Alofon

Dalam fonologi, sebuah **alofon** (Jawi: ****; daripada Greek , , 'lain' dan , , 'suara, bunyi') ialah bunyi—atau *[[Fon (fonetik)|fon]]*—yang berlainan yang terhasil daripada satu fonem yang sama dalam sesuatu bahasa. Sebagai contoh, dalam bahasa Melayu, fonem  letupan dwibibir bersuara (seperti dalam *sapa* ) dan bentuk perlepasan tidak terdengar  (seperti dalam *atap* ) adalah alofon bagi fonem , sedangkan kedua-dua ini mungkin dianggap sebagai fonem yang berbeza dalam beberapa bahasa. Begitu juga, dalam Sepanyol,  (seperti dalam *dolor* ) dan  (seperti dalam *nada* ) ialah alofon bagi fonem , namun kedua-dua ini dianggap sebagai fonem yang berbeza dalam bahasa Inggeris (seperti perbezaan antara *dare* dan *there*).

Alofon tertentu yang dipilih dalam situasi tertentu selalunya boleh diagak berdasarkan konteks fonetik, dengan alofon sedemikian dipanggil **varian posisi**, tetapi sesetengah alofon berlaku dalam variasi bebas. Menggantikan satu bunyi dengan alofon lain bagi fonem yang sama biasanya tidak mengubah maksud sesuatu perkataan, tetapi hasilnya mungkin berbunyi seperti penutur tidak asli malah mungkin tidak dapat difahami.

Penutur asli sesuatu bahasa menganggap satu fonem dalam bahasa tersebut sebagai satu bunyi yang tetap dan "tidak sedar malah terkejut" dengan variasi alofon yang digunakan untuk menyebut fonem tunggal.

## Sejarah konsep ini
Istilah "alofon" diperkenalkan oleh Benjamin Lee Whorf sekitar tahun 1929. Dengan berbuat demikian, beliau dianggap telah meletakkan asas penting dalam memperkukuh teori fonem awal. Istilah ini dipopularkan oleh George L. Trager dan Bernard Bloch dalam sebuah kertas kerja tahun 1941 tentang fonologi bahasa Inggeris dan kemudiannya menjadi sebahagian daripada penggunaan standard dalam tradisi strukturalis Amerika.

## Alofon pelengkap dan variasi bebas
Setiap kali penutur melafazkan sesuatu fonem, sebutannya berbeza daripada sebelumnya. Terdapat perdebatan tentang sejauh mana fonem itu nyata dan universal. Hanya sebahagian variasi ini dapat dikesan oleh pendengar.

Terdapat dua jenis alofon: alofon pelengkap dan alofon variasi bebas.

Alofon pelengkap tidak saling boleh tukar. Jika konteks memerlukan penutur menggunakan alofon tertentu untuk suatu fonem (yakni, menggunakan alofon lain boleh mengelirukan pendengar), alofon yang mungkin digunakan disifatkan sebagai *pelengkap*. Setiap alofon daripada set pelengkap digunakan dalam konteks fonetik tertentu dan mungkin terlibat dalam proses fonologi.

Jika sebaliknya, alofon adalah *[[variasi bebas]]*; penutur memilih alofon berdasarkan kebiasaan atau keutamaan.

## Aloton
**Aloton** ialah alofon nada, seperti nada neutral dalam Bahasa Mandarin Baku.

## Contoh

### Bahasa Inggeris
Terdapat banyak proses alofonik dalam bahasa Inggeris: ketiadaan letupan, letupan sengau, penyahsuaraan separa sonoran, penyahsuaraan penuh sonoran, penyahsuaraan separa obstruen, pemanjangan dan pemendekan vokal, serta pengebelakangan.

* Hembus: Dalam bahasa Inggeris, letupan tak bersuara  dihembuskan (mempunyai letupan nafas yang kuat) jika berada di awal suku kata pertama atau yang ditekankan dalam perkataan. Contohnya,  dalam *pin* dan  dalam *spin* adalah alofon bagi fonem  kerana ia tidak boleh digunakan untuk membezakan perkataan (malah, ia berlaku dalam taburan pelengkap). Penutur bahasa Inggeris menganggapnya sebagai bunyi yang sama, tetapi sebenarnya berbeza: yang pertama dihembuskan dan yang kedua tak berhembus (biasa). Banyak bahasa membezakan kedua-dua fon ini.
* Letupan sengau: Dalam bahasa Inggeris, letupan () mempunyai letupan sengau jika diikuti oleh konsonan sengauan, sama ada dalam perkataan atau merentasi sempadan perkataan.
* Penyahsuaraan separa sonoran: Dalam bahasa Inggeris, sonoran () disuara separa selepas bunyi tak bersuara dalam suku kata yang sama.
* Penyahsuaraan penuh sonoran: Dalam bahasa Inggeris, sonoran disuara penuh selepas letupan berhembus ().
* Penyahsuaraan separa obstruen: Dalam bahasa Inggeris, obstruen bersuara disuara separa di sebelah jeda atau bunyi tak bersuara dalam perkataan atau merentasi sempadan perkataan.
* Pengebelakangan: Dalam bahasa Inggeris,  ditarik kebelakang sebelum .

Oleh sebab pemilihan alofon jarang dikawal secara sedar, tidak ramai orang menyedari kewujudannya. Penutur bahasa Inggeris mungkin tidak sedar tentang perbezaan antara beberapa alofon (yang bergantung pada dialek) fonem :

* pascahembus  seperti dalam *top*,
* tak berhembus  seperti dalam *stop*.
* berglotis (atau digantikan dengan hentian glotis)  seperti dalam *button*, tetapi banyak penutur mengekalkan sekurang-kurangnya hentian koronal tak dilepaskan .

Selain itu, alofon /t/ berikut ditemui dalam (sekurang-kurangnya) beberapa dialek bahasa Inggeris (berpengaruh Amerika);
* tamparan  seperti dalam Bahasa Inggeris Amerika *water*,
* tamparan sengau  seperti dalam Bahasa Inggeris Amerika *winter*.
* tak dilepaskan  seperti dalam Bahasa Inggeris Amerika *cat*, tetapi dialek lain mengekalkan  yang dilepaskan, atau menggantikannya dengan hentian glotis .

Walau bagaimanapun, penutur mungkin menjadi sedar tentang perbezaan ini jikacontohnyamereka membandingkan sebutan perkataan berikut:

**Night rate*: tak dilepaskan  (tanpa pemisah perkataan antara  dan )
**Nitrate*: berhembus  atau dikebelakangkan 

Api yang diletakkan di hadapan bibir semasa perkataan ini diucapkan akan berkerdip lebih kerap untuk *nitrate* berhembus berbanding *night rate* tak berhembus. Perbezaan ini juga boleh dirasai dengan meletakkan tangan di hadapan bibir. Bagi penutur Mandarin, yang mana  dan  adalah fonem yang berasingan, perbezaan dalam bahasa Inggeris ini lebih jelas berbanding penutur bahasa Inggeris yang telah belajar untuk mengabaikan perbezaan ini sejak kecil.

Seseorang mungkin perasan alofon (bergantung pada dialek) bahasa Inggeris  seperti (palatal) alveolar "terang"  dalam *leaf*  berbanding alveolar velar "gelap"  dalam *feel*  yang ditemui di AS dan Selatan England. Perbezaan ini lebih jelas kepada penutur Turki, yang mana  dan  adalah fonem berasingan, berbanding penutur bahasa Inggeris yang menganggapnya sebagai alofon bagi fonem yang sama.

### Bahasa Lain
Terdapat banyak contoh alofon dalam bahasa selain Inggeris. Biasanya, bahasa dengan inventori fonem yang kecil membenarkan banyak variasi alofonik: contohnya ialah Hawaii dan Pirahã. Berikut adalah beberapa contoh (pautan nama bahasa menuju ke rencana atau subseksyen khusus tentang fenomena tersebut):
* Alofon konsonan
**Penyahsuaraan akhir, khususnya penyahsuaraan obstruen akhir: Arapaho, Inggeris, Nahuatl, Catalan dan banyak lagi
** Penyuaraan konsonan awal
** Asimilasi antisipasi
** Perubahan aspirasi: Algonquin
** Pergeseran antara vokal: Dahalo
** Lenisi: Manx, Corsica
** Penyuaraan klik: Dahalo

** Alofon untuk : Arapaho, Xavante
** Alofon untuk : Xavante
** Alofon untuk : Bengali
** Alofon untuk : Xavante
** Alofon untuk : Manam
** Alofon untuk : Garhwali
** dan  sebagai alofon: beberapa dialek Arab
** dan  sebagai alofon: Beberapa dialek Hawaii, dan beberapa dialek Mandarin (cth. Barat Daya dan Hilir Yangtze)
** Alofon untuk 
*** : Finland, Sepanyol dan banyak lagi.
*** Pelbagai variasi dalam Jepun (sebagai arkifonem /N/)
** Alofon untuk : Bengali, Xavante
** Alofon untuk : Bengali
** Alofon untuk : Bengali, Taos
**  dan  sebagai alofon: Hawaii
** Alofon untuk :
***  dan : Hindustani, Hawaii
*** Frikatif  sebelum vokal tak bundar: O'odham
** Alofon untuk : Bengali

* Alofon vokal
**  dan  adalah alofon bagi  dan  dalam suku kata akhir tertutup dalam Melayu dan Portugis, manakala  dan  adalah alofon bagi  dan  dalam Indonesia.
**  sebagai alofon untuk  pendek, dan  sebagai alofon untuk  pendek dalam pelbagai dialek Arab (, , ,  panjang adalah fonem berasingan dalam kebanyakan dialek Arab).
** Poland
** Rusia
** Alofon untuk ,  dan : Nuxálk

* Alofon vokal/konsonan
** Vokal menjadi geluncuran dalam diftong: Manam

## Mewakili fonem dengan alofon
Oleh sebab fonem adalah abstraksi bunyi pertuturan, bukan bunyi itu sendiri, ia tidak mempunyai transkripsi fonetik langsung. Apabila dilafazkan tanpa banyak variasi alofonik, transkripsi luas yang mudah akan digunakan. Walau bagaimanapun, apabila terdapat alofon pelengkap bagi suatu fonem, alofoni menjadi penting dan keadaan menjadi lebih rumit. Selalunya, jika hanya satu alofon mudah ditranskripsikan—yakni tidak memerlukan diakritik—perlambangan itu dipilih untuk fonem tersebut.

Walau bagaimanapun, mungkin ada beberapa alofon sedemikian, atau ahli linguistik mungkin ingin mengutamakan ketepatan yang lebih tinggi. Dalam kes sedemikian, konvensyen biasa ialah menggunakan "syarat tempat lain" untuk menentukan alofon yang mewakili fonem itu. Alofon "tempat lain" adalah yang tinggal setelah syarat untuk yang lain diterangkan oleh peraturan fonologi.

Sebagai contoh, bahasa Inggeris mempunyai alofon oral dan sengauan bagi vokalnya. Polanya ialah vokal hanya sengau sebelum konsonan sengauan dalam suku kata yang sama; selain itu, ia oral. Oleh itu, melalui konvensyen "tempat lain", alofon oral dianggap asas, dan vokal sengauan dalam bahasa Inggeris dianggap sebagai alofon fonem oral.

Dalam kes lain, alofon mungkin dipilih untuk mewakili fonemnya kerana ia lebih biasa dalam bahasa dunia berbanding alofon lain, kerana ia mencerminkan asal usul sejarah fonem, atau kerana ia memberikan rupa yang lebih seimbang pada carta inventori fonem.

Alternatif lain, yang biasa digunakan untuk arkifonem, adalah menggunakan huruf besar, seperti /N/ untuk [m], [n], [ŋ].

Dalam kes yang jarang berlaku, ahli linguistik mungkin mewakili fonem dengan simbol abstrak, seperti dingbat, untuk elak mengutamakan mana-mana alofon tertentu.

## Rujukan