Tuhan (Agama Hindu)

Dalam agama Hindu, konsep Tuhan berbeza mengikut tradisi keagamaan dan falsafah. Agama Hindu merangkumi pelbagai kepercayaan tentang Tuhan dan Ketuhanan, seperti henoteisme, monoteisme, politeisme, panenteisme, panteisme, pandeisme, monisme, agnostisisme, ateisme, dan nontheisme. 

Pelbagai fahaman teisme disebut dalam *[[Bhagavad Gita]]*. Cinta atau kasih sayang (*[[Bhakti]]*) kepada rupa-rupa Tuhan seperti Vishnu (Krishna misalnya), Shiva, dan Shakti (seperti yang muncul pada zaman pertengahan awal ) kini dikenali sebagai gerakan Bhakti.  Hinduisme kontemporari boleh dikategorikan kepada empat tradisi Hindu teistik utama: Vaishnava, Shaiva, Shakta, dan Smarta. Vaishnava, Shaiva, Shakta menyembah Tuhan Hindu Vishnu, Shiva, dan Devi masing-masing sebagai Tuhan Maha Esa, atau menganggap semua dewa Hindu sebagai aspek yang sama, Hakikat Tertinggi atau Metafizik Mutlak yang kekal dan tidak berbentuk, dipanggil *[[Brahman]]* dalam agama Hindu, atau, diterjemahkan daripada terminologi Sanskrit, *Svayaṁ-Bhāgavan* ("Tuhan Sendiri"). Mazhab kecil lain seperti Ganapatya dan Saura memberi tumpuan kepada dewa Ganesha atau Surya sebagai Dewa Tertinggi.

Orang Hindu yang mengikuti Advaita Vedanta menganggap **[[Atman]]**, jiwa individu dalam setiap makhluk hidup, adalah sama dengan Vishnu, Shiva, atau Devi, atau, sebagai alternatif, serupa dengan *[[Brahman]].* Sistem falsafah *Advaita* atau bukan dualisme seperti yang dikembangkan dalam aliran falsafah Hindu Vedanta, terutamanya seperti yang dinyatakan dalam Upanishad, telah dipopularkan oleh ahli falsafah India, sarjana Veda, guru, dan mistik Sankaracharya pada abad ke-8 M., dan telah banyak mempengaruhi agama Hindu. Oleh itu, golongan Advaitin percaya bahawa *[[Brahman]]* ialah satu-satunya Roh Tertinggi (*Para Brahman* ) dan Hakikat Tertinggi yang wujud di luar realiti yang dirasai dunia yang terdiri daripada pelbagai objek dan makhluk.

Penganut Hindu yang mengikuti Dvaita Vedanta menganggap bahawa *jīvātman* (diri individu) dan Metafizik Mutlak yang kekal dan tidak berbentuk yang dipanggil *[[Brahman|Brahman,]]*  wujud sebagai dua realiti yang bebas dan pada asasnya berbeza.

Sistem falsafah Dvaita, atau dualisme, seperti yang dikembangkan dalam tradisi falsafah Vedanta, terutamanya berdasarkan ajaran Veda, dipopularkan oleh ahli falsafah, sarjana Veda, dan ahli teologi India, Madhvacarya, pada abad ke-13 Masihi. Falsafah ini menjadi salah satu pengaruh besar dalam agama Hindu. Pengaruh falsafah Madhvacarya paling ketara dalam aliran Chaitanya dalam tradisi Vaishnavisme di Bengal.

## Henotheisme, kathenotheisme, dan equiteisme
Henoteisme adalah istilah yang digunakan oleh sarjana seperti Max Muller untuk menggambarkan teologi agama Veda.  Muller menyatakan bahawa himne-himne dalam *[[Rig Veda|Rigveda]]*, kitab suci tertua dalam agama Hindu, menyebut banyak dewa, tetapi memuji mereka secara bergilir sebagai "Tuhan yang satu, tertinggi dan utama" (disebut *saccidānanda* dalam beberapa tradisi), atau sebagai "Dewi utama yang satu", dengan itu menegaskan bahawa intipati dewa-dewa tersebut adalah bersatu (*ekam*), dan dewa-dewa itu tidak lain hanyalah manifestasi pluralistik dari konsep ketuhanan yang sama (Tuhan).

Pelbagai teks Veda memberikan idea bahawa prinsip ketuhanan atau kerohanian boleh mempunyai pelbagai perspektif berlainan dan berbeza. Sebagai contoh, ayat 5.3 *[[Rig Veda|Rigveda]]* menyatakan:
 
Istilah berkaitan dengan henoteisme adalah monolatrisme dan kathenoteisme. Istilah terakhir ini merupakan lanjutan daripada "henoteisme", berasal daripada *kath' hena theon* (καθ' ἕνα θεόν) — "satu tuhan pada satu masa". Henoteisme merujuk kepada teologi pluralistik di mana dewa-dewa yang berbeza dilihat sebagai memiliki intipati ketuhanan yang bersatu dan setara. Sesetengah sarjana lebih memilih istilah monolatri berbanding henoteisme untuk membincangkan agama-agama di mana satu tuhan menjadi pusat, tetapi kewujudan atau kedudukan tuhan-tuhan lain tidak dinafikan. Istilah lain yang berkaitan dengan henoteisme ialah "ekuiteisme", yang merujuk kepada kepercayaan bahawa semua tuhan adalah setara.

## Panentisme dan bukan teisme
Konseptualisasi ketuhanan atau Yang Satu dalam era Veda, menurut Jeaneane Fowler, adalah lebih abstrak daripada Tuhan monoteistik; ia merupakan Realiti di sebalik dan dalam alam semesta fenomenal. Ayat-ayat suci Veda menganggapnya sebagai "prinsip yang tidak terbatas, tidak dapat digambarkan, dan mutlak", oleh itu ketuhanan Veda lebih cenderung kepada Panenteisme daripada sekadar Henoteisme.

Lewat zaman Veda, sekitar permulaan zaman Upanishad (c. 800 SM), spekulasi teosofikal muncul yang mengembangkan konsep-konsep yang pelbagai disebut oleh para sarjana sebagai non-dualisme atau Monisme, serta bentuk-bentuk non-teisme dan Panteisme. Contoh persoalan mengenai konsep Tuhan boleh ditemui dalam bahagian-bahagian akhir *[[Rig Veda|Rigveda]]*, seperti *[[Nasadiya Sukta]]*.

Agama Hindu merujuk kepada konsep metafizik mutlak sebagai Brahman, yang menggabungkan realiti yang transendental dan meresapi segalanya.  Pelbagai aliran pemikiran mentafsirkan Brahman sama ada sebagai peribadi, tidak peribadi, atau luar peribadi. Ishwar Chandra Sharma menggambarkannya sebagai "Realiti Mutlak, di luar semua dualiti kewujudan dan ketidakwujudan, cahaya dan kegelapan, serta masa, ruang dan sebab."

Ahli falsafah Hindu purba dan pertengahan yang berpengaruh, menurut profesor falsafah Roy Perrett, mengajarkan idea-idea rohani mereka dengan dunia yang diciptakan ex nihilo dan "berkesan mengurus tanpa Tuhan sama sekali". Dalam falsafah Hindu, terdapat pelbagai aliran pemikiran. Tradisi-tradisi non-teistiknya seperti Samkhya, Nyaya awal, Mimamsa, dan banyak dalam Vedanta seperti Advaita, tidak mengemukakan kewujudan Tuhan yang maha kuasa, maha perkasa, maha mengetahui, dan maha baik (Tuhan monoteistik), sementara tradisi-teistiknya mengemukakan Tuhan peribadi yang dipilih oleh individu Hindu. Aliran utama dalam falsafah Hindu menerangkan moraliti dan hakikat kewujudan melalui doktrin karma dan samsara, seperti dalam agama-agama India yang lain. 

## Monoteisme
Monoteisme adalah kepercayaan kepada Tuhan Pencipta yang tunggal dan ketiadaan kepercayaan terhadap mana-mana Pencipta lain.  Pelbagai mazhab dalam agama Hindu mungkin atau tidak mengemukakan atau memerlukan kepercayaan sedemikian, kerana agama dianggap sebagai kepercayaan peribadi dalam agama Hindu dan pengikutnya bebas untuk memilih pelbagai tafsiran dalam kerangka karma dan samsara. Banyak bentuk agama Hindu mempercayai sejenis Tuhan monoteistik, seperti Krishnaisme dengan teisme polimorfik, beberapa aliran dalam Vedanta, dan Arya Samaj. 

Advaita Vedanta, misalnya, mengutarakanmonisme, dan menganggap *[[Brahman]]* tidak berubah dan tidak dibezakan daripada realiti. Oleh itu, Brahman tidak dibezakan daripada diri individu, atau Atman.  Menurut sesetengah orang, seperti David Adams Leeming dan Gavin Flood, konsep ini hampir menyerupai konsep monoteistik kerana semua yang lain dipercayai sebagai penjelmaan Brahman*.*  

Beberapa cendekiawan Islam seperti al-Biruni dan Amir Khusrau, menyifatkan agama Hindu pada asasnya bersifat monoteistik, dan mengaitkan penyembahan politeistik sebagai kurang didikan agama.

### Tuhan monoteistik Madhvacharya
Madhvacarya (1238–1317 M) mengembangkan teologi Dvaita di mana Vishnu disembahkan sebagai Tuhan monoteistik, serupa dengan agama-agama lain di dunia. Penulisannya menyebabkan sesetengah pihak, seperti George Abraham Grierson, mencadangkan bahawa beliau dipengaruhi oleh agama Kristian. Namun, kajian moden menolak pengaruh agama Kristian ke atas Madhvacarya, kerana tiada bukti bahawa terdapat penempatan Kristian di tempat beliau dibesarkan dan tinggal, atau bahawa terdapat perkongsian atau perbincangan idea antara seseorang yang mempunyai pengetahuan tentang Alkitab dan naratif Kristian, dan beliau. Selain itu, ramai pengikutnya menganggap persamaan tersebut sebagai permukaan sahaja dan tidak substantif; contohnya, Madhvacarya mengemukakan tiga realiti asas yang kekal bersama, iaitu Tuhan Tertinggi (Vishnu atau paramatman), Diri individu (Jīvātman), dan benda tak bergerak.

Madhvacarya telah disalahfahami dan digambarkan secara salah oleh kedua-dua mubaligh Kristian dan penulis Hindu semasa era penjajahan. Persamaan dalam keutamaan satu Tuhan, dualisme dan perbezaan antara manusia dan Tuhan, pengabdian kepada Tuhan, anak Tuhan sebagai perantara, takdir, peranan rahmat dalam keselamatan, serta persamaan dalam legenda mukjizat dalam agama Kristian dan tradisi Dvaita Madhvacarya, menyumbang kepada cerita-cerita ini. Di kalangan penulis Kristian, G.A.Grierson dengan kreatif menyatakan bahawa idea-idea Madhva jelas "dipinjam dari agama Kristian, dan mungkin disebarkan sebagai pesaing kepada doktrin utama agama itu". Di kalangan penulis Hindu, menurut Sarma, S.C.Vasu dengan kreatif menterjemahkan karya-karya Madhvacarya untuk mengaitkan Madhvacarya dengan Kristus, bukannya membandingkan idea-idea mereka.

### Hujah Menyokong Kewujudan Tuhan dalam falsafah Hindu
Falsafah Hindu, khususnya Nyaya Darsana seperti yang dikembangkan oleh **[[Udayana]]** dalam *[[Nyayakusumanjali]]* mengemukakan sembilan hujah logik bagi membuktikan kewujudan Tuhan:

# **Karyat (daripada kesan)** – Dunia ialah satu kesan, dan setiap kesan memerlukan penyebab. Maka, Tuhan wujud sebagai penyebab efisien.
# **Ayojanat (daripada gabungan)** – Atom yang pasif perlu digerakkan untuk bersatu. Pergerakan memerlukan satu kuasa yang berakal — iaitu Tuhan.
# **Dhrtyadeh (daripada pemeliharaan)** – Alam ini dipelihara dan dimusnahkan. Prinsip tak sedar (adrsta) tak mencukupi. Maka, Tuhan mesti wujud sebagai kuasa sedar yang mengawalnya.
# **Padat (daripada perkataan)** – Bahasa mempunyai kuasa menyampaikan makna. Kuasa ini perlu diberi oleh sesuatu — iaitu Tuhan.
# **Pratyayatah (daripada kepercayaan)** – Veda tidak mungkin silap. Oleh kerana manusia boleh silap, maka Veda mesti bersumberkan entiti yang tidak silap — Tuhan.
# **Sruteh (daripada wahyu)** – Veda sendiri menyatakan kewujudan Tuhan. Maka, ia diterima sebagai bukti.
# **Vakyat (daripada perintah moral)** – Ajaran etika dalam Veda memerlukan sumber ilahi. Maka, Isvara ialah pencipta prinsip moral.
# **Sankhya-visesat (daripada konsep nombor)** – Kefahaman tentang konsep nombor membuktikan kesedaran yang berpunca daripada kesedaran ilahi.
# **Adrstat (daripada yang tidak kelihatan)** – Hasil karma memerlukan satu kuasa yang menyeimbangkannya. Jika ia bukan entiti berakal, maka perlu dibimbing oleh satu kecerdasan — iaitu Tuhan.

### Ciri-ciri Isvara Menurut Nyaya
Tuhan dalam sistem Nyaya digambarkan sebagai:

* Bebas daripada adharma, pengetahuan palsu, dan kesilapan;
* Memiliki dharma, pengetahuan sejati, dan keseimbangan batin;
* Maha mengetahui, maha kuasa, dan bertindak demi kebaikan makhluk-Nya.

## Brahman

Banyak tradisi dalam agama Hindu berkongsi idea Veda tentang realiti dan kebenaran metafizik yang dipanggil Brahman. Menurut Jan Gonda, Brahman merujuk kepada "kuasa yang terkandung dalam bunyi, kata-kata, syair dan formula Veda" dalam teks-teks Veda yang terawal. Pemahaman agama Veda awal tentang Brahman melalui satu siri pengabstrakan dalam kitab-kitab Hindu yang mengikutinya. Kitab-kitab ini akan mendedahkan pelbagai pandangan tentang hakikat Brahman seperti yang asalnya diterangkan dalam Veda. Tradisi-tradisi Hindu yang muncul dari atau dikenalpasti dengan kitab-kitab Veda dan yang mengekalkan konsep realiti metafizik tertinggi akan mengenalpasti realiti tertinggi itu sebagai Brahman. Pengikut Hindu kepada tradisi-tradisi ini dalam agama Hindu menghormati dewa-dewa Hindu dan, sesungguhnya, segala kewujudan, sebagai aspek-aspek Brahman. Dewa-dewa dalam agama Hindu tidak dianggap maha kuasa, maha perkasa, maha mengetahui dan maha baik, dan kerohanian dianggap sebagai usaha untuk mencari kebenaran tertinggi yang boleh dicapai melalui pelbagai jalan. Seperti agama-agama India yang lain, dalam agama Hindu, dewa-dewa dilahirkan, hidup dan mati dalam setiap kalpa (era, kitaran kewujudan).

Mazhab dalam agama Hindu seperti Advaita Vedanta menekankan kesetaraan mutlak antara Brahman dan Atman, mereka juga menerangkan Brahmansebagai Saguna Brahman—Brahman yang mempunyai sifat, dan Nirguna Brahman—Brahman yang tiada sifat. Nirguna Brahman adalah Brahman seperti ia sebenar-benarnya, namun Saguna Brahman dikemukakan sebagai cara untuk menyedari Nirguna Brahman, tetapi aliran-aliran Hindu mengisytiharkan saguna Brahman sebagai ilusi semata-mata. Konsep saguna Brahman, seperti dalam rupa avatara, dianggap dalam aliran-aliran Hindu ini sebagai simbolisme yang berguna, jalan, dan alat bagi mereka yang masih dalam perjalanan kerohanian mereka, tetapi konsep ini akhirnya diketepikan oleh mereka yang telah mencapai pencerahan sepenuhnya.

Gerakan Bhakti dalam agama Hindu membina teosofinya bersandarkan pada dua konsep Brahman—Nirguna dan Saguna. Nirguna Brahman adalah konsep Realiti Tertinggi yang tiada rupa, tanpa sifat atau kualiti. Sebaliknya, Saguna Brahman dibayangkan dan dikembangkan sebagai Brahman yang mempunyai rupa, sifat, dan kualiti. Kedua-duanya mempunyai persamaan dalam tradisi panteistik kuno yang tidak terwujud dan tradisi teistik yang terwujud, dan boleh dikesan dalam dialog Arjuna dan Sri Krishna dalam *[[Bhagavad Gita]]*. Ia adalah Brahman yang sama, tetapi dilihat dari dua perspektif: satu dari perspektif ilmu Nirguna dan satu lagi dari perspektif cinta Saguna, yang disatukan sebagai Sri Krishna dalam ''Bhagavad Gita''. Dalam Bhakti, penekanan adalah pada cinta dan pengabdian yang bersifat dua hala, di mana pengikut mengasihi Tuhan, dan Tuhan mengasihi pengikut.

Konsep Nirguna dan Saguna Brahman dalam gerakan Bhakti telah menjadi sesuatu yang membingungkan para sarjana, terutamanya tradisi Nirguna kerana ia menawarkan, menurut David Lorenzen, "pengabdian yang datang dari hati kepada Tuhan tanpa sifat, tanpa sebarang personaliti yang boleh ditakrifkan". Namun, memandangkan " kewujudan sastera bhakti Nirguna yang amat besar menjadikan ia sebahagian daripada tradisi Hindu bersama dengan bhakti kepada Saguna Brahman. Ini adalah dua cara alternatif untuk membayangkan Tuhan semasa gerakan bhakti.

## Ishvara
Rencana-rencana utama: Shiva, Ganesha, Subramaniam

Yogasutra Patanjali menggunakan istilah Ishvara dalam 11 ayat: I.23 hingga I.29, II.1, II.2, II.32 dan II.45. Sejak penyebaran Sutra ini, para sarjana Hindu telah berdebat dan memberi ulasan mengenai siapa atau apakah itu Isvara? Ulasan-ulasan ini merangkumi definisi Isvara sebagai "Tuhan peribadi", "diri istimewa" hingga "apa sahaja yang mempunyai makna rohani bagi individu". Whicher menjelaskan bahawa walaupun ayat-ayat ringkas Patanjali boleh ditafsirkan sama ada sebagai teistik atau non-teistik, konsep Isvara dalam falsafah Yoga oleh Patanjali berfungsi sebagai "pemangkin transformasi atau panduan untuk membantu yogin di jalan pembebasan rohani".

Patanjali mentakrifkan *Isvara* (Sanskrit: ईश्वर) dalam ayat 24 Buku 1, sebagai "Diri yang istimewa (पुरुषविशेष, *puruṣa-viśeṣa* )",

Ayat dalam sutra Yoga ini menambah ciri-ciri Isvara sebagai Diri istimewa yang tidak terjejas (अपरामृष्ट, aparamrsta) oleh halangan/dugaan seseorang (क्लेश, klesha), keadaan seseorang yang dicipta oleh tindakan masa lalu atau tindakan semasa (कर्म, karma), hasil kehidupan seseorang (विपाक, vipâka), dan kecenderungan/niat psikologi seseorang (आशय, ashaya).

Umumnya, dalam pelbagai aliran Bhakti yang berasaskan kepada ajaran Yogasutra oleh Patanjali, Isvara hanya bermaksud dewa tertentu seperti Shiva.

## Svayam Bhagavan
Svayam Bhagavan, istilah teologi Sanskrit, adalah konsep perwakilan mutlak Tuhan monoteistik sebagai Bhagavan itu sendiri dalam agama Hindu. Tafsiran teologi tentang svayam bhagavān berbeza mengikut setiap tradisi dan terjemahan dari bahasa Sanskrit, istilah ini secara harfiah bermaksud "Bhagavan Itu Sendiri" atau "secara langsung Bhagavan." Pengulas awal seperti Madhvācārya mentafsirkan istilah Svayam Bhagavan sebagai "dia yang memiliki bhagavatta"; yang bermaksud "dia yang memiliki sifat memiliki semua kualiti yang baik." Istilah ini jarang digunakan untuk merujuk kepada bentuk-bentuk lain Krishna dan Vishnu dalam konteks teks-teks agama tertentu seperti Bhagavata Purana, dan juga dalam mazhab-mazhab lain dalam Vaishnavisme.

Tafsiran teologi **' berbeza dengan setiap tradisi dan terjemahan literal istilah tersebut telah difahami dalam beberapa cara yang berbeza. Diterjemahkan daripada [[bahasa Sanskrit]], secara literal bermaksud " Bhagavan Sendiri" atau "Bhagavan terus ". Terjemahan lain secara ringkas ialah "Tuhan Sendiri". 

Tradisi Gaudiya Vaishnava sering menterjemahkan istilah ini dari perspektifnya sebagai Tuhan asal atau Personaliti Tuhan yang asli, tetapi juga menganggap istilah seperti Personaliti Tuhan Tertinggi dan Tuhan Tertinggi sebagai setara dengan istilah Svayam Bhagavan, dan mungkin juga memilih untuk menerapkan istilah-istilah ini kepada Vishnu, Narayana dan banyak Avatara yang berkaitan dengan mereka. Walau bagaimanapun, harus diperhatikan bahawa meskipun biasanya Vishnu disebut sebagai sumber avatara, ini hanyalah salah satu nama Tuhan dalam Vaishnavisme, yang juga dikenali sebagai Narayana, Vasudeva dan Krishna, dan di belakang setiap nama tersebut terdapat figura ilahi yang memiliki keutamaan dalam Vaishnavisme.

=== Krishnaisme ===
Dalam agama Hindu, [[Sri Krishna]] disembah dari pelbagai perspektif. Krishnaisme adalah satu tradisi yang berkaitan dengan Vaishnavisme di mana Krishna dianggap sebagai Svayam Bhagavan, yang bermaksud 'Tuhan Itu Sendiri', dan gelaran ini digunakan secara eksklusif untuk merujuk kepada Krishna sebagai Tuhan Tertinggi. Tradisi Krishnaite dalam agama Hindu menganggapnya sebagai sumber bagi semua avatara, dan sumber bagi Vishnu itu sendiri, atau sebagai sama dengan Narayana. Oleh itu, dia dianggap sebagai Svayam Bhagavan.

Dalam teologi Krishna-sentris [[Gaudiya Vaishnavisme]], gelaran Svayam Bhagavan digunakan secara eksklusif untuk merujuk kepada Krishna. Krishna diakui sebagai Svayam Bhagavan dalam kepercayaan Gaudiya Vaishnavisme dan sub-aliran Dvaita dalam falsafah Hindu, tradisi [[Pushtimarga]], dalam Sampradaya Nimbarka, di mana Krishna diterima sebagai sumber bagi semua avatara lain, dan sumber bagi [[Vishnu]] itu sendiri. Gaudiya Vaishnavas dan pengikut tradisi Pushtimarga serta Sampradaya Nimbarka menggunakan [[Gopala Tapani Upanishad]], dan [[Srimad Bhagavata|Bhagavata Purana]], untuk menyokong pandangan mereka bahawa Krishna sememangnya Svayam Bhagavan. Kepercayaan ini diringkaskan oleh pengarang abad ke-16 [[Jiva Goswami]] dalam beberapa karyanya, seperti ''[[Krishna-sandarbha]]''.

=== Vaishnavisme ===

''Rencana-rencana utama: [[Sri Krishna]], [[Rama|Sri Rama]], [[Vishnu]]''

Dalam sub-tradisi [[Vaishnavisme]] yang lain, [[Sri Krishna|Krishna]] adalah suatu aspek dan jelmaan [[Vishnu]] yang diakui dan difahami dari pelbagai perspektif dan pandangan. [[Vaishnavisme]] adalah suatu tradisi Tuhan Tunggal yang paling awal yang berasal dari tradisi [[Veda]].

Apabila pengikut mazhab [[Vaishnavisme]] yang berpusatkan [[Vishnu]] menggambarkan Krishna sebagai "Svayam Bhagavan", ia merujuk kepada kepercayaan mereka bahawa [[Sri Krishna|Krishna]] adalah jelmaan tertinggi dan paling sempurna, dan dianggap sebagai "paripurna Avatara", lengkap dalam semua aspek dan sama dengan asalnya. Menurut mereka, [[Sri Krishna|Krishna]] digambarkan dalam [[Srimad Bhagavata|Bhagavata Purana]] sebagai Purnavatara (atau manifestasi lengkap) Bhagavan, manakala jelmaan lain dipanggil sebagai sebahagian.

Dalam [[Sri Vaishnavisme]], [[Sri Krishna|Krishna]] dianggap sebagai suatu jelmaan Narayana atau [[Vishnu]]. Sub-tradisi [[Sri Vaishnavisme]] menghormati dewi [[Lakshmi]] bersama dengan Tuhan [[Vishnu]] sebagai setara dan falsafah serta tradisinya bergantung kepada [[Veda]] dan teks [[Pancharatra Aagama|Pancaratra]] dalam bahasa [[Bahasa Sanskrit|Sanskrit]].

== Dewa-dewi ==

=== Dewa ===
**Dewa** atau (Sanskrit: Deva) bermaksud “yang bercahaya,” berasal daripada akar kata ''div'' yang bererti “bersinar.” Istilah ini merujuk kepada makhluk-makhluk ilahi yang mendiami alam syurga. 

Dalam teks-teks [[Veda]], Dewa-dewi digambarkan sebagai anak-anak kepada resi Kasyapa hasil perkahwinannya dengan isteri pertamanya, Aditi. Oleh itu, mereka juga dikenali sebagai ''Aditya'' atau ''Aditeya''.

Dalam kesusasteraan Veda, jumlah dewa sering disebut sebagai 33, yang terdiri daripada: 

* 8 Vasu (Asthavasu)
* 11 Rudra: dewa-dewa kecil yang melambangkan sepuluh ''prana'' (nafas hayat) dan satu minda.
* 12 Aditya
* [[Indra]] 
* [[Prajapati]] (tuan segala makhluk)

Namun begitu, perlu ditekankan di sini bahawa kesemua dewa sebenarnya merupakan pelbagai manifestasi daripada Tuhan Yang Maha Esa.

Dalam kesusasteraan mitologi—baik [[zaman Veda]] mahupun pasca-Veda—para dewa digambarkan sering bertempur dengan [[Asura]], iaitu makhluk anti-tuhan atau bersifat jahat. Asura ini terbahagi kepada dua jenis: Daitya dan Danava, yang merupakan keturunan Diti dan Danu, dua lagi isteri [[Kasyapa]].

[[Indra]] dianggap sebagai raja para Deva, manakala [[Virocana]] merupakan pemimpin golongan Asura. Antara dewa-dewa yang popular ialah: 

* [[Agni]]
* [[Surya]]
* [[Vayu]]
* [[Waruna|Varuna]]
* Soma
* [[Aswin|Kembar Aswin]]
* [[Yama (Hindu)|Yama]]
* Kubera

==== Vasu ====
Vasu ialah sejenis kumpulan dewa, yang kebanyakannya dikenali sebagai pengiring kepada Indra. Perkataan ''Vasu'' berasal daripada akar kata ''vas'', yang bermaksud “mendiami,” “menempatkan,” atau “bersinar.” Oleh itu, Vasu melambangkan unsur-unsur alam semula jadi dan fenomena alam, serta mewakili ruang dan ketinggian.

Lapan Vasu dalam [[Rig Veda|Rigveda]] ialah:

* **Dhara** (bumi),
* **Anala** (api),
* **Ap** (air),
* **Anila** (angin),
* **Dhruva** (bintang kutub),
* **Soma** (bulan),
* **Prabhasa** (fajar), dan
* **Pratyusha** (cahaya pagi).

Menurut [[Vishnu Purana|''Vishnu'']] [[Vishnu Purana|''Purana'']] (1.15), Asthavasu ialah lapan orang anak kepada Vasu, isteri kepada Dharma, yang juga merupakan salah seorang daripada sepuluh anak perempuan [[Daksha]] Prajapati. Dalam ''[[Mahabharata]]'' (1.99), diceritakan bahawa salah seorang daripada Vasu ini dilahirkan semula di bumi sebagai **Bhishma**, akibat satu kutukan.

==== Aditya ====
Aditya ialah kumpulan dewa yang merupakan anak-anak kepada Aditi. Dalam Rigveda, bilangan mereka disebut sebagai enam; dalam kebanyakan teks [[Brahmana]] (kecuali Satapatha), mereka berjumlah lapan; manakala dalam kesusasteraan mitologi yang lebih lewat, bilangannya menjadi dua belas.

Aditya boleh dianggap sebagai prinsip yang mengatur alam semesta dan kehidupan manusia. Mereka mengawal hubungan antara sesama manusia serta hubungan manusia dengan kekuatan alam.

Dua belas Āditya tersebut ialah:

* **Mitra** (sahabat),
* **Varuna** (yang meliputi dan mengikat),
* **Aryaman** (pemusnah musuh),
* **Daksha** (yang cekap),
* **Bhaga** (pemberi),
* **Amsa** (yang pemurah),
* **Tvashtri** (pembentuk),
* **Savitri** (pemberi hayat),
* **Pushan** (penyubur),
* **Shakra** (yang gagah),
* **Vivasvat** (yang bersinar),
* **Vishnu** (yang meresapi segalanya).

Kadangkala, dua belas Aditya ini dikaitkan dengan dua belas aspek matahari yang muncul sepanjang dua belas bulan dalam setahun, lalu digambarkan sebagai dua belas jejari roda masa.

=== Dewi ===
Rencana-rencana utama: [[Shakti]], [[Durga]], [[Kali (dewi)|Kali]], [[Parvati]], [[Saraswati]], [[Lakshmi]]

**Dewi*' ([[Bahasa Sanskrit|Sanskrit]]: Devī) ialah bentuk feminin bagi perkataan *deva''. Dalam Rigveda (2.1.11; 8.10.2), beberapa dewi disebut sama ada sebagai pasangan kepada dewa lelaki atau sebagai dewi tanpa pasangan, seperti Aditi, Usas, Prthvi, Ratri, Vac, dan Sraddha.

Beberapa sungai suci seperti Sungai Sarasvati, Ganga, Yamuna, Kaveri, Shutudru dan Parushni juga turut dipuja sebagai dewi.

## Lihat Juga

* Hinduisme
* Falsafah India
* Saivisme
* Vaishnavisme
* Sri Vaishnavisme
* Shakti

## Rujukan

## Pautan Luar

* The Idea of God in Hinduism, A. S. Woodburne (1925), The Journal of Religion
* GRETIL etext: The transliterated Sanskrit text for the entire work – Bhagavata Purana (uni-goettingen.de)
* Srimad Bhagavatam – glories, subjects, dating, concordance to Vedanta-sutra