Pilihan raya negeri Sabah 2025

**Pilihan raya negeri Sabah 2025**, dikenali secara rasmi sebagai **Pilihan raya umum Dewan Undangan Sabah ke-17** ialah sebuah pilihan raya bagi memilih anggota Dewan Undangan Negeri Sabah bagi penggal ke-17. Kesemua 73 kerusi di DUN akan dipertandingkan memandangkan tiada kawasan pilihan raya yang ditambah atau dikeluarkan dalam pengagihan semula dan perubahan sempadan kawasan pilihan raya.

Pilihan raya ini dijadualkan berlangsung pada 29 November 2025 bagi memilih 73 anggota dewan. Dewan dibubarkan pada 6 Oktober 2025 selepas permohonan pembubaran dewan diperakukan Yang di-Pertua Negeri Sabah, Musa Aman.

Ketua Menteri penyandang, Hajiji Noor mengetuai kerajaan gabungan majoriti Gabungan Rakyat Sabah untuk mempertahankan mandat bagi penggal lima tahun yang kedua. GRS berdepan cabaran utama daripada Parti Warisan, yang dipimpin oleh ketua pembangkang negeri, Shafie Apdal. Parti-parti lain seperti Barisan Nasional, Pakatan Harapan, KDM, Perikatan Nasional, STAR, SAPP, UPKO, Parti Impian Sabah serta beberapa parti kecil dan calon bebas turut bertanding dalam pilihan raya kali ini.

Pilihan raya negeri itu menghasilkan Dewan Undangan Negeri tergantung buat kali kedua sejak pilihan raya negeri Sabah 2018. GRS muncul sebagai gabungan parti yang memenangi kerusi terbanyak dengan 29 kerusi. Parti Tindakan Demokratik menjadi parti yang paling banyak terjejas selepas kehilangan semua lapan kerusi yang mereka tandingi. Parti Islam Se-Malaysia pula mencipta sejarah apabila memenangi kerusi pertama mereka di Borneo. Ketua Menteri Hajiji Noor mengangkat sumpah sebagai Ketua Menteri buat kali kedua di hadapan TYT Musa Aman pada jam 3 pagi waktu tempatan, beberapa jam selepas SPR mengumumkan keputusan rasmi PRN. Kabinet Sabah yang baru telah dibentuk pada 1 Disember 2025, dua hari selepas PRN diadakan.

## Latar belakang
Secara tradisinya, pilihan raya negeri diadakan serentak dengan pilihan raya parlimen tetapi setiap negeri boleh memutuskan bila untuk mengadakan pilihan rayanya. Ini kerana DUN dibubarkan oleh sultan atau gabenor masing-masing atas nasihat Ketua Menteri atau Menteri Besar.

Dengan pembentukan kerajaan perpaduan, setiap parti di Sabah adalah sebahagian daripada kerajaan itu. Bagaimanapun di peringkat negeri, terdapat percanggahan di mana Warisan dan Barisan Nasional bukan sebahagian daripada gabungan itu. Namun, amalan kerajaan perpaduan sekarang adalah seperti rundingan kerusi, atau pakatan pilihan raya yang tidak ditandatangani di mana tiada dua parti akan menghantar calon, hanya seorang calon akan dihantar daripada Kerajaan Perpaduan. Ia masih harus dilihat bagaimana di peringkat negeri kerjasama itu akan berlaku.

Kerajaan negeri sebelum pilihan raya yang diketuai oleh Hajiji telah dibentuk berikutan krisis politik Sabah 2023, di mana UMNO Sabah telah membuat percubaan untuk membentuk kerajaan baharu dengan menarik balik sokongannya kepada Hajiji dalam Dewan Undangan Negeri. Percubaan itu gagal dan mengakibatkan parti UMNO dan Parti Pribumi Bersatu Malaysia (BESATU) tersisih daripada GRS dan kerajaan negeri. Pakatan Harapan, yang bersekutu dengan GRS Hajiji di peringkat persekutuan, sebaliknya dibawa masuk ke dalam kerajaan negeri.

Menjelang pilihan raya, GRS dan Pakatan Harapan bersetuju untuk membuat satu pakatan politik pada pilihan raya untuk mengelak daripada bertanding sesama sendiri dalam kerusi yang sama. Tidak berpuas hati dengan keputusan itu, parti komponen GRS STAR dan SAPP meninggalkan gabungan itu dan bertanding dalam pilihan raya bersama-sama. Satu lagi keadaan berlaku apabila parti komponen Pakatan Harapan (PH), UPKO keluar dari gabungan politik tersebut dan memetik bahawa keputusan tersebut dibuat kerana perbezaan pemahaman, khususnya mengenai isu hak dan autonomi negeri, serta kekecewaan yang mengelilingi kepimpinan politik Pakatan Harapan di Sabah.

Pilihan raya negeri itu diadakan dengan latar belakang peningkatan sentimen nasionalis atau serantau, yang dirangkumkan oleh slogan "*Sabah untuk Orang Sabah*", berkaitan dengan perjuangan negeri untuk autonomi, termasuk mengenai isu perkongsian hasil negeri. Isu penting lain termasuk skandal rasuah lesen perlombongan, yang membabitkan ahli perikatan GRS yang memerintah serta kerajaan persekutuan melalui beberapa siri rakaman rahsia yang dibuat oleh ahli perniagaan Albert Tei yang dikeluarkan dalam tempoh setahun.

## Sistem pilihan raya

Pilihan raya di Malaysia dijalankan di peringkat persekutuan dan negeri. Pilihan raya persekutuan memilih ahli Dewan Rakyat, salah satu dewan di Parlimen (selain Dewan Negara), manakala pilihan raya negeri di setiap 13 negeri memilih ahli Dewan Undangan Negeri masing-masing. Memandangkan Malaysia mengikuti sistem Westminster, ketua kerajaan (Perdana Menteri di peringkat persekutuan dan Menteri Besar/Ketua Menteri/Premier di peringkat negeri) ialah seseorang yang memerintah dengan kepercayaan majoriti ahli dalam dewan perundangan masing masing – kebiasaannya ketua parti atau gabungan yang mempunyai majoriti kerusi dalam badan perundangan.

Dewan Undangan Negeri Sabah terdiri daripada 73 ahli, dikenali sebagai Ahli Dewan Undangan Negeri (ADUN), yang dipilih untuk penggal lima tahun. Setiap ADUN dipilih daripada kawasan pilihan raya negeri menggunakan sistem *[[Pemenang undi terbanyak|first-past-the-post vote]]*; setiap kawasan pilihan raya negeri mengandungi lebih kurang bilangan pengundi yang sama. Jika satu parti mendapat majoriti kerusi, maka parti itu berhak untuk membentuk kerajaan, dengan ketua parti tersebut menjadi Ketua Menteri. Sekiranya berlaku parlimen tergantung, di mana tiada satu parti pun memperoleh majoriti kerusi, kerajaan masih boleh membentuk melalui perjanjian pakatan atau; keyakinan dan bekalan dengan parti lain. Dalam amalan politik gabungan dan pakatan di Malaysia, dan khususnya di Sabah, secara amnya berterusan antara pilihan raya, dan parti ahli biasanya tidak bertanding untuk kerusi yang sama.

Umur mengundi minimum pada masa ini ialah 18 tahun. Pilihan raya yang dijalankan oleh Suruhanjaya Pilihan Raya (SPR) yang berada di bawah bidang kuasa Jabatan Perdana Menteri Malaysia (JPM). Malaysia mengamalkan pendaftaran pengundi automatik (kepada warganegara Malaysia yang layak mengundi yang belum mendaftar sebelum ini).

## Persediaan
Pada 27 Mac 2024, Pengerusi Barisan Nasional (BN) Negeri dan Pertubuhan Kebangsaan Melayu Bersatu (UMNO) Sabah Bung Moktar Radin menolak kemungkinan BN Sabah bekerjasama dengan gabungan Gabungan Rakyat Sabah (GRS) yang diketuai oleh Ketua Menteri Hajiji Noor.

Hajiji dalam pada itu berkata, GRS terbuka kepada kerjasama daripada pihak lain, tetapi menegaskan keutamaan itu adalah bekerjasama dengan Pakatan Harapan (PH), yang menyertai kerajaan Sabah selepas BN menarik diri semasa krisis politik Sabah 2023.

Sementara itu, Perikatan Nasional (PN) mengumumkan hasratnya untuk bertanding di semua 73 kerusi DUN dalam penentuan pertamanya ke negeri itu, langkah yang menyebabkan Parti Maju Sabah (SAPP) keluar daripada PN, seperti yang diumumkan oleh pemimpin parti Yong Teck Lee pada Disember 2024, kerana SAPP menegaskan bahawa hanya parti yang berasal dari Sabah dibenarkan bertanding dalam pilihan raya. SAPP akan bertanding dalam pilihan raya di bawah GRS, gabungan tempatan yang ia merupakan komponen selari dengan PN sejak 2020. Ini adalah kali pertama PN bertanding dalam pilihan raya di bawah panjinya sendiri, walaupun parti komponennya BERSATU Sabah pernah bertanding dan memenangi kerusi sebelum ini, di bawah PH(PKR) dan GRS masing-masing pada pilihan raya negeri 2018 dan 2020. PAS dan Gerakan juga pernah bertanding di Sabah sebelum ini, dengan Gerakan telah memenangi kerusi di bawah panji-panji BN.

Parti Keharmonian Sosial Demokratik (KDM) turut mengesahkan penyertaan pertamanya sebagai parti tunggal tanpa gabungan pada pilihan raya negeri, menyasarkan 43 kerusi. Diumumkan oleh presidennya Peter Anthony pada 15 Disember 2024, Anthony sebaliknya tidak akan bertanding dalam pilihan raya kerana rayuan kes mahkamahnya masih belum selesai.

## Tarikh penting

## Pencalonan Ketua Menteri dan kerjasama parti sekutu
### Calon Ketua Menteri

### Gabungan Rakyat Sabah
Gabungan Rakyat Sabah (GRS) telah menyatakan kesediaan untuk bertanding secara solo dalam Pilihan Raya Negeri Sabah yang akan datang sekiranya tiada kesepakatan kerjasama dengan gabungan persekutuan seperti Pakatan Harapan (PH) dan Barisan Nasional (BN). Kenyataan ini diumumkan oleh Pengerusi GRS, Datuk Seri Hajiji Noor.

Menurut Hajiji, GRS berpegang teguh kepada prinsip bahawa parti-parti tempatan perlu menjadi tunjang utama dalam pentadbiran negeri Sabah. Prinsip ini dikatakan selaras dengan realiti politik, budaya, dan keperluan rakyat Sabah. GRS menekankan kepentingan memperjuangkan kestabilan politik dan kesejahteraan rakyat sebagai keutamaan gabungan itu.

Walaupun mengiktiraf peranan dan kepentingan parti-parti nasional dalam kerangka kerjasama yang lebih luas, GRS menegaskan bahawa penyertaan parti-parti tempatan dalam pemerintahan negeri tidak boleh dipinggirkan. Hajiji menyatakan bahawa menyimpang daripada prinsip ini bermakna mengabaikan aspirasi sebahagian besar rakyat Sabah. 

Dalam kenyataan tersebut, Hajiji memaklumkan bahawa jika keputusan muktamad PH dan BN adalah untuk bekerjasama dalam Pilihan Raya Negeri akan datang, maka GRS bersedia untuk bertanding secara bersendirian. GRS juga akan memfokuskan kepada membentuk kerjasama dengan parti-parti tempatan lain yang sehaluan dalam memperkukuh perjuangan politik negeri.

Hajiji turut menekankan bahawa kerajaan negeri yang ada pada masa ini perlu diperkukuhkan kerana ia menyumbang kepada kestabilan politik negeri dan memperkukuh Kerajaan Perpaduan di peringkat Persekutuan. Beliau menyifatkan bahawa mengenepikan aspirasi tempatan tidak selari dengan sentimen rakyat Sabah di peringkat akar umbi.

GRS akan mengadakan mesyuarat kepimpinan dalam masa terdekat bagi menetapkan hala tuju gabungan tersebut dalam menghadapi Pilihan Raya Negeri. Selain itu, GRS juga akan mengadakan perbincangan rasmi bersama parti-parti yang membentuk kerajaan negeri ketika ini bagi mendapatkan pandangan serta pendirian mereka.

### Parti Warisan
Parti Warisan (Warisan), yang diketuai oleh Datuk Seri Mohd Shafie Apdal, telah memutuskan untuk bertanding secara solo dalam Pilihan Raya Negeri (PRN) Sabah 2025. Keputusan ini diumumkan pada Mac 2025, menandakan pendirian tegas parti tersebut untuk bergerak sendiri tanpa sebarang kerjasama dengan parti lain. 

Sebelum ini, Warisan pernah bekerjasama dengan Pakatan Harapan (PH) di peringkat negeri. Namun, hubungan tersebut berakhir apabila PKR Sabah memutuskan untuk meninggalkan Warisan selepas Pilihan Raya Umum 2018. Keputusan PKR Sabah ini diambil kerana perbezaan pendapat dan pendekatan dalam politik negeri. Warisan menghormati keputusan tersebut dan memilih untuk bergerak sebagai pembangkang di Sabah, walaupun menyokong Kerajaan Perpaduan di peringkat Persekutuan. 

Ketua Penerangan Warisan, Datuk Mohd Azis Jamman, menegaskan bahawa parti tersebut telah menjelaskan pendirian mereka untuk bertanding solo sejak awal pembentukan Kerajaan Perpaduan di peringkat Persekutuan. Beliau menambah bahawa Warisan memilih untuk menjadi pembangkang di Sabah bagi memastikan proses semak dan imbang dapat dilaksanakan dengan efektif. Keputusan Warisan untuk bergerak solo mendapat reaksi berbeza daripada parti-parti politik lain di Sabah. Timbalan Ketua Penerangan PKR, Razeef Rakimin, menyatakan bahawa kerjasama antara PH dan Warisan adalah mustahil kerana perbezaan dalam agenda politik dan pengalaman kerjasama sebelum ini. Beliau menggambarkan kerjasama tersebut sebagai "perkahwinan" yang berakhir dengan perpisahan kerana perbezaan yang tidak dapat diselesaikan. 

Warisan menekankan bahawa tumpuan utama mereka adalah untuk memastikan kemenangan calon-calon yang diketengahkan oleh parti. Presiden Warisan, Datuk Seri Mohd Shafie Apdal, menyatakan bahawa pemilihan calon Ketua Menteri akan diputuskan selepas keputusan PRN diumumkan. Beliau menekankan bahawa perbincangan akan diadakan dengan kepimpinan Warisan di peringkat negeri bagi menentukan individu yang sesuai dan diterima oleh Ahli Dewan Undangan Negeri untuk mengetuai kerajaan negeri sekiranya Warisan memperoleh majoriti kerusi.

### Gabungan Pakatan Harapan–Barisan Nasional
Pada 1 Mei 2025, Pengerusi Barisan Nasional (BN), Datuk Seri Ahmad Zahid Hamidi, menyatakan bahawa belum masanya untuk mengumumkan calon 'poster boy' bagi PRN Sabah. Beliau menegaskan bahawa tumpuan utama adalah memastikan kemenangan calon-calon yang diketengahkan oleh parti.

Ahmad Zahid juga menyatakan bahawa pemilihan calon Ketua Menteri akan dikemudiankan sehingga keputusan PRN diumumkan. Beliau menekankan bahawa perbincangan akan diadakan dengan kepimpinan UMNO Sabah bagi menentukan individu yang sesuai dan diterima oleh Ahli Dewan Undangan Negeri untuk mengetuai kerajaan negeri sekiranya BN memperoleh majoriti kerusi.

Pada 9 Mei 2025, Barisan Nasional (BN) dan Pakatan Harapan (PH) secara rasmi mengumumkan jalinan kerjasama bagi menghadapi Pilihan Raya Negeri Sabah. Keputusan ini dicapai hasil mesyuarat antara Pengerusi PH, Datuk Seri Anwar Ibrahim, dan Pengerusi BN, Datuk Seri Ahmad Zahid Hamidi, yang berlangsung sehari sebelumnya. Pengumuman kerjasama ini dibuat melalui satu kenyataan bersama oleh Setiausaha Agung PH, Datuk Seri Saifuddin Nasution Ismail, dan Ketua Sekretariat Kerajaan Perpaduan, Datuk Dr. Asyraf Wajdi Dusuki.

Menurut kenyataan tersebut, bentuk kerjasama akan merangkumi aspek pengagihan kerusi serta perundingan dengan mana-mana parti lain yang berkepentingan di Sabah. Proses perincian kerjasama akan dilakukan bersama antara kepimpinan negeri BN dan PH di Sabah. Segala keputusan akhir berkaitan strategi pilihan raya akan dimuktamadkan oleh kepimpinan tertinggi kedua-dua gabungan di peringkat kebangsaan. Langkah ini dilihat sebagai usaha menyatukan kekuatan Kerajaan Perpaduan dalam menghadapi cabaran politik di Sabah.

### Perikatan Nasional
Perikatan Nasional (PN) telah mengumumkan kesediaannya untuk bertanding dalam Pilihan Raya Negeri (PRN) Sabah 2025. Setiausaha Agung PN, Datuk Seri Mohamed Azmin Ali, menyatakan bahawa pihaknya terbuka untuk berunding dengan mana-mana parti yang bersedia menerima konsep dan ideologi gabungan tersebut. Proses rundingan masih berjalan dan belum dimuktamadkan, tetapi perkembangan positif dilihat dalam usaha membentuk kerjasama yang lebih kukuh menjelang PRN Sabah. 

Pengerusi PN Sabah, Datuk Seri Ronald Kiandee, menegaskan bahawa PN akan meletakkan calon dalam PRN Sabah dan sedang mengadakan rundingan dengan semua pemegang taruh di negeri tersebut, termasuk parti politik dan organisasi bukan kerajaan (NGO). Beliau juga menyatakan bahawa PN bersedia untuk bekerjasama dengan mana-mana pihak yang mempunyai persefahaman dalam pilihan raya tersebut. 

Selain itu, Ronald Kiandee menyifatkan kerjasama politik sebagai amalan lumrah dalam politik negeri, dengan menyatakan bahawa tiada parti dominan dalam PRN Sabah. Beliau menegaskan bahawa PN tidak menolak kemungkinan untuk menjalin kerjasama dengan mana-mana parti bagi membentuk kerajaan negeri selepas PRN.

### Parti-parti Lain
#### Parti Kesejahteraan Demokratik Masyarakat (KDM)
Pada 15 Disember 2024, Parti Kesejahteraan Demokratik Masyarakat (KDM) melalui presidennya, Peter Anthony turut mengesahkan parti itu akan bertanding dalam pilihan raya sebagai sebuah parti, tanpa berada dalam gabungan dan bekerjasama dengan parti lain, menyasarkan 43 kerusi DUN. Anthony, yang juga ADUN Melalap bagaimanapun mengumumkan bahawa beliau tidak akan bertanding dalam pilihan raya dan mempertahankan kerusi DUN Melalap dalam pilihan raya, memandangkan rayuan yang belum selesai terhadap kes mahkamahnya. Selepas Peter kehilangan rayuan terakhirnya pada 4 Mac 2025 dan dijatuhkan hukuman penjara serta-merta, parti itu berpindah pada 7 Mac 2025 untuk melantik anak perempuannya, Priscella Peter sebagai pemangku presiden.

#### Parti Impian Sabah (PIS)
Parti Impian Sabah (PIS) mengumumkan akan bertanding di semua 73 kerusi Dewan Undangan Negeri (DUN) pada Pilihan Raya Negeri (PRN) Sabah ke-17. Setakat April 2025, kira-kira 60 bahagian telah bersedia, dengan baki selebihnya dijangka menyusul. Sebanyak 30% calon yang diketengahkan adalah wanita. Presiden PIS, Michel Alok, menegaskan bahawa parti tersebut akan bergerak secara solo tanpa sebarang gabungan politik. Namun, selepas PRN, jika perlu, PIS akan mempertimbangkan kerjasama yang memberi manfaat kepada rakyat Sabah tanpa melibatkan pihak luar dalam keputusan pembangunan negeri.

Dalam aspek kepimpinan, PIS berhasrat untuk meminda Perlembagaan Negeri Sabah bagi mengehadkan jawatan Ketua Menteri dan anggota Kabinet kepada dua penggal sahaja. Michel Alok percaya bahawa kepimpinan bukanlah jawatan seumur hidup, tetapi satu amanah yang perlu diserahkan kepada pemimpin lain selepas dua penggal. Beliau juga menekankan bahawa PIS akan menjadi pembangkang sekiranya gagal memperoleh majoriti dalam PRN, dan tidak akan bekerjasama dengan mana-mana parti semata-mata untuk membentuk kerajaan.

PIS juga menegaskan bahawa mereka tidak akan bekerjasama dengan mana-mana parti semata-mata untuk menjadi kerajaan selepas PRN. Michel Alok berkata bahawa PIS mengambil pendirian untuk menjadi pembangkang sekiranya gagal mendapat majoriti dalam PRN, dan tidak akan bergabung dengan mana-mana parti yang ada kerana mereka ingin menjadi 'kepala', bukan 'ekor'.

Parti ini ditubuhkan pada tahun 2023 oleh usahawan dan ahli politik, Michel Alok, dengan tujuan menjadi pilihan parti tempatan alternatif untuk rakyat di Sabah. PIS berfokus kepada nasionalisme Sabah dan demokrasi sosialis, dengan slogan "Bersatu Bangkit Bersinar Untuk Sabah".

Dalam usaha memperkenalkan calon-calon mereka, PIS telah mengumumkan 52 daripada 73 calon yang akan bertanding dalam PRN Sabah. Michel Alok berkata bahawa hampir keseluruhan calon disahkan akan bertanding, dan selebihnya akan diselesaikan selewat-lewatnya hujung tahun ini. Beliau juga menyatakan bahawa mereka tidak lagi memberi peluang kepada calon yang sudah menjadi wakil rakyat, hanya memberi kepada calon baharu yang mempunyai hati untuk berkhidmat kepada rakyat.

Dengan komitmen untuk bergerak secara solo dan fokus kepada kepimpinan yang berintegriti, PIS berhasrat untuk membawa perubahan dalam politik Sabah dan memberi ruang kepada pemimpin baharu mengemudi negeri ini.

#### Calon bebas
Terdapat 74 calon yang akan bertanding sebagai calon bebas, termasuk 17 calon yang datang daripada "Gelombang Hitam".

## Isu kempen
### Slogan kempen

### Tuduhan rasuah kepada ADUN

Pada Oktober 2024, Malaysiakini melaporkan bahawa mereka telah menonton sekurang-kurangnya lapan rakaman video yang memaparkan perbincangan melibatkan beberapa ADUN Sabah. Video-video tersebut didakwa menunjukkan perbincangan mengenai pemberian wang rasuah bernilai ratusan ribu ringgit, yang dikatakan sebagai balasan untuk mendapatkan projek tertentu di negeri tersebut. Antara yang terlibat termasuk individu yang memegang jawatan kanan dalam pentadbiran negeri. Difahamkan, terdapat lebih banyak rakaman yang dikaitkan dengan ADUN-ADUN lain di negeri berkenaan. Bagaimanapun, Malaysiakini tidak mendedahkan identiti ahli politik tersebut sehingga mereka mendapatkan salinan rakaman penuh serta ulasan daripada individu yang dinamakan.

Sumber Malaysiakini memaklumkan bahawa seorang pemberi maklumat sedang berusaha mendapatkan perlindungan di bawah *Akta Perlindungan Pemberi Maklumat 2010*, sebelum membuat pendedahan rasmi. Pemberi maklumat tersebut telah melantik peguam Izwan Azmi dari firma Izwan Mazniza Kamil & Associates bagi menguruskan proses perundangan berkaitan.

Dua surat bertarikh 24 dan 29 Oktober 2024 telah dihantar kepada Suruhanjaya Pencegahan Rasuah Malaysia (SPRM) untuk memohon pertemuan rasmi berkenaan dengan perlindungan yang diminta. Kedua-dua surat tersebut mempunyai cop “resit akui” oleh SPRM.

Rakaman yang dipercayai dirakam awal tahun 2024 memaparkan seorang ahli perniagaan (wajah tidak kelihatan) berbincang bersama beberapa ADUN Sabah mengenai wang rasuah yang telah diagihkan. Pertemuan itu difahamkan berlaku selepas kerajaan negeri membatalkan lesen projek yang dimaksudkan, menyebabkan ahli perniagaan tersebut menuntut agar wang yang telah diberi dipulangkan—dalam beberapa kes, ia hanyalah bayaran pendahuluan daripada jumlah penuh yang dijanjikan.

Dalam rakaman tersebut:-
* Seorang ahli politik veteran diberitahu bahawa dia sepatutnya menerima hampir RM3.0 juta jika urusan projek itu berjalan lancar.
* Beberapa ADUN mengakui telah menggunakan wang tersebut.
* Seorang ADUN menyatakan dia mampu memulangkan RM300,000 sekaligus kerana jumlah itu dianggap "kecil".
* Dalam satu video, pembantu kepada seorang ADUN mengesahkan bahawa sejumlah wang tunai telah diserahkan di pejabat ADUN berkenaan.

SPRM telah dimaklumkan mengenai wujudnya rakaman video tersebut dan telah membuka siasatan awal. Sumber memaklumkan bahawa apabila pemberi maklumat mendapat perlindungan rasmi, laporan dan bukti akan diserahkan secara penuh kepada SPRM untuk memudahkan siasatan menyeluruh.

Di bawah *Akta Perlindungan Pemberi Maklumat 2010*, individu yang membuat pendedahan berkaitan rasuah atau salah laku diberikan perlindungan daripada tindakan sivil, jenayah atau tatatertib. Akta ini bertujuan menggalakkan pendedahan berani terhadap amalan rasuah dan penyelewengan dalam sektor awam dan swasta.

### Pendatang tanpa izin
Isu pendatang tanpa izin (PATI) di Sabah kekal sebagai antara cabaran utama negeri tersebut dari tahun 2020 hingga 2025, dengan pelbagai operasi besar-besaran dijalankan bagi menangani kebanjiran warga asing tanpa dokumen sah. Menurut Jabatan Imigresen Malaysia (JIM) Sabah, lebih 10,000 PATI telah dihantar pulang antara tahun 2021 hingga 2023, dengan seramai 8,678 diusir pada tahun 2023 sahaja, kebanyakannya warga Filipina. Operasi penguatkuasaan terus dipertingkat, termasuk penahanan 197 PATI di Menggatal dan Tuaran serta 61 warga asing dalam serbuan di Semporna pada tahun 2024 dan 2025. Laporan Institut Kajian Pembangunan (IDS) Sabah menganggarkan lebih 1.2 juta daripada 3.9 juta penduduk negeri ini terdiri daripada warga asing, mencerminkan skala isu ini. Selain masalah kebanjiran, kerajaan negeri turut membanteras sindiket penyeludupan manusia yang membawa masuk PATI melalui laluan laut dari Filipina. 

Isu ini turut mencetuskan perdebatan politik apabila tular sekeping gambar bekas Ketua Menteri Sabah, Datuk Seri Shafie Apdal menandatangani surat (seakan seperti memohon kewarganegaraan) sekumpulan individu dipercayai PATI, yang menimbulkan pelbagai spekulasi dan kecaman, walaupun beliau menafikan dakwaan kaitan langsung dengan aktiviti penyeludupan atau pelindungan warga asing. 

### Isu infrastruktur dan pembangunan
Kualiti jalan raya di Sabah tidak sekata. Jalan-jalan utama antara bandar seperti Kota Kinabalu, Sandakan, dan Tawau agak baik, namun banyak jalan kampung masih tidak berturap atau mengalami kerosakan teruk. Kenderaan berat seperti lori balak yang melebihi had muatan turut mempercepatkan kerosakan jalan raya. Jalan-jalan ini menyukarkan akses kepada perkhidmatan asas seperti kesihatan dan pendidikan.

Sabah merupakan destinasi pelancongan utama di Malaysia, namun infrastruktur sokongan masih tidak memadai di beberapa kawasan pelancongan komuniti. Misalnya, masih terdapat kampung pelancongan yang bergantung kepada jambatan kayu sempit dan tidak selamat. Keadaan ini memberi risiko keselamatan kepada pelancong dan menyekat potensi ekonomi penduduk tempatan.

### Isu bekalan elektrik
Gangguan elektrik juga merupakan masalah lazim, terutama di kawasan pedalaman. Liputan grid elektrik tidak menyeluruh dan kebergantungan kepada janakuasa diesel menjadikan kos penjanaan tinggi dan bekalan tidak stabil. Projek untuk memperluas grid dan membangunkan tenaga boleh diperbaharui masih berjalan secara berperingkat.

### Isu bekalan air
Masalah bekalan air bersih merupakan isu berpanjangan di Sabah. Penduduk di beberapa daerah seperti Beaufort, Pitas, dan Kota Marudu melaporkan gangguan bekalan air yang kerap, manakala ada kawasan yang langsung tidak menerima bekalan air terawat. Loji rawatan air yang usang, paip pecah, dan pencemaran sumber air antara faktor yang menyumbang kepada krisis ini.

### Isu ekonomi
Antara tahun 2020 hingga 2025, ekonomi Sabah mengalami cabaran dan pemulihan yang ketara. Krisis COVID-19 menyebabkan Keluaran Dalam Negeri Kasar (KDNK) negeri itu merosot kepada RM77.8 bilion pada 2020, berbanding RM85.6 bilion pada 2019. Namun, pelaksanaan Kerangka Pelan Pembangunan Sabah Maju Jaya (SMJ) oleh kerajaan negeri di bawah pimpinan Ketua Menteri Datuk Seri Hajiji Noor telah memacu pemulihan ekonomi, dengan KDNK meningkat kepada RM83.2 bilion pada 2023 dan unjuran RM84.9 bilion bagi 2024 . Sektor pembuatan, perikanan, dan pelaburan dalam industri minyak dan gas, termasuk kutipan cukai petroleum sebanyak RM7.36 bilion setakat Mac 2025, turut menyumbang kepada pertumbuhan ini . Walaupun kadar pengangguran meningkat kepada 165,600 orang pada 2023, usaha berterusan dalam pembangunan infrastruktur dan tenaga hijau dijangka memperkukuh ekonomi Sabah pada masa hadapan.

## Penyandang yang tidak akan bertanding
Ahli Dewan Undangan Negeri Sabah ke-16 berikut tidak akan menyertai pilihan raya kali ini:

## Penamaan calon
### Komposisi calon

### Statistik dan ringkasan

596 calon pilihan raya berjaya dicalonkan dalam pilihan raya ini.

#### Pencalonan oleh parti dan calon bebas

#### Kerusi yang ditandingi oleh calon

#### Calon jantina

#### Calon lingkungan umur

## Tinjauan
Tinjauan pendapat untuk pilihan raya negeri Sabah 2025 telah dijalankan oleh pelbagai organisasi untuk mengukur sokongan orang ramai terhadap parti politik dan gabungan. Di bawah ialah ringkasan tinjauan pendapat baru-baru ini.

## Keputusan

### Komposisi di Dewan Undangan Negeri

### Komposisi gabungan politik

### Kerusi yang bertukar

## Kesudahan
Walaupun pilihan raya itu mengakibatkan DUN tergantung kerana tiada parti atau gabungan yang berjaya memperoleh majoriti 37 kerusi, Hajiji mengangkat sumpah sebagai ketua menteri untuk penggal kedua pada 30 November 3:05 pagi waktu tempatan sejurus selepas keputusan pilihan raya disahkan oleh Suruhanjaya Pilihan Raya Malaysia (SPR). Walaupun gabungannya hanya memenangi 29 kerusi, beliau dilaporkan mendapat sokongan lima wakil rakyat bebas, tiga orang ADUN dari UPKO, dua dari STAR dan satu daripada PH (PKR). Barisan Nasional juga telah menjanjikan sokongan enam ADUN-nya kepada GRS dan Hajiji.

Walaupun Barisan Nasional mengalami prestasi paling buruk dalam sejarah pilihan raya negeri Sabah, ahli gabungannya Parti Bersatu Rakyat Sabah berjaya memenangi satu kerusi.

Pembangkang negeri dan ketua Warisan Shafie Apdal mengkritik penggajian jentera negeri oleh kerajaan persekutuan dan negeri serta "politik wang yang berleluasa" semasa pilihan raya, sambil menegaskan partinya telah memenangi undi popular.

Pakatan Harapan menunjukkan prestasi yang buruk, dengan ahli gabungannya, Parti Tindakan Demokratik (DAP) kehilangan semua keenam kerusi yang ditandinginya pada pilihan raya, termasuk tiga yang dipegangnya sejak tahun 2013 yang dianggap sebagai kubu kuat DAP. Keenam-enamnya kerusi tersebut dimenangi oleh parti Warisan di mana ia dirujuk oleh seorang penganalisis politik sebagai "tsunami Cina". Asasnya, DAP amat bergantung besar kepada undi orang Cina di kawasan bandar.

## Lihat juga
* Pilihan raya negeri Sabah 2020
* Pilihan raya negeri Sabah

## Nota

## Rujukan