Il-Marsa

**Il-Marsa** hija belt fil-qasam tal-Port il-Kbir ta' Malta, b'popolazzjoni ta' 5,953 ruħ sal-aħħar tas-sena 2024. L-isem Marsa jfisser "port".

## Etimoloġija
Barra l-Marsa hemm erba' postijiet ohra f’Malta li isimhom jikkonsisti bil-kelma 'marsa' b'kelma oħra marbuta magħha. Dawn huma; Il-Port ta' Marsamxett, Marsaskala, Marsaxlokk u Marsalforn. Kull wieħed għandu rabta ma' xatt il-baħar, u kull wieħed minnhom jagħmel parti minn port, jekk mhux hu nnifsu port. Il-Marsa kienet tissejjaħ hekk għax, bla dubju, kienet tħaddan il-port ġewwieni u importanti. Il-fdal megalitiku fuq Kordin u nħawi fil-qrib kif ukoll oħrajn tal-Feniċi u u r-Rumani marbutin mal-Għolja tal-Ġiżwiti jindikaw biċ-ċar li għal dawn in-nies, il-port kien meħtieġ u importanti.

## Storja
Fil-fond tal-Port il-Kbir hemm id-daħliet kennija tal-Marsa, post importanti sa mill-qedem. Fil-mappa ta' Malta li ppubblika Jean Quintin fl-1536, hemm indikat il-post ‘Marsa Hortus’. Minn żminijiet aktar imbiegħda, il-post kien magħruf bħala l-Marsa, kelma Għarbija li tfisser "port fejn jankraw il-vapuri".

Id-daħla kienet ukoll magħrufa bħala taż-“żewġ marsiet”, waħda bl-isem ‘Marsa ż-Żgħira’ u l-oħra bl-isem 'il-Marsa il-Kbira'. Tal-ewwel kienet ukoll tissejjaħ Xatt il-Qwabar u kienet tibda minn fejn il-Pont Wharf u tasal fejn saru x-xogħlijiet tal-Gass. Qwabar hi l-plural tal-kelma qabru, li hi ħlejqa anfibja bħal granċ li ġieli ġie msejjaħ ukoll granċ tal-ilma ħelu u li seta' kien komuni madwar il-Marsa. Hekk insibu bebbux għamla ta' qalb, b'qoxra sewda, li kien jinstab fid-daħla u kien jissejjah l-arzell tal-Marsa.

Aktar 'il ġewwa hemm il-Marsa l-Kbira, li tiġbed sa fejn hemm il-knisja ta' Ċejlu. Kienet saret ukoll magħrufa bħala Portu Novu. Iż-żewġ daħliet huma mifrudin mill-“Għolja tal-Ġiżwiti”, li warajha tinfirex il-pjanura l-kbira li tibqa' dieħla sat-truf ta' Ħal Qormi. Hawn wieħed jista' jinnota l-livell baxx tal-art u l-widien, wieħed Wied is-Sewda u l-ieħor Wied il-Kbir, li jaqilbu għal hemm.

Żmien ilu, anke sa ftit qabel il-wasla tal-Kavallieri ta' San Ġwann, id-daħla baxxa kienet twassal sat-truf ta' Ħal Qormi, bħal taċ-Ċagħqi jew l-Erba' Qaddisin, fejn kienu nstabu ħafna ċagħaq u ramel. L-inħawi baxxi kienu jiġbru ilma qiegħed li kien jikkawża ħafna malarja. Mal-ilma baħar kien jittella' l-ilma tal-widien. Sa mill-qedem, il-bnedmin li fittxew kenn f'dawk l-inħawi kienu jaħdmu fir-raba' u jkabbru l-uċuħ. Fil-witja jingħad li kien hemm is-simar, kanal tas-sallur, qiegħa mimlija arzell bl-arkati, u menqa mimlija ħut.

Is-sejbiet arkeoloġici li saru f'partijiet differenti tal-Marsa juru li minn żminijiet ilu dal-post kien magħruf man-nies li għexu f'Malta u għarfu jinqdew bil-kenn li joffru l-portijiet tiegħu.

## Popolazzjoni
Fi żminijiet medjevali u għal żmien twil wara, il-Marsa kienet tagħmel mal-parroċċa ta' San Ġorġ ta' Ħal Qormi. Iżda meta l-Ħamrun saret parroċċa, it-territorju tal-Marsa reġa' nqasam bejn il-Ħamrun u Ħal Qormi sakemm fl-1913, il-Marsa saret parroċċa u ġabret lura l-art li kienet mifruda minnha. L-art li fuqha hi mibnija llum il-parroċċa tal-Marsa kienet tagħmel parti mit-tliet parroċċi ta' Ħal Qormi, il-Ħamrun u Raħal Ġdid.

Jingħad li fl-1890 fil-Marsa kien hemm 6,200 ruħ u 200 dar, Dan juri li bl-iżvilupp tal-port, in-nies bdew risqin lejn il-post. Dment li l-awtoritajjiet kienu sabu tarf tal-ilmijiet li kienu jġibu l-malarja, il-popolazzjoni setgħet toktor. Din il-problema setgħet kellha effett fuq l-iżvilupp ta' abitazzjoni anke fi żminijiet qodma: l-istoriċi jindikaw li fi żminijiet medjevali kien hemm fil-qrib ir-Raħal Saflieni u jingħad li f'dawk iż-żminijiet, l-irħula fin-naħat ċentrali u tal-Lvant ta' Malta kienu jinstabu fuq xi art x'aktarx ogħla minn inħawi fil-qrib u kien hemm tendenza li jevitaw il-kosta u nħawi baxxi, aktarx minħabba l-malarja.

Imma mal-iżvilupp tal-Port il-Ġdid (Portu Novu), il-Marsa bdiet tikber bħala subborg. Mal-1913 kien innotat li din in-naħa kienet qiegħda dejjem tiżdied fid-djar u fil-fabbriki, tant li kien fiha popolazzjoni ta' eluf ta' nies. Kien hemm madwar 4,000 ruħ. Fiċ-ċensiment tal-1931 kien irreġistrat li kien hemm 7,867 waqt li fl-1948, il-popolazzjoni telgħet għal 11,560 u kien hemm żieda ta' 46.94%. Iżda wara dan l-għadd beda jonqos: kien hemm 10,672 fl-1957, 9,722 fl-1967 u 7,927 fl-1985. Il-popolazzjoni tal-Marsa kienet 8,036 fl-1993; naqset drammatikament għal 5,731 sas-sena 2000 u rkuprat xi ftit għal 6,018 saċ-ċensiment tas-sena 2000. Il-popolazzjoni iżda kompliet tonqos għal 4,401 sas-sena 2014, iżda l-aħħar stima tas-sena 2024 tpoġġi l-popolazzjoni tal-lokalità bħala 5,953.

Ta' min jinnota li f’dak li għandu x’jaqsam ma' konfini elettorali, fl-1921 il-Marsa kienet tqiegħdet fil-ħames distrett li kien jikludi fih Raħal Ġdid u Ħal Tarxien waqt li mill-1947 tqiegħdet fl-ewwel distrett mal-Belt Valletta.

## Ġemellaġġi
* Bridgwater, Renju Unit

## Kunsill Lokali
* Josef Azzopardi (Sindku)
* Joseph Scerri (Vici-Sindku)
* Francis Debono (Kunsillier)
* Colin Pace (Kunsillier)
* Dominic Spencer (Kunsillier)
* Charmaine Aquilina (Kunsillier)
* Joe Lia (Kunsillier)

## Toroq

*Triq l-Ascot
*Triq l-Assunta
*Triq Aldo Moro
*Triq Azzopardi
*Triq il-Biċċerija
*Triq Balbi
*Triq Bajjada
*Triq Belt il-Ħażna
*Triq Derby
*Triq Diċembru 13
*Triq il-Farfett
*Triq Fra Diegu
*Triq l-Għabex
*Triq il-Ħaddiem
*Triq Ħal Qormi
*Il-Moll tal-Ħatab
*Triq l-Irħam
*Triq l-Iskola
*Triq il-Jum
*Triq il-Kapuċini
*Il-Moll tal-Knisja
*Triq il-Marsa
*Triq Nazzarenu

*Triq N.Isourd
*Triq N.Sacco
*Triq il-Prinċep Albertu
*Triq Patri Magri
*Il-Moll tal-Pont
*Triq il-Qaddiefa
*Triq ir-Ross
*Triq is-Sajjieda
*Triq is-Salib tal-Marsa
*Triq Sant'Anna
*Triq San Bernard
*Triq San Franġisk
*Triq San Mikiel
*Triq San Pietru
*Triq San Tumas
*Sqaq Sannat
*Triq is-Sebħ
*Triq Simpson
*Triq is-Sliem
*Triq ix-Xwieni
*Triq Xemxija 
*Triq Żerafa 
*Triq iż-Żimelli

## Referenzi

## Ħoloq esterni
*Il-Kunsill Lokali tal-Marsa
*Grupp tal-Iscouts tal-Marsa