Pembiakan tampang

**Pembiakan tampang** ialah sejenis pembiakan tumbuhan yang tidak melibatkan persenyawaan dengan mencambahkan anak tumbuhan baru daripada keratan mana-mana bahagian akar, batang dan daun pokok induk (**tampang**) atau struktur pembiakan yang terubah suai. Melalui proses ini, tumbuhan dapat membiak tanpa memerlukan biji benih atau spora. Genetik anak pokok sama dengan induk; anak-anak tumbuhan yang dihasilkan secara demikian dipanggil "klon". 

Banyak tumbuhan boleh membiak secara semula jadi melalui kaedah ini, namun turut berlaku secara buatan. Pakar hortikultur mengembangkan teknik pembiakan tampang yang memakai propagul tampang untuk memiru tumbuhan. Kadar kemenjadian dan kesukaran pembiakan ini amat berubah-ubah. Pertumbuhan daripada tampang monokotiledon lebih sukar dilakukan kerana spesies-spesiesnya selalunya tiada kambium pembuluh.

## Kebaikan dan keburukan
Tampang-tampang ini menarik lantaran setiap selnya mewakili pokok induk keseluruhannya. Oleh itu, pokok yang dibiakkan lebih seratus tahun dahulu sama dengan yang dibiakkan sekarang. Di Malaysia, industri tanaman buah naga (atau *pitaya*) hampir musnah akibat serangan penyakit *[[Erwinia]]* kerana anak benih yang digunakan semuanya daripada keratan sama yang mudah diserang penyakit. 

### Kebaikan
Kebaikan-kebaikan pembiakan tampang adalah boleh mendapatkan anak pokok yang seragam dan sama (*true-to-type*) dengan  tumbuhan asal, dengan ciri-ciri anak pokok yang menyamai induknya. Tumbuhan lebih cepat berbunga atau berbuah dan boleh dibiakkan sepanjang tahun; kebanyakkannya akan tumbuh 3-5 tahun lebih awal berbanding penanaman secara biji benih. Selain itu, pembiakan tampang boleh dibuat dengan jumlah yang banyak dalam satu-satu masa dan sesuai untuk tujuan pertanian komersial. Kaedah ini juga dapat digunakan untuk membiakkan tumbuhan yang tidak mengeluarkan biji benih banyak dan bernas, termasuk tumbuhan yang sukar dibiakkan semacam anggerik yang mempunyai biji yang terlalu halus dan pokok yang mempunyai kedormanan tinggi.

### Keburukan
Terdapat beberapa kelemahan atau keburukan dalam pembiakan tampang iaitu bukan semua jenis tumbuhan dapat dibiakkan dengan kaedah ini. Kadang-kadang, berlaku kejadian di mana pemindahan penyakit lebih mudah terjadi terutama berkaitan serangan virus. Kaedah pembiakan tampang ini juga memerlukan kemahiran teknikal yang agak rumit dan perkakasan khas. Atas ketiadaan akar tunjang, pokok yang dibiakkan melalui kaedah keratan batang atau tut mudah untuk tumbang.

## Kaedah dan jenis
Terdapat dua jenis pembiakan tampang iaitu secara semula jadi dan buatan. Kaedah ini bergantung kepada sifat tampang yang diperolehi daripada tumbuhan induk secara semula jadi atau buatan manusia, dan kesesuaiannya.

### Kaedah semula jadi
Tampang-tampang yang paling biasa dibentuk daripada struktur mengkhusus tumbuhan matang. Bagi akar liar (*adventitious roots*), iaitu akar yang muncul daripada struktur tumbuhan selain akar semacam batang dan daun, batang, daun dan akar yang terubah suai memainkan peranan penting dalam kemampuan tumbuhan untuk membiak secara sejadi. Batang, daun dan akar terubah suai yang membenarkan pembiakan tampang ialah:

#### Rayapan (''runner'', ''stolon'')
Rayapan atau batang rayap ialah batang terubah suai yang tumbuh daripada batang nyata di bawah tanah, tidak seperti rimpang. Apabila batang-batang ini membiak, tunasnya akan mengeluarkan batang baru. Tunas itu lebih terasing berbanding yang ditemukan pada rimpang. 

Contoh tumbuhan yang mengeluarkan rayapan ialah strawberi dan spesies rumput. 

#### Bebawang (''bulb'')
Bebawang ialah keratan membengkak batang yang terletak di pusat tumbuhan baru. Mereka selalunya tertanam dan dilitupi daun tebal dan berlapis yang menyediakan makanan untuk tumbuhan baru.

Contoh tumbuhan dengan bebawang ialah bawang putih, bawang merah, bakung dan tulip. 

#### Umbi (''tuber'')
Umbi berkembang daripada sama ada batang ataupun akar. Umbi batang tumbuh daripada rimpang atau rayapan bengkak yang menyimpan makanan sedangkan umbi akar berkembang daripada akar yang terubah suai untuk menyimpan makanan, dan terus membesar lalu membentuk tumbuhan baru.

Contoh umbi batang ialah kentang dan ubi, sebaliknya umbi akar pula ialah keledek dan bunga sarang tebuan. 

#### Rimpang (''rhizome'')
Rimpang boleh menumbuhkan tampang dengan bekalan tenaga karbohidrat untuk tumbesaran anak pokok yang baharu. Contoh tumbuhan yang boleh tumbuh daripada tampang rimpang ialah halia, kunyit dan asparagus.

#### Umbisi (''corm'')
Umbisi ialah keratan batang berbuku-buku yang menyimpan makanan dalam tisu lembut dan pejal, dan dilitupi daun bak kertas. Umbisi dibandingkan dengan bebawang dengan isinya terdiri daripada tisu pejal, sebaliknya bebawang terdiri daripada lapisan daun.

Contoh tumbuhan yang mengeluarkan umbisi ialah *[[Gladiolus]]* dan talas.

#### Sulur (''sucker'')
Sulur atau tunas akar ialah batang tumbuhan yang timbul daripada tunas pada dasar batang atau akar tumbuhan induk.

Contoh tumbuhan yang mempunyai sulur ialah epal, keladi dan pisang. 

#### Anak tumbuhan (''plantlet'')
Anak tumbuhan ialah struktur kecil yang muncul dari birai daun, yang mampu membentuk akar dan terpisah dari daun tumbuhan induk.

Contoh tumbuhan yang mengeluarkan anak ialah *Kalanchoe daigremontianum*, yang turut disebut setawar.

#### Anakan (''keiki'')
Anakan ialah tunas tambahan yang terbentuk pada tangkai tampang atau tangkai bunga beberapa genus anggerik.

Contoh tumbuhan yang mengeluarkan anakan ialah anggerik genus *[[Phalaenopsis]]*, *[[Epidendrum]]*, dan *[[Dendrobium]]*. 

#### Benih dara (''apomixis'')
*[[Apomiksis|Apomixis]]* ialah pembiakan aseks melalui benih tanpa melibatkan meiosis dan persenyawaan, membentuk klon anak berinduk betina.

Contohnya dapat ditemukan pada rumput spesies *[[Poa bulbosa]]*.

### Kaedah buatan
Pembiakan tampang kultivar tertentu yang ada ciri-ciri idaman ialah amalan biasa. Ia dilakukan oleh petani dan pakar hortikultur untuk mengeluarkan tanaman yang lebih baik dengan kualiti terpilih. Kaedah paling umum dalam pembiakan tampang buatan ialah:

#### Keratan (''cutting'')
Keratan tumbuhan, selalunya batang dan daun, dipotongkan dan ditanam. Akar liar tumbuh daripada keratan dan tumbuhan baru akan terbentuk. Selalunya keratan itu akan diberikan hormon sebelum ditanam untuk mempercepatkan pertumbuhan. Tumbuhan yang boleh menghasilkan tampang daripada keratan batang termasuk pokok ros dan bunga raya.

#### Cantuman (''grafting'')
Cantuman melibatkan penyambungan mata tunas (*scion*) atau keratan terpilih pada batang tumbuhan lain yang disebut pokok penanti, yang sedia berakar dalam tanah. Kesudahannya, kededua sistem tisu akan tercantum atau bersepadu, dan pokok dengan ciri-ciri tumbuhan cantuman terbentuk. Contohnya pauh dan jambu batu.

Terdapat tiga jenis cantuman:
# **Cantuman tunas** atau **cantuman dekatan** – menyandingkan dua anak benih dan mengikis bahagian kambium di kedua-dua batang anak benih. 
# **Cantuman mata tunas** – mencatumkan mata tunas dengan pokok penanti.
# **Cantuman belahan** (*cleft budding*) – pokok penanti dibelah dua untuk disisipkan mata tunas. 

#### Perlapisan (''layering'')
Perlapisan ialah proses melibatkan lenturan dahan atau batang tumbuhan agar ia menyentuh tanah dan ditutupkan dengan tanih. Akar liar terbentuk daripada keratan tumbuhan yang tertimbus, yang disebut "lapisan". Kaedah pembiakan tampang ini berlaku secara sejadi. Kaedah lain yang sama iaitu pengetutan melibatkan pengikisan dan penanaman ulang dahan tumbuhan yang akan membentuk pokok.

Terdapat empat jenis lenturan:
# **Lenturan pucuk** (*tip layerage*)
# **Lenturan busut**
# **Lenturan peparitan** 
# **Lenturan udara** atau **pengetutan** – kambium pokok dikikis dan dibalutkan dengan kepalan tanah.

#### Kultur tisu
Dalam kultur tisu, sel tumbuhan diambil daripada banyak bahagian tumbuhan lalu dikultur dan dipupukkan dalam wadah yang steril. Sekelompok tisu hidup yang disebut kalus dikulturkan dalam wadah yang sarat hormon dan kemudian berkembang menjadi anak benih yang akan ditanam dan langsung berkembang menjadi tumbuhan hidup.

## Catatan

## Rujukan