Monument Nazzjonali ta' Żimbabwe l-Kbir

Il-**Monument Nazzjonali ta' Żimbabwe l-Kbir** jinkludi l-fdalijiet ta' belt antika fl-għoljiet fix-Xlokk tal-pajjiż attwali taż-Żimbabwe, qrib Masvingo. Il-belt ġiet insedjata mill-1000 W.K., u serviet bħala l-belt kapitali tar-Renju taż-Żimbabwe mis-seklu 13. Hija l-ikbar struttura tal-ġebel fin-Nofsinhar tal-Afrika prekolonjali. Il-kostruzzjoni tal-belt bdiet fis-seklu 11 u baqgħet sejra sa meta ġiet abbandunata fis-seklu 16 jew 17. Il-binjiet inbnew mill-antenati tal-poplu Shona, li attwalment jgħixu fiż-Żimbabwe u fil-pajjiżi fil-qrib. Il-belt tal-ġebel tkopri erja ta' 7.22 kilometri kwadri (2.79 mili kwadri) u setgħet tospita sa 18,000 ruħ fl-aqwa żmien tagħha, b'densità tal-popolazzjoni ta' madwar 2,500 abitant f'kull kilometru kwadru (6,500 ruħ f'kull mil kwadru). L-istat taż-Żimbabwe ċċentrat fuqha x'aktarx li kien ikopri xi 50,000 km² (19,000 mil kwadru). Il-monument nazzjonali tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1986.

Il-Monument Nazzjonali ta' Żimbabwe l-Kbir huwa magħmul mill-Kumpless tal-Għolja, mill-Kumpless tal-Wied u mill-Kompartiment il-Kbir (li nbnew fi żminijiet differenti), u kien jinkludi żona għall-abitazzjonijiet tan-nies komuni fi ħdan il-ħitan ta' madwar il-belt. Fost l-istudjużi ma hemmx qbil dwar il-funzjonijiet tal-kumplessi. Uħud iqisu li kienu residenzi għall-familja rjali u għall-elit f'perjodi differenti tas-sit, filwaqt li oħrajn iqisu li kellhom funzjonijiet separati. Il-Kompartiment il-Kbir, bil-ħitan mingħajr tkaħħil u għoljin 11-il metru (36 pied), inbena matul is-sekli 13 u 14, u x'aktarx li ntuża bħala residenza rjali, bi spazji pubbliċi apposta għar-ritwali.

L-iżjed dokument bikri li jsemmi l-fdalijiet ta' Żimbabwe l-Kbir kien dokument tal-1531 ta' Vicente Pegado, kaptan tal-gwarniġjon Portugiż ta' Sofala mal-kosta tal-Mozambique attwali, li rreġistraha bħala *Symbaoe*. L-ewwel żjarat ikkonfermati mill-Ewropej seħħew fl-aħħar tas-seklu 19, u l-investigazzjonijiet tas-sit bdew fl-1871. Ir-rikkezzi ta' Żimbabwe l-Kbir u tas-siti tal-madwar insterqu mill-antikwarji Ewropej bejn is-snin 90 tas-seklu 20 u s-snin 19 tas-seklu 20. Xi studji li saru wara rigward il-monument kienu kontroversjali, peress li l-gvern magħmul minn nies ta' karnaġjon abjad tar-Rodesja għamel pressjoni fuq l-arkeologi biex jiċħdu li l-kostruzzjoni tiegħu kienet saret minn Afrikani ta' karnaġjon iswed. L-oriġini Afrikana tal-monument waslet biss permezz ta' konsensus fis-snin 50 tas-seklu 20. Minn dak iż-żmien, Żimbabwe l-Kbir ġie adottat bħala monument nazzjonali mill-gvern taż-Żimbabwe, u l-istat indipendenti modern ingħata l-istess isem.

Il-kelma "kbir" tiddistingwi s-sit mill-bosta fdalijiet iżgħar, magħrufa bħala diversi "*żimbabwe*", mifruxa mal-artijiet għoljin kollha taż-Żimbabwe. Hemm madwar 200 sit ta' dan it-tip fin-Nofsinhar tal-Afrika, fosthom Bumbusi fiż-Żimbabwe u Manyikeni fil-Mozambique, b'ħitan monumentali mingħajr tkaħħil.

## Isem

*Żimbabwe* huwa l-isem li l-poplu Shona ta lill-fdalijiet, li ġie rreġistrat għall-ewwel darba fl-1531 minn Vicente Pegado, kaptan tal-gwarniġjon Portugiż ta' Sofala. Pegado nnota li "n-nattivi tal-pajjiż lil dawn il-binjiet isejħulhom *Symbaoe*, li bil-lingwa tagħhom tfisser "spazju fil-beraħ"".

L-isem jinkludi l-prefiss *dzimba*, li bil-lingwa Shona jfisser "djar". Hemm żewġ teoriji li tressqu rigward l-etimoloġija tal-isem. L-ewwel waħda tipproponi li l-kelma ġiet minn *Dzimba-dze-mabwe*, li bil-lingwa Shona tfisser "djar kbar tal-ġebel" (*dzimba* = plural ta' *imba*, "dar"; *mabwe* = plural ta' *bwe*, "ġebla"). Teorija oħra tissuġġerixxi li "Żimbabwe" hija l-forma mqassra ta' *dzimba-hwe*, li tfisser "djar venerati" bid-djalett Zezuru tal-poplu Shona, kienet tirreferi għad-djar jew għall-oqbra tal-kapijiet.

## Deskrizzjoni

### Insedjament
L-inħawi ta' Żimbabwe l-Kbir għall-ewwel kienu ġew insedjati mill-poplu San xi 100,000 sena ilu, u minn popli li kienu jitkellmu l-Bantu mill-150 Q.K., li ffurmaw entitajiet agrikoli mmexxija minn kapijiet mis-seklu 6 W.K. Bejn is-sekli 4 u 7, komunitajiet tal-kulturi Gokomere jew Ziwa ħadmu l-art fil-wied, u ħaffru għall-ħadid u ħadmu bih, iżda ma bnew l-ebda struttura tal-ġebel. Dawn huma l-iżjed insedjament bikrin ta' Żmien il-Ħadid fl-inħawi skont kif identifikat mill-iskavi arkeoloġiċi, u l-popli Gumanye ta' wara jitqiesu bħala l-antenati tal-Karanga (Shona ċentrali u tan-Nofsinhar), li mbagħad bnew Żimbabwe l-Kbir.

### Kostruzzjoni u tkabbir

Il-kostruzzjoni tal-binjiet tal-ġebel bdiet fis-seklu 11 u baqgħet sejra għal iktar minn 300 sena. Il-fdalijiet ta' Żimbabwe l-Kbir huma fost l-eqdem u l-ikbar strutturi li nstabu fin-Nofsinhar tal-Afrika, u huma t-tieni l-eqdem wara dawk ta' Mapungubwe fil-qrib fl-Afrika t'Isfel. Il-binja grandjuża tagħha, li xi kultant tissejjaħ bħala l-Kompartiment il-Kbir, għandha ħitan għoljin sa 11-il metru (36 pied) li huma estiża għal madwar 250 metru (820 pied). David Beach jemmen li l-aqwa żmien tal-belt u tal-istat propost tagħha, ir-Renju taż-Żimbabwe, kien mill-1200 sal-1500, għalkemm data kemxejn iktar bikrija għad-deklin tagħha hija impliċita f'deskrizzjoni mogħtija fil-bidu tas-seklu 16 lil João de Barros. It-tkabbir tagħha ġie marbut mad-deklin ta' Mapungubwe għall-ħabta tal-1300, jew id-disponibbiltà ikbar tad-deheb fil-periferiji ta' Żimbabwe l-Kbir.

Stimi tradizzjonali jsostnu li l-Monument Nazzjonali ta' Żimbabwe l-Kbir fl-aqwa tiegħu kellu saħansitra 18,000 abitant. Madankollu, stħarriġ iktar reċenti kkonkluda li l-popolazzjoni x'aktarx qatt ma qabżet l-10,000 ruħ. Il-fdalijiet eżistenti nbnew bil-ġebel u jkopru erja ta' 730 ettaru (1,800 akru). Il-Monument Nazzjonali ta' Żimbabwe l-Kbir kien ikopri erja simili għal Londra Medjevali; filwaqt li d-densità tal-binjiet fi ħdan il-kompartimenti tal-ġebel kienet għolja, u 'l barra minnhom id-densità tal-binjiet kienet ferm inqas.

Il-maġġoranza tal-popolazzjoni kienet tgħix fi djar tat-tajn b'oqfsa tal-injam, madankollu l-għadd tagħhom jista' jiġi stmat biss. Bl-istess mod wieħed jissaponi li l-istrutturi tal-ġebel kienu binjiet irjali, tal-elit jew tal-uffiċjali. Fis-sit ma nstab l-ebda qabar biex ikun hemm bażi oħra kif tiġi stmata l-popolazzjoni.

### Karatteristiċi tal-fdalijiet
Fl-1531, Vicente Pegado, kaptan tal-gwarniġjon Portugiż ta' Sofala, iddeskriva lil Żimbabwe b'dan il-mod:Fost il-minjieri tad-deheb tal-pjanuri interni bejn ix-xmajjar Limpopo u Zambezi hemm fortizza tal-ġebel enormi, u bejn il-ġebel jidher li ma hemm l-ebda tkaħħil ... Is-sit huwa mdawwar kważi għalkollox bl-għoljiet u madwar hemm ħitan għoljin oħra tal-ġebel mingħajr tkaħħil, u torri ogħla minn 22 metru. In-nattivi tal-pajjiż lil dawn il-binjiet isejħulhom Symbaoe, li skont il-lingwa tagħhom tfisser "spazju fil-beraħ".

—  Vicente Pegado.

Il-fdalijiet jiffurmaw tliet gruppi arkitettoniċi distinti. Dawn huma magħrufa bħala l-Kumpless tal-Għolja, il-Kumpless tal-Wied u l-Kompartiment il-Kbir. Il-Kumpless tal-Għolja huwa l-eqdem u kien okkupat mis-sekli 11 sa 13. Il-Kompartiment il-Kbir kien okkupat mis-sekli 13 sa 15, u l-Kumpless tal-Wied kien okkupat mis-sekli 14 sa 16. Fost il-karatteristiċi notevoli tal-Kumpless tal-Għolja hemm il-Kompartiment tal-Lvant, fejn huwa maħsub li kienu joqogħdu l-Għasafar taż-Żimbabwe, fejn kien hemm kompartiment panoramiku ogħla mill-Kompartiment tal-Lvant, u ħaġra enormi b'għamla simili għal dik tal-Għasfur taż-Żimbabwe. Il-Kompartiment il-Kbir huwa magħmul minn ħajt intern, madwar sensiela ta' strutturi, u minn ħajt estern iktar reċenti. It-Torri Koniku, b'dijametru ta' 5.5 metri (18-il pied) u għoli ta' 9 metri (30 pied), inbena bejn iż-żewġ ħitan. Il-Kumpless tal-Wied huwa maqsum fil-Fdalijiet tan-Naħa ta' Fuq u tan-Naħa t'Isfel tal-Wied, b'perjodi differenti ta' okkupazzjoni.

Dawn ir-raggruppamenti ngħataw interpretazzjonijiet arkeoloġiċi differenti. Ġie ssuġġerit li l-kumplessi jirrappreżentaw ix-xogħol ta' rejiet suċċessivi: uħud mill-mexxejja l-ġodda stabbilew residenza ġdida. Il-qofol tal-poter ġie ttrasferit mill-Kumpless tal-Għolja fis-seklu 12, għall-Kompartiment il-Kbir, għan-Naħa ta' Fuq tal-Wied u finalment għan-Naħa t'Isfel tal-Wied fil-bidu tas-seklu 16. L-interpretazzjoni "strutturalista" alternattiva ssostni li l-kumplessi differenti kellhom funzjonijiet differenti: il-Kumpless tal-Għolja kien jintuża bħala żona għar-ritwali, x'aktarx marbuta mal-wasla tax-xita, il-Kumpless tal-Wied kien jintuża miċ-ċittadini, u l-Kompartiment il-Kbir kien jintuża mir-re. L-istrutturi li kienu l-iżjed elaborati x'aktarx li nbnew għar-rejiet, għalkemm ġie argumentat li d-datazzjoni tas-sejbiet fil-kumplessivi ma tappoġġax din l-interpretazzjoni.

Il-fosos tad-*dhaka* kienu depressjonijiet magħluqa li kienu jintużaw mill-abitanti ta' Żimbabwe l-Kbir bħala sorsi għall-ġestjoni tal-ilma f'forma ta' ġibjuni, bjar u fawwariet. Il-fosos tad-*dhaka* jaf kienu ilhom jintużaw minn nofs it-tieni millenju W.K. u s-sistema setgħet taħżen iktar minn 18,000 m3 ta' ilma.

### Artefatti notevoli

L-iżjed artefatti importanti li ġew irkuprati mill-Monument Nazzjonali ta' Żimbabwe l-Kbir huma t-tmien Għasafar taż-Żimbabwe. Dawn ġew imnaqqxa minn tip ta' xist (steatit) fuq il-qċaċet tal-ħaġar monolitiku għoli daqs persuna. Gandotti f'pjattaforma fil-Kompartiment tal-Lvant tal-Kumpless tal-Għolja donnhom kienu ddisinjati apposta biex fihom joqgħod il-ħaġar monolitiku bl-Għasafar taż-Żimbabwe, iżda peress li dawn ma nstabux fil-post, il-pożizzjoni oriġinali ta' kull ħaġra monolitika u ta' kull għasfur fi ħdan il-kompartiment ma tistax tiġi ddeterminata. Artefatti oħra jinkludu figurini tal-isteatit (waħda minnhom fil-Mużew Brittaniku), oġġetti tal-fuħħar, gongs tal-ħadid, avorju maħdum b'mod elaborat, wajers tal-ħadid u tar-ram, bqaqen tal-ħadid, ponot tal-lanez tal-bronż, lingotti u reċipjenti tar-ram, u żibeġ, brazzuletti, pendenti u għenut tad-deheb. Instabu wkoll żibeġ tal-ħġieġ u porċellana miċ-Ċina u mill-Persja fost artefatti barranin oħra, li jixhdu r-rabtiet kummerċjali internazzjonali tar-Renju. Fil-fdalijiet estensivi tal-ġebel tal-belt, li għadhom preżenti sal-lum, instabu għasafar monolitiċi mnaqqxa fl-isteatit. Huwa maħsub li jirrappreżentaw l-ajkla tal-ġlied – premonizzjoni tajba, spirtu protettiv u messaġġier tal-allat fil-kultura Shona.

### Kummerċ
L-evidenza arkeoloġika tissuġġerixxi li Żimbabwe l-Kbir saret ċentru kummerċjali, b'artefatti li jissuġġerixxu li l-belt kienet tifforma parti minn network kummerċjali marbut ma' Kilwa u estiż saħansitra saċ-Ċina. Muniti tar-ram li nstabu f'Kilwa Kisiwani milli jidher oriġinaw mill-istess minerali puri li jinstabu tul il-kosta tat-Tanzanija. Dan il-kummerċ internazzjonali b'mod prinċipali kien iffukat fuq id-deheb u l-avorju. Dan il-kummerċ internazzjonali kien apparti l-kummerċ agrikolu lokali, fejn il-bhejjem tal-ifrat kienu tassew importanti. Il-merħla l-kbira ta' bhejjem tal-ifrat li kienet tforni lill-belt kienet tiċċaqlaq b'mod staġonali u kienet tiġi ġestita mill-ispazju fil-beraħ. F'Żimbabwe l-Kbir ġew skavati bċejjeċ tal-fuħħar, muniti mill-Arabja, żibeġ tal-ħġieġ u oġġetti mhux lokali oħra. Minkejja dawn ir-rabtiet kummerċjali internazzjonali, ma hemm l-ebda evidenza li tissuġġerixxi skambju ta' kunċetti arkitettoniċi bejn Żimbabwe l-Kbir u ċentri bħal Kilwa.

### Deklin
Ġie ssuġġerit li l-kawżi tad-deklin u tal-abbandun aħħari tas-sit mill-ħabta tal-1450 kienu marbuta mad-deklin kummerċjali meta mqabbel ma' siti oħra iktar fit-Tramuntana, l-eżawriment tal-minjieri tad-deheb, l-instabbiltà politika, il-ġuħ u l-iskarsezza tal-ilma minħabba t-tibdil fil-klima. L-istat ta' Mutapa feġġ fis-seklu 15 mit-twessigħ lejn it-Tramuntana tat-tradizzjoni ta' Żimbabwe l-Kbir, wara li ġie stabbilit minn Nyatsimba Mutota minn Żimbabwe l-Kbir wara li ntbagħat biex isib sorsi ġodda ta' melħ fit-Tramuntana; dan jappoġġa t-twemmin li d-deklin ta' Żimbabwe l-Kbir kien dovut għal skarsezza tar-riżorsi. Il-Monument Nazzjonali ta' Żimbabwe l-Kbir kien jeżisti saħansitra qabel il-kulturi ta' Khami u Nyanga.

## [[Storja]] tar-riċerka u oriġini tal-fdalijiet

### Minn żmien il-kummerċjanti Portugiżi sa Karl Mauch

L-ewwel żjara ta' Ewropej jaf saret mill-vjaġġatur Portugiż António Fernandes fl-1513–1515, li żar darbtejn u rrapporta fid-dettal l-inħawi ta' Żimbabwe attwali (inkluż ir-renji tal-poplu Shona) kif ukoll iċ-ċentri ffortifikati bil-ġebel mingħajr tkaħħil. Madankollu, hu u għaddej ftit kilometri iktar fit-Tramuntana u madwar 56 kilometru (35 mil) fin-Nofsinhar tas-sit, hu ma għamilx referenza għal Żimbabwe l-Kbir. Il-kummerċjanti Portugiżi semgħu bil-fdalijiet tal-belt Medjevali fil-bidu tas-seklu 16, u għadhom jeżistu rekords ta' intervisti u noti li għamlu wħud minnhom, fejn Żimbabwe l-Kbir jiġi marbut mal-produzzjoni tad-deheb u mal-kummerċ fuq distanza twila. Tnejn minn dawk ir-rakkont isemmu inċiżjoni fuq id-daħla ta' Żimbabwe l-Kbir, miktuba b'karattri mhux magħrufa mill-merkanti Għarab li rawha.

Fl-1506, l-esploratur Diogo de Alcáçova ddeskriva l-binjiet f'ittra lil Manwel I tal-Portugall, fejn kiteb li kienu jagħmlu parti mir-renju usa' ta' Ucalanga (probabbilment Karanga, djalett tal-poplu Shona mitkellem l-iktar fil-provinċji ta' Masvingo u tal-artijiet ċentrali taż-Żimbabwe). João de Barros ħalla deskrizzjoni simili oħra ta' Żimbabwe l-Kbir fl-1538, kif irrakkontawlu l-kummerċjanti Għarab Iberiċi li kienu żaru l-inħawi u kienu midħla tal-periferiji. Huwa jindika li l-binjiet lokalment kienu magħrufa bħala *Symbaoe*, jiġifieri "spazju rjali". Rigward l-identità effettiva tal-bennejja ta' Żimbabwe l-Kbir, de Barros jikteb:Meta nbnew dawn il-binjiet u minn min mhux magħruf għax in-nies nattivi ma kinux jafu jiktbu, iżda jsostnu li huma xogħol ix-xitan, peress li mqabbel mal-poter u mal-għarfien tagħhom, deherilhom li ma kienx possibbli li setgħu nbnew mill-bniedem.

—  João de Barros.Barra minn hekk, rigward l-iskop tal-fdalijiet ta' Żimbabwe l-Kbir, de Barros sostna li: "fl-opinjoni tal-Għarab Iberiċi li raw il-belt, kienet tal-qedem u kienet inbniet sabiex jinħażnu fiha s-sejbiet mill-minjieri antiki ħafna u li minnhom kien ilu ma jiġi estratt deheb għal snin sħaħ, minħabba l-gwerer ... milli jidher xi prinċep li kellu l-pussess ta' dawn il-minjieri ordna li jinbnew, iżda mbagħad maż-żmien intesew anke minħabba li tant kienu 'l bogħod mir-renju tiegħu".

De Barros irrimarka wkoll li *Symbaoe* "hija mgħassa minn nobbli li kien jieħu ħsiebha bħala kap imsejjaħ Symbacayo ... u fiha dejjem kien ikun hemm uħud min-nisa ta' Benomotapa li Symbacayo kienu jieħu ħsiebhom". B'hekk, Żimbabwe l-Kbir milli jidher kienet għadha abitata saħansitra sal-bidu tas-seklu 16.

### Karl Mauch u r-Reġina ta' Sheba
Il-fdalijiet ġew skoperti mill-ġdid matul vjaġġ tal-kaċċa fl-1867 minn Adam Render, kaċċatur, esploratur għall-estrazzjoni u kummerċjant fin-Nofsinhar tal-Afrika, li fl-1871 wera l-fdalijiet lil Karl Mauch, esploratur u ġeografu Ġermaniż tal-Afrika. Karl Mauch irreġistra l-fdalijiet fit-3 ta' Settembru 1871, u spekula minnufih dwar rabta Bibblika possibbli mar-Re Salamun u r-Reġina ta' Sheba, spjegazzjoni li kienet ġiet issuġġerita minn kittieba iktar bikrin bħall-Portugiż João dos Santos. Mauch saħansitra sostna li kien jaqbel ma' leġġenda li l-istrutturi nbnew bħala replika tal-palazz tar-Reġina ta' Sheba f'Ġerusalemm, u sostna li arċitravu tal-injam fis-sit kien taċ-ċedru Libaniż li kien inġab mill-Feniċi. Il-leġġenda ta' Sheba, kif promossa minn Mauch, tant qabdet fi ħdan il-komunità ta' insedjaturi ta' karnaġjon abjad li l-istudjuż li ġie wara James Theodore Bent stqarr:L-ismijiet tar-Re Salamun u tar-Reġina ta' Sheba kienu fuq fomm kulħadd, u tant konna ddejjaqna nisimgħuhom li qatt ma stennejna li konna se nerġgħu nisimgħuhom mingħajr ma nitkexkxu.

### Carl Peters u Theodore Bent

Carl Peters ġabar *ushabti* taċ-ċeramika fl-1905. Flinders Petrie eżaminaha u *cartouche* fuq senduq li kien tal-Faragħun Eġizzjan tat-18-il Dinastija Thutmose III u ssuġġerixxa li kienet statwetta tar-re u kkwotaha bħala prova tar-rabtiet kummerċjali bejn il-mexxejja tal-inħawi u l-Eġizzjani tal-Qedem matul ir-Renju l-Ġdid (għall-ħabta tal-1550–1077 Q.K.), jekk mhux relikwa ta' postazzjoni Eġizzjani tal-qedem qrib il-minjieri tad-deheb lokali. Johann Heinrich Schäfer iktar 'il quddiem eżamina l-istatwetta, u argumenta li oriġinat minn grupp magħruf sew ta' oġġetti ffalsifikati. Wara li ngħata l-*ushabti*, Felix von Luschan issuġġerixxa li l-oriġini tagħha kienet iktar reċenti mir-Renju l-Ġdid. Huwa sostna li l-figurina milli jidher kienet tmur lura għall-era Tolomajka sussegwenti (għall-ħabta tat-323–330 Q.K.), meta l-merkanti Griegi bbażati f'Lixandra esportaw l-antikitajiet u l-psewdoantikitajiet Eġizzjani lejn in-Nofsinhar tal-Afrika.

James Theodore Bent qatta' staġun f'Żimbabwe l-Kbir taħt il-patroċinju ta' Cecil Rhodes u l-finanzjament mingħand is-Soċjetà Ġeografika Rjali u l-Assoċjazzjoni Brittanika għall-Avvanz tax-Xjenza. Dawn l-iskavi u skavi oħra li saru għal Rhodes, irriżultaw f'pubblikazzjoni ta' ktieb li introduċa l-fdalijiet lill-qarrejja bl-Ingliż. Bent ma kellu l-ebda taħriġ arkeoloġiku, iżda kien ivvjaġġa sew fl-Arabja, fil-Greċja u fl-Asja Minuri. Huwa ġie megħjun mill-kartografu u mis-surveyor espert Robert M. W. Swan (1858–1904), li żar u wettaq stħarriġ ukoll ta' diversi fdalijiet relatati tal-ġebel fil-qrib. Bent stqarr fl-ewwel edizzjoni tal-ktieb tiegħu *The Ruined Cities of Mashonaland* (1892) li l-fdalijiet żvelaw li l-bennejja tagħhom kienu l-Feniċi jew l-Għarab, u huwa kien favur il-possibbiltà li l-fortizza kienet inbniet fil-qedem. Sat-tielet edizzjoni tal-ktieb tiegħu (1902), huwa kien iktar speċifiku, u l-ewwel teorija tiegħu kienet li l-bennejja tas-sit kienu minn "razza Semitika u ta' oriġini mill-Arabja" u li kienu "kummerċjanti setgħana" li kienu jgħixu fi ħdan belt Afrikana li kienet klijenta tagħhom.

### Lemba
Jiġi sostnut ukoll li l-kostruzzjoni ta' Żimbabwe l-Kbir twettqet mil-Lemba, kif dokumentat minn William Bolts fl-1777 (lill-awtoritajiet Asburgi tal-Awstrija), u minn A.A. Anderson (li kiteb dwar il-vjaġġi tiegħu fit-Tramuntana tax-xmara Limpopo fis-seklu 19). Il-Lemba jitkellmu l-lingwi Bantu mitkellma mill-ġirien ġeografiċi tagħhom u jixbħuhom fiżikament, iżda għandhom xi prattiki u twemmin reliġjużi li huma simili għal dawn fil-Ġudaiżmu u fl-Iżlam, li huma jsostnu li ġew trażmessi bit-tradizzjoni bil-fomm.

### David Randall-MacIver u l-oriġini Medjevali
L-ewwel skavi arkeoloġiċi xjentifiċi fis-sit twettqu minn David Randall-MacIver għall-Assoċjazzjoni Brittanika fl-1905–1906. F**Medieval Rhodesia'', huwa rrifjuta dak li kienu sostnew Adam Render, Carl Peters u Karl Mauch, u minflok kiteb dwar l-eżistenza fis-sit ta' oġġetti ta' oriġini Bantu. Randall-MacIver ikkonkluda li l-evidenza disponibbli kollha wasslitu biex jemmen li l-istrutturi ta' Żimbabwe l-Kbir kienu nbnew mill-antenati tal-poplu Shona. Iktar importanti minn hekk, huwa ssuġġerixxa data Medjevali għall-kostruzzjoni tal-fortifikazzjonijiet, tal-ħitan u tat-tempju. Din id-data ma ġietx aċċettata għall-ewwel, parzjalment minħabba l-perjodu ta' skavi relattivament qasir u mingħajr wisq nies li rnexxielu jwettaq.

=== Gertrude Caton Thompson ===

F'nofs l-1929 [[Gertrude Caton Thompson]] ikkonkludiet, wara żjara ta' tnax-il jum ta' tim ta' tliet persuni u t-tħaffir ta' diversi trunċieri, li s-sit kien tabilħaqq inbena mill-Bantu. Għall-ewwel hi kienet ħaffret tliet fosos ta' prova f'dawk li qabel kienu tumbati ta' skart fl-artijiet imtarrġa ta' fuq tal-Kumpless tal-Għolja, u sabet taħlita notevoli ta' bċejjeċ tal-fuħħar u ta' oġġetti tal-ħadid. Imbagħad kompliet fuq it-Torri Koniku u ppruvat tħaffet taħt it-torri, għaliex sostniet li l-art ta' hemmhekk ma kinitx mittiefsa, iżda ma sabet xejn. Wara ġew imħaffra iktar trunċieri ta' prova 'l barra mill-Kompartiment il-Kbir u l-Kumpless tal-Wied, u nstabu oġġetti tal-ħadid, żibeġ tal-ħġieġ u brazzuletta tad-deheb lokali. Caton Thompson minnufih ħabbret it-teorija tagħha dwar l-oriġini Bantu f'laqgħa tal-Assoċjazzjoni Brittanika f'[[Johannesburg]].<blockquote>L-eżaminar tal-evidenza eżistenti kollha, minn kull parti tas-sit, xorta waħda ma wassalx għal imqar oġġett wieħed li jikkontradiċi l-oriġini Bantu u d-datazzjoni Medjevali.</blockquote>It-teorija ta' Caton Thompson ma ġietx milqugħa mill-ewwel, għalkemm kellha appoġġ kbir fost xi arkeologi xjentifiċi minħabba l-metodi moderni li użat. L-iżjed kontribut importanti tagħha kien li għenet tikkonferma t-teorija ta' oriġini Medjevali tax-xogħol tal-kostruzzjoni tas-sekli 14 u 16. Sal-1931, kienet immodifikat it-teorija tagħha kemxejn rigward l-oriġini Bantu, u aċċettat l-influwenza possibbli mill-Arabja għat-torrijiet permezz tal-imitazzjoni tal-binjiet jew tal-[[arti]] fil-bliet kummerċjali kostali tal-Arabja.

=== Riċerka wara l-1945 ===
Mis-snin 50 tas-seklu 20, kien hemm konsensus fost l-arkeologi dwar l-oriġini Afrikani ta' Żimbabwe l-Kbir. L-artefatti u d-datazzjoni tar-radjokarbonju jindikaw li l-insedjament seħħ mill-inqas fis-seklu 5, b'insedjament kontinwu ta' Żimbabwe l-Kbir bejn is-sekli 12 u 15 u l-biċċa l-kbira tas-sejbiet mis-seklu 15. Id-datazzjoni tar-radjokarbonju ssir bi 28 kejla, li kollha ħlief l-ewwel erbgħa, fl-użu bikri ta' dak il-metodu li issa jitqiesu li ma kinux akkurati, jappoġġaw il-kronoloġija mis-sekli 12 sa 15. Fis-snin 70 tas-seklu 20, analiżi li wasslet għall-istess dati fl-1952 ġiet analizzata mill-ġdid u wasslet għal data fis-seklu 14. Sejbiet datati bħal ta' artefatti Ċiniżi, Persjani u [[Sirja|Sirjani]] wkoll jappoġġaw id-datazzjoni mis-sekli 12 sa 15.

=== Gokomere ===

Ġeneralment l-arkeologi jaqblu li l-bennejja x'aktarx li kienu jitkellmu waħda mil-lingwi Shona, abbażi tal-evidenza tal-bċejjeċ tal-fuħħar, it-tradizzjonijiet bil-fomm u l-[[antropoloġija]]. Barra minn hekk, studji reċenti jappoġġaw il-ħsieb li l-kostruzzjoni ta' Żimbabwe l-Kbir (u l-oriġini tal-kultura ta' Żimbabwe l-Kbir) saret mill-popli Shona u Venda, li x'aktarx kienu dixxendenti tal-kultura ta' Gokomere. Din il-kultura, sottogrupp tal-Bantu tal-Lvant, eżistiet fl-inħawi mill-ħabta tal-200 W.K. u ffjorixxiet mill-500 W.K. sal-ħabta tat-800 W.K. L-evidenza arkeoloġika tindika li tikkostitwixxi fażi bikrija tal-kultura ta' Żimbabwe l-Kbir. Il-kultura ta' Gokomere x'aktarx li wasslet għall-poplu Mashona modern, raggruppament etniku magħmul minn sottogruppi etniċi bħall-klan lokali tal-Karanga, u għall-kultura ta' Rozwi, li oriġinat bħala diversi stati tal-poplu Shona. Il-popli Gokomere x'aktarx li kienu relatati wkoll ma' ċerti gruppi Bantu bikrin fil-qrib bħaċ-ċiviltà ta' Mapungubwe fil-Grigal tal-Afrika t'Isfel, li huwa maħsub li kienet kultura bikrija li kienet titkellem il-lingwa Venda, u mal-poplu Sotho fil-qrib.

=== Riċerka reċenti ===
Twettaq xogħol arkeoloġiku iktar reċenti minn [[Peter Garlake]], li pproduċa d-deskrizzjonijiet komprensivi tas-sit, minn David Beach u Thomas Huffman, li ħadmu fuq il-kronoloġija u l-iżvilupp ta' Żimbabwe l-Kbir, u minn Gilbert Pwiti, li ppubblika b'mod estensiv xogħol dwar ir-rabtiet kummerċjali. Attwalment, l-iżjed konsensus reċenti jattribwixxi l-kostruzzjoni ta' Żimbabwe l-Kbir lill-poplu Shona. Xi evidenza tissuġġerixxi wkoll influwenza bikrija mill-popli li x'aktarx kienu jitkellmu bil-lingwa Venda taċ-ċiviltà ta' Mapungubwe.

=== Ħsara lill-fdalijiet ===
Matul l-aħħar seklu l-fdalijiet ġarrbu xi ħsarat. It-tneħħija tad-deheb u tal-artefatti waqt tħaffir dilettantesk mill-antikwarji kolonjali bikrin ikkawżaw ħsarat estensivi, b'mod partikolari t-tħaffir ta' [[Richard Nicklin Hall]]. Iktar ħsara estensiva ġiet ikkawżata mit-tħaffir ta' xi fdalijiet għad-deheb. Tentattivi ta' rikostruzzjoni li saru mill-1980 ikkawżaw iktar ħsara, u dan wassal għall-aljenazzjoni tal-komunitajiet lokali mis-sit. Sors ieħor ta' ħsara lill-fdalijiet kien il-fdatt li s-sit kien miftuħ għall-viżitaturi, u diversi drabi n-nies kienu jitilgħu fuq il-ħitan, jimxu fuq id-depożiti arkeoloġiċi, u jużaw il-mogħdijiet b'mod eċċessiv. Dan kollu kellu impatti ewlenin fuq l-istrutturi tas-sit. Apparti minn hekk, hemm ħsarat li jiġu kkawżati mill-erożjoni naturali maż-żmien minħabba t-tkabbir tal-veġetazzjoni, l-instabbiltà tal-pedamenti, u l-erożjoni minħabba t-temp.

== Sit ta' Wirt Dinji ==
Il-Monument Nazzjonali ta' Żimbabwe l-Kbir ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1986.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (i)** "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem"; il-**kriterju (iii)** "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-**kriterju (vi)*' "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".

== Implikazzjonijiet politiċi ==

[[Martin Hall]] jikteb li l-istorja tar-riċerka dwar Żmien il-[[Ħadid]] fin-Nofsinhar tax-xmara Zambezi turi l-influwenza prevalenti tal-ideoloġiji kolonjali, kemm fl-iżjed spekulazzjonijiet bikrin dwar in-natura tal-imgħoddi Afrikan kif ukoll fl-adattamenti li saru fir-rigward tal-metodoloġiji arkeoloġiċi kontemporanji. [[Preben Kaarsholm]] jikteb li kemm il-gruppi kolonjali kif ukoll il-gruppi nazzjonalisti ta' karnaġjon iswed invokaw l-imgħoddi ta' Żimbabwe l-Kbir biex jappoġġaw il-viżjoni tagħhom tal-preżent tal-pajjiż, permezz tal-istorja popolari u l-fizzjoni. Fost l-eżempji ta' tali storja popolari nsibu *Monomotapa (Rhodesia)* ta' [[Alexander Wilmot]] u *Dzimbahwe: Life and Politics in the Golden Age* ta' [[Ken Mufuka]]; eżempji ta' fizzjoni jinkludu *The Sunbird* ta' [[Wilbur Smith]] u *Year of the Uprising* ta' [[Stanlake Samkange]].

Meta l-kolonjalisti ta' karnaġjon abjad bħal Cecil Rhodes raw il-fdalijiet għall-ewwel darba, huma ħarsu lejhom bħala sinjal tar-rikkezzi l-kbar li huma setgħu jisfruttaw. Pikirayi u Kaarsholm jissuġġerixxu li din il-preżentazzjoni ta' Żimbabwe l-Kbir parzjalment kienet maħsuba biex tħeġġeġ l-insedjament u l-investment fl-inħawi. Gertrude Caton-Thompson irrikonoxxiet li l-bennejja kienu Afrikani indiġeni, iżda kkaratterizzat is-sit bħala "l-prodott ta' moħħ infantili" mibni minn soċjetà mgħakksa. Il-linja uffiċjali fir-Rodesja matul is-snin 60 u 70 tas-seklu 20 kienet li l-istrutturi nbnew minn persuni ta' karnaġjon abjad. L-arkeologi li marru kontra din l-istqarrija uffiċjali kienu jiġu ċċensurati mill-gvern. Skont [[Paul Sinclair]], li ġie intervistat għal *None But Ourselves'':Jiena kont l-arkeologu stazzjonat f'Żimbabwe l-Kbir. Id-direttur ta' dak iż-żmien tal-Organizzazzjoni tal-Mużewijiet u tal-Monumenti qalli noqgħod lura milli nitkellem mal-istampa dwar l-oriġini tal-istat ta' Żimbabwe l-Kbir. Qalli li s-servizz tal-mużew kien jinsab f'qagħda diffiċli, li l-gvern kien qed jagħmel pressjoni biex l-informazzjoni korretta tibqa' mistura. Iċ-ċensura tal-kotba ta' gwida, tal-vetrini tal-mużew, tal-kotba akkademiċi tal-iskola, tal-programmi tar-radju, tal-gazzetti u tal-films kienet issir kuljum. Darba membru tal-Bord tal-Fiduċjarji tal-Mużew heddidni li nitlef l-impjieg tiegħi jekk ngħid pubblikament li n-nies ta' karnaġjon iswed bnew Żimbabwe l-Kbir. Huwa qalli li ma kinitx problema li ngħid li l-Asjatiċi bnew is-sit, iżda ma stajtx insemmi d-datazzjoni bir-radjokarbonju ... Kienet l-ewwel darba minn żmien il-Ġermanja fis-snin 30 tas-seklu 20 li l-arkeoloġija kienet iċċensurat daqstant direttament. (traduzzjoni mhux uffiċjali)Dan kollu wassal biex diversi arkeologi prominenti ta' Żimbabwe l-Kbir jitilqu mill-pajjiż, fosthom Peter Garlake, l-Ispettur Għoli tal-Monumenti tar-Rodesja, u Roger Summers tal-Mużew Nazzjonali.

Għall-gruppi nazzjonalisti ta' karnaġjon iswed, Żimbabwe l-Kbir sar simbolu importanti ta' kisba tal-Afrikani: l-approprjazzjoni tal-istorja tas-sit kien għan ewlieni għal dawk li riedu jiksbu l-maġġoranza fil-pajjiż. Fl-1980 il-pajjiż indipendenti l-ġdid rikonoxxut internazzjonalment ingħata isem is-sit, u l-istatwetti tal-għasafar tal-isteatit inżammew mill-bandiera u mill-arma tar-Rodesja bħala simbolu nazzjonali u ntużaw fil-bandiera l-ġdida taż-Żimbabwe. Wara l-ħolqien tal-istat modern taż-Żimbabwe fl-1980, Żimbabwe l-Kbir intuża biex jirrifletti u jilleġittimizza l-bidla fil-politiki tar-reġim fit-tmun. Għall-ewwel ġie argumentat li kien jirrappreżenta xi forma ta' "Soċjaliżmu Afrikan" prekolonjali u iktar 'il quddiem l-enfasi nbidlet fuq l-evoluzzjoni naturali ta' akkumulu ta' ġid u poter fi ħdan l-elit fit-tmun. Eżempju ta' dan huwa l-ktejjeb ta' Ken Mufuka, għalkemm dan ix-xogħol ġie kkritikat ferm. Torri ta' Żimbabwe l-Kbir jidher ukoll fuq l-arma taż-Żimbabwe.

Uħud mit-tinqix li kien ittieħed minn Żimbabwe l-Kbir għall-ħabta tal-1890, inbigħ lil Cecil Rhodes, li baqa' impressjonat u għamel kopji tat-tinqix u tahom lil sħabu. Il-biċċa l-kbira tat-tinqix issa ġie rritornat liż-Żimbabwe, iżda għad fadal eżemplar wieħed fid-dar antika ta' Rhodes, Groote Schuur, f'Cape Town.

## Perspettivi lokali
In-narrattivi lokali, minkejja li kull klan isostni li għandu xi sjieda fuq is-sit ta' Żimbabwe l-Kbir, huma simili ħafna u jilmentaw li l-antikwarji Ewropej u l-arkeologi professjonisti kienu jiskonsagraw is-sit sagru u jagħmluh tagħhom. Il-gvern jitqies responsabbli għas-"silenzju" u għall-"għeluq" ta' Żimbabwe l-Kbir minħabba li rrifjuta li "jirrikonoxxi s-sjieda u l-kontroll tas-sit mill-antenati u l-Mwari".

## L-Università ta' Żimbabwe l-Kbir
Fil-bidu tas-seklu 21, il-gvern taż-Żimbabwe approva l-ħolqien ta' università qrib il-fdalijiet. Din l-università hija università tal-arti u tal-kultura li tispira ruħha mill-istorja rikka tal-monumenti. Is-sit prinċipali tal-università jinsab qrib il-monumenti, filwaqt li kampusijiet oħra jinsabu fiċ-ċentru tal-belt u f'Mashava. Il-kampusijiet jinkludu l-Iskola tad-Dritt ta' Herbet Chitepo, l-Iskola tal-Edukazzjoni ta' Robert Mugabe, l-Iskola tal-Agrikoltura u x-Xjenza Naturali ta' Gary Magadzire, l-Iskola tal-Arti ta' Simon Muzenda, u l-Iskola tal-Kummerċ ta' Munhumutapa.

## Gallerija

File:Great_Zimbabwe_(Donjon).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Great_Zimbabwe_(Donjon).jpg|The Conical Tower
File:Zimbabwe_wall.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Zimbabwe_wall.jpg|The Great Enclosure
File:Wall_of_the_great_enclosure,_Great_Zimbabwe.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Wall_of_the_great_enclosure,_Great_Zimbabwe.JPG|The Great Enclosure (close)
File:Wall_of_the_great_enclosure_(far),_Great_Zimbabwe.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Wall_of_the_great_enclosure_(far),_Great_Zimbabwe.JPG|The Great Enclosure (far)
File:Great-Zimbabwe-3.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Great-Zimbabwe-3.jpg|The Hill Complex from the Valley
File:Zimbabwe_wooden_lintel.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Zimbabwe_wooden_lintel.jpg|Wooden lintel in doorway


## Referenzi