Haji Sulong

**Tuan Guru Haji Muhammad Sulong bin Haji Abdul Kadir bin bin Tuan Minal bin Syeikh Wan Muhammad al-Fatoni** (lahir: tahun 1895 - hilang sejak 13 Ogos 1954) atau lebih dikenali dengan nama, Haji Sulong, merupakan seorang tokoh ulama kontemporari dan reformis yang terkenal di Pattani. Beliau lahir dalam latar belakang keluarga ulama di Kampung Anak Rhu (Muban Anoru), (kemudian dinamakan oleh kerajaan Thailand sebagai “Muban Lukson”), Monthon Pattani. Beliau fasih Bahasa Melayu, dan Bahasa Arab, serta berperanan menyebarkan ajaran Islam kepada masyarakat Selatan Thailand pada ketika itu supaya kembali kepada landasan yang benar menurut syariat Islam. Beliau dikenali kerana ketegasannya menuntut kerajaan Thailand memberikan hak autonomi yang lebih adil kepada masyarakat Melayu Islam di selatan Thailand. 

Ketika berusia 7 tahun, beliau melihat penangkapan Tengku Abdul Kadir Kamaruddin, raja terakhir Patani, oleh kerajaan Siam. Hal ini mencetuskan ketidakpuasan hati dalam kalangan masyarakat Melayu kepada Kerajaan Siam kerana sistem beraja dihapuskan dan digantikan dengan dasar sistem pentadbiran wilayah (Monthon) oleh Raja Chulalongkorn. Selain itu, umat Islam di Thailand dilayan secara tidak adil semasa Perang Dunia Kedua kerana kerajaan mementingkan dasar untuk menjaga kebajikan penduduk beragama Buddha. Ketegangan ini meningkat pada zaman mandat asimilasi budaya secara paksa (Ratthaniyom) di bawah pemerintahan Fil Marsyal Plaek Phibunsongkhram sebagai bekas Perdana Menteri diktator di Thailand.         

Tokoh utama yang menentang kerajaan pada ketika itu ialah Haji Sulong Abdul Kadir, yang memainkan peranan penting dalam menentang pemansuhan institusi Dato’ Yutitham (pegawai kadi), menuntut pemisahan mahkamah agama, serta mengemukakan tujuh tuntutan kepada kerajaan. Haji Sulong akhirnya ditangkap pada 16 Januari 1948 atas tuduhan pemberontakan, yang menimbulkan kemarahan besar dalam kalangan rakyat tempatan.         

## Kehidupan Awal
**Latar Belakang** 

Haji Sulong merupakan anak tunggal Haji Abdul Qadir al-Fatoni bin Syeikh Wan Zainal Abidin (Tuan Minal) bin Syeikh Wan Muhammad al-Fatoni hasil perkahwinannya dengan Syarifah (dikenali juga sebagai Che Poh), salah seorang daripada tiga isteri Haji Abdul Qadir. Beliau mempelajari al-Qur'an daripada ayahnya sendiri. Sejak kecil lagi, Haji Sulong dikenali sebagai seorang kanak-kanak yang pintar dan cergas. 

**Pendidikan** 

Pada tahun 1902, Haji Sulong yang ketika itu berusia 8 tahun, telah menjadi hafiz al-Qur'an dan telah menuntut ilmu dengan Tok Guru Abdul Rasyid di Pondok Sungai Pandan (Muban Bana), Pattani. Akhirnya, pada usia 12 tahun, Haji Sulong telah menamatkan pengajian asas di sebuah sekolah pondok di Kerisik (Krue Se) yang terletak di daerah Tanjung Lulup (Tanyong Lulo), Pattani, yang dikendalikan oleh Tok Guru Wan Musa. Pada tahun 1907, Haji Abdul Kadir menghantar beliau ke Makkah bersama Syeikh Wan Ahmad bin Wan Muhammad Zin untuk melanjutkan pengajian dalam hal ehwal agama Islam.

Beliau merupakan pelajar yang pintar, fasih dalam berbahasa Arab dan tulisan Arab dan Jawi, sehinggakan beliau diminta untuk membuka sekolah pengajian Islam di Makkah, yang memberikannya nama dan kedudukan keistimewaan di sana. Pada zaman itu, umat Islam di Asia Tenggara yang berpeluang menunaikan ibadah haji atau menuntut ilmu di Makkah biasanya dihormati dalam masyarakat mereka dan berpeluang memegang peranan kepimpinan agama di kawasan masing-masing. Bagi lelaki yang menunaikan haji, gelaran “Haji” digunakan sebelum nama, manakala bagi perempuan, gelaran “Hajah” digunakan. Walau bagaimanapun, status sosial lelaki lebih tinggi daripada wanita.

**Dakwah**

Pada tahun 1914, Haji Sulong merantau ke Kemboja untuk berdakwah kepada masyarakat Champa. Beliau kembali ke Makkah setelah dibebaskan daripada penangkapan oleh perisik dari Turki Othmaniyyah yang kurang senang dengan usaha dakwah beliau kepada masyarakat Champa di Kemboja.

**Kembali ke Makkah**

Mengenai institusi pendidikan Haji Sulong di Makkah, maklumatnya tidak begitu jelas, tetapi pada masa itu mereka yang menuntut ilmu Islam biasanya belajar secara langsung dengan guru di masjid atau surau yang terkenal. Haji Sulong menuntut ilmu dengan beberapa guru bagi mencari guru yang benar-benar arif dan masyhur. Antaranya, Habibullah, seorang penduduk Maghribi, menjadi guru terakhir beliau dan merupakan seorang ulama terkenal di Makkah. Haji Sulong menguasai Bahasa Arab, Al-Qur’an, dan Ilmu Hadis dengan cemerlang sehingga dihormati oleh generasi sezamannya dan generasi berikutnya. Beliau mengarang Kitab Khulasoh al-Jawahir iaitu kitab usuludin, dan kitab Cahaya Islam yang menceritakan tentang Maulidur Rasul. 

Antara pelajar yang terkenal di bawah Haji Sulong ialah Dato' Haji Mohd Noor Bin Dato' Haji Ibrahim, bekas Kadi Besar Kelantan, Mufti Kelantan, guru Maahad Muhammadi serta guru Darul Quran kepada pelajar tahfiz di Masjid Negara, Kuala Lumpur. Dato' Haji Mohd Noor merupakan abang kepada isteri kedua Haji Sulong, Khadijah.

**Perkahwinan**

Pada usia 27 tahun, Haji Sulong berkahwin dengan Hajah Safiyyah binti Umar, anak perempuan Tok Guru Pakoh di Makkah. Setahun berumah tangga, isteri pertamanya meninggal dunia. Dua tahun kemudian, beliau berkahwin dengan Hajah Khadijah binti Haji Ibrahim, iaitu anak bekas Mufti Kelantan, yang dikenali di Pattani sebagai Che Yah dan mereka mempunyai 10 cahaya mata termasuk Muhammad Amin; Ahli Parlimen Wilayah Pattani untuk dua penggal dan Tuan Haji Zainal Abidin atau lebih dikenali sebagai Den Tuan Minal; bekas Menteri Timbalan Kesihatan Awam dan bekas Timbalan Menteri Dalam Negeri. Haji Sulong dan Che Yah dikurniakan seorang cahaya mata pertama di Makkah bernama Mahmud, namun anak lelaki ini meninggal dunia setahun kemudian. 

## Jasa dan Sumbangan
**Kembali ke Pattani**

Kehilangan Mahmud mendorong Haji Sulong untuk kembali ke Pattani dan menziarahi kampung halamannya serta mengubati hati isterinya, Hajah Khadijah yang sangat kecewa. Beliau berhasrat untuk kembali ke Makkah dua tahun kemudian, namun niat tersebut berubah setelah mereka berdua kembali ke Pattani.

Haji Sulong berazam untuk menyebarkan agama Islam di Pattani, kampung halamannya. Pada usia 32, beliau kembali ke Pattani pada tahun 1927, selepas 20 tahun menetap di Makkah. Beliau mendapati ramai umat Islam Pattani pada zaman itu hidup dalam kemiskinan dan masih mencampuradukkan ajaran Islam dengan kepercayaan animisme iaitu amalan mempercayai roh halus, yakni amalan khurafat yang jelas bertentangan dengan ajaran Islam. 

Bagi mengekang amalan khurafat ini berleluasa, Haji Sulong mula memberikan kuliah-kuliah di masjid-masjid dan mengajar sebagai Tok Guru (Tohkru), dengan mengembara ke pelbagai kawasan di Patani. 
Haji Sulong amat mesra dan disenangi oleh masyarakat lebih-lebih lagi dalam kalangan ulama muda. Beliau dikenali oleh penduduk Pattani sebagai seorang cendekiawan muslim moden yang membawa gerakan pembaharuan (Islah) setelah belajar dengan bersungguh-sungguh di Makkah. Haji Sulong juga mengajar agama secara bertabligh di merata-rata kampung di Pattani. 

**Konflik** 

Gerakan Islah dan kaedah tabligh Haji Sulong telah membangkitkan penentangan dalam kalangan ulama tradisional di Pattani yang mengamalkan pengajaran berpusatkan pondok semata-mata. Mereka melaporkan gerakan Islah dan tabligh Haji Sulong kepada kerajaan sebagai satu ancaman kepada keamanan dan keselamatan Pattani. Walau bagaimanapun, selepas siasatan dijalankan, kes tersebut ditutup kerana ketiadaan bukti yang merupakan tuduhan tidak berasas. Haji Sulong tidak mengendahkan suara-suara tentangan tersebut dan tetap dengan prinsipnya. Hal ini demikian kerana perkara yang sebaliknya berlaku iaitu semakin ramai masyarakat Islam Thailand menghadiri kuliah agamanya, dan menggalakkan Haji Sulong membuka sekolah pondok moden di Pattani dengan modal awal sebanyak 3,500 Baht (RM400).

**Menubuhkan Sekolah Pondok Moden**

Apabila berlaku perubahan pemerintahan pada tahun 1933, dengan Phaya Phahon Phonphayuhasena dilantik sebagai Perdana Menteri baharu, Haji Sulong pergi ke Bangkok untuk memohon bantuan kewangan dan menerima tambahan 3,500 Baht (RM400) daripada pihak kerajaan. Dengan itu, jumlah keseluruhan menjadi 7,000 Baht (RM800), dan setelah mengumpul pelbagai dana melalui derma orang ramai, beliau menubuhkan Madrasah al-Maarif al-Wataniah. Beliau berjaya memperkenalkan mata pelajaran sekular sains dan matematik untuk diajar dalam sistem pondok sedia ada di Thailand meskipun mendapat tentangan dalam kalangan ulama tradisional serta pegawai kerajaan yang bimbang terhadap dasar integrasi nasional pada ketika itu. Pengenalan sekular tersebut mendapat sokongan yang positif daripada ibu bapa dan guru, dan generasi muda. Struktur organisasi dan disiplin pelajar kemas dan teratur. 

## Perjuangan dan Legasi
**Gerakan Islam**

Disebabkan jasa beliau memodenkan sistem pendidikan pondok di Pattani, Haji Sulong dilantik sebagai Yang Dipertua Majlis Agama Islam Wilayah Pattani. Semasa menjawat jawatan Yang Dipertua, beliau turut menubuhkan beberapa organisasi Islam di Pattani iaitu di antara organisasi tersebut ialah, "Hai'at al-Napadh al-Lahkan as-Shariat" (هيئة إنفاذ الأحكام الشرعية) iaitu Jabatan Penguatkuasaan Undang-undang Syariah, Semangat Pattani, dan Pergerakan Melayu Pattani (*Pattani Malay Movement-PMM*) dengan matlamat menggalakkan kerjasama antara pemimpin Melayu bagi menentang campur tangan kerajaan terhadap cara hidup Islam di Selatan Thailand.

**Buku Tujuh Tuntutan Rakyat Pattani 1947**

Menjelang akhir 1930-an, laporan dan khabar angin mengenai gerakan Islah Haji Sulong mula mendatangkan kebimbangan kepada kerajaan Thailand. Mereka mula mengambil keputusan untuk melaksanakan undang-undang terhadap kebangkitan masyarakat Islam di selatan Thailand bagi mengelakkan mereka untuk menuntut kemerdekaan dan menjalankan kegiatan gerakan pemisahan dari Thailand.

Pada masa yang sama, beberapa dasar kerajaan Thailand telah menimbulkan kemarahan penduduk Melayu Pattani, di antaranya adalah pemansuhan undang-undang Islam (Nikah dan Cerai) dan Warisan pada 1944 yang telah dibenarkan berfungsi sejak penyerapan kawasan Pattani kepada Monthon pada tahun 1902. Dengan melaksanakan Undang-undang Sivil Thailand di empat jajahan Islam, institusi Dato' Yutitham (pegawai kadi Islam) telah dimansuhkan. 

Kerajaan Thailand di bawah Perdana Menteri Phibunsongkhram juga telah menukar peranan mufti Syeikhul Islam iaitu Menteri Cularaja (Chularajamontri) untuk menjadi penasihat Jabatan Hal Ehwal Agama di Kementerian Pendidikan. Pada tahun 1947, beliau telah memecat dan membuang negeri Menteri Chularaja ketika itu, Syeikhul Islam Haji Syamsuddin Mustafa (Chaem Phromyong) kerana mempunyai konflik kepentingan dengan musuh politiknya, Perdana Menteri Pridi Banomyong. Kementerian terpaksa dimansuhkan sementara waktu selama setahun dan ditubuhkan semula dengan pelantikan Syeikhul Islam Tuan Ismail Yahyawi (Tuan Suwannasart) sebagai Menteri Chularaja yang baharu. Haji Syamsuddin merupakan Ahli Sunnah Waljamaah pertama menjawat jawatan Menteri Chularaja sejak penubuhannya pada abad ke-17 zaman Maharaja Naresuan Agong daripada Wangsa Sukhothai pada zaman Kerajaan Ayyuthaya. Beliau juga seorang penjawat awam Jabatan Perhubungan Awam untuk menyelesaikan konflik masyarakat Islam di wilayah Selatan Thailand. Beliau menjadi suaka politik dan menetap di Arab Saudi, Amerika Syarikat, dan Kelantan, Malaysia. Pada tahun 1954, beliau telah kembali semula ke Thailand setelah mendapat pengampunan daripada kerajaan. 

Terdapat juga beberapa laporan dan cerita lisan tentang rakyat Pattani dipenjara, diseksa, dibunuh, dan diperas ugut oleh tentera dan polis Thailand tanpa perbicaraan kerana melawan dasar *ratthaniyom* *(dasar [[Asimilasi budaya|asimilasi]] paksa)* yang diperkenalkan oleh Perdana Menteri Phibunsongkhram.

Pada 1 April 1947, Haji Sulong telah membuat perjumpaan dengan ahli jawatankuasa Majlis Agama Islam Pattani, imam, khatib, dan bilal serta orang kenamaan seramai 400 orang di seluruh Pattani. Rumusan mesyuarat itu, mereka mengemukakan satu buku (petisyen) kepada kerajaan Thailand pimpinan Perdana Menteri ketika itu Laksamana Muda Luang Thamrongnawasawat di Bangkok, pada tahun 1947 yang mengandungi tujuh tuntutan rakyat-rakyat Pattani seperti berikut:

1. Minta mengadakan seorang ketua yang beragama Islam yang diperanakkan di dalam empat wilayah dengan pilihan suara anak negeri dalam wilayah dengan diberikan kepadanya kuasa penuh.

2. Mengadakan pelajaran Bahasa Melayu pada tiap-tiap sekolah mukim bagi kanak-kanak berumur 7 tahun sebelum lagi masuk belajar Bahasa Siam atau bercampur pelajaran dengan Bahasa Siam.

3. Kehasilan atau kedapatan di dalam wilayah dibelanjakan padanya sahaja.

4. Pegawai kerajaan dipakai orang Islam 80% mengikut penduduk negeri banyak yang beragama Islam.

5. Tulisan Bahasa Melayu dijadikan bahasa rasmi.

6. Mengasingkan mahkamah syariah daripada pejabat undang-undang negeri serta mengadakan undang-undang khas baginya untuk memutuskan pendakwaan yang bersabit dengan hukum agama Islam.

7. Mengakui rakyat di empat wilayah berketurunan Melayu.

—Sumber: Gugusan Cahaya Keselamatan

Secara umum, para penganalisis menafsirkan petisyen ini sebagai satu usaha untuk mendapatkan penyesuaian pentadbiran dan pengiktirafan budaya, bukannya sebagai rancangan pemisahan wilayah. Namun begitu, kerajaan di Bangkok telah menolak tuntutan tersebut, dan pandangan segelintir masyarakat tempatan ketika itu juga berbelah bahagi terhadap cadangan tersebut.

Pada 9 Ogos 1947, setelah empat bulan selepas petisyen tersebut, kerajaan Thailand melalui surat kementerian kehakiman Bangkok Bil. 5385/2490 memutuskan tidak menerima tuntutan untuk memisahkan mahkamah syariah dari mahkamah sivil dengan alasan perkara tersebut bercanggah dengan perlembagaan negara. Setelah mendapat jawapan itu, Haji Sulong bertindak balas menentang polisi kerajaan dan mula mengumpul kekuatan rakyat dan menyusun struktur politik baharu agar masyarakat Melayu Islam Pattani mempunyai identiti kebudayaan dan autonomi tersendiri.

**Dipenjara dan Kebangkitan Dusun Nyior**

Pada tahun April 1947, kerajaan pimpinan Laksamana Muda Luang Thamrongnawasawat menghadapi badai politik yang sangat hebat di Parlimen. Kerajaan terpaksa berdepan dengan usul undi tidak percaya daripada Parti Demokrat, dan dua bulan kemudian berlaku kes pembunuhan mengejut Raja Ananda Mahidol. Kestabilan kerajaan serta kelompok ahli politik yang menyokong Pridi Banomyong, termasuk gerakan Sri Thai, menjadi sangat goyah. Pada penghujung tahun yang sama, 8 November 1947, telah berlaku kudeta di Bangkok, yang menyebabkan perubahan pemerintahan kerajaan menyebelahi Fil Marsyal Plaek Phibunsongkhram, yang mempunyai ideologi politik yang berbeza daripada kerajaan sebelumnya yang menyebelahi Pridi Banomyong. 

Rejim diktator kembali menguasai masyarakat Thailand, dengan Perdana Menteri diktator Plaek Phibunsongkhram — pelopor konsep “nasionalisme” dan “negara bangsa” sejak 1939 — berada di belakang tampuk kuasa. Pada masa ini, negara polis mula terbentuk di bawah pimpinan Jeneral Polis Phao Sriyanond. Usaha menumpaskan kelompok Pridi Banomyong pun bermula secara habis-habisan.

Tujuh tuntutan yang dikemukakan oleh Haji Sulong kemudiannya dianggap sebagai tindakan pemberontakan yang mengancam keselamatan negara. Haji Sulong bin Abdul Kadir bersama pemimpin lain seperti Haji Wan Hussin, Haji Wan Mamin, dan Haji Wan Saman telah ditangkap susulan gerakan pada 3 April 1948 dan dipenjarakan atas tuduhan menghasut dan melakukan pemberontakan untuk memisahkan wilayah dari Thailand.

Kemudian kes itu dipindahkan ke Mahkamah Wilayah Ligor (Nakhon Si Thammarat). Selepas perbicaraan yang panjang, pada 24 Februari 1949, Mahkamah Agung menjatuhkan hukuman penjara 4 tahun 8 bulan terhadap beliau atas kesalahan memfitnah kerajaan melalui dokumen yang diedarkan kepada masyarakat tempatan. Namun, tuduhan pemisahan wilayah telah digugurkan. Pemimpin lain masing-masing dihukum penjara 3 tahun. 

Hukuman yang dikenakan terhadap Haji Sulong telah mengakibatkan salah satu faktor utama tercetusnya Tragedi Perang Dusun Nyior iaitu rusuhan antara pihak berkuasa kerajaan Thailand dan penduduk Muslim Thai yang berlaku antara 25 – 28 April 1948 di Kampung Dusun Nyior (Dusongnyo) berdekatan Tanjung Mas (Tanyongmat), Daerah Chadang (Chanae), Wilayah Menara (Narathiwat). Peristiwa salah faham antara pihak polis dan masyarakat Islam Thailand ini telah menyebabkan ramai korban jiwa di kedua-dua pihak iaitu dianggarkan 3,130 rakyat terbunuh termasuk kanak-kanak, wanita, dan warga emas. Pihak polis dikatakan telah menembak sekumpulan orang kampung yang mengadakan kenduri tahlil pada 20 April 1948 setelah menerima laporan di balai polis Sungai Padi berkenaan dengan 20 orang kampung di Dusun Nyior yang membantu orang komunis dari Persekutuan Tanah Melayu yang lari ke dalam hutan sempadan Narathiwat ketika itu. 

Pihak polis Thailand juga menerima laporan seramai 1,000 orang gerila Melayu sedang membuat persiapan untuk mengadakan pemberontakan terhadap dasar kerajaan Thailand. Tiga batalion polis dan tiga jet pejuang dikerahkan oleh Lieutenan Kolonel Boonlert Lertpreecha. Setelah diserang hendap di Kampung Dusun Nyior, pihak polis berundur ke Tanjung Mas. Seramai 125 pegawai polis Thailand terkorban dalam tragedi ini. Penggawa Daerah Tanjung Mas, Kamnan Muhammad dan Penggawa Daerah Teluban (Saiburi), Mustapha telah dihukum tembak tanpa perbicaraan mahkamah.

Akibat daripada tragedi ini, 2,000-4,000 orang Islam Thai berhijrah ke Persekutuan Tanah Melayu secara tidak sah walaupun Perdana Menteri Thailand merayu melalui siaran radio untuk pulang ke Thailand.

Dr. Charoen Suepsang, Ahli Parlimen bagi wilayah Pattani, bersama Banjong Srijaroon, Presiden Liga Islam Thai, telah mengemukakan cadangan supaya kerajaan memperbaiki taraf hidup masyarakat Islam Thai, serta memberikan kebebasan dalam bidang agama, budaya, dan pendidikan. Kerajaan menerima cadangan tersebut untuk dipertimbangkan.  

Kekacauan yang meletus di Kampung Dusun Nyior itu mendatangkan kebimbangan kepada Tengku Mahmood Mahyideen, putera Sultan Pattani terakhir, Sultan Abdul Kadir yang baru sahaja mengasaskan Gabungan Melayu Patani Raya, (GAMPAR) pada tahun tersebut. Tengku menyatakan:  

"Saya dengan perasaan yang amat sedih dan pilu hati amat mendukacitakan tatkala mendapat berita yang ada kumpulan orang Melayu melawan kerajaan dengan kekuatan walaupun perbuatan itu tidak dengan kehendak atau dimulai oleh pihak rakyat. Maka adalah kejadian itu semata-mata mendatangkan kerugian antara dua pihak (pemerintah dan rakyat) dan tidak sesuai dengan tamadun sekarang. Jika ada apa-apa kemusykilan dan keadaan tidak puas hati hendaklah dituntut dengan jalan undang-undang dan damai. Maka dengan surat (telegram ini), diminta sekalian (rakyat), enggan daripada membuat perkara yang boleh membangkitkan huru-hara dan memecahkan keamanan di dalam negeri-negeri saudara (saudari) itu.”  

GAMPAR telah menghantar mesej telegram kepada Perdana Menteri Phibunsongkhram untuk mendesak beliau supaya menyelesaikan masalah orang Melayu di Menara, Jala, Pattani, dan Setul. Sebagai reaksi telegram tersebut, Phibunsongkhram berjanji untuk menyelesaikan konflik dengan segera dan telah menghantar Abdullah Long Puteh, juga dikenali sebagai Che Lah atau Dato' Che Lah, Timbalan Menteri Pendidikan ke Pattani untuk berbincang dengan masyarakat tempatan.  

56 tahun kemudian, Tragedi Masjid Kerisik iaitu peristiwa pembunuhan antara rakyat yang menyerang balai polis dengan pihak berkuasa yang sama berulang kembali pada 28 April 2004 dan telah mengakibatkan korban seramai 38 orang.  

**Reaksi dari Persekutuan Tanah Melayu**  

Peristiwa ini turut menimbulkan kemarahan dalam kalangan masyarakat Melayu di Persekutuan Tanah Melayu. Sebuah persatuan di Kota Bharu telah menghantar memorandum kepada kerajaan Thailand supaya menyelesaikan masalah di empat wilayah sempadan selatan secara aman dan meminta pembebasan Haji Sulong, yang ketika itu ditahan atas tuduhan pemberontakan. Perdana Menteri Thailand ketika itu memberi jaminan bahawa perkara tersebut akan ditangani dengan sebaik mungkin.

Pada masa yang sama, kerajaan Thailand dan kerajaan Persekutuan Tanah Melayu bekerjasama untuk membanteras gerakan komunis di kawasan sempadan. Thailand meminta supaya pihak Persekutuan Tanah Melayu tidak membantu kumpulan pemisah di Thailand, manakala kerajaan Persekutuan Tanah Melayu pula meminta Thailand bekerjasama dalam menentang Parti Komunis Malaya yang mempunyai beberapa pangkalan di wilayah Thailand. Kerjasama ini menyebabkan pengawasan dan rondaan di kawasan sempadan dipertingkatkan.

Pengisytiharan darurat di Thailand bagi menentang komunis juga menyebabkan beberapa akhbar di Persekutuan Tanah Melayu mengkritik kerajaan Thailand, dengan mendakwa bahawa kerajaan menggunakan keadaan tersebut sebagai alasan untuk menindas masyarakat Muslim Thai yang menentang kerajaan.

Sebagai tindak balas, kerajaan Thailand mengeluarkan kenyataan bahawa pembaharuan besar akan dilaksanakan di empat wilayah selatan, berdasarkan laporan jawatankuasa penyiasat yang diketuai oleh Abdullah Long Puteh.

**Pembebasan dan Misteri Kehilangan** 

Karya Haji Sulong yang sangat terkenal ialah “Gugusan Cahaya Keselamatan” yang selesai ditulis semasa dalam penjara di Ligor pada 28 Ogos 1949. Terdapat lima lagi kitab yang dikarang semasa beliau di dalam penjara iaitu empat buah berkenaan dengan agama Islam dan satu kitab berkenaan biografi beliau. Namun, kitab-kitab tersebut hilang dan tidak ditemukan sehingga hari ini. Selepas dibebaskan dari hukuman penjara pada tahun 15 Jun 1952, beliau kembali ke Pattani dan kembali mengajar kuliah agama seperti biasa. Walaupun sudah tiada lagi di dalam penjara, beliau masih terus menghadapi tekanan dan gangguan daripada pihak berkuasa negara. Sehinggalah pada awal pagi hari Jumaat, 13 Ogos 1954, selepas selesai menunaikan solat Subuh, Haji Sulong bersama anak sulungnya, Ahmad Tuan Minal yang berusia 15 tahun—yang bertindak sebagai jurubahasa kerana Haji Sulong bersama rakan-rakannya tidak dapat bertutur dalam bahasa Thai—telah keluar dari rumah kediamannya di Pattani menuju ke Ibu Pejabat Polis Cawangan Khas di Wilayah Singgora (Songkhla). Mereka turut ditemani oleh dua orang lagi rakan, Che Is'hak bin Yusoff dan Wan Othman bin Ahmad; menjadikan jumlah keseluruhan empat orang. 

Namun, selepas itu kesemua mereka hilang tanpa sebarang jejak. Peristiwa ini menimbulkan kepercayaan meluas bahawa mereka telah menjadi mangsa pembunuhan bermotifkan politik yang didakwa dilakukan oleh pihak polis, iaitu pegawai kerajaan di bawah arahan Jeneral Polis Phao Sriyanond, Menteri Dalam Negeri merangkap Ketua Pengarah Polis Diraja Thailand ketika itu, yang merupakan seorang yang kontroversi dan menteri kanan kepada bekas Perdana Menteri Plaek Phibunsongkhram.

Kehilangan Haji Sulong menjadi liputan berita sensasi yang menggemparkan, khususnya di Persekutuan Tanah Melayu, dan Singapura.

**Usaha Menuntut Keadilan**

Pihak keluarga, termasuk isteri Haji Sulong dan anaknya Den Tuan Minal, telah pergi ke Bangkok untuk menjejaki perkembangan kes tersebut. Namun, mereka tidak memperoleh sebarang perkembangan yang jelas. Apa yang mereka ketahui, kehilangan itu dipercayai merupakan pembunuhan bermotifkan politik yang melibatkan individu daripada pihak kerajaan sendiri, berdasarkan maklumat yang diperoleh daripada Thanphuying La-iat Phibunsongkhram, isteri kepada Fil Marsyal Plaek Phibunsongkhram, bekas Perdana Menteri diktator Thailand.

Kemudian, selepas berlakunya rampasan kuasa pada tahun 1957, kerajaan sekali lagi bertukar apabila Fil Marsyal Sarit Thanarat mengambil alih jawatan Perdana Menteri. Kes kehilangan Haji Sulong dibuka semula untuk siasatan. Siasatan tersebut diketuai oleh Mejar Jeneral Polis Chat Nunphakdi.

Akhirnya, seorang pegawai polis yang terlibat dalam kejadian tersebut membuat pengakuan yang mengejutkan bahawa beliau telah membunuh keempat-empat individu itu dalam sebuah banglo di tepi Tasik Singgora (Songkhla)pada malam 13 Ogos 1954. Pembunuhan itu didakwa dilakukan atas arahan langsung melalui panggilan telefon daripada pihak kerajaan pada ketika itu, yang disampaikan melalui Ketua Polis Wilayah Songkhla.

Menurut pengakuan tersebut, mangsa-mangsa dibunuh dengan cara dicekik menggunakan tali, kemudian perut mereka dibelah, sebelum mayat-mayat itu disembunyikan dengan mengikatnya pada blok simen dan dibuang ke dalam Tasik Songkhla, berhampiran Pulau Nu dan Pulau Maeo.

Apabila perkara ini akhirnya terbongkar, pihak berkuasa menghantar penyelam untuk mencari mayat di tasik tersebut. Namun, oleh kerana tempoh masa yang terlalu lama telah berlalu sejak kejadian itu berlaku, tiada mayat atau sisa-sisa jasad yang berjaya ditemui. 

**Perjuangan Keluarga**

Pada musim pilihan raya Februari 1957, Haji Amin Tuan Minal —anak Haji Sulong selepas Ahmad bertanding sebagai calon Ahli Parlimen. Semasa kempen, isu agama dan politik menjadi tumpuan utama selari dengan pendedahan dokumen kemerdekaan oleh Britain kepada Persekutuan Tanah Melayu. Hal ini meningkatkan kesedaran hak dan kebebasan masyarakat Islam di empat wilayah Thailand. Kempen tersebut berjaya dan Haji Amin memenangi kerusi Parlimen Pattani dalam kedua-dua penggal pilihan raya secara berturut-turut. Pada April 1958, beliau menerbitkan buku “Gugusan Cahaya Keselamatan” yang dicetak sebanyak 10,000 naskhah. Kandungan buku tersebut menjadi pertikaian kerajaan kerana dokumen rasmi menyatakan buku itu menekankan perjuangan kemerdekaan dan perpaduan orang Melayu, manakala adiknya Den Tuan Minal, menyatakan buku tersebut hanyalah himpunan ayat-ayat pilihan al-Qur'an, wirid, selawat dan doa kepada Allah untuk memohon kesejahteraan dunia dan akhirat oleh Habib Abdullah al-Haddad yang menjadi amalan harian Haji Sulong. Haji Amin menulis kata pengantar buku tersebut dalam tulisan Jawi yang menyatakan:   

"Haji Sulong telah dibunuh oleh pegawai kerajaan yang zalim. Semoga umat Islam menjadikannya sebagai teladan"  

Malapetaka kembali menimpa keluarga Haji Sulong lalu buku-buku dibakar, dan Haji Amin ditangkap atas tuduhan menghasut pemisahan wilayah dari Thailand. Pihak berkuasa mendakwa beliau menyebarkan idea Haji Sulong serta menghidupkan kesedaran sejarah, tanah air, bangsa, agama Islam dan budaya Melayu, serta dipengaruhi oleh usaha penubuhan negara Pattani merdeka daripada Tengku Abdul Jalal Nasser yang memimpin Barisan Nasional Pembebasan Pattani (BNPP). Haji Amin bersama pemimpin lain ditangkap antara Julai hingga Ogos 1961 dan didakwa di Mahkamah Tentera Bangkok atas tuduhan pemberontakan dan hasutan. Namun pada tahun 1965, sehari sebelum keputusan mahkamah, kerajaan menarik balik semua tuduh atas alasan politik tertentu. Haji Amin dibebaskan dan dibenarkan pulang ke Pattani.  

Walaupun peranan politik beliau semakin merosot, beliau dipantau dan disenarai hitam oleh pihak berkuasa Thailand. Menjelang tahun 1980-an, konflik di empat wilayah selatan berubah menjadi gerakan organisasi yang lebih sistematik, termasuk tekanan terhadap kerajaan melalui gangguan, pemerasan, dan ugutan. Haji Amin masih menjadi sasaran pemantauan utama. Den Tuan Minal cuba mendapatkan campur tangan Menteri Kehakiman ketika itu, Chuan Leekpai, dalam kerajaan Perdana Menteri Prem Tinsulanonda namun gagal. Beliau kecewa dan meninggalkan Parti Demokrat, sambil berkata kepada pemimpin Islam:  

“Jaga diri masing-masing”  

Selepas itu, ramai pemimpin Islam di Thailand melarikan diri ke luar negara. Haji Amin berhijrah ke Kelantan, Malaysia sebagai pelarian politik dan bekerja dalam industri kayu. Walaubagaimanapun, beliau akhirnya menutup perniagaan kerana terpaksa menanggung masalah hutang daripada pelanggan. Beliau kemudiannya menjalani kehidupan sederhana sesuai dengan usia dan keadaannya.  

**Pengaruh Legasi kepada Generasi Baharu**

Hampir-hampir tidak terdapat seorang pun orang Islam yang berasal dari Patani yang tidak pernah mendengar sebutan nama Haji Sulong. Beliau diakui oleh masyarakat Patani sebagai “Bapa Perjuangan Pattani”. Lagu-lagu dihasilkan sebagai penghormatan kepada Haji Sulong seperti Gugusan Cahaya oleh Anasyid JoPatri, Jasamu Abadi oleh Rasu Studix, dan Haji Sulong oleh Syai Band.

Kitab karya Haji Sulong seperti “Gugusan Cahaya Keselamatan” telah menjadi bahan kuliah di masjid-masjid sehingga hari ini. Keluarga Haji Sulong telah menubuhkan Yayasan Tuan Guru Haji Sulong Bin Abdul Kadir Tuan Minal. Rumah Haji Sulong diabadikan sebagai Pusat Pengajian dan Muzium Ahli Falsafah Tempatan. Sehingga kini, inisiatif islah pendidikan Haji Sulong serta petisyen tujuh tuntutan yang dikemukakannya menjadikan beliau simbol yang berkekalan bagi tuntutan politik masyarakat Melayu Islam di wilayah selatan Thailand. Peranannya juga menjadi tumpuan penting dalam kajian mengenai legitimasi, identiti, dan dasar negara Thailand di rantau tersebut.

## Rujukan




## Pautan luar
* Origins o Malay Muslim “Separatim” in Southern Thailand