Tawau

**Tawau** (, singkatan **TWU**) merupakan sebuah bahagian, daerah dan juga salah satu bandar utama di Sabah, Malaysia. Daerah Tawau terletak di tenggara negeri Sabah dan merupakan salah satu daripada lima daerah dalam Bahagian Tawau. Tawau kini merupakan bandar ketiga terbesar di Sabah selepas '''Kota Kinabalu''' dan **[[Sandakan]]**. Bandar ini dihubungkan dengan Kota Kinabalu sejauh 500 km dan negeri lain seperti Kuching, Sarawak sejauh 1530 km. Laluan udara melalui '''Lapangan Terbang Tawau''' dan laut melalui **Pelabuhan Tawau**. Manakala laluan laut penumpang antarabangsa menjadi pilihan ke Tarakan dan Nunukan, Indonesia boleh dihubungkan melalui **Terminal Feri Tawau**. Titik penamat bagi Lebuhraya Pan Borneo di Serudong (bersebelahan dengan Pos Kawalan Sempadan Malaysia-Indonesia).

Tawau ditadbir sepenuhnya oleh Majlis Perbandaran Tawau (MPT). Pusat pentadbirannya terletak di kawasan **Bandar Tawau**.

## Sejarah

### Sebelum kedatangan British

#### Sejarah Awal Tawau
Asal-usul awal kewujudan Tawau tidak dapat dipastikan secara jelas. Nama Tawau telah direkodkan dalam peta seawal tahun 1857, namun tiada bukti kukuh menunjukkan wujudnya penempatan tetap sebelum tahun 1879. Walau bagaimanapun, catatan setempat menunjukkan bahawa kawasan tersebut telah dihuni oleh sebuah perkampungan kecil yang terdiri daripada kira-kira 200 orang penduduk, kebanyakannya daripada masyarakat Melayu berketurunan Tidung dan Suluk.

Mengikut sejarah lisan, semasa Tawau wujud sebagai sebuah perkampungan nelayan lebih seratus tahun dahulu, terdapat juga satu penempatan Melayu Islam tertua di kawasan Kalabakan yang ketika itu berada di bawah naungan Kesultanan Bulungan–Tarakan. Pemimpin penempatan tersebut ialah Bujong Seripa, sebelum digantikan oleh adiknya Imam Salleh pada tahun 1923 sehingga 1958. Tidak jauh dari Kalabakan, satu lagi penempatan lama wujud di Serudong yang diasaskan oleh Datu Alun, seorang kerabat diraja Kesultanan Bulungan yang berhijrah bersama pengikutnya. Kini, yang tinggal daripada penempatan itu hanyalah kawasan perkuburan bersejarah.

Selain Kesultanan Sulu yang menguasai wilayah utara Borneo, beberapa kawasan berhampiran Tawau turut berada di bawah pentadbiran Kesultanan Bulungan (berpusat di Tanjung Palas) dan Kerajaan Tidung Tengara (berpusat di Tarakan).

#### Pemimpin Tempatan Sebelum Era SBUB
Sebelum kehadiran British, terdapat beberapa tokoh Melayu tempatan yang berpengaruh dan dihormati masyarakat. Antaranya termasuklah:
* **Imam Sabah (Apas)** – pemimpin masyarakat di kawasan Apas.  
* **Bujong Seripa (Kalabakan)** – pemimpin Kalabakan yang kemudian digantikan oleh adiknya, Imam Salleh.  
* **Datu Alun (Serudong)** – pengasas penempatan Serudong dan kerabat diraja Kesultanan Bulungan.  

Beberapa tokoh lain turut memainkan peranan penting dalam pembangunan ekonomi awal Tawau:
* **Haji Milo** – pedagang Bugis yang mengusahakan kedai runcit dan kegiatan perikanan.  
* **Mandor Libuh** – kontraktor pembalakan dari Brunei yang memperoleh konsesi kerja pembalakan.  
* **Rajiki** – tokoh masyarakat Suluk yang memiliki tanah di bahagian timur bandar serta terlibat dalam kegiatan mencari hasil hutan dan mengusahakan kuari kerajaan.  
* **Ganin** – peniaga Melayu Kelantan yang menjual sayur-sayuran dan buah-buahan di pasar, serta seorang nelayan.  
* **Timbol** – tokoh Tidung di Apas yang memiliki tanah di kawasan bandar Tawau.  
* **Mandor Matasan** – warga Melayu Indonesia yang bekerja dalam industri pembalakan dan memiliki kontrak kuari kerajaan.  
* **Dullah** – masyarakat Melayu Brunei yang mengusahakan sebuah kedai biliard.  
* **Taha** – masyarakat Cina Muslim dari Brunei yang bekerja sebagai pemotong kayu balak serta bertugas membaiki talian telegraf.  
* **Manunda** – masyarakat Suluk yang terkenal sebagai petani dan hartawan.  
* **Haji Mohamad Noor** – tokoh Bugis–Tidong yang memperoleh kontrak pembinaan Pelabuhan Baharu bernilai $150 dan memiliki banyak tanah sekitar bandar.  
* **Inche Alang** – tokoh Melayu Sumatra yang berharta dan memiliki banyak tanah di kawasan Sin On, serta memainkan peranan penting dalam pembangunan masjid setempat.

Walaupun tokoh-tokoh ini merupakan pemimpin masyarakat Melayu yang berpengaruh, kedudukan mereka tidak diiktiraf secara rasmi oleh pentadbiran British. Sumbangan mereka kekal sebagai sebahagian daripada sejarah lisan masyarakat Melayu Tawau.

#### Keadaan Tawau Sebelum Pemodenan
Pada ketika itu, Tawau hanyalah sebuah kampung kecil yang belum dimajukan. Penduduknya dianggarkan seramai 200 orang yang tinggal di rumah-rumah kampung di sepanjang tebing Sungai Tawau dan kawasan kuala sungai. Sebahagian besar kawasan sekitarnya masih diliputi hutan tebal tanpa sebarang pembangunan rasmi seperti pejabat pentadbiran British atau penerokaan tanah untuk pertanian berskala besar.

Sebelum campur tangan British, Tawau berada di bawah naungan Kesultanan Sulu yang ketika itu mempunyai pengaruh kuat di wilayah utara Borneo.

### Semasa era penjajahan Syarikat Borneo Utara British (1898-1941)

#### Alexander R. Dunlop dan Pembentukan Pentadbiran Awal Tawau
**Alexander Rankin Dunlop** merupakan Residen Inggeris pertama yang bertugas di Tawau. Beliau memulakan tugas pada 1 Mac 1898 setelah pihak pentadbiran Syarikat British Borneo Utara (North Borneo Chartered Company) melalui Gabenor di Sandakan menetapkan bahawa Tawau perlu dijadikan wilayah sah di bawah pentadbiran British, selaras dengan persetujuan dengan pihak Belanda yang turut berminat terhadap kawasan tersebut kerana kedudukannya yang strategik dan kaya dengan sumber arang batu.

Sebelum dilantik ke Tawau, Dunlop berkhidmat sebagai pegawai biasa di Lahad Datu bermula 16 Januari 1890. Beliau kemudiannya dinaikkan pangkat sebagai Pegawai Daerah Teluk Darvel pada 10 Mei 1898 sebelum diarahkan berpindah ke Tawau untuk membuka pentadbiran baharu.

Sebaik dilantik, Dunlop bukan sahaja menjadi Residen Inggeris pertama di Tawau, malah beliau juga perlu membina sendiri bangunan pejabat pentadbiran kerana kemudahan tersebut belum wujud pada masa itu.

#### Peranan Kee Kim Swee sebagai Perintis Pentadbiran
Sebelum Dunlop tiba, beliau telah mengarahkan seorang pegawai British berketurunan Sino-Dusun, **Kee Kim Swee**, yang ketika itu bertugas di Silam, untuk berpindah ke Tawau pada 16 Oktober 1894. Kee Kim Swee ditugaskan sebagai pemungut hasil dan cukai bagi pihak kerajaan British.

Pada waktu itu, hasil utama Tawau ialah rotan, damar, hasil laut serta cukai diri yang membuktikan penduduk tempatan berada di bawah naungan British. Kee Kim Swee menjalankan tugas dengan berkesan dan akhirnya menjadi sebahagian daripada masyarakat tempatan dengan memeluk agama Islam serta berkahwin dengan wanita Melayu.

#### Pembukaan Penempatan Baharu (1882)
Pada tahun 1882, sebagai usaha mengukuhkan pemilikan tanah di sempadan British–Belanda, Residen Inggeris di Sandakan, **William Pryer**, mengarahkan seorang ahli perniagaan tempatan bernama **Puado** untuk membuka kawasan hutan subur di sekitar Sungai Tawau. Ketika itu, kawasan tersebut hanya dihuni oleh sebuah penempatan kecil masyarakat pribumi.

Puado mengetuai 25 orang peneroka yang terdiri daripada suku Bugis Wajo (dari Kutai), Suluk (Tawi-Tawi), Bajau (Omadal) dan Tidung Bulungan (Bolongan) untuk membuka hutan dan menanam kelapa di kawasan tersebut. Sikap kepimpinan dan hubungan baik Puado dengan pelbagai kelompok masyarakat menyebabkan beliau dilantik sebagai **Penghulu Tawau** dan diiktiraf oleh kerajaan British.

#### Pembantu Pentadbiran di Bawah Dunlop
Semasa Dunlop berkhidmat di Tawau, dua tokoh tempatan memainkan peranan utama:
* **Penghulu Puado** – mengetuai urusan masyarakat tempatan.  
* **Kee Abdullah** (Kee Kim Swee selepas memeluk Islam) – mengurus kewangan kerajaan harian.

Kerjasama mereka menjadikan pentadbiran British di Tawau berjalan lancar. Kee Abdullah kekal berkhidmat sehingga bersara dan dilantik sebagai OKK (Orang Kaya-Kaya) sehingga kematiannya pada 1936. Penghulu Puado pula meninggal dunia pada tahun 1902 dan digantikan oleh Sarip Ali. Cucu beliau, KK Dullah bin Salim Puado, menjadi ketua kampung pada tahun 1950-an.

#### Keadaan Awal Tawau
Pada penghujung abad ke-19, Tawau hanyalah sebuah perkampungan nelayan kecil di sekitar Kuala Sungai Tawau dengan penduduk kira-kira 200 orang. Terdapat beberapa ladang kelapa yang baru dibuka oleh kumpulan peneroka tajaan British, serta beberapa peniaga Cina seperti Leong Hap dan dua rakannya yang berasal dari Tanah Besar China.

#### Perjanjian Sulu–Inggeris (1878)
Pada 22 Januari 1878, satu perjanjian ditandatangani antara Kesultanan Sulu dan pihak Inggeris yang menyerahkan kawasan sekitar Tawau kepada North Borneo Chartered Company. Menurut catatan *The North Borneo Volume (1955–1965)*, sistem pentadbiran formal di Tawau bermula pada tahun 1898 apabila syarikat berpiagam British membuka penempatan dan membentuk asas pentadbiran tempatan di situ.

#### Tamatnya Perkhidmatan Dunlop dan Penggantinya
Dunlop berkhidmat di Tawau selama lima tahun sebelum kembali bertugas di Lahad Datu pada tahun 1903. Jawatannya diambil alih oleh pegawai Inggeris, **John H. Molynex**, sebagai Pegawai Daerah. Sebagai penghargaan, sebuah jalan utama di Tawau dinamakan **Jalan Dunlop**.

#### Infrastruktur dan Sosio Pentadbiran

Dengan kewujudan pemerintahan British di Tawau, pelbagai kemudahan asas mula dibangunkan seperti hospital, sekolah-sekolah, balai polis, rumah-rumah kedai, pelabuhan Tawau serta rangkaian jalan raya dan jalan kampung. Pembinaan ini dijalankan oleh *Public Works Department* (PWD) yang ketika itu banyak menggaji pekerja tempatan dari Tawau sendiri.

Hak dan keistimewaan masyarakat Melayu tempatan turut diiktiraf oleh Kerajaan British melalui pelantikan Penghulu atau OKK sebagai wakil rasmi penduduk tempatan untuk menyuarakan keperluan dan masalah rakyat. Penghulu pertama yang dilantik pada awal tahun 1900-an ialah OKK Kee Abdullah. Pada tahun 1950-an, jawatan tersebut digantikan oleh Penghulu OKK Abu Bakar, anak kepada OKK Kee Abdullah. Penghulu dan OKK bertanggungjawab mengurus pemberian geran tanah secara sah kepada penduduk tempatan di sekitar daerah Tawau sebagai jaminan hak keistimewaan masyarakat peribumi.

Penubuhan **Persatuan Kebangsaan Melayu Tawau (PKMT)** pada tahun 1938 oleh **OKK Kee Abu bakar Kee Abdullah** bersama para pemimpin Melayu lain bertujuan memperjuangkan hak dan kepentingan orang Melayu tempatan. Ahli-ahli PKMT inilah yang bersama Tun Datu Mustapha Datu Harun (Yang di-Pertua Negeri Sabah pertama) melalui USNO memperjuangkan kemerdekaan Sabah melalui pembentukan Malaysia pada tahun 1963. Selain itu, penubuhan **Persatuan Islam Tawau (PIT)** pada tahun 1936 yang dipengerusikan oleh **Haji Abdul Karim bin Haji Abdul Rahman** menjadi asas kepada penubuhan **USIA** yang berperanan mengukuhkan syiar Islam di Tawau dan Sabah.

Walaupun kurang diketahui umum, penduduk Tawau sejak dahulu terdiri daripada masyarakat Melayu yang diiktiraf sebagai penduduk peribumi di bawah pentadbiran British. Pada tahun 1920-an, **Mahkamah Anak Negeri** mula beroperasi dengan keanggotaan **Imam Mustapa**, **Habib Sheikh** dan **OKK Abdullah**. Pelbagai tokoh telah berjasa kepada masyarakat, antaranya OKK Abdullah (sejak 1900), Habib Sheikh (sejak 1912), Imam Mustapa (sejak 1925), Habib Hussein (sejak 1932), Penghulu OKK Abu Bakar (sejak 1940), Haji Abdul Karim Haji Drahman (sejak 1959) dan Datuk Seri Panglima Haji Abu Bakar Titingan (sejak 1962).

Jawatan Penghulu di Tawau pernah disandang oleh anak-anak peribumi seperti OKK Kee Abdullah, OKK Kee Abu Bakar bin Kee Abdullah, OKK Zainal bin Kerahu, OKK Salleh bin Ajak, OKK Hj. Salleh bin Sailabi dan OKK Kee Ayub bin OKK Kee Abu Bakar. Masyarakat Melayu Tawau terdiri daripada gabungan pelbagai suku Melayu yang disatukan melalui perkahwinan, asimilasi, agama Islam dan bahasa Melayu Loghat Tawau yang telah digunakan selama ratusan tahun.

Penempatan awal orang-orang Suluk dan Tidung terletak di kawasan Tawau Lama di muara Sungai Tawau. Sebahagian besar mereka bekerja sebagai nelayan, pekebun kecil padi bukit, dan pengumpul hasil hutan seperti rotan dan damar. Sementara itu, penempatan awal di daerah Kalabakan diterajui oleh seorang ketua kampung yang merupakan menteri daripada Kesultanan Bulungan. Kaum Bugis Wajo pula sudah berhijrah ke Tawau seawal tahun 1885 di bawah pimpinan Penghulu Puado bersama 25 orang pengikutnya.

#### Pesempadanan Kawasan Tawau dengan Indonesia

Bagi mengelakkan perselisihan faham dengan pihak Belanda yang mentadbir Indonesia ketika itu, kerajaan British mengambil langkah menetapkan sempadan antara Tawau dan kawasan jajahan Belanda. Sempadan asal yang diserahkan oleh Kesultanan Sulu dan Kesultanan Brunei terletak di bawah Sungai Sibuco berdekatan Tarakan, kawasan yang sudah mempunyai penduduk di bawah pentadbiran Belanda.

Pada tahun 1912, sebuah Suruhanjaya Sempadan ditubuhkan dengan penglibatan pegawai dari United Kingdom dan Belanda. Satu laporan bersama disediakan lengkap dengan peta, lalu ditandatangani oleh pesuruhjaya kedua-dua negara di Tawau pada 17 Februari 1913. Kemudian, Protokol 28 September 1915 di London mengesahkan laporan dan peta yang digubal tersebut, sekali gus menetapkan sempadan rasmi antara Tawau dan wilayah Indonesia.

#### Pembukaan Awal Pekan Tawau

Pada awal pembukaan Pekan Tawau sebagai pusat pentadbiran British, Kee Abdullah yang masih muda ketika itu merupakan salah seorang pegawai kerajaan British. Beliau turut bekerjasama dengan Penghulu Puado (La Toampong bin Andi Buku), seorang Bugis Wajo dari Sengkang, Sulawesi, yang berkahwin dengan Sahara, wanita berbangsa Suluk dari Sulu. British mengiktiraf beliau sebagai pemimpin masyarakat Melayu Tawau dan melantiknya sebagai Penghulu Puado untuk menguruskan urusan-urusan berkaitan masyarakat Melayu.

Dalam masa yang sama, British menghantar Alexander R. Dunlop sebagai Residen Tawau pada 1 Mac 1899 bersama beberapa pegawai Inggeris dan anggota polis Sikh. Pada ketika itu juga, masyarakat Cina telah pun menetap di Tawau dan mengusahakan perniagaan kedai serta perlombongan arang batu di Silimpopon, selain mempunyai pemimpin komuniti mereka sendiri.

#### Pemimpin-Pemimpin Masyarakat Melayu Tawau

Penghulu Puado dianggap sebagai ketua masyarakat Melayu Tawau oleh pihak British kerana kewibawaannya dan penghormatan tinggi masyarakat tempatan kepadanya. Beliau mengetuai masyarakat sehingga kematiannya pada tahun 1902. Kekosongan jawatan tersebut diisi oleh Sarip Ali yang dilantik sebagai pemimpin seterusnya bergelar "Suluk Chief" pada tahun 1905. Beliau memegang jawatan selama tujuh tahun sehingga digantikan oleh Habib Sheikh pada tahun 1912.

Gelaran *Orang Kaya-Kaya* (OKK) hanya diperkenalkan pada tahun 1920-an di seluruh Borneo Utara. Ketua Anak Negeri pertama di Tawau yang menerima gelaran itu ialah OKK Kee Abdullah, yang secara rasmi menggantikan Imam Mustapa sebagai *Native Chief* pada tahun 1925. Pelantikan beliau dianggap paling tepat kerana pengalaman luasnya dan hubungan rapat dengan Residen Inggeris, Alexander Rankin Dunlop.

Bekas Ketua Kampung Ranggu, Panglima KK Abdullah Salim Puado — cucu kepada Penghulu Puado — merupakan keturunan Bugis Wajo. Penghulu Puado sendiri adalah antara Bugis Wajo terawal yang berhijrah ke Tawau. Secara keseluruhan, pembentukan awal daerah Tawau dibangunkan oleh tiga tokoh utama: Penghulu Puado, Penghulu Kee Abdullah dan Residen Alexander Rankin Dunlop, yang memainkan peranan besar dalam pembangunan Tawau seawal tahun 1890-an.

### Semasa Era Pendudukan Jepun (1942-1945)
Pada 24 Januari 1942 , tentera Jepun telah dilihat berada di Batu Tinagat (Batu Payung). Beberapa hari kemudian Pegawai Daerah ketika itu **Mr.Cole Adam** dan Pembantunya telah ditangkap di pelabuhan yang mana kemudiannya dihantar ke pusat tahanan di **Pulau Berhala**, Sandakan dan kemudian dihantar ke Kem Tahanan Batu Lintang dekat Kuching , Sarawak. Mr.Cole Adam meninggal pada bulan September 1945 sewaktu usaha pembebasan nya dibuat oleh Division ke-9 Tentera Australia. Sebaik sahaja tentera Jepun memasuki Tawau , orang-orang Jepun yang bekerja di ladang-ladang dan kebun-kebun kelapa telah berubah wajah dengan pakaian tentera Jepun dan menggunakan pedang Samurai di pinggang digelar pada ketika itu “ Kempetai “.

Ketua pentadbir di Sabah semasa pendudukan Jepun ialah Gabenor Jeneral Jepun. Pentadbir ini bukan sahaja memerintah Sabah (ketika itu dikenali sebagai Borneo Utara), tetapi juga Sarawak serta Kalimantan. Pusat pentadbirannya terletak di Kuching. Sepanjang tempoh ini, kegiatan perniagaan dan perdagangan dalam negeri dikuasai sepenuhnya oleh pihak Jepun. Hampir semua hasil tanaman dan ternakan penduduk dirampas untuk keperluan tentera mereka.

Penduduk Sabah hidup dalam penderitaan di bawah pemerintahan Jepun. Selain rampasan hasil tanaman dan ternakan, sebahagian penduduk turut dikenakan hukuman tanpa sebarang perbicaraan. Golongan yang menerima layanan paling buruk termasuklah tawanan perang British dan Australia, penganut agama Kristian serta masyarakat Cina. Masyarakat Cina di Sabah dikenakan denda sebanyak $400,000 kerana didakwa membantu China menentang Jepun.

Keadaan ekonomi dan sosial di Sarawak pula tidak banyak berbeza dengan Sabah. Kebuluran, penyakit dan kesengsaraan menjadi perkara biasa bagi penduduk di kedua-dua wilayah tersebut. Di Tawau khususnya, penduduk mengalami penderitaan yang amat dahsyat selama lebih 3 tahun setengah pemerintahan Jepun. Bekalan makanan sangat sukar diperoleh kerana pergerakan penduduk sentiasa diawasi oleh mata-mata Jepun, yang ketika itu digelar “talibarut Jepun”. Menurut cerita orang-orang tua, jika pemerintahan Jepun berlanjutan setahun lagi, kemungkinan ada penduduk yang tidak lagi mempunyai pakaian untuk dipakai.

Penduduk kampung masih mampu bertahan kerana mereka boleh mendapatkan ubi dan tumbuhan hutan untuk dimakan. Namun penduduk di bandar mengalami kesukaran yang jauh lebih besar kerana semua ternakan seperti ayam, itik dan haiwan peliharaan lain telah dirampas oleh tentera Jepun.

Pada 10 Jun 1945, Tentera Australia Utara mendarat di Labuan sebagai sebahagian daripada operasi pembebasan Borneo. Kemudian, pada 10 Julai 1945, Tentera Udara Australia yang berpangkalan di Pulau Tarakan melalui Lapangan Terbang Croydon telah menjalankan serangan udara terhadap kubu pertahanan Jepun di Tawau. Pesawat jenis Spitfire dari Skuadron 452 RAAF menggugurkan dua bom seberat 250 paun setiap satu ke lokasi persembunyian serta kawasan strategik tentera Jepun. Turut terlibat ialah pesawat Kittyhawk dari Skuadron 75 RAAF, yang juga berpangkalan di Tarakan, menggugurkan dua bom seberat 500 paun setiap sebuah ke kedudukan tentera Jepun di Tawau.

### Semasa era Tanah Mahkota British (1945-1963)

Selepas pengemboman Hiroshima dan Nagasaki, pada 17 Oktober 1945, empat buah kapal perang Royal Navy bersama pasukan Tentera North East Borneo berlepas dari pelabuhan Pulau Labuan menuju ke Tawau. Operasi ini diketuai oleh Leftenan Kolonel J. A. England, yang merupakan Pegawai Pemerintah Tentera North East Borneo. Semua kapal perang dan kapal pendarat tersebut tiba di Tawau pada 20 Oktober 1945.

Misi utama mereka ialah menahan semua anggota tentera Jepun serta orang awam Jepun untuk dihantar dan dikumpulkan di Jesselton. Selain itu, mereka turut ditugaskan mengutip, mengumpul dan melupuskan segala senjata serta peralatan ketenteraan milik tentera Jepun. Sebahagian peralatan dilupuskan di laut, manakala selebihnya dibawa ke Pulau Labuan. Pada waktu itu, Mejar Sugasaki merupakan Pegawai Pemerintah Tentera Jepun di Tawau.

Pentadbiran Tentera British di Borneo Utara mendapati bahawa tanah jajahan ini mengalami kerosakan teruk akibat serangan bom udara semasa perang. Dalam tempoh pendudukan Jepun, ramai kakitangan kerajaan telah dibunuh, menyebabkan pentadbiran awam lumpuh. Pentadbiran Ketenteraan British berterusan sehingga 15 Julai 1946 sebelum kerajaan awam kembali beroperasi. Banyak rekod kerajaan sebelum perang turut musnah dan tidak dapat dipulihkan.

Pada tahun 1948, satu Pelan Pembangunan Tawau bagi tempoh 1945–1955 dibentuk untuk menyediakan program menaik taraf keadaan sosial dan perkhidmatan kerajaan kepada masyarakat setempat. Majlis Perbandaran Tawau kemudian ditubuhkan pada tahun 1955 bagi mengurus sistem kewangan tempatan serta mentadbir kuasa-kuasa perbandaran.

Ladang-ladang yang ditinggalkan oleh orang Jepun selepas perang telah diambil alih oleh North Borneo Chartered Company. Kebun-kebun kecil yang ditinggalkan pula dijual kepada pembeli yang berkemampuan, kebanyakannya dalam kalangan masyarakat Cina. Pada masa yang sama, pihak British membuka peluang kepada kumpulan pekerja tempatan untuk menjalankan kegiatan pembalakan.

Ketika itu, pasaran Hong Kong, Jepun dan Singapura memerlukan bekalan kayu untuk tujuan pembangunan. Pembalakan dijalankan secara manual menggunakan kapak. Kayu balak yang ditebang dikeluarkan dari hutan ke sungai atau laut dengan menggunakan kaedah "kuda-kuda", iaitu susunan kayu sebagai landasan untuk menggelongsorkan batang balak. Proses ini memerlukan tenaga ramai pekerja bagi menarik atau menolak kayu hingga ke kawasan air untuk dihanyutkan atau dipindahkan.

### Selepas Pergabungan Malaysia (1963 - kini)

Ahli-ahli persatuan inilah yang bersama-sama dengan Tun Datu Mustapa Datu Harun melalui USNO, menuntut kemerdekaan bagi negeri Sabah melalui Malaysia pada tahun 1963. Manakala penubuhan Persatuan Islam Tawau (PIT) yang dipengerusi oleh Imam Zainal dan kemudiannya oleh Haji Abdul Karim Drahman pada tahun 1955 telah mendorong penubuhan USIA pada tahun 1968 yang menjamin keutuhan syiar Islam di seluruh Sabah.*( Rujuk : Maklumat dari Muzium Negeri Sabah )*

## Asal Usul

Asal usul panggilan bagi **Bandar Tawau** sebagai **Tanjung** manakala panggilan Tawau pula tidak diketahui punca sebenarnya. Ada yang mengatakan ianya berasal dari panggilan orang-orang Pedagang Suluk yang datang dimana mengingati Davao di Selatan Kepulauan Filipina dengan memanggil **Tawao**. Tetapi ada juga yang mengatakan ianya berasal dari bahasa Tidung yang memanggil Tanah Tidung yang mana Tanah dalam bahasa tidung ialah Tawau ada juga pihak menyatakan nama Tawau sendiri sebenarnya adalah berasal dari perkataan Tidung yang bermaksud **Tawai** iaitu cara orang-orang dahulu memancing ikan di sepanjang sungai Tawau. Kemudiannya panggilan itu lebih dikenali dengan sebutan **Tawao** mengikut panggilan masyarakat Suluk yang merupakan penduduk majoriti di sekitar perairan wilayah Kesultanan Melayu Islam Sulu. Walaubagaimanapun  tiada apa apa bukti sahih untuk menyokong perkara tersebut.

## Geografi

**Tawau** terletak di pantai **tenggara** Sabah dan dikelilingi oleh Laut Sulu di sebelah timur, Laut Sulawesi di selatan, Teluk Cowie di barat daya serta berkongsi sempadan dengan Kalimantan Utara.

Bandar ini terletak kira-kira 1,904 kilometer dari ibu negara Malaysia, Kuala Lumpur dan 540 kilometer di tenggara Kota Kinabalu.

Kawasan bandar Tawau dibahagikan kepada tiga bahagian iaitu **Sabindo**, **Fajar** dan **Tawau Lama**. Sabindo dan Fajar merupakan kawasan **komersial utama** yang ditambah. Manakala Tawau Lama ialah **kawasan penempatan awal** penduduk asal daerah Tawau.

Hampir 70% kawasan sekitar Tawau terdiri daripada kawasan berbukit tinggi atau bergunung-ganang.

Antara puncak utama di sekitar Tawau termasuk Gunung Maria (1,096 meter), Gunung Magdalena (1,310 meter) dan Gunung Lucia (1,201 meter).

Bandar ini bersempadan dengan Teluk Cowie di sebelah selatan. Teluk ini direkodkan sebagai habitat kepada beberapa spesies ikan lumba-lumba, termasuk ikan lumba-lumba bongkok Indo-Pasifik dan ikan lumba-lumba Irrawaddy.

Satu-satunya gunung berapi di Malaysia terletak di Tawau. **Gunung Berapi Bombalai** mempunyai kawah sedalam 300 meter yang memanjang ke arah selatan.

### Iklim
Tawau mempunyai iklim hutan hujan tropika seperti yang ada di sebahagian negara Asia Tenggara berdasarkan pengelasan iklim Köppen. Iklimnya secara umumnya panas dan lembap dengan purata suhu sekitar , meningkat kepada  pada waktu tengah hari dan menurun kepada sekitar  pada waktu malam.

Hujan berlaku sepanjang tahun, dengan kecenderungan bulan November, Disember dan Januari sebagai bulan paling basah, manakala Februari dan Mac merupakan bulan paling kering. Purata taburan hujan tahunan Tawau adalah antara 1,800mm hingga 2,500mm.

## Pentadbiran

Daerah Tawau berada di bawah pentadbiran Majlis Perbandaran Tawau yang diketuai oleh seorang **presiden**. Pada asalnya, kawasan daerah ini merangkumi Tawau, Pulau Sebatik, Merotai, Kalabakan, Bandar Sri Indah dan Balung. Namun, pada 1 Januari 2019, Kalabakan telah dipisahkan sepenuhnya daripada Daerah Tawau, meskipun pentadbirannya masih diletakkan di bawah Majlis Perbandaran Tawau.

Dari segi politik, Tawau termasuk dalam kawasan Parlimen P.190 dan Kalabakan dalam kawasan Parlimen P.191. Sementara itu, di peringkat negeri, terdapat tujuh kawasan Dewan Undangan Negeri (DUN) yang terletak dalam daerah ini. Dalam kawasan Parlimen Tawau, ada **DUN Apas**, **DUN Sri Tanjong** dan **DUN Balung**. Manakala dalam kawasan Parlimen Kalabakan, ada **DUN Kukusan**, **DUN Tanjung Batu**, **DUN Sebatik** dan **DUN Merotai**.

## Demografi

Landskap demografi Tawau, seperti yang diperincikan dalam Laporan Banci Malaysia 2020, mencerminkan kepelbagaian budaya dan etnik yang ketara. Pada asalnya, Tawau mencatatkan jumlah penduduk hanya 372,615 orang, namun angka ini diselaraskan selepas mengecualikan 48,195 penduduk di Daerah Kalabakan. Tawau merupakan sebuah bandar pelabuhan yang pesat membangun dan terletak di Borneo Malaysia. Kedudukannya yang berhampiran dengan Indonesia dan Filipina telah memberi pengaruh besar terhadap komposisi demografinya, sekali gus membezakannya daripada kawasan lain di Sabah.

Penduduk Tawau amat berbilang kaum, dengan ciri demografi yang menyerupai bandar-bandar utama di pantai timur Kalimantan seperti Tarakan, Samarinda dan Balikpapan. Data banci menunjukkan kewujudan masyarakat majmuk yang dicirikan oleh perkahwinan campur antara pelbagai kumpulan etnik dan kewarganegaraan.

### Kewarganegaraan
Penduduk bukan warganegara Malaysia membentuk sebahagian besar populasi bandar ini, dengan jumlah hanya 109,176 orang. Golongan ini kebanyakannya berasal dari Indonesia dan Filipina, khususnya dari Sulawesi, Kalimantan, Kepulauan Sulu, Mindanao dan Visayas. Selain itu, terdapat juga komuniti kecil warga Pakistan yang kebanyakannya terlibat dalam aktiviti perniagaan.

Ramai penduduk bukan warganegara bekerja dan menetap di kawasan perladangan, dengan sebahagian daripada mereka memperoleh kewarganegaraan Malaysia melalui proses penaturalisasian. Namun begitu, sebilangan besar masih tinggal tanpa dokumen yang sah dan menetap di penempatan tidak formal di sekitar bandar.

### Etnik

Dalam kalangan warganegara Malaysia, golongan Bumiputera merupakan kumpulan terbesar dan merangkumi Bugis, Sama-Bajau, Banjar, Jawa, Suluk, Tidung dan Bulungan. Selain itu, terdapat juga komuniti lebih kecil seperti Kadazan-Dusun, Murut, Lun Bawang/Lundayeh, Melayu Brunei, Melayu Cocos, Kedayan, Melayu Semenanjung, India, Iban dan kumpulan Bumiputera lain. Masyarakat Bugis merupakan kumpulan etnolinguistik terbesar di Tawau.

Komuniti Cina Malaysia di Tawau mempunyai sejarah yang hampir sama dengan masyarakat Cina di kawasan lain di Sabah. Mereka kebanyakannya berketurunan Hakka dan mula berhijrah sejak era penjajahan British, dengan penempatan awal tertumpu di kawasan pertanian sekitar Jalan Apas. Perkahwinan campur antara masyarakat Cina dan Kadazan-Dusun-Murut telah melahirkan komuniti unik yang dikenali sebagai **Sino-Natif**. Selain itu, perkahwinan antara masyarakat Cina dengan Orang Toraja dari Indonesia serta warga Filipina juga adalah lazim. Tawau turut menerima penghijrah Cina dari Semenanjung Malaysia, Sarawak, Indonesia dan Filipina.

### Agama
Dari segi keagamaan, majoriti penduduk Bumiputera di Tawau beragama Islam, kecuali sebahagian masyarakat Kadazan-Dusun, Lundayeh dan Murut yang kebanyakannya menganut agama Kristian. Masyarakat Cina Malaysia pula umumnya beragama Buddha, selain terdapat yang mengamalkan Taoisme atau Kristian. Agama lain seperti Hindu, Sikh, animisme dan golongan tidak beragama juga wujud di bandar ini.

Sebahagian besar penduduk bukan warganegara di Tawau beragama Islam, dengan minoriti yang menganut Kristian. Dalam kalangan penganut Kristian, sebahagian besar berasal dari Indonesia, khususnya etnik Orang Toraja, Floren, Timor dan Cina Indonesia, serta masyarakat Dayak Indonesia dan warga Filipina berketurunan Visaya dan Zamboangueño.


Fail:Tawau Sabah Masjid-Al-Khauthar-02.jpg|Masjid Al-Kauthar, masjid terbesar di Sabah.
Fail:Tawau Sabah St-Patricks-Anglican-Church-01.jpg|Gereja St. Patrick, gereja Anglikan di Tawau
Fail:Tawau Sabah Holy-Trinity-Catholic-Church-03.jpg|Gereja Holy Trinity, gereja Katolik di Tawau
Fail:Pu Zhao Temple.jpg|Kuil Pu Zhao, sebuah Buddha kuil Cina di Tawau
Fail:Tawau Sabah ThirumuruganTemple-01.jpg|Kuil Thirumurugan, sebuah kuil Hindu di Tawau
Fail:Tawau Sabah Gurudwara-Sahib-Tawau-02.jpg|Gurdwara Sahib Tawau, sebuah rumah ibadat Sikh di Tawau


### Bahasa
Penduduk Tawau secara umumnya bertutur dalam bahasa Melayu, lazimnya menggunakan bentuk Melayu Sabah yang bersifat bahasa kreol. Variasi Melayu Sabah di Tawau mempunyai banyak persamaan dengan dialek pantai timur Sabah serta bahasa Indonesia yang dituturkan di Kalimantan Utara. Dalam kalangan generasi muda, berlaku peralihan bahasa ke arah penggunaan Melayu Sabah berbanding bahasa ibunda masing-masing.

Bahasa Bugis turut digunakan secara meluas di Tawau berikutan populasi penduduk berketurunan Bugis yang besar. Dialek Bugis yang paling banyak dituturkan ialah dialek Bone, diikuti oleh Enrekang-Duri serta dialek Bugis lain.

Oleh sebab sebahagian besar masyarakat Cina di Tawau berketurunan Hakka, bahasa Hakka sering digunakan. Selain itu, masyarakat Cina di Tawau juga bertutur dalam dialek lain seperti Kantonis, Hokkien, Teochew, Hainan dan beberapa dialek minoriti lain.

Bahasa masyarakat Bajau pantai timur di Tawau mempunyai persamaan dengan bahasa Sama di Filipina dan Kalimantan, serta mengandungi pengaruh kosa kata daripada bahasa Suluk. Bahasa Bajau pantai timur ini berbeza daripada bahasa Bajau pantai barat yang lebih dipengaruhi oleh bahasa-bahasa Melayik seperti Melayu Brunei.

## Kemudahan & keistimewaan

### Perladangan dan Ekonomi

Tawau digelar "**Bumi Peladang**" kerana sebahagian besar muka buminya kini merupakan kawasan perladangan. Pada zaman pemerintahan British sebelum Sabah (dahulunya Borneo Utara) bergabung dengan Persekutuan Tanah Melayu, Sarawak dan Singapura pada 16 September 1963, kawasan ini didominasi oleh **ladang kelapa (kopra)**, getah, dan **pisang lanut (abaka)**. Kini, landskap Tawau didominasi oleh kebun kelapa sawit yang luas, dengan sebahagian kecil ditanam tanaman koko yang dahulu menjadi identiti daerah. Majoriti ladang kelapa sawit dimiliki oleh syarikat-syarikat besar seperti **[[Sime Darby|SD Guthrie]]**, **Sabah Softwood Sdn Bhd**, dan **Borneo Samudera Sdn Bhd**.

Selain itu, Tawau dikenali sebagai "**Syurga Pendatang**" kerana menjadi destinasi ramai pekerja asing dari Indonesia dan Filipina. Kehadiran mereka yang terkawal namun signifikan memberi identiti unik kepada bandar ini. Aktiviti perdagangan dan perpindahan rakyat asing melalui jeti di Pelabuhan Tawau setiap hari menambahkan dinamik kehidupan bandar.

### Alam Semula Jadi dan Rekreasi

Tawau memiliki keistimewaan alam semula jadi yang luar biasa. Kawasan seperti **[[Lembangan Maliau]]** (atau dikenali sebagai **Maliau Basin**) dan **[[Lembah Danum]]** diiktiraf sebagai khazanah hutan tertua dan paling bernilai di dunia. **Hutan Simpan Bukit Gemuk** dan **Taman Bukit Tawau** (dikenali juga sebagai **'Table**' oleh penduduk sekitar) menjadi lokasi popular untuk aktiviti santai, perkhemahan, dan penginapan di chalet atau hotel berpatutan. Di kawasan ini terdapat pokok **Tualang** (atau Pokok Menggaris di Sabah) yang dikatakan antara yang **'tertinggi** di Asia Tenggara. Serta, bekas gunung berapi pendam, **[[Gunung Maria]]**  yang berusia lebih daripada 12,000 tahun.

Selain itu, Tawau menawarkan pelbagai tempat menarik lain seperti **Tawau Cocoa Village**, **Shan Shui Golf & Country Club**, **Balung River Eco Park**, serta lokasi rekreasi seperti Kolam Air Panas Semulajadi di **Taman HotSpring** dan **Ranggu Holiday Valley**. Taman-taman awam seperti **Taman Muhibbah Tawau** di terletak berhampiran dengan tapak bekas Lapangan Terbang Tawau lama menyediakan kemudahan riadah termasuk tasik mini, trek berjoging, taman permainan kanak-kanak, gimnasium rakyat, pasar mini FAMA, surau, tandas, dan ruang letak kereta.

**[[Kompleks Sukan Tawau]]** pula menyediakan pelbagai kemudahan sukan moden termasuk stadium bola sepak, gelanggang futsal, tenis, badminton, bola keranjang, serta tasik buatan untuk aktiviti riadah. Penginapan berpatutan turut disediakan bagi pengunjung kompleks ini.

### Perpustakaan dan Kemudahan Pendidikan

**[[Perpustakaan Wilayah Tawau|Perpustakaan Awam Negeri Sabah Cawangan Tawau]]** merupakan salah satu perpustakaan di Bahagian Tawau. Bangunan ini dilengkapi dewan auditorium moden untuk pelbagai aktiviti, ruang santai, ruang tontonan video dan audio, ruang kanak-kanak, ruang bacaan umum, ruang buku rujukan, arkib lama, kemudahan komputer dan internet, fotostat, ruang pameran, serta **Galeri Sejarah Tawau dan Malaysia**.

### Mercu Tanda, Warisan Budaya dan Kemudahan Pasar Raya

Tawau menampilkan beberapa mercu tanda yang menjadi tarikan pelancong. Antaranya **[[Masjid Besar Tawau|Masjid Al-Khauthar]]** (Masjid Berkubah Hijau), yang dibina antara 1997–2002 dan merupakan masjid **terbesar** di Sabah. Masjid ini pernah menjadi lokasi kunjungan Perdana Menteri Malaysia ke-5, Allahyarham Tun Abdullah Ahmad Badawi, pada 2006. Masjid lain termasuk **Masjid Raya** (1972) dan **Masjid Wakaf (kini Masjid Bandar)** (1963).

Tawau juga memiliki bangunan pasar terbuka yang besar, **[[Pasar Tanjung]]**, yang menawarkan pelbagai barangan dari sayur-sayuran, buah-buahan, keropok, ikan masin, hingga rempah ratus. Pasar ini memiliki empat tingkat dengan ruang makan dan pemandangan panorama bandar dan laut.

**Pasar Gantung** (Tawau’s Central Market) pula menyediakan barangan perhiasan, kraftangan, rotan, kayu jati, dan buluh, termasuk hasil buatan Filipina dan Indonesia. Pilihan lain bagi membeli-belah santai termasuk Pasar Raya **Bataras** (dahulunya Giant), yang menyediakan ruang kedai satu tingkat, kemudahan surau, tandas, ATM, dan tempat letak kereta luas. **Pasar Minggu Sabindo** di Sabindo Square (dahulunya **Pasar Minggu Takada** di Jalan Kuhara) pula menjadi lokasi popular untuk membeli hasil segar setiap hujung minggu.

### Makanan dan Minuman

Tawau terkenal dengan pelbagai makanan tempatan yang istimewa. Hidangan tradisi Melayu termasuk '''Nasi Kuning''',  '''Nasi Lemak''', **Mi Tauhu**, **[[Sate]]**, **[[Ikan bakar]]**, **[[Pulut panggang|Gogos Kokos]]** (pulut panggang), **[[Ayam bakar|sayap ayam bakar]]**, **[[pecal]]** (gado-gado), **soto Banjar**, **[[cendol]]**, dan pelbagai kuih-muih seperti **kuih Terang Bulan** (Apam Balik), **penyaram**, **baulu**, **wajik**, **pais pisang**, dan **pais upi**.

Selain itu, masakan citarasa dari Indonesia mudah diperoleh di bandar ini, termasuk **[[Bakso]]**, **Nasi Lalap**, dan **Murtabak Jawa**. Kudapan tempatan seperti **[[Amplang]]** dan **Keropok Belinju** juga popular sebagai **'ole-ole**'. Restoran makanan laut yang banyak di kawasan pantai bandar Tawau membolehkan pengunjung menikmati hidangan laut segar dengan mudah.

### Penginapan

Penginapan turut disediakan dari hotel bertaraf empat bintang hingga rumah penginapan bajet rendah seperti **[[Kuhara Point|Borneo Royal Hotel]]**, **Hotel Marco Polo**, dan **Hotel Emas**.

## Pertuturan

Sesuatu yang menjadi kebanggaan dan khazanah yang begitu berharga kepada Masyarakat Melayu Tawau ialah bahasa pertuturan mereka sendiri. Bahasa Melayu yang digunakan oleh orang-orang Melayu di Tawau ini adalah unik dan tersendiri. Bahasa atau loghat ini diwarisi dari nenek moyang mereka terdahulu yang hidup di zaman British dan pernah melalui detik detik kekejaman tentera Jepun. Bahasa Melayu Tawau ini tidak sama dengan Bahasa Melayu yang dituturkan di tempat tempat lain di negeri Sabah. Ia tidak sama dengan Bahasa Melayu orang Bajau atau Dusun. Tidak sama dengan Bahasa Melayu orang-orang di Kota Kinabalu. Tidak sama dengan bahasa Melayu orang-orang Indonesia seperti Bugis, Timor dan Toraja atau orang-orang Filipina seperti Tagalog, Visayan dan Tausuq. Bahasa Melayu Tawau adalah unik dan tersendiri dan mesti menjadi kebanggaan orang-orang Melayu Tawau dan anak cucu mereka.

## Kawasan bersejarah

Tawau juga memiliki beberapa tempat-tempat bersejarah yang boleh menjadi bukti kejadian dan peristiwa-peristiwa menarik yang berlaku suatu masa dahulu. Tempat-tempat tersebut kini menjadi kenangan dan pilihan untuk anak-anak warga Tawau datang mengunjungi dan dapat melihat serta mengenali sejarah nenek moyang mereka yang pernah hidup dan menciptakan sejarah kehidupan mereka sendiri di Tawau sebelum kelahiran generasi baru yang wujud pada ketika ini.

Antara tempat bersejarah itu ialah monumen **Menara Loceng** (atau **The Belfry**) yang dibina pada tahun 1921 melalui sumbangan para usahawan dari Jepun tempatan. Monumen di pinggir **[[Padang Bandaran Tawau]]** dan berhadapan dengan **Pejabat Residen Inggeris** (kini **Pejabat Pos**). Menara loceng yang berusia lebih 100 tahun ini adalah monumen paling lama pernah wujud di Tawau dan menjadi bukti kewujudan penjajah British (melalui Syarikat Borneo Utara British)  sebelum kemerdekaan Sabah bersama Malaysia pada 16 September 1963.

Selain itu, di Tawau juga terdapat sebuah tapak perkuburan tentera Jepun yang letaknya di **Jalan Tanjung Batu Tengah**. Tapak perkuburan bersejarah yang wujud pada tahun 1945 sewaktu Pendudukan Jepun ini telah dibaikpulih dan dibina sebuah tugu. **Tugu Peringatan Tentera Jepun** dan tapak perkuburan ini selalu menerima kunjungan saban tahun dari warga-warga Jepun yang mempunyai hubungan tali kekeluargaan dengan mereka yang dikebumikan di tapak perkuburan itu. Tempat ini menjadi bukti  nyata bahawa Tawau pernah menjadi sebahagian daripada mangsa kekejaman tentera Jepun ketika **[[Perang Dunia Kedua]]**. Mendiang **Stephen Tan** (pemimpin masyarakat Cina di Tawau) dan Allahyarham **Habib Hussein** (pemimpin masyarakat Melayu di Tawau) adalah sebahagian mangsa kekejaman sewaktu pemerintahan tentera Jepun di Asia Tenggara. Nama-nama kedua pemimpin berjasa yang dibunuh tentera Jepun ini telah diabadikan pada dua buah jalan utama di bandar Tawau pada ketika 

Di Kalabakan, kurang 90 km dari pusat bandar Tawau terdapat sebuah tugu peringatan bersejarah. **Tugu Peringatan Kalabakan** yang dibina pada tahun 1969 ini ialah monumen yang dibina bagi memperingati kehilangan 11 perajurit negara yang terkorban ketika peristiwa '''Konfrontasi Indonesia-Malaysia''' dahulu.

Sebenarnya ada banyak lagi monumen dan tempat bersejarah yang pernah wujud di Tawau namun sebahagian telah musnah dan tidak dapat dilihat lagi pada hari ini. Namun monumen dan tempat ini masih boleh dilihat dalam gambar-gambar yang dipamerkan di dalam buku-buku atau pameran-pameran di Majlis Perbandaran Tawau (MPT) atau Galeri Sejarah Tawau di Perpustakaan Tawau. Antara monumen dan tempat bersejarah itu ialah Rumah Api Batu Tinagat, lombong arang batu lama Silimpopon dan Masjid Lama Willis (kini Masjid Bandar)

## Penduduk yang terkenal

## Lihat juga
* Loghat Tawau
* Bandar Sri Indah
* Senarai kampung di Tawau
* Siri kebakaran Tawau 2010-2011

## Rujukan

## Pautan luar
* iNFOTawau
* Laman Web Tawau Malaysia
* eMas Daerah Tawau
* Peta-peta Tawau
* etawau
* Blog Anak Tawau
* Majlis Perbandaran Tawau
*  Tawau Komuniti 
*  Tawau Bloggers Komuniti  
*  Tawau Photography  
* Sejarah Tawau 
* Tawaurian Blog