Għarbi Magrebi

L-**Għarbi Magrebi** jew l-**Għarbi Magħrbi** (Għarbi: الْلهجَة الْمَغاربِيَة, b'ittri Latini: *al-lahġa l-magħāribijja*, litteralment: "Għarbi tal-Punent" bil-kuntrarju għal Għarbi tal-Lvant jew Maxriqi) huwa kontinwu ta' djaletti vernakulari Għarbin mitkellma fir-reġjun tal-Magreb, fil-Marokk, l-Alġerija, it-Tuneżija, il-Libja, is-Saħara tal-Punent u l-Mawritanja. Huwa jinkludi d-djaletti l-Għarbi tal-Marokkin, tal-Alġerin, tat-Tuneżin, tal-Libjan, u Ħasanija. Magħrufa lokalment bħala **Darġa, Derġa**, **Deriġa** jew **Dariġa** (Għarbi: الدارجة; li tfisser "lingwa komuni jew ta' kuljum", bl-ortografija Maltija: **Dierġa**), skond id-djalett tar-reġjun. Dan iservi biex jiddistingwi l-lingwa vernakulari mitkellma mill-Għarbi Standard. Il-lingwa Maltija hija maħsuba li ġejja mill-Għarbi Sqalli (Sikulo-Għarbi) u l-iktar mill-Għarbi Tuneżin, peress li fiha xi karatteristiċi taż-żona tipiċi tal-Għarbi Magrebi.

## Tismija
*Dariġa*, *Deriġa* jew *Delġa* (Għarbi: الدارجة, *ad-Dāriġa*) tfisser "djalett jew ilsien ta' kuljum/kollokwali"; hija mogħtija wkoll bħala *ed-dāriġa*, *deriġa* jew *darġa*. Tirreferi għal kwalunkwe waħda mill-varjetajiet tal-Għarbi Magħrebi kolokwali. Għalkemm huwa komuni wkoll fl-Alġerija u t-Tuneżija li tirreferi għall-varjetajiet tal-Għarbi Magħrbi direttament bħala lingwi, bl-istess mod huwa komuni wkoll fl-Eġittu u fil-Libanu li tirreferi għall-varjetajiet Għarbi Maxriqi direttament bħala lingwi. Pereżempju, l-Għarbi Alġerin ikun imsemmi bħala *Dzayri* (Gżejri) u l-Għarbi Tuneżin bħala *Tounsi* (Tunsi/Tunżi), u l-Għarbi Eġizzjan ikun imsejjaħ *Masri* (Malti qadim: Masri) u l-Għarbi Lebaniż bħala *Lubnani/Libnani*.

B'kuntrast, id-djaletti kolokwali ta' pajjiżi Għarab aktar tal-Maxreq (il-Lvant), bħall-Eġittu, il-Ġordan u s-Sudan, huma ġeneralment magħrufa bħala *l-Għammija* (العامية, *al-Għāmmīja*), għalkemm l-Eġizzjani jistgħu jirreferu wkoll għad-djaletti tagħhom bħala *al-logħa d-darga* (il-lingwa d-dierġa)*.*

## Karatteristiċi
Il-varjetajiet ta' l-Għarbi tal-Maghrebi jiffurmaw kontinwu tad-djalett. Il-grad ta’ intelliġibilità reċiproka hija għolja bejn djaletti ġeografikament qrib (bħal djaletti lokali mitkellma fil-Lvant tal-Marokk u l-Alġerija tal-Punent jew l-Alġerija tal-Lvant u t-Tramuntana tat-Tuneżija jew it-Tuneżija tan-Nofsinhar u l-Punent tal-Libja), iżda aktar baxx bejn djaletti li huma aktar 'il bogħod minn xulxin, eż. bejn il-Marokk u Darija Tuneżina. Bil-maqlub, id-Dariġa Marokkina u partikolarment id-Derġa Alġerin ma jistgħux jinftiehmu faċilment mill-kelliema tal-Għarbi mill-Maxreq (mill-Eġittu, is-Sudan, il-Levant, l-Iraq, u l-peniżola Għarbija).

L-Għarbi tal-Maghrebi qed ikompli jevolvi billi jintegra kliem ġodda bil-Franċiż jew bl-Ingliż, partikolarment f’oqsma tekniċi, jew f'xi ċrieki ta' nies aktar edukati u ta’ klassi għolja li jibdlu l-kodiċi bejn l-Għarbi Maghrebi u l-Għarbi Standard Modern u li għandhom aktar kliem b’self bil-Franċiż u Taljan/Ispanjol, billi jissostitwixxi kliem antiki bil-Franċiż u bit-Taljan jew bl-Ispanjol bi kliem Għarbi Standard Modern fi ħdan. Id-djaletti tal-Magrebi kollha jużaw *n-* bħala l-prefiss fuq il-verbi biex jirreferu għas-singular tal-ewwel persuna, li jiddistingwiehom mid-djaletti Levantini u l-Għarbi Standard Modern.

### Relazzjoni mal-lingwi Għarbi Standard Modern u Berber
Għarbi Standard Modern (الفصحى: *al-Fusħā*) hija l-lingwa primarja użata fil-gvern, il-leġiżlazzjoni u l-ġudizzjarju tal-pajjiżi fil-Magreb. L-Għarbi tal-Magħrebi huwa lingwa mitkellma u vernakulari, għalkemm kultant tidher fid-divertiment u r-reklamar fiż-żoni urbani tal-Alġerija, il-Marokk u t-Tuneżija. Fl-Alġerija, fejn l-Għarbi tal-Maghrebi kien mgħallem bħala suġġett separat taħt il-kolonizzazzjoni Franċiża, jeżistu xi kotba bil-lingwa iżda m'għadhomx approvati uffiċjalment mill-awtoritajiet Alġerini. L-Għarbi tal-Magħreb fih sottostrat Berber, li jirrappreżenta l-lingwi mitkellma oriġinarjament mill-popolazzjonijiet indiġeni tal-Maghreb qabel l-adozzjoni tagħhom tal-Għarbi. L-Għarbi Magħrebi għandu vokabularju l-aktar Għarbi Semitiku. Fih ukoll kliem midħul mill-Berber, li jirrappreżentaw 2–3% tal-vokabularju tal-Għarbi Libjan, 8–9% tal-Għarbi Alġerin u Tuneżin, u 10–15% tal-Għarbi Marokkin. Id-djalett jista’ jkollu wkoll sottostrat Puniku. Barra minn hekk, l-Għarbi tal-Maghrebi għandu sottostrat Latin, li seta’ ġie derivat mir- Rumanz Afrikan li kien użat bħala lingua franca urbana matul il-perjodu tal-Imperu Biżantin.

### Relazzjoni ma' lingwi oħra
Il-kelliema tal-Għarbi Magħrbi spiss jissellfu kliem mill-Franċiż (fil-Marokk, l-Alġerija u t-Tuneżija), l-Ispanjol (fit-Tramuntana tal-Marokk) u t-Taljan (fil-Libja u t-Tuneżija) u jikkonjugawhom skont ir-regoli tad-djaletti tagħhom b’xi eċċezzjonijiet (pereżempju bħal vuċi passiva). L-istess każ jiġri fil-Malti, bi kliem jissellfu mit-Taljan, l-Isqalli, il-Franċiż, u reċentement mill-Ingliż. Peress li mhux dejjem ikun miktub, m'hemm l-ebda ortografija standard bħall-Malti u għandu ċ-ċans li jinbidel malajr u anke li jiġbor vokabularju ġdid minn lingwi ġirien. Dan huwa xi ftit simili għal dak li ġara lill-Ingliż tan-nofs wara l-konkwista Normana.

## Varjetajiet

* Varjetajiet ta' Għarbi
* Djaletti Għarab qabel il-Hilalin
** Għarbi Ġebli 
** Għarbi Ġiġel
** Għarbi Sqalli jew Sikulo-Għarbi (صقلي – *sīqīlli*, estint f'Isqallija) – (ISO 639–3: sqr)
*** Ilsien Malti (imnissel mill-Għarbi Sqalli, iżda influwenzat lessikament mit-Tuneżin, il-Libjan, l-Isqalli, it-Taljan, il-Franċiż, u aktar reċentement, l-Ingliż)
* Djaletti Hilalin
* Koinés:
** Għarbi Alġerin (Ġżejri; الدارجة/دزيرية – *Dżīrija*/*Dārġa*) – (ISO 639–3: arq)
** Għarbi Marokkin (Magħrebi; الدارجة/مغربية – *Magħribija*/*Dāriġa*) – (ISO 639–3: ary)
** Għarbi Tuneżin (Tunsi; الدارجة/تونسي – *Tūnsi*/*Dērġa*) – (ISO 639–3: aeb)
** Għarbi Libjan (Libi; ليبي/الدارجة – *Lībi*/*Dārġa*) – (ISO 639–3: ayl)
* Il-bidwin (*bedouin*) tal-Punent:
** Għarbi Ħasanija
** Għarbi tas-Saħara (Alġerija)
*Għarbi Andalusi jew Għarbi tal-Andalus (أندلسي – *andalūsi*, estint f'Peniżola Iberika, baqa' jgħix fost il-komunitajiet Andalusija fil-Marokk u l-Alġerija) – (ISO 639–3: xaa)

## Ara ukoll

* Varjetajiet ta' Għarbi
* Għarbi Marokkin
* Lingwi tal-Afrika

## Referenzi


## Aktar qari

* Il-kantant, Hans-Rudolf (1980) “Das Westarabische oder Maghribinische” fi Wolfdietrich Fischer u Otto Jastrow (eds. ) *Handbuch der arabischen Dialekte* . Otto Harrassowitz: Wiesbaden. 249–76.