Qi

Dalam Lingkungan Sinosfera, **qi** ( ) secara tradisional dipercayai sebagai kuasa hayat yang wujud dalam semua entiti hidup. Secara harfiah bermaksud 'wap', 'udara', atau 'nafas', perkataan *qi* adalah polisemik, sering diterjemahkan sebagai 'tenaga hayat', 'kuasa hayat', 'tenaga jasmani', atau hanya 'tenaga'. Qi juga merupakan konsep dalam perubatan tradisional Cina dan dalam seni bela diri Cina. Usaha untuk mengembangkan dan mengimbangi qi dikenali sebagai *[[qigong]]*.

Penganut qi menggambarkannya sebagai kuasa hayat, di mana kesihatan yang baik memerlukan aliran qi yang tidak tersekat. Pada asalnya bersifat pra-saintifik, kini ia dianggap sebagai konsep pseudosastra, iaitu tidak bersamaan dengan konsep tenaga dalam sains fizik.

Dewa dan makhluk abadi Cina, terutama yang berbentuk antropomorfik, kadangkala dianggap mempunyai qi dan mencerminkan analogi mikro dan makrokosmos qi dalam manusia, kedua-duanya mempunyai qi yang boleh tertumpu di bahagian tertentu badan.

## Aspek linguistik
Perkataan budaya *qì* boleh dianalisis dari segi sebutan Cina dan pinjaman Sino-Xenik. Etnologi yang mungkin termasuk logograf , , dan , dengan pelbagai makna dari "wap" hingga "marah", serta perkataan pinjaman Inggeris *qi* atau *ch'i*.

### Sebutan dan etimologi
Logograf  dibaca dalam dua sebutan Cina: lazimnya sebagai *qì*  "udara; tenaga hayat" dan secara arkais jarang sebagai *xì*  "menghidang makanan" (kemudian dibezakan dengan ). Hackett Publishing Company, Philip J. Ivanhoe dan Bryan W. Van Norden mengemukakan teori bahawa perkataan *qi* mungkin berasal daripada istilah yang merujuk kepada "kabus yang naik daripada persembahan korban yang dipanaskan".

Sebutan bagi  dalam pelbagai varieti bahasa Cina moden berserta padanan Abjad Fonetik Antarabangsa (IPA) termasuk:

* Bahasa Cina Piawai: *qì* 
* Bahasa Wu: *qi* 
* Min Selatan: *khì* 
* Min Timur: *ké* 
* Kantonis Piawai: *hei<sup>3</sup>* 
* Bahasa Hakka: *hi* 

Sebutan  dalam pinjaman bahasa Sino-Xenik termasuk:

* Bahasa Jepun: *ki*
* Bahasa Korea: *gi*
* Bahasa Vietnam: *khí*

Rekonstruksi sebutan Bahasa Cina Pertengahan untuk  dengan transkripsi IPA:

* /kʰe̯iH/ (oleh Bernard Karlgren)
* /kʰĭəiH/ (oleh Wang Li)
* /kʰiəiH/ (oleh Li Rong)
* /kʰɨjH/ (oleh Edwin Pulleyblank)
* /kʰɨiH/ (oleh Zhengzhang Shangfang)

Rekonstruksi oleh Axel Schuessler untuk sebutan Bahasa Cina Zaman Han Akhir bagi  ialah /kɨs/.

Rekonstruksi bagi sebutan Bahasa Cina Kuno termasuk:

* /kʰɯds/ (Zhengzhang Shangfang)
* /C.qʰəp-s/ (oleh William H. Baxter dan Laurent Sagart)
* /kə(t)s/ (Axel Schuessler)

Etimologi *qì* berhubung dengan perkataan dalam bahasa lain seperti:

* Bahasa Kharia: *kʰis* ("marah")
* Bahasa Sora: *kissa* ("bergerak dengan usaha")
* Bahasa Khmer: *kʰɛs* ("berusaha keras; mencuba")
* Bahasa Gyalrongik: *kʰɐs* ("marah")

### Aksara
Dalam bahasa Asia Timur, *qi* mempunyai tiga logograf:

*  ialah aksara Cina tradisional, digunakan dalam hanja Korea dan gaya lama kanji Jepun (kyūjitai).
*  ialah bentuk baharu *kanji* Jepun (shinjitai).
*  ialah bentuk ringkas dalam aksara Cina moden.

Selain itu, *qi*  ialah satu bentuk aksara yang jarang digunakan, khususnya dalam penulisan jampi Taoisme seperti Fulu.

Secara sejarah, perkataan *qi* kebanyakannya ditulis sebagai  hingga zaman Dinasti Han (206 SM–220 M), apabila ia digantikan dengan bentuk  yang mengandungi *mǐ*  ("beras"), bagi menggambarkan "wap yang naik daripada nasi yang dimasak" melambangkan pandangan Taoisme terhadap alam yang sentiasa berubah dan bertenaga.

Logograf asal , iaitu bentuk tertulis paling awal untuk *qi*, terdiri daripada tiga garis mendatar beralun, seperti yang kelihatan dalam tulisan tulang ramalan zaman Dinasti Shang (kira-kira 1600–1046 SM), skrip gangsa zaman Dinasti Zhou (1046–256 SM), mohor besar dan mohor kecil dari zaman Dinasti Qin (221–206 SM). Dalam semua skrip ini,  digunakan sebagai aksara pinjaman fonetik untuk menulis *qǐ*  "meminta; memohon" kerana aksara asli belum wujud ketika itu.

Kebanyakan besar aksara Cina tergolong dalam kategori aksara fonetik-semantik, yang menggabungkan komponen radikal (makna) dengan elemen fonetik. Sebagai contoh, *dào*  ("Dao; jalan") terdiri daripada radikal "berjalan"  dan fonetik *shǒu*  ("kepala"). Meskipun sebutan moden bagi *dào* dan *shǒu* berbeza, sebutan mereka dalam Bahasa Cina Lama iaitu lˤuʔ-s (道) dan l̥uʔ-s (首) dahulu hampir serupa.

Namun begitu, aksara biasa bagi *qi*  unik kerana gabungan antara *qi*  yang bertindak sebagai komponen fonetik dan radikal "udara/gas", manakala *mǐ*  pula mewakili makna wap atau stim.

Radikal *qi*  (udara/gas) ini jarang digunakan dalam aksara asli Cina lain, tetapi ia memainkan peranan penting dalam penciptaan aksara kimia moden untuk unsur gas. Sebahagian daripadanya diasaskan pada sebutan pinjaman daripada bahasa Eropah:

* *fú*  (menggunakan fonetik *fú* ) merujuk kepada fluorin
* *nǎi*  (dengan fonetik *nǎi* ) untuk neon

Sebahagian pula berdasarkan makna:

* *qīng*  (dengan fonetik *jīng* , ringkasan bagi *qīng*  "ringan") merujuk kepada hidrogen, iaitu unsur paling ringan
* *lǜ*  (dengan fonetik *lù* , ringkasan bagi *lǜ*  "hijau") mewakili klorin yang berwarna hijau kekuningan

*Qi* juga bertindak sebagai komponen fonetik dalam beberapa aksara lain:

* *kài*  bermaksud "benci", menggunakan "radikal hati"  atau 
* *xì*  bermaksud "membakar rumput", dengan "radikal api" 
* *xì*  bermaksud "menghidang makanan", dengan "radikal makanan" 

Kamus watak Cina terawal, iaitu *Shuowen Jiezi* (121 M), menyatakan bahawa aksara utama *qi*  ialah aksara piktografik yang menggambarkan  ("wap berkepul"). Bentuk lengkapnya  menggabungkan  ("beras") dengan fonetik *qi* , membawa maksud  ("menghidang beras dan rumput untuk tetamu"), kemudian dibezakan menjadi *xì* .
Fail:气-oracle.svg|Tulisan tulang ramalan bagi *qi* yang menggambarkan tiga khazanah falsafah Cina
Fail:气-bronze.svg|Skrip gangsa Cina untuk *qi*
Fail:气-bigseal.svg|Mohor besar untuk *qi*
Fail:气-seal.svg|Mohor kecil untuk *qi*; bentuk ringkas  adalah berasaskan skrip ini
Fail:Ki_obsolete.svg|Aksara Cina Tradisional  bagi *qi*; turut digunakan dalam hanja Korea. Dalam kanji Jepun, digunakan hingga 1946 sebelum disederhanakan kepada .  


### Maksud
*Qi* ialah perkataan berbilang makna. Kamus watak Cina-Cina yang tidak diringkaskan, *Hanyu Da Cidian*, mentakrifkan sebutan *xì* sebagai "menghidang makanan atau bekalan", dan menyenaraikan 23 maksud berbeza bagi sebutan *qì*.

Kamus moden *ABC Chinese-English Comprehensive Dictionary* pula menyenaraikan:**n.** ① udara; gas ② bau ③ semangat; tenaga; moral ④ tenaga vital/material (dalam metafizik Cina) ⑤ nada; suasana; sikap ⑥ kemarahan ⑦ nafas; respirasi  **m.f.** ① cuaca (天氣 tiānqì) ② [linguistik] hembusan (送氣 sòngqì)  **v.** ① marah ② menjadi marah ③ membuli; menghina  *Qi* juga dipercayai membawa maksud "kuasa alam" yang boleh dikawal oleh dewa dan digunakan oleh ahli sihir serta pengamal ilmu ghaib.

### Pinjaman Bahasa Inggeris
*Qi* merupakan antara perkataan Cina terawal yang dipinjam ke dalam bahasa Inggeris. Ia dirumikan sebagai *k’i* dalam Romanisasi Gereja pada awal abad ke-19, sebagai *ch’i* dalam sistem Wade–Giles pada pertengahan abad ke-19 (kadangkala disalah eja sebagai *chi* tanpa apostrof), dan akhirnya sebagai *qi* dalam sistem Pinyin pada pertengahan abad ke-20.

Kamus *[[Oxford English Dictionary]]* menyenaraikan *qi* dengan sebutan , etimologi dari bahasa Cina *qì* ("udara; nafas"), dan takrif sebagai "tenaga fizikal kehidupan yang diasaskan oleh sesetengah ahli falsafah Cina; prinsip material".

Contoh pertama penggunaannya direkod pada tahun 1850 (*The Chinese Repository*), sebagai *ch’i* dalam 1917 (*The Encyclopaedia Sinica*), dan sebagai *qi* dalam 1971 (*Acupuncture* oleh Felix Mann)

Perkataan *qi* kini sering digunakan dalam permainan seperti *[[Scrabble]]* kerana mengandungi huruf Q tanpa huruf U.

## Falsafah
Teks-teks terawal yang membincangkan tentang qi memberikan beberapa petunjuk tentang bagaimana konsep ini berkembang. Dalam *[[Lúnyǔ|Lunyu]]* Kongzi, qi boleh bermaksud "nafas". Apabila digabungkan dengan perkataan Cina bagi darah (membentuk 血氣, *xue–qi*, darah dan nafas), konsep ini boleh digunakan untuk menjelaskan sifat motivasi:Falsafahwan Mozi menggunakan perkataan qi untuk merujuk kepada wap beracun yang akan muncul daripada mayat jika tidak dikebumikan cukup dalam. Beliau melaporkan bahawa manusia awal yang sudah bertamadun belajar tinggal dalam rumah bagi melindungi qi mereka daripada kelembapan yang mengganggu mereka semasa tinggal dalam gua. Beliau juga mengaitkan penjagaan qi dengan pemakanan yang mencukupi. Berkenaan jenis qi yang lain, beliau mencatatkan bahawa sesetengah orang melakukan ramalan dengan memerhatikan qi (awan) di langit.

Mengzi pula menggambarkan sejenis qi yang boleh dianggap sebagai tenaga hidup individu. Qi ini diperlukan untuk bertindak dan boleh dikawal dengan keazaman yang mantap. Apabila dipelihara dengan betul, qi ini dikatakan mampu melangkaui tubuh manusia dan menjangkau ke seluruh alam semesta. Ia juga boleh ditingkatkan melalui pelaksanaan nilai moral yang teliti. Sebaliknya, qi seseorang individu boleh merosot akibat pengaruh luaran yang berjaya bertindak ke atas individu tersebut.

Makhluk hidup bukan satu-satunya yang dipercayai memiliki qi. Zhuangzi menyatakan bahawa angin ialah qi Bumi. Selain itu, yin dan yang kosmik "ialah qi yang paling besar". Beliau menerangkan qi sebagai "memancar keluar" dan menghasilkan kesan mendalam. Beliau juga berkata "Manusia lahir kerana pengumpulan qi. Apabila ia berkumpul, maka ada kehidupan. Apabila ia bersurai, maka ada kematian... Ada satu qi yang menghubungkan dan meresapi segala-galanya di dunia."

Esei *Neiye* dalam Guanzi ialah penulisan tertua yang diterima mengenai pengculturan wap *[qi]* dan teknik meditasi. Esei ini mungkin dikarang di Akademi Jixia di negeri Qi pada akhir abad keempat SM.

*Neiye* menggambarkan qi sebagai sesuatu yang sangat halus tetapi berkuasa. Ia menyatakan bahawa qi "tidak boleh dilihat dengan mata dan tidak boleh didengar dengan telinga" tetapi boleh "meresap ke dalam dan mengisi tubuh". Qi yang dipelihara akan membawa ketenangan dan kegembiraan, manakala qi yang hilang akan menyebabkan kekeliruan dan kekosongan. Oleh itu, individu hendaklah menumpukan diri, menyuburkan dalaman, dan menenangkan fikiran demi memelihara qi mereka.

Menurut *Neiye*:Teks ini menjadi asas kepada banyak falsafah dan amalan kemudian yang berkaitan dengan qi, termasuk Taoisme, konfusianisme dan perubatan tradisional Cina. Pandangan bahawa keseimbangan dan kelancaran aliran qi membawa kepada kesihatan dan keharmonian masih kekal dalam banyak budaya sehingga kini.

Semasa zaman Dinasti Han, idea qi diperkembangkan dan disistematikkan. Ahli falsafah seperti Dong Zhongshu mengaitkan qi dengan kosmologi dan memadankannya dengan unsur lima fasa wuxing serta yin dan yang. Dalam pemikiran ini, qi adalah asas kepada semua fenomena alam semesta dan pergerakan qi membentuk perubahan dunia.

Dalam tulisan Dinasti Han, qi dianggap sebagai "kuasa hidup" yang bergerak dalam badan melalui laluan tertentu yang dikenali sebagai meridian. Ketidakseimbangan atau halangan dalam aliran qi dianggap sebagai punca kepada penyakit, dan rawatan seperti akupunktur, herba dan teknik pernafasan digunakan untuk mengembalikan keseimbangan qi.

Ahli falsafah Han juga menggunakan konsep qi untuk menerangkan interaksi antara langit, bumi, dan manusia. Ia memainkan peranan penting dalam menjelaskan fenomena semula jadi seperti perubahan musim, gempa bumi, dan gerhana. Dengan mengamati corak qi di alam, ahli falsafah dan pengamal percaya mereka boleh meramalkan dan mempengaruhi kejadian masa hadapan.

Dalam teks perubatan klasik seperti *Huangdi Neijing* (Kanon Perubatan Maharaja Kuning), qi digambarkan sebagai mengalir melalui "saluran meridian" dalam tubuh manusia. Jenis-jenis qi yang berbeza seperti *yuanqi* (qi asal), *yingqi* (qi nutrien), dan *weiqi* (qi pelindung) masing-masing menjalankan fungsi khusus dalam sistem badan.

## Pinjaman bahasa Inggeris
*Qi* merupakan antara perkataan bahasa Cina dalam bahasa Inggeris yang paling awal dipinjam. Ia dirumikan sebagai *k'i* dalam sistem Romanisasi Gereja pada awal abad ke-19, sebagai *ch'i* dalam sistem Wade–Giles pada pertengahan abad ke-19 (kadangkala tersalah eja sebagai *chi* tanpa apostrof), dan sebagai *qi* dalam sistem Pinyin sejak pertengahan abad ke-20.

Masukan *qi* dalam *[[Oxford English Dictionary]]* menyatakan sebutan sebagai , asal-usul daripada bahasa Cina *qì* bermaksud "udara; nafas", dan takrifnya sebagai "Tenaga kehidupan fizikal yang diasaskan oleh sesetengah ahli falsafah Cina; prinsip material." Kamus itu turut menyediakan lapan contoh penggunaan, termasuk:

* Contoh pertama istilah *k’í* pada tahun 1850 dalam *The Chinese Repository*:
* Contoh *ch’i* pada tahun 1917 dalam *The Encyclopaedia Sinica*:
* Contoh *qi* pada tahun 1971 oleh Felix Mann dalam buku *Acupuncture*:

Perkataan *qi* juga kerap digunakan dalam permainan kata seperti *[[Scrabble]]* kerana ia mengandungi huruf Q tanpa U, menjadikannya sangat bernilai.

## Konsep
Rujukan kepada konsep yang setara dengan *qi* boleh ditemui dalam pelbagai sistem kepercayaan Asia. Konsepsi falsafah mengenai *qi* dalam rekod terawal falsafah Cina (abad ke-5 SM) sejajar dengan gagasan humor dalam dunia Barat dan konsep prana dalam yoga Hindu kuno.

Bentuk awal *qi* boleh dijumpai dalam tulisan ahli falsafah Cina Mengzi (abad ke-4 SM).Masyarakat Cina purba menggambarkan *qi* sebagai "kuasa hidup". Mereka percaya ia meresap ke dalam segala-galanya dan menghubungkan semua persekitaran mereka. *Qi* juga dikaitkan dengan aliran tenaga yang mengelilingi dan menembusi tubuh, membentuk satu unit berfungsi yang menyeluruh. Dengan memahami ritma dan aliran *qi*, mereka percaya bahawa senaman dan rawatan boleh dipandu untuk mencapai kestabilan dan umur panjang.

Walaupun konsep ini penting dalam pelbagai falsafah Cina, penjelasan mengenainya telah berubah dan kadangkala bercanggah sepanjang abad. Sehingga China berinteraksi dengan idea sains dan falsafah Barat, masyarakat Cina tidak mengkategorikan semua benda sebagai jisim dan tenaga. Sebaliknya, *qi* dan *li* ( "pola") menjadi kategori asas, seperti halnya jisim dan tenaga.

Dalam falsafah Cina kemudian, *qi* dianggap sebagai "bahan asas" yang membentuk segala-galanya dalam alam semesta semua wujud memeluwap daripada *qi* dan akhirnya kembali kepada *qi*.

Seawal zaman dahulu, sesetengah pemikir Cina mula mempercayai bahawa terdapat pelbagai pecahan *qi* pecahan yang paling kasar dan berat membentuk pepejal, pecahan yang lebih ringan membentuk cecair, manakala pecahan yang paling halus dan etereal menjadi "nafas kehidupan" yang menghidupkan makhluk hidup.

*Yuanqi* merujuk kepada *qi* asal atau semula jadi yang diperoleh sejak lahir, yang berbeza dengan *qi* yang diperoleh atau dibentuk sepanjang hayat seseorang.

### Makhluk dewa dan keabadian
Dalam tradisi kepercayaan Cina, termasuk dewa Cina dan makhluk abadi yang berbentuk manusia, *qi* sering dianggap sebagai satu daya atau unsur penting yang juga dimiliki oleh makhluk langit. *Qi* mereka mencerminkan struktur mikro-makro dalam falsafah Cina sama seperti manusia mempunyai *qi* yang tertumpu dalam bahagian tertentu tubuh, begitu juga dengan makhluk halus atau dewa. Ini menyokong tanggapan bahawa *qi* merupakan tenaga penghubung antara manusia dan kosmos.

Sebagai contoh, dalam konsep analogi mikrokosmos-makrokosmos, tubuh manusia dilihat sebagai pantulan berskala kecil bagi alam semesta, dan *qi* berperanan sebagai medium yang menghubungkan keduanya. Oleh itu, penjagaan *qi* bukan hanya penting untuk kesihatan peribadi, tetapi juga bagi keharmonian sejagat.

Menurut para pengamalnya, penyembuhan Reiki berlaku dengan meletakkan tangan di atas atau pada kawasan kesakitan seseorang individu, sambil mengawal aliran Qi sejagat di ruang sekeliling, menghantarnya ke kawasan yang sakit dan menyucikannya.

Tiada peraturan rasmi mengenai amalan Reiki di Amerika Syarikat, dan secara umumnya tiada organisasi pusat dunia yang mempunyai kuasa ke atasnya.

### Qigong

*Qìgōng* (氣功 atau 气功) merangkumi pernafasan terkawal, pergerakan tubuh, dan kesedaran diri. Ia secara tradisional dianggap sebagai satu amalan untuk memupuk dan mengimbangi *qi*. Berakar dalam perubatan tradisional Cina, falsafah, dan seni mempertahankan diri, *qigong* kini diamalkan di seluruh dunia untuk tujuan senaman, penyembuhan, meditasi, dan latihan seni bela diri.

Amalan *qigong* biasanya melibatkan pernafasan berirama, pergerakan perlahan dan bergaya, penghayatan kesedaran, serta visualisasi dalam membimbing aliran *qi*.

### Seni mempertahankan diri
*Qi* merupakan satu konsep didaktik dalam seni mempertahankan diri Cina, seni mempertahankan diri Vietnam, seni mempertahankan diri Korea, dan seni mempertahankan diri Jepun. *Qigong* tempur merupakan aspek penting dalam sistem latihan dalaman dan luaran di China dan budaya Asia Timur yang lain.

Antara seni mempertahankan diri yang terkenal dengan fokus terhadap *qi* sebagai tenaga dalaman termasuklah Baguazhang, Xingyiquan, taici, Southern Praying Mantis, Kung Fu Ular, Kung Fu Naga Selatan, Aikido, Kendo, Hapkido, Aikijujutsu, Luohanquan, dan Liuhebafa.

Demonstrasi *qi* atau *ki* dalam seni mempertahankan diri sering melibatkan aksi seperti tubuh tidak dapat diangkat, lengan tidak dapat dibengkokkan, dan pelbagai kehebatan lain. Namun, aksi ini sebenarnya boleh dijelaskan melalui prinsip biomekanik dan fizik.

### Akupunktur dan moksibusi

Akupunktur merupakan sebahagian daripada perubatan tradisional Cina yang melibatkan penyusukan jarum atau cengkaman/cubitan pada struktur cetek tubuh (kulit, tisu bawah kulit, otot) di titik akupunktur untuk mengimbangi aliran *qi*. Ia sering digabungkan dengan moksibusi, iaitu rawatan yang membakar mugwort pada atau berhampiran kulit di titik akupunktur.

## Lihat juga

* Qigong
* Neiye
* Tenaga hidup
* Perubatan tradisional Cina
* Falsafah Cina
* Wu Xing
* Yin dan yang

## Nota

*

## Rujukan

## Pautan luar

* Article by Bing YeYoung "A Philosophical and Cultural Interpretation of Qi" 
* The Skeptics Dictionary