Wali (gelaran pentadbiran)

**Wali** (dieja juga dengan ***Wāli***, ***Wā'lī*** atau ***vali,*** dari ) ialah gelaran pentadbiran yang digunakan dalam dunia Islam (termasuk khilafah Rasyidin, Umaiyah dan Abbasiyah serta Empayar Usmaniyah) untuk menggelar gabenor atau pentadbir bagi sesebuah bahagian pentadbiran. Ia masih digunakan di sesetengah negara yang dipengaruhi oleh budaya Arab atau Islam. Bahagian yang diperintah oleh Wali dipanggil *[[Wilayah]]* (rantau), atau *[[Vilayet]]* (di Empayar Usmaniyah).

## Penggunaan bersejarah

### Iran
Dalam sejarah Iran, *Vāli* merujuk kepada gabenor umum atau tuan tanah tempatan bagi sebuah wilayah penting. Semasa era Safawi (1501–1736), bekas pemerintah wilayah bawahan kerajaan Georgia, Kartli dan Kakheti, emiriah Kurdish Ardalan, ketua-ketua wilayah Lorestan dan wilayah Khuzestan di barat Iran dianggap sebagai gabenor umum berketurunan bergelar *Vāli* yang setaraf dengan Beylerbeylik. "Para pemimpin kehormat" ini melindungi sempadan barat Iran daripada kuasa asing.

Semasa era Qajar (1789–1925), kerajaan Georgia telah tewas kepada Rusia dan para bangsawan berketurunan digantikan oleh pegawai kuasa pusat. Pegawai-pegawai ini kebanyakannya adalah putera-putera imperialis dan tokoh-tokoh diraja dan berkhidmat sebagai Vāli bagi wilayah-wilayah penting. Contohnya, putera mahkota secara tradisinya menyandang gelaran Vāli Azerbaijan .

### Empayar Usmaniyah
***Vali*** (diterjemahkan sebagai "gouverneur-général" dalam bahasa Perancis, seperti dalam ) ialah gelaran dalam Empayar Usmaniyah bagi jenis gabenor Usmaniyah yang paling biasa, yang bertanggungjawab ke atas *[[vilayet]]* (dalam bahasa Turki Uthmaniyyah), selalunya pegawai tentera seperti pasha; lihat Subbahagian Empayar Usmaniyah. Bentuk yang digunakan di beberapa bahagian empayar ialah *Wali* .

Sebelum pembaharuan dilakukan Sultan Mahmud II ( 1808–1839), gabenor wilayah dipanggil *[[beylerbey]]* dan wilayahnya digelar *[[beylerbeylik]]*.

*[[Undang-undang Vilayet]]* (1864) menyaksikan penyusunan semula umum, dengan hierarki *vilayet*—*sanjak*—*kaza*—*nahiye*, vilayet yang ditadbir oleh *Vali* yang di bawah kuasanya ialah *[[mutasarrif]]* sanjak yang dilantik oleh Sultan, *[[kaymakam]]* *[[kaza]]* yang dilantik oleh Kementerian Dalam Negeri, *[[mudür]]* *[[Nahiye (Usmaniyah)|nahiye]]*, *muhtar* kampung.

### Oman
Kesultanan Oman ketika memerintah Mombasa, Kenya, telah melantik seorang *wali* untuk bandar yang dikenali secara tempatan sebagai *LiWali*. Istilah ini masih digunakan hari ini untuk merujuk kepada penempatan Oman, seperti *Wilayat [[Madha]],* sebuah penempatan yang bersilang dengan jalan antara Madam di Syarjah dan Hatta di Dubai di Emiriah Arab Bersatu (UAE). Ramai pemerintah Negara-Negara Genjatan Senjata (juga dikenali sebagai Oman Bergenjat pada masa lalu) melantik *wali* untuk menjaga bandar bagi pihak mereka, termasuk menggaji hamba untuk tujuan tersebut.

### Pakistan
Dalam sejarah Pakistan, pemerintah kepada bekas negara putera Swat diberi gelaran *Wali* .

## Penggunaan semasa

### Algeria
Di Algeria, seorang *wāli* ialah " gabenor" dan ketua pentadbiran bagi setiap 58 wilayah di negara ini, dan dipilih oleh presiden .

### Maghribi
Sejak pembaharuan serantau pada 1997, seorang *Wāli* ialah gabenor salah satu daripada dua belas wilayah di Maghribi .

### Filipina
Di Filipina, istilah Wali ialah nama bagi ketua istiadatBangsamoro, sebuah rantau autonomi di pulau selatan Mindanao yang besar dan didiami orang Islam. Wali mempunyai fungsi dan kuasa istiadat seperti penjagaan moral wilayah tersebut dan persidangan serta pembubaran parlimennya.

### Tunisia
Di Tunisia, seorang *wāli* ialah "gabenor" dan ketua pentadbiran bagi setiap 24 wilayah di negara ini, dan dipilih oleh presiden .

### Turki
Di Turki, seorang Vali ialah gabenor wilayah di salah satu daripada 81 wilayah Turki. Beliau dicalonkan oleh menteri dalam negeri dan dilantik oleh presiden. Seorang Vali menyelia fungsi fungsi negeri seperti keselamatan dan penyelenggaraan dan juga menyelia majlis wilayah dan perbandaran yang dipilih. Semasa Darurat OHAL dari tahun 1987 hingga 2002, terdapat seorang yang dipanggil Adi Vali yang menyelia para Vali sehingga 13 wilayah di tenggara Anatolia.

## Lihat juga

* Gabenor
* Gabenor Umum

## Nota

## Rujukan


## Sumber

*