Puisi Tang

**Puisi Tang** () merujuk kepada puisi yang ditulis dalam atau sekitar zaman Dinasti Tang China (18 Jun 618 – 4 Jun 907, termasuk pemerintahan Wu Zetian dari 690–705) dan/atau mengikut gaya yang tersendiri, yang sering dianggap sebagai Zaman Keemasan puisi Cina. Kompilasi Puisi Lengkap Tang (*Complete Tang Poems*) mengandungi lebih daripada 48,900 puisi hasil lebih 2,200 penulis. Sepanjang zaman Tang, puisi kekal menjadi sebahagian penting dalam kehidupan sosial di semua lapisan masyarakat. Cendekiawan diwajibkan menguasai seni puisi untuk menduduki peperiksaan perkhidmatan awam, namun seni ini secara teorinya boleh diakses oleh semua orang. Ini telah menghasilkan rekod besar mengenai puisi dan penyair, yang sebahagiannya masih wujud hari ini. Dua orang penyair paling terkenal dari zaman ini ialah Li Bai dan Du Fu. Pemilihan semasa zaman Dinasti Qing yang berjudul Tiga Ratus Puisi Tang telah menjadikan puisi Tang dikenali dalam kalangan masyarakat Cina berpendidikan pada zaman moden.

## Periodisasi

Skema periodisasi yang digunakan dalam rencana ini adalah berdasarkan karya sarjana Dinasti Ming, Gao Bing (1350–1423), dalam pendahuluan karyanya *Tangshi Pinhui*, yang telah diterima pakai secara meluas sejak zaman beliau. Sistem ini secara jelas menganggap puisi yang ditulis semasa pemerintahan Maharaja Xuanzong dari Tang (era "Tang Tinggi") sebagai lebih unggul daripada puisi sebelum dan selepasnya. Namun begitu, sistem ini adalah bersifat subjektif dan penilaian, dan sering kali tidak mencerminkan hakikat sebenar sejarah kesusasteraan.

## Bentuk
Bentuk puisi utama yang mewakili puisi zaman Dinasti Tang ialah *shi*. Ini berbeza daripada puisi yang digubah pada zaman Dinasti Han terdahulu dan zaman Song serta Yuan kemudiannya, yang masing-masing dicirikan oleh bentuk *fu*, *ci* dan *qu*. Namun begitu, bentuk *fu* masih terus digubah pada zaman Tang, yang juga menyaksikan permulaan kemunculan bentuk *ci*.

Dalam bentuk *shi*, terdapat kecenderungan kepada penggunaan baris lima suku kata, yang telah menjadi metrum dominan sejak abad kedua Masehi; namun, baris tujuh suku kata mula meningkat popular dari abad kelapan. Puisi biasanya terdiri daripada beberapa rangkap berima, tanpa had bilangan baris yang tetap tetapi dengan keutamaan kepada bilangan baris gandaan empat.

## Sumber
Antologi Puisi Lengkap Tang (*Complete Tang Poems*) yang dikumpulkan pada awal abad ke-18 mengandungi lebih 48,900 puisi hasil lebih 2,200 penulis. *Quan Tangwen* (全唐文, "Prosa Lengkap Tang"), walaupun namanya merujuk kepada prosa, turut mengandungi lebih 1,500 puisi *fu* dan merupakan sumber rujukan penting lain bagi puisi Tang. Walaupun begitu, sumber-sumber ini tidaklah menyeluruh, dan penemuan Manuskrip Dunhuang pada abad ke-20 telah mendedahkan banyak puisi *shi* dan beberapa *fu* yang tidak termasuk dalam antologi kemudian, termasuk juga variasi bacaan terhadap puisi yang turut dimuatkan dalam koleksi tersebut.

Terdapat juga koleksi karya penyair secara individu, yang kebanyakannya dapat ditarikhkan lebih awal daripada antologi Dinasti Qing, walaupun hanya sedikit yang lebih awal daripada abad ke-11. Hanya sekitar seratus orang penyair Tang yang memiliki koleksi karya lengkap yang masih wujud.

Satu lagi sumber penting ialah antologi puisi yang dikumpul semasa zaman Dinasti Tang sendiri, walaupun hanya tiga belas daripadanya masih wujud secara penuh atau separa.

Banyak rekod puisi dan tulisan lain telah hilang apabila ibu kota Dinasti Tang, Changan, musnah akibat peperangan pada abad ke-8 dan ke-9, maka walaupun lebih 50,000 puisi Tang yang masih ada (lebih banyak berbanding mana-mana zaman sebelumnya dalam sejarah China), ia masih mewakili hanya sebahagian kecil daripada jumlah puisi yang sebenarnya dihasilkan semasa zaman tersebut. Ramai penyair abad ke-7 dilaporkan oleh katalog perpustakaan empayar tahun 721 sebagai telah menghasilkan jumlah besar puisi, yang mana hanya sebahagian kecil masih wujud, dan terdapat jurang ketara dalam karya lengkap bahkan bagi penyair terkenal seperti Li Bo dan Du Fu.

## Tradisi puisi pra-Tang
Tradisi puisi yang diwarisi oleh para penyair Tang adalah sangat besar dan pelbagai. Menjelang zaman Dinasti Tang, sudah wujud kesinambungan tradisi puisi Cina yang berusia lebih seribu tahun. Karya seperti *[[Chu Ci]]* dan *[[Shijing]]* memberikan pengaruh besar terhadap puisi Tang, begitu juga perkembangan dalam puisi Han dan puisi Jian'an. Kesemua ini memberikan sumbangan penting terhadap puisi Enam Dinasti, yang seterusnya memberi inspirasi kepada para penyair Tang. Dari segi pengaruh terhadap puisi awal Tang, Burton Watson menyifatkan puisi zaman Sui dan awal Tang sebagai “sekadar kesinambungan genre dan gaya Enam Dinasti.”

## Sejarah

Zaman Dinasti Tang merupakan tempoh pergolakan sosial dan linguistik yang besar. Oleh itu, genre puisi ini boleh dibahagikan kepada beberapa bahagian utama mengikut kronologi kasar, berdasarkan peringkat pembangunan atau pengelompokan gaya (kadangkala juga berdasarkan hubungan peribadi antara para penyair). Harus diingat bahawa penyair mungkin dikategorikan secara agak arbitrari berdasarkan tarikh biografi mereka (yang tidak selalu diketahui); selain itu, hayat beberapa penyair pada awal atau hujung zaman ini mungkin bertindih dengan zaman Dinasti Sui sebelumnya atau Zaman Lima Dinasti dan Sepuluh Kerajaan sesudahnya. Kronologi puisi Tang lazimnya dibahagikan kepada empat bahagian: Tang Awal, Tang Gemilang, Tang Pertengahan, dan Tang Akhir.

### Tang Awal
Dalam tempoh Tang Awal (初唐), para penyair mula membina asas kepada gaya puisi Tang yang kemudiannya dianggap klasik, hasil daripada warisan kesusasteraan dan puisi yang kaya serta mendalam. Puisi Tang Awal terbahagi kepada fasa awal, pertengahan dan akhir.

* Sebahagian penyair perintis yang membina gaya puisi Tang banyak dipengaruhi oleh Gaya Istana Dinasti Selatan (南朝宫), merujuk kepada dinasti-dinasti selatan dalam zaman Dinasti Selatan dan Utara (420–589 M) yang mendahului Dinasti Sui (581–618 M). Puisi Istana Dinasti Selatan cenderung kepada gaya yang berbunga-bunga dan kosa kata khas, sebahagiannya diwarisi melalui kesinambungan tokoh pemerintah yang juga penyair, semasa peralihan dari Sui ke Tang. Golongan ini termasuk Li Shimin, ahli kaligrafi Yu Shinan, Chu Liang (禇亮), Li Baiyao, pegawai kerajaan Shangguan Yi, dan cucunya yang juga pegawai serta gundik diraja, Shangguan Wan’er. Malah ramai lagi, kerana budaya ini amat menekankan kesusasteraan dan puisi, sekurang-kurangnya dalam kalangan pegawai dan kenalan sosial mereka.
* Wakil fasa pertengahan Tang Awal ialah apa yang dikenali sebagai “Empat Sahabat Sastera”: Li Jiao, Su Weidao, Cui Rong, dan Du Shenyan. Mereka mewakili fasa peralihan.
* Dalam fasa akhir, gaya puisi menjadi lebih lazim dengan apa yang dikenali sebagai puisi Tang. Satu pengaruh utama ialah Wang Ji (585–644) terhadap Empat Perintis Puisi Tang Awal: Wang Bo, Yang Jiong, Lu Zhaolin, dan Luo Binwang. Mereka cenderung meninggalkan kepura-puraan sastera dan menekankan keaslian.
* Chen Zi’ang (661–702) dianggap penyair besar yang mengakhiri era permulaan Tang, menolak gaya berbunga Istana demi puisi yang tulus dan berani, termasuk kritikan politik dan sosial (dengan risiko tinggi kepada dirinya), lalu membuka jalan kepada kegemilangan yang bakal menyusul.

### Tang Gemilang
Dalam era Tang Gemilang (盛唐), yang juga dikenali sebagai *Tang Berkembang* atau *Tang Emas*, muncul penyair-penyair yang sering dianggap sebagai tokoh puisi Tang, terutamanya di dunia Barat. Puisi Tang Gemilang mempunyai pelbagai aliran pemikiran:

* Permulaan era ini termasuk penyair seperti Zhang Jiuling (678–740), Wang Han, dan Wang Wan. Terdapat juga kumpulan yang dikenali sebagai Empat Sarjana Wuzhong (吳中四士): He Zhizhang (659–744), Bao Rong, Zhang Xu (658–747, juga terkenal sebagai kaligrafer), dan Zhang Ruoxu.
* Kumpulan Penyair Ladang dan Taman (田园诗派) termasuk Meng Haoran (689 atau 691–740), penyair dan pelukis terkenal Wang Wei (701–761), Chu Guangxi (707–760), Chang Jian, Zu Yong (祖咏), Pei Di, Qiwu Qian (綦毋潜), Qiu Wei (丘为), dan lain-lain.
* Kumpulan Penyair Sempadan dan Kubu Pertahanan (邊塞詩派) termasuk Gao Shi (706–765), Cen Shen (715–770), Wang Changling (698–756), Wang Zhihuan (688–742), Cui Hao (sekitar 704–754), dan Li Qi (690–751).
* Li Bai (701–762) dan Du Fu (712–770) merupakan dua tokoh penyair Tang yang paling terkenal. Kedua-dua Li Bai dan Du Fu hidup semasa Empayar Tang digegarkan oleh peristiwa malapetaka Pemberontakan An Lushan (755–763). Peristiwa ini memberikan kesan yang sangat besar terhadap karya mereka, namun tidak menandakan berakhirnya puisi Dinasti Tang, yang berakhir dengan pemerintahan Li Yu pada tahun 978.

### Tang Pertengahan
Penyair era Tang Pertengahan (中唐) turut termasuk ramai tokoh yang terkenal, dan mereka telah menghasilkan beberapa puisi yang sangat masyhur. Ini merupakan zaman pemulihan dan pembinaan semula, namun turut dicemari oleh cukai yang tinggi, rasuah pegawai, dan kemerosotan ketamadunan. Keberanian Li Bai dalam menyesuaikan bentuk-bentuk lama untuk tujuan baru, serta pembangunan gaya puisi formal oleh Du Fu, memberikan asas kukuh untuk para penyair Tang Pertengahan bina karya mereka.

* Dalam fasa awal Tang Pertengahan, puisi gaya *yuefu* yang dibawa oleh Du Fu diteruskan oleh penyair seperti Dai Shulun (戴叔伦, 732–789) yang menggunakannya untuk menasihati pegawai kerajaan tentang tanggungjawab mereka terhadap rakyat yang menderita.
* Ada juga yang menumpukan kepada pengembangan Gaya Puisi Alam Semula Jadi (山水诗), seperti Liu Zhangqing (刘长卿, 709–780) dan Wei Yingwu (韦应物, 737–792).
* Gaya puisi kubu sempadan turut diteruskan oleh penyair seperti Li Yi (李益) dan Lu Lun (卢纶, 739–799).
* Hubungan tradisional antara puisi dan keilmuan ditunjukkan oleh kewujudan sekumpulan sepuluh penyair (大历十才子) yang cenderung untuk mengabaikan penderitaan rakyat, sebaliknya memilih untuk menyanyi dan melagukan puisi yang memuji keamanan, keindahan alam, dan kemuliaan hidup menyepi. Mereka ialah: Qian Qi (錢起, 710–782), Lu Lun juga termasuk dalam kumpulan ini, Ji Zhongfu (吉中孚), Han Yi (韩翊), Sikong Shu (司空曙, 720–790), Miao Fa—atau Miao Bo (苗發/苗发), Cui Tong (崔峒), Geng Hui (耿諱/耿讳), Xia Hou Shen (夏侯审), dan penyair  (李端, 743–782).
* Salah seorang penyair Tang yang paling agung ialah Bai Juyi (白居易, 772–846), yang dianggap sebagai ketua kepada Gerakan Yuefu Baharu yang agak marah dan berterus terang (新樂府運動). Antara penyair lain yang turut serta dalam gerakan ini ialah Yuan Zhen (元稹, 779–831), Zhang Ji (张籍, 767–830), dan Wang Jian (王建).
* Beberapa penyair Tang pula terlalu individualistik untuk digolongkan dalam mana-mana kumpulan, namun berkongsi minat dalam meneroka secara eksperimental hubungan antara puisi dan bahasa, serta menolak sempadan kreativiti; termasuk: Han Yu (韩愈, 768–824), Meng Jiao (孟郊, 751–814), Jia Dao (賈島/贾岛, 779–843), dan Lu Tong (盧仝/卢仝, 795–835).
* Dua penyair terkenal lain ialah Liu Yuxi (刘禹锡, 772–842) dan Liu Zongyuan (柳宗元, 773–819).
* Seorang lagi penyair penting ialah Li He (李贺, 790–816), yang pernah digelar sebagai “Mallarmé dari China”.

### Akhir Tang
Dalam zaman Akhir Tang (晚唐), sepertimana pasangan penyair awal Li Bo dan Du Fu yang dikenali sebagai Li-Du (李杜), pada penghujung Dinasti Tang muncul pasangan yang dikenali sebagai Li-Du Kecil (小李杜), iaitu Du Mu (803–852) dan Li Shangyin (813–858). Kedua-dua pasangan ini dianggap mewakili dua aliran puisi berbeza pada zaman Tang yang makmur dan yang menjelang kejatuhan:

* Puisi gaya Du Mu dalam Akhir Tang cenderung kepada gaya yang jelas dan bertenaga, sering kali menoleh ke masa silam dengan rasa dukacita — mencerminkan keadaan zaman yang sedang merosot meskipun dinasti Tang masih wujud secara rasmi.
* Puisi gaya Li Shangyin pula lebih abstrak, padat, penuh kiasan dan sukar difahami. Penyair lain dengan gaya sebegini termasuk Wen Tingyun (温庭筠, 812–870) dan Duan Chengshi (段成式, ±803–863). Gaya ini mendapat perhatian lebih dalam zaman moden.
* Terdapat dua aliran besar puisi dalam kalangan penyair Akhir Tang. Salah satu aliran merangkumi Luo Yin (羅隱/罗隐, 833–909), Nie Yizhong (聶夷中/聂夷中, 887–884), Du Xunhe (杜荀鹤), Pi Rixiu (皮日休, ±834/840–883), Lu Guimeng (陸龜蒙/陆龟蒙, ?–881), dan lain-lain. Aliran satu lagi termasuk Wei Zhuang (韦庄, 836–910), Sikong Tu (司空圖, 837–908), Zheng Gu (鄭谷, 849–911), Han Wo (844–?), dan lain-lain. Dalam tempoh akhir Tang ini, kedua-dua aliran menunjukkan kecenderungan kepada suasana melankolik — dengan perbezaan terletak pada penggunaan kiasan dan bahasa terus.
* Yu Xuanji ialah seorang penyair wanita terkenal pada zaman Akhir Tang.

### Sambungan dalam Dinasti Tang Selatan
Selepas kejatuhan rasmi Dinasti Tang pada tahun 907, beberapa anggota keluarga diraja Li berjaya mendapatkan perlindungan di selatan China, dan keturunan mereka menubuhkan Dinasti Tang Selatan pada tahun 937. Dinasti ini meneruskan banyak tradisi agung Dinasti Tang terdahulu, termasuk dalam bidang puisi, sehingga kejatuhannya secara rasmi pada tahun 975 apabila rajanya, Li Yu, ditawan.

Yang penting dalam sejarah puisi, Li Yu hidup tiga tahun lagi sebagai tahanan di bawah Dinasti Song, dan dalam tempoh ini beliau menghasilkan beberapa karya puisinya yang paling terkenal. Maka, dengan mengambil kira "cahaya senja Dinasti Tang" ini, tarikh akhir bagi era Puisi Tang boleh dianggap berakhir dengan kematian Li Yu pada tahun 978.

### Selepas Kejatuhan Dinasti Tang
Setelah melalui dekad-dekad bergelora dalam era Lima Dinasti dan Sepuluh Kerajaan, puisi Tang menjadi antara pengaruh utama terhadap Puisi Dinasti Song, contohnya melalui penyair terkenal seperti Su Shi yang mencipta karya baharu berdasarkan baris-baris puisi Du Fu. Gaya padanan ini sudah wujud sejak Zaman Tang Akhir. Pi Rixiu dan Lu Guimeng, kadangkala dikenali sebagai Pi-Lu, terkenal dengan gaya ini: salah seorang akan menulis puisi dengan gaya dan skema rima tertentu, kemudian seorang lagi akan membalas dengan puisi yang memadankan gaya dan rima yang sama. Ini membolehkan pemahaman yang lebih halus apabila puisi dipadankan bersama.

Era-era berikutnya menyaksikan kepopularan pelbagai penyair Tang yang naik dan turun. Pada zaman Dinasti Qing, kompilasi besar puisi Tang telah diterbitkan, seperti Puisi Lengkap Tang dan juga koleksi yang kurang ilmiah tetapi lebih popular, iaitu *300 Puisi Tang*. Tambahan pula, dalam peperiksaan perkhidmatan awam era Qing, syarat untuk mengarang puisi gaya Tang telah dikembalikan.

Di China, sesetengah penyair seperti Li Bai dan Du Fu tidak pernah dilupakan; manakala yang lain seperti Li Shangyin mengalami kebangkitan semula dalam era moden.

## Antologi
Banyak koleksi puisi Tang telah dikumpulkan, baik semasa Dinasti Tang mahupun selepasnya. Dalam abad pertama zaman Tang, beberapa antologi awal puisi kontemporari telah disusun, ada yang masih wujud dan ada yang telah hilang: antologi awal ini mencerminkan konteks istana diraja dalam puisi Tang awal.

Antologi puisi Tang yang disusun kemudian semasa zaman Dinasti Qing termasuklah koleksi yang diperintahkan oleh istana iaitu *Puisi Lengkap Tang* serta koleksi peribadi yang disusun oleh sarjana Sun Zhu iaitu *300 Puisi Tang*.

Sebahagian daripada sebuah antologi oleh Cui Rong, iaitu *Zhuying ji* atau Koleksi Kemegahan Berharga telah dijumpai dalam Manuskrip Dunhuang, merangkumi kira-kira satu perlima daripada naskhah asal, mengandungi 55 puisi oleh 13 orang penyair, pertama kali diterbitkan semasa pemerintahan Wu Zetian (655–683). Buku ini mengandungi puisi daripada Cui Rong (653–706), Li Jiao (644–713), Zhang Yue (677–731), dan lain-lain.

### ''300 Puisi Tang''
Koleksi puisi Tang yang paling popular mungkin ialah koleksi yang dikenali sebagai *300 Puisi Tang* yang disusun oleh sarjana Dinasti Qing, Sun Zhu.

Koleksi ini sangat popular sehingga banyak puisinya telah diambil masuk ke dalam buku teks bahasa Cina untuk sekolah rendah dan menengah di China. Beberapa puisi dalam koleksi ini lazimnya dianggap sebagai puisi yang mesti dihafal.

Sun Zhu menyatakan bahawa beliau mendapati buku teks puisi yang digunakan oleh para pelajar ketika itu, "Puisi oleh Seribu Penulis" (Qian-jia-shi), tidak disusun dengan teliti, malah merupakan campuran puisi Dinasti Tang dan Dinasti Song yang ditulis dalam gaya berbeza. Beliau juga menganggap bahawa sebahagian puisi dalam buku tersebut tidak begitu baik dari segi kemahiran bahasa dan rima.

Oleh itu, beliau memilih puisi-puisi terbaik dan paling terkenal daripada Dinasti Tang sahaja, lalu membentuk koleksi baharu ini yang mengandungi kira-kira 310 puisi, termasuk karya penyair terkenal seperti Li Bai dan Du Fu.

Puisi-puisi ini merangkumi pelbagai topik termasuk persahabatan, politik, kehidupan desa yang ideal, dan kehidupan wanita, dan sebagainya.

#### Puisi Teladan

《旅夜書懷》  
杜甫  
細草微風岸，危檣獨夜舟。  
星垂平野闊，月湧大江流。  
名豈文章著，官應老病休。  
飄飄何所似？天地一沙鷗。

    ***Renungan di Perantauan pada Malam Hari***  
                                                    oleh Du Fu  
    Rumput halus. Angin senja menyapu tebing.  
    Tiang layar tinggi. Perahu sunyi malam hening.  
    Bintang-bintang bergantungan di langit terbuka.  
    Cahaya bulan mengalir bersama Sungai Yangtze terbuka.  
    Mungkinkah namaku terukir kerana tulisan tangan?  
    Tua dan sakit, lebih baik berhenti dari jawatan.  
    Terapung dalam hidup — apakah aku ini sesungguhnya?  
    Seekor camar laut, melayang antara Bumi dan Angkasa.

    Diterjemahkan oleh W.J.B. Fletcher (1919)

Dua puluh aksara pertama secara harfiah bermaksud:

: "rumput halus / angin kecil / tebing / tiang layar tinggi / perahu sunyi malam.
: bintang tergantung / tanah rata luas / cahaya bulan / mengalir bersama sungai besar."

## Rujukan