Brahmana

**Brahmana** (sebutan: /ˈbraːmənəz/; Sanskrit: ब्राह्मणम्, IAST: *Brahmana*) ialah karya *sruti* dalam tradisi Veda yang terikat pada *Samhita*—iaitu himpunan nyanyian dan mantra—daripada keempat-empat Veda: *[[Rig Veda|Rig]]*, *[[Sama Veda|Sama]]*, *[[Yajur Veda|Yajur]]*, dan *[[Atharva Veda|Atharva]]*. Ia membentuk lapisan sekunder dalam klasifikasi teks Sanskrit yang wujud dalam setiap Veda, yang memberikan penjelasan serta panduan berkenaan pelaksanaan ritual Veda (yang mana *[[Samhita]]* berkaitan akan dibacakan).

Selain menghuraikan simbolisme dan maksud *[[Samhita]]*, kesusasteraan Brahmana turut mengandungi ilmu pengetahuan sains pada zaman Veda, termasuk astronomi pemerhatian serta, khususnya dalam pembinaan altar, ilmu geometri. Walaupun bersifat ritualistik, sesetengah Brahmana turut memuatkan unsur mistik dan falsafah, yang kemudiannya membentuk kandungan *[[Aranyaka]]* dan *[[Upanishad]]*.

Setiap Veda mempunyai satu atau lebih teks Brahmana tersendiri, dan setiap Brahmana lazimnya dikaitkan dengan satu *shakha* atau aliran Veda tertentu. Kini, kurang daripada dua puluh teks Brahmana masih wujud, memandangkan kebanyakannya telah hilang atau dimusnahkan. Penentuan tarikh kodifikasi akhir bagi teks Brahmana dan teks Veda berkaitan masih menjadi perbahasan, memandangkan ia berkemungkinan hanya ditulis selepas melalui beberapa abad tradisi lisan. Teks Brahmana yang paling awal dianggarkan berasal sekitar 900 SM, manakala yang paling lewat sekitar 700 SM.Veda, iaitu kitab suci asas bagi agama Hindu, secara umum terbahagi kepada dua bahagian utama: Samhita dan Brahmana. Namun, Aranyaka dan Upanisad yang lazimnya tergolong dalam kelompok Brahmana, turut dianggap sebagai dua bahagian tambahan yang berbeza daripada Samhita dan Brahmana.

Samhita terdiri daripada mantra-mantra atau nyanyian pujian yang ditujukan kepada pelbagai dewa Veda seperti Agni dan Indra. Brahmana pula, yang ditulis dalam bentuk prosa, menghuraikan maksud mantra-mantra tersebut, menetapkan penggunaannya dalam upacara korban, serta menjelaskan secara terperinci tatacara pelaksanaannya.

Yajna dan yaga—iaitu korban yang dipersembahkan ke dalam api suci yang telah dikuduskan—merupakan teras dalam agama Veda. Maka, keperluan untuk mendapatkan panduan yang jelas dan terperinci dalam melaksanakan upacara-upacara ini sangat dirasai, dan Brahmana hadir untuk memenuhi keperluan tersebut.

## Tarikh
Sebagaimana kitab-kitab suci Hindu purba yang lain, penentuan tarikh sebenar kesusasteraan Brahmana adalah sukar dilakukan secara muktamad. Pengkaji Barat lazimnya meletakkan tarikh antara 1200 SM hingga 200 M, manakala para sarjana India—berdasarkan data astronomi yang terkandung dalam teks-teks Brahmana seperti *[[Satapatha Brahmana]]*—mengusulkan tarikh yang jauh lebih awal, iaitu antara 3000 SM hingga 2000 SM.

## Struktur
Seluruh kesusasteraan Brahmana ditulis dalam bentuk prosa. Ia merupakan prosa tertua dalam kesusasteraan Sanskrit yang masih wujud hari ini. Struktur ayatnya ringkas dan jelas. Rangkaian kata majmuk yang panjang atau struktur tatabahasa yang rumit hampir tidak wujud. Oleh itu, teks-teks ini lebih mudah difahami oleh pembaca. Ketiadaan perkataan purba yang terdapat dalam Samhita, serta kemunculan banyak perkataan baharu, memberikan gambaran bahawa bahasa Sanskrit dalam Brahmana mewakili satu tahap peralihan daripada Sanskrit Veda kepada Sanskrit klasik.

## Kandungan
Kandungan utama Brahmana boleh dirumuskan sebagai ‘vidhi’—iaitu perintah atau arahan berkenaan pelbagai bentuk upacara dan ritual yang termasuk dalam sistem korban. Ia mengandungi pelbagai maklumat penting seperti: waktu yang sesuai untuk melaksanakan sesuatu korban, jenis korban yang bersesuaian dengan tujuan tertentu, siapakah individu yang layak untuk melaksanakannya, komponen-komponen yang diperlukan, mantra yang harus digunakan, serta tempat dan kaedah pelaksanaannya.

Selain vidhis, Brahmana turut memuatkan topik-topik lain seperti hetu (sebab atau rasional), nirukti (etimologi atau penjelasan istilah), stuti atau arthavada (pujian atau penjelasan tambahan), dan akhyana (kisah atau naratif).

Bahagian-bahagian dalam teks yang mengemukakan logik dan alasan untuk menyokong sesuatu *vidhi* dikenali sebagai *hetu*. Jika sesuatu perkataan dihuraikan bersama asal-usul etimologinya, kenyataan seperti itu disebut sebagai *nirukti*. *Stuti* atau *arthavada* pula merujuk kepada kenyataan-kenyataan yang memuji untuk menyokong perintah pelaksanaan sesuatu, serta kenyataan yang merendahkan atau mencela, bagi menyokong larangan. *Akhyana* ialah kisah atau naratif mengenai peristiwa-peristiwa purba yang diselitkan dalam kandungan kesusasteraan Brahmana. Kisah-kisah ini sering kali sarat dengan makna tersirat atau spekulasi falsafah.

Keseluruhan Brahmana mempunyai kedudukan yang amat penting dalam khazanah pengetahuan Veda. Ia bukan sahaja menyediakan butiran penting untuk pelaksanaan upacara Veda, bahkan menjadi sumber inspirasi bagi memastikan kesinambungan tradisi tersebut. Perbincangan-perbincangan yang berlaku sepanjang zaman Brahmana tentang pelbagai aspek agama berasaskan korban telah menjadi asas kepada kemunculan sistem falsafah Mimamsa.

Teks-teks Brahmana turut memberi gambaran tentang kehidupan sosial masyarakat pada zaman itu. Masyarakat amat menumpukan perhatian kepada pelaksanaan upacara korban, yang menjadi amalan luas dalam kehidupan seharian. Keadaan ini secara langsung menjadikan golongan *brahmana*—iaitu golongan pertama dalam susunan empat V''arna''—menduduki kedudukan yang amat mulia dalam struktur sosial. Mereka dihormati seolah-olah dewa yang hidup di bumi. Namun, kedudukan itu perlu diperoleh melalui penguasaan ilmu Veda serta amalan *tapas* atau ketekunan dalam pertapaan dan disiplin diri. 

Sistem *[[Varna]]*—iaitu pembahagian masyarakat kepada empat kumpulan besar berdasarkan kecenderungan semula jadi dan bidang pekerjaan yang diceburi—telah pun mantap. Pemerintah dari golongan *ksatriya* perlu tunduk kepada bimbingan dan nasihat daripada golongan *brahmana*. Golongan *vaisya* pula memainkan peranan penting dalam pembangunan masyarakat melalui kegiatan perdagangan, perniagaan dan pertanian. Mereka yang tidak berupaya melibatkan diri dalam ketiga-tiga bidang tersebut memilih untuk hidup dengan berkhidmat kepada orang lain. Mereka dikenali sebagai golongan *sudra*.

Nilai *satya* dan *[[Dharma]]*, iaitu kebenaran dan kelakuan yang benar, diberi penekanan yang sangat tinggi. Seseorang yang meninggalkan jalan kebenaran dianggap tidak layak untuk melaksanakan upacara korban. Terjerumus ke dalam perbuatan berdosa akan mencetuskan lingkaran kejahatan yang berterusan, memaksa si pelaku untuk terus melakukan dosa yang lebih besar. Oleh itu, ia perlu dielakkan sama sekali. Oleh kerana kesucian dalam kehidupan peribadi menyumbang kepada kesucian dalam kehidupan sosial, aspek ini diberi penekanan dan dihargai tinggi. Upacara korban Veda diyakini berperanan membantu manusia mencapai matlamat tersebut.

Manusia pada zaman itu amat menginginkan zuriat, terutamanya anak lelaki yang berbudi pekerti mulia. Seorang wanita yang menjaga kesucian diri sentiasa dihormati dan dipandang tinggi.

## Senarai Teks Brahmana
Setiap satu daripada empat Veda mempunyai himpunan Brahmana tersendiri. Namun begitu, jumlah Brahmana yang masih wujud pada hari ini adalah kecil jika dibandingkan dengan jumlah yang disebut dalam *[[Grhyasutra]]* dan karya-karya purba lain. Maka, boleh disimpulkan dengan selamat bahawa banyak teks Brahmana telah hilang, mungkin secara kekal.

Berikut ialah senarai teks Brahmana yang masih ada dan dapat dikenal pasti mengikut Veda masing-masing:

### '''Rig Veda'''
* *Aitareya Brahmana*
* *Kausitaki Brahmana*

### '''Yajur Veda'''
* *Taittiriya Brahmana*
* *Satapatha Brahmana*

### '''Sama Veda'''
* *Tandya Brahmana*
* *Sadvimsa Brahmana*
* *Samavidhana Brahmana*
* *Arseya Brahmana*
* *Daivata Brahmana*
* *Samhitopanisad Brahmana*
* *Upanisad Brahmana*
* *Vamsa Brahmana*
* *Jaiminiya Brahmana*

### '''Atharva Veda'''
* *Gopatha Brahmana*

## Rujukan