Paramaribo

**Paramaribo** (pronunzja:ˌpærəˈmærɪboʊ/ *PARR-ə-MARR-ib-oh*, pronunzja bl-Olandiż: [ˌpaːraːˈmaːriboː]) hija l-belt kapitali u l-ikbar belt tas-Suriname, u tinsab max-xtut tax-xmara Suriname fid-Distrett ta' Paramaribo. Paramaribo għandha popolazzjoni ta' madwar 241,000 ruħ (skont iċ-ċensiment tal-2012), jiġifieri kważi nofs il-popolazzjoni tas-Suriname. Iċ-Ċentru Storiku ta' Paramaribo tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2002.

## Isem
Isem il-belt oriġina minn isem it-tribù Paramaribo li kienet tgħix fil-bokka tax-xmara Suriname; l-isem ġej mill-kelmiet bit-Tupi–bil-Guarani *para* li tfisser "xmara kbira" + *maribo* li tfisser "abitanti".

## [[Storja]]

L-isem "Paramaribo" x'aktarx li ġej minn isem villaġġ nattiv, spellut Parmurbo fl-iżjed sorsi Olandiżi bikrin. Dan kien il-post fejn kien hemm l-ewwel insedjament Olandiż, post kummerċjali stabbilit minn Nicolaes Baliestel u Dirck Claeszoon van Sanen fl-1613. Il-kummerċjanti Ingliżi u Franċiżi ppruvaw ukoll jistabbilixxu insedjament f'Suriname, inkluż post taħt il-kontroll tal-Franċiżi stabbilit fl-1644 qrib Paramaribo moderna.

L-insedjament iktar bikrin kollha ġew abbandunati xi żmien qabel il-wasla tal-insedjaturi Ingliżi fl-1650 li stabbilew lil Suriname. Dawn intbagħtu mill-gvernatur Ingliż tal-Barbados, Lord Francis Willoughby, il-Ħames Baruni Willoughby ta' Parham, u stabbilew raħal fis-sit ta' Paramaribo (għalkemm x'aktarx fin-Nofsinhar taċ-ċentru tal-belt attwali). Ir-raħal kien protett minn forti msejjaħ il-Forti ta' Willoughby. Fl-1662, il-Gvernatur Willoughby ingħata l-insedjament u l-artijiet tal-madwar (estiżi lejn in-naħa ta' ġewwa tas-Suriname) mir-Re Karlu II. Għall-ħabta tal-1665 il-villaġġ ta' Paramaribo tkabbar u malajr sebaq l-insedjament iktar bikri ta' Torarica.

Fl-1667, matul it-Tieni Gwerra bejn l-Ingliżi u l-Olandiżi, Paramaribo nħakmet minn flotta bastimenti taħt il-kmand ta' Abraham Crijnssen. It-Trattat ta' Breda fl-1667 ikkonferma lil Paramaribo bħala l-belt ewlenija ta' dik li mbagħad saret il-kolonja Olandiża tas-Suriname. Il-forti li kien qed jipproteġi lil Paramaribo beda jissejjaħ bħala l-Forti ta' Zeelandja f'ġieħ il-provinċja Olandiża li kienet iffinanzjat il-flotta ta' Crijnssen. Ir-raħal ingħataw ukoll l-isem ta' New Middelburg iżda l-isem ma qabadx mal-abitanti.

Il-popolazzjoni ta' Paramaribo dejjem kellha diversità kbira. Fost l-ewwel insedjaturi Brittaniċi kien hemm bosta Lhud u waħda mill-eqdem sinagogi fl-Amerki, is-Sinagoga ta' Neveh Shalom, tinsab f'Paramaribo. Il-popolazzjoni tar-raħal żdiedet ferm wara l-1873, meta l-poplu li qabel kien taħt skjavitù (u li nħeles fl-1863) tħalla jieqaf jaħdem għall-eks mastri/sidien tagħhom u jitilqu mill-pjantaġġuni taz-zokkor.

Paramaribo baqgħet il-belt kapitali tas-Suriname, mill-jiem kolonjali tagħha sal-indipendenza tas-Suriname fl-1975 u sal-lum. Iċ-ċentru storiku tal-belt ġarrab bosta nirien devastanti matul is-snin, b'mod notevoli f'Jannar 1821 (fejn inqerdu iktar minn 400 binja) u f'Settembru 1832 (fejn inqerdu kważi 50 binja). L-iskjavi Kodjo, Mentor u Present instabu ħatja li qabbdu n-nirien u ntefgħu ħajjin fin-nirien bħala piena.

F'Mejju 1972 infetaħ iż-Żu ta' Paramaribo. Fl-1987, organizzazzjoni amministrattiva mill-ġdid seħħet fis-Suriname u l-belt inqasmet fi 12-il ġurisdizzjoni amministrattiva.

## [[Ġeografija]]
Il-belt tinsab max-xmara Suriname, madwar 15-il kilometru (9.3 mili) 'il ġewwa mill-Oċean Atlantiku, fid-distrett ta' Paramaribo.
File:Kaart_van_Paramaribo.png|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kaart_van_Paramaribo.png|Paramaribo għall-ħabta tal-1737.
File:Platte_grond_van_de_stad_Paramaribo_(1821).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Platte_grond_van_de_stad_Paramaribo_(1821).jpg|Paramaribo fl-1821. Bil-kannella tidher iż-żona li ġiet devastata min-nirien f'dik is-sena.
File:Plan_von_Paramaribo.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Plan_von_Paramaribo.jpg|Paramaribo għall-ħabta tal-1876.
File:Map_of_Paramaribo_(1920).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Map_of_Paramaribo_(1920).jpg|Paramaribo għall-ħabta tal-1916–1917.


### Klima
Paramaribo għandha klima ta' foresta pluvjali tropikali (*Af* skont il-klassifikazzjoni klimatika ta' Köppen). Minħabba li Paramaribo hija iktar soġġetta għaż-Żona ta' Konverġenza Intertropikali mill-irjieħ aliżej u ma tarax ċikluni tropikali, il-klima tagħha hija kklassifikata bħala ekwatorjali. Il-belt ma fihiex staġun tassew tan-nixfa; fix-xhur kollha tas-sena jkun hemm medja ta' iktar minn 60 millimetru jew 2.4 pulzier ta' xita, iżda l-belt tesperjenza perjodi ferm iktar bix-xita u bin-nixfa matul is-sena. Il-"ħarifa" tal-emisferu tat-Tramuntana (Settembru sa Novembru) hija l-iżjed perjodu niexef fis-sena f'Paramaribo, u x-xita tinżel l-iktar qliel minn April sa Lulju. Simili għal bosta bliet b'din il-klima, it-temperaturi jkunu relattivament konsistenti matul is-sena kollha, b'temperaturi għoljin medji ta' 30 grad Ċelsju u b'temperaturi baxxi medji ta' 24 grad Ċelsju. Paramaribo bħala medja jkollha madwar 2,135 millimetru jew 84 pulzier ta' xita kull sena.

## Demografija

Paramaribo għandha popolazzjoni ta' 240,924 ruħ (skont iċ-ċensiment tal-2012). Filwaqt li l-popolazzjoni qed tistaġna f'dawn l-aħħar snin, bosta rħula fid-Distrett ta' Wanica fil-madwar qed tiżdidilhom il-popolazzjoni.

Il-belt hija famuża għad-diversità tal-kompożizzjoni etnika tagħha, b'27 % tal-popolazzjoni li jidentifikaw ruħhom bħala Kreole (ta' nisel Afrikan jew Afrikan-Ewropew imħallat), 23 % bħala tal-Lvant tal-Indja, 18 % bħala multirazzjali, 16 % bħala eks kursari (dixxendenti tal-iskjavi Afrikani maħrubin), 10 % bħala Ġavaniżi, 2 % bħala indiġeni, 1.5 % bħala Ċiniżi, u għadd iżgħar ta' Ewropej (primarjament ta' nisel Olandiż u Portugiż), Libaniżi u Lhud. Fl-aħħar deċennji għadd sinifikanti ta' Brażiljani, nies mill-Guyana u immigranti ġodda marru jgħixu f'Paramaribo.

## Ekonomija

Paramaribo hija ċ-ċentru kummerċjali u finanzjarju tas-Suriname. Minkejja li l-belt kapitali ma tipproduċix oġġetti sinifikanti hi stess, kważi d-dħul kollu mill-prodotti prinċipali tal-esportazzjoni tal-pajjiż, bħad-deheb, iż-żejt, il-boksajt, ir-ross u l-injam tropikali jgħaddu minn taħt idejn l-istituzzjonijiet tagħha. Il-banek, il-korporazzjonijiet tal-assigurazzjoni u kumpaniji finanzjarji u kummerċjali oħra kollha għandhom is-sede tagħhom f'Paramaribo. Madwar 75 fil-mija tal-PDG tas-Suriname jiġi kkonsmat f'Paramaribo.

Kulma jmur it-turiżmu qed isir settur importanti, u l-biċċa l-kbira tal-viżitaturi jiġu min-Netherlands.

## Governanza

Amministrattivament, Paramaribo tifforma d-distrett tagħha stess fis-Suriname. Il-ġurisdizzjonijiet tad-Distrett ta' Paramaribo għaldaqstant jikkorrispondu mal-kwartieri tal-belt. B'kollox hemm 12-il ġurisdizzjoni fid-Distrett ta' Paramaribo:

## Trasport

Paramaribo hija moqdija mill-Ajruport Internazzjonali ta' Johan Adolf Pengel u mill-Ajruport ta' Zorg en Hoop għat-titjiriet lokali. Il-Pont ta' Jules Wijdenbosch, li jagħmel parti mill-Kollegament bejn il-Lvant u l-Punent, jikkollega lil Paramaribo ma' Meerzorg fuq in-naħa l-oħra tax-xmara Suriname.

Il-Port ta' Jules Sedney huwa l-port prinċipali għall-merkanzija. L-eks port ta' Waterkant jintuża mil-laneċ.

Il-biċċa l-kbira tal-linji tal-ajru bħal Gum Air, Caricom Airways u Blue Wing Airlines għandhom is-sede tagħhom biswit l-Ajruport ta' Zorg en Hoop f'Paramaribo.

## [[Edukazzjoni]]

L-istituzzjoni tal-edukazzjoni għolja ta' Paramaribo hija l-Università ta' Anton de Kom tas-Suriname, l-unika università tal-pajjiż.

## Saħħa
Paramaribo għandha erba' sptarijiet: l-Isptar Akkademiku ta' Paramaribo, l-I's Lands Hospitaal, l-Isptar ta' Sint Vincentius u d-Diakonessenhuis.

## Sit ta' Wirt Dinji
Iċ-Ċentru Storiku ta' Paramaribo, stabbilit fis-sekli 17 u 18, ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2002 fis-26 sessjoni tal-Kumitat tal-Wirt Dinji. Iċ-ċentru storiku tal-belt jinsab tul ix-xatt tax-xellug tax-xmara Suriname. L-arkitettura oriġinali tal-binjiet u l-pjanta tat-toroq baqgħu pjuttost intatti u ġew ippreservati. 

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (ii)** "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-**kriterju (iv)** "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".

## Attrazzjonijiet notevoli

* Il-Forti ta' Zeelandja;
* il-Palazz Presidenzjali tas-Suriname;
* il-Katidral Kattoliku ta' San Pietru u San Pawl;
* il-Moskea tas-Suriname;
* l-Assemblea Nazzjonali tas-Suriname;
* is-Sinagoga ta' Neveh Shalom;
* it-Tempju Induista ta' Arya Diwaker;
* il-Ġnien tal-Palm, ġnien pajsaġġistiku ta' palm irjali wara l-Palazz Presidenzjali;
* il-Knisja taċ-Ċentru jew Centrumkerk;
* Kwakoe, il-mafkar tal-abolizzjoni tal-iskjavitù.

## Nies notevoli

* Ashwin Adhin (1980), Viċi President (2015–2020), politiku;
* Ronny Aloema, plejer tal-futbol;
* Maarten Atmodikoro, plejer tal-futbol;
* Regi Blinker, plejer tal-futbol;
* Remy Bonjasky, atleta tal-kickboxing;
* Edson Braafheid, plejer tal-futbol;
* Romeo Castelen, plejer tal-futbol;
* Audrey Christiaan, attivista;
* Augusta Curiel, fotografa;
* Edgar Davids, plejer tal-futbol;
* Stanley Franker, plejer tat-tennis;
* Henk Fraser, plejer tal-futbol;
* Ulrich van Gobbel, plejer tal-futbol;
* Majoie Hajary, kompożitur u pjanist;
* Jimmy Floyd Hasselbaink, plejer tal-futbol;
* Ruth Jacott, kantanta, rappreżentanta Olandiża fil-Festival tal-Eurovision tal-1993;
* Jerry de Jong, plejer tal-futbol;
* Rajendre Khargi, ġurnalist u ambaxxatur tan-Netherlands;
* Kelvin Leerdam, plejer tal-futbol;
* Coenraad van Lier, tabib u politiku;
* Jeangu Macrooy, kantant, rappreżentant Olandiż fil-Festival tal-Eurovision tal-2020 u tal-2021;
* Stanley Menzo, plejer tal-futbol;
* Felipe Enrique Neri, il-Baruni de Bastrop (1729–1827), negozjant u sid tal-artijiet magħruf għal flusu fl-insedjament Anglo-Amerikan ta' Texas;
* Pim de la Parra, reġista;
* Herman Rijkaard, plejer tal-futbol;
* Andy Ristie, atleta tal-kickboxing;
* Jairzinho Rozenstruik, atleta tal-arti marzjali mħallta u tal-kickboxing;
* Grace Schneiders-Howard, ħaddiema taċ-ċivil u politiku;
* Clarence Seedorf, plejer tal-futbol;
* Andwélé Slory, plejer tal-futbol;
* Tyrone Spong, atleta tal-kickboxing u lottatur;
* Regilio Tuur, lottatur;
* Mark de Vries, plejer tal-futbol;
* Fabian Wilnis, plejer tal-futbol;
* Aron Winter, plejer tal-futbol.

## Ġemellaġġ
Paramaribo hija ġemellata ma':

* Anversa, il-Provinċja ta' Anversa, il-Belġju;
* Hangzhou, Zhejiang, iċ-Ċina;
* Willemstad, Curaçao, in-Netherlands;
* Yogyakarta, ir-Reġjun Speċjali ta' Yogyakarta, l-Indoneżja;
* il-Kontea ta' Miami-Dade, Florida, l-Istati Uniti.

## Referenzi