Saaremaa

**Saaremaa** (; ) merupakan pulau terbesar dan paling padat penduduknya di Estonia. Dengan keluasan , jumlah penduduknya ialah 31,435 orang (setakat Januari 2020). Ia merupakan pulau utama bagi Kepulauan Estonia Barat (kepulauan Moonsund), dan terletak di Laut Baltik, di bahagian selatan pulau Hiiumaa dan di barat laut Teluk Riga. Pusat pentadbiran pulau ini, serta bagi *[[Daerah Saare|maakond]]* (daerah) Saare, ialah bandar Kuressaare.

Dari abad ke-13 sehingga separuh pertama abad ke-20, pulau Saaremaa dikenali di kebanyakan bahagian dunia melalui pelbagai variasi nama bersejarahnya yang lain iaitu **Ösel**.

## Etimologi
Saaremaa dipanggil *Eysýsla* dalam saga Iceland dan sumber Scandinavia awal zaman pertengahan yang lain (Nor Kuno: , bermaksud 'daerah pulau'), dan dinamakan sebagai perbandingan dengan *Aðalsýsla* ('daerah besar') atau tanah besar Estonia. Pulau ini dipanggil  dalam bahasa Estonia moden dan  dalam bahasa Finland—secara harfiah bermaksud, 'tanah pulau' atau 'tanah bagi pulau ini', iaitu, sama dengan nama Scandinavia kuno bagi pulau tersebut.

Nama Scandinavia kuno ini juga merupakan asal usul nama pulau tersebut dalam bahasa Denmark (), bahasa Jerman dan bahasa Sweden (), Gutnish (*Oysl*), serta Latin (). Dalam bahasa Latvia, pulau ini dipanggil , yang berkemungkinan bermaksud 'pulau bagi orang Saami'. Saaremaa mungkin merupakan tapak bersejarah Ultima Thule.

## Sejarah

Menurut penemuan arkeologi, wilayah Saaremaa telah dihuni sekurang-kurangnya sejak 5000 SM. Zaman Besi Nordik iaitu pengebumian kapal, bertarikh 700–750 M, telah ditemui di Semenanjung Sõrve. Saga menceritakan tentang pelbagai pertempuran antara penduduk pulau tersebut dan Viking. Saaremaa merupakan  dan rumah kepada lanun-lanun terkenal, yang kadangkala dipanggil sebagai Viking Timur. Babad Henry of Livonia menggambarkan satu armada yang terdiri daripada enam belas buah kapal dan 500 orang Osilia memusnahkan kawasan yang kini merupakan selatan Sweden, yang pada waktu itu menjadi milik Denmark.

Mungkin sekitar tahun 1000, Gunnar Hámundarson dari Iceland telah mengambil bahagian dalam serbuan Viking di Eysýsla (Saaremaa). Di sana dia memperoleh atgeirnya yang terkenal, dengan merampasnya daripada seorang lelaki bernama Hallgrímur. *[[Njáls saga|Saga Njáls]]* menceritakan perkara berikut:

Babad Henry dari Livonia menggambarkan sebuah armada yang terdiri daripada enam belas buah kapal dan lima ratus orang lanun dari Saaremaa memusnahkan kawasan yang kini merupakan selatan Sweden, yang pada waktu itu menjadi milik Denmark. Buku ke-14 Gesta Danorum, Saxo Grammaticus menceritakan pertempuran yang menyusul di Öland pada tahun 1170 di mana raja Denmark Valdemar I menggerakkan seluruh armadanya untuk membendung pencerobohan lanun dari "Couronia" (Courland) dan Saaremaa.

Mungkin serbuan yang paling terkenal oleh penduduk Saaremaa berlaku pada 1187, dengan serangan ke atas bandar Sweden iaitu Sigtuna (calon penceroboh lain ialah orang Karelia dan orang Curonia). Antara yang terkorban dalam serbuan ini ialah uskup agung Sweden Johannes. Penggalian arkeologi tidak mengesahkan penceritaan mengenai kemusnahan bandar tersebut. Kehidupan normal di Sigtuna berterusan sehinggalah bandar itu mula hilang kepentingannya secara perlahan-lahan pada abad ke-13 disebabkan oleh masalah kelautan yang berpunca daripada lantunan pasca-glasier.

Pada tahun 1227, Saaremaa telah ditakluki oleh Saudara Pedang Livonia semasa Perang Salib Livonia tetapi penentangan penduduk tempatan kekal kuat. Tentera salib menubuhkan Keuskupan Ösel–Wiek di sana. Apabila Ordo tersebut dikalahkan oleh tentera Lithuania dalam Pertempuran Saule pada tahun 1236, penduduk pulau Saaremaa telah memberontak. Konflik tersebut ditamatkan melalui satu perjanjian yang ditandatangani oleh orang Osilia dan Guru Ordo tersebut. Pada tahun berikutnya, Saudara Pedang telah diserap ke dalam Ordo Teuton. Semasa cengkaman tentera salib ke atas Saaremaa semakin kuat, agama Kristian juga menjadi lebih kukuh di pulau itu, dan sehingga hari ini Saaremaa mempunyai set gereja zaman pertengahan yang unik di gereja-gereja Kaarma, Karja, Kihelkonna, Muhu, Pöide, Püha dan Valjala. Kubu tentera salib iaitu Istana Kuressaare, yang dikenali dalam bahasa Jerman sebagai Schloss Arensburg, telah dibina oleh Ordo Teuton untuk uskup-uskup Ösel–Wiek (bahasa Estonia: Saare-Lääne). Pembinaan bermula pada tahun 1380 dan ia merupakan salah sebuah istana zaman pertengahan yang paling terpelihara di Estonia serta menjadi bukti kepada akhir Zaman Pertengahan.

Semasa abad ke-14–16, dan mungkin lebih awal, penduduk Saaremaa mula berpindah semula ke kawasan sekitar Laut Baltik dan, sebagai contoh, menubuhkan perkampungan di pantai Livonia.

Sebahagian besar Saaremaa diperintah secara langsung oleh Keuskupan Ösel–Wiek, manakala beberapa bahagian telah dianugerahkan kepada Ordo Livonia. Pada tahun 1559, keuskupan tersebut dan Saaremaa telah dijual kepada Denmark, lalu menjadi sebahagian daripada Estonia Denmark. Dari tahun 1570 sehingga 1645, keseluruhan pulau itu berada di bawah pemilikan Denmark.

Pada tahun 1645, Saaremaa telah diserahkan dari Denmark–Norway kepada Sweden melalui Perjanjian Brömsebro. Pada tahun 1721, bersama-sama dengan kawasan Livonia yang lain, Saaremaa (yang ketika itu dikenali dengan nama Swedennya iaitu Ösel) telah diserahkan kepada Empayar Rusia melalui Perjanjian Nystad, lalu menjadi sebahagian daripada Kegabenoran Livonia.

Pada tahun 1840, spa pertama dibuka di Kuressaare (ketika itu dikenali sebagai Arensburg), dan bandar tersebut mengalami zaman pembaharuan serta menjadi sebuah pusat peranginan tepi laut yang popular.

Semasa Perang Dunia I, Kepulauan Estonia Barat telah ditakluki oleh Tentera Darat Empayar Jerman pada Oktober 1917 (Operasi Albion) dan kekal diduduki oleh Jerman sehingga tamatnya permusuhan pada November 1918. Selepas itu, Saaremaa menjadi sebahagian daripada Republik Estonia yang baru merdeka. Sebahagian besar penduduk tempatan Jerman Baltik di pulau tersebut telah ditempatkan semula ke Jerman berikutan Pakatan Nazi–Soviet pada Ogos 1939. Semasa Perang Dunia II, pulau ini mula-mula diduduki oleh Tentera Merah Soviet pada Jun 1940 dan, bersama-sama dengan wilayah Estonia yang lain, secara rasmi diilhakkan ke dalam USSR pimpinan Stalinis pada Ogos 1940. Pada 8 Ogos 1941, Penerbangan Tentera Laut Soviet memulakan satu  ke atas Berlin dari Saaremaa. Pulau ini kemudiannya diceroboh dan diduduki oleh Jerman Nazi tidak lama selepas itu (Operasi Beowulf). Tentera Jerman telah diusir dan pulau ini diduduki semula oleh Tentera Merah Soviet dalam Operasi Pendaratan Moonsund pada Oktober dan November 1944. Pada tahun 1946, pihak berkuasa tentera Soviet mengisytiharkan Saaremaa sebagai sebuah zon larangan yang ditutup kepada semua orang awam bukan tempatan, iaitu penduduk tanah besar Estonia dan warga asing. Ia kekal sebagai kawasan larangan sehingga tahun 1989. Estonia memperoleh kemerdekaan penuh semula pada Ogos 1991.

## Geografi

Pulau ini membentuk penghalang utama antara Teluk Riga dan Laut Baltik. Di selatannya terdapat laluan utama keluar dari teluk tersebut, iaitu Selat Irbe, bersebelahan dengan Semenanjung Sõrve, bahagian paling selatan pulau ini. Pada zaman pertengahan, penduduk pulau menyeberangi selat untuk membentuk perkampungan nelayan di persisiran Livonia, terutamanya Pitrags. Pada masa itu, adalah lebih mudah dan pantas untuk menyeberangi selat menghala ke Kolka, Saunags atau Mazirbe yang berdekatan, berbanding melakukan perjalanan menunggang kuda pada jarak yang jauh ke kawasan pedalaman. Titik tertinggi di pulau ini ialah 54 m dari aras laut. Kawah Kaali terletak di pulau ini. Pulau ini juga mempunyai banyak kawasan berhutan. Salah satu simbol pulau ini ialah pokok juniper.

### Alam Semula Jadi

Lebih daripada 10,000 tahun yang lalu, bahagian pertama Saaremaa muncul dari Tasik Ais Baltik. Kenaikan kerak Bumi masih berterusan sehingga ke hari ini pada kadar  setahun. Kepulauan Estonia Barat merupakan dataran rendah yang terletak di atas batu kapur; purata ketinggiannya adalah kira-kira  dari aras laut. Batu kapur telah terhakis di banyak tempat, lalu membentuk tebing, lubang batu kapur dan kuari di Mustjala, Ninase, Pulli, Üügu dan Kaugatuma.

Disebabkan oleh iklim maritimnya yang sederhana dan pelbagai jenis tanah, Saaremaa mempunyai flora yang kaya, dibuktikan dengan fakta bahawa 80% daripada spesies tumbuhan yang terdapat di Estonia boleh ditemui di sini. Secara keseluruhannya, 1200 spesies tumbuhan vaskular boleh ditemui di Saaremaa. Kira-kira 120 daripada spesies tumbuhan tempatan ini merupakan spesies nadir yang telah mendapat status perlindungan khas. Spesies endemik yang paling terkenal ialah *[[Rhinanthus osiliensis]]*, sejenis bunga kecil yang nadir dan kebanyakannya tumbuh di kawasan paya mata air. Bunga-bunga yang nadir dan cantik tersebar meluas; daripada 36 spesies yang ditemui di Estonia, 35 daripadanya boleh ditemui di Saaremaa dan pulau-pulau bersebelahannya.

Lebih daripada 40% kawasan Saaremaa dilitupi hutan, yang kebanyakannya merupakan hutan campuran, tetapi di sesetengah kawasan, orang ramai boleh menemui pokok berdaun lebar (gugur), yang merupakan tinggalan komuniti tumbuhan dari zaman iklim yang lebih sederhana pada masa lalu. Padang rumput berhutan adalah pemandangan biasa di Saaremaa sebelum Perang Dunia II, tetapi banyak kompleks alam semula jadi yang unik ini telah beransur-ansur ditumbuhi semak samun dan seterusnya berubah menjadi hutan biasa. Perkara yang sama turut berlaku kepada alvar (kawasan batu kapur yang dilitupi tanah nipis dan tumbuh-tumbuhan terbantut). Pernah menjadi elemen landskap yang tipikal dan eksklusif di Saaremaa, kawasan alvar kini semakin berkurangan. Perancangan pemuliharaan alam semula jadi bagi Saaremaa kini merangkumi perlindungan bagi kawasan alvar yang terbesar dan paling luar biasa.

Saaremaa mempunyai pelbagai jenis spesies hidupan liar yang nadir, bermula daripada serangga sehinggalah anjing laut. Spesies hidupan liar terlindung yang terkecil dari segi saiz termasuklah rama-rama ''clouded apollo'' dan siput Roman.

Kawasan pantai Saaremaa ialah habitat anjing laut yang terkenal; malah, anjing laut kelabu asli boleh ditemui di tiga kawasan rehat kekal yang besar di pulau-pulau kecil luar pantai di bahagian barat dan selatan Saaremaa. Pada masa kini, populasi tempatan anjing laut tersebut semakin meningkat sedikit. Anjing laut bercincin boleh ditemui di merata tempat di perairan pantai Saaremaa tetapi, disebabkan sifat pemalunya, anggaran jumlah mereka masih belum dapat dibuat.

Kepulauan ini terletak di dalam Laluan Terbang Atlantik Timur, iaitu satu laluan migrasi bagi unggas air. "Jalan burung" ini menghubungkan timur laut Eropah dengan wilayah Artik. Setiap tahun, ratusan ribu burung bermigrasi melawat Saaremaa pada musim bunga dan musim luruh. Burung angsa teritip, angsa bisu, angsa biasa, *[[Somateria mollissima]]*, *[[Tadorna tadorna]]* dan pelbagai spesies burung lain telah diberikan status perlindungan. Namun secara keseluruhannya, kepulauan ini agak kekurangan spesies hidupan liar jika dibandingkan dengan tanah besar. Sama ada tikus mondok, mink, mahupun memerang tidak boleh ditemui di sini, manakala lynx Eurasia dan beruang perang hanyalah tetamu yang jarang kelihatan.

### Meteorit Kaali

Kaali merupakan sekumpulan kecil yang terdiri daripada sembilan kawah hentaman meteorit unik di Saaremaa. Kawah yang terbesar berukuran  dalam diameter dan mengandungi sebuah tasik kecil, yang dikenali sebagai Tasik Kaali (). Gugusan meteor tersebut mempunyai halaju hentaman  dan jisim seberat . Pada ketinggian , meteor itu pecah berkecai. Serpihan terbesar menghasilkan kawah utama dengan kedalaman .

Lapan kawah yang lebih kecil dengan diameter antara  dan kedalaman yang berbeza-beza dari  kesemuanya berada dalam jarak  dari kawah utama. Anggaran usia kawah ini berbeza-beza, dengan 4000 ± 1000 SM (Sebelum Masihi) merupakan anggaran yang biasa diterima, walaupun anggaran lain mencadangkan letupan itu berlaku seawal 660 ± 85 SM. Tenaga hentaman tersebut—sekitar 80 TJ (20 kiloton TNT), setanding dengan bom Hiroshima—telah membakar hutan dalam radius  dari tapak hentaman. Terdapat pelbagai legenda yang berkaitan dengan kawah ini; legenda-legenda ini diringkaskan oleh bekas Presiden Estonia Lennart Meri di dalam bukunya *Hõbevalge*.

### Sumber

Dolomit, batu kapur, lumpur penyembuh, air mineral, tanah liat seramik, pasir, dan kerikil merupakan sumber tempatan yang utama. Daripada sumber-sumber tempatan ini, dolomit mungkin merupakan yang paling terkenal di antara semuanya.

## Ciri-ciri
Majoriti penduduk pulau ini berbangsa Estonia (97%). Dua etnik minoriti yang paling ramai, iaitu Orang Rusia dan Orang Finland, secara keseluruhannya merangkumi kurang daripada 3% penduduk. Berbanding dengan Republik Estonia secara keseluruhannya, populasi Daerah Saare dan terutamanya bandar Kuressaare adalah lebih muda, manakala bilangan pesara jauh lebih kecil. Saaremaa terletak di tengah-tengah rantau Baltik, yang merupakan salah satu pasaran yang paling pesat berkembang di Eropah, dengan 70 juta pengguna. "Pintu ke Barat" bagi pulau ini termasuklah Lapangan Terbang Kuressaare dan Pelabuhan Roomassaare yang telah dibina semula, operasi feri moden antara Saaremaa dan tanah besar Estonia, serta pembangunan telekomunikasi yang pesat. Saaremaa juga merupakan sebuah destinasi pelancongan yang penting, yang dikunjungi semula oleh 35% pelancong asing dan 95% pelancong domestik.

## Pengangkutan

Saaremaa boleh diakses melalui feri-feri TS Laevad dari Virtsu di tanah besar Estonia ke Kuivastu di pulau Muhu, yang mana ia sendiri dihubungkan ke Saaremaa melalui sebuah tambak, iaitu Väinatamm. Saaremaa juga boleh diakses melalui feri dari Sõru di pulau Hiiumaa ke Triigi. Terdapat juga perkhidmatan penumpang dari Roomassaare ke pulau yang lebih kecil iaitu Abruka. Semasa kebanyakan musim sejuk, adalah munasabah untuk memandu ke Saaremaa melalui jalan ais di antara tanah besar dan Muhu atau di antara Saaremaa dan pulau Hiiumaa.

Terdapat perkhidmatan bas yang kerap dari Tallinn, Pärnu dan Tartu di tanah besar, yang menggunakan feri dari Virtsu ke Muhu.

Lapangan Terbang Kuressaare menawarkan penerbangan yang kerap ke Tallinn yang dikendalikan oleh NyxAir. Terdapat perkhidmatan yang kerap ke Ruhnu dan Pärnu yang dikendalikan oleh Diamond Sky.

Menurut sejarah, terdapat sebuah pangkalan udara Soviet di Pangkalan Udara Aste semasa Perang Dingin. Rancangan untuk menghubungkan Saaremaa ke tanah besar sama ada melalui jambatan atau terowong sedang dikaji.

## Sukan
FC Kuressaare bertanding dalam liga bola sepak utama Estonia, iaitu Meistriliiga. Saaremaa telah bertanding dalam Sukan Pulau dwi-tahunan sejak 1991. Mereka telah menyertai pertandingan anjuran IIGA secara konsisten sejak 1991, memenangi 126 pingat emas, 129 pingat perak dan 101.5 pingat gangsa, memandangkan mereka berkongsi satu pingat. Secara keseluruhannya mereka telah memenangi 356.5 pingat sepanjang penyertaan mereka dalam Sukan tersebut.

Terdapat tiga acara sukan tradisional antarabangsa utama di Saaremaa:

Rali Saaremaa berlangsung setiap tahun pada bulan Oktober dan menarik ribuan peminat rali. Rali pertama merupakan pertandingan amatur dan ia berlangsung pada tahun 1974. Pertandingan profesional pertama berlangsung pada tahun 1975 dan bermula dari 1993, rali tersebut telah bertaraf antarabangsa.

## Tokoh terkenal

* Hannibal Sehested (1609–1666), negarawan Dano-Norway dan menantu kepada Raja Christian IV.
* Fabian Gottlieb von Bellingshausen (1778–1852), ketua ekspedisi kedua yang berjaya merentasi Bulatan Antartik.
* Louis Isadore Kahn (1901–1974), salah seorang arkitek paling berpengaruh pada pertengahan abad ke-20.
* Paul F. Saagpakk (1910–1996), pengarang kamus Estonia-Inggeris terbesar (diterbitkan pada 1982).
* Arnold Rüütel (1928–2024), ahli politik, Presiden Estonia 2001–2006
* Ott Tänak (lahir 1987), pemandu rali

## Galeri

File:Valjala maalinn 2.jpg|Runtuhan kubu Estonia abad ke-13 di Valjala
File:Panga-pank.jpg|Tebing berhampiran kampung Panga di pantai utara Saaremaa
File:National clothes in Saare countyIMGP6244.JPG|Wanita berpakaian tradisional Saaremaa mempersembahkan tarian rakyat
File:Kuressaare-linnus, 2010.jpg|Istana Kuressaare pada musim sejuk
File:Kuressaare-1.JPG|Bangunan bersejarah berhampiran pusat bandar Kuressaare
File:Loode tammik Saaremaal.jpg|Kawasan luar bandar Saaremaa
File:Old farmhouse.JPG|Rumah ladang di Järveküla
File:TagalahtBayPanorama.jpg|Panorama Teluk Tagalaht
File:Valjala kirik, 2007.jpg|Gereja Valjala
File:Kihelkonna Mihkli kirik 2009.jpg|Gereja St. Michael Kihelkonna
File:Karja kirik Leisi vallas Saaremaal.jpg|Gereja Karja di kampung Linnaka
File:Angla tuulikud Saaremaal.jpg|Kincir angin Angla di Mukim Leisi
File:Kiipsaare leaning lighthouse.jpg|Rumah api condong Kiipsaare
File:Sõrve tuletorn 2013.jpg|Rumah api di Semenanjung Sõrve
File:Ring fort.JPG|Kubu cincin Kaarma
File:Pidula veskioja 02.jpg|Mata air Odalätsi
File:Hirved1.jpg|Rusa merah pada musim sejuk berhampiran Leisi
File:Nasva klubi-saaremaa-andres larin.jpg|Kelab Nasva


## Lihat juga

* 4163 Saaremaa, asteroid
* Senarai pulau di Laut Baltik
* Senarai pulau di Estonia
* Œsel – Œsel (Œselia), wilayah kepimpinan bebas Estonia purba di wilayah Daerah Saare pada masa kini
* Kaunti Saare

## Nota

## Rujukan

## Bacaan lanjut

* Taylor, Neil, & Thea Karin (2008). *Saaremaa: A History and Travel Guide*. Tallinn: OÜ Greif. .
* Sorotan geopelancongan kepulauan Saaremaa dan Hiiumaa  (2009; 23 Mb PDF)

## Pautan luar

* VisitSaaremaa – Laman rasmi Pelancongan Saaremaa dan Muhu
* Saaremaa
* Saaremaa.org – Portal info #1 Saaremaa
* Saaremaa untuk pelancong. Gambar dan cerita.
* Neomobile menyediakan perkhidmatan bas tempatan di seluruh pulau
* Estonian Air terbang di antara Tallinn dan Kuressaare
* Tonton Saaremaa dalam talian melalui kamera web 
* Saaremaa Estonica