open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Luwiġi I ta’ Spanja

**Luigi I** twieled f'Madrid fil-25 ta' Awwissu 1707, iben Filippu  V ta' Spanja, u l-ewwel mara tiegħu, María Luiza Gabriela ta' Savoy.

Wara t-twelid tiegħu huwa rċieva t-titlu ta 'Prinċep ta' Asturias, titolu nominali għall-werriet tal-kuruna Spanjola.
Fl-1714 mietet ommu, u fl-1715 missieru żżewweġ lil Isabel de Farnesio, keċċa lil uliedu u ssakkarhom fil-kmamar tagħhom.
Iżda Luwigi ħarab u mar fil-burelli tal-kapitali fejn ġie deskritt bħala:

## Tfulija

Luigi twieled fi no Palazz tal-Irtir it-Tajjeb, Madrid. Ismu sħiħ kien Luwigi Filipe Ferdinand .  José Ad unur missier Luwigi u r-rejietLuwigi IX minn Franza e Ferdinand III minn Kastilja. Kien l-ewwel imwieled tas-sultan Filippu V ta’ Spanja U l-ewwel mara tiegħek Maria Luíza Gabriela ta' Savoy,Mela li tkun bourbon.

Kien l-ewwel membru ta Dar ta' Bourbon Imwieled fi Spanja, Il-poplu kien iħobb lill-prinċep tat-tarbija u kellu tamiet kbar għalih.It-twelid tiegħu għen biex itejjeb l-immaġni tal-ġenituri tiegħu, li bid-dmugħ ippreżentawh jgħidu:"Dan huwa Luisinho, pajjiżek!"  Em 7 de abril de 1709, enquanto ainda tinha apenas dois anos de idade, seu pai convocou as cortes para juramentassem Luís como Príncipe das Astúrias e sucessor da coroa.

Wara l-mewt ta’ ommu, Luwigi ħa ħsieb ħutu, speċjalment Ferdinandu Ġejjieni Ferdinand VI ta' Spanja. . .

Fl-età ta’ tlettax-il sena, Louis għaqqad il-ħajja tal-palazz ma’ attivitajiet mundani. Kien iħobb jisraq il-ġonna qrib il-Palácio do Bom Retiro u joħroġ bil-lejl ma’ nies ta’ reputazzjoni ħażina.. Il-prinċep kien jordna lill-qaddejja tiegħu biex ifittxu n-nisa fit-toroq ta’ Madrid; Luís wiret in-natura sesswali ta’ missieru u dejjem kien akkumpanjat mill-qaddej tiegħu Lacotte.. Din il-prattika kompliet anke wara ż-żwieġ tiegħu, prinċipalment biex jitbiegħed minn martu. Dan għamiltu popolari ħafna fost in-nies ta’ Madrid, li dejjem rawh miexi fit-toroq.

## Żwieġ u renju

Luwiġi żżewweġ fl-1722 meta kellu 15-il sena ma’ Luwiġia Iżabella tal-Orleans, biex id-djar rjali Franċiżi u Spanjoli jersqu eqreb lejn xulxin.
Iżda Luwiġia kienet ribelluża u tbiegħdet minn żewġha u ma riditx li jkollha relazzjonijiet intimi miegħu, minbarra li kellha mġieba terribbli quddiem il-qorti. 
Dan irrabja lil Luwiġi, li aktar minn qatt qabel kien jiffrekwenta l-burdelli b’mod aktar frekwenti, u sar imbiegħed minn martu. 
Fl-1724, ir-Re Filippu V abdika mit-tron favur Luwiġi biex ikun jista’ jieħu ħsiebu aħjar saħħtu. 
Luwiġi ħa t-tron Spanjol fl-età ta’ 17-il sena u Luwiġi Iżabella għenu jiggverna, u għalhekk il-koppja kienet magħquda aktar minn qatt qabel, iżda l-ferħ tagħhom dam qasir. 
Minħabba li f’Awwissu ta’ dik is-sena Luwiġi qabad il-ġidri u spiċċa miet, Luwiġia Iżabella ħadet ħsieb żewġha sal-aħħar mument u rrifjutat li tabbandunah bħalma għamlu l-bqija tal-qorti, mietet maġenbu.

## Referenzi
Ġużeppi I tal-Portugall

**Ġużeppi I** (6 ta’ Ġunju 1714, Lisbona-24 ta’ Frar 1777)
Kien ir-re tal-Portugall mill-1750 sal-1777, iben Ġwanni V tal-Portugall U minn Maria Ana mill-Awstrija.
warajh bintu Maria I tal-Portugall

Twieled f’Lisbona fis-6 ta’ Ġunju, 1714.
Li huwa iben Ġwanni V tal-Portugall  Huwa minn Maria Anna of Austria
L-edukazzjoni tiegħu qattgħet fil-Kattoliċiżmu, kien dilettant kbir tal-opra Taljana.
Miżżewweġ fl-1729 lil Mariana Victoria ta’ Spanja, iż-żwieġ kien irranġat biex jiġġenera trattati bejn il-Portugall u Spanja, oħt Ġużeppi Barbara tal-Portugall iżżewġet lil Ferdinandu ta’ Spanja,Ġejjieni Ferdinandu VI ta’ Spanja

Il-koppja kellha 4 ibniet, l-ebda subien u għalhekk it-tifla l-kbira Maria ġiet rikonoxxuta bħala werriet.

Fil-31 ta’ Lulju 1750, ta’ 36 sena, Ġużeppi sar Re tal-Portugall fit-titlu ta’ Ġużeppi I.
Matul is-27 sena tar-renju tiegħu ħalla l-affarijiet kollha tal-gvern f’idejn il-Markiż de pombal

Ġrajjiet ewlenin fir-renju ta’ Ġużeppi kienu jkunu l-mewt tat-Távoras, l-infiduċja tal-Minas, u fuq kollox it-terremot ta’ Lisbona fl-1 ta’ Novembru, 1755.

Imma r-renju ta’ Ġużeppi mhux biss sfortuna, fir-renju tiegħu jiġi ffirmat it-Trattat ta’ Madrid li fih jitkabbar it-territorju Spanjol u beda wkoll il-kolonjaliżmu fil-Ginea Bissaw
Ġużeppi miet fl-24 ta’ Frar 1777 warajh bintu Marija I tal-Portugall
Riforma Protestanta

Ir-**Riforma Protestanta** kienet moviment ewlieni fi ħdan il-Kristjaneżmu tal-Punent fl-Ewropa tas-seklu 16 li ħoloq sfida reliġjuża u politika għall-Knisja Kattolika u b’mod partikolari għall-awtorità papali, li rriżulta minn dawk li kienu pperċepiti bħala żbalji, abbużi u diskrepanzi mill-Knisja Kattolika. Ir-Riforma kienet il-bidu tal-Protestantiżmu u l-qasma tal-Knisja tal-Punent fi Protestantiżmu u dik li llum hija l-Knisja Kattolika Rumana. Huwa wkoll meqjus bħala wieħed mill-ġrajjiet li jfissru t-tmiem tal-Medjuevu u l-bidu tal-perjodu bikri tal-modern fl-Ewropa.
Byung-Chul Han

**Byung-Chul Han** (imwieled fl-1959) huwa filosfu u teorista kulturali imwieled fil-Korea t'Isfel li jgħix fil-Ġermanja. Kien professur fl-Università tal-Arti ta’ Berlin u xi kultant għadu jagħti korsijiet hemmhekk.

## Biblijografija
* *Heideggers Herz. Zum Begriff der Stimmung bei Martin Heidegger*. Wilhelm Fink, Paderborn 1999.
* *Todesarten. Philosophische Untersuchungen zum Tod*. Wilhelm Fink, Paderborn 1999.
* *Martin Heidegger*. UTB, Stuttgart 1999.
* *Tod und Alterität*. Wilhelm Fink, Paderborn 2002.
* *Philosophie des Zen-Buddhismus. *Reclam, Stuttgart 2002.
* *Was ist Macht. *Reclam, Stuttgart 2005.
* *Hyperkulturalität: Kultur und Globalisierung. *Merve, Berlin 2005. .
* *Hegel und die Macht. Ein Versuch über die Freundlichkeit*. Wilhelm Fink, Paderborn 2005.
* *Gute Unterhaltung. Eine Dekonstruktion der abendländischen Passionsgeschichte*. Verlag Vorwerk 8, Berlin 2007.
* *Abwesen: Zur Kultur und Philosophie des Fernen Ostens. *Merve, Berlin 2007. .
* *Duft der Zeit: Ein philosophischer Essay zur Kunst des Verweilens. *Transkript 2009.
* *Müdigkeitsgesellschaft* Matthes & Seitz, Berlin 2010, .
* *Shanzhai 山寨 - Dekonstruktion auf Chinesisch.* Merve, Berlin 2011, .
* *Agonie des Eros.* Matthes & Seitz, Berlin 2012, .
* *Bitte Augen schließen. Auf der Suche nach einer anderen Zeit.* Matthes & Seitz Berlin 2013 ebook, .
* *Digitale Rationalität und das Ende des kommunikativen Handelns*. Matthes & Seitz Berlin 2013, .
* *Im Schwarm. Ansichten des Digitalen*. Matthes & Seitz, Berlin 2013, .
* *Psychopolitik: Neoliberalismus und die neuen Machttechniken (Essay Collection)*. S. Fischer Verlag Frankfurt 2014 .
**Die Errettung des Schönen*. S. Fischer Verlag Frankfurt 2015.
**Die Austreibung des Anderen: Gesellschaft, Wahrnehmung und Kommunikation heute.* S. Fischer, Berlin, 2016.  .
* *Close-Up in Unschärfe*. Merve, Berlin 2016. .
* *Gute Unterhaltung: Eine Dekonstruktion der abendländischen Passionsgeschichte*. Matthes & Seitz, Berlin 2017. 
* *Lob der Erde: Eine Reise in den Garten*. Ullstein, Berlin 2018. .
* *Vom Verschwinden der Rituale: Eine Topologie der Gegenwart*. Ullstein, Berlin 2019. .
* *Kapitalismus und Todestrieb*. Matthes & Seitz, Berlin 2019. .
* *Palliativgesellschaft. Schmerz heute*. Matthes & Seitz, Berlin 2020. .
* *Undinge: Umbrüche der Lebenswelt*. Ullstein, Berlin 2021. .
Maria Anna tal-Awstrija

**Maria Ana Josefa tal-Awstrija **(Linz, 7 ta’ Settembru 1683 - Lisbona, 14 ta’ Awwissu 1754) kienet bint l-Imperatur Leopoldu I u t-tielet martu tiegħu, il-Kontessa Leonor Madalena,Kienet oħt Karlu VI tal-Imperu Sagru Ruman Ġermaniku.
Kienet Reġina Konsorti tal-Portugall mill-1708 sal-1750, bħala mart ir-Re D. Ġwanni V tal-Portugall. Tlieta minn uliedu okkupaw it-tron: D. Ġużeppi I tal-Portugall, D. Pietru III, Re-Consort tal-Portugall biż-żwieġ tiegħu,U Barbara tal-Portugall reġina consort ta' Spanja.
Madre Paula Odivelas

**Madre Paula de Odivelas**, isem reliġjuż ta’ **Paula Teresa da Silva e Almeida** (Lisbona, Santa Justa, 17 ta’ Ġunju, 1701[1] - Odivelas, Odivelas, 22 ta’ April, 1768[2]), kienet soru Portugiża.

Reliġjuża tal-Monasteru ta’ São Dinis f’Odivelas, saret l-iktar dilettant famuża tar-Re D. Ġwanni V tal-Portugal, li magħha kellha diversi tfal, inkluż D. José de Bragança, wieħed mill-“Meninos de Palhavã”.It-traċċa ta 'skandlu għall-passjoni li ispirat is-sovran matul l-imħabba twila.
Filippu V ta' Spanja

**Filippu V** (19 ta’ Diċembru, 1683 – 9 ta’ Lulju, 1746 Madrid), imlaqqam “l-Animoso”, kien Re ta’ Spanja f’żewġ okkażjonijiet differenti, l-ewwel mill-1700 sal-abdikazzjoni tiegħu f’Jannar 1724 meta laħaq ibnu Luwigi I; iżda huwa reġa' ħa l-poter f'idejh ftit xhur wara. Filippu kien iben Luwigi id-Dawfin il-kbir u Mariana Victoria tal-Bavarja, u b'hekk in-neputi ta’ Luwigi XIV ta’ Franza

Filippu laħaq wara iż-ziju tiegħu Karlu II, l-ewwel monarka Spanjol tad-Dar ta’ Borbon. Iż-żmien kollettiv fuq dawn iż-żewġ renji tiegħu, 45 sena u 21 jum, huwa l-itwal fl-istorja tal-monarkija ta' Spanjola.
Marija I tal-Portugall

D. **Maria I** (Lisbona, 17 ta’ Diċembru 1734 – Rio de Janeiro, 20 ta’ Marzu 1816), imlaqqma “il-Piju” u “l-Ġenn”, kienet ir-Reġina tal-Portugall u tal-Algarves mill-1777 sal-1815. 
Mill-1792 sal-mewt tiegħu, ibnu l-iżgħar Ġwanni aġixxa bħala reġent tar-renju f’ismu minħabba l-mard mentali tiegħu. Kienet it-tifla l-kbira tar-Re Ġużeppi I u Mariana Victoria ta’ Spanja.

### iż-żgħażagħ
Filgħodu tas-17 ta’ Diċembru, 1734, il-Prinċipessa Mariana ta’ Spanja ħasset l-ewwel kontrazzjonijiet tax-xogħol,Twieldet tifla li kienet tissejjaħ il-verġni omm Alla Marija.
Minkejja li kienu tarbija femminili, kemm il-Prinċep Kururuna Ġużeppi (missier it-tifel) kif ukoll ir-Re Ġwanni V tal-Portugall (in-nannu tat-tifel) kienu sodisfatti b’eredi b’saħħitha.

Maria kienet vera tifel prodiġju,Meta kellu sena, diġa kien jaf l-Ave Marija,U fl-età ta’ 5 snin, fehmet u qalet is-servizzi reliġjużi bħal adult,Imma kif kull tifel kellu l-kapriċċi tiegħu, kien iħobb iċ-ċikkulata u l-ġelat, delikati totalment diffiċli u raffinati ta’ żmienu.

### Weriet tal-Portugall
Maż-żmien, il-ġenituri tiegħu ma kellhomx ulied, erba’ tfajliet biss, inkluż Marija.
B’dan saret il-eredi tal-Portugall fid-dritt tagħha, grazzi għall-għajnuna ta’ ommha Mariana Victoria.
Il-Prinċipessa bħala tali kienet qed tinħoloq għal dan, fl-1750 missierha sar re tal-Portugall u mbagħad irċeviet it-titlu ta’ Prinċipessa tal-Brażil u ġiet rikonoxxuta bħala l-werriet.
Imma beda jitbiegħed minn missieru, missier Marija kien raġel li jħobb il-pjaċiri tal-laħam u kellu min iħobb, Marija kienet reliġjuża ħafna u ma tantx togħġob,Ir-re ħalla l-poter f’idejn il-ħabib personali tiegħu Sebastião José Carvalho e Melo, il-Markiż ta’ Pombal,Wara t-terremot tal-1755 f'Lisbona, ħa aktar poter, il-Markiż ta' Pombal temm il-Ġiżwiti, reliġjuża wue Marija kienet sostenitur, dalwaqt kienet ukoll titbiegħed mill-Markiż u ssegwi l-ideat tiegħu .
Luwiġi XV ta’ Franza

**Luwiġi XV** (15 ta’ Frar 1710 f’Versailles – 10 ta’ Mejju 1774 f’Versailles), magħruf ukoll bħala Louis il-Maħbub (bil-Franċiż: le Bien-Aimé),[1] kien ir-Re ta’ Franza u ta’ Navarra mill-1715 sal-mewt tiegħek.Huwa ħa post lill-bużnannu tiegħu Lwiġi XIV ta’  ħames snin biss. Sakemm laħaq l-età fl-1723, is-saltna tiegħu kienet immexxija minn ziju l-kbir Filippu II, Duka ta’ Orléans bħala reġent.
Il-Kardinal André Hercule de Fleury kien il-ministru ewlieni tiegħu mill-1726 sal-1743, meta r-re mexxa personalment il-ministeru.

Ir-renju twil tiegħu ta’ 59 sena kien jibqa’ mfakkar mill-imgħallem ewlenin tiegħu Jeane Du Barry u Marquise de pompadour, minbarra t-telfa fil-Gwerra tas-7 Snin.U l-alleanza mal-Awstrija, ma’ Marija Tereża tal-Awstrija, miet fl-1774 wara li kellu neputih Lwiġi XVI ta’ Franza
Mariana Victoria ta' Spanja

**Mariana Vitória de Bourbon** (Madrid, 31 ta’ Marzu, 1718 – Lisbona, 15 ta’ Jannar, 1781) kienet il-mara tar-Re José I u Reġina Konsorti tal-Portugall u l-Algarves mill-1750 sal-1777. Kienet bint Filippu V ta’ Spanja u Isabel de Farnesio. Fid-19 ta’ Jannar, 1729, Mariana Victoria żżewġet lil Ġużeppi I tal-Portugall, u Barbara tal-Portugall ta’ din l-oħt iżżewġet il-futur Ferdinandu Ferdinandu VI ta’ Spanja, ħu Mariana Victoria.

Iż-żwieġ kien ferħan għall-ewwel, iżda maż-żmien, Ġużeppi għeja minn Mariana u tfittex li jħobbu, Mariana kellha 4 ibniet, l-ebda subien, għalhekk riedu jieħdu l-kuruna minn idejn bintha,Iżda rrifjutat u talbet id-drittijiet tagħha, fl-1750 saret reġina konsorti, fl-1777 bintha l-kbira ħadet f’idejha bħala Marija I tal-Portugall, qattgħet l-aħħar jiem tagħha fil-paċi sakemm mietet fl-1781.
Pietru III tal-Portugall

**Pietru III** (twieled f'Liżbona fil-5 ta' Lulju 1717 – miet f'Queluz fil-25 ta' Mejju 1786), imlaqqam il-Capacidónio, is-Sacristão u l-Edificador, kien ir-Re Konsorti tal-Portugall u l-Algarve mill-1777 sa mewtu. 

Huwa kien iben ir-Re Ġwanni V u martu l-Arċidukessa Marija Anna tal-Awstrija, u b'hekk kien ħu ż-żgħir ir-Re Ġużeppi I u z-ziju ta' Marija I tal-Portugall.

Kien għaqli ħafna, imma aktar intelliġenti minn ħuh il-kbir, u għalhekk kien l-iben favorit ta' Ġwanni V tal-Portugall.

Fl-1760 iżżewweġ lil Marija biex ikompli n-nisel tal-familja Bragança. Fl-24 ta' Frar 1777 sar Re tal-Portugall u sar magħruf bħala Pietru III. Minkejja dan, ħalla l-gvern u l-affarijiet tal-kuruna f'idejn martu Marija I tal-Portugall.
Borgward

**Borgward** kienet kumpanija awtomotiva bbażata fi Bremen, il-Ġermanja, mwaqqfa fl-1933 minn Carl FW Borgward (1890-1963). Il-kumpanija għamlet erba' tipi ta' karozzi li nbiegħu madwar id-dinja: Borgward, Hansa, Goliath u Lloyd. Il-mudell Isabella kien wieħed mill-mudelli premium popolari fil-Ġermanja fis-snin 1950. Il-kumpanija waqfet topera fl-1961 wara proċeduri kontroversjali ta' falliment.

Il-marka ingħatat ħajja ġdida fis-seklu 21 minn Borgward AG, kumpanija bbażata fi Stuttgart li titratta l-bejgħ ta’ karozzi tradizzjonali magħmula fiċ-Ċina.

## Referenzi

## Ħoloq esterni
* Sit uffiċjali
Muhammad VIII al-Amin

**Muhammad VIII al-Amin**
Muhammad al-Amin VIII (Għarbi: الأمين باي بن محمد الحبيب; Romaniz.: al-ʾAmīn Bāy bin Muḥammad al-Ḥabīb; 4 ta’ Settembru 1881 [1] – 30 ta’ Settembru ta’ Tunisia 1962 l-aħħar.
Storja tal-Lhud f'Malta

L-**istorja tal-[[Lhud]] f'[[Malta]]**' mifruxa fuq żewġ millenji. Komunità Lhudija hija attestata fuq il-gżejjer mis-seklu 4-5. Il-Lhud rnexxew f’Malta taħt il-ħakma Għarbija u Normanna. Ġew mkeċċija fl-1492, u komunità setgħet terġa' tistabbilixxi ruħha biss wara l-1798 taħt il-ħakma Brittanika. Fis-seklu 19 u 20, il-komunità Lhudija f’Malta laqgħet refuġjati mill-Italja u l-Ewropa Ċentrali, ħarbet mill-ħakma Nażista. Illum, komunità żgħira għadha stabbilita sew fuq il-gżejjer.

## Biblijografija
* ROTH, Cecil, *[https://www.jstor.org/stable/29777798?seq=1 The Jews of Malta]*. Paper read to the Jewish Historical Society of England, 28 March 1928
* TAYAR, Aline P’nina Tayar, *How Shall We Sing?: A Mediterranean Journey Through a Jewish Family*, Pan Macmillan/Picador Australia, 2000
* WETTINGER, Godfrey, *The Jews of Malta in the Late Middle Ages*, Midsea Books Limited, Malta, 1985
* DAVIS, Derek, "The Jewish cemetery at Kalkara, Malta", Transactions & Miscellanies (Jewish Historical Society of England), Vol. 28 (1981-1982), pp.&nbsp;145–170 (26 pages),
* Cassar Carmel, The Jewesses of Malta: Slaves, Peddlers, Healers, Diviners, *Studi sull’ Oriente Cristiano*. 2013.
* Shelley Tayar, “Shalom: An Account of Malta's Jewish Community Since 1800.” 2009
Konkwista Normanna tan-Nofsinhar tal-Italja

Il-**konkwista Normanna tan-Nofsinhar tal-Italja** damet mill-999 sal-1139, u involviet ħafna battalji u rebbieħa indipendenti.

Fl-1130, it-territorji fin-Nofsinhar tal-Italja ngħaqdu bħala Renju ta' Sqallija, li kien jinkludi l-gżira ta' Sqallija, it-terz tan-Nofsinhar tal-Peniżola Taljana (ħlief Benevento)., li nżammet fil-qosor darbtejn), l-arċipelagu ta’ Malta, u partijiet mill-Afrika ta’ Fuq.

Forzi Normanni itineranti waslu fin-Nofsinhar tal-Italja bħala merċenarji fis-servizz tal-fazzjonijiet Lombardi u Biżantini, u kkomunikaw aħbarijiet malajr lura d-dar dwar opportunitajiet fil-[Mediterran] ]. Dawn il-gruppi nġabru f'diversi postijiet, stabbilixxew [fiefdoms u stati tagħhom stess, jgħaqqdu u jgħollu l-istatus tagħhom għal *de facto* indipendenza fi żmien 50 sena mill-wasla tagħhom.

B'differenza mill-konkwista Normanna tal-Ingilterra (1066), li ħadet ftit snin wara l-battalja waħda deċiżiva, il-konkwista tan-Nofsinhar tal-Italja kienet il-prodott ta' għexieren ta' snin u għadd ta' battalji, ftit deċiżivi. . Ħafna territorji ġew maħkuma b'mod indipendenti, u aktar tard biss ġew unifikati fi stat wieħed. Meta mqabbla mal-konkwista tal-Ingilterra, kienet mhux ippjanata u diżorganizzata, iżda ugwalment kompluta.
Prim Imħallef ta' Malta

Il-**Prim Imħallef ta' Malta** huwa l-primus inter pares tal-membri tal-ġudikatura Maltija u jmexxi n-negozju tal-Qrati Superjuri ta' Malta.

## Ħatra
Il-Prim Imħallef jinħatar mill-President ta' Malta b’riżoluzzjoni ta’ żewġ terzi tal-Kamra tad-Deputati ta' Malta.

Il-Kumitat tal-Ħatriet Ġudizzjarji, li huwa inkarigat li jirrakkomanda l-ħatra tal-membri tal-ġudikatura, ma jiġix ikkonsultat dwar il-ħatra tal-Prim Imħallef. Dan biex jiġi żgurat li l-Prim Imħallef li joħroġ ma jkollux leħen dwar l-għażla tas-suċċessur tiegħu/tagħha.
Kristjaneżmu fil-Medjuevu

Il-**Kristjaneżmu fil-Medjuevu** jkopri l-istorja tal-Kristjaneżmu mill-Waqgħa tal-Imperu Ruman tal-Punent (c. 476). It-tmiem tal-perjodu huwa definit b'mod differenti. Skont il-kuntest, xi drabi jintużaw avvenimenti bħall-konkwista ta' Kostantinopli mill-Imperu Ottoman fl-1453, l-ewwel vjaġġ ta' Kristofru Kolombu lejn l-Amerika fl-1492, jew ir-Riforma Protestanta fl-1517.[1]

Fil-Pentarkija antika tal-Kristjaneżmu, ħames patriarki kellhom eminenza speċjali: is-sedi ta’ Ruma, Kostantinopli, Ġerusalemm, Antijokja u Lixandra. Il-prestiġju tal-biċċa l-kbira ta’ dawn is-sedes kien jiddependi parzjalment mill-fundaturi appostoliċi tagħhom, jew fil-każ ta’ Biżanzju/Kostantinopli, li kienet is-sede l-ġdida tar-Ruman tal-Lvant, jew Imperu Biżantin kontinwu. Dawn l-isqfijiet kienu jqisu lilhom infushom bħala s-suċċessuri ta’ dawk l-appostli. Barra minn hekk, il-ħames bliet kollha kienu ċentri bikrija tal-Kristjaneżmu, tilfu l-importanza tagħhom wara li l-Levant kien maħkum mill-Kalifat Sunni.
Nazlı Tolga

**Nazlı Tolga Brenninkmeyer** (twieldet fit-8 ta' Novembru 1979) hija ġurnalista u preżentatriċi televiżiva Torka-Olandiża. Tolga kienet tippreżenta l-programm ewlieni tal-affarijiet lokali u barranin *Fox On Ana Haber* u *Nazlı Tolga ile Haber Masası*.

## Bijografija
Nazlı Tolga twieldet f'Ankara. Hija twieldet f'familja Musulmana-Torka minn Samsun u Malatya f'Ankara. Hija fluwenti fit-Tork, l-Olandiż, il-Portugiż Brażiljan u l-Ingliż. Wara li temmet l-edukazzjoni primarja u sekondarja tagħha fil-Kulleġġ Amerikan ta' Istanbul, attendiet l-Università ta' Marmara, fil-Fakultà tal-Komunikazzjoni – l-istituzzjoni ewlenija tal-edukazzjoni u l-istudji tal-komunikazzjoni fit-Turkija. Studjat fid-Dipartiment tal-Ġurnaliżmu. Tolga bdiet il-karriera tagħha fil-ġurnaliżmu fuq il-Kanal D Haber fl-1998. Hija ħadmet f'Show TV, Skyturk u Fox. Hija żżewġet lin-negozjant Olandiż Lawrence Brenninkmeyer fil-Katidral tal-Ispirtu s-Santu f'Istanbul f'Settembru 2013. Hija tgħix fil-Brażil, f'Londra u f'Shanghai. Hija saret Kattolika Rumana mill-2013. Dan l-aħħar Tolga saret omm ta' żewġt ibniet. 

## Programmi tat-TV

* *Kanal D Gece Haberleri* (Kanal D, 1998-2002)
* *Nazlı Tolga ile Haber Masası* (Skyturk, 2004 – Settembru 2007)
* *SHOW Haber* (2002–2003)
* *FOX ON Ana Haber* (2008-2010)
* *Nazlı Tolga ile Fox Ana Haber* (it-3 ta' Settembru 2007 – l-14 ta' Ġunju 2013)

## Referenzi
Bartolomé de Escobedo

**Bartolomé de Escobedo** (twieled fl-1515 – miet fil-11 ta' Awwissu 1563) kien kompożitur Rinaxximentali Spanjol.

## Bijografija
Huwa twieled f'Zamora, studja f'Salamanca fejn kien kantant, u fl-1536 ingħaqad mal-kor Papali f'Ruma bħala t-tieni Spanjol biss wara Cristóbal de Morales. Huwa baqa' Ruma sal-1554, b'interruzzjoni minħabba ritorn qasir lejn raħal twelidu fl-1541-1545. Meta telaq mill-kor Papali, reġa' lura Spanja, u ngħaqad mal-Katidral ta' Segovia bħala persuna mhux residenti.

Huwa ħabbat wiċċu ma' għadd ta' diffikultajiet meta kien Ruma, l-iktar minħabba li kienet taqbiżlu malajr u minħabba l-mard. Rekords mill-Vatikan, id-*Diarii Sistini*, juru li ngħata multa darbtejn peress li sejjaħ lil kantant ieħor "ħmar" u "ħanżir oħxon", u li ġie skomunikat għal jum fl-1546. Minkejja dan, huwa kien meqjus ferm bħala teoriku u kien involut fil-ġudizzju tad-dibattitu pubbliku tal-1551 bejn Nicola Vicentino u Vicenzo Lusitano dwar ir-rilevanza tal-modalitajiet tal-Greċja Antika għall-mużika tas-seklu 16.

Hemm spekulazzjonijiet li Escobedo kien l-għalliem ta' Tomás Luis de Victoria, iżda ma hemmx evidenza soda dwar dan.

Mill-mużika tiegħu, għadhom jeżistu biss żewġ quddisiet, sitt moteti u *villancico* waħda.

## Xogħlijiet
Quddisiet:

* *Missa Ad te levavi* (a6)
* *Missa Philippus Rex Hispanie* (a6)

Moteti:

* *Domme non secundum* (a5)
* *Erravi sicut ovis* (a4)
* *Exurge quare obdormis* (a4)
* *Hodie completi sunt* (a5)
* *Immutentur habitu* (a4)
* *Magna opera Domini* (a4)

Villancico:

* *Ay, ay, ay, quien se queja* (a6)

## Iktar qari

* Stevenson, Robert (1980). "Bartolomé de Escobedo". In Sadie, Stanley (ed.). The New Grove Dictionary of Music and Musicians. Vol. vi (l-ewwel edizzjoni). Londra: Macmillan. p. 244.
* Gustave Reese, *Music in the Renaissance*. New York, W.W. Norton & Co., 1954. .

## Referenzi
Karl Janotta

**Karl Janotta** imwieled fil-15 ta' Mejju, 1880 fi Vjenna (Awstrija) u miet fl-1966, kien politiku u punentist Awstrijak.

## Trajtorja
Kien iben il-Professur August Janotta. Studja fil-gymnasium Teresiano, fondazzjoni tal-imperatriċi María Teresa I tal-Awstrija, li kienet aċċessibbli biss għaż-żgħażagħ tan-nobbli.

Minkejja dan l-ambjent, Janotta saret soċjalista fiż-żmien li kellha fil-gym wara li qrat ir-rumanz futuristiku ta’ Eduard Bellamy, Flashback to the Year 2000. Wara l-Ewwel Gwerra Dinjija ħadem bħala sindku f'Kaltenleutgeben, ħdejn Vjenna.

Barra s-soċjaliżmu, huwa żamm ruħu okkupat bil-ġlieda kontra l-alkoħoliżmu u l-kwistjoni tal-lingwa internazzjonali, li għaliha ddedika parti kbira minn ħajtu.

Huwa stess indikaha fl-*Autobiographiette Interlinguistic* tiegħu:

## Xogħlijiet
### Ido
* Wörterbuch Ido-Deutsch Linguo internaciona di la delegitaro (sistemo ido)
* Ido, die Weltsprache der Zukunft : systematische Grammatik nebst Lesestücken und Wurzelverzeichnis
* Linguo internaciona di la delegitaro Ido die Weltsprache der Zukunft ; systematische Grammatik nebst Lesestücken und Wurzelverzeichnis
* Traduzzjoni ta' *La libro del 100 marveli by Artur Fürst*

### Interlingue
* Occidental Die Weltsprache ; Einführg samt Lehrkursus, Lesestücken, Häufigkeitswörterverzeichnis u. a. Beiträge
* Leitfaden der Weltsprache Occidental
* Interlinguist Julius Lott
* Leitfaden der Weltsprache Occidental ; Lehrgang in 7 Kapiteln, Lesestücke und ausführliches Wörterverzeichnis Occidental-Deutsch. Mit einem Bilde des Schöpfers der Occidentalsprache
* Repetitorie del grammatica
* Litt manuale de Occidental
* Complet grammatica

## Referenzi
No Cav

**No Cav** huwa terminu ġurnalistiku użat  biex jindika moviment kbir ta’ protesta Taljan li qam fil -bidu tas-seklu 21. Dan sar minn assoċjazzjonijiet u gruppi ta’ ċittadini magħqudin bil-kritika tal-barrieri tal-irħam ta’ Carrara fl-Alpi Apuani.

## Isem u simbolu

It-terminu No Cav, qasir għal "No Cave" ("Le lill-barrieri", bit-Taljan), intuża għall-ewwel darba f'artiklu ta' Il Tirreno fl- 2014 biex jiddefinixxi l-attivisti li kienu ħadu sehem f'dimostrazzjoni tal-kumitat Salviamo le Apuane.

Is-simbolu Nru Cav jikkonsisti f'rappreżentazzjoni stilizzata sewda u bajda tal-vjadott tal-Vara tal -Ferroviji tal-Irħam Privat ta' Carrara qasmu minn X kbira ħamra, li fuqha l-kliem "NO CAV" aħmar ukoll, kollha fuq sfond abjad.

Dan il- banner, li d-disinn grafiku tiegħu jfakkar dak tal-moviment No TAV, deher biss fl -2020, waqt attività organizzata mill- ambjentalista Gianluca Briccolani, li s-sena ta’ wara, flimkien ma’ Claudio Grandi u oħrajn, kien iwaqqaf l-assoċjazzjoni Apuane Libere.

Dan is-simbolu u d-definizzjoni ta '"No Cav" mhumiex użati jew aċċettati mill-gruppi kollha tal-moviment u ħafna jippreferu jiddefinixxu lilhom infushom b'termini aktar preċiżi.

## Referenzi
Stećak

**Stećak** (biċ-Ċirilliku Serbjan: Стећак, pronunzjata [stěːtɕak]) jew **Stećci** fil-plural (biċ-Ċirilliku Serbjan: Стећци, pronunzjata [stěːtɕtsi]) huwa l-isem mogħti lill-oqbra Medjevali monumentali li jinsabu mifruxa madwar il-Bożnija-Ħerzegovina, u partijiet fil-fruntiera tal-Kroazja, tal-Montenegro u tas-Serbja. Huwa stmat li 60,000 stećak jinsabu fi ħdan il-fruntieri tal-Bożnija-Ħerzegovina moderna u l-10,000 stećak l-oħra jinsabu fit-territorji attwali tal-Kroazja (4,400), tal-Montenegro (3,500), u tas-Serbja (2,100), f'iktar minn 3,300 sit differenti, b'iżjed minn 90 % minnhom f'kundizzjoni mwiegħra.

Tfaċċaw f'nofs is-seklu 12, bl-ewwel fażi fis-seklu 13, id-drawwa tal-qtugħ u tal-użu tal-istećci laħqet il-qofol tagħha fis-sekli 14 u 15, qabel ma spiċċat għalkollox fil-bidu nett tas-seklu 16 matul il-ħakma Ottomana tal-Bożnija-Ħerzegovina. L-istećci kienu tradizzjoni komuni fost il-fidili Kattoliċi u Ortodossi Bożnijaċi, u kienu jintużaw kemm mill-popolazzjoni Slava kif ukoll minn dik Vlach.
## Sit ta' Wirt Dinji
Iċ-Ċimiterji tal-Oqbra Medjevali magħrufa bħala Stećci ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fil-15 ta' Lulju 2016, b'għażla ta' madwar 4,000 qabar individwali, miġbura f'diversi nekropoli fi 28 sit: 22 sit fil-Bożnija-Ħerzegovina, żewġ siti fil-Kroazja, tliet siti fil-Montenegro, u tliet siti fis-Serbja. L-iżjed sit li għandu kollezzjoni ppreservata tajjeb ta' dawn l-oqbra huwa dak ta' Radimlja, fil-Punent ta' Stolac fil-Bożnija-Ħerzegovina.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (iii)** "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-**kriterju (vi)** "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".

Din li ġejja hija l-lista ta' ċimiterji jew nekropoli li jiffurmaw parti mis-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO:

## Referenzi
Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iran

Is-Siti ta' Wirt Dinji tal-Organizzazzjoni tan-Nazzjonijiet Uniti għall-Edukazzjoni, ix-Xjenza u l-Kultura (UNESCO) huma postijiet b'importanza kulturali jew naturali, kif deskritt fil-Konvenzjoni tal-Wirt Dinji tal-UNESCO, li ġiet stabbilita fl-1972. Il-wirt kulturali jikkonsisti minn monumenti (bħal xogħlijiet arkitettoniċi, skulturi monumentali, jew inċiżjonijiet), gruppi ta' binjiet, u siti (fosthom siti arkeoloġiċi). Il-wirt naturali jinkludi karatteristiċi naturali (li jikkonsistu minn formazzjonijiet fiżiċi u bijoloġiċi), ġeoloġiċi u fiżjografiċi (inkluż il-ħabitats ta' speċijiet mhedda ta' annimali u pjanti), u siti naturali li huma importanti mill-puntdivista tax-xjenza, tal-konservazzjoni jew tas-sbuħija naturali.

L-Iran aċċetta l-Konvenzjoni tal-Wirt Dinji fis-26 ta' Frar 1975, u b'hekk is-siti storiċi tiegħu saru eliġibbli biex jiżdiedu mal-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. B'kollox, l-Iran għandu 29 Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO, 27 kulturali u 2 naturali.

L-ewwel tliet siti fl-Iran, il-Pjazza ta' Naqsh-e Jahan, f'Esfahan, Persepolis u Tchogha Zanbil, tniżżlu fil-lista fit-tielet sessjoni tal-Kumitat tal-Wirt Dinji li sar fil-Kajr u f'Luxor, l-Eġittu, fl-1979. Dawn baqgħu l-unika Siti ta' Wirt Dinji tar-Repubblika Iżlamika tal-Iran sal-2003, meta żdied Takht-e Soleyman mal-lista. L-iżjed siti li żdiedu reċentement huma Hegmataneh fl-2024 u s-Siti Preistoriċi tal-Wied ta' Khorramabad fl-2025.

## Siti ta' Wirt Dinji
Is-Siti ta' Wirt Dinji tal-Organizzazzjoni tan-Nazzjonijiet Uniti għall-Edukazzjoni, ix-Xjenza u l-Kultura (UNESCO) huma postijiet b'importanza kulturali jew naturali, kif deskritt fil-Konvenzjoni tal-Wirt Dinji tal-UNESCO, li ġiet stabbilita fl-1972.

## Referenzi
Knisja u stat fl-Ewropa medjevali

**Knisja u stat fl-Ewropa medjevali** kienet ir-relazzjoni bejn il-Knisja Kattolika u d-diversi monarkiji u stati oħra fi [ [Ewropa]] matul il-Medju Evu (bejn il-tmiem tal-l-awtorità Rumana fil-il-Punent fil- il-ħames seklu sal-bidu tal-era moderna).

## Oriġini
Knisja gradwalment saret istituzzjoni li tiddefinixxi l-Imperu Ruman. Imperatur Kostantinu ħareġ l-Editt ta’ Milan fl-313 li jipproklama tolleranza għar-reliġjon Nisranija, u isejjaħd-Ewwel Konċilju ta’ Niċea fl-325 li l-[Kredu ta’ Niċena]] kien jinkludi. twemmin fi “Knisja waħda, qaddisa, kattolika u appostolika”. L-Imperatur Teodosju I għamel lill-Kristjaneżmu ta’ Niċen il-knisja tal-istat tal-Imperu Ruman bl-Editt ta’ Tessalonika tas-sena 380.
Storja tal-Kristjaneżmu

L-**istorja tal-Kristjaneżmu** tikkonċerna l-reliġjon Nisranija, pajjiżi Insara, u l-Insara bid-diversi denominazzjonijiet tagħhom, minn il-seklu 1 sal-preżent. Il-Kristjaneżmu oriġina mill-ministeru ta’ Ġesù, għalliem u healer Lhudi li pproklama s-Saltna ta’ Alla imminenti u kien imsallab madwar is-sena 30 AD. –33 f’Ġerusalemm fil-provinċja Rumana tal-Ġuda. Is-segwaċi tiegħu jemmnu li, skont il-Evanġeljus, hu kien l-Iben ta’ Alla u li miet għall-maħfra tad-dnubiet u kien rxoxt mill-imwiet u mgħolli minn Alla, u se jirritorna dalwaqt fil-bidu tas-saltna t’Alla.

L-ewwel segwaċi ta’ Ġesù kienu apokalittiċi Insara Lhud. L-inklużjoni tal-Ġentili fil-Knisja Kristjana bikrija li qed tiżviluppa kkawża l-separazzjoni tal-Kristjaneżmu bikri mill-Ġudaiżmu matul l-ewwel żewġ sekli tal-era Nisranija. Fl-313, l-Imperatur Ruman Kostantin I ħareġ l-Editt ta’ Milan li jillegalizza l-qima Nisranija. Fl-380, bl-Editt ta’ Tessalonika imressaq taħt Teodosju I, l-Imperu Ruman adotta uffiċjalment it-Kristjaneżmu Trinitarju bħala r-reliġjon statali tiegħu, u l-Kristjaneżmu stabbilixxa lilu nnifsu bħala reliġjon predominantement Rumana f’ il-knisja tal-Istat tal-Imperu Ruman. Diversi dibattiti kristoloġiċi dwar in-natura umana u divina ta' Ġesù ikkunsmaw lill-Knisja Nisranija għal tliet sekli, u seba' kunsilli ekumeniċi ġew imsejħa biex isolvu dawn id-dibattiti. L-Arjaniżmu kien ikkundannat fl-Ewwel Konċilju ta’ Niċea (325), li appoġġa d-duttrina Trinitarja kif spjegata fil-Kredu ta’ Niċena.

Fil-Medju Evu Bikri, l-attivitajiet missjunarji xerrdu l-Kristjaneżmu lejn il-punent u t-tramuntana fost il-popli Ġermaniċi; lejn il-Lvant fost Armeni, Ġorġjani, u popli Slavi; fil-Lvant Nofsani fost is-Sirjani u l-Eġizzjani; fl-Afrika tal-Lvant fost l-Etjopjani; u aktar lejn l-Asja Ċentrali, Iċ-Ċina, u Indja . Matul il-Medju Evu Għoli, il-Kristjaneżmu tal-Lvant u tal-Punent kiber, u dan wassal għall-Xiżma tal-Lvant-Punent tal-1054. kritika li qed tikber tal-struttura ekkleżjastika Kattolika Rumana u l-korruzzjoni tagħha wasslu għar-Riforma Protestanti u l-movimenti ta’ riforma relatati magħha fis-sekli 15 u s-16, li kkonkludew mal- gwerer tar-reliġjon Ewropej li wasslu għall-qasma tal-Kristjaneżmu tal-Punent. Mill-era Rinaxximent, bil-Kolonizzazzjoni Ewropea tal-l-Ameriki u kontinenti oħra instigati b'mod attiv mill-knejjes Insara, il-Kristjaneżmu kiber mad-dinja kollha. Illum, hemm aktar minn żewġ biljun Insara madwar id-dinja u Il-Kristjaneżmu sar l-akbar reliġjon fid-dinja. Fl-aħħar seklu, hekk kif l-influwenza tal-Kristjaneżmu naqset progressivament fid-dinja tal-Punent, il-Kristjaneżmu għadu r-reliġjon predominanti fl-Ewropa (inkluża Russja) u l-Amerika, u kiber malajr fl-Asja kif ukoll fil-pajjiżi tan-Nofsinhar Globali u t-Tielet Dinja, l-aktar fl-Amerika Latina, Iċ-Ċina, il-Korea t'Isfel, u ħafna mill-Afrika Sub-Saħarjana.

## Referenzi

## Biblijografija
*
Blagoje Marjanović

**Blagoje "Moša" Marjanović** (twieled fid-9 ta' Settembru 1907 – miet fl-1 ta' Ottubru 1984) kien plejer u kowċ tal-futbol Jugożlav.

## Bijografija

Marjanović lagħab ma' BSK Beograd bejn l-1926 u l-1939 fejn rebaħ ħames kampjonati u fi tlieta minnhom spiċċa bħala l-aqwa skorer. Mat-tim nazzjonali Jugożlav iddebutta fit-28 ta' Ġunju 1926 f'logħba ta' ħbiberija mitlufa kontra ċ-Ċekoslovakkja li ntlagħbet f'Żagreb. L-ewwel gowls tiegħu man-nazzjonal wasal fil-15 ta' Mejju 1927, b'doppjetta kontra l-Bulgarija. Matul il-karriera internazzjonali skorja 37 gowl fi 58 logħba, li kien rekord mhux mittiefes sakemm Stjepan Bobek skorja 38 gowl fi 63 logħba. Hu ħa sehem fl-Olimpjadi tal-1928 li saru f'Amsterdam u fl-ewwel Tazza tad-Dinja tal-1930 li saret fl-Urugwaj. F'din l-edizzjoni tat-Tazza tad-Dinja l-Jugożavlja spiċċat semifinalista u Marjanović ħalla l-marka b'gowl kontra l-Bolivja. Mar-ritorn tiegħu mill-Amerika t'Isfel, hu u Aleksandar Tirnanić saru l-ewwel plejers tal-futbol professjonali fil-Jugożlavja.

Il-karriera tiegħu bħala kowċ l-ewwel bidet ma' Proleter Osijek, imbagħad ingħaqad ma' OFK Beograd fejn magħhom rebaħ it-tazza nazzjonali fl-1955. Fl-1956 serva bħala kowċ fil-kampjonat Taljan, l-ewwel ma' Torino u sena wara ma' Catania.

Wara logħba fl-1961, Moša sofra puplesija u qatt ma seta' jitkellem iktar u n-naħa leminija ta' ġismu kienet paralizzata. Hu miet fl-1984.

## Unuri
### Plejer
#### Klabb

;SK Jugoslavija
* Prva Liga: 1924

;BSK Beograd
* Prva Liga: 1930–31, 1932–33, 1934–35, 1935–36, 1938–39
* Tazza Jugożlava: 1934

#### Internazzjonali

;Jugożlavja
* Tazza tal-Balkani: 1934–35, 1935

### Kowċ

;BSK Beograd
* Tazza Jugożlava: 1955

## Referenzi

## Ħoloq esterni
* 
*
Hewlett-Packard

Il-**Hewlett-Packard Company**, magħrufha fil-qasir bħala **Hewlett-Packard** jew **HP**, kienet kumpanija multinazzjonali tal-informatika Amerikana. Fundata fl-1939 minn Bill Hewlett u David Packard, il-kumpanija kienet tipprovdi varjetà ta' komponenti tal-ħardwer kif ukoll servizzi ta' softwer lill-konsumaturi.

## Ħoloq esterni

*
Telescopus fallax

It-**Telescopus fallax** huwa serp Ewropew, magħruf ukoll bħala **serp Teleskopu** jew **serp Soosan**, inkella f'Malta anke sempliċiment bħala serp. It-Teleskopu huwa tip ta' serp kolubrid velenuż endemiku għar-reġjuni tal-Mediterran u tal-Kawkasu.

## Firxa ġeografika
Jinstab fl-Italja, il-Greċja (Paros, Antiparos, Tourlos, Kreta, Kalymnos, Samos, Milos, Korfù), l-Albanija, is- Slovenja kostali, il-Kroazja (inklużi xi gżejjer Adrijatiċi ), Ħerzegovina, Montenegro, Maċedonja ta’ Fuq, in-Nofsinhar tal-Bulgarija, it-Turkija, Malta, Ċipru, Iran, Iraq, Libanu, Sirja, Iżrael, in-Nofsinhar tar-Russja (reġjun tal-Kawkasu), Armenja, Ġeorġja, u Ażerbajġan.

## Ekoloġija

Is-serp Teleskoppu huwa velenuż, iżda minħabba li l-velenu jinsab fin-naħa ta' wara tax-xedaq ta' fuq, rari jinjetta l-velenu tiegħu f'gdim difensiv, u għalhekk jitqies bħala theddida għall-bnedmin. Jiekol prinċipalment fuq wiżgħat u gremxul. 

Din l-ispeċi ta' sriep tinstab fil-kampanja, kif ukoll ħdejn il-baħar u boskijiet miftuħa.

## Aqra aktar

* Arnold EN, Burton JA. 1978. *A Field Guide to the Reptiles and Amphibians of Britain and Europe*. London: Collins. 272 pp. + Plates 1-40. 

. (*Telescopus fallax*, pp.&nbsp;207–210 + Plate 38, Figures 4a, 4b + Map 120).
* Fleischmann FL. 1831. *Dalmatiae Nova Serpentum Genera*. Erlangen, Germany: C. Heyder. 35 pp. (*Tarbophis fallax*, new species, p.&nbsp;18).

## Ħoloq esterni

* Filmat ta' ''Telescopus fallax'' fuq YouTube
* Filmat ta' ''Telescopus fallax'' fuq YouTube
* Kif jiċċaqlaq it-''Telescopus fallax'' fuq YouTube

## Referenzi
Zamenis situla

**Is-serp tal-far** jew kif inhu magħruf aħjar **lifgħa** (***Zamenis situla***), huwa speċi ta' serp kolubrid mhux velenuż endemiku għall-Ewropa, l-Asja Minuri, u l-Kawkasu.

## Firxa ġeografika
*Z. situla* tinstab fl-Albanija, il-Bożnja u Ħerzegovina, il-Bulgarija, il-Kroazja, il-Greċja, l-Italja, il-Maċedonja ta' Fuq, Malta, il-Montenegro, it-Turkija, l-Ukrajna, u possibbilment Ċipru.

## Deskrizzjoni
Il-lifgħa hija griża jew kannella b'serje dorsali ta' tbajja trasversali ħamranin jew kannella, li għandhom truf suwed. Fuq kull naħa għandha sensiela ta' tikek suwed iżgħar, li jalternaw mat-tbajja dorsali. Hemm marka skura f'forma ta Y fuq in-naħa ta' wara tar-ras fejn tmiss mal-għonq, faxxa sewda f'forma ta' nofs tond minn għajn sa għajn madwar il-ħalq il-faxxa sewda minn wara l-għajnejn djagonalment sal-kantuniera tal-ħalq. Iż-żaqq hija bajda, b'kaxxi suwed żgħar, jew kważi kompletament sewda. L-qoxra tad-dahar hija lixxa u  fiha bejn 25 jew 27 ringiela. L-adulti jistgħu jitwalu sa 90 ċentimetru (35 pulzir) fit-tul totali, b'denb ta' 16-il-ċentimeetru (6.3 pulżier).

## Ħabitat
Il-ħabitats naturali tal-lifgħa huma veġetazzjoni arbustiva tat-tip Mediterranju, mergħat, pjantaġġuni, u ġonna rurali.

## Referenzi

## Aktar qari

* Arnold EN, Burton JA (1978). *Gwida Qasam għar-Rettili u Anfibji tal-Gran Brittanja u l-Ewropa* .... Londra: Collins. 272 pp. + Pjanċi 1-40.ISBN&nbsp; . ( *Elaphe situla*, pp.&nbsp;197–198 + Pjanċa 36 + Mappa 110 fuq p.&nbsp;266).
* Linnaeus C (1758). *Systema naturæ per regna tria naturæ, secundum classes, ordines, generi, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis.* *Tomus I. Editio Decima, Reformata.* Stokkolma: L. Salvius. 824 pp. ( *Coluber situla* ,speċi ġdida, p.&nbsp;223). (bil -Latin ).
* Venchi A, Sindaco R (2006). “Lista ta’ kontroll annotata tar-rettili tal-pajjiżi tal-Mediterran, b’ċwievet għall-identifikazzjoni tal-ispeċi. Parti 2 — Sriep (Reptilia, Serpentes)". *Annali del Museo di Storia Naturale "G. Doria", Genova* **98** : 259–364.
Siti Ewlenin tal-Estrazzjoni fil-Wallonja

Is-**Siti Ewlenin tal-Estrazzjoni fil-Wallonja** huma Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO magħmula minn erba' siti fil-Wallonja fin-Nofsinhar tal-Belġju li huma assoċjati mal-industrija tal-estrazzjoni tal-faħam tas-sekli 19 u 20. L-erba' siti, li jinsabu fil-Provinċji li jitkellmu bil-Franċiż ta' Hainaut u ta' Liège, huma Grand-Hornu, Bois-du-Luc, Bois du Cazier u l-Minjiera ta' Blegny.

## Deskrizzjoni
Fid-dokument tad-deżinjazzjoni tal-UNESCO tal-2012 is-Siti Ewlenin tal-Estrazzjoni fil-Wallonja ġew uffiċjalment deskritt b'dan il-mod:L-erba' siti tal-proprjetà jiffurmaw strippa twila 170 kilometru bi tlieta sa 15-il kilometru, li taqsam il-Belġju mil-Lvant għall-Punent. Din tikkonsisti mill-iżjed siti tal-estrazzjoni faħam ippreservati sew fil-Belġju. Is-sit jinkludi eżempji bikrin tal-arkitettura utopika mill-perjodi bikrin tal-era industrijali fl-Ewropa fi ħdan kumpless industrijali u urban integrat ferm, b'mod partikolari l-minjiera tal-faħam ta' Grand-Hornu u l-belt tal-ħaddiema ddisinjata minn Bruno Renard fl-ewwel nofs tas-seklu 19. Bois-du-Luc jinkludi għadd ta' binjiet li nbnew mill-1838 sal-1909 u waħda mill-eqdem minjieri tal-faħam fl-Ewropa li tmur lura għall-aħħar tas-seklu 17. Filwaqt li r-reġjun tal-Wallonja kellu mijiet ta' minjieri tal-faħam, il-biċċa l-kbira tilfu l-infrastruttura tagħhom, mentri l-erba' siti għad għandhom livell kbir ta' integrità.

## Storja
Matul ir-Rivoluzzjoni Industrijali fis-seklu 19, ix-xogħol tal-estrazzjoni u l-industrija tqila li kienet tiddependi fuq il-faħam kienu jiffurmaw parti kbira mill-ekonomija tal-Belġju. Il-biċċa l-kbira tax-xogħol industrijali u tal-estrazzjoni kienet issir fis-*sillon industriel* (li bil-Franċiż tfisser "wied industrijali"), strippa art minn naħa għall-oħra tal-pajjiż fejn kienu jinsabu l-ikbar bliet fil-Wallonja. L-erba' komponenti ta' dan is-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO jinsabu kollha fis-*sillon industriel* jew fl-inħawi.

Is-settur tal-estrazzjoni fil-Belġjun naqas matul is-seklu 20 minħabba d-deindustrijalizzazzjoni u llum il-ġurnata l-erba' komponenti mhumiex operattivi iktar. L-erba' komponenti huma miftuħin u jilqgħu lill-viżitaturi bħala mużewijiet u huma parti importanti mill-wirt industrijali Belġjan.

## Sit ta' Wirt Dinji
Is-Siti Ewlenin tal-Estrazzjoni fil-Wallonja ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2012.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (ii)** "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-**kriterju (iv)** "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".

## Komponenti

## Referenzi
Arkata Trijonfali ta' Orange

L-**Arkata Trijonfali ta' Orange** (bil-Franċiż: *Arc de triomphe d'Orange*) hija arkata trijonfali li tinsab fir-raħal ta' Orange fix-Xlokk ta' Franza. Ma hemmx qbil dwar meta nbniet l-arkata, iżda hemm riċerka attwali li taċċetta l-kitba mnaqqxa bħala evidenza ta' data matul ir-renju tal-Imperatur Awgustu (27 Q.K.-14 W.K.). Inbniet fl-eks *via Agrippa* sabiex tagħti ġieħ lill-veterani tal-Gwerer Galliċi u lil-Legio II Augusta. Iktar 'il quddiem ġiet rikostruwita mill-Imperatur Tiberju biex jiċċelebra r-rebħiet ta' Germanicus kontra t-tribujiet Ġermaniżi fir-Rheinland. L-arkata fiha kitba mnaqqxa ddedikata lill-Imperatur Tiberju fis-27 W.K. Flimkien mat-Teatru Ruman ta' Orange, l-Arkata Trijonfali tniżżlet fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1981 minħabba l-preservazzjoni eċċezzjonali tagħha.

## Deskrizzjoni

L-arkata nbniet fis-swar tar-raħal matul il-Medju Evu sabiex tiddefendi l-punti ta' dħul tat-Tramuntana tar-raħal. L-arkitett Auguste Caristie studja l-arkata u wettaq xogħol ta' restawr fl-aħħar tas-snin 20 tas-seklu 19. Oriġinarjament l-arkata nbniet bl-użu ta' blokok kbar tal-ġebla tal-ġir mingħajr tkaħħil. Fiha tliet ħnejjiet, dik ċentrali ikbar mit-tnejn tal-ġnub. L-istruttura sħiħa hija twila 19.57-il metru, wiesgħa 8.40 metri, u għolja 19.21-il metru. Kull faċċata għandha erba' kolonni Korinzji. L-arkata hija l-eqdem eżempju eżistenti ta' disinn li ntuża iktar 'il quddiem f'Ruma stess, għall-Arkata ta' Septimius Severus u għall-Arkata ta' Kostantinu. It-toqob viżibbli x'aktarx tħallew mill-prattika tas-suldati Medjevali bil-qaws u l-vleġeġ, bi ftit apprezzament għall-arti jew għall-istorja.

Fil-faċċata tat-Tramuntana (li tħares 'il barra), l-arċitravu u l-gwarniċ tal-arkata qegħdin iktar lura biex tħalli spazju għal kitba tal-bronż li ntilfet; tentattivi ta' rikostruzzjoni tat-test mit-tqegħid tal-grampuni għaż-żamma tal-ittri ma rnexxewx. L-arkata hija mżejna b'diversi riljievi ta' temi militari, inkluż battalji navali, oġġetti misruqa fil-gwerra u r-Rumani fil-battalja kontra l-Ġermaniċi u l-Galli. Suldat Ruman b'tarka tal-Legio II Augusta ġie mnaqqax bħala parti mir-riljiev fin-naħa tal-faċċata tat-Tramuntana.

## Sit ta' Wirt Dinji

It-Teatru Ruman ta' Orange u l-inħawi tiegħu flimkien mal-Arkata Trijonfali ta' Orange ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1981. Fl-2007 saret modifika minuri fiż-żona ta' lqugħ tas-sit.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (iii)** "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-**kriterju (vi)** "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".

## Referenzi
Casco Viejo (Panama)

**Casco Viejo** (li litteralment tfisser "Kwartier Antik" jew "Distrett Storiku"), magħruf ukoll bħala **Casco Antiguo** jew **San Felipe**, huwa distrett storiku tal-Belt tal-Panama, il-belt kapitali tal-Panama. Maħluq u insedjat fl-1673, id-distrett storiku nbena wara l-qerda kważi totali tal-Belt tal-Panama oriġinali, Panamá Viejo, fl-1671, meta din ġiet attakkata mill-pirati. Id-distrett tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1997.

## Storja

Il-Belt tal-Panama ġiet stabbilita fil-15 ta' Awwissu 1519 u damet teżisti għal 152 sena. F'Jannar 1671, il-Gvernatur Juan Perez de Guzman taha n-nar, qabel l-attakk kontriha u s-serq tar-rikkezzi tagħha mill-furban Henry Morgan. Fl-1672, Antonio Fernández de Córdoba beda l-kostruzzjoni ta' belt ġdida, li mbagħad ġiet stabbilita fil-21 ta' Jannar 1673. Din il-belt inbniet fuq peniżola iżolata għalkollox mill-baħar u b'sistema difensiva ta' swar. Illum il-ġurnata dan is-sit jippreserva l-ewwel istituzzjonijiet u binjiet tal-belt moderna ta' Panama u huwa magħruf bħala *Casco Viejo*.

F'dawn l-aħħar snin, Casco Viejo — permezz tal-ġentrifikazzjoni — saret attrazzjoni turistika mimlija ristoranti, lukandi u nightclubs; filwaqt li ġew ippreservati wkoll il-bosta siti storiċi li għandha x'toffri.

## Sit ta' Wirt Dinji

Is-Sit Arkeoloġiku ta' Panamá Viejo u d-Distrett Storiku ta' Casco Viejo ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1997. Fl-2003 saru xi modifiki minuri fiż-żona ta' lqugħ tas-sit.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (ii)** "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-**kriterju (iv)** "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem"; u l-**kriterju (vi)** "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".

## Attrazzjonijiet ewlenin

* Il-Katidral Metropolitan huwa l-knisja Kattolika prinċipali tal-Belt tal-Panama.
* El Palacio de las Garzas huwa l-uffiċċju tal-gvern u r-residenza tal-President tal-Panama.
* Il-Knisja u l-Kunvent ta' San Franġisk t'Assisi.
* Il-Knisja ta' San José.
* Il-Knisja ta' La Merced.
* Il-Knisja u l-Kunvent ta' San Duminku: Arco Chato.
* Il-Knisja u l-Kunvent tal-Ġiżwiti.
* Il-Palazz Muniċipali li jmur lura għall-bidu tas-seklu 20.
* Il-Palazz Nazzjonali.
* It-Teatru Nazzjonali tal-Panama.
* Il-Mużew tal-Kanal tal-Panama.
* Il-Palazz Bolívar.
* Id-Dar ta' Góngora.
* Il-Pjazza Bolívar.
* Il-Pjazza Herrera.
* Il-Pjazza ta' Franza.
* Il-Pjazza tal-Indipendenza.

## Referenzi
Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Irlanda

Is-Siti ta' Wirt Dinji tal-Organizzazzjoni tan-Nazzjonijiet Uniti għall-Edukazzjoni, ix-Xjenza u l-Kultura (UNESCO) huma postijiet b'importanza kulturali jew naturali, kif deskritt fil-Konvenzjoni tal-Wirt Dinji tal-UNESCO, li ġiet stabbilita fl-1972. Il-wirt kulturali jikkonsisti minn monumenti (bħal xogħlijiet arkitettoniċi, skulturi monumentali, jew inċiżjonijiet), gruppi ta' binjiet, u siti (fosthom siti arkeoloġiċi). Il-wirt naturali jinkludi karatteristiċi naturali (li jikkonsistu minn formazzjonijiet fiżiċi u bijoloġiċi), ġeoloġiċi u fiżjografiċi (inkluż il-ħabitats ta' speċijiet mhedda ta' annimali u pjanti), u siti naturali li huma importanti mill-puntdivista tax-xjenza, tal-konservazzjoni jew tas-sbuħija naturali. L-Irlanda rratifikat l-Konvenzjoni fis-16 ta' Settembru 1991.

L-Irlanda attwalment għandha żewġ Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. L-ewwel sit li ġie ddeżinjat kien Brú na Bóinne – il-Kumpless Arkeoloġiku tal-Lilwa tax-Xmara Boyne, fl-1993. It-tieni sit, Skellig Michael, ġie ddeżinjat fl-1996. It-tnejn huma siti kulturali li ntgħażlu skont il-kriterji tal-għażla tal-UNESCO.

## Siti ta' Wirt Dinji
L-UNESCO tiddeżinja s-siti abbażi ta' għaxar kriterji tal-għażla; kull sit irid jissodisfa mill-inqas wieħed mill-għaxar kriterji. Il-kriterji (i) sa (vi) huma kulturali, filwaqt li l-kriterji (vii) sa (x) huma naturali.

## Referenzi