Nirukta

**Nirukta** (Sanskrit: निरुक्त, bermaksud “dijelaskan” atau “ditafsirkan”) ialah salah satu daripada enam *[[Vedanga]]* purba — cabang ilmu tambahan yang berkaitan dengan *[[Veda]]*, iaitu kitab suci agama Hindu. *Nirukta* membahaskan tentang etimologi dan merupakan bidang kajian yang menumpukan kepada tafsiran yang betul terhadap perkataan Sanskrit dalam *Veda*.

*Nirukta* ialah usaha sistematik untuk membentuk glosari, serta membincangkan cara memahami perkataan kuno atau jarang digunakan. Bidang ini berkembang kerana hampir satu perempat daripada perkataan dalam teks-teks Veda yang disusun sekitar milenium ke-2 S.M. hanya muncul sekali sahaja.

## Tarikh
Kajian tentang *Nirukta* dapat dikesan sejak lapisan *[[Brahmana]]* dalam teks-teks Veda pada abad-abad terakhir milenium ke-2 S.M. Tokoh sarjana paling terkenal dalam bidang ini ialah **[[Yaska]]**, yang menulis *Nighantu* (buku glosari) — karya pertama dalam bidang ini. Teks beliau juga dikenali dengan nama *Nirukta*.

Kajian *Nirukta* mempunyai hubungan rapat dengan salah satu cabang *[[Vedanga]]* lain iaitu *[[Vyakarana]]* (tatabahasa Sanskrit), namun kedua-duanya mempunyai fokus yang berbeza. *Vyakarana* menumpukan kepada analisis linguistik untuk menentukan bentuk perkataan yang tepat bagi menyampaikan maksud dengan betul, manakala *Nirukta* menumpukan kepada analisis linguistik untuk menentukan makna perkataan yang sebenar berdasarkan konteks penggunaannya. Yaska menegaskan bahawa penguasaan *Vyakarana* adalah prasyarat sebelum mempelajari *Nirukta*.

Teks-teks dalam bidang kajian *Nirukta* juga dikenali sebagai *Nirvacana Shastra*. Edisi kritikal *Nighantu* dan *Nirukta* telah diterbitkan oleh Lakshman Sarup pada tahun 1920-an. Berdasarkan edisi tersebut, karya ini dianggarkan disusun antara tahun 700 hingga 500 S.M., iaitu sebelum zaman Gautama Buddha.

## Etimologi
Menurut Monier-Williams, perkataan *Nirukta* (Sanskrit) bermaksud “diucapkan, dilafazkan, dijelaskan, diterangkan, ditakrifkan, atau dengan suara lantang”. Ia juga merujuk kepada tafsiran etimologi bagi sesuatu perkataan, serta nama bagi karya yang berasaskan bidang tersebut.

Kata nama Sanskrit yang berkaitan, *niruktih*, membawa maksud “penjelasan puitis” atau “huraian bagi sesuatu perkataan”.

Veda merupakan kitab suci asas bagi agama Hindu. Pemahaman yang betul terhadapnya amat penting, bukan sahaja untuk mengetahui falsafahnya tetapi juga bagi melaksanakan pelbagai upacara yang berkaitan dengannya.

Bagi memudahkan hal ini, Vedanga atau enam cabang tambahan kepada Veda telah disusun oleh para rishi atau bijak pandai. *Nirukta* ialah salah satu daripadanya.

Sebenarnya, *Nirukta* ialah ulasan terhadap *Nighantu*, sebuah leksikon atau kamus istilah Veda yang sangat kuno.

Yaska, pengarang karya ini, dipercayai hidup sekitar tahun 800 S.M. Namun, tradisi Hindu menolak tarikh ini jauh ke belakang, iaitu sekitar tahun 2000 S.M.

Memandangkan *Nirukta* merupakan huraian kepada *Nighantu*, yang pada asasnya ialah sejenis kamus Veda, ia boleh dianggap sebagai *Vedabhasya* (ulasan terhadap Veda) yang terawal.

## Kandungan
*Nirukta* mengandungi 14 *adhyaya* atau bab. Dua bab terakhir dianggap sebagai *parisishta* atau lampiran, manakala dua belas bab pertama dibahagikan kepada *purvashatka* dan *uttarashatka*, masing-masing mengandungi enam bab.

Bab pertama bersifat pengenalan.

Lima bab berikutnya (2 hingga 6) membincangkan dengan terperinci *Naighantuka* dan *Naigama Kanda* daripada *Nighantu*.

Bab ketujuh pula menjadi pengenalan kepada bahagian *Daivata-kanda* dalam *Nighantu*.

Lima bab seterusnya (8 hingga 12) menghuraikan secara terperinci etimologi dan penjelasan tentang nama-nama dewa dalam Veda.

Dua bab terakhir (13 dan 14) mengandungi pujian terhadap para dewa Veda serta ajaran dan panduan kerohanian.

Kandungan keseluruhan karya ini boleh diringkaskan seperti berikut: pelbagai aspek tatabahasa Sanskrit; teori bahawa semua perkataan berasal daripada *dhatu* atau akar kata kerja; semua *mantra* mempunyai makna dan penggunaan tertentu; keperluan mengetahui dewa yang dikaitkan dengan sesuatu *mantra*; pujian terhadap mereka yang memahami makna *mantra*; cara menafsir maksud perkataan; penjelasan terhadap perkataan dalam *Nighantu*; ciri-ciri *mantra* Veda; kekuatan *mantra* dan para dewa; meditasi terhadap bentuk dewa; serta takrif bagi dewa-dewa bumi, langit dan ruang antara keduanya.

*Nirukta* memberikan banyak maklumat tentang kehidupan masyarakat pada zamannya. Bahasa Sanskrit merupakan bahasa pertuturan. Terdapat karya terdahulu yang membincangkan hal ini serta tatabahasa. Keluasan dan kedalaman topik yang dibincangkan menunjukkan tahap keilmuan dan kepakaran Yaska yang tinggi. Beliau menyokong teori bahawa semua perkataan berpunca daripada akar kata kerja, dan membuktikannya secara ilmiah serta sistematik.

## Ulasan
Terdapat dua ulasan terhadap *Nirukta*, satu oleh Durgacarya (sebelum 1200 M), dan satu lagi oleh dua sarjana, Skandasvamin dan Mahesvara, yang hidup sekitar tahun 1060 hingga 1350 M.

## Rujukan