Ahli sains makmal perubatan

**Ahli sains makmal perubatan** (Jawi:**اهلي ساءين س معمل ڤروبتن**) juga dikenali sebagai **saintis makmal perubatan** (Inggeris: **Medical laboratory scientist, MLS**) merupakan profesion kesihatan bersekutu yang memainkan peranan kritikal dalam sistem penjagaan kesihatan, khususnya dalam bidang diagnosis dan kajian perubatan**,** bertanggungjawab menjalankan analisis klinikal ke atas pelbagai jenis sampel perubatan seperti darah, air kencing, tisu, dan cecair tubuh yang lain menggunakan peralatan makmal berteknologi tinggi dalam pelbagai disiplin makmal perubatan serta tidak terhad kepada Biokimia, Sitologi, Embriologi, Forensik, Genetik, Hematologi, Histopatologi, Immunohematologi, Mikrobiologi, dan Diagnostik Molekul, juga  menetapkan piawaian kualiti, melaksanakan Sistem Pengurusan Kualiti, memantau prestasi ujian diagnostik, membangunkan kaedah dan prosedur, menilai alatan dan metadologi, menyelesaikan masalah dan menjalankan penyelidikan. Mereka bekerja di belakang tabir, tetapi sumbangan mereka sangat kritikal kerana keputusan ujian yang mereka hasilkan menjadi asas kepada doktor untuk membuat diagnosis tepat, merancang rawatan, dan memantau keberkesanan terapi pesakit. Mereka bertanggungjawab melakukan analisis saintifik yang tepat dan berfungsi sebagai tulang belakang kepada diagnosis kesihatan. Mereka turut terlibat dalam penyelidikan perubatan, pengesanan wabak, serta pemantauan trend penyakit berjangkit seperti COVID-19, denggi, atau tuberkulosis, yang secara langsung menyumbang kepada perlindungan kesihatan awam. 

Dalam melaksanakan tugas harian, mereka wajib mematuhi piawaian kualiti dan prosedur keselamatan yang ketat bagi memastikan ketepatan keputusan ujian serta mencegah pencemaran atau jangkitan silang. Contohnya, ketika mengendalikan sampel berisiko tinggi seperti patogen berbahaya, penggunaan alat pelindung diri (APD) dan teknik aseptik adalah mandatori. Mereka juga bertindak sebagai penasihat teknikal kepada doktor atau juruteknik makmal mengenai metodologi ujian yang sesuai berdasarkan keadaan klinikal pesakit. Kebanyakan ahli sains makmal perubatan berkhidmat di hospital kerajaan, klinik swasta, institusi penyelidikan seperti Institut Penyelidikan Klinikal, atau makmal kesihatan awam di bawah Kementerian Kesihatan Malaysia (KKM). 

## Asal usul dan perkembangan awal
Akar sejarah sains makmal perubatan bermula pada zaman purba seperti Mesir Kuno dan Yunani yang menggunakan kaedah pemerhatian untuk mendiagnosis penyakit. Contohnya, doktor Yunani seperti Hippocrates menganalisis air kencing, warna kulit, dan gejala fizikal untuk mengenal pasti penyakit. Namun, pendekatan ini bersifat subjektif dan tidak didukung oleh metodologi saintifik yang sistematik.

Pada Zaman Pertengahan (abad ke-8 hingga ke-13), sarjana Islam seperti Al-Razi (Rhazes) dan Ibn Sina (Avicenna) membawa revolusi dalam bidang perubatan melalui pendekatan empirikal. Al-Razi dalam *Kitab al-Hawi* menekankan kepentingan membezakan gejala penyakit seperti cacar dan campak melalui pemerhatian terperinci, sementara Ibn Sina dalam *The Canon of Medicine* memperkenalkan konsep penggunaan sampel darah dan air kencing untuk diagnosis. Pada masa ini, konsep "pengujian" mula diinstitusikan di *bimaristan* (hospital Islam), di mana doktor melatih pelajar untuk menganalisis sampel pesakit—satu langkah awal ke arah profesionalisasi peranan Ahli sains makmal perubatan.

Pada abad ke-19, revolusi dalam bidang mikrobiologi dan kimia menjadi pemangkin kepada kelahiran sains makmal perubatan moden. Tokoh seperti Louis Pasteur (penemu pasteurisasi) dan Robert Koch (pengasas teori kuman) membuktikan bahawa mikroorganisma menjadi penyebab penyakit berjangkit. Penemuan ini mendorong penggunaan mikroskop dan teknik kultur bakteria dalam diagnosis, yang menjadi asas kepada kerja makmal perubatan. Hospital seperti Charité di Berlin mula menubuhkan makmal kecil untuk analisis tisu dan darah, menandakan permulaan pengasingan fungsi makmal perubatan sebagai entiti khusus dalam perubatan.

#### Kemunculan Profesi pada Abad ke-20
Perang Dunia Pertama dan Kedua menjadi titik tolak penting dalam memperkukuh peranan makmal perubatan. Keperluan untuk mendiagnosis penyakit seperti sifilis, tuberkulosis, dan jangkitan luka dalam kalangan tentera meningkatkan permintaan terhadap ujian makmal. Pada masa ini, hospital mula menubuhkan makmal khusus, dan individu yang terlatih dalam teknik mikrobiologi dan hematologi mula diiktiraf sebagai "juruteknik makmal."

Perang Dunia Kedua (1939–1945) menjadi pemangkin besar dalam memodenkan profesion ini. Permintaan untuk ujian darah, pengesanan penyakit, dan transfusi meningkat secara mendadak. Penemuan sistem kumpulan darah ABO oleh Karl Landsteiner pada 1901 telah menyelamatkan nyawa ramai askar melalui transfusi yang selamat. Ahli sains makmal perubatan bertanggungjawab mengendalikan ujian darah, mengesan jangkitan seperti sifilis, dan menyokong usaha kesihatan awam. Kekurangan doktor dan pakar patologi akibat perang memaksa pihak berkuasa melatih lebih ramai ahli sains makmal perubatan. Gaji mula meningkat akibat tekanan permintaan, dan latihan formal mula distandardkan melalui badan seperti *Board of Registry* yang ditubuhkan oleh *American Society of Clinical Pathologists (ASCP)* pada 1928

Pada pertengahan abad ke-20, profesion ini mula distrukturkan secara formal. Badan profesional seperti *American Society for Clinical Pathology (ASCP)* ditubuhkan untuk menyediakan pensijilan dan latihan piawai. Pendidikan formal dalam bidang sains makmal perubatan juga mula diperkenalkan di universiti, dengan kurikulum merangkumi kimia klinikal, hematologi, dan imunologi. Perkembangan teknologi seperti mikroskop elektron dan kaedah molekul pada abad ke-20 turut mengubah peranan ahli sains makmal perubatan daripada sekadar "pelaksana prosedur" kepada pakar diagnostik yang kritikal

#### Perkembangan di Malaysia
Di Malaysia, perkembangan profesion Ahli Sains Makmal Perubatan bermula dengan penubuhan makmal hospital kolonial pada awal abad ke-20. Selepas kemerdekaan, Kementerian Kesihatan Malaysia (KKM) memperluas perkhidmatan makmal untuk menyokong program kesihatan awam, seperti kawalan penyakit berjangkit dan saringan darah.

Pada tahun 2022, Majlis Profesion Kesihatan Bersekutu Malaysia meminda Jadual Kedua Akta Profesion Kesihatan Bersekutu 2016 (Akta 774) dengan mengklusterkan beberapa bidang iaitu biokimia, bioperubatan, embriologi, genetik, mikrobiologi, dan sains forensik di bawah satu profesion iaitu "Ahli Sains Makmal Perubatan". Ahli sains makmal perubatan dalam bidang bioperubatan boleh mengamal dalam bidang pengkhususan yang lain kecuali bidang pengkhususan forensik. Bidang forensik dihadkan kepada pengamal yang mempunyai kelulusan akademik forensik yang diiktiraf MPKBM.

## Kelayakan
Untuk menjadi ahli sains makmal perubatan yang berkelayakan khususnya di Malaysia, individu perlu memiliki Ijazah Sarjana Muda Sains Bioperubatan atau Ijazah Sarjana Muda Sains dalam Sains Forensik atau Ijazah Sarjana Muda Sains dengan kepujian turut dipertimbangkan bagi bidang berkaitan seperti biokimia, mikrobiologi, atau genetik diikuti dengan latihan praktikal di makmal yang diiktiraf. 

Mereka juga harus memiki lesen amalan kesihatan bersekutu dan wajib berdaftar di bawah Majlis Profesion Kesihatan Bersekutu Malaysia (MPKBM) demi memastikan pematuhan kepada standard profesional dan etika kerja.  Selain kemahiran teknikal, sifat teliti, sabar, dan mampu bekerja di bawah tekanan amat diperlukan kerana kesilapan kecil dalam analisis boleh memberi implikasi serius terhadap nyawa pesakit.
## Kemahiran utama
Profesion ini memerlukan keahlian yang mendalam dalam teknologi makmal moden, dengan kepakaran yang meliputi pelbagai bidang seperti mikrobiologi, kimia klinikal, hematologi, sitologi dan forensik. Para Ahli sains makmal perubatan tidak sekadar melakukan ujian makmal, tetapi turut terlibat dalam proses penyelidikan yang rumit, membantu doktor dan pakar perubatan dalam membuat diagnosis yang tepat.

Ahli sains makmal perubatan memerlukan:

* Kefahaman mendalam tentang prosedur saintifik
* Kemahiran teknikal dalam analisis makmal
* Kemampuan menggunakan peralatan canggih
* Ketelitian dalam pengumpulan dan dokumentasi bukti

## Kepentingan dalam sistem kesihatan
Konteks kerja mereka merentasi pelbagai institusi, termasuk hospital awam dan swasta, makmal forensik, pusat penyelidikan perubatan, dan agensi penguatkuasa undang-undang. Setiap lokasi memerlukan kemahiran khusus dan pendekatan yang berbeza, menunjukkan fleksibiliti tinggi yang diperlukan dalam profesion ini.

Mereka menyumbang secara signifikan kepada:

* Diagnosis penyakit
* Penyelidikan perubatan
* Forensik jenayah
* Pemahaman fenomena perubatan baharu

## Cabaran Profesional
Cabaran utama dalam profesion ini terletak pada keperluan untuk sentiasa mengemas kini pengetahuan dan kemahiran teknikal. Mereka perlu mahir menggunakan peralatan canggih, memahami prosedur saintifik yang kompleks, dan mempunyai kemampuan untuk mentafsir data dengan objektif dan teliti.

Mereka turut berperanan dalam pengurusan krisis kesihatan, seperti yang dapat dilihat dalam penanganan wabak penyakit. Perkembangan pesat teknologi makmal, seperti pengenalan automasi, ujian molekular (PCR), dan pengurusan data digital, turut menuntut profesional ini untuk terus mengemas kini pengetahuan melalui kursus berterusan atau program pensijilan. Peranan mereka semakin mencabar dengan peningkatan beban kerja akibat permintaan perkhidmatan diagnostik yang tinggi, terutamanya semasa pandemik COVID-19. Namun, sumbangan mereka sering kali kurang mendapat pengiktirafan awam meskipun menjadi kumpulan pertama yang mengesan mutasi virus atau menyokong keputusan dasar kesihatan negara.

Secara keseluruhan, kerjaya sebagai Ahli sains makmal perubatan bukan sekadar bekerja di sebalik mikroskop, tetapi merupakan gabungan antara sains, tanggungjawab sosial, dan komitmen untuk memajukan sistem kesihatan negara. Kesejahteraan masyarakat banyak bergantung pada ketepatan dan kecekapan profesional ini, menjadikan mereka antara pahlawan dalam memerangi penyakit dan meningkatkan kualiti masyarakat.

## Lihat Juga

* Ahli farmasi
* Doktor gigi
* Doktor haiwan
* Doktor perubatan
* Jururawat

## Pautan Luar

* Medical Laboratory Scientist Malaysia

## Rujukan