Foresti Irkanjani

Il-**Foresti Irkanjani** (bil-Persjan: جنگل های هیرکانی; bl-Ażerbajġani: *Hirkan meşələri*) huma żona ta' artijiet baxxi miksijin bis-siġar u bil-foresti muntanjużi u jkopru madwar 55,000 kilometru kwadru (21,000 mil kwadru) qrib ix-xtut tal-Baħar Kaspju fl-Iran u fl-Ażerbajġan. Iż-żona forestali ngħatat isem ir-reġjun antik ta' Irkanja. Il-Fond Dinji għan-Natura jirreferi għall-ekoreġjun bħala l-foresti mħallta Irkanjani tal-Kaspju. Mill-5 ta' Lulju 2019, il-Foresti Irkanjani fl-Iran saru Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO, u f'Settembru 2023, is-sit ġie estiż biex jinkorpora l-Foresti Irkanjani fl-Ażerbajġan.

## Ġeografija

Fl-Iran, l-ekoreġjun Irkanjan huwa magħmul minn medda twila tul il-kosta tan-Nofsinhar tal-Baħar Kaspju u x-xaqlibiet tat-Tramuntana tal-muntanji Alborz. Ikopri partijiet minn ħames provinċji, mil-Lvant għall-Punent: it-Tramuntana tal-Khorasan, Golestan (421,373 ettaru (1,041,240 akru) kif ukoll ir-reġjuni tan-Nofsinhar, tal-Lbiċ u tal-Lvant tal-Pjanura ta' Gorgan), Mazandaran, Gilan u Ardabil.

Il-Park Nazzjonali ta' Golestan jinsab fil-konfini tal-provinċji ta' Golestan u ta' Mazandaran. Fil-provinċja ta' Mazandaran, fejn huwa stmat li fil-foresti Irkanjani, minn 965,000 ettaru (3,730 mil kwadru), 487,195 ettaru (1,881.07 mil kwadru) jintużaw b'mod kummerċjali, 184,000 ettaru (710 mili kwadri) huma protetti, u l-kumplament jitqiesu bħala artijiet forestali jew foresti li ntużaw iżżejjed. Huwa stmat li t-total tal-boskijiet forestali f'din il-provinċja jammonta għal 770,551 metru kubu (27,211,800 pied kubu). Il-baċiri idrografiċi forestali ta' Kojoor, Dohezar u Sehezar jinsabu fil-provinċja ta' Mazandaran u fil-provinċja ta' Gilan (dawn il-foresti huma kklassifikati minn 1 sa 3 b'erja ta' 107,894 ettaru (416.58-il mil kwadru), 182,758 ettaru (705.63 mil kwadru) u 211,972 ettaru (818.43-il mil kwadru), rispettivament. L-użu kummerċjali jammonta għal 184,202 m3 (6,505,000 pied kubu) u l-użu mhux kummerċjali jammonta għal 126,173 m3 (4,455,800 pied kubu). Il-baċiri idrografiċi forestali ta' Masooleh, ta' Ghaleh Roodkhan u ta' Astara jinsabu fil-provinċja ta' Gilan u fil-provinċja ta' Ardabil. F'elevazzjonijiet ogħla lejn in-Nofsinhar, l-ekoreġjun ivarja fi steppa forestali tal-katina muntanjuża ta' Elburz.

Fix-Xlokk tal-Ażerbajġan, l-ekoreġjun huwa estiż bejn l-artijiet baxxi ta' Lankaran u l-muntanji ta' Talysh.

Il-klima tal-ekoreġjun hija sottotropikali u umduża fl-altitudnijiet iktar baxxi; fl-altitudnijiet medji l-klima għandha karatteristiċi oċeaniċi, filwaqt li fil-muntanji l-klima hija kontinentali u umduża. Is-sajf huwa staġun umduż iżda bi ftit preċipitazzjoni. Il-katina muntanjuża ta' Alborz hija l-ogħla katina muntanjuża fil-Lvant Nofsani, u fiha jkun hemm l-iżjed preċipitazzjoni fir-riljievi, ċpar u nida, kif ukoll il-biċċa l-kbira tal-evaporazzjoni tan-Nofsinhar tal-Baħar Kaspju. Il-preċipitazzjoni annwali tvarja minn 900 mm (35 pulzier) fil-Lvant għal 1,600 mm (63 pulzier) fil-Punent, u b'hekk il-foresti huma iktar folti mir-reġjuni deżertiċi, semideżertiċi u tal-isteppa fil-konfini.

## Flora

Il-veġetazzjoni forestali naturali hija magħmula l-iktar minn siġar ħorfija miti bil-weraq wiesa'. 32.7% tal-volum tal-foresti Irkanjani huwa magħmul minn siġar tal-fagu Orjentali (*Fagus orientalis*). Karatteristika prinċipali tar-reġjun hija n-nuqqas ta' siġar koniferi; fadal biss relitti ta' speċijiet koniferi, li jinkludu t-tassu Ewropew (*Taxus baccata*), il-ġnibru (*Juniperus* spp.), iċ-ċipress tal-Mediterran (*Cupressus sempervirens* var. *horzontalis*) u l-*arborvitae* Orjentali (*Platycladus orientalis*).

Il-pjanuri kostali tal-Baħar Kaspju xi darba kienu miksijin bis-siġar tal-ballut tal-weraq qastni (*Quercus castaneifolia*), il-*Buxus* Ewropew (*Buxus sempervirens*), l-alnu iswed (*Alnus glutinosa* subsp. *barbata*), l-alnu tal-Kawkasu (*Alnus subcordata*), il-luq tal-Kaspju (*Populus alba* var. *caspica*) u s-siġar tal-ġewż tal-Kawkasu (*Pterocarya fraxinifolia*), iżda dawn il-foresti ġew ikkonvertiti kważi għalkollox f'art urbana u agrikola. 

Ix-xaqlibiet iktar baxxi tal-muntanji Talysh u Alborz taħt is-700 metru (2,300 pied) fihom diversi foresti umdużi bis-siġar tal-ballut tal-weraq qastni, siġar tal-fagu abjad (*Carpinus betulus*), *Parrotia* Persjana (*Parrotia persica*), *Zelkova* tal-Kawkasu (*Zelkova carpinifolia*), siġar tal-ħarir Persjani (*Albizia julibrissin*), u siġar tat-tamal u tal-għanbaqar (*Diospyros lotus*), flimkien ma' arbuxxelli fosthom *Ilex hyrcana*, *Ruscus hyrcanus*, *Danaë racemosa* u *Atropa pallidiflora*, u ljani fosthom *Smilax excelsa* u *Hedera pastuchovii*. Il-*Parrotia* Persjana hija siġra endemika fil-Muntanji Talysh u fit-Tramuntana tal-Iran, b'zokk kważi għeri għalkollox li jaf ikollu bixra partikolarment drammatika, bi friegħi miksijin bil-likeni li jidħlu f'xulxin u b'weraq mejjet biss fid-dell kbir tal-art forestali. Barra minn hekk, il-weraq isfar tal-*Parrotia* Persjana jsir qisu vjola bati fil-ħarifa.

Fl-elevazzjonijiet medji bejn 700 metru u 1,500 metru (2,297 pied u 4,921 pied), il-fagu Orjentali huwa l-ispeċi dominanti ta' siġar f'din iż-żona bis-sħab, bi zkuk għerija u mħallta ma' siġar tal-injam iebes oħrajn bħall-ballut tal-weraq qastni, il-ballut tal-Kawkasu (*Quercus macranthera*), il-fagu abjad (*Carpinus betulus*), il-fagu Orjentali (*C. orientalis*) u l-qastan ħelu (*Castanea sativa*). Mill-kompożizzjoni tal-flora tagħhom, dawn il-foresti tal-fagu huma kkollegati mal-foresti Ewropej u għandhom affinitajiet mal-foresti tal-fagu tal-Balkani. Madankollu, il-kundizzjonijiet lokali tal-bixra u l-fattur edafiċi, bħall-indewwa u l-fond tal-ħamrija, kollha huma importanti biex tiġi ddeterminata l-kompożizzjoni tal-veġetazzjoni. Dan iwassal għall-istabbiliment ta' sottokomunitajiet differenti ta' siġar tal-fagu.

Iż-żoni muntanjużi u sub-Alpini iktar 'il fuq huma kkaratterizzati b'siġar tal-ballut tal-Kawkasu, b'siġar tal-fagu abjad, bl-arbuxxelli u bl-isteppi. It-tundra u l-mergħat Alpini jinstabu fl-ogħla elevazzjonijiet.

Speċijiet nattivi oħra ta' siġar huma l-*Gleditsia caspica*, l-aġġru bellusi (*Acer velutinum*), l-aġġru tal-Cappadocia (*Acer cappadocicum*), il-fraxxnu Ewropew (*Fraxinus excelsior*), l-ulmu ta' Wych (*Ulmus glabra*), iċ-ċirasa selvaġġa (*Prunus avium*), is-*Sorbus torminalis* u s-siġar tal-ixkomp (*Tilia platyphyllos*).

## Fawna
It-tigra tal-Kaspju (*Panthera tigris tigris*) fl-imgħoddi kienet il-predatur ewlieni tal-bijoma qabel l-estinzjoni tagħha. Fost il-kumplament tal-mammiferi kbar hemm il-leopard Persjan/tal-Kawkasu (*Panthera pardus tulliana*), il-linċi Ewrasjatiku (*Lynx lynx*), l-ors kannella (*Ursus arctos*), iċ-ċingjal (*Sus scrofa*), il-lupu (*Canis lupus*), ix-xakall (*Canis aureus*), il-qattus selvaġġ tal-ġungla (*Felis chaus*), il-baġer tal-Kawkasu (*Meles canescens*), u l-lontra Ewrasjatika (*Lutra lutra*).

Dan l-ekoreġjun huwa l-post ekoloġiku prinċipali ta' mistrieħ għall-għasafar li jpassu bejn ir-Russja ċentrali u t-Tramuntana tar-Russja u l-Afrika, għaldaqstant huwa ħabitat ewlieni għal bosta speċijiet ta' għasafar. Fost l-għasafar notevoli hemm il-wiżż griż (*Anser anser*), il-wiżż tal-maskra bajda (*Anser albifrons*), il-pitarri (*Tetrax tetrax*), il-vellerani (*Plegadis falcinellus*), il-paletti Ewrasjatiċi (*Platalea leucorodia*), il-kwakki (*Nycticorax nycticorax*), il-wiżż ta' sidirhom aħmar (*Branta ruficollis*), il-bies (*Falco peregrinus*), il-pellikani tad-Dalmazja (*Pelecanus crispus*), l-agretti tal-bhejjem (*Bubulcus ibis*), l-agretti sofor (*Ardeola ralloides*), il-fjamingi (*Phoenicopterus roseus*), il-brajmli rashom bajda (*Oxyura leucocephala*), u is-sriedaq tal-borra tal-Kaspju (*Tetraogallus caspius*).

### Speċijiet endemiċi
Huwa maħsub li l-foresti Irkanjani servew bħala refuġju għal ċerti speċijiet matul it-tibdil fil-kundizzjonijiet klimatiċi. Il-ġurdien Iranjan li jittiekel (*Glis persicus*) huwa speċi endemika ta' dan l-ekoreġjun, u huwa maħsub li evolva meta t-tibdil fil-klima f'nofs il-Mijoċen wassal għall-frammentazzjoni tal-popolazzjoni anċestrali *Glis*, u popolazzjoni waħda baqgħet ħajja f'dawn il-foresti u evolviet fi speċi ġdida. Il-farfett il-lejl *Myotis hyrcanicus* x'aktarx li huwa speċi endemika wkoll ta' dan ir-reġjun. Ir-reġjun huwa magħruf ukoll li jippreserva razza unika ta' bugeddum b'pil b'żewġ kuluri (*Crocidura leucodon*) li evolva minn razez oħra matul nofs il-Plejstoċen, madwar miljun sena ilu.

## Sit ta' Wirt Dinji
Il-Foresti Irkanjani fl-Iran ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2019 u s-sit ġie estiż fl-2023 biex jiġu inklużi wkoll il-komponenti tal-Ażerbajġan.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' kriterju wieħed tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (ix)** "Eżempju straordinarju li jirrappreżenta proċessi ekoloġiċi u bijoloġiċi kontinwi sinifikanti fl-evoluzzjoni u fl-iżvilupp ta' ekosistemi u ta' komunitajiet ta' pjanti u ta' annimali terrestri, tal-ilma ħelu, kostali u tal-baħar".

## Komponenti
Id-diversità u l-endemiżmu tal-ispeċijiet tal-foresti Irkanjani jagħmluhom foresti prijoritarji u uniċi għall-konservazzjoni tal-ispeċijiet. Il-ħabitats huma mhedda mill-konverżjoni tal-artijiet għat-te, għall-ħxejjex, għall-frott, u għad-dwieli, kif ukoll mill-forestrija mhux sostenibbli u l-insib.

Iż-żoni protetti fl-Ażerbajġan jinkludu:

* ir-Riżerva Statali ta' Gizil-Agach – 88.4 kilometru kwadru (34.1 mil kwadru);
* il-Park Nazzjonali ta' Hirkan – 427.97 kilometru kwadru (165.24 mil kwadru).

Iż-żoni protetti fl-Iran jinkludu:

* il-Park Nazzjonali ta' Golestan;
* iż-Żona Protetta ta' Jahan Nama;
* iż-Żona Protetta Ċentrali tal-Muntanji Alborz;
* iż-Żona Protetta ta' Lisar;
* iż-Żona Protetta ta' Siah Keshim;
* ir-Refuġju tan-Natura Selvaġġa ta' Dodangeh;
* ir-Refuġju tan-Natura Selvaġġa ta' Neka Miankaleh;
* ir-Refuġju tan-Natura Selvaġġa ta' Selkeh;
* ir-Refuġju tan-Natura Selvaġġa ta' Dashtenaz.

## Gallerija

File:Crossing_the_Alborz_Mountains_on_a_private_train_(41141181750).jpg
File:Caspian_Forests_(207720547).jpeg
File:Sisangan_National_Forest.jpg
File:3615551_تصاویر_هوایی_جاده_های_پاییزی_جنگل_های_هیرکانی.jpg
File:3615550_تصاویر_هوایی_جاده_های_پاییزی_جنگل_های_هیرکانی.jpg
File:3615567_تصاویر_هوایی_جاده_های_پاییزی_جنگل_های_هیرکانی.jpg
File:Light_pollution_impact_over_Mt._Damavand_from_Hyrcanian_forest.jpg
File:هفت_آبشار_جنگلهای_هیرکانی_روستای_تیرکن_شهرستان_بابل.jpg


## Referenzi