Bahasa Kadazandusun

**Bahasa Kadazandusun** (*Boros Kadazandusun, Boros Momogun, Boros Mamasok*) merupakan bahasa yang digolongkan dalam kelompok Melayu-Polinesia dalam rumpun bahasa Austronesia. Bahasa ini dituturkan oleh komuniti Kadazan dan Dusun di Sabah. Berdasarkan kepada Jabatan Perangkaan Negara, daripada banci penduduk tahun 2010 kira-kira 568,575 orang bertutur menggunakan bahasa ini berbanding pada tahun 2000 hanya berjumlah 479,944 orang (Banci penduduk dan Perumahan Tahun 2000). Bahasa Kadazandusun menjadi sebagai media penghubung dalam komunikasi antara mereka. Bahasa Kadazandusun mempunyai saudara terdekat dengan bahasa Murutic dan paitanic walaupun mempunyai perbezaan besar dari sebutan dan pembentukan dari morfologi dan sintaksis. Perjanjian perisytiharan Bahasa Kadazandusun sebagai bahasa rasmi telah diadakan pada 24 Januari 1995 di antara Persatuan Kebudayaan Kadazandusun (KDCA) dengan Persatuan Dusun Sabah Bersatu (USDA). Ini bermaksud bahawa Bahasa Kadazandusun yakni gabungan dua istilah iaitu 'Kadazan' dan 'Dusun' merupakan bahasa rasmi yang dipersetujui oleh kedua-dua pihak adalah tindakan yang cukup baik untuk perkembangan dan pembangunan bahasa ini pada masa akan datang.

## Sejarah

Berdasarkan kajian pengkaji bahasa linguistik bahawa Bahasa Kadazandusun merupakan bahasa dari kumpulan bahasa Austonesian. Manakala pengkaji lain pula menyatakan bahasa ini tergolong dalam kumpulan bahasa Dusunic Asli (Indigenous Dusun Tribe) yakni termasuk dalam keluarga besar bahasa Ausronesia di mana mempunyai kaitan dengan bahasa yang dituturkan di Selatan Filipina. Kadazandusun mempunyai persamaan dari segi aspek tatabahasa dengan bahasa di Filipina terutamanya bahasa Tagalog (Bahasa rasmi negara Filipina) dan juga mempunyai persamaan sebutan bebarapa perkataan dalam bahasa Melayu (Bahasa rasmi negara Malaysia). Walau bagaimanapun, kedua-dua persamaan tersebut mempunyai bilangan yang sedikit dan boleh dikatakan ianya tidak boleh memahami antara satu dengan lain. Berikut adalah kedudukan suku-suku dusunic di negeri Sabah yakni walau bahasa itu diputarbelit oleh penuturnya masih boleh difahami kerana marfologi dan sintaksis adalah sama, cumanya sebutan dan beberapa istilah atau perkataan mungkin ada perbezaan sedikit mengikut kampung atau daerah:

## Dialek Kadazandusun

Seperti bahasa-bahasa lain yang mempunyai dialek dalam kumpulan bahasanya, bahasa Kadazandusun juga tidak terkecuali dengan perbezaan pertuturan atau bahasa yang digunakan mengikut kampung dan daerah. Contoh sahaja di Daerah Ranau yang mana walaupun mendiami dalam satu daerah tetapi setiap kampung akan mempunyai dailek tersendiri dalam percakapan. Maka dengan itu secara umumnya dialek Kadazandusun boleh dipecahkan kepada 4 yang utama iaitu:

### Dusun Pantai Barat

Dusun Pesisir Pantai atau Coastal Dusunic (*sebutan Kadazandusun: Dusun id Kotogisan*) atau juga dikenali sebagai Coastal Kadazan atau Dusun Tangaa' (sebutan oleh Kadazan) atau Tangara' (sebutan Dusun Bundu-Liwan) di mana kumpulan ini mendiami kawasan tanah rata dan kawasan pinggir pantai di Daerah Penampang, daerah Papar, Membakut dan sekitarnya. Maksud Tangaa' atau Tangara' adalah "yang menuruni bukit" atau "turun dari bukit", akibat dari itu mereka digelar sebagai Tangaa' atau Tangara' oleh suku Dusun Tagahas iaitu suku yang tinggal berjiran dengan suku ini (mendiami kawasan Ulu Penampang). Namun zaman kini, kumpulan dialek ini lebih senang dikenali sebagai Kadazan sahaja iaitu Kadazan Penampang dan Kadazan Papar, atau Kadazan Membakut ini kerana dialek Penampang (uvang Penampang) sedikit berbeza dengan dialek Papar (uvang Papar). Contohnya bagi perkataan hujan (rain) dalam dialek Kadazan Penampang menyebutnya 'asam' manakala dialek Kadazan Papar pula menyebut sebagai 'yasam'

Bahasa Kadazan adalah salah satu sub-bahasa dalam Kadazandusun yang boleh dikatakan maju dan berkembang kerana penggunaan bahasa ini meluas dalam penulisan buku, journal mahupun surat khabar tempatan dan diajar di sekolah pada awal kemerdekaan sebelum ianya dimansuhkan. Bahasa ini mirip kepada dialek Liwan (Central Dusunic) tetapi setelah perkembangan kosa kata dan tatabahasa maka bahasa ini mampu berdiri sendiri tanpa disandarkan kepada mana-mana dialek serumpun. Jumlah penutur hampir 100,000 orang. Umumnya bahasa yang dituturkan di kawasan Penampang dan Papar ini menggunakan konsonan /Z/ bagi mengantikan huruf /Y/, /V/ mengantikan huruf /W/ manakala /L/ mengantikan huruf /R/, tetapi tanpa huruf /L/ menggantikan huruf /R/, dan juga /H/ pula mengantikan huruf /L/ dalam sesetengah perkataan.

#### Dialek Kadazan Penampang
Dialek Kadazan Penampang inilah dialek yang digunakan dalam siaran radio dan penulisan dalam surat khabar. Berikut adalah contoh dialek Kadazan Penampang.

#### Dialek Kadazan Papar
Kadazan Papar mendiami di kawasan daerah Papar dengan dialek sedikit perbezaan yang digunakan di daerah Penampang. Namun setelah penjenamaan semula nama 'Dusun' kepada "Kadazan', kelompok ini menerima dengan hati terbuka nama baharu mereka iaitu Kadazan. Dan kini bahasa Papar mengadaptasi dialek Kadazan Penampang dalam perbualan harian kerana bahasa tersebut digunakan dalam siaran radio dan surat khabar. Contoh dialek Kadazan Papar berdasarkan mini-kamus oleh A.L Gossens:

### Dusun Utara
Dusun Utara atau Northern Dusunic juga disebut (*Dusun id kabaabatan*) adalah penutur bahasa Kadazandusun yang tinggal di utara Sabah yakni meliputi Daerah kudat, Daerah Pitas, Kota Marudu dan sekitarnya. Uniknya Northern Dusunic khususnya Rungus ingin diri mereka dikenali atau dipanggil sebagai Momogun Rungus, pendapat mereka istilah Momogun adalah istilah yang benar bagi keturunan Kadazandusun dari Nunuk Ragang dan harus dipertahankan selama-lamanya serta nama Momogun ini mempunyai darjat dan nilai yang tinggi terhadap bangsa, kebudayaan dan keturunan.

Dialek ini mempunyai sedikit perbezaan dengan Coastal Dusunic atau mana-mana dialek Dusunic lain di mana mereka mempunyai cara sebutan yang unik. Northern Dusunic ini termasuklah Momogun Rungus, Dusun Tobilung dan Dusun Kimaragang, terdapat sub-dailek seperti Gandahon, Gonsomon, Nuluw, Tupak dan Pilapalzan [sub-dialek Momogun Rungus]. Walau bagaimanapun, Variasi dailek antara Momogun Rungus, Dusun Tobilung serta Dusun Kimaragang mempunyai sebutan dan intonasi yang berbeza dengan ketara. namun masih memahami antara satu dengan lain.

#### Dialek Momogun Rungus

#### Dialek Kimaragang
Contoh dibawah contoh dialek Kimaragang berdasarkan kepada kajian Jim Johansson

Juga dikenali sebagai Dusun Sokid oleh Tanggara (Tanggaa) atau Kadazan yang mendiami kawasan pedalaman Sabah atau Dusun yang berlokasi di tengah Sabah merupakan kelompok terbesar dalam keluarga bahasa Kadazandusun. Berdasarkan kepada laporan Ethnologue bahawa kawasan yang didiami oleh kumpulan ini ialah Beaufort, Kota Belud, Kota Kinabalu, Kota Marudu, Kinabatangan, Keningau, Labuk-sugut, Penampang, Papar, Ranau, Tambunan, Tuaran dan Daerah Tawau (minoriti). Mereka membentuk 1/3 jumlah keseluruhan dalam keluarga Kadazandusun yang ada di Sabah. Dialek-dialek dalam Central Dusun ini boleh bertutur dan memahami antara dailek. Maksudnya tidak mempunyai masalah berkomunikasi sesama mereka. Berikut adalah dailek-dialek yang dituturkan dalam kumpulan bahasa Central Dusun iaitu:

Juga dikenali sebagai dialek Dusun Mosilou, majoriti tinggal di Sugut dan Daerah Labuk, Mosilou Daerah Ranau, dan Ulu Penampang Sub-dialek ini juga terdapat di Kota Marudu setelah berlaku penghijrahan pada masa dahulu iaitu di Kampung Talantang 1 dan Talantang 2. Kadang-kadang suku ini dikenali sebagai Tilan-ilan, Dusun, Sugut, dan Tanggal. Terdapat dua dailek terbesar iaitu Talantang dan Tinagas. Contoh perkataan dialek Talantang ialah "mori-lah", "kopijo-benar: betul", "modju;poju-mandi". Jika dialek Kadazan sinonim dengan penggunaan fonem konsonan /z/ /v/ dan /l/ dan Dialek Bundu-Liwan sinonim dengan fonem konsonan /y/ /w/ dan /r/ tetapi dialek Talantang sinonim dengan fonem konsonan /j/ /w/ dan /r/. Berikut adalah contoh dialek Talantang dengan perbandingan bahasa Kadazandusun piawai:
{| class="wikitable"
|-
! Kadazandusun Piawai !! Dialek Kimaragang !! Melayu
|-
| mantad || mantad || dari
|-
| kaanu || kaanu || dapat mengambil; mendapat
|-
| boros || boros || kata; cakap
|-
| waig || weeg || air
|-
| isoiso || iseeso || satu-satu
|-
| naakan || naakan || dimakan
|-
| podsu || modsu || mandi
|-
| nonggo || siombo || mana
|-
| imuhawan || posopuoh || sapuhkan
|-
| walai || walay || rumah
|-
| songgira || sera || bila
|-
| rasam || darun || hujan
|-

### Dusun Pantai timur / Kadazan Labuk-Kinabatangan
Dusun Pantai Timur (*Dusun id kosilahon*) atau Eastern Dusunic adalah meliputi Telupid, Beluran, Sandakan, Kinabatangan dan Tongod. Juga dikenali beberapa nama iaitu Eastern Kadazan, Sogilitan, Tindakon dan Tompulung Antara Dusun Pantai Timur yang terlibat ialah Dusun Mangkaak, Dusun Lamaag, sukang, Tindakon, Tompulung, Malapi, Minokok, Dumpas dan sebagainya.

Dialek Dusun Pantai Timur ini mempunyai perbezaan ketara dengan dialek serumpun yang lain seperti Coastal Dusun, Northern Dusun, dan Central Dusun. Bunyi dan sebutan mempunyai gaya tersendiri bila mana berkomunikasi sesama mereka. Kelompok Dusun Pantai Timur masih boleh memahami sesama dialek walaupun terdapat beberapa perkataan yang berbeza.

### Central Dusun
Juga dikenali sebagai Dusun Sokid oleh Tanggara (Tanggaa) atau Kadazan yang mendiami kawasan pedalaman Sabah atau Dusun yang berlokasi di tengah Sabah merupakan kelompok terbesar dalam keluarga bahasa Kadazandusun. Berdasarkan kepada laporan Ethnologue bahawa kawasan yang didiami oleh kumpulan ini ialah Beaufort, Kota Belud, Kota Kinabalu, Kota Merudu, Kinabatangan, Keningau, Labuk-sugut, Penampang, Papar, Ranau, Tambunan, Tuaran dan Daerah Tawau (minoriti). Mereka membentuk 1/3 jumlah keseluruhan dalam keluarga Kadazandusun yang ada di Sabah. Dialek-dialek dalam Central Dusun ini boleh bertutur dan memahami antara dailek. Maksudnya tidak mempunyai masalah berkomunikasi sesama mereka. Berikut adalah dailek-dialek yang dituturkan dalam kumpulan bahasa Central Dusun iaitu:

#### Dialek Ulu Sugut
Juga dikenali sebagai dialek Dusun Mosilou, majoriti tinggal di Sugut dan Daerah Labuk, Mosilou Daerah Ranau, dan Ulu Penampang Sub-dialek ini juga terdapat di Kota Merudu setelah berlaku penghijrahan pada masa dahulu iaitu di Kampung Talantang 1 dan Talantang 2. Kadang-kadang suku ini dikenali sebagai Tilan-ilan, Dusun, Sugut, dan Tanggal. Terdapat dua dailek terbesar iaitu Talantang dan Tinagas. Contoh perkataan dialek Talantang ialah "mori-lah", "kopijo-benar: betul", "modju;poju-mandi". Jika dialek Kadazan sinonim dengan penggunaan fonem konsonan /z/ /v/ dan /l/ dan Dialek Bundu-Liwan sinonim dengan fonem konsonan /y/ /w/ dan /r/ tetapi dialek Talantang sinonim dengan fonem konsonan /j/ /w/ dan /r/. Berikut adalah contoh dialek Talantang dengan perbandingan bahasa Kadazandusun piawai:

#### Dialek Liwan
Dailek Liwan juga dikenali sebagai Hills Dusun (Dusun Bukit/gunung), atau selalunya disandarkan kepada nama daerah iaitu 'Dusun Ranau'. Salah satu dialek yang diiktiraf sebagai dialek rasmi bahasa Kadazandusun yang digunakan dalam pengajaran dan pembelajaran di sekolah berdasarkan persetujuan yang dilakukan oleh kedua-dua persatuan KDCA dan USDA. Asal usul nama Liwan adalah diambil sempena nama kayu yang banyak tumbuh di kawasan penempatan suku ini menyebabkan dialek mereka disandarkan kepada nama kayu Liwan. Namun pendapat ini belum dapat dibuktikan keshahihannya, oleh itu diharap asal-usul 'Dusun Liwan' ini dapat dibuktikan dalam dokumen yang autentik.

"Trandmark" untuk dialek ini biasanya menggunakan sebutan 'mala' dalam percakapan harian mereka yang tidak digunakan mana-mana dailek dalam rumpun keluarga Dusunik. Dialek ini mempunyai variasi sebutan dari nada lembut hingga variasi sederhana keras. Contohnya, ton dan nada bunyi di Kampung Sosondoton Ranau berbeza dengan ton dan nada bunyi di Kampung Marampong Keningau. Setiap sub-dailek seperti Liwan Kundasang, Liwan Keningau, dan Liwan Tambunan yang wujud masih boleh memahami dengan 99.9% perkataan pada setiap sub-dialek yang ada bila mana berbicara sesama mereka. Cuma bezanya ialah nada, ton dan bunyi percakapan. Bunyi fonem vokal /o/ seakan-akan bunyi /e/ dalam sebutan sesuatu perkataan. Walau bagaimanapun, Fonem vokal dialek Liwan hanya empat sahaja iaitu /a/, /i/, /o/ dan /u/ iaitu sama dengan fonem vokal dalam keluarga bahasa Dusunik yang lain. Berikut adalah contoh perkataan dialek Liwan:

#### Dialek Bundu
Dusun Bundu juga merupakan dialek yang diiktiraf sebagai dialek rasmi dalam pengajaran dan pembelajaran di sekolah-sekolah seluruh Sabah. "Trademark" Dialek ini sering menggunakan "haitt" dalam pertuturan harian mereka yang tidak dikongsi oleh mana-mana suku Dusunic yang lain. Mendiami kawasan seperti Tuaran, Tamparuli, Inanam, Ranau, Tambunan, Kota Belud, Menggatal dan lain-lain. Asas dialek Bundu tanpa digunakan huruf 'w'. Berikut adalah contoh dialek yang digunakan oleh dialek Bundu:

## Bahasa Kadazandusun piawai
Bahasa Kadazandusun adalah istilah yang digunakan merujuk kepada bahasa yang diajar di sekolah-sekolah di seluruh Sabah dan beberapa sekolah di Sarawak dan Semenanjung Malaysia yang berteraskan kepada dialek Bundu-Liwan piawai dan diperkaya dengan dialek-dialek lain dari kelompok Coastal Kadazan, Northern Dusun, Eastern Dusun dan dalam sub-dialek kumpulan Central Dusun itu sendiri. Cara ini dapat meningkatkan dan meninggikan martabat bahasa tersebut. Memartabatkan bahasa ini bukan sahaja dilihat dari segi peningkatan penutur dikalangan Kadazandusun atau penggunaan dalam siaran di radia-radio tempatan tetapi juga perlu melakukan penelitian, perancangan, dan seterusnya perlaksanaan dalam penulisan dan komunikasi yang meluas iaitu lebih kepada pengkodan bahasa Kadazandusun.

### Fonologi
Fonetik bermaksud pengkajian terhadap bunyi bahasa pada sesuatu kaum atau bangsa. tujuan fonetik ini ialah menyusun bunyi yang dihasilkan dalam sesuatu bahasa yang wujud di dunia. Selalunya kajian terhadap fonetik bahasa menjurus kepada situasi penghasilan bunyi dan situasi fizikal bahasa. Manakala fonologi pula ialah kajian sistem bunyi pada sesuatu bahasa itu dengan tujuan menentukan persamaan bunyi yang sama atau fonemik. Akan dibincangkan Fonologi bahasa kadazandusun secara ringkas agar pembaca mendapat gambaran umum akan tatabahasa bahasa ini.

#### Sistem ejaan

Kadazandusun tidak mempunyai aksara asli yang diperturunkan oleh nenek moyang kepada generasi sekarang. Oleh yang demikian, Bahasa Kadazandusun hanya meminjam abjad roman sebagai wadah menyampaikan maklumat berbahasa kadazandusun kepada orang ramai. Oleh itu huruf (pimato) vokal dalam Bahasa Kadazandusun piawai hanya mengandungi empat jenis vokal iaitu /a/ /i/ /o/ dan /u/. Manakala vokal /e pepet/ dan /e taling/ adalah vokal pinjaman di mana digunakan dalam perkataan-perkataan pinjaman. Selain itu, terdapat juga 4 vokal panjang (Mora) dalam bahasa Kadazandusun yang boleh dilihat di bawah:

Pimato konsonan bahasa Kadazandusun pula berjumlah 21 iaitu 16 huruf adalah huruf konsonan asli dan 5 huruf lagi adalah huruf konsonan pinjaman. Antara konsonan asli Kadazandusun ialah /b/ /d/ /g/ /h/ /l/ /m/ /n/ /p/ /r/ /s/ /t/ /v/ /w/ /y/ dan /z/ manakala kosonan pinjaman pula ialah /c/ /f/ /j/ /q/ dan /x/. Walaupun bahasa Kadazandusun tidak mempunyai tulisan sendiri tetapi Dr. Mohd Zakaria Ilyas telah mencipta satu tulisan Kadazandusun yang dikenali sebagai Gagarit Abada do Kadazandusun (Tulisan Abada Kadazandusun).

#### Sistem bunyi
Sistem bunyi dalam Bahasa Kadazandusun ialah pada huruf /b/ dan huruf /d/. Huruf konsonan /b/ akan di bunyikan dengan dua cara iaitu plosive (letusan bibir) dan non-plosive (bukan letusan bibir) contohnya:

Dibawah pula adalah contoh bagi huruf konsonan /d/

### Morfologi
Morfologi ialah lapangan ilmu bahasa yang mengkaji struktur, bentuk dan pengolongan kata. semua unit dalam unsur bahasa dipanggil sebagai morfem. Morfem ialah satu unit yang mencipta suku kata yang tertentu dan mempunyai maksud. Contoh:

* Dua morfem - monuat (moN + suat - menulis)
* morfem lebih daripada dua - songkopokidukarukan (soN + ko + po + ki + dukaruk + an - sembarang saja mencari sayur dukaruk)

Pengolongan kata dalam bahasa Kadazandusun boleh dipecahkan kepada:

# Boros Ngaran (Kata nama)
# Boros Maan (Kata kerja)
# Boros Ula (Kata adjektif)
# Boros Toguangon (Kata tugas)

#### Boros Ngaran
Pengolongan Boros Ngaran (Kata Nama) adalah kata yang digunakan untuk menamakan orang (**tulun**), binatang (**tayam**), tempat tinggal (**kinoyonon**) dan benda (**kakamot**). Boros Ngaran terbahagi kepada tiga jenis iaitu:

##### Boros Ngaran Poimbida
Boros Ngaran Poimbida (Kata Nama Khas) adalah merujuk kepada benda, orang, tempat tinggal dan kesatuan dengan ejaan pada awal huruf adalah huruf besar. Dibahagikan kepada dua iaitu Boros Ngaran Poimbida Poimpasi (Kata Nama Khas Hidup) dan Boros Ngaran poimbida au Poimpasi (Kata Nama Khas Tak Hidup). Contoh Boros Ngaran Poimbida Poimpasi ialah [tulun: Ahmad, Jamil, Ah Kong, Kuntagil] dan [tayam - Tompok, Putut, Yasu, Gompurak]. Manakala contoh Boros Ngaran Pombida Au Poimpasi pula ialah [kinoyonon - Kota Kinabalu, Kuala Lumpur, Bangunan Tun Mustafa] dan [Koisaan - KDCA, USDA, ASEAN] serta {kakamot - Parker, Proton Saga]

##### Boros Ngaran Koizaai
Boros Ngaran Koizaai (Kata Nama Am) ialah bersifat umum sifatnya. Dibahagi kepada dua iaitu Boros Ngaran Koizaai Abstrak (Kata Nama Am Abstrak) dan Boros Ngaran Koizaai Konkrit (Kata Nama Am Konkrit). Contohnya Boros Ngaran Koizaai Abstrak ialah [tinipi-mimpi, rusod-roh, pitimungan-persatuan, sunduan-semangat] manakala Boros Ngaran Koizaai Konkrit ialah [longon-tangan, lamin-rumah, bawang-sungai, rahat-laut]

##### Boros Ponowoli Ngaran
Boros Ponowoli Ngaran atau Kata Ganti Nama dibahagikan kepada dua iaitu Boros Ponowoli Ngaran Ponuduk (Kata ganti Nama tunjuk) dan Boros Ponowoli Ngaran sondii (Kata Ganti Nama diri). Boros Ponowoli Ngaran Ponuduk (Kata Ganti Nama Tunjuk) boleh dilihat jadual di bawah.

Boros Ponowoli Ngaran Sondii (Kata Ganti Nama Diri) boleh dibahagikan lagi kepada dua iaitu Boros ponowoli ngaran ponguhot (Kata ganti nama tanya) dan Boros ponowoli ngaran do tulun (Kata ganti nama orang). Contoh Boros ponowoli ngaran penguhot (Kata ganti nama tanya) ialah:

# Onu/Nunu = Onu mangan nu? (Anda buat apa?), Nunu ilo? (Apakah itu?)
# Isai = Isai ngaran nu? (Siapakah nama anda?)
# Nonggo = Nonggo tadon nu? (Anda dari mana?)

Boros ponowoli ngaran do tulun (Kata ganti nama orang) boleh dilihat dibawah:

#### Boros Maan
Boros Maan atau Kata Kerja dibahagikan kepada dua ketegori iaitu:

##### Boros Maan Transitif
Boros Maan Transitif (Kata Kerja Transitif) adalah kata kerja yang mempunyai objek. Dipecahkan kepada dua bahagian iaitu:

**1. Boros Maan Transitif Aktif (Kata Kerja Transitif Aktif)**

yakni kata kerja yng mempunyai imbuhan awalan moN-

Contoh:
* *Mana*ndang [menendang]
* *Mom*uhu [mengutip, memungut]
* *Mono*mbir [menjahit]
* *Mom*onsoi [membuat]

Poomitanan nuludanboros/contoh ayat:

* Manandang i Jamil do buul. [Jamil menendang bola.]
* Momuhu i John do pisa'. [John mengutip duit syiling.]
* Monombir i tama ku do gonob. [Emak saya menjahit kain sarung.]
* Momonsoi i tapa ku do tundalo. [Bapa saya membuat rambat.]

**2. Boros Maan Transitif Pasif/Kata Kerja Transitif Pasif**

Kata kerja yang mempunyai kata imbuhan sisipan -in-, contohnya:

* t*in*andang
* p*in*uhu
* t*in*ombir
* w*in*onsoi

Poomitanan nuludanboros/contoh ayat:

* Tinandang di Jamil ilo buul. [Bola itu ditendang oleh Jamil.]
* Pinuhu di John ilo pisa'. [Duit syiling itu dipungut oleh John.]
* Tinombir di tama ku ilo gonob. [Kain sarung itu dijahit oleh emak saya.]
* Winonsoi di tapa ku ilo tundalo. [Rambat itu dibuat oleh bapa saya.]

##### Boros Maan Okon Transitif
Boros Maan Okon Transitif (Kata Kerja Tak Transitif) ialah kata kerja yang tidak mempunyai objek. Terdapat dua jenis iaitu:

1. Boros Maan Okon Transitif kipomogonop/Kata Kerja Tak Transitif berpenyambut.

iaitu kata kerja yang mesti disertakan dengan kata penyambut untuk menjelaskan maksud ayat.

Poomitanan/contoh:

* *Kiwaro* Buuk Moral di Polina. [Polina ada sebuah Buku Moral.]
* *Dumadi* do mongingia' i Jamil. [Jamil menjadi seorang guru.]
* Mion i yaki id kampung. [Datuk tinggal di kampung.]

b. Boros Maan Okon Transitif aiso Pomogonop/Kata kerja Tak Transitif tiada kata penyambut.

* Mosik doungosuab. [bagun pagi.]
* Kongingis i Monika. [Monika tersenyum.]
* Mamanau isio. [dia berjalan.] - lelaki (he)
* Mambasa isido. [dia membaca.] - perempuan (she)

##### Pananḏa Fokus
Pananḏa Fokus (Penanda Fokus) berfungsi untuk menanda fokus dan masa.

a. Boros Maan Saabagi Pananda Fokus/Kata kerja sebagai Penanda Fokus.

Terdapat tiga fokus kekal iaitu:

**2. Boros Maan Sabaagi Pananḏa Timpu**

Apa sahaja pekerjaan yang telah berlalu perlu ditambah sisipan **-in-** dan imbuhan lain mengikut fokus. Apa sahaja pekerjaan yang telah selesai perlu ditambah imbuhan awalan **no-**, **noko-** dan imbuhan ansipan **no-...-an** mengikut fokus. Contoh:

#### Boros Ula
Boros Ula (Kata Adjektif) terbahagi kepada sembilan kategori iaitu:

##### Boros Ula Woyo
Boros Ula Woyo atau Kata Adjektif keadaan. Contohnya (hanya menyenaraikan beberapa perkataan)

##### Boros Ula Warana
Boros Ula Warana dan Kata Adjektif Warna (hanya menyenaraikan beberapa perkataan). (nota: dalam bahasa Kadazandusun tradisi warna diertikan sebagai 'wotik')

##### Boros Ula Bontuk
Boros Ula Bontuk atau Kata Adjektif Bentuk

##### Boros Ula Ponuku
Boros Ula Ponuku atau Kata Adjektif Ukuran

##### Boros Ula Timpu
Boros Ula Timpu atau Kata Adjektif Waktu
* alaid-lama
* oruhai-sekejap
* totuong-malam
* wagu-baru
* nakalaid-sudah lama
* guugulu-dahulu
* konihab-semalam, kelmarin
* suab-esok
* sominggu-seminggu
* sangadau-sehari
* minsosodop-menjelang petang

##### Boros Ula Poingkuro
Boros Ula Poingkuro atau Kata Adjektif Bagaimana
* osiau-laju
* omio-lambat
* alaid-lama
* osikap-pantas
* oporokis-aktif
* aarau-tergesa-gesa
* atarang-jelas
* asaru-sering
* odomut-sangat perlahan

##### Boros Ula Topurimanan
Boros Ula Topurimanan atau Kata Adjektif Perasaan
* Oupus-kasih
* langadon-rindu
* ounsikou-gembira
* orosian-takut
* tuuhan-haus
* orohian-suka
* otogod-marah
* osianan-simpati
* tiodop-mengantuk
* tigiran-geram
* oinggorit-sengsara
* oudipon-letih, penat

##### Boros Ula Sinodu
Boros Ula Sinodu atau Kata Adjektif Jarak
* osomok - dekat
* osodu - jauh
* oruhai - sekejap; sebentar

##### Boros Ula Popopurimanan
Boros Ula Popopurimanan atau Kata Adjektif Pancaindera
* Oroso (rasa)

- aanau-tawar
- opoit-pahit
- oporot-kelat
- opoto-sedap
- oonsom-masam
- oosin-masin
- atauk-empuk
- ongorou-
- angaro-
- opodos-pedas

* Okito (dilihat)
- olumis-lawa
- araat-jahat
- awantang-kacak
- olundus-cantik
- borintik-pelbagai warna

* Orongou (didengar)
- olombou-garau
- agangau-bising
- oiyang-bergema

* osingud (dihidu)
- outong-bau busuk
- olonsi-hanyir
- olontu-seperti bau kencing
- oonsod-seperti bau kambing
- owongi-seperti berbau wangi

* Akama (disentuh)
- aparad-kasar
- alamou-licin
- okodou-keras
- oyopos-basah
- oromomol-lembut seperti agar-agar
- olomok-gemuk
- asagub-lembab
- olunau-licin berkilat

#### Boros Toguangon
Boros Toguangon (Kata Tugas) adalah kata yang tidak mempunyai maksud tetapi mempunyai tugas. Ia boleh dilihat daam frasa, klausa dan ayat.

##### Boros Popionit
Boros Popionit atau Kata penghubung

Poomitanan/contoh:
* mooi do - supaya, agar
* nung - jika
* toi ko' - ataupun
* toi - atau
* om - dan
* miampai - dengan
* tu' - kerana, sebab
* kokomoi - mengenai, berkaitan
* kumaa - kepada
* montok - pada
* id - di
* doid - di, pada, dalam
* maya - bersama; ikut; melalui

##### Boros Kotigagan
Boros Kotigagan (Kata Seru)

Poomitanan/contoh:

* Odoi!
* Aḏaḏa!
* Toi!
* Atukoi!
* Adii!
* Is!

##### Boros Pongudio
Boros Pongudio (Kata Tanya)

Poomitanan/contoh:
* nunu-apakah
* poingkuro-bagaimanakah (keadaan)
* songkuro-berapakah (nilai)
* soira-bilakah
* nonggo tiso-yang mana satu -which
* nokuro-kenapa
* isai-siapakah
* disai-siapakah (Barang kepunyaan) -whose
* id nonggo- dimanakah
* piro-berapakah (kuantiti)

##### Boros Ponuhuan
Boros Ponuhuan atau Kata Perintah

Poomitanan/contoh:

* Uhupai-tolong
* kada-jangan
* ngoyo-ambilkan
* akan-makanlah
* maai-cubalah
* inum-minumlah
* suang no-masuklah

##### Boros Ponokodung
Boros Ponokodung atau Kata Bantu

1. Boros Ponokodung Timpu/Kata Bantu Masa
* ka'a'aanu-baru sahaja diperolehi
* nokoumbal-telah pernah
* au po-belum pernah
* kakal po-masih

2. Boros Ponokodung Topurimanan/Kata Bantu Perasaan
* Mositi-mesti
* mumang-mahu
* milo-boleh
* kaanu-dapat
* kawasa - boleh

##### Boros Pomogirot
Boros Pomogirot atau Kata Penguat

Poomitanan/contoh:
* kopio-betul,benar
* tomod-sangat

##### Boros Popoimagon
Boros Popoimagon atau Kata Penegas.

Poomitanan/contoh:
* toi
* ii
* podii
* nodii
* dii
* nogi
* no
* di
* o
* do
Tidak dapat diterjemahkan kepada bahasa Melayu, maksud Kata Penegas di atas berdasarkan kepada pembentukan ayat keseluruhannya.

##### Boros Pongilag
Boros Pongilag atau Kata Nafi

Poomitanan/contoh:
* au
* amu
* okon ii
* tou
* inggaa
* uka

##### Boros Popotopot
Boros Popotopot atau Kata Pembenar

Poomitanan/contoh:
* oo'
* hoo
* ohoo
* oou
* otopot
* oguddi moti kopio
* ingkaa nogi ii

##### Boros Ponuduk
Boros Ponuduk atau Kata Tunjuk

Poomitanan/contoh
* Kotonobon-Barat
* Kosilahon-Timur
* Koibutan- Utara
* Kabaatan-Selatan
* sawat-atas
* susut- dibawah (almari, rumah, katil dll)
* timpak-atas (meja,dll)
* dohuri-belakang
* soribau-dipermukaan
* pisuk-sudut
* sampaping-di sebelah
* doumbangan-di hadapan
* pialatan-di antara
* disan-tepi
* nagas - tepi
* tanga-di tengah
* saralom-di dalam
##### Boros Pongintaban
Boros Pongintaban atau Kata Pembilang

Poomitanan/contoh:
* Pointantu ginumu/jumlah yang diketahui
-iso-satu
-duo-dua
-tolu-tiga
-apat-empat
-limo-lima

* Au Pointantu Ginumu/jumlah tidak ditentukan
-okuri-sedikit
-piipiro-beberapa
-ogumu-banyak

* tinimungan/kumpulan
-kotootolu
-koliilimo
-koduuduo
-kotuuturu'

* Pitongkiadon/jumlah berpisah

-sompopori-masing-masing
-soroisaan-masing-masing mendapat satu

* Kopomoogian/pembahagian
-piduoon
-pitoluon
-piapaton
-sopiduo
-pintangaon
-piiradon

* Pongintaban gontob
-kumoinsan-kali pertama
-kumoinduo-kali kedua
-kumointolu-kali ketiga

#### Pamansayan Boros
Pamansayan Boros atau Pembinaan ayat, dibahagikan kepada 4 iaitu

##### Bontuk Boros mintootoiso
Bontuk Boros mintootoiso atau Bentuk kata tunggal. terdapat kata tunggal satu suku kata, dua suku kata dan tiga suku kata atau lebih.

* V - o, i (**satu suku kata**)
* VV - oo', ii
* VK - om, id
* KV - no, di, nu, ku
* KVK - pen, nung
* KVV - daa, toi, dii
* KKV - pra
* KKVK - draf
* KVVK - laang, baas

* V + KV - oku, onu (**dua suku kata**)
* V + VK - oug
* V + KVK - asug
* VK + KVK - onsit, unsub
* KV + V _ tua', tuo, duo
* KV + VK - guas, siat, suat
* KV + KV - ngawi, kada, tana
* KV + KVK - sulap, tukad
* KVK + KV - bangku, modsu
* KVK + KVK - lampung, sandad, lampun
* KV + KVVK - basaan
* Kv + KVV - kiwaa

* V+KV+V - isai (**tiga suku kata**)
* KV+KV+V - butia
* KVK+KV+V - bumbua, rumbio
* KV+KV+KVK - tulanut, turiding
* KVK+KV+KVK - sundatang
* KV+KVK+KV - balanja, kulambu
* KV+KVK+KVK - buhangkut, sumandak

##### Bontuk Boros Nosungku
Bontuk Boros Nosungku atau Bentuk Kata Jamak. Berikut adalah kata berimbuhan pada perkataan 'babak' - 'pecah' yang akan mewujudkan 36 perkataan dan maksud baharu. Sebab itu jika mempelajari bahasa ini harus dalam komuniti penutur itu agar mudah mengetahui bagaimana setiap perkataan itu diguna pakai dalam pertuturan.

Poomitanan:

* babak - pecah
* ababak - akan/boleh pecah - breakable
* babakon - dipecahkan - to break
* babako - seruan untuk memecahkannya; pecahkan - instruction to break
* kababak - boleh memecahkan - can break down something
* kababakan - sebab untuk memecahkan - reason to break down
* kinababakan tempat dipecahkan - place where something broken
* mamabak - memecahkan - breaking down
* minamabak - orang yang memecahkan - someone who broke down something
* motikababak - hampir pecah - almost broken
* nababak - telah pecah - to have been broken
* nangababak - semuanya telah pecah - all have been broken down
* pamabakan - tempat untuk memecahkan - place to break down something
* pinamabakan - tempat sesuatu untuk dipecahkan - place where something have been broken (past tense)
* pinimbabakan - semuanya telah dipecahkan - all have been broken down
* obimbabak - mudah pecah. easy to break
* pamabak - sesuatu benda yg digunakan untuk memecahkan; pemecah
* papababak - sama dgn maksud 'mamabak' cuba digunakan untuk ditujukan kpd org ketiga.
* mokibabak - meminta bantuan untuk memecahkan sesuatu.
* monokibabak - bersama-sama orang lain meminta bantuan untuk memecahkan sesuatu.
* sibabak - teringin memecahkan; mahu memecahkan; mempunyai naluri untuk memecahkan sesuatu
* sambabak-babak - masing-masing memecahkan [utk ramai orang]
* sopibabak-babak - masing-masing memecahkan [utk dua orang]
* nokopibabak - pecah disebabkan terhantuk sesama
* nakababakan - sebab mengapa dipecahkan
* babakai - arahan untuk memecahkan
* pimbabakai - arahan untuk memecahkan [plural]
* minimbabak - telah memecahkan [masa kini/sekarang perlakuan dan dapat dilihat]
* ababakan - akan terkena serpihan [kaca, cermin dll]
* kapamabakan - sebab memecahkan sesuatu
* kinapamabakan - sebab memecahkan sesuatu [sudah berlalu - past tense]
* pamamabak - cara seseorang itu memecahkan sesuatu
* gampamabak - tukang pecahkan barang. tukang pemecah barang [cth: gelas, piring kaca dll]
* kababaabak - baharu saja pecah
* mogibabak-babak/ mogibaababak - saling memecahkan [utk ramai org]
* sangkababakan - sembarang ja memecahkan di mana-mana/ tak kira tempat
* mabak-babak - pecah secara berterusan

Poomitanan ayat/contoh ayat:

# Nababak no ilo lampung. [lampu itu telah pecah]
# Ababak moti ilo lampung nung aratu' no. [lampu itu akan pecah jika terjatuh]
# Babakon ku moti ilo galas nung amu ko popoolos doho. [Saya akan pecahkan gelas itu jika awak tidak meminjamkan kepada saya.]

#### Posugkuon Gulu
Posugkuon Gulu atau Imbuhan awalan

##### Posugkuon Gulu do Boros Ngaran
Posugkuon Gulu do Boros Ngaran atau Imbuhan Awalan Kata Nama

* doN - menerangkan tentang kepunyaan seperti *doun* [*doun*minamangun - Tuhan punya, *doun*tulun - orang punya, *doun*sikul - sekolah punya]. Kadang-kadang ditulis seperti 'don' tetapi ejaan ini tidak diiktiraf sebagai ejaan piawai Kadazandusun.

* Ki - menunjukan ada atau mempunyai [*ki*tanak - ada anak, *ki*walai-ada rumah, *ki*parai - ada padi, *ki*gandas - ada kudis]

##### Posungkuon Gulu do Boros Maan
Juga dikenali sebagai Imbuhan awalan kata kerja iaitu:

* ko - merujuk kepada pekerjaan seseorang [*ko*ipi - bermimpi, *ka*anu - mendapat, *ko*irak - tertawa, *ka*akan - sudah makan]
* noko - merujuk pekerjaan yang telah selesai tetapi masih berterusan tanpa disengajakan. [*naka*akan - termakan, *noko*opi - tersimpan, *noko*tundok - terloncat]
* no - merujuk pekerjaan yang telah selesai tetapi kekal dikerjakan tanpa disenggajakan. [**no**bobog - telah terpukul, **no**omot - telah tertuai/terketam, **na**raag - telah dirosakkan, **na**awi - telah habis/selesai]
* o - menerangkan situasi pekerjaan. [**a**basa - boleh dibaca, **o**susui - boleh diceritakan, **o**boli - boleh dibeli, **o**gompi - boleh disimpan/dijaga]

##### Posungkuon Gulu do Boros Ula
Imbuhan awalan kata adjektif
* doN - menerangkan waktu -doung- [doungosuab-pagi, doungotuong-malam, doungadau-tengahari]. dibaca 'dong'.
* goN - menjelaskan ciri-ciri satu-satu hal. [godoot-gelojoh, gayamut-pengotor, gorongit-penjahat, guntalou-penakut]
* ko - menerangkan perubahan sesuatu ciri. [*ko*purak-telah menjadi putih, *ka*naru-telah menjadi panjang, *ko*lombou-telah menjadi garau, *ka*nawau-telah menjadi siang]
* noko - menjelaskan perubahan sesuatu sifat. [nokotomou - menjadi hijau, nakakawas-telah meninggi, nokolunau-telah menjadi bersih, nakaraat-telah menjadi jahat]
* no - menerangkan perubahan sesuatu sifat [noupus, nounsikou, nosuau]
* o - menjelaskan sesuatu ciri [orubat-betapa sayang, oniba-pendek, akawas-tinggi, opurak-putih]

##### Posugkuon Dohuri do Boros Maan
Posugkuon Dohuri do Boros Maan atau Imbuhan akhiran Kata Kerja.

* Posugkuon dohuri -ai atau Imbuhan akhiran -ai

* Imbuhan akhiran -an

* Imbuhan akhiran -on

* Imbuhan akhiran -o'

##### Posugkuon Dohuri do Boros Ula
Posugkuon Dohuri do Boros Ula atau Imbuhan akhiran kata Adjektif

* Imbuhan akhiran -ai

* Imbuhan akhiran -an

* Imbuhan akhiran -on

* Imbuhan akhiran -o'

##### Posugkuon Dohuri do Boros Ngaran
Posugkuon Dohuri do Boros Ngaran atau Imbuhan akhiran kata nama di mana terdiri daripada:

* Imbuhan akhiran -ai
Kata nama bertukar menjadi kata kerja apabila ditambah imbuhan akhiran -ai.

* Imbuhan akhiran -an
Kata nama bertukar menjadi kata kerja apabila ditambah imbuhan akhiran -an.

* Imbuhan akhiran -on
Kata nama bertukar menjadi kata kerja setelah ditambah imbuhan akhiran -on.

* Imbuhan akhiran -o'
Kata nama bertukar menjadi kata kerja apabila ditambah imbuhan akhiran -o'.

#### Posugkuon Pangansip
Posugkuon Pangansip ialah juga dikenali sebagai imbuhan apitan. Antara imbuhan apitan dalam bahasa Kadazandusun ialah:

##### Posugkuon Pangansip Boros Maan
Juga dikenali Imbuhan Apitan Kata Nama

* Imbuhan apitan Ko...ai
Menerangkan sesuatu kejadian masa yang tidak pasti.

* Imbuhan apitan ko...an
menjelaskan sesuatu perkara yang pasti

* Imbuhan apitan no...an
Menjelaskan sesuatu pekerjaan yang sudah berlaku.

* Imbuhan apitan o-...-an
Merujuk kepada sesuatu kejadian yang dihadapinya tetapi kejadian tersebut tidak dapat dipastikan.

* Imbuhan po-...-ai
Merujuk sesuatu arahan mengikut sebab yang pasti.

* Imbuhan po-...-an
Merujuk kepada tempat mengikut sebab yang pasti.

## Rujukan
# tergolong dalam rumpun bahasa Austronesian
# kamusrungus
# Dusun Tindal
# Ethnologue
# A.L Glossens. 1924. *Grammar and Vocabulary of the Dusun Language Journal*. Singapore. The Nikvhodist Publishing House.
# Laura Robinson. 2005. *Proto-Dusunic phonology and reconstructions*. University of Hawai'i at Manoa.
# Nik Safiah Karim. Farid M. Onn. Hashim Haji Musa. Abdul Hamid Mohmood. 2011. Kuala Lumpur. Dewan Bahasa dan pustaka.
# Farid M. Onn. 1980. Aspects of Malay Phonology and Morphology: A Generative Approach. Bangi: UKM
# KDCA Association

## Nota kaki