Puteri Saadong

**Puteri Saadong** atau **Ratu Saadong** adalah gelaran (memerintah antara tahun 1667–1671), merupakan Raja/Sultan wanita ketiga dan terakhir bagi negeri Kelantan. Nama penuh Baginda Puteri Saadong ialah Tuanku Permaisuri Puteri Saadong atau Raja Sa'adah Puteri Mariam binti Raja Loyor binti Raja Sakti I; juga memakai gelaran Puteri Vijaya Mala, Raja Jembal; merupakan anak perempuan Raja Loyor bin Raja Sakti, Raja Kelantan daripada dinasti/wangsa Jembal.

## Riwayat hidup
Puteri Saadong atau Raja Sa'adah Puteri Mariam telah dibawa oleh Cik Siti Wan Kembang II ke Bukit Marak apabila ibunya meninggal dunia sebagai anak angkat dan pada masa yang sama mensiapkan Puteri Saadong dengan ilmu-ilmu politik dan pentadbiran sebagai waris sah pemerintah negeri Kelantan.  

Puteri Saadong menggantikan pemerintahan ayahada baginda Raja Loyor sebagai ketua wangsa Jembal pada tahun 1667, sekaligus Puteri Saadong ditabal sebagai Sultan Kelantan pada tahun yang sama. Baginda Ratu Saadong merupakan raja wanita ketiga di negeri Kelantan selepas Cik Siti Wan Kembang I dan Cik Siti Wan Kembang II. 

Kerajaan-kerajaan Langkasuka-Patani-Kelantan mengamalkan sistem perwarisan *male-preference primogeniture* atau *primogenitur keutamaan lelaki* di mana anak paling tua mewarisi gelaran, harta, atau estet keluarga, tetapi anak lelaki diberi keutamaan berbanding anak perempuan. Dengan kata lain, jika seorang Raja mempunyai anak lelaki dan perempuan, anak lelaki sulungnya akan mewarisi, tetapi jika tiada anak lelaki, anak perempuan sulung boleh mewarisi.  

Ini dapat dilihat dengan jelas dalam pertabalan Ratu Saadong. Baginda mewarisi takhta ayahandanya, Raja Loyor, kerana baginda Ratu Saadong adalah anak tunggalnya. Sekiranya Raja Loyor mempunyai anak lelaki, kemungkinan besar anak lelaki tersebut akan diberi keutamaan. Kenaikan takhta Ratu Saadong berbanding dengan bapa saudaranya (Raja Bahar, Raja Umar dan Raja Sungai) membuktikan bahawa primogenitur (garis keturunan sulung) adalah penting. Anak lelaki lebih diutamakan, tetapi anak perempuan tidak diketepikan.

Hal ni juga dapat dilihat di Patani di mana selepas saudara-saudara lelaki mereka mangkat akibat  perang saudara, Ratu Hijau, Ratu Biru dan Ratu Ungu meneruskan pemerintahan sebagai Sultan Patani. Ratu Ungu dapat mewarisi takhta kerana kekanda-kekanda baginda iaitu Ratu Hijau dan Ratu Biru tidak berkahwin dan tidak mempunyai anak. Kemudiannya, puteri Ratu Ungu iaitu Ratu Kuning menaiki takhta sebagai Sultan Patani menggantikan ibunda baginda kerana baginda Ratu Kuning adalah anak tunggal Ratu Ungu tanpa saudara lelaki. Jika Ratu Ungu mempunyai anak lelaki semestinya anak lelaki ini akan menjadi Sultan Patani.

Selepas penurunan takhta Ratu Saadong secara sukarela tanpa zuriat sebagai pewaris, takhta Kelantan tidak diwarisi oleh ibu saudara Ratu Saadong atau mana-mana sepupu perempuan (Raja Nah bt Sultan Umar dan Raja Pah Binti Sultan Umar) sebaliknya dipindahkan terlebih dahulu kepada adinda lelaki suaminya yang juga sepupunya (Raja Abdul Rahim bin Raja Bahar), kemudian kembali kepada bapa saudara Ratu Saadong Raja Umar, dan seterusnya kepada anak-anak lelaki Raja Umar. Ini mencerminkan pengembalian semula perwarisan kepada garis lelaki setelah seorang ratu yang memerintah tidak mempunyai anak baik lelaki mahupun perempuan.

Undang-undang perwarisan *male-preference primogeniture* atau *primogenitur keutamaan lelaki* ini hanya diubah berkurun selepas pemerintahan Ratu Saadong menjelang era moden oleh Sultan Ibrahim daripada dinasti Po Rome-Long Yunus setelah skandal istana putera sulung baginda Tengku Indera Petra ibni al-Marhum Sultan Ibrahim melakukan kebobrokan dan mengkhianati baginda Sultan Ibrahim.

Sebelum itu, Tengku Indera Petra telah menulis surat perletakan jawatan pada 25 November 1947 sebagai Raja Muda Kelantan dan keturunannya tidak akan menuntut takhta dan menjadi raja. Sehubungan dengan itu Sultan Ibrahim melantik putera kedua baginda, Tengku Yahya Petra iaitu nenda Sultan Muhammad V sekarang menjadi Tengku Mahkota Kelantan pada 1 Februari 1948 bagi meneruskan kesinambungan dinasti/wangsa Po Rome-Long Yunus.

Pada tarikh 1 Februari 1948, Kelantan secara rasminya telah berubah daripada *male-preference primogeniture* atau *primogenitur keutamaan lelaki* kepada *agnatic primogeniture*  atau  *primogenitur agnetik* di mana takhta hanya boleh diwarisi oleh pewaris lelaki mengetepikan terus waris perempuan peluang menjawat jawatan sebagai Sultan Kelantan.

*Primogenitur agnetik* masih mengutamakan senioriti dalam garis pewarisan. Namun, sistem ini adalah sistem di mana takhta diwarisi oleh anak lelaki sulung, kemudian kepada anak lelaki sulungnya dan seterusnya, dengan mengecualikan terus keturunan perempuan seperti yang telah diamalkan oleh kesultanan-kesultanan Melayu lain selain Kelantan. Jika garis lelaki pupus, takhta akan diwarisi oleh saudara lelaki yang lebih jauh, bukannya keturunan perempuan bagi Sultan atau Raja sebelumnya.

Raja Sa’adah Puteri Mariam (Puteri Saadong) telah diperkenankan oleh Cik Siti Wan Kembang II untuk dikahwinkan dengan sepupu Puteri Saadong iaitu Raja Abdullah bin al-Marhum Raja Bahar ketika Puteri Saadong berusia 15 tahun. Raja Loyor dan Raja Bahar adalah bersaudara (putera-putera Raja Sakti I). 

Raja Sakti mempunyai 4 orang putera iaitu Raja Loyor, Raja Bahar, Raja Umar dan Raja Sungai. 

Raja Loyor mempunyai seorang anakanda iaitu Raja Sa’adah Puteri Mariam (Puteri Saadong). 

Raja Bahar dikurniakan dua orang putera dan seorang puteri iaitu Raja Abdullah (suami Ratu Saadong sekaligus pewaris pertama takhta Kelantan), Raja Abdul Rahim (kemudiannya menjadi pewaris Ratu Saadong sebagai Sultan Kelantan) serta puteri bernama Raja Mas Chayam (kemudiannya meninggal dunia sebelum pemerintahan bapa saudara baginda, Raja Umar). 

Raja Umar mempunyai tiga orang putera dan dua orang puteri iaitu, Raja Kecil Sulung Minden Rashid, Raja Ngah Udang, Raja Sakti II, Raja Nah dan Raja Pah. 

Semasa pemerintahan Ratu Saadong, kerajaan Thai Ayutthaya masih belum menguasai Semenanjung Tanah Melayu. Wilayah yang dikuasai bangsa Thai masih tersekat hanya sehingga Phetchaburi. Wilayah yang dikenali hari ini sebagai Prachuap Khiri Khan, Chumphon, Ranong, sehingga Menara masih lagi wilayah tanah tumpah darah bangsa Melayu. 

Pusat pemerintahan Ayutthaya masih berlegar di sekitar Thailand Tengah pada hari ini iaitu di bandar moden Ayutthaya. Raja Thai Ayutthaya bernama Raja Narai bernafsu untuk memperisterikan Ratu Saadong walaupun baginda maklum bahawa Ratu Saadong merupakan isteri sah Raja Abdullah dan beragama Islam. Pada zaman tersebut perkahwinan berlainan agama adalah biasa berlaku dalam kalangan masyarakat Melayu yang baru bertransisi daripada Hindu dan Buddha kepada Islam. Pada masa yang sama budaya mengambil isteri pembesar lain sebagai isteri sendiri dan menghadiahkan isteri sendiri sebagai isteri kepada pembesar lain serta mengahwini kakak dan adik perempuan sendiri adalah perkara biasa dalam budaya bangsa Thai dan Burma. Hal ini dapat dilihat dengan jelas melalui raja-raja kemudian seperti Raja Taksin, Raja Chulalongkorn dan Raja Thibaw Min dari Burma. 

Angkatan Thai telah menyerang dan menggempur negeri Kelantan akibat kerakusan nafsu Raja Narai. Untuk menyelamatkan nyawa rakyat Kelantan daripada kekejaman tentera Thai Ayutthaya, Ratu Saadong telah terpaksa merelakan diri dibawa oleh utusan tentera Thai untuk menjadikan baginda sebagai permaisuri kepada Raja Narai dari kerajaan Ayutthaya (kini Thailand). Sebelum berangkat, baginda Ratu Saadong telah membuat perjanjian dengan suami baginda Raja Abdullah supaya kekal setia sehingga Ratu Saadong pulang semula ke pusat pemerintahan kerajaan Kelantan di Kota Mahligai. Raja Abdullah bersetuju dan berjanji untuk setia kepada baginda Ratu Saadong sebagai suami dan pewaris takhta. 

Sebaik tiba di istana Raja Narai, akibat kesaktian/karamah Ratu Saadong sebaik sahaja Raja Narai ingin mencabul kehormatan Ratu Saadong, Raja Narai telah menjadi gering secara tiba-tiba dan kulit seluruh tubuh baginda menjadi bernanah akibat kezaliman dan paksaan terhadap rakyat Kelantan dan Baginda Ratu Saadong. 

Berikutan penangkapan Ratu Saadong, Raja Abdullah pada mulanya mengambil pendirian untuk menunggu kepulangan Ratu Saadong di mana baginda berjanji tidak lagi berkahwin. Namun selepas bertahun menunggu, Raja Abdullah mengambil keputusan berubah fikiran dan mengahwini seorang wanita bangsawan bernama Rukiah. Tindakan ini sebenarnya merupakan pengkhianatan bukan sahaja terhadap Ratu Saadong tetapi juga pengkhianatan dan pembelotan terhadap kedaulatan negeri, kerajaan Kelantan dan juga rakyat Kelantan kerana Raja Abdullah merupakan pewaris terus kepada Ratu Saadong melalui pertalian darah.

Setelah sekian lama gering Raja Narai merayu kepada Ratu Saadong supaya menghentikan sumpahan kepada baginda. Ratu Saadong bersetuju dengan syarat bahawa setelah Raja Narai sembuh, baginda hendaklah membebaskan Ratu Saadong dan rombongan pembesar-pembesar dan pengiring-pengiring istana Kelantan kembali ke Kota Mahligai dan Kedai Lalat. Pada zaman tersebut Kedai Lalat masih dikenali sebagai Kota Jembal, di mana Kota Jembal adalah kediaman para bangsawan dan elit dinasti Jembal manakala Kota Mahligai di Melor adalah pusat pemerintahan kerajaan. Raja Narai bersetuju dengan permintaan-permintaan Ratu Saadong. Ratu Saadong mengarahkan Raja Narai bersiram dengan air rendaman kaki baginda Ratu Saadong. Setelah air rendaman kaki Ratu Saadong disiram ke seluruh kepala dan tubuh Raja Narai, maka sembuhlah kegeringan baginda Raja Thai. Apabila Ratu Saadong dibebaskan, baginda kembali semula ke istana di Kota Mahligai untuk mencari Raja Abdullah.

Setelah pulang ke Kota Mahligai, Ratu Saadong mendapati suami baginda iaitu Raja Abdullah telah berkahwin dengan puteri Rukiah. Terdapat dua versi riwayat kemangkatan Raja Abdullah. 

Versi pertama baginda Ratu Saadong telah berkelahi secara fizikal dengan Raja Abdullah dan dalam pergelutan tersebut baginda tanpa sengaja tertikam Raja Abdullah dengan cucuk sanggul baginda demi mempertahankan diri. Pada zaman tersebut, perempuan bukanlah dianggap warga kelas kedua di Kelantan sebaliknya setaraf dengan lelaki. Cucuk sanggul adalah alat pembunuh yang mematikan seperti kerambit dan keris. Baginda Ratu Saadong pula adalah ratu perwira yang pakar dalam ilmu persilatan seperti ibunda angkat baginda iaitu Cik Siti Wan Kembang II, dan berkemungkinan besar Ratu Saadong lebih kuat daripada suami baginda sendiri. Akibat kejadian ini Ratu Saadong berasa amat kesal akan ujian yang menimpa baginda.

Versi kedua pula meriwayatkan Ratu Saadong telah difitnah membunuh Raja Abdullah. Raja Abdullah pada hakikatnya sangat gembira dengan kepulangan Ratu Saadong. Raja Abdullah telah merancang untuk menabalkan semula Ratu Saadong sebagai Sultan Kelantan. Perkara ini telah menyebabkan puteri Rukiah tidak senang hati dan tidak tenteram kerana akan menurunkan martabat baginda juga. Semasa dalam perbincangan antara Raja Abdullah dengan Ratu Saadong, tiba-tiba puteri Rukiah meluru masuk dan menikam Raja Abdullah dan terus keluar dari tempat perbincangan dan menjerit-jerit mengatakan bahawa Raja Abdullah telah dibunuh oleh Ratu Saadong.

Selepas salah satu daripada insiden tersebut, Ratu Saadong telah membuat keputusan untuk turun takhta secara sukarela.

Memandangkan Ratu Saadong berkahwin dengan pewarisnya sendiri iaitu suaminya, dan apabila suaminya telah terbunuh, kedua-dua Raja Abdullah dan Ratu Saadong masih belum memperoleh anak. Dengan suaminya kini meninggal dunia, secara langsung adik lelaki Raja Abdullah, Raja Abdul Rahim, menjadi pewaris sah takhta kerajaan sebagai pengganti Ratu Saadong.

Ratu Saadong mengundurkan diri dengan sukarela dan melantik Raja Abdul Rahim, adinda ipar merangkap sepupu baginda sendiri sebagai Sultan Kelantan pada tahun 1671 Masihi (1046H).

Baginda Ratu Saadong meninggalkan Kota Mahligai membawa diri ke istana tempat Cik Siti Wan Kembang II membesarkan baginda semasa kecil di Bukit Marak untuk bersuluk. Bukit Marak merupakan sebuah bukit yang terletak di tengah-tengah di antara Kota Mahligai dengan Kota Jembal (nama lama bagi Kedai Lalat). Setelah beberapa lama baginda Ratu Saadong kemudian bersuluk di Gunung Ayam di Dabong dan kemudian membawa diri secara rahsia ke Aceh. Bagi rakyat Kelantan, mereka menganggap baginda Ratu Saadong menghilang tanpa dijejaki lagi di puncak Gunung Ayam.

Makam Raja Abdullah sehingga hari ini masih boleh dilihat dan dilawati di kampung Padang Halban, mukim Melor, daerah Peringat di dalam jajahan Kota Bharu, Kelantan di bawah pentadbiran pihak berkuasa tempatan Majlis Daerah Ketereh.

Adinda ipar Ratu Saadong yang juga adinda kandung Raja Abdullah iaitu Raja Abdul Rahman yang menaiki takhta sebagai Sultan Kelantan yang baharu memilih untuk mengahwini madu Ratu Saadong sendiri iaitu puteri Rukiah dan mengangkatnya sebagai permaisuri dengan gelaran Permaisuri Mayang Sari.

## Rujukan