Kumpless tal-Khānegāh u tas-Santwarju tax-Xejikk Safi al-din f'Ardabil

Il-**Kumpless tal-Khānegāh u tas-Santwarju tax-Xejikk Safi al-din f'Ardabil** (bil-Persjan: مجموعه آرامگاه و خانقاه شیخ صفی‌الدین) huwa l-qabar tax-Xejikk Safi-al-din f'Ardabil, l-Iran. Fl-2010 is-sit tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.

## Storja
Ix-Xejikk Safi al-din, mexxej eminenti tal-ordni tal-Iżlam Sunni stabbilit mis-Safavidi, twieled f'Ardabil fejn jinsab dan il-kumpless. Is-Safavid kellhom għal qalbhom l-għamla tal-qabar-moskea, u l-qabar bil-mawżolew u s-sala tat-talb jinsab f'angolu ta' 90 grad mill-moskea. Il-binjiet fil-kumpless jinsabu madwar spazju intern żgħir fil-beraħ (31 metru b'16-il metru). Wieħed jaċċessa l-kumpless minn ġo ġnien twil.

Il-Mawżolew tax-Xejikk Safi f'Ardabil inbena għall-ewwel darba minn ibnu x-Xejikk Sadr al-Dīn Mūsā, wara l-mewt tax-Xejikk Safi fl-1334. Inbena bejn il-bidu tas-seklu 16 u t-tmiem tas-seklu 18. Il-mawżolew, torri ċirkolari twil imsaqqaf b'koppla mżejna bil-madum blu għolja madwar 17-il metru; maġenbu hemm id-Dar tal-Porċellana tas-seklu 17 li tippreserva l-oġġetti ċerimonjali tas-santwarju. Bħala parti mill-kumpless ukoll hemm bosta sezzjonijiet li ntużaw għal varjetà ta' funzjonijiet matul l-aħħar sekli, inkluż librerija, moskea, skola, mawżolej, ċisterna, sptar, kċina, forn tal-ħami, u xi uffiċċji. Il-kumpless jinkorpora rotta li tagħti għas-santwarju tax-xejikk maqsuma f'seba' segmenti, li jirriflettu s-seba' stadji tal-mistiċiżmu Sufist. Diversi partijiet tal-mawżolew huma sseparati permezz ta' tmien daħliet, li jirrappreżentaw it-tmien attitudnijiet tas-Sufiżmu.

Diversi partijiet gradwalment żdiedu mal-istruttura prinċipali matul id-dinastija Safavida. Għadd ta' xejikki Safavidi, ħarems u vittmi tal-battalji tas-Safavidi, inkluż il-Battalja ta' Chaldiran, indifnu fis-sit.
File:Dast.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dast.jpg|Figura mnaqqxa ta' id ġganteska, fil-Mawżolew ta' Safi-al-din f'Ardabil, li turi sinjal Xiit ta' Panj-tan-e Āl-e Abā.
File:Ya_Mannan_,_Ya_Hannan_stone.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ya_Mannan_,_Ya_Hannan_stone.JPG|Skultura dekorattiva tal-ġebel tal-era Safavida, imżejna b'attributi divini (bil-kitba mnaqqxa "ya hannan, ya mannan" li tfisser "Ja ħanin, ja ġeneruż"). 


## Sit ta' Wirt Dinji
Il-Kumpless tal-Khānegāh u tas-Santwarju tax-Xejikk Safi al-din f'Ardabil ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2010.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (i)** "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem"; il-**kriterju (iii)** "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-**kriterju (iv)** "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".

## Karatteristiċi arkitettoniċi

Il-kumpless attwali, imsejjaħ il-Qabar ta' Sheikh Safi al-Din f'Ardabil, jinkludi l-parti ta' barra l-qabar, il-portal, l-ispazju kbir fil-beraħ, il-portiku, il-qabar tax-Xejikk Safi al-Din innifsu, l-ispazju rriżervat għan-nisa biss (Andaruni, terminu użat fl-arkitettura Iranjana), il-qabar tar-re Ismail I, id-Dar ta' Chini bi stukko mill-isbaħ, diversi bibien prezzjużi tal-injam u tal-fidda, il-Moskea ta' Janatsara, il-*Khanqah*, iċ-*Cheraqkhaneh* (id-dar tad-dwal), iċ-*Chellehkhaneh* (is-sala tat-talb), iċ-ċimiterju tal-martri u oġġetti oħra.

Il-binja tad-daħla prinċipali u l-perimetru bi tliet koppli mżejna bil-madum u bil-mużajk, kif ukoll b'epigrafi bil-kalligrafija Reqa u Kufika, tagħti sens ta' glorja u ta' kobor lil dan il-post.

Il-qabar tax-Xejikk Safi al-Din f'Ardabil huwa torri ċilindriku msaqqaf b'koppla qasira. Taħt il-koppla, hemm volta li hija waħda mill-opri tal-arti ta' valur tal-qabar, u mad-dawra fit-tarf tagħha, hemm kitba mnaqqxa bil-kalligrafija Reqa. Waħda mill-karatteristiċi uniċi tal-qabar tax-Xejikk Safi al-Din f'Ardabil hi li fih diversi opri tal-arti ta' valur, fosthom it-tip perfett ta' madum bil-mużajk, il-madum impitter tal-volti, l-istukko, il-kitbiet imnaqqxa prezzjużi mill-isbaħ, u l-kalligrafija tal-għaġeb ta' wħud mill-ikbar kittieba tal-kalligrafija tal-era Safavida (Mir Emad Hassani, Mir Qavamoddin, Mohammad Ismail, eċċ.), it-tinqis prezzjuż fl-injam, ix-xogħol bil-fidda, il-manuskritti illuminati u x-xogħol bid-deheb, il-pitturi, l-użu ta' stil differenti ta' xogħol bil-ġebel, eċċ.

## Gallerija

File:Sheikh_Safi_Al_Din_Ardabili_Tomb.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sheikh_Safi_Al_Din_Ardabili_Tomb.jpg|View of tomb in 2022
File:Sheikh_Safi_Al_din_Tomb.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sheikh_Safi_Al_din_Tomb.jpg|Sheikh Safi Al din Tomb
File:The_mausoleums_of_Sheikh_Safi.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:The_mausoleums_of_Sheikh_Safi.jpg|Mausoleums with blue tile
File:Sheykh_safi01.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sheykh_safi01.jpg|The inner courtyard and the mosque
File:Sheikh_Safi_al-Din_Tomb-_Ardebil_-_Azarbaijan_Province_of_Persia_-_2009.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sheikh_Safi_al-Din_Tomb-_Ardebil_-_Azarbaijan_Province_of_Persia_-_2009.jpg|Persian Islamic art on the Iwan at the tomb
File:سقف_مقبره_شیخ_صفی‌الدین.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D8%B3%D9%82%D9%81_%D9%85%D9%82%D8%A8%D8%B1%D9%87_%D8%B4%DB%8C%D8%AE_%D8%B5%D9%81%DB%8C%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86.jpg|Ceiling of the tomb
File:Sheikh_Safi-ad-din_Ardabili_Statue.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sheikh_Safi-ad-din_Ardabili_Statue.jpg|Statue of Sheikh Safi-ad-din Ardabili
File:کتابخانه_ی_مقبره_ی_شیخ_صفی_الدین.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87_%DB%8C_%D9%85%D9%82%D8%A8%D8%B1%D9%87_%DB%8C_%D8%B4%DB%8C%D8%AE_%D8%B5%D9%81%DB%8C_%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86.jpg|library
File:نمای_گنبد_از_مشهد_پشت_بنا.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C_%DA%AF%D9%86%D8%A8%D8%AF_%D8%A7%D8%B2_%D9%85%D8%B4%D9%87%D8%AF_%D9%BE%D8%B4%D8%AA_%D8%A8%D9%86%D8%A7.jpg


## Iktar qari

* Melville, Charles (2020). "Shah ʿAbbas's Patronage of the Dynastic Shrine at Ardabil". *Muqarnas Online*. **37** (1): 111–138.

## Referenzi