Ħelsien (rumanz)

***Ħelsien*** huwa rumanz Malti miktub mit-tabib, politiku u kittieb Ġużè Bonnici fl-1939. Huwa t-tielet rumanz tiegħu minn sensiela t'erbgħa, ippubblikat għall-ewwel darba fl-1940, is-sena ta' mewtu. *Ħelsien* huwa ambjentat f'raħal prototipiku Malti jismu Ħal Rażul fil-perjodu bejn iż-żewġ gwerer dinjija. Jirrakonta l-ġrajja traġika tal-protagonista Feliċ Bonnici u l-antagonista Luretu Debrinkat li indirettament jikkompetu għall-imħabba tar-raħlija Rożina Falzon.  

Huwa rumanz sentimentali, psikoloġiku u kemxejn gotiku. Jesplora t-temi tal-imħabba, l-ambizzjoni, id-destin, l-għira , l-egoiżmu u l-biża'. Il-kuntrast bejn ir-raħal u l-belt, bejn il-faqar, tradizzjonaliżmu u sempliċità ta' Ħal Rażul u l-klassiżmu, modernità u libertiniżmu tal-Belt ukoll għandu sehem sħiħ f**Ħelsien''. Fuq kollox, huwa kummentarju soċjali fuq Malta tas-snin tletin. Ħafna mill-ġrajjiet tar-rumanz, jekk hux l-iskop sħiħ tiegħu, isibu l-għeruq tagħhom fit-twemmin politiku ta' Bonnici favur id-drittijiet tal-ħaddiema u l-eliminazzjoni ta' ġerarkija soċjali stretta. Fil-fatt, it-titlu "Ħelsien" primarjament jirreferi għal-liberazzjoni tal-klassi l-baxxa—tal-ħaddiema—mill-moħqrija tal-minoranza għanja. Għalhekk, jitqies bħala rumanz [[realist]] minħabba li jikkonċerna tħassib soċjali veru, minkejja li jissellef elementi [[Romantiċiżmu|Romantiċi]] u [[Idealiżmu|idealistiċi]]. 

L-ideat lingwistiċi ta' Bonnici wkoll jinfiltraw ir-rumanz. Bħala [[Malti safi|purist]], kien jemmen li l-uniku mod kif il-Malti seta' jeleva l-istatus tiegħu fost il-poplu u jikkumbatti d-dominanza tal-[[lingwa Taljana]] huwa l-użu esklussiv ta' vokabularju Semitiku—kliem derivat mill-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]] u mhux mit-Taljan, il-[[Lingwa Latina|Latin]], il-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]], et cetera. Għalhekk, iħaddem neoloġiżmi (kliem imfassal mill-awtur) abbażi t'għerq konsonantali u arkajżmi (kliem mejjet), sentenzi kumplessi, kif ukoll stil elokwenti u deskrittiv. Dan kollu sabiex il-Malti jingħata l-bixra ta' prestiġġjuż li jistħoqqlu jingħaraf bħala lingwa nazzjonali, mhux biss tal-klassi l-baxxa.  

Mil-lat letterarju, ''Ħelsien'' jesebixxi ċerta rikezza fl-implementazzjoni tat-tekniċi letterarji. Bosta esperti fil-[[letteratura Maltija]] jenfasizzaw il-kumplessità tal-karatterizzazzjoni li jħaddem Bonnici, tant li jippreżenta l-kuxjenza u l-emozzjonijiet/sentimenti tagħhom fid-dettall—karatteristiċi tipiċi għal rumanz sentimentali u psikoloġiku. Madankollu, jiffoka fuq karattru wieħed, il-protagonista Feliċ. In-narrattur tar-rumanz, vuċi omnixxjenti fit-tielet persuna, ukoll huwa s-suġġett ta' studju estensiv minn esperti. Ta' min jinnotah għall-intervent indirett tiegħu fil-ġrajja; jikkumenta fuq l-azzjonijiet tal-karattri jimmanifesta l-ideoloġija politika/filosofika tiegħu. Ta' spiss jidħol fl-imħuħ tal-personaġġi u jeżamina l-kuxjenza tagħhom—id-dimensjoni psikoloġika tal-qagħda u l-aġir tagħhom.  

''Ħelsien'' huwa wieħed mill-aktar xogħlijiet letteraji Maltin rikonoxxuti—wieħed mir-rumanzi klassiċi tas-snin tletin fost ''[[Ulied in-Nanna Venut fl-Amerka]]'' ta' [[Juann Mamo|Ġwann Mamo]] (1930–31), ''[[Is-Salib tal-Fidda]]'' ta' [[Wistin Born]] (1935) u ''[[Leli ta' Ħaż-Żgħir]]'' ta' [[Ġużè Ellul Mercer]] (1938). Flimkien mar-rumanzi l-oħra tiegħu, ''Imħabba u Mibegħda'' (1927), ''Il-Qawwa tal-Imħabba'' (1938) u ''Lejn ix-Xemx'' (1974), kellu sehem sħiħ fil-maturazzjoni tar-rumanz Malti fl-''interbellum''. Inkiteb fi żmien meta l-valur tal-lingwa Maltija ma kienx għadu apprezzat mill-kittieba u l-politiċi, li kien jinqaleb darba għal dejjem wara t-[[It-Tieni Gwerra Dinjija|Tieni Gwerra Dinjija]]. Dan kien parzjalment sforz ix-xogħlijiet letterarji ta' dik l-epoka li ħaddmu l-Malti b'mod rfinat u elaborat, bħalma jagħmel Bonnici. Ħafna esperti jisħqu fuq is-sinfikanza ta' ''Ħelsien'' bħala kommentarju fuq is-soċjetà Maltija fil-bidu tas-seklu 20, li ppopolarizza l-istil realist fost kittieba Maltin. Eleva l-istatus tar-rumanz psikoloġiku u sentimentali. Fuq kollox, ''Ħelsien'' ikkontribwixxa għall-avvanz tal-letteratura u l-lingwa Maltija minn waħda kkalpestata għal waħda prestiġġjuża u nazzjonali. Hekk hu li: 

== Sfond ==

Gużè Bonnici twieled fil-[[Valletta|Belt Valletta]] fl-14 ta' Diċembru 1907 minn ġenituri [[Nadur|Nadurin]], Giovanna (''née'' Debono) u Paolo. Minn tfulitu, kien bniedem ħawtieli u avventuruż—viżżjunarju t'enerġija bla tarf. Kien organizzat u metodiku. Kull xogħol li daħal fih kien jagħmlu b'reqqa u devozzjoni. Studja s-Seminarju t'[[Għawdex]] bejn l-1917 u l-1923 u wara, fl-Iskola St. Paul tal-Belt. Bonnici daħal l-[[Università ta' Malta]] biex jistudja l-mediċina u ggradwa bħala tabib fl-1931. Huwa żżewweġ lil Eveljn (magħrufa bħala Evellina) Testa fl-1934, meta t-tnejn kellhom 27 sena; kellhom tliet ulied. Skont Shanna Spiteri, kien 'missier ċajtier u protettiv u raġel tal-familja u tar-rispett'. Qattgħu l-kumplament ta' ħajjithom f'dar kbira fi Strada San Paolo l-Belt, salv għal xi snin f'[[Ħal Balzan]] waqt it-[[It-Tieni Gwerra Dinjija|Tieni Gwerra Dinjija]]. Bonnici miet wara ġlieda qalila kontra l-kanċer fil-[[Ħamrun]], fis-6 t'Ottubru 1940. Kellu biss 33 sena. Minkejja li miet qasir il-għomor, għamel ħafna għal pajjiżu f'ħajtu, speċjalment fl-oqsma tal-mediċina, il-politika u l-[[lingwa Maltija]].

=== Ħidma medika ===
Bonnici kien tabib eminenti b'karriera ta' suċċess. Fl-1932, sar Assistent Uffiċjal Mediku tal-kirugu [[Peter Paul Debono]], li kellu sehem sħiħ fl-avvanz tal-oqsma dijanjostiċi u terapewtiċi waqt l-''interbellum''. Laħaq il-quċċata tas-suċċess mediku tiegħu fl-1938 meta nħatar Kap tad-Dipartiment tal-Veneroloġija u Dermatoloġija fl-Isptar Ċentrali. Imħasseb fuq in-nuqqas t'għarfien fuq is-saħħa fost il-poplu Malti tal-bidu tas-seklu 20, Bonnici nieda żewġ kotba b'tagħlim u pariri mediċi, ''it-Trobbija tat-Tfal'' (1932) u ''Il-Ġmiel ta' Ġisimna'' (1939). Il-karattru sensittiv tiegħu xeraq xogħlu sew; kien simpatetiku ma' dawk żvantaġġati u lest li jgħin lil kulħadd. Kien qrib mal-pazjent u ħafna drabi ma kienx iżommlu flus.  Shanna Spiteri tinnota li: 'Kien tabib sensittiv, ġentlhom u mimli enerġija'. Id-dedikazzjoni ta' Bonnici għaż-żgħir influwenzat il-fehma politika tiegħu bis-sħiħ.

=== Ħidma politika ===

Bonnici kien politiku prominenti fit-tletinijiet; ħadem b'ruħu u ġismu għall-Partit tal-Ħaddiema (illum magħruf bħala l-[[Partit Laburista (Malta)|Partit Laburista]]), għalkemm qatt ma kkontesta elezzjoni. Fl-għoxrinijiet, ix-xena politika Maltija kienet għada ġdida—nebbtet wara s-Self Government tal-1921 u d-dominanza sussegwenti t'erba' partiti: dak [[Partit Kostituzzjonali|Kostituzzjonali]], [[Partit Nazzjonalista (Malta)|Nazzjonalista]], Laburista u l-[[Unione Politica Maltese|Unjoni Politika Maltija]]. Kienet waħda ta' tensjoni, instabbiltà u firda fost il-Maltin. Meta fl-1926, ta' dsatax-il sena, inħatar delegat fis-Seduta Ġenerali, il-Partit tal-Ħaddiema kien għadu biss fis-sitt sena tiegħu. Imwieled fl-1920 wara l-irvellijiet tas-[[Sette Giugno|Sette Guigno]], il-Partit tal-Ħaddiema stabbilixxa ruħu bħala difensur tad-drittijiet taċ-ċittadini ordinarji—ċittadini oppressi minn nuqqas t'obbligu politiku għall-benesseri tal-ħaddiem. It-tliet partiti prominenti taż-żmien, dak Kostituzzjonali, Nazzjonalista u l-Unjoni Politika Maltija, kollha kienu dominati mill-klassi l-għolja.Meta Bonnci ssieħeb fih, il-Partit tal-Ħaddiema kien ingħaqqad f'koalizzjoni (il-"Compact") mal-Partit Kostituzzjonali ta' [[Gerald Strickland]], li temmet fl-1932. Din l-amministrazzjoni rnexxilha tgħaddi leġiżlazzjoni kruċjali għall-ħaddiema, bħall-Workmen's Compensation Act (1929), kif ukoll għall-ilsien Malti, li saret wieħed mill-lingwi uffiċjali tal-Qrati. Fil-fatt, il-partit kontinwament issielet għal rikonoxximent akbar tal-Malti fis-snin tletin meta l-[[Kwistjoni tal-Lingwa f'Malta|Kwistjoni tal-Lingwa]] kienet għada taħraq.

Fl-1929, Bonnici laħaq segretarju tal-Kumitat Distrettwali tal-Belt; wieħed jinnota li dan iż-żmien kien ilaqqgħu f'dan missieru stess peress li ma kellhomx post fiss fejn jinġemgħu. Barra minn hekk, kien wieħed mill-membri fundaturi tal-Kumitat Eżekuttiv tal-Partit tal-Ħaddiema, imwaqqaf fl-1928. Minnufih ġie mitlub li jiddokumenta l-istorja tal-partit fl-għoxrinijiet, li tnieda fl-1931 bl-isem ''L-Istorja tal-Partit tal-Ħaddiema''. Fih, jistqarr li l-ewwel appell tal-partit kien li:

Skont fehmet ħafna, Bonnici kien politiku ħawtieli u t'integrità, kif jisħaq ix-xandar [[Joe Julian Farrugia]]: 'Minkejja l-mewġ li dejjem ħabbat kontra l-prinċipji politiċi tiegħu kontra lsienna, għamel minn kollox biex dejjem kompla għolla l-ideali tiegħu. Kien dedikat lill-missjoni populista tal-Partit tal-Ħaddiema, tant li jingħad li qatt ma falla laqgħa tal-Kumitat Eżekuttiv. Simili għas-simpatija konsiderevoli tiegħu mal-morda bħala tabib sforz il-karattru sensittiv tiegħu, Bonnici ħadem b'ċerta passjoni għall-fqar u dawk emarġinati sabiex jiksbu opportunitajiet ugwali fil-ħajja. L-għalliema Shanna Spiteri taqbel; il-prijoritajiet populisti tiegħu dehru biċ-ċar: 'Kien viċin il-poplu u kien iġarrab maż-żgħir u jipprova jedukah'.

=== Ħidma għal-lingwa Maltija ===

Il-professur Adrian Grima jsostni li ħidmet Bonnici f'ġieħ il-Malti, imqassma matul biss 33 sena, 'żgur ħadd ieħor ma kien jagħmlu f'ħafna iżjed snin'. Kien wieħed mill-pijunieri li ħadmu biex il-Malti jiġi rikonoxxut bħala lingwa uffiċjali. Sa mill-1926, integra ruħu mal-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti (illum magħrufa bħala l-[[Akkademja tal-Malti]]) u tħallat mal-aktar kittieba prominenti Maltin ta' żmienu, fosthom, [[Ninu Cremona]] u [[Dun Karm Psaila|Dun Karm]]. 

Il-ħtieġa soċjopolitika għall-kitba Maltija kienet ila tinħass mis-seklu 18, imma ma kienx sas-seklu li jmiss li dan il-movimenti qam fuq tiegħu. Id-dominanza tat-[[Lingwa Taljana|Taljan]] bħala l-lingwa taċ-ċirku letterarju ġarrbet diżapprovazzjoni minn bosta kittieba li xtaqu jelevaw l-istatus t'ilsienna fuq livell nazzjonali. Fl-1920, ħafna minn dawn il-kittieba xirku f'koalizzjoni waħda, l-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti, dedikata għall-iżvilupp ta' [[Grammatika Maltija|sistema grammatikali Maltija]] strutturata. Minnufih kisbu suċċess fl-unità ta' konvenzjonijiet lingwistiċi. Fl-1921, ħarġu dokument fuq l-istruttura tal-alfabett Malti; tliet snin wara, ippubblikaw kodiċi ta' regoli ortografiċi uniformi, ''Tagħrif fuq il-Kitba Maltija''. 

Il-Gvern għaraf il-leġittimità ta' dis-sistema ortografika fl-1933, u sena wara, din u l-alfabett Malti saru mandati bħala uffiċjali. Ħidmet l-Għaqda tal-Kittieba ikkontribwixxiet mill-aqwa għar-rikonoxximent tal-Malti bħala lingwa nazzjonali fl-1934. L-awtur [[Ġużè Chetcuti|Ġuże Chetcuti]] jirrimarka li: 'l-Ilsien Malti, imkażbar u mżeblaħ għal snin twal, ħa libsa uffiċjali u beda jintgħallem fl-iskejjel kollha, mill-iżgħar sal-ogħla waħda, sal-Università. Dik kienet rebħa kbira għal kull min ħadem fis-snin ta' qabel biex l-Ilsien Malti jieħu l-istatus li kien jixraqlu fl-edukazzjoni u fl-amministrazzjoni'.

=== Ħidma għal-letteratura Maltija ===
Il-kontribwizzjoni ta' Bonnici għall-iżvilupp tal-letteratura Maltija hija konsiderevoli daqs dik għal-lingwa Maltija. Huwa wieħed mill-ewwel novellisti Maltin u kellu sehem fit-tirqim ta' dan il-ġeneru; nieħdu x-xogħlijiet ''Ġenn'' (1928) u ''Bħal Sokrate'' (1929). Mill-erba' rumanzi tiegħu, ''Imħabba u Mibegħda'' (1927), ''Il-Qawwa tal-Imħabba'' (1938), ''Ħelsien'' (1940) u ''Lejn ix-Xemx'' (1974), stabilixxa ruħu bħala wieħed mill-pijunieri tar-rumanz Malti. Bis-saħħa ta' ħidmietu, kompla javvanza u jirfina stilistikament u mil-lat ta' valur.

Bonnici ħatar proġett essenzjali għal-popolarizzazzjoni tal-letteratura Maltija, sensiela ta' pubblikazzjonijiet Maltin organizzata minnu stess, il-[[Ġabra ta' Kitba Maltija]]. Sa mill-1938, għen lill-kittieba Maltin iniedu xogħolhom u jagħmluh disponibbli għall-pubbliku. Kull tliet xhur, kienu jinħarġu rumanz jew ġabra ta' noveIli miktuba bil-Malti. Il-kittieb kien jara xogħlu stampat bla dewmien u nfiq ta' flus; anzi, kien jingħata nofs il-qligħ iġġenerat mill-bejgħ ta' xogħlu. Skont Bonnici, il-proġett kien intenzjonat li 'jħajjar iż-żgħażagħ Maltin jimirħu għal qalbhom fil-ġmiel tal-kitba u jgħinhom ilibbsuha l-libsa li tixriqilha biex aktar tingħoġob u taqlgħalhom il-ġieħ li jistħoqqilhom'. Dak iż-żmien, ftit kienu jitħajru jiktbu bil-Malti minħabba l-ispejjeż involuti (pereżempju, xi erbgħin lira sabiex rumanz jiġi pubblikat u reklamat) u n-nuqqas ta' promozzjoni tal-lingwa Maltija mill-gvern. Fil-fatt, [[Ġużè Chetcuti]]—personaġġ ewlieni għall-iżvilupp tal-proġett—jinnota li qabel il-''Ġabra,'' 'aħna stajna biss inqiegħdu taħt għajnejn il-poplu bħala xhieda tal-kitba tajba u tal-ħsieb għoli tliet rumanzi, jew aktarx erbgħa, imma mhux iżjed'.

Però, b'riħet ir-rikonixxment tal-Malti fost iċ-ċirku letterarju, Bonnici ta ġieħu sabiex il-pubblikazzjoni ta' xogħlijiet Maltin isir vijabbli u konvenjenti. Sal-aħħar tas-sena li nħatret, il-''Ġabra'' kienet diġà ħarġet erba' kotba, ''[[Taħt Tliet Saltniet]]'' ta' [[Ġużè Aquilina]], ''[[L-Anġli tan-Niket]]'' ta' [[Ġino Muscat Azzopardi]], ''[[Il-Qawwa tal-Imħabba]]'' ta' Bonnici stess u ''[[Leli ta' Ħaż-Żgħir]]'' ta' [[Ġużè Ellul Mercer]]. Chetcuti jisħaq li l-karatteristiċi ta' dawn ix-xogħlijiet—l-ewwel tnejn rumanzi storiċi u l-aħħar tnejn kummentarji tas-soċjetà Maltija—huma xhieda tal-kruċjalità tal-''Ġabra'' għall-apprezzament tal-kultura Maltija. ''Ħelsien'' kien l-aħħar pubblikazzjoni tal-''Ġabra'' tal-1939, imma ġie maħruġ għall-ewwel darba sena wara. 

== Stil tal-kitba ==
L-istil lingwistiku u letterarju li jħaddem Bonnici isib l-għeruq tiegħu fix-xena letterarja Maltija tat-tletinijiet, kif ukoll fil-movimenti grammatikali ta' dik l-epoka.

=== Mil-lat lingwistiku ===

Bħala membru akkinit tal-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti li ssielet għar-rikonoxximent t'ilsienna, Bonnici xtaq jesebixxi l-lingwa bħala prestiġġjuża daqs it-[[Lingwa Taljana|Taljan]], jekk hux aktar. Dan kien 'fi żmien meta min kien jikteb bil-Malti kien jaqa' fuqu l-għajb u l-għadab ta' nies li kienu jippreferu lingwa barranija mil-lingwa tal-art li tathom il-ħajja'. Minħabba f'hekk, ħafna kittieba fil-bidu tas-seklu 20 bdew jirriġettaw kliem Malti derivat mit-Taljan sabiex ilsienna jkollu l-bixra ta' 'ħieles'. B'hekk, isseddqet il-fehma purista favur il-Malti Safi—safi minn influwenzi lingwistiċi barranin li dehru li qed jimminaw l-istatus tal-Malti fuq livell soċjali.

Sa mid-''[[Damma]]'' ta' [[Ġan Franġisk Agius de Soldanis]] u l-''[[Lexicon]]'' ta' [[Mikiel Anton Vassalli]], dizzjunarji klassiċi tas-seklu 18, ħafna mix-xogħlijiet Maltin inkorporaw kliem Semitiku (derivat mill-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]]) biss, mingħajr ħjiel t'element Rumanz (derivat mit-Taljan, il-[[Lingwa Latina|Latin]], l-[[Lingwa Sqallija|Isqalli]], il-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]] jew l-[[Lingwa Spanjola|Ispanjol]]). Peress li l-pedament[[Grammatika Maltija|grammatikali]], [[Morfoloġija|morfoloġika]] u [[Lessiku|lessikali]] t'ilsienna huwa Semitiku, dan kien ikkunsidrat bħala l-forma 'pura' tal-lingwa Maltija. Il-moviment tal-Malti Safi laħaq il-quċċata tiegħu fis-seklu 20 meta bosta membri tal-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti, fosthom il-poeta [[Dun Karm Psaila|Dun Karm Psalia]] u l-awtur [[Alfons Maria Galea]], rreaġixxu bis-sħiħ kontra l-Italjanizzazzjoni tal-lingwa billi adottaw stil lingwistiku purist. 

Dan involva t-tfassil ta' kliem ġdid fuq għerq konsonantali (aspett Semitiku) minflok jirrikorru għall-kelma Taljana. Pereżempju, jidderivaw l-aġġettiv "mżarġan" mill-għerq ''ż-r-ġ-n'' ta' "żarġan" minflok "prużuntuż", li ġejja mit-Taljan. F'<nowiki/>''Ħelsien'', Bonnici ta' spiss iħaddem in-nom "silta" mibni fuq l-għerq ''s-l-t'' ta' "ssielet" sabiex jevita l-kelma "elezzjoni", kif ukoll in-nom "rahan" fuq l-għerq ''r-h-n'' minflok "garanzija". Wieħed jinnota li dawn il-kliem m'għadhomx sehem fil-vokabularju Malti modern, u għalhekk jitqiesu bħala "arkajżmi" peress li m'għadhomx ħajjin fil-lingwa. Dan kien it-tieni għan stilistiku tal-puristi—li jirxuxtaw arkajżmi Semitiċi bl-iskop tal-eleganza u t-tnaqqis t'influwenzi lessikali barranin. Pereżempju, ċerti kittieba kienu jimplementaw il-kelma mejta "immaħmaħ" (minn "moħħ")—arkajżmu tal-kelma Taljana "makkak". Bonnici mhuwiex eċċezzjoni; f**Ħelsien* wieħed jinnota l-preżenza tal-kelma "Dinu", li tfisser "ir-reliġjon tiegħu", ta' "marqad", sinonimu għal "dormitorju", u t'"għamnewwel", li tfisser "is-sena li għaddiet".

Il-moviment tal-Malti Safi beda jiddeklina mal-publikazzjoni tal-esej *X'Inhu l-Malti Safi* ta' [[Ninu Cremona]], fl-1925. Cremona jara l-puriżmu bħala preġudizzju, preferenza għat-tradizzjoni kulturali u twemmin fis-supremazija tal-lingwa Maltija fuq dawk barranin, u mhux bħala għodda għas-salvagwardjar t'ilsienna. Anzi, pjuttost jara l-Malti bħala lingwa mħallta li għandha tilqa' influwenzi barranin biex tibqa' ħajja. Jistqarr illi:

Mill-eżempji msemmija, wieħed jiddeduċi li Ġużè Bonnici kien purist. Xtaq jippreżenta l-lingwa Maltija Semitika bħala vijabbli għall-kitba u l-użu soċjali sabiex jegħleb il-mentalità elitista li t-Taljan kien superjuri. Għalhekk, f*'Ħelsien*, juża stil retoriku msebbaħ iżda pjuttost tqil, imżewwaq b'espressjonijiet li 'l-kittieb modern jiddarras jużahom'.

Sabiex isaħħaħ is-sbuħija tal-wirt kulturali Malti, Bonnici iħaddem bosta għajduti u idjomi tradizzjonali. Iħaddem ukoll bosta nomi bil-pronomi mehmużin, minflok isemmi n-nom u l-verb "ta" konġugat separati. Pereżempju, ma jużax "il-ħwejjeġ tagħhom", imma "ħwejjiġhom". 

Bosta qarrejja llum il-ġurnata jopponu dan il-lingwaġġ pjuttost bombastiku peress li jrendi r-rakkont tqil u diffiċli biex jinqara. Reċensura bl-isem ta' Shirley tisħaq li 'kieku mhux għax kien parti mill-kotba tal-Malti Avvanzat forsi kont nifhmu inqas jew forsi kien jogħġobni inqas'. Reċensura oħra, Cherise Aquilina, tikteb li d-deskrizzjonijiet tas-sitwazzjonijiet imtawla 'normalment ma jkunux jinteressaw[ha]'. Madankollu, [[Ġużè Chetcuti|Ġuże Chetcuti]] jinnota li: 'Dan it-tirqim u tiżjin żejjed ta' kliem illum forsi hemm ħafna li ma jaqblux miegħu [...] [i]mma ma nistgħux ma nagħtux lil Gużè Bonnici l-merti u l-preġji li jistħoqqlu ta' kittieb tajjeb ta' novelli u ta' rumanzi u ta' ħaddiem mill-iżjed ħabrieki għall-mixi 'l quddiem tal-Ilsien Malti'.

=== Mil-lat letterarju ===
Is-sehem ta' Bonnici, sikwit romantiku u sentimentali, idealista konvint, sikwit realista fid-direzzjoni tan-narrativa Taljana ta' tmiem is-seklu dsatax, huwa importanti għaliex jinkludi kemm lir-rumanz. 'Il hinn minn *Ħelsien* biss, jibqa' magħruf għad-deskrizzjoni rikka u d-dettalji profondi li jipprovdi, kif ukoll l-implementazzjoni tal-ossimoru u s-sarkażmu.

==== L-istil tar-rumanz ====

Filwaqt li jadotta stil għalkollox uniku, *Ħelsien* jissellef bosta elementi tar-rumanz tipiku Malti tas-snin tletin. Rumanz huwa għamla ta' proża narrativa (tirrakkonta storja twila) imżewwqa b'sitwazzjonijiet li jqanqlu l-interess, sentimenti qawwija u kunflitti lkoll imnissġa sabiex ipinġu stampa unika tal-ħajja. Ħafna drabi jduru fuq l-aġir/qagħda tal-karattri li jaffettwaw lil xulxin u l-involviment tal-imħabba. In-narrazzjoni prevalenti, fejn vuċi wieħed jirrifletti fuq il-ġrajjiet tal-plott, u l-karatterizzazzjoni kumplessa, b'diversi personaġġi identifikati minn skop u mentalità differenti, jiddefinixxu l-istruttura tar-rumanz. Jiġi distingwit minn novella minħabba l-kumplessità tal-plott u l-profondità tal-ġrajjiet. It-tipi ewlenin ta' rumanz huma dak [[Storja|storiku]], [[Eroj|erojku]], politiku, immaġinarju, [[Realiżmu|realistiku]], [[Romantiċiżmu|Romantiku]], [[gotiku]], soċjali, [[Psikoloġija|psikoloġiku]] u sentimentali; *Ħelsien* huwa mibni fuq elementi tal-aħħar sitta. 

L-ewwel rumanzi Ewropej infeġġu lejn tmiem is-seklu 17. F'Malta, dehru għall-ewwel darba fit-tieni nofs tas-seklu 19 u ġeneralment kienu miktuba bit-Taljan. Sabiex jappellaw għall-poplu Malti, rumanziera bħal [[Ġużè Muscat Azzopardi]] daru għall-użu tal-Malti, li jidher f*'Toni Bajjada* (1878) u *Ċensu Barbara* (1893).  Lejn it-tletinijiet, ir-rumanz Malti beda jieħu demm ġdid; immatura f'kummentarju soċjali u rfina fl-istil. Fost l-aktar rumanzi magħrufa ta' din l-epoka nsibu *Ulied in-Nanna Venut fl-Amerka* ta' [[Juann Mamo|Ġwann Mamo]] (1930–31), *Is-Salib tal-Fidda* ta' [[Wistin Born]] (1935) u *Leli ta' Ħaż-Żgħir* ta' [[Ġużè Ellul Mercer]] (1938). Xi aspetti ta' *Ħelsien* ixaqilbu lejn ix-xogħlijiet imsemmija, speċjalment *Leli ta' Ħaż-Żgħir*.

== Karattri ==

=== Feliċ Bonnici ===
iI-protagonista maskili u l-antieroj. Huwa ġuvni dgħajjef u emarġinat li gradwalment irawwem attitudni ċinika lejn is-soċjetà.

=== Luretu "Lorry" Debrinkat ===
L-antagonista tar-rumanz, żgħir fl-età.***' Huwa avukat u politiku ta' suċċess li jgħix il-[[Valletta|Belt]], iżda jitwieled u jqatta' ħafna minn tfulitu f'Ħal Rażul sakemm jibda' jattendi s-Seminarju t'Għawdex ta' tmien snin u jemigra lill-Belt għalkollox f'żgħożitu. Għandu karattru makkak, ambizzjuż u determinat għall-aħħar. Bħala tifel, huwa innoċenti, studjuż u mentalment kapaċi li jħobb raħal twelidu iżda bħala adoloxxenti, la jkun assimila ruħu fl-ambjent Belti u rrassenja ruħu li jilħaq avukat, isir aktar ċiniku, qarrieqi u libertin. Fil-fatt, jabbanduna l-identità raħlija tiegħu u lill-ġenituri tiegħu b'riħet l-ambizzjoni tiegħu. Luretu huwa oratur/avukar kapaċi u mfittex sew mill-Beltin. Eventwalment isir politiku prominenti li jagħti sehmu fl-elezzjoni ġenerali. Huwa popolari fost in-nisa Beltin u jużahom sabiex jikkunsma x-xewqiet sesswali tiegħu. Iħobb lil Rożina u jgħix f'konkubinaġġ magħha iżda eventwalment jisfurzha biex titlaq. Luretu jirrappreżenta l-individwi tal-klassi l-baxxa li jerfgħu ġieħhom u jsiru membri tal-klassi l-għolja, kif ukoll dawk li jikkorrompu ruħhom sforz l-ambizzjoni u s-suċċess tagħhom.

=== **Rożina Falzon** ===
Il-protagonista femminili tar-rumanz. Hija tfajla.

=== **Paċikku "tat-Tafli"** ===
Żagħżugħ Rażuli ta' xi 25 sena. Huwa tallab u żbandut b'ftit oġġetti li jisraq il-frott mill-għelieqi u jistkenn fid-djar tan-nies. Jinbagħad mir-raħal; in-nisa jaħarbu minnu u ftit huma dawk lesti li jgħinuh, imma kapaċi jqajjem briju kull meta jattendi xi festin. Paċikku jikkuntenta ruħu bil-ftit li għandu. Għandu qalbu tajba u jaħseb fil-ġid ta' xi individwi, l-aktar lil Feliċ. Iħobb lil Madliena imma qatt ma tisseddaq relazzjoni bejniethom.

=== Madliena ===
Oħt Ġamri, żgħira fl-età. Taħdem fil-MUSEUM. Hija mara mistħija u twajba, imma r-raħal jitmejjel biha, speċjalment Gerit.

=== **Ġamri Bonnici "tat-Tamli"** ===
Missier Feliċ u l-"magna" tal-familja Bonnici; bidwi ħawtieli, qalbieni, paċenzjuż u diliġenti li jagħmel ħiltu sabiex jgħajjex lill-familtu; jiddedika ruħu sabiex jemanċipa lil familtu, parti mill-klassi l-baxxa, mill-faqar u jtejjeb il-qagħda tagħhom.

=== **Żabbetta Bonnici** ===
Omm Feliċ u mart Ġamri; mara tad-dar għaqlija u perseveranti li tinkwieta għal binha, iżda wkoll għajjura għan-nisa Rażulin; hija soċjabbli għax ta' spiss titħallat man-nisa l-oħra u kultant torganizza festini kbar; tagħmel li tista' biex tissapporti l-istat finanzjarju prekarju tagħha u tgħix b'dak li tiddobba.

=== Lippu Debrinkat "tat-Twila" ===
Missier Luretu; 

=== Karmni Debrinkat "tat-Twila" ===
Omm Luretu u mart Lippu; mara tad-dar żorra 

=== Karattri minuri ===
Fost il-bosta karattri minuri li jissemmew kultant fir-rumanz, hemm **Kurun*', ħabib ta' Paċikku li jakkumpanjah ta' spiss. Huwa żbandut li jikkuntenta ruħu bil-ftit li għandu. 

== Plott ==

=== Kapitli I–III ===
Ir-rumanz jiftaħ bir-rit tal-magħmudija ta' Feliċ—wieħed folkloristiku u għalkollox differenti minn dak tal-lum il-ġurnata. Jinvolvi t-tqegħid tal-melħ f'ilsien it-tarbija, iżda Feliċ jobżqu 'l barra. Il-ġenituri tiegħu, Ġamri u Żabbetta, jagħżlu lil Lippu biex joqgħodlu parrinu sabiex jaqilgħu xi ħaġa tal-flus; mhijiex l-ewwel darba li l-bdiewa talbuh dan. Ta' min jistenniha minn popolazzjoni nieqsa mid-divertiment (peress li ma setgħux jaffordjawh), il-mistednin jidħqu meta Lippu jkun se jidgħi, ħaġa pjuttost sempliċi.   

Sabiex jiċċelebraw il-magħmudija ta' binhom, Ġamri u Żabbetta jorganizzaw festin fejn ħafna mir-raħal hu mistieden. Bħala raħal prototipiku Malti tat-tletinijiet, il-popolazzjoni ta' Ħal Rażul żgur m'eċċedietx ftit mijiet ta' nies. Kulħadd li attenda r-rit javvanza għad-dar tal-familja Bonnici, għorfa waħda fejn jgħixu tmienja min-nies. Żabbetta hija magħrufa għaż-żambur tagħha, li tipprepara biss f'okkażjonijiet partikolari bħal dan minħabba faqarha. Uliedha jistennew bil-ħerqa għall-okkażjoni għaliex jingħataw l-opportunità li jduqu l-ħelu, ħaġa ta' darba f'mitt qamar. Riżolut biex jinħeles mill-ħajja iebsa ta' bidwi u jerfa' ġieħ familtu, Ġamri jikkunsidra jinvesti f'biċċa art moxa sabiex jiġġenera aktar qligħ.  

Fil-festin, il-qarrej jintebaħ bis-sempliċità u l-primittività ta' ħajjet ir-Rażulin. Bħas-soltu, l-irġiel jitkellmu fuq l-uċuh tar-raba' li ħażnu u jillittikaw fuq liem bhima minn tagħhom tiġri l-aktar. Daqs kemm jitmasħnu fuq il-ġiri tal-bhejjem li Toni isabbat idu fuq ġebla u jisfa muġugħ; Ġamri jipprova jikkalma s-sitwazzjoni. In-nisa mill-ewwel jinvolvu ruħhom fl-inċident u jipproponu tipi differenti ta' mediċina tradizzjonali sabiex ifiq. Tinħass il-preżenza ta' Dun Xand fil-festin li, bħala figura t'awtorità, jissejjaħ biex jagħmilha tat-tabib u jsib kura għall-weġgħa ta' Toni. 

Barra minn hekk, l-irġiel jesebixxu nuqqas ta' manjieri, hekk li Wenzu Brejbes jaqbad ma' Nazju u jgħajjar lil Feliċ "Tork". In-nisa, neqsin minn oġġetti materjali, jitkabbru bil-ftit li għandhom u jgħiru għal xulxin. Pereżempju, Ċensa tal-Grabiel tfassal assunzjoni li Żabbetta għandha saqajha minfuħa u tipprova tmaqdarha abbażi ta' dan. Karmni, ta' klassi soċjali ogħla mill-oħrajn, ma tkunx tixtieq titħallat mal-oħrajn. Tispikka l-farza fejn Żabbetta titħasseb bil-biża' li l-mistendin se jiskopru l-karkur mkagħbar tagħha li kienet iżżomm moħbi sabiex ma joqogħdux jgħidu fuqha. Il-pika ta' bejn in-nisa tkompli titlaħħam hekk li Madliena u Gerit jikkompetu biex iservu l-mistednin—din tal-ewwel toħroġ b'gabarrè b'biskuttini tal-lewz u tal-aħħar biż-żambur. 

Minkejja li ma kinux mistednin, il-vagabondi Paċikku u Kurun eventwalment jerħulha għal dar Żabbetta u jqajmu l-briju. Meta jinfexx f'żifna, Madliena twissi lil Paċikku li se jweġġa' lilu nnifsu u ġġiegħlu jieqaf. Dan il-mument jaħsad lill-qarrej peress li t-tnejn jaġixxu b'mod sentimentali u kemxejn intimu. 

=== Kapitli IV–VI ===

=== Oħrajn ===
Minn tfulitu, jiddispjaċih li ma jirnexxilux jibni relazzjoni ma' Rożina, raħlija li inizzjalment taħdem fil-mitħna. Eventwalment temigra lill-Belt wara li tingħalaq il-mitħna sabiex isib aktar kumdità, u tispiċċa taħdem bħala seftura għall-Barunessa De Angelis. Iħobbha b'ruħu u ġismu, imma Rożina titlef għaqliha lejn [[Valletta|Belti]] bl-isem ta' Luretu. 

Avukat ta' suċċess u politiku prominenti, Luretu jqatta' tfulitu f'raħal twelidu, Ħal Rażul, imma eventwalment jiddeċiedi li jerħiha għall-Belt sabiex jilħaq avukat. Luretu wkoll jitlef għaqlu lejn Rożina, imma jispiċċa jabbuża mir-relazzjoni tiegħu u jwarrab lil Rożina f'żmien l-elezzjoni ġenerali. Meta Feliċ jintebaħ b'dan, u speċjalment wara konfront qalil mal-avukat, isir riżolut li jivvindika ruħu b'xi mod jew ieħor. Għalhekk, joqtol lil Luretu u minnufih jagħti ruħu b'idejh lill-pulizija. Jittella' l-qorti u jiddikjara ruħu innoċenti minkejja li m'għandux tama li se jevita l-piena tal-mewt. Però, meta l-ġurija ssir taf li d-delitt kien motivat minn imħabbitu lejn Rożina, Feliċ jinħeles.

== Temi ==

=== L-imħabba ===
Il-parti l-kbira tal-ġrajjiet fir-rumanz huma ffukati fuq it-trijanglu t'imħabba Feliċ–Rożina–Luretu. Iż-żewġ ġuvintur jikkompetu indirettament għall-istess tfajla, imma bi skopijiet kompletament differenti. 

=== Firda soċjali u kuntrast raħal–belt ===
Il-qasma tal-klassi, sia fiżika in relazzjoni tal-belt u r-raħal, sia moralistika, hija sinjal li Bonnici għaraf iħoss il-polz tal-ħajja ta' pajjiżna u jittraskrevih permezz tal-kitba tiegħu. Dan isir permezz ta' kuntrast li jinħoloq bejn l-imġiba tal-karattri, l-aspett kulturali u dak soċjali. 

=== L-ambizzjoni ===
Fir-rumanz, l-ambizzjoni timmotiva l-azzjonijiet tal-karattri peress li jkunu jixtiequ jasserixxu lilhom infushom. L-iżvilupp karatteristiku u psikoloġiku huwa frott ix-xenqa tagħhom għas-suċċess.

=== Id-destin ===
F’*Ħelsien'', l-iżvilupp u x-xorti kuntrastanti ta’ Feliċ u Luretu jidhru li mhumiex frott il-ħila tagħhom imma prodott tad-destin, li ħejjielhom rotta għal suċess jew falliment minn mindu ġew konċepiti. Fl-aħħar mill-aħħar, il-bażi tal-azzjonijiet tagħhom biex jaslu sa fejn jaslu mhijiex neċessarjament frott il-ħażen tagħhom, imma d-destin. In-narrattur ta' spiss jiġġustifika d-delitt ta' Feliċ għas-sempliċi raġuni li d-destin ma daħaqx bih.

### L-għira
Waqt il-festin, Żabbetta tagħmel li tista' biex tħossha superjuri minn dawn in-nisa ta' bdiewa, xhieda qawwija tal-firdiet soċjali f'Ħal Rażul.

## Stil letterarju

### Karatterizzazzjoni
Tipika fl-istil narrattiv tiegħu, Bonnici jitfa' l-enfasi prinċipali fuq persuna waħda li tinħakem minn ansjetà u malinkolija. Hekk hu li l-rumanz idur mal-qagħda psikosoċjali tal-protagonista Feliċ li ma jikseb l-ebda suċċess fuq livell soċjali, u minħabba f'dan, jinħakem minn dwejjaq intens. Bonnici, li, bħala tabib, kien jempatizza mal-fqir u l-marid, iħaddem ton empatiku lejn il-protagonista—huwa vittma tan-natura tiegħu stess. Fil-fatt, Oliver Friggieri jinnota li l-protagonista huwa 'bniedem imweġġa' mill-fatt stess li jeżisti', għax fih 'hemm konfront bejn x'jixtieq u xi jsib'. L-aġent huwa l-viljakk li jtaħħat lill-vittma tal-azzjoni tiegħu, maħkum mill-qawwa tad-destin aktar milli tal-pazjent.

### Narrazzjoni
In-narratur jidħol fl-imħuħ tal-personaġġi u janalizza l-kuxjenza tagħhom.

## Impatt
Tliet edizzjonijiet tar-rumanz inħarġu: l-ewwel fl-1940 mill-Excelsior Press, it-tieni fl-1985 mill-SKS Publishers u t-tielet fl-2019 ukoll mill-SKS Publishers. Sa mis-sena skolastika tal-2021–22, ir-rumanz huwa inkluż fis-sillabu tal-Malti Livell Avvanzat tas-sitt sena post-sekondarja.

## Noti
### Nota bene

### Kwotazzjonijiet mir-rumanz
Dawn kollha meħudin minn Bonnici 2019 (it-tielet edizzjoni tar-rumanz):

## Referenzi

### Ċitar

### Sorsi

#### Kotba

* 
* 
* , li jinkorpora l-istudji individwi fis-sezzjoni "Bijografija u Kummenti Kritiċi":
** 
** 
** 

* 
* 
* 
* 

#### Studji/Rivisti/Fajls PDF

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

#### Siti/Filmati/Podcasts

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*