Sankhya

**Sankhya** atau Samkhya (/ˈsɑːŋkjə/; Sanskrit: सांख्य, romanisasi: Sāṅkhya) juga dikenali sebagai Sāṅkhya Darśana ialah satu aliran falsafah Hindu yang bersifat dualistik. Ia melihat realiti sebagai terdiri daripada dua prinsip yang bebas dan berasingan iaitu Purusa iaitu kesedaran atau roh dan Prakriti iaitu alam semula jadi atau bahan (termasuk minda dan emosi manusia). 

## Kepentingan
Selepas menyatakan pandangannya dan mempertahankannya dengan bantuan petikan yang sesuai dari Upanisad, Badarayana dalam *[[Brahmasutra]]* memulakan kritikan terhadap aliran falsafah lain dengan falsafah Sankhya (2.2.1). Ketika menghuraikan sutra 1.4.28, Sankara (788–820 M) telah memberikan sebab mengapa sistem Sankhya dipilih dahulu. Perkataan yang beliau gunakan (*pradhana-malla-nibarhana-nyayena*, 'mengikut kaedah menewaskan ahli gusti utama') sangat signifikan. Jika seorang ahli gusti terkenal berjaya menewaskan ahli gusti utama dari pihak lawan terlebih dahulu, maka seolah-olah semua yang lain juga telah ditewaskan tanpa perlu berlawan! Ini menunjukkan betapa pentingnya sistem Sankhya Darsana.

Menurut catatan ortodoks, sistem ini diasaskan oleh maharesi Kapila (rujuk *[[Purana Bhagavata|Bhagavata]]* 3.25–33). Karya yang dianggap sebagai hasil beliau yang masih wujud ialah *[[Sankhyasutra]]*. Ia jelas merupakan karya lewat. Ia mengandungi enam bab dan 526 sutra kesemuanya. Vijnanabhiksu (abad ke-16 M) telah menulis satu ulasan terhadap karya ini, yang dikenali sebagai *[[Sankhya-pravacana-bhasya]]*.

Tradisi falsafah Sankhya telah diperkembangkan dan disebarkan oleh murid Kapila, iaitu Asuri, dan muridnya Pancashikha. Beberapa sutra Pancashikha dipetik dalam *[[Vyasabhasya]]* (±600 M) terhadap *[[Yogasutra]]* Patanjali (±200 SM). Namun, karya lengkapnya masih belum ditemui.

Karya Sankhya yang paling awal dan boleh dipercayai yang masih wujud ialah *Sankhyakarika* oleh Isvarakrishna (abad ke-5 M). Ia mengandungi 70 sloka (dalam metre arya) dan kadangkala digelar sebagai *Sankhya-saptati*.

Karya ini memberikan penjelasan yang ringkas tetapi cemerlang dan jelas mengenai doktrin-doktrinnya.

Karya ini mempunyai dua ulasan terkenal: ''Sankhyakarika'' ''Bhasya'' oleh Gaudapada (±700 M) dan ''Sankhyatattva'' ''Kaumudi'' oleh Vacaspati (±840 M).

*[[Sankhyasara]]* oleh Vijnanabhiksu dan ''Sankhyapravacana'' ''Sutravrtti'' oleh Aniruddha (abad ke-15 M) merupakan karya-karya penting lain dalam tradisi ini.

## Etimologi
Asal-usul perkataan ‘Sankhya’ kelihatan seperti satu teka-teki. Sesetengah pemikir mengaitkannya dengan *sankhya* (= nombor) dan berpendapat bahawa ia mungkin diberi nama demikian kerana ia menyenaraikan 25 prinsip-prinsip utama ciptaan. Namun begitu, ada juga yang berpendapat bahawa kerana sistem ini menekankan *jnana* atau pengetahuan sebagai satu-satunya jalan ke pembebasan, dan kerana ‘sankhya’ juga boleh bermaksud jnana (*samyak khyayate*), maka nama itu sangat sesuai dengan sistem ini.

## Perkembangan Sejarah
Menurut Gerald Larson (1969, 1987), perkembangan falsafah Samkhya dapat dibahagikan kepada beberapa fasa:

#### 1. Sekitar abad ke-8/9 SM – abad ke-5 SM: Spekulasi Awal

* Termasuk himpunan-himpunan Veda dan *[[Upanishad]]* yang awal
* Masih belum membentuk sistem falsafah yang formal

#### 2. Abad ke-4 SM – abad pertama M: Proto-Samkhya

* Terdapat unsur-unsur falsafah Samkhya dalam *[[Upanishad]] pertengahan*, *[[Bhagavad Gita]]*, *[[Mahabharata]]* dan *[[Buddhacarita]]*
* Samkhya berkait dengan kaedah-kaedah penyelidikan intelektual dan kerohanian
* Ia berfungsi sebagai metodologi menuju pembebasan (moksha) melalui pengetahuan (jnana) dan pembezaan (viveka)

#### 3. Abad pertama SM – abad ke-10/11 M: Samkhya Klasik

* Peralihan dari spekulasi kepada sistem falsafah teknikal yang normatif
* Muncul karya penting seperti *[[Samkhyakarika]]* oleh Isvarakrishna

#### 4. Abad ke-15 – abad ke-17: Zaman Kebangkitan Semula (Renaissance)

* Penulisan semula dan ulasan terhadap teks-teks klasik Samkhya

### Tiga Maksud Berbeza ‘Samkhya’ Mengikut Zaman
Menurut Larson:

# Veda dan Zaman Empayar Maurya (±1500 SM – 4/3 SM)
#* Bermakna ‘pengiraan’, ‘penjumlahan’, atau ‘enumerasi’
#* Belum membentuk sistem pemikiran yang padu
# Abad ke-8/7 SM – Abad Pertama M
#* Bermaksud seseorang yang mengira atau menganalisis dengan betul
#* Berkaitan dengan pembebasan melalui pengetahuan dan meditasi
#* Tidak dibezakan sepenuhnya dengan *[[Yoga]]*
# Abad Pertama SM – Abad Pertama/ Kedua M
#* Bermaksud sistem falsafah teknikal yang mula dibangunkan secara formal
#* Menjelang abad ke-4 M, sistem ini dirumuskan dengan jelas dalam *Samkhyakarika*

## Epistemologi

### Pramana atau Kaedah Pengenalan Ilmu
Berbeza dengan banyak sistem lain, Sankhya hanya menerima tiga *pramana* atau sumber ilmu yang sah. Ia adalah:

# *Pratyaksa* (pemerhatian langsung)
# *Anumana* (inferens atau deduksi)
# *Sabda* (kesaksian)

*Pratyaksa* ialah pengenalan langsung terhadap objek melalui sentuhan dengan organ deria, seperti mata melihat meja atau telinga mendengar burung berkicauan. Hubungan pertama ini boleh menghasilkan pengetahuan umum, dikenali sebagai *nirvikalpaka* (tidak ditentukan). Apabila pemerhatian lebih dekat dan pemikiran lebih jelas diambil kira, persepsi itu menjadi lebih tepat, dikenali sebagai *savikalpaka* (ditentukan).

Contoh: Melihat meja, reaksi awal ialah “Saya nampak sesuatu.” Kemudian, “Ini meja kayu dengan kain merah di atasnya.” Yang pertama ialah *nirvikalpaka-pratyaksa*, yang kedua ialah *savikalpaka-pratyaksa*.

*Anumana* ialah inferens atau deduksi. Contoh klasik: melihat asap di bukit lalu menyimpulkan bahawa ada api, berdasarkan pengalaman lepas yang menunjukkan bahawa asap berkait rapat dengan api. Hubungan tetap (invariable concomitance) antara tanda dan kesimpulan adalah penting.

*Sabda* ialah kesaksian orang yang dipercayai (*aptavakya*). Namun, Sankhya tidak menganggap ini sebagai *pramana* yang benar-benar bebas kerana ia bergantung pada persepsi dan inferens orang tersebut. Hanya kesaksian *Sruti* (Veda) yang dianggap sebagai pramana bebas. Veda, yang dianggap *apaurusheya* (bukan ciptaan manusia, tetapi ilahi), dianggap tidak silap dan mengandungi pengetahuan tentang hakikat ghaib yang tidak dapat dicapai melalui pratyaksa atau anumana.

### Prameya atau Objek yang Dikenal
Menggunakan prinsip “daripada yang dilihat kepada yang tidak dilihat” atau “daripada yang diketahui kepada yang tidak diketahui,” metafizik Sankhya mengurangkan semua realiti kepada dua unsur asas dan kekal:

# Prakriti (juga dikenali sebagai *pradhana* dan *avyakta*) – alam yang tidak sedar, asas semua objek tak bernyawa.
# Purusa – entiti sedar, roh atau jiwa.

Hujah utama di sebalik ini ialah *Satkaryavada* – prinsip bahawa kesan (*karya*) telah wujud (*sat*) dalam sebab (*karana*), sebelum ia muncul. Contoh: periuk sudah wujud secara potensial dalam tanah liat sebelum ia dibentuk.

Mengikut logik ini, dunia yang kita alami menunjukkan tiga sifat – nikmat, derita, dan ketidakpedulian. Maka, mesti ada tiga bahan asas halus yang menjadi sumber kepada ketiga-tiganya. Ia dikenali sebagai Triguna:

* Sattva – menghasilkan kebahagiaan, pengetahuan, kesucian
* Rajas – menghasilkan penderitaan, keinginan, dan tindakan
* Tamas – menghasilkan ketidakaktifan, kemalasan, rintangan

Tiga Guna ini sentiasa wujud bersama dan tidak dapat dipisahkan. Apabila mereka seimbang sempurna, tanpa gangguan antara satu sama lain, itulah prakriti.

Prakriti ialah bahan asas daripada mana alam ini berkembang. Ia jada – tidak mempunyai kesedaran.

Sebaliknya, purusa ialah entiti sedar, kekal, suci, tidak terikat dan meresap ke seluruh alam. Terdapat tak terhingga purusa, sebanyak makhluk hidup yang ada.

### Epistemologi dalam Samkhyakarika (Ayat 4–6)
Tiga sumber ilmu yang sah dalam falsafah Samkhya ialah:

# Persepsi (*Pratyaksa*) – tanggapan langsung terhadap objek melalui deria
# Inferens (*Anumana*) – membuat kesimpulan berdasarkan tanda dan sebab-akibat
# Kesaksian Sahih (*Sabda*) – merujuk kepada:
#* *Aptavacana* (kata-kata orang yang boleh dipercayai)
#* *Sruti* (wahyu seperti Veda)

Contoh petikan:“Objek boleh diketahui melalui persepsi; tetapi benda yang melampaui pancaindera hanya dapat dikenali melalui inferens. Kebenaran yang tidak dapat diperoleh melalui keduanya boleh diperoleh melalui *Sabda* dan *Sruti*.”

 — *Samkhyakarika*, Ayat 4–6

## Falsafah

### Evolusi Alam
Penciptaan atau evolusi bermula apabila berlaku *samyoga* (hubungan efektif) antara purusa dan prakriti. Gabungan ini, yang dipengaruhi oleh karma purusa, mengganggu keseimbangan guna dan memulakan proses evolusi.

Walaupun prakriti tidak sedar dan purusa tidak terikat, mereka boleh ‘bekerjasama’—ibarat orang buta membawa orang tempang keluar dari hutan: yang buta membawa, yang tempang mengarah.

Contoh lain ialah susu yang mengalir secara spontan dari ibu lembu apabila anaknya berada dekat.

Proses evolusi:

# *Prakriti* → *Mahat* (*Buddhi* / intelek kosmik)
# *Mahat* → Ahamkara (ego kosmik)
# Daripada *Ahamkara*:
#* *Sattvik* → *Manas* (mind), 5 *Jnanendriya* (organ pengetahuan), 5 *Karmendriya* (organ tindakan)
#* *Tamasik* → 5 *Tanmatra* (elemen halus) → 5 *Mahabhuta* (elemen kasar: tanah, air, api, udara, akasa)

Termasuk prakriti, terdapat 24 prinsip kosmik. Selebihnya dicipta melalui gabungan dan variasi, setiap Purusa terikat dengan jasad psikofizikal mengikut Karma mereka.

### Ikatan dan Pembebasan
Menurut metafizik Sankhya, tujuan penciptaan oleh prakriti ialah untuk memberi purusa peluang untuk mencapai pembebasan. Namun, prakriti yang sama juga menyebabkan dia terikat semula!

Punca utama perhambaan purusa ialah aviveka – ketidakupayaan membezakan antara dirinya (sebagai kesedaran tulen) dan prakriti (yang tidak sedar). Ini menyebabkan kelahiran dan kematian berulang.

Bagaimana atau bila ini bermula tidak boleh dijawab – ia adalah anadi (tanpa permulaan), tetapi ia mempunyai pengakhiran (santa).

Jalan keluar ialah vivekakhyati – pengetahuan pembezaan. Dengan mengalami secara langsung bahawa dia adalah purusa yang sedar dan bukan prakriti.

## Teks-teks Utama

### Samkhyakarika
*[[Samkhyakarika]]* (sekitar tahun 200 M – 450 M) oleh Isvarakrishna merupakan teks paling awal yang masih wujud dan dianggap berwibawa dalam sistem falsafah Samkhya.

* Ia menyatakan bahawa terdapat satu susur galur pengajaran dari Kapila → Asuri → Pancashikha → Isvarakrishna
* Merujuk kepada karya terdahulu yang hilang iaitu *[[Sastitantra]]* (ilmu tentang 60 topik)
* Diterjemahkan ke bahasa Cina sekitar pertengahan abad ke-6 M
* Disahkan oleh pengembara Parsi, Al-Biruni pada abad ke-11, yang menyatakan bahawa *Samkhyakarika* sudah diiktiraf secara meluas di India pada zamannya

### Ulasan Terhadap Samkhyakarika
Beberapa ulasan penting terhadap *Samkhyakarika*:

# ''Sankhyakarika'' ''Bhasya'' oleh Gaudapada
#* Tokoh Advaita Vedanta; memberi ulasan dari sudut falsafah non-dualistik
# *[[Yuktidipika]]* (sekitar abad ke-6/7 M)
#* Ditemui semula dalam manuskrip pada abad ke-20
#* Merupakan ulasan penting terhadap *Samkhyakarika*
#* Penulisnya tidak dikenali
#* Mengandungi perdebatan dan hujah falsafah yang mendalam
# *[[Sankhyatattva Kaumudi]]* oleh Vacaspati Misra (±abad ke-10 M)
#* Ulasan berwibawa yang menyusun semula ajaran Samkhya secara sistematik

### Penemuan Yuktidipika dan Signifikansinya
Penemuan manuskrip *[[Yuktidipika]]* antara tahun 1938–1967 mendedahkan bahawa:

* Terdapat lebih banyak tokoh dan perdebatan dalam sejarah awal Samkhya berbanding apa yang diketahui sebelum ini
* Samkhya pada peringkat awal merupakan sistem falsafah yang aktif dalam perdebatan (polemik)
* Walaupun banyak karya asal dari zaman awal Samkhya telah hilang, *Yuktidipika* memberikan gambaran tentang metafizik dan epistemologi teknikal Samkhya.

## Pengaruh terhadap Aliran-Aliran Lain

### Vaisheshika dan Nyaya
Aliran atomisme Vaisheshika dan epistemologi Nyaya berkemungkinan mempunyai akar dalam falsafah awal Samkhya. Walau bagaimanapun, kedua-dua aliran ini mungkin berkembang secara selari dengan tradisi Samkhya yang turut berevolusi, sebagai gerakan intelektual yang bersaudara.

### Yoga
Falsafah Yoga mempunyai hubungan yang amat rapat dengan Samkhya dari segi asas falsafahnya.

* Aliran Yoga mengambil ontologi dan epistemologi daripada Samkhya, lalu menambahkan konsep Isvara (Tuhan peribadi).
* Namun, para sarjana mempunyai pandangan berbeza tentang hubungan sebenar antara Yoga dan Samkhya:
** Jakob Wilhelm Hauer dan Georg Feuerstein berpandangan bahawa Yoga ialah tradisi am dalam banyak aliran India, dan kaitannya dengan Samkhya hanyalah dilekatkan secara buatan oleh pengulas seperti Vyasa.
** Johannes Bronkhorst dan Eric Frauwallner berpendapat bahawa Yoga tidak pernah mempunyai sistem falsafah yang berasingan daripada Samkhya.
** Bronkhorst menambah bahawa penyebutan pertama tentang Yoga sebagai satu aliran falsafah yang berasingan tidak berlaku lebih awal daripada karya *Brahmasutra* *Bhasya* oleh Shankara (±788–820 M).

### Tantra
Falsafah dualistik dalam pelbagai tradisi Tantra menunjukkan pengaruh kuat Samkhya:

* Aliran Saiva Siddhanta hampir serupa dengan pendekatan falsafah Samkhya, kecuali penambahan unsur ketuhanan transenden.
* Menurut Knut A. Jacobsen (Profesor Pengajian Agama), Sri Vaishnavisme juga dipengaruhi oleh Samkhya. Sistem Tantra ini meminjam dualistik abstrak daripada Samkhya dan mengubahnya menjadi dualisme berperwatakan lelaki–perempuan, iaitu antara Vishnu dan Lakshmi.

* Dasgupta membuat spekulasi bahawa gambaran Kali yang liar berdiri di atas Shiva yang sedang tidur dalam ikonografi Tantrik mungkin diilhamkan daripada konsep Samkhya:
** Prakriti sebagai agen yang dinamik dan aktif
** Purusha sebagai saksi yang pasif dan tidak terlibat
* Perbezaan utama antara Samkhya dan Tantra ialah dari segi pandangan tentang pembebasan (moksha):
** Tantra mencari penyatuan antara realiti ontologi lelaki dan perempuan
** Samkhya menekankan pengunduran kesedaran daripada bahan/materi sebagai jalan pembebasan
* Menurut Bagchi, *Karika 70* dalam Samkhyakarika mengklasifikasikan Samkhya sebagai sebahagian daripada Tantra, dan falsafahnya menjadi salah satu pengaruh utama terhadap perkembangan:
** Kesusasteraan Tantra
** Amalan kerohanian Tantra (Tantra sadhana)

### Advaita Vedanta
Falsafah Advaita Vedanta, seperti yang diajarkan oleh Shankara, melihat Samkhya sebagai "lawan utama" (*pradhana-malla*) falsafah Vedanta.

* Shankara mengkritik pandangan Samkhya bahawa Prakriti yang tidak bijaksana (Pradhana) adalah punca alam semesta. Menurut beliau, hanya Brahman yang Berkesedaran (Cerdas) boleh menjadi penyebab alam.
* Beliau menyatakan bahawa falsafah Samkhya, seperti yang terdapat dalam *Samkhya* *Karika*, tidak selari dengan ajaran *[[Veda]]*, dan bahawa dualisme Samkhya bukan ajaran Veda.
* Sebaliknya, para pengikut Samkhya di zaman dahulu mendakwa bahawa pandangan mereka disokong oleh autoriti Veda.

## Rujukan