Republik Sosialis Soviet Kyrgyzstan

**Republik Sosialis Soviet Kyrgyzstan** (**RSS Kyrgyzstan**) merupakan salah satu republik di Kesatuan Soviet (USSR) dari tahun 1936 hingga 1991. Republik ini juga dikenali sebagai **Kyrgyzstan** dan **Kyrgyzstan Soviet** dalam bahasa Kyrgyz, serta **Kirghizia** dan **Kirghizia Soviet** dalam bahasa Rusia. Sebuah negara tanpa pantai dan bergunung-ganang, ia bersempadan dengan Tajikistan dan China di selatan, Uzbekistan di barat, dan Kazakhstan di utara. Parti Komunis Kesatuan Soviet cawangan Kyrgyzstan mentadbir republik ini dari tahun 1936 hingga 1990.

Pada 30 Oktober 1990, Republik Sosialis Soviet Kirghiz dinamakan semula sebagai **Republik Sosialis Kyrgyzstan**. Pada 15 Disember, selepas mengisytiharkan kedaulatan negara, namanya ditukar sekali lagi kepada **Republik Kyrgyzstan**. Pada 31 Ogos 1991, republik ini berubah menjadi Kyrgyzstan yang merdeka.

## Etimologi
Nama *Kyrgyz* dipercayai berasal daripada perkataan Turk yang bermaksud empat puluh, merujuk kepada empat puluh kabilah yang disatukan oleh Manas, seorang wira legenda yang menentang Kekhanan Uyghur. Istilah Kyrgyzstan bermaksud “tanah empat puluh kabilah”, gabungan daripada *kyrg/kyrk* (empat puluh), *yz/uz* (kabilah) dalam bahasa Turk Timur, dan akhiran *[[-stan]]* daripada bahasa Parsi yang bermaksud tanah. Dari segi politik, nama rasmi republik ini ialah Republik Sosialis Soviet Kirghiz sebagaimana dinyatakan dalam perlembagaan 1937 dan 1978. Antara 30 Oktober hingga 15 Disember 1990, namanya ditukar kepada Republik Sosialis Kyrgyzstan, sebelum awalan sosialis digugurkan dan digantikan dengan Republik Kyrgyzstan. Selepas itu, penggunaan nama Kyrgyzstan dalam bahasa Rusia menggantikan Kirghizia, dan nama rasmi negara kemudiannya ditetapkan sebagai Republik Kyrgyz, yang dikekalkan selepas kemerdekaan.

## Sejarah
Wilayah ini ditubuhkan pada 14 Oktober 1924 sebagai Wilayah Autonomi Kara-Kirghiz dalam Republik Sosialis Persekutuan Soviet Rusia (RSPSR), sebelum dinaik taraf kepada Republik Sosialis Soviet Autonomi Kirghiz (RSSA Kirghiz) pada 1 Februari 1926, masih berada di bawah RSPSR. Sempadan wilayahnya tidak ditentukan berdasarkan garis etnik atau linguistik. Pada 5 Disember 1936, selaras dengan Perlembagaan Soviet 1936, wilayah ini dinaikkan statusnya sebagai sebuah republik kesatuan penuh USSR dengan nama Republik Sosialis Soviet Kirghiz.

Pada peringkat awal, Kirghizia dibahagikan kepada daerah (*raion*). Pada 21 November 1939, lima wilayah (*oblast*) diwujudkan: Jalal-Abad, Issyk-Kul, Osh, Tyan Shan dan Frunze. Sepanjang era Soviet, pembahagian pentadbiran sering berubah, dengan beberapa *oblast* dimansuhkan, digabungkan, atau diwujudkan semula, termasuk Talas, Naryn, Chüy (Frunze) dan Jalal-Abad, mencerminkan ketidakstabilan struktur pentadbiran wilayah. Menjelang 1990, kebanyakan wilayah utama telah diwujudkan semula.

Pembunuhan beramai-ramai Osh pada tahun 1990 melemahkan kepimpinan Parti Komunis tempatan. Pada 15 Disember 1990, republik ini diisytiharkan berdaulat dan dinamakan semula sebagai Republik Kyrgyzstan. Dalam pungutan suara Mac 1991, majoriti besar penduduk menyokong pengekalan Kesatuan Soviet, namun percubaan rampasan kuasa di Moscow pada Ogos 1991 gagal. Presiden pertama, Askar Akayev mengecam rampasan kuasa tersebut dan muncul sebagai tokoh reformis. Kyrgyzstan akhirnya mengisytiharkan kemerdekaan pada 31 Ogos 1991, manakala Kesatuan Soviet dibubarkan secara rasmi pada 26 Disember 1991. Walaupun merdeka, Perlembagaan 1978 terus digunakan sehingga digantikan pada 1993.

## Politik
Seperti republik-republik Soviet yang lain, pemerintahan Kyrgyzstan beroperasi dalam kerangka republik sosialis satu parti, dengan Parti Komunis Kirghizia bertindak sebagai satu-satunya parti politik yang sah. Setiausaha Agung Parti Komunis Kirghizia berperanan sebagai ketua parti dan tokoh paling berkuasa dalam sistem politik republik. Sementara itu, Pengerusi Presidium Majlis Tertinggi bertindak sebagai ketua negara eksekutif, manakala Pengerusi Majlis Menteri-Menteri mengetuai badan pentadbiran kerajaan dan menjalankan fungsi eksekutif negara.

## Demografi
Pada tahun 1926, Republik Sosialis Soviet Kyrgyzstan mempunyai penduduk seramai kira-kira 1 juta orang, dan jumlah ini meningkat kepada 1.46 juta pada 1939. Selepas Perang Dunia Kedua, pertumbuhan penduduk berlaku dengan pesat, iaitu 2.07 juta (1959), 2.93 juta (1970) dan 3.53 juta (1979). Dalam bancian Soviet terakhir pada 1989, jumlah penduduk republik ini mencecah 4.26 juta orang. Majoriti penduduk terdiri daripada etnik Kyrgyz, namun kepelbagaian etnik meningkat akibat dasar pemindahan paksa oleh Soviet. Antara Mac hingga Mei 1944 sahaja, lebih 600,000 penduduk Kaukasus Utara telah dihantar ke Republik Kirghiz dan Kazakhstan, termasuk Chechen, Ingush, Karachay dan Balkar.

Penduduk Kyrgyz kebanyakannya beragama Islam dan bertutur dalam bahasa Turk. Bandar Bishkek mempunyai kepekatan penduduk Rusia yang tinggi, merangkumi kira-kira 22% penduduk menjelang kemerdekaan, manakala etnik Uzbek membentuk sekitar 13%, terutamanya di Lembah Fergana. Ketegangan etnik antara masyarakat Kyrgyz dan Uzbek memuncak dengan rusuhan ganas di Wilayah Osh pada tahun 1990, dan kesannya masih dirasai sehingga kini.

Dari segi agama, Islam ditekan dengan kuat semasa pemerintahan Soviet, selaras dengan dasar rasmi yang menggalakkan ateisme, walaupun aktiviti keagamaan terhad masih dibenarkan. Penduduk Rusia pula kebanyakannya ateis atau penganut Gereja Ortodoks Rusia. Selepas kemerdekaan, Kyrgyzstan menikmati kebebasan beragama yang lebih luas, namun negara ini kekal sebagai negara sekular.

## Geografi
Kyrgyzstan ialah sebuah republik terkurung daratan di Asia Tengah Soviet yang bersempadan dengan Kazakhstan, Tajikistan, Uzbekistan, serta China. Ia terletak antara latitud 39° hingga 44° Utara dan longitud 69° hingga 81° Timur. Republik ini merupakan antara kawasan yang paling jauh dari laut di dunia, dan semua sungainya mengalir ke dalam sistem saliran tertutup yang tidak sampai ke laut. Lebih 80% wilayahnya diliputi kawasan pergunungan Tian Shan, manakala selebihnya terdiri daripada lembah dan lembangan.

Tasik Issyk-Kul (*Ysyk-Köl*), yang terletak di timur laut Banjaran Tian Shan, merupakan tasik terbesar di Kyrgyzstan dan tasik pergunungan kedua terbesar di dunia selepas Tasik Titicaca. Puncak-puncak tertinggi negara terletak di Banjaran Kakshaal Too, yang membentuk sempadan dengan China. Puncak Jengish Chokusu setinggi 7,439 meter merupakan titik tertinggi dan dianggap sebagai puncak paling utara di dunia yang melebihi 7,000 meter.

Salji tebal pada musim sejuk sering menyebabkan banjir besar pada musim bunga, yang boleh mengakibatkan kerosakan serius di kawasan hilir. Namun demikian, aliran air dari kawasan pergunungan ini juga dimanfaatkan secara meluas untuk penjanaan tenaga hidroelektrik, yang merupakan sumber tenaga penting bagi negara tersebut.

## Nota

## Catatan

## Bacaan tambahan
* Fatland, E. (2020). *Sovietistan: Travels in Turkmenistan, Kazakhstan, Tajikistan, Kyrgyzstan, and Uzbekistan.* New York: Pegasus Books.