Bahasa-bahasa Borean

**Borean** (Jawi:) (juga dikenali sebagai **Boreal** atau **Boralean**) ialah sebuah makrokeluarga linguistik yang merupakan andaian (iaitu, dicadangkan) yang merangkumi hampir semua keluarga bahasa di seluruh dunia kecuali yang berasal dari benua Amerika, Afrika, Oceania dan Kepulauan Andaman. Ia dianggap sebagai teori pinggiran dalam linguistik arus perdana dan sangat bergantung pada kaedah perbandingan besar-besaran yang telah diragui untuk mendapatkan hubungan genetik. Borean mencadangkan bahawa pelbagai bahasa yang dituturkan di Eurasia dan wilayah berdekatan mempunyai hubungan genealogi dan akhirnya berasal dari bahasa-bahasa yang dituturkan semasa Paleolitik Akhir pada alaf-alaf selepas Maksimum Glasier Terakhir. Dua model Borean yang berbeza wujud, satu daripada Harold C. Fleming dan satu lagi daripada Sergei Starostin.

## Etimologi
Nama *Borean* ialah bentuk akusatif tunggal Latin bagi *Boreās*, dipinjam daripada Bahasa Yunani Kuno  (*Boréās*) yang bermaksud "utara". Ini mencerminkan fakta bahawa kumpulan ini dipercayai merangkumi kebanyakan keluarga bahasa yang berasal dari hemisfera utara.

## Model dari Fleming
Konsep ini dicetuskan oleh Harold C. Fleming (1987), beliau mencadangkan *mega-super-filum* sedemikian untuk bahasa-bahasa Eurasia, yang dinamakan *Borean* atau *Boreal* dalam Fleming (1991) dan penerbitan-penerbitan seterusnya. Dalam model Fleming, Borean merangkumi sepuluh kumpulan berbeza: Afrasia (istilahnya untuk Afroasia), Kartveli, Dravida, sekumpulan bahasa yang terdiri daripada Sumer, Elam dan beberapa bahasa purba Timur Dekat yang lain yang telah pupus, Eurasia (cadangan Joseph Greenberg yang merangkumi India-Eropah, Ural, Altai dan beberapa keluarga bahasa lain), Makro-Kaukasia (cadangan John Bengtson yang merangkumi Uskara dan Burusyaski), Yenisei, Cina-Tibet, Na-Dene dan Amerind.

Pada tahun 2002, Fleming berpendapat bahawa tiada perbezaan pada dua super-filum besar antara takson Nostratik dan Dené–Kaukasus dalam kalangan bahasa Borean dan bahawa kekerabatan bahasa antara cabang-cabangnya mungkin lebih kompleks daripada super-filum Nostratik berbanding Dené–Kaukasia.

Walau bagaimanapun, pada tahun 2013, Fleming telah mengubah pandangannya mengenai isu ini dalam sebuah artikel bersama dengan Stephen L. Zegura, James B. Harrod, John D. Bengtson dan Shomarka O.Y. Keita – *"The Early Dispersions of Homo Sapiens sapiens and proto-Human from Africa."* dalam *[[Mother Tongue (jurnal)|Mother Tongue]]*, isu XVIII, hlm. 143–188, 2013, di mana beliau berpendapat bahawa Nostratik dan Dene-Kaukasus sebagai filum bahasa dalam Borean adalah hipotesis yang berasas dan meyakinkan.

Fleming menulis bahawa hasil kerjanya mengenai Borean diinspirasikan oleh penerokaan Eurasia oleh Joseph Greenberg dan berorientasikan kepada konsep "takson yang sah". Beliau menolak Nostratik, sebuah makrokeluarga yang dicadangkan agak lebih luas daripada Eurasia dan menangguhkan pertimbangan mengenai Dené–Kaukasus, iaitu cadangan yang akan merangkumi Cina-Tibet, Yenisei, Uskara dan beberapa keluarga bahasa dan bahasa terpencil yang lain. Fleming menggelar Borean sebagai "rantai filetik" dan bukannya super-filum. Beliau menyatakan bahawa model Boreannya serupa dengan cadangan Morris Swadesh iaitu Uskara-Dene (*Vasco-Dene*), walaupun beliau juga melihat persamaan antara Vasco-Dene dan Dené–Kaukasus. Beliau melihat Borean berkait rapat dengan kemunculan Paleolitik Akhir di Masyrik, Eropah dan Eurasia barat dari 50 ribu hingga 45 ribu tahun dahulu dan memerhatikan bahawa ia terutamanya dikaitkan dengan populasi manusia berpenampilan fizikal Kaukasia dan Mongoloid Utara, dengan pengecualian di selatan India, selatan China, barat daya Habsyah, utara Nigeria dan Republik Chad.

Komposisi filogenetik Borean (tidak memasukkan terhadap hubungan yang lebih tinggi dalam keseluruhan) menurut Fleming, Bengtson, Zegura, Harrod, dan Keita (2013) adalah seperti berikut:
* "Borean" (Rantai Filetik)
** **(1)**
*** Afrasia (Afroasia)
** **c)** **(2)** (bahasa yang sangat berbeza antara mereka dan menyimpang dalam hubungannya dengan filum Borean dan keluarga bahasa yang lain)
*** Sumer
*** Elam
*** Hurri-Urartu
*** Hatti
** **a)** **(3)**
*** Kartveli
** **b)** **(4)**
*** Dravida
** **d)** **(5)**
*** Eurasia
**** Tirsenia (termasuk Etruria)
**** India-Eropah 
**** Ural 
**** Yukaghir 
**** Eskaleut 
**** Cukotka-Kamcatka (Cukotka)
**** Altai 
***** Turki 
***** Mongolia 
***** Tunggus 
**** Korea 
**** Jepun 
**** Gilyak (Nivkh)
**** Ainu (?) (pemasukan tentatif)
** **e)** **(6)**
*** Uskara-Kaukasus (*[[Bahasa-bahasa Dené–Kaukasus|Vasco-Caucasian]]*) (berdasarkan cadangan John Bengtson)
**** Kaukasus Utara
***** Kaukasus Timur Laut 
***** Kaukasus Barat Laut
**** Uskara
** **f)** **(7)**
*** Burushaski
*** Yenisei
** **g)** **(8)**
*** Cina-Tibet
** **h)** **(9)**
*** Na-Dene
** **i)** **(10)**
*** Amerind (digariskan oleh Joseph Greenberg) (takson yang sah dengan kontras yang besar antara sub-taksa)
* Austrik (tidak termasuk dalam Borean) (Fleming et al. tidak pasti sama ada ia lebih berkait rapat dengan Borean atau tidak iaitu sama ada Borean dan Austrik mempunyai leluhur bersama Austrik-Borean atau sama ada Austrik tidak lebih dekat dengan Borean berbanding super-filum bahasa utama lain)
** Selatan Tai
*** Kepulauan Selatan
*** Kra-Dai (Tai-Kadai, Tai)
** Hmong-Mien (Miao-Yao)
** Asia Selatan
** Ainu (?)

## Model dari Starostin
Seperti yang digambarkan oleh Sergei Starostin (2002), Borean dibahagikan kepada dua kumpulan iaitu Nostratic (*sensu lato*, terdiri daripada Eurasia dan Afroasia) dan Dene–Tai, yang kedua terdiri daripada makrokeluarga Dené–Kaukasus dan Austrik. Starostin secara tentatif mentarikhkan bahasa Borean purba ke zaman Paleolitik Akhir, kira-kira 16 ribu tahun yang lalu. Model Borean Starostin oleh itu akan merangkumi kebanyakan bahasa Eurasia serta bahasa-bahasa Afroasia di Afrika Utara dan Tanduk Afrika dan bahasa-bahasa Eskaleut serta Na-Dene dalam Dunia Baru.

Murray Gell-Mann, Ilia Peiros dan Georgiy Starostin berpendapat bahawa kaedah perbandingan telah memberikan bukti kukuh untuk beberapa superkeluarga linguistik (Dené-Kaukasus dan Eurasia), tetapi belum lagi untuk yang lain (Afroasia dan Austrik). Pandangan mereka adalah kerana sesetengah keluarga ini belum lagi dbina semula dan yang lain masih memerlukan penambahbaikan, adalah mustahil untuk mengaplikasikan kaedah perbandingan yang ketat kepada kumpulan yang lebih tua dan lebih besar. Walau bagaimanapun, mereka menganggap ini hanya masalah teknikal dan bukannya masalah teori dan menolak idea bahawa hubungan linguistik yang lebih jauh ke belakang daripada 10,000 tahun sebelum masa kini tidak dapat dibina semula, kerana *"objek utama penyelidikan dalam kes ini bukanlah bahasa moden, tetapi pembinaan semula bahasa purba yang ternyata lebih serupa antara satu sama lain daripada keturunan moden mereka"*. Mereka percaya bahawa pembinaan semula superkeluarga yang baik seperti Eurasia akhirnya akan membantu dalam menyiasat hubungan linguistik yang lebih mendalam. Walaupun hubungan ultra-mendalam sedemikian pada masa ini hanya boleh dibincangkan pada tahap spekulatif, mereka berpendapat bahawa banyak persamaan morfemik antara keluarga bahasa Eurasia, banyak daripadanya telah dikumpulkan oleh Sergei Starostin ke dalam pangkalan data khas yang kemudian ditambah oleh penemuan beliau sendiri, tidak mungkin disebabkan oleh kebetulan, memungkinkan untuk merumuskan hipotesis super-superkeluarga Borean.

Mereka juga telah mencadangkan kemungkinan kaitan antara Borean dan keluarga lain. Pada pandangan mereka, perbandingan dengan data Borean menunjukkan bahawa Koisan tidak boleh dimasukkan ke dalamnya tetapi kaitan yang lebih jauh pada tahap yang lebih mendalam mungkin dapat dilakukan, bahawa bagaimana superkeluarga Afrika Niger–Congo, Sudan Timur, Sudan Tengah dan Kurdufan berkaitan dengan Borean masih perlu disiasat, bahawa situasi dengan bahasa asli Amerika masih belum diselesaikan dan walaupun terdapat beberapa persamaan leksikal antara Borean dan bahasa-bahasa Trans–Niugini, ini masih terlalu sedikit untuk mewujudkan kaitan yang kukuh. Mereka mengulas bahawa walaupun data awal menunjukkan kemungkinan kaitan antara Borean dan beberapa superkeluarga dari Afrika, Amerika dan rantau Indo-Pasifik, penyelidikan lanjut diperlukan untuk menentukan sama ada superkeluarga tambahan ini berkaitan dengan Borean atau cabang-cabang tidak dikenal pasti daripadanya. Gell-Mann *et al.* menyatakan bahawa model Borean yang mereka cadangkan berbeza dengan ketara daripada model Fleming.

Sergei Starostin meninggal dunia awal pada tahun 2005 dan hipotesis beliau kekal dalam bentuk awal dengan kebanyakan bahan yang dikumpulnya tersedia dalam talian.

Komposisi filogenetik Borean mengikut Starostin adalah seperti berikut:
* "Borean"
** Nostratik (teori pinggiran, Holger Pedersen 1903)
*** Eurasia (ditolak secara meluas, Joseph Greenberg 2000)
**** India-Eropah (keluarga diiktiraf secara meluas)
**** Altai (ditolak secara meluas; Roy Andrew Miller 1971, Gustaf John Ramstedt 1952, Matthias Castrén 1844)
***** Jepun (keluarga diiktiraf secara meluas)
***** Korea (keluarga diiktiraf secara meluas)
***** Turki (keluarga diiktiraf secara meluas)
***** Tunggus (keluarga diiktiraf secara meluas)
***** Mongol (keluarga diiktiraf secara meluas)
**** Ural (keluarga diiktiraf secara meluas)
**** Paleo-Siberia (perpaduan filogenetik ditolak secara meluas)
***** Eskaleut (keluarga diiktiraf secara meluas)
***** Cukotka-Kamcatka (keluarga diiktiraf secara meluas)
***** Yukaghir (bahasa pencilan)
***** Nivkh (bahasa pencilan)
**** Kartveli (keluarga diiktiraf secara meluas)
**** Dravida (keluarga diiktiraf secara meluas)
*** Afroasia (keluarga diiktiraf secara meluas)
** Dene–Tai (ditolak secara meluas, Starostin 2005)
*** Dené-Kaukasus (ditolak secara meluas, Nikolayev 1991; dikembangkan oleh Bengtson 1997), cf. Dené–Yenisei (Edward Vajda 2008)
**** Nadene (keluarga diiktiraf secara meluas)
**** Uskara (bahasa pencilan)
**** Iberia (Bahasa pencilan; tidak dinyatakan secara tersurat dalam rajah salasilah Starostin tetapi selalunya dilihat berkemungkinan tergolong dalam keluarga purba yang sama dengan Uskara)
**** Cina-Kaukasus (ditolak secara meluas, Starostin 2006)
***** Cina-Tibet (keluarga diiktiraf secara meluas)
***** Yenisei (keluarga diiktiraf secara meluas)
***** Burusyaski (bahasa pencilan)
***** Kaukasus Utara (ditolak secara meluas; Nikolayev & Starostin 1994)
****** Kaukasus Timur Laut (keluarga diiktiraf secara meluas)
****** Kaukasus Barat Laut (keluarga diiktiraf secara meluas)
***** Hatti (bahasa pencilan; tidak dinyatakan secara tersurat dalam rajah salasilah Starostin tetapi dalam karya-karya lain oleh beliau dan rakan-rakannya sering dikaitkan dengan Kaukasus Utara atau dianggap sebagai cabang Dené–Kaukasus yang tersendiri)
***** Hurri-Urartu (keluarga diiktiraf secara meluas; tidak dinyatakan secara tersurat dalam rajah salasilah Starostin tetapi dalam karya-karya lain oleh beliau dan rakan-rakannya sering dikaitkan dengan Kaukasus Utara atau dianggap sebagai cabang Dené–Kaukasus yang tersendiri)
*** Austrik (spekulatif, Wilhelm Schmidt 1906)
**** Tai Selatan (spekulatif, Paul Benedict 1942)
***** Kepulauan Selatan (keluarga diiktiraf secara meluas)
***** Kra-Dai (keluarga diiktiraf secara meluas)
**** Hmong–Mien (keluarga diiktiraf secara meluas)
**** Asia Selatan (keluarga diiktiraf secara meluas)
** Ainu (bahasa pencilan; tidak disebut secara tersurat dalam rajah salasilah Starostin tetapi dalam karya-karya lain oleh beliau dan rakan-rakannya kebanyakannya dikaitkan dengan Austrik)
** Sumer (bahasa pencilan; tidak disebut secara eksplisit dalam rajah salasilah Starostin, tetapi dalam karya-karya lain oleh beliau dan rakan-rakannya kebanyakannya dikaitkan dengan Dene–Tai atau Nostratik)
** Elam (bahasa pencilan; tidak disebut secara eksplisit dalam rajah salasilah Starostin, tetapi dalam karya-karya lain oleh beliau dan rakan-rakannya kebanyakannya dikaitkan dengan Dene–Tai atau Nostratik)

## Jäger (2015)
Analisis filogenetik pengiraan oleh Jäger (2015) tidak menyokong makrofilum Borean secara keseluruhan tetapi menyediakan filogeni keluarga bahasa berikut di Eurasia:

## Bahasa lain
### Sumer
Allan Bomhard berpendapat bahawa bahasa Sumer tidak berasal daripada bahasa turunan Nostratik Purba tetapi adalah daripada bahasa saudari Nostratik Purba. Dengan kata lain, Sumer berasal daripada bahasa leluhur bersama yang lebih tua dengan Nostratik Purba dan tidak berasal secara langsung daripadanya, iaitu Sumer lebih dekat kepada Nostratik tetapi bukan ahlinya.

### Kartveli
Bomhard juga berpendapat bahawa bahasa Kartveli lebih dekat kepada Eurasia berbanding keluarga bahasa lain dalam Nostratik dan perbezaan yang wujud adalah disebabkan Kartveli terpisah daripada Eurasia pada peringkat yang sangat awal.

## Status hipotesis
Ahli bahasa Asya Pereltsvaig menyatakan dalam *Languages ​​of the World: An Introduction* bahawa kedua-dua versi hipotesis Borean adalah kontroversial dan tentatif.

## Lihat juga
* Bahasa Manusia Purba
* Senarai bahasa-bahasa purba
* Asal usul bahasa – Teori bagaimana bahasa terbentuk

## Rujukan

## Bacaan lanjut
* H. C. Fleming, 'A New Taxonomic Hypothesis: Borean or Boralean', *[[Mother Tongue (jurnal)|Mother Tongue]]* 14 (1991).
* H. C. Fleming, 'Proto-Gongan Consonant Phonemes: Stage One', in Mukarovsky (ed.) *FS Reinisch* (1987), 141–159.

## Pautan luar
* Kamus pembinaan semula