Ilsna ta' Malta

Malta għandha żewġ ilsna uffiċjali: il-Malti u l-Ingliż. Il-Malti huwa l-lingwa nazzjonali. Sal-1934, it-Taljan kien ukoll ilsien uffiċjali f'Malta, u fis-sekli 19 u 20 kien hemm dibattitu lingwistiku u politiku magħruf bħala l-Kwistjoni tal-Lingwa dwar ir-rwoli ta' dawn it-tliet ilsna. Il-popolazzjoni Maltija ġeneralment kapaċi titkellem b'ilsna li mhumiex indiġeni tal-pajjiż, partikolarment l-Ingliż u t-Taljan. Jistgħu wkoll jifhmu xi ftit id-Darija (djalett Għarbi Marokkin).

Skont l-istħarriġ tal-Ewrobarometru li sar fl-2012, 98 % tal-Maltin jafu jitkellmu bil-Malti, 88 % jafu jitkellmu bl-Ingliż, 66 % jafu jitkellmu bit-Taljan, u iktar minn 17 % jitkellmu bil-Franċiż. Dan juri żieda riċenti fil-ħakma tal-ilsna, peress li fl-1995, filwaqt li 98 % tal-popolazzjoni kienet titkellem bil-Malti, 76 % biss kienu jitkellmu bl-Ingliż, 36 % bit-Taljan, u 10 % bil-Franċiż. Juri żieda fil-ħakma tat-Taljan, meta mqabbel ma' meta t-Taljan kien ilsien uffiċjali ta' Malta, minħabba xandiriet televiżivi Taljani li waslu Malta.

Skont iċ-ċensiment tal-2011, kien hemm 377,952 persuna minn 10 snin 'il fuq, li minnhom 357,692 persuna (94.7 %) li ddikjaraw li kienu jitkellmu bil-Malti tal-inqas f'livell medju, 248,570 persuna (82.1 %) li kienu jitkellmu bl-Ingliż tal-inqas f'livell medju, u 93,401 persuna (43.7 %) li kienu jitkellmu bit-Taljan mill-inqas f'livell medju, minn skala magħmula minn "Tajjeb", "Medju", "Ftit" u "Xejn". Il-Franċiż, ir-Russu, l-Ispanjol u l-Ġermaniż huma l-ilsna ewlenin l-oħra studjati fl-edukazzjoni sekondarja u terzjarja.

## Sfond

Il-Grieg sar ilsien uffiċjali ta' Malta fil-553 W.K. bħala parti minn Sqallija mill-Imperatur Ġustinjanu. Għalkemm l-Isqalli-Għarbi beda jintuża uffiċjalment, il-Grieg baqa' jintuża mill-klassi għolja sal-ħakma Normanna li ntemmet fl-1194. Post il-Grieg beda jieħdu l-Latin għall-ħabta tal-1130.

Għal diversi sekli, Malta kienet immexxija mill-ordni tal-Kavallieri ta' Malta, b'membri ġejjin minn partijiet differenti tal-Ewropa, meta, minbarra t-Taljan Toskan, il-Latin kien komunement użat għal skopijiet uffiċjali bħal fil-Castellania.  

Matul il-ħakma tal-Ordni ta' San Ġwann ħafna kavallieri kienu Franċiżi, u l-Franċiż kien jintuża mill-komunità fil-ħajja ta' kuljum. Madankollu, it-Taljan baqa' dominanti għal skopijiet uffiċjali. Minkejja dan, ħafna drabi kienet tintuża għal dokumentazzjoni u mapep, minħabba li inġiniera militari prominenti tal-ordni kienu Franċiżi. Il-Franċiż kien l-ilsien uffiċjali tal-gżejjer Maltin matul l-okkupazzjoni qasira Franċiża ta' Malta (1798-1800). 

## Il-Malti

Il-Malti huwa l-ilsien nazzjonali tal-poplu Malti, u wieħed mill-ilsna uffiċjali ta' Malta u tal-Unjoni Ewropea. Huwa ilsien Semitiky ġej mill-Isqalli-Għarbi; madankollu l-maġġoranza tal-vokabularju ġej mill-Isqalli u t-Taljan, kif jingħad fil-lingwista Maltija May Butcher. 52% tal-kliem Malti ġej mil-Latin minħabba influwenza importanti mill-Italja (l-iktar Sqallija) u, sa ċertu punt, Franza. Malta għandha d-distinzjoni li hija l-uniku pajjiż fl-Ewropa b'ilsien storikament Semitiku. L-ilsien Malti miktub b'alfabett Latin mibdul li jinkludi l-grafemi ż, ċ, ġ, ħ, u għ.

Għadd ta' lokalitajiet għandhom aċċenti u djaletti diverġenti mill-Malti standard. Kien hemm tnaqqis fin-numru ta' kelliema djalettali, l-iktar minħabba l-espożizzjoni għall-Malti standard fil-mezzi tax-xandir u l-istituzzjonalizzazzjoni tal-edukazzjoni. L-ilsien standard juri wkoll Taljanizzazzjoni u Angliċizzazzjoni iktar ċara tal-ilsien.

Ilsien uffiċjali ieħor f'Malta huwa l-Lingwa tas-Sinjali Maltija.

## L-Ingliż

Qabel l-indipendenza tagħha fl-1964, Malta kellha storja sinifikanti bħala pussess Ingliż u, bħala riżultat, l-Ingliż huwa lsien uffiċjali f'Malta. L-attivitajiet tal-Gvern isiru biż-żewġ ilsna, jew mill-inqas b'wieħed mill-ilsna uffiċjali, u ħafna mill-Maltin jitgħallmu l-Ingliż fl-iskola. L-edukazzjoni sekondarja u terzjarja ssir esklużivament bl-Ingliż. Illum, 88 % tal-popolazzjoni ta' Malta titkellem bl-Ingliż (madwar 400,000 persuna). Madankollu, madwar 10 % biss jitkellmu bl-Ingliż bħala l-ewwel ilsien (madwar 48,000 persuna), peress li l-maġġoranza jitkellmu l-Malti bħala l-ewwel ilsien.

Il-varjetà tal-Ingliż mitkellma f'Malta hija bbażata fuq l-Ingliż Brittaniku. Din hija influwenzata ħafna wkoll mill-Malti u mit-Taljan, mhux biss fil-vokabularju (l-aktar billi jiġu ppronunzjati kliem ta' self Franċiż-Latin bl-Ingliż fi stil Taljan) iżda testendi għall-fonoloġija, l-Ingliż jiġi mitkellem b'aċċent qawwi, f'djalett imħallat kultant imsejjaħ Maltingliż (tal-Pepe); madankollu, il-pronunzja tibqa' standard fost individwi Maltin ta' kategorija soċjoekonomika għolja. 

## It-Taljan

Għal ħafna sekli u sal-1934, it-Taljan kien l-ilsien uffiċjali ta' Malta. Tabilħaqq, kien meqjus bħala l-ilsien tal-kultura f'Malta mir-Rinaxximent Taljan. Fis-seklu 19, l-irredentisti Taljani u l-Maltin Taljani riedu jippromwovu l-użu tiegħu madwar Malta għal pjanijiet biex jerġgħu jingħaqdu mal-Italja peress li Malta kienet parti mir-Renju ta' Sqallija sas-seklu 13. Fl-ewwel deċennji tas-seklu 20, kien hemm saħansitra ġlieda fi ħdan is-soċjetà u l-politika Maltija dwar il-"kwistjoni tal-ilsien", li waslet fil-qofol qabel it-Tieni Gwerra Dinjija. Fl-1933, il-Kostituzzjoni ġiet irtirata minħabba l-vot baġitarju tal-Gvern għat-tagħlim tat-Taljan fl-iskejjel elementari. L-użu tat-Taljan fi kwistjonijiet uffiċjali kien motivat politikament mill-partit antiriformista u mill-Knisja Kattolika Rumana bħala forma ta' *status quo* u miżuri konservattivi kontra l-Ingliżi Protestanti.

Illum il-ġurnata, 66 % tal-popolazzjoni Maltija taf titkellem bit-Taljan, u 8 % tal-popolazzjoni "tippreferi" li tużah fil-konverżazzjoni ta' kuljum, minħabba l-influss kbir riċenti ta' immigranti Taljani. Għalkemm l-Ingliż ħa post it-Taljan bħala lsien uffiċjali, għadu jintuża u jiġi mitkellem ta' siwkit f'ċerti postijiet tax-xogħol professjonali minn immigranti Taljani. Il-perċentwali ta' kelliema llum ilaħħaq is-66%, fil-fatt huwa ferm ikbar minn meta l-ilsien kien uffiċjali, fl-1931, meta kienu biss 14% li kienu jitkellmuh.

Numru kbir ta' Maltin jitgħallmu t-Taljan permezz tat-televiżjoni Taljana peress li x-xandir tal-midja Taljana jasal fil-Gżejjer Maltin.

## Ilsna Barranin
Minbarra t-Taljan, ħafna Maltin ġeneralment għandhom ċertu grad ta' profiċjenza fil-Franċiż u pjuttost ftit jifhmu jew jitkellmu bl-Ispanjol jew bil-Ġermaniż. Diversi ilsna oħra jiġu studjati wkoll u l-Għarbi u r-Russu jiġu mgħallma fl-iskejjel.

L-ittra ċirkolari governattiva għas-sena skolastika 2011-2012 kienet turi li l-għażliet lingwistiċi li ġejjin kellhom ikunu disponibbli fl-iskejjel:

Form I (madwar 11-il sena):

* l-Għarbi;
* il-Franċiż;
* il-Ġermaniż;
* it-Taljan;
* l-Ispanjol.

Dan l-ilsien li jiġi mgħallem għal ħames snin fl-iskola sekondarja.

Form III (madwar 13-il sena):

* l-Għarbi;
* il-Franċiż;
* il-Ġermaniż;
* it-Taljan;
* ir-Russu;
* l-Ispanjol.

Dan l-ilsien li jiġi mgħallem għall-aħħar tliet snin fl-iskola sekondarja.

## Midja

### Pubblikazzjonijiet
Hemm numru ugwali ta' gazzetti ppubblikati bl-Ingliż u bil-Malti, u l-ebda waħda bit-Taljan.

Il-maġġoranza l-kbira tan-nies jippreferu l-Ingliż bħala l-għażla tal-qari tagħhom, u l-Ingliż huwa ppreferut minn 61.1 % tal-popolazzjoni għall-kotba u 70.89 % għar-rivisti. 35.8 % biss tal-popolazzjoni jippreferu jaqraw kotba bil-Malti, u 22.7 % minnhom jippreferuha għar-rivisti.

### Radju
Rigward ir-radju, it-Taljan jieħu post l-Ingliż, u l-istazzjonijiet tar-radju huma l-aktar bil-Malti u bit-Taljan, bi ftit bl-Ingliż ukoll.

Skont studju tal-2004, 82.41 % tal-popolazzjoni tisma' regolarment ir-radju bil-Malti, 25.41 % tisma' r-radjui bit-Taljan, u 14.69 % tisma' r-radju bl-Ingliż.

### Televiżjoni
L-istazzjonijiet tat-televiżjoni lokali jixxandru l-aktar bil-Malti u kultant bl-Ingliż. Madankollu, ħafna nies għandhom aċċess għal stazzjonijiet tat-televiżjoni barranin mill-Italja, mir-Renju Unit, jew minn pajjiżi Ewropej oħra, jew mill-Istati Uniti, jew permezz tal-kejbil lokali jew servizzi terrestri diġitali, jew direttament permezz tas-satellita.

### Użu fuq l-internet tal-ilsien Malti
Fl-2005 il-Malti ma kienx ilsien li jintuża ta' sikwit fuq l-internet, u l-maġġoranza tas-siti web "Maltin" kienu jinkitbu b'ilsna oħra. Minn stħarriġ li sar fuq 13-il sit web "Malti", 12 minnhom kienu kollha bl-Ingliż, u wieħed kien bilingwi, iżda mhux bil-Malti.

## Futur
Dak li hemm fil-ġejjini għall-ilsien Malti għadu fi spekulazzjoni fost l-istudjużi. Il-varjazzjoni djalettali tal-Malti qed tonqos. Hemm influwenza mill-Ingliż u mit-Taljan. Hemm bidla fl-ilsien perċepit lejn l-Ingliż fost il-Maltin, b'mudelli lessikoloġiċi u grammatikali fil-Malti dejjem aktar Angliċizzati. Madankollu dan l-assorbiment ta' influwenzi lingwistiċi jissatura l-istorja tal-ilsien Maltij, li jibqa' mitkellem minn persentaġġ għoli ħafna tal-popolazzjoni.

## Ara ukoll

* Maltingliż – taqlib bejn il-Malti u l-Ingliż.

## Sorsi

* Hull, Geoffrey. *Il-Mistoqsija tal-Lingwa Maltija: Studju ta' Każ fl-Imperjaliżmu Kulturali* . Said International, Valletta, 1993.

## Referenzi