Luang Prabang

**Luang Phabang** (bil-Lao: ຫລວງພະບາງ/ຫຼວງພະບາງ) jew *Louangphabang* (pronunzjata [lǔaŋ pʰāʔ.bàːŋ]), spiss trażlitterata bil-lingwi tal-Punent skont l-ortografija tal-Lao ta' qabel l-1975 ຫຼວງພຣະບາງ (ຣ = r li ma titlissinx) bħala **Luang Prabang**, li litteralment tfisser "Xbiha Rjali tal-Buddha", hija belt fit-Tramuntana tal-Laos ċentrali, li tikkonsisti minn 58 villaġġ biswit xulxin, li minnhom 33 villaġġ jiffurmaw is-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO ta' Luang Prabang. Is-sit tniżżel fl-1995 għall-wirt arkitettoniku, reliġjuż u kulturali uniku u tassew ippreservat, bħala taħlita tal-iżviluppi rurali u urbani matul is-sekli, fosthom l-influwenzi kolonjali Franċiżi matul is-sekli 19 u 20.

Iċ-ċentru tal-belt jikkonsisti minn erba' toroq prinċipali u jinsab f'peniżola fil-konfluwenza tax-xmajjar Nam Khan u Mekong. Luang Prabang hija magħrufa sew għad-diversi tempji u monasteri Buddisti tagħha. Kull filgħodu, mijiet ta' patrijiet mid-diversi monasteri jimxu tul it-toroq biex jittalbu għall-ikel. Waħda mill-attrazzjonijiet ewlenin tal-belt hija l-Għolja ta' Phou Si; għolja kbira u wieqfa li minkejja l-iskala mdaqqsa  tal-belt, hija għolja 150 metru (490 pied); taraġ wieqaf jagħti għas-santwarju ta' Wat Chom Si b'veduta panoramika tal-belt u tax-xmajjar.

Il-belt fl-imgħoddi kienet il-belt kapitali ta' renju tal-istess isem. Kienet magħrufa wkoll bl-isem tal-qedem ta' **Xieng Thong**. Kienet il-belt kapitali rjali u s-sede tal-gvern tar-Renju tal-Laos, sal-ħakma tal-poter tal-Pathet Lao fl-1975. Il-belt tagħmel parti mid-Distrett ta' Luang Prabang tal-Provinċja ta' Luang Prabang u hija l-belt kapitali u ċ-ċentru amministrattiv tal-provinċja. Tinsab bejn wieħed u ieħor 300 kilometru (190 mil) fit-Tramuntana tal-belt kapitali tal-Laos Vientiane. Attwalment, il-popolazzjoni tal-belt kollha tlaħħaq madwar 56,000 abitant, filwaqt li l-qalba protetta tas-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO għandha popolazzjoni ta' madwar 24,000 ruħ.

## Storja

### Renji tal-bliet-stati tad-Dvaravati
Sas-seklu 6 fil-wied tax-xmara Chao Phraya, il-poplu Mon kien issaħħaħ biex joħloq ir-renji tad-Dvaravati. Fit-Tramuntana, il-Haripunjaya (Lamphun) feġġew bħala setgħa rivali għad-Dvaravati. Sas-seklu 8, il-poplu Mon kien espanda lejn it-Tramuntana u ħoloq il-bliet-stati, f'Fa Daet (attwalment Kalasin, fil-Grigal tat-Tajlandja), f'Sri Gotapura (Sikhottabong) qrib dik li attwalment hija magħrufa bħala Tha Khek, il-Laos, f'Muang Sua (Luang Prabang), u f'Chantaburi (Vientiane). Fis-seklu 8 W.K., Sri Gotapura (Sikhottabong) kienet l-iżjed b'saħħitha fost dawn il-bliet-stati bikrin, u kienet tikkontrolla l-kummerċ tul in-naħa tan-nofs tax-xmara Mekong. Il-bliet-stati ma tantx kellhom rabta politika sfiqa, iżda kulturalment kienu simili u introduċew il-Buddiżmu Therevada mill-missjunarji tas-Sri Lanka fir-reġjun kollu.

### Perjodu ta' Lan Xang

Xieng Dong Xieng Thong esperjenzat perjodu qasir taħt il-Khmer immexxija minn Jayavarman VII mill-1185 sal-1191. Madankollu, sal-1180 is-Sipsong Panna kienu reġgħu kisbu l-indipendenza tagħhom mill-Khmer, u fl-1238 rewwixta interna fl-istazzjonament tal-Khmer f'Sukhothai keċċiet il-mexxejja tal-Khmer. Xieng Dong Xieng Thong fl-1353 saret il-belt kapitali tar-renju ta' Lan Xang. Fl-1359, ir-re Khmer minn Angkor ta Phra Bang lil ibnu tar-rispett, l-ewwel monarka ta' Lan Xang, Fa Ngum (1353–1373); sabiex tiġi pprovduta l-leġittimità Buddista kemm lir-renju ta' Fa Ngum u bħala estensjoni lis-sovranità tal-Laos, il-Buddiżmu Theravada nfirex fir-renju l-ġdid. Il-belt kapitali bdiet tissejjaħ Luangphabang, f'ġieħ xbieha rjali tal-Buddha. Luang Prabang għal żmien qasir ġiet okkupata mill-qawwiet tal-Vjetnam matul l-ispedizzjoni tal-Imperatur Lê Thánh Tông fl-1478–1480 kontra Lan Xang u Lanna. Il-belt kapitali ġiet ittrasferita lejn Vientiane fl-1560 mir-Re Setthathirath I, u baqgħet il-belt kapitali sa llum il-ġurnata.

Fl-1707, Lan Xang sfaxxat minħabba taqbida dinastika u Luang Prabang saret il-belt kapitali tar-Renju indipendenti ta' Luang Phrabang. Meta Franza annettiet lil Laos, il-Franċiżi rrikonoxxew lil Luang Prabang bħala r-residenza rjali tal-Laos. Eventwalment, il-mexxej ta' Luang Prabang sar sinonimu mal-figura ewlenija tal-Laos. Meta l-Laos kisbet l-indipendenza, ir-re ta' Luang Prabang, Sisavang Vong, sar il-kap tal-istat tar-Renju tal-Laos.

### Tieni Gwerra Dinjija

Matul it-Tieni Gwerra Dinjija fil-belt seħħew bosta avvenimenti u wara l-gwerra ġiet okkupata minn diversi pajjiżi barranin (Franza ta' Vichy, it-Tajlandja, il-Ġappun Imperjali, Franza Ħielsa u ċ-Ċina Nazzjonalista). Inizjalment il-Franċiżi ta' Vichy kellhom il-kontroll tal-belt iżda tilfuha kontra l-qawwiet Tajlandiżi wara l-Gwerra bejn il-Franċiżi u t-Tajlandiżi tal-1940–1941. Fid-9 ta' Marzu 1945, grupp nazzjonalist iddikjara lil-Laos indipendenti mill-ġdid, b'Luang Prabang bħala l-belt kapitali tal-pajjiż, iżda fis-7 ta' April 1945 żewġ battaljuni ta' truppi Ġappuniżi okkupaw il-belt. Il-Ġappuniżi ppruvaw jobbligaw lil Sisavang Vong (ir-Re ta' Luang Prabang) jiddikjara l-indipendenza tal-Laos iżda fit-8 ta' April minflok huwa ddikjara t-tmiem tal-istatus tal-Laos bħala protettorat Franċiż. Imbagħad ir-re minn taħt bagħat lill-Prinċep Kindavong biex jirrappreżenta lil-Laos mal-Forzi Alleati u lil Sisavang Vatthana bħala rappreżentant mal-Ġappuniżi. Wara li l-Ġappuniżi arrendew kontra l-Alleati, qawwiet ta' Franza Ħielsa ntbagħtu biex jerġgħu jokkupaw lil-Laos u daħlu f'Luang Prabang fil-25 ta' Awwissu. Dak iż-żmien ir-re żgura lill-Franċiżi li l-Laos kien se jibqa' protettorat kolonjali Franċiż. F'Settembru, il-qawwiet nazzjonalisti Ċiniżi waslu u l-qawwiet Ġappuniżi arrendew, iżda l-qawwiet Ċiniżi minnufih bdew jixtru l-għelejjel tal-loppju tal-Laos.

### Gwerra Ċivili tal-Laos
F'April u f'Mejju 1946, il-Franċiżi ppruvaw jerġgħu jaħtfu lil-Laos bl-użu ta' paratruppi biex jerġgħu jieħdu l-kontroll ta' Vientiane u ta' Luang Prabang u jkeċċu lill-ministri ta' Phetsarath u ta' Issara 'l barra mil-Laos u lejn it-Tajlandja u l-Vjetnam. Matul l-Ewwel Gwerra tal-Indoċina, il-qawwiet ta' Viet Minh u ta' Pathet Lao ppruvaw jaħtfu l-belt diversi drabi fl-1953 u fl-1954, iżda ma tħallewx mill-qawwiet Franċiżi. Matul il-Gwerra Ċivili tal-Laos tas-snin 50, 60 u 70 tas-seklu 20, bażi tal-ajru Amerikana sigrieta ġiet stabbilita f'Luang Prabang fejn seħħ ħafna ġlied. Luang Prabang baqgħet il-belt kapitali rjali sal-1975, meta l-qawwiet Komunisti ta' Pathet Lao ħatfu l-poter bl-appoġġ tat-Tramuntana tal-Vjetnam u xoljew il-monarkija.

Luang Prabang tniżżlet fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1995 fid-dawl tal-wirt arkitettoniku, reliġjuż u kulturali ppreservat sew tagħha.

## Sit ta' Wirt Dinji
Luang Prabang ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1995.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (ii)** "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-**kriterju (iv)** "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem"; u l-**kriterju (v)** "Eżempju straordinarju ta' insedjament uman tradizzjonali, ta' użu tal-art jew ta' użu tal-baħar, li jirrappreżenta kultura (jew kulturi), jew interazzjoni umana mal-ambjent, speċjalment meta jkun sar vulnerabbli minħabba l-impatt ta' bidla irreversibbli".

## Monarki ta' Luang Prabang

* Khun Lo, is-sinjur tal-gwerer li stabbilixxa l-belt;
* Fa Ngum, il-prinċep ta' Luang Prabang li stabbilixxa Lan Xang;
* Oun Kham, ir-re li rrenja taħt il-Franċiżi;
* Kham Souk (Zakarine), ir-re li rrenja taħt il-Franċiżi u li ta spinta għall-indipendenza;
* Sisavang Vong, re li rrenja taħt il-Franċiżi, u li meta Franza tat l-indipendenza lil-Laos, sar ir-re tal-pajjiż kollu.

## Turiżmu

Luang Prabang għandha siti kemm naturali kif ukoll storiċi. Fost is-siti turistiċi naturali hemm il-Kaskati ta' Kuang Si, il-Kaskati ta' Tat Sae u l-Għerien ta' Pak Ou. F'xi siti jiġu organizzati mawriet tal-irkib tal-iljunfanti wkoll. Phou Si, fiċ-ċentru tal-belt, toffri veduti panoramiċi tal-belt u tas-sistemi tax-xmajjar, u hija post popolari fejn wieħed igawdi nżul ix-xemx fuq ix-xmara Mekong. Fl-aħħar tat-triq prinċipali ta' Luang Prabang jiġi organizzat suq ta' billejl b'bankarelli li jbigħu ħwejjeġ, brazzuletti u tifkiriet turistiċi oħra. Il-Mużew tal-Palazz Irjali ta' Haw Kham u t-tempju ta' Wat Xieng Thong huma fost l-iżjed siti storiċi magħrufa. Il-belt, b'mod partikolari t-triq prinċipali, mimlija b'tempji iżgħar bħal Wat Hosian Voravihane. Kull filgħodu mas-sebħ, il-patrijiet jimxu f'purċissjoni tul it-toroq u jaċċettaw l-ikel kollu li jiġi offrut mir-residenti lokali, li sar avveniment popolari anke mat-turisti. L-irkib tar-roti fuq l-imħarbat huwa pjuttost komuni wkoll, b'mawriet ta' jum madwar il-belt jew sal-kaskati. 'L isfel mix-xmara Mekong, b'mawra ta' 15-il minuta miċ-ċentru tal-belt, Ban Chan (il-villaġġ tal-oġġetti tal-fuħħar) huwa post notevoli ieħor. Luang Prabang ingħatat it-titlu ta' "L-Aqwa Belt" fil-Premjijiet tal-Ivvjaġġar tal-2015.

## Gastronomija
Luang Prabang għandha storja artistika u gastronomika rikka u l-koki tal-belt kienu impjegati mir-re fl-imgħoddi. Fost il-platti tipiċi lokali hemm: l-Or lam (O-lam, l-iżjed ikla popolari fost iċ-ċittadini ta' Luang Prabang), iz-zalzett ta' Luang Prabang, il-Mokpa (ħut imsajjar bl-istim), u l-Kaipen magħmul minn muski tax-xmara Mekong (servuti mogħqlijin) flimkien mal-Jeow Bong famuż ta' Luang Prabang.

## Trasport

### Ajru
Luang Prabang hija moqdija mill-Ajruport Internazzjonali ta' Luang Prabang b'titjiriet internazzjonali f'kull ħin.

### Toroq
Luang Prabang hija kkollegata mar-Rotta Nru 13, li tikkollega Vang Vieng u Vientiane man-Nofsinhar, u Boten fit-Tramuntana. It-triq hija pavimentata, għalkemm hemm xi ħofor 'l hemm u 'l hawn. Mill-2014, triq ġdida tikkollega lil Kasi (qrib Vang Vieng) ma' Luang Prabang, b'vjaġġ ta' madwar 3 sigħat (minflok 5 sigħat bir-Rotta Nru 13). Diversi karozzi tal-linja joperaw minn Vientiane għal Luang Prabang, u jdumu 11–13-il siegħa.

It-triq minn Huay Xai għal Luang Prabang ma tantx hija miżmuma u mdawla sew, hija remota u hija pjuttost perikoluża għal min mhux daqshekk midħla tagħha, b'mod partikolari fl-istaġun tax-xita. Il-karozzi tal-linja jagħmlu din ir-rotta regolarment u jdumu 14–16-il siegħa.

Jekk wieħed ikun ġej mill-Vjetnam, hemm karozzi tal-linja li joperaw billejl u li wieħed jista' jorqod fihom, u wieħed jista' jaqbadhom minn Hanoi għal Luang Prabang jew għal Vang Vieng.

### Passaġġi fuq l-ilma
Ix-xmara Mekong stess hija modalità importanti tat-trasport. F'Chiang Khong wieħed jista' jaqbad barkun biex jaqsam minn naħa għall-oħra tax-xmara. Vjaġġ minn Huay Xai, it-Tajlandja, 'l isfel lejn Luang Prabang idum jumejn b'dgħajsa li timxi bil-mod, b'waqfa tipika f'Pakbeng.

### Ferroviji
Minn Diċembru 2021, Luang Prabang hija moqdija b'linja ferrovjarja ta' veloċità għolja minn Vientiane għal Boten. Il-linja ferrovjarja tgħaddi b'mod parallel mar-Rotta Nru 13, u sservi bħala l-ewwel linja ferrovjarja ewlenija tal-Laos mit-Tramuntana għan-Nofsinhar, minn Boten fil-fruntiera maċ-Ċina fit-Tramuntana sa Vientiane fin-Nofsinhar. Il-vjaġġ kollu jdum inqas minn 3 sigħat bil-ferrovija minflok 3 ijiem bit-triq.

## [[Edukazzjoni]]
Fil-belt hemm skola internazzjonali Franċiża li jisimha École Francophone de Luang Prabang.

## Klima
Luang Prabang għandha klima pluvjali tropikali li talterna ma' klima niexfa (*Aw* skont il-klassifikazzjoni klimatika ta' Köppen). Filwaqt li l-belt tkun ġeneralment sħuna ħafna matul is-sena kollha, tkun ferm iktar friska f'Diċembru u f'Jannar. Luang Prabang tesperjenza wkoll staġun bix-xita minn April sa Ottubru u staġun bin-nixfa matul ix-xhur l-oħra. Il-belt kull sena jkollha preċipitazzjoni ta' madwar 1,450 millimetru (57 pulzier).

## Ġemellaġġ
Luang Prabang hija ġemellata ma':

* Bagan, il-Myanmar/Burma (2009);
* Chengdu, iċ-Ċina (2017).

## Referenzi