Limau

**Limau** () atau **jeruk** () merupakan istilah am bagi serumpun tumbuhan berbunga dalam genus ***Citrus***  keluarga Rutaceae. Genus *Citrus* berasal dari kawasan benua  Asia meliputi Asia Timur, Asia Tenggara dan Asia Selatan; hingga ke rantau Oceania, terutamanya Australia, New Caledonia dan New Guinea.. Tempat-tempat berikut inilah dipercayai sebagai tanah leluhur beberapa jenis limau komersial seperti oren, mandarin dan lemon. Pertanian buah limau diperluas sejak zaman purbakala; antara contoh terbaik ialah oren, lemon, limau gedang dan limau nipis.

## Peristilahan
Perkataan *limau* dalam bahasa Melayu berasal daripada akar Melayu-Polinesia Barat **limaw* yang sama maksudnya, malah seasal dengan *limo* yang terdapat dalam bahasa-bahasa Jawa, Bali dan Sasak dan juga lebih kurang sama maksudnya. Boleh jadi bahawa perkataan "limau" berkongsi asal-usul dengan *nimbū* dalam bahasa Sanskrit yang bermaksud limau; *limau* dan *nimbū* juga dihujahkan sebagai diserap ke dalam bahasa Parsi (dalam bentuk  *līmū*), bahasa Arab ( *laymūn*), bahasa Portugis (*lima*, *limão*) dan bahasa Inggeris (*lemon*, *lime*).

Perkataan *jeruk* dipinjamkan daripada kata .

## Taksonomi
Nama genus *Citrus* berasal daripada bahasa Latin yang dipakai kepada spesies tumbuhan yang digelar limau mata kerbau (*C. medica*) atau sejenis pokok konifer (Thuja). Nampaknya ia ada pertalian dengan perkataan Yunani Kuno iaitu κέδρος (*kédros*) yang bermaksud pokok araz. Ini mungkin berpunca daripada keseirasan bau daun dan buah limau dengan araz.

Taksonomi dan sistematik genus limau adalah rumit. Jumlah sebenar spesies semula jadinya tidak jelas kerana banyak spesies yang diberi nama ialah kacukan yang dibiakkan secara klon melalui benih (secara apomiksis), malah terdapat bukti genetik bahawa sesetengah spesies biak baka tulen yang liar adalah berketurunan kacukan.

Limau tani mungkin terbit daripada tiga hingga empat spesies leluhur. Kajian terbaru mendapati bahawa hanya tiga jenis buah limau asli yang wujud iaitu limau mata kerbau, limau bali dan limau mandarin, sementara semua jenis limau yang lain tercipta melalui pengacukan semula jadi mahupun buatan. Antara jenis kacukan semula jadi mahupun tanaman ialah buah-buahan yang bernilai komersial tinggi seperti oren, gedang, lemon, nipis, kesturi dan sesetengah tangerin.

## Botani

### Pokok
Pokok limau terdapat dalam bentuk pokok renek besar ke pohon bersaiz kecil ke sederhana yang mencapai ketinggian 5–15 meter, dengan pucuk berduri dan daun-daun malar hijau bertepi sekata yang tersusun berselang-selang.

Bunganya tumbuh secara sekuntum-sekuntum ataupun berbulir-bulir kecil. Setiap kuntum bunganya berdiameter 2–4 sentimeter, berkelopak putih lima (jarang sekali empat) dengan banyak stamen. Bunga limau biasanya berbau kuat.

### Buah
Buah limau merupakan *[[hesperidium]]*, iaitu suatu beri khusus yang berbentuk globos (bola) atau memanjang (bujur), dengan kulit liat yang dipanggil perikarpa. Ukuran buah panjangnya 4–30 sm dengan garis pusat 4–20 sm. Lapisan perikarpa yang paling luar ialah "eksokarpa" yang dipanggil flavedo ataupun umum dikenali sebagai *zest*.  Lapisan tengah perikarpa ialah mesokarpa yang terdiri daripada "albedo" yang putih dan mampung. Lapisan yang paling dalamnya ialah endokarpa.  Isi buah limau terdiri daripada beberapa ulas, ruang setiap ulas mempunyai lokul yang berisi vesikel jus atau "pulpa". Di celah-celah ulas adalah "rerambut" seakan tali yang menjangkau dari endokarpa ke lokul untuk menyalurkan zat kepada buah.

Buah limau terkenal dengan bau harumannya yang berpunca antara lainnya daripada bahan flavonoid dan limonoid (jenis-jenis terpena) yang terkandung dalam kulit, malah kebanyakannya berisi jus. Jus limau mengandungi banyak asid sitrik yang merupakan punca rasa pedarnya yang tersendiri. Genus *Citrus* tinggi nilai ekonominya kerana banyak spesiesnya yang ditanam untuk buahnya yang boleh dimakan bulat-bulat, diperah jusnya ataupun diawet dalam marmalad atau jeruk.

Limau ialah sumber vitamin C dan flavonoid yang bagus. Flavonoidnya ialah pelbagai jenis flavanon and flavon.

## Senarai jenis limau
Genus *Citrus* berasal dari Asia Tenggara, Asia Timur, Asia Selatan dan Oceania. Sebelum dipertanikan oleh manusia, hanya terdapat beberapa spesiesnya, iaitu:
* *[[Limau nipis|Citrus aurantiifolia]]* – limau nipis, dari India
* *[[Citrus crenatifolia]]* –  dari Sri Lanka
* *[[Limau bali|Citrus maxima]]* – limau bali, dari Kepulauan Melayu
* *[[Citrus medica]]* – Citron, dari India
* *[[Limau mandarin|Citrus reticulata]]* – limau mandarin, dari China
* *[[Citrus trifoliata]]* – dari Korea dan wilayah China berdekatan
* Limau Australia
** *[[Citrus australasica]]* 
** *[[Citrus australis]]* 
** *[[Citrus glauca]]* 
** *[[Citrus garrawayae]]* 
** *[[Citrus gracilis]]* 
** *[[Citrus inodora]]* 
** *[[Citrus warburgiana]]* 
** *[[Citrus wintersii]]* 
* *[[Kumkuat|Citrus japonica]]* – kumkuat, dari Asia Timur ke Asia Tenggara
* Papeda, termasuk
** *[[Citrus halimii]]* – limau kedut kera, dari Thailand dan Semenanjung Melayu
** *[[Citrus indica]]* – dari India
** *[[Citrus macroptera]] –* dari Indochina dan Melanesia
** *[[Citrus latipes]]* *–* dari Assam, Meghalaya, Burma

### Kacukan dan kultivar
Disusun mengikut keturunan. Setiap kacukan ialah hasil daripada (sekurang-kurangnya) dua spesies induk, maka ia tersenarai banyak kali.

#### Asas ''Citrus maxima''
* Amanatsu, natsumikan – *Citrus* ×*natsudaidai* (*C. maxima* × unknown)
* Cam sành – (*C. reticulata* × *C.* ×*sinensis*)
* Limau gedang – *Citrus* ×*paradisi* (*C. maxima* × *C.* ×*sinensis*)
* Imperial lemon  – (*C.* ×*limon* × *C.* ×*paradisi*)
* Kinnow – (*C.* ×*nobilis* × *C.* ×*deliciosa*)
* Kiyomi – (*C.* ×*sinensis* × *C.* ×*unshiu*)
* Lemon – (mungkin *C. maxima* × *C. medica*)
* Minneola tangelo – (*C. reticulata* × *C.* ×*paradisi*)
* Orangelo, Chironja – (*C.* ×*paradisi* ×  *C.* ×*sinensis*)
* Oroblanco, Sweetie – (*C. maxima* × *C.* ×*paradisi*)
* Oren (limau manis) – *Citrus* ×*sinensis* (mungkin *C. maxima* × *C. reticulata*)
* Tangelo – *Citrus* ×*tangelo* (*C. reticulata* × *C. maxima* or *C.* ×*paradisi*)
* Tangor – *Citrus* ×*nobilis* (*C. reticulata* × *C.* ×*sinensis*)
* Ugli – (*C. reticulata* × *C. maxima* or *C.* ×*paradisi*)

#### Asas ''Citrus medica''
* Limau tangan Buddha – *Citrus medica* var. *sarcodactylus*, limau berjejari.
* Jenis mata kerbau berpulpa masam – Diamante, Florentine, Yunani dan Balady
* Jenis mata kerbau berpulpa manis – Corsica dan Maghribi
* Etrog, serumpun kultivar mata kerbau yang digunakan untuk upacara Yahudi tradisional
* Fernandina – *Citrus* ×*limonimedica* (mungkin (*C. medica* × *C. maxima*) × *C. medica*)
* Lemon Ponderosa – (mungkin (*C. medica* × *C. maxima*) × *C. medica*)
* Lemon – (mungkin *C. medica* × *C. maxima*)
* Lumia - kacukan lemon berbentuk pear, (mungkin *C. medica* x *C. limon)*
* Rhobs el Arsa – "roti kebun", kacukan mata kerbau dengan lemon asal Maghribi
* Mata kerbau Yaman – mata kerbau sejati tanpa pulpa.

#### Asas ''Citrus reticulata''
* Oren Bergamot – *Citrus* ×*aurantium* ssp. *bergamia* atau *Citrus* ×*bergamia*
* Oren pahit, oren Seville – *Citrus* ×*aurantium*
* Oren darah – Kultivar *Citrus* ×*sinensis*
* Cam sành – (*C. reticulata* × *C.* ×*sinensis*)
* Chinotto – *Citrus* ×*aurantium* var. *myrtifolia* or *Citrus* ×*myrtifolia*
* ChungGyun – Kultivar *Citrus reticulata*
* Clementine – *Citrus* ×*clementina*
* Cleopatra Mandarin – *Citrus* ×*reshni*
* Siranui – *Citrus reticulata* cv. 'Dekopon' (ChungGyun × Ponkan)
* Daidai – *Citrus* ×*aurantium* var. *daidai* or *Citrus* ×*daidai*
* Hermandina – *Citrus reticulata* cv. 'Hermandina'
* Imperial lemon – ((*C. maxima* × *C. medica*) × *C.* ×*paradisi*)
* Kinnow, Wilking – (*C.* ×*nobilis* × *C.* ×*deliciosa*)
* Kiyomi – (*C. sinensis* × *C.* ×*unshiu*)
* Laraha – *C.* ×*aurantium* ssp. *currassuviencis*
* Limau gedang – *Citrus* ×*paradisi* (*C. maxima* × *C.* ×*sinensis*)
* Limau kasturi, kalamansi – (*Citrus reticulata* × *Citrus japonica*)
* Limau Meyer, Lemon Lembah – *Citrus* ×*meyeri* ((*C. maxima* × *C. medica*) × *C.* ×*paradisi* or *C.* ×*sinensis*)
* Mandarin Mediterranean, Willow Leaf – *Citrus* ×*deliciosa*
* Michal mandarin – *Citrus reticulata* cv. 'Michal'
* Mikan, Satsuma – *Citrus* ×*unshiu*
* Naartjie – (*C. reticulata* × *C. nobilis*)
* Mandarin Nova, Clemenvilla
* Orangelo, Chironja – (*C.* ×*paradisi* × *C.* ×*sinensis*)
* Oren/limau manis – *Citrus* ×*sinensis* (mungkin *C. maxima* × *C. reticulata*)
* Oroblanco, Sweetie – (*C. maxima* × *C.* ×*paradisi*)
* Ponkan – *Citrus reticulata* cv. 'Ponkan'
* Rangpur, Lemanderin, Mandarin Lime – *Citrus* ×*limonia* ((*C. reticulata* × *C. maxima*) × *C. medica*)
* Tangelo – *Citrus* ×*tangelo* (*C. reticulata* × *C. maxima* or *C.* ×*paradisi*)
* Tangerin – *Citrus* ×*tangerina*
* Tangor – *Citrus* ×*nobilis* (*C. reticulata* × *C.* ×*sinensis*)
* Ugli – (*C. reticulata* × *C. maxima* or *C.* ×*paradisi*)
* Yuzu – *Citrus* ×*junos* (*C. reticulata* × *C.* ×*ichangensis*)

## Rujukan