Naħla tal-għasel ta' Malta

In-**naħla tal-għasel ta' Malta** (bl-Ingliż: *Maltese honey bee*; bil-Latin: *Apis mellifera ruttneri*), magħrufa wkoll bħala n-**naħla Maltija**, hija sottospeċi tan-naħla tal-għasel tal-Punent. In-naħla tal-għasel ta' Malta hi endemika u għalhekk tinsab fil-gżejjer Maltin biss. Damet eluf ta' snin biex evolviet u hi waħda minn għaxar sottospeċijiet oħra li nsibu fl-Ewropa jew minn tlieta u tletin li nsibu madwar id-dinja. Probabbilment hi l-aktar sottospeċi rari minnhom kollha.

## Oriġini
Din l-ispeċi ta' naħla hija sottospeċi tan-naħla tal-għasel tal-Punent (*Apis mellifera*) li adattat u ambjentat ruħha għall-ambjent tal-gżejjer Maltin. Evolviet bħala sottospeċi differenti meta l-gżejjer Maltin inqatgħu mill-Ewropa kontinentali. In-naħla tal-għasel ta' Malta x'aktarx li tat isem il-gżira ta' Malta peress li l-Griegi Antiki kienu jsejħulha Μελίτη (*Melitē*) li tfisser "ħelwa daqs l-għasel".

## Karattru u mġiba
In-naħla għandha kulur relattivament fl-iswed. Hija adattata ferm għat-temperaturi għoljin u għas-sjuf niexfa u għax-xtiewi kesħin. Tul is-sena kollha kolonji sħaħ jitnisslu b'rispons tajjeb għall-istaġuni tal-gżejjer Maltin. Huma jnaddfu x-xehda sew. Iħobbu jinġemgħu jew jieħdu post ir-reġina meta jkun hemm biżżejjed ħażniet tal-għasel. Ġeneralment jinġemgħu fir-rebbiegħa u jieħdu post ir-reġina fil-ħarifa. In-naħla tal-għasel ta' Malta hija sottospeċi difensiva sew kontra ż-żnażan, il-ġrieden u l-ħanfus. Xi kolonji ta' din is-sottospeċi għandhom reżistenza għall-*varroa*.

In-naħla tal-għasel ta' Malta żviluppat strateġija ta' difiża u kapaċi tattakka u toqtol lill-bagħal taż-żunżan (*Vespa orientalis*) u meta t-theddida tkun kbira, ċertu kolonji tal-*Apis mellifera ruttneri* kapaċi jissiġillaw il-kaxxa biż-żaftura biex ma jħallux lill-bagħal taż-żunżan jidħol ġewwa u joqtolhom. In-naħla tal-għasel ta' Malta hi reżistenti għal ċertu mard u hi attiva ħafna. Kapaċi tnaddaf sew il-kaxxa fejn tikkolonizza u tneħħi mill-ewwel xi materjali li jaf b'xi mod jidħlu fil-kaxxa. Fil-letteratura hi deskritta bħala naħla aggressiva però ħafna min-naħħala li jrabbu din is-sottospeċi jafu li dan mhux minnu. Xhieda ta' dan hu l-fatt li numru ta' naħħala jispezzjonaw il-kolonji mingħajr ma jilbsu l-ingwanti. Probabbilment l-osservazzjoni ta' aggressività żejda ġejja mill-passat meta n-naħal kien għadu jitrabba fil-qolla, peress li dak iż-żmien, l-ispezzjoni jew il-qtugħ tal-għasel kienu jsiru b'mod invażiv li kien iwassal biex jeċita lin-naħal u b'hekk iġib ruħu b'mod difensiv u aggressiv.

## Storja tas-sottospeċi
Is-sottospeċi titqies li bdiet tirpilja wara li ġew introdotti l-*varroa* (speċi ta' akari) f'Malta fl-1992. Dak iż-żmien il-kolonji tan-naħal minn barra l-pajjiż ġew importati biex jikkumpensaw għat-telf ta' kolonji nattivi. Fl-1997 in-naħla tal-għasel ta' Malta ġiet identifikata bħala sottospeċi. Fl-2022 ġie rrapportat li n-naħħala f'Malta tilfu 70 % tal-kolonji tan-naħal tagħhom minħabba l-bagħal taż-żunżan, però mhux magħruf minn dawn il-kolonji kemm minnhom kienu ta' stokk lokali.

## Ibridizzazzjoni
Huwa ċar li l-karatteristiċi tan-naħla tal-għasel ta' Malta qed jiġu imniġġsa min-naħal tal-għasel ta' razez barrani impurtat f'pajjiżna. Peress li n-naħal jitgħammar fuq barra b'distinzjoni minima bejn sottospeċi differenti, dan qiegħed iwassal sabiex il-ġenetika tan-naħla tal-għasel ta' Malta li kienet iżolata għal għexieren ta' snin titħallat (ibridizzazzjoni). Konsegwentement, b'mod indirett, in-naħla tal-għasel ta' Malta qed tinqered għax ftit ftit qed titlef il-karatteristiċi "Maltin" sforz dan it-taħlit u allura qed titlef l-adattament li kellha biex tgħix fil-ħabitats u fil-klima lokali. Il-kunċett evoluzzjonarju tas-sopravivenza tal-aktar b'saħħtu qed jiġi mfixkel bil-kbir għad-detriment tas-sottospeċi li tifforma parti mill-patrimonju naturali Malti, kif ukoll għas-settur apikulturali lokali.

Taħlit ta' razez differenti tan-naħal tal-għasel jista' joħloq ibridi ġodda li jkunu ta' periklu għall-bniedem u kif ukoll għas-settur apikulturali, bħalma ġara bin-naħla Afrikanizzata (*A. m. scutellata* x *A. m. ligustica*). 

## Fondazzjoni għall-Konservazzjoni tan-Naħla Maltija
Teżisti organizzazzjoni bl-isem Fondazzjoni għall-Konservazzjoni tan-Naħla Maltija li qed taħdem favur il-konservazzjoni ta' dan l-ekotip lokali. L-iskop ewlieni tal-fondazzjoni hu li tfassal u taħdem fuq pjan ta' azzjoni dwar il-konservazzjoni tan-naħla tal-għasel ta' Malta u li tieħu ħsieb il-koordinament u l-eżekuzzjoni tiegħu. Din il-koalizzjoni se tkun qed taħdem biss fuq kwistjonijiet li għandhom x'jaqsmu man-naħla tal-għasel ta' Malta. Il-fondazzjoni se tkun qed taħdem fuq dawn l-objettivi li huma bażati fuq l-għan prinċipali:

(a) li wieħed jagħraf l-importanza tan-naħla tal-għasel ta' Malta għall-ambjent naturali tal-pajjiż (ekoloġija) u għas-settur tal-apikultura u f'iktar sens wiesa' dak agrikolu;

(b) li wieħed jagħraf li n-naħla tal-għasel ta' Malta tagħmel parti mill-patrimonju naturali Malti u għalhekk jistħoqqilha li tiġi kkonservata b'mod olistiku;

(c) li tinkoraġġixxi l-għarfien, it-trobbija u r-riċerka fuq in-naħla endemika Maltija;

(d) li tiġbor taħt umbrella waħda u tikkoordina entitajiet varji, individwi u organizzazzjonijiet mhux governattivi li għandhom interess fil-konservazzjoni tan-naħla tal-għasel ta' Malta;

(e) li ssir pressjoni biex jiġi mfassal pjan ħalli n-naħla tal-għasel ta' Malta tkun protetta b'mod olistiku.

## Referenzi