Hubungan Tok Chik Mat Diah dengan Kesultanan Pattani hingga Kerajaan Legeh dan Kesultanan Kelantan

## Asal-usul
**Raja Ali** atau **Tuan Nik Dah** dipercayai merupakan seorang bangsawan daripada Kesultanan Pattani yang berundur ke kawasan Legeh selepas tekanan dan serangan Siam pada akhir abad ke-18 hingga awal abad ke-19. Hipotesis ini merupakan pandangan yang paling kuat berdasarkan kajian sejarah serantau dan tradisi lisan.

Raja Ali / Tuan Nik Dah ialah kerabat diraja Pattani yang berhijrah ke Legeh selepas kejatuhan Pattani akibat campur tangan Siam. Peristiwa seperti Penaklukan Pattani oleh Siam 1786 dan Pemberontakan Pattani 1832 telah menyebabkan diaspora besar dalam kalangan bangsawan Melayu Pattani.

Legeh dipercayai merupakan sebahagian daripada wilayah Pattani dan bukan sebuah kerajaan asing. Selepas kejatuhan Pattani, wilayah-wilayah seperti Legeh, Reman dan Jala muncul sebagai pusat kuasa baharu bagi golongan bangsawan yang berundur.

Penggunaan gelaran "Nik" dalam kalangan keturunan Raja Ali juga dianggap sebagai petunjuk kepada hubungan dengan elit Pattani, yang kemudiannya diwarisi dalam masyarakat Kelantan.

## Garis masa
Analisis kronologi menunjukkan bahawa Raja Ali hidup sekitar akhir abad ke-18 hingga awal abad ke-19. Oleh itu, ayahnya berkemungkinan besar merupakan seorang bangsawan atau kerabat istana Pattani yang hidup sekitar pertengahan abad ke-18.

Berdasarkan kajian, Raja Ali / Tuan Nik Dah berkemungkinan merupakan putera atau cucu kepada Sultan Pattani daripada dinasti terakhir sebelum kejatuhan kepada Siam, seperti:

Sultan Muhammad Pattani

Sultan Mahmud Shah Pattani

Perbezaan nama dalam sumber sejarah disebabkan variasi manuskrip dan tradisi lisan.

## Analisis
Beberapa faktor menyokong hipotesis bahawa Raja Ali berasal daripada keluarga diraja Pattani:

Legeh merupakan wilayah strategik yang biasanya diperintah oleh golongan berdarah raja

Gelaran "Tuan" dan "Nik" digunakan oleh elit diraja Pattani

Corak sejarah menunjukkan bahawa anak raja akan berundur ke kawasan sempadan selepas kejatuhan kerajaan

Hubungan dengan Long Yunus, pengasas Kesultanan Kelantan, menunjukkan status bangsawan tinggi

Jika Raja Ali ialah ayah kepada Long Yunus, maka beliau hampir pasti mempunyai darah diraja.

## Salasilah

### Generasi 1
Raja Ali / Tuan Nik Dah

### Generasi 2
Long Yunus

Osman bin Raja Ali

### Generasi 3
Mat Diah bin Osman (Tok Chik Mat Diah)

Merah bin Osman (Tok Chik Haji Merah)

Uthman bin Osman (Tok Botok)

### Generasi 4
Ismail bin Mat Diah

### Generasi 5
Ariffin bin Ismail

Che Aminah binti Ismail

Zaharah binti Ismail

### Cabang lain
Embung → Jusoh @ Yusoff → Shamsuddin → keturunan seterusnya

## Model migrasi
Aliran migrasi keluarga adalah seperti berikut:

Pattani (istana)

Legeh (pusat kuasa baharu)

Kelantan (Long Yunus)

Tumpat (Tok Chik Mat Diah)

Keturunan moden

## Hipotesis asal-usul dan padanan salasilah

Kajian terhadap asal-usul **Raja Ali / Tuan Nik Dah** menunjukkan bahawa terdapat dua calon utama dalam kalangan pemerintah akhir Kesultanan Pattani yang berkemungkinan mempunyai hubungan langsung dengan beliau, iaitu:

* Sultan Muhammad Pattani
* Sultan Mahmud Shah Pattani

Perbezaan nama ini berpunca daripada variasi dalam manuskrip lama seperti *[[Hikayat Patani]]* serta tradisi lisan yang berbeza-beza dalam penulisan sejarah Melayu.

### Garis masa sejarah
Analisis kronologi memainkan peranan penting dalam menentukan asal-usul Raja Ali. Dua peristiwa utama yang menjadi rujukan ialah:

* Penaklukan Pattani oleh Siam 1786
* Pemberontakan Pattani 1832

Peristiwa ini telah menyebabkan perubahan besar dalam struktur politik Pattani serta penghijrahan golongan bangsawan ke kawasan sempadan.

Berdasarkan peristiwa ini, Raja Ali dianggarkan hidup sekitar akhir abad ke-18 hingga awal abad ke-19. Oleh itu, ayahnya mestilah seorang tokoh yang hidup sekitar pertengahan abad ke-18 dan mempunyai kedudukan dalam lingkungan istana Pattani.

### Hipotesis utama
Hipotesis paling kuat menyatakan bahawa Raja Ali / Tuan Nik Dah merupakan anak atau cucu kepada Sultan Pattani daripada dinasti terakhir sebelum kejatuhan kepada Siam. Antara calon yang paling logik ialah Sultan Muhammad Pattani atau Sultan Mahmud Shah Pattani.

Dalam analisis perbandingan, Sultan Mahmud Shah Pattani sering dianggap sebagai calon paling kuat berdasarkan kesesuaian garis masa dan kedudukan dalam struktur pemerintahan Pattani sebelum kejatuhan kepada Siam.

### Analisis sokongan
Beberapa faktor menyokong hipotesis bahawa Raja Ali berasal daripada keluarga diraja Pattani:

# **Status Legeh**

Legeh merupakan sebahagian daripada wilayah Pattani yang muncul sebagai pusat kuasa baharu selepas kejatuhan kerajaan tersebut.

# **Gelaran “Tuan” dan “Nik”**

Penggunaan gelaran “Nik” dalam masyarakat Kelantan sering dikaitkan dengan keturunan bangsawan Pattani.

# **Corak sejarah Melayu**

Dalam sejarah politik Melayu, kejatuhan sesebuah kerajaan sering menyebabkan anak-anak raja berundur ke kawasan sempadan dan membentuk pusat kuasa baharu.

# **Hubungan dengan [[Long Yunus]]**

Jika Raja Ali merupakan ayah kepada Long Yunus, pengasas Kesultanan Kelantan, maka beliau hampir pasti mempunyai status bangsawan tinggi atau darah diraja.

## Salasilah Kesultanan Pattani
Salasilah Kesultanan Pattani berikut disusun berdasarkan gabungan sumber daripada *[[Hikayat Patani]]*, salasilah tradisional Melayu serta kajian sejarah moden. Ia merangkumi siri pemerintahan dari zaman awal hingga abad ke-20.

### Dinasti Seri Wangsa (1457–1649)
Dinasti ini merupakan asas kepada pemerintahan awal Pattani seperti yang direkodkan dalam *Hikayat Patani*:

* Sultan Ismail Shah / Sultan Muhammad Shah / Sultan Ahmad Shah
* Sultan Muzaffar Shah
* Sultan Mansur Shah
* Sultan Patik Siam
* Sultan Bahadur Shah
* Raja Hijau (1584–1616)
* Raja Biru (1616–1624)
* Raja Ungu
* Raja Kuning

Dinasti ini menandakan era kegemilangan Pattani sebelum kemerosotan akibat tekanan luar.

### Dinasti Sultan Qanbul (1650–1670)
Selepas berakhirnya Dinasti Seri Wangsa, pemerintahan Pattani diteruskan oleh:

* Raja Sakti II
* Raja Loyor
* Raja Omar

Maklumat mengenai dinasti ini sebahagian besarnya diperoleh daripada sumber tradisional dan salasilah tempatan.

### Era pergolakan dan “raja-raja patung” (1688–1842)
Selepas kekosongan pewaris dan campur tangan Siam, beberapa pemerintah dilantik atau disokong oleh kuasa luar:

* Raja Bakar (1688–1690)
* Raja Mas Kelantan
* Raja Nam Cayam
* Long Bahar
* Raja Laksamana Dagang
* Sultan Haji Yunus
* Raja Yunus
* Raja Long Nuh
* Raja Bakar (1771–1774)
* Sultan Muhammad (1774–1786)

Dalam era ini, struktur pemerintahan menjadi tidak stabil dan dipengaruhi oleh kuasa Siam.

### Dinasti Tuan Besar (1842–1902)
Selepas tempoh tanpa pemerintahan pusat yang stabil, muncul dinasti baharu:

* Sultan Muhammad (Tuan Besar)
* Sultan Puteh
* Sultan Timun
* Sultan Sulaiman
* Tengku Abdul Kadir Kamaruddin (1899–1902)

Tengku Abdul Kadir Kamaruddin dianggap sebagai Sultan Pattani terakhir sebelum sistem kesultanan dihapuskan oleh Siam.

### Catatan mengenai nama “Raja Bakar”
Dalam sumber salasilah tradisional, nama “Raja Bakar” muncul dalam beberapa tempoh pemerintahan. Walau bagaimanapun, tiada bukti dalam manuskrip *Hikayat Patani* yang menyebut gelaran rasmi “Sultan Abu Bakar”. Perbezaan ini dipercayai berpunca daripada variasi dalam tradisi lisan dan penyesuaian nama dalam kajian moden.

### Penutup Hikayat Patani
*Hikayat Patani* sebagai sumber manuskrip klasik berakhir sebelum abad ke-19 dan tidak meliputi pemerintahan moden seperti era Tengku Abdul Kadir Kamaruddin. Manuskrip ini lebih menumpukan kepada sejarah awal dan raja-raja klasik Pattani.

## Ringkasan kronologi

* Dinasti Seri Wangsa
  ** Sultan awal Pattani
  ** Raja Hijau → Raja Biru → Raja Ungu → Raja Kuning
* Dinasti Sultan Qanbul
  ** Raja Sakti II → Raja Omar
* Era pergolakan
  ** Raja Bakar → Sultan Muhammad (1786)
* Dinasti Tuan Besar
  ** Sultan Muhammad (Tuan Besar)
  ** Sultan Sulaiman
  ** Tengku Abdul Kadir Kamaruddin
  

## Hubungan dengan Raja Ali / Tuan Nik Dah
Dalam konteks sejarah, **Raja Ali / Tuan Nik Dah** muncul selepas kejatuhan Pattani kepada Siam pada tahun 1786. Beliau dipercayai merupakan penguasa wilayah Legeh dalam sistem pembahagian semula wilayah Pattani.

### Model migrasi
Model migrasi keluarga boleh dirumuskan seperti berikut:

* Pattani (istana diraja)
* Legeh (pusat kuasa baharu)
* Kelantan (pemerintahan Long Yunus)
* Tumpat (Tok Chik Mat Diah)
* Keturunan moden

Model ini menunjukkan kesinambungan sejarah daripada Kesultanan Pattani kepada pembentukan struktur politik di Kelantan serta perkembangan keturunan di kawasan Tumpat.

### Sumber manuskrip antarabangsa
Kajian terhadap sejarah Pattani turut disokong oleh manuskrip Melayu lama yang kini disimpan di institusi antarabangsa seperti Perpustakaan Universiti Oxford dan British Library.

Antara manuskrip penting ialah *Hikayat Patani*, yang telah disalin pada abad ke-19 dan kini terdapat dalam koleksi:

* Bodleian Library, University of Oxford
* British Library, London

Manuskrip ini menjadi sumber utama dalam memahami struktur pemerintahan, salasilah raja-raja Pattani serta peristiwa-peristiwa penting seperti kejatuhan Pattani kepada Siam.

Selain itu, koleksi manuskrip Melayu di British Library juga mengandungi catatan berkaitan negeri-negeri Melayu termasuk Pattani, Kelantan dan wilayah sekitarnya yang membantu dalam kajian salasilah bangsawan Melayu.

Manuskrip-manuskrip ini menunjukkan bahawa variasi nama pemerintah sering berlaku akibat perbezaan dialek, transliterasi dan tradisi lisan, yang menjelaskan perbezaan antara nama seperti Sultan Muhammad Pattani dan Sultan Mahmud Shah Pattani dalam sumber yang berbeza.

## Salasilah

* Kesultanan Pattani
  ** Sultan Muhammad Pattani / Sultan Mahmud Shah Pattani (andaian)
  *** **Raja Ali / Tuan Nik Dah**
  **** Long Yunus
  **** Osman bin Raja Ali
  ***** Mat Diah bin Osman (Tok Chik Mat Diah)
  ***** Merah bin Osman (Tok Chik Haji Merah)
  ***** Uthman bin Osman (Tok Botok)
  ****** Ismail bin Mat Diah
  ******* Ariffin bin Ismail
  ******* Che Aminah binti Ismail
  ******* Zaharah binti Ismail
  **** Cabang lain
  ***** Embung
  ****** Jusoh @ Yusoff
  ******* Shamsuddin
  ******** Keturunan seterusnya
  

## Kesimpulan
Berdasarkan analisis sejarah, kronologi dan struktur sosial Melayu, Raja Ali / Tuan Nik Dah berkemungkinan besar merupakan putera atau cucu kepada Sultan Pattani daripada dinasti terakhir sebelum kejatuhan kepada Siam. Beliau kemudiannya berundur dan membina pusat kuasa di Legeh, yang menjadi penghubung kepada kemunculan Kesultanan Kelantan melalui Long Yunus.

Salasilah Kesultanan Pattani menunjukkan perubahan daripada pemerintahan berpusat kepada struktur wilayah selepas campur tangan Siam. Dalam konteks ini, tokoh seperti Raja Ali / Tuan Nik Dah memainkan peranan penting dalam kesinambungan sejarah dari Pattani ke Kelantan. 
## Lihat juga
Kesultanan Pattani

Long Yunus

Kelantan

Patani

## Rujukan

## Pautan luar
Patani (historical region)

Hikayat Patani

Long Yunus