Canselor (pendidikan)

**Canselor** (daripada bahasa Latin: *cancellarius*) ialah ketua kehormat atau pemimpin tertinggi sesebuah universiti atau institusi pendidikan tinggi. Di kebanyakan negara Komanwel, termasuk Malaysia, jawatan ini bersifat istiadat (seremonial) dan berfungsi sebagai simbol kedaulatan serta kewibawaan institusi tersebut.

Meskipun Canselor memegang kedudukan tertinggi dalam hierarki universiti, pengurusan harian dan pentadbiran akademik biasanya diterajui oleh **[[Naib Canselor]]**.

## Peranan dan tanggungjawab
Tanggungjawab utama seorang Canselor merangkumi:
* **Pengerusi Majlis Konvokesyen:** Mengetuai upacara penganugerahan ijazah, diploma, dan sijil kepada para graduan.
* **Duta Universiti:** Bertindak sebagai penaung dan wakil rasmi universiti dalam urusan diplomatik serta mempromosikan kepentingan institusi di peringkat nasional dan antarabangsa.
* **Penganugerahan Ijazah Kehormat:** Mempunyai kuasa untuk mengurniakan ijazah kehormat kepada individu yang telah memberikan sumbangan luar biasa kepada masyarakat atau bidang ilmu tertentu.
* **Pelantikan Kepimpinan:** Di sesetengah institusi, Canselor terlibat secara rasmi dalam proses pelantikan Naib Canselor atau ahli Lembaga Pengarah Universiti.

## Amalan mengikut negara

### Malaysia
Di Malaysia, pelantikan Canselor biasanya mengikut tradisi berikut:
* **Universiti Awam (UA):** Jawatan Canselor lazimnya dipegang oleh Yang di-Pertuan Agong, Sultan, Raja, atau Yang di-Pertua Negeri bagi negeri di mana universiti itu terletak. Sebagai contoh, Sultan Nazrin Muizzuddin Shah merupakan Canselor Universiti Malaya.
* **Universiti Swasta (IPTS):** Canselor biasanya terdiri daripada tokoh korporat terkemuka, bekas negarawan, atau individu yang mempunyai pencapaian akademik dan sosial yang tinggi.

### Amerika Syarikat
Berbeza dengan sistem Komanwel, di sesetengah universiti di Amerika Syarikat, istilah "Canselor" digunakan untuk jawatan ketua eksekutif (setaraf dengan Naib Canselor di Malaysia) yang bertanggungjawab terhadap operasi harian universiti.

### United Kingdom

Di kebanyakan universiti di United Kingdom, jawatan Canselor bersifat istiadat:
* Peranan utama mereka adalah mempengerusikan majlis konvokesyen dan bertindak sebagai penasihat tertinggi.
* Jawatan ini selalunya dipegang oleh kerabat diraja, ahli politik veteran, atau tokoh awam yang dihormati.
* Kuasa eksekutif sebenar dipegang oleh Naib Canselor (*Vice-Chancellor*).

### Jerman
Sistem di Jerman adalah unik kerana penggunaan istilah ini merujuk kepada aspek pentadbiran:
* **Kanzler:** Merupakan ketua pentadbiran universiti yang bertanggungjawab atas urusan kewangan, bajet, dan kakitangan bukan akademik.
* Jawatan ini berasingan daripada *Rektor* atau *Präsident* yang mengetuai hal ehwal akademik.

### Australia
Sama seperti di Malaysia dan UK, Canselor di Australia adalah ketua bukan eksekutif:
* Beliau mempengerusikan Majlis Universiti (*University Council*) yang menentukan hala tuju strategik dan tadbir urus.
* Canselor biasanya dipilih daripada kalangan tokoh profesional, hakim, atau pemimpin perniagaan yang berpengaruh.

### Filipina
Dalam sistem universiti awam seperti Universiti Filipina (UP):
* Canselor bertindak sebagai ketua eksekutif bagi setiap kampus cawangan (contohnya UP Manila atau UP Diliman).
* Mereka bertanggungjawab kepada Presiden Universiti yang mengetuai keseluruhan sistem universiti tersebut.

### Bangladesh
Di Bangladesh, amalan pelantikan Canselor merangkumi kedua-dua sektor awam dan swasta:
* **Canselor:** Jawatan ini secara tradisinya dipegang secara automatik oleh Presiden Bangladesh (penyandang semasa: Mohammed Shahabuddin) bagi semua universiti awam dan swasta di bawah Akta Universiti Swasta 1992 dan akta penubuhan universiti negeri yang berkaitan.
* **Peranan:** Beliau bertindak sebagai ketua istiadat yang melantik Naib Canselor untuk tempoh empat tahun. Operasi harian dikendalikan oleh Naib Canselor bersama pembantunya yang dikenali sebagai Pro-Naib Canselor.

### Hong Kong
Sistem di Hong Kong mengekalkan tradisi yang unik hasil daripada sejarah kolonialnya:
* **Canselor:** Ketua Eksekutif Hong Kong secara *ex officio* (berdasarkan jawatan) bertindak sebagai Canselor bagi lapan universiti awam yang dibiayai oleh kerajaan.
* **Kuasa Pelantikan:** Sebagai ketua istiadat, Canselor mempunyai kuasa untuk melantik sebahagian ahli majlis universiti dan mempengerusikan majlis konvokesyen. 
* **Pengurusan:** Selaras dengan sistem British, pengurusan harian diketuai oleh Naib Canselor (bagi institusi lama) atau Presiden (bagi institusi yang lebih baru), yang bertindak sebagai ketua pegawai eksekutif (CEO) universiti.

### India
Sistem di India mempunyai perbezaan antara universiti pusat dan universiti negeri:
* **Universiti Pusat:** Presiden India biasanya bertindak sebagai "Pelawat" (*Visitor*), manakala Canselor adalah tokoh ternama yang dilantik oleh Presiden.
* **Universiti Negeri:** Secara tradisinya, Gabenor bagi negeri berkenaan bertindak sebagai Canselor bagi semua universiti awam di bawah naungan kerajaan negeri tersebut.
* **Kuasa:** Canselor melantik Naib Canselor (*Vice-Chancellor*) yang memegang kuasa eksekutif sebenar untuk pengurusan akademik dan pentadbiran.

### Ireland
Di Ireland, struktur kepimpinan universiti adalah seperti berikut:
* **Canselor:** Merupakan ketua istiadat yang tidak bermastautin di universiti. Beliau mempengerusikan mesyuarat badan kawal selia dan majlis konvokesyen.
* **Pemilihan:** Bagi universiti seperti Universiti Kebangsaan Ireland (NUI), Canselor dipilih oleh konvokesyen yang terdiri daripada graduan universiti tersebut.
* Ketua eksekutif universiti biasanya menggunakan gelaran *President* atau *Provost* (seperti di Trinity College Dublin).

### Nepal
Sistem di Nepal melibatkan pucuk pimpinan tertinggi negara secara langsung:
* **Canselor:** Perdana Menteri Nepal bertindak sebagai Canselor bagi universiti-universiti awam utama seperti Universiti Tribhuvan.
* **Pro-Canselor:** Menteri Pelajaran biasanya memegang jawatan Pro-Canselor.
* Naib Canselor (*Vice-Chancellor*) dilantik oleh Canselor atas syor jawatankuasa khas untuk menjalankan tugas pentadbiran harian.

### Pakistan
Sistem di Pakistan menyerupai model di India namun dengan struktur persekutuan yang jelas:
* **Universiti Persekutuan:** Presiden Pakistan bertindak sebagai Canselor bagi universiti yang berada di bawah bidang kuasa kerajaan pusat (seperti Universiti Quaid-i-Azam).
* **Universiti Wilayah:** Gabenor bagi wilayah berkenaan (seperti Gabenor Punjab atau Sindh) bertindak sebagai Canselor bagi universiti awam di wilayah masing-masing.
* Naib Canselor merupakan ketua eksekutif yang bertanggungjawab sepenuhnya terhadap operasi universiti.

### Australia & New Zealand
Kedua-dua negara ini mengamalkan model Komanwel di mana Canselor merupakan ketua bukan eksekutif:
* **Australia:** Canselor mempengerusikan Majlis Universiti (*University Council*) dan biasanya dipilih daripada kalangan tokoh profesional, hakim, atau pemimpin perniagaan yang berpengaruh untuk memberikan bimbingan strategik.
* **New Zealand:** Di bawah Akta Pendidikan 1989, Canselor dipilih oleh ahli Majlis Universiti daripada kalangan mereka sendiri. Beliau bertindak sebagai pengerusi majlis dan ketua istiadat.
* Di kedua-dua negara, Naib Canselor (*Vice-Chancellor*) bertindak sebagai Ketua Pegawai Eksekutif yang menguruskan operasi harian.

### Kanada
Sistem di Kanada mempunyai sedikit perbezaan mengikut wilayah, namun secara umumnya:
* **Canselor:** Merupakan jawatan istiadat tertinggi yang biasanya dipegang oleh tokoh awam yang terkemuka. Tugas utama mereka termasuklah menganugerahkan ijazah semasa majlis konvokesyen dan bertindak sebagai penasihat kepada universiti.
* **Pemilihan:** Canselor selalunya dilantik oleh Senat universiti atau Badan Kerajaan (*Board of Governors*).
* **Kepimpinan Eksekutif:** Berbeza dengan UK, ketua eksekutif universiti di Kanada biasanya menggunakan gelaran **Presiden** atau *Principal*, yang juga secara automatik memegang jawatan Naib Canselor.

## Struktur kepimpinan
Dalam sistem universiti, terdapat beberapa jawatan berkaitan yang mempunyai peranan berbeza:
# **Pro-Canselor:** Dilantik untuk membantu Canselor dan menjalankan tugas-tugas Canselor semasa ketiadaan beliau, terutamanya dalam majlis konvokesyen.
# **Naib Canselor:** Ketua Pegawai Eksekutif (CEO) universiti yang bertanggungjawab ke atas pentadbiran, kewangan, dan strategi akademik secara harian.
# **Canselori:** Merujuk kepada pejabat atau pusat pentadbiran yang menempatkan pejabat Canselor dan Naib Canselor.

### Petunjuk & Fakta Tambahan
* **UiTM:** Mengikut Akta UiTM 1976, Canselor UiTM adalah Yang di-Pertuan Agong yang sedang memerintah.
* **Universiti Persekutuan:** Sultan Selangor (UPM), Sultan Perak (UM), Raja Perlis (USM), dan Yang di-Pertuan Besar N. Sembilan (UKM) memegang jawatan Canselor di universiti awam bertaraf persekutuan mengikut tradisi dan perlembagaan universiti masing-masing.
* **Universiti Milik Negeri:** Kebanyakan Sultan juga secara automatik menjadi Canselor bagi universiti atau kolej universiti Islam milik kerajaan negeri masing-masing.

## Presiden
**Presiden** merupakan gelaran bagi pegawai pentadbir (Naib Canselor di Malaysia) tertinggi di sesetengah universiti, kolej, atau institusi pendidikan tinggi. Peranan dan kuasa seorang presiden berbeza mengikut sistem pendidikan sesebuah negara.

### Peranan dan fungsi
Secara amnya, Presiden bertindak sebagai **Ketua Pegawai Eksekutif (CEO)** bagi sesebuah institusi. Tanggungjawab utama mereka termasuk:
* Menetapkan hala tuju strategik dan visi akademik universiti.
* Menguruskan belanjawan dan sumber kewangan.
* Mengetuai usaha pengumpulan dana (*fundraising*) dan hubungan luar.
* Melapor kepada Lembaga Pengarah atau Lembaga Amanah universiti.

### Amalan mengikut negara

### Amerika Syarikat
Di Amerika Syarikat, kebanyakan universiti diketuai oleh seorang Presiden. 
* Dalam sistem universiti yang mempunyai banyak kampus, "Presiden" biasanya mengetuai keseluruhan sistem, manakala "Canselor" mengetuai kampus individu. 
* Walau bagaimanapun, dalam sesetengah keadaan, gelaran ini digunakan secara terbalik.

### Kanada
Di Kanada, ketua eksekutif universiti biasanya memegang gelaran "Presiden dan Naib Canselor". Jawatan ini bertanggungjawab ke atas operasi harian dan akademik, manakala jawatan "Canselor" bersifat istiadat.

### Malaysia
Di Malaysia, gelaran Presiden jarang digunakan untuk universiti awam (yang menggunakan gelaran Naib Canselor), tetapi lazim digunakan dalam:
* **Universiti Swasta:** Banyak universiti swasta menggunakan gelaran Presiden untuk ketua eksekutif mereka.
* **[[Universiti Islam Antarabangsa Malaysia]] (UIAM):** Mempunyai jawatan Presiden yang berfungsi sebagai ketua antara Ketua Perlembagaan (Canselor) dan Rektor (Ketua Eksekutif).

### Filipina
Dalam sistem universiti di Filipina, Presiden merupakan pegawai eksekutif tertinggi bagi seluruh sistem universiti, manakala kampus-kampus cawangan diketuai oleh seorang Canselor.

### United Kingdom
Walaupun kebanyakan universiti di United Kingdom diketuai oleh seorang Naib Canselor (*Vice-Chancellor*), gelaran Presiden mula digunakan secara meluas dalam dekad kebelakangan ini:
* **Gelaran Berkembar:** Banyak institusi kini menggunakan gelaran gabungan seperti "Presiden dan Naib Canselor" (contohnya di Universiti Manchester) untuk mencerminkan peranan mereka sebagai ketua pegawai eksekutif (CEO) dalam konteks global.
* **Kolej-Kolej Tertentu:** Di universiti purba seperti Universiti Oxford dan Universiti Cambridge, gelaran "Presiden" merujuk kepada ketua bagi sesebuah kolej individu (contohnya Presiden Magdalen College, Oxford), manakala seluruh universiti diketuai oleh Naib Canselor.

### Perancis
Sistem di Perancis menggunakan istilah yang berbeza mengikut jenis institusi:
* **Président d'université:** Di universiti awam, Presiden dipilih oleh lembaga pengarah untuk tempoh empat tahun. Beliau memegang kuasa eksekutif, mewakili universiti dalam urusan rasmi, dan bertanggungjawab ke atas bajet serta pelantikan kakitangan.
* **[[Grandes écoles]]:** Bagi institusi elit yang dikenali sebagai *Grandes écoles*, ketua institusi biasanya dipanggil *Directeur* (Pengarah), manakala peranan Presiden mungkin lebih bersifat strategik atau mengetuai lembaga penyelia.
* Berbeza dengan sistem Komanwel, jawatan ini hampir selalunya dipegang oleh ahli akademik yang berpangkat Profesor.

### Perbezaan dengan Naib Canselor
Dalam sistem Komanwel (seperti UK dan Australia), jawatan yang setaraf dengan Presiden biasanya dipanggil **Naib Canselor**. Di negara-negara ini, Presiden selalunya merupakan gelaran tambahan atau digunakan oleh universiti yang lebih moden.

## Naib Canselor
Naib Canselor biasanya merupakan ketua eksekutif sesebuah universiti. Di sesetengah negara, gelaran ini digunakan oleh ketua eksekutif sebagai timbalan kepada Canselor dalam peranan istiadat, manakala gelaran berbeza seperti Presiden atau Prinsipal digunakan untuk peranan eksekutif mereka.

## Senarai Pemimpin Universiti Awam Di Malaysia

Berikut merupakan **senarai pemimpin universiti awam di Malaysia**, yang merangkumi Canselor (sebagai ketua istiadat), Pengerusi Lembaga Pengarah (sebagai pengerusi) dan Naib Canselor (sebagai ketua pegawai eksekutif).

## Etimologi
Perkataan "Canselor" berasal daripada istilah bahasa Perancis Lama *chancelier*, yang diambil daripada bahasa Latin *cancellarius*. Pada asalnya, ia merujuk kepada pegawai yang menjaga rekod di mahkamah atau pejabat kerajaan. Dalam konteks moden, istilah ini digunakan secara meluas dalam sistem perundangan (seperti Lord Chancellor di UK) dan politik (seperti Canselor Jerman) selain bidang pendidikan.

## Lihat juga
* Naib Canselor
* Universiti
* Ijazah kehormat
* Senarai universiti di Malaysia

## Rujukan