Artiodactyla

**Artiodactyla** merupakan famili ungulat (haiwan bertelapuk) yang menanggung berat badannya dengan dua batang jari kaki, berbanding dengan sebatang jari seperti Perissodactyla.

**Artiodactyla** berasal dari bahasa Yunani, iaitu ἄρτιος (*ártios*), "genap", dan δάκτυλος (*dáktylos*), "jari"), yakni **ungulat berjari genap**. Antara anggotanya ialah babi, badak air, unta, kancil, rusa, zirafah, antelop, kambing, kerbau dan lembu. Kelompok ini tidak termasuk ikan paus (Cetacea) walaupun data jujukan DNA menunjukkan bahawa ikan paus sama leluhur dengan Artiodactyla, maka kelompok ini parafiletik. Secara tepat filogenetik, kumpulannya ialah Cetartiodactyla (yakni Cetacea + Artiodactyla).

Terdapat kira-kira 220 spesies Artiodactyla, termasuklah sejumlah besar yang amat penting kepada manusia dari segi pemakanan, ekonomi mahupun kebudayaan.

Satu lagi ciri yang membezakan kelompok Artiodactyla adalah bentuk astragalus (talus), iaitu tulang di sendi buku lali yang mempunyai struktur dwitakal yang membolehkan kura kakinya lentur.

## Sejarah evolusi

Seperti kebanyakan kelompok mamalia, ungulat berjari genap mula-mula muncul sewaktu awal zaman Eosen (kira-kira 54 juta tahun dahulu). Dari segi bentuk, ianya seakan-akan pelanduk masa kini, iaitu makhluk kecil berkaki pendek yang makan daun dan lain-lain anggota tumbuhan yang lembut. Sekitar Lewat Eosen (46&nbsp;juta tahun dahulu), sudah berkembangnya tiga suborder moden, iaitu Suina (kelompok babi); Tylopoda (kelompok unta); dan Ruminantia (kelompok kambing dan lembu, sewajarnya bergelar Cetruminantia kerana turut merangkumi ikan paus). Walau apapun, ahli-ahli Artiodactyla masih belum berleluasa ketika itu; ahli-ahli Perissodactyla (iaitu leluhur kepada kuda dan badak sumbu masa kini) jauh lebih lestari dan banyak jumlanya. Ungulat berjari genap hidup dalam peranan kecilan, lazimnya menduduki habitat sampingan, dan dipercayai ketika itu ianya mengembangkan sistem pencernaan yang kompleks untuk mudah hidup dengan makanan kurang bermutu.

Kewujudan rumput pada zaman Eosen yang kemudiannya berleluasa pada Miosen (kira-kira 20 juta tahun dahulu), membolehkan suatu perubahan besar; rumput itu amat sukar dicerna, tetapi Artiodactyla dengan perutnya yang teramat maju mampu menyesuaikan diri dengan makanan yang kasar dan rendah khasiat ini, hingga lama-kelamaan menggantikan Perissodactyla sebagai haiwan maun daratan yang dominan. Antara ahli-ahli Artiodactyla yang kini pupus tetapi mekar pada zaman Miosen adalah genus-genus *[[Ampelomeryx]]*, *[[Tauromeryx]]*, dan *[[Triceromeryx]]*.

### Pengelasan
Pengelasan ini adalah berasaskan Spaulding et al., 2009 serta keluarga-keluarga wujud yang diiktiraf oleh Mammal Species of the World terbitan 2005. Kini, Cetacea dan Artiodactyla telah digolongkan dalam Cetartiodactyla sebagai kelompok bersaudara, walaupun analisa DNA telah menunjukkan bahawa Cetacea berevolusi dari dalam Artiodactyla. Teori terbaru tentang asal-usul Hippopotamidae menganjurkan bahawa badak air dan ikan paus berkongsi satu leluhur separa akuatik yang sama tetapi berpecah dari ahli-ahli Artiodactyla yang lain sekitar 60 juta tahun dahulu. Kelompok leluhur yang diandaikan ini mungkin sekali berpecah kepada dua cabang sekitar 54 juta tahun dahulu. Satu cabang itu berevolusi kepada Cetacea, barangkalinya mulai proto-paus *[[Pakicetus]]* dari 52 juta tahun dahulu, di samping lain-lain leluhur purba ikan paus yang bersama-sama dikenali sebagai Archaeoceti dan melalui adaptasi dalam air hingga menjadi makhluk akuatik sepenuhnya.

* **Order Artiodactyla**/**Cetartiodactyla**
** **Suborder [[Tylopoda]]**
*** Keluarga †Anoplotheriidae?
*** Keluarga †Choeropotamidae?
*** Keluarga †Cainotheriidae
*** Keluarga †Merycoidodontidae
*** Keluarga †Agriochoeridae
*** Keluarga Camelidae: unta dan llama (enam spesies)
*** Keluarga †Oromerycidae
*** Keluarga †Xiphodontidae
** **Suborder [[Suina]]**
*** Keluarga Suidae: babi (19 spesies)
*** Keluarga Tayassuidae (empat spesies)
*** Keluarga †Sanitheriidae
** **Suborder [[Cetruminantia]]**
*** **[[Cetancodontamorpha]] tanpa pangkat**
**** Genus †*[[Andrewsarchus]]?
**** Keluarga †[[Entelodontidae]]
**** *'Infraorder Whippomorpha**
***** Klad [[Cetacea]]: ikan paus (kira-kira 90 spesies)
***** Keluarga †[[Raoellidae]]
***** Keluarga †[[Dichobunidae]]
***** Keluarga †[[Helohyidae]]
***** Keluarga †[[Cebochoeridae]]
***** Keluarga †[[Anthracotheriidae]]
***** Keluarga [[Hippopotamidae]]: badak air (dua spesies)
*** **Ruminantiamorpha tanpa pangkat**
**** **Infraorder Tragulina**
***** Keluarga †[[Amphimerycidae]]
***** Keluarga †[[Prodremotheriidae]]
***** Keluarga †[[Protoceratidae]]
***** Keluarga †[[Hypertragulidae]]
***** Keluarga †[[Praetragulidae]]
***** Keluarga [[Tragulidae]]: pelanduk (enam spesies)
***** Keluarga †[[Archaeomerycidae]]
***** Keluarga †[[Lophiomerycidae]]
**** **Infraorder Pecora'''
***** Keluarga Antilocapridae (satu spesies)
***** Keluarga Giraffidae: zirafah dan okapi (dua spesies)
***** Keluarga †Climacoceratidae
***** Keluarga Moschidae: rusa kesturi (tujuh spesies)
***** Keluarga †Leptomerycidae
***** Keluarga Cervidae: rusa (49 spesies)
***** Keluarga †Gelocidae
***** Keluarga †Palaeomerycidae
***** Keluarga †Hoplitomerycidae
***** Keluarga Bovidae: lembu, kambing, biri-biri dan antelop (135 spesies)

## Rujukan