Ludwik Lejzer Zamenhof

**Ludwik Lejzer Zamenhof** (twieled fil-15 ta' Diċembru 1859 – miet fl-14 ta' April 1917) kien oftalmologu li għex il-biċċa l-kbira ta' ħajtu f'Varsavja, il-Polonja. Huwa magħruf l-iktar bħala l-ħallieq tal-Esperanto, l-iżjed lingwa awżiljarja internazzjonali kostruwita li tintuża b'mod mifrux.

Zamenhof żviluppa l-Esperanto għall-ewwel darba fl-1873 meta kien għadu l-iskola. Huwa dejjem kien affaxxinat mill-idea ta' dinja mingħajr gwerra u kien jemmen li dan seta' jitwettaq bl-għajnuna ta' lingwa awżiljarja internazzjonali ġdida. Il-lingwa kienet tkun għodda biex tgħaqqad lin-nies flimkien permezz ta' komunikazzjoni newtrali, ġusta u ekwa. Huwa rnexxielu jifforma komunità li għadha għaddejja sa llum il-ġurnata minkejja l-Ewwel Gwerra Dinjija u t-Tieni Gwerra Dinjija tas-seklu 20, tentattivi ta' riforma tal-lingwa, u lingwi awżiljarji internazzjonali iktar moderni (l-unika lingwa oħra bħall-Esperanto dak iż-żmien kienet il-Volapük). Barra minn hekk, l-Esperanto żviluppat bħal lingwi oħra: permezz tal-interazzjoni u l-kreattività tal-utenti tagħha.

Fid-dawl tal-kisbiet tiegħu, u l-appoġġ li ta għad-djalogu interkulturali, l-UNESCO għażlet lil Zamenhof bħala wieħed mill-personalitajiet eminenti tagħha fl-2017, fil-mitt anniversarju ta' mewtu. Mill-2019, hemm mill-inqas żewġ miljun persuna li titkellem l-Esperanto, inkluż bejn wieħed u ieħor 1,000 kelliem nattiv.

## Isem
Zamenhof ġie minn żona multilingwi. Kunjomu jiġi trażlitterat kif ġej:

* bil-Malti u bl-Ingliż (fost l-oħrajn): Ludwik Lejzer Zamenhof – pronunzja: [zæmənhɒf, ˈzæmɪnhɒf, -nɒv, -nɒf];
* bl-Esperanto: *Ludoviko Lazaro Zamenhofo* – pronunzja: [ludoˈviko laˈzaro zamenˈhofo];
* bil-Franċiż: *Louis Lazare Zamenhof* – pronunzja: [lwi la.zaʁ za.mɛn.of];
* bil-Ġermaniż: *Ludwig "Levi" Lazarus Samenhof* – pronunzja: [ˈluːtvɪç ˈlaːtsaʁʊs ˈzaːmənhoːf];
* bl-Ebrajk: אליעזר לודוויג זמנהוף, b'ittri Rumani: *Eli'ezer Ludwig Zamenhof* – pronunzja: [eliˈ(ʕ)ezeʁ ˈludvig ˈzamenhof];
* bil-Litwan: *Liudvikas Lazaris (Leizeris) Zamenhofas*;
* bil-Pollakk: *Ludwik Łazarz Zamenhof* – pronunzja: [ˈludvʲik ˈwazaʃ zãˈmɛ̃nxɔf];
* bir-Russu: Людвик Лазарь (Лейзер) Маркович Заменгоф, b'ittri Rumani: *Lyudvik Lazar' (Leyzer) Markovich Zamengof*;
* bil-Belarussu: Людвіг Лазар Маркавіч Заменгоф (Заменгоў), b'ittri Rumani: *Liudvih Lazar Markavič Zamienhof (Zamienhoŭ)*;
* bil-Yiddish: לײזער לוי זאַמענהאָף, b'ittri Rumani: *Leyzer "Leyvi" Zamenhof*.

## Biblijografija parzjali

### Xogħlijiet oriġinali

* *Unua Libro*, 1887 (L-Ewwel Ktieb);
* *Dua Libro*, 1888 (It-Tieni Ktieb);
* *Hilelismo – propono pri solvo de la hebrea demando*, 1901 (Illeliżmu: Proġett b'Rispons għall-Kwistjoni tal-Lhud);
* *Esenco kaj estonteco de la ideo de lingvo internacia*, 1903 (Qofol u Futur tal-Idea ta' Lingwa Internazzjonali);
* *Fundamenta Krestomatio de la Lingvo Esperanto*, 1903 (Antoloġija Bażika tal-Esperanto);
* *Fundamento de Esperanto*, 1905 (Stabbiliment tal-Esperanto);
* Dikjarazzjoni ta' Boulogne, 1905;
* *Homaranismo*, 1913 (Umanitiżmu).

#### Perjodiċi

* *La Esperantisto*, 1889-1895 (L-Esperantista);
* *Lingvo Internacia*, 1895-1914 (Lingwa Internazzjonali);
* *La Revuo*, 1906-1914 (Ir-Rieżami).

#### Poeżiji

* "Al la fratoj" (Lill-Aħwa);
* "Ho, mia kor'" (O, Qalbi);
* "La Espero" (It-Tama);
* "La vojo" (Il-Mogħdija);
* "Mia penso" (Il-Ħsieb Tiegħi).

### Traduzzjonijiet

* *Hamleto, Reĝido de Danujo*, 1894 (Hamlet, Prinċep tad-Danimarka, ta' William Shakespeare);
* *La batalo de l' vivo* (Il-Battalja tal-Ħajja, ta' Charles Dickens);
* *La revizoro*, 1907 (L-Ispettur tal-Gvern, ta' Nikolai Gogol);
* *La Predikanto*, 1907 (traduzzjoni tal-Ekkleżjastiċi);
* *La Psalmaro*, 1908 (traduzzjoni tal-Ktieb tas-Salmi);
* *La rabistoj*, 1908 (Il-Ħallelin, ta' Friedrich Schiller);
* *Ifigenio en Taŭrido*, 1908 (Ifiġenja f'Tauris, ta' Johann Wolfgang von Goethe);
* *La Rabeno de Baĥaraĥ*, 1909 (Ir-Rabbi ta' Bacharach, ta' Heinrich Heine);
* *La Gimnazio*, 1909 (Il-Liċeo, ta' Scholem Aleichem);
* *Marta*, 1910 (*Marta*, ta' Eliza Orzeszkowa);
* *Genezo*, 1911 (traduzzjoni tal-Ktieb tal-Ġenesi);
* *Eliro*, 1912 (traduzzjoni tal-Ktieb tal-Eżodu);
* *Levidoj*, 1912 (traduzzjoni tal-Ktieb tal-Levitiku);
* *Nombroj*, 1914 (traduzzjoni tal-Ktieb tan-Numri);
* *Readmono*, 1914 (traduzzjoni tal-Ktieb tad-Dewteronomju);
* *Malnova Testamento* (partijiet mit-Testment il-Qadim).

## Gallerija

File:PL_Wwa,_sztuka_w_miescie,_mural,_ul_Nowolipki,_2022.09.02,_fot_Ivonna_Nowicka_(1)_corr.jpg|Affresk b'nota dwaru bl-Esperanto, Varsavja, il-Polonja (impitter fl-2011).
File:Krzys_Sliwinski,_1998,_fot_I_Nowicka.jpg|Il-bust ta' Zamehof u tal-Esperantist Pollakk Krzysztof Śliwiński, Varsavja, il-Polonja.
File:Stamps_of_Lithuania,_2005-18.jpg|Zamenhof fuq bolla Litwana tal-2005.
File:柴门霍夫雕像.jpg|Statwa tal-ġebel quddiem id-dormitorju tal-istudenti tal-Iskola tat-Turiżmu ta' Qingdao, iċ-Ċina.
File:Zamenhof_Gedenkstein_Franzensbad.jpg|Mafkar f'Františkovy Lázně, iċ-Ċekja.
File:Mozaik_Zamenhof.jpg|Ritratt tal-mużajk f'Prilep, il-Maċedonja ta' Fuq.
File:WrNeustadt_Zamenhof-Denkmal_01.jpg|Mafkar fi Vjenna, l-Awstrija.
File:Screenshot-of-Zamenhof-from-2016-05-18.png|Stampa ta' CURA f'Ubuntu Linux ta' bust ta' Zamenhof.
File:Zamenhof_awers.jpg|In-naħa ta' wara ta' medalja ddisinjata mill-artist Pollakk Józef Gosławski.
File:Esperanto_monument_-_Den_Burg_-_Texel_2017_-_3.jpg|Monument għall-Esperanto f'Den Burg, in-Netherlands.


## Ara wkoll

* Adam Zamenhof
* Jum Zamenhof

## Referenzi