Sesar bumi

**Sesar**, **sesaran** atau **gelinciran** dalam konteks geologi adalah peretakan pada satah permukaan bumi yang berlaku akibat pemindahan pergerakan besar-besaran isipadu batu akibat penggeseran antara plat-plat tektonik mewujudkan suatu daya tegasan yang kemudianya dilepaskan. Pelepasan tenaga seiring dengan peretakan hasil daya ini adalah penyebab kebanyakan gempa bumi.

*Satah sesar* ialah satah yang mewakili permukaan patah sesar. *Surih sesar* atau *garis sesar* ialah tempat di mana sesar itu boleh dilihat atau dipetakan di permukaan. Surih sesar juga garisan yang biasa diplot pada peta geologi untuk mewakili sesar.

***Zon sesar*** ialah sekumpulan sesar selari. Walau bagaimanapun, frasa ini juga digunakan untuk zon batuan hancur di sepanjang satu sesar. Pergerakan yang berpanjangan di sepanjang sesar yang jaraknya rapat boleh menyukarkan pembezaan, kerana batuan di antara sesar bertukar menjadi lapisan batuan yang terikat dan hancur sedikit demi sedikit.

## Gelinciran, renggang, lemparan
*Gelinciran* ditakrifkan sebagai pergerakan relatif ciri geologi yang terdapat pada kedua-dua belah satah sesar. *Arah gelinciran* sesar ditentukan oleh gerakan relatif batuan pada setiap sisi sesar berbanding sisi yang lain. Dalam mengukur pisahan mendatar atau menegak, *lemparan* sesar ialah komponen pisahan yang menegak, manakala *renggang* sesar ialah komponen pisahan yang mendatar.

Vektor gelinciran boleh dinilai secara kualitatif dengan mengkaji lipatan seretan pada lapisan batuan, yang mungkin kelihatan pada kedua-dua belah sesar. Lipatan seretan ialah zon lipatan yang berdekatan dengan sesar yang kemungkinan besar disebabkan oleh rintangan geseran terhadap pergerakan pada sesar tersebut.

Arah dan magnitud renggang serta lemparan hanya boleh diukur dengan mencari titik persilangan yang sama pada kedua-dua belah sesar (dikenali sebagai titik tusukan). Pada praktiknya, biasanya hanya arah gelinciran sesar yang boleh dikenal pasti, bersama dengan anggaran vektor renggang dan lemparan.

## Dinding gantung dan sesar kaki

Dua sisi sesar yang tidak menegak dikenali sebagai *dinding gantung* dan *sesar kaki*. Dinding gantung berada di atas satah sesar, manakala sesar kaki berada di bawahnya. Istilah ini berasal daripada perlombongan: ketika melombong lapisan bijih, pelombong berdiri dengan sesar kaki di bawah kakinya dan dinding gantung di atas kepalanya.

Istilah ini penting untuk membezakan jenis sesar gelinciran junam: sesar songsang dan sesar normal. Dalam sesar songsang, dinding gantung bergerak ke atas, manakala dalam sesar normal, dinding gantung bergerak ke bawah. Membezakan kedua-dua jenis sesar ini penting untuk menentukan keadaan tegasan dalam pergerakan sesar.

## Jenis sesar
Sesar biasanya dikelaskan mengikut sudut yang dibuat oleh satah sesar dengan permukaan Bumi, yang dipanggil junam, dan arah gelinciran sepanjang satah sesar. Berdasarkan arah gelinciran, sesar boleh dikategorikan kepada:

* *gelinciran jurus*: batuan berselisih secara mendatar, selari dengan garisan sesar;
* *gelinciran junam*, batuan berselisih secara menegak, satu menaik dan satu menurun;
* *gelinciran serong*, gabungan perselisihan mendatar dan menegak.

### Sesar gelinciran jurus

Dalam **sesar gelinciran jurus** (juga dikenali sebagai *sesar kilasan*, *sesar rengkuh* atau *sesar depang*),permukaan sesar (satah) biasanya berhampiran menegak, dan sesar kaki (permukaan batuan di bahagian bawah satah sesaran) bergerak secara menyisi, ke kiri kanan dengan pergerakan menegak yang sangat sedikit. Sesar gelinciran jurus dengan gerakan sisi kiri juga dikenali sebagai sesar *mengiri* dan sesar dengan gerakan sisi kanan sebagai sesar *menganan*. Kedua-duanya ditentukan oleh arah pergerakan tanah menurut seorang pemerhati di seberang sesar.

Satu jenis sesar gelinciran jurus yang khas ialah *sesar jelmaan* apabila ia membentuk sempadan antara dua plat tektonik. Sesar jenis ini berlaku dari tempat plat merebak, seperti rabung tengah lautan atau kadangkala tetapi jarang di atas darat, seperti Jelmaan Laut Mati di Asia Barat atau Sesar Alpin di New Zealand. Sesar jelmaan juga dipanggil sempadan plat "konservatif" kerana tiada litosfera yang dicipta atau dimusnahkan.

### Sesar gelinciran junam

**Sesar gelinciran junam** boleh jadi sama ada *normal* ("sambungan") atau *songsang*. Label "normal" dan "songsang" berasal daripada perlombongan arang batu di England, di mana sesar normal adalah yang paling biasa.

Lama-kelamaan, jenis tegasan di sesuatu kawasan boleh bertukar daripada tarik-menarik (tegangan) dan tolak-menolak (mampatan). Apabila ini berlaku, sesar lama boleh menjadi aktif semula tetapi arah pergerakannya mungkin bertentangan (songsangan sesar). Dengan begini, sesar normal boleh menjadi songsang dan sebaliknya.

#### Sesar normal

Dalam sesar biasa, muka gelinciran bergerak ke bawah berbanding sesar kaki. Sesar biasanya menjunam pada sekurang-kurangnya 60 darjah tetapi sesetengah sesar mula menjunam pada kurang daripada 45 darjah.

##### Topografi lembangan dan banjaran

Bongkah lemparan turun—yakni bahagian sesar yang telah bergerak ke bawah—di antara dua sesar normal yang menjunam ke arah satu sama lain ialah graben. Bongkah yang diangkat di antara dua graben, dengan dua sesar normal menjunam dan menjauh dari satu sama lain, ialah hors. Graben dan horst sama-sama menghasilkan topografi lembangan dan banjaran.

##### Sesar listrik
Sesar listrik ialah sejenis sesar normal yang melengkung. Dekat dengan permukaan, ia lebih curam tetapi semakin dalam di bawah tanah ia lebih mendatar. Sesar normal boleh bertukar menjadi sesar listrik apabila satah sesar melengkung lebih jauh ke dalam tanah. Ia juga boleh terbentuk apabila muka gelinciran tiada (seperti di tebing), dan sesar kaki boleh menendat sehingga menghasilkan banyak sesar listrik.
File:Listric_fault_diagram.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Listric_fault_diagram.jpg|Gambar rajah keratan rentas sesar listrik
File:Listric_walls_in_a_cliff_wall.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Listric_walls_in_a_cliff_wall.jpg|Gambar rajah keratan rentas berbilang sesar listrik dalam dinding tebing


##### Sesar penanggalan
Sesar penanggalan berlaku apabila sesar listrik menjadi rata dan hampir mendatar. Di kawasan mendatar ini, batuan bergerak secara sisi sepanjang lapisan yang dikenali sebagai *decollement*. Decollement sambungan boleh menjadi sangat besar dan membentuk sesar penanggalan, yang dapat memberi kesan besar pada kawasan yang besar.

Disebabkan lengkungan satah sesar, apabila batuan bergerak, jurang akan terbentuk antara dinding gantung (bongkah atas sesar) dan sesar kaki (bongkah bawah). Untuk mengisi jurang ini, dinding gantung boleh sama ada melipat dan meluncur ke dalam jurang (membentuk lipatan gulung) atau pecah menjadi sesar-sesar dan bongkah-bongkah kecil, membentuk corak seperti **kipas pergentingan** atau **sesar domino**.
File:Rollover.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Rollover.png|Gambar rajah keratan rentas sesar listrik (garis merah), dengan lipatan gulung terhasil
File:Listric_faults_and_imbrication_fan.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Listric_faults_and_imbrication_fan.jpg|Gambar rajah keratan rentas menunjukkan bagaimana kipas pergentingan terbentuk


#### Sesar berbalik

Sesar berbalik berlawanan dengan sesar normal—dinding gantung bergerak ke atas berbanding sesar kaki.

Sesar berbalik menandakan bahawa kerak bumi telah dipendekkan akibat mampatan.

##### Sesar tujah

*Sesar tujah* mempunyai pergerakan yang sama seperti sesar berbalik tetapi dengan kecondongan satah sesar kurang daripada 45°. Sesar tujah biasanya menghasilkan tanjakan, pamah dan lipatan dalam lapisan batuan yang dipanggil lipatan lentur sesar.

Bahagian dinding gantung atau sesar kaki di mana sesar tujah terbentuk sepanjang satah dasar yang agak lemah dipanggil *pamah*, manakala bahagian di mana sesar tujah memotong ke atas strata batuan dipanggil *tanjakan*. Biasanya, sesar tujah bergerak menerusi lapisan-lapisan batu dengan membentuk pamah-pamah dan memanjat tanjakan. Ini menyebabkan pamah dinding gantung (atau sebahagian daripadanya) terletak di atas tanjakan sesar kaki seperti yang ditunjukkan dalam diagram lipatan lentur sesar.

Sesar tujah membentuk nappe dan klippen dalam jalur-jalur tujahan yang besar. Zon benam adalah kelas sesar tujah khas yang membentuk sesar-sesar terbesar di Bumi dan menghasilkan gempa bumi paling kuat.

### Sesar gelinciran serong

Sesar gelinciran serong ialah sejenis sesar yang bergerak ke atas dan ke bawah serta sisi-menyisi. Hampir semua sesar ada gabungan dua pergerakan ini tetapi untuk sesar dikelaskan sebagai serong, kedua-dua pergerakan atas dan bawah dan sisi-menyisi perlu ketara dan hebat. Sesar jenis ini boleh berlaku di tempat-tempat yang ada peregangan dan pemendekan, dan di tempat yang arah regangan atau himpitan berubah dari semasa ke semasa tetapi sesar asal masih bergerak.

Sudut gelinciran atau *hed* ialah pelengkap bagi sudut junam; ia sudut di antara satah sesar dan satah menegak yang menjurus selari dengan sesar.

### Sesar gelang
**Sesar gelang**, juga dipanggil **sesar kaldera**, ialah sesar yang berlaku di dalam kaldera gunung berapi yang runtuh dan tapak hentaman meteorit, seperti kawah hentaman Teluk Chesapeake. Sesar gelang terhasil akibat beberapa sesar normal yang saling bertindih, membentuk garisan bulat yang besar. Retakan yang dibuat oleh sesar gelang boleh diisi oleh korok atau daik gelang.

### Sesar sintetik dan antitetik
***Sintetik*** dan ***antitetik*** ialah istilah yang digunakan untuk sesar-sesar minor yang berhampiran dengan sesar major. Sesar sintetik menjunam ke arah yang sama dengan sesar major manakala sesar antitetik menjunam ke arah yang bertentangan. Sesar jenis ini juga boleh menghasilkan antiklin bergulung (cth. Gaya Struktur Delta Niger).

## Rujukan

## Pautan luar

* Animasi Pergerakan Sesar di IRIS Consortium (diarkibkan 17 Februari 2005)
* Pemandangan dari udara sesar San Andreas di Dataran Carrizo, California Tengah, dari "Bagaimana Gempa Bumi Berlaku" di USGS [dalam bahasa Inggeris]
* Imej LANDSAT bagi San Andreas Fault di selatan California, daripada "What is a Fault?" di USGS (diarkibkan 4 April 2008) [dalam bahasa Inggeris]