Delhi

**Delhi**, (, ,  **'; nama rasmi: **Wilayah Ibu Negara Delhi** (''National Capital Territory of Delhi'', **NCT**)), merupakan metropolis terluas dan [[Senarai bandaraya teramai penduduk di India|kedua teramai penduduknya]] di [[India]], dan juga [[Senarai kawasan penduduk mengikut jumlah penduduk|metropolis kelapan terbesar di dunia]], kerana diduduki oleh lebih 12.25 juta penduduk dalam wilayah Delhi sahaja, dan seramai 22.2 juta orang di seluruh [[Kawasan Ibu Negara (India)|Kawasan Ibu Negara]] (yang juga merangkumi [[Noida]], [[Gurgaon]], [[Noida Besar]], [[Faridabad]] dan [[Ghaziabad, India|Ghaziabad]]). Ada yang menganggap beberapa kawasan bandar berdekatan NCT sebagai kawasan Delhi; begitu juga dengan [[New Delhi]], ibu negara India yang terletak dalam lingkungan metropolis. NCT merupakan sebuah [[Wilayah Kesatuan|wilayah kesatuan]] tadbiran persekutuan.
 
Delhi merupakan ibu negara dan pusat politik dan kebudayaan India. Delhi yang terletak di tebing [[Sungai Yamuna]] pernah menjadi petempatan manusia tanpa henti sejak abad ke-6 SM. Setelah kebangkitan [[Kesultanan Delhi]], Delhi bangkit sebagai kota politik, budaya dan perdagangan utama di sepanjang [[laluan perdagangan]] antara India barat laut dan [[dataran Gangga]]. Inilah tapak bagi pelbagai tugu, tapak arkeologi dan tinggalan zaman purbakala. Pada tahun 1639, maharaja [[Empayar Mughal|Mughal]], [[Shahjahan]] membina sebuah [[Shahjahanabad|kota bertembok]] di Delhi yang berfungsi sebagai ibu kota Empayar Mughal dari tahun 1649 hingga 1857.

Setelah [[Syarikat Hindia Timur British]] menguasai India pada abad ke-18 dan ke-19, [[Calcutta]] menjadi ibu kota pada zaman pemerintahan Syarikat dan juga zaman [[British Raj]], sehingga berpindah balik ke Delhi atas titah [[George V dari United Kingdom|Raja George V]]. Sebuah ibu kota baru bernama [[New Delhi]] dibina di selatan kota lama pada 1920-an. Apabila India merdeka pada tahun 1947, New Delhi diisytiharkan sebagai ibu negara dan pusat kerajaannya. Oleh itu, di New Delhilah terletaknya pejabat-pejabat terpenting dalam kerajaan persekutuan, termasuk [[Parlimen India]], dan juga berbilang muzium, tugu dan galeri seni kebangsaan.

Kesan penghijrahan orang ramai dari seluruh negara, Delhi berkembang menjadi metropolis kosmopolitan yang pelbagai budaya. Pembangunan dan pembandaran yang pesat, serta pendapatan penduduk yang agak lumayan, telah membentuk Delhi menjadi pusat kebudayaan, politik dan perdagangan utama di India. 

== Asal-usul nama ==
Tidak diketahui nama "Delhi" berasal dari mana, tetapi paling dipercayai bahawa namanya berasal dari nama ''Dhillu'' atau ''Dilu'', raja [[wangsa Maurya]] yang membina kota ini pada tahun 50 SM lalu memberikan nama sempena dirinya. Perkataan ''dhili'' ("longgar") dalam bahasa [[Hindi]]/[[Prakrit]] digunakan oleh puak [[Tomara]] sebagai julukan untuk kota ini kerana [[Tiang Besi Delhi|Tiang Besi]] yang dibina oleh Raja Dhava mempunyai asas yang lemah lalu terpaksa diganti.

Mata wang yang digunakan di kawasan Delhi sewaktu pemerintahan Tomara dipanggil ''dehliwal''. Juga dipercayai bahawa nama Delhi berasal dari ''Dilli'', iaitu bentuk pencemaran ''dehleez'' atau ''dehali'' ("ambang" dalam bahasa Urdu) yang melambangkan kota ini sebagai laluan ke Dataran Gangga. Selain itu, juga difikirkan bahawa nama asal bandaraya ini ialah Dhillika.

== Sejarah ==





Manusia pernah menetap kawasan Delhi sejak sebelum alaf kedua [[Sebelum Masihi]], di samping wujudnya bukti pendudukan berterusan seawal [[abad ke-6 SM]]. Kota ini dipercayai dijadikan tapak kota [[Indraprastha]], iaitu ibu negeri [[Pandavas]] yang disebut dalam epik [[Mahabharata]]. Bilangan penempatan meningkat secara mendadak semenjak zaman [[Empayar Maurya]] (c. 300 SM). Sisa-sisa peninggalan tujuh kota utama telah ditemui di Delhi. Wangsa [[Tomara]] mengasaskan kota Lal Kot pada tahun [[736|736 M]]. Puak [[Rajput]] [[Chauhan]] dari [[Ajmer]] mwnawan Lal Kot pada tahun [[1180|1180 M]] lalu menamakannya semula sebagai [[Qila Rai Pithora]]. Raja Chauhan [[Prithviraj III]] ditumpaskan pada tahun 1192 oleh [[Muhammad Ghori]] dari [[Afghanistan]]. Pada tahun [[1206]], [[Qutb-ud-din Aybak]], pemerintah pertama [[Kesultanan Mamluk (Delhi)|Wangsa Hamba]] mengasaskan [[Kesultanan Delhi]]. Qutb-ud-din melancarkan pembinaan [[Qutub Minar]] dan Quwwat-al-Islam (kekuatan Islam), iaitu masjid tertua yang masih wujud di India. Selepas jatuhnya wangsa Hamba, kota Delhi dikuasai oleh pelbagai wangsa Turkik dan Asia Tengah, iaitu [[wangsa Khilji]], [[wangsa Tughluq]], [[wangsa Sayyid]] dan [[wangsa Lodhi]] secara berturut-turut di penghujung zaman pertengahan, dan mereka semua meninggalkan beraneka kubu dan perbandaran yang membentuk [[tujuh kota Delhi]]. Pada tahun 1398, [[Timur Lenk]] menyerang India atas dalih bahawa sultan-sultan Muslim di Delhi bersikap terlalu berlembut terhadap rakyat jelata mereka yang ber[[agama Hindu]]. Timur memasuki Delhi lalu menyebabkan kota ini ditawan, diroboh dan diranapkan. Delhi merupakan sebuah pusat utama ajaran [[Kesufian]] sepanjang zaman Kesultanan. Pada tahun 1526, [[Babur|Zahiruddin Babur]] menumpaskan sultan Lodhi terakhir dalam [[Pertempuran Pertama Panipat]] lalu mengasaskan [[Empayar Mughal]] yang berpusatkan kota-kota Delhi, [[Agra]] dan [[Lahore]].

Empayar Mughal menguasai kawasan utara India selama lebih tiga abad, kecuali terhenti selama lima tahun apabila [[Sher Shah Suri]] memerintah pada pertengahan [[abad ke-16]]. Maharaja Mughal [[Akbar]] memindahkan ibu negara dari Agra ke Delhi. [[Shah Jahan]] mendirikan kota ketujuh Delhi yang dinamakan sempena baginda ([[Shahjahanabad]]), dan lebih dikenali sebagai "Kota Lama" atau "Delhi Lama". Kota lama ini berperanan sebagai ibu kota Empayar Mughal sejak tahun 1638. [[Nader Shah]] menewaskan tentera Mughal di [[Pertempuran Karnal]] pada tahun 1739, di samping menjarah harta-harta di seluruh kota, termasuk [[Takhta Merak]]. Pada tahun 1761, kota Delhi diserbu oleh [[Ahmed Shah Abdali]] selepas [[Pertempuran Ketiga Panipat]]. Dalam [[Pertempuran Delhi]] pada 11 September 1803, tentera British pimpinan [[Gerard Lake, Viscount Pertama Lake|General Lake]] menumpaskan [[Empayar Maratha]].

Delhi dikuasai oleh pihak [[Empayar British|British]] selepas berlakunya [[Pemberontakan India 1857|Pemberontakan India]] pada tahun 1857. Sejurus selepas pemberontakan tersebut, bandar [[Kolkata|Calcutta]] dijadikan ibu negara [[Raj British|India British]] sementara Delhi pula dijadikan daerah di wilayah [[Punjab (India British)|Punjab]]. Pada tahun 1911, Delhi diisythiharkan sebagai ibu negara India British, dan sebuah pusat pentadbiran baru direka oleh sepasukan jurubina British yang diketuai [[Edwin Lutyens]] untuk menempatkan bangunan pentadbiran. New Delhi, atau juga dikenali sebagai Lutyens' Delhi, secara rasminya diisytiharkan sebagai pusat pentadbiran [[Politik India|kerajaan India]] dan ibu negara republik selepas [[Sejarah Republik India|merdeka]] pada 15 Ogos 1947. Ketika wilayah India yang baru merdeka [[Pemecahan India|dipecahkan menjadi dua]], ribuan pelarian [[Hindu]] dan [[Sikh]] dari [[Punjab (Pakistan)|Punjab Barat]] dan [[Sindh]] berpindah ke Delhi sementara ramai penduduk Muslim di kota ini berhijrah ke [[Pakistan]] di arah barat. Selama empat hari mulai 31 Oktober 1984, tiga orang [[Sikh]] dibunuh oleh gerombolan penganut Hindu dalam [[Rusuhan anti-Sikh 1984|rusuhan]] yang tercetus apabila pengawal peribadi beragama Sikh membunuh Perdana Menteri ketika itu, [[Indira Gandhi]], sebagai membalas dendam terhadap serangan tempat ibadah tersuci dalam agama Sikh dalam [[Operasi Blue Star]].

Penghijrahan secara beramai-ramai ke bandaraya Delhi dari merata negara India berterusan, maka meningkatkan lagi bilangan penduduk Delhi berbanding kadar kelahiran yang kian merudum.

[[Perlembagaan India|Akta Perlembagaan (Pindaan ke-69) 1991]] mengisytiharkan Wilayah Kesatuan Delhi secara rasminya dikenali sebagai Wilayah Ibu Negara Delhi. Akta tersebut membolehkan Delhi menubuhkan [[dewan undangan]] sendiri yang kuasanya terhad. Pada Disember 2001, bangunan [[Parlimen India]] di New Delhi [[Serangan Parlimen India 2001|diserang]] oleh militan bersenjata, menyebabkan enam pengawal keselamatan terkorban. India mengesyaki kumpulan militan dari Pakistan mendalangi serangan tersebut, mengakibatkan hubungan antara kedua-dua negara menjadi amat tegang. Delhi sekali lagi mengalami serangan pengganas pada [[Pengeboman Delhi 29 Oktober 2005|Oktober 2005]] dan [[Pengeboman Delhi 2008|September 2008]], masing-masing menyebabkan kehilangan nyawa 62 dan 30 orang awam.

== Geografi ==



Wilayah Ibu Negara Delhi meliputi kawasan seluas , yang mana  merupakan kawasan luar bandar, sementara  yang selebihnya menjadi kawasan bandar. Delhi mencatat kepanjangan maksima  dan lebar maksima . Delhi terdiri daripada tiga bandar berkanun, iaitu Perbadanan Perbandaran Delhi (luasnya ), Jawatankuasa Perbandaran New Delhi () dan Lembaga Kantonmen Delhi ().

Delhi terletak di , di [[India Utara]]. Delhi bersempadan dengan negeri [[Uttar Pradesh]] di timur dan negeri [[Haryana]] di barat, utara dan selatan. Seluruh wilayah Delhi terletak di [[dataran Ganga]]. Dua ciri-ciri paling menonjol dalam geografi Delhi merupakan dataran banjir [[Yamuna]] dan [[Delhi ridge]]. Dataran banjir Yamuna yang rendah dilitupi [[tanah lanar]] subur yang sesuai untuk pertanian, namun dataran ini sering dilanda banjir berulang-ulang. Rabung yang mencapai ketinggian 318 m (1,043 kaki) merupakan bentuk bumi yang paling berdominasi di kawasan ini, berasal dari [[Rabung Aravalli]] di selatan dan mengelilingi kawasan barat, timur laut dan barat daya bandaraya Delhi. Sungai Yamuna yang suci dalam [[agama Hindu]] adalah satu-satunya sungai utama yang mengalir melalui Delhi. Sebatang lagi sungai iaitu [[Sungai Hindon]] memisahkan Ghaziabad dari bahagian timur Delhi. Delhi terletak di bawah zon-IV seismik, iaitu terdedah kepada [[gempa bumi]] besar.

=== Iklim ===
Delhi mempunyai [[iklim subtropika lembab]] yang atipikal ([[Pengelasan iklim Köppen|Köppen]] ''Cwa''). Musim panasnya lama dan sangat panas, dari awal April hingga tengah Oktober, tetapi dicelah musim monsun. Awal Mac menyaksikan tiupan angin berubah haluan dari arah barat laut ke barat daya, yang membawa gelombang panas dan berpasir dari Rajasthan yang mencirikan musim panas di Delhi. Pada bulan Mac hingga Mei terasa bahang yang amat kuat. Monsun tiba pada hujung Jun untuk meredakan bahang, tetapi pada masa yang sama membuat cuaca semakin lembap. Musim panas yang singkat dan sederhana pada akhir bulan November dan memuncak pada bulan Januari digeruni kerana kabus tebalnya.

Delhi mencatat suhu lampau iaitu sesejuk  hingga sepanas . Suhu min tahunan adalah 25&nbsp;°C (77&nbsp;°F); suhu min bulanan pula dari 13&nbsp;°C hingga 32&nbsp;°C (56&nbsp;°F hingga 90&nbsp;°F). Purata curahan hujan tahunan adalah kira-kira 714&nbsp;mm (28.1&nbsp;inci), kebanyakannya turun pada musim monsun pada Julai dan Ogos. Tarikh purata kedatangan angin monsun adalah 29 Jun.



== Pentadbiran awam ==
Pada Julai 2007, Wilayah Ibu Negara Delhi terdiri daripada sembilan daerah, 27&nbsp;[[tehsil]], 59&nbsp;bandar bancian, 165&nbsp;kampung dan tiga bandar berkanun (kawasan perbadanan perbandaran setempat).


Kawasan metropolitan Delhi terletak di dalam Wilayah Ibu Negara Delhi (''National Capital Territory of Delhi'', NCT). NCT ada tiga buah perbadanan perbandaran setempat, iaitu [[Municipal Corporation of Delhi]] (MCD), [[New Delhi Municipal Council]] (NDMC) dan [[Delhi Cantonment|Delhi Cantonment Board]]. MCD merupakan salah sebuah perbadanan perbandaran terbesar di dunia yang menyediakan kemudahan awam kepada kira-kira 13.78&nbsp;juta orang. Ibu negara India, New Delhi, terletak di bawah pentadbiran NDMC. Pengerusi NDMC dilantik oleh Kerajaan India atas nasihat [[Ketua Menteri Delhi]].

Terdapat empat bandaraya satelit utama yang terletak di luar Wilayah Ibu Negara Delhi, iaitu [[Gurgaon]] dan [[Faridabad]] (di [[Haryana]]), [[Noida]] dan [[Ghaziabad, India|Ghaziabad]] (di [[Uttar Pradesh]]). Delhi terbahagi kepada sembilan daerah. Setiap daerah diketuai oleh seorang Timbalan Pesuruhjaya dan mempunyai subdivisi, setiap satunya diketuai oleh seorang Majistret Subdivisi. Semua Timbalan Pesuruhjaya bertanggungjawab kepada Pesuruhjaya Divisi. Pentadbiran Daerah Delhi merupakan jabatan penguatkuasaan segala jenis dasar-dasar Kerajaan Negeri dan Pusat, serta menggunakan kuasa penyeliaan terhadap pegawai-pegawai Kerajaan yang lain.

[[Mahkamah Tinggi Delhi]] mempunyai bidang kuasa terhadap Delhi yang juga ada mahkamah rendah, iaitu [[Mahkamah Perkara Kecil]] (''Small Causes Court'') untuk kes sivil, dan [[Mahkamah Sesyen]] (''Sessions Court'') untuk kes jenayah. [[Polis Delhi]] yang diketuai oleh [[Pesuruhjaya Polis Delhi|Pesuruhjaya Polis]], merupakan antara angkatan polis metropolitan terbesar di dunia. Pentadbiran Delhi terbahagi kepada sembilan [[Daerah Polis Delhi|zon polis]].

== Kerajaan dan politik ==


Wilayah Ibu Negara Delhi mempunyai [[Dewan Perundangan Delhi|Dewan Perundangan]], [[Leftenan Gabenor Delhi|Leftenan Gabenor]], Majlis Menteri-Menteri and [[Ketua Menteri Delhi|Ketua Menteri]] sendiri. Kerusi-kerusi dewan perundangan diisi secara pemilihan langsung dari kawasan pengundian wilayah di NCT. Namun begitu, New Delhi ditadbir bersama oleh Kerajaan Kesatuan India dan [[Kerajaan Delhi|Kerajaan Wilayah Ibu Negara Delhi]]. Oleh itu, New Delhi yang terletak dalam lingkungan Delhi, merupakan pusat Wilayah Ibu Negara Delhi dan Kerajaan India.

Perkhidmatan pengangkutan diselia oleh kerajaan Delhi, manakala polis berada dalam penguasaan langsung kerajaan pusat. Dewan perundangan ditubuhkan semula pada tahun 1993 buat julung kalinya sejak tahun 1956, dalam bidang kuasa perintah persekutuan. Selain itu, [[Perbadanan Perbandaran Delhi]] (MCD) mengurus pentadbiran awam untuk bandaraya ini mengikut akta Panchayati Raj. Sebagai pusat kerajaan persekutuan India, di new Delhilah bertempatnya [[Parlimen India]], [[Rashtrapati Bhavan]] (Istana Presiden) dan [[Mahkamah Agung India]]. Terdapat 70 kawasan pemilihan dewan dan tujuh kawasan pemilihan [[Lok Sabha]] (dewan rakyat India) di Delhi.

== Ekonomi ==


Dengan anggaran [[Keluaran Dalam Negeri]] bersih (tahun kewangan 2007) sebanyak . 1,182 bilion (US$24.5 bilion) dari segi nominal dan . 3,364 bilion ($69.8 bilion) dari segi [[pariti kuasa beli]], Delhi merupakan pusat perdagangan terbesar di [[India utara]]. Pada tahun 2007, Delhi mencatat [[pendapatan per kapita]] sebanyak  66,728 ($1,450) pada harga semasa, iaitu yang ketiga tertinggi di India di belakang [[Chandigarh]] dan [[Goa]].

[[Sektor industri tertier|sektor tertier]] menyumbangkan 70.95% KDNK Delhi, diikuti [[Sektor industri sekunder|sekunder]] (25.20%) dan [[Sektor industri primer|primer]]. Tenaga kerja Delhi membentuk 32.82% penduduknya, iaitu meningkat sebanyak 52.52% dari tahun 1991 hingga 2001. Kadar pengangguran di Delhi menjunam dari 12.57% pada 1999–2000 hingga 4.63% pada tahun 2003.

Pada tahun 2001, jumlah tenaga kerja di semua sektor kerajaan (persekutuan dan negeri) dan separa kerajaan adalah 620,000, berbanding dengan sektor swasta terancang yang mengambil 219,000 pekerja. Antara industri perkhidmatan terpenting termasuk teknologi maklumat, telekomunikasi, hotel, perbankan, media dan pelancongan. Industri perkilangan Delhi juga banyak meningkat kerana banyak perusahaan barangan pengguna telah menubuhkan unit-unit perkilangan dan ibu pejabat di dalam dan sekeliling Delhi. Kebesaran pasaran pengguna serta keramaian buruh mahir menjadi faktor penting yang menarik pelaburan asing ke Delhi. Pada tahun 2001, sektor perkilangan mengambil 1,440,000 orang pekerja dalam 129,000 unit industri.

Perusahaan pembinaan, jana kuasa, telekomunikasi, kesihatan, khidmat masyarakat, dan hartanah adalah unsur-unsur penting yang membentuk ekonomi Delhi. Delhi mempunyai industri peruncitan yang terbesar dan antara yang paling berkembang pesat di India. Hasilnya, harga tanah melambung naik di Delhi yang kini menduduki tangga ketujuh dalam senarai kawasan pejabat termahal di dunia, pada $145.16 sekaki persegi. Seperti di seluruh India, kepesatan pertumbuhan sektor peruncitan diduga menjejaskan sistem peruncitan tradisional yang tak terancang.

== Pengangkutan ==





Pengangkutan awam di Delhi disediakan oleh bas, [[beca bermotor]] dan sistem tren metro.

[[Bas]] merupakan kaedah pengangkutan paling digemari yang memenuhi kira-kira 60% jumlah permintaan pengguna. [[Perbadanan Pengangkutan Delhi]] (''Delhi Transport Corporation'', DTC) milik negara merupakan penyedia perkhidmatan bas utama di bandaraya ini. DTC mengendali armada bas CNG mesra alam yang terbesar di dunia. [[Delhi BRTS]] ialah perkhidmatan [[bas alihan laju]] yang berkhidmat di antara kawasan [[Ambedkar Nagar]] dan Delhi Gate.

[[Delhi Metro]], sebuah sistem alihan laju massa yang dibina dan dikendali oleh [[Perbadanan Rel Metro Delhi]] (''Delhi Metro Rail Corporation'', DMRC), memberi kemudahan kepada kebanyakan kawasan di Delhi dan juga bandar satelit [[Gurgaon]] di Haryana dan [[Noida]] di Uttar Pradesh. Pada Oktober 2010, metro ini terdiri daripada enam aliran beroperasi yang menjangkau  dan 130 stesen di samping beberapa lagi aliran yang sedang dibina. Pembinaan Fasa I menelan AS$2.3 billion; Fasa II pula menelan AS$4.3 bilion lagi. Fasa II masih dalam pembinaan (dijangka siap pada tahun 2010) dan akan mencapai kepanjangan 128&nbsp;km. Phase-III dan IV masing-masing akan siap pada tahun 2015 dan 2020 sehingga membentuk rangkaian 413.8&nbsp;km yang lebih panjang daripada [[London Underground]].

[[Beca bermotor]] juga tidak kurang hebat sambutannya di Delhi kerana tambangnya yang lebih rendah daripada teksi. Kebanyakan beca ini berwarna hijau kuning dan menggunakan [[gas asli mampat]] (CNG) sebagai bahan api. Teksi tidak penting sangat di Delhi walaupun mudah didapati. Kebanyakan teksi dikendali oleh syarikat swasta. Perhentian teksi juga didapati di kawasan perumahan. Selain itu, teksi radio berpenyaman udara yang boleh dipanggil dengan menghubungi talian pusat, juga semakin popular kerana menetapkan kadar tambang  15 sekilometer.

Delhi merupakan sebuah persimpangan utama dalam [[:Fail:India railway schematic map.svg|peta landasan keretapi India]] dan juga tempat terletaknya ibu pejabat [[Northern Railway (India)|Northern Railway]]. Lima stesen keretapi utama di Delhi adalah [[Stesen Keretapi New Delhi]], [[Stesen Keretapi Delhi Junction|Old Delhi]], [[Stesen Keretapi Nizamuddin|Nizamuddin]], [[Terminal Keretapi Anand Vihar|Anand Vihar]] dan [[Sarai Rohilla]].
Delhi bersambung dengan bandaraya lain melalui berbilang lebuh raya. Delhi kini dihubungi tiga lebuh raya ekspres (dan tiga lagi dalam pembinaan) sebagai hubungan dengan kawasan subbandar komersil yang makmur. [[Lebuhraya Ekspres Delhi]] menghubungkan Delhi dengan [[Gurgaon]] dan lapangan terbang antarabangsa. [[DND Flyway]] dan [[Lebuhraya Ekspres Noida-Noida Raya]] pula menghubungkan Delhi dengan kawasan subbandar [[Noida]] dan [[Noida Raya]] yang makmur juga.

[[Lapangan Terbang Antarabangsa Indira Gandhi]] (DEL) terletak di sudut barat Delhi dan berfungsi sebagai pintu masuk utama untuk lalulintas udara awam domestik dan antarabangsa di bandaraya ini. Pada tahun 2006–07, lapangan terbang ini mencatatkan lalu lintas seramai 23 juta penumpang, menjadikannya salah sebuah lapangan terbang tersibuk di Asia Selatan. Terminal 3 baru yang berharga AS$1.93 bilion menampung 34 juta lagi penumpang setahun mulai tahun 2010.

Kenderaan persendirian menyumbangkan 30% jumlah permintaan pengangkutan di Delhi. Pada kadar kepanjangan jalan raya 1922.32&nbsp;km per 100&nbsp;km², Delhi adalah antara bandaraya yang mengalami kepadatan jalan tertinggi di India. Delhi dihubungkan dengan seluruh India oleh lima [[Lebuhraya Kebangsaan (India)|Lebuhraya Kebangsaan]]: [[Lebuhraya Kebangsaan India|NH]] [[Lebuhraya Kebangsaan 1 (India)|1]], [[Lebuhraya Kebangsaan 2 (India)|2]], [[Lebuhraya Kebangsaan 8 (India)|8]], [[Lebuhraya Kebangsaan 10 (India)|10]] dan [[Lebuhraya Kebangsaan 24 (India)|24]]. Jalan raya di Delhi di bawah jagaan MCD (Perbadanan Perbandaran Delhi), NDMC, Delhi Cantonment Board, Jabatan Kerja Raya dan [[Lembaga Pembangunan Delhi]].

Kadar pertumbuhan penduduk yang tinggi, serta kepesatan ekonomi telah menaikkan permintaan secara mendadak untuk pengangkutan di Delhi sehingga banyak memberi tekanan besar kepada prasarana pengangkutan yang sedia ada. Selain itu, pada tahun 2008, bilangan kenderaan di kawasan metropolitan mencecah 11.2 juta, atau 85 untuk setiap 1,000 penduduk Delhi. Untuk menampung permintaan pengangkutan di Delhi, kerajaan Negeri dan Kesatuan memulakan pembinaan sistem alihan laju massa, termasuk [[Delhi Mass Rapid Transit System|Delhi Metro]]. Pada tahun 1998, [[Mahkamah Agung India]] memerintah agar semua kenderaan awam di Delhi menggunakan [[gas asli mampat]] sebagai bahan api yang menggantikan diesel dan hidrokarbon yang lain.

== Demografi ==





Warga kota Delhi terdiri daripada pelbagai kelompok etnik dan kebudayaan yang menjadikan Delhi sebuah bandaraya kosmopolitan. Sebagai pusat politik dan ekonomi India utara, Delhi menarik pekerja [[kolar biru]] mahupun [[kolar putih]] dari merata India, maka menambah lagi kepelbagaian budayanya. Sebagai pusat diplomasi yang dijadikan tapak kedutaan dari 160 negara, Delhi juga ada komuniti [[ekspatriat]] yang besar.

Menurut [[Banci India]] 2010, jumlah penduduk Delhi ketika itu adalah 13,782,976, maka kepadatan penduduknya adalah 9,294 orang per km², dengan nisbah jantina 821 perempuan untuk 1000 lelaki, dan [[kadar celik huruf]] 81.82%. Pada tahun 2004, jumlah penduduknya dianggarkan meningkat ke 15,279,000, ketika [[kadar kelahiran]], [[kadar kematian]] dan [[kadar kematian bayi]] masing-masing berada pada 20.03, 5.59 dan 13.08 (per 1000 orang penduduk). Pada tahun 2007, Wilayah Ibu Negara Delhi dianggarkan mempunyai 21.5 juta penduduk, iaitu kawasan metropolitan kedua terbesar di India di belakang Mumbai. Mengikut anggaran tahun 1999–2000, jumlah penduduk yang berada di bawah [[ambang kemiskinan]] (ditakrifkan sebagai berpendapatan bulanan $11 ke bawah) di Delhi adalah 1,149,000 (8.23% jumlah penduduk Delhi, berbanding 27.5% dari seluruh penduduk India). Pada tahun 2001, Delhi menokok 285,000 orang penduduk kesan penghijrahan, dan 215,000 lagi kesan pertumbuhan penduduk semula jadi. [[Dwarka Sub City|Dwarka]], [[Kawasan perumahan|koloni perumahan]] terancang yang terbesar di Asia, terletak di dalam Wilayah Ibu Negara Delhi.

[[Agama Hindu]] dianuti oleh 81% penduduk Delhi, yang hidup di samping komuniti besar penganut agama [[Islam]] (10.7%), [[Agama Sikh|Sikh]] (4.0%), [[Baha'i]] (3.0%), [[Jainisme|Jain]] (1.1%) dan [[Kristian]] (0.9%), serta golongan minoriti lain seperti [[Zoroastrianisme|Parsi]], [[Anglo-India]], [[Agama Buddha|Buddha]] dan [[Yahudi]].

[[Bahasa Hindustan]] merupakan bahasa lisan utama manakala bahasa Inggeris menjadi bahasa bertulis utama di Delhi. Juga dipertuturkan di bandaraya ini adalah loghat-loghat Hindi, Punjabi dan Urdu.

Pada tahun 2005, Delhi mencatat peratusan jenayah tertinggi (16.2%) di kalangan 35 bandaraya India yang diduduki lebih sejuta orang. Delhi juga melaporkan kadar jenayah tertinggi terhadap wanita (27.6 berbanding purata negara 14.1 per 100,000) dan kanak-kanak (6.5 berbanding purata negara 1.4 per 100,000) di India.

== Budaya ==



Budaya Delhi dipengaruhi oleh sejarah lama-lamanya sebagai ibu kota India, seperti yang diperlihatkan oleh pelbagai tugu-tugu penting di bandaraya ini; [[Archaeological Survey of India]] mengenal pasti 1,200 bangunan warisan dan 175 tugu di Delhi sebagai tapak warisan negara. Kota Lama merupakan tapak pembinaan bangunan-bangunan mengagumkan oleh raja-raja Mughal dan Turkik, misalnya [[Jama Masjid, Delhi|Jama Masjid]] (masjid terbesar di India) dan [[Kubu Merah]]. Tiga [[Tapak Warisan Dunia]], iaitu Kubu Merah, [[Qutab Minar]] dan [[Makam Humayun]], terletak di Delhi. Tugu-tugu yang lain termasuk [[India Gate]], [[Yantra Mandir (Delhi)|Jantar Mantar]] (balai cerap falak abad ke-18) dan [[Purana Qila]] (kubu abad ke-16). [[Kuil Laxminarayan]], [[Akshardham (Delhi)|Kuil Akshardham]] dan [[Kuil Teratai]] [[Agama Bahá'í|Bahá'í]] merupakan contoh seni bina moden. Perkarangan memorial [[Raj Ghat]] menempatkan tugu peringatan [[Mahatma Gandhi]] dan tokoh-tokoh penting yang lain. New Delhi menempatkan beberapa bangunan kerajaan dan perumahan pegawai yang mengingatkan kita akan seni bina kolonial British.

Keeratan dan kedekatan Delhi dengan ibu negara, [[New Delhi]], telah meningkatkan kepentingan sambutan dan cuti kebangsaan. Sambutan kebangsaan seperti [[Hari Republik (India)|Hari Republik]], [[Hari Kemerdekaan (India)|Hari Kemerdekaan]] dan ''[[Gandhi Jayanti]]'' (hari jadi Gandhi) disambut dengan penuh keghairahan di Delhi. Pada Hari Kemerdekaan India (15 Ogos), Perdana Menteri India berucap kepada seluruh negara dari Kubu Merah. Ramai warga Delhi yang menyambut hari kemerdekaan dengan melayangkan layang-layang yang menjadi lambang kebebasan. Perarakan Hari Republik merupakan perarakan kebudayaan dan ketenteraan besar-besaran yang mempamerkan kepelbagaian budaya dan kegagahan pertahanan India. Selama ratusan tahun, Delhi terkenal kerana budaya rencam yang diserlahkan oleh perayaan [[Phool Walon Ki Sair]] yang diadakan pada bulan September setiap tahun, apabila bunga-bunga dan kipas berhias bunga (''pankha'') disembahkan dalam kuil [[Khwaja Bakhtiyar Kaki]] (keramat kesufian abad ke-13) dan juga [[Kuil Yogmaya Temple]] di [[Mehrauli]].

Di Delhi diraikannya perayaan-perayaan keagamaan seperti [[Deepavali|Diwali]], [[Mahavir Jayanti]], [[Hari Jadi Guru Nanak]], [[Durga Puja]], [[Holi]], [[Lohri]], [[Chhath]], [[Krishna Janmastami]], [[Maha Shivaratri]], [[Aidilfitri]], [[Hari Asyura|Moharram]] dan [[Buddha Jayanti]]. [[Perayaan Qutub]] merupakan sambutan kebudayaan yang diserikan oleh persembahan pemuzik dan penari dari seluruh India pada waktu malam, di tempat yang berlatarkan [[Qutub Minar]]. Acara-acara lain seperti Pesta Layang-Layang, [[Pesta Mangga Antarabangsa, Delhi|Pesta Mangga Antarabangsa]] dan ''[[Vasant Panchami]]'' (Perayaan Musim Bunga) diadakan setiap tahun di Delhi. [[Auto Expo]], pameran kereta terbesar di Asia, diadakan di Delhi setiap dua tahun. [[World Book Fair]] yang diadakan dua kali setahun di [[Pragati Maidan]], merupakan pameran buku kedua terbesar di dunia dengan penyertaan sebanyak 23 negara. Delhi juga dipanggil "Pusat Buku" India kerana ramai sekali warganya yang beramalan membaca.

Hasil kependudukan kosmopolitan Delhi yang sarat diisi penghijarah, wujudnya berbagai-bagai jenis [[Masakan India|masakan dari seluruh India]], termasuk makanan dan minuman dari [[Masakan Gujarat|Gujarat]] [[Masakan Rajasthan|Rajasthan]], [[Masakan Maharashtra|Maharashtra]], [[Masakan Benggala|Benggala]], [[Masakan Hyderabad|Hyderabad]], dan [[Masakan India Selatan|India Selatan]] seperti ''[[idli]]'', ''[[sambar (makanan)|sambar]]'' and [[tosai|''dosa'']]. Juadah tempatan Delhi termasuk ''[[Chaat]]'', ''Golgappe'', ''Aloo-Tikki'' and ''Dahi-Papri''. Terdapat juga beberapa kedai masakan antarabangsa, baik [[Masakan Itali|Itali]], [[Masakan Jepun|Jepun]], Barat, Timur Tengah, Thai mahupun [[Masakan Cina di India|Cina]], ataupun [[makanan segera]].

Sejak dahulu lagi, Delhi mempertahankan kedudukan sebagai pusat perdagangan penting di India utara. Di Delhi Lama masih terdapat kesan tinggalan zaman [[Empayar Mughal|Mughal]] yang terdapat di kalangan lorong-lorong berleret dan bazar-bazar yang sesak di kota lama ini. Pasar-pasar Kota Lama menjual pelbagai barangan seperti mangga, limau dan terung berjeruk minyak, posyen herba berwarna gula-gula, barang kemas perak, pakaian pengantin, kain linen, rempah-ratus, dan gula-gula. Masih ada beberapa ''haveli'' (rumah agam) diraja lama di Kota Lama. [[Chandni Chowk]], sebuah kawasan beli-belah yang wujud sejak tiga abad lalu, merupakan salah sebuah tempat pilihan untuk membeli barang kemas dan [[sari]] ''Zari'' di Delhi. Antara pertukangan seni dan kraf yang paling menonjol di Delhi termasuk ''Zardozi'' (sulaman berbenang emas) dan ''Meenakari'' (seni penyaduran enamel). [[Dilli Haat]], [[Hauz Khas]], dan [[Pragati Maidan]] menawarkan beraneka hasil kraftangan dan tenunan tangan India. Dari semasa ke semasa, Delhi menyerap ramai orang dari merata negara dan berubah menjadi wadah tumpuan pelbagai budaya.

== Pendidikan ==


[[Sekolah]] dan [[institusi pengajian tinggi]] di Delhi ditadbir oleh Pejabat Pengarah Pendidikan, kerajaan NCT, atau pertubuhan swasta. Pada tahun 2004–05, terdapat 2,515 sekolah rendah, 635 sekolah menengah rendah, 504 sekolah menengah dan 1,208 sekolah menengah tinggi di Delhi. Pada tahun yang sama, institusi pengajian tinggi di Delhi merangkumi 165 kolej, termasuk lima kolej perubatan dan lapan kolej kejuruteraan, enam universiti ([[Universiti Delhi]], [[Universiti Jawaharlal Nehru]], [[Jamia Millia Islamia]], [[Universiti Guru Gobind Singh Indraprastha]] (GGSIPU), [[Universiti Perundangan Kebangsaan, Delhi|Universiti Perundangan Kebangsaan]], [[Universiti Terbuka Kebangsaan Indira Gandhi]] (IGNOU) dan [[Jamia Hamdard]]), dan sembilan "[[Deemed University|universiti teranggap]]". Universiti Guru Gobind Singh Indraprastha dan Universiti Perundangan Kebangsaan bertaraf [[universiti negeri]]; IGNOU adalah untuk pengajian jarak jauh; yang selebihnya [[Central University (India)|universiti pusat]]. Delhi merupakan tempat terlataknya 3 daripada 10 kolej kejuruteraan terunggul di India, iaitu IIT Delhi, NSIT (dahulunya DIT) dan DTU (dahulunya DCE).


Sekolah swasta di Delhi yang menggunakan bahasa Inggeris atau Hindi sebagai bahasa perantara, bersekutu dengan badan-badan pentadbiran berikut: [[Majlis Peperiksaan Sijil Sekolah India]] (''Council for the Indian School Certificate Examinations'', CISCE), [[Lembaga Pendidikan Menengah Pusat]] (''Central Board for Secondary Education'', CBSE) atau [[Institut Persekolahan Terbuka Negara]] (''National Institute of Open Schooling'', NIOS). Pada 2004–05, kira-kira 1.529&nbsp;juta pelajar berdaftar di sekolah rendah, 822 ribu di sekolah menengah rendah dan 669&nbsp;juta di sekolah menengah di seluruh Delhi; 49% daripadanya adalah pelajar perempuan. Pada tahun yang sama, kerajaan Delhi membelanjakan 1.58%–1.95% keluaran dalam negeri kasarnya untuk pendidikan.

Setelah menghabiskan fasa menengah sepuluh tahun mengikut rancangan 10+2+3/4, pelajar biasanya melanjutkan pelajaran mereka di [[maktab rendah]] atau sekolah ''menengah tinggi'' untuk pembelajaran yang lebih terfokus selama dua tahun. Mereka memilih ''aliran'' [[seni liberal]], perdagangan, sains, atau vokasional. Selepas itu, mereka yang ingin menyambung pelajaran mengejar ijazah sarjana muda di kolej, atau ijazah profesional dalam bidang undang-undang, kejuruteraan atau perubatan. Antara institut pengajian tinggi atau penyelidikan di India termasuk [[All India Institute of Medical Sciences]], [[Dr.Ram Manohar Lohia Hospital & PGIMER]], [[Universiti Jawaharlal Nehru]], [[Institut Statistik India]], [[Institut Teknologi India, Delhi|Institut Teknologi India]], [[Institut Perdagangan Luar Negara India]], [[Universiti Teknologi Delhi]], [[Universiti Perundangan Kebangsaan, Delhi]], [[Institut Teknologi Netaji Subhas]], [[Institut Perundangan India]], [[Delhi School of Economics]], dan [[Jamia Millia Islamia]]. Pada tahun 2008, kira-kira 16% warga Delhi memegang sekurang-kurangnya ijazah lepasan kolej.

== Media ==

Sebagai ibu negara India, New Delhi menjadi tumpuan pelaporan politik, terutamanya siaran sesi Parlimen harian di televisyen. Sebilangan besar agensi media seluruh negara, antaranya [[Press Trust of India]] dan [[Doordarshan]] yang milik negara, bertapak di bandaraya ini. Siaran televisyen di bandaraya ini termasuk dua saluran televisyen terestrial percuma dari Doordarshan, dan beberapa saluran [[Televisyen kabel|kabel]] berbahasa Hindi, Inggeris dan setempat yang dikendali oleh pengendali kerajaan dan swasta. [[Televisyen satelit]] pula belum mencapai sambutan hebat di bandaraya.

Suratkhabar masih kekal sebagai bahantara berita yang laris di Delhi. Pada tahun 2004–05, 1029 suratkhabar dalam 13 bahasa diterbitkan di bandaraya ini, termasuk 492 yang ber[[bahasa Hindi]] (termasuk ''[[Navbharat Times]]'', ''[[Hindustan Dainik]]'', ''[[Punjab Kesari]]'', ''[[Naiduniya]]'', ''[[Dainik Jagran]]'', ''[[Dainik Bhaskar]]'' dan ''Dainik Desbandhu''). Pasaran akhbar ber[[bahasa Inggeris]] diterajui oleh ''The [[Hindustan Times]]'' yang mengedarkan sejuta naskhah seharian, diekori oleh ''[[Times of India]]'', ''[[The Hindu]]'', ''[[Indian Express]]'', ''[[Business Standard]]'', ''[[The Pioneer (akhbar)|The Pioneer]]'' dan ''[[Asian Age]]''. Radio tidak begitu disambut hangat di Delhi, namun radio FM semakin menyengat sejak pembukaan beberapa saluran [[Pemodulatan frekuensi|FM]] baru pada tahun 2006.
Dari Delhi berpancarnya beberapa stesen radio milik negara dan swasta, termasuk [[All India Radio]] (AIR), antara penyedia perkhidmatan radio yang terbesar di dunia, yang menawarkan enam saluran radio dalam sepuluh bahasa. Stesen radio berasaskan kota yang lain termasuk Aaj Tak, Radio City (91.1 MHz), Big FM (92.7 MHz), Red FM(93.5MHz), Radio One (94.3 MHz), Hit FM (95 MHz), Apna Radio, Radio Mirchi (98.3 MHz), FM Rainbow (102.4 MHz), Fever FM (104 MHz), Meow FM (104.8 MHz), FM Gold (106.4 MHz).

== Sukan ==

Kriket dan bola sepak merupakan sukan yang paling popular di Delhi. Di merata kota terdapat banyak padang kriket (**'). Stadium Feroz Shah Kotla adalah antara padang kriket tertua di India dan juga menjadi tempat berlangsungnya perlawanan kriket antarabangsa. Pasukan kriket Delhi mewakili bandaraya mereka di kejohanan kelas pertama Piala Ranji. Delhi juga merupakan pangkalan pasukan IPL, Delhi Daredevils, dan pasukan ICL Delhi Giants (dahulunya Delhi Jets).

Bola sepak tidak kurang hebat sambutannya di bandaraya ini yang menjadi rumah kepada kelab AIFF-u19 club yang bertanding dalam I League. Satu-satunya stadium bola sepak di Delhi adalah Stadium Ambedkar yang asalnya menampung 20,000 penonton, tetapi kini mampu menampung 50,000 orang kerana kebangkitan minat warga Delhi terhadap sukan ini.

Ragbi juga disambut hangat di kalangan muda-mudi sebagai tempat asal pasukan Delhi Lions dan Delhi Hurricanes. Delhi pernah menjayakan kejohanan ragbi Asian5Nations pada tahun 2010. The Only Stadium in the city for his particular sport is in the Delhi University North Campus. Boxing and shooting figure among increasingly popular sports in the suburb of Gurgaon.

India membuka litar Formula Satu di Noida Raya, sebuah kawasan di pinggir Delhi, yang bakal menganjurkan Grand Prix India mulai Oktober 2011. Pasukan tempatan India, Force India F1, dibentuk pada Oktober 2007 apabila sebuah konsortium pimpinan Vijay Mallya dan Michiel Mol membeli pasukan F1 Spyker pada harga € 88 juta. Force India F1 melambangkan penyertaan India dalam Formula Satu.

Antara stadium-stadium penting yang lain di Delhi termasuk Stadium Jawaharlal Nehru dan Stadium Tertutup Indira Gandhi. Pada masa dahulu, Delhi pernah menjadi tuan rumah kepada pelbagai temasya sukan kebangsaan dan antarabangsa, termasuk Sukan Asia pertama dan ke-9. Delhi juga menjayakan Sukan Komanwel 2010, acara pelbagai sukan terbesar yang pernah diadakan di India.

## Bandar saudara dan kembar
Delhi menjalin hubungan persaudaraan dengan bandaraya-bandaraya berikut:

*  **[[London]]**, United Kingdom
*  **[[Seoul]]**, Korea Selatan
*  **[[Chicago]]**, Amerika Syarikat
*  **[[Washington, D.C.|Washington]]**, Amerika Syarikat
*  **[[Los Angeles]]**, Amerika Syarikat
*  **[[Kuala Lumpur]]**, Malaysia
*  **[[Moscow]]**, Rusia
*  **[[Tokyo]]**, Jepun
*  **[[Ulan Bator]]**, Mongolia
*  **[[Beijing]]**, China
*  **[[Paris]]**, Perancis

Delhi juga berkembar dengan kawasan berikut:
*  Wilayah Fukuoka, Jepun

## Rujukan

## Pautan luar

;Kerajaan
* Directory of Indian Government Websites, Delhi
* Government of National Capital Territory of Delhi
* Municipal Corporation of Delhi
* New Delhi Municipal Council
;Lain-lain
* Delhi Information
* 
* 
* Delhi News