Takht-e Soleyman

**Takht-e Soleymān** (bil-Persjan: تخت سلیمان, litteralment it-"Tron ta' Salamun") jew **Adur Gushnasp** huwa sit arkeoloġiku fil-Provinċja tal-Punent tal-Ażerbajġan, l-Iran, li jmur lura għal żmien l-Imperu tas-Sassanidi. Jinsab f'nofs triq bejn Urmia u Hamadan, qrib ħafna tar-raħal modern ta' Takab, u 400 kilometru (250 mil) fil-Punent ta' Tehran.

Is-sit iffortifikat, li jinsab fuq għolja maħluqa mill-fluss 'il barra ta' fawwara jew għadira rikka bil-kalċju, tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO f'Lulju 2003. Iċ-ċittadella tinkludi l-fdalijiet ta' Adur Gushnasp, tempju tan-nar Żoroastrijan li nbena matul żmien is-Sassanidi u ġie rikostruwit parzjalment (bħala moskea) matul żmien l-Ilkanidi. Dan it-tempju kien jospita wieħed mit-tliet "Nirien Kbar" jew "Nirien Irjali" li l-mexxejja Sassanidi kienu jbaxxu rashom quddiemhom sabiex jitilgħu fuq it-tron. In-nar ta' Takht-e Soleyman kien jissejjaħ Adur Gushnasp u kien iddedikat lill-klassi tal-*arteshtar* jew tal-ġellieda tas-Sassanidi. Manuskritt Armen tas-seklu 4 relatat ma' Ġesù u ma' Zarathustra, u diversi storiċi tal-perjodu Iżlamiku, isemmu għadira jew fawwara. Skont din il-leġġenda, il-pedamenti tat-tempju tan-nar jinsabu madwar għadira jew fawwara. Takht-e Soleyman tidher ukoll fuq il-Mappa ta' Peutinger tas-seklu 4.

Dan is-sit ingħata l-isem Bibbliku tiegħu wara l-konkwista Musulmana tal-Persja fis-seklu 7. Leġġenda folkloristika ssostni li r-Re Salamun kien jitfa' l-mostri fi krater fil-qrib fond 100 metru li issa jissejjaħ *Zendan-e Soleyman*, jiġifieri "Ħabs ta' Salamun". Salamun jingħad li ħoloq il-fawwara jew l-għadira fi ħdan il-fortizza.

L-iskavi arkeoloġiċi żvelaw traċċi ta' okkupazzjoni fis-seklu 5 Q.K. matul żmien l-Akemenidi, kif ukoll insedjamenti Partiċi li ġew wara fi ħdan iċ-ċittadella. Hemmhekk ukoll ġew skoperti muniti ta' żmien ir-renju tar-rejiet Sassanidi u ta' żmien l-imperatur Biżantin Teodożju II (408-450 W.K.).

## Perjodu Ilkanid ta' Takht-e Soleyman
Il-fdalijiet tal-kumpless ta' Takht-e Soleyman fil-provinċja tal-Punent tal-Ażerbajġan, fil-Majjistral tal-Iran, jinsabu fi pjanura bil-ħaxix, imdawra b'żona muntanjuża vulkanika. Takht-e Soleyman tfisser "it-Tron ta' Salamun" bil-Persjan, u *Sughurlukh* bit-Tork, li tfisser "post mimli marmots". Takht-e Soleyman inbena fis-seklu 13 taħt id-dinastija Ilkanid bħala palazz tas-sajf u tal-kaċċa. Qabel dan iż-żmien, is-sit kien tempju tan-nar taż-Żoroastrijaniżmu, li kien ir-reliġjon statali tad-dinastija Sassanida, li nbena fis-seklu 5. Il-patrun Ilkanid, Abaqa Khan (li rrenja fl-1265-1282), it-tieni mexxej Ilkan u iben Hülagü, l-ewwel mexxej tad-dinastija Ilkanida, għażel dan is-sit għar-residenza tas-sajf tiegħu parzjalment minħabba l-fdalijiet enormi li kien għad fadal mit-tempju tan-nar antik u mill-palazz tas-Sassanidi. Huwa seta' joħloq il-kumpless tiegħu billi juża l-konfigurazzjoni antika u d-direzzjoni ġenerali sabiex seta' jwettaq il-pjanta arkitettonika tiegħu stess. L-għażla ta' dan is-sit storiku fl-Iran leġittimizza l-preżenza tiegħu fi ħdan il-kultura Persjana preċedenti. L-Ilkanidi riedu jintegraw fin-nisġa storika Persjana, b'hekk iddeċidew li jużaw l-istrutturi Sassanidi li diġà kienu jeżistu qabel il-perjodu Iżlamiku biex jibnu l-kumpless tagħhom post-Iżlamiku u ispirat mill-Mongoli.

### Kuntest
Il-kumpless inħoloq matul il-fażi bikrija tal-Imperu Ilkanid, u kien sinteżi tat-tradizzjonijiet Persjani, Asjatiċi Ċentrali u tal-Lvant tal-Asja. Matul ir-renju ta' Hülagü, l-Ilkanidi esperjenzaw suċċess kbir fil-konkwisti kontinwi tal-artijiet. B'hekk, il-provinċja tal-Punent tal-Ażerbajġan fl-Iran u tliet bliet Iranjani fil-qrib, Tabriz, Maragha u Jaghatū, saru l-kwartieri ġenerali politiċi tad-dinastija fl-Iran. Dan kien parzjalment dovut għall-vantaġġi naturali tal-pajsaġġ, b'muntanji għoljin b'xaqliba lejn pjanuri b'artijiet baxxi, klima sħuna madwar il-Lag ta' Urmia (il-korp tal-ilma kbir qrib il-kumpless), u artijiet għammiela li kienu ideali għall-agrikoltura. Oriġinarjament l-Ilkanidi kellhom stil ta' għajxien nomadiku Mongolu, u kienu jgħixu f'kampijiet u f'tined. Għaldaqstant, il-familji setgħu faċilment jiffollaw lejn din l-art vivibbli, għammiela u sikura biex jistabbilixxu l-kampijiet tagħhom. Madankollu, fid-dawl tal-influwenzi kulturali u arkitettoniċi ġodda, in-nobbli Ilkanidi bnew Takht-e Soleyman, u effettivament insedjaw l-art u inkorporaw arkitettura kemm nomadika kif ukoll permanenti. Barra minn hekk, Hülagü kien iffukat biex jaħkem is-Sirja u l-Eġittu, u għalhekk ibnu ried ikompli bil-pjan oriġinali tiegħu wara l-mewt ta' missieru. Il-kostruzzjoni tas-sit bdiet ftit wara t-tlugh ta' Abaqa fil-poter, x'aktarx mill-1271, u hu ddeċieda li jibqa' qrib il-kwartieri ġenerali prinċipali tad-dinastija ta' qabel fil-Majjistral tal-Iran, qrib is-Sirja u l-Eġittu. B'mod kumplessiv, huwa bena din ir-residenza tas-sajf tal-għaġeb għalih innifsu, kif ukoll dawk fil-qorti Ilkanid fil-bliet fil-qrib ta' Maragha u Jaghatū. Fl-aħħar mill-aħħar, is-sit ta' Takht-e Soleyman kien tassew ta' benefiċċju minħabba raġunijiet storiċi, ġeografiċi, soċjali u politiċi.

### Influwenzi
L-Ilkanidi oriġinarjament ma kinux dinastija Iżlamika, iżda ladarba insedjaw artijiet Iranjani u stabbilew renju ġdid, kellhom bżonn jadattaw. Huma kkonvertew għar-reliġjon prinċipali tat-territorju l-ġdid tagħhom, u ħalltu t-tradizzjonijiet artistiċi u arkitettoniċi stabbiliti tat-territorju l-ġdid tagħhom mat-tradizzjonijiet Mongoli u tal-Lvant tal-Asja. B'hekk għaqdu l-arkitettura temporanja u permanenti flimkien, xi ħaġa li hija evidenti f'Takht-e Soleyman, l-unika struttura lajka li għadha teżisti minn żmien l-Ilkanidi. Dan il-kumpless kapaċi juri b'mod tanġibbli r-rabta bejn iċ-Ċina u l-Iran permezz tal-konfigurazzjoni u t-tiżjin tiegħu. Kien hemm strutturi b'għamla ta' torrijiet poligonali li jingħad li kienu bbażati fuq l-għamla tat-tined tal-Mongoli. Hemm motivi Ċiniżi bħad-draguni u l-feniċe fuq il-madum rettangolari ta' Takht-e Soleyman, li juru t-trażmissjoni ta' motivi kulturali magħżula apposta mill-Ilkanidi. Il-pjanta stess tas-sit tixbah lil dik tal-kwartieri ġenerali Mongoli fiċ-Ċina, li kienet ispirata mill-pjanta tal-bliet Ċiniżi tradizzjonali, kif ukoll lil dik ta' kamp nomadiku Mongolu klassiku. Dan jorbot l-Imperu Ilkanid ma' dinastiji kbar u setgħana mil-Lvant, f'sensiela ta' tradizzjonijiet artistiċi dinastiċi. L-attivitajiet fi ħdan Takht-e Soleyman kienu simili wkoll għal dawk fil-palazzi residenzjali sekondarji fiċ-Ċina, fejn kien hemm lok għall-kaċċa fi ħdan il-ħitan tal-istruttura u kien hemm lag ukoll. L-Ilkanidi wettqu wkoll dmirijiet amministrattivi u tal-qorti f'din ir-residenza tas-sajf, b'bosta proċedimenti, appuntamenti ma' mexxejja u qrati barranin, ċelebrazzjonijiet u tlugħ għat-tron. Kien post fejn l-elit kienu jirtiraw mill-bliet iktar storbjużi u mill-gwerer, f'post għall-kwiet mimli b'tiżjin ikkulurit, affarijiet lussużi għall-qorti Ilkanida u għas-suldati tagħhom, u post fejn kienu jsiru attivitajiet importanti.

### Kumpless
Takht-e Soleyman, li nbena mill-mexxej Ilkanid Abaqa u li iktar 'il quddiem tlesta minn ibnu Arghun, huwa palazz tas-sajf Ilkanid li jinsab eżatt fuq il-fdalijiet ta' santwarju tas-Sassanidi. Il-palazz huwa orjentat b'mod kardinali bħal fit-tradizzjoni Mongola u l-kumpless kollu huwa mdawwar b'ħajt iffortifikat. Fi ħdan dan il-ħajt, il-kumpless jikkonsisti minn spazju kbir fil-beraħ b'lag artifiċjali fiċ-ċentru tiegħu. Dan l-ispazju kollu fil-beraħ huwa mdawwar b'portiċi, erba' kumplessi ta' *iwan* f'kull direzzjoni kardinali, u "diversi strutturi poligonali". Żewġ swali rettangolari kbar jinsabu quddiem l-*iwan* tan-Nofsinhar u jikkollegaw il-ħajt iffortifikat tal-madwar mal-ispazju fil-beraħ bil-portiċi tal-palazz. Sala tal-udjenzi b'koppla kbira tinsab wara l-*iwan* tat-Tramuntana fis-sit fejn qabel kien hemm tempju tan-nar tas-Sassanidi. Filwaqt li l-*iwan* tat-Tramuntana u tan-Nofsinhar huma ċċentrati fuq ħitan bil-portiċi, l-*iwan* tal-Lvant u tal-Punent jinsabu fit-truf tat-Tramuntana. Is-sala ta' wara l-*iwan* tal-Punent tinsab bejn żewġ strutturi poligonali, speċifikament kompartimenti ottagonali lejn in-Nofsinhar u t-Tramuntana tal-*iwan*, li kienu jintużaw bħala s-sala tat-tron u iktar 'il quddiem bħala residenza għall-mexxej Ilkanid. Il-fdalijiet tal-ġibs mal-art fl-*iwan* tal-Punent jipprovdu evidenza li l-koppla tas-sala tan-Nofsinhar kienet imżejna b'mod elaborat bil-*muqarnas*. Il-ħitan tal-palazz, iżda speċifikament is-sala tat-Tramuntana mehmuża mal-*iwan* tal-Punent, kienu mżejna bi stukko mpitter fis-sezzjonijiet ta' fuq u ta' taħt, b'madum ileqq u elaborat (*dado*), bit-teknika tal-*lajvardina*. Dawn id-disinni bil-madum kienu jikkonsistu l-iktar minn stilel u għamliet ġeometriċi simili, u kienu jinkludu wkoll elementi figurattivi erojċi. Barra minn hekk, kien hemm ukoll freġji ma' ħafna mill-ħitan b'disinni ġeometriċi u figurattivi simili, kif ukoll kitbiet imnaqqxa. Il-*muqarnas* u l-madum ileqq, flimkien mal-ħitan bl-istukko mpitter, kollha juru l-importanza tat-tiżjin lussuż fl-arkitettura Ilkanida, speċjalment fl-istrutturi tal-palazzi. Barra minn hekk, is-sit ta' Takht-e Soleyman joħroġ fid-dieher l-importanza li l-Ilkanidi kienu jagħtu lill-arkitettura lajka.

### Saqaf bil-''muqarnas''
Skavat minn taħt il-fdalijiet ta' Takht-e Soleyman, speċifikament fil-kompartiment ottagonali tan-Nofsinhar tal-*iwan* tal-Punent, instab rużun tal-istukko li issa qed jinżamm f'Tehran fil-Mużew Nazzjonali tal-Iran. Fuq dan ir-rużun tal-ġibs hemm id-disinn tal-*muqarnas* li huwa maħsub li jikkorrispondi ma' kwart tal-volta bil-*muqarnas* tal-kompartiment tan-Nofsinhar tal-*iwan* tal-Punent. Dan ir-rużun bil-*muqarnas* huwa wieħed mill-iżjed eżempji bikrija magħrufa ta' disinn arkitettoniku Iżlamiku tal-*muqarnas*. Għalkemm issa huwa mkisser f'ħafna biċċiet, id-disinn jikkonsisti minn grilja ġeometrika twila 42 ċentimetru, b'kurvatura apposta għall-*muqarnas*. Il-biċċa l-kbira tad-disinn jikkonsisti minn għamliet kwadri, rombi u triangoli iżoxeli rranġati tul assi dijagonali b'rokna tal-lemin lejn in-naħa ta' fuq li tikkorrispondi maċ-ċentru tal-volta bil-*muqarnas*. L-angoli ta' kull element huma f'multipli ta' 45° bi ftit eċċezzjonijiet.

L-istudjużi u l-arkeologi tal-arkitettura Iżlamika għamlu bosta tentattivi ta' rikostruzzjoni tad-disinni fuq ir-rużun bil-*muqarnas* li nstab f'Takht-e Soleyman sabiex b'hekk imbagħad jippruvaw jifhmu kif seta' kien id-disinn kollu bil-*muqarnas* fil-palazz. Dawn l-istudjużi bbażaw id-disinni tagħhom f'kuntest storiku u kulturali b'referenzi għal kitbiet tal-matematiku u l-astronomu Iżlamiku Ghiyath al-Din al-Kashi (fejn huwa jiddeskrivi l-użu, id-disinn u l-kostruzzjoni tal-*muqarnas*), għal diversi strutturi tal-istess żmien tal-Ilkanidi li fihom il-*muqarnas* (il-Moskea l-Kbira ta' Natanz u l-qabar ta' Shaykh Abd al-Samad al-Isfahani ta' Natanz), għal interpretazzjonijiet preċedenti tar-rużun bil-*muqarnas* (l-iktar tal-esperti Ulrich Harb u Mohammad-Ali Jalal Yaghan), kif ukoll għat-tradizzjonijiet tal-*muqarnas* li jintużaw illum il-ġurnata u li ntirtu direttament mit-tradizzjonijiet ta' żmien l-Ilkanidi (bħal f'diversi studjos tal-*muqarnas* ta' Fes, il-Marokk).

### Madum ta' Takht-e Soleyman
Il-madum li nstab f'Takht-e Soleyman fih marki artistiċi kbar li juru l-interazzjoni maċ-Ċina u l-influwenza tagħha matul is-seklu 14. Kien hemm sitt tipi ta' madum: mhux igglejżjat, parzjalment igglejżjat, igglejżjat b'mod monokromatiku, impitter bil-lostru, *Lajvardina* (bil-blu kobalt u l-abjad), u *Lajvardina* gglejżjat. Il-madum ta' barra, inkluż dak mhux igglejżjat, dak parzjalment igglejżjat u dak igglejżjat b'mod monokromatiku, għandu għamliet eżagonali u huwa magħmul bit-tafal ħamrani, turkważ jew blu. Id-disinn huwa ispirat mill-bċejjeċ taċ-ċeramika Mongoli u Ċiniżi, l-iktar miċ-ċeramika b'motivi ta' draguni u feniċe, u b'disinni lineari qishom minsuġa f'xulxin. Min-naħa l-oħra, il-madum ta' ġewwa jinkludi dak impitter bil-lostru, *Lajvardina* u *Lajvardina* gglejżat. Il-madum kien igglejżat bl-abjad u bl-isfar, u normalment kellu għamla eżagonali. Fir-rigward tad-disinn, dan il-madum kien jinkludu diversi oġġetti b'suġġetti bħal fjuri, annimali u bnedmin, pereżempju rikkieb fuq żiemel imdawwar b'arkata bil-fjuri. Id-disinni ġeometriċi kienu prevalenti sew, bl-inklużjoni ta' linji minsuġin f'xulxin, madum b'għamla eżagonali, u simboli ta' stilel bi tmien ponot, li oriġinaw miċ-ċeramika Ċiniża li kienet popolari ħafna fost il-merkanti Iranjani matul is-seklu 14. L-igglejżjar fuq il-madum kien ta' sengħa kbira, b'disinni fil-wiċċ tal-madum bil-blu u bl-abjad li x'aktarx li oriġinaw mill-belt Iżlamika ta' Bagdad.

It-tiżjin tal-madum ta' Takht-e Soleyman juru taħlita ta' diversi kulturi, bl-użu ta' tradizzjonijiet artistiċi mill-Buddiżmu, mill-mitoloġija Ċiniża, u mill-Iran pre-Iżlamiku, kif ukoll mid-dinja Iżlamika attwali. Pereżempju, il-fjura tal-lotus, li ġiet adottata mill-Buddiżmu, spiss tintuża fid-disinni bil-fjuri bħala simbolu tal-ġid jew titqies bħala sagra. Kif issemma qabel, id-dragun kien motiv komuni marbut mat-Taoiżmu, mal-Konfuċjaniżmu u mal-Buddiżmu. Kien jirrappreżenta n-nozzjonijiet tas-sovranità, u kien jitqies bħala antenat tal-annimali eżistenti kollha. L-interpretazzjoni mill-ġdid ta' dragun jew ta' fjura tal-lotus b'mod Iranjan-Iżlamiku wessa' d-diversità tal-arti Iżlamika fil-perjodu Medjevali. Barra minn hekk, fil-madum jidhru wkoll l-għasafar, speċifikament il-grawwi, li jissimbolizza l-lonġevità u l-għerf skont il-mitoloġija Ċiniża. It-tradizzjonijiet Mongoli huma riflessi fil-kulur blu skur frekwenti tal-madum, bħala rappreżentazzjoni tas-sema jew tal-eternità. Hemm ukoll xeni Mongoli ta' rikkieba taż-żwiemel jikkaċċjaw, bħala espressjoni tal-qasam militari importanti tagħhom.

Min-naħa l-oħra, l-elementi Iranjani huma espressi wkoll fil-madum ta' Takht-e Soleyman. Fil-biċċa l-kbira, dawn huma temi letterarji mix-*Shahnama*, il-"Ktieb tar-Rejiet". Ix-*Shahnama* huwa rendikont storiku tar-rejiet Iranjani u tal-kwistjonijiet mitoloġiċi permezz tal-użu tal-kalligrafija u tal-illustrazzjonijiet. Pereżempju, maduma għandha xbieha ta' Faridun, wieħed mir-rejiet Iranjani pre-Iżlamiċi leġġendarji, li jidher qed jirbaħ kontra t-tirann Zahhak. Hemm maduma bi xbieha ta' Bahram V, li rrenja fis-seklu 5 fid-dinastija tas-Sassanidi, li jidher qed jikkaċċja ċ-ċriev ma' Azada, l-iskjav tiegħu. Xena oħra hija spjegata bil-kalligrafija permezz tal-lostru mpitter li tiddeskrivi lil Rustam (ġellied Iranjan famuż spiss inkluż fix-*Shahnama*) joqtol lil ibnu, Sohrab. L-użu ta' ġrajjiet u ta' xbihat mix-*Shahnama* jikkontribwixxi għall-integrazzjoni tar-re Ilkanid fl-istorja Iranjana, u juri kif il-Mongoli mhumiex sempliċement barranin, iżda suċċessuri tal-Iran. Hemm ukoll bosta temi reliġjużi fuq il-madum, ippreżentati permezz ta' kwotazzjonijiet mill-Koran, li jsemmu temi tal-Iżlam Xiit. Ħafna mill-madum ġie prodott minn artiġjani Xiiti, li kellhom id-drawwa li fuq il-madum eżagonali ta' barra jiktbu l-isem "Ali", il-kuġin tal-Profeta Muħammed, għal sitt darbiet mal-bordura.

L-esploraturi Brittaniċi Theodore u Mabel Bent ħaffru "quddiem moskea" fis-sit fil-bidu ta' Mejju 1889, u reġgħu lura Londra b'mill-inqas framment wieħed ta' maduma.

## Sit ta' Wirt Dinji
Takht-e Soleyman ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2003.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' ħames kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (i)** "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem"; il-**kriterju (ii)** "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-**kriterju (iii)** "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; il-**kriterju (iv)** "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem"; u l-**kriterju (vi)** "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".

## Gallerija

File:Takht-e-soleiman-2.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Takht-e-soleiman-2.jpg
File:Takht-e-soleiman-3.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Takht-e-soleiman-3.jpg
File:Takht-e-soleiman-4.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Takht-e-soleiman-4.jpg
File:Takht-e-soleiman-5.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Takht-e-soleiman-5.jpg
File:Takhte_Soleyman.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Takhte_Soleyman.jpg
File:Darvaze_takht.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Darvaze_takht.JPG|Ruins of Takht-e-Soleyman's gate


## Referenzi