Quedlinburg

**Quedlinburg** (pronunzja bil-Ġermaniż: [ˈkveːtlɪnbʊʁk]) huwa raħal li jinsab fit-Tramuntana tal-muntanji Harz, fid-distrett ta' Harz fil-Punent ta' Sachsen-Anhalt, il-Ġermanja. Fl-1994, iċ-ċentru storiku tar-raħal li jinkludi l-kastell u l-knisja ewlenija, ġie miżjud fil-lista ta' Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.

Quedlinburg għandu popolazzjoni ta' iżjed minn 24,000 ruħ. Ir-raħal kien il-kapitali tad-distrett ta' Quedlinburg sal-2007, u mbagħad id-distrett ġie xolt. Diversi postijiet fir-raħal huma attrazzjonijiet tul rotta xenika magħrufa bħala r-Rotta Rumaneska.

## Storja
Ir-raħal ta' Quedlinburg jingħad li ilu jeżisti mill-inqas mill-bidu tas-seklu 9, meta fil-post kien hemm insedjament magħruf bħala *Gross Orden* fuq ix-xatt tax-xmara Bode. Issemma għall-ewwel darba bħala raħal fid-922 bħala parti minn donazzjoni tar-Re Heinrich der Vogler. Id-dokumentazzjoni ta' din id-donazzjoni kienet tinsab fl-Abbazija ta' Corvey.

Skont il-leġġenda, Heinrich ingħata l-kuruna Ġermaniża f'Quedlinburg fid-919 min-nobbiltà Frankonjana, u b'hekk 

ir-raħal kemm-il darba jissejjaħ "in-nieqa tar-Reich Ġermaniż".

Wara l-mewt ta' Heinrich fid-936, l-armla li ħalla warajh, Santa Matilda, stabbiliet komunità reliġjuża għan-nisa (*Frauenstift*) fuq l-għolja tal-kastell, fejn l-ulied bniet tan-nobbiltà kienu jiġu edukati. Il-kompitu prinċipali ta' din il-fondazzjoni kolleġġjali, l-Abbazija ta' Quedlinburg, kien li jiġi offrut it-talb f'ġieħ ir-Re Heinrich u l-mexxejja li ġew warajh. L-*Annali ta*' *Quedlinburg* ġew ikkompilati hemmhekk ukoll. L-ewwel Superjur tal-Abbazija kienet Matilda, li kienet neputija tar-Re Heinrich u Santa Matilda.

Il-kumpless tal-kastell ta' Quedlinburg, li ġie stabbilit mir-Re Heinrich I u li nbena mill-Imperatur Otto I fid-936, kien *Pfalz* imperjali tal-imperaturi Sassoni. Il-*Pfalz*, inkluż il-kunvent maskili, kien ġie stabbilit fil-wied, fejn illum tinsab il-Knisja Kattolika Rumana ta' San Wiperti, filwaqt li l-kunvent femminili kien ġie stabbilit fuq l-għolja tal-kastell.

Fid-973, ftit qabel il-mewt tal-Imperatur Otto I, kienet ġiet organizzata *Reichstag* (Konvenzjoni Imperjali) fil-qorti imperjali fejn Mieszko, id-Duka ta' Polans, u Boleslav, id-Duka ta' Boemja, kif ukoll bosta nobbli oħra mill-bogħod, pereżempju mill-Biżanzju u mill-Bulgarija, inġabru biex jagħtu ġieħ lill-Imperatur. F'dik l-okkażjoni, Otto il-Kbir introduċa lin-neputija l-ġdida tiegħu Theophanu, li kienet prinċipessa Biżantina li żżewġet lil Otto II, u ż-żwieġ tagħhom kattar it-tama għar-rikonoxximent u għall-paċi kontinwa bejn il-mexxejja tal-imperi tal-Lvant u tal-Punent.

Fid-994, Otto III ta d-dritt tas-suq, tat-taxxa u taz-zekkar, u stabbilixxa l-ewwel suq fit-Tramuntana tal-għolja tal-kastell.

Ir-raħal sar membru tal-Lega Anseatika fl-1426. L-Abbazija ta' Quedlinburg spiss interpellat l-indipendenza tar-raħal, li kienet titlob l-għajnuna mill-Veskovat ta' Halberstadt. Fl-1477, is-Superjur tal-Abbazija Hedwig, megħjuna mill-aħwa tagħha Ernest u Albert, irnexxielha tegħleb ir-reżistenza tar-raħal u keċċiet il-forzi tal-isqof. Quedlinburg ġie mġiegħel jitlaq mil-Lega Anseatika u sussegwentement ġie protett mill-Elettorat tas-Sassonja. Kemm ir-raħal kif ukoll l-abbazija kkonvertew għal-Luteraniżmu fl-1539 matul ir-Riforma Protestanta.

Fl-1697, l-Elettur Federiku Awgustu I tas-Sassonja biegħ id-drittijiet tiegħu fil-konfront ta' Quedlinburg lill-Elettur Federiku III ta' Brandenburg għal 240,000 *thaler*. Madankollu, l-Abbazija ta' Quedlinburg ikkontestat l-interpellazzjonijiet ta' Brandenburg u l-Prussja matul is-seklu 18. L-abbazija ġiet lajċizzata fl-1802 matul il-Medjatizzazzjoni Ġermaniża, u Quedlinburg għadda għand ir-Renju tal-Prussja bħala parti mill-Prinċipat ta' Quedlinburg. Sar parti mir-Renju ta' Napuljun ta' Westfalen mill-1807 sal-1813, u ġie inkluż fi ħdan il-Provinċja Prussjana l-ġdida tas-Sassonja fl-1815. Matul dan iż-żmien kollu, Quedlinburg kien immexxi minn Superjuri nisa li xorta kienu ħielsa li jiżżewġu. L-aħħar waħda minn dawn in-nisa kienet il-prinċipessa Żvediża u ġellieda bikrija għad-drittijiet tan-nisa, Sofia Albertina.

Waqt ir-reġim Nażista, il-memorja ta' Heinrich I saret qisha setta, u Heinrich Himmler saħansitra kien iqis lilu nnifsu bħala l-inkarnazzjoni mill-ġdid tal-"iktar Ġermaniż fost il-mexxejja Ġermaniżi". Il-knisja kolleġġjali u l-kastell saru santwarju għall-Ġermanja Nażista. Il-Partit Nażista pprova joħloq ukoll reliġjon ġdida. Il-katidral ġie magħluq mill-1938 u matul il-gwerra. Il-krematorju lokali ntuża ferm għall-vittmi tal-kamp ta' konċentrament ta' Langenstein-Zwieberge. Georg Ay kien il-kap tal-partit lokali mill-1931 sal-aħħar tal-gwerra. L-okkupazzjoni Amerikana matul l-aħħar xhur tat-Tieni Gwerra Dinjija reġgħet ġabet l-isqof Protestant u t-tokki tal-knisja fir-raħal, u l-ajkla Nażista tneħħiet mill-kampnar. Madankollu, fis-snin 80 tas-seklu 20, mal-mewt ta' wieħed mill-militari tal-Istati Uniti, ħareġ fid-dieher is-serq tal-arti Medjevali minn Quedlinburg.

Quedlinburg kien amministrat fi ħdan il-Bezirk Halle filwaqt li kien parti mill-Ġermanja tal-Lvant Komunista mill-1949 sal-1990. Sar parti mill-istat federali ta' Sachsen-Anhalt mar-riunifikazzjoni Ġermaniża fl-1990.

Matul l-era Komunista ta' Quedlinburg, issejħu speċjalisti tar-restawr mill-Polonja fis-snin 80 tas-seklu 20 sabiex iwettqu t-tiswijiet meħtieġa fl-arkitettura antika tal-binjiet tar-raħal. Illum il-ġurnata, Quedlinburg huwa ċentru tar-restawr tad-djar tat-tip *Fachwerk*.

F'Quedlinburg ġie ambjentat il-film rinomat tal-2016 *Frantz*, b'xenarju ta' raħal Ġermaniż żgħir u tipiku fil-bidu tal-Ewwel Gwerra Dinjija, fejn familja qed tirkupra mill-mewt ta' iben fil-gwerra.

## Ġeografija
### Post
Ir-raħal jinsab fit-Tramuntana tal-muntanji Harz, madwar 123 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar. L-eqreb muntanji jlaħħqu l-181 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar. L-ikbar parti tar-raħal tinsab fil-parti tal-Punent tal-wied tax-xmara Bode. Din ix-xmara tiġi mill-muntanji Harz mountains u l-fluss tagħha jagħti għax-xmara Saale, li tofroq mix-xmara Elbe. Iż-żona muniċipali ta' Quedlinburg fiha 120.42 kilometru kwadru. Qabel l-inkorporazzjoni taż-żewġ muniċipalitajiet (li qabel kienu indipendenti) ta' Gernrode u Bad Suderode f'Jannar 2014, kien fiha 78.14 kilometru kwadru biss.

### Diviżjonijiet
Ir-raħal ta' Quedlinburg jikkonsisti minn Quedlinburg stess u l-*Ortsteile* jew diviżjonijiet muniċipali li ġejjin:

* Bad Suderode
* Gernrode
* Gersdorfer Burg
* Morgenrot
* Münchenhof
* Quarmbeck

### Komunitajiet ġirien
Fil-Punent ta' Quedlinburg hemm Blankenburg, fil-Majjistral hemm Halberstadt, fil-Lbiċ hemm Nordhausen, fin-Nofsinhar hemm Sangerhausen, fit-Tramuntana hemm Oschersleben, fil-Lvant hemm Aschersleben, fil-Grigal hemm Magdeburg u fix-Xlokk hemm Halle.

### Klima
Ir-raħal ta' Quedlinburg għandu klima oċeanika li tirriżulta mill-irjieħ prevalenti tal-Punent, li jonfħu miż-żona ta' pressjoni għolja fl-Atlantiku ċentrali lejn l-Iskandinavja. Il-borra tinżel kważi kull xitwa. Jannar u Frar huma l-iksaħ xhur tas-sena, b'temperatura medja ta' 0.5 °C u 1.5 °C. Lulju u Awwissu huma l-iktar xhur sħan tas-sena, b'temperatura medja ta' 17 °C (63 °F) u 18 °C (64 °F). Il-preċipitazzjoni annwali medja hija qrib il-438 mm u s-soltu x-xita tinżel l-iktar minn Mejju sa Settembru. Din il-preċipitazzjoni hija waħda mill-inqas fil-Ġermanja, li għandha medja annwali ta' madwar l-440 mm. F'Awwissu 2010, Quedlinburg kien l-iktar post xott fil-Ġermanja, bi 72.4 L/m2 biss.

## Demografija

## Governanza
Is-sindku huwa Frank Ruch (CDU), li ġie elett fl-2015.

### Ġemellaġġ
Quedlinburg huwa ġemellat ma':

* Aulnoye-Aymeries, Franza, mill-1961
* Herford, il-Ġermanja, mill-1991
* Celle, il-Ġermanja, mill-1991
* Hameln, il-Ġermanja, mill-1991
* Hann. Münden, il-Ġermanja, mill-1991

## Attrazzjonijiet

Fiċ-ċentru tar-raħal hemm firxa wiesgħa ta' binjiet b'qafas nofsu tal-injam minn tal-inqas ħames sekli differenti (inkluż struttura tas-seklu 14 li hija waħda mill-eqdem tal-Ġermanja), filwaqt li madwar il-periferiji taċ-ċentru storiku tar-raħal hemm eżempji ta' binjiet bl-istil *Jugendstil*, li jmorru lura għall-aħħar tas-seklu 19 u l-bidu tas-seklu 20.

Iċ-ċentru storiku ta' Quedlinburg huwa wieħed mill-ikbar fil-Ġermanja b'daqs ta' madwar 90 ettaru. Fih hemm 2,000 dar b'qafas nofsu tal-injam. L-eqdem waħda, magħrufa bħal "Ständerbau", tmur lura għall-1347.

Binja famuża oħra hija magħrufa bħala "Klopstockhaus" u hija l-post fejn twieled il-poeta Friedrich Gottlieb Klopstock.

Minn Diċembru 1994, iċ-ċentru storiku ta' Quedlinburg u l-għolja tal-kastell bl-i*Stiftskirche* (il-knisja kolleġġjali) huma elenkati bħala wieħed mis-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. Quedlinburg huwa wieħed mill-iżjed irħula Medjevali u Rinaxximentali ppreservati fl-Ewropa, peress li ħelisha ħafif mit-Tieni Gwerra Dinjija.

Fl-2006, il-fergħa dejqa tal-wied ta' Selke tal-linji ferrovjarji tal-muntanji Harz ġiet estiża sa Quedlinburg minn Gernrode, u b'hekk tat aċċess għal-linja ferrovjarja storika li kienet taħdem bl-istim, Alexisbad u l-promontorju għoli tal-muntanji Harz.

Il-kastell u l-knisja kolleġġjali ta' San Servatius għadhom jiddominaw ir-raħal bħal fil-bidu tal-Medjuevu. Il-knisja hija eżempju prim tal-istil Rumanesk Ġermaniż. It-teżor tal-knisja, li kien fih artefatti u kotba reliġjużi Kristjani antiki, insteraq minn suldat Amerikan iżda issa reġa' qiegħed f'Quedlinburg (mill-1993) u għadu jintwera lill-pubbliku sa llum.

L-eks knisja kolleġġjali ta' San Wiperti ġiet stabbilita fid-936 meta l-knisja kanonika ta' San Wigpertus ġiet ittrasferita mill-għolja tal-kastell biex minflokha tinbena l-Abbazija ta' Quedlinburg. Il-knisja nbniet fil-post fejn fl-imgħoddi kien hemm l-ewwel palazz irjali Ottonjan. Għall-ħabta tal-1020, kripta bi tliet apsidi ġiet miżjuda mal-bażilika. Il-kripta, li baqgħet tinżamm minkejja l-alterazzjonijiet kollha li saru fil-knisja matul is-snin, hija wkoll waqfa tul ir-Rotta Rumaneska sa llum.

## Sit ta' Wirt Dinji

Il-Knisja Kolleġġjali, il-Kastell u ċ-Ċentru Storiku ta' Quedlinburg ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1994.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi tal-**kriterju (iv)** tal-għażla tal-UNESCO: "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".

## Infrastruttura

### Trasport
Hemm ferrovija li taħdem bl-istim tal-Linja Ferrovjarja tal-Wied ta' Selke li tikkollega ma' ferrovija ekspress Transdev Harz-Berlin fil-linja ferrovjarja minn Magdeburg fl-istazzjon ta' Quedlinburg.

#### Bl-ajru
L-eqreb ajruporti ta' Quedlinburg huma dawk ta' Hannover, 120 kilometru fil-Majjistral, u ta' Leipzig/Halle, 90 kilometri fix-Xlokk. Iktar fil-qrib, iżda moqdi minn ftit linji tal-ajru biss, hemm l-ajruport ta' Magdeburg-Cochstedt. Hemm ukoll mitjar f'Ballenstedt-Assmussstedt għall-avjazzjoni ġenerali.

#### Bil-ferrovija
Hemm ferroviji reġjonali mħaddma minn Deutsche Bahn u kumpanija ferrovjarja privata Transdev li jużaw il-linja ferrovjarja standard Magdeburg–Thale li jikkollegaw l-istazzjon ta' Quedlinburg ma' Magdeburg, ma' Thale u ma' Halberstadt.

#### Bil-karozzi tal-linja
Quedlinburg huwa kkollegat permezz ta' karozzi tal-linja reġjonali mal-villaġġi u mal-irħula tal-madwar. Barra minn hekk, hemm karozzi tal-linja li joperaw fuq distanza twila li jikkollegaw ir-raħal ma' Berlin.

## Nies notevoli

* Andreas Werckmeister (1645–1706), teoriku, organista, eżaminatur tal-orgni u kompożitur Ġermaniż
* Dorothea Erxleben (1715–1762), l-ewwel tabiba fil-Ġermanja
* Friedrich Gottlieb Klopstock (1724–1803), poeta u kontemporanju Ġermaniż ta' Johann Wolfgang von Goethe
* Johann Gerhard (1582–1637), teologu, u wieħed mir-rappreżentanti Denter tal-ortodossija Luterana
* Wilhelm Homberg (1652–1715), naturalista, li jingħad li twieled matul vjaġġ f'Batavia/Jakarta, iżda li kellu ġenituri li kienu jgħixu f'Quedlinburg
* Johann Christoph Friedrich GutsMuths (1759–1839), missier il-ġinnastika Ġermaniża
* Carl Ritter (1779–1859), fundatur tal-ġeografija xjentifika
* Julius Wolff (1834–1910), poeta u kittieb
* Gustav Albert Schwalbe (1844–1916), anatomista u antropoloġista
* Carl Schroeder (1848–1935), ċellist, kompożitur, konduttur u *Hofkapellmeister*
* Georg Ay (1900–1997), politiku (NSDAP), membru tar-Reichstag (1933–1945)
* Fritz Grasshoff (1913–1997), poeta, pittur, liriku pop
* Bernhard Schrader (1931–2012), kimiku, pijunier tal-ispettroskopija sperimentali Raman u infra-aħmar
* Peter Kramer (twieled fl-1933), fiżiku
* Leander Haußmann (twieled fl-1959), direttur tal-films u tat-teatru (eż. "Sonnenallee" (film), "Herr Lehmann", "NVA")
* Petrik Sander (twieled fl-1960), kowċ tal-futbol
* Petra Schersing (kunjomha xebba *Muller*, 1965), sprinter u rebbieħa Olimpika ta' medalja tal-fidda
* Silvio Meier (1965–1992), attivista maqtul min-Neo-Nażisti
* Dagmar Hase (twieled fl-1969), għawwiem u rebbieħ Olimpiku
* Sascha Ring (twieled fl-1978), mużiċist elettroniku magħruf bħala *Apparat*

## Referenzi