Gangesha

**Gangesa** (Sanskrit: गङ्गेश */ Gaṅgeśa* ) (abad ke-14 M) merupakan seorang ahli falsafah India, ahli ilmu logik, dan ahli matematik dari kerajaan Mithila. Gangesa, yang juga dikenali sebagai Gangesa Upadhyaya (sekitar tahun 1200 M), merupakan tokoh paling cemerlang dalam kalangan ahli logik Bengal dan dianggap sebagai pengasas sebenar aliran Navya-Nyaya. Beliau juga ialah penulis karya agung ''Tattva'' ''Cintamani''. Gangesa berasal dari Mithila, terletak di Bihar Utara.

## Riwayat Hidup
Gangesa berasal dari wilayah Mithila, yang kini terletak di negeri Bihar moden. Beliau dipercayai dilahirkan dan dibesarkan di sebuah kampung bernama Chadana, namun kampung ini kini tidak lagi dapat dikenal pasti. Kemudian, beliau menetap di kampung Karion — kampung yang sama asalnya dengan ahli falsafah terkenal Udayana — yang terletak kira-kira dua belas batu ke tenggara bandar Darbhanga.

Para sarjana menghadapi kesukaran untuk menentukan tarikh sebenar kehidupan Gangesa. Anggaran yang paling umum meletakkan beliau pada akhir abad ke-13, namun pandangan terkini cenderung meletakkan beliau pada abad ke-14.

## Karya Falsafah
Gangesa hanya menulis satu karya utama iaitu ''Tattva'' ''Cintamani'' (Permata Pemikiran tentang Hakikat Sesuatu), yang juga dikenali sebagai *[[Tattva Cintamani|Pramana Cintamani]]* (Permata Pemikiran tentang Kaedah Pengetahuan yang Sah), menjadi teks asas kepada semua perkembangan kemudian dalam tradisi logik India. Teks ini membincangkan empat *pramana* (kaedah atau sumber pengetahuan) yang diterima oleh *[[Nyaya Sutra]]* karangan maharsi Gautama, iaitu:

# **Pratyaksa** – persepsi langsung,
# **Anumana** – inferens (penalaran),
# **Upamana** – perbandingan,
# **Sabda** – kesaksian melalui Veda.

Perbincangan Gangesa tentang aspek *anumana* (inferens) mendapat perhatian besar dalam kalangan sarjana dan menghasilkan satu aliran pemikiran yang baharu sepenuhnya. Sebuah karya tunggal beliau ini telah melahirkan banyak syarahan dan ulasan lanjut. Antaranya, komentar oleh Raghunatha Siromani (sekitar tahun 1500 M) dan pelbagai ulasan ke atasnya menjadi sangat popular dalam kalangan sarjana Bengal.

Sumbangan utama karya ini terletak bukan pada metafizik, tetapi pada aspek notasi linguistik dan ketelitian dalam pendefinisian konsep logik yang kompleks dan tidak bersifat dua nilai (non-binary).

## Falsafah
Gangesa merujuk ajarannya sendiri sebagai *[[Navya-Nyaya]]* (*Nyaya Baharu*). Namun, istilah “baharu” di sini tidak semestinya menunjukkan keaslian yang besar dari segi teori, sebaliknya merujuk kepada keaslian dari sudut kaedah. Karyanya berbeza daripada *[[Nyaya Darsana|Nyaya Lama]]* kerana beliau menerima banyak doktrin daripada aliran *[[Vaishesika]]*, dan juga kerana beliau menyusun ajaran Nyaya di bawah empat tajuk utama — bukan mengikut 16 topik (*padartha*) seperti dalam *Nyaya Lama*.

Keaslian pendekatan Gangesa terletak pada gaya dan pengaturannya yang baharu. Beliau jauh lebih teliti dalam mendefinisikan istilah dan konsep berbanding tokoh-tokoh sebelumnya. Ketelitian dan kejelasan ini menjadi kekuatan utama dalam karyanya, sehingga dianggarkan separuh daripada keseluruhan kesusasteraan *Navya-Nyaya* berasaskan secara langsung kepada *Tattva* *Cintamani* atau kepada ulasan terhadap karya tersebut.

## Rujukan