Yi (suku)

Orang **Yi** atau **Nuosu** (sejarahnya dikenali sebagai **Lolo** ),  merupakan kumpulan etnik di China, Vietnam dan Thailand . Berjumlah kira-kira sembilan juta orang, mereka adalah yang ketujuh terbesar daripada 55 kumpulan etnik minoriti yang diiktiraf secara rasmi oleh Republik Rakyat China. Mereka tinggal terutamanya di kawasan luar bandar Sichuan, Yunnan, Guizhou dan Guangxi, biasanya di kawasan pergunungan. Wilayah Autonomi Liangshan Yi adalah tempat tinggal kepada populasi terbesar orang Yi di tanah besar China, dengan dua juta orang Yi di rantau ini. Setakat 1999, terdapat 3,300 orang Lô Lô yang berbahasa Mantsi tinggal di wilayah Hà Giang, Cao Bằng dan Lào Cai di Vietnam Utara.

Orang Yi bercakap pelbagai bahasa Loloish, berkait rapat dengan Burma . Pelbagai prestij ialah Nuosu, yang ditulis dalam skrip Yi .

## Lokasi
Daripada lebih daripada 9&nbsp;juta orang Yi, kira-kira 4.5&nbsp;juta tinggal di Wilayah Yunnan, 2.5&nbsp;juta tinggal di wilayah selatan Sichuan dan 1&nbsp;juta tinggal di barat laut Wilayah Guizhou. 

Perbezaan ketinggian kawasan Yi secara langsung mempengaruhi iklim dan kerpasan kawasan ini. Populasi Yi di kawasan yang berbeza sangat berbeza antara satu sama lain, membuat kehidupan mereka dengan cara yang berbeza. 

## Subkumpulan
Walaupun kumpulan Yi yang berbeza merujuk kepada diri mereka dengan cara yang berbeza (termasuk Nisu, Sani, Axi, Lolo, Acheh) dan kadangkala bercakap dalam bahasa yang tidak dapat difahami antara satu sama lain, mereka telah dikelompokkan ke dalam satu etnik oleh orang Cina dan pelbagai sebutan tempatan boleh diklasifikasikan ke dalam tiga kumpulan:

* **Ni** (  ). Nama-nama Nuosu,  Nasu, Nesu, Nisu dan nama-nama lain yang serupa dianggap terbitan daripada autonim asal "  " ( *Nip* ) ditambah dengan akhiran *-su*, menunjukkan "orang". Nama "Sani" juga adalah pelbagai kumpulan ini. Selanjutnya, secara meluas dipercayai bahawa nama Cina 夷 dan 彝 (kedua-duanya pinyin: *Yí* ) berasal daripada Ni.
* **Lolo'<nowiki/>'' . ***Sebutan Lolo, Lolopu, dan lain-lain adalah berkaitan dengan penyembahan harimau oleh orang Yi, kerana "lo" dalam dialek mereka bermaksud "harimau".  "Lo" juga merupakan asas bagi eksonim Cina [[Eksonim dan endonim|Luóluó]]猓猓, 倮倮 atau 罗罗. Watak asal 猓, dengan " radikal anjing " 犭 dan fonetik guǒ果, adalah pejoratif grafik,  setanding dengan nama Cina guǒran猓然, "beruk ekor panjang". Pembaharuan bahasa di RRC menggantikan aksara 猓 dalam Luóluó dua kali. Pertama oleh Luó倮, dengan " radikal manusia " 亻dan fonetik yang sama, tetapi itu adalah varian grafik untuk luǒ裸, "telanjang" dan kemudian oleh Luó罗, "jaring untuk menangkap burung". Paul K. Benedict menyatakan, "seorang ahli bahasa Cina terkemuka, telah menyatakan bahawa nama 'Lolo' hanya menyinggung apabila ditulis dengan radikal 'anjing . 
* *'Lain-lain*' . Kumpulan ini termasuk pelbagai sebutan lain bagi kumpulan Yi yang berbeza. Sebahagian daripada mereka mungkin daripada kumpulan etnik lain tetapi diiktiraf sebagai Yi oleh orang Cina. "Pu" mungkin berkaitan dengan kumpulan etnik purba Pu (). Dalam legenda Yi Utara, orang Yi menakluki Pu dan wilayahnya di bahagian timur laut Liangshan moden.

(Kumpulan yang disenaraikan di bawah diisih mengikut klasifikasi linguistik luas mereka dan kawasan geografi umum tempat mereka tinggal. Dalam setiap bahagian, kumpulan yang lebih besar disenaraikan dahulu. )


== Sejarah ==




Menurut legenda Yi, semua kehidupan berasal dari air dan air dicipta oleh pencairan salji, yang apabila ia menitis ke bawah, mencipta makhluk yang dipanggil Ni. Ni melahirkan semua kehidupan. Ni adalah nama lain bagi orang Yi. Ia kadangkala diterjemahkan sebagai hitam kerana hitam adalah warna yang dihormati dalam budaya Yi.  Tradisi Yi memberitahu kita bahawa nenek moyang mereka bernama Apu Dumu  atau  ( *Axpu Ddutmu* atau *Axpu Jjutmu* ). Apu Dumu mempunyai tiga orang isteri, masing-masing mempunyai dua anak lelaki. Enam anak lelaki itu berhijrah ke kawasan yang kini dikenali sebagai Zhaotong dan tersebar di empat arah, mewujudkan puak Wu, Zha, Nuo, Heng, Bu, dan Mo.  Kaum Yi mengamalkan sistem keturunan di mana adik lelaki diperlakukan sebagai hamba oleh orang tua mereka, yang mengakibatkan budaya migrasi di mana adik lelaki sentiasa meninggalkan kampung mereka untuk mencipta domain mereka sendiri. 





== Bahasa ==


Kerajaan China mengiktiraf enam bahasa Yi yang [[Kefahaman menyaling|saling tidak dapat difahami]], daripada pelbagai cabang keluarga Loloish : 

* Yi Utara (Nuosu 诺苏)
* Yi Barat (Lalo 腊罗)
* Yi Tengah (Lolopo 倮倮泼)
* Yi Selatan (Nisu 尼苏)
* Yi Tenggara (Sani 撒尼)
* Yi Timur (Nasu 纳苏)

Yi Utara adalah yang terbesar dengan kira-kira dua juta penutur dan merupakan asas bahasa sastera. Ia adalah bahasa analitik .  Terdapat juga bahasa etnik Yi Vietnam yang menggunakan skrip Yi, seperti Mantsi .

Ramai masyarakat Yi di [[Yunnan]], Guizhou dan Guangxi tahu [[Bahasa Cina Baku|Bahasa Cina Standard]] dan [[Peralihan kod|penukaran kod]] antara Yi dan Cina adalah perkara biasa.

=== Tulisan ===
Tulisan Yi pada asalnya adalah [[logogram]] seperti [[Tulisan Cina|bahasa Cina]] dan bertarikh sekurang-kurangnya abad ke-13, tetapi nampaknya bebas sepenuhnya daripada mana-mana skrip lain yang diketahui. Sehingga awal abad ke-20, penggunaan tulisan ini adalah domain bimoisme untuk menghantar teks ritual dari generasi ke generasi. Sehingga pertengahan abad ke-20, keluarga elit di Liangshan mula menggunakan tulisan untuk tujuan bukan agama, seperti menulis surat. 

Mungkin terdapat 10,000 aksara, kebanyakannya adalah serantau, kerana tulisan itu tidak pernah diseragamkan di seluruh kaum Yi. Sejumlah karya sejarah, kesusasteraan dan perubatan, serta silsilah keluarga pemerintah, yang ditulis dalam skrip Yi Lama masih digunakan dan terdapat loh batu dan prasasti Yi Lama di kawasan itu.

Percubaan untuk [[Perumian|merumikan]] tulisan itu dibuat pada tahun 1950-an tetapi ia gagal mendapat tarikan. Pada tahun 1970-an dan 1980-an, tulisan tradisional telah diseragamkan ke dalam [[Tulisan suku kata|suku kata]] . Suku kata Yi digunakan secara meluas dalam buku, surat khabar, papan tanda jalan, dan pendidikan, walaupun dengan pengaruh yang semakin meningkat dari bahasa Cina. 

== Budaya ==

=== Jantina ===
Keturunan dan pewarisan dalam masyarakat Yi secara tradisinya adalah patrilineal dan lelaki pada umumnya dianggap lebih tinggi daripada wanita. Di kawasan tertentu, wanita Yi masih ketinggalan berbanding lelaki dari segi pendidikan dan sangat sedikit wanita Yi menjadi pengajar pendidikan atau pemimpin politik. Wanita Yi lebih ketara minum dan merokok berbanding wanita Cina Han. 

=== Perhambaan ===
Masyarakat Yi tradisional dibahagikan kepada empat kasta iaitu Yi Hitam (bangsawan *nuohuo)* , Yi Putih, *ajia*, dan *xiaxi* . Yi Hitam membentuk kira-kira 7 peratus daripada populasi manakala Yi Putih membentuk 50 peratus daripada populasi. Kedua-dua kasta itu tidak berkahwin campur dan Yi Hitam sentiasa dianggap berstatus lebih tinggi daripada Yi Putih, walaupun Yi Putih lebih kaya atau memiliki lebih ramai hamba. Yi Putih dan Hitam juga tinggal di kampung yang berasingan. Yi Hitam tidak bertani, yang secara tradisinya dilakukan oleh Yi Putih dan hamba. Yi Hitam hanya bertanggungjawab untuk pentadbiran dan aktiviti ketenteraan. Yi Putih secara teknikalnya bukan hamba tetapi hidup sebagai hamba inden kepada Yi Hitam. 


Ajia pula membentuk 33 peratus daripada populasi. Mereka dimiliki oleh Yi Hitam dan Putih dan bekerja sebagai buruh inden yang lebih rendah daripada Yi Putih. 


Xiaxi adalah kasta yang paling rendah. Mereka adalah hamba yang tinggal bersama ternakan pemiliknya dan tidak mempunyai hak. Mereka boleh dipukul, dijual, dan dibunuh untuk sukan. Pengkategorian keempat-empat kasta adalah melalui keturunan patrilineal.       Pelaziman budaya hamba adalah begitu besar sehingga kadang-kadang kanak-kanak dinamakan mengikut bilangan hamba yang mereka miliki. Contohnya: Lurbbu (banyak hamba), Lurda (hamba yang kuat), Lurshy (panglima hamba), Lurnji (asal hamba), Lurpo (tuan hamba), Lurha, (seratus hamba), Jjinu (banyak hamba). 

Kes-kes pengaruh sistem perhambaan kasta boleh ditemui selewat-lewatnya pada 1980-an dan awal 1990-an, apabila puak *nuohuo* menghalang perkahwinan dengan *qunuo* atau menghukum keturunan mereka yang melakukannya. 

=== Cerita rakyat ===
Wira paling terkenal dalam mitologi Yi ialah Zhyge Alu. Dia adalah anak seekor naga dan seekor helang yang memiliki kekuatan ghaib, anti-sihir, dan kuasa anti-hantu. Dia menunggang kuda terbang bersayap sembilan yang dipanggil "sayap syurga panjang." Dia juga mendapat bantuan burung merak ajaib dan ular sawa. Burung merak ajaib itu dipanggil Shuotnyie Voplie dan boleh memekakkan telinga mereka yang mendengar jeritannya, tetapi jika diajak masuk ke rumah seseorang, akan memakan kejahatan dan mengusir penyakit kusta. Ular sawa yang dipanggil Bbahxa Ayuosse, telah dikalahkan oleh Zhyge Alu, yang bergelut dengannya di lautan selepas berubah menjadi naga. Ia dikatakan boleh mengesan penyakit kusta, menyembuhkan batuk kering, dan membasmi wabak. Seperti mitologi Cina, Hou Yi, Zhyge Alu menembak matahari untuk menyelamatkan orang ramai.  Dalam Bimoisme agama Yi, Zhyge Alu membantu paderi bimo dalam menyembuhkan penyakit kusta dan melawan hantu. 

Jiegujienuo ialah hantu yang menyebabkan pening, lambat bertindak, demensia dan kebimbangan. Hantu itu dipersalahkan kerana penyakit dan ritual pengusiran syaitan dijalankan untuk memerangi hantu itu. 

=== Pesta Obor ===
Pesta Obor adalah salah satu cuti utama orang Yi. Menurut legenda Yi, pernah ada dua orang yang sangat kuat, Sireabi dan Atilaba. Sireabi tinggal di syurga manakala Atilaba di bumi. Apabila Sireabi mendengar tentang kekuatan Atilaba, dia mencabar Atilaba untuk pertandingan gusti. Selepas mengalami dua kekalahan, Sireabi terbunuh dalam satu pertarungan, yang sangat menimbulkan kemarahan para [[Bodhisattva|bodhisattava]], yang menghantar wabak belalang untuk menghukum bumi. Pada hari ke-24 bulan ke-6 [[Takwim qamari|kalendar lunar]], Atilaba menebang banyak pokok pain dan menggunakannya sebagai obor untuk membunuh belalang, melindungi tanaman daripada kemusnahan. Pesta Obor itu diadakan sebagai penghormatan kepadanya. 

=== Kesusasteraan ===
Artis Colette Fu, cicit perempuan Long Yun telah meluangkan masa dari 1996 hingga kini mengambil gambar komuniti Yi di Wilayah Yunnan. Siri buku  bertajuk *We are Tiger Dragon People'', termasuk imej banyak kumpulan Yi.  
Fail:00 Yi minority in traditional 00.jpg|Wanita Yi dalam pakaian tradisional
Fail:00 Yi minority in traditional 01.jpg|Wanita Yi dalam pakaian tradisional dengan seorang kanak-kanak
Fail:00 Yi minority in traditional 03.jpg|Wanita Yi dalam pakaian tradisional
Fail:00 Yi minority in traditional 04.jpg|Lelaki Yi dalam pakaian tradisional
Fail:00 Yi minority in traditional 05.jpg|Lelaki Yi dalam pakaian tradisional


## Galeri

Fail:Yi-Minority.JPG|Orang Yi di Kaunti Shilin, Wilayah Yunnan
Fail:Ethnic Yi Costume Butuo Sichuan China.jpg|Wanita Yi, Kaunti Butuo, Wilayah Sichuan
Fail:Hua-Yao-Yi 1.JPG|Wanita Huayao Yi, Daerah Shiping, Wilayah Yunan
Fail:Manuscripts in the Yunnan Nationalities Museum - DSC03982.JPG|Dokumen salasilah keluarga dalam skrip Yi
Fail:Bracelet - Yunnan Nationalities Museum - DSC04193.JPG|Gelang Yi, Yunnan Tengah
Fail:Musical instruments in the Yunnan Nationalities Museum - DSC03892.JPG|Alat muzik Yi: harmonika buluh
Fail:Musical instruments in the Yunnan Nationalities Museum - DSC03865.JPG|Alat muzik Yi: tiga tali
Fail:Yi musical instrument (yueqin) - Yunnan Provincial Museum- DSC02056.JPG|Alat muzik Yi: phambe
Fail:Torch Festival in Eshan 01.jpg|Pesta Api, Daerah Eshan
Fail:Ethnography of the Lolo and Miaotzu tribes of Szechuan (i.e., Kweichow) Province (1910) (14780854764).jpg|Pahlawan Yi, 1910


## Rujukan