Wangsa Bendahara

**Wangsa Bendahara** (Jawi:) ialah wangsa pemerintah terkini bagi Pahang, Terengganu dan Johor yang merupakan negeri-negeri dalam Malaysia. Keluarga diraja ini berasal daripada golongan bangsawan yang memegang jawatan Bendahara (kedudukan tertinggi dalam golongan bangsawan Melayu) secara turun-temurun dalam Kerajaan Singapura Lama, Kesultanan Melaka dan Kesultanan Johor Lama sekurang-kurangnya sejak penghujung abad ke-13.

Kemunculan Wangsa Bendahara sebagai sebuah keluarga diraja bermula pada akhir abad ke-17, apabila Sultan Johor ke-9 dan Sultan Johor terakhir daripada Wangsa Melaka-Johor, Sultan Mahmud Shah II, mangkat tanpa meninggalkan waris lelaki. Pada tahun 1699, Bendahara Johor pada ketika itu, Bendahara Tun Abdul Jalil, diangkat menjadi Sultan Johor ke-10 dengan gelaran Sultan Abdul Jalil Riayat Shah IV, sekali gus menandakan permulaan pemerintahan Wangsa Bendahara dalam Kesultanan Johor Lama, dengan ahli-ahli keluarga diraja yang berbeza menggunakan gelaran Sultan dan Bendahara, dan kemudian juga gelaran Temenggung.

Pada masa yang sama, Pahang dijadikan sebagai sebuah wilayah khas, di mana Bendahara-Bendahara Johor yang seterusnya memerintah negeri tersebut sebagai tanah pegangan mereka. Pada tahun 1770, susulan kemerosotan Empayar Kesultanan Johor Lama secara beransur-ansur, Pahang telah berubah menjadi sebuah kerajaan berautonomi di bawah pemerintahan cucunda kepada Sultan Abdul Jalil Riayat Shah IV, iaitu Bendahara Tun Abdul Majid yang juga menjadi Raja Bendahara Pahang pertama, dan keturunannya kekal memerintah Pahang hingga hari ini.

Penerus dan kesinambungan langsung Kesultanan Johor Lama, iaitu Kesultanan Riau-Lingga, diperintah oleh piut *(great-great-grandson)* kepada Sultan Abdul Jalil Riayat Shah IV, iaitu Sultan Abdul Rahman Muazzam Shah yang juga Sultan Johor ke-16 dan kemudian menjadi Sultan Riau-Lingga pertama, dan keturunannya memerintah Riau dan Lingga hingga pembubaran Kesultanan Riau-Lingga oleh Belanda pada tahun 1911. Serpihan daripada Kesultanan Johor Lama, iaitu Johor, kini diperintah oleh Wangsa Temenggung yang berketurunan Wangsa Bendahara melalui Temenggung Tun Abdul Jamal, cucunda kepada Sultan Abdul Jalil Riayat Shah IV dan sepupu kepada Bendahara Tun Abdul Majid.

Selain Pahang, Johor dan Kesultanan Riau-Lingga yang dahulunya membentuk Empayar Kesultanan Johor Lama, Terengganu juga diperintah oleh Wangsa Bendahara hingga hari ini. Pada tahun 1717, Tun Zainal Abidin, adinda kepada Sultan Abdul Jalil Riayat Shah IV, mula memerintah Terengganu dengan gelaran Dato’ Seri Paduka Maharaja. Baginda kemudian mendapat pengiktirafan sebagai Sultan Terengganu pertama daripada anakanda saudaranya, Sultan Sulaiman Badrul Alam Shah yang juga Sultan Johor ke-12, pada tahun 1725.

## Sejarah

Pada zaman Kesultanan Melaka dan diikuti oleh Kesultanan Johor Lama, Bendahara merupakan pembesar yang paling penting dan tertinggi, yang berperanan sebagai ketua kepada semua pembesar. Sebagai penasihat kepada Sultan, Bendahara dilantik oleh Sultan dan hanya boleh dilucutkan jawatan oleh Sultan. Jawatan ini bersifat turun-temurun dan calon-calon dipilih daripada keturunan lelaki keluarga Bendahara. Antara Bendahara yang paling terkenal ialah Bendahara Tun Perak dari Kesultanan Melaka yang cemerlang dalam peperangan dan diplomasi, dan Bendahara Tun Seri Lanang dari Kesultanan Johor Lama yang merupakan tokoh penting dalam penyusunan Sulalatus Salatin (Sejarah Melayu).

Pengukuhan pemerintahan Wangsa Bendahara dalam Kesultanan Johor Lama bermula pada akhir abad ke-17. Apabila Sultan Johor ke-9 dan Sultan Johor terakhir daripada Wangsa Melaka-Johor, Sultan Mahmud Shah II mangkat pada tahun 1699 tanpa meninggalkan waris lelaki, Bendahara Tun Abdul Jalil diangkat menjadi Sultan Johor ke-10 dan menggunakan gelaran Sultan Abdul Jalil Riayat Shah IV. Pertabalannya diiktiraf oleh para pembesar Kesultanan Johor Lama berdasarkan persefahaman bahawa Bendahara akan menaiki takhta sekiranya Sultan mangkat tanpa meninggalkan waris. Semasa pemerintahannya, Pahang dijadikan sebagai wilayah khas keluarga Bendahara dan diperintah secara langsung oleh Bendahara-Bendahara Johor yang seterusnya.

Pada tahun 1717, Tun Zainal Abidin, adinda kepada Sultan Abdul Jalil Riayat Shah IV, mula memerintah Terengganu dengan gelaran Dato’ Seri Paduka Maharaja. Baginda kemudian mendapat pengiktirafan sebagai Sultan Terengganu pertama daripada anakanda saudaranya, Sultan Sulaiman Badrul Alam Shah yang juga Sultan Johor ke-12, pada tahun 1725. Sementara itu, di Pahang, pemerintahan sendiri telah diwujudkan semasa pemerintahan Bendahara Tun Abdul Majid apabila status negeri tersebut ditukar daripada tanah pegangan kepada tanah kurnia. Dengan itu, Bendahara Johor yang memerintah Pahang memperoleh gelaran Raja Bendahara Pahang. Walau bagaimanapun, Raja Bendahara Pahang kekal menumpahkan taat setia mereka kepada Sultan Johor, namun kesetiaan mereka semakin lemah dari semasa ke semasa.

### Perpecahan Empayar Kesultanan Johor Lama

Semasa pemerintahan Sultan Johor ke-15, Sultan Mahmud Riayat Shah III, cicit kepada Sultan Abdul Jalil Riayat Shah IV, kuasa Sultan menjadi semakin lemah dan terhad kepada pusat pemerintahannya di Daik, Lingga. Sementara itu, wilayah lain dalam Empayar Kesultanan Johor Lama ditadbir oleh tiga pembesar yang berkuasa, iaitu Bendahara di Pahang, Temenggung di Johor dan Singapura, dan Yang Dipertuan Muda di Riau. Selepas kemangkatan Sultan Mahmud Riayat Shah III, Empayar Kesultanan Johor Lama menjadi semakin berpecah apabila pertikaian pewarisan takhta antara dua orang anakandanya mewujudkan dua pusat kuasa, iaitu Riau dan Lingga di bawah pemerintahan Sultan Johor ke-16, Sultan Abdul Rahman Muazzam Shah yang disokong oleh Yang Dipertuan Muda Riau ke-6, Raja Jaafar dan bangsawan Bugis yang lain serta Belanda, dan Singapura di bawah pemerintahan kakanda tiri kepada Sultan Abdul Rahman Muazzam Shah, iaitu Sultan Hussein Muhammad Shah yang disokong oleh Temenggung Tun Abdul Rahman dan British.

Pada 17 Mac 1824, Belanda dan British memeterai Perjanjian Inggeris-Belanda 1824, yang menetapkan bahawa Singapura dan Semenanjung Tanah Melayu berada dalam lingkungan pengaruh British, manakala pulau-pulau di selatan Singapura berada dalam lingkungan pengaruh Belanda. Perjanjian ini kemudian dikuatkuasakan di Alam Melayu melalui Perjanjian 29 Oktober 1830 yang memisahkan Johor dan Pahang daripada Empayar Kesultanan Johor Lama lalu membawa kepada kemunculan Kesultanan Riau-Lingga, sebagai penerus dan kesinambungan langsung Kesultanan Johor Lama, yang hanya merangkumi Riau dan Lingga. Namun, Kesultanan Riau-Lingga wujud sebagai negeri naungan Belanda sehingga tahun 1911, apabila Kesultanan Riau-Lingga dibubarkan oleh Belanda kerana keengganan Sultan Riau-Lingga ke-5 dan terakhir, Sultan Abdul Rahman II Muazzam Shah untuk menuruti kemahuan Belanda yang ingin mengurangkan kuasanya.

Di Pahang, Raja Bendahara Pahang ke-4, Bendahara Tun Ali dan anakandanya selaku Raja Bendahara Pahang ke-5, Bendahara Tun Mutahir kekal bertuankan Sultan Riau-Lingga yang masih diiktiraf sebagai Sultan Johor yang sah dan berdaulat oleh mereka. Namun, Bendahara Tun Mutahir tidak lagi bertuankan Sultan Riau-Lingga apabila Sultan Riau-Lingga ke-4, Sultan Sulaiman II Badrul Alam Shah mengakui pertuanan Belanda ke atas Kesultanan Riau-Lingga melalui Perjanjian 1 Disember 1857. Sementara itu di Singapura, Sultan Hussein Muhammad Shah dan anakandanya, Sultan Ali Iskandar Shah tidak memiliki kuasa sebenar dan mereka tidak diiktiraf sebagai Sultan Johor yang sah dan berdaulat oleh Bendahara Tun Ali dan para pembesar Melayu yang lain kerana pertabalan Sultan Hussein Muhammad Shah melalui Perjanjian 6 Februari 1819 telah membelakangkan adat-istiadat Melayu. Bendahara Tun Ali dan para pembesar Melayu yang lain kekal bertuankan Sultan Abdul Rahman Muazzam Shah dan keturunannya yang menjadi Sultan Riau-Lingga. Singapura kemudian diserahkan secara rasmi kepada British melalui Perjanjian 2 Ogos 1824.

Manakala di Johor, anakanda kepada Temenggung Tun Abdul Rahman, iaitu Temenggung Tun Daeng Ibrahim diangkat menjadi Temenggung Johor oleh Bendahara Tun Ali pada 19 Ogos 1841 dan beliau kemudian berkunjung ke Lingga untuk menyatakan taat setianya kepada Sultan Riau-Lingga ke-3, Sultan Mahmud IV Muzaffar Shah bagi memenuhi syarat pertabalannya yang dikenakan oleh Bendahara Tun Ali. Namun, pertuanan Sultan Riau-Lingga ke atas Johor berakhir pada tahun 1855, apabila Sultan Ali Iskandar Shah menyerahkan hak kedaulatan dan pemilikan Johor (kecuali Kesang) kepada Temenggung Tun Daeng Ibrahim melalui Perjanjian Setia 1855, sebagai pertukaran untuk pengiktirafan rasminya sebagai "Sultan Johor" oleh British serta elaun bulanan daripada Temenggung Tun Daeng Ibrahim. Selepas penyerahan Johor tersebut, Sultan Ali Iskandar Shah hanya berkuasa ke atas Kesang hingga kemangkatannya pada tahun 1877, dan dalam kebanyakan urusan pentadbirannya, baginda sering digelar sebagai "Sultan Muar" dan "Sultan Kesang".

## Salasilah Keluarga

Salasilah keluarga Bendahara diperoleh melalui beberapa sumber, namun sumber yang paling penting ialah Sulalatus Salatin (Sejarah Melayu) yang memberikan catatan terperinci dari zaman Kerajaan Singapura Lama hingga Kesultanan Johor Lama. Asal-usul keturunan Bendahara Tun Habib Abdul Majid menjadi sangat kontroversi, memandangkan peranannya yang penting sebagai nenek moyang utama kepada wangsa pemerintah terkini bagi Johor, Pahang dan Terengganu. Terdapat beberapa sumber yang memberikan maklumat yang bercanggah mengenai asal-usul keturunannya, yang dapat ditemui sekurang-kurangnya dalam empat versi salasilah.

Antara sumber tersebut termasuk Salasilah Muar yang dihimpunkan oleh R.O. Winstedt dalam bukunya, A History of Johore (1365–1895). Menurut versi ini, Wangsa Bendahara yang memerintah pada hari ini merupakan keturunan patrilineal daripada Ba‘Alawi Sada, iaitu keturunan daripada kabilah Bani Hashim yang berasal dari Hadramaut, wilayah yang kini terletak di Yaman. Mereka menjejaki keturunan mereka kepada al-Imam Ahmad al-Muhajir bin Isa ar-Rumi, seorang keturunan Imam Ja‘far as-Sadiq dari kalangan Syiah; yang seterusnya merupakan keturunan langsung Fatimah, puteri kepada Nabi Muhammad, nabi agama Islam. Pada akhir abad ke-16, seorang keturunan kabilah Bani Hashim, iaitu Sayyid Idrus, merupakan antara orang Arab terawal yang menetap di Aceh dan berkhidmat sebagai pemimpin agama. Sultan Aceh pada ketika itu memujuk Sayyid Idrus supaya mengahwini puterinya, dan hasil perkahwinan tersebut lahirlah Sayyid Zaynal Abidin. Anakanda kepada Sayyid Idrus, iaitu Sayyid Zaynal Abidin, juga menjadi seorang pemimpin agama dan kemudian berhijrah ke Johor, di mana baginda berkahwin dengan Tun Kaishi, cucunda kepada Bendahara Tun Seri Lanang melalui anakandanya, Tun Jenal. Daripada perkahwinan inilah lahirnya ayahanda kepada Bendahara Tun Habib Abdul Majid, iaitu Bendahara Tun Muhammad Ali.

Sementara itu, dalam beberapa versi Sejarah Melayu, Bendahara Tun Habib Abdul Majid dikenali sebagai 'Tun Habab' atau 'Tun Habib', anakanda kepada Bendahara Tun Muhammad Ali, yang merupakan anakanda kepada Bendahara Tun Seri Lanang. Bendahara Tun Habib Abdul Majid digambarkan masih memegang gelaran “Tun Pikrama” pada ketika teks tersebut ditulis. 'Tun Pikrama' ialah gelaran yang secara tradisinya digunakan untuk bakal Bendahara. Hal ini memberi gambaran bahawa Bendahara Tun Habib Abdul Majid merupakan keturunan langsung Wangsa Bendahara yang secara turun-temurun mewarisi jawatan Bendahara dalam Kerajaan Singapura Lama, Kesultanan Melaka dan Kesultanan Johor Lama.

### Salasilah penuh Sultan Pahang terkini

Al-Sultan Abdullah Ri'ayatuddin Al-Mustafa Billah Shah ibni Sultan Haji Ahmad Shah Al-Musta'in Billah ibni Sultan Abu Bakar Ri'ayatuddin Al-Mu'azzam Shah ibni Sultan Abdullah Al-Mu'tassim Billah Shah ibni Sultan Ahmad Al-Mu'azzam Shah ibni Bendahara Tun Ali ibni Bendahara Tun Koris ibni Bendahara Tun Abdul Majid ibni Bendahara Tun Abbas ibni Sultan Abdul Jalil Riayat Shah IV ibni Bendahara Tun Habib Abdul Majid ibni Bendahara Tun Muhammad Ali ibni Sayyid Zaynal Al-Abidin Al-Aydarus

### Salasilah penuh Sultan Terengganu terkini

Al-Wathiqu Billah Sultan Mizan Zainal Abidin ibni Sultan Mahmud Al-Muktafi Billah Shah ibni Sultan Ismail Nasiruddin Shah ibni Sultan Haji Zainal Abidin III Mu'azzam Shah ibni Sultan Ahmad Muadzam Shah II ibni Yang Dipertuan Muda Tengku Mahmud ibni Sultan Ahmad Muazzam Shah I ibni Sultan Zainal Abidin Shah II ibni Sultan Mansur Riayat Shah I ibni Sultan Zainal Abidin Shah I ibni Bendahara Tun Habib Abdul Majid ibni Bendahara Tun Muhammad Ali ibni Sayyid Zaynal Al-Abidin Al-Aydarus

### Salasilah penuh Sultan Johor terkini

Sultan Ibrahim ibni Sultan Iskandar ibni Sultan Ismail ibni Sultan Ibrahim ibni Sultan Abu Bakar ibni Temenggung Tun Daeng Ibrahim ibni Temenggung Tun Abdul Rahman ibni Temenggung Tun Abdul Hamid ibni Temenggung Tun Abdul Jamal ibni Bendahara Tun Abbas ibni Sultan Abdul Jalil Riayat Shah IV ibni Bendahara Tun Habib Abdul Majid ibni Bendahara Tun Muhammad Ali ibni Sayyid Zaynal Al-Abidin Al-Aydarus

## Nota

## Rujukan

## Bibliografi
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*