Perjanjian 20 Perkara Sabah

**Perjanjian 20 Perkara** atau **Memorandum 20 Perkara** ialah senarai 20 perkara yang dibuat oleh Borneo Utara (kini dikenali sebagai Sabah), mengusulkan syarat-syarat untuk Borneo Utara bersama-sama dengan Persekutuan Tanah Melayu, Sarawak, dan Singapura membentuk persekutuan Malaysia, pada 16 September 1963 sebagai negeri Sabah. Penerimaan perkara-perkara ini berbeza-beza, ada yang dimasukkan dalam Perlembagaan Malaysia dan ada yang cuma diterima secara lisan sahaja. Perjanjian 20 perkara itu sering menjadi tumpuan di kalangan mereka yang berpendapat bahawa hak-hak Sabah dalam Persekutuan telah terhakis dari masa ke masa.

## Latar Belakang
Di bawah perjanjian yang ditandatangani antara Great Britain dan Persekutuan Tanah Melayu, isu penentuan nasib sendiri berkenaan dengan penduduk Borneo Utara dan Sarawak membentuk cabaran kepada pembentukan Persekutuan Malaysia. Kenyataan Bersama yang dikeluarkan oleh Kerajaan Persekutuan British dan Malaya pada 23 November 1961 mengumumkan bahawa sebelum membuat sebarang keputusan muktamad adalah perlu untuk memastikan pandangan penduduk Borneo Utara dan Sarawak. Ia telah memutuskan untuk menubuhkan sebuah suruhanjaya untuk menjalankan tugas itu dan untuk membuat cadangan.

Kerajaan British, bekerjasama dengan Kerajaan Persekutuan Tanah Melayu, melantik Suruhanjaya Siasatan untuk Borneo Utara dan Sarawak pada Januari 1962 untuk menentukan sama ada rakyat menyokong cadangan untuk mewujudkan Persekutuan Malaysia. Pasukan lima orang, yang terdiri daripada dua orang Malaya dan tiga wakil British, diketuai oleh Lord Cobbold. . Sebuah jawatankuasa antara kerajaan (Jawatankuasa Lansdowne) telah dilantik untuk mengusahakan butiran akhir Perjanjian Malaysia. Lord Lansdowne berkhidmat untuk Britain dan Tun Abdul Razak, Timbalan Perdana Menteri Persekutuan Tanah Melayu berkhidmat untuk Malaya.

20 perkara itu ditulis dengan tujuan untuk menjaga kepentingan, hak, dan autonomi penduduk Borneo Utara semasa pembentukan persekutuan Malaysia. Cadangan yang serupa, dengan perbezaan kandungan tertentu, telah dibuat oleh Sarawak, dan biasanya dirujuk sebagai Perjanjian 18 perkara.

Perhatian sering diberikan kepada memorandum ini oleh mereka yang percaya bahawa prinsip mereka tidak kemudiannya dipatuhi selepas persekutuan. Terdapat banyak desakan agar memorandum 20 perkara itu dikaji semula bagi mengambil kira perubahan sosial, ekonomi dan politik dari semasa ke semasa.

## Garis masa ringkas peristiwa berkaitan

***17 Januari 1962**: Suruhanjaya Siasatan (Suruhanjaya Cobbold) diumumkan untuk memerhatikan pandangan rakyat Singapura, Sarawak, Brunei dan Borneo Utara.
***21 Mac 1962**: Pada mesyuarat Jawatankuasa Greater Malaysia terdapat persetujuan bahawa adalah lebih baik untuk menunggu Suruhanjaya Cobbold, yang telah ditugaskan untuk menilai sokongan terhadap cadangan di Borneo Utara dan Sarawak, untuk melengkapkan laporannya, untuk mempertimbangkan penemuannya sebelum keputusan dibuat mengenai persekutuan Malaysia.
***21 Jun 1962**: Laporan Cobbold telah disiapkan dan diserahkan kepada perdana menteri Britain dan Malaya (secara sulit). Laporan itu menyimpulkan bahawa satu pertiga menyokong sepenuhnya idea itu, satu pertiga menyokong dengan syarat perlindungan dimasukkan, dan satu pertiga selebihnya dibahagikan antara mereka yang lebih suka Borneo Utara dan Sarawak untuk mendapatkan kemerdekaan sebelum penggabungan dan mereka yang menolak penggabungan secara terang-terangan. Pandangan suruhanjaya itu ialah - sokongan padu untuk Malaysia bersekutu (dengan pemindahan kedaulatan dalam tempoh dua belas bulan), menggabungkan pengaturan peralihan di mana British akan kekal untuk beberapa tahun pertama.
***31 Julai 1962**: Kerajaan British dan Malaya pada dasarnya memutuskan bahawa Persekutuan Malaysia yang dicadangkan perlu diwujudkan pada 31 Ogos 1963. Sebuah Jawatankuasa Antara Kerajaan (IGC) akan dibentuk untuk mengusahakan pengaturan perlembagaan pada masa hadapan.
***Ogos 1962**: Laporan itu diterbitkan kepada semua pihak. Khabarnya, ini mengejutkan Borneo Utara.
***13 – 14 Ogos 1962**: Donald Stephens mengadakan mesyuarat pemimpin politik yang merangka memorandum tuntutan minimum 14 perkara (kemudian 20 perkara). Ini mendapat sokongan daripada Sarawak.

***12 & 26 September 1962 (masing-masing)**: Majlis perundangan Borneo Utara dan Sarawak bersetuju dengan pembentukan Malaysia dengan syarat hak-hak negeri dilindungi.

## Senarai 20 Perkara
Berikut merupakan senarai perkara yang terkandung dalam perjanjian tersebut.

### Perkara 1: Agama
Walaupun tiada bantahan terhadap agama Islam sebagai agama kebangsaan Malaysia akan tetapi agama rasmi sepatutnya tidak akan diadakan di Borneo Utara, dan segala perundangan mengenai agama Islam yang terkandung di dalam Perlembagaan Malaya tidak harus digunakan di Borneo Utara.

### Perkara 2: Bahasa
:*a) Bahasa Melayu harus dijadikan Bahasa Kebangsaan Persekutuan 
:*b) Penggunaan Bahasa Inggeris harus diteruskan untuk tempoh sepuluh tahun selepas Hari Malaysia
:*c) Bahasa Inggeris harus digunakan sebagai bahasa rasmi Borneo Utara untuk semua tujuan berkaitan dengan negeri dan persekutuan, tanpa had masa.

### Perkara 3: Perlembagaan
Walaupun Perlembagaan Persekutuan Malaya diterima sebagai asas untuk membentuk Perlembagaan Malaysia, akan tetapi Perlembagaan Malaysia seharusnya dipersetujui oleh pergabungan negeri-negeri bebas dan sepatutnya bukan sesuatu susunan pindaan kepada sebuah perlembagaan yang telah digubal dan dipersetujui oleh negeri-negeri yang berasingan di dalam keadaan yang berlainan sekali. Sebuah perlembagaan baru untuk Borneo Utara sewajarnya amat diperlukan.

### Perkara 4: Ketua Persekutuan
Ketua (Yang Di Pertua Negara) Borneo Utara tidak layak untuk dipilih sebagai Ketua Persekutuan. 

### Perkara 5: Nama Persekutuan
"Malaysia" bukan "Melayu Raya".

### Perkara 6: Imigresen
Kawalan ke atas penghijrahan dari luar ke mana-mana tempat di Malaysia seharusnya terletak di bawah kuasa kerajaan Persekutuan tetapi kemasukan ke Borneo Utara sepatutnya juga memerlukan persetujuan Kerajaan Negeri.

Kerajaan Persekutuan tidak seharusnya berkuasa membatalkan kemasukkan sesiapa pun ke dalam Borneo Utara jika ia berkaitan dengan urusan kerajaan negeri kecuali atas sebab-sebab keselamatan sahaja. Borneo Utara seharusnya mempunyai kuasa yang tidak terhad ke atas pergerakan seseorang, kecuali mereka yang bertugas di bawah kerajaan Persekutuan daripada tempat-tempat lain Malaysia di Borneo Utara.

### Perkara 7: Hak Menarik Diri
Hak untuk memisah atau menarik diri dari Persekutuan seharusnya tidak ada.

### Perkara 8: Borneonisasi
Proses untuk melantik orang-orang tempatan ke dalam perkhidmatan awam negeri Borneo Utara seharusnya diwujudkan secepat mungkin.

### Perkara 9: Pegawai-pegawai British
Segala usaha harus dibuat untuk menggalakkan pegawai-pegawai British untuk meneruskan perkhidmatan mereka dalam perkhidmatan awam sehingga tempat mereka boleh diganti oleh orang-orang tempatan yang berkelayakan.

### Perkara 10: Kewarganegaraan
Tertakluk kepada pindaan berikut, Perenggan 148(k) cadangan dalam Laporan Cobbold seharusnya menentukan hak kewarganegaraan penduduk Borneo Utara di dalam Persekutuan tertakluk kepada pindaan berikut:

:*a) Perenggan kecil (I) seharusnya tidak mengandungi syarat mengenai penetapan selama 5 tahun
:*b) Untuk diselaraskan dengan undang-undang kami, perenggan kecil (II) sepatutnya menyatakan "7 daripada 10 tahun" dan bukan "8 daripada 10 tahun"
:*c) Perenggan kecil (II) tidak sepatutnya mengandungi sekatan berkenaan dengan kewarganegaraan ibu bapa seseorang yang dilahirkan di Borneo Utara selepas Hari Malaysia semestinya menjadi warganegara persekutuan.

### Perkara 11: Cukai dan kewangan
Borneo Utara harus mengekalkan kawalan ke atas kewangan, pembangunan dan tarifnya sendiri, dan harus mempunyai hak untuk mengusahakan cukainya sendiri dan mengumpul pinjaman atas kreditnya sendiri.

### Perkara 12: Kedudukan khas bangsa asli/bumiputera Borneo Utara
Pada prinsipnya bangsa asli Borneo Utara seharusnya menikmati hak keistimewaan seperti yang diberikan kepada bangsa Melayu di Malaya, tetapi formula yang dipraktikkan di Malaya tidak semestinya digunapakai oleh Borneo Utara.

### Perkara 13: Kerajaan Negeri
:*a) Ketua Menteri harus dipilih oleh ahli-ahli tidak rasmi Majlis Perundangan.
:*b) Borneo Utara seharusnya mempunyai suatu sistem kementerian yang sesuai.

### Perkara 14: Jangkamasa Peralihan
Ini sepatutnya tujuh tahun dan dalam tempoh tersebut kuasa perundangan mesti diserahkan kepada Negeri Borneo Utara oleh Perlembagaan dan bukan hanya diwakilkan kepada Kerajaan Negeri oleh Kerajaan Persekutuan.

### Perkara 15: Pelajaran
Sistem pelajaran Borneo Utara yang wujud sekarang harus diteruskan dan dengan itu ia harus diletakkan di bawah kawalan kerajaan negeri.

### Perkara 16: Perlindungan kepada Perlembagaan
Tiada pindaan atau penarikan balik sebarang perlindungan khas yang diberikan kepada Borneo Utara harus dibuat oleh Kerajaan Pusat tanpa persetujuan positif Kerajaan Negeri Borneo Utara. Kuasa meminda Perlembagaan Negeri Borneo Utara harus dimiliki secara eksklusif kepada rakyat di negeri itu. (Nota – Parti Bersatu, Parti Demokratik dan Parti Pasok Momogun menganggap bahawa majoriti tiga perempat diperlukan untuk melaksanakan sebarang pindaan kepada Perlembagaan Persekutuan dan Negeri sedangkan UNKO dan USNO menganggap majoriti dua pertiga adalah mencukupi.)

### Perkara 17: Perwakilan dalam Parlimen Persekutuan
Ini sepatutnya bukan hanya bergantung kepada jumlah penduduk Borneo Utara tetapi juga kepada keluasan dan keupayaannya, dan dalam mana-mana perkara ia sepatutnya tidak kurang dari jumlah perwakilan dari Singapura.

### Perkara 18: Nama Ketua Negeri
Yang di-Pertua Negara.

### Perkara 19: Nama Negeri
Sabah.

### Perkara 20: Tanah, hutan, kerajaan tempatan dan lain-lain
Peruntukan dalam Perlembagaan Persekutuan berkenaan dengan kuasa Majlis Tanah Negara tidak sepatutnya terpakai di Borneo Utara. Begitu juga, Majlis Kebangsaan bagi Kerajaan Tempatan tidak sepatutnya memohon di Borneo Utara.

Memorandum 20 Perkara ini selalu di salah ertikan sebagai kandungan tuntutan di dalam Perjanjian Malaysia 1963 (MA63) oleh penuntut hak MA63.

Terdapat 5 parti-parti politik dari Sabah yang mengemukakan memorandum mereka pada 29 Ogos 1962 kepada Lord Lansdowne. Sekarang memorandum ini dikenali sebagai 20 Perkara. Terdapat salah faham di antara orang Sabah sendiri yang mengiktiraf 20 Perkara ini sebagai satu perjanjian atau asas Perjanjian Malaysia 1963.

Dokumen ini bukan perjanjian atau asas perjanjian ia hanya satu memorandum yang diserahkan kepada Lord Lansdowne untuk pertimbangan beliau tidak lebih, tidak kurang.

## Kontroversi

### Perkara 7: Hak Pemisahan Diri
Perkara 2 Perlembagaan Malaysia menyatakan bahawa Parlimen Malaysia mempunyai hak untuk menukar sempadan negeri atau mengakui mana-mana negeri baru ke dalam persekutuan. Walau bagaimanapun, tidak ada peruntukan mengenai pemisahan negeri-negeri dari persekutuan. Walau bagaimanapun, bekas ahli akademik Universiti Islam Antarabangsa Malaysia (PIHE), Abdul Aziz Bari, mengatakan bahawa Perkara 2 Perlembagaan juga membayangkan bahawa Parlimen Malaysia mempunyai kata akhir mengenai pemisahan negara dari persekutuan, seperti yang dilakukan kepada Singapura pada tahun 1965. Selain itu, sebarang cadangan mengenai pemisahan Sabah dan Sarawak daripada Malaysia boleh dihukum di bawah Akta Hasutan.

Jeniri Amir dari Universiti Malaysia Sarawak (UNIMAS) menyatakan bahawa Sarawak dan Sabah tidak mempunyai hak untuk menarik diri daripada persekutuan mengikut Perkara 7. Walau bagaimanapun, kumpulan pemisah yang diketuai oleh Doris Jones mengatakan bahawa maksud perkataan "harus" seperti dalam "Tidak ada hak untuk berpisah dari Persekutuan" hanyalah cadangan yang bertentangan dengan "hendaklah" yang membayangkan perintah.

### Perkara 18: Nama Ketua Negara
Dalam Perjanjian Malaysia, maksud istilah "Gabenor" termasuk gelaran Ketua Negeri Sabah, iaitu "Yang di-Pertua Negara". Istilah ini dimasukkan ke dalam Perlembagaan Malaysia dari tahun 1963 hingga 1976. Walau bagaimanapun, ketua negeri Sarawak dinamakan "Yang di-Pertua Negeri" dari tahun 1963.

Pada 27 Ogos 1976, di bawah Perkara 160 Perlembagaan Malaysia, istilah "Governor" telah dimansuhkan dan digantikan dengan "Yang di-Pertua Negeri". Ini secara berkesan menamatkan gelaran "Yang di-Pertua Negara" Sabah. Terjemahan bahasa Melayu bagi istilah "Negeri" Sabah dan Sarawak ialah *"Negeri"* (Negeri-negeri Bersekutu) dan bukannya *"Negara"* (Negara) sejak 1963.

Tidak pernah, sesetengah kumpulan berpendapat bahawa Sabah dan Sarawak harus dipanggil "Negara", dan ketua negara yang dipanggil "Yang di-Pertua Negara", atas dasar bahawa Sarawak mencapai kemerdekaan pada 22 Julai 1963 dan Sabah mencapai kemerdekaan pada 31 Ogos 1963 sebelum membentuk Malaysia bersama-sama dengan Persekutuan Tanah Melayu]] pada 16 September 1963. Mereka percaya bahawa ketua negeri Sabah yang dikenali sebagai "Yang di-Pertua Negara" antara tahun 1963 dan 1976 menyokong pandangan ini.

## Perbezaan daripada perjanjian 18 perkara Sarawak

### Bahasa
Sarawak meminta bahasa Inggeris dengan menjadi bahasa rasmi Sarawak, tetapi tidak meminta bahasa Melayu juga dimasukkan sebagai satu diantara bahasa rasmi, tidak seperti bahasa Borneo Utara. 

### Ketua negara
Borneo Utara tidak sama sekali menyebut proses ini sambil hanya menyatakan Ketua Negara perlu digayakan sebagai "Yang di-Pertua Negara". Sementara itu, Sarawak meminta Ketua Negara dipilih daripada mana-mana orang asli di Wilayah Sarawak, di mana kaedah akan diusahakan kemudian. 

### Imigresen
Borneo Utara yang secara jelas bertujuan untuk mengawal imigresen dari negara lain dan dari negeri lainnya di Malaysia. Tidak seperti Sarawak menyatakan hasratnya untuk mengawal imigresen orang dari luar Malaysia tetapi tidak ada menyebut orang dari bahagian lain di Malaysia. 

### Borneonisasi
Sarawak dengan secara jelas menyatakan bahawa rakyat Sarawak harus dilantik ke jawatan persekutuan yang berpangkalan di Sarawak. 

### Kewarganegaraan
Borneo Utara ada mengeluarkan dua syarat tambahan untuk menjadi warganegara Malaysia: syarat pemastautin lima tahun bagi warganegara British dan tanah jajahannya dan seseorang hanya boleh menjadi warganegara melalui kuat kuasa undang-undang selepas pembentukan Malaysia apabila salah seorang daripada ibu bapa mereka adalah seorang warganegara atau pemastautin tetap. Sementara itu, Kedua-dua Wilayah Sarawak dan Borneo Utara meminta supaya layak mendapat kerakyatan Malaysia, seseorang itu perlu tinggal di Malaysia dengan masa sekurang-kurangnya tujuh daripada sepuluh tahun sebelum membuat permohonan kewarganegaraan. 

### Kewangan
Borneo Utara meminta kawalan ke atas kewangan, pembangunan, dan tarifnya sendiri. Sementara itu, Sarawak hanya meminta tiga jaminan iaitu 1. dana pembangunan, 2. formula memastikan hasil yang mencukupi kepada Negeri, dan 3. peningkatan cukai secara beransur-ansur sehingga ke peringkat percukaian Tanah Melayu. 

### Perwakilan di Parlimen Persekutuan
Borneo Utara meminta perwakilannya sendiri tidak boleh kurang daripada Singapura, sambil mengambil kira saiz dan potensi Borneo Utara. Sementara itu, Sarawak telahpun mencadangkan untuk menggunakan jadual ke-3 Perlembagaan Tanah Melayu untuk menentukan perwakilan dari Wilayah Sarawak dalam Parlimen Malaysia. Sarawak juga meminta wakil menteri yang mencukupi dalam kabinet persekutuan. 

### Kerajaan Negeri
Borneo Utara meminta Perdana Menteri dan sistem menteri. Sementara itu, Sarawak juga telahpun meminta Ketua Menteri dan sistem keahlian. 

### Tempoh peralihan
Borneo Utara telahpun meminta tempoh peralihan selama tujuh tahun. Dalam tempoh ini, kuasa perundangan akan diwakilkan kepada Borneo Utara oleh perlembagaan, bukannya oleh kerajaan persekutuan. Sementara itu, Sarawak meminta supaya kuasa persekutuan diwakilkan kepada Sarawak dalam tempoh peralihan dari tiga hingga lima tahun. 

### Pendidikan
Borneo Utara meminta supaya urusan pendidikan diletakkan di bawah kawalan negeri, dan mengekalkan sistem pendidikan sedia ada. Sementara itu, Sarawak ada meminta Dasar Pendidikan Kebangsaan Sarawak perlu kekal dijaga. 

## Lihat juga

* Wilayah Sabah
* Wilayah Sarawak
* Perjanjian 18 Perkara Sarawak
* Politik Malaysia
* Sejarah Sabah
* Akta Malaysia 1963
* Tuntutan 21 Perkara MA63

## Rujukan

## Bacaan Lanjut
*