Agama rakyat China

**Agama rakyat China** merangkumi pelbagai amalan keagamaan tradisional dalam kalangan Orang Han, termasuk orang cina seberang laut. Ia melibatkan pemujaan terhadap *shen* (roh-roh) dan nenek moyang, serta penyembahan terhadap dewa dan makhluk abadi, yang boleh merangkumi dewa kawasan atau fenomena alam, perilaku manusia, atau leluhur dalam silsilah keluarga. Kisah-kisah mengenai dewa-dewa ini membentuk kanun longgar dalam mitologi China. Menjelang zaman dinasti Song (960–1279), amalan-amalan ini telah disepadukan dengan ajaran Buddha, Konfusianisme, dan Taoisme, membentuk sistem keagamaan rakyat yang kekal dalam pelbagai bentuk hingga ke hari ini. Kerajaan China moden umumnya bertolak ansur terhadap organisasi keagamaan rakyat, namun ada yang ditekan atau dianiaya apabila dilihat mengancam kestabilan sosial.

Selepas kejatuhan dinasti Qing pada tahun 1911, kerajaan-kerajaan dan golongan elit yang mendokong pemodenan telah mengutuk 'kepercayaan karut feudal' dan menentang amalan keagamaan tradisional yang dianggap bertentangan dengan nilai moden. Menjelang akhir abad ke-20, sikap ini mula berubah, baik di tanah besar China mahupun di Taiwan. Kini, ramai sarjana melihat agama rakyat dalam pandangan yang lebih positif. Di China, kebangkitan semula agama tradisional mendapat sokongan rasmi melalui usaha memelihara budaya tradisional, termasuk pemujaan terhadap Mazu, ajaran Sanyi di Fujian, pemujaan terhadap Maharaja Kuning, dan bentuk penyembahan setempat lain seperti Raja Naga, Pangu dan Cai Shen.

Feng syui, akupunktur, dan perubatan tradisional Cina turut mencerminkan pandangan dunia ini, memandangkan ciri-ciri landskap serta organ tubuh manusia dipercayai berkait dengan lima kuasa dan konsep yin dan yang.

## Kepelbagaian
Agama-agama China mempunyai pelbagai sumber, bentuk setempat, latar belakang pengasas, serta tradisi falsafah dan ritual yang berbeza. Walaupun kepelbagaian ini wujud, terdapat satu teras bersama yang boleh dirumuskan dalam empat konsep teologi, kosmologi dan moral: *Tian*, sumber transenden bagi makna moral; qi, nafas atau tenaga yang menghidupkan alam semesta; pemujaan nenek moyang; dan *bao ying* (balasan moral). Bersama konsep-konsep ini, terdapat dua konsep tradisional tentang takdir dan makna: *ming yun*, iaitu takdir peribadi atau pertumbuhan hidup; dan *yuanfen*, iaitu 'kebetulan yang ditentukan oleh takdir', meliputi peluang baik dan buruk serta hubungan yang berpotensi.

Yin dan yang ialah kutub berlawanan yang menerangkan susunan alam semesta, yang dikekalkan dalam keseimbangan menerusi interaksi antara prinsip pemanjangan (神, tuhan) dan pengembalian (鬼, hantu), dengan yang (tindakan) lazimnya lebih diutamakan berbanding yin (penerimaan) dalam agama rakyat. *Taijitu* dan *bagua* ialah rajah biasa yang mewakili kuasa alam, dan kuasa yang dimiliki dewa seperti Zhong Kui. *Ling* merupakan perantara antara dua keadaan ini dan susunan penciptaan yang masih dalam bentuk awal.

## Terminologi

Bahasa China secara sejarahnya tidak mempunyai konsep atau istilah menyeluruh untuk "agama". Dalam bahasa Inggeris, istilah popular religion atau folk religion telah lama digunakan untuk merujuk kepada kehidupan keagamaan setempat. Dalam kesusasteraan akademik China dan penggunaan umum, 民間宗教 (agama rakyat) merujuk kepada sektarian agama rakyat yang teratur. Masalah bermula apabila penterjemah Taiwan kepada makalah saya memilih untuk menterjemah 'popular religion' secara literal sebagai 民間宗教. Asosiasi serta-merta yang timbul dalam kalangan peserta Taiwan dan hampir semua peserta dari tanah besar China ialah terhadap sektarian popular 民間教派, dan bukan terhadap kehidupan keagamaan setempat yang merupakan fokus utama makalah saya.

Kajian akademik kontemporari terhadap pemujaan tradisional, serta penubuhan agensi kerajaan yang memberi pengiktirafan sah kepada agama ini, telah mendorong cadangan untuk merasmikan istilah dan menjelaskan lagi pengelasan sektarian rakyat bagi tujuan penyelidikan dan pentadbiran. Istilah yang dicadangkan termasuk: 民俗宗教(agama pribumi China), 民族宗教(agama etnik Cina), atau 中華教 (agama China), yang disarankan setaraf penggunaan istilah "Hinduisme" bagi agama India. Di Malaysia, menurut sarjana Tan Chee-Beng, orang China tidak mempunyai istilah pasti bagi agama tradisional mereka, dan ini tidak menghairankan kerana "agama ini tersebar dalam pelbagai aspek budaya China". Mereka merujuk kepada agama mereka sebagai 拜佛 (sembah Buddha) atau 拜神 (sembah tuhan), yang mendorong Alan J. A. Elliott mencadangkan istilah 神教 (shenisme). Namun Tan berpendapat ini bukanlah istilah yang digunakan oleh masyarakat China sendiri, dan mencadangkan bahawa "Agama China" ialah istilah yang lebih logik. *Shenxianisme* (神仙教), secara harfiah 'agama dewa-dewa dan abadi', merupakan istilah yang sebahagiannya diinspirasikan oleh neologisme Elliott "shenisme".

Pada akhir dinasti Qing, sarjana Yao Wendong dan Chen Jialin menggunakan istilah shenjiao bukan merujuk kepada Shinto sebagai sistem agama tertentu, tetapi kepada kepercayaan setempat terhadap shin di Jepun. Istilah lain termasuk 民間崇拜 (pemujaan rakyat), 自發宗教 (agama spontan), 生活宗教 (agama hidup), 地方宗教 (agama setempat), dan 分散性宗教 (agama tersebar). 民間信仰 (kepercayaan rakyat), ialah istilah jarang digunakan yang diambil oleh sarjana Taiwan kolonial dari Jepun semasa penjajahan Jepun (1895–1945), dan digunakan antara 1990-an hingga awal abad ke-21 oleh sarjana China tanah besar.

*Shendao* (神道, Jalan Dewa}}) merupakan istilah yang telah digunakan dalam *I Ching* merujuk kepada susunan ketuhanan alam semula jadi. Sekitar zaman penyebaran Buddha pada zaman dinasti Han (202 SM–220 M), istilah ini digunakan untuk membezakan agama asli dengan agama asing. Ge Hong menggunakannya dalam *Baopuzi* sebagai sinonim kepada Taoisme. Istilah ini kemudiannya diambil oleh Jepun pada abad ke-6 sebagai Shindo, kemudian menjadi Shinto, dengan tujuan yang sama untuk mengenal pasti agama asli Jepun. Pada abad ke-14, Maharaja Hongwu (pengasas dinasti Ming, 1328–1398) menggunakan istilah "Shendao" secara jelas untuk mengenal pasti pemujaan pribumi, yang diperkuat dan disistematikannya.

*Universisme China bukan dalam pengertian universalism sebagai "sistem penerapan sejagat", kerana itu ialah Tian dalam pemikiran China merupakan istilah ciptaan Jan Jakob Maria de Groot yang merujuk kepada pandangan metafizik yang menjadi asas kepada tradisi keagamaan China. De Groot menyifatkan Universisme China sebagai "pandangan metafizik purba yang menjadi dasar semua pemikiran klasik China. ... Dalam Universisme, tiga komponen alam semesta yang bersepadu  secara epistemologi, 'langit, bumi dan manusia', dan secara ontologi, 'Taici (permulaan agung, hakikat tertinggi), yin dan yang'  dibentuk".

Pada tahun 1931, Hu Shih berhujah: "Dua agama besar telah memainkan peranan penting dalam sejarah China. Satu ialah agama Buddha yang sampai ke China mungkin sebelum era Kristian tetapi hanya berpengaruh secara nasional selepas abad ketiga Masihi. Satu lagi agama besar tidak mempunyai nama umum, namun saya mencadangkan menamakannya Sinitisisme. Ia ialah agama asli orang Han: ia berasal dari zaman purba, lebih 10,000 tahun, dan merangkumi semua fasa kemudian dalam perkembangannya seperti Moisme, Konfusianisme (sebagai agama negara), dan semua peringkat agama Taoisme." 

### Ciri-ciri
Sarjana China kontemporari telah mengenal pasti ciri-ciri asas agama pribumi China. Menurut Chen Xiaoyi (陳曉毅), agama setempat adalah faktor penting untuk mengekalkan 宗教生態 (ekologi keagamaan), iaitu keseimbangan kuasa dalam sesebuah komuniti. Han Bingfang (韓秉芳) pula menyeru pembetulan nama: istilah terpesong seperti (迷信活動, aktiviti karut) atau (封建迷信, kepercayaan khufarat) telah digunakan secara merendahkan oleh dasar kiri terhadap agama pribumi. Mubaligh Kristian juga pernah menggunakan label 'kepercayaan karut feudal' untuk melemahkan agama yang dianggap saingan. Han menyeru pengiktirafan terhadap agama purba China sebagaimana ia sebenarnya, iaitu (俗文化的核心與靈魂, teras dan roh budaya rakyat).

Menurut Chen Jinguo (陳進國), agama purba China merupakan elemen teras dalam (文化自覺，信仰自覺 kesedaran budaya dan agama) orang China. Beliau mencadangkan takrifan teori terhadap agama pribumi China dalam bentuk 三位一體 yang dilihat diinspirasikan daripada pemikiran Tang Chun-i:
* Zat (體): sifat keagamaan (宗教性);
* Fungsi (用): sifat rakyat (民俗性);
* Kualiti (相): sifat Cina (中華性).

## Ciri-ciri

### Kepelbagaian dan kesatuan

Amalan agama purba China sangat pelbagai, berbeza mengikut wilayah malah antara satu kampung dengan yang lain, kerana tingkah laku keagamaan terikat kepada komuniti setempat, pertalian kekeluargaan, dan persekitaran. Dalam setiap konteks, institusi dan tingkah laku ritual mengambil bentuk yang tersusun. Dewa-dewa di dalamnya memperoleh makna simbolik dan menjalankan fungsi khusus dalam kehidupan harian masyarakat setempat. Agama setempat mengekalkan unsur kepercayaan naturalistik seperti totemisme, animisme, dan shamanisme.

Agama purba China meresapi semua aspek kehidupan sosial. Ramai sarjana, mengikuti pandangan ahli sosiologi C. K. Yang, melihat agama purba China tertanam kukuh dalam kehidupan kekeluargaan dan sivik, bukan dinyatakan melalui struktur organisasi berasingan seperti "gereja" di Barat.

Persatuan dewa atau tokong, persatuan salasilah, persatuan ziarah dan doa formal, ritual dan penghayatan nilai murni merupakan bentuk organisasi agama China di peringkat tempatan. Tiada keperluan untuk upacara inisiasi atau keahlian rasmi dalam organisasi seperti gereja yang berasingan daripada identiti asal seseorang untuk menyertai aktiviti keagamaan. Tidak seperti agama institusi, agama China tidak memerlukan "penukaran agama" untuk penglibatan.

Kriteria utama penyertaan dalam agama purba China bukanlah "percaya" kepada doktrin rasmi atau dogma, tetapi "berkait" dengan unit setempat agama tersebut, iaitu "persatuan", "kampung", atau "keluarga", bersama dewa dan ritual mereka. Ahli sosiologi Richard Madsen menggambarkan agama purba China, menggunakan takrif oleh Tu Weiming, sebagai mempunyai sifat "transendens imanen" yang berakar dalam pengabdian kepada "kemanusiaan konkrit", dengan tumpuan membina komuniti bermoral dalam ruang kemanusiaan nyata.

Berkait rapat dengan persoalan tentang istilah yang sesuai untuk agama purba China ialah kesukaran untuk mentakrifkannya atau menetapkan batasannya secara jelas. Sinologi lama, terutama Barat, cuba membezakan antara tradisi "rakyat" dan "elit" (yang terakhir merujuk kepada Konfusianisme dan Taoisme sebagai sistem berdikari). Sinologi China kemudiannya mengguna pakai dikotomi lain yang masih digunakan dalam kajian kontemporari, iaitu membezakan antara "kepercayaan rakyat" () dan "agama rakyat" (), dengan yang terakhir merujuk kepada sektarian berasaskan doktrin.

Banyak kajian menunjukkan bahawa adalah mustahil untuk membuat pemisahan yang jelas, dan sejak 1970-an, ahli sinologi seperti Kristofer Schipper beralih kepada gagasan "agama purba China bersatu" yang membentuk identiti kebangsaan China, sebagaimana Dharma Hindu di India dan Shinto di Jepun. Ahli sinologi lain yang tidak menyokong gagasan "agama kebangsaan bersatu" pula mengkaji agama China sebagai sistem makna, atau mengembangkan lagi pembezaan C. K. Yang antara "agama institusi" dan "agama tersebar" yang pertama berfungsi sebagai badan berasingan daripada institusi sosial lain, manakala yang kedua menyatu secara erat dalam struktur sosial sekular.

## Sejarah

### Prasejarah
Pada permulaan tamadun China, "tokoh yang paling dihormati dalam keluarga ialah...nenek moyang", yang dipercayai hidup dalam alam rohani antara langit dan bumi, dan memohon kepada dewa-dewa langit dan bumi untuk mempengaruhi dunia demi manfaat keluarga mereka.

### China Imperialis
Menjelang zaman dinasti Han, agama purba China kebanyakannya terdiri daripada orang ramai yang membentuk (社,kelompok, badan, mezbah komuniti setempa untuk menyembah prinsip ketuhanan mereka. Dalam banyak kes, "tuan she" ialah dewa bumi, dan dalam kes lain pula tokoh berakhlak mulia yang didewakan (仙, xiān). Beberapa kultus seperti kultus Liu Zhang, seorang raja di wilayah yang kini merupakan Shandong, berasal dari zaman ini.

Sejak abad ke-3 semasa zaman Wei Utara, seiring dengan penyebaran agama Buddha di China, pengaruh kuat dari benua kecil India meresapi agama asli purba China. Sebuah kultus Ganesha (象頭神, Dewa Berkepala Gajah) direkodkan wujud pada tahun 531. Unsur dari agama India termasuk perarakan kereta dewa atau usungan patung-patung dengan iringan muzik dan nyanyian.

### Abad ke-19–20

Agama purba China telah mengalami penindasan pada abad ke-19 dan 20. Banyak tokong purba dimusnahkan semasa Pemberontakan Taiping dan Pemberontakan Boxer pada akhir 1800-an. Selepas Revolusi Xinhai tahun 1911, "kebanyakan tokong diubah fungsinya atau dimusnahkan, dengan sebahagiannya dijadikan sekolah". Semasa penjajahan Jepun antara 1937 dan 1945, banyak tokong digunakan sebagai berek tentera dan musnah akibat peperangan.

Dahulu, kultus rakyat dikawal melalui dasar kerajaan diraja, yang mempromosikan dewa tertentu dan menekan yang lain. Pada abad ke-20, dengan kejatuhan dinasti Qing, peningkatan perbandaran dan pengaruh Barat, isu bagi intelektual baharu bukan lagi mengawal pemujaan tidak rasmi, tetapi keseluruhan agama purba China yang dianggap sebagai penghalang kepada pemodenan.

Menjelang 1899, sebanyak 400 tokong sinkretik yang menggabungkan unsur agama rakyat dan dewa bersama dewa Buddha, Tao, dan/atau Konfusianis wujud hanya di Pantai Barat Amerika Syarikat.

Pada tahun 1904, dasar Reformasi Baharu zaman dinasti Qing memperuntukkan bahawa sekolah akan dibina melalui perampasan harta tokong . Kempen "anti-kepercayaan karut" menyusul. Kerajaan Nasionalis Republik China mempergiat penindasan terhadap agama purba China dengan dasar tahun 1928 "Standard bagi Mengekalkan atau Menghapuskan Dewa dan Tokong", yang bertujuan menghapuskan semua kultus dewa kecuali wira dan tokoh agung zaman purba seperti Maharaja Kuning, Yu yang Agung, Guan Yu, Sun Tzu, Nuwa, Mazu, Guanyin, Xuanzang, Kūkai, Buddha, Budai, Bodhidharma, Laozi, dan Konfusius.

Dasar ini menjadi latar kepada tindakan yang diambil oleh Parti Komunis China selepas menang Perang Saudara China dan berkuasa pada 1949. Revolusi Kebudayaan antara 1966 hingga 1976 semasa pemerintahan Mao Zedong merupakan usaha paling besar dan terakhir yang sistematik untuk menghancurkan agama purba China. Sebaliknya di Taiwan, agama purba China sangat terpelihara namun dikawal oleh Presiden Republik China (Taiwan), Chiang Kai-Shek melalui Kebangkitan Budaya China untuk menentang Revolusi Kebudayaan.

Selepas tahun 1978, agama purba China mula bangkit semula dengan pesat, dengan jutaan tokong dibina semula atau baru didirikan. Sejak 1980-an, kerajaan pusat beralih kepada dasar tidak campur tangan atau *wu wei* (無為) terhadap kehidupan komuniti luar bandar. Hubungan pentadbiran setempat dengan masyarakat tempatan dicirikan oleh saling kebergantungan yang pragmatik; faktor ini memberi ruang luas untuk perkembangan agama rakyat. Dalam beberapa kes terkini, kerajaan tempatan bahkan mengambil pendekatan positif dan menyokong terhadap agama pribumi atas nama pemeliharaan warisan budaya.

Pembangunan ekonomi dan teknologi China dan Taiwan bukannya menandakan berakhirnya agama tradisional purba, malah membawa kepada kebangkitan rohani.

Agama purba China berasaskan warisan kitab suci yang sangat luas, yang menurut pandangan dunia umum China, merangkumi kosmologi, sejarah dan mitologi, mistik dan falsafah sebagai aspek yang tidak terpisah. Secara sejarah, perubahan besar ke arah keutamaan terhadap penghantaran teks dan ilmu berasaskan tulisan mengatasi tradisi lisan hanya mula dikesan pada abad ke-1 Masihi. Walau bagaimanapun, perkataan yang ditutur tidak pernah kehilangan kuasanya. Penulisan tidak menggantikan kuasa pertuturan, sebaliknya kedua-duanya wujud secara serentak. Kitab-kitab perlu dibacakan dan didengar agar menjadi berkesan, dan keterbatasan teks bertulis diakui terutamanya dalam Taoisme dan agama rakyat.

Terdapat kitab klasik (經, jīng, “jalinan”), seperti kanun Konfusian termasuk 四書五經 (sìshū wǔjīng, Empat Buku dan Lima Kitab) dan Klasik Kesetiaan Anak (孝經, xiàojīng). Turut terdapat *Mozi* (Mohisme), *Huainanzi*, *Shizi*, dan *Xunzi*. Kitab Interaksi Langit dan Manusia (天人感應, tiānrén gǎnyìng) ialah set doktrin yang dikonfusianisasikan yang disusun semasa zaman dinasti Han oleh Dong Zhongshu, membincangkan politik menurut konsep peribadi Tian di mana manusia dilihat sebagai penjelmaan kuasa tersebut.

Taoisme mempunyai korpus tersendiri bagi karya falsafah, teologi dan ritual, termasuk Tao Te Ching (道德經, “Buku Jalan dan Kebajikannya”), *Daozang* (Kanun Taois), *Liezi*, dan *Zhuangzi*, serta banyak lagi teks lain sama ada termasuk atau tidak dalam Kanun Taois. Kesusasteraan vernakular dan sektarian agama rakyat telah menghasilkan korpus sastera mitologi dan teologi yang luas, termasuk *baojuan* (寶卷, “gulungan berharga”).

Penemuan kitab purba seperti "Teks Guodian" pada 1990-an dan *Huangdi sijing* (黃帝四經, “Empat Kitab Maharaja Kuning”) pada 1970-an telah membawa kepada tafsiran baharu terhadap agama purba China serta arah baharu dalam kebangkitan pasca-Mao. Banyak daripada kitab-kitab ini mengatasi dikotomi antara tradisi Konfusian dan Taois. Teks Guodian mengandungi antaranya *Taiyi Shengshui* (太一生水, “Yang Maha Esa Melahirkan Air”). Sebuah lagi kitab yang dikaitkan dengan Maharaja Kuning ialah *Huangdi yinfujing* (黃帝陰符經, “Buku Simbol Rahsia Maharaja Kuning”).

Kitab klasik mitologi termasuk Klasik Gunung dan Lautan (山海經, shānhǎijīng), Catatan Karya Yang Hilang Dahulu (拾遺記, shíyíjì), Catatan Mata Air Bunga Pic (桃花源記, táohuāyuánjì), ''Fengshen yanyi'' (封神演義, fēngshén yǎnyì), dan Pengembaraan ke Barat (西遊記, xīyóujì) antara lainnya.

## Konsep teras teologi dan kosmologi

Fan dan Chen merumuskan empat konsep rohaniah, kosmologi dan moral: (天, langit), punca makna moral; (qi, 氣), nafas atau bahan asas semua benda; amalan Penghormatan kepada nenek moyang (敬祖), iaitu penghormatan terhadap nenek moyang; dan (報應), iaitu balasan moral.

### ''Tian'', ''li'' dan ''qi''

"Tian ialah 顛 (puncak), yang tertinggi dan tidak terlampaui. Ia berasal daripada aksara 一, 'satu', dan 大, 'besar'."

Aliran Konfusianisme, Taoisme, dan pemikiran lain berkongsi konsep asas tentang *Tian*. *Tian* merujuk kepada langit fizikal, tempat matahari, bulan dan bintang berada, serta tempat tinggal dewa dan nenek moyang. *Tian* juga merupakan sumber makna moral, seperti yang dapat dilihat dalam prinsip politik Mandat dari Syurga, yang menyatakan bahawa *Tian*, sebagai respons kepada kebajikan manusia, memberikan hak pemerintahan kepada keluarga diraja dan akan menarik baliknya apabila dinasti merosot dari segi moral. Kreativiti atau kebajikan (*de*) dalam diri manusia ialah potensi untuk melampaui keadaan sedia ada dan bertindak dengan bijak serta bermoral. Maka itu, *Tian* bersifat transenden dan imanen.

*Tian* mempunyai banyak takrif dan nama, antaranya yang paling dikenali ialah 太帝, (Dewa Agung) dan Dewa Tertinggi (上帝).

*Tian* adalah transenden dan imanen, yang menzahir dalam tiga bentuk: kekuasaan, takdir dan sifat semula jadi. Dalam 五經異義Makna Berbeza dalam Lima Klasik, Xu Shen menerangkan bahawa nama *Tian* mempunyai lima:
* 皇天 "Syurga Kuning" atau "Syurga Bercahaya", apabila disembah sebagai tuan pencipta;
* 昊天"Syurga Luas", berkaitan nafas pentingnya (*qi*);
* 昊天"Syurga Penyayang", yang mendengar dan memberi tindak balas adil kepada dunia;
* 上天"Syurga Tertinggi" atau "Syurga Pertama", sebagai makhluk primordial yang menyelia dunia;
* 蒼天"Syurga Hijau-Gelap", melambangkan kedalamannya yang tidak terjangkau.

Konsep *Shangdi* amat berakar dalam tradisi Dinasti Shang, yang menekankan pemujaan terhadap nenek moyang dan wira budaya. Dewa atau Maharaja Primordial dianggap menjelma dalam alam manusia sebagai susur galur kuasa diraja. 帝 bererti "dewa" atau "maharaja", merujuk kepada prinsip ketuhanan yang memerintah secara bapa terhadap apa yang dihasilkannya. Dengan kedatangan Dinasti Zhou yang menekankan dewa-dewi alam semula jadi, *Tian* menjadi gagasan Tuhan yang lebih abstrak dan tidak berperibadi.

Dewa Jed (玉帝) atau Maharaja Jed (玉皇), yang dirumuskan oleh Taoisme, ialah lambang yang popular. Menurut teologi klasik, dia menzahir dalam lima bentuk utama (五方上帝， Lima Arah Dewa Tertinggi).

Qi (气) ialah nafas atau bahan asas segala benda, termasuk bahan tak bernyawa, makhluk hidup, pemikiran dan dewa-dewi. Ia merupakan tenaga-jirim berterusan. Stephen F. Teiser (1996) menterjemahkannya sebagai "bahan psiko-fizikal".

Neo-Konfusianisme seperti Zhu Xi mengembangkan gagasan li (理), "alasan" atau "susunan" Syurga, iaitu pola yang melahirkan polarisasi *yin* dan *yang*. Dalam Taoisme, 道 ("Jalan") merangkumi kedua-dua *Tian* mutlak yang tidak berperibadi dan perintah manifestasinya (*li*).

### Yin, yang, ''gui'', dan ''shen''

Yin (陰) dan yang (陽), yang masing-masing bermaksud 'teduh' dan 'cerah', atau 'gelap' dan 'terang', adalah mod manifestasi qi, bukan bahan fizikal itu sendiri. Yin ialah qi dalam bentuk padat, gelap, tenggelam, basah dan memeluwap; manakala yang menandakan cahaya, kecerahan, naik, kering dan pengembangan. Digambarkan sebagai Taici (Tiang Agung), mereka mewakili kutub dan pelengkap yang menghidupkan kosmos. Mereka juga boleh difahami sebagai 'kekacauan' dan 'tertib', 'aktif' dan 'pasif', dengan tindakan (yang) biasanya diutamakan berbanding penerimaan (yin).

Konsep *shen* (神; berkaitan dengan （申） 'meluaskan', 'mengembang' diterjemahkan sebagai 'tuhan' atau 'roh'. Terdapat *shen* alam semula jadi; tuhan yang dahulunya manusia, seperti pahlawan Guan Yu; tuhan rumah tangga, seperti Dewa Dapur; serta tuhan nenek moyang (*zu* atau *zuxian*). Dalam domain manusia, *shen* ialah jiwa, atau kuasa atau agen dalam diri manusia. Ia terlibat secara langsung dalam kehidupan dunia ini. Sebagai roh bintang, gunung dan sungai, *shen* memberi pengaruh langsung pada benda, menjadikan fenomena muncul dan benda tumbuh atau mengembang. Kamus Cina awal, *Shuowen Jiezi* oleh Xu Shen, menjelaskan bahawa mereka "ialah roh Syurga" dan mereka "mengeluarkan sepuluh ribu benda". Sebagai kuasa pertumbuhan, para dewa dianggap sebagai *yang*, bertentangan dengan golongan *yin* yang disebut *gui* (鬼guǐ； berkaitan dengan 歸 'kembali', 'pengecutan'), makhluk kacau-bilau. Seorang murid Zhu Xi menyatakan bahawa "antara Syurga dan Bumi tiada satu pun yang tidak terdiri daripada yin dan yang, dan tiada tempat yang tidak mengandungi yin dan yang. Oleh itu, tiada tempat di mana tuhan dan roh tidak wujud". Naga Cina ialah simbol *yang*, prinsip penciptaan.

Dalam pemikiran Taois dan Konfusian, Tuhan tertinggi dan susunannya serta kepelbagaian *shen* dikenal pasti sebagai satu dan sama. Dalam *Ten Wings*, ulasan kepada *I Ching*, tertulis bahawa "satu yin dan satu yang dipanggil Tao... perubahan tidak terduga yin dan yang dipanggil *shen*". Dalam teks lain, tradisi yang bermula sejak dinasti Han, tuhan dan roh dijelaskan sebagai nama-nama yin dan yang, kuasa pengecutan dan pertumbuhan.

Walaupun dalam pemikiran popular mereka mempunyai kesedaran dan keperibadian, sarjana Neo-Konfusian cenderung untuk merasionalisasikan mereka. Zhu Xi menulis bahawa mereka bertindak mengikut *li*. Zhang Zai menulis bahawa mereka ialah "potensi semula jadi (*liang neng*) daripada dua jalan qi". Cheng Yi berkata bahawa mereka ialah "kesan proses penciptaan". Chen Chun menulis bahawa *shen* dan *gui* adalah pengembangan dan pengecutan, keluar dan masuk, yin dan yangqi.

### ''Hun'' dan ''po'', serta ''zu'' dan ''xian''

Seperti semua benda bermateri, jiwa manusia dicirikan oleh dialektik *yang* dan *yin*. Ini bersamaan dengan konsep  (魂魄) masing-masing.  ialah jiwa atau minda rasional "lelaki", *yang*, secara tradisional, manakala  ialah jiwa "wanita", *yin*, yang dikaitkan dengan tubuh.  (minda) ialah jiwa () yang memberikan bentuk kepada nafas hayat () manusia, dan ia berkembang melalui , meregang dan bergerak dengan bijaksana untuk memahami sesuatu.  ialah jiwa (*shen*) yang mengawal aktiviti fisiologi dan psikologi manusia, manakala , *shen* yang terikat kepada nafas hayat (), ialah jiwa (*shen*) yang sepenuhnya bebas daripada substansi jasmani.  adalah bebas dan kekal, dan dengan itu tidak membenarkan dirinya dibatasi oleh bahan jasmani. Dalam kata lain,  ialah jiwa "duniawi" (*di*) yang menuju ke bawah, manakala  ialah jiwa "syurgawi" (*tian*) yang naik ke atas.

## Ciri-Ciri

### Teori Hierarki dan Ketuhanan
Agama Cina bersifat politeisme, iaitu menyembah banyak dewa dalam apa yang dikenali sebagai (yǔzhòu shénlùn 宇宙神論), iaitu "kosmoteisme", satu pandangan dunia bahawa ketuhanan itu bersifat menyeluruh dalam alam itu sendiri.

Dewa dianggap sebagai tenaga atau prinsip saling berkaitan yang menjana fenomena alam, yang mendedahkan atau mengulang jalan Syurga, iaitu susunan () daripada Tian, Tuhan Mutlak.

Dalam tradisi Cina, tidak terdapat perbezaan jelas antara dewa dan jasad fizikal mereka (termasuk bintang, pokok, haiwan); perbezaannya adalah kuantitatif, bukan kualitatif. Dalam erti kata lain, semua benda di alam semula jadi berpotensi memperoleh ciri ketuhanan jika bertindak selaras dengan keesaan sejagat (*Tian*).

### Makhluk Abadi dan Penjelmaan
Dalam agama rakyat, dewa () dan makhluk abadi () tidak dibezakan secara tegas. Dewa boleh menjelma sebagai manusia, dan manusia pula boleh mencapai keabadian, kerana semua prinsip rohani berasal daripada *qi* sebelum sebarang kewujudan fizikal.

### Tiga Kuasa
Dalam *Zhongyong* (Doktrin Jalan Tengah), seorang  (orang suci) ialah seseorang yang membangunkan sifat sejatinya sepenuhnya, sekali gus menyempurnakan sifat semua makhluk dan mampu membantu proses transformasi Syurga dan Bumi  membentuk Tiga Kuasa (三才,Sāncái) bersama mereka.

### Peranan Manusia
Dalam tradisi Cina, manusia ialah pengantara antara Syurga dan Bumi, serta berperanan menyempurnakan apa yang dimulakan oleh Syurga dan Bumi. Maka, keilahian dan kemanusiaan saling menyatu dan tidak bertentangan.

## Pautan luar
*  Maklumat mengenai kepercayaan Cina oleh jemaat Al Masehi.