Bahasa Suluk

**Bahasa Suluk** atau **Bahasa Tausug** ialah bahasa yang dituturkan di Kepulauan Sulu, Malaysia (sebahagian kecil kawasan di Sabah), Mindanao, Filipina dan Kalimantan, Indonesia oleh orang Tausug. Bahasa suluk dikenali oleh bangsa Tagalog sebagai *Wikang Tausug*, manakala orang-orang Cebuano mengenali Bahasa Tausug sebagai *Tinausug*.

## Sejarah
Bahasa Tausug adalah bahasa perantara atau *lingua franca* sebelum era kesultanannya lagi hingga kini. Etnik Suluk berasal dari rumpun Nusantara-Austronesia (Polenesia) sebagai mana masyarakat Nusantara di sekitarnya. Etnik Suluk juga merupakan diantara penduduk Peribumi atau Bumiputera Sabah. Bahasa Sug yang mereka tutur adalah mirip Bahasa Melayu lama bercampur Bahasa Arab dan bahasa etnik lain di sekitar Sulu dan Mindanao.

Suku kaum Suluk atau Tausug juga punya beberapa dialek atau slanga mengikut kawasan atau daerah Memek antaranya ialah slanga Tausug Tapul, Tausug Basilan, Tausug Lugus, Gimbahanun, Luwuk dan lain-lain. Unsur-unsur bahasa Jawa juga ada terdapat dalam bahasa Sug ini tidaklah menghairankan kerana Rumpun Bangsa Austronesia di rantau Nusantara ini antara satu sama lain ada similaritinya.

Ini disebabkan kekuasaan kerajaan Srivijaya dan Majapahit di tanah Jawa pernah mempengaruhi daerah-daerah sekitar wilayah Kepulauan Sulu sebagaimana sebelum kemunculan kerajaan awal Melayu Melaka. Manakala dalam catatan Nagarakretagama Majapahit, kepulauan Sulu dipanggil "Solot". Kepulauan Sulu juga dinamakan "Banjar Kulan" (Banjar kecil) oleh orang Kalimantan kerana memiliki hubungan sejarah lama dengan Banjarmasin. Maka setelah kedatangan Islam muncullah Kesultanan Sulu sekitar tahun 1457 M dan pemerintahan Sultan-Sultan Sulu berlangsung begitu lama yang menyumbang kepada Bahasa Sug terus bertahan hingga hari ini.

Semasa kegemilangan pentadbiran Kesultanan Sulu dahulu Bahasa Suluk adalah Lingua-Franca di wilayah kesultanannya yang merangkumi Jolo, Tawi-Tawi, Basilan-Zamboanga, Palawan dan North Borneo (Sabah).

## Pengkelasan
Mengikut laman sesawang *Ethnologue.com*, Bahasa Suluk dikelaskan dalam keluarga Bahasa Filipina, dan merupakan rumpun Selatan bagi subkeluarga Bisaya. Terdapat 3 bahasa dalam rumpun bahasa Selatan Bisaya iaitu:

* Surigaonon
* Tausug-Butuanon
** Tausug
** Butuanon
Terdapat beberapa perubahan penyebutan kata yang ketara iaitu:

* Pengurangan vokal o dan e menjadi u dan i (*Layo* "jauh" → *Layu*)
* Perubahan konsonan S menjadi H (*Sa → Ha*)

## Fonologi
Bahasa Tausug memiliki 16 huruf konsonan dan 3 huruf vokal dan 1 tanda mati ('). Jadual di bawah menunjukkan senarai huruf Bahasa Tausug mengikut turutan. Tambahan, ada 3 huruf vokal diletakkan tanda diakritik makron "*baris mahaba*'" /Ā,Ī,Ū/ untuk disebut panjang (contoh: *baba* - gendong dan *bābā* - sambil) serta tanda mati "*baris patay*" untuk menandakan bunyi hentian glotis (seperti mengakhiri suku kata dengan huruf g atau k, contoh: di' /diʔ/ - tidak dan dī /diy/ - sini). Juga, bahasa ini mempunyai 4 diftong iaitu ay, aw, iw, uy.

Tiada perkataan bermula dengan huruf ch, ch hanya wujud di tengah suku kata seperti *magbacha* - membaca.

## Morfologi
Perubahan sebutan berlaku pada huruf konsonan tertentu.

**Imbuhan Ma-, Pa- dan Variansnya**

Pada kata biasa iaitu huruf selain huruf vokal, b, p, s, t dan k, tiada perubahan sebutan. 

Contoh: 

* Ma + hindu (belajar) = mahindu (akan terajar), 
* Na + lamuk (daging) = nalamuk (sudah diiletakkan daging)
* Pa + galit (tengking) = pagalit (benda yang ditengking)

**B dan P → M**

* Ma + bunu (bunuh) = Mamunu (akan terbunuh)
* Na + patay (mati) = Namatay (termati)
* Pa + buwad (keringkan baju) = Pamuwad (benda yang akan dikeringkan)

**S dan T → N**

* Ma + sanda (pajak) = Mananda (akan terpajak)
* Na + tangis (tangis) = Nanangis (tertangis)
* Pa + tahi (jahit) = Panahi (benda yang akan dijahit)

**K dan Huruf Vokal → NG**

* Ma + kahuy (kayu) = Mangahuy (akan memungut kayu)
* Na + ista (ikan) = nangista (sudah dipancing)
* Pa + adjal (menyediakan sajian) = pangadjal (benda yang akan disajikan)
**Imbuhan Repetisi Ma-**

Sekiranya kata yang bermula dengan huruf vokal, b, p, s, t dan k digabungkan dengan imbuhan repetisi ma-, penyengauan akan berlaku.

* Ma (rep) + bunu (bunuh) = mamumunu (pembunuh)
* Ma (rep) + papas (padam) = mamamapas (pemadam)
* Ma (rep) + tahi' (jahit) = mananahi' (penjahit)
* Ma (rep) + saggaw (tangkap) = mananaggaw (penangkap)
* Ma (rep) + kahuy (kayu) = mangangahuy (pembalak)
* Ma (rep) + ista' (ikan) = mangingista (nelayan)
**Imbuhan -um-**

Bagi imbuhan ini, perubahan hanya berlaku pada huruf b dan p sahaja.

**-um- + p, b → m-**

* -um- + panaw (jalan) → pumanaw → manaw (akan berjalan)
* -um- + buka (kerak) → bumuka → muka (akan berkerak tanahnya)
* -um- + pikit (melakat) → pumikit → mikit (akan melekat)
* -um- + bichara (bicara) → bumichara → muchara (akan berbicara)

**Imbuhan -im-**

Seperti imbuhan -um-, b dan p sahaja yang akan mengalami perubahan sebutan.

**-im- + p, b → mi-**

* -im- + panaw (jalan) → pimanaw → miyanaw (sudah berjalan)
* -im- + buka (kerak) → bimuka → miyuka (sudah berkerak tanahnya)
* -im- + pikit (melekat) → pimikit → miyikit (sudah melekat)
* -im- + bichara (bicara) → bimichara → miyichara (sudah berbicara)

**-im- (repetisi) + p, b → miy-**

* -im- (rep) +  panaw (jalan) → pimapanaw → miyamanaw (sedang berjalan)
* -im- (rep) + buka (kerak) → bimubuka → miyumuka (sedang berkerak tanahnya)
* -im- (rep) + pikit (melekat) → pimipikit → miyimikit (sedang melekat)
* -im- (rep) + bichara (bicara) → bimibichara → miyimichara (sedang berbicara)

**Pengurangan Konsonan D ke R**

Imbuhan ka-...-an, pag- (rep) dan mag (repitisi), maka- berpotensi mengurangkan konsonan D ke R.

* Dagat (laut) → Ka**r**agatan (Kelautan)
* Dagan (lari, urus) → Pagda**r**agan (Pengurusan)
* Dagang (jual, dagang) → Magda**r**agang (Penjual)
* Da (bawa) → Maka**r**a (akan ditanggungjawab)

Bukan itu sahaja, kata ganti nama tunjuk oblik ke-2 (di, duun, didtu) dan partikel enklitik da boleh mengalami pengurangan sekiranya kata depannya berakhiri huruf vokal. Contoh:

**Tanpa Pengurangan**

Perhatikan huruf akhir sebelum kata yang akan dikurangkan.

* "Nakita' ku hi Ahma**d** **di**." *Aku terlihat Ahmad di sini.*
* "Miyanaw sadja ika**w duun**." Engkau *berjalan sahaja di situ.*
* "Nakidnap in anak sin mayu**l didtu**." *Anak datuk bandar diculik di sana.*
* "Natutū**g da** siya dayn kahapun." *Dia tidur sahaja dari semalam.*

**Dengan Pengurangan**

* "Nakita' ku hi Fatim**a ri**." *Aku terlihat Fatimah di sini."*
* "Miyanaw sadja ak**u ruun**." *Aku berjalan sahaja di situ.*
* "Nakidnap in anak hi Fatim**a** **ridtu**." *Anak Fatimah diculik di sana.*
* "Naglut**u ra** siya." *Dia masak sahaja.*

## Tatabahasa
Umumnya, tatabahasa Bahasa Suluk mengikuti pola ayat Bahasa Filipina di mana susunan ayatnya seperti [Kata Kerja + Subjek + Objek] dan [Predikat + Subjek].

Ortografinya serupa dengan Bahasa Melayu tetapi tidak mempunyai beberapa huruf vokal seperti E pepet. Diftong dieja dengan menggabungkan huruf vokal dengan huruf y atau w seperti *sayng* [saying] "pisang".  

Namun begitu, susunan ayatnya boleh juga dalam bentuk [Objek + Subjek + Kata Kerja], tetapi bentuk ini hanya wujud di ayat tertentu, seperti ayat frasa syarat.  
 *"Madtu kaw ha tabu', bang *'mu siya makita'** laungu mu kaniya in salam dayn kaku okey?"''
 "Kau pergi ke kedai, kalau **kau jumpa dia**, kau bilang salam kepadanya dariku okey?"
 Pergi-kau-ke-kedai, kalau-mu-dia-terlihat, bilang-mu-kepadanya-sebuah-salam-dari-ku-okey?
Ayat ini boleh disusun kepada bentuk ayat menyerupai Bahasa Tagalog. Seperti:
 ''"Madtu ka ha tabu', bang makita mu siya' launga mu kaniya in salam dayn kaku okey?"''
 ''"Pumunta ka sa tindahan, kung makikita mo siya pasabi mo sa kaniya ang salam/kumusta galing sa akin okey?"''
Ayat ini juga boleh disusun menyerupai Bahasa Melayu, cuma ia agak janggal didengari oleh penutur.
 ''"Ikaw, madtu ha tabu', bang ikaw, makita siya, ikaw, laung sin salam kaniya dayn kaku okey?"''
Perhatikan penggunaan tanda koma, terdapat jela panjang di antaranya, dan jika dibaca laju tanpa jela, ayat akan menjadi tidak gramatis dan tidak dapat difahami oleh pendengar.

=== Kata Ganti Nama ===

==== Kata Ganti Nama Diri ====
Terdapat tiga jenis kata ganti nama diri dalam Bahasa Suluk iaitu kata ganti nama diri nominatif, kata ganti nama diri genitif dan kata ganti nama diri oblik.

Jenis berduaan digunakan apabila pembicara mempunyai dua orang.

**Contoh Penggunaan**

**Nominatif**

* ***Aku*' na in magtugna' sin bugas.* "*'Aku** yang akan menanak nasi."
* ''Hain **kita** magbak?'' "Di manakah **kita** akan bertemu?"
* ''Di mu **kami** dihilan?"'' "Tidakkah engkau memberi **kami** sesuatu?"
* ''Subay **kitaniyu** magkahagad ha daakan sin Tuhan.'' "**Kita** harus taati perintah Tuhan."
* ''Mabaya **siya** magbunyug iban **ikaw**.'' "**Dia** mahu **engkau** temankannya."
* ''Pila **kamu** in mari kunsum?'' "Berapa ramai **kalian** kemari esok?"
* ***Sila*' in manga bagay ku.* "*'Mereka** ialah kawan-kawan ku."

**Genitif**

Digunakan untuk ayat berfokuskan objek dan penanda pemilikan barang. Berikut ialah contoh ayat yang menggunakan dua kegunaan pronomina genitif.

* ''Way **ku** siya kita, siya in amaun **ku**.'' "**Aku** tidak nampak dia, dia ialah pak cik**ku**."
* ''Baytaan **ta** kaw sin lahasiya **ta**.'' "**Aku** akan beritahu kau rahsia**ku**." 
* ''Iyabutan **namu** ****in tarak ha unahan **namu**.'' ***<nowiki/>***"**Kami** memotong lori yang berada di hadapan **kami**."
* ''Bunglaw na lima **taniyu** bang ubus **taniyu** iyutud in manga sibuyas.'' "Ayuh kita basuh tangan **kita** jika **kita** sudah potong bawang merah."
* ''Bayaran **mu** aku bihaun ka? Utang **mu** kaku in kalimaan ringgit sadja.'' "**Kau** akan bayarkan aku sekarangkah? Hutang**mu** kepadaku ialah lima puluh ringgit sahaja."
* ''Malupa na ka **niyu** in janji **niyu** kanda Ahmad?'' "Sudahkah **kalian** lupa akan janji **kalian** kepada Ahmad semua?"
* ''Piyatay **niya** in nakabunu' ha ama **niya**.'' "**Dia** bunuh orang yang membunuh ayah**nya**."
* ''Kakasihan **nila** in anak **nila** kabungsuhan.'' "**Mereka** sayang akan anak **mereka** yang paling bongsu."

**Oblik**

Kata ganti nama oblik merupakan sebuah frasa sendi. (yang bermaksud seperti menggabungkan kata sendi pada, kepada, dari, daripada dengan kata nama ganti diri). 

* ''Bayari na in utang mu **kaku **bihaun!'' "Bayarlah hutang mu **kepadaku** sekarang!"
* ''Bukun **katu** ****in lupa yan.'' "Tanah ini bukan **milikku**."
* ''Dihil niya **kamu** ****in lupa ini.'' "Dia menyerahkan tanah ini **kepada kami**."
* ''Lampaw in daya niya dayn **katu'niyu** katan.'' "Kakayaannya lagi banyak dibandingkan dengan **kita** semula."
* ***Kaymu*' in panyu ini? Bang di hisiyu in nagdihil **kaymu**?* "Adakah sapu tangan ini *'milikmu**? Jika tidak siapa yang memberi **kepadamu**?"
* ''Hipagbarat ku **kaniyu** bang niyu aku lugusun sin di ku kabayaan.'' "Aku akan putuskan hubungan **dengan kalian** jika kalian paksa aku lakukan sesuatu yang tidak aku suka." 
* ''Tiluan madtu **kaniya** in bula.'' "Baling bola ini **kepadanya**."
* ''Alang-alang aku magad **kanila**.'' "Aku teragak-agak ingin pergi **bersama mereka**."

==== Kata Ganti Nama Tunjuk ====
Untuk jenis oblik ada 2 bentuk, dua-dua bentuk boleh bertukaran mengikut kegramatisan ayat.

**Nota:** Untuk membezakan di (tidak) dan di (di sini), yang versi tidak disebut dig (seperti ada g di belakangnya), manakala untuk versi di sini pula disebut diy (panjangkan sebutan i, sepanjang 2 harakat atau 1 saat).

**Nota2:** Untuk jenis oblik ke-2, **di** digunakan selepas kata yang berakhiran huruf konsonan, manakala **ri** digunakan selepas kata yang berakhiran huruf vokal. (Contoh: Kimaun ka**w** **di** ha kakaunan vs kimaun k**u** **ri** ha kakaunan.)

**Contoh Penggunaan**

* ***Ini/Yari*' in bay ku.* "*'Ini** ialah rumahku."
* ''Di' aku mabaya' sin buk **yan**.'' "Aku tidak suka buku **itu**."
* ***Yaun*' siya ha iskul.* "Dia di *'situ** di sekolah."
* ''Bisitahun/kakapun ku in kubul hi ama' **yadtu**.'' "Aku akan lawat kubur ayah di **sana**."
**Contoh Penggunaan Oblik**

* ''Biybak ku siya **ha** **ini**, Biybak ku siya **ri**. "''Aku bertemu dia **di** **sini**."
* ***Yaun*' ha pasisil kitaniyu magpasiyal/maghaykal-haykal maynaat kumsum/ **Duun** ha pasisil kitaniyu magpasiyal/maghaykal-haykal maynaat kunsum.* "*'Di** **sana** di pesisiran kita akan lawat pada pagi esok."
* ''Ha kiyaingatan ku, **yadtu** ha lawd sila mangista/ Ha kiyaingatan ku, **ridtu** ha lawd sila mangista.'' "Setahuku, **di** **sana** di laut dalam mereka memancing."

=== Kes ===
Bahasa-bahasa di dalam Keluarga Filipina mempunyai kata kes. kes memberi makna kepada ayat sama ada ayat itu berfokuskan kepada subjek, objek, lokasi atau perbuatan. Contoh kes dalam Bahasa Suluk ialah ''in, sin'' dan ''ha''. Ia ekuivalen dengan kes Bahasa Tagalog iaitu ''ang, ng'' dan ''sa''.

Jadual di bawah ialah kes bahasa Tausug serta dalam kurungan ialah ekuivalennya dalam bahasa Tagalog.

Kes amat penting dalam pembinaan ayat, hal ini untuk memaksudkan apa yang pembicara ingin menyatakan, sama ada menfokuskan subjek, objek dan lain-lain. Asumsi yang mudah difahami ialah seperti ayat pasif dan ayat aktif dalam Bahasa Melayu.

**Contoh Penggunaan Kes yang salah**

 Kaunun aku sin manuk.
 Dimakan-aku-GEN-ayam.
 Aku dimakan oleh ayam.
 (Sepatutnya: Kaunun ku in ayam)

=== Kata Nama ===
Bahasa Tausug ada 3 jenis kata nama. Iaitu mudah, imbuhan dan kompleks. Jenis mudah terdiri daripada perkataan dasar sahaja seperti ''batu'' "batu", ''kura'' "kuda" dan ''bay'' "rumah". Jenis imbuhan pula ialah kata nama yang terhasil daripada proses imbuhan kata kerja, nama dan selainnya. Misalnya, ''kadatung (ka+datung)'' "kedatangan", ''pagkaun (pag+kaun)'' "makanan" dan ''pagbibichara (pag+UL+bichara)'' "pembicaraan". Jenis kompleks pula ialah kata nama yang terhasil dari pengimbuhan yang banyak, kebanyakkan kata nama kompleks ini dikategorikan sebagai kata nama kerja atau verbal nomina, iaitu boleh berfungsi sebagai kata nama dan kata kerja sekaligus. Contohnya, ''piyagbunuan (piyag-bunu-an)'' "tempat pembunuhan", ''pagkakaun (pag+ka+kaun)'' "pemakanan" dan ''kabakkawan (ka+bakkaw+an)'' "hutan bakau".

**Imbuhan Kata Nama**

Terdapat beberapa imbuhan Bahasa Tausug dapat menghasilkan kata namanya.

**Nota:** Untuk membezakan pag+REP- dan pagka-, pag+REP- digunakan pada hal pembuatan umum manakala pagka- pula digunakan untuk cara seseorang itu melakukannya. Contoh kata kerja ''sapiyul'' (memandu).

 **pag+REP-**
 ***pagsasapiyul***
 Subay ka dumaug sin pagsulay ''pagsasapiyul'' bang mabaya mu magsapiyul.
 ''Harus-kau-lulus-GEN-ujian-pemanduan-kalau-disuka-mu-memandu''
 Kau harus lulus ujian memandu kalau kau suka memandu. 
 **pagka-**
 ***pagkasapiyul***
 ''Pagkasapiyul'' niya biya in tau hilu.
 Pemanduan-nya-seperti-orang-mabuk
 Pemamnduannya seperti orang mabuk.
Perhatikan ''pagkasapiyul'' dengan ''pagsasapiyul, pagkaspiyul'' menfokuskan **cara individu tersebut memandu (khusus)** manakala ''pagsasapiyul'' pula menfokuskan **hal umum tentang pemanduan.**

**Nota:** imbuhan pag- dan -un mempunyai fungsi yang iaitu memberi maksud kata nama. Namun, imbuhan pag- ialah bukan verbal nomina manakala imbuhan -un ialah verbal nomina. Verbal nomina (''verbal nouns'' dalam bahasa Inggeris) bermaksud perkataan itu boleh digunakan sebagai kata nama dan kata kerja dalam masa sama. Manakala ''pagkaun'' pula hanya digunakan sebagai kata nama sahaja. Contoh: 

 **pagkaun**
 ***sebagai kata nama***
 Sayul sadja in pagkaun nila.
 ''sayur-sahaja-NOM-makanan-mereka''
 Mereka hanya makan sayur sahaja.
 **kaunun**
 ***sebagai kata nama***
 Sayul sadja in kaunun nila.
 ''sayur-sahaja-NOM-dimakan-mereka''
 Mereka hanya makan sayur sahaja.
 ***sebagai kata kerja***
 Kaunun nila in sayul sadja.
 ''dimakan-mereka-NOM-sayur-sahaja''
 Sayur sahaja mereka makan. 
**Pengimbuhan Habitatif/Kekerapan**

Pengimbuhan ini boleh menciptakan kata nama khas untuk aspek-aspek tertentu.


=== Kata Kerja ===
Bahasa Suluk mempunyai bentuk bahasa perjajaran Austronesia. Oleh itu, perjajaran ini mempunyai pelbagai bentuk kata kerja khususnya untuk memfokus sesuatu objektif. Misalnya, perkataan ''"kaun"'' (makan) boleh disisipkan dengan imbuhan -um- membentuk ''kumaun'' (akan makan), boleh juga diakhiri dengan imbuhan -un membentuk ''kaunun'' (akan dimakan), begiitu juga imbuhan -an : ''kaunan'' (akan dimakan), dan hi-: ''hikaun'' (makan dengan). Tambahan imbuhan pa- di hadapan kata kerja juga akan menjadikan kata kerja tersebut daam bentuk kausatif (''pakaun'' : makankan).

**Pengimbuhan**

Berikut ialah jadual infleksi/imbuhan kata kerja bahasa Suluk. 

Contoh kata kerja digunakan ialah ***bi*** (beli).

Contoh Penggunaan:

 **Aktor**
 Mamī aku sin manga sayul para awn pagjamuan kunsum.
 ''Akan beli-aku-GEN-(penanda jamak)-sayur-sebab-ada-jamuan-esok''
 Aku akan beli sayur-mayur esok sebab ada jamuan.

 **Objek**
 Bīhun ku in manga sayul para awn pagjamuan kunsum.
 ''Akan beli-ku-NOM-(penanda jamak)-sayur-sebab-ada-jamuan-esok''  
 Sayur-mayur akan kubeli sebab ada jamuan esok.

Penggunaan pemicu haruslah tepat untuk memaksudkan objektif. pemicu aktor memfokuskan aktor "aku" yang akan beli sayur, sedangkan pemicu objek memfokuskan "in manga sayul" sebagai fokus ayat, bahwa sayur-mayur tertentu akan dibeli oleh 'aku'.

 **Lokatif/Benefaktif**
 **Sebagai Benefaktif**
 Bīhan ku sin manga sayul in awn pagjamuan kunsum.
 ''Akan dibelikan untuk-ku-GEN-(penanda jamak)-sayur-NOM-ada-jamuan-esok.''
 Sayur-mayur akan kubeli untuk ada jamuan esok.
 **Sebagai Lokatif**
 Bīhan ku sin manga sayul in tabu hi Ahmad.
 ''Akan dibelikan dari-ku-GEN-(penanda jamak)-sayur-NOM-kedai-si-Ahmad.''
 Sayur mayur akan kubeli dari kedai Ahmad.

 **Instrumen**
 Hibī ku sin manga sayul in sin ku baran ku.
 ''Akan dibeli menggunakan-ku-GEN-(penanda jamak)-sayur-NOM-duit-ku-(badan-ku)sendiri''
 Sayur mayur akan kubeli menggunakan duitku sendiri.
**Pengimbuhan Kausatif**

Imbuhan pa- ialah imbuhan kausatif, sama maksudnya dengan imbuhan -kan dalam Bahasa Melayu. Berikut ialah jadual pengimbuhan.

Contoh kata kerja digunakan ialah ***kaun*** (makan):

Contoh penggunaan:
 **Aktor**
 Magpakaun aku ha taymanghud ku.
 ''akan memakankan-aku-OBL-adik-ku''
 Aku akan memberi makanan kepada adikku.

 **Objek**
 Pakaunun ku in taymanghud ku.
 ''akan diberi makanan-ku-NOM-adik-ku''
 Makanan akan kuberikan kepada adikku.

 **Lokatif/Benefaktif**
 **Sebagai Benefaktif**
 Pakaunan ku in taymanghud ku.
 ''akan diberi makanan-ku-NOM-adik-ku''
 Makanan akan kuberikan kepada adikku.
 ''Kata kerja ini tidak boleh digunakan sebagai lokatif''

 **Instrumen**
 Hipakaun ku in lima ku sin taymanghud ku.
 ''akan diberi makanan menggunakan-ku-NOM-tangan-ku-GEN-adik-ku''
 Aku akan menyuapkan makanan kepada adikku menggunakan tanganku.
**Pengimbuhan Habitatif**

Habituatif atau Frekuantif ialah untuk perkara yang sering berlaku ataupun fakta untuk perlakuan sehari-hari. Juga, boleh digunakan sebagai kata nama.

**Contoh Penggunaan**

* ''Adlaw-adlaw siya nakakapag-ista ha matigda lawd.'' "Dia sehari-hari boleh memancing di laut kuat."
* ''Subay kagunahan sabal kulasug bang paghinangun in hambuuk bay.'' "Pembinaan sebuah rumah mesti memerlukan kesabaran yang kuat."
* ''Pawyu-pawyu kapaghapalan bang mabaya maghapal''.  "Semua tempat boleh menjadi tempat belajar jika seseorang suka belajar`"
* ''Di tup hikapagtanum in mampallam yari sabab way sarang nutrisi in lupa.'' "Tidak sesuai tanam mangga di sini sebab tanahnya tidak cukup nutrisi."

==== Pemicu ====
Pengkonstruksian ayat Bahasa Suluk mempunyai 4 jenis pemicu iaitu aktor, objek, lokatif/benefaktif dan instrumen. Penggunaan pemicu amat penting bagi memberi makna ayat yang jelas dalam hal seperti siapa pelaku (aktor), siapa yang dilakukan (objek), di manakah ia berlaku (lokatif), untuk siapa kelakuan ini (benefaktif), dan bagaimanakah ia berlaku (instrumen).

**Aktor**

Pemicu aktor memfokuskan subjek dalam ayat tersebut. Ia seperti ayat aktif dalam Bahasa Melayu. Imbuhan yang sesuai digunakan ialah (-um-) dan (mag-). pemicu ayat ini ditandakan kes ''in'', dan selainnya dengan ''sin''.

**Contoh Penggunaan**

* ''Limaksu **in sapi'** pa dagat.'' "**Lembu** telah loncat ke laut."
* ''Maglutu'/Magtugna' **in budjang** <u>sin manuk</u> para kanda' Ahmad.'' "**Wanita** akan memasakkan <u>ayam</u> untuk Ahmad semua."
* ''Nagtatahi' **in apu'** <u>sin hamparan</u> <u>**sin paypa' iban dahun niyug**</u> ha guwa'.'' "**Nenek** sedang menjahit <u>tikar</u> dengan menggunakan <u>**pelepah dan daun kelapa**</u> di luar rumah."
**Objek**

Pemicu objek menfokuskan objek dalam ayat. Ia bersamaan dengan ayat pasif di dalam Bahasa Melayu. Imbuhan (-un) digunakan dalam pembinaan ayat ini. pemicu ayat ini ditandakan kes ''in,'' selainnya ditandakan ''sin'' seakan perkataan "oleh".

**Contoh Penggunaan**

* ''Liyaksu <u>sin utu'</u> **in sapi'** pa dagat.'' "**Lembu** diloncatkan <u>oleh anak lelaki</u> ke laut."
* ''Lutuun/Tugnaun <u>sin budjang</u> **in manuk** para kanda' Ahmad.'' "**Ayam** dimasakkan <u>oleh wanita</u> untuk Ahmad semua."
* ''Tiyatahi' <u>sin apu'</u> **in** **hamparan** **sin paypa' iban dahun niyug** ha guwa'.''  "**Tikar** dijahit <u>oleh nenek</u> dengan menggunakan <u>**pelepah dan daun kelapa**</u> di luar rumah."
**Lokatif/Benefaktif**

Pemicu lokatif menfokuskan tempat dan pihak berkepentingan dimana pelakuan berlaku. Imbuhan (-an) digunakan dalam pembinaan ayat ini. Pemicu tempat ditandakan ''in'' manakala selainnya ditanda ''sin.''

**Contoh Penggunaan**

* ''Liyaksuan sin utu' sin sapi **in dagat**.'' "Anak lelaki meloncatkan lembu **ke laut**."
* ''Lutuan sin budjang sin manuk para **hinda Ahmad**.'' "Wanita akan memasakkan ayam untuk **Ahmad semua**."
* ''Tiyatahian <u>sin apu'</u> sin hamparan sin paypa' iban dahun niyug **in guwa**."'' <u>Nenek</u> sedang menjahit tikar dengan menggunakan pelepah dan daun kelapa **di luar rumah**."
**Instrumen**

Pemicu instrumen menfokuskan cara bagaimana pelakuan berlaku. Imbuhan (hi-) digunakan dalam pembinaan ayat berfokuskan instrumen. Pemicu ditandakan ''in'' dan lainnya ditandakan ''sin''.

* ''Liyaksu sin utu' sin sapi' **in batu**.'' "Anak lelaki meloncatkan lembu itu **menggunakan batu**."
*''Hilutu sin budjang sin manuk **in bagu tugnaan niya**.'' "Wanita itu akan memasakkan ayam **dengan menggunakan dapur baru**."
*''Tiyatahi sin apu **in daan makina/misin tahi'** .'' "Nenek akan menjahit **menggunakan mesin jahit lama itu**."

==== Aspek Masa ====
Bahasa Tausug mempunyai 3 aspek masa iaitu sudah berlaku, sedang berlaku dan akan berlaku. Ia seerti dengan sudah/pernah, sedang dan akan dalam Bahasa Melayu. REP bermaksud repitisi, repisiti pada suku kaata awal kata dasar iaitu konsonan dan vokal (KV). Yang digelapkan ialah fokus ayat.


==== Mod ====
Terdapat tiga jenis mod, kesengajaan, keterbolehan dan pengarahan.

**Kesengajaan**

Kesengajaan bermaksud kelakuan itu memang sengaja dilakukan/ada niat untuk melakukannya.

* Naglawag aku kaniya kahapun sagawa way niya ha bay. ''"Semalam aku mencari dia tapi dia tiada di rumah."''

**Keterbolehan**

Keterbolehan pula menerangkan kebolehan sesuatu itu berlaku, atau sesuatu itu berlaku secara tidak sengaja atau spontan. (seperti imbuhan ter- dalam Bahasa Melayu.)

Kebiasaannya, untuk ketidaksengajaan, partikel enklitik ''"tuwi"'' diguna.

* Nakalawag aku kaniya kahapun sagawa way niya ha bay. ''"Semalam aku boleh cari dia tapi dia tiada di rumah."''
* Nabaak namu siya tuwi ha tabu kahapun. ''"Kami terserempak dengan dia di kedai semalam."''

**Pengarahan**

Pengarahan digunakan sekadar memberi arahan kepada orang.

* Lawaga mu ba man siya ha bay niya. ''"Engkau carilah dia di rumahnya."''  

==== Aspek Lain ====
**Diminutif -** Perlakuan yang tidak sepenuhnya. (Repetisi kata dasar)

* ''Kimaun-kaun sila kaina.'' "Mereka makan **sedikit-sedikit** tadi."
* ''Hindu-hindu kita muna magpanayam mayan manjari ka?'' "Kita belajar sedikit-sedikit dahulu nanti kita bermain bolehkah?"
* Natug-tug ka kahapun hangkan bihaun kaw makaru. "Kau semalam tidur sedikit-sedikit itulah penyebabnya kau mengantuk sekarang."

**Resipsoral -** Perlakuan melibatkan dua orang berlaku sekaligus. (Mag-KK KK-iy-KK-i)

* ''Ha haylaya mayan, subay kitaniyu magsalam-siyalami sin manga dugu taniyu.'' "Di hari raya nanti, kita haruslah bersalam-salaman dengaan saudara-mara kita."
* ''Hangkan sila nagsuntuk-siyuntuki kahapun pasal sin pag-utang''. "Mereka bertumbuk-tumbukan semalam kerana hutang."
* ''Sagawa nagsangka-siyangkai na sila kaina ra.'' "Tetapi, mereka sudah bermaaf-maafan baru sahaja."

=== Kata Sifat ===
Bahasa Tausug memiliki 2 jenis kata sifat/adjektiva iaitu bentuk mudah dan bentuk imbuhan. Bentuk mudah seperti ''dakula'' "besar", ''asibi'' "kecil". Untuk imbuhan pula, tambahan imbuhan ma- di hadapan kata nama seperti ma-dayaw (bagus/baik dalam bentuk kata nama) = ''marayaw'' "bagus", ma-bagunbun (habuk) = ''mabagunbun'' "berhabuk".

Apabila kata sifat diulang dua kali (repetisi), ia memaksudkan bahawa sifat itu hanya sedikit sahaja.

* ''Masarap in paglutu hi Inda.'' "Masakan Inda sedap."
* ''Masarap-sarap in paglutu hi Inda.'' "Masakan Inda kurang sedap."

==== Perbandingan ====

* **Serupa -** Untuk menyatakan perbandingan ialah serupa. Kata sifat digunakan ialah ''sali'' atau ''sibu.''
* **Tidak Serupa -** Untuk menyatakan perbandingan ialah tidak serupa. Hanya menambahkan perkataan ''di'' "tidak" di hadapan ''sali'' atau ''sibu''. Untuk membandingkan sesuatu itu lebih daripada yang lain, hanya guna kata ''labbaw'' atau ''labi.'' Sebaliknya, untuk mengatakan bahawa sesuatu kurang daripada yang lain, guna ''kulang'' "kurang".
* **Superlatif -** Untuk menyatakan sesuatu itu memiki sifat yang teramat/sangat. Kata ''tuud, karuk, lampaw'' atau ''landu'' diletakkan di belakang kata sifat.



=== Kata Tanya ===
Bahasa Tausug mempunyai **Kata Tanya** atau **Kata Soal** yang sama tatabahasa seperti Bahasa Melayu, hanya sedikit sahaja perbezaan iaitu Kata Soal bagi "Bila" **(Kànu)** dan "Mana" **(Haín)**, mempunyai bentuk istimewa iaitu ''Bentuk Lepas'' (sesuatu perkara yang sudah berlaku) dan ''Bentuk Akan'' (sesuatu perkara yang akan berlaku).

**Nota penyebutan:**

**Contoh Penggunaan:**

* ''Unu walna sin badju mu?'' "Apa warna bajumu?"
* Hisiyu untuk orang, kansiyu untuk kepunyaan barang.
** ''Hisiyu in usug yan?'' "Siapa lelaki itu?"
** ''Kansiyu in hinpun ini?'' "Siapa punya telefon ini?"
* Mahi dan Mayta mempunyai maksud yang sama
** ''Mahi/Mayta kaw miyari?'' "Kenapa kau datang kemari?"
* Kanu untuk perkara sekarang dan lepas, Kunu untuk perkara akan datang
** ''Kanu siya nari?'' "Bila dia mari?
** ''Kunu siya mari?'' "Bila dia akan mari?"
* Hain untuk perkara sekarang, piyakain, dayn hain dan dayn diin semuanya maksud sama, pakain untuk akan datang.
** ''Hain niya aku nakikita?'' "Di mana dia lihat aku?"
** ''Piyakain/Daynhain/Dayndiin niya aku nakita?'' "Di mana dia sudah lihat aku?"
** ''Pakain niya aku mabaak?'' ''Di mana nanti dia jumpa aku?''
* ''Biyadiin/Biyariin in kadatung niya?'' "Bagaimana dia datang?"
* ''Maunu kaw? Bastigan pa ka kaw?'' "Apa khabar kau? Masih sihat dan kuat lagikah?"
* Unuhun dan Iyuhun
** ''Unuhun mu in manga bata?'' "Apakah kau akan buat/lakukan kepada budak-budak?"
** ''Iyuhun ka?'' "Apakah yang terjadi kepadamu?"

=== Partikel Enklitik ===
Partikel Enklitik ialah partikel atau perkataan yang digabung di akhir perkataan untuk memberi makna tertentu pada ayat. Contoh partikel enklitik  Bahasa Melayu ialah seperti -tah/-lah/-kah dan -bah serta -kot/-kan dalam dialek Kuala Lumpur. Bahasa Tausug juga mempunyai lebih banyak partikel enklitik yang merangkumi lebih banyak aspek dan mod ayat.

Untuk membezakan partikel enklitik dan kata sifat (adjektiva), partikel enklitik bersifat bebas diletak di dalam ayat untuk memberi makna spesifik, manakala kata sifat pula tidak bersifat bebas dan hanya diletak dalam ayat mengikut konteks terentu (kelajuan, kecantikan dsb).

Alternatifnya, partikel enklitik harus diletak di belakang kata kerja manakala kata sifat harus diletak di hadapan kata kerja.

Partikel enklitik ini boleh digabung dan membentuk ayat kompleks contohnya:

* ''Way **pa baha** sin niya.'' "Dia mungkin masih tiada duit lagi."
* ''Sulata **ra ba muna** in ngan mu di.'' "Sila tulis dahulu namamu sahajalah di sini."
* ''Siya **kunu ra isab** in panakaw.'' "Orang kata mungkin pasti dia kot yang pencuri."
*''Diyugtul **ka** niyu **kunu tahanahana** hi Esmeralda?'' "Kaliankah yang orang kata melanggar Esmeralda secara sengaja?"

**Turutan Partikel Enklitik**

Partikel enklitik boleh disusun mengikut suku kata satu hingga terbanyak (5 suku kata untuk ''tahanahana''). Juga. terdapat beberapa kata ganti nama diri genitif harus berada di depan partikel enklitik, kebanyakkan bergantung kepada jumlah suku kata. Susanan ialah seperti berikut:

Dengan mengikut turutan dari atas ke bawah, dan menggunakan maksimum 3 jenis kata ganti nama sahaja dapat menjadikan ayat itu gramatis.

Contoh ayat:

 ''Kalasahan ta(1) kaw(1) kasaumulan.''
 sayang-ku-engkau-selamanya
 "Aku sayang engkau selamanya."

 ''Nabak ku(1) tuwi(2) siya(3) kahapun ha katabuan.''
 terserempak-ku-tak sengaja-dia-semalam-di-pasar
 Aku terserempak dengan dia semalam di pasar.

 ''Piun kaw(1) na isab(2) kunu(2) nila(3) dakuman(4) ha pagpipi mayan''
 Akan dipilih-engkau-sekali lagi-orang kata-di-pemilihan-akan datang
 "Orang kata engkau sahaja akan dipilih sekali lagi di pemilihan akan datang."

 ''Diyihul ku(1) na(2) sa(2) kaymu(3) in sin hi Jamilah.''
 diberi-ku-sudah/sekarang-pasti-kepadamu-NOM-duit-si-Jamilah
 Sudah pasti duit si Jamilah kuberi kepadamu.

 ''Liyigad na(2) baha(2) niya(3) tahanahana(4) para sipugun sa(2) kitaniyu ha madjilis.''
 terjatuh-/emfasis/-mungkin-nya-sengaja-untuk-malukan-pasti-kita-di-publik
 "Dia mungkin sengaja jatuh untuk pasti memalukan kita di publik."

 ''Ikaw(fokus) pa(2) ka(2) kunu(2) in magtakaw sin sin ku?''
 engkau(fokus)-masih-kah-orang kata-yang-mencuri-GEN-duit-ku
 "Engkaukah yang orang kata masih mencuri duitku?"
 

Partikel 'ka' tidak boleh digunakan dengan partikel 'ba'. Naikkan intonasi di akhir ayat untuk menukarkan ia kepada sebuah soalan jika menggunakan partikel 'ba'.

* Makakaun na ba kaw in gandum?
* Makakaun na ka kaw in gandum?

Walau Bahasa Tausug mempunyai banyak partikel enklitik, penggunaan sehariannya tidaklah menggunakan banyak partikel.

**Peraturan Penggunaan Partikel Enklitik**

Ada beberapa partikel tidak boleh digunakan sekaligus kerana ia bertentangan maksud.

**Contoh Penggunaan**

**Sa**
* Bunnal sa yadtu - Benar sa itu.
* Mataud na sa ini - Banyak sudah sa ini.
* Awn da sa yan - Ada jugak sa itu.
* Putingan sa yan siya - Penipu sa itu dia.
**Ba**
* Perkataan "ba" sebagai kata penyudah:
** Huun ba - Ya, bah.
** Bukun ba - Bukan, bah.
** Ikaw na ba - Kaulah, bah.
* Perkataan "ba" sebagai kata penguat:
** Mayta ba kaw ini? - Kenapa bah kau ini?
** Mataas suga na ba tuwi ini - Tengahari sudah bah pulak ini.
** Hundung na ba kaw kunu - Diamlah, bah kau konon!
**Na**

* Na, biya'diin kita adlaw ini? - Na, bagaimana kita hari ini?
* Na, muwi na kami bagay. - Na, kami pulanglah dulu kawan.
* Na rayang, kiyangug na in tau ini! - Na dayang, gila sudah orang ini!
* Na, bihayan na sa in isturi niya. - Na, seperti itulah pasti ceritanya.

==== Interjeksi ====
**Kuwan**

Perkataan ini digunakan sebagai panggilan untuk seseorang atau sesuatu yang tidak dapat dipastikan. Perkataan ini sama penggunaannya dengan perkataan "anu" dalam [[Bahasa Melayu Sabah]].

Contoh <span>penggunaan "kuwan" ialah</span>:
* Hariin na hi kuan yan? - Mana sudah si anu itu?
* Hi kuan na sa yan in nag larak - Si anu lah sa itu yang kasi rosak.
* Subai sa yan kuan-un, lamurun pamaapah, ampa masarap! - Mesti sa itu dikasi anu, dicampur perempah, baru sedap!
* Ha kuan na kamu nagbubutang? Ha Likas? - Di anu sudah kamu tinggal? Di Likas?
* Mag-kuan da sa yan, mag-tawag da mari. - Menganu juga sa itu, menelefon juga kesini.
**Anna, Ayna dan Uyna'''

Perkataan-perkataan ini bertindak sebagai kata seru untuk menyatakan perasaan kecewa, marah, terkejut atau hairan secara bergurau.

Contohnya:

## Senarai perkataan Bahasa Suluk-Bahasa Melayu
Berikut ialah senarai perkataan Bahasa Suluk dan maknanya dalam Bahasa Melayu.

## Rujukan