Chang'e

**Chang'e** (), asalnya dikenali sebagai Heng'e (; Héng'é, ditukar atas sebab pantang larang nama), ialah dewi bulan Cina. Berbeza dengan dewa-dewi bulan dalam budaya lain yang mempersonifikasikan bulan, Chang'e sekadar tinggal di atas bulan. Kapal angkasa peneroka bulan Chang'e 1 dinamakan sempena dewi ini.

## Asal-usul dan perihal

Chang'e pertama kali muncul dalam *[[Guicang]]*, sebuah teks ramalan yang ditulis semasa Dinasti Zhou (1046 SM – 256 SM). Dalam cebisan teks yang masih wujud, ia menyebut “Yi memanah sepuluh Matahari”, dan “Chang’e naik ke bulan.” Chang’e,  yang asalnya bernama Heng’e (姮娥) elah dinamakan semula bagi mengelakkan pantang larangan nama dengan nama Maharaja Liu Heng dari Dinasti Han. Banyak puisi Cina ditulis bertemakan Chang’e dan bulan.

Dalam zaman pra-Qin (sebelum 221 SM), teks  menyebut: . Nama "Chang Xi" dalam teks ini dipercayai merujuk kepada "Chang’e", kerana sebutan aksara "e (娥)" adalah sama seperti "xi (羲)" dalam bahasa Cina kuno.

Pada lewat zaman Dinasti Tang (618–907), penyair terkenal Li Shangyin menulis puisi bertajuk "Chang’e" berdasarkan kisah Chang’e yang mencuri eliksir keabadian. Seperti dewi tersebut, penyair merasai kesendirian di bawah cahaya bulan, dan menggambarkan perasaan rindu yang dikongsi antara mereka sambil memandang langit malam. Dalam ratusan puisi bertemakan Chang’e dan bulan, beliau perlahan-lahan menjadi lambang kerinduan dan kesunyian bagi ramai penyair selepas Li.

Puisi asal dalam aksara Cina tradisional:



Terjemahan oleh Witter Bynner dalam bukunya *The Jade Mountain*:

**Kepada Dewi Bulan**

Kini bayang lilin tergambar di layar marmar ukiran,

Dan Sungai Syurga condong, bintang fajar makin menghilang,

Apakah engkau menyesal mencuri ramuan abadi,

Yang mengutusmu ke langit biru di atas laut ungu, untuk termenung sepanjang malam?

Semasa zaman Dinasti Ming (1368–1644) dan Dinasti Qing (1644–1911), apabila sastera bandar berkembang pesat, imej Chang’e semakin bersifat sekular. Dalam novel *[[Pengembaraan ke Barat]]* (, 1592), "Chang’e" dijadikan gelaran untuk dayang syurga di Istana Bulan, dan watak yang menggoda Pari-Pari Gaun Nipis ialah Marsyal Penunjuk Arah Angin, bukan Chang’e sendiri. Dalam *Kisah Aneh dari Studio Cina* (, 1766), Chang’e masih digambarkan sebagai makhluk syurga, namun wataknya berubah apabila dia turun ke dunia fana, meninggalkan sifat ketuhanannya.
## Mitos
### Kisah-kisah

Terdapat banyak kisah mengenai Chang’e, termasuk satu cerita terkenal yang dikaitkan dengan asal-usul Pesta Pertengahan Musim Luruh.

Pada zaman dahulu kala, Chang’e merupakan seorang wanita yang sangat cantik. Sepuluh matahari muncul serentak di langit dan membakar bumi, menyebabkan penderitaan kepada manusia. Hou Yi, seorang pemanah legenda dan suami kepada Chang’e, memanah jatuh sembilan matahari, meninggalkan hanya satu, dan dianugerahkan dua bahagian eliksir keabadian. Memandangkan beliau tidak mahu menjadi abadi tanpa isteri yang dicintainya, Hou Yi menyimpan eliksir tersebut dan menyerahkannya kepada isterinya, Chang’e. Ketika Hou Yi keluar memburu, anak muridnya Fengmeng menceroboh masuk ke rumah dan cuba memaksa Chang’e menyerahkan eliksir itu. Untuk menghalangnya, Chang’e menelan kedua-dua bahagian eliksir dan segera terbang ke langit, lalu memilih Bulan sebagai tempat tinggal abadinya kerana ingin kekal dekat dengan suaminya.

Apabila Hou Yi mengetahui apa yang berlaku, beliau berasa bersalah atas nasib isterinya. Beliau meletakkan buah-buahan dan kuih yang digemari isterinya sebagai penghormatan terakhir, lalu membunuh diri.

Dalam versi lama cerita, Chang’e mencuri eliksir daripada Hou Yi, meminumnya, dan terbang ke Bulan agar suaminya tidak dapat mengejarnya.

Dalam versi paling klasik pula, Wu Gang melakukan kebaikan kepada Raja dan menerima sebiji pil keabadian, yang diminta untuk dijaga di rumahnya. Suatu hari, ketika Wu Gang tiada di rumah dan rumahnya dirompak, Chang’e yang dalam ketakutan menelan pil tersebut secara tidak sengaja. Rakyat jelata menangis ketika Chang’e terbang ke Bulan, di mana beliau hidup bersama seekor arnab jed. Suaminya pulang, sedar apa yang berlaku, dan meratapi kehilangannya. Beliau terus menebang kayu demi Chang’e di alam fana. Namanya kemudian diubah menjadi Hou Yi dalam beberapa versi adaptasi mitos.

### Dalam penggambaran lain

Chang’e turut muncul dalam novel abad ke-16 karya Wu Cheng’en, *[[Pengembaraan ke Barat]]*. Dalam karya itu, beliau dikatakan tinggal di Istana Dingin Luas (廣寒宮, Guǎng Hán Gōng), yang terletak di Bulan. Semasa perayaan buah pic abadi di syurga (selepas Sun Wukong dihalau), seorang pegawai syurga (Marsyal Penunjuk Arah Angin) yang kelak menjadi *[[Zhu Bajie]]*, mabuk berat dan cuba memaksa dirinya ke atas dewi Chang’e. Percubaannya digagalkan dan beliau dilaporkan atas kesalahan itu. Akibatnya, beliau dilahirkan semula sebagai makhluk separuh babi, separuh manusia, dan kemudian direkrut oleh Guanyin untuk menyertai pengembaraan ke India bersama Tang Sanzang. 

Dalam kisah selanjutnya, haiwan peliharaan Chang’e, iaitu Arnab Jed, menjadi antagonis dan perlu ditangkap semula oleh Chang’e dan Taiyin Xingjun sebelum dibunuh oleh Sun Wukong.

### Adaptasi dalam filem dan novel
Pada tahun 2020, filem animasi bertajuk *[[Over the Moon (filem 2020)|Over the Moon]]* ditayangkan di Netflix. Seorang gadis bernama Fei Fei membina roket dan terbang ke Bulan untuk mencari Chang’e, dengan harapan dapat meyakinkan ayahnya bahawa cinta sejati wujud dan menghalang perkahwinan semula. Chang’e, yang masih berdukacita atas kematian Hou Yi di bumi sebelum mereka sempat bersatu semula, percaya bahawa Fei Fei memiliki kunci untuk membantunya bertemu semula dengan Hou Yi melalui ramuan ajaib yang dihasilkan oleh Arnab Jed — sebelum sinar bulan terakhir menghilang.
## Pengembaraan angkasa
Chang'e pernah disebut dalam perbualan antara Pusat Kawalan Houston dan kru Apollo 11 sebelum pendaratan pertama di Bulan pada tahun 1969:

Kesatuan Astronomi Antarabangsa (IAU) telah menamakan sebuah kawah hentaman kecil di Bulan sebagai Chang-Ngo, berdasarkan nama lain Chang’e.

Pada tahun 2007, China melancarkan probe bulan pertamanya, sebuah kapal angkasa robotik yang dinamakan Chang'e 1 sempena Dewi Bulan itu. Satu lagi probe robotik, Chang'e 2, dilancarkan pada tahun 2010. Probe ketiga, Chang'e 3, berjaya mendarat di permukaan Bulan pada 14 Disember 2013, menjadikan China negara ketiga yang mencapai kejayaan itu selepas bekas Kesatuan Soviet dan Amerika Syarikat. Pendarat tersebut turut membawa keluar rover robotik *Yutu* ("Arnab Jed") ke permukaan Bulan.

Pada 3 Januari 2019, Chang'e 4 mendarat di bahagian jauh Bulan dan menghantar keluar rover *Yutu-2*. Sejak itu, kesemua misi pendaratan Bulan oleh China dinamakan sempena Chang'e.
## Dalam budaya popular

Plot asal dan inspirasi Naoko Takeuchi untuk siri *[[Sailor Moon]]* diilhamkan oleh legenda Chang'e (serta kisah *Nayotake-no-Kaguya-hime* daripada *[[Kisah Pemotong Buluh]]* dan mitos dewi bulan Selene bersama kekasihnya yang abadi, Endymion dalam mitologi Klasik Yunani-Rom.) Watak utama dalam siri ini ialah seorang puteri dari Bulan, manakala kekasihnya berasal dari Bumi; identiti manusia reinkarnasinya bernama "Usagi Tsukino", satu permainan kata merujuk kepada "Arnab di Bulan".

Dalam siri permainan video *[[Touhou Project]]*, Chang'e ialah musuh ketat kepada Junko, watak bos terakhir dalam permainan ke-15, *Legacy of Lunatic Kingdom*.

Kisah Chang’e menjadi tema utama dalam filem animasi Amerika-China 2020 bertajuk *Over the Moon* yang diterbitkan oleh Netflix. Watak Chang'e disuarakan oleh Phillipa Soo.

Kisah ini turut diolah semula dalam novel fantasi 2022 bertajuk *Daughter of the Moon Goddess* karya Sue Lynn Tan.

Kumpulan rock psikedelik dari Australia, King Gizzard & the Lizard Wizard, menyelitkan lagu bertajuk "Chang'e", yang mengandungi unsur kisahnya, dalam album 2023 mereka, *The Silver Cord*. Mereka juga merujuk Chang’e dalam lagu "Mirage City" daripada album mereka tahun 2024, *Flight b741*.
## Galeri

Tang dynasty bronze mirror with moon goddess and rabbit design, HAA.JPG|Cermin gangsa Dinasti Tang dengan ukiran Dewi Bulan Chang'e dan Arnab Bulan, Muzium Seni Honolulu
Datong 282.jpg|Bantal porselin Istana Guanghan dari Dinasti Yuan, koleksi Muzium Datong
Chang E, The Moon Goddess.jpg|Lukisan kipas Chang'e dari Dinasti Yuan atau awal Dinasti Ming
Carved lacquer wooden box, Ming Dynasty.jpg|Istana Bulan di atas kotak kayu lakuer dari Dinasti Ming
费以耕、张熊梅月嫦娥图扇页.jpg|Lukisan kipas Chang'e oleh Fei Yigeng dan Zhang Xiong, dari Dinasti Qing
Long Corridor-嫦娥.JPG|Lukisan berwarna pada Koridor Istana Musim Panas: Pemandangan Musim Luruh Guanghan, salinan karya Qian Hui'an yang meniru pelukis Dinasti Qing Hua Yan pada akhir Dinasti Qing
Chang'e flees to the moon by Tsukioka Yoshitoshi.jpg|Cetakan Ukiyo-e oleh Tsukioka Yoshitoshi dalam siri *Seratus Wajah Bulan* – Chang'e melarikan diri ke Bulan
The dragon, image, and demon; or, The three religions of China- Confucianism, Buddhism, and Taoism, giving an account of the mythology, idolatry, and demonolatry of the Chinese (1887) (14760951946).jpg|Ilustrasi Chang'e dalam buku *Tiga Agama di China: Konfusianisme, Buddhisme dan Taoisme* (1887) karya Hampden Coit DuBose
Chang'e flies to the moon - Project Gutenberg eText 15250.jpg|Chang'e terbang ke Bulan sementara suaminya, Houyi, memerhati


## Lihat juga
* Program Penerokaan Bulan China
* Perayaan Kuih Bulan

## Rujukan