Mundaka Upanishad

**Mundaka Upanishad** (Sanskrit: मुण्डकोपनिषद्, *Muṇḍakopaniṣad*) ialah sebuah teks Veda Sanskrit purba yang terkandung dalam **[[Atharva Veda]]**.Ia tergolong dalam kategori **Mukhya Upanishad** (Upanishad utama), dan disenaraikan sebagai **nombor 5** dalam kanun *Muktika* yang mengandungi **108 [[Upanishad]]** dalam tradisi Hindu. Ia merupakan salah satu daripada Upanishad yang **paling banyak diterjemahkan**.

Teks ini disusun dalam bentuk **dialog antara resi [[Saunaka]] dan resi [[Angiras]]**. Ia ditulis dalam **gaya puitis berbentuk mantra**, merangkumi **64 ayat**, namun mantra-mantra ini **bukan untuk upacara ritual**, sebaliknya digunakan untuk **pengajaran dan meditasi rohani**.

**Mundaka Upanishad** terdiri daripada **tiga ''Mundakam'' (bahagian)**, dan setiap bahagian mengandungi **dua ''khanda'' (seksyen)**.

* *Mundakam* pertama, menurut Roer, mentakrifkan ilmu sebagai "**Ilmu Tinggi**" dan "**Ilmu Rendah**", lalu menyatakan bahawa **upacara korban** dan **derma kebajikan** adalah sia-sia, dan tidak membawa pengurangan penderitaan sama ada di dunia ini mahupun dunia seterusnya. Hanya **pengetahuan rohani** yang mampu membebaskan.
* *Mundakam* kedua menghuraikan **sifat Brahman**, **Diri ([[Atman]])**, hubungan antara dunia empirik dan Brahman, serta **jalan untuk mengenal [[Brahman]]**.
* *Mundakam* ketiga mengembangkan idea-idea dalam bahagian sebelumnya, dan menegaskan bahawa **mengenali [[Brahman]]** membawa kepada **kebebasan mutlak**, **ketiadaan ketakutan**, **kemerdekaan sejati**, **kecukupan diri**, dan **kebahagiaan murni**.

Sesetengah sarjana berpendapat bahawa terdapat petikan dalam *Mundaka Upanishad* yang mengandungi unsur **pantheisme** (ajaran bahawa segala-galanya adalah Tuhan).

Dalam beberapa kesusasteraan dan ulasan India yang klasik, *Mundaka Upanishad* dimasukkan dalam kumpulan Upanishad yang disusun dalam bentuk syair dan dikenali secara kolektif sebagai **"Mantra Upanishad"** atau **"Mantropanishad"**.

## '''Etimologi'''
Nama *Muṇḍaka* berasal daripada kata Sanskrit **"muṇḍa"**, yang bermaksud **"bercukur"** atau **"botak"**. Dalam konteks ini, ia membawa makna simbolik—bahawa seseorang yang menuntut ilmu tertinggi seharusnya **"mencukur" atau meninggalkan ikatan duniawi**, seperti seorang **sannyāsi** (petapa), demi pencapaian **kesedaran tertinggi**.

Memandangkan perkataan Sanskrit **‘muṇḍa’** bermaksud **‘kepala yang dicukur’**, kemungkinan besar *[[Upanishad]]* ini memang ditujukan secara khas untuk **mereka yang berkepala botak**, yakni **para ''saṁnyāsin*** atau *'petapa**. Atau secara simbolik, seperti **mencukur rambut kepala**, ''Upaniṣad'' ini bertujuan untuk **“mencukur bersih” segala kejahilan** berkenaan ''tattva'' atau **kebenaran hakiki** yang diajarkan dalam karya ini.

Terdapat **tiga *muṇḍaka* atau bab**, dan setiap satu terdiri daripada **dua *khaṇḍa* atau seksyen**. Jumlah keseluruhan **ayat (mantra)** dalam teks ini ialah **65**.

== Keistimewaan Upanishad ==
Beberapa ciri istimewa yang membezakan ''[[Upanishad]]'' ini termasuk:

* **Pembahagian semua bentuk pengetahuan kepada dua kategori** – iaitu **ilmu tinggi** dan **ilmu rendah**;
* **Pujian terhadap jalan pelepasan atau *saṁnyāsa***;
* **Suatu kaedah khusus meditasi menggunakan mantra suci "Om"**;
* Dan **penjelasan tentang cara pembebasan roh yang telah menyedari kebenaran**, ketika saat **kematian**.

Kesemua ini menjadikan ''Mundaka Upanishad'' sebagai teks yang mendalam dan bernilai tinggi dalam wacana rohani dan [[Falsafah India|falsafah Hindu]].

== Kandungan ==

=== **Bahagian Pertama** ===
Suatu ketika, **Saunaka** menghampiri resi **Aṅgiras** dengan penuh hormat lalu mengajukan soalan:

**"Wahai yang mulia! Apakah itu, yang apabila diketahui, segalanya yang lain turut diketahui?"**

Menjawab soalan tersebut, **Aṅgiras** terlebih dahulu menyatakan bahawa **segala bentuk pengetahuan** di dunia ini boleh **dibahagikan kepada dua kategori**:

* **Parāvidyā** – iaitu **ilmu tinggi**, dan
* **Aparāvidyā** – iaitu **ilmu rendah**.

**Ilmu tinggi** ialah pengetahuan yang membawa kepada **kesedaran tentang Brahman yang tidak dapat dimusnahkan** (''Akṣara''). Manakala **ilmu rendah** meliputi semua cabang pengetahuan lain, termasuklah **Veda** dan segala cabang ilmunya yang bersifat duniawi.

Kemudian, **Angiras** menerangkan tentang **Akṣara** sebagai **roh yang melangkaui jangkauan deria dan minda**—ia **meresap ke seluruh alam**, **kekal abadi**, **wujud dalam segala sesuatu**, namun **amat halus sehingga sukar dikesan secara langsung**.

Seluruh penciptaan ini telah muncul dengan **mudahnya daripada Akṣara**, seumpama:

* **labah-labah yang menenun sarangnya sendiri**,
* **tumbuh-tumbuhan yang tumbuh dari bumi**, atau
* **rambut yang tumbuh dari tubuh**.

Penciptaan mengalir daripada **Akṣara** secara **teratur**, dengan urutan hasil seperti berikut:

# **Anna** – bentuk awal yang belum termanifestasi (''avyākṛta'') daripada ''Akṣara/Brahman'',
# **Prāṇa** – atau ''Hiraṇyagarbha'', jiwa kosmos,
# **Manas** – prinsip mental atau minda,
# **Satya** – lima elemen asas seperti bumi, air, dan sebagainya,
# **Loka** – tujuh alam atau dunia,
# **Karma** – makhluk hidup dan segala tindak-tanduknya,
# **Amṛta** – hasil atau balasan dari tindakan (karma).

=== Bahagian Kedua ===
**Bahagian Kedua** dalam ''Muṇḍaka'' pertama ini bermula dengan beberapa perincian tentang **upacara Veda**. Namun kemudian, ia **mengecam ritual-ritual ini** sebagai **“rakit yang bocor”** (''adṛḍhāḥ plavāḥ'')—kerana ia hanya membawa kepada **kelahiran semula (samsara)**, bukan **pembebasan (mokṣa)**.

Mereka yang **mengagung-agungkan ritual ini** dan menyarankan pelaksanaannya diumpamakan sebagai **orang buta yang memimpin orang buta lain**—iaitu, tanpa panduan sejati, mereka hanya menyesatkan satu sama lain dari jalan pembebasan rohani.
**Sebaliknya**, mereka yang telah **meninggalkan kehidupan duniawi**, hidup sebagai **pertapa di hutan** dan mengamalkan **penyucian diri dan tapa (austerities)** demi **merealisasikan Akṣara**, akan menuju ke **Brahmaloka** melalui **laluan terang** (''Arcirādimārga'').

Oleh itu, seseorang yang benar-benar ingin **mencari Akṣara (Brahman)** haruslah **meninggalkan segala ritual Veda** dan **mendekati seorang guru yang layak** untuk mendapatkan bimbingan.

Guru tersebut pula **wajib mengajarkan** segala ilmu yang dimilikinya kepada murid yang benar-benar layak dan bersedia.

=== Muṇḍaka Kedua (22 ayat) ===
Bab ini memberikan penjelasan lanjut mengenai **Akṣara**, daripada mana segala ciptaan muncul.

Semua makhluk hidup berasal daripada **Akṣara**, dan akhirnya akan kembali semula kepadanya,

**umpama percikan api** yang muncul daripada **api besar** dan kemudian **kembali menyatu** ke dalamnya.

Lima unsur utama seperti bumi dan air, minda dan deria (pada tahap kosmik), serta **prāṇa** (udara kehidupan), semuanya **lahir daripada Akṣara Puruṣa**.

**Virāṭpuruṣa** – iaitu **Akṣara dalam bentuk manifestasi**, atau **Makhluk Kosmik** – digambarkan dengan simbolisme yang indah:

* Api adalah **kepalanya**,
* Matahari dan bulan adalah **kedua matanya**,
* Arah mata angin sebagai **telinganya**,
* **Veda** sebagai **ucapannya**,
* Dunia sebagai **hatinya**,
* Bumi sebagai **kakinya**.

Ia adalah **Diri Dalaman (Ātman)** dalam semua makhluk.

Dialah **sumber segala mantra Veda**, **segala upacara korban**, dan juga **dunia-dunia (loka)** yang dapat dicapai melaluinya.

Semua makhluk hidup—daripada **para dewa sehinggalah kepada binatang dan objek tidak bernyawa** seperti **sungai, laut, gunung dan tumbuh-tumbuhan**—telah **muncul daripada-Nya**.

Maka, sesiapa yang **menyedari-Nya**, iaitu **Brahman tertinggi**, **di dalam hatinya sendiri**, akan **membinasakan semua ikatan kejahilan (avidyā)** **di sini dan sekarang juga**.

Namun, **bagaimana untuk mengenal** Akṣara Brahman ini—yang **bersinar terang**, **lebih halus daripada segala yang halus**, dan **di mana seluruh dunia dan makhluk tertanam**?

**Upanishad kini memberi gambaran analogi yang puitis dan mendalam**.

Seorang pemanah yang mahir mengambil **busur yang kuat**, memasang **anak panah yang tajam**, dan dengan **tumpuan penuh** melepaskannya menuju ke sasaran.

Demikian juga, seorang pencari kebenaran haruslah:

* Mengambil **busur praṇava (Omkara)** seperti yang diajar dalam Upaniṣad,
* Memasang **Diri (Ātman) sendiri** sebagai anak panah yang telah **diasah melalui amalan meditasi**,
* Dan dengan **kewaspadaan rohani yang teguh**, **melepaskannya ke arah sasaran**, iaitu **Brahman**.

Dengan kata lain, pencari itu harus:

* **Memusatkan mindanya yang telah dimurnikan** kepada **Brahman (atau Akṣara Puruṣa)**,
* **Mengulangi praṇava (Om)** dalam fikirannya,
* Sehingga **mencapai kesatuan dengan-Nya**.

**Maka, nasihat diberikan kepada para pencari kebenaran:** hendaklah mereka **mengetahui Makhluk Kosmik ini**, **merenungkannya melalui Om (Oṅkāra)** dan **meninggalkan segala bentuk perbualan sia-sia** yang tidak membantu pencarian ini.

**Inilah jambatan menuju keabadian.**

Setelah menggambarkan sekali lagi makhluk ini sebagai **yang meresapi segalanya** dan sebagai **cahaya segala cahaya**, Upaniṣad menyatakan bahawa **sesiapa yang merealisasikan-Nya** akan **dibebaskan daripada segala ikatan hati**, yakni minda dan intelek.
=== Muṇḍaka Ketiga (21 ayat) ===
Bahagian ini dimulakan dengan gambaran **sangat puitis dan simbolik** mengenai **jīva** (jiwa individu) dan **Īśvara** (Jiwa Agung):<blockquote>Dua ekor burung bertenggek pada pokok yang sama (yakni tubuh manusia).

 Salah satu daripadanya (jīva) memakan buah manis dan pahit dari pokok itu,

 manakala yang satu lagi (Īśvara) **duduk megah dan tenang**, hanya **memerhati** tanpa memakan buah apa pun.</blockquote>Namun, apabila **burung pertama (jīva)** menyedari kebesaran **burung kedua (Īśvara)**, ia pun **bebas daripada segala duka dan derita**.

**Ātman ini (Īśvara, Diri Agung)** hanya boleh dicapai melalui:

* **Satya** (kebenaran),
* **Tapas** (tapa atau ketekunan rohani),
* **Jnana** (pengetahuan rohani),
* dan **Brahmacarya** (pengekangan nafsu dan pengabdian suci).

Beliau disedari **di dalam hati sendiri**, sebagai **cahaya ilahi** yang tidak pernah padam.

Lalu, muncul perisytiharan agung yang terkenal:<blockquote>**“Satyameva jayate nānṛtam”** –

 **“Hanya kebenaran yang menang, bukan ketidakbenaran.”**</blockquote>Laluan **Devayāna ke Brahmaloka** sentiasa bersatu dengan **kebenaran**.

Selepas menghuraikan semula sifat halus Ātman, Upaniṣad menasihati:

* Para pencari biasa agar **menyembah dan menghormati orang yang telah merealisasikan Ātman**, untuk mendapatkan berkat atau bantuan.
* Namun, **jika mereka berbuat demikian tanpa sebarang kepentingan peribadi**, mereka **boleh melampaui kelahiran semula**, mencapai kelepasan mutlak.

Upaniṣad juga memperingatkan bahawa:

* **Kecendekiawanan dan pembelajaran**, walaupun bermanfaat pada tahap tertentu, **tidak mampu secara langsung membawa kepada realisasi Atman** jika tidak disertai **usaha rohani yang bersungguh-sungguh**.
* Malah, **Ātman hanya direalisasikan oleh mereka yang bersungguh-sungguh mencarinya**, atau kepada **mereka yang dipilih oleh-Nya** untuk diperlihatkan rahsia itu.

**Mereka yang lemah dan cuai tidak akan mencapainya.**

Tetapi sesiapa yang **teguh dalam kepercayaan**, **berwaspada**, dan **mempunyai semangat penolakan duniawi (vairāgya)** akan **mencapainya dengan pasti**.

Mereka yang telah:

* **Memahami dengan benar ajaran Vedanta**,
* **Memurnikan diri melalui penolakan dan meditasi ke atas Atman**,   akan menuju ke **Brahmaloka**, dan akhirnya **mencapai kelepasan mutlak (moksha)**.

<blockquote>Sebagaimana **sungai-sungai mengalir ke laut dan kehilangan identiti berasingan**,

 demikianlah juga **jiwa yang dibebaskan melebur ke dalam Brahman**, **Keperibadian Tertinggi**.</blockquote>Akhir sekali, [[Upanishad]] menutup dengan pengajaran penting:<blockquote>**Hikmah rohani ini tidak harus diajarkan kepada sesiapa pun secara sembarangan.**

 Ia hanya patut **diajarkan kepada pencari yang benar-benar layak**,

 yang telah **menjalani upacara khas ‘śirovrata’** dalam tradisi Atharvaveda.</blockquote>

== **Dalam Budaya** ==
''Mundaka'' ''Upanishad'' telah meninggalkan kesan yang mendalam dan berkekalan terhadap identiti budaya serta [[falsafah India]]. Paling ketara, karya ini menjadi sumber kepada moto kebangsaan India: ***Satyameva Jayate*** (सत्यमेव जयते), yang bererti “**Hanya** **Kebenaran** **akan menang**.” Aforisme suci ini, dipetik daripada ayat **3.1.6** dalam ''Upanishad'' tersebut, terukir di bawah **Jata Negara India**, yang menampilkan empat ekor singa, roda dari tiang [[Asoka|Ashoka]] — melambangkan kuasa, keberanian, kebanggaan, dan keyakinan.<blockquote>**सत्यमेव जयते नानृतं**

 ''Satyam eva jayate nānṛtaṃ''

**Terjemahan :** Hanya Kebenaran yang menang, bukan ketidakbenaran.

 — ''Upanishad Mundaka'', 3.1.6</blockquote>Ajaran mendalam ini telah melampaui batas teks suci, menjadi prinsip panduan bagi republik India — menggema sebagai warisan kerohanian tanah yang mengangkat pencarian kebenaran (''[[satya]]'') sebagai matlamat tertinggi.

== **Rujukan''' ==