Park Storiku ta' Si Thep

Il-**Park Storiku ta' Si Thep** (bit-Tajlandiż: อุทยานประวัติศาสตร์ศรีเทพ) huwa sit arkeoloġiku fil-provinċja ta' Phetchabun, it-Tajlandja. Ikopri l-belt antika ta' Si Thep, sit li kien abitat mill-ħabta tas-sekli 3 sa 5 W.K. sas-seklu 13 W.K. Ikopri diversi perjodi kulturali mill-preistorja aħħarija, għall-perjodu Dvaravati, sal-epoka tad-deheb tal-Imperu Khmer. Si Thep kienet l-ikbar belt-stat magħrufa li feġġet madwar il-pjanuri tat-Tajlandja ċentrali fl-ewwel millenju, iżda ġiet abbandunata għall-ħabta ta' meta l-bliet ta' Sukhothai u iktar 'il quddiem ta' Ayutthaya, fejn kien jiġi mitkellem it-Tajlandiż, feġġew bħala ċentri ġodda tal-poter fil-baċir tax-xmara Chao Phraya.

Is-sit kiseb l-attenzjoni tal-arkeoloġija moderna fl-1904 wara stħarriġiet mill-Prinċep Damrong Rajanubhab, u ġie elenkat bħala monument tal-qedem fl-1935. Id-Dipartiment tal-Belle Arti tat-Tajlandja wettaq studji u skavi kontinwi fis-sit, li ġie studjat ukoll mill-arkeologi l-Prinċep Subhadradis Diskul, H. G. Quaritch Wales u Jean Boisselier, fost l-oħrajn.

Bħala evidenza storika li nstabet fis-sit, Si Thep x'aktarx kienet iċ-ċentru tal-mandalas tad-Dvaravati. Permezz taż-żwieġ bejn il-membri tal-familji rjali, ġiet meqjusa bħala l-belt ġemellata ta' Sema, il-belt kapitali tal-istat ġar ta' Canasapura, li kien jinsab fil-Lvant fuq in-naħa opposta tal-Muntanji ta' Dong Phaya Yen fil-baċir tax-xmara Mun.

Si Thep ġie elenkat bħala park storiku fl-1984 u ġie propost bħala sit indikattiv mit-Tajlandja fl-2019. Fid-19 ta' Settembru 2023, is-sit tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO bħala l-Belt Antika ta' Si Thep u l-Monumenti Dvaravati Assoċjati. Hija l-ewwel nomina ta' Sit ta' Wirt Dinji Kulturali tat-Tajlandja li kellha suċċess minn dik ta' Ban Chiang fl-1992.

## Storja

### Insedjament bikri: is-sekli 4–5 W.K.
Si Thep żviluppat minn villaġġ tal-biedja preistorika fil-wied ta' Pa Sak bejn wieħed u ieħor 2,500–1,500 sena ilu. Fl-ewwel fażi arkeoloġika (għall-ħabta tas-sekli 4–5 W.K.), l-insejdament bikri ta' Si Thep kien jokkupa l-belt interna u kien hemm tradizzjoni funebri bl-għoti ta' offerti relatata mal-Indja u komunitajiet fir-reġjun ċentrali kif ukoll fil-baċir tax-xmara Mun lejn il-Grigal.

### Era influwenzata mill-[[Ħinduiżmu|Induiżmu]]: is-sekli 6–8 W.K.
It-tieni fażi ta' okkupazzjoni (għall-ħabta tas-sekli 6–8 W.K.) kienet ikkaratterizzata mill-espansjoni lejn il-belt esterna. Kif feġġet il-monarkija, il-Vixnuiżmu kellu rwol importanti fi ħdan is-soċjetà ta' Si Thep, b'relazzjonijiet mal-kulturi tal-Indja, ta' Funan, ta' Chenla u Dvaravati. Si Thep kienet ċentru kulturali urban Dvaravati mis-seklu 6 W.K., u waħda mill-iżjed komunitajiet bikrin fit-Tajlandja li kellha kuntatti mal-Indja, kif attestat fl-inċiżjoni fil-ġebel magħrufa bħala K 978, miktuba bis-Sanskritu b'karattri Pallava u li tmur lura għas-seklu 6 W.K. B'hekk, Si Thep żviluppat fi stat bikri flimkien ma' stati bikrin oħra tax-Xlokk tal-Asja bħal Funan, Chenla u Sri Ksetra. Charles Higham jirrapporta dwar inċiżjoni Dvaravati tas-seklu 7 minn Si Thep li tiddikjara, "Fis-sena... re li jiġi n-neputi tar-re l-kbir, iben Pruthiveenadravarman, u li huwa kbir daqs Bhavavarman, li kien magħruf għall-prinċipji morali tiegħu, u li huwa setgħan u jwerwer l-għedewwa tiegħu, stabbilixxa din l-inċiżjoni kif tela' fuq it-tron". Kien hemm ħandaq li kien ikopri erja ta' 4.7 kilometri kwadri, filwaqt li l-istruttura ta' Khao Klang Nai (bit-Tajlandiż: เขาคลังใน) tmur lura għas-sekli 6–7 W.K.

### Era influwenzata mill-[[Buddiżmu]]: is-sekli 8–10 W.K.
Din il-fażi (għall-ħabta tas-sekli 8–10 W.K.) kienet l-iżjed prosperuża. Fiha ġiet żviluppata sistema tal-irrigazzjoni, il-Buddiżmu Mahayana influwenza l-arti, u r-relazzjonijiet mal-Indja, ma' Dvaravati u mal-bliet tal-Grigal baqgħu jissaħħu. Si Thep, Sema u Lopburi kellhom il-kontroll tar-rotot kummerċjali fir-reġjun. It-tkabbir ta' Si Thep wassal għall-istabbiliment tal-belt ġara tagħha, Tha Rong (bit-Tajlandiż: ท่าโรง), li tinsab 20 kilometru lejn it-Tramuntana tax-xatt tax-xmara Pasak, li iktar 'il quddiem bdiet tissejjaħ Wichian Buri matul ir-renju tar-Re Nangklao ta' Rattanakosin. Permezz tal-Buddiżmu, diversi evidenzi storiċi jappoġġaw ir-rabta bejn Si Thep u grupp ieħor ta' entitajiet politiċi b'influwenza Dvaravati f'Wen Dan, li attwalment jinsab fil-Grigal tat-Tajlandja.

Matul din l-era, Si Thep, flimkien ma' Lavo, kienet iċ-ċentru tal-istat bl-istil ta' mandala ta' Dvaravati; madankollu, minħabba migrazzjoni dovuta għall-kundizzjonijiet klimatiċi jew għal pandemija, Si Thep tilfet il-prosperità li kellha, u Lavo saret l-uniku ċentru tal-poter fl-inħawi sal-waqgħa tagħha taħt l-eġemonija Khmer matul is-sekli 10–11.

### Tlugħ ta' Angkor: is-sekli 11–13 W.K.
Matul din il-fażi (għall-ħabta tas-seklu 11–13 W.K.), ix-Xivaiżmu kellu influwenza kbir f'Si Thep fi żmien Angkor, u Si Thep kellha relazzjonijiet kummerċjali ma' Phimai fil-baċir tax-xmara Mun malli Sema ma baqax ikollha l-kontroll tar-rotot kummerċjali. Minħabba l-politika ta' Jayavarman VII, Si Thep tilfet l-importanza tagħha u kważi ġiet abbandunata għalkollox għall-ħabta tas-seklu 14 W.K. Prang Song Phi Nong u Prang Si Thep inbnew fis-sekli 11–12.

Wara d-deklin ta' Si Thep fis-seklu 14 W.K., ġie stabbilit ir-renju ġdid ta' Ayutthaya lejn in-Nofsinhar tax-xatt tax-xmara Chao Phraya f'nofs is-seklu 14 W.K., li ħadet postha bħala stat, bl-isem sħiħ li kien jirreferi għall-mandalas ta' Dvaravati; *Krung Thep Dvaravati Si Ayutthaya* (bit-Tajlandiż: กรุงเทพทวารวดีศรีอยุธยา). Ir-rabta bejn il-poplu Mon tal-qedem, il-popolazzjoni predominanti ta' Dvaravati, u l-poplu Tajlandiż attwali fit-Tajlandja ċentrali, li huma l-werrieta ta' Ayutthaya ta' żmien Siam, ġiet stabbilita permezz ta' diversi studji ġenetiċi li saru fis-seklu 20.

## Strutturi eżistenti

### Fi ħdan il-belt interna

* Khao Khlang Nai (bit-Tajlandiż: เขาคลังใน)
* Prang Si Thep (bit-Tajlandiż: ปรางค์ศรีเทพ)
* Prang Song Phi Nong (bit-Tajlandiż: ปรางค์สองพี่น้อง)

### 'Il barra mill-belt interna

* Khao Khlang Nok (bit-Tajlandiż: เขาคลังนอก)
* Prang Ruesi (bit-Tajlandiż: ปรางค์ฤๅษี)

## Sit ta' Wirt Dinji
Il-Belt Antika ta' Si Thep u l-Monumenti Dvaravati Assoċjati ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2023.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (ii)** "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-**kriterju (iii)** "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet".

## Referenzi