Ħal Qormi

**Ħal Qormi** huwa wieħed mill-ibliet mportanti ġewwa Malta li minnu ħarġu diversi bliet oħra fosthom il-Belt Valletta, il-belt kapitali ta' Malta. Ħal Qormi hu post bi storja kbira u għani bil-bosta, li għadna ngawduh sal-lum. Din il-belt mibnija bejn żewġ widien kbar, Wied il-Kbir u Wied is-Sewda. Din il-belt tinsab lejn iċ-ċentru tal-gżira Maltija u hija mibnija pjuttost fil-baxx bħalma jixhed il-motto tagħha "Nogħla mill-baxx". Ħal Qormi huwa magħruf bħala Ħal Fornaro, titlu li ġej minn żmien il-kavallieri li jixhed kif kienet magħrufa għall-ħobz li kien jinħema ġo bosta fran li wieħed isib f'din il-belt, u sal-llum għadha magħrufa għall-ħobz.

L-arma ta' din il-belt hi meħuda minn dik tal-Gran Mastru Manuel Pinto da Fonseca, tarka bil-qiegħ tal-fidda u b'ħames nofs qmura jħarsu 'l fuq mqegħdin 2, 1 u 2. Fuq din l-arma hemm kuruna  b'forma ta' sur, b'erba' gardjoli u bieb ta' l-attakk fin-nofs, kulur id-deheb.  Il-Qriema kienu jaqilgħu l-għajxien tagħhom mir-raba', mit-tagħsir tal-għeneb għall-inbid, mill-ħami tal-ħobż kif ukoll mill-qtil u l-bejgħ tal-annimali.

## Etimoloġija
L-isem Ħal Qormi aktarx ġej mill-kunjom *Curmi*, li hu dokumentat fi Sqallija mill-1095. Diversi postijiet oħra f’Malta jieħdu isimhom minn kunjomijiet, fosthom Ħal Balzan, Ħ’Attard u Ħal Għaxaq. Meta Qormi jissemma għall-ewwel darba fis-sena 1419, tnejn biss minn għoxrin persuna bil-kunjom Curmi kienu jgħixu fir-raħal. 

Etimoloġiji folkloristiċi alternattivi ġew ippreżentati mis-seklu 17. Domenico Magri jgħaqqad it-toponimu mal-kelma curmi bħala xarba. G.F. Abela jirreferi għal *carm* jew *carme* bħala t-terminu Għarbi għad-dielja bħala l-oriġini tal-isem tar-raħal. Agius de Soldanis ippropona l-*crumi* Grieg, ġbir ta’ ilma. Fl-aħħar C. Scicluna jxebbah mal-Grieg *hormos*, port, kif il-Port il-Kbir kien imur ġewwa sa Ħal Qormi. Fiż-żewġ każijiet tal-aħħar, m'hemm l-ebda evidenza dokumentata għal xi oriġini Griega tat-toponimu.

## Storja
 

Hemm indikazzjonijiet li Ħal Qormi kien abitat fl-antikità. Fuħħar tal-Età tal-Bronż instab fiż-żona magħrufa bħala Stabal li tindika l-preżenza tal-bnedmin sa mill-1500-800 QK. Fi Triq San Edward u Tal-Bajjada nstabu oqbra puniċi. Ukoll, xi fdalijiet Rumani tal-Antik instabu fil-wied ta’ Wied il-Kbir. Madankollu, ċans huwa li f’dawn iż-żminijiet, kien hemm biss komunitajiet żgħar f’inħawi ta’ Ħal Qormi. 

Fil-Medju Evu, Ħal Qormi beda jikber u jirnexxi, aktarx minħabba l-prossimità tiegħu mal-Port il-Kbir u l-pożizzjoni ċentrali tiegħu. L-ewwel referenza bil-miktub għall-belt issir fl-1417 fejn hemm imniżżel li l-belt ipprovdiet xi 100 raġel biex iservu fid-Dejma, il-gwardja nazzjonali.

Qormi x’aktarx li sofra perjodu ta’ tnaqqis waqt l-Assedju l-Kbir ta’ Malta minħabba l-viċinanza tal-kamp Tork fil-Marsa. Meta Mons. Pietro Dusina, l-ewwel Inkwiżitur u Delegat Appostoliku ta’ Malta, kiteb ir-rapport tiegħu tal-1575 huwa jirreġistra lil Ħal Qormi bħala waħda mill-parroċċi attivi li jamministraw żona kbira li llum tinkludi l-Ħamrun u anke l-Belt Valletta. Il-knisja Parrokkjali ta’ San Ġorġ preżenti tlestiet fl-1684. 

Fl-1743 il-belt talbet lill-Gran Mastru Manuel Pinto da Fonseca biex tgħolliha għal-livell ta’ “belt”. Dan ingħata u l-belt irċeviet it-titlu ta’ Città Pinto fil-25 ta’ Mejju 1743. Id-digriet maħruġ minn Pinto kien jgħid “Habita relatione, Terra Curmi erigmus In Civitatem, Imponentes el nomen Pinto”, li jfisser li l-art ta’ Ħal Qormi, li għaliha hu. ta ismu stess Pinto, imbagħad ingħata dinjità ogħla minn biċċa art għal belt, fatt li llum jinsab ippreservat fil-motto Latin tal-lokalità: "Altior Ab Imo" (li jfisser, titla 'mill-baxx). Il-furnara ta’ Ħal Qormi servew ħafna mill-provvisti tal-ħobż tal-gżira.

Ħal Qormi esperjenzaw ukoll il-pesta, li wasslet għal xi tnaqqis matul l-istorja tagħha. Madankollu, fi żmien il-ħakma Ingliża, Ħal Qormi mexa ‘l quddiem bil-ftuħ ta’ istituzzjonijiet ġodda, l-aktar skejjel. Wara l-1850 Ħal Qormi sar wieħed mill-akbar ċentri abitati f’Malta, b’kumditajiet bħall-ilma u d-dawl, li kienu kemmxejn rari f’dawk iż-żminijiet. Kiber il-kummerċ u l-artiġjanat, speċjalment it-tiġrijiet taż-Żwiemel li huwa passatemp li l-Maltin ħafna drabi jattribwixxu lin-nies minn Ħal Qormi. 

Matul il-Gwerer Dinjija, Ħal Qormi kellhom sehem żgħir ukoll. Fl-Ewwel Gwerra Dinjija, ħafna nies minn Ħal Qormi kienu impjegati f’diversi bażijiet Brittaniċi bħal f’Tessaloniki, u dawk f’Ħal Qormi wkoll, bħall-istazzjon tal-airship fl-inħawi magħrufa bħala San Sebastjan, li aktar tard kienet issir parroċċa stess. Fit-Tieni Gwerra Dinjija, nies minn Ħal Qormi kienu jiffurmaw parti mill-Forzi Armati. Ħal Qormi sar kenn ukoll għal ħafna nies mill-inħawi tal-Kottonera, li ntlaqtet ħażin minħabba li din iż-żona tinsab 'il barra mill-Port il-Kbir, u żona li kienet attakkata bil-biża mill-poteri tal-Assi. Ħal Qormi, għalkemm qrib, mhux eżattament fir-reġjun tal-Port il-Kbir, li jagħmilha ideali għal kenn f’dawk iż-żminijiet.

Ħal Qormi għandha żewġ parroċċi, iddedikati lil San Ġorġ u San Sebastjan. Il-parroċċa ta’ San Ġorġ kienet l-ewwel waħda. Madankollu, meta Ħal Qormi kien qed jikber, kien hemm il-ħtieġa li l-belt tinqasam f’żewġ parroċċi biex tiffaċilita t-tkabbir. San Sebastjan intgħażel għax Ħal Qormi kien daru għalih fi żmien l-infestazzjoni tal-pesta, peress li hu l-protettur u l-qaddis patrun ta’ nies morda mill-pesta, skont it-tradizzjoni Kattolika. Dan wassal biex ħafna ċittadini Ħal Qormi kellhom l-isem ta’ Ġorġ u Bastjan u l-ekwivalenti u d-derivattivi tagħhom. 

Illum il-ġurnata Ħal Qormi hija t-tielet l-akbar lokalità fin-nazzjon ta’ Malta, b’żewġ parroċċi, diversi istituzzjonijiet u kunsill lokali li jmexxi l-lokalità.

## Governanza
Il-governanza lokali kienet teżisti matul l-okkupazzjoni Franċiża ta’ Malta fl-1798 iżda dan kien esperiment limitat u ta’ ħajja qasira. Kien biss fis-snin 90 li l-kunsilli lokali ġew introdotti f’Malta bl-ewwel elezzjonijiet tal-kunsilli lokali f’Ħal Qormi saru fl-1994. Elezzjonijiet sussegwenti saru fl-1998, 2001, 2004 u 2007.

## Kura tas-saħħa
Ħal Qormi għandha Ċentru tas-Saħħa tal-Gvern (kollokwalment imsejjaħ il-Poliklinik) – li jinsab fiż-Żona ta’ San Dwardu. Fl-inħawi ta’ Wied, hemm ukoll sptar boutique privat, l-Isptar San Tumas. Ħal Qormi għandu diversi spiżeriji u kliniċi privati oħra.

## Kultura
**<big>Kċina</big>**

L-ikel bażiku ta’ Malta huwa l-ħobż u l-ħobż Malti huwa mfittex ħafna. Ħal Qormi hija rikonoxxuta nazzjonalment bħala l-kapitali tal-produzzjoni tal-ħobż Malti. Hija tiftaħar bl-akbar numru ta’ fran fil-pajjiż, li ħafna minnhom għadhom joperaw bil-mod tradizzjonali bl-użu ta’ fran li jaħdmu bl-injam. Fl-2007, is-sinifikat storiku ta' Ħal Qormi tressaq fuq quddiem meta ospita l-avveniment nazzjonali 'Lejl f'Casal Fornaro', li jfakkar f'isem Ħal Qormi minn sekli ilu. 

Dan l-avveniment ġibed numru bla preċedent ta’ attendenti, li qabeż anke l-attendenza għall-festi tradizzjonali. Is-suċċess tal-avveniment wassal għall-kontinwazzjoni tiegħu fl-2008 u l-2009, bir-raba’ edizzjoni skedata għas-16 ta’ Ottubru, 2010. Waqt dan l-avveniment, il-viżitaturi jistgħu jgħaddsu f’raħal tradizzjonali Malti, fejn ikunu jistgħu jgawdu wirjiet u wirjiet li juru l-wirt u t-tradizzjonali. ħajja ta' Ħal Qormi. Barra minn hekk, jistgħu jesperjenzaw kċina awtentika Maltija.

Ħal Qormi jorganizza wkoll Qormi Wine Festival annwali u Malta National Spring Festival. Fit-tielet edizzjoni tal-Festival Nazzjonali tar-Rebbiegħa ta’ Malta fl-2011, xi Furnara ta’ Ħal Qormi ħaw l-akbar ħobża fid-dinja li kienet tiżen żewġ tunnellati u kellha dijametru ta’ disa’ piedi.

**<big>Reliġjon</big>**

Ħal Qormi għandha żewġ qaddisin patruni li huma San Ġorġ u San Sebastjan. 

Ħal Qormi huwa maqsum f’żewġ parroċċi ddedikati lil dawn iż-żewġ qaddisin. L-ewwel parroċċa kienet dik ta’ San Ġorġ. Il-parroċċa ta’ San Sebastjan inħolqot fl-1936 wara li saret parroċċa sussidjarja fl-1918. L-oriġini ta’ din il-parroċċa tmur lura għal statwa lill-qaddis li nbniet bħala att ta’ radd il-ħajr għall-ħelsien fi żmien il-pesta tal-1813 u nbniet knisja żgħira. fl-1880. Għal ġimagħtejn fis-sajf, il-belt tiċċelebra l-festi tal-qaddisin tagħha. 

Il-festa ta’ San Ġorġ tiġi ċċelebrata fl-aħħar Ħadd ta’ Ġunju, filwaqt li l-festa ta’ San Sebastjan tiġi ċċelebrata fit-tielet Ħadd ta’ Lulju. Il-belt hija magħrufa wkoll għall-purċissjoni tagħha tal-Ġimgħa l-Kbira mill-knisja ta’ San Ġorġ li fiha numru ta’ statwi ta’ daqs naturali u ‘l fuq minn 500 parteċipant.

Taħt il-gwida tal-arċipriet San Ġorġ, hemm il-Kumitat Festi Esterni (AD 1919). Dan il-kumitat huwa responsabbli għal numru kbir ta’ attivitajiet, li jiġbru fondi għall-organizzazzjoni tal-festa lokali. Huwa l-ewwel kumitat ta' dan it-tip f'Malta.

**<big>Każini tal-banda</big>**

* Soċjetà Filarmonika Pinto, Banda San Sebastjan imwaqqfa fl-1862, apparti li hija l-ewwel każin tal-banda f’Ħal Qormi hija wkoll waħda mill-ewwel każini tal-baned Maltin, oriġinarjament fil-parroċċa ta’ San Ġorġ iżda wara marret tgħix fil-parroċċa ta’ San Sebastjan minħabba l-parroċċa. limiti
* Filarmonica San Giorgio (Għaqda Mużikali San Ġorġ Martri) mwaqqfa fl-1893 fil-parroċċa ta’ San Ġorġ. Sa mit-twaqqif tagħha l-banda ħadet sehem attiv fl-organizzazzjoni tal-festa parrokkjali u attivitajiet tal-Ġimgħa Mqaddsa. L-organizzazzjoni kienet ukoll attiva ħafna fil-ġlieda tal-pajjiż biex jikseb awto-gvern. 
* Anici Band & Social Club (L-Għaqda Soċjo Mużikali Anici)—imwaqqfa fl-1988 fil-parroċċa ta’ San Ġorġ.

## Sport

* Qormi hija dar għal Qormi FC, it-tim tal-futbol tal-belt, li jilgħab bl-isfar u bl-iswed. It-tim ġie promoss għall-Premier League Malti fl-2018. 
* Ħal Qormi tinsab ukoll il-Qormi Basketball Club, li twaqqaf fl-1995. 
* Qormi Sharks RFC huwa tim tar-Rugby Union li reċentement mar Ħal Qormi.

## Edukazzjoni

* Ġużé Muscat Azzopardi Kindergarten, San Bastjan.
* Skola San Ġużepp (Iskola Privata Indipendenti) - Triq iż-Żbandola, Ħal Qormi. 
* Skola Primarja Ġużé Galea, San Ġorġ.
* Ġużé Muscat Azzopardi Primary (A,B), San Bastjan.
* Skola San Ġużepp (Iskola Privata Indipendenti) - Triq iż-Żbandola, Ħal Qormi.
* Liceo Vassalli Junior Lyceum, Tal-Ħandaq, bħalissa magħrufa bħala l-Iskola Sekondarja San Injazju Handaq. 
* Skola Sekondarja Ġużé Galea, San Ġorġ.

## Nies notevoli

* George Abela - President ta' Malta (2009-2014), Ex-Chairman ta' Qormi FC u l-Malta Football Association
* Marie Louise Coleiro Preca - President ta' Malta (2014-2019), Membru Parlamentari u Ministru għal żmien twil
* John Dalli - Eks-Membru Parlamentari, Ministru u Kummissarju Ewropew
* Clyde Puli - Politikant, Membru Parlamentari, Sindku Preċedenti u eks Segretarju Parlamentari għaż-Żgħażagħ u l-Isport
* Roderick Galdes - Politiku, Sindku Preċedenti u Membru Parlamentari attwali
* Etienne Barbara - Futboler internazzjonali
* Leli Fabri - Futboler u kowċ Internazzjonali irtirat
* Claudia Faniello - Kantanta Pop
* Fabrizio Faniello - Kantant Pop, artist tal-Eurovision Song Contest 2001 u 2006
* Olivia Lewis - Kantanta Pop, artist tal-Eurovision Song Contest 2007
* Gorg Mallia - Akkademiku, kittieb u karikatur
* Joseph Calleja - Tenur
* Charles Scicluna - Arċisqof ta’ Malta
* Philip Mizzi - Attur

## Referenzi