Lundayeh

Istilah Lundayeh merupakan terma digunakan sejak berkurun lama untuk etnik ini meskipun telah mengalami beberapa kali proses perubahan sebutan dan ejaan. Antaranya ialah seperti LunDayeh, Lun Dayah, Lun Daye, Lun Daya, Lun Dayoh, Lun Nan Ba’, Lun Lod Murut, Lun Daya, Lun Bawang dan Dayak. Hal ini seperti yang telah dinyatakan oleh Robert (2008), etnik Lundayeh kurang dikenali disebabkan ramai pihak beranggapan bahawa suku kaum ini disamakan dengan etnik Murut. Menurut Prentice, D.J (1965), istilah Murut banyak menimbulkan kekeliruan disebabkan wujud pendapat yang menyatakan bahawa di kepulauan Borneo terdapat dua kumpulan etnik Murut. Kumpulan pertama ialah mereka yang tinggal di Sarawak iaitu merujuk kepada Murut Sarawak (dikenali sebagai Lun Bawang dan Lundayeh di Sabah).Manakala kumpulan kedua pula digelar sebagai Murut Sabah dan dikenali sebagai Tagal di Sarawak. Menurut Bala (1993), beliau menyatakan bahawa istilah untuk memberikan nama etnik Lun Bawang pada asalnya muncul disebabkan berlaku satu pertikaian klasifikasi Murut yang digunakan di Sabah dan Sarawak. Dalam konteks negeri Sabah, istilah tersebut merujuk kepada suku kaum seperti Sumambuq, Alumbis, Nabai, Baukon, Timogun, Paluan dan Tagal atau Idahan Murut manakala di Sarawak, ia merujuk kepada Lun Bawang atau Tagal. Pernyataan tersebut turut dibincangkan dalam satu penulisan yang dilakukan oleh St. John (1862), beliau memberikan penjelasan terperinci tentang penggunaan istilah ‘Murut’ yang disamakan dengan etnik Lundayeh di Sabah. Menurut beliau, pada asalnya istilah ‘Murut’ merujuk kepada sebuah gunung yang dikenali sebagai ‘Gunung Murud’. Gunung Murud merupakan salah satu gunung yang tertinggi di negeri Sarawak dengan memiliki ketinggian 2,438-meter daripada paras laut. Penduduk asal yang menetap di kawasan gunung tersebut terdiri daripada masyarakat di Sarawak yang pada hari ini dikenali sebagai etnik Lun Bawang, Tabun dan Kelabit. Penduduk yang tinggal di kawasan Gunung Murud dan di sepanjang Sungai Limbang (sungai yang mengalir berpunca dari puncak gunung Murud) mempunyai hubungan pertalian ekonomi melalui aktiviti perdagangan dengan masyarakat di Brunei khususnya suku kaum Brunei dan Kedayan semenjak ratusan tahun dahulu.

Suku kaum **Lundayeh** atau sering disebut Lundayo oleh orang dusun dan Murut di Sabah. Lundayeh juga merupakan pribumi Sabah dan wujud di pulau Borneo sejak berkurun kurun lamanya. Lundayeh juga sering dikaitkan sebagai Orang Kelabit, Lun Bawang di Sarawak atau Puak Jati Murut di Brunei Darusalam atau dikaitkan dengan Orang Ulu di Sarawak.

Lundayeh dipercayai berada di kawasan sungai Long Pasia,  sungai Padas dan sungai Mengalong di Sipitang sejak zaman berzaman. Sejarah mengatakan nama nama seperti  Sungai Pasia, Sungai Padas atau Ulu Padas, Sungai Meligan dan Sungai Mengalong telah rasmi tercatat dalam peta Syarikat Borneo Utara British pada tahun 1899.

Masyarakat Lundayeh juga telah membina beberapa penempatan baru di rumah panjang Kaban,  Ulau, Samin, Sindumin, Bamban, Mendolong, Batu Nuduk , Long Mio , Lubang Buayeh dan Melamam yang juga turut didiami oleh masyarakat Murut keled / Murut kolor  di kawasan sungai Mengalong, pinggir pekan Sipitang . Manakalah masyarakat Lundayeh juga membina beberapa penempatan baharu di daerah lain contohnya sekitar di daerah Tenom iaitu Kg Baru Jumpa seawal abad ke 18,19 dan sekitar di daerah Keningau iaitu kg Kuala Punteh, Sook seawal abad ke 19.  

Selain itu banyak penempatan baru itu wujud terutamanya di kawasan sipitang berikutan perpindahan semua lima kelompok masyarakat Lundayeh di sekitar Long Pasia ke Batu Tujuh dekat pekan Sipitang pada tahun 1955 atas cadangan Pegawai Daerah ketika itu bagi memudahkan kerajaan untuk mengurus dan membantu suku kaum Lundayeh. Namun, atas faktor alam dan cuaca, beberapa keluarga Lundayeh mengambil keputusan untuk kembali ke kawasan pedalaman iaitu di kawasan kg Long Pasia Sipitang selepas itu.

Selain itu ,masyarakat Murut Lundayeh di Sabah juga terlibat dalam Operasi Semut di Borneo sewaktu pemerintahan British dan zaman penjajahan Jepun. Antara nama bekas pemimpin penerajui orang Lundayeh ini adalah O.K.K Mulok Bangau. Beliau merupakan Ketua Parti UPKO (Lama) Bahagian Sipitang, Ketua Anak Negeri (KAN) Sipitang dan Ahli Majlis Daerah Sipitang pada tahun 1950an-1960an yang seangkatan dengan zaman Tun  Datuk Haji OKK Ahmad Koroh. Sehingga kini nama OKK Mulok Bangau diabadikan dan digazetkan di salah satu jalan di pekan  Sipitang.

Pendidikan di kalangan Lundayeh agak lambat karena sehingga kini tahun 2025, masih belum ada Sekolah Menengah Kebangsaan Long Pasia atau IPTA atau IPTS  di kawasan kampung Long Pasia, Sipitang atas faktor geografi yang terlalu jauh dari Pekan terdekat, iaitu pekan Sipitang 120km jaraknya tanpa ada jalan aspal. Namun demikian, ada lebih kurang 300 graduan sama ada Diploma atau Ijazah termasuk 5 orang bergaduan Ijazah kedokteran falsafah  (PhD Dr.) dalam pelbagai bidang berjaya dilahirkan dikalangan seluruh 10 000 orang suku Lundayeh di Sabah, Malaysia 🇲🇾.

### Populasi Lundayeh

Menurut Crain, seorang pengkaji bahasa Pasifik mengatakan jumlah Lundayeh adalah 2 165 orang wujud pada tahun 1968 di Sabah dan manakala menurut statistic terbaharu, di Sabah, Lundayeh berpopulasi 9,250 orang yg di kategori sebagai Bumiputera Sabah (New Sabah Times, 2012).

### Lagenda Lundayeh

Menurut Lagenda Lundayeh , ada seorang bernama Upai Semaring atau Awang semaun merupakan salah satu lagenda pahlawan orang Lundayeh yang terdapat di Long Pasia, Ba'kelalan dan juga di Brunei.

## Rujukan
  

## Bacaan lanjut
* ASAL-USUL LUNDAYEH 
* Lundayeh Festival, Sipitang, Sabah, Malaysia
* Lun Bawang