Substrat pra-Yunani

**Substrat** **pra-Yunani** (juga dikenali sebagai **substratum pra-Yunani** atau **strata bawah pra-Yunani**) terdiri daripada bahasa atau bahasa-bahasa pra-Yunani yang tidak diketahui (sama ada Pra-Indo-Eropah atau bahasa Indo-Eropah lain) yang dituturkan di Yunani prasejarah sebelum kemunculan Bahasa Yunani Purba (atau Proto-Yunani) di rantau itu , semasa tempoh Heladik Awal. Kira-kira 1,000 perkataan kosa kata Yunani tidak dapat dijelaskan dengan secukupnya sebagai terbitan daripada Yunani Purba atau Indo-Eropah Purba, yang membawa kepada hipotesis substratum ini. Menurut sarjana, bahasa Yunani Kuno kemungkinan dipengaruhi oleh dua jenis substrat: satu Indo-Eropah, mungkin bahasa Anatolia yang tidak diketahui yang telah diberikan adjektif "Parnassia", dan satu atau beberapa bahasa bukan Indo-Eropah yang wujud sebelum kedatangan orang Yunani ke rantau itu.

## Gambaran keseluruhan

### Situasi linguistik
Berdasarkan bukti toponimik dan leksikal, satu atau beberapa bahasa secara umumnya diandaikan pernah dituturkan di kedua-dua semenanjung Yunani dan barat Asia Kecil sebelum Bahasa Yunani Mykenai dan bahasa-bahasa Anatolia yang disahkan wujud (Het dan Luwi) menjadi dominan di rantau itu. Pelbagai penjelasan untuk fenomena ini telah diberikan oleh pakar.

Satu bahasa substrat, yang pengaruhnya dapat dilihat pada bahasa Yunani Kuno dan bahasa-bahasa Anatolia, dianggap oleh beberapa sarjana sebagai bahasa Indo-Eropah yang berkaitan dengan bahasa Luwi Anatolia, dan bertanggungjawab untuk nama-nama tempat yang berakhir dengan *-ssa* dan *-nda* di barat Asia Kecil, dan *-ssos* dan *-nthos* di tanah besar Yunani. Sebagai contoh, nama gunung ''Parnassos'' di Yunani telah ditafsirkan sebagai bahasa Luwi *parna-* ('rumah') yang diimbuhkan kepada akhiran posesif *-ssa-*. Kedua-dua teks Het dan Luwi juga menyebut nama tempat *Parnassa*, yang mungkin ada kaitan. Ahli filologi Martin L. West telah mencadangkan untuk menamakan bahasa Anatolia yang tidak diakui ini sebagai "bahasa Parnassia", dan berhujah untuk "pergerakan selari ke bawah dari Thrace oleh cabang orang yang sama yang memasuki Anatolia, orang yang akan muncul 1,500 tahun kemudian sebagai orang Luwi". Daripada taburan nama-nama tersebut, nampaknya bahasa ini dituturkan semasa tempoh Heladik Awal II, yang bermula sekitar 2800 SM.

Walau bagaimanapun, kerana banyak gugusan bunyi boleh jadi dalam kedua-dua pra-Yunani dan Indo-Eropah, dalam kebanyakan kesnya sukar untuk membezakan antara kemungkinan pinjaman daripada "bahasa Parnassia" dan perkataan substrat pra-Indo-Eropah yang saling dikongsi. Sebagai contoh, istilah seperti  (; 'bola benang, bola bulu siap untuk dipintal') menunjukkan ciri-ciri pra-Yunani tipikal sambil berkaitan dengan perkataan-perkataan Anatolia (dalam kes ini Luwi dan Het  'ketulan, gumpalan') tanpa kognat Indo-Eropah lain yang diakui, mencadangkan bahawa ia dipinjam daripada sumber yang mungkin bukan Indo-Eropah. Beberapa sarjana telah mencadangkan bahawa sekurang-kurangnya sebahagian daripada substrat pra-Yunani dibawa ke Yunani oleh penempat pra-Indo-Eropah dari Asia Kecil, dan bahawa kita harus membezakan antara lapisan pinjaman yang datang secara berturut-turut atau serentak daripada keluarga bahasa yang berbeza.

Walaupun korelasi antara nama tempat Anatolia dan Yunani mungkin merupakan petunjuk kuat tentang fasa awal pengaruh Indo-Eropahmungkin Anatoliadi kawasan itu, beberapa pinjaman pra-Yunani masih tidak serasi dengan fonologi Indo-Eropah sambil menunjukkan pola-pola berulang yang membezakannya daripada bahasa lain. Ini kemungkinan menunjukkan bahawa "satu bahasa, atau sekumpulan dialek atau bahasa yang berkait rapat" ialah sumber satu lagi lapisan kata pinjaman pra-Indo-Eropah, mungkin lebih awal, di rantau ini. Daripada beberapa perkataan yang sah berasal dari Anatolia, kebanyakannya ialah item budaya atau komoditi yang kemungkinan besar adalah hasil pertukaran komersial, bukan daripada substratum. Sebahagian daripada kosa kata yang relevan juga boleh dijelaskan sebagai pertukaran linguistik antara bahasa Yunani dan Anatolia di seberang Laut Aegea tanpa semestinya berasal akibat perubahan bahasa.

### Kedatangan Yunani Purba

Anggaran untuk pengenalan Bahasa Yunani Purba ke Yunani prasejarah telah berubah-ubah sepanjang abad ke-20. Sejak Linear B dirungkaikan, pencarian telah dibuat "untuk pecahan awal dalam rekod bahan yang mungkin mewakili 'kedatangan orang Yunani'".

Majoriti sarjana menetapkan kedatangan Yunani Purba pada peralihan dari Heladik Awal II ke Heladik Awal III (s. 2400−2200/2100 SM), dengan pemvariasian kepada kumpulan selatan dan utara bermula sekitar 1700 SM. Ini telah dikritik oleh John E. Coleman, yang berhujah bahawa anggaran ini berdasarkan perbezaan lapisan batuan di Lerna yang penggalian arkeologi lain di Yunani cadangkan adalah hasil perubahan dalam julat zaman atau urutan deposit dan bukannya perubahan budaya. Coleman menganggarkan bahawa kemasukan penutur Yunani Purba ke semenanjung Yunani berlaku pada akhir alaf ke-4 SM  dengan pra-Yunani dituturkan oleh penduduk tempoh Neolitik Akhir II.

## Rekonstruksi
Walaupun tiada teks bertulis wujud atau telah dikenal pasti sebagai pra-Yunani, sebahagian fonologi dan leksikon telah dibina semula daripada banyak perkataan yang dipinjam ke dalam bahasa Yunani; perkataan sedemikian sering menunjukkan sejenis variasi yang tidak ditemui dalam kosa kata Yunani Indo-Eropah turunan, dan pola berulang tertentu yang boleh digunakan untuk mengenal pasti elemen pra-Yunani.

### Fonologi

#### Vokal
Bahasa pra-Yunani mempunyai sistem vokal yang mudah, dengan sama ada tiga atau lima monoftong. Sistem ini terdiri daripada sama ada //, //, //, //, //, atau kemungkinan besar hanya //, //, //, yang mana // berbeza antara //~//~// sebagai hasil palatalisasi untuk // dan labialisasi untuk //.

Selain itu, ia mempunyai sekurang-kurangnya satu diftong (//), dan mungkin mempunyai //, tetapi ini juga sering dijelaskan sebagai urutan -- yang disesuaikan dalam bahasa Yunani sebagai --, kerana // sering dilihat bersama //.

#### Konsonan
Fonologi pra-Yunani kemungkinan mempunyai siri konsonan yang kedua-duanya dilabialisasikan dan dipalatalisasikan, seperti yang ditunjukkan oleh inskripsi Mykenai dalam Linear B. Ciri-ciri ini ditemui bukan sahaja dalam hentian, tetapi juga dalam resonan (mungkin termasuk juga malaran terubah suai // dan //), yang berbeza daripada bahasa Indo-Eropah pada masa itu dan secara umumnya dianggap sebagai ciri yang jarang berlaku dalam pra-Yunani.

Walau bagaimanapun, penyuaraan atau aspirasi konsonan tidak mungkin ciri yang distingtif, kerana pinjaman pra-Yunani dalam bahasa Yunani berbeza secara bebas antara hentian biasa, bersuara dan aspirasi (contohnya, , **', 'asparagus'). Pemerhatian variasi sedemikian untuk perkataan tertentu sering merupakan petunjuk kuat etimologi yang berasal daripada substrat.

Selain itu, walaupun kewujudan [[aproksiman|malaran]] awal kata /w/ dan /j/ boleh selamat disimpulkan daripada motif-motif biasa dalam perkataan turunan (contohnya, ἰα‑ daripada *ja- dalam , ) atau bahkan dikekalkan dalam bentuk awal dan dialek (contohnya, *wa- dalam kasus , , ), [[Pernafasan kasar|aspirasi awal kata]] mungkin tidak wujud, dengan // dianggap oleh Beekes sebagai fonem tidak asli dalam pra-Yunani.

Konsonan awal  // atau // sangat biasa dalam pra-Yunani dan ciri khas apabila ia muncul sebagai ''s''-mobil (fenomena yang mana kata akar Indo-Eropah Purba bermula dengan *s- yang kadangkala tetapi tidak selalu terdapat dalam bahasa-bahasa turunan).


==== Gugusan konsonan ====
Beberapa gugusan konsonan yang khas dikaitkan dengan fonologi pra-Yunani seperti yang tercermin dalam perkataan-perkataan yang diwarisi ke dalam bahasa Yunani, sebagaimana disenaraikan oleh Beekes mengikut kekerapannya dalam bahasa IEP:

Tidak mungkin dalam IEP

* -- //, tidak mungkin dalam IEP, hanya dalam pra-Yunani (tetapi jarang)
* -- //, tidak mungkin dalam IEP, walaupun masih sangat jarang dalam pra-Yunani
* -- //, tidak mungkin dalam IEP, biasa dalam pra-Yunani

Jarang dalam IEP

* -- //, jarang dalam IEP, tidak begitu dalam pra-Yunani
* -- //, jarang dalam IEP, tidak dalam pra-Yunani
* -- //, jarang dalam IEP, tidak dalam pra-Yunani
* -- //, sangat jarang dan hanya ditemui dalam pinjaman pra-Yunani
* -- //, sangat jarang dan pengenalpastian yang bermasalah dalam IEP, biasa dalam pra-Yunani mungkin daripada 
* -- //, jarang dalam IEP, biasa dalam pra-Yunani mungkin dari 
* -- // dan -- // bukan awal kata, jarang dalam IEP, agak biasa dalam kata terbitan pra-Yunani
* -- // dan -- //, jarang dalam IEP, kadang-kadang dalam perkataan substrat
* - // awal kata, sangat biasa dalam pinjaman pra-Yunani (kebanyakan perkataan yang bermula dengan - adalah sedemikian)

Mungkin dalam IEP

* -- //, tidak begitu jarang dalam kedua-dua IEP dan pra-Yunani
* -- //, biasa dalam IEP tetapi dalam pra-Yunani juga dengan variasi --, --, dll.
* -- //, biasa dalam IEP dan juga dalam banyak perkataan pra-Yunani
* -- //, mungkin dalam IEP, juga ditemui dalam beberapa perkataan pra-Yunani
* -- //, apabila pra-Yunani biasanya juga dengan variasi -- dan --
* -- //, mungkin dalam IEP tetapi lebih biasa dalam perkataan substrat
* -- //, mungkin dalam IEP tetapi juga biasa dalam pinjaman pra-Yunani

===Leksikon===
Pelbagai kategori perkataan telah dicadangkan sebagai pinjaman pra-Yunani (atau dari "Aegea"):

* **Anatomi**:
** αὐχήν, '','' 'leher';
** λαιμός, **', 'leher, tekak';
** ῥίς, **', 'hidung, muncung';
** σιαγών, **', 'rahang, tulang rahang';
** σπόνδυλος/σφόνδυλος, **', 'vertebra';
** σφάκελος/σφάκηλος, **', 'jari tengah';
** ἰχώρ, *ikhṓr, '[[Ichor|Ikhor]]*, darah dewa*<nowiki/>'.*
* **Haiwan**:
** αἴλουρος, **', 'kucing';
** ἀράχνη, **', 'labah-labah';
** βόλινθος/βόνασσος, **', 'lembu jantan liar';
** κάνθαρος, **', 'kumbang'; 
** κῆτος, **', 'paus, raksasa laut'; 
** πελεκῖνος, **', 'burung undan';
** σμίνθος, **', 'tikus'.
* **Seni bina dan bahan binaan**:
** ἄργῐλλος/ἄργῑλος/ἄργῐλλα, **', 'tanah liat putih, argil';
** καλύβη/καλυβός/κολυβός, **', 'pondok, kabin'; 
** λαβύρινθος, **', 'labirin'; 
** πέτρα, **', 'batu (sebagai bahan binaan)'; 
** πλίνθος, **', 'bata'; 
** πύργος, **', '[[menara]]'.
* **Geografi dan topografi**:
** ἄμβων/ἄμβη, **', 'puncak bukit', 'tebing atau tonjolan yang ditinggikan';
** κρημνός, **', 'tebing jurang, tebing';
** κορυφή, **', 'puncak gunung';
** ὄχθη, **', 'tebing sungai';
** σπέος/σπεῖος, **', 'gua, gua besar';
** χαράδρα/χαράδρη, **', 'curahan, dasar sungai, gaung';
* **Kosa kata maritim**:
** ἄκατος, **', 'perahu kecil, sambuk'.
** θάλασσα, **', 'laut'.
** θάλαμος, **', 'ruang atau bilik dalam', 'bahagian paling bawah dan gelap kapal', 'ruang kargo';
** θίς, **', 'timbunan pasir, pantai, tebing, pasir di dasar laut';
** κυβερνάω, **', 'mengemudi, menjadi jurumudi'.
* **Logam dan kaji besi**: 
** κασσίτερος, **', 'timah'; 
** μόλυβδος, **', 'plumbum'; 
** σίδηρος, **', 'besi';
** τάγχουρος/τάγχαρας/ἄγχουρος, **', 'emas';
** χαλκός, **', 'tembaga'.
* **Alat muzik**:
** κίθαρις, **', 'zither, celempun';
** λύρα, **', '[[lyre|lira]], kecapi';
** σάλπιγξ, **', 'trompet';
** σύριγξ, **', 'seruling';
** φόρμιγξ, **', 'lira, kecapi'.
***Watak mitologi**:
** Ἀχιλλεύς/Ἀχιλεύς, **', [[Achilles]];
** Δαναός, **', Danaus;
** Κάδμος, **', [[Cadmus]];
** Ὀδυσσεύς, **', Odysseus;
** Ῥαδάμανθυς, **', [[Rhadamanthus]].
* **Tumbuhan**:
** ἄμπελος, **', 'pokok anggur'; 
** ἀψίνθιον, **', 'pokok baru cina' atau 'absin';
** ἐλαία, **', 'pokok zaitun'; 
** κισσός, **', 'ivy'; 
** κολοκύνθη/κολοκύνθα/κολοκύνθος/κολοκύντη, **', 'labu botol'; 
** κυπάρισσος, **', 'pokok sipres';
** μίνθη, **', 'pudina'
** σταφυλή, **', 'anggur';
** σῦκον/τῦκον, **', 'buah ara'.
* **Amalan dan institusi sosial**: 
** ἅμιλλα, **', 'pertandingan, percubaan, aktiviti sukan';
** ἀτέμβω, **', 'menganiaya' atau 'kehilangan atau ditipu sesuatu';
** ϝάναξ/ἄναξ, **', 'tuan, raja';
** θίασος, **', 'thiasus, pesta dewa Bacchus';
** τύραννος, **', 'pemerintah mutlak'.
* **Teonim**: 
** Ἀπόλλων, **', Apollo;
** Ἄρης, **', [[Ares]];
** Ἄρτεμις, **', Artemis;
** Ἀσκληπιός, **', [[Asclepius]];
** Ἀθήνη, **', Athena;
** Ἄτλας, **', [[Atlas (mitologi)|Atlas]];
** Διόνῡσος, **', Dionysus;
** Ἑρμῆς, **', [[Hermes]];
** Ἥφαιστος, **', Hephaestus;
** Ἰαπετός, **', [[Iapetus]].
* **Alat berkaitan dengan aktiviti pertanian**:
**δίκελλα, **', 'beliung, kapak';
**κάμαξ, **', 'tiang anggur';
**μάκελλα, **', 'cangkul, kapak';
**χαλινός, **', 'tali kekang, tali kendali'.
***Toponim/nama tempat**: 
** -νθ-, ''-nth-'' (contohnya Κόρινθος, **', Corinth; Ζάκυνθος, **', [[Zakynthos]]);
** -σσ-, ''-ss-'' (contohnya Παρνασσός, **', Parnassus);
** -ττ-, *-tt-* (contohnya Ἀττική, **', [[Attica]]; Ὑμηττός, **', Hymettus);
**nama wilayah contohnya Ἀχαΐα, **', [[Achaea (ancient region)|Achaea]]; Λακωνία, **', Laconia; Μαγνησία, **', [[Ancient Magnesia|Magnesia]];
** nama bandar contohnya Δωδώνη, **', Dodona; Κνωσσός, **', [[Knossos]]; Κυδωνία, **', Cydonia;
**pulau contohnya Κρήτη, **', [[Crete]]; Νάξος, **', Naxos;
** nama gunung contohnyaὌλυμπος, **', [[Mount Olympus|Olympus]]; Πίνδος, **', Pindus;
**hydronym contohnya Ἀχελῷος, **', [[Achelous River|Achelous]]; Γέλας, **', Gela; Ἰλισός, **', [[Ilisos]];
** ciri geografi lain contohnya Σούνιον, **', Sounion;
**lokasi mitologi contohnya Ἠλύσιον, **', [[Elysium]].
* **Penggunaan spesies domestik**: 
** ἔλαιον, **', 'minyak zaitun'; 
** λήκυθος, **', 'botol minyak'; 
** κάνθων, **', 'keldai beban';
** στέμφυλον, **', 'jisim zaitun yang telah diperah minyaknya, jisim anggur yang telah diperah'.
* **Senjata dan perisai**: 
** θώραξ, **', 'baju besi, barut dada';
** μάστιξ, **', 'cambuk';
** ὑσσός, **', 'lembing'.
* **Tenunan**: 
** ἀρύβαλλος, **', 'dompet';
** βρόχος, **', 'simpul sentak, jaring';
** ἠλακάτη, **', 'gelendong';
** μύρινθος, **', 'tali'.

## Pinjaman Anatolia

Pinjaman Anatolia atau "Parnassia" yang mungkin termasuk:
* Ἀπόλλων, *Apóllōn* (Doria: *Apéllōn*, Cyprus: *Apeílōn*), daripada **Apeljōn*, seperti dalam Het *Appaliunaš*;
* δέπας, **' 'cawan; periuk, bekas', Mykenai ''di-pa'', berkaitan dengan [[Luwi Hieroglif]] ''ti-pa-s'' 'langit; mangkuk, cawan' (cf. Het ''nēpis'' 'langit; cawan');
* ἐλέφας, **' 'gading', berkaitan dengan Het *laḫpa* (sendiri daripada Mesopotamia; cf. Phoenicia *ʾlp*, Mesir *ꜣbw*);
* κύανος, **' 'licau biru gelap; enamel', berkaitan dengan Het ''kuwannan-'' 'bijih tembaga; azurite' (akhirnya dari [[Bahasa Sumeria|Sumeria]] ''kù-an'');
* κύμβαχος, **' 'helmet', berkaitan dengan Het *kupaḫi* 'tutup kepala';
* κύμβαλον, **' 'canang', berkaitan dengan Het ''ḫuḫupal'' 'alat perkusi kayu';
* μόλυβδος, **' 'plumbum', Mykenai *mo-ri-wo-do*, dari **morkʷ-io-* 'gelap', seperti dalam Lydia *mariwda(ś)-k* 'yang gelap';
* ὄβρυζα, **' 'bekas untuk menapis emas', berkaitan dengan Het ''ḫuprušḫi'' 'bekas';
* τολύπη, **' 'bola bulu', berkaitan dengan Het *taluppa* 'ketulan'/'gumpalan' (atau Luwi Tulisan Pepaku *taluppa/i*).

## Teori substratum lain
Terdapat cadangan substratum lain. Beberapa teori pinggir daripada yang sederhana (contohnya, Mesir) hingga yang melampau (contohnya, Proto-Turkik) telah dicadangkan tetapi tidak diterima oleh komuniti akademik dengan meluas.

### Substratum Minoa
Ahli arkeologi Inggeris Arthur Evans mencadangkan substratum Minoa (Eteocrete), berdasarkan andaian penjajahan Minoa yang meluas di Aegea, yang dikawal oleh kerajaan maritim Minoa.

Raymond A. Brown, setelah menyenaraikan beberapa perkataan asal pra-Yunani dari Crete, mencadangkan hubungan antara bahasa Minoa, Eteocrete, Lemnos (Pelasgia), dan Tyrsenia, mencipta nama "Aegeo-Asianik" untuk keluarga bahasa yang dicadangkan ini.

Walau bagaimanapun, banyak pinjaman Minoa yang ditemui dalam bahasa Yunani Mykenai (contohnya, perkataan untuk seni bina, logam dan metalurgi, muzik, penggunaan spesies domestik, institusi sosial, senjata, tenunan) mungkin ialah hasil interaksi sosio-budaya dan ekonomi antara Minoa dan Mykenai semasa Zaman Gangsa, dan oleh itu mungkin merupakan sebahagian daripada adstrat linguistik (bahasa yang mempengaruhi bahasa lain kerana kedekatan geografi) dalam bahasa Yunani dan bukannya substratum.

### Substratum Tyrrhenia
Substratum Tyrsenia/Etruska dicadangkan berdasarkan stele pengebumian Lemnos: empat serpihan tembikar yang ditulis dalam bahasa Etruscan yang ditemui pada tahun 1885 di Ephestia di Lemnos.

Walau bagaimanapun, stele pengebumian Lemnos ditulis dalam bentuk Etruscan purba, yang mencadangkan bahawa penulisnya telah berhijrah dari Etruria di Itali, dan bukannya dari dunia Yunani, dan tradisi Homerik tidak menyebut kehadiran orang Tyrrhenia di Lemnos.

Jika bahasa Etruscan dituturkan di Yunani, ia mesti secara efektif merupakan bahasa terpencil, tanpa hubungan atau interaksi yang signifikan dengan penutur pra-Yunani atau Yunani purba, kerana, menurut kata-kata Carlo De Simone, tiada perkataan Etruscan yang boleh "ditelusuri secara etimologi kembali kepada bentuk leluhur yang sama dengan padanan Yunani".

### Teori Kartvelian
Pada tahun 1979, Edzard J. Furnée mencadangkan teori di mana substratum pra-Yunani dikaitkan dengan bahasa-bahasa Kartveli.

## Rujukan

## Sumber

* 
* 
* 
*  
* 

* 

* 
* 
* 

* 
* 
* 

* 
* 

* 
* 

* 
* 

* 

* 
* 

* 

## Bacaan lanjut

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Pautan luar
*  (N.B.: Klik tab "Pre-Greek loanwords in Greek" yang terdapat di bawah teks pengenalan.)