Sri Ramakrishna

**Sri** **Ramakrishna** (18 Februari 1836 – 16 Ogos 1886) ialah seorang tokoh agama Hindu kurun ke-19 yang terkenal. Pemikiran dan pengalaman rohani beliau merupakan sumber inspirasi bagi kelahiran pertubuhan rahib yang dikenali sebagai Ramakrishna Math dan Ramakrishna Mission. Beliau juga digelar sebagai Ramakrishna Paramahamsa, Sri Sri Thakur dan Bhagavan Ramakrishna oleh pengikut-pengikutnya. 

Nama sebenar Ramakrishna ialah Gadadhar Chattopadhyaya. Beliau berasal daripada sebuah keluarga Brahmin yang miskin dari sebuah perkampungan Bengal, India. Beliau menjadi seorang sami di Kuil Kali, Dakshineswar. Ramakrishna telah menjalani disiplin rohani di bawah ajaran Bhairavi Brahmani, seorang fakir wanita yang mahir dalam Tantra dan tradisi Bhakti Vaishnava. Kemudian, beliau juga mempelajari meditasi ke atas Brahman daripada seorang rahib Advaita Vedanta.
## Biografi

### Kelahiran
Sri Ramakrishna telah dilahirkan pada 18 Februari 1836 di Kamarpukur, sebuah kampung kecil di daerah Hooghly, Bengal Barat
yang terletak 112 km dari Kolkata, India. Ibu bapanya, Khudiram Chattopadhyaya
dan Chandramani Devi, sangat miskin tetapi beriman lagi baik hati. Nama asal
Sri Ramakrishna ialah Gadadhar atau secara singkat, Gadai.

Khudiram
berasal dari kampung Derepur di Bengal. Oleh sebab dia enggan untuk memberikan
keterangan palsu menurut perintah seorang zamindar (tuan tanah) kampung itu,
dia telah kehilangan tanah pusaka dan rumahnya. Dengan bergantung kepada Dewa
Raghuvir (salah satu nama Rama) Khudiram meninggalkan Derepur bersama-sama
isterinya dan dua orang anak lelaki, Ramkumar dan Rameswar. 

Apabila
Khudiram tiba di Kamarpukur, dia disambut dengan mesra oleh kawan lamanya
Dharmadas Laha. Dia menerima sebidang tanah yang subur dan sebuah pondok kecil
daripada Dharmadas. Penduduk-penduduk Kamarpukur juga menerima keluarga baru
ini dengan gembira dan membekalkan mereka dengan segala keperluan untuk hidup
yang sederhana tetapi bahagia.

Pengorbanan
Khudiram untuk berpegang kepada kebenaran tentu telah menarik perhatian Takdir.
Ya, Khudiram inilah yang ditakdirkan untuk menjadi bapa Ramakrishna.Salah satu
ajaran Ramakrishna ialah bahawa “Kebenaran adalah tunjang agama dalam
Kaliyuga”.

### Zaman Kanak-kanak
Tidak
lama selepas berpindah ke Kamarpukur, Khudiram melakukan satu lawatan ibadah
ke Kuil Vishnu, Gaya (di Bihar) pada tahun 1835 Masihi. Selepas melakukan upacara
pemujaan, dia mendapat satu mimpi yang pelik. Tuhan Vishnu di kuil ini yang dikenali sebagai Gadadhar muncul dan berkata
bahawa Dia akan lahir sebagai anak Khudiram! Hampir pada masa yang sama,
Chandra Devi pula melihat satu cahaya dari kuil Shiva menembusi badannya lalu
dia jatuh pengsan. Apabila dia menyedar diri, dia merasakan dirinya hamil.
Apabila Khudiram pulang ke rumah, dia mendengar tentang pengalaman Chandra Devi
dan berasa yakin bahawa sesuatu kejadian yang pelik akan berlaku. Kejadian ini
diikuti dengan perubahan yang luarbiasa pada diri Chandra Devi. Dia mula
melihat semua orang termasuk dewa-dewi sebagai anaknya sendiri. 

Pada
18 Februari 1836 pada pukul 5.15 pagi, Chandra melahirkan seorang anak lelaki.
Mereka menamanya ‘Gadadhar’ kerana sesungguhnya dia ialah penjelmaan semula
Dewa Gadadhar-Vishnu. Sejak lahir, Gadadhar menunjukkan ketuhanannya dengan
pelbagai kejadian luarbiasa. Semua orang kampung meraikan kelahirannya dan
merasakan bahawa dia ialah saudara mereka sendiri.          

Pendidikan
awal Gadadhar bermula di sebuah sekolah pondok di mana dia mempelajari Bahasa Benggali. Namun, dia enggan untuk meneruskan dengan pendidikan formal yang
dipanggilnya sebagai “ilmu untuk mengisi perut”. Sebaliknya, dia menunjukan
bakat dan minatnya dalam mengukir patung, lukisan, lakonan drama dan nyanyian
lagu-lagu suci. Dia juga berkawan rapat dengan golongan fakir dan rahib yang
sering berehat di Kamarpukur, yang menjadi hentian dalam laluan ke kuil
Jagannath, Puri. Ramakrishna menguasai kitab-kitab seperti Purana, Ramayana,
Mahabharata dan Bhagavata Purana dengan mendengarnya daripada golongan fakir
dan penyanyi-penyanyi Kathak (kumpulan yang menyanyikan Purana).

Gadadhar
mengalami keghairahan mistik yang pertama ketika berusia enam tahun. Ketika dia
sedang berjalan melalui tapak sawah padi sambil mengunyah emping beras, dia
terpandang sekawan burung putih berterbang di bawah awan yang gelap. Pandangan
itu membuatnya melupakan segala-galanya dan merasakan kegembiraan yang tidak
terkata. Kejadian yang serupa berlaku beberapa kali dalam zaman kanak-kanaknya.
Sekali, ketika dalam perjalanan ke kuil Dewi Vishalakshi dan semasa dia
melakonkan watak Dewa Shiva dalam satu drama.

Pada
tahun 1843, bapa Gadadhar meninggal dunia. Abang sulungnya, Ramkumar menjadi
ketua keluarga dan penjaganya. Gadadhar yang berusia enam tahun, mula
menghabiskan masa bersama-sama ibunya dengan membantu dalam kerja rumah. Dia
juga menghiburkan wanita-wanita di kejiranannya dengan membacakan kitab-kitab
suci. 

Sifat Gadadhar berpegang kepada
kebenaran terserlah ketika dia berumur sembilan tahun. Ramkumar dan ibunya
sibuk membuat persediaan untuk upacara Upanayana apabila Gadadhar mendedahkan hasratnya untuk meminta sedekah pertama daripada Dhani. Menurut trasidi,
seorang Brahmin hanya boleh meminta sedekah semasa upacara Upanayana daripada
seorang yang sama kasta dengannya. Namun, Gadadhar telah berjanji kepada Dhani
daripad kasta tukang besi. Walaupun dibantah oleh keluarganya, Gadadhar enggan
untuk mungkir janji kerana menurutnya kebenaran adalah sifat utama bagi seorang
Brahmin. 

Pada
tahun 1852, Ramkumar membawa Gadadhar yang berusia enam belas tahun ke
Calcutta. Gadadhar membantu Ramkumar melakukan upacara pemujaan di rumah-rumah
persendirian. Walaupun sedih untuk berpisah dengan ibu dan kampungnya, Gadadhar
berasa gembira untuk meringankan beban abangnya. 

### Kuil Kali, Dakshineswar
Rani Rasmani (A.D.1793-1861), seorang
wanita kaya di Janbazar, Kolkata memutuskan untuk melakukan ibadah di Varanasi.
Namun, beliau terpaksa membatalkan rancangannya apabila Dewi Kali, Ibu Yang
Maha Esa muncul dalam mimpinya dan mengarahkannya untuk membina sebuah kuil
untuk-Nya di tebing sungai Ganges. Rani mula membina sebuah kuil yang besar di
Dakshineswar. Namun, oleh kerana Rani Rasmani berasal daripada kasta nelayan, sami-sami
Brahmin enggan untuk melakukan pemujaan di kuil itu. Rani dalam keadaan
terdesak, menghantar utusan kepada ramai pendeta-pendeta untuk meminta nasihat.
Semua pendeta, dengan sebulat suara mengatakan bahawa orang Brahmin tidak boleh
bekerja di kuil yang dibina oleh orang kasta rendah. 

Apabila Ramkumar menerima surat Rani
Rasmani, dia menasihatkannya untuk mendaftarkan hakmilik kuil itu di atas nama
seorang Brahmin dan Rani bertindak hanya sebagai wakil. Gembira dengan nasihat
Ramkumar, Rani mendaftarkan hakmilik kuil itu atas nama gurunya. Kemudian, dia
meminta Ramkumar sendiri untuk menjalankan upacara perasmian kuil itu dan
seterusnya melantiknya sebagai ketua sami. 

Pada
tahun 1855, selepas kuil Kali di Dakshineswar ini dirasmikan, Ramkumar membawa
Gadadhar (selepas ini, dikenali sebagai Ramakrishna) untuk tinggal di kuil itu.
Kedua-dua Rani dan Mathurnath Biswas (menantu Rani) mula
menyayangi Ramakrishna. Mathurnath teringin untuk melantik Ramakrishna sebagai
sami untuk menghiasi Dewi Kali. Ramakrishna mula mengelakannya apabila dia
mendapat tahu tentang hasrat Mathur. Sementara itu, Hriday, anak saudara
Ramakrishna, datang untuk mencari pekerjaan di Dakshineswar. Dia memujuk Ramakrishna
dan berjanji bahawa dia akan menjaga barangan kemas Dewi. Jadi, apabila Mathur
meminta Ramakrishna untuk menjadi sami, dia bersetuju. Hriday juga mendapat
pekerjaan di kuil itu. Tidak lama kemudian, Ramakrishna mendapatkan mantera
Shakti daripada seorang guru dan mempelajari cara-cara pemujaan Shakti. 

### Sadhana
Setahun
kemudian, Ramkumar meninggal dunia secara tiba-tiba. Walaupun terkejut dengan
kematian abangnya, Ramakrishna bersetuju untuk mengambil alih tugas abangnya
sebagai sami kuil Kali. Pada mulanya, Ramakrishna melakukan upacara pemujaan
harian yang teratur mengikut tradisi. Namun, tidak lama kemudian, suatu
keinginan menguasai fikirannya. Belia mahu mengetahui sama ada Dewi benar-benar
wujud dalam berhala dan menerima pemujaan yang dilakukan.  

Setahun
kemudian, Ramkumar meninggal dunia secara tiba-tiba. Walaupun terkejut dengan
kematian abangnya, Ramakrishna bersetuju untuk mengambil alih tugas abangnya
sebagai sami kuil Kali. Pada mulanya, Ramakrishna melakukan upacara pemujaan
harian yang teratur mengikut tradisi. Namun, tidak lama kemudian, suatu
keinginan menguasai fikirannya. Belia mahu mengetahui sama ada Dewi benar-benar
wujud dalam berhala dan menerima pemujaan yang dilakukan.  

Selama
beberapa bulan, Ramakrishna melakukan pelbagai disiplin rohani yang rumit lagi luarbiasa.
Setiap hari, kerinduannya untuk melihat Tuhan yang dipanggilnya sebagai ‘Ibu’
makin bertambah. Siang dan malam, hatinya memikirkan ‘Ibu’ sehingga makan,
minum dan tidur dilupakannya. Apabila ‘Ibu’ enggan untuk mendengar tangisannya,
beliau memutuskan untuk menamatkan hidupnya dengan pedang Kali yang disimpan di
kuil. Dengan serta-merta, beliau diberkati dengan pandangan mistik Dewi Kali
dan beliau sedar bahawa manusia boleh menyedari kewujudan Tuhan.

Selepas
kejadian ini, Sri Ramakrishna mula merasakan kewujudan Tuhan setiap masa.
Beliau bukan sahaja melihat Tuhan tetapi juga bercakap dengan-Nya secara intim.
Beliau tidak lagi dapat menjalankan upacara sembahyang dan pemujaan secara
teratur. 

### Perkahwinan
Keadaan
yang dialami oleh Ramakrishna sesungguhnya sukar dipercayai menyebabkan
saudara-maranya khuatir bahawa Ramakrishna telah menjadi tidak siuman.

Oleh
itu, bagi menyembuhkan Ramakrishna daripada kegilaannya, Chandra Devi dan
abangnya Rameswar mendesaknya untuk kembali ke Kamarpukur. Bagi menenangkan
hati ibunya, Ramakrishna mendapatkan rawatan tradisional dan berkelakukan
normal. Malah, apabila dia mendapat tahu bahawa keluarganya sedang mencari
jodoh untuknya, beliau mencadangakan kepada mereka untuk mencari jodohnya di
rumah Ramchandra Mukhyopadhyaya di Jayrambati (sebuah kampung berdekatan
Kamarpukur).  Ramchandra mempunyai
seorang anak perempuan bernama Sri Sarada Devi.  

Selepas
kedua-dua pihak bersetuju, perkahwinan Ramakrishna, yang berumur dua puluh tiga
tahun dilangsungkan dengan Sri Sarada Devi yang berumur lima tahun. Selepas perkahwinan
ini, Ramakrishna kembali ke Dakshineswar untuk meneruskan kerjanya sebagai sami. Sarada pula kembali ke rumah
bapanya di Jayrambati.   

### Pelbagai Jalan yang Berlainan
Selepas
kembali ke Dakshineswar, Ramakrishna sekali lagi memulakan disiplin rohaninya. Walaupun,
beliau telahpun menyedari Kebenaran dengan usahanya sendiri, beliau teringin
untuk mendapatkan bantuan guru untuk mencapai matlamat yang sama. Peliknya,
beliau tidak perlu mencari gurunya di mana-mana. Guru-gurunya sendiri datang
kepadanya, seorang demi seorang! 

Guru
pertama Ramakrishna ialah seorang rahib wanita yang dikenali sebagai Bhairavi Brahmani
(nama asalnya ialah Yogeswari).  Sebaik sahaja
melihat Ramakrishna, Bhairavi meluahkan hasratnya untuk mengajarnya kerana itu
ialah kehendak Ibu Yang Maha Esa. Di bawah tunjuk ajar Bhairavi, Ramakrishna
melakukan disiplin Tantra yang rumit dan berjaya. Bhairavi menjadi kagum dengan
perkembangan rohani yang telah dicapai oleh Ramakrishna dalam masa yang
singkat. 

Bhairavi
yang arif dalam sastera agama mendapati bahawa tanda-tanda yang dilihatnya pada
Ramakrishna hanya pernah berlaku dalam hidup Jelmaan Tuhan seperti Sri Krishna Chaitanya  (juga dikenali sebagai Caitanya Mahaprabhu) dan Srimati Radha. Oleh itu, dia
mengisytiharkan bahawa Ramakrishna juga ialah seorang Jelmaan Tuhan atau Avatar!  Dia juga mencabar para pendeta untuk
menafikannya dalam satu persidangan. 

Mathurnath menjemput ramai golongan
pendeta untuk menguji Ramakrishna dan menafikan kenyataan Bhairavi.
Pendeta-pendeta yang berpelajaran dalam Veda dan Purana seperti
Vaishnavcharan, Gauri Pandit, Padmalochan dan Narayana Shastri datang untuk
menguji Ramakrishna. Namun mereka tidak dapat menafikan kenyataan Bhairavi. Sebaliknya,
mereka juga bersetuju bahawa Ramakrishna ialah Jelmaan Tuhan seperti Rama dan
Sri Krishna.  

Selepas
Ramakrishna melalui disiplin Tantra, seorang rahib Vaishnava bernama Jatadhari
tiba di Dakshineswar. Jatadhari membawa bersama-samanya sebuah patung kayu
Ramlala (Dewa Rama sebagai budak kecil) yang hidup. Sebaik sahaja, Ramakrishna
menyedari rahsia Jatadhari, beliau sedar bahawa Jatadhari ialah seorang yang
hebat lalu beliau berkawan dengannya. Ramakrishna juga merasakan rasa
keibubapaan yang kuat terhadap Ramlala. Perasaan keibubapaan terhadap Tuhan
dinamakan sebagai vatsalya bhava dalam sastera Vaishnava. Dalam vatsalya bhava,
seseorang melihat Tuhan seperti seorang anak kecil yang perlu dikasihi dan
dilindungi! Demikian, selama beberapa bulan Ramakrishna menyayangi Ramlala yang
enggan berpisah dengannya. Akhirnya, Jatadhari meninggalkan Dakshineswar
selepas memberikan Ramlala kepada Ramakrishna. 

Seorang
lagi guru yang datang kepada Ramakrishna ialah Totapuri, seorang rahib Advaita Vedanta. Selepas mendapatkan kebenaran Ibu Yang Maha Esa, Ramakrishna
mengambil ikrar rahib (Samnyasa) dan memulakan latihan rohani menurut falsafah
Advaita (satu mazhab falsafah Vedanta yang popular) di bawah ajaran Totapuri. Sebaik sahaja beliau memulakan latihan,
beliau mengalami Nirvikalpa Samadhi dan kekal dalam keadaan itu selama tiga
hari berturut-turut. Totapuri amat kagum dengan kejadian ini kerana beliau
sendiri telah mengambil masa empat puluh tahun untuk mencapainya! 

Semua
eksperimen beliau untuk menyedari pelbagai agama dan jalan-jalan rohani
berterusan selama dua belas tahun. Akhirnya Ramakrishna mendedahkan bahawa
semua agama adalah benar dan membawa kepada pengalaman mistik yang sama. Selepas
menjalani latihan-latihan rohani ini, pada tahun 1868, Ramakrishna melakukan
lawatan ibadah ke Varanasi, Prayag dan Vrindavan bersama-sama Mathurnath. 

Selepas
menjalani latihan-latihan rohani ini, Ramakrishna melakukan lawatan ibadah ke
Varanasi dan Vrindavan bersama-sama Mathurnath. 

### Pasangan Hidup
Sementara
Ramakrishna menjalani disiplin rohani di Dakshineswar, isterinya, Sarada Devi
telah menjadi dewasa. Berita tentang ‘kegilaan’ Ramakrishna telah tersebar ke
Jayrambati menyebabkan Sarada risau. Akhirnya, Sarada memutuskan untuk pergi ke
Dakshineswar untuk menjaga suaminya yang ‘gila’. Namun, apabila Sarada tiba di
Dakshineswar, Ramakrishna menerimanya dengan penuh kasih sayang dan prihatin. 

Sama
seperti Ramakrishna, Sarada juga tidak berminat dengan kehidupan duniawi. Ramakrishna
mula memberikan ajaran rohani kepada Sarada dan melatihnya melakukan
kerja-kerja rumah. Oleh kerana, Ramakrishna telah mengambil ikrar Samnyasa, beliau tidak menjalinkan hubungan kelamin dengan isterinya, tetapi melihatnya sama seperti ibunya.  

Tidak
lama kemudian, pada tahun 1872, pada hari Phalaharini Kali Puja, Ramakrishna
memuja Sarada sebagai Dewi Kali dan mempersembahkan semua hasil kehidupan
rohaninya kepada Sarada. Peristiwa unik ini amat bermakna dalam sejarah
kerohanian manusia. Ia membuktikan bahawa hawa nafsu dapat dihapuskan sepenuhnya
dengan sikap melihat semua wanita sebagai ibu. Melalui pemujaan ini juga,
Ramakrishna memberikan Sarada semua kuasa-kuasa rohaninya dan membangkitkan
sifat keibuan sejagat dalam diri Sarada. 

### Kedatangan Para Pengikut

Berita
bahawa seorang Paramahamsa atau orang alim sedang tinggal di kuil Dakshineswar
tersebar secara perlahan-perlahan. Pada mulanya, secara lisan orang mendengar
tentangnya daripada orang-orang yang pernah melihatnya. Kemudian, ia menjadi
berita sensasi dalam surat khabar dan jurnal yang ditulis oleh Keshab Chandra
Sen (A.D. 1838-1884), seorang pemimpin Brahmo Samaj yang terkenal. Penulisan
Keshab menarik perhatian golongan pemuda Bengal ketika itu dan mereka juga mula
melawat Ramakrishna. 

Demikian,
ramai orang daripada pelbagai strata masyarakat datang kepada Ramakrishna untuk
mendengar ajarannya. Ramai dalam kalangan mereka menjadi pengikut-pengikutnya. Beberapa
pengikut yang telah berumahtangga ialah Balaram Bose (A.D. 1842-1890), Girish
Chandra Ghosh (A.D. 1844-1912), Mahendranath Gupta (A.D.1854-1932), Ramachandra
Datta (A.D.1851-1899), Durgacharan Nag (A.D.1846-1899) dan Surendranath Mitra
(A.D.1850-1890). 

Ramakrishna
tahu bahawa matlamat utama hidupnya ialah untuk menghidupkan kembali agama
Hindu dan menyelamatkan manusia sejagat. Kebanyakan pergerakan pembaharuan
agama Hindu pada ketika itu hanya dapat mempengaruhi sebahagian kecil
masyarakat Hindu. Pengaruh budaya kuning dan fahaman Barat telah menular ke
dalam masyarakat Hindu, terutamanya golongan yang berpendidikan moden. Agama Hindu
yang telah berpecah kepada ratusan fahaman, yang bertentangan antara satu sama
lain, yang penuh dengan kepercayaan karut masyarakat menyebabkan ramai golongan
yang berpendidikan menolak agama Hindu. 

Ramakrishna
sebaliknya telah menyedari dengan pengalamannya sendiri bahawa kitab-kitab
agama Hindu seperti Upanishad, Agamas, dan Tantra mempunyai intipati agama yang
masih sah dan relevan untuk zaman moden. Beliau yakin bahawa agama Hindu dapat
dipulihkan dan dibangunkan semula dengan menekankan pada pengalaman rohani yang
terus. Untuk ini, beliau memerlukan sekumpulan pemuda yang berbakti dan
berkebolehan. 

Oleh
itu, Ramakrishna melatih beberapa orang pemuda dan mengarahkan mereka untuk
mengabdikan hidup mereka demi kebaikan dunia. Selepas kematian Ramakrishna, enam belas orang pemuda
ini menjadi rahib dan membentuk Ramakrishna Sangha di bawah pimpinan Narendra (Swami Vivekananda).  

### Apakah yang Sri Ramakrishna ajar?
# Ramakrishna tidak mengajar sebarang dogma atau kepercayaan agama. Beliau hanya berminat tentang kemajuan manusia. Menurutnya, manusia mempunyai potensi moral dan rohani yang tidak terhad. Tugas utama manusia ialah untuk mencapai potensi kerohaniannya. Sri Ramakrishna  mengajar manusia untuk berusaha bagi mencapai potensinya tanpa membazirkan masanya dengan nikmat duniawi atau bertengkar atas nama agama. 
# Agama-agama ialah jalan-jalan berlainan yang menuju ke destinasi yang sama, iaitu Tuhan. Manusia mencapai matlamat keagamaannya apabila dia mencapai perkembangan moral yang tertinggi. 
# Tuhan mempunyai keperibadian. Tuhan juga tiada keperibadian. Bukan mudah untuk memikirkan Tuhan tanpa keperibadian. Jadi, pada mula-mulanya, Tuhan difikirkan sebagai seorang individu. Bolehkah seseorang memikirkan tentang warna putih tanpa membayangkan sesuatu objek berwarna putih? Orang boleh melihat matahari waktu pagi tetapi bukannya matahari waktu tengah hari. Begitu juga, apabila Tuhan menjelma dalam rupa manusia, kita boleh memahami apakah itu Tuhan. Kalau tidak, kita tidak boleh membayangkan Tuhan tanpa keperibadian dan di luar fikiran dan percakapan. 
# Hiduplah di dunia tetapi jangan menjadi duniawi. Laksanakan tugas-tugas sebaik mungkin tetapi jangan menggira hasilnya. Sebaliknya, serahan semua hasil tugasmu kepada Tuhan. Cuba berfikir bahawa kamu cuma sebuah peralatan dalam tangan-Nya. 
# Agama ialah satu pengalaman. Agama tidak ada sebarang makna melainkan ajarannya disedari. Adakah kedahagaan kamu akan reda melainkan kamu meminum air? 
# Tuhan berada dalam segala-galanya. Namun, dalam manusia, penjelmaan Tuhan adalah lebih ketara. Jadi, berkhidmatlah kepada manusia seperti mana kamu berkhidmat kepada Tuhan. Ini juga sama seperti bersembahyang atau memuja Tuhan.  

### Hari-hari Terakhir
Latihan-latihan
rohani yang luarbiasa, tekanan berterusan akibat mengajar, bercakap, bernyanyi
dan menari, akhirnya menjejaskan kesihatan Ramakrishna. Pada tahun 1885,
para doktor mengesahkan bahawa Ramakrishna menghidap kanser tekak. Bagi memudahkan
rawatan, Ramakrishan dipindahkan ke Syampukur, Kolkata dan kemudiannya ke
taman Kasipur. 

Walaupun
rawatan yang terbaik diberikan, kesihatannya semakin merosot. Ketika itu, tidak
ada sebarang ubat untuk penyakit kanser. Narendra dan pemuda-pemuda lain
tinggal bersama-sama Ramakrishna dan menjaganya. Sarada Devi mengambil tugas
memasak, sementara pengikut-pengikut yang telah berumahtangga pula menguruskan
perbelanjaannya. 

Meskipun,
badannya sakit, Ramakrishna meneruskan dengan latihan rohani
pengikut-pengikutnya. Beliau mengikat pengikut-pengikutnya dengan ikatan persaudaraan
yang unik, yang berterusan walaupun selepas kematiannya. 

Pada
1 Januari 1886, Ramakrishna keluar dari biliknya di Kasipur dan berjalan-jalan
di taman. Ramai pengikut-pengikutnya telah berkumpul untuk bertemu dengannya. Ramakrishna
merestui semua orang agar mereka berjaya dalam disiplin rohani masing-masing. Seperti
terkena sihir, setiap orang mendapat pengalaman mistik yang berlainan, mengikut
kecendurungan masing-masing. Sehingga kini, semua pengikut Ramakrishna
menyambut peristiwa ini sebagai ‘Hari Kalpataru’ (merujuk kepada pokok Kalpataru iaitu sebatang pokok dalam mitologi India yang dipercayai
akan memenuhi semua permintaan). 

Ketika
berada di Kasipur juga, Ramakrishna mengagihkan dua belas pasang kain jingga
rahib dan kalungan rudraksha kepada dua belas orang pengikutnya. Selepas
memberikan mereka kain jingga, beliau juga meminta mereka untuk mengemis
makanan seperti fakir Hindu tradisional. Apabila mereka membawa makanan yang
diperolehi secara sedekah, beliau juga merasakan sedikit makanan itu. Peristiwa
ini dianggap sebagai perasmian pertubuhan rahib yang dikenali sebagai
Ramakrishna Sangha (gabungan Ramakrishna Math dan Ramakrishna Mission).  

Pada
suatu hari, Ramakrishna memanggil pengikut setianya, Narendra dan menyerahkan
semua kuasa rohaninya. Selepas itu, beliau mengarahkan Narendra untuk menjaga
saudara-saudara segurunya dan meneruskan kerja yang diamanatkan kepadanya. 

Beberapa
hari sebelum kematiannya, dalam keadaan tenat, Ramakrishna mendedahkan kepada
Narendra bahawa Dewa Rama dan Dewa Krishna telah lahir semula sebagai Ramakrishna. 

Pada
16 Ogos 1886 pada pukul 1.02 pagi, Ramakrishna menyeru nama Devi Kali tiga kali
dan meninggalkan jasadnya dalam Mahasamadhi. Pengikut-pengikutnya melaksanakan upacara pembakaran
mayatnya di Kasipur. Lama kemudian, sebuah memorial dibina di tempat itu. Abu
suci Ramakrishna kini disimpan di kuil Biara Belur ('Belur Math'), di Howrah.  

## Kronologi Peristiwa

## Falsafah
Ramakrishna tidak mengutarakan sebarang sistem falsafahnya
sendiri. Beliau hanya mendedahkan pengalamannya sendiri yang memberikan nafas baharu kepada falsafah Vedanta. 

### Brahman
Seperti Sri Sankara, Ramakrishna juga menerima Brahman sebagai
realiti yang tertinggi dan mutlak. Beliau juga bersetuju bahawa Brahman yang
Mutlak adalah nirguna dan nirakara. Sebaliknya, beliau tidak bersetuju bahawa
Tuhan (Isvara) iaitu aspek Brahman yang berupa (sakara) dan bersifat (saguna)
sebagai ilusi atau realiti yang lebih rendah. Sri Ramakrishna menyatakan bahawa
Tuhan mempunyai rupa dan Tuhan juga tidak berupa. Bukan itu sahaja, Tuhan juga
mengatasi kedua-dua keadaan ini!  

“Tuhan tidak ada rupa dan Tuhan juga mempunyai rupa. Tuhan
juga merentasi rupa dan ketakrupaan.” (*Sayings of Sri Ramakrishna*, 871)

Ramakrishna menamakan yang Mutlak sebagai Brahman dalam aspek
abadi-Nya (Nitya) iaitu apabila Ia tidak aktif. Apabila Ia bertindak (lila)
iaitu melakukan aktiviti ciptaan, pemeliharaan dan pemusnahan, Ia dipanggil
sebagai Shakti atau Kali. Ramakrishna juga menyamakan Shakti dengan Isvara atau
Tuhan. Oleh itu, Brahman dan Sakti sebenarnya adalah satu dan tidak boleh
dipisahkan.  

“Tidak ada perbezaan sebenar antara Brahman dan Sakti.
Brahman dan Sakti adalah satu (Abhinna), sama seperti api dan kuasa
pembakarannya. Brahman dan Sakti adalah sama seperti susu dan keputihan susu.
Brahman dan Shakti adalah sama seperti permata dan kilauannya. Kamu tidak boleh
menggambarkan satu tanpa yang lain atau membezakannya.” (*ibid, 857.*)

“Tuhan Yang Maha Mutlak dan Tuhan dengan Peribadi adalah
satu. Kepercayaan kepada satu juga bermaksud kepercayaan kepada yang lain. Api
tidak boleh digambarkan berlainan dari kuasa pembakarannya. Kuasa pembakarannya
tidak boleh dibezakan dari api dan sebaliknya. Cahaya matahari tidak boleh
difikirkan tanpa matahari, atau matahari tidak boleh difikirkan tanpa
cahayanya. Kamu tidak boleh memikirkan tentang keputihan susu tanpa susu.
Demikian, Yang Maha Mutlak tidak boleh difikirkan tanpa idea tentang Tuhan yang
bersifat iaitu Tuhan yang Peribadi dan sebaliknya.” (*ibid, 856*.)

### Tuhan atau Isvara
Dalam falsafah Advaita Sankara, Brahman tidak mengendahkan
doa atau perasaan manusia. Sankara juga menganggap Isvara sebagai ilusi. Sebaliknya
menurut Ramakrishna, Isvara ialah Brahman dalam aspek Lila. Oleh itu, Isvara
adalah benar. Pendekatan ini memberikan Bhakti satu kedudukan yang sah sebagai
satu disiplin rohani. Dalam tradisi Advaita, Bhakti tidak diberikan
kepentingan. Sebaliknya, Sri Ramakrishna memberikan Bhakti kedudukan yang sama
taraf dengan Jnana dengan meluaskan skop Advaita.  

Sri Ramakrishna mengakui aspek Lila dan oleh itu beliau juga
menerima konsep Avatara atau Jelmaan Tuhan dalam Bhagavad Gita. Tuhan adalah
Maha Berkuasa, maka Tuhan boleh melakukan apa-apa sahaja. Tiada sesiapapun yang
dapat menyekat kuasa Tuhan. Jika mahu, Tuhan boleh lahir dalam rupa manusia dan
hidup sebagai manusia. Demi kebaikan dunia, Tuhan menjelma sebagai manusia. Ramakrishna
juga menegaskan bahawa Avatara ialah sama dengan Tuhan. Jika manusia melihat
seorang Avatara, ianya sama seperti melihat Tuhan! 

### Maya
Ramakrishna menerima maya sebagai tirai yang menyelindungi
Tuhan dari pandangan kita. Beliau menyamakan maya dengan awan kecil yang
menutup matahari yang besar.  

Ramakrishna juga berpendapat seperti ahli-ahli Sankhya
bahawa sebaik sahaja maya dikenalpasti, ia melarikan diri. Beliau juga menerima
bahawa maya mempunyai dua aspek iaitu avidya maya dan vidya maya. Vidya maya
membantu jiwa mencapai kebebasan. Avidya maya menyebabkan jiwa dibelenggu
dengan nafsu syahwat, ketamakan dan keegoan.  

Seseorang harus menggunakan Vidya maya untuk melepaskan diri
daripada belenggu avidya maya. Duri digunakan untuk membuang duri lain, dan
selepas itu, kedua-dua duri dibuang. Begitu juga, Vidya digunakan untuk
menyingkirkan avidya dan selepas itu, Vidya maya juga dibuang.  

Dalam kalangan mazhab-mazhab tradisional, wujud percanggahan
mengenai lokus maya. Ramakrishna menyelesaikan masalah ini dengan menyatakan
bahawa maya wujud dalam Brahman tetapi ia bertindak ke atas jiwa. Ini sama
seperti bisa ular yang berada dalam mulut ular. Bisa tidak meracuni ular tetapi
ia bertindak ke atas orang yang dipatuk ular. Demikian, Ramakrishna menunjukkan
bahawa Brahman tidak dijejaskan oleh maya. 

### Ciptaan
Ramakrishna memberikan maksud yang mendalam bagi ciptaan
berbanding Sankara. Menurutnya, ciptaan ialah aspek lila atau permainan Brahman
dan oleh itu, ia benar-benar wujud. Seperti bongkah ais yang terbentuk dalam
kolam dan akhirnya mencair. Walaupun bongkah ais wujud tetapi ia tidak tetap. 

Pada mulanya, seorang jnani menafikan kewujudan dunia.
Selepas mendapat kesedaran Brahman dan menjadi seorang ‘vijnani’ iaitu ilmu
yang agung, dia menerima bahawa dunia juga ialah Brahman kerana tiada apa-apa
yang wujud selain Brahman. Teori ini meluaskan pemikiran kita untuk memahami
perbuatan seorang jivanmukta (orang yang telah bebas). Seorang jivanmukta
meneruskan kerja-kerjanya demi kebaikan dunia kerana dia melihat bahawa dunia
juga ialah Brahman.   

### Jiwa
Ramakrishna mengakui bahawa jiwa manusia ialah Tuhan.  “Jiwa
yang terikat ialah manusia. Apabila ia mencapai kebebasan daripada belenggu
Maya, jiwa ialah Tuhan.” 

'Apakah perhubungan antara Jivatman dan Paramatman? Air
kelihatan terbahagi dua apabila sesuatu papan kayu diletak untuk menghalang
alirannya. Begitu juga, Maha Sempurna, kelihatan terbahagi dua, sebagai
Jivatman dan Paramatman disebabkan halangan Maya.'

'Air dan buih di atasnya ialah satu. Buih terbentuk di atas
air, terapung di atasnya, dan akhirnya ia lenyap dalam air. Begitu juga
Jivatman dan Paramatman adalah satu yang sama. Hanya perbezaan tahap yang wujud
antara mereka kerana satu adalah terhad dan terikat dan satu lagi tidak terhad
dan bebas.' 

### Penyebab Belenggu
Apakah yang menyebabkan jiwa dibelenggui? Menurut Ramakrishna,
ia disebabkan oleh ego akibat Avidya-Maya.  Kalau kita terus mengupas bawang, akhirnya,
tiada apa yang tinggal. Begitu juga, kalau kita meneliti ‘Aku’ dengan mendalam,
akhirnya kita akan mendapati bahawa sebenarnya ia tidak wujud. Tambahan lagi,
bukannya mudah untuk melepaskan diri daripada keegoan! Jadi, macam mana kita
boleh menyingkirkan ego? Ramakrishna mengelaskan ego kepada dua jenis : ego
yang masak dan ego yang belum masak. ‘Jika kamu tidak dapat menyingkirkan perasaan
‘Aku’, biarlah ia tinggal sebagai “Aku orang gaji.” Perasaan “Aku orang gaji
Tuhan, aku pemuja-Nya” tidak membawa bahaya.  

Beliau juga menjelaskan bahawa jiwa yang bebas terus berada
di dunia ini demi mengajar manusia meskipun mereka tidak ada ego.  ‘Apabila
seutas tali dibakar, abunya kekal dalam bentuk tali. Namun, ia tidak boleh
mengikat lagi. Begitu juga, ego yang telah hangus dalam api Ilmu Yang Agung,
tidak dapat mengikat jiwa.’  

### Empat Jenis Jiwa
Meskipun Ramakrishna mengakui bahawa semua jiwa ialah
setaraf, namun beliau mengelaskannya kepada empat kumpulan: Baddha (terikat),
Mumukshu (cuba untuk bebas), Mukta (terbebas) dan Nitya-Siddha (sentiasa
bebas). Jiwa yang sentiasa bebas atau golongan Nitya-Siddha lahir
demi mengajar manusia. Jenis yang terikat pula langsung tidak memikirkan
tentang kerohanian kerana asyik dengan kehidupan duniawi. Kumpulan kedua perlu
diberi perhatian kerana mereka sedang berusaha untuk bebas.  

### Matlamat Hidup
Menurut Ramakrishna, matlamat hidup adalah untuk menyedari
Tuhan. Semua masalah kita, semua penderitaan akan berakhir, apabila kita
menyedari Tuhan. Sri Ramakrishna mengikuti jejak tradisi dan menasihatkan
bahawa dengan mendapatkan seorang guru rohani yang mahir dan mengamalkan
disiplin rohani menurut ajarannya, seseorang boleh bebas.  

Ajaran Ramakrishna tidak dogmatik tentang amalan yang
diikuti oleh seseorang. Seperti jalan-jalan berlainan yang menuju ke suatu
destinasi, begitu juga, Tuhan boleh dicapai dengan pelbagai jalan atau disiplin
rohani. Jnana, Bhakti, Yoga dan Karma, kesemuanya ada dalam ajaran beliau. Seseorang
boleh mengamalkan satu atau beberapa disiplin rohani ini. Apa yang penting
ialah Vyakulata, kedahagaan kuat dan mendalam untuk mencapai matlamat. Pendekatan
Ramakrishna merangkumi, bukan sahaja pelbagai disiplin rohani agama Hindu,
tetapi juga agama-agama lain. Malah beliau juga mengakui beberapa amalan keji
Tantra sebagai ‘pintu belakang’, meskipun beliau tidak mengajar atau menyarankannya.  

### Jnana dan Bhakti
Dalam mazhab-mazhab tradisional, sering wujud persengketaan
pendapat antara Jnana dan Bhakti sebagai satu-satunya jalan kebebasan. Sri Ramakrishna
menyelesaikan persengketaan ini dengan mengajar Bhakti yang mengandungi Jnana
(Jnana Misrita Bhakti) sebagai jalan yang paling sesuai untuk zaman Kali. Pendekatan
ini mengelakkan seseorang menjadi fanatik dan menjadi terlalu hambar atau
beremosi.

### Kehidupan Selepas Kesedaran Tuhan
Apakah yang berlaku kepada orang yang menyedari Tuhan? Ramakrishna
mengesahkan sastera agama dan mengajar bahawa orang yang menyedari Tuhan
menikmati kebahagiaan yang tidak terputus dan melihat Tuhan dalam
segala-galanya. Dia mungkin tidak akan menunjuk sebarang tanda tentang
keadaannya dan mungkin berkelakukan ganjil untuk mengelakkan orang lain. Dia
juga tidak terjejas dengan suka duka kehidupan dan sentiasa tenang dalam semua
situasi. Hidupnya bertumpu pada Tuhan dan dia bertindak hanya demi kebaikan
dunia.  

Mengenai *Prarabdha Karma* (hasil tindakan dalam
kelahiran lepas yang memberi berkesan dalam kelahiran semasa) Ramakrishna
berkata bahawa ia seperti anak panah yang telah dilepaskan dari busur. Ia pasti
akan membawa padahnya dan tidak boleh dielakkan. Namun, dengan kuasa nama Tuhan,
sebahagian besar kesannya boleh dikurangkan. (Teachings of Sri Ramakrishna,
913)  

### Kebaikan dan Kejahatan
Soal kebaikan dan kejahatan merupakan satu masalah yang
sering dibincangkan dalam hampir semua sistem falsafah. Ramakrishna mengatakan
bahawa ciptaan tidak boleh berlaku tanpa kecacatan atau kekurangan. Emas tulen tidak
boleh dijadikan cincin atau rantai. Emas mesti dicampurkan dengan logam lain
untuk memberinya sesuatu bentuk. Demikian, dunia tidak boleh wujud tanpa Maya. Kebaikan
dan kejahatan perlu wujud agar ciptaan dapat diteruskan. Namun, kejahatan boleh
diatasi dengan menambahkan kebaikan. Namun, matlamat hidup ialah untuk
mengatasi kedua-dua kebaikan dan kejahatan dan mencapai Tuhan. Apabila seseorang
mencapai Tuhan, dia akan melihat baik dan buruk dengan sama rata.  

### Penyebab Percanggahan
Mengapakah wujud percanggahan dan perselisihan faham antara pelbagai
agama dan mazhab berlainan? Ramakrishna memberikan dua penjelasan iaitu yang
objektif dan subjektif. Secara subjektif, Ramakrishna memberikan contoh sebuah
cerita popular tentang beberapa orang buta dan seekor gajah. Menurut beliau, percanggahan
pendapat wujud kerana masing-masing hendak membuktikan bahawa pendapatnya
sahaja ialah betul dan semua orang lain yang bercanggah dengannya salah. Secara
objektif pula, Ramakrishna mengatakan bahawa Tuhan Maha Mulia dan tiada sesiapa
pun yang dapat menggambarkan kemuliaanya. Hanya Tuhan sahaja yang tahu tentang
kemuliaan-Nya. Brahman merupakan satu-satunya yang tidak pernah dicemari atau
dapat diceritakan oleh manusia. Usaha manusia untuk memahami dan menjelaskan
Tuhan ialah sama seperti usaha sebuah patung garam yang ingin mengukur
kedalaman laut. Oleh itu, apabila manusia yang telah menyedari Tuhan ingin
untuk menjelaskan tentang pengalamannya, dia tidak menjelaskan pengalamannya
dengan betul dan kemungkinan pengalamannya bercanggah dengan pengalaman orang
lain.

## Ajaran Sri Ramakrishna
Swami Harshananda telah mencipta sebuah Sutra (Ayat-ayat ringkas dan pendek)  dengan lapan rangkap dalam bahasa Sanskrit. Lapan ayat ini mengandungi rumusan ajaran Sri Ramakrishna.  

# Sesungguhnya Tuhan wujud. Hanya Tuhan yang Benar. 
# Tuhan boleh dilihat, dikenali, dan manusia boleh bercakap dengan-Nya. 
# Matlamat hidup ialah untuk melihat-Nya, menyedari-Nya. 
# Dengan melihat-Nya, dengan menyedari-Nya, segalanya dicapai, segalanya diperolehi.
# Seorang guru diperlukan untuk ini. 
# Pelepasan hawa nafsu dan ketamakan ialah disiplin utama. 
# Dan juga kebenaran. 
# Tuhan boleh disedari dengan keinginan yang kuat juga.http://vedantadc.org/teachings-of-sri-ramakrishna-in-eight-aphorisms-swami-harshananda

## Sumbangan Sri Ramakrishna

### Ideal Rohani
Salah satu sumbangan utama Sri Ramakrishna kepada dunia ialah menghidupkan semula ideal pencapaian kesedaran Tuhan dalam zaman moden. Manusia zaman moden telah hilang kepercayaan kepada agama-agama tradisional disebabkan pengaruh dan serangan berterusan daripada pemikiran ateisme, materialistik, dan sains. Sri Ramakrishna membuktikan bahawa manusia boleh mendapat pengalaman terus tentang Tuhan. Hidupnya memberikan keyakinan dan mengukuhkan kepercayaan kepada Tuhan dan agama.

## Mutiara Kata Sri Ramakrishna
* Jika seorang lelaki mengekalkan kesuciannya selama dua belas tahun, suatu kuasa akan berkembang dalam dirinya. Inteleknya menjadi tajam dan dia akan dapat memahami perkara-perkara rohani. Hanya dengan intelek begini sahaja, seseorang boleh menemui Tuhan. Tuhan mendedahkan diri-Nya pada orang yang mempunyai hati yang suci. Iman kepada Tuhan adalah mustahil tanpa hati yang suci. Orang yang tidak suci tidak boleh mencapai Bhakti yang tidak berbelah bahagi. Fikirannya berkecamuk dan berbelah bahagi pada banyak perkara. Kamu tidak boleh mengharapkan apa-apa jika fikiran kamu asyik dengan 'perempuan dan emas'. 
* “Tuhan dan keagungan-Nya. Alam semesta ini adalah keagungan-Nya. Orang melihat keagungan-Nya dan melupakan segala-galanya. Mereka tidak mencari Tuhan yang mencipta dunia ini. Semua orang mahu keseronokan daripada ‘perempuan dan emas’. ‘Perempuan dan emas’ juga memberikan penderitaan dan kesusahan.

* Brahman tidak boleh dijelaskan. Semua benda di dunia ini – kitab Veda, Purana, Tantra, dan enam sistem falsafah – telah dicemari. Seperti makanan yang dirasai oleh lidah, kitab-kitab suci ini telah disebut dan dibaca oleh mulut manusia. Hanya Brahman sahaja yang belum dicemari begini. Sehingga kini, tiada sesiapa pun yang dapat memberitahu tentang Brahman. 
* Tuhan boleh dilihat. Seseorang boleh melihat Tuhan melalui rahmat-Nya dengan mengamalkan disiplin rohani. 
* Ulangi nama-Nya dan segala dosa kamu akan terhapus. Dengan mengulangi nama-Nya, kamu akan menghapuskan nafsu, kemarahan, keinginan untuk keselesaan diri, dan sebagainya 
## Sumber Biografi Utama

### The Gospel of Sri Ramakrishna
Sri Ramakrishna yang langsung tidak
berpendidikan, tidak menulis sebarang buku atau memberikan ceramah umum. Beliau
bercakap dalam bahasa Bengali menggunakan peribahasa dan perumpamaan. Perbualan beliau direkodkan oleh salah seorang
pengikutnya, Mahendranath Gupta. Catatan Mahendranath kemudiannya diterbitkan
sebagai *Sri Sri Rāmakrishna Kathāmrita* dalam bahasa Bengali. Pada tahun 1942, Kathamrita
diterjemahkan oleh Swami Nikhilananda dalam bahasa Inggeris sebagai ***‘[[The Gospel of Sri Ramakrishna]]’***. 

Swami Nikhilananda dibantu oleh Margaret Woodrow Wilson, anak Presiden Woodrow Wilson untuk menyediakan terjemahan ini. Puisi-puisi suci dalam buku ini telah diterjemahkan oleh John Moffitt, seorang penyair Amerika. Wilson dan Joseph Campbell, seorang ilmiawan Amerika membantu penyuntingan manuskrip ini. Swami Nikhilananda menulis bahawa beliau telah memberikan penterjemahan literal Kathamrita dan bahawa beliau telah menyingkirkan beberapa mukasurat yang tidak relevan untuk pembaca Inggerisnya.  

Aldous Huxley menyamakan buku ini dengan buku *Life of Samuel Johnson oleh [[James Boswell]]*.[4] *The Gospel of Sri Ramakrishna* juga telah disenaraikan antara '100 Buku Rohani yang Paling Penting dalam Abad ke-20' oleh ilmiawan Amerika.   

### Sri Sri Ramakrishna Lilaprasanga
Seorang lagi pengikut Ramakrishna, Swami
Saradananda menulis kisah hidupnya dalam Bahasa Bengali sebagai ******. Buku ini diterjemahkan sebagai **‘The Great Master’*** *oleh Swami
Jagadananda. Satu terjemahan baru buku ini dikeluarkan oleh Swami Chetananda dengan tajuk ***'''. '' 

Selain itu,*****' oleh Swami Brahmananda juga merupakan buku yang ditulis oleh seorang pengikut Ramakrishna yang menjadi rahib.  

## Senarai Bacaan Tambahan
* Chetanananda, Swami (1990). *Ramakrishna As We Saw Him*. St. Louis: Vedanta Society of St Louis. ISBN 978-0-916356-64-4.

*Torwesten, Hans (1999). *Ramakrishna and Christ, or, The paradox of the incarnation*. The Ramakrishna Mission Institute of Culture. ISBN 978-81-85843-97-1.
* Roland, Romain *The Life of Ramakrishna* (1984), Advaita Ashram
* Nikhilananda, *[http://www.belurmath.org/gospel/ The Gospel of Sri Ramakrishna] *
* Chetanananda, Swami (1989). *They Lived with God*. St. Louis: Vedanta Society of St. Louis
* Friedrich Max Müller, *Râmakrishna: His Life and Sayings*
* Isherwood, Christopher (1980). *Ramakrishna and His Disciples*. Hollywood, Calif: Vedanta Press. ISBN 0-87481-037-X. (reprint, orig. 1965)
* Saradananda, Swami; Swami Chetanananda (2003). *Sri Ramakrishna and His Divine Play*. St.Louis: Vedanta Society. ISBN 978-0-916356-81-1.

## Pautan Luar
* Laman rasmi Ibu Pejabat Ramakrishna Math and Ramakrishna Mission http://belurmath.org/
*  Biografi ringkas Ramakrishna dalam Bahasa Melayu http://brkmaasaranam.blogspot.com/
* Biografi ringkas Ramakrishna http://ramakrishnamrta.blogspot.com/
* Kisah hidup Swami Vivekananda http://hikayatvivekananda.blogspot.com/
* Lagu Aratrikam https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/96/Khandana_Bhavabandhana.ogg

## Lihat juga

__FORCETOC__

## Nota Kaki