Rampasan kuasa Iran 1953

**Rampasan kuasa Iran 1953**, dikenali di Iran sebagai **Rampasan kuasa 28 Mordad** (), ialah tentera Iran yang diketuai oleh AS dan British menggulingkan Perdana Menteri yang dipilih Mohammad Mosaddegh memihak kepada pengukuhan pemerintahan beraja shah, Mohammad Reza Pahlavi, pada 19 Ogos 1953, dengan salah satu objektif penting adalah untuk melindungi Kepentingan minyak British di Iran.Ia dibantu oleh Amerika Syarikat (di bawah nama Projek TP-AJAX (Parti Tudeh).atau Operation Ajax) dan United Kingdom (di bawah nama Operation Boot).

Mosaddegh telah berusaha untuk mengaudit dokumen Syarikat Minyak Anglo-Iranian (AIOC), sebuah syarikat British (kini sebahagian daripada BP), untuk mengesahkan bahawa AIOC membayar royalti kontrak kepada Iran, dan untuk mengehadkan kawalan syarikat ke atas rizab minyak Iran. Atas keengganan AIOC untuk bekerjasama dengan kerajaan Iran, parlimen (Majlis) mengundi untuk memiliknegarakan industri minyak Iran dan mengusir wakil korporat asing dari negara itu. Selepas undian ini, Britain menghasut boikot minyak Iran di seluruh dunia untuk menekan Iran dari segi ekonomi. Pada mulanya, Britain menggerakkan tenteranya untuk menguasai kilang penapisan minyak Abadan yang dibina oleh British, yang ketika itu merupakan yang terbesar di dunia, tetapi Perdana Menteri Clement Attlee (berkuasa sehingga 1951) memilih untuk mengetatkan boikot ekonomi sambil menggunakan ejen Iran untuk melemahkan kerajaan Mosaddegh. Menilai Mosaddegh sebagai tidak wajar dan takut pengaruh komunis Tudeh yang semakin meningkat, perdana menteri UK Winston Churchill dan pentadbiran Eisenhower memutuskan pada awal 1953 untuk menggulingkan kerajaan Iran. Pentadbiran Truman sebelum ini telah menentang rampasan kuasa, bimbang akan berlaku duluan bahawa penglibatan Agensi Perisikan Pusat (CIA) akan ditetapkan, dan kerajaan A.S. telah mempertimbangkan tindakan unilateral (tanpa sokongan UK) untuk membantu kerajaan Mosaddegh selewat-lewatnya pada tahun 1952. Kesimpulan pegawai perisikan British dan permintaan kerajaan UK kepada AS memainkan peranan penting dalam memulakan dan merancang rampasan kuasa.

Berikutan rampasan kuasa itu, kerajaan di bawah Jeneral Fazlollah Zahedi telah ditubuhkan yang membenarkan Mohammad Reza Pahlavi, shah Iran (Parsi untuk 'raja'), untuk memerintah dengan lebih tegas sebagai raja. Dia sangat bergantung pada sokongan Amerika Syarikat untuk memegang kuasa. Menurut dokumen dan rekod CIA yang tidak diklasifikasikan, beberapa perusuh yang paling digeruni di Tehran telah diupah oleh CIA untuk melancarkan rusuhan pro-shah pada 19 Ogos. Lelaki lain yang dibayar oleh CIA dibawa masuk ke Tehran dengan menaiki bas dan trak dan mengambil alih jalan-jalan di bandar itu. Antara 200 dan 300 orang terbunuh kerana konflik. Mosaddegh telah ditangkap, dibicarakan dan disabitkan dengan pengkhianatan oleh mahkamah tentera Shah. Pada 21 Disember 1953, dia dijatuhi hukuman penjara tiga tahun, kemudian diletakkan di bawah tahanan rumah sepanjang hayatnya. Penyokong Mosaddegh yang lain telah dipenjarakan, dan beberapa menerima hukuman mati. Rampasan kuasa itu mengakibatkan pengembalian semula kuasa Shah, dan dia terus memerintah Iran selama 26 tahun berikutnya sebagai raja pro-Barat sehingga beliau digulingkan dalam Revolusi Iran pada tahun 1979.

Pada Ogos 2013, kerajaan A.S. secara rasmi mengakui peranan A.S. dalam rampasan kuasa dengan mengeluarkan sebahagian besar dokumen kerajaan yang diklasifikasikan sebelum ini yang menunjukkan ia bertanggungjawab ke atas perancangan dan pelaksanaan rampasan kuasa. Menurut wartawan Amerika Stephen Kinzer, operasi itu termasuk serangan bendera palsu, penunjuk perasaan bergaji, provokasi, rasuah ahli politik Iran dan pegawai keselamatan dan tentera berpangkat tinggi, serta propaganda pro-rampasan kuasa. CIA dipetik mengakui rampasan kuasa itu dilakukan "di bawah arahan CIA" dan "sebagai tindakan dasar luar AS, difikirkan dan diluluskan di peringkat tertinggi kerajaan". Pada tahun 2023, CIA mengambil kredit untuk rampasan kuasa, bercanggah dengan penilaian ilmiah sebelum ini bahawa CIA telah merosakkan operasi itu.

## Rujukan