Dialek bahasa Norway

**Dialek bahasa Norway** biasanya terbahagi kepada 4 kelompok utama, *bahasa Norway Utara* (*nordnorsk*), *bahasa Norway Trøndelag* (*[[trøndersk]]*), *bahasa Norway Barat* (*[[vestlandsk|vestnorsk]]*), dan *bahasa Norway Timur* (*østnorsk*). Kadang-kadang *bahasa Norway Pedalaman* (*innlandsmål*) dan/atau *bahasa Norway Selatan* (*sørlandsk*) dianggap sebagai kelompok kelima atau keenam.

Dialek-dialek ini pada amnya adalah saling faham, tetapi berbeza secara ketara dengan kaitan dengan aksen, tatabahasa, sintaks, dan kosa kata. Jika tidak terbiasa dengan suatu dialek tertentu, penutur asli bahasa Norway juga boleh mengalami kesukaran untuk memahaminya. Dialek boleh bersifat setempat seperti kelompok ladang, tetapi ramai ahli linguistik memerhatikan suatu pewilayahan berterusan yang mengecilkan atau juga menghapuskan variasi tempatan.

Pertuturan ternormal, ikutan bahasa tulisan *Bokmål* dan *Nynorsk* atau *Riksmål* dan *Høgnorsk* yang konservatif, tidak digunakan secara am, kecuali di bahagian-bahagian Finnmark (tempat populasi orang Sami mempelajari bahasa Norway sebagai bahasa kedua), dalam kelompok sosial tertentu di kawasan-kawasan bandar utama di Norway, dalam penyiaran kebangsaan, dan di dalam mahkamah dan dalam dekri-dekri rasmi.

## Kelompok dialek
* Bahasa Norway Barat dan Selatan
** Bahasa Norway Selatan (Aust-Agder, kebanyakan Vest-Agder dan Fyresdal, Nissedal, Drangedal dan Kragerø di Telemark)
** Bahasa Norway Barat Daya (bahagian dalaman Sogn og Fjordane, Hordaland (kecuali bandar raya Bergen), Rogaland (Stavanger), dan bahagian barat Vest-Agder)
** Bahasa Norway Bergen atau ''Bergensk'' (Bergen)
** Bahasa Norway Barat Laut (Romsdal, Sunnmøre, Nordfjord, Sunnfjord dan bahagian luaran Sogn)
* Bahasa Norway Utara
** Bahasa Norway Helgeland (Daerah Nordland di Saltfjellet, kecuali Bindal)
** Bahasa Norway Nordland (Daerah Nordland di utara Saltfjellet)
** Bahasa Norway Troms (Daerah Troms, kecuali Bardu dan Målselv)
** Bahasa Norway Finnmark (Daerah Finnmark, kecuali Kautokeino, Karasjok, Tana dan Nesseby)
* Bahasa Norway Timur
** Bahasa Norway Vikvær (Vestfold, Østfold, dan bahagian tanah rendah bersebelahan di Telemark, di Buskerud dan di Akershus)
** Bahasa Norway Timur Pedalaman (Ringerike, Romerike, dan Oslo)
** Bahasa Norway Oppland (Hedmark selatan dan Oppland tenggara)
** Bahasa Norway Østerdal (Hedmark utara)
* Bahasa Norway Pedalaman
** Bahasa Norway Gudbrandsdal (Oppland utara)
** Bahasa Norway Valdres dan Hallingdal (Oppland barat daya dan Buskerud barat)
** Bahasa Norway Telemark Barat (Vinje, Tokke dan Kviteseid)
** Bahasa Norway Telemark Timur (Tinn, Hjartdal, dan Hulu Numedal)
* Bahasa Norway Trøndelag atau ''Trøndersk''
** Bahasa Norway Trøndelag Luaran (Nordmøre, Sør-Trøndelag luaran, dan Fosen)
** Bahasa Norway Trøndelag Dalaman (Sør-Trøndelag dalaman, Innherad, Lierne, dan Snåsa)
** Bahasa Norway Namdal (Namdalen dan kawasan pinggir laut sekeliling)
** Bahasa Norway Trøndelag Tenggara (Røros, Selbu, Tydal, Holtålen, Oppdal)

## Evolusi
Oleh sebab geografi dan iklim, komuniti Norway kerap terasing daripada satu sama lain sehingga awal abad ke-20. Oleh sebab itu, dialek tempatan cenderung untuk dipengaruhi oleh satu sama lain dalam cara-cara tunggal sementara mengembangkan idiosinkrasi sendiri. Komuniti Oppdal, contohnya, mempunyai ciri-ciri yang sepunya dengan dialek-dialek pinggir laut ke barat, dialek-dialek Gudbrandsdalen utara ke selatan, dan dialek-dialek lain di Sør-Trøndelag dari utara. Ahli linguistik, Einar Haugen, mendokumenkan perihal tertentu dialek Oppdal, dan pengarang, Inge Krokann menggunakannya sebagai alat sastera. Dialek-dialek peralihan lain termasuklah dialek Romsdal dan dialek Arendal.

Di sebaliknya, komuniti industri baharu yang hampir dengan sumber kuasa hidroelektrik telah mengembangkan dialek yang tekal dengan rantaunya tetapi dalam banyak cara unik. Kajian-kajian di tempat-tempat berkenaan seperti Høyanger, Odda, Tyssedal, Rjukan, Notodden, Sauda, dan lain-lain menunjukkan bahawa pengkreolan telah memberikan kesan kepada pembentukan dialek-dialek baru di kawasan-kawasan ini.

Serupa, pada awal abad ke-20, sebuah dialek yang hampir menyerupai Bokmål piawai muncul di stesen kereta api dan di sekitar stesen kereta api. Ini dikenali sebagai *stasjonsspråk* ("bahasa stesen") dan telah menyumbang kepada perubahan dialek di sekitar pusat-pusat ini.

## Dinamik sosial

Sehingga abad ke-20, mobiliti sosial ke atas di bandar raya seperti Oslo dalam sesetengah kes boleh memerlukan pertuturan terakur kepada Riksmål piawai. Kajian menunjukkan bahawa kini juga, penutur dialek pedalaman mungkin cenderung untuk mengubah penggunaan mereka dalam latar formal untuk menghampiri bahasa tulisan formal. Ini telah membawa kepada beberapa gerakan lawan budaya, daripada adopsi bentuk radikal bagi dialek Oslo sesama ahli politik radikal di Oslo, kepada gerakan pemuliharaan dialek tempatan. Terdapat penerimaan meluas dan membesar bahawa kepelbagaian linguistik Norway layak dipulihara.

Arah aliran kini ialah pewilayahan dialek-dialek, menyebabkan kehilangan trait-trait dialek yang lebih kecil dan dialek pedalaman untuk bergabung dengan keragaman dialek yang lebih besar dan paling dekat.

Tidak ada dialek baku untuk bahasa Norway secara keseluruhan, dan semula dialek kini adalah saling faham. Maka, dialek yang sangat berbeza kerap digunakan dan bersama satu sama lain, dalam hampir setiap aspek masyarakat. Kritikan bagi dialek boleh dianggap sebagai kritikan bagi identiti peribadi dan tempat didikan seseorang, dan dianggap tidak sopan. Ketiadaan penggunaan dialek benar seseorang akan menjadikan keadaan kekok dalam banyak situasi, kerana ini boleh mengisyaratkan hajat untuk mengambil identiti atau latar belakang yang tidak dipunyai oleh seseorang. Dialek juga merupakan kawasan yang dari situ jenaka dalam kedua-dua situasi profesional dan situasi rumah tangga diperoleh.

## Pembezaan
Terdapat banyak cara untuk membezakan sesama dialek bahasa Norway. Kriteria-kriteria ini diterbitkan daripada karya Egil Børre Johnsen (ed.) (1987) *Vårt Eget Språk/Talemålet*, H. Aschehoug & Co. ISBN 82-03-17092-7. Kriteria-kriteria ini pada amnya menyediakan pengantara untuk mengenal pasti kebanyakan dialek, tetapi kebanyakan orang Norway bergantung pada pengalaman untuk membezakan antara dialek.

### Tatabahasa dan sintaks

#### Bentuk infinitif
Salah satu perbezaan paling penting antara dialek-dialek ialah pilihan, kalau ada, penghujung yang ada pada bentuk infinitif kata kerja. Dalam bahasa Norway Kuno, kebanyakan kata kerja mempunyai penghujung infinitif (*-a*), dan begitu juga dialek bahasa Norway moden, kebanyakan kata kerja dalam dialek sama ada mempunyai atau patut mempunyai penghujung infinitif. Terdapat lima keragaman penghujung infinitif dalam dialek-dialek bahasa Norway, membentuk dua kelompok:

Satu penghujung (dialek barat)
* Penghujung infinitif dengan *-a*, contohnya, *å ver*'a***, ''å bit'''a***, kerap di Norway barat daya, termasuk kawasan di sekitar Bergen (tetapi bukan di dalam bandar raya Bergen) dan Stavanger
* Penghujung infinitif dengan *-e*, contohnya, *å vær*'e***, ''å bit'''e***, kerap di Troms, di Finnmark, di kawasan-kawasan di Sogn dan Fjordane dan di Møre dan Romsdal, di daerah-daerah selatan, dan di beberapa kawasan lain.
* Infinitif apokope, tanpa vokal ditambah kepada bentuk infinitif, contohnya, *å vær*, *å bit*, kerap di beberapa kawasan di Nordland

Dua penghujung berlainan (dialek timur)
* Infinitif terbahagi, yang dalamnya sesetengah kata kerja dengan berhujung dengan *-a* sementara yang lain dengan *-e*; contohnya, *å vær*'a*** lawan ''å bit'''e***, kerap di Norway Timur
* Infinitif terbahagi, dengan apokope, contohnya, *å vær*'a*** (''værr'''a***/*vårr*'å***/''varr'''a***) lawan *å bit*, kerap di sesetengah kawasan di Sør-Trøndelag dan di Nord-Trøndelag

Taburan terbahagi bagi penghujung adalah berkaitan dengan panjang suku kata pada kata kerja dalam bahasa Norse Kuno. Kata kerja "suku kata pendek" (*kortstava*) dalam bahasa Norse mengekalkan penghujungnya. Kata kerja "suku kata panjang" (*langstava*) kehilangan penghujungnya (tidak bertekanan) atau diubah kepada *-e*.

#### Kasus datif
Perbezaan konteks Jermanik asli antara kasus datif dengan kasus akusatif, dibakukan dalam bahasa Jerman moden dan bahasa Iceland, telah hilang dalam bahasa Denmark dan bahasa Sweden tuturan, suatu kecenderungan yang tersebar ke dalam Bokmål juga. Ivar Aasen menganggap kasus datif secara terperinci dalam karyanya, *[[Norsk Grammatik]]* (1848), dan penggunaan kasus datif bahasa Norway sebagai kasus tatabahasa yang hidup yang boleh dijumpai dalam beberapa teks Landsmål yang paling awal. Walau bagaimanapun, kasus datif tidak pernah menjadi sebahagian daripada Landsmål/Nynorsk rasmi.

Sungguhpun ini hadir dalam sesetengah dialek tuturan ke utara Oslo, Romsdal, ke selatan dan ke timur laut Trondheim, dan dalam semua keragaman Jermanik tulen di Norway dan di Sweden utara. Fenomena tatabahasa ini sangat terancam di kawasan tersebut, sementara kebanyakan penutur bahasa-bahasa tulen sangat dipengaruhi oleh bahasa-bahasa piawai kebangsaan, menggunakan hanya bentuk kata akusatif tradisional dalam kedua-dua kasus. Perbezaan erti antara bentuk-bentuk kata datif dengan akusatif lalu hilang, dan lebih perkataan mesti ditambahkan untuk menyatakan erti sebenar, atau maklumat akan hilang juga.

Sementara penutur bahasa Jerman atau bahasa Icelandic mempunyai kesedaran untuk perbezaan antara kasus datif dengan akusatif, sedikit orang di Skandinavia memang memahami perbezaan konteksnya, sungguhpun mereka telah mengkaji bahasa Jerman untuk beberapa tahun.

#### Kala kelak
Terdapat beberapa variasi rantauan dalam penggunaan kala kelak.
* *Han *kommer*/*kjem til å reise*
* *Han blir å reise*
* *Han blir reisan*
* *Han skal reise*

==== Sintaks ====
Sintaks boleh berbeza-beza antara dialek, dan kala adalah penting untuk pendengar memahami ertinya. Contohnya, soalan boleh dibentuk tanpa "kata tanya" tradisional (apa, bila, mana, siapa).

Contohnya, ayat *Hvor mye er klokken?* (harfiah: "Berapa banyak jam itu?") iaitu "Sekarang pukul berapa?" boleh dikemukakan dalam bentuk-bentuk berikut: *E klokka mykje?* (Adakah jam itu banyak?; tekanan terhadap *klokka* "jam itu"), *E a mytti klokka?* (Banyakkah jam itu?; tekanan terhadap *e* "-kah"), "*Ka e klokken?*" (harfiah: Apa jam itu?), atau "*Ka klokka e?*" (harfiah: Apa jam itu?)

=== Sebutan vokal ===

==== Pendiftongan monoftong ====
Bahasa Norse Kuno mempunyai [[diftong]] , , dan , tetapi bahasa Norway tuturan di kawasan di sekitar [[Setesdal]] telah menganjakkan dua diftong tradisional dan memperkenalkan empat lagi diftong baharu daripada vokal panjang, dan, dalam sesetengah kes, juga vokal pendek.



Dialek bahasa Norway barat juga telah memperkenalkan diftong-diftong baharu. Di Midtre yang berikut boleh dijumpai:



==== Pemonoftongan diftong ====
Diftong-diftong bahasa Norse Kuno , , dan  telah mengalami [[pemonoftongan]] dalam dialek-dialek tertentu bahasa Norway moden.



Anjakan ini berasal daripada bahasa Norse Timur Kuno, yang dicerminkan apabila bahasa Sweden dan bahasa Denmark terlebih-lebih menunjukkan perubahan ini. Pemonoftongan di Norway berakhir di pinggir laut di barat Trondheim dan menganjur ke tenggara dalam sebuah segi tiga ke dalam Sweden tengah. Sesetengah dialek bahasa Norway, di timur Molde, contohnya, hanya kehilangan  dan .

==== Pengarasan ====
Fenomena ini (*jamning*/*jevning* dalam bahasa Norway) yang melibatkan vokal akar dan vokal hujung dalam sepatah kata menghampiri satu sama lain. Contohnya, *viku* bahasa Norse Kuno telah menjadi *våkkå* atau *vukku* dalam dialek-dialek tertentu. Terdapat dua keragaman dalam dialek-dialek bahasa Norway – satu melibatkan dua vokal menjadi sama, yang lagi satu melibatkan kedua-dua vokal hanya menjadi serupa. Pengarasan hanya wujud di kawasan pedalaman di Norway selatan, dan di kawasan di sekitar Trondheim.

==== Anjakan vokal pada kata kerja tidak nalar ====
Di semua kawasan kecuali di Oslo dan di beberapa kawasan di selatan ibu kota, kala kini bagi kata kerja tertentu mengambil vokal baharu (umlaut), contohnya, *å fare* menjadi *fer* (di Oslo, *fare* menjadi *farer*).

=== Sebutan konsonan ===

==== Penghapusan  pada bentuk tidak pasti jamak ====
Di sesetengah kawasan,  tidak disebut pada semua atau sesetengah kata dalam bentuk tidak pasti jamaknya. Terdapat empat kategori:
*  dikekalkan – kebanyakan bahagian Norway timur, pinggir laut tenggara, dan seberang kawasan di utara dan di timur Stavanger.
*  hilang sama sekali – hujung selatan Norway, kawasan pinggir laut di utara Bergen, dan pedalaman hampir ke Trondheim.
*  dikekalkan pada kata-kata tertentu tetapi bukan pada yang lain – kawasan-kawasan pinggir laut di sekitar Trondheim, dan kebanyakan bahagian Utara Norway
*  dikekalkan pada kata-kata tertentu dan pada kata nama feminin lemah, tetapi bukan pada yang lain – sebuah kawasan pinggir laut di Nordland.

==== Realisasi fonetik bagi  ====
Kebanyakan dialek merealisasikan  sebagai [[tamparan gusi]]  atau [[getaran gusi]] . Walau bagaimanapun, selama 200 tahun terkini, [[malaran tidak bergeser uvula]]  telah mendapat dasar dalam dialek-dialek bahasa Norway Barat dan Selatan, dengan [[Kristiansand]], Stavanger, dan Bergen sebagai pusat. R uvula juga telah diadopsi oleh para ningrat beraspirasi di Oslo dan di sekitar Oslo, sehingga tiba masa yang sesuai untuk "mengimport" pengasuh dari kawasan Kristiansand. Di rantau-rantau tertentu, seperti di Oslo, tamparan itu telah direalisasikan sebagai [[tamparan gelungan]] (pada amnya dipanggil "L pekat") , yang hanya wujud di Norway, di beberapa kawasan di Sweden, dan dalam bahasa-bahasa yang sepenuhnya tidak berkaitan. Bunyi ini wujud bersama dengan penggelungan lain dalam dialek-dialek bahasa Norway. Di sesetengah kawasan, bunyi ini juga digunakan pada kata-kata yang berakhir dengan "*rd*", contonya dengan *gard* (ladang) disebut . R uvula kurang mendapat penerimaan di rantau-rantau timur, dan para ahli linguistik berspekulasi bahawa dialek-dialek yang menggunakan konsonan-konsonan gelungan, sementara mempunyai R uvula pada kedudukan-kedudukan kekal, contohnya, *rart* .

==== Pempalatalan ====
Di kawasan-kawasan di utara isoglos yang menganjur di antara Oslo dengan Bergen, [[pempalatalan (perubahan bunyi)|pempalatalan]] berlaku untuk bunyi-bunyi n (AFA ), l (), t () dan d () pada darjah berbeza-beza. Kawasan-kawasan di selatan dan di barat daya Trondheim mempalatalkan kedua-dua suku kata utama dan subordinat pada perkataan (contohnya, ), tetapi kawasan-kawasan lain hanya mempalatalkan suku kata utama ().

==== Penyuaraan letupan ====
Hentian-hentian tidak bersuara () telah menjadi bersuara () di hujung pinggir laut selatan Norway, termasuk Kristiansand, Mandal dan Stavanger. Fenomena sama muncul di Sør-Trøndelag dan sebuah kawasan di Nordland.

==== Pensegmenan ====
Konsonan panjang  di Norway tenggara telah menjadi , sementara di timur di Norway selatan-tengah,  hujung hilang, meninggalkan . Jujukan sama telah dipalatalkan di Norway utara, meninggalkan  sisian lelangit.

==== Asimilasi ====
Konsonan kedua dalam gugus konsonan , , dan  telah berasimilasi kepada yang pertama hampir di seluruh Norway, meninggalkan , , dan  masing-masing. Norway barat, tetapi bukan dalam Bergen, mengekalkan gugus . Di Norway utara, gugus sama direalisasikan sebagai sisian lelangit .

==== Anjakan konsonan dalam konjugasi kata nama maskulin ====
Sungguhpun kurang digunakan dengan kerap, suatu anjakan halus berlaku dalam konjugasi kata nama maskulin daripada tidak pasti kepada pasti, contohnya, daripada *bekk* kepada *bekkjen* ( atau ). Ini dijumpai dalam dialek-dialek pedalaman di sepanjang pinggir laut dari [[Farsund]] ke sempadan di antara Troms dengan Finnmark.

==== Percantuman kj–sj ====
Ramai orang, terutamanya yang dalam generasi muda, telah kehilangan pembezaan antara bunyi-bunyi  (ditulis sebagai ) dan  (ditulis sebagai ), merealisasikan kedua-duanya sebagai . Ini dianggap sebagai perkembangan normal dalam perubahan bahasa (tetapi oleh sebab kebanyakan bahasa berubah, generasi lebih lama dan pengguna bahasa lebih konservatif kerap mengeluh atas "degradasi" bahasa). Bebas tugas (jumlah kata yang menggunakan pembezaan – ini adalah agak kecil, dan seperti yang kerap terjadi, bunyi-bunyi dengan beban tugas yang kecil bercantum.

=== Tonem dan intonasi ===

Terdapat perbezaan besar antara sistem intonasi bagi dialek bahasa Norway berlainan.

=== Kosa kata ===


==== Kata ganti nama orang pertama, jamak nominatif ====
Tiga variasi bagi kata ganti nama nominatif jamak orang pertama wujud dalam dialek-dialek bahasa Norway:
* *Vi*, (disebut ), kerap di bahagian-bahagian Norway timur, di kebanyakan bahagian Norway utara, di kawasan-kawasan pinggir laut yang hampir dengan [[Trondheim]], dan di sebuah kawasan kecil di Norway barat.
* *Me*, *mø* atau *mi*, di Norway selatan atau di kebanyakan bahagian Norway barat, di kawasan-kawasan pedalaman di Trondheim, dan di beberapa buah kawasan kecil.
* *Oss*, kerap di kawasan-kawasan di [[Sør Trøndelag]], di [[Gudbrandsdalen]], di [[Nordmøre]] dan di bahagian-bahagian [[Sunnmøre]].

==== Kata ganti nama orang pertama, tunggal nominatif ====
Terdapat keragaman dalam cara kata ganti nama nominatif tunggal orang pertama disebut dalam dialek-dialek bahasa Norway. Terdapat tiga kelompok yang dalamnya juga terdapat variasi:
* *E(g)*, *æ(g)*, dan *æi(g)*, dengan 'g' keras mungkin atau mungkin tidak disertakan. Ini adalah kerap di kebanyakan bahagian Norway selatan dan Norway barat, di Trøndelag, dan di kebanyakan bahagian Norway utara. Di sesetengah tempat seperti di Norway barat, sebutan "*ej*" adalah kerap.
* *I* (disebut ), di beberapa buah kawasan di Norway barat ([[Romsdal]]/[[Molde]]) dan di Snåsa di [[Nord Trøndelag]].
* *Jé* , *jè* , atau *jei* , di kawasan-kawasan di sekitar Oslo, dan di utara di sepanjang sempadan Sweden, hampir ke Trondheim, serta di sebuah rantau di Troms.

==== Kata ganti nama diri ====


==== Kata ganti milik ====


==== Perkataan "tidak" ====
Perkataan bahasa Norway untuk "*tidak*" wujud dalam lima kategori utama:
* *ikke*  – Oslo, Kristiansand, Bergen, Ålesund, kebanyakan bahagian di Finnmark, Vestfold dan bahagian-bahagian tanah pamah di Telemark, dan sesetengah bandar raya di Nordland.
* *ikkje*  – kebanyakan bahagian Norway selatan, utara, dan barat.
* *ittj*  – Trøndelag.
* *itte*  atau *ittje*  – kawasan-kawasan di utara Oslo, di sepanjang sempadan Sweden.
* *inte*  atau *ente*  – kebanyakannya di sepanjang sempadan Sweden di selatan Oslo di Østfold.

==== Contoh ====
Contoh ayat "*Saya tidak lapar*" dalam bahasa Norway (dengan dialek-dialek dan satu contoh Nynorsk)
* *ikke*: Jeg er *ikke* sulten (Bokmål)
* *ikkje*: Eg er *ikkje* svolten (Nynorsk)/I e *ikkje* sulten (Romsdal)
* *ittj*: Æ e *ittj* sulten (Trøndersk)

==== Kata tanya ====
Sesetengah kata tanya umum berbentuk seperti:


== Lihat juga ==
* [[Bahasa Norway Kebab]]

== Rujukan ==


== Pautan luar ==
* [http://www.sprakradet.no/Toppmeny/Om-oss/English_and_other_languages/English/Norwegian/ Majlis Bahasa Norway]
* [http://www.let.rug.nl/~heeringa/dialectology/papers/lvc04.pdf Mengukur "jarak" antara dialek-dialek bahasa Norway]
* [http://www.ling.hf.ntnu.no/nos/nos_kart.html *En norsk dialektprøvedatabase på nettet''] , sebuah pangkalan data bahasa Norway bagi sampel dialek.