Agama Semitik purba

**Agama Semitik purba** merangkumi agama-agama politeistik orang-orang Semitik dari kawasan Timur Dekat purba dan Afrika Timur Laut. Oleh sebab istilah *Semitik* lebih kepada kategori yang luas apabila merujuk kepada budaya, berbanding bahasa, sempadan istilah "agama Semitik purba" hanya anggaran sahaja tetapi ia tidak termasuk agama-agama bangsa "bukan Semitik" di rantau tersebut seperti Mesir, Elam, Het, Hurri, Mitanni, Urartu, Luwi, Minos, Yunani, Phrygia, Lydia, Parsi, Media, Filistin dan Parthia.

Tradisi Semitik dan dewa-dewi mereka terbahagi kepada beberapa wilayah: agama-agama Kanaan di Levant (termasuk agama Ibrani purba yang henoteistik dianuti oleh orang Israel, Yudea dan Samaria, serta agama-agama Amorit, Phoenicia, Moab, Edom, Amonit dan Sute); agama Sumeria yang diilhamkan oleh Assyro-Babylon di Mesopotamia; agama Kanaan Phoenicia Carthage; agama Nabatea; agama Ebla, Ugarit, Dilmun dan Aram; dan politeisme Arab.

Politeisme Semitik mungkin beralih menjadi agama tauhid samawi melalui dewa El, yang namanya "El" אל, atau *elah* אלה adalah perkataan untuk "tuhan" dalam bahasa Ibrani, kognat kepada bahasa Arab **''ʼ**ilāh* إله, dan bentuk kata ganti pasti الله *Allāh*, "(Tuhan)".

==Dewata Proto-Semitik==
Singkatan: Ac. [[Bahasa Akkadia|Akkadia-Babylon]]; Ug. [[Teks keagamaan Ugarit|Ugarit]]; Pp. [[Phoenicia]]; Ib. [[Bahasa Ibrani|Ibrani]]; Ar. [[Bahasa Arab|Arab]]; ASP [[Bahasa Arab Selatan Kuno|Arab Selatan Purba]]; Et. [[Bahasa Ge'ez|Etiopia]]

* *Ilu*: "tuhan" (Dewa langit, ketua segala dewa: Ac. [[ilah|*Ilu*]], Ug. *il*, Pp. *ʼl/Ēlos*, Ib. *El/Elohim*, Ar. *Allāh*, ASP *ʼl*).
* *Aṯiratu*: (isteri Ilu: Ug. *aṯrt*, Ib. *Ašērāh*, ASP *ʼṯrt*)—Makna nama tidak diketahui. Dia juga dipanggil *Ilatu* "dewi" (Ac. *Ilat*, Pp. *lt*, Ar. *Allāt*).
* *Aṯtaru*: (Dewa Kesuburan: Ug. *ʻṯtr*, ASP *ʻṯtr*, Et. *ʻAstar* *dewa langit*).
* *Aṯtartu*: (Dewi Kesuburan: Ac. *Ištar*, Ug. *ʻṯtrt*, Pp. [[Astarte|*ʻštrt* / *Astarte*]], Ib. *Aštoreṯ*).
* *Haddu*/*Hadadu*: (Dewa ribut: Ac. *Adad*, Ug. *hd*, Pp. *Adodos*). Makna nama mungkin "pengguruh". Dewa ini juga dikenali sebagai *Balu* "suami, tuan" (Ac. *Bel*, Ug. *bl*, Pp. *bl*/Belos, Ib. *Baal*).
* *Śamšu*: "matahari" (Dewi matahari: Ug. *špš*, ASP: *šmš*, tetapi Ac. *Šamaš* ialah lelaki).
* *Wariḫu*: "bulan" (Dewa bulan: Ug. *yrḫ*, Ib. *Yārēaḥ*, ASP *wrḫ*).

==Akkad, Assyria dan Babylon==


Matahari, bulan dan lima planet yang kelihatan dengan mata kasar dikaitkan dengan dewa-dewa utama dewata Babylon. Senarai yang kini dipegang oleh Muzium British menyusun tujuh buah planet dalam susunan berikut:
*[[Sin (mitologi)|Sin]] ([[Bulan]])
*[[Shamash]] ([[Matahari]])
*[[Marduk]] ([[Musytari]])
*[[Ishtar]] ([[Zuhrah]])
*[[Ninurta]] ([[Zuhal]])
*[[Nabu]] ([[Utarid]])
*[[Nergal]] ([[Marikh]])

Agama [[Empayar Assyria]] (kadangkala dipanggil [[Ashurisme]]) berpusat pada [[Ashur (dewa)|Ashur]], [[dewa penaung]] bandar [[Assur]], dan [[Ishtar]], penaung [[Nineveh]]. Penyembahan terakhir yang direkodkan secara positif bagi Ashur dan dewa-dewa Assyria-Mesopotamia lain adalah sehingga abad ke-3 Masihi semasa berhadapan dengan adaptasi [[agama Kristian]] dari abad ke-1 Masihi dan seterusnya, namun terdapat tempat-tempat terpencil penganut dalam kalangan [[orang Assyria]] sehingga abad ke-17.

Ashur, dewa penaung ibu kota bernama sama [[Assur]] dari [[Zaman Gangsa|Zaman Gangsa Awal]] (s. abad ke-22 SM), sentiasa bersaing dengan [[Marduk]] yang muncul kemudian (dari s. abad ke-19 SM), dewa penaung [[Babylon]]. Di Assyria, Ashur akhirnya menggantikan Marduk, malah menjadi suami Ishtar.

Dewa-dewa Assyria-Babylon-Akkadia utama ialah:

*[[Ashur (dewa)|Ashur]]/[[Anshar]] (), penaung [[Assur]]
*[[Ishtar]], ([[Astarte]]) (), dewi cinta dan perang dan penaung [[Nineveh]]
*[[Nabu]] (): dewa penulisan dan jurutulis
*[[Nergal]] (): dewa Alam Bawah
*[[Ninurta]], dewa perang dan pemburuan Assyria
*[[Tiamat]]: dewi laut
*[[Samnuha]]
*[[Kubaba (dewi)|Kubaba]]
*[[Marduk]] ()
*[[Enlil]]
*[[Ninlil]]
*[[Nisroch]]
*[[Hanbi]]: bapa [[Pazuzu]]
*[[Anu]], dewa tertinggi di seluruh Syurga
*[[Ea (dewa Babylon)|Ea]], Sumeria [[Enki]]: dewa kraf
*[[Kishar]]
*[[Sin (mitologi)|Sin]] / Suen, Sumeria [[Sin (mitologi)|Nanna]] (): dewa bulan
*[[Išḫara]]
*[[Shamash]] (): dewa matahari
*[[Adad]]/[[Hadad]]
*[[Dagon|Dagan]]/[[Dagon]]
*[[Bel (dewa)|Bel]] ()
*[[Tammuz (dewa)|Tammuz]] ()


Jin dan wira Assyro-Babylon utama ialah:
*[[Adapa]] ([[Apkallu|Oannes]])
*[[Gilgamesh]] ()
*[[Lugalbanda]]
*[[Lilith|Lilitu]] ()
*[[Pazuzu]]
*[[Ninurta]]

==Kanaan==

[[Agama Kanaan]] diamalkan oleh orang yang tinggal di [[Levant]] purba sepanjang [[Zaman Gangsa]] dan [[Zaman Besi]]. Sehingga penggalian (1928 dan seterusnya) bandar [[Ugarit|Ras Shamra]] (dikenali sebagai [[Ugarit]] pada zaman purba) di utara [[Syria]] dan penemuan arkib Zaman Gangsa papan tanah liat dengan [[kuneiform|tulisan pepaku]], sarjana tahu sedikit sahaja tentang amalan keagamaan Kanaan. [[Papirus]] nampaknya menjadi bahan penulisan pilihan untuk [[Katib|jurutulis]] pada masa itu. Tidak seperti dokumen papirus yang ditemui di Mesir, papirus purba di Levant sering mereput akibat terdedah kepada iklim [[Mediterranean]] yang lembap. Akibatnya, catatan dalam [[Bible]] menjadi sumber utama untuk maklumat tentang agama Kanaan purba. Menambah catatan Bible, beberapa sumber Yunani sekunder dan tertiari telah terselamat, termasuk risalah [[Lucian dari Samosata]], *De Dea Syria* (Dewi Syria, abad ke-2 TM), cebisan *Sejarah Phoenicia* oleh [[Sanchuniathon]] seperti yang dipelihara oleh [[Philo dari Byblos]] (s. 64 – 141 TM), dan tulisan [[Damascius]] ( 458 – selepas 538). Kajian bahan-bahan Ugarit tersebut yang terkini telah mendedahkan lebih lagi maklumat tentang agama mereka, ditambah dengan inskripsi-inskripsi dari Levant dan arkib [[Ebla|Tel Mardikh]] (digali pada awal 1960-an).

Seperti orang lain dari Timur Dekat Purba, orang Kanaan mempunyai berbilang dewa, dengan keluarga-keluarga biasanya menumpukan pemujaan dewa dan dewi isi rumah yang dianuti nenek moyang mereka, sambil mengakui kewujudan [[dewa]] lain seperti [[Baal]], [[Anath]], dan [[El (dewa)|El]]. Raja juga memainkan peranan keagamaan penting dan dalam upacara tertentu, seperti [[hieros gamos|perkahwinan suci]] [[Tahun Baru|Perayaan Tahun Baru]]; orang Kanaan mungkin memuliakan raja mereka sebagai dewa.

Menurut dewata mereka, yang dikenali di Ugarit sebagai 'ilhm ([[Elohim]]) atau anak-anak El (bandingkan "[[anak-anak Tuhan]]" dalam Bible), [[dewa pencipta]] yang dipanggil El, memperanakkan dewa-dewa lain. Dalam sumber Yunani dia berkahwin dengan Beruth ([[Beirut]], bandar). Dewata ini kononnya diperoleh oleh [[Philo dari Byblos]] dari [[Sanchuniathon]] dari Berythus ([[Beirut]]). Ikatan dewa itu dengan bandar itu nampaknya mempunyai persamaan Bible dengan cerita yang mengikatkan [[Melkart]] dengan [[Tyre, Lebanon|Tyre]], [[Yahweh (dewa Kanaan)|Yahweh]] dengan [[Jerusalem|Baitulmuqaddis]], dan [[Tanit]] dan [[Baal Hammon]] dengan [[Carthage]]. [[El Elyon]] disebut (sebagai *Tuhan Maha Tinggi*) dalam Kejadian 14.18–19 sebagai Tuhan yang imamnya adalah [[Melkisedek]], raja Salem.

Philo menyatakan bahawa perkahwinan El Elyon dan pasangannya menghasilkan [[Uranus (mitologi)|Uranus]] dan [[Gaia|Ge]] (nama Yunani untuk *Syurga* dan *Bumi*). Ini sangat serupa dengan ayat pembuka Bible Ibrani, [[Kitab Kejadian|Kejadian]] 1:1—"Pada mulanya Tuhan ([[Elohim]]) menciptakan [[Syurga]] (*Shemayim*) dan Bumi" (*Eretz*). Ia juga selari dengan cerita dewa [[Anunaki]] Babylon.

==Agama-agama samawi==

Ramai sarjana percaya bahawa *Enuma Elish* dari Assyria-Babylon mempengaruhi naratif penciptaan [[Kejadian]]. *Epik Gilgamesh* mempengaruhi naratif banjir dalam Kitab Kejadian. [[Mitos Sumeria]] *Enmerkar dan Raja Aratta* juga mempunyai pengaruh pada mitos [[Menara Babel]] dalam [[Kitab Kejadian|Kejadian]]. Sesetengah penulis menganalisis cerita [[Esther]] juga mempunyai asal usul Assyria-Babylon. El Elyon muncul dalam cerita [[Balaam]] dalam Bilangan dan dalam lagu Musa dalam Ulangan 32.8. [[Teks Masoretik]] mencadangkan:<blockquote>Apabila Yang Maha Tinggi ('Elyōn) membahagikan warisan kepada bangsa-bangsa, dia memisahkan anak-anak manusia (Ādām); dia menetapkan batas bangsa menurut bilangan anak-anak Israel.</blockquote>

Daripada "anak-anak [[Israel]]", [[Septuaginta]] atau Perjanjian Lama Yunani mencadangkan "angelōn theou," atau "malaikat Tuhan", dan beberapa versi malah mempunyai *huiōn theou* ([[anak-anak Tuhan]]). Versi [[Naskhah Laut Mati]] ini mencadangkan bahawa sebenarnya terdapat 70 anak Tuhan Maha Tinggi yang dihantar untuk memerintah 70 bangsa Bumi. Idea 70 bangsa Bumi, masing-masing diperintah oleh salah satu Elohim (anak-anak Tuhan), juga ditemui dalam teks Ugarit. Prasasti [[Arslan Tash]] mencadangkan bahawa setiap 70 anak El Elyon terikat dengan orang mereka melalui satu perjanjian. Oleh itu, Crossan menterjemah:
<blockquote><poem>Yang Kekal ('Olam) telah membuat sumpah perjanjian dengan kami,
Asherah telah membuat (perjanjian) dengan kami.
Dan semua anak El,
Dan majlis agung semua Orang Suci ([[Qetesh|Qedesh]]).
Dengan sumpah Syurga dan Bumi Purba.</poem></blockquote>

==Lihat juga==


*[[Agama Mesir Purba]]
*[[Mitologi Arab]]
*[[Orang-orang Semitik Purba]]
*[[Sejarah Yahudi]]
*[[Agama-agama Timur Dekat Purba]]
*[[Neopaganisme Semitik]]


==Rujukan==


==Bacaan lanjut==
*Donald A. Mackenzie, [http://www.sacred-texts.com/ane/mba/index.htm *Mitos Babylon dan Assyria*] (1915).
*Moscati, Sabatino (1968), *Dunia Phoenicia* (Phoenix Giant)
*Ribichini, Sergio "Kepercayaan dan Kehidupan Keagamaan" dalam Moscati Sabatino (1988), *Orang Phoenicia* (oleh L.B. Tauris pada 2001)
*Thophilus G. Pinches, [https://web.archive.org/web/20070312003609/http://www.worldwideschool.org/library/books/relg/non-christiancomparative/TheReligionofBabyloniaandAssyria/toc.html *Agama Babylon dan Assyria''], The World Wide School, Seattle (2000)
*

## Pautan luar
*