Cienfuegos

**Cienfuegos** (pronunzja bl-Ispanjol tal-Amerka t'Isfel: [sjeɱˈfweɣos]), belt kapitali tal-Provinċja ta' Cienfuegos, hija belt mal-kosta tan-Nofsinhar ta' Kuba. Tinsab madwar 250 kilometru (160 mil) minn Ħavana u kellha popolazzjoni ta' 178,368 ruħ fl-2022. Mill-aħħar tas-snin 60 tas-seklu 20, Cienfuegos saret waħda miċ-ċentri industrijali prinċipali ta' Kuba, speċjalment fis-setturi tal-enerġija u taz-zokkor. Il-belt hija mlaqqma *La Perla del Sur* (Il-Ġawhra tan-Nofsinhar). Minkejja li hija magħrufa wkoll bħala belt industrijali bil-fabbriki u b'diversi impjanti nukleari/elettriċi, u l-isem *Cienfuegos* litteralment ifisser "mitt nar" (*cien*, "mitt"; *fuegos*, "nar"), fil-fatt il-belt ħadet isimha minn kunjom José Cienfuegos Jovellanos, il-Kaptan Ġeneral ta' Kuba (1816–1819), imwieled fl-Asturias, Spanja.

Bejn tmiem is-seklu 19 u l-bidu tas-seklu 20, il-belt ġiet insedjata minn bosta Spanjoli, l-iktar Katalani u Asturjani li ġemgħu ġid kbir bħala negozjanti f'fergħat differenti, fosthom l-industrija taz-zokkor. B'hekk saru għonja matul is-soġġorn tagħhom f'Kuba, u kkummissjonaw bosta mill-binjiet emblematiċi ta' Cienfuegos li għadhom hemm sal-lum. Residenti magħrufa oħra kienu John O'Bourke, imwieled l-Irlanda, li kellu għaxart itfal fuq il-gżira, tlieta minnhom li mbagħad saru ġellieda għall-indipendenza Kubana mill-monarkija Spanjola, il-*mestizos* Juan O'Bourke y Palacio, Rafael O'Bourke y Borroto, u Don Miguel O'Bourke y Ramos. Kien hemm ukoll personalitajiet artistiċi li twieldu f'Kuba u li taw kontribut fl-istorja kulturali tal-belt.

Fl-2005 il-belt tniżżlet fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO bit-titlu uffiċjali ta' *Ċentru Storiku Urban ta' Cienfuegos*, minħabba li tqieset bħala l-aqwa eżempju eżistenti tal-implimentazzjoni tal-Illuminiżmu Spanjol fl-ippjanar urban tal-bidu tas-seklu 19. Iċ-ċentru storiku tal-belt fih sitt binjiet mill-1819–1850, 327 binja mill-1851–1900, u 1,188 binja mis-seklu 20.

## Storja

Iż-żona li fiha tinsab il-belt ġiet identifikata bħala *Cacicazgo de Jagua* mill-konkwistaturi Spanjoli bikrin. Oriġinarjament ġiet insedjata mill-poplu indiġenu Ciboney (Taino). *Cacicazgo* mil-lingwa Taino tfisser "post immexxi minn kap". Cacicazgo de Jagua għaldaqstant kien il-post immexxi mill-Kap Jagua.

Iktar 'il quddiem il-belt ġiet insedjata minn immigranti Franċiżi minn Bordeaux u minn Louisiana mmexxija minn Don Louis de Clouet fit-22 ta' April 1819. L-insedjaturi lill-belt semmewha *Fernandina de Jagua* f'ġieħ ir-Re Ferdinandu VII ta' Spanja u l-Kap Jagua. Suċċessivament l-insedjament sar raħal (*villa*) fl-1829, u ngħata kunjom l-Asturjan José Cienfuegos Jovellanos, il-Kaptan Ġeneral ta' Kuba (1816–1819), u belt fl-1880. Bosta mit-toroq fiċ-ċentru storiku jirriflettu l-oriġini Franċiżi kif joħroġ fid-dieher mill-ismijiet tagħhom: pereżempju Bouyón, D'Clouet, Hourruitiner, Gacel u Griffo.

Il-port ta' Cienfuegos, minkejja li kien wieħed mill-aħħar insedjamenti stabbiliti matul l-era kolonjali, malajr kiber u sar raħal b'saħħtu bis-saħħa tal-għelieqi għammiela ta' madwaru u l-pożizzjoni tiegħu tul ir-rotta kummerċjali bejn il-Ġamajka u l-bliet tal-Amerka t'Isfel lejn ix-Xlokk u l-periferiji tal-belt kapitali provinċjali ta' Santa Clara lejn il-Grigal. Il-pożizzjoni kummerċjali vantaġġuża tal-port fil-Bajja ta' Jagua storikament importanti kienet tiġi sfruttata mill-oligarkija Kubana taz-zokkor meta nbniet linja ferrovjarja bejn iż-żewġ bliet bejn l-1853 u l-1860.

Qrib Cienfuegos seħħet battalja matul il-Gwerra bejn Spanja u l-Amerka fil-11 ta' Mejju 1898, bejn il-Flotta Navali Amerikana li ppruvat taqta' l-linji ta' komunikazzjoni Spanjoli ta' taħt l-ilma u d-difensuri Spanjoli.

Bejn tmiem is-seklu 19 u l-bidu tas-seklu 20, il-belt ġiet insedjata minn bosta Spanjoli, l-iktar Katalani u Asturjani li ġemgħu ġid kbir bħala negozjanti f'fergħat differenti. Uħud saru għonja waqt is-soġġorn tagħhom f'Kuba permezz tal-industrija taz-zokkor, u kkummissjonaw bosta mill-binjiet emblematiċi ta' Cienfuegos li għadhom jeżistu sal-lum. Residenti magħrufa oħra kienu John O'Bourke, imwieled l-Irlanda, li kellu għaxart itfal fuq il-gżira, tlieta minnhom li mbagħad saru ġellieda għall-indipendenza Kubana mill-monarkija Spanjola, il-*mestizos* Juan O'Bourke y Palacio, Rafael O'Bourke y Borroto, u Don Miguel O'Bourke y Ramos. Kien hemm ukoll personalitajiet artistiċi li twieldu f'Kuba u li taw kontribut fl-istorja kulturali tal-belt.

L-arkitetti tal-binjiet ta' Cienfuegos minn sekli differenti kienu Taljani u Spanjoli mwielda Kuba.

Matul ir-Rivoluzzjoni Kubana, fil-belt kien hemm rewwixta kontra Fulgencio Batista u ġiet ibbumbardjata b'ritaljazzjoni fil-5 ta' Settembru 1957. Iktar 'il quddiem il-belt saret ċentru industrijali ewlieni, parti mill-politika tal-ippjanar "antiurban" tal-gvern rivoluzzjonarju, bi proġetti industrijali li kienu jinkludu l-impjant nukleari ta' Juraguá li qatt ma tlesta, ir-raffinerija taż-żejt ta' Camilo Cienfuegos, u l-fabbrika tas-siment ta' Carlos Marx.

Fl-1969 u fl-1970, flotta ta' bastimenti navali Sovjetiċi żaret il-belt, u kienet tinkludi żewġ barkuni li kienu jintużaw għall-ħżin u għat-trasport tal-iskart nukleari u bastiment sottomarin tal-manutenzjoni. Il-preżenza tagħhom ġiet rilevata mill-inġenji tal-ajru tar-rikonjizzjoni U-2 tal-Forza tal-Ajru tal-Istati Uniti li ntbagħtu biex iwettqu monitoraġġ tal-kosta Kubana wara talba Sovjetika suspettuża biex jiġu nnegozjati mill-ġdid it-termini tal-ftehimiet ta' Kennedy–Khrushchev tal-1962 li kienu saru wara l-Kriżi tal-Missili Kubani, u bosta analisti tal-intelligence Amerikani kkonkludew li l-Flotta Navali Sovjetika kienet qed tippjana l-kostruzzjoni ta' bażi ta' sottomarini f'Cienfuegos. Uħud dan interpretawh bħala tkasbir tal-ftehimiet tal-1962 bejn Kennedy u Khrushchev. Madankollu, bis-saħħa tal-illaxkar fir-relazzjonijiet bejn l-Unjoni Sovjetika u l-Istati Uniti mill-1962, ma kien hemm l-ebda konfrontazzjoni militari jew diplomatika ewlenija, u s-Sovjetiċi qablu li jirtiraw il-bastimenti tagħhom wara li l-Konsulent Amerikan tas-Sigurtà Nazzjonali Henry Kissinger informa lill-ambaxxatur Sovjetiku għall-Istati Uniti Anatoly Dobrynin li l-gvern tal-Istati Uniti kien jemmen li l-preżenza ta' dawn il-bastimenti navali kienet tkasbir tal-ftehimiet li kienu saru tmien snin qabel.

Fl-2005, l-Uragan Dennis għamel it-tieni ħerba tiegħu qrib Cienfuegos għall-ħabta tas-13:00 ta' waranofsinhar AST (17:00 UTC) b'irjieħ ta' 232 km/h (144 mph) u buffuri sa 285 km/h (177 mph).

## Sit ta' Wirt Dinji
Iċ-Ċentru Storiku Urban ta' Cienfuegos ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2005.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (ii)** "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-**kriterju (v)** "Eżempju straordinarju ta' insedjament uman tradizzjonali, ta' użu tal-art jew ta' użu tal-baħar, li jirrappreżenta kultura (jew kulturi), jew interazzjoni umana mal-ambjent, speċjalment meta jkun sar vulnerabbli minħabba l-impatt ta' bidla irreversibbli".

## [[Ġeografija]]

Qrib id-daħla tal-Bajja ta' Cienfuegos hemm il-Castillo de Jagua (isem sħiħ: *Castillo de Nuestra Señora de los Angeles de Jagua*), li hija fortizza li nbniet fl-1745 għall-protezzjoni kontra l-attakki tal-pirati tal-Karibew.

Cienfuegos, wieħed mill-portijiet marittimi ewlenin ta' Kuba, huwa ċentru tal-kummerċ taz-zokkor kif ukoll tal-kafè u tat-tabakk. Filwaqt li l-kannamiela hija l-għalla prinċipali, il-bdiewa lokali jkabbru wkoll il-kafè u t-tabakk.

### Klima
Skont is-sistema tal-Klassifikazzjoni Klimatika ta' Köppen, Cienfuegos għandha klima ta' savanna tropikali, indikata bħala *Aw* fuq il-mapep klimatiċi.

## Demografija
Fl-2004, il-muniċipalità ta' Cienfuegos kellha popolazzjoni ta' 163,824 ruħ. B'erja totali ta' 333 km2 (129 mil kwadru), għandha densità tal-popolazzjoni ta' 492.0/km2 (1,274/mil kwadru).

## Sport
Cienfuegos għandha tim fil-Kampjonat Nazzjonali Kuban tal-Baseball, is-Cienfuegos Elefantes. Minn mindu t-tim ingħaqad mal-kampjonat fl-1977–1978, l-aqwa pożizzjoni li kiseb it-tim tal-*Camaroneros* kien it-tielet post fil-kampjonat tal-2010–2011. Minkejja li kisbu l-aqwa punteġġ ta' 59–31, l-Elefantes tilfu s-semifinali f'sitt partiti kontra ċ-ċampjins eventwali, il-*Vegueros* ta' Pinar del Río.

## Attrazzjonijiet

* il-Castillo de Nuestra Señora de los Ángeles de Jagua – fortizza;
* il-Muniċipju ta' Cienfuegos;
* l-Arco de Triunfo – l-unika arkata trijonfali f'Kuba;
* il-Catedral de Nuestra Señora de la Purísima Concepción – katidral b'ħafna ħġieġ ikkulurit, li nbena fl-1833–1869;
* id-Delfinario – post fejn jinżammu d-dniefel u l-iljun tal-baħar f'laguna tal-ilma baħar;
* il-Jardín Botánico de Cienfuegos – ġnien botaniku ta' 97 ettaru;
* il-Museo Provincial – mużew tal-għamara u tal-porċellana;
* il-Palacio del Valle – li nbena fl-1913–1917 bl-istil tal-Għarab Spanjoli;
* il-Palmira Yorubá Pantheon – mużew tas-sinkretiżmu reliġjuż Afro-Kattoliku;
* il-Parque José Martí – park f'Plaza de Armas;
* it-Teatro Tomás Terry – teatru bi stil kolonjali;
* il-Palacio Ferrer;
* il-Malecón de Cienfuegos;
* il-Paseo del Prado – l-itwal triq f'Kuba, mimlija binjiet ikkuluriti;
* il-fabbrika tas-sigarri ta' Quintero;
* l-Università Carlos Rafael Rodríguez ta' Cienfuegos (UCF) – l-istituzzjoni tal-edukazzjoni għolja tal-provinċja;
* il-Bajja ta' Rancho Luna;
* El Nicho;
* il-Laguna del Cura – laguna awtentika bid-dgħajjes tas-sajd.

## Trasport
Il-belt hija moqdija bl-Ajruport ta' Jaime González, li sal-2024 kellu titjira skedata waħda lejn Toronto, il-Kanada.

## Nies notevoli

* Melissa Vargas, plejer tal-volleyball, membru tat-tim nazzjonali Kuban u iktar 'il quddiem Tork; imwielda fil-belt;
* José Abreu, plejer tal-MLB maċ-Chicago White Sox;
* María Conchita Alonso, kantanta Kubana-Venezwelana-Amerikana; imwielda fil-belt;
* Yordany Álvarez, plejer tal-MLS mar-Real Salt Lake;
* Joe Azcue, plejer tal-MLB maċ-Cincinnati Reds, mal-Kansas City Royals, mal-Cleveland Indians, mal-Boston Red Sox, mal-California Angels, u mal-Milwaukee Brewers;
* Luis Posada Carriles, attivist Kuban kontra Castro li huwa maħsub li kien responsabbli għall-ibbumbardjar tat-Titjira 455 ta' Cubana; imwieled fil-belt;
* Yoán Moncada, plejer tal-MLB player maċ-Chicago White Sox;
* Benny Moré, kantant Kuban;
* Olance Nogueras Rofes, ġurnalist Kuban;
* Gina Pellón, pittriċi Kubana; li għexet f'eżilju f'Pariġi;
* Yasiel Puig, plejer tal-MLB mal-Cleveland Indians; imwieled fil-belt;
* Robeisy Ramirez, lottatur professjonali u rebbieħ ta' żewġ medalji tad-deheb tal-Logħob Olimpiku;
* Osmel Sousa, imprenditur Kuban-Venezwelan u eks President tal-Organizzazzjoni ta' Miss Venezwela;
* José Tartabull, plejer tal-MLB mal-Boston Red Sox;
* Cristóbal Torriente, wieħed mill-aqwa plejers tal-baseball imwieled fil-belt.

## Ġemellaġġ
Cienfuegos hija ġemellata mal-bliet li ġejjin:

* Tacoma, Washington, l-Istati Uniti;
* Etzatlán, il-Messiku;
* Cambridge, Massachusetts, l-Istati Uniti;
* Kingston, Ontario, il-Kanada (2005);
* Bahía Blanca, l-Arġentina;
* Saint-Nazaire, Franza;
* Contagem, il-Brażil.

## Gallerija

File:Catedral_de_la_Purisima_Concepcion_-_2008_-_panoramio.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Catedral_de_la_Purisima_Concepcion_-_2008_-_panoramio.jpg|Cienfuegos Cathedral and Medici Lions
File:Jagua_5839.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Jagua_5839.JPG|Castle of Jagua
File:RoutedeCienfuegos.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:RoutedeCienfuegos.JPG|The Promenade of Cienfuegos
File:Cienfuegos_(Hotel_La_Unión_and_Old_Tram).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cienfuegos_(Hotel_La_Uni%C3%B3n_and_Old_Tram).jpg|The central Calle D'Clouet with the "Hotel La Unión" (left) and the railtrack remains of the former urban tramway
File:Cienfuegos_Teatro_Tomas_Terry_-Fassade_1.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cienfuegos_Teatro_Tomas_Terry_-Fassade_1.jpg|Teatro Tomás Terry in Cienfuegos
File:Cienfuegos_-_Teatro_Terry_(2).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cienfuegos_-_Teatro_Terry_(2).jpg|Teatro Tomás Terry, postcard of 1915.
File:A_long_way_(47873908291).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:A_long_way_(47873908291).jpg
File:Cienfuegos_-_Cuba_(38985096560).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cienfuegos_-_Cuba_(38985096560).jpg|Kiosko
File:Tennis_club_cienfuegos.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tennis_club_cienfuegos.jpg|Old Yacht Club building, inaugurated in 1920.
File:Cienfuegos_-_Yacht_Club.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cienfuegos_-_Yacht_Club.jpg|Rear facade of the Old Yacht Club building, photo of 1925.
File:Le_club_nautique_de_cienfuegos.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Le_club_nautique_de_cienfuegos.JPG
File:Cienfuegos_palacio_ferrer_2.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cienfuegos_palacio_ferrer_2.JPG|Palacio Ferrer. José Ferrer Sires, a wealthy Catalan settled in Cienfuegos, he commissioned renowned Cuban architect Pablo Donato Carbonell to design the luxurious palace for his family. Construction lasted between 1917 and 1920.
File:2020-12-30_Cienfuegos_01.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:2020-12-30_Cienfuegos_01.jpg
File:Cienfuegos_-Calle_D'Clouet.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cienfuegos_-Calle_D'Clouet.jpg|Postcard showing the Calle D'Clouet, Cienfuegos, in 1905.
File:Cienfuegos_-_Glorieta.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cienfuegos_-_Glorieta.jpg|The Kiosko Glorieta, Cienfuegos, in 1921.
File:Cienfuegos_-_Rio_Arimao.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cienfuegos_-_Rio_Arimao.jpg|Arimao River, Cienfuegos, postcard of 1915.
File:Colegio_de_Los_Dominicos,_Cienfuegos,_Cuba,_photo_of_1921.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Colegio_de_Los_Dominicos,_Cienfuegos,_Cuba,_photo_of_1921.jpg|College Church of Los Dominicos, was inaugurated in 1906, postcard of 1921.
File:Cienfuegos,_Cuba,_1909.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cienfuegos,_Cuba,_1909.jpg|Cienfuegos, 1909
File:Cuba_2013-01-25_(8536555505).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cuba_2013-01-25_(8536555505).jpg


## Referenzi