Senarai kata serapan dari bahasa Sanskrit dalam bahasa Melayu

Bahasa Sangsakerta sudah ribuan tahun dikenal di Nusantara hasil pengaruh daripada pemerkenalan konsep-konsep tinggi seperti agama dan budaya dari anak benua India kepada tamadun-tamadun rantau kepulauan tersebut. Bukti tertua yang sekarang masih ada ialah prasasti-prasasti yang ada di Kutai, Kalimantan Timur dan kurang lebih berasal dari abad ke-4 atau abad ke-5 Masihi. Keberadaan bahasa Sangsakerta di Nusantara sudah lama sehingga banyak kata-kata dari bahasa ini yang diserap atau dipinjamkan ke dalam bahasa-bahasa setempat. Artikel ini membincangkan **kata-kata serapan sebegini dalam [[bahasa Melayu Klasik]] menerus ke [[bahasa Melayu|bahasa Melayu Moden]]**, baik dalam bentuk baku Malaysia mahupun baku Indonesia.

## Kosakata dasar
Penerapan peristilahan Sangsakerta dalam bahasa dituturi se-Nusantara sudahlama bertapak sehingga kata-kata pinjaman ini seringkali sudah tidak dikenali keasingannya lalu  dimasuk ke dalam kosakata dasar. Oleh kerana itu seseorang bisa menulis sebuah cerita pendek yang menggunakan kata-kata Sangsakerta saja. Di bawah ini disajikan sebuah cerita kecil terdiri dari kurang lebih 80 kata-kata dalam bahasa-bahasa baku moden yang ditulis menggunakan kata-kata Sangsakerta saja, kecuali beberapa partikel-partikel. Kata-kata Sangsakerta di bawah dicetak tebal:

**Karena/Kerana** **semua** di**biaya**i **dana** **negara** **juta**an **rupiah**, sang **mahaguru** **sast**[**e**]**ra bahasa Kawi** dan **mahasiswa-mahasiswi**nya, **duta-duta negeri mitra, Menteri** Ke**budaya**an dan **Pariwisata suami-ist**[**e**]**ri**, be**serta karyawan-karyawati lembaga nirlaba segera** ber**darmawisata** ke pe**desa**an di **utara kota** ka**bupate**n **Probolinggo antara candi-candi purba**, ber**wahana keledai** di **kala senja** dan ber**sama kepala desa** me**nyaksi**kan **para tani** yang ber**jiwa** ber**sahaja serta** ber**budi nirmala** se**cara** ber**bahagia** ber**upacara, seraya merdu** me**nyuara**kan **gita-gita mantra**, yang me**rupa**kan **sarana puji**an mereka me**muja nama suci Pertiwi, Dewi Bumi** yang ber**sedia** meng**anugerah**i mereka **karunia** dan **restu**, me**raksa** dari **bahaya, mala petaka** dan **bencana**.

## Jumlah kata-kata Sangsakerta diserap
Para bahasawan Indonesia memperkirakan ada sekitar 800 kata-kata dari bahasa Sangsakerta yang didapati dalam bahasa baku mereka. Kata-kata ini ada yang diserap langsung dari bahasa aslinya, namun banyak pula yang diserap dari bahasa Jawa baik yang moden mahupun yang Kuno. Yang diserap dari bahasa Jawa sering dipakai sebagai pembentukan kata-kata baru dan disebut sebagai neologisme.

Meski kelihatannya hanya sedikit, namun kata-kata ini frekuensinya cukup tinggi dan banyak yang masuk ke kosakata dasar seperti telah dibicarakan di atas ini sehingga tampaknya banyak.

## Penyesuaian fonologi
Fonologi bahasa Sangsakerta dan bahasa Melayu agak berbeda. Di dalam bahasa Sangsakerta dikenal ada 7 vokal pendek dan 6 vokal panjang (secara teoretis ada 7 vokal panjang pula), serta ada 26 konsonan.

* Vokal Pendek:
*: /a/, /i/, /u/, /ṛ/, /ḷ/, /e/, dan /o/
* Vokal Panjang:
*: /a:/, /I:/, /u:/, /ṛ:/, /ḷ:/, /ai/, dan /au/.
* Konsonan Letupan
*: /k/, /g/, /c/, /j/, /ṭ/, /ḍ/, /t/, /d/, /p/, /b/
* Konsonan Letupan yang disertai hembusan
*: /kh/, /gh/, /ch/, /jh/, /ṭh/, /ḍh/, /th/, /dh/, /ph/, /bh/
* Konsonan Sengau
*: /ng/, /ñ/, /ṇ/, /n/, /m/
* Konsonan Semivokal
*: /y/, /r/, /l/, /w/
* Konsonan Sibilan
*: /ś/, /ṣ/, /s/, /h/
* Konsonan Lain-lain
*: /ḥ/, /ṃ/

Dalam bahasa Melayu tidak ada permasalahan bererti dalam menyesuaikan vokal-vokal Sangsakerta. Namun karena dalam bahasa Melayu tidak ada vokal panjang, maka semua vokal panjang berubah menjadi pendek.

Selain itu ada hal menarik dalam penyesuaian vokal /r/. Vokal ini sekarang di India dilafalkan sebagai /ri/ sementara zaman dahulu diperkirakan vokal ini dilafalkan sebagai /rə/ atau /'ər/, mirip seperti dalam bahasa Jawa. Inilah sebabnya mengapa kata sifat संस्कृत- *saṃskṛta-* dimelayukan bunyinya sebagai *Sangsakerta*, tetapi di India sebagai *Sanskrit*. Dalam bahasa Melayu pada beberapa keadaan vokal ini dilafalkan sebagai /ri/, namun pada kasus-kasus lainnya dilafalkan sebagai /'ər/. Selain itu kata-kata Sangsakerta yang diserap dari bahasa Jawa seringkali juga memuat pelafalan /'ər/ atau /rə/. 

Beberapa contoh:
* Sebagai /ri/ -> “berita”, “berida”.
* Sebagai /rə/ -> “bareksa”
* Serapan dari bahasa Jawa /'ər/ -> “werda”

Kemudian perbendaharaan konsonan bahasa Melayu tidak sebanyak bahasa Sangsakerta. Konsonan retrofleks tidak ada padanannya dalam bahasa Melayu kuno sehingga disesuaikan menjadi konsonan dental. Lalu dari tiga konsonan geseran dalam bahasa Melayu kuno yang tersisa hanya satu sibilan saja, geseran gusi tak bersuara yangdalam huruf Jawi; geseran belakang gusi tak bersuara hanya akan diperkenalkan ek dalam bahasa Melayu berikutan pengaruh bahasa Arab dari dunia Islam menggunakan huruf syin ش sedangkan kata Sangsakerta yang hilang geseran belakang gusi tak bersuara hanya diwakili ﺱ: misalkan kata *kṣatriya* yang diserap menjadi *kesatria* mungkin akan dieja sebagai کشتريا jika diperkenalkan kemudian semasa atau selepas penyebaran Islam.

Lalu kasus menarik selanjutnya ialah penyesuaian konsonan yang disertai dengan aspirasi atau hembusan. Dalam bahasa Melayu seringkali hembusan ini juga dilestarikan. Sebagai contoh diambil kata-kata:
* bhāṣa -> bahasa
* chaya -> cahaya
* phala -> pahala

Hal ini justru tidak dilestarikan dalam bahasa Nusantara lainnya, misalkan bahasa Jawa dan bahasa Bali. Di sisi lain tampaknya hal ini justru ada dalam bahasa Madura yang terlestarikan pada konsonan eksplosiva bersuara.

Kemudian semivokal /y/ dan /w/ pada posisi awal berubah menjadi /j/ dan /b/. Contohnya ialah kata-kata “jantera”, “bareksa”, “berita”, dan “bicara”.

Lalu *anusvara* /ṃ/ (/m./) dalam bahasa Melayu dilafalkan sebagai /ng/ atau sebagai sengau homorgan.

= Senarai kata serapan/pinjaman mengikut turutan abjad =
Di bawah ini diberikan **senarai kata serapan dari bahasa Sangsakerta dalam bahasa Melayu termasuk bahasa-bahasa Malaysia dan Indonesia** beserta ejaan asli dalam bahasa Sangsakerta.
## A
* **adi** (*ādi*): utama, pertama
** **adicita** (*ādicitta*)
** **adikara** (*adhikara*)
** **adipati** (*ādipati*): raja agung
** **adiraja** (*ādirāja*): raja utama
** '''adiwira''' (*ādivīr*), lihat juga '''wira'''
* **[[Aditya]]** (*Āditya*): (Dewa) Matahari
* '''agama''' (*āgama*): din; tradisi suci
* **aji**: mantera
* aja: hanya
* '''aksara''' (*akṣara*): huruf
* **aksi** (*akṣi*): mata, sesuatu yang dilihat
* **alpa**: teledor, kekurangan
* '''amerta''' (*amṛta*): ambrosia, nektar, air kehidupan
* **ancala** (*acala*): gunung
* **aneka** (*aneka*): macam-macam
* **[[Sistem angka|angka]]**: bilangan
* **angkara** (*ahaṅkāra*): murka
* **[[angkasa]]** (*ākāśa*): langit
* angsa (*haṃśa*): sejenis itik besar, sowang
* angsoka (*aśoka*): sejenis pokok
* **aniaya** (*anyāya*): seksa
* **anitya**: ketidakkekalan
* **antara** (*antarā*): lain
* '''antariksa''' (*antarikṣa*): luar angkasa - dipadankan dengan *outerspace* dalam bahasa Indonesia
* **anugerah** (*anugraha*): pemberian
* **arca** (*arcā*): patung
* **ardi** (*ardi*): gunung
***[[Arya]]**: bangsawan, orang India Utara
* **asa**: jiwa (dalam frasa "putus asa")
* **asmara** (*smara*): cinta
* **[[asrama]]** (*āśrama*): tempat pengasingan diri
* **asta** (*aṣṭa*): delapan
* **astana** (*āsthāna*): tempat pemakaman raja dan kerabatnya. Lihat pula **istana**.
* Atharwaweda (*atharvaveda*): salah satu dari empat kitab Weda
* **atma** (*ātmā* atau *ātma*): jiwa
* **atmaja** (*ātmaja* atau *ātmajā*): anak
* Awatara (*avatāra*): penjelmaan, penampakan ("titiasan") Dewa di dunia.

## B
* **baca** (*vaca*): mempertahukan inti yang tertulis
* **bada** (*vāda*): bicara
* **bagai** (*bhāga*): mirip
* **bahagi** , **bagi**  (*bhāgī*):
****bahagian**, **bagian** (*bhāgya*):
* **bahagia** (*bhāgya*): sukacita
***[[bahasa]]** (*bhāṣa*): tuturan
* **bahaya** (*bhaya*): sesuatu yang mengancam
* **bahana** (*bhāna*): karena
*bahtera (*vahitra*): kapal
* **bahu** (*bāhu*): lengan
* **bahureksa** (*bāhurakṣa*): hiasan tangan
* **[[baiduri]]** (*vaidūrya*): sejenis permata
* **bakti** (*bhakti*): hormat, loyal
* **bala** (*bala*): tentara
* **banaspati** (*vanaspati*): pokok besar
***[[bangsa]]** (*vaṃśa*): rakyat
****[[bangsawan]]**
* **[[bangsal]]** (*bhāṇḍaśālā*): sejenis gedung
* **bangsi** (*vaṃśi*): serunai
* **bareksa** (*vṛkṣa*): pokok, khususnya kayu raja
* **basmi** (dari frasa *bhasmī bhūta*): musnah
* **[[Betara]]** (*bhaṭāra*): Dewa
* **Batari** (*bhaṭārī*): Dewi
* **bausastra** (*bahuśāstra*): kamus
* **baya** (*vayas*): usia
* **bayangkara** (*bhayaṃkara*): penjaga, pengawal
* **bayu** (*vāyu*): angin
* **bea** (*vyaya*): belanja, ongkos
** **biaya** (*vyaya*)
* **beda** , **beza**  (*bheda*): diferensi
* **bedama** : sejenis parang
* **begawan** (*bhagavān*): orang suci
** Bandar Seri Begawan
* **bejana** (*bhājana*): bekas, balang
* **belantara** (*vanāntara*): hutan
* **bencana** (*vāñcana*): malapetaka
* **benda** (*bhāṇḍa*): objek
* '''bendahara''' (*bhāṇḍāgāra*): penjaga wang
*'''berhala''' (*bhaṭāra*): bentuk Tuhan, patung sembahan
* **berhana**
* **berita** (*vṛtta*):
*'''biara''' (*vihāra*): tempat kaum rohaniawan
****biarawan**
** **biarawati**
* **bicara** (*vicāra*): pendapat, bualan, perbincangan
** **bicarawara**: rancangan siaran temu bual (dikias dari sandi''wara'')
*'''bidadari''' (*vidyādharī*): makhluk syurgawi
*'''biji''' (*bijā*): isi buah
* '''biksu''' (*bhikṣu*) / '''biku''': seorang rohaniwan Buddha
** **biksuni**
* **binasa** (*vināśa*): hancur
* **berahi** (*virahin*): ingin bercinta
* **bisa** (1) (*viṣa*): racun
* **bisa** (2) (*viṣa*): boleh
*'''brahma''' (*brāhma*)
* **brahmana**
** **brahmani**
* **brahmi**
* **brata** (*brata*): tapa
* **buana** (*bhuvana*): dunia
* budaya (*buddhaya*): berhubungan dengan akal, adab
* **[[Buddha]]** (*buddha*): seseorang yang telah sedar
* **[[budi]]** (*buddhi*): akal
* '''budisat''' (*bodhisattva*): tokoh penting dalam agama Buddha
* **bujangga**, **pujangga** (*bhujaṅga*): ilmuwan. Lihat pula **pujangga**
* **bukti** (*bhukti*): keterangan yang nyata
*bulu roma
* **bumantara** (*byomāntara*): langit
*bumi (*bhūmi*): planet ketiga dalam tatasurya, tanah
* **bumiputera** (*bhūmiputra*): pribumi
* **bupala** (*bhūpāla*): raja
* bupati (*bhūpati*): raja
* **busana** (*bhūṣaṇa*): pakaian bagus
* **buta** (*bhūta*): raksasa
** **[[Bota]]**, nama tempat di Perak
** '''asam bota''' (''asêm buta''), sejenis pokok
* **butala** (*bhūtala*): bumi
* butayadnya (*bhūtayajña*): persembahan atau kurban kepada *[[buta]]*

## C
* '''cabai''' (*cavi*): lada/lombok benua Amerika, cili
* '''cahaya''' (*chāya*): sinar
* **cakrabuana** (*cakrabhūvana*):
* **cak**[**e**]**ra** (**cakra**  **cakera**  *- cakra*): roda
*'''cakerawala''' (*cakravāla*): ufuk, lengkung langit
* **cendala** (*caṇḍāla*): orang buangan; dari kasta terendah; paria
** **candala**
* '''candi''' (*caṇḍi*): bangunan peninggalan Hindu-Buddha kuno
* '''cendera''' (*candra*): bulan (satelit bumi)
* **cenderamawa** : campuran hitam putih
****candramawa**
* **cenderasa** : senjenis pedang sakti
* **cendera sengkala** : kiraan, waktu bulan
* **cara** (*ācāra*): kelakuan
* **caraka** (*caraka*): duta
* '''catur''' (1): sebuah permainan papan
** **caturangga**
** **syatranji**
* **catur** (2): empat
* **cedera** (*chidra*): luka
* **cela** (*chala*): cacat
* **celaka** (*chalaka*): musibah
*'''cempaka''' (*campaka*): nama sejenis bunga (*Michelia champaka*)
* '''cendana''' (*candana*): nama seejenis tumbuhan
* **cendekia** : cerdik, pandai
** **cendekiawan**
* **cendera** : bulan, lena, nama sejenis pokok
**['''cend''''''e''''''rawasih''' (*candra* + *vāsi*): nama burung di Papua
* **cengkerama** (*caṅkrama*): bersantai: bersiar-siar
* **cerita** (*carita*): kisah
** ceritera (*caritra*): kisah
* **cerna** : hancur, menyerap
*'''cinta''' (**cintā**): kasih
* '''cintamani''' : sejenis batu permata
* **cita** (*citta*): rasa, hasrat
** **cipta**: inovasi
* **citra** (*citra*): gambar
* **cuci** (*śuci*): membersihkan
* **cuka** (*cukra*): bahan pengasam
* **cula** (*cūlā* atau *cūḍā*): tanduk
** **ekacula**: kuda bertanduk satu, kuda sumbu
** '''Menteri Cularaja''': mufti besar negara Thai (melalui bahasa Thai จุฬาราชมนตรี *Chularatchamontri*)
* **curiga** (*churikā*): syak wasangka

## D
* **dadih**: air susu lembu, kerbau, dsb. yang pekat yang kental
* **dahaga**: haus, perlawanan terhadap pemerintah
* **daksina**: selatan
* **dana**: wang
* **dasa** (*daśa*): sepuluh
** **dasawarsa** (*daśawarṣa*): dekad, sepuluh tahun
* **[[delima]]**: tumbuhan *Punica granatum*
* **denda** (*daṇḍa*): hukuman
** **dendam** (*daṇḍa* mungkin dari bahasa Tamil): rasa ingin membalas sesuatu yang dialami
* **derita** (*dhṛta*): kesengsaraan
* desa (*deśa*): daerah luar bandar; daerah pentadbira terkecil
*Dewa: tuhan
**Dewata: sifat kedewaan
**Dewi: dewa perempuan
**Dewayadnya (*dewayajña*): persembahan atau kurban kepada para Dewata dalam agama Hindu
* **dewadaru**: kenikir
* **[[dewangga]]**: kain yang bergambar indah
* **dewasa**: akil balig
* darma (*dharma*): kewajiban dan sebagainya
****darma**: kewajiban
**derma: sumbangan
* **dirgantara** (*digantara*): langit
* **dirgahayu** (*dīrghāyuṣa*): panjang umur
* **dosa** (*doṣa*): kesalahan
* **duli**: abu, debu
* **dupa**: kemenyan yang apabila dibakar berbau harum
* **dura**: jauh
** **durasabda**: telefon, dialek Pattani (melalui bahasa Thai โทรศัพท์ *toorásàp –* adakala ditulis "torosap", "torosak")
* **dusta**: tidak benar
*'''duta''' (*dūta*): wakil, caraka
* **dwi**: dua

## E
* **eka**: satu, tunggal
** **ekabahasa** (**eka** + **bhāṣā**): bertutur dalam satu bahasa sahaja, *monolingual*
** **ekamatra**
** **ekasila**
* **embara** (*digambara*): berkelana
** **kembara** (Malaysia)
* **erti** (*artha*): arti, makna

## G
* **gada** : pemukul bulat
*gaharu
* gajah (*gaja*): liman, sejenis binatang besar belalai panjang
* **gala**
* **galuh**
* **ganda**
** gandapura
** gandaria
** gandarusa
** gandasturi
** gandasuli
* **gandarwa**
* **gandewa** (*gaṇḍīva*): busur, terutama busur sang Arjuna
* **gandola**
* **gandi**
* '''Gangga''' (*gaṅgā*): sungai di India dan personifikasinya sebagai Dewi Gangga
* **gangsa**
* **gapura**
* **garba**
* **[[Garuda]]** (*garuḍa*): burung mitologi, wahana Dewa Wisnu
* **gatra**: baris
* **gaya**
* **gembala**
* **genta**
*gergaji
*gergasi: raksasa
*'''gerhana'''
* **giri** (*giri*): gunung
* **gita**: tembang
* **goni**
* **graha** (*gṛha*): rumah, gedung
** griya: di Bali rumah keluarga brahmana
* **grahita**
*gua
* gula: pemanis
* **gulana** (*glāna*): rasa gundah
* **gulma**
* **guna** (*guṇa*): manfaat
** **gunawan** (*guṇa* + sufiks *vant*)
*gurindam: pantun yang terdiri dari dua baris,baris pertama sampiran dan baris kedua isi
* guru (*guru*): pengajar
* **gusti**: tuhan

## H
* **harsa** (*harṣa*): sukacita
*harta (*artha*): wang, kekayaan material
*hasta: tangan
* **hatta** (*ātha*): syahdan, maka (kata penghubung)
* **hima**: kabut (maksud asal: salju)
** **[[Himalaya]]** (*himâlaya*): nama pergunungan di utara India, ertinya "tempat salju"
* **hina**: rendah

## I
* **idam**: ingin
* **indera**: dewa Indera, raja atau kerajaan
** **indria**
* inggu
* **[[inti sari]]** : bahangian utama
*'''irama''' (*virama*): ritma
*'''istana''' (*āsthāna*): tempat tinggal raja. Lihat **astana**
* **istimewa** (*āstām eva*): khas
*['''ist''''''e''''''ri''' (**isteri** , **istri**  *- strī*): mitra pernikahan wanita

## J
* **jaga** (*jagarti* tapi dalam **bahasa Prakerta** *jaga*): bangun, pelihara
* **jagat** (*jagat*): dunia
* **jagat raya** (dari *jagattraya*: "tiga dunia"): **alam semesta**
* **jaksa** (*adhyakṣa*): sang penuntut dalam mahkamah pengadilan
* **jala** (*jala*): jaring untuk menangkap ikan
* **jambu** (*jambu*): semacam pohon dan buahnya
* **japa** (*japa*): mantera
**jampi (*japa*)
* **jana**: manusia
*janda (*raṇḍa*): seorang wanita yang tidak memiliki suami lagi
* **jentera** (*yantra*): alat yang berputar, roda, mesin penggerak
****jantera**
* **jasa** (*yaśa*): perbuatan terpuji
* **jati** (*jāti*): asli, tulen, murni, sejenis pohon
* jatmika (*adhyātmika*): hormat
* **jaya**: menang
* **jebat** : kesturi
* **jeladeri** : lautan
* jelata (*janatā*): rakyat
* jelita (*lalita*): cantik
* **jelma** (*janma*): lahir, berubah menjadi sesuatu
* jempana (*jampana*): tandu, usungan
* jenggala (*jaṅgala*): hutan rimba
* '''jenitri''' (*gaṇitrikā*): sejenis pohon dan buahnya (*elaecorpus ganitrus*)
* **jiwa** (*jīva*): roh
* **ju**[**w**]**ita** (*jīvita*): manis
* jumantara (*vyomāntara*): langit
*'''juta''' (*ayuta*): 1,000,000
**'''jutawan''': sangat kaya

## K

* '''kabupaten''' (dari kata *bhūpati*): wilayah pemerintahan seorang **bupati**
* '''kakawin''' (dari kata *kāvya*): sebuah sajak dalam metrum India
* **kala** (*kāla*): waktu
* kalpataru (*kalpataru*): pohon kehidupan, pohon kelimpahan
* **kama** (*kāma*): cinta
* **Kamajaya** (*Kāmajaya*): nama lain Dewa Smara atau Dewa Cinta
*'''kanji'''
*'''kapas''' (*karpāsa*): sejenis bahan
* **karena** , **kerana ** (*kāraṇa*): sebab
*'''karma''' (*karma*): hasil
* **karna** (*karṇa*): telinga
* **karunia**, **kurnia** (*kāruṇya*): anugerah
* **karya** (*karya*): buatan
* **kata** (*katha*): satuan kalimat
* **kawi** (*kāvya*): penyair
* **kecapi** (*kacchapī*): alat muzik bertali dipetik
* **keling** (*Kaliṅga*): India bahagian selatan
* **keluarga** (*kulavarga*): kaum kerabat
* **kemala**
* **kendala**
* **kendi** (*kuṇḍi* atau *kuṇḍikā*): bejana air
* **kenya** (*kanyā*): gadis
* **kepala** (*kapāla*): bahagian tubuh teratas, hulu
* **keranda**: larung mayat
* **kerja** (*karya*): sesuatu yang diperbuat
* **kasturi** , **kesturi** (*kastūrikā*): jebat, musang
***kesuma** , **kusuma**  (*kuṣuma*): bunga
* **kesumba**
* '''keti''' (*koṭi*): 100,000
* **ketika**
* **kirana** (*kiraṇa*): sinar
* **kokila**: sejenis burung
*'''kota''' (*kuṭa*): benteng, wilayah bandar
* **krama**: cara, aturan
* **kresnapaksa** (*kṛṣṇapakṣa*): bulan separuh gelap
* **krida** (*krīḍā*): tindakan terpuji
*['''kesat''''''e''''''ria''' (**kesateria** , **kesatria**  - *[[Kshatriya|kṣatriya]]*): kasta kedua, bangsawan, seorang laskar; lihat juga **satria**
*'''kuasa''' (dari kata *waśa*):
* **kulasentana** (*kulasantāna*): suku
* **kulawangsa** (*kulavaṃśa*): klan
* **kunarpa**: mayat, bangkai
*'''kunci''' (*kuñcikā*): menutup
* **kunta**
* **kupi** atau **kopi** (*kūpa*): bekas tin, dialek Kelantan
* **kusa**
* **[[Penyakit kusta|kusta]]**

## L
* **laba** (*labha*): untung
** '''waralaba''': aturan jual beli atau pelayanan atas aran/nama syarikat yang lebih atas
* **[[lagu]]** (*laghu*): nyanyian
* **[[laksa]]** (*lakṣa*): 10,000
* **laksana** (*lakṣaṇa*)
* **lengkara**
* **lingga** (*liŋga*)
* **[[logam]]**
* **loka**: alam sekeliling, dunia
** '''dewaloka''': alam dewa-dewi
** **niagaloka**: tempat menguruskan perniagaan, lihat juga '''niaga'''
** **lokakarya**: tempat pengusahaan kerja, bengkel
** **lokananta**
** **lokapala**
** **[[syurgaloka]]**
* **lintas**

## M
* **madia** (*madya*): tengah
** **madya-**
** '''madyama''': peringkat menengah pendidikan sekolah di Negara Thai (melalui bahasa Thai มัธยม *matthayom*)
* madu (*madhu*): cairan manis produk lebah
** **madukara**
* **maha** (*mahā*): besar
*Maharaja (*mahārāja*): kaisar, raja besar
* **mahkota**
* **makara**
* **mala**
* **malapetaka**
* **manah**
* **[[mandala]]**
* **mangsa**
* **mangsi**
*manik
* **manikam**: permata
* **[[mantera]]** (*mantra*)
* **mantri**
* **manusayadnya**
*manusia
* **mara**
* **marabahaya**
* **marga**
* **margasatwa**, **mergastua**
*masa
* **meterai**
* **matra**
* **maya**: semuan, tidak pugau yakni benar-benar ketara dipandang dan disentuh
* **mayapada**: bumi
* **mega** (*megha*): awan
* **[[melati]]**
*menteri
* **mercapada**
*merdeka: kebebasan
****mereka**
****mahardika**
* **merdu**
* **[[merica]]**: lada hitam
* **merpati**
* **mesra**
* **mesti**
* **mestika**
* **mina**: ikan
* **mintuna**
* **mitra**: teman, rakan
*moksa (*mokṣa*): kelepasan dari sengsara
* **muda** (*mūḍha*): tidak tua
* **muka**
* **mula**
* **mustika**
* **[[mutiara]]**

## N
*nada
*naga
* **nama** (*nāma*): sebutan atau panggilan, [ng]aran
* **nara**
* **narapati**
* **narapidana** : penjenayah
* **nata**
* **nawa** (*sembilan*)
* **nayaka**: menteri 
*negara
*nagari
** negeri: badan politik sebahagian dari negara
*neraca
* **neraka** (*naraka*):
* **netra** (*netra*): mata
* **[[niaga]]**, **berniaga** (*vāṇijyaka* "pejual beli")
* nila
* **nirmala**
* nirwana (*nirvana*): tahap kemuncak kelepasan jiwa dalam kepercayaan Buddha
* **niscaya**
* **[[Peniskalaan|niskala]]**
* **nista**

## O
* **ojah**

## P
* **pada**
* **padma**
** **padmi**
** **padam**
** **patma**
** **fatma**
* **pahala**
* **paksa**
* **paksi** (*pakṣi*): burung
** **peksi**
* **paksina**
* **pala**
* **panca** (*pañca*): lima
** pancasila (1) (*pañcaśīla*): lima kaedah falsafah Buddha
** Pancasila (2) (*pañcaśīla*): ideologi negara Indonesia
** Pancatantra (*pañcatantra*): sebuah karya sastera dari India Kuno
* **pancaka**
* **pandai**
* **pandita**
* **panitia**
* **papa**
* **para**
* **[[parameswara]]**
* **parameswari**
**permaisuri
* **parisada**
* **parwa**
* **pasca** (*paścat*): setelah
* **patera**
* **patih**
* **pawaka**: api
* **pawana**: angin
* payudara (*payodhara*): buah dada wanita untuk menyusukan anak
* **pedanda**
* **pedati**
* **pekerti**
* **pendapa**
*pendeta
* **penjara**
* **perada**
* **perbawa**
* **percaya** (*pratyaya*)
* **perdana**
*peribahasa
***periksa** (*parīkṣā*)
****pirsa**  mengamati (melalui bahasa Jawa ꦥꦶꦂꦱ *pirsa*); **pemirsa**: penonton siaran jauh TV
* **peristiwa**
* **perkara**
* **permata**
* **persada**
* **pertama**
*pertiwi
* **perwara**
* **petaka, pataka**
* **pidana**
* **pitayadnya**
* **prabu**
* **prahara**
*prakarsa
* **prakarya**
*prakata
*'''pramugara/pramugari'''
** **pramu-** :  imbuhan pelaku kerja khidmat
*** **pramusaji** : pelayan
*** **pramuwisata** : pemandu wisata
* **pramuria** :wanita nakal
* pranala (*praṇāla*): pautan atau tautan di internet
* **pranata**
* **prasangka**
* **prasarana**
* **prasasti**: batu bersurat
* **prasetya**
* **prawacana**
* **pria**
* **p**[**e**]**ribumi** (**peribumi** , **pribumi** ) : penduduk asli
* **puasa**
* **puja**
*pujangga: penyair
* **puji**
* **penggawa**: perajurit
* **pura**
* **purba**
** **purbakala**
* **puri**
* **purna-** (*pūrṇa*): lengkap, penuh, genap, kamil; serumpun imbuhan Latin *pleni*-
****sempurna**
****[[Bulan purnama|purnama]]**
****purnakata**: kata pelengkap, kesimpulan
****purnaraja**: raja yang turun takhta secara rela ketika masih hidup
* **purwa, purba**
****purwarupa** , **purbarupa** : prototaip/prototipe
* **pusaka**
* **puspa**: bunga
* **puspadanta**
* **puspita**
*pustaka : kutubkhanah
**perpustakaan
* **put**[**e**]**ra** (**putera** **, putra** )
* **put**[**e**]**ri** (**puteri** **, putri** )

## R
* **raga**
* **rahasia** , **rahsia**  (*rahasya*): muslihat
*raja
* **rajaberana**
* **rajah**
* **rajalela**
* **rajawali**
* **raksa**
*raksasa
* **raksasi**
* **ramai**
*rasa
* **rasi**
* **[[rata]]**: kenderaan digerakkan kuda tembatan
* **ratna**
* **rega**
* **reca**
* **rela**
* **remaja**
*rencana
*renjana
* **[[resi]]**
*restu
* Rigweda: kitab suci umat Hindu
* **rona**
*rupa
* Rupiah (*rūpya*): mata wang Indonesia

## S
* **sabda** (*sabda*): kata, firman
* **sad** (*ṣaḍ*): enam
* **sahaja** (*sahaja*): sederhana
* **sahaya** (*sahāya*): hamba
**saya
* **saka**
* **sakala**
* **saksi** (*sakṣi*): pengaku terus perkara yang dilihat benar
* **sakti** (*śakti*): kekuatan supranatural
* **sama**
* **samapta**
* samsara (*saṃsāra*): lahir kembali di dunia, lihat pula **sengsara**
* samudera (*samudra*): laut besar
* **sandi** (*saṃdhí*)
** **sandiwara** (ditambah kata akar Austronesia *wara*) - wayang kisah cerita
* sanggama (*saṃgama*): persatuan, hubungan seksual
* **sanggamara**
* **sangka**
* **sangkala**
* **sangsi**
* **Sanskerta** , **Sangsakerta**  (*saṃskṛta*): bahasa yang sempurna
* **santri** (*śāstri*): (, khusus di Pulau Jawa) seorang pelajar agama Islam, biasa tinggal di sebuah asrama
**pesantren
* **santi**
* **santika**
* **sapta** (*tujuh*)
* **saptadarma**
* **saptamarga**
* **sarana**
* **sari**
** **sarikata**
** **saripati**
** **[[santan]]**: perahan kukuran isi buah kelapa (melalui  hasil penghalusan kata *sari*)
* **sarira**
* **sarjana** (*sajjana*): seorang pekerja dalam pembelajaran tinggi
* **sasakala**
* **sasian**
* **sastra**
* **satria**
* **satwa**
* **satyalancana**
* **satyawacana**
* **saudara**
* **sayembara** (*svayambara*): pertandingan, kontes
* **seba**
* **sedaya** (*sadaya*)
* **sederhana** (*sārdhāna*): sedang-sedang, mudah seadanya, simpel
* **sedia**
** **sediakala**
** **sedianya**
* **segala**
* **segara**: laut
* **sejahtera**
* **selesma** , **selsema** 
* **selira**
*seloka (*śloka*): larik puisi
* **semadi**
*semboyan
* **sementara**
* **sempurna**
* **semua**
* **senantiasa**
* **senapati**
* **[[sendawa]]**: sebatian kimia KNO3.
* **sendi** (*sandhi*): penghubung
* **sengketa**
* **sengsara** (*saṃsāra*): keadaan derita. Lihat pula **samsara**
* **senjata** (*sajjita*): alat perang
* **sentosa**
* **serati**
* **seraya**
* **serba**
* '''seri''' (*śrī*)
* **seribumi**
* **serigala**
* **sesira**
*setanggi
* **seteru** (*śatru*): lawan, musuh
* **setia** (*satya*): patuh
* **seksa** , **siksa** 
* **sila** (*śīla*): asas
* singa (*siṃha*): semacam kucing raksasa berbulu surai-surai keliling kepala
* **singga**[**h**]**sana** (**singgahsana** , **singgasana**  - *siṃhâsana*): tempat semayaman pemegang takhta
* **sisa**
* **siswa** (*siṣya*): murid
***sorga**, **surga** , **syurga**  *- svarga*)
* **seri** (*[[Shri|śri]]*)
* **sridanta**
* **srikaya**
*setupa
* **su-** (*su*): baik
*suami
*suara (*svara*): bunyi
* **suasana**
* **suci** (*śuci*): keramat
* **sudah** (*suddha*): telah
* **sudamala**
* **sudara**
* **sudi**
* **sudra**
* **suka**
* **sukarela**
* **suklapaksa**
* **sukma**
* **sula**
* **sunyata**
* **sunyi**
* **suralaya**
* **surya** , **suria** 
* **suryakanta**
* **susila**
* **sutra**
* **sutradara**: pengarah wayang gambar/filem
* **swa-**
** **swakarsa**
** **swakarya**
** **swapraja**
** **swasembada**
** **swatantra**
*swasta
***swasti** (*svasti*): ucapan selamat, pernah digunakan dalam prasasti-prasasti Melayu kuno – masih terpelihara dalam dialek Pattani melalui bahasa Thai (สวัสดี *sawatdi*)

## T
* **tabik**
** **tabe**
* **tabil**
* **tala**
* **tani**
* **tantra**
* **taru**
* **taruna** , **teruna** 
* **tata**
****tata acara**
** **tata surya**: Sistem Suria ()
**tatabahasa
** **tata busana**
** **tata cara**
** **tata guna**
** **tata krama**
** **tata laksana**
** **tata nama**
**tatanegara
* **tega** (*tyaga*): tidak perduli
* **teja**
* **telaga**
* **tembaga**
* **tentara **, **tentera**  (*tantara*)
* **tepaslira**
* **terka**
* **tetapi**
* **tirta** (*tirta*): air
* **tri** (*tri*): tiga
** **trimatra**
** **trimurti**
** trisula: Tiga hujung; senjata semacam tombak dengan tiga mata yang tajam.
* **triwikrama**
* **tuna**: Kehilangan (tadinya memiliki menjadi tidak) / tidak memiliki.
****[[Kebutaan|tuna netra]]** - buta
** **[[Kepekakan|tuna rungu]]** - tuli
** **[[Kebisuan|tuna wicara]]** - bisu
** **[[tuna daksa]]** - tidak memiliki tangan dan/atau kaki
** **[[tuna laras]]** - kelainan perilaku
** **[[tuna grahita]]** - kelainan mental
** **[[tuna wisma]]** - tidak memiliki rumah
** **[[tuna karya]]** - pengangguran, tidak memiliki pekerjaan.
** **tuna aksara** - buta huruf
** **[[tuna susila]]** - tindakan amoral

## U
* **udara** (*udara*): zat di atmosfer bumi
* **umpama**: lihat upama
* **unta** (*uṣṭra*): sejenis haiwan yang hidup di gurun pasir
* **upa-** (*upa*): imbuhan menunjukkan kedudukan yang bawahan, serumpun imbuhan Latin *sub*-
** **upaduta**
** **[[uparaja]]**
* **upacara**
* **upah**
* **upama**: contoh
* **upaya** (*upāya*): daya, siasat
* upeti (*utpatti*): sesuatu yang harus diberikan kepada pembesar, semacam cukai
****ufti** (Malaysia)
* **urna**
* **usaha** (*utsaha*)
* **usia** (*yuṣa*): umur
* **utama** (*uttama*): paling unggul
* **utara** (*uttara*): mata angin yang arahnya sebelah kiri terbitnya matahari

## W
* **[[wacana]]** (*vacana*)
* **[[wahana]]** (*vāhana*): medium, kendaraan
*waisak (**waisak** , **wesak** )
* **waisya**
* **walimana** (*vimāna*): burung mitis
* **waluh**
* **[[-wan]]** (*-vant*): sebuah imbuhan hujung menyatakan pelaku yang lelaki
** **[[-wati]]** (*-vatī*): sebuah imbuhan hujung menyatakan pelaku yang perempuan
* **wana**: hutan
* **wanara** (*vaṇara*): kera
* **wangsa** (*vaṃśa*): dinasti
*wanita: perempuan (terhormat)
* **waranggana**
* **warga**: kaum
* '''warna''' (*varṇa*): kelir
* **warsa** (*varṣa*): tahun
* **warta** (*vṛtta*): berita
** **warta berita**
** **wartawan**: jurnalis
* **Waruna**: bintang siarah kelapan dan terjauh mengelilingi matahari (kiasan budaya setempat dengan dewa Rum setaraf)
* **waspada**
* **wati**
* **weda**: kitab suci
* **[[wedana]]**: pegawai pentadbiran di Jawa
* **werda**
* **wibawa**
* **wicara**
* **widara**
* **widya**: sains, ilmu pengetahuan atau pembelajaran
* **widyakarya**
* **widyawisata**
* **[[wihara]]** (*vihāra*): rumah ibadah dan pertapaan pengikut Gautama Buddha
* **wijaya**
* **wiku**
* **wimana**
* '''windu''': tempoh lapan tahun dalam takwim Jawa
* **wira**: pelawan yang tegap berani
** '''adiwira'''
* **wiracarita**: epos
* **wirama**
* **wiraswasta**
* **wirawan**
* **wisata**: lawatan
** **wisatawan**
** **darmawisata**: lawatan sambil belajar
* **wisaya**
* **wisma**: rumah
* **wisuda**: penerimaan ijazah setelah menamatkan pengajian tinggi - "konvokesyen" (khusus di )
* **wiwaha** (*vivāha*): pernikahan besar
* **wiyaga**: burung
* **wiyatabhakti**
* **wredatama**

## Y
* Yajurweda (*yajurveda*): salah satu dari kitab Catur Weda
* **yantra** (*yantra*): alat. Lihat pula **jentera**
* **yayasan** (berdasarkan *yaśa*): lembaga. Lihat pula **jasa**.
* '''yoga''' (*yoga*): bentuk tapa-samadi
* **yogi** (*yogin*): seseorang yang beryoga
* **yoni** (*yoni*): rahim, vagina, alas lingga
* **yogya** (*yogya*): sesuai tatakrama
* **yojana** (*yojana*): ukuran, jarak kurang lebih 15 kilometer
* **yuda** (*yuddha*): perang

## Perkataan mewakili angka dalam bahasa ''Sanskrit''

# eka
# dwi, dwaya
# tri, traya
# catur
# panca
# sad
# sapta
# ashta
# nawa
# dasa
# ekadasa
# dwadasa/dwidasa
# trayodasa
# caturdasa
# pancadasa
# sodasa
# saptadasa
# asthadasa (contoh: Astadasaparwa)
# nawadasa
# wingsati
# ekawingsati
# dwawingsati
# trayowingsati
* 30. trinisat
* 32. dwitrinisat
* 33. tritrinisat
* 34. cattrinisat
* 40. catwaringsat
* 50. pancasat
* 60. sasti
* 70. saptati
* 80. asiti
* 90. nawati
* 100. sata
* 102. dwisata
* 200. dwisatani
* 202. dwidwisatani
* 913. trayodasa nawasatani
* 1.000. sahasra, sasra, saharsa
* 5.000. pancasahasrani
* 7.423. trayowingsati catursatani saptasahasrani
* 10.000. laksa
* 100.000. kethi
* 1.000.000. yuta
* 100.000.000. arwuda

## Rujukan

### Sumber dari Nusantara

* Professor Dr. Mukunda Madhava Sharma M.A., Ph. D., D. Litt., Kavyatirtha, 1985, *Unsur-Unsur Bahasa Sangsakerta dalam Bahasa Indonesia.* Denpasar: Wyāsa Sanggraha.
* 
* P.J. Zoetmulder, 1995, *Kamus Jawa Kuno - Indonesia*, Jakarta: Gramedia
* { Sutanto, 1989, *Dwidasa = 12*, *[[Intisari]] Mei 1989*, Jakarta: Yayasan Intisari
*Professor Dr. Mukunda Madhava Sharma M.A., Ph.D., D. Litt., Kavyatirtha, 1985, *Unsur-Unsur Bahasa Sangsakerta dalam Bahasa Indonesia.* Denpasar: Wyāsa Sanggraha.

### Sumber bahasa Inggeris

*Jan Gonda, 1952, *[[Sanskrit in Indonesia|Sangsakerta in Indonesia]]*, New Delhi: International Academy of Indian Culture.
* Johannes Gijsbertus de Casparis, 1997, *Sangsakerta loan-words in Indonesian: An annotated check-list of words from Sangsakerta in Indonesian and Traditional Malay*, Jakarta: Badan Penyelenggara Seri NUSA, Universitas Katolik Indonesia Atma Jaya.
* Sir Monier Monier-Williams, 1899, *A Sangsakerta - English Dictionary*. Oxford
*Jan Gonda, 1952, *[[Sanskrit in Indonesia|Sangsakerta in Indonesia]]*, New Delhi: International Academy of Indian Culture.
*Johannes Gijsbertus de Casparis, 1997, *Sangsakerta loan-words in Indonesian: An annotated check-list of words from Sangsakerta in Indonesian and Traditional Malay*, Jakarta: Badan Penyelenggara Seri NUSA, Universitas Katolik Indonesia Atma Jaya.
*Malay Words of Sangsakerta Origin