Bażilika tal-Madonna tal-Karmnu, Valletta

Il-**Bażilika tal-Madonna tal-Karmnu** hija bażilika minuri Karmelitana Kattolika Rumana ddedikata lill-Madonna tal-Karmnu, li tinsab fil-Belt Valletta, Malta. Hija waħda mill-knejjes ewlenin tal-Belt Valletta, u tifforma parti minn Sit ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO li jinkludi l-belt kollha. Il-knisja preżenti nbniet bejn l-1958 u l-1981 fuq l-istess post ta' knisja li nqerdet matul it-Tieni Gwerra Dinjija, li kienet ilha hemm mill-aħħar tas-seklu 16.

Il-Papa Ljun XIII ta digriet Pontifikali ta’ inkurunazzjoni kanonika għax-xbieha Marjana meqjuma tagħha tal-Madonna tal-Karmnu fid-19 ta’ Ġunju 1880 permezz tal-Kapitlu tal-Vatikan. L-inkurunazzjoni saret fil-15 ta’ Lulju 1881.

## Storja

### L-ewwel knisja
L-Ordni Karmelitan stabbiliet preżenza f'Malta mill-inqas sa mill-1418, u waqqaf knisja u kunvent ġewwa l-Belt Valletta ftit wara li bdiet tinbena l-belt fl-1566. Il-Gran Mastru Pierre de Monte trasferixxa biċċa art fil-belt lill-Karmelitani fis-27 ta’ Lulju 1570; l-att tat-trasferiment inżamm fl-atti tan-nutar Placido Habel. Il-proprjetà ġiet trasferita għal 66 skudi, iżda f'April 1571 del Monte ħareġ żewġ digrieti li ħassru din is-somma, b'tali mod li l-Karmelitani ngħataw l-art b'xejn.

Il-vigarju Karmelitan Ġwann Vella inkariga lill-perit Girolamo Cassar biex jiddisinja l-knisja u l-prijorat. Waqt li kienu qed jinbnew, saret quddiesa f’kappella żgħira temporanja ddedikata lil Marija Annunzjata. L-Inkwiżitur Pietro Dusina żarha fi Frar 1575 u għamel inventarju tal-kontenut tagħha. Il-kappella serviet bħala l-ewwel knisja parrokkjali tal-Belt Valletta, sakemm aktar tard ġiet assorbita fil-parroċċa tan-Nawfraġju ta' San Pawl. Il-knisja ta’ Cassar tlestiet fl-1591 jew fl-1608.

Bejn is-sekli 16 u 18, bosta kavallieri tal-Ordni ta' San Ġwann taw donazzjoni ta’ flus, proprjetà jew xogħlijiet tal-arti lill-patrijiet Karmelitani, u wieħed minn dawn il-kavallier, Girolamo de Fosses, ħallas għall-bini ta’ kappella ddedikata lill-Madonna tal-Pilar ġewwa l-knisja. Il-bini kien favorit b'mod speċjali minn kavallieri mil-lingwa Ġermaniża li kienu bbażati fil-Berġa tal-Ġermanja fil-qrib, aktarx għax ma kellhomx knisja ddedikata tagħhom.

Fl-1852, inbniet faċċata ġdida fuq disinni tal-perit Giuseppe Bonavia, u saru wkoll xi alterazzjonijiet interni f'dan il-punt. L-artal tal-knisja ġie nkurunat mill-Isqof Carmelo Scicluna fil-15 ta’ Lulju 1881, u fis-6 ta’ April 1886, il-knisja ġiet ikkonsagrata mill-Amministratur Appostoliku Antonio Maria Buhagiar. Il-Papa Ljun XIII taha l-istatus ta' bażilika minuri fit-13 ta’ Mejju 1895.

Fl-4 ta’ Marzu 1942, matul it-Tieni Gwerra Dinjija, il-knisja ġiet ibbumbardjata u ġarrbet ħsarat serji. Sussegwentement il-patrijiet Karmelitani ddeċidew li jwaqqgħu l-fdalijiet tagħha u jibnu knisja ġdida. Diversi oġġetti artistiċi u storiċi ntilfu fil-proċess, għalkemm ħafna mill-kontenut tal-knisja l-qadima ġew salvati u inkorporati fil-bini l-ġdid.

### Knisja preżenti

Il-knisja preżenti nbniet fuq disinni tal-perit Ġużè Damato. Il-kostruzzjoni bdiet fit-30 ta’ April 1958, meta l-ewwel ġebla tbierket mill-Pirjol Ġenerali. Il-bini tlesta fil-15 ta’ Ġunju 1981, sussegwentement ġie mbierek mill-Pirjol Provinċjal Manwel Gatt. Il-koppla tal-knisja hija kemxejn ogħla mill-kampnar tal-Pro-Katidral Anglikan ta' San Pawl fil-qrib, u kien rappurtat li kienet iddisinjata apposta sabiex tikkompeti magħha.

L-intern tal-knisja ġie skolpit minn Ġużè Damato fuq medda ta’ 19-il sena.

Il-knisja taqa’ taħt il-ġurisdizzjoni tal-parroċċa ta’ San Duminku, u l-bini huwa mniżżel fl-Inventarju Nazzjonali tal-Proprjetà Kulturali tal-Gżejjer Maltin.

## Arkitettura

Il-knisja tas-seklu 16 kellha tul ta’  u wisa' ta' , u kienet tikkonsisti f’navata wiesgħa u kappelli laterali b’total ta’ għaxar altari. Kellha koppla baxxa u kampnar, u l-intern kien imżejjen b’affreski miżbugħin.

Il-knisja tas-seklu 20 ġiet deskritta bħala eżempju ta' arkitettura neoklassika. Għandha koppla kbira ovali għolja  li tokkupa pożizzjoni prominenti fl-panorama tal-Belt Valletta kif tidher min-naħa ta' Marsamxett. Internament, il-knisja għandha kolonni ta' rħam aħmar.

Niċċa bl-istatwa tal-Madonna tal-Karmnu tinsab fuq barra tal-knisja, fil-kantuniera tat-Teatru l-Qadim u Triq iż-Zekka. L-istatwa ġiet skolpita minn Salvatore Dimech fl-1855.

## Xogħlijiet tal-arti

Wara l-artal tal-knisja hemm pittura tal-Verġni Marija qed iżżomm lil Ġesù Bambin, flimkien mal-qaddisin Xmun Stock u Agata ta’ Sqallija. L-artist u l-oriġini tal-pittura mhumiex magħrufa, iżda huwa maħsub li jmur lura għall-inqas għall-aħħar tas-seklu 16 jew il-bidu tas-17 u xi wħud jattribwixxuha lil Filippo Paladini. Xi sorsi jgħidu li x-xogħol kien akkwistat mill-Karmelitani minn Sqallija fi żmien il-bini tal-ewwel knisja. Il-pittura ġiet restawrata minn Paul Cuschieri fl-1856, minn Samwel Bugeja fl-1978, u minn Godwin Cutajar fis-seklu 21.

Statwa tal-injam tal-Madonna tal-Karmnu li ġiet skolpita f’Napli fl-1781 tinsab ġewwa niċċa fil-knisja. Hija wieqaf fuq pedestall tal-fidda ddisinjat minn Abram Gatt, u ġie restawrat minn Publiju Magro fis-seklu 21.

Il-knisja tinkludi wkoll ix-xogħol tal-1670 *Beato Franco* ta' Maria de Dominici.

## Dfin
Ġew midfuna bosta nies fil-knisja, fosthom diversi kavallieri tal-Ordni ta' San Ġwann, Caterina Scappi u Caterina Vitale. Il-lapidi tal-irħam Barokk ta’ Scappi u Vitale kienu salvati wara l-attakk tat-Tieni Gwerra Dinjija u twaħħlu mal-ħitan ta' ġewwa tal-knisja l-ġdida.

## Noti

## Referenzi