Maya (Agama Hindu)

**Maya** (/ˈmɑːjə/; Devanagari: माया, IAST: *māyā*), secara harfiah bermaksud "ilusi" atau "sihir", mempunyai pelbagai makna dalam falsafah India bergantung pada konteks. Dalam teks Veda, *māyā* merujuk kepada "pertunjukan silap mata, satu ilusi di mana sesuatu kelihatan wujud tetapi sebenarnya bukan seperti yang disangka"; prinsip yang menampilkan "Yang Mutlak tanpa sifat" seolah-olah memiliki "sifat". *Māyā* juga bermaksud sesuatu yang "sentiasa berubah dan oleh itu tidak nyata secara rohani" (berlawanan dengan Yang Mutlak yang tidak berubah, atau *[[Brahman]]*), dan dengan itu "menyembunyikan hakikat sebenar realiti kerohanian".

Dalam aliran falsafah Hindu Advaita Vedanta, *māyā*, "penampilan", ialah "kekuatan yang mencipta ilusi kosmik bahawa dunia fenomena itu nyata". Dalam aliran non-dualisme ini, *māyā* pada tahap individu tampak sebagai ketiadaan pengetahuan (*avidyā*) tentang Diri yang sebenar, iaitu *Atman-Brahman*, lalu tersalah anggap bahawa diri ini adalah tubuh-akal dan keterikatannya.

Dalam falsafah Buddha, *māyā* ialah salah satu daripada dua puluh faktor mental tidak bermanfaat yang menjadi punca kepada tipu daya atau penyembunyian tentang sifat ilusi sesuatu perkara. 

Dalam agama Hindu, dewi Durga dilihat sebagai penjelmaan *maya*. *Māyā* juga merupakan nama ibu Gautama Buddha.

### Etimologi dan istilah
*Māyā* (Sanskrit: माया), sebuah perkataan dengan etimologi yang tidak jelas, barangkali berasal daripada akar kata *mā* yang bermaksud "mengukur".

Menurut Monier Williams, *māyā* pada bahasa lama bermaksud "kebijaksanaan dan kuasa luar biasa", tetapi sejak zaman Veda, perkataan itu bererti "ilusi, tidak nyata, penipuan, tipu daya, sihir, ilmu hitam dan magis". Namun, P. D. Shastri menyatakan bahawa senarai Monier Williams itu adalah "takrifan longgar, generalisasi yang mengelirukan", dan tidak tepat dalam mentafsir teks Sanskrit kuno Veda dan zaman pertengahan; sebaliknya beliau mencadangkan makna *māyā* yang lebih tepat ialah "penampilan, bukan sekadar ilusi".

Menurut William Mahony, akar perkataan itu mungkin daripada *man-* atau "berfikir", yang membayangkan peranan imaginasi dalam penciptaan dunia. Dalam penggunaan awal Veda, istilah ini merujuk, kata Mahony, kepada "kuasa yang menakjubkan dan bermisteri untuk menukar idea menjadi realiti fizikal".

Franklin Southworth menyatakan asal usul perkataan ini tidak pasti, dan akar kata lain yang mungkin bagi *māyā* termasuk *may-* yang bermaksud mengelirukan, memabukkan, memperdaya, serta *māy-* yang bermaksud "hilang, lenyap".

Jan Gonda menganggap perkataan ini berkaitan dengan *mā*, yang bermaksud "ibu", begitu juga dengan Tracy Pintchman dan Adrian Snodgrass, yang digunakan sebagai gelaran bagi dewi seperti Lakshmi dan Durga.

Perkataan yang serupa juga terdapat dalam bahasa Avestan *māyā* dengan makna "kuasa magis".

Tiga bentuk utama ilusi yang dikaitkan dengan *Maya* ialah:

# Ilusi kekekalan dunia. Segala sesuatu — sel, manusia, bintang — melalui kitaran lahir, mati, dan lahir semula.
# Ilusi kebebasan individu. Hakikatnya, manusia adalah sebahagian daripada ekosistem besar yang saling bergantung, melibatkan petani, pemandu, pekedai, jurutera dan lain-lain.
# Ilusi pemuasan keinginan. Keinginan sentiasa berubah; apabila satu terpenuhi, keinginan lain timbul.

### Maya dalam Veda
Dalam *[[Rig Veda]]*, *Maya* bermaksud kuasa atau ilusi. Himpunan *Māyā-bheda* (RV 10.177) menggambarkan perbezaan antara cahaya (kebenaran) dan ilusi Asura (tipu daya). Veda menekankan bahawa *Maya* bukan semata-mata baik atau buruk, tetapi merupakan alat kuasa mental dan kreativiti. Ia wujud dalam dua bentuk: *Maya ketuhanan* (asas kebenaran) dan *Maya tidak ketuhanan* (asas kepalsuan).

Indra, Varuna dan dewa-dewa lain sering digambarkan menggunakan *Maya* sebagai kuasa ghaib untuk menentang Asura. Dalam *[[Atharva Veda|Atharvaveda]]*, *Maya* ditafsirkan sebagai "kuasa penciptaan", bukannya ilusi semata-mata.

### Maya dalam Upanishad
*[[Upanishad]]* menjelaskan alam semesta sebagai interaksi antara Purusha (kesedaran kekal) dan Prakriti (alam yang berubah). Purusha menzahirkan diri sebagai *[[Atman]]* (roh sejati), sementara Prakriti menzahirkan diri sebagai *Maya*.

Pengetahuan sejati (*Vidya*) adalah kesedaran tentang Atman, manakala pengetahuan yang menipu (*[[Avidya]]*) adalah keterikatan dengan Maya. Dunia ini tidak palsu, tetapi ia "bukan seperti yang kelihatan". *Maya* menutup hakikat sebenar realiti, manakala Atman-Brahman adalah mutlak, abadi, dan tidak berubah.

### Maya dalam Purana dan Teks Tamil
Dalam *[[Purana]]*, *Maya* ialah salah satu sakti Vishnu, kuasa yang menutupi dunia. *[[Purana Bhagavata|Bhagavata Purana]]* mengisahkan bagaimana Markandeya menyaksikan *Maya* Vishnu sebagai bayi kosmik di atas daun ara dalam banjir besar.

Dalam kesusasteraan Tamil, Krishna atau Narayana dikenali sebagai *Māyon*, manakala Durga digelar *Māyol*, lambang tenaga kreatif tanpa batas. Bagi aliran Shaiva Siddhanta, *Maya* dianggap nyata kerana ia menyediakan roh dengan tubuh, dunia, dan objek pengalaman.

### Keperluan Memahami Maya
Falsafah Hindu menegaskan bahawa kebebasan rohani hanya dapat dicapai dengan memahami dan melampaui *Maya*. Sankara menyatakan bahawa manusia sudah pun "Itu" (*[[Mahavakya|Tat Tvam Asi]]*), tetapi diliputi oleh kejahilan. Vivekananda pula menekankan bahawa ikatan hanyalah ilusi (*Maya*), sementara sifat sebenar Atman adalah kebebasan.

*[[Yoga Vasistha]]* menegaskan: apabila kegelapan (ilusi) dihapuskan, maka kebenaran tersingkap.

## Maya dalam Pelbagai Aliran Falsafah Hindu

### Aliran Samkhya
Karya awal Samkhya, iaitu aliran rasionalis dalam Hindu, tidak menyebut secara langsung doktrin *Maya*. Perbincangan mengenainya hanya muncul selepas teori ini mendapat tempat dalam aliran Vedanta. Vacaspati Misradalam ulasannya terhadap *[[Samkhyakarika]]*, mempertikaikan konsep *Maya* dengan menyatakan bahawa "tidak mungkin dikatakan bahawa anggapan dunia fenomena itu palsu, kerana tiada bukti yang menafikannya".

Samkhya menegaskan dualisme antara Prakriti dan Purusha yang dianggap benar dan berbeza. Sesetengah teks menyamakan Prakriti dengan *Maya* yang bukan sekadar ilusi, tetapi nyata – terdiri daripada tiga *[[Guna (Agama Hindu)|Guna]]* yang sentiasa berubah, membentuk keseimbangan yang menentukan realiti yang dialami.

James Ballantyne (1885) menafsirkan aforisme 5.72 karya Kapila bahawa "segala-galanya kecuali alam (Prakriti) dan jiwa (Purusha) adalah tidak kekal". Beliau merujuk *[[Svetasvatara Upanishad|Shvetashvatara Upanishad]]* yang menyatakan: "Ketahuilah ilusi itu sebagai Prakriti, dan Dia yang memiliki ilusi sebagai Tuhan Agung; dunia dipenuhi oleh bahagian-bahagian-Nya." Edward Gough pula menterjemah ayat yang sama dengan maksud: "Prakriti ialah Maya, Mahesvara ialah Mayin (pencipta ilusi utama); seluruh dunia ini dipenuhi oleh bahagian-bahagian-Nya."

Dalam kesinambungan pandangan Samkhya dan Upanishad, falsafah *Bhagavata* menggambarkan Maya sebagai "apa yang kelihatan walaupun objek itu tiada, seperti perak dalam kulit kerang, dan yang tidak kelihatan dalam Atman"; ia adalah kuasa yang mencipta, memelihara dan memusnahkan alam semesta.

### Aliran Nyaya
Nyaya, aliran realis dalam Hindu, menolak anggapan bahawa dunia (Prakriti) atau jiwa (Purusha) adalah ilusi. Sarjana Nyaya menggunakan istilah *Mithya* untuk ilusi, yang mereka tafsirkan sebagai kesilapan kognitif – sama ada pengetahuan tidak lengkap atau ketiadaan pengetahuan.

Menurut mereka, tiada penipuan dalam kewujudan realiti; yang ada hanyalah kekeliruan minda. Ilusi berlaku apabila kandungan ingatan diproyeksikan ke dalam persepsi semasa, lalu menghasilkan tanggapan yang salah. Wawasan Nyaya ini mengenai ilusi kemudiannya diambil oleh sarjana Advaita Vedanta dalam perbahasan mereka.

### Aliran Yoga
Dalam falsafah Yoga, *Maya* merujuk kepada dunia nyata yang terzahir, hasil kuasa ilahi. Zimmer menyatakan bahawa bagi makhluk hidup, ia disebut *Maya*, tetapi bagi Brahman (Roh Agung), ia adalah hasil kesempurnaan yoganya.

Maya bukanlah penafian realiti, sebaliknya Yoga ialah jalan untuk mendisiplinkan minda dan tubuh, agar Maya dapat ditransformasikan. Istilah *[[Yogamaya]]* digunakan dalam sub-aliran teistik Hindu, misalnya dalam *[[Purana Bhagavata|Bhagavata Purana]]* di mana Shiva menggunakan *yogamaya* untuk mengubah hati Markandeya, atau dalam *[[Bhagavad Gita]]* (7.25) ketika Krishna menasihati Arjuna.
### Aliran Vedanta
Konsep *Maya* amat dominan dalam pelbagai cabang Vedanta, tetapi ditafsirkan secara berbeza.

* Vishishtadvaita : Prakriti dianggap nyata dan menjadi sebahagian daripada proses kreatif alam semesta, bukan ilusi.
* Dvaita Vedanta: Dunia adalah ciptaan nyata Tuhan (Vishnu). Maya ialah tenaga Tuhan, bukan sekadar ilusi seperti dalam Advaita. Perbezaan antara Tuhan, jiwa, dan alam bukanlah kerana Maya.
* Advaita Vedanta: Sankaracharya membangunkan teori Maya, membezakan dua realiti – *Vyavaharika* (empirik) dan *Paramarthika* (mutlak rohani). Maya adalah realiti empirik yang mengikat kesedaran, menutup kebenaran Brahman. Prakasatman kemudian menjelaskan bahawa "Maya dan Brahman ibarat benang yang saling terjalin membentuk kain; Maya menzahirkan dunia, Brahman menjadi asasnya."

Vivekananda menekankan bahawa menyebut dunia sebagai *Maya* tidak bermaksud ia tidak wujud. Dunia wujud dalam erti empirik, tetapi bukan kebenaran rohani yang mutlak. Kebenaran sejati mencakupi kedua-dua realiti – Maya (fenomena) dan Brahman (hakikat abadi).

### Aliran Tantra
Dalam Tantra, keberadaan dalam *Maya* tidak semestinya membawa penderitaan. Seorang bhakta yang sempurna melihat ketuhanan dalam setiap aspek kehidupan, maka dunia tidak lagi menjadi sumber penderitaan.

### Tafsiran Barat
Komposer Inggeris Gustav Holst, yang mendalami sastera Sanskrit, turut meneroka konsep Maya dan mengadaptasinya dalam opera *Savitri*.

## Rujukan