* 2017: *[[Lethal Weapon (TV series)|Lethal Weapon]]*
* 2018:	*[[Game Shakers]]*
* 2018:	*[[Dirty John (TV series)|Dirty John]]*
* 2018: *[[Stuck in the Middle (TV series)|Stuck in the Middle]]*
* 2019: *[[Grey's Anatomy]]*
* 2019–2023 *[[High School Musical: The Musical: The Series]]*
* 2020: *The Disney Family Singalong*
* 2020: *Nickelodeon's Unfiltered*
* 2020: *High School Musical: The Musical: The Holiday Special*
* 2021: *Limbo*
* 2021: *A Night With Joshua Bassett*
* 2022: *Celebrity Family Feud*
* 2022: *[[Better Nate Than Ever (film)|Better Nate Than Ever]]*
* 2022: *[[Night at the Museum: Kahmunrah Rises Again]]*

## Diskografija
* Joshua Bassett (2021)
* Crisis / Secret / Set Me Free (2021)
* Sad Songs in a Hotel Room (2022)
* Different (2022)

## Referenzi
Figolla

**Figolla** hija tip ta' ħelu Malti b'mili qisu marżipan li tittiekel fi żmien l-Għid. Spiss il-figola tingħata forma ta' qalb, salib, stilla, ħuta, fenek, u kwalunkwe simbolu b'rabta mal-Kristjaneżmu, b'mod partikolari l-Kattoliċiżmu, iżda dan l-aħħar saret tingħata kull tip ta' forma skont il-gosti ta' dak li jkun.

Il-bażi tal-ħelu ssir l-iktar bid-dqiq, bil-butir/marġarina, zokkor ismar, essenza tal-vanilja, bajd, qxur tal-lumi u ilma.

Il-mili qisu marżipan isir bil-lewż mitħun, zokkor ismar, abjad tal-bajd u essenza tal-lewż. Hemm min iżid ukoll il-qxur tal-larinġ jew iktar lumi.

Il-figolli ġeneralment ikunu miksija bl-icing sugar jew biċ-ċikkulata mdewba u bil-"hundreds-and-thousands" ikkuluriti fil-wiċċ, u spiss titpoġġa nofs bajda taċ-ċikkulata mqartsa wkoll.

F'Malta, il-figolli jinħmew matul il-Ġimgħa Mqaddsa fid-denominazzjoni Kattolika tal-Kristjaneżmu, u jingħataw lit-tfal jew lill-qrabat biex jittieklu fl-Għid il-Kbir. Xi rħula Maltin għandhom it-tradizzjoni tat-tberik tal-figolli minn qassis fil-pjazza jew fiz-zuntier tal-knisja, flimkien mal-bajd tal-Għid taċ-ċikkulata.

Huwa maħsub li l-figolli għandhom għeruq Sqallin tal-qedem, peress li t-terminu "figolla" x'aktarx li ġej mit-terminu Sqalli "figulina", li tfisser "figura". Dawn kien jinħmew ukoll għal skopijiet reliġjużi u anke bħala ċelebrazzjoni tar-rebħa kontra l-invażuri bħat-Torok. Dawn il-"figulina" li kienu jinħmew fi Sqallija fil-qedem mhumiex daqshekk popolari fi Sqallija llum il-ġurnata, iżda f'Malta t-tradizzjoni baqgħet u evolviet.

## Referenzi
Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Albanija

Is-Siti ta' Wirt Dinji tal-Organizzazzjoni tan-Nazzjonijiet Uniti għall-Edukazzjoni, ix-Xjenza u l-Kultura (UNESCO) huma postijiet b'importanza kulturali jew naturali, kif deskritt fil-Konvenzjoni tal-Wirt Dinji tal-UNESCO, li ġiet stabbilita fl-1972. Il-wirt kulturali jikkonsisti minn monumenti (bħal xogħlijiet arkitettoniċi, skulturi monumentali, jew inċiżjonijiet), gruppi ta' binjiet, u siti (fosthom siti arkeoloġiċi). Il-wirt naturali jinkludi karatteristiċi naturali (li jikkonsistu minn formazzjonijiet fiżiċi u bijoloġiċi), ġeoloġiċi u fiżjografiċi (inkluż il-ħabitats ta' speċijiet mhedda ta' annimali u pjanti), u siti naturali li huma importanti mill-puntdivista tax-xjenza, tal-konservazzjoni jew tas-sbuħija naturali. L-Albanija rratifikat il-Konvenzjoni dwar il-Protezzjoni tal-Wirt Kulturali u Naturali Dinji fl-10 ta' Lulju 1989, u b'hekk saret eliġibbli biex iżżid is-Siti ta' Wirt Dinji tagħha fil-lista tal-UNESCO.

Mill-2021 l-Albanija għandha erba' Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. L-ewwel sit fl-Albanija li żdied mal-lista ta' Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO kien dak tal-belt antika ta' Butrint li tniżżlet mal-lista fis-16-il sessjoni tal-Kumitat tal-Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1992. Iċ-ċentru storiku ta' Gjirokastër tniżżel fl-2005 bħala l-Belt-Mużew ta' Gjirokastra. Fl-2008 żdied iċ-ċentru storiku ta' Berat mal-istess sit, li b'hekk sar iċ-Ċentri Storiċi ta' Berat u Gjirokastër. Fl-2017, ir-reġjuni tax-xmara Gashi u Rrajcë tniżżlu bħala parti mill-Foresti Antiki u Primordjali tal-Fagu tal-Karpazji u ta' Reġjuni Oħra tal-Ewropa li huwa sit transnazzjonali kondiviż ma' 17-il pajjiż ieħor. Fl-2019, is-sit tal-Wirt Kulturali u Naturali tar-reġjun ta' Ohrid, li kien ilu li tniżżel fil-lista bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fil-Maċedonja ta' Fuq mill-1979, ġie estiż biex tiġi inkluża wkoll il-parti Albaniża tal-kosta.

## Sit ta' Wirt Dinji
L-UNESCO tiddeżinja s-siti abbażi ta' għaxar kriterji tal-għażla; kull sit irid jissodisfa mill-inqas wieħed mill-għaxar kriterji. Il-kriterji (i) sa (vi) huma kulturali, filwaqt li l-kriterji (vii) sa (x) huma naturali.

NB: * Siti transnazzjonali (bl-ikħal)

## Referenzi
Munich

**Munich** (/ˈmjuːnɪk / *MEW-nik*; Ġermaniż: München [ˈmʏnçn̩] hija l-belt kapitali u l-aktar popolata tal-Istat Ħieles tal-Bavarja. B'popolazzjoni ta' 1,558,395 abitant fil-31 ta' Lulju 2020, hija t-tielet l-akbar belt fil-Ġermanja, wara Berlin u Hamburg, u għalhekk l-akbar li ma tikkostitwixxix l-istat tagħha stess, kif ukoll il-11-il l-akbar belt fl-Unjoni Ewropea. Fir-reġjun metropolitan tal-belt jgħixu madwar 6 miljun ruħ.

F'nofs ix-xtut tax-xmara Isar fit-Tramuntana tal-Alpi, Munich hija s-sede tar-reġjun amministrattiv tal-Bavarja ta' Fuq, filwaqt li hija l-muniċipalità l-aktar popolata fil-Ġermanja b'4,500 ruħ kull km2. Munich hija t-tieni l-akbar belt fiż-żona tad-djalett tal-Bavarja, wara l-kapitali Awstrijaka, Vjenna.

Il-belt issemmiet għall-ewwel darba fl-1158. Munich Kattolika irreżistiet bil-qawwa r-Riforma u dan kien punt politiku ta' diverġenza matul il-Gwerra ta' Tletin Sena li rriżultat minn dan id-diżgwid. Madankollu baqgħet fiżikament mhux mittiefsa minkejja okkupazzjoni mill-Protestanti Żvediżi. Meta l-Bavarja ġiet stabbilita bħala r-Renju tal-Bavarja fl-1806, Munich saret ċentru Ewropew ewlieni tal-arti, l-arkitettura, il-kultura u x-xjenza.

Fis-snin għoxrin, Munich rat fiha diversi fazzjonijiet politiċi, fosthom il-Partit Nazista. Wara li n-Nazi telgħu fil-poter, Munich ġiet iddikjarata bħala l-"Kapitali tal-Moviment". Il-belt kienet ibbumbardjata ħafna matul it-Tieni Gwerra Dinjija, iżda ħafna mill-belt il-qadima tagħha kienet rrestawrata wara l-gwerra. Wara t-tmiem tal-okkupazzjoni Amerikana ta' wara l-gwerra fl-1949, kien hemm żieda kbira fil-popolazzjoni u s-setgħa ekonomika matul is-snin tal-*Wirtschaftswunder* (tkabbir ekonomiku kbir). Il-belt ospitat l-Olimpjadi tas-Sajf tal-1972.

Illum, Munich hija ċentru globali tax-xjenza, it-teknoloġija, il-finanzi, l-innovazzjoni, in-negozju u t-turiżmu. Munich tgawdi minn standard u kwalità ta' għajxien għoljin ħafna, u laħqet l-ewwel fil-Ġermanja u t-tielet madwar id-dinja skont l-istħarriġ tal-Mercer tal-2018, u hija kklassifikata bħala l-aktar belt abitabbli fid-dinja mill-Istħarriġ tal-Kwalità tal-Ħajja tal-Monocle tal-2018. Munich hija kklassifikata b'mod konsistenti bħala waħda mill-ibliet l-aktar għaljin fil-Ġermanja f'termini ta' prezzijiet tal-proprjetà immobbli u spejjeż tal-kiri.

## Referenzi
Zlata Kolarić-Kišur

**Zlata Kolarić-Kišur** (twieldet fid-29 ta' Ottubru 1894 – mietet fl-24 ta' Settembru 1990) kienet kittieba Kroata.

Kolarić-Kišur twieldet f'Slavonski Brod, iżda flimkien mal-familja tagħha mbagħad marret tgħix f'Požega. Hija ddeskriviet it-tfulija tagħha fil-ktieb *Moja Zlatna dolina* (Il-Wied tad-Deheb Tiegħi). Mill-1919 sal-1990 hija għexet f'Żagreb, il-belt kapitali Kroata, u żżewġet lil Hinko Kolarić Kišur. Hija mietet f'Żagreb fl-24 ta' Settembru 1990 tal-età ta' 96 sena.

## Xogħlijiet

* *Naš veseli svijet* (1933)
* *Iz dječjeg kutića* (1935)
* *Smijte se djeco!* (1935)
* *Priča i zbilja* (1940)
* *Od zore do mraka* (1950)
* *Zimska priča* (1950)
* *Po sunčanim stazama* (1951)
* *Dječje igre* (1953, 1956, 1963)
* *Neostvarene želje* (1954)
* *Cvijeće* (1955, 1958)
* *Ptičji festival* (1958, 1959, 1961)
* *Uz pjesmu i šalu na jadranskom žalu* (1961)
* *Moja Zlatna dolina* (1972)
* *Moje radosti* (1981)
* *Hrvatski dječji pisci – Pet stoljeća hrvatske književnosti, 181/III* (1991)
* *Izabrana djela* (1994)

## Referenzi
Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ażerbajġan

Is-Siti ta' Wirt Dinji tal-Organizzazzjoni tan-Nazzjonijiet Uniti għall-Edukazzjoni, ix-Xjenza u l-Kultura (UNESCO) huma postijiet b'importanza kulturali jew naturali, kif deskritt fil-Konvenzjoni tal-Wirt Dinji tal-UNESCO, li ġiet stabbilita fl-1972. Il-wirt kulturali jikkonsisti minn monumenti (bħal xogħlijiet arkitettoniċi, skulturi monumentali, jew inċiżjonijiet), gruppi ta' binjiet, u siti (fosthom siti arkeoloġiċi). Il-wirt naturali jinkludi karatteristiċi naturali (li jikkonsistu minn formazzjonijiet fiżiċi u bijoloġiċi), ġeoloġiċi u fiżjografiċi (inkluż il-ħabitats ta' speċijiet mhedda ta' annimali u pjanti), u siti naturali li huma importanti mill-puntdivista tax-xjenza, tal-konservazzjoni jew tas-sbuħija naturali. L-Ażerbajġan irratifika l-Konvenzjoni fis-16 ta' Diċembru 1993.

B'kollox, l-Ażerbajġan għandu ħames Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO, erba' kulturali u wieħed naturali (kondiviż mal-Iran). L-ewwel sit li tniżżel fil-lista kien dak tal-Belt Iffortifikata ta' Baku bil-Palazz tax-Shirvanshah u t-Torri tax-Xebba fis-sena 2000. Minħabba l-ħsara mġarrba fit-terremot ta' Baku fl-istess sena, is-sit tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji fil-periklu mill-2003 sal-2009. Il-Pajsaġġ Kulturali tat-Tinqix fuq il-Blat f'Gobustan tniżżel fl-2007. Fl-2013 dawn iż-żewġ siti ngħataw status ta' protezzjoni msaħħa mill-Kumitat għall-Protezzjoni tal-Wirt Kulturali f'Każ ta' Kunflitt Armat. L-iżjed sit reċenti li tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji kien dak taċ-Ċentru Storiku ta' Sheki bil-Palazz tal-Khan fl-2019.

## Siti ta' Wirt Dinji
L-UNESCO tiddeżinja s-siti abbażi ta' għaxar kriterji tal-għażla; kull sit irid jissodisfa mill-inqas wieħed mill-għaxar kriterji. Il-kriterji (i) sa (vi) huma kulturali, filwaqt li l-kriterji (vii) sa (x) huma naturali.

## Referenzi
Yana Zinkevych

**Yana Vadimyvna Zinkevych** (bl-Ukren: Яна Вадимівна Зінкевич, twieldet fit-2 ta' Lulju 1995 f'Rivne) hija membru parlamentari u veteran militari parapleġika Ukrena. Fl-2022 intgħażlet bħala waħda mill-100 Nisa tas-sena tal-BBC.

## Ħajja
Zinkevych twieldet fl-1995 f'Rivne. Ingħatat l-edukazzjoni tagħha f'kumpless edukattiv u xjentifiku u ġiet imħarrġa fil-Mediċina fl-Università Medika Statali ta' Dnipro.

Matul il-Gwerra ta' Donbass, Zinkevych kienet il-kmandant tal-Battaljun Mediku tal-Hospitallers, u jingħad li salvat madwar 200 suldat. Indarbet serjament f'aċċident bil-karozza f'Diċembru 2015, u minħabba f'hekk baqgħet ipparalizzata u tuża s-siġġu bir-roti. Ingħatat ukoll l-Ordni tal-Mertu tal-Ukrajna. Fl-2022 ġiet elenkata bħala waħda mill-100 Nisa tas-sena tal-BBC.

Zinkevych intgħażlet bħala rappreżentant tal-partit tas-Solidarjetà Ewropea (fid-disa' konvokazzjoni tal-Verhovna Rada) fl-elezzjoni parlamentari Ukrena tal-2019. Tpoġġiet fis-seba' post fuq il-lista elettorali tal-partit.

## Referenzi
Jum Zamenhof

**Jum Zamenhof** (bl-Esperanto: *Zamenhofa Tago*, bil-Pollakk: *Dzień Zamenhofa*), imsejjaħ ukoll **Jum il-Kotba bl-Esperanto**, jiġi ċċelebrat fil-15 ta' Diċembru, jum twelid il-ħallieq tal-Esperanto Ludwik Lejzer Zamenhof. Huwa l-iżjed jum iċċelebrat fil-kultura tal-Esperanto. F'dan il-jum, l-Esperantisti jorganizzaw sessjonijiet ta' tagħrif u avvenimenti kulturali biex jippromwovu l-letteratura bl-Esperanto.

L-istorja taċ-ċelebrazzjoni tal-Esperanto f'jum twelid Zamenhof tmur lura għas-17 ta' Diċembru 1878, meta waqt festin ta' għeluq snin Zamenhof (meta għalaq 19-il sena), huwa ppreżenta l-*Lingwe uniwersala* lil sħabu, li kienet l-ewwel verżjoni tal-lingwa internazzjonali tiegħu. Sal-1887, din il-lingwa kienet evolviet f'dik li issa hija magħrufa bħala l-Esperanto, meta huwa ppubblika l-*Unua Libro* (L-Ewwel Ktieb). Il-15 ta' Diċembru qabel kien magħruf ukoll bħala Jum l-Esperanto, iżda issa dan il-jum jiġi ċċelebrat minflok fis-26 ta' Lulju, fl-istess jum meta ġie ppubblikat l-*Unua Libro*. Mill-1927 'il quddiem, il-15 ta' Diċembru beda jiġi ċċelebrat fi ħdan il-moviment tal-Esperanto bħala Jum il-Kotba bl-Esperanto, peress li hija drawwa li jinxtara ktieb ġdid dwar l-Esperanto għal dik l-okkażjoni.

## 150 anniversarju tat-twelid ta' Zamenhof
Fil-15 ta' Diċembru 2009 ġie ċċelebrat il-150 anniversarju tat-twelid ta' Zamenhof, u kien hemm diversi avvenimenti x'jiġu ċċelebrati. Dakinhar, l-awtoritajiet fir-raħal tiegħu ta' Białystok, il-Polonja, fetħu Ċentru ġdid ta' Zamenhof, u simpożju f'ġieħ Zamenhof ġie organizzat fil-Belt ta' New York, l-Istati Uniti, b'taħditiet minn Arika Okrent u Humphrey Tonkin fost professuri oħrajn.

F'dak il-jum ukoll, il-magna tat-tiftix Google, ħejjiet verżjoni speċjali tal-logo tagħha (Doodle) bi 33 lingwa nazzjonali (iżda mhux dak internazzjonali bl-Ingliż), b'bandiera tal-Esperanto għall-okkażjoni, li ġġenerat, fost it-30 l-ikbar lingwi tal-Wikipedija, 1,750,000 *page view* tal-artikli dwar "Ludwik Lejzer Zamenhof".

## Referenzi
Anne Agius Ferrante

**Anne Agius Ferrante** (20 t'Awwissu 1925 - 5 t'April 2023) kienet politika Maltija, magħrufa l-aktar bħala l-ewwel mara fil-parlament mal-Partit Nazzjonalista. 

## Bijografija
Imwielda Anne Pullicino fl-Imdina fl-20 t'Awissu 1925, u studjat fl-iskola ta' Santa Doroteja fl-Imdina stess u l-Kulleġġ tal-Qalb Imqaddsa f'tas-Sliema. Missierha kien l-avukat ġenerali ta' Malta, Sir Philip Pullicino, fi żmien l-Ingliżi.

Bejn l-1957 u l-1960 hija kienet il-Kummissarju tal-Ġżira ta' Malta għall-Girl Guides Association.

Wara li kkontestat bla suċċess mal-Partit Nazzjonalista l-elezzjoni ġenerali tal-1976, hija ġiet eletta f'elezzjoni każwali fl-1980 wara l-mewt tal-ex-prim ministru u mexxej tal-PN Ġorġ Borg Olivier. Hija kienet l-ewwel mara eletta bħala deputat parlamentari għall-Partit Nazzjonalista. Dan ifisser ukoll li għaddew 33 sena minn meta Agatha Barbara kienet l-ewwel mara eletta fill-parlament ta' Malta biex il-PN ikollhom membru tal-parlament mara.

Agius Ferrante kienet regolarment tirrakkonta kemm kien diffiċli għan-nisa li jittieħdu bis-serjeta fil-politika f'Malta, saħansitra b'esperjenza ta' ħadd preżenti għal corner meeting tagħha f'Tas-Sliema fis-snin sebgħin. Għalkemm ħarġet għall-elezzjoni generali tal-1981 u 1987 hija ma reġgħetx telgħet fil-parlament u eventwalment irtirat għall-kollox mill-politika.

Mill-1980 sal-1987 Agius Ferrante serviet ukoll bħala President tal-Moviment Nisa Partit Nazzjonalista.

Hija mietet fil-Mosta fl-5 t'April 2023. Il-president tal-Parlament Ewropew Roberta Metsola tat ġieħ lil Agius Ferrante mat-tħabbir ta' mewtha u stqarret li l-ewwel ħaġa li għamlet hi meta laħqet vici-president tal-Parlament Ewropew kienet propju li kitbet politikanta anzjana biex tirringrazzja tas-sehem tagħha biex in-nisa Maltin sabu posthom sew fil-politika.https://www.maltatoday.com.mt/news/national/122230/pns_first_female_mp_anne_agius_ferrante_dies_at_97_#.ZC7zbC8fNQI

Il-funeral tagħha sar fil-Katidral tal-Imdina fil-11 t'April 2023.

## Referenzi
Bandiera tal-Ukrajna

**Il-bandiera nazzjonali tal[[Ukrajna|-Ukrajna]]** (Ukren: Прапор України, romanized:*Prapor Ukrayiny*) tikkonsisti minn żewġ faxex mimduda blu u isfar tal-istess qies.

Il-kuluri blu u isfar dehru għall-ewwel darba fir-Rebbiegħa tal-Ġnus tal-1848 fi Lviv, li dak iż-żmien kienet tagħmel parti mill-Imperu Awstrijak. Ġiet adottata bħala bandiera tal-istat għall-ewwel darba wara r-Rivoluzzjoni Russa mir-Repubblika tal-Poplu tal-Ukraina, ir-Repubblika tal-Poplu tal-Ukraina tal-Punent u l-Istat tal-Ukrajna. Aktar tard ġie adottat ukoll minn Karpato-Ukrajna f' Marzu fl-1939. Meta l-Ukrajna kienet parti mill-Unjoni Sovjetika,  dawn iż-żewġ kuluri kienu pprojbiti u minnflok kienet tintuża l-bandiera tar-Repubblika Soċjalista Sovjetika tal-Ukrajna. Dine il-bandiera kienet bandiera ħamra b' qiegħ kaħli b' martell u minġel tad-deheb u stilla ħamra b' tarf tad-deheb fuq nett. Matul il-qasma tal-Unjoni Sovjetika, il-kuluri isfar u blu gradwalment reġgħu bew jintużaw qabel ma ġew adottati mill-ġdid uffiċjalment fit-28 ta' Jannar 1992 mill-parlament Ukren.

L-Ukrajna tiċċelebra il-Jum tal-Bandiera Nazzjonali fit-23 ta’ Awwissu mill-2004.

## Disinn
Il-liġi tal-Ukrajna tgħid li l-kuluri tal-bandiera tal-Ukrajna huma "blu u isfar", iżda korpi oħra tal-istat iddeterminaw il-kuluri. Fit-tabella hawn taħt, il-kuluri huma ppreżentati skont l-ispeċifikazzjonijiet tekniċi DSTU 4512:2006: 

## Referenzi
Wikipedija Astratta

**Il-Wikipedija Astratta** hija proġett fl-iżvilupp tal-Fondazzjoni Wikimedia li għandu l-għan li juża Wikifunctions biex joħloq verżjoni tal-Wikipedija indipendenti mil-lingwa bl-użu tad-dejta strutturata tagħha.

Il-proġett ġenerali tfassal minn Denny Vrandečić, il-ko-fundatur tal-Wikidata, f'paper ta' Google f'April 2020, propost formalment f'Mejju 2020 (bħala *Wikilambda*), u approvat mill-bord ta' trustees tal-Fondazzjoni Wikimedia f'Lulju 2020 bħala *Wikipedija Astratta*.**** F'Marzu 2021, Vrandečić ippubblika ħarsa ġenerali lejn is-sistema fl-artiklu ta' April 2021 "Nibnu Wikipedija Multilingwi", fil-ġurnal tax-xjenza tal-kompjuter *Communications of the ACM*.

## Ħoloq esterni

* 

## Referenzi
Mużew tal-Arti Kontemporanja, Żagreb

Il-**Mużew tal-Arti Kontemporanja** (Kroat: *Muzej suvremene umjetnosti*, spiss imqassar għal **MSU**) huwa mużew tal-arti kontemporanja li jinsab fi Vjal Dubrovnik f'Żagreb, il-Kroazja . Huwa l-akbar u l-aktar mużew modern fil-pajjiż.

## Storja
Il-mużew oriġina mill-*Gallerija tal-Arti Kontemporanja tal-Belt* li twaqqfet fl-1954. Il-gallerija kienet tinsab fil-Palazz Kulmer fiż-żona tal-Belt ta’ Fuq u kien fiha wkoll iċ-*Ċentru għall-Fotografija, Film u Televiżjoni* u librerija tal-mużew. Minħabba nuqqas ta’ spazju l-mużew oriġinali qatt ma kellu wirja permanenti.

## Arkitettura
Fl-1998, ittieħdet deċiżjoni biex il-mużew jiġi mċaqlaq għal bini ġdid fjamant fil-kantuniera ta’ toroq Dubrovnik u Većeslav Holjevac fid-distrett ta’ Novi Zagreb.

Saret kompetizzjoni għad-disinn tal-bini, u d-disinn tal-perit Igor Franić intgħażel minn 85  sottomissjoni. Il-ġebla tax-xewka għall-bini l-ġdid tqiegħdet f’Novembru 2003, u l-mużew infetaħ fil-11 ta’ Diċembru 2009, wara sitt snin ta’ kostruzzjoni interrotti b’diversi raġunijiet ta' dewmien. Oriġinarjament ippjanat li jiswa madwar 200 miljun HRK, l-ispiża eventwalment ammontat għal 450 miljun HRK, investiti f'partijiet indaqs mill-Ministeru tal-Kultura u l-Belt ta' Żagreb.

Il-bini għandu erja totali ta’ 14,600&nbsp;m 2, li minnhom 3,500&nbsp;m 2 huwa riservat għall-kollezzjoni permanenti u madwar 1,500&nbsp;m 2 huwa allokati għal wirjiet temporanji.

Il-binja fiha ukoll librerija, sala multimedjali, ħanut tal-kotba, kafetterija u ristorant.

## Kollezzjoni Permanenti
Il-mużew għandu 12,000 oġġett (li minnhom madwar 600 huma għall-wiri fuq bażi permanenti) u bosta xogħlijiet minn artisti Kroati kontemporanji, inklużi Vojin Bakić, Boris Bućan, Tošo Dabac, Braco Dimitrijević, Tomislav Gotovac, Benko Horvat, Alexandar Battista, Ilić, Sanja Iveković, Anto Jerković, Julije Knifer, Zlatko Kopljar, Ivan Kožarić, Vlado Kristl, Vlado Martek, Dalibor Martinis, Ivan Picelj, Vjenceslav Richter, Edita Schubert, Mladen Stilinović, Miroslav ; kif ukoll artisti kontemporanji internazzjonali bħal Getulio Alviani, Alberto Biasi, Max Bill, Piero Dorazio, Julio Le Parc, Richard Mortensen, Otto Piene, Jesús Rafael Soto, Victor Vasarely, Marina Abramović, Dorothy Cross, Katarzyna Kozyra, eċċ.

L-iskultura tal-metall *Test Site* ta' Carsten Höller ġiet installata fis-sala tad-dħul tal-mużew għall-ftuħ uffiċjali, flimkien ma' installazzjonijiet minn Braco Dimitrijević u Mirosław Bałka quddiem id-daħla tan-naħa tan-nofsinhar tal-bini.

## Referenzi

## Ħoloq esterni

* Websajt uffiċjali
* Fuljett b'informazzjoni bażika dwar il-mużew bl-Ingliż
* Artiklu dwar l-istorja tal-mużew ippubblikat f' (bil-Kroat)
Mario Serracino Inglott

**Mario Serracino Inglott** (1934–2007) kien lingwista u surmast taċ-ċess.

Huwa twieled Bormla fl-4 ta’ Novembru 1934. Missieru kien il-lingwista magħruf Erin Serracino Inglott. Mario attenda l-Kulleġġ San Alwiġi u l-Liċeo, wara studja fl-Università ta’ Oxford fejn iggradwar b'BA fl-ekonomija.

Missieru kien mudell ewlieni għalih. Mario segwa lil Erin fl-imħabba tiegħu lejn il-lingwa Maltija u ċ-ċess. Huwa sar ċampjin taċ-ċess ta’ Malta fl-1947 fl-età ta’ 12-il sena. Eventwalment beda jieħu sehem f’tournaments internazzjonali taċ-ċess, fosthom dawk fl-Italja u l-Jugoslavja fl-1957. Għal ħafna snin serva bħala president tal-Malta Chess Association. Kien ukoll l-ewwel Malti li ġie rikonoxxut mill-Federazzjoni Internazzjonali taċ-Ċess (FIDE) bħala arbitru internazzjonali taċ-ċess.

Fl-1953 kien impjegat bħala skrivan fil-Malta Dockyard iżda sar impjegat taċ-ċivil sentejn wara. Fl-1963 ġie trasferit għal Malta House f’Londra fi żmien meta l-pajjiż kien fl-aħħar stadji li jingħata l-indipendenza mill-Gran Brittanja. Matul iż-żmien li qatta’ Londra, kiteb diversi poeżiji u stejjer qosra bil-Malti u bl-Ingliż. Meta mar lura Malta, ħadem għad-Dipartiment tal-Industrija u wara l-Ministeru tal-Edukazzjoni, fejn sar l-amministratur anzjan fid-Dipartiment tal-Isport. Fl-1980 huwa kkoordina l-Olimpjadi taċ-Ċess f’Malta – l-akbar edizzjoni sa dak iż-żmien. Irtira miċ-ċivil fl-1985. Ftit wara sar għalliem fil-Kulleġġ Stella Maris.

Kien membru tal-Akkademja tal-Malti u serva bħala viċi-president tagħha għal numru ta’ snin. L-imħabba tiegħu għall-ilsien Malti saret l-aktar evidenti fl-1983, meta beda jeditja l-volumi posthumi tal-kappulavur ta’ missieru ''Il-Miklem Malti'', li jibqa’ l-aktar studju estensiv tal-lessiku Malti. Pubblikazzjonijiet tiegħu stess jinkludu *Storja taċ-Ċess f’Malta bejn l-1880 – 1990* u d-dizzjunarju u teżawru tiegħu stess D*iżżjunarju Malti*, ippubblikat mill-Merlin Library.

Mario Serracino Inglott iżżewweġ lil Joan Antida Fsadni fl-1960 u flimkien kellhom tifla jisimha Lara.

Miet fit-22 ta’ Settembru 2007 fl-età ta’ 72 sena.

## Referenzi
Is-Sudan ġlied fl-2023

Ġlied armati vjolenti nqalgħu fis-Sudan fil-15 ta’ April, 2023, speċifikament fil-kapitali, Khartoum, bejn il-Forzi tal-Ajru tas-Sudan u l-Forzi ta’ Appoġġ Rapidu.
## avvenimenti
Fil-15 ta’ April, 2023, suldati mill-Forzi ta’ Appoġġ Rapidu attakkaw diversi kampijiet tal-armata f’Khartoum u postijiet oħra fis-Sudan. Fil-belt ta’ Marawi nstemgħu sparar. Il-ġlied infirex ukoll fil-kwartieri ta’ Jabra, Kafouri u Shambat f’Khartoum. L-RSF sostniet li qabdet l-ajruport ta’ Merowe, bażi militari, l-ajruport ta’ Khartoum kif ukoll il-bażi ta’ Soba, li rriżultaw f’vittmi tas-SAF. Allegatament instemgħu sparar ħdejn il-kwartieri ġenerali tal-Kmand Ġenerali u d-dar tal-Brigadier Ġenerali Abdel Fattah al-Burhan. Il-Forzi ta’ Appoġġ Rapidu saħħew il-pożizzjonijiet tagħhom fl-ajruport, filwaqt li l-qawwiet tal-gvern skjeraw vetturi armati ħdejn il-Palazz Repubblikan.
### 16 ta’ April, 2023
Il-fornitur tat-telekomunikazzjoni tas-Sudan MTN Group għalaq is-servizzi tal-internet madwar il-pajjiż wara li ta ordnijiet mill-Awtorità Regolatorja tat-Telecom tas-Sudan.
## telf
Mill-inqas 296 persuna nqatlu u aktar minn 3,000 midruba fl-inkwiet, skont l-Organizzazzjoni Dinjija tas-Saħħa. Is-Sindakat Mediku Sudaniż stmat li mill-15 ta’ April mill-15 ta’ April 'l hawn inqatlu mill-inqas 175 ċivili u ndarbu aktar minn 1,041. In-noll kien jinkludi mill-inqas 30 persuna maqtula minn meta l-waqfien mill-ġlied suppost kellu jidħol fis-seħħ fit-18 ta’ April. Tobba fil-qasam iwissu li ċ-ċifri msemmija ma jinkludux il-vittmi kollha, peress li ħafna nies ma setgħux jaslu l-isptarijiet minħabba diffikultajiet fil-moviment. Kelliem għan-Nofs Qamar l-Aħmar Sudaniż kien ikkwotat ukoll jgħid li n-numru ta’ vittmi “ma kienx żgħir”.

## Referenzi
2023

**Is-sena 2023 [[WK]] (numri Rumani: MMXXIII)** hija sena sempliċi li bdiet nhar il-Ħadd (il-link turi l-mudell tal-kalendarju tas-sena sħiħa) tal-kalendarju Gregorjan. Hija s-sena 2023 AD, it-23 sena fit-tielet millennju u s-seklu wieħed u għoxrin, u r-4 sena fid-deċennju 2020.
Ormon

L-ormon huwa wkoll transliterat bħala ormon bl-Ingliż: hormone , li oriġinarjament tfisser "attività eċċitanti" bil-Grieg.
L-ormoni huma sustanzi kimiċi prodotti minn ċerta ċellula, glandola jew organu fil-ġisem li jistgħu jaffettwaw l-attivitajiet ta 'ċelluli oħra fil-ġisem. Dożi żgħar biss ta 'ormoni huma meħtieġa biex jibdlu l-metaboliżmu taċ-ċelloli . L-ormoni jista’ jingħad li huma messaġġiera kimiċi li jgħaddu minn ċellola għal oħra [1] .

Barra minn hekk, il-kelma "endokrinali" tirreferi għas-sekrezzjoni ta 'ormoni, jew id-deskrizzjoni tal-forma ta' sekrezzjoni tagħhom, iżda tista 'tintuża wkoll bħala isem ieħor għall-ormoni; pereżempju, disturbi endokrinali fil-fatt jirreferu għal disturbi ormonali.

L-organiżmi multiċellulari kollha jipproduċu ormoni, u l-ormoni prodotti mill-pjanti huma magħrufa wkoll bħala fitoormoni . L-ormoni prodotti mill-annimali ġeneralment jiġu ttrasportati lejn postijiet magħżula fil-ġisem permezz tad-demm, u ċ-ċelloli jirrispondu għall-ormoni permezz tar-riċetturi speċjali tagħhom li jirċievu ċerti ormoni. Wara li l-molekula tal-ormon tingħaqad mal- proteina tar-riċettur , il-mogħdija tas-sinjalazzjoni tinfetaħ għat- trażmissjoni tal-messaġġ , u finalment iċ-ċellula tagħmel rispons speċifiku.

Molekuli ormoni mnixxija mis -sistema endokrinali huma normalment rilaxxati direttament fid- demm , prinċipalment fil -kapillari porużi . Molekuli ormonali kapaċi sinjalar parakrini jistgħu jippenetraw mill-ispazju interstizjali fit-tessuti fil-mira li jmissu magħhom.

Barra minn hekk, hemm ħafna komposti eżoġeni naturali jew sintetiċi li għandhom effetti ormonali simili fuq il-bnedmin u annimali oħra. Bħall-ormoni endoġeni, jinterferixxu wkoll mas-sintesi, is-sekrezzjoni, it-trasport, il-kombinazzjoni, l-effikaċja jew l-eliminazzjoni tal-ormoni naturali fil-ġisem , u mbagħad jaffettwaw l-omeostasi , ir-riproduzzjoni, l-iżvilupp jew l-imġieba tal-bniedem [2] .
Peri-Khan Sofiyeva

**Peri-Khan Sofieva** (bl-Ażerbajġani: *Pərixan Sofiyeva*, bil-Georgian: ფერიხან სოფიევა; twieldet fl-1884 – mietet fl-1953) kienet l-ewwel mara Musulmana li ġiet eletta.

## Bijografija
Sofiyeva twieldet fl-1884 fir-raħal ta' Karajala fil-Georgia, li dak iż-żmien kien parti mir-reġjun tal-Governorat ta' Tiflis fl-Imperu Russu. Hija kienet l-unika tifla f'familja ta' tmienja. Fi żmien l-Imperu Russu, Sofiyeva kienet fit-tmun u b'hekk kisbet il-popolarità. Permezz ta' self li ħadet minn bank, hija fetħet orfanatrofju fil-villaġġ fejn twieldet.

## Karriera politika

### Georgia indipendenti
Wara r-Rivoluzzjoni ta' Frar 1917, it-tranżizzjoni min-Nofsinhar tal-Kawkasi bdiet b'riforma tal-gvernijiet lokali. Fis-26 ta' Mejju 1918, il-Georgia ddikjarat l-indipendenza tagħha. Iktar tard dik is-sena, fl-elezzjonijiet lokali, Sofiyeva ġiet eletta kunsillier f'Karajala. Għalkemm Sofiyeva kienet persuna attiva, ma tantx nafu wisq dwar ħajjitha.

### Invażjoni tal-[[Unjoni Sovjetika]]
Skont Rashgan Sofieva, il-mara tan-neputi ta' Peri-Khan Sofiyeva, Sofiyeva kienet tobgħod lill-Bolxeviki u lill-gvern Sovjetiku. Minħabba t-Tisfija l-Kbira, hi kienet tkun armata bil-pistola antika tagħha tat-tip Mauser C96, wara li tmien kumpanni nqatlu u ndifnu f'waħda mill-oqbra komuni minħabba li oriġinaw minn familja sinjura u kienu meqjusa bħala tradituri.

### [[Mewt]]
Sofiyeva mietet fl-1953 b'attakk tal-qalb wara li semgħet bid-detenzjoni ta' wieħed min-neputijiet tagħha.

## Ħoloq esterni

* İlk müsəlman, azərbaycanlı qadın deputat - "Kişi Pəri" kimdir? (Bijografija f'BBC Azerbaijan)

## Referenzi
Sistema endokrinali

Hemm mekkaniżmu fil-ġisem tal-bniedem biex jinżamm fenomenu kostanti, li jiddependi fuq it-tħaddim konġunt tas-sistema endokrinali u s-sistema nervuża. Is-sistema endokrinali (Endokrinali) hija waħda miż-żewġ sistemi ta 'kontroll ewlenin responsabbli biex tirregola l-operat normali ta' diversi funzjonijiet fiżjoloġiċi fl-annimali Din tikkonsisti fi glandoli mingħajr tubi (glandoli endokrinali) li joħorġu l-ormoni (magħrufa wkoll bħala ormoni ). (Sistema ta 'kontroll oħra hija s-sistema nervuża .) L-ormoni huma trasmettituri kimiċi li jitneħħew mill-glandoli u jinġarru minn fluwidi tal-ġisem jew fid- demm permezz tas-sistema ċirkolatorja biex jimmiraw l-organi .
Gvernatur ta' Malta

Il-**Gvernatur ta' Malta** (bl-Ingliż: Governor of Malta) kien l-uffiċjal li kien jaħkem lil Malta matul il-perjodu kolonjali Brittaniku bejn l-1813 u l-1964. Dan l-uffiċċju ħa post dak tal-kummissarju ċivili. Mat-tmiem tal-ħakma Brittanika u l-ħolqien tal-Istat ta’ Malta fl-1964, dan l-uffiċċju ġie sostitwit mill-gvernatur ġenerali, li rrappreżenta lill-monarka Ingliża u mhux lill-gvern tar-Renju Unit kif għamel il-gvernatur. Il-kariga ta' Gvernatur Ġenerali tneħħiet fl-1974 u nbidula bil-kariga ta' president meta Malta saret repubblika.

## Il-gvernatur
Il-gvernatur, maħtur mill- monarka Ingliż (fuq il-parir tal- prim ministru Brittanniku), kellu setgħa eżekuttiva f'Malta matul il-ħakma Brittanika. Kien il-kap tal-kunsill eżekuttiv u tal-gvern ta’ qabel l-indipendenza ta’ Malta.

Il-gvernatur kien l-aktar uffiċjal b’saħħtu f’Malta.

Il-kariga tal-gvernatur kienet inizjalment appoġġjata minn logutenent-gvernatur. Pereżempju, minn madwar l-1813 sa madwar l-1820, il-Maġġur Ġenerali Sir William Hutchinson serva bħala Logutenent gvernatur. Wara l-mewt tal-Markiz ta’ Hastings fl-1826, il-gvern Ingliż iddeċieda li jbaxxi l-kariga ta’ Gvernatur għal Logutenent-Gvernatur, b’allowance mnaqqsa. Sir Frederick Ponsonby inħatar formalment Logutenent-Gvernatur u Kmandant tal-Garrison ta’ Malta.

## Lista ta' gvernaturi (1801–1964)

## Logutenenti gvernaturi ta’ Malta

; Segretarju Pubbliku

* Arthur Baynes 1801
* Alexander Macauley 1801
* Samuel Taylor Coleridge 1804–1805
* EF Chapman 1805
* Rev. Francis Laing 1811–1813

; Chief Secretary

* Rev. Francis Laing 1813–1815
* Alexander Wood 1815–1817
* Richard Plasket 1817–1824
* Kurunell Sir Frederick Hankey 1824–1837
* Sir Hector Greig 1837–1847
* Henry Lushington 1847–1855
* Sir Victor Houlton 1855–1883
* Sir Walter Hely-Hutchinson 1883–1884

## Bandiera tal-Gvernatur

File:Flag of the United Kingdom.svg|Bandiera użata mill-1813 sal-1875
File:Flag of the Governor of Malta (1875–1898).svg|Bandiera użata mill-1875 sal-1898
File:Flag of the Governor of Malta (1898–1943).svg|Bandiera użata mill-1898 sal-1943
File:Flag of the Governor of Malta (1943–1964).svg|Bandiera użata mill-1943 sal-1964


## Ara ukoll
* Kummissarju Ċivili ta' Malta
* Gvernatur-Ġenerali ta' Malta

## Referenzi
Kummissarju Ċivili ta' Malta

Il-**Kummissarju Ċivili ta' Malta**  (Bl-Ingliż: ***Civil Commissioner of Malta***) kien l-uffiċjal imqabbad biex jaħkem lil Malta matul l-imblokk Franċiż u waqt il-perjodu tal-protettorat Brittaniku bejn l-1799 u l-1813. Mat-tmiem tal-Protettorat u l-ħolqien tal-Kolonja tal-Kuruna ta’ Malta fl-1813, dan l-uffiċċju ġie mibdul b’dak tal- gvernatur, li kien jirrappreżenta lill-Gvern tar-Renju Unit.

## Lista tal-kummissarji ċivili (1799–1813)

## Ara ukoll

* Gvernatur ta' Malta
* Gvernatur Ġenerali ta’ Malta

## Referenzi