Bahasa Kurmanji

**Bahasa Kurmanji** (), juga dipanggil **bahasa** **Kurdi Utara**, ialah bahasa Kurdi yang paling utara dan dituturkan kebanyakannya di tenggara Turki, barat laut dan timur laut Iran, utara Iraq, utara Syria dan wilayah Caucasus dan Khorasan. Ia bentuk bahasa Kurdi yang paling banyak digunakan.

Kurmanji juga bahasa basahan dan agama kaum Yazidi. Kitab suci mereka *[[Kitab Hitam Yazidi|Mishefa Reş]]* dan semua doa ditulis dan dibacakan dalam bahasa Kurmanji.

*[[Ethnologue]]* melaporkan bahawa penggunaan bahasa Kurmanji semakin berkurangan di Turki walaupun ia digunakan sebagai bahasa komunikasi yang lebih luas (LWC) oleh pendatang ke Turki, dan ia terancam kerana bilangan penutur berkurangan.

## Sejarah

### Kurmanji sebelum zaman moden
Walaupun orang Kurdi disebutkan sebelum zaman Islam, tidak ada maklumat tentang bahasa Kurdi sebelum zaman Islam. Sebutan pertama tentang bahasa Kurdi Kurmanji adalah oleh pengarang dari Chaldea abad pertengahan Ibnu Wahsyiyah (m. 930/1) dalam buku ilmiah beliau tentang abjad. Orientalis Joseph Hammer juga mendakwa kewujudan abjad untuk bahasa ini.

Kurmanji mungkin pernah dijadikan bahasa sastera dari abad ke-10 hingga abad ke-12 dengan pembentukan banyak dinasti Kurdi seperti Hasanwaihiyah, Rawadiyah, Ayyubiyah dan terutamanya di bawah dinasti Marwaniyah yang berkuasa dari segi ekonomi dan budaya. Bagaimanapun, pentadbiran dan kehidupan budaya Marwaniyah dilaporkan hanya menggunakan bahasa Arab. Di bawah Ayyubiyah, ramai sarjana menyatakan bahasa Kurmanji mendapat status istimewa tetapi mengakui bukti kurang kerana kekurangan dokumen bahasa Kurmanji bertulis dari istana Ayyubiyah.

Bukti bertulis pertama yang diketahui tentang bahasa Kurmanji adalah daripada karya geografi *Mukjam al-Buldan* oleh Yaqut al-Hamawi yang mana beberapa perkataan telah dikenal pasti dalam teks yang kebanyakannya tidak dapat ditafsirkan. Teks pertama yang betul-betul dalam bahasa Kurmanji ialah doa mubaligh Kristian dalam abjad Armenia dari awal abad ke-14.

Minat menggunakan Kurmanji dalam kesusasteraan meningkat pada abad ke-14 apabila Kurdistan stabil dan makmur dari segi politik. Walau bagaimanapun, hanya pada abad ke-16 kesusasteraan Kurmanji menjadi lebih popular. Seorang penulis bernama Sharafkhan Bidlisi dari Bitlis menulis syair dan tafsiran agama dalam bahasa Kurmanji. Pengembara Evliya Çelebi memuji institusi pendidikan di wilayah Amedi dan Akre dan memetik sebuah syair Kurmanji oleh penyair tempatan dalam karya beliau. Sarjana-sarjana penting dari masa ini, seperti Melayê Cizîrî, Feqiyê Teyran, Elî Teremaxî, dan Ehmedê Xanî, menyumbang kepada kesusasteraan Kurmanji. Xanî khususnya berusaha untuk menjadikan Kurmanji sebagai bahasa bertulis. Kurmanji merosot pada abad ke-19 bersama-sama dengan kerajaan Kurdi.

## Fonologi

Antara ciri-ciri fonologi bahasa Kurmanji ialah pembezaan antara konsonan hentian tak bersuara yang dihembus dan tidak dihembus dan kehadiran fonem fakultatif. Contohnya, bahasa Kurdi Kurmanji membezakan antara hentian tak bersuara yang dihembus dan tidak, yang boleh dihembuskan dalam semua posisi. Oleh itu,  berbeza dengan ,  dengan  ,  dengan , dan letusan  dengan .

## Kontinum dialek
Bahasa Kurmanji mempunyai kontinum dialek dengan banyak perbezaan antara tiap-tiap dialek. Terdapat lebih kurang enam kawasan dialek utama yang boleh dikenal pasti:

* Kurmanji Barat Laut, dituturkan di wilayah Kahramanmaraş (dalam Kurmanji: *Meras*), Malatya (*Meletî*) dan Sivas (*Sêwaz*) di barat laut Kurdistan Turki.
* Kurmanji Barat Daya, dituturkan di wilayah Adıyaman (*Semsûr*), Gaziantep (*Entab*) dan Şanlıurfa (*Riha*) di Turki, dan Kegabenoran Aleppo di barat Kurdistan Syria.
* Kurmanji Utara atau Kurdi Serhed, dituturkan kebanyakannya di wilayah Ağrı (*Agirî*), Erzurum (*Erzerom*) dan Muş (*Mûş*) di timur laut Kurdistan Turki, serta kawasan berhampiran.
* Kurmanji Selatan, dituturkan di Kegabenoran al-Hasakah di timur Kurdistan Syria, Daerah Sinjar (*Şingal*) di barat Kurdistan Iraq, dan di beberapa bahagian bersebelahan selatan Kurdistan Turki, berpusat di wilayah Mardin (*Mêrdîn*) dan Batman (*Êlih*).
* Kurmanji Tenggara atau Badînî, dituturkan di Wilayah Hakkâri (*Parêzgeha Colêmêrgê*) di tenggara Kurdistan Turki, dan Kegabenoran Dohuk (*Parêzgeha Dihokê*) dan sebahagian daripada Kegabenoran Erbil (*Parêzgeha Hewlêr*) di utara Kurdistan Iraq.
* Anatolia Kurmanji dituturkan di Anatolia Tengah (*Anatolya Navîn*), terutamanya di Konya, Ankara, dan Aksaray, oleh orang Kurdi Anatolia

### Politik Ezdîkî dan Yazidi
Sesetengah orang Yazidi menggunakan istilah "Ezdîkî" dan bukannya "Kurmanji" untuk menunjukkan mereka berbeza daripada orang Kurdi. Walaupun Ezdîkî dan Kurmanji serupa, sesetengah orang cuba membuktikan Ezdîkî bahasa yang tersendiri, malah mencadangkan ia adalah bahasa Semitik. Walau bagaimanapun, hujah ini dikritik kerana tidak disokong bukti saintifik dan tidak mempunyai persetujuan di kalangan pakar.

Pada 25 Januari 2002, Armenia bersetuju untuk melindungi bahasa Kurdi sebagai bahasa di bawah perlindungan negeri melalui Piagam Eropah untuk Bahasa Serantau atau Minoriti. Walau bagaimanapun, terdapat beberapa perselisihan pendapat dalam masyarakat Yazidi di Armenia. Akhirnya, pihak berkuasa memutuskan untuk memasukkan kedua-dua "Kurdi" dan "Yezidi" sebagai bahasa berasingan dalam piagam tersebut. Ini menyebabkan nama Êzdîkî digunakan oleh sesetengah penyelidik apabila membincangkan bahasa minoriti di Armenia, kerana kebanyakan penutur Kurdi di Armenia adalah Yazidi. Akibatnya, universiti-universiti Armenia kini menawarkan kursus bahasa dalam kedua-dua bahasa Kurmanji dan Êzdîkî sebagai dua dialek yang berbeza.

## Bahasa Kurmanji dalam kelompok lain
Pada penghujung zaman Uthmaniyah, orang Assyria di Tur Abdin beralih daripada bercakap bahasa Turoyo asal mereka kepada bahasa Kurmanji atau Arab. Orang Armenia yang berbahasa Kurdi juga wujud dan terdapat sekitar 110 kampung Armenia berbahasa Kurmanji di Beşiri dan Silvan sebelum genosid Armenia.

Pendatang orang Bulgaria,  Chechen dan Circassia di Kurdistan Turki juga bertutur dalam bahasa Kurmanji.

## Rujukan


## Bibliografi

* 

## Bacaan lanjut

* Mustafa, Hanar Hoshyar, and Rebwar M. Nabi. "Kurdish Kurmanji Lemmatization and Spell-checker with Spell-correction." UHD Journal of Science and Technology 7.1 (2023): 43-52.

## Pautan luar

*  Wîkîferheng Wikikamus Kurdi (Kurmanji)
* Institut Kurdi bahasa Kurdi, sejarah, buku dan artikel berita terkini
* Enjin carian Egerîn, Kurdi (Kurmanji)
* Tatabahasa Rujukan dengan Bacaan Terpilih untuk bahasa Kurdi Kurmanji, ditulis oleh W. M. Thackston (Universiti Harvard) 
* 
* Korpus bahasa Kurdi Utara (Kurmanji) DoReCo Rakaman audio teks naratif dengan transkripsi sejajar masa pada peringkat bunyi, terjemahan dan anotasi morfologi sejajar masa.