Faraj

**Vagina**, **faraj** (), **kuntum** (***'), '''puki''' atau '''pepek''' () ialah [[organ seks|organ pembiakan]] yang berotot dan elastik pada [[saluran kelamin]] wanita yang melaluinya [[Mamalia|mamalia]] [[Kopulasi (zoologi)|berkopulasi]] dan melahirkan [[kelahiran|anak]]. Pada manusia, ia memanjang dari [[vestibule vulva]] ke [[serviks]] (leher [[rahim]]). [[#Bukaan vagina dan himen|Introitus vagina]] biasanya dilitupi sebahagiannya oleh lapisan nipis [[membran mukus|tisu mukosa]] yang dipanggil [[selaput dara]].Vagina juga menyalurkan [[Haid (mamalia)|aliran haid]], yang berlaku pada manusia dan [[primat]] yang berkait rapat sebagai sebahagian daripada [[kitaran haid]].

Semasa [[gairah seksual|rangsangan seksual]] wanita, vagina menghasilkan [[pelinciran faraj]]. Tekstur dinding vagina mewujudkan geseran semasa [[persetubuhan]] yang merangsang [[zakar]] ke arah [[pemancutan mani]], lantas membolehkan [[Persenyawaan|persenyawaan]]. Selain kenikmatan dan ikatan kasih sayang, tingkah laku seksual wanita dengan orang lain boleh mengakibatkan [[penyakit kelamin|jangkitan kelamin]] (STI), yang boleh dicegah melalui amalan [[seks selamat]] yang disyorkan. [[#Jangkitan, penyakit, dan seks selamat|Isu kesihatan lain]] juga boleh menjejaskan vagina manusia.

Vagina telah mencetuskan reaksi yang kuat dalam masyarakat sepanjang sejarah, termasuk persepsi dan bahasa negatif, [[tabu]] budaya, serta penggunaannya sebagai simbol [[seksualiti wanita]], kerohanian, atau penjanaan semula kehidupan. Dalam [[Bahasa basahan|pertuturan umum]], perkataan "vagina" sering digunakan secara tidak tepat untuk merujuk kepada [[vulva]] atau alat kelamin wanita secara amnya. 


==Etimologi dan takrifan==
Istilah ''vagina'' berasal daripada [[Bahasa Latin|Latin]] ''vāgīna'', yang bermaksud "sarung" atau "[[sarung pedang]]". Vagina juga mungkin dirujuk sebagai '''saluran kelahiran''' dalam konteks [[kehamilan]] dan [[kelahiran anak]]. Walaupun mengikut takrifan kamus dan anatominya, istilah ''vagina'' merujuk secara khusus kepada struktur dalaman yang spesifik, ia [[Bahasa basahan|secara basahan]] sering digunakan untuk merujuk kepada [[vulva]] atau kepada kedua-dua vagina dan vulva.

Penggunaan istilah ''vagina'' yang bermaksud "vulva" boleh menimbulkan kekeliruan dari segi perubatan atau undang-undang; sebagai contoh, tafsiran seseorang mengenai lokasinya mungkin tidak sepadan dengan tafsiran orang lain mengenai lokasi tersebut. Dari sudut perubatan, satu perihalan mengenai vagina ialah ia merupakan saluran di antara [[selaput dara]] (atau sisa selaput dara) dan [[serviks]], manakala perihalan undang-undang menyatakan bahawa ia bermula pada vulva (di antara [[labia]] - bibir kemaluan). Kemungkinan penggunaan istilah ''vagina'' yang tidak tepat ini berpunca daripada kurangnya penelitian mendalam terhadap anatomi alat kelamin wanita berbanding kajian terhadap alat kelamin lelaki, dan hal ini telah menyumbang kepada ketiadaan perbendaharaan kata yang betul bagi genitalia luaran wanita dalam kalangan orang awam mahupun golongan profesional kesihatan. Memandangkan pemahaman yang lebih baik tentang genitalia wanita boleh membantu menangani kemudaratan seksual dan psikologi berkaitan perkembangan wanita, para penyelidik menyarankan penggunaan terminologi yang betul bagi vulva.

''Faraj'' serapan  bermaksud "kembang", "diluaskan" terbitan kata kerja  ''faraja'' "melapangkan".

Kata ''puki''  diturunkan dari kata akar [[Bahasa Proto-Austronesia|Proto-Austronesia]] *''puki'' bukan sahaja untuk bukaan ini malah merangkumi [[vulva|seluruh alat sulit wanita]]. Ia kata yang kasar dibawa malah dijadikan kata makian.

==Struktur==
===Anatomi kasar===



Vagina manusia ialah saluran berotot yang elastik dan memanjang dari vulva hingga ke serviks. Bukaan vagina terletak di dalam [[segitiga urogenital]]. Segitiga urogenital ialah segitiga hadapan [[perineum]] dan juga terdiri daripada bukaan uretra serta bahagian-bahagian alat kelamin luaran yang berkaitan. '''Saluran vagina''' menghala ke atas dan ke belakang, di antara uretra di bahagian hadapan, dan rektum di bahagian belakang. Berhampiran bahagian atas vagina, serviks menonjol masuk ke dalam vagina pada permukaan hadapannya pada sudut kira-kira 90 darjah. Bukaan vagina dan uretra dilindungi oleh labia.

Apabila tidak [[terangsang secara seksual]], vagina ialah tiub yang kempis, dengan dinding hadapan dan belakang rapat bersama. Dinding lateral, terutamanya di kawasan tengahnya, agak lebih tegar. Disebabkan ini, vagina yang kempis mempunyai keratan rentas berbentuk H. Di belakang, bahagian atas vagina dipisahkan daripada [[rektum]] oleh [[kantung rekto-uterin]], bahagian tengah vagina oleh [[tisu penghubung]] longgar, dan bahagian bawah vagina oleh [[Perineum#Badan|jasad perineum]]. Di mana [[Lumen (anatomi)|lumen]] vagina mengelilingi serviks rahim, ia terbahagi kepada empat kawasan bersambung ([[forniks vagina]]); ini ialah forniks anterior, posterior, lateral kanan, dan lateral kiri. Forniks posterior lebih dalam berbanding forniks anterior.

Yang menyokong vagina ialah otot dan ligamen pada sepertiga bahagian atas, tengah, dan bawahnya. Sepertiga bahagian atas ialah otot [[levator ani]], dan ligamen transerviks, [[Ligamen puboserviks|puboserviks]], serta sakroserviks. Ia disokong oleh bahagian atas [[ligamen kardinal]] dan [[parametrium]]. Sepertiga bahagian tengah vagina melibatkan [[diafragma urogenital]]. Ia disokong oleh otot levator ani dan bahagian bawah ligamen kardinal. Sepertiga bahagian bawah disokong oleh jasad perineum, atau [[diafragma pelvis]] dan urogenital. Sepertiga bahagian bawah juga boleh digambarkan sebagai disokong oleh jasad perineum dan bahagian pubovagina otot levator ani.

====Bukaan vagina dan himen====

'''Bukaan vagina''' (juga dikenali sebagai '''introitus vagina''' dan dalam Latin ***ostium vaginae**'') berada di hujung posterior [[vestibule vulva]], di belakang [[meatus urinari|bukaan uretra]]. Istilah ''introitus'' secara teknikalnya lebih tepat berbanding "bukaan", memandangkan vagina biasanya kempis, dengan bukaannya tertutup. Bukaan ke vagina biasanya terlindung oleh [[labia minora]] (bibir dalam), tetapi mungkin terdedah selepas [[kelahiran faraj]].

[[Himen]] ialah lapisan nipis [[membran mukus|tisu mukosa]] yang mengelilingi atau menutupi sebahagian bukaan vagina. Kesan [[persetubuhan|hubungan seksual]] dan kelahiran anak terhadap himen adalah berbeza-beza. Jika ia pecah, ia mungkin hilang sepenuhnya atau sisa yang dikenali sebagai ''carunculae myrtiformes'' mungkin kekal. Jika tidak, memandangkan sifatnya yang sangat elastik, ia mungkin kembali ke kedudukan asalnya. Selain itu, himen mungkin terkoyak akibat penyakit, kecederaan, [[pemeriksaan perubatan]], [[onani|masturbasi]] atau [[senaman fizikal]]. Atas sebab-sebab ini, [[keperawanan]] tidak dapat ditentukan secara pasti dengan memeriksa himen.

====Variasi dan saiz====


Panjang vagina [[variasi anatomi|berbeza-beza]] dalam kalangan wanita pada usia subur. Disebabkan oleh kehadiran serviks pada dinding hadapan vagina, terdapat perbezaan panjang antara dinding hadapan, iaitu kira-kira 7.5&nbsp;cm (2.5 hingga 3 in), dan dinding belakang, kira-kira 9&nbsp;cm (3.5&nbsp;in). Semasa rangsangan seksual, vagina mengembang dari segi panjang dan lebarnya. Jika seorang wanita berdiri tegak, saluran vagina menghala ke arah atas dan ke belakang serta membentuk sudut kira-kira 45 darjah dengan rahim. Bukaan vagina dan himen juga berbeza-beza saiznya; pada kanak-kanak, walaupun himen lazimnya kelihatan berbentuk [[anak bulan|bulan sabit]], namun pelbagai bentuk lain juga mungkin wujud.

===Perkembangan===


Plat vagina ialah pelopor kepada vagina. Semasa perkembangan, plat vagina mula tumbuh di mana hujung [[salur paramesonefros]] (salur Müllerian) yang bercantum memasuki dinding belakang [[sinus urogenital]] sebagai [[tuberkel sinus]]. Semasa plat ini membesar, ia memisahkan serviks dan sinus urogenital dengan ketara; akhirnya, sel-sel pusat plat tersebut terurai untuk membentuk [[Lumen (anatomi)|lumen]] vagina. Hal ini biasanya berlaku menjelang minggu kedua puluh hingga kedua puluh empat perkembangan. Sekiranya lumen tidak terbentuk, atau tidak lengkap, membran yang dikenali sebagai [[septum vagina|septa vagina]] boleh terbentuk merentasi atau di sekeliling saluran tersebut, yang menyebabkan penyumbatan laluan aliran keluar di kemudian hari.

Terdapat pandangan yang bercanggah mengenai asal usul embriologi vagina. Pandangan majoriti ialah perihalan Koff pada tahun 1933, yang mengemukakan bahawa dua pertiga bahagian atas vagina berasal daripada bahagian kaudal salur Müllerian, manakala bahagian bawah vagina berkembang daripada sinus urogenital. Pandangan lain ialah perihalan Bulmer pada tahun 1957 bahawa epitelium vagina berasal semata-mata daripada epitelium sinus urogenital, dan penyelidikan Witschi pada tahun 1970, yang meneliti semula perihalan Koff dan menyimpulkan bahawa [[bebuli sinovagina]] adalah sama dengan bahagian bawah [[salur Wolffian]]. Pandangan Witschi disokong oleh penyelidikan Acién et al., Bok dan Drews. Robboy et al. mengulas teori Koff dan Bulmer, serta menyokong perihalan Bulmer berdasarkan penyelidikan mereka sendiri. Perdebatan ini berpunca daripada kerumitan tisu yang saling berkait dan ketiadaan model haiwan yang sepadan dengan perkembangan vagina manusia. Oleh sebab itu, kajian mengenai perkembangan vagina manusia masih berjalan dan mungkin dapat membantu merungkai data yang bercanggah tersebut.

===Mikroanatomi===



**Dinding vagina*' dari lumen ke arah luar terdiri pertamanya daripada [[mukosa]] [[epitelium skuamosa berstratifikasi]] yang tidak [[Epitelium skuamosa berstratifikasi#Berkeratin|berkeratin]], dengan [[lamina propria]] (lapisan nipis [[tisu penghubung]]) di bawahnya. Keduanya, terdapat lapisan [[otot licin]] dengan berkas gentian membulat di bahagian dalam berbanding gentian membujur (yang memanjang). Akhir sekali ialah lapisan luar tisu penghubung yang dipanggil [[adventitia]]. Sesetengah teks menyenaraikan empat lapisan dengan mengira dua sublapisan mukosa (epitelium dan lamina propria) secara berasingan.

[[Lapisan otot]] licin di dalam vagina mempunyai daya pengecutan lemah yang boleh mewujudkan sedikit tekanan dalam lumen vagina. Daya pengecutan yang jauh lebih kuat, seperti semasa kelahiran anak, datang daripada otot di [[dasar pelvis]] yang melekat pada adventitia di sekeliling vagina.

Lamina propria kaya dengan saluran darah dan saluran limfa. Lapisan otot terdiri daripada gentian otot licin, dengan lapisan luar otot membujur, lapisan dalam otot membulat, dan gentian otot serong di antaranya. Lapisan luar, iaitu adventitia, ialah lapisan tisu penghubung padat yang nipis dan ia bercantum dengan tisu penghubung longgar yang mengandungi saluran darah, [[salur limfa]] dan gentian saraf yang terletak di antara organ pelvis. Mukosa vagina tidak mempunyai kelenjar. Ia membentuk lipatan (rabung melintang atau [[rugae]]), yang lebih ketara pada sepertiga bahagian luar vagina; fungsinya adalah untuk memberikan vagina luas permukaan yang bertambah bagi tujuan pemanjangan dan peregangan.


Epitelium ektoserviks (bahagian serviks rahim yang memanjang ke dalam vagina) ialah lanjutan daripada, dan berkongsi sempadan dengan, epitelium vagina. Epitelium vagina terdiri daripada lapisan sel, termasuk [[Stratum basale|sel basal]], sel parabasal, [[sel skuamosa|sel rata skuamosa]] superfisial, dan sel perantaraan. Lapisan basal epitelium adalah yang paling aktif secara mitosis dan menghasilkan sel baharu. Sel superfisial [[Penyahsisikan|luruh]] secara berterusan dan sel basal menggantikannya. [[Estrogen]] merangsang sel perantaraan dan superfisial untuk berisi dengan [[glikogen]]. Sel daripada lapisan basal bawah beralih daripada aktiviti metabolik aktif kepada kematian ([[apoptosis]]). Di lapisan tengah epitelia ini, sel-sel mula kehilangan [[mitokondria]] dan [[organel]] lain. Sel-sel ini mengekalkan tahap glikogen yang biasanya tinggi berbanding tisu epitelium lain dalam badan.

Di bawah pengaruh estrogen ibu, vagina bayi baru lahir dilapisi oleh epitelium skuamosa berstratifikasi (atau mukosa) yang tebal selama dua hingga empat minggu selepas kelahiran. Antara waktu itu hingga [[akil baligh]], epitelium kekal nipis dengan hanya beberapa lapisan sel kuboid tanpa glikogen. Epitelium juga mempunyai sedikit rugae dan berwarna merah sebelum akil baligh. Apabila akil baligh bermula, mukosa menebal dan kembali menjadi epitelium skuamosa berstratifikasi dengan sel yang mengandungi glikogen, di bawah pengaruh tahap estrogen gadis tersebut yang meningkat. Akhirnya, epitelium menipis bermula dari [[menopaus]] dan seterusnya berhenti mengandungi glikogen, disebabkan oleh kekurangan estrogen.

Sel skuamosa yang leper lebih tahan terhadap lelas dan jangkitan. Kebolehtelapan epitelium membolehkan tindak balas yang berkesan daripada [[sistem imun]] memandangkan [[antibodi]] dan komponen imun lain boleh sampai ke permukaan dengan mudah. Epitelium vagina berbeza daripada tisu kulit yang serupa. [[Epidermis]] kulit secara relatifnya tahan terhadap air kerana ia mengandungi tahap lipid yang tinggi. Epitelium vagina mengandungi tahap lipid yang lebih rendah. Ini membenarkan laluan air dan bahan larut air menembusi tisu tersebut.

Pengkeratinan berlaku apabila epitelium terdedah kepada suasana luaran yang kering. Dalam keadaan tidak normal, seperti dalam [[Prolaps organ genital wanita|prolaps organ pelvis]], mukosa mungkin terdedah kepada udara, menjadi kering dan berkeratin.

===Bekalan darah dan saraf===
Darah dibekalkan ke vagina terutamanya melalui [[arteri faraj]], yang muncul daripada cabang [[arteri iliak dalaman]] atau [[arteri uterin]]. Arteri-arteri faraj [[anastomosis|beranastomosis]] (bercantum) di sepanjang sisi vagina dengan cabang serviks arteri uterin; ini membentuk [[Cabang faraj arteri uterin|arteri azigos]], yang terletak di garis tengah vagina anterior dan posterior. Arteri lain yang membekalkan vagina termasuk [[arteri rektum tengah]] dan [[arteri pudendal dalaman]], yang kesemuanya merupakan cabang arteri iliak dalaman. Tiga kumpulan saluran limfa mengiringi arteri-arteri ini; kumpulan atas mengiringi cabang faraj arteri uterin; kumpulan tengah mengiringi arteri faraj; dan kumpulan bawah, yang mengalirkan limfa dari kawasan di luar himen, menyalir ke [[nodus limfa inguinal]]. Sembilan puluh lima peratus saluran limfa vagina berada dalam jarak 3&nbsp;mm dari permukaan vagina.

Dua vena utama menyalirkan darah dari vagina, satu di kiri dan satu di kanan. Vena-vena ini membentuk satu rangkaian vena yang lebih kecil, iaitu [[pleksus vena faraj]], di sisi vagina, yang bersambung dengan pleksus vena yang serupa pada [[pleksus vena uterin|rahim]], [[pleksus vena vesikal|pundi kencing]], dan [[pleksus vena rektum|rektum]]. Kesemua ini akhirnya menyalir ke dalam [[vena iliak dalaman]].

Bekalan saraf bagi bahagian atas vagina disediakan oleh kawasan [[Sistem saraf simpatetik|simpatetik]] dan [[Sistem saraf parasimpatetik|parasimpatetik]] [[Pleksus hipogastrik inferior|pleksus pelvis]]. Bahagian bawah vagina dibekalkan oleh [[saraf pudendal]].

==Fungsi==
===Rembesan===


Rembesan vagina terutamanya berasal dari [[rahim]], serviks, dan epitelium vagina sebagai tambahan kepada [[pelinciran faraj]] yang sedikit daripada [[kelenjar Bartholin]] semasa rangsangan seksual. Hanya sedikit rembesan vagina diperlukan untuk melembapkan vagina; rembesan boleh meningkat semasa rangsangan seksual, di pertengahan atau sejurus sebelum [[haid]], atau semasa [[kehamilan]]. Haid (juga dikenali sebagai "datang bulan") ialah pelepasan darah dan tisu mukosa (dikenali sebagai menses) secara tetap dari [[endometrium|lapisan dalam rahim]] melalui vagina. Membran mukus vagina berbeza ketebalan dan komposisinya semasa [[kitaran haid]], iaitu perubahan semula jadi dan tetap yang berlaku dalam [[sistem pembiakan wanita]] (khususnya rahim dan [[ovari]]) yang membolehkan kehamilan berlaku. Pelbagai [[kebersihan wanita|produk kebersihan]] seperti [[tampon]], [[cawan haid]], dan [[tuala wanita]] boleh didapati untuk menyerap atau menampung darah haid.

Kelenjar Bartholin, yang terletak berhampiran bukaan vagina, pada asalnya dianggap sebagai sumber utama bagi pelinciran vagina, namun pemeriksaan lanjut menunjukkan bahawa ia hanya menghasilkan beberapa titisan [[mukus]]. Pelinciran vagina kebanyakannya dibekalkan oleh rembesan plasma yang dikenali sebagai [[transudat]] dari dinding vagina. Ia pada mulanya terbentuk sebagai titisan seakan-akan peluh, dan disebabkan oleh peningkatan tekanan cecair dalam tisu vagina ([[vasokongesi]]), yang mengakibatkan pembebasan plasma sebagai transudat dari [[kapilari]] melalui epitelium vagina.

Sebelum dan semasa [[ovulasi]], kelenjar mukus di dalam serviks merembeskan variasi mukus yang berbeza, yang menyediakan persekitaran [[Kealkalian|beralkali]] dan [[kesuburan|subur]] dalam saluran vagina yang sesuai untuk kelangsungan hidup [[sperma]]. Selepas menopaus, pelinciran vagina berkurangan secara semula jadi.

=== Rangsangan seksual ===

Hujung saraf di dalam vagina mampu memberikan sensasi kenikmatan apabila dirangsang semasa aktiviti seksual. Wanita mungkin memperoleh kenikmatan daripada satu bahagian tertentu vagina, atau daripada rasa keintiman dan kepenuhan semasa penembusan vagina. Memandangkan vagina tidak kaya dengan hujung saraf, wanita sering kali tidak menerima rangsangan seksual yang mencukupi, atau mencapai [[orgasme]], semata-mata melalui penembusan vagina. Walaupun kajian literatur lazimnya memetik wujudnya tumpuan hujung saraf yang lebih tinggi dan oleh itu kepekaan yang lebih ketara berhampiran bukaan vagina (sepertiga bahagian luar atau bawah), beberapa pemeriksaan saintifik terhadap persarafan dinding vagina menunjukkan tiada satu kawasan pun yang mempunyai kepadatan hujung saraf yang lebih tinggi. Penyelidikan lain menunjukkan bahawa hanya sesetengah wanita mempunyai kepadatan hujung saraf yang lebih tinggi pada dinding anterior vagina. Disebabkan bilangan hujung saraf yang lebih sedikit di dalam vagina, kesakitan semasa melahirkan anak menjadi jauh lebih tertahankan.

Kenikmatan boleh diperolehi daripada vagina melalui pelbagai cara. Selain penembusan [[Zakar manusia|zakar]], kenikmatan boleh terhasil daripada [[onani]], [[Main jari (perlakuan seksual)|main jari]], atau [[posisi seks]] tertentu (seperti [[posisi mubaligh]] atau [[posisi seks sudu]]). Pasangan heteroseksual mungkin melakukan perlakuan main jari sebagai satu bentuk [[Bercumbu-cumbuan|rangsangan awal]] untuk membangkitkan rangsangan seksual atau sebagai perlakuan iringan, atau sebagai satu jenis [[kawalan kelahiran]], mahupun untuk [[Keperawanan#Definisi kehilangan keperawanan|memelihara keperawanan]]. Walaupun kurang lazim, mereka mungkin menggunakan perlakuan seksual bukan zakar-vagina sebagai sumber utama kenikmatan seksual. Sebaliknya, [[lesbian]] dan [[wanita yang melakukan hubungan seks dengan wanita]] lain lazimnya melakukan main jari sebagai [[Amalan seksual lesbian|bentuk utama aktiviti seksual]]. Sesetengah wanita dan pasangan menggunakan [[mainan seks]], seperti [[Penggetar (mainan seks)|penggetar]] atau [[dildo]], untuk kenikmatan vagina.

Kebanyakan wanita memerlukan rangsangan langsung pada [[kelentit]] (klitoris) untuk mencapai orgasme. Klitoris memainkan peranan dalam rangsangan vagina. Ia merupakan organ seks berstruktur satah berbilang yang mengandungi limpahan hujung saraf, dengan perlekatan yang luas pada lengkung pubik dan tisu sokongan yang meluas ke labia. Penyelidikan menunjukkan bahawa ia membentuk gugusan tisu bersama vagina. Tisu ini mungkin lebih meluas pada sesetengah wanita berbanding yang lain, yang mungkin menyumbang kepada orgasme yang dialami secara vagina.

Semasa rangsangan seksual, dan terutamanya rangsangan pada klitoris, dinding vagina akan mengeluarkan pelincir. Ini bermula selepas sepuluh hingga tiga puluh saat rangsangan seksual, dan jumlahnya meningkat semakin lama wanita itu terangsang. Ia mengurangkan geseran atau kecederaan yang boleh disebabkan oleh kemasukan zakar ke dalam vagina atau penembusan lain pada vagina semasa aktiviti seksual. Vagina memanjang semasa rangsangan, dan boleh terus memanjang sebagai tindak balas kepada tekanan; apabila wanita terangsang sepenuhnya, vagina mengembang dari segi panjang dan lebarnya, manakala serviks tertarik ke atas. Dengan dua pertiga bahagian atas vagina mengembang dan memanjang, rahim naik ke dalam [[pelvis besar]], dan serviks terangkat di atas dasar vagina, mengakibatkan pembentukan seperti khemah pada satah pertengahan vagina. Ini dikenali sebagai kesan berkhemah atau belon. Semasa dinding elastik vagina [[Pengecutan faraj|meregang atau mengecut]], dengan sokongan daripada otot pelvis, untuk membaluti zakar (atau objek lain) yang dimasukkan, ini mewujudkan geseran bagi zakar dan membantu menyebabkan lelaki mengalami orgasme dan [[ejakulasi]], yang seterusnya membolehkan [[Persenyawaan manusia|persenyawaan]].

Satu kawasan di dalam vagina yang mungkin merupakan [[zon erogen]] ialah [[titik G]]. Ia lazimnya ditakrifkan terletak di dinding anterior vagina, beberapa inci ke dalam dari pintu masuk, dan sesetengah wanita mengalami kenikmatan yang mendalam, dan kadangkala orgasme, jika kawasan ini dirangsang semasa aktiviti seksual. Orgasme titik G mungkin bertanggungjawab terhadap [[ejakulasi wanita]], menyebabkan sesetengah doktor dan penyelidik percaya bahawa kenikmatan titik G berpunca daripada [[kelenjar Skene]], iaitu [[Homologi (biologi)|homolog]] wanita bagi [[prostat]], dan bukannya mana-mana titik tertentu pada dinding vagina; penyelidik lain menganggap hubungan antara kelenjar Skene dan kawasan titik G sebagai lemah. Kewujudan titik G (dan kewujudannya sebagai struktur yang berbeza) masih dipertikaikan kerana laporan mengenai lokasinya boleh berbeza-beza bagi setiap wanita, ia kelihatan tidak wujud pada sesetengah wanita, dan ia dihipotesiskan sebagai lanjutan klitoris dan justeru menjadi sebab kepada orgasme yang dialami secara vagina.

===Kelahiran===


Vagina merupakan saluran kelahiran bagi [[kelahiran faraj|kelahiran]] bayi. Apabila proses bersalin semakin hampir, beberapa tanda mungkin berlaku, termasuk lelehan faraj dan [[pecah ketuban]] (air ketuban pecah). Perkara ini mengakibatkan pancaran atau aliran kecil [[cecair amniotik]] dari vagina. Air ketuban paling kerap pecah pada permulaan proses bersalin. Ia berlaku sebelum proses bersalin jika terdapat [[ketuban pecah pramatang]], yang berlaku dalam 10% kes. Dalam kalangan wanita yang melahirkan anak buat kali pertama, [[pengecutan Braxton Hicks]] sering disalah anggap sebagai [[Pengecutan rahim#Kelahiran|pengecutan]] sebenar, sebaliknya ia merupakan cara tubuh membuat persediaan untuk proses bersalin yang sebenar. Pengecutan ini tidak menandakan permulaan proses bersalin, tetapi ia lazimnya sangat kuat pada hari-hari menjelang kelahiran.

Semasa tubuh bersedia untuk kelahiran, serviks menjadi lembut, [[Penipisan serviks|menipis]], bergerak ke hadapan, dan mula terbuka. Hal ini membolehkan janin menetap di dalam pelvis, satu proses yang dikenali sebagai penurunan janin (*lightening*). Apabila janin menetap di dalam pelvis, kesakitan pada [[saraf skiatik]], lelehan faraj yang bertambah, dan kekerapan membuang air kecil yang meningkat boleh berlaku. Walaupun penurunan ini lebih berkemungkinan berlaku selepas proses bersalin bermula bagi wanita yang pernah melahirkan anak sebelum ini, ia mungkin berlaku sepuluh hingga empat belas hari sebelum proses bersalin bagi wanita yang merasai pengalaman bersalin buat kali pertama.

Janin mula kehilangan sokongan daripada serviks apabila pengecutan bermula. Dengan [[pendilatan serviks]] mencapai 10&nbsp;cm bagi menampung kepala janin, kepala tersebut bergerak dari rahim ke vagina. Keanjalan vagina membolehkannya meregang banyak kali ganda daripada diameter asalnya untuk melahirkan anak tersebut.

Kelahiran faraj adalah lebih lazim, tetapi jika terdapat risiko komplikasi, [[pembedahan caesarean]] (pembedahan C) mungkin dilakukan. Mukosa vagina mengalami pengumpulan cecair yang tidak normal ([[edema|edematosa]]) dan menjadi nipis, dengan sedikit rugae, sejurus selepas kelahiran. Mukosa kembali menebal dan rugae muncul semula dalam masa kira-kira tiga minggu setelah ovari mendapatkan kembali fungsi kebiasaannya dan aliran estrogen dipulihkan. Bukaan vagina ternganga dan mengendur, sehinggalah ia kembali hampir kepada keadaan sebelum hamil dalam tempoh enam hingga lapan minggu selepas kelahiran, yang dikenali sebagai [[tempoh selepas bersalin]]; walau bagaimanapun, saiz vagina akan terus menjadi lebih besar berbanding sebelumnya.

Selepas melahirkan anak, terdapat satu fasa lelehan faraj yang dipanggil [[lokia]] yang boleh berbeza-beza dengan ketara dari segi jumlah kehilangan dan tempohnya tetapi boleh berlanjutan sehingga enam minggu.

=== Mikrobiota vagina ===



[[Flora vagina|Flora vagina]] ialah sebuah [[ekosistem]] kompleks yang berubah sepanjang hayat, dari saat kelahiran hingga menopaus. Mikrobiota vagina mendiami kawasan dalam dan pada lapisan paling luar epitelium vagina. Mikrobiom ini terdiri daripada pelbagai spesies dan genus, yang lazimnya tidak menyebabkan simptom atau jangkitan pada wanita dengan tahap imuniti yang normal. Mikrobiom vagina didominasi oleh spesies *Lactobacillus*. Spesies-spesies ini [[Metabolisme|memetabolismekan]] glikogen, lantas menguraikannya menjadi gula. *Lactobacilli* memetabolismekan gula tersebut kepada glukosa dan asid laktik. Di bawah pengaruh hormon, seperti estrogen, progesteron dan [[hormon perangsang folikel]] (FSH), ekosistem vagina mengalami perubahan berkitar atau berkala.

== Kepentingan klinikal ==

=== Pemeriksaan pelvis ===


Kesihatan vagina boleh dinilai semasa [[pemeriksaan pelvis]], bersama-sama dengan tahap kesihatan sebahagian besar organ dalam sistem pembiakan wanita. Pemeriksaan sebegini mungkin merangkumi [[Ujian Pap]] (atau calitan pangkal rahim). Di Amerika Syarikat, saringan ujian Pap disyorkan bermula sekitar usia 21 tahun hingga umur 65 tahun. Namun begitu, negara-negara lain tidak mengesyorkan ujian pap bagi wanita yang tidak aktif secara seksual. Garis panduan mengenai kekerapan adalah berbeza-beza antara setiap tiga hingga lima tahun. Pemeriksaan pelvis rutin ke atas wanita yang tidak hamil dan tidak menunjukkan sebarang simptom mungkin lebih mendatangkan kemudaratan berbanding manfaat. Satu penemuan normal semasa pemeriksaan pelvis wanita hamil ialah rona kebiruan pada dinding vagina.

Pemeriksaan pelvis paling kerap dilakukan apabila terdapat simptom lelehan yang tidak dapat dijelaskan, kesakitan, pendarahan yang tidak dijangka, atau masalah berkaitan pembuangan air kecil. Semasa pemeriksaan pelvis, bukaan vagina dinilai dari segi kedudukannya, [[simetri]], kehadiran himen, dan bentuknya. Vagina dinilai secara dalaman oleh pemeriksa menggunakan jari bersarung, sebelum spekulum dimasukkan, untuk memerhatikan kehadiran sebarang kelemahan, benjolan, atau [[Nodul (perubatan)|nodul]]. Keradangan dan lelehan akan dicatatkan sekiranya ada. Pada masa ini, kelenjar Skene dan Bartholin dipalpat untuk mengenal pasti kelainan pada struktur ini. Selepas pemeriksaan digital pada vagina selesai, spekulum, iaitu instrumen untuk melihat struktur dalaman, dimasukkan dengan teliti agar serviks dapat dilihat dengan jelas. Pemeriksaan vagina juga boleh dilakukan semasa [[pemeriksaan rongga badan]].

Koyakan atau kecederaan lain pada vagina boleh berlaku semasa [[serangan seksual]] atau [[penderaan seksual]] lain. Ini boleh merangkumi koyakan, lebam, keradangan, dan melecet. Serangan seksual menggunakan objek boleh merosakkan vagina dan pemeriksaan [[Sinar-X|sinar-X]] mungkin mendedahkan kehadiran objek asing. Sekiranya persetujuan diberikan, pemeriksaan pelvis merupakan sebahagian daripada penilaian untuk serangan seksual. Pemeriksaan pelvis juga dilakukan semasa kehamilan, dan wanita yang mempunyai kehamilan berisiko tinggi akan menjalani pemeriksaan dengan lebih kerap.

===Ubat-ubatan===
[[Pemberian intravagina]] ialah satu [[laluan pemberian]] di mana ubat dimasukkan ke dalam vagina sebagai krim atau tablet. Secara [[Farmakologi|farmakologi]], kaedah ini mempunyai potensi kelebihan untuk menggalakkan [[kesan terapeutik]] terutamanya di dalam vagina atau struktur berhampiran (seperti [[bahagian vagina serviks]]) dengan [[kesan buruk]] sistemik yang terhad berbanding laluan pemberian yang lain. Ubat-ubatan yang digunakan untuk mematangkan serviks dan mencetuskan kelahiran lazimnya diberikan melalui laluan ini, begitu juga dengan estrogen, agen perancang keluarga, [[propranolol]], dan [[ubat antikulat|antikulat]]. [[Cincin vagina]] juga boleh digunakan untuk memberikan ubat, termasuk [[kawalan kelahiran]] menggunakan [[cincin vagina perancang keluarga]]. Ia dimasukkan ke dalam vagina dan memberikan tahap ubat yang berterusan, berdos rendah serta konsisten di dalam vagina dan ke seluruh tubuh.

Sebelum bayi keluar dari rahim, suntikan untuk mengawal kesakitan semasa kelahiran anak boleh diberikan melalui dinding vagina dan berhampiran dengan [[saraf pudendal]]. Oleh sebab saraf pudendal membawa gentian motor dan deria yang menyarafi otot pelvis, [[Saraf pudendal#Anestesia|sekatan saraf pudendal]] dapat melegakan kesakitan bersalin. Ubat tersebut tidak memudaratkan bayi, dan tidak mendatangkan sebarang komplikasi yang ketara.

===Jangkitan, penyakit, dan seks selamat===


Jangkitan atau penyakit vagina merangkumi [[Jangkitan yis vagina|jangkitan yis]], [[vaginitis]], [[penyakit kelamin|jangkitan kelamin]] (STI) dan [[kanser]]. *Lactobacillus gasseri* dan spesies *Lactobacillus* lain dalam flora vagina memberikan sedikit perlindungan daripada jangkitan melalui rembesan [[bakteriosin]] dan [[hidrogen peroksida]]. Vagina yang sihat bagi seorang wanita pada usia subur adalah [[Asid|berasid]], dengan [[pH#Sistem hidupan|pH]] lazimnya antara 3.8 dan 4.5. Nilai pH yang rendah ini menghalang pertumbuhan pelbagai strain mikrob [[patogen]]ik. Keseimbangan asid vagina juga boleh dipengaruhi oleh air mani, kehamilan, haid, [[diabetes]] atau penyakit lain, [[pil perancang keluarga|pil perancang]], [[antibiotik]] tertentu, diet yang tidak sihat, dan tekanan. Mana-mana perubahan pada keseimbangan asid vagina ini boleh menyumbang kepada jangkitan yis. Nilai pH cecair vagina yang meningkat (lebih daripada 4.5) boleh disebabkan oleh pertumbuhan bakteria yang berlebihan seperti dalam [[vaginosis bakteria]], atau dalam jangkitan parasit [[trikomoniasis]], di mana kedua-duanya mempunyai simptom vaginitis. Flora vagina yang dipenuhi oleh pelbagai jenis bakteria berbeza yang menjadi ciri vaginosis bakteria meningkatkan risiko hasil kehamilan yang buruk. Semasa pemeriksaan pelvis, sampel cecair vagina mungkin diambil untuk menyaring jangkitan kelamin atau jangkitan lain.

Oleh sebab vagina mampu membersihkan dirinya sendiri, ia lazimnya tidak memerlukan penjagaan kebersihan yang khusus. Para doktor secara umumnya tidak menggalakkan amalan [[Meruang (kesihatan)|meruang]] bagi tujuan mengekalkan kesihatan vulvovagina. Memandangkan flora vagina memberikan perlindungan daripada penyakit, gangguan pada keseimbangan ini boleh membawa kepada jangkitan dan lelehan yang tidak normal. Lelehan faraj mungkin menunjukkan jangkitan vagina melalui warna dan baunya, atau simptom yang berpunca daripada lelehan tersebut, seperti kerengsaan atau rasa pedih. Lelehan faraj yang tidak normal boleh disebabkan oleh STI, diabetes, cecair meruang, sabun berwangi, mandian buih, pil perancang, jangkitan yis (lazimnya akibat penggunaan antibiotik) atau bentuk vaginitis yang lain. Manakala vaginitis merupakan keradangan vagina, dan dikaitkan dengan jangkitan, masalah hormon, atau bahan perengsa, [[vaginismus]] ialah pengetatan otot vagina secara luar kawal semasa penembusan vagina yang disebabkan oleh [[refleks terlazim]] atau penyakit. Lelehan faraj akibat jangkitan yis biasanya pekat, berwarna krim dan tidak berbau, manakala lelehan akibat vaginosis bakteria berwarna kelabu keputihan, dan lelehan akibat trikomoniasis biasanya berwarna kelabu, cair, dan berbau hanyir. Lelehan dalam 25% kes trikomoniasis berwarna kuning kehijauan.

[[HIV/AIDS]], [[papilomavirus manusia]] (HPV), [[herpes alat kelamin]] dan trikomoniasis ialah beberapa jenis STI yang boleh menjejaskan vagina, dan sumber kesihatan mengesyorkan amalan [[seks selamat]] (atau kaedah penghalang) bagi mencegah penularan penyakit ini dan pelbagai STI lain. Seks selamat lazimnya melibatkan penggunaan [[kondom]], dan kadangkala [[kondom wanita]] (yang memberikan lebih kawalan kepada wanita). Kedua-dua jenis ini boleh membantu mengelakkan kehamilan dengan mencegah air mani daripada bersentuhan dengan vagina. Walau bagaimanapun, hanya terdapat sedikit penyelidikan sama ada kondom wanita sama berkesannya dengan kondom lelaki dalam mencegah STI, dan ia sedikit kurang berkesan berbanding kondom lelaki dalam mencegah kehamilan, yang mungkin disebabkan kondom wanita kurang ketat berbanding kondom lelaki atau kerana ia boleh tergelincir ke dalam vagina dan menumpahkan air mani.

Nodus limfa vagina sering memerangkap sel [[kanser]] yang berasal dari vagina. Nodus ini boleh dinilai untuk mengesan kehadiran penyakit. Pembuangan nodus limfa vagina secara pembedahan terpilih (berbanding pembuangan menyeluruh dan lebih invasif) dapat mengurangkan risiko komplikasi yang boleh mengiringi pembedahan yang lebih radikal. Nodus terpilih ini bertindak sebagai nodus limfa sentri. Selain pembedahan, nodus limfa yang berkenaan kadangkala dirawat menggunakan [[terapi sinaran]] yang diberikan pada kawasan pelvis pesakit, nodus limfa inguinal, atau kedua-duanya.

[[Kanser vagina]] dan [[kanser vulva]] adalah sangat jarang berlaku, dan terutamanya menjejaskan wanita yang lebih tua. [[Kanser serviks]] (yang secara relatifnya agak lazim) meningkatkan risiko kanser vagina, justeru itu wujudnya kemungkinan yang ketara bagi kanser vagina berlaku pada masa yang sama, atau selepas, kanser serviks. Ini berkemungkinan besar disebabkan oleh puncanya yang sama. Kanser serviks boleh dicegah melalui saringan calitan pap dan [[vaksin HPV]], tetapi vaksin HPV hanya meliputi HPV jenis 16 dan 18, yang merupakan punca kepada 70% kanser serviks. Beberapa simptom kanser serviks dan vagina termasuklah [[dispareunia]], dan [[pendarahan faraj]] atau lelehan faraj yang tidak normal, terutamanya [[pendarahan pascakoitus|selepas persetubuhan]] atau menopaus. Walau bagaimanapun, kebanyakan kanser serviks bersifat [[asimptomatik]] (tidak menunjukkan sebarang simptom). Brakiterapi intrakaviti vagina (VBT) digunakan untuk merawat kanser [[kanser endometrium|endometrium]], vagina dan serviks. Satu aplikator dimasukkan ke dalam vagina bagi membolehkan pemberian sinaran sedekat yang mungkin dengan tapak kanser tersebut. Kadar kelangsungan hidup meningkat dengan VBT jika dibandingkan dengan terapi sinaran pancaran luaran. Dengan menggunakan vagina untuk menempatkan pemancar sedekat mungkin dengan ketumbuhan kanser, kesan sistemik terapi sinaran dikurangkan dan kadar kesembuhan untuk kanser vagina adalah lebih tinggi. Masih belum jelas daripada kajian sama ada rawatan kanser serviks dengan terapi sinaran meningkatkan risiko kanser vagina.

===Kesan penuaan dan kelahiran anak===
Umur dan tahap hormon berkorelasi secara signifikan dengan tahap pH vagina. Estrogen, glikogen dan laktobasili memberi kesan kepada tahap ini. Pada saat kelahiran, vagina bersifat berasid dengan pH sekitar 4.5, dan berhenti menjadi berasid menjelang usia tiga hingga enam minggu, berubah menjadi beralkali. Purata pH vagina ialah 7.0 pada kanak-kanak perempuan sebelum akil baligh. Walaupun terdapat variasi yang tinggi pada tempoh masanya, kanak-kanak perempuan yang berumur sekitar tujuh hingga dua belas tahun akan terus mengalami perkembangan labia tatkala selaput dara menebal dan vagina memanjang hingga kira-kira 8&nbsp;cm. Mukosa vagina menebal dan pH vagina kembali menjadi berasid. Kanak-kanak perempuan juga mungkin mengalami lelehan faraj nipis berwarna putih yang dipanggil [[leukorrhea|leukorea]]. Mikrobiota vagina bagi gadis remaja berumur 13 hingga 18 tahun adalah serupa dengan wanita pada usia reproduktif, yang mempunyai purata pH vagina 3.8–4.5, namun penyelidikan masih belum jelas sama ada keadaan ini sama bagi gadis pramenarke atau perimenarke. Tahap pH vagina semasa menopaus ialah 6.5–7.0 (tanpa [[Hormone replacement therapy (menopause)|terapi penggantian hormon]]), atau 4.5–5.0 dengan terapi penggantian hormon.


Selepas menopaus, tubuh menghasilkan kurang estrogen. Ini menyebabkan [[atrophic vaginitis|vaginitis atrofi]] (penipisan dan keradangan pada dinding vagina), yang boleh membawa kepada kegatalan, rasa terbakar, pendarahan, pedih, atau [[vaginal dryness|kekeringan vagina]] (pengurangan pelinciran). Kekeringan vagina boleh menyebabkan ketidakselesaan secara sendirinya atau ketidakselesaan serta kesakitan semasa persetubuhan. [[Hot flash|Rasa panas mendadak]] juga merupakan ciri menopaus. Menopaus turut menjejaskan komposisi struktur sokongan vagina. Struktur vaskular menjadi semakin berkurangan seiring dengan peningkatan usia. Komposisi dan nisbah [[collagen|kolagen]] tertentu mula berubah. Kelemahan pada struktur sokongan vagina dipercayai berpunca daripada perubahan fisiologi dalam tisu penghubung ini.

Simptom menopaus boleh diredakan melalui krim vagina yang mengandungi estrogen, ubat-ubatan tanpa preskripsi dan bukan hormon, cincin estrogen vagina seperti [[Femring]], atau terapi penggantian hormon yang lain, namun terdapat risiko (termasuk kesan buruk) yang dikaitkan dengan terapi penggantian hormon. Krim vagina dan cincin estrogen vagina mungkin tidak mempunyai risiko yang sama seperti rawatan penggantian hormon yang lain. Terapi penggantian hormon boleh merawat kekeringan vagina, tetapi [[Personal lubricant#Vaginal lubricants|pelincir peribadi]] boleh digunakan untuk memulihkan kekeringan vagina secara sementara khususnya bagi tujuan persetubuhan. Sesetengah wanita mengalami peningkatan kemahuan seksual selepas menopaus. Terdapat kemungkinan bahawa wanita menopaus yang terus melakukan aktiviti seksual secara kerap mengalami pelinciran vagina yang sama tahapnya dengan wanita yang belum memasuki alam menopaus, serta dapat menikmati persetubuhan sepenuhnya. Mereka mungkin mengalami kurang atrofi vagina dan isu berkaitan persetubuhan.

Perubahan vagina yang berlaku seiring dengan penuaan dan kelahiran anak termasuklah kelewahan mukosa, pembundaran aspek posterior vagina dengan pemendekan jarak dari hujung distal saluran dubur ke bukaan vagina, [[Diastasis (pathology)|diastasis]] atau gangguan pada [[pubococcygeus muscle|otot pubokoksigeus]] yang disebabkan oleh pemulihan [[episiotomy|episiotomi]] yang lemah, serta [[Bleb (medicine)|lepuh]] yang mungkin menonjol melepasi kawasan bukaan vagina. Perubahan vagina lain yang berkaitan dengan penuaan dan kelahiran anak ialah [[stress urinary incontinence|inkontinens urinari tekanan]], [[rectocele|rektokel]], dan [[cystocele|sistokel]]. 

Perubahan fizikal akibat kehamilan, kelahiran anak, dan menopaus sering menyumbang kepada inkontinens urinari tekanan. Jika seorang wanita mempunyai sokongan otot [[pelvic floor|dasar pelvis]] yang lemah dan kerosakan tisu akibat kelahiran anak atau pembedahan pelvis, kekurangan estrogen boleh melemahkan lagi otot pelvis dan menyumbang kepada inkontinens urinari tekanan. [[Pelvic organ prolapse|Prolaps organ pelvis]], seperti rektokel atau sistokel, dicirikan oleh penurunan organ pelvis dari kedudukan normalnya sehingga menghimpit vagina. Pengurangan estrogen tidak menyebabkan rektokel, sistokel atau [[uterine prolapse|prolaps rahim]], tetapi kelahiran anak dan kelemahan pada struktur sokongan pelvis boleh menyebabkannya. Prolaps juga boleh berlaku apabila dasar pelvis tercedera semasa [[hysterectomy|histerektomi]], rawatan kanser ginekologi, atau mengangkat barang berat. Senaman dasar pelvis seperti [[Kegel exercise|senaman Kegel]] boleh digunakan untuk menguatkan otot dasar pelvis, lantas mencegah atau menghentikan perkembangan prolaps. Tiada bukti yang menunjukkan bahawa melakukan senaman Kegel [[Isotonic contraction|secara isotonik]] atau dengan menggunakan sejenis pemberat adalah lebih baik; terdapat risiko yang lebih besar apabila menggunakan pemberat memandangkan objek asing dimasukkan ke dalam vagina.

Semasa peringkat ketiga proses bersalin, tatkala bayi sedang dilahirkan, vagina mengalami perubahan yang ketara. Pancaran darah dari vagina mungkin kelihatan sejurus sebelum bayi dilahirkan. Koyakan pada vagina yang boleh berlaku semasa kelahiran berbeza dari segi kedalaman, keparahan dan jumlah penglibatan tisu bersebelahan. Koyakan ini boleh menjadi begitu meluas sehingga melibatkan rektum dan [[Human anus|dubur]].  Kejadian ini boleh mendatangkan tekanan yang amat sangat kepada ibu baharu. Apabila perkara ini berlaku, [[fecal incontinence|inkontinens tinja]] akan timbul dan najis boleh keluar melalui vagina. Hampir 85% [[spontaneous vaginal birth|kelahiran faraj spontan]] mengalami sejenis koyakan. Daripada jumlah ini, 60–70% memerlukan [[suturing|jahitan]]. Koyakan daripada proses bersalin tidak semestinya sentiasa berlaku.

===Pembedahan===
Vagina, termasuk bukaan vagina, mungkin mengalami perubahan akibat daripada prosedur pembedahan seperti episiotomi, [[vaginektomi]], [[vaginoplasti]] atau [[labiaplasti]]. Golongan yang menjalani vaginoplasti lazimnya berusia lebih matang dan pernah melahirkan anak. Pemeriksaan vagina secara menyeluruh sebelum vaginoplasti merupakan prosedur standard, berserta rujukan kepada [[uroginekologi|pakar uroginekologi]] bagi mendiagnosis sebarang kemungkinan gangguan pada vagina. Berhubung dengan labiaplasti, pengecilan saiz labia minora adalah proses yang pantas tanpa halangan, manakala komplikasinya adalah minimum serta jarang berlaku, dan boleh diperbetulkan. Kesan parut daripada prosedur ini adalah sangat minimum, dan tiada masalah jangka panjang yang dikenal pasti setakat ini.

Semasa episiotomi, insisi pembedahan dilakukan pada peringkat kedua proses bersalin untuk meluaskan bukaan vagina bagi membolehkan laluan bayi. Walaupun pelaksanaannya secara rutin tidak lagi disyorkan, dan penemuan menunjukkan ketiadaan episiotomi membuahkan hasil yang lebih baik berbanding melakukannya, namun ia kekal sebagai salah satu prosedur perubatan yang paling lazim dilakukan ke atas wanita. Insisi tersebut menembusi lapisan kulit, epitelium vagina, lemak subkutaneus, jasad perineum serta otot perineum melintang superfisial, dan memanjang dari vagina hingga ke dubur. Prosedur episiotomi boleh mendatangkan kesakitan selepas bersalin. Golongan wanita kerap melaporkan kesakitan semasa melakukan hubungan seksual sehingga tiga bulan selepas rawatan pemulihan koyakan atau episiotomi. Sesetengah teknik pembedahan mengakibatkan kesakitan yang lebih ringan berbanding teknik yang lain. Terdapat dua jenis episiotomi yang lazim dilakukan, iaitu insisi median dan insisi mediolateral. Insisi median merupakan potongan berserenjang di antara vagina dan dubur, serta merupakan kaedah yang paling kerap digunakan. Insisi mediolateral pula dilakukan pada satu sudut dari vagina dan tahap kebarangkaliannya untuk terus terkoyak hingga ke dubur adalah lebih rendah. Walau bagaimanapun, potongan mediolateral memerlukan tempoh penyembuhan yang lebih lama berbanding potongan median.

Vaginektomi ialah prosedur pembedahan untuk membuang keseluruhan atau sebahagian vagina, dan biasanya dilakukan bagi merawat kemalignanan (kanser). Pembuangan sebahagian atau keseluruhan organ seksual ini boleh mengakibatkan kerosakan saraf dan meninggalkan parut atau [[Pelekatan (perubatan)|lekatan]]. Akibatnya, fungsi seksual juga mungkin terjejas, sepertimana dalam sesetengah kes pembedahan kanser serviks. Prosedur pembedahan ini boleh memberi kesan terhadap tahap kesakitan, keanjalan, keupayaan pelinciran vagina, serta rangsangan seksual. Masalah ini sering kali pulih selepas setahun, namun ia juga mungkin mengambil masa yang lebih lama.

Golongan wanita, terutamanya yang lebih berusia dan pernah melahirkan anak berbilang kali, mungkin memilih kaedah pembedahan bagi membetulkan masalah kelonggaran vagina. Pembedahan ini sering digambarkan sebagai prosedur pengetatan atau peremajaan vagina. Walaupun seorang wanita mungkin merasai peningkatan dari segi [[imej kendiri]] dan kenikmatan seksual dengan menjalani prosedur pengetatan atau peremajaan vagina ini, namun terdapat risiko yang dikaitkan dengannya, termasuk jangkitan, penyempitan bukaan vagina, tahap pengetatan yang tidak mencukupi, penurunan fungsi seksual (seperti [[Dispareunia|kesakitan semasa persetubuhan]]), serta [[fistula rektovagina]]. Wanita yang menjalani prosedur ini mungkin tanpa disedari mempunyai masalah perubatan yang lain, seperti prolaps, dan percubaan untuk memperbetulkan keadaan ini juga akan dilakukan serentak semasa pembedahan.

Pembedahan pada vagina boleh bersifat elektif atau kosmetik. Wanita yang memilih pembedahan kosmetik mungkin mengalami kondisi [[kongenital]], ketidakselesaan fizikal, atau sekadar ingin mengubah penampilan alat kelamin mereka. Data mengenai rupa bentuk atau ukuran purata alat kelamin sebahagian besarnya tidak tersedia, lantas menyukarkan pentakrifan mengenai tahap kejayaan bagi pembedahan sedemikian. Terdapat pelbagai [[pembedahan penentuan semula jantina|pembedahan penentuan semula jantina]] yang tersedia bagi golongan [[transgender]]. Walaupun tidak semua kondisi [[interseks]] memerlukan rawatan pembedahan, sebilangan individu memilih pembedahan alat kelamin bagi membetulkan keadaan anatomi yang atipikal.

===Anomali dan isu kesihatan lain===


[[Anomali vagina]] ialah kecacatan yang mengakibatkan vagina menjadi tidak normal atau tidak wujud. Anomali vagina obstruktif yang paling lazim ialah [[selaput dara imperforat]], iaitu satu keadaan di mana selaput dara menghalang aliran haid atau rembesan vagina yang lain. Anomali vagina yang lain ialah [[septum vagina melintang]], yang menghalang sebahagian atau keseluruhan saluran vagina. Punca sebenar sesuatu halangan mesti dikenal pasti sebelum ia dibaiki, memandangkan pembedahan pembetulan berbeza-beza bergantung pada puncanya. Dalam sesetengah kes, seperti [[agenesis vagina]] terpencil, alat kelamin luaran mungkin kelihatan normal.

Bukaan tidak normal yang dikenali sebagai [[fistula]] boleh menyebabkan [[air kencing]] atau [[najis manusia|najis]] memasuki vagina, lantas mengakibatkan masalah inkontinens. Vagina terdedah kepada pembentukan fistula disebabkan kedudukannya yang berhampiran dengan saluran [[saluran kencing|kencing]] dan [[saluran gastrousus|gastrousus]]. Punca khususnya adalah pelbagai dan merangkumi proses bersalin yang terhalang, histerektomi, [[kemalignanan]], sinaran, [[episiotomi]], dan gangguan usus. Sebilangan kecil fistula vagina bersifat [[kongenital]]. Pelbagai kaedah pembedahan digunakan untuk merawat fistula. Jika tidak dirawat, fistula boleh mengakibatkan [[ketiupayaan]] yang ketara dan memberi impak yang mendalam terhadap [[kualiti hidup]].

[[Eviserasi vagina]] merupakan satu komplikasi serius bagi [[histerektomi vagina]] dan berlaku apabila [[kuf vagina]] [[dehisens luka|pecah]], lantas membenarkan [[usus kecil]] menonjol keluar daripada vagina.

[[Sista]] juga boleh menjejaskan vagina. Pelbagai jenis [[sista vagina]] boleh terbentuk pada permukaan epitelium vagina atau di lapisan vagina yang lebih dalam dan boleh membesar hingga mencapai saiz 7&nbsp;cm. Sering kali, ia merupakan penemuan sampingan semasa pemeriksaan pelvis secara rutin. Sista vagina boleh menyerupai struktur lain yang menonjol keluar daripada vagina seperti rektokel dan sistokel. Sista yang mungkin hadir termasuklah [[sista Müllerian]], [[sista duktus Gartner]], dan [[sista epidermoid]]. Sista vagina paling berkemungkinan berlaku dalam kalangan wanita yang berumur antara 30 hingga 40 tahun. Dianggarkan 1 daripada 200 wanita mempunyai sista vagina. [[Sista Bartholin]] berasal dari bahagian vulva dan bukannya vagina, tetapi ia muncul sebagai satu benjolan pada bukaan vagina. Ia lebih lazim berlaku pada wanita yang lebih muda dan selalunya tanpa simptom, tetapi ia boleh menyebabkan kesakitan sekiranya [[abses]] terbentuk, menghalang laluan masuk ke [[vestibul vulva]] jika bersaiz besar, serta menyukarkan pergerakan untuk berjalan atau menyebabkan persetubuhan yang menyakitkan.

==Masyarakat dan budaya==


===Persepsi, perlambangan dan kevulgaran===

Pelbagai persepsi mengenai vagina telah wujud sepanjang sejarah, termasuklah kepercayaan bahawa ia merupakan pusat [[nafsu syahwat|keinginan seksual]], metafora bagi kehidupan melalui kelahiran, lebih rendah darjatnya berbanding zakar, tidak menarik pada pandangan atau bau, atau dianggap bersifat [[Kevulgaran|vulgar]]. Pandangan-pandangan ini sebahagian besarnya boleh dikaitkan dengan [[Perbezaan seks pada manusia|perbezaan jantina]], dan cara ia ditafsirkan. [[David Buss]], seorang [[psikologi evolusi|pakar psikologi evolusi]], menyatakan bahawa memandangkan zakar jauh lebih besar daripada klitoris dan mudah dilihat manakala vagina pula sebaliknya, dan lelaki membuang air kecil melalui zakar, kanak-kanak lelaki diajar sejak kecil untuk menyentuh zakar mereka manakala kanak-kanak perempuan sering diajar bahawa mereka tidak patut menyentuh alat kelamin mereka sendiri, yang memberi gambaran bahawa terdapat kemudaratan jika berbuat demikian. Buss mengaitkan hal ini sebagai sebab mengapa ramai wanita tidak begitu mengenali alat kelamin mereka, dan para penyelidik mengandaikan bahawa perbezaan jantina ini menjelaskan mengapa kanak-kanak lelaki belajar melancap lebih awal daripada kanak-kanak perempuan dan melakukannya dengan lebih kerap.

Perkataan *vagina* lazimnya dielakkan dalam perbualan, dan ramai orang keliru tentang anatomi vagina serta mungkin tidak menyedari bahawa ia tidak digunakan untuk membuang air kecil. Keadaan ini diburukkan lagi oleh frasa seperti "budak lelaki ada zakar, budak perempuan ada vagina", yang menyebabkan kanak-kanak berfikir bahawa budak perempuan hanya mempunyai satu bukaan di kawasan pelvis. Penulis Hilda Hutcherson menyatakan, "Oleh sebab ramai [wanita] telah dibiasakan sejak kecil melalui isyarat lisan dan bukan lisan untuk menganggap alat kelamin [mereka] sebagai hodoh, berbau, dan tidak bersih, [mereka] tidak mampu untuk menikmati sepenuhnya pertemuan intim" kerana takut pasangan mereka tidak akan menyukai rupa, bau, atau rasa alat kelamin mereka. Beliau berhujah bahawa wanita, tidak seperti lelaki, tidak mempunyai pengalaman di bilik persalinan sekolah di mana mereka membandingkan alat kelamin masing-masing, yang merupakan salah satu sebab mengapa begitu ramai wanita tertanya-tanya sama ada alat kelamin mereka adalah normal. Sarjana  menyatakan bahawa memiliki vagina bermakna beliau lazimnya akan dilayan dengan kurang baik berbanding rakan sejawatannya yang tidak memiliki vagina dan tertakluk kepada ketidaksamaan (seperti [[ketidaksamaan pekerjaan]]), yang mana beliau mengkategorikannya sebagai dilayan seperti warganegara kelas kedua.


Pandangan negatif terhadap vagina secara serentak bertentangan dengan pandangan bahawa ia merupakan simbol [[seksualiti wanita]], kerohanian, atau kehidupan yang berkuasa. Penulis Denise Linn menyatakan bahawa vagina "merupakan simbol kewanitaan, keterbukaan, penerimaan, dan daya reseptif yang kuat. Ia adalah semangat lembah dalaman". [[Sigmund Freud]] meletakkan nilai yang signifikan pada vagina, dengan mendalilkan konsep bahawa orgasme vagina adalah berasingan daripada orgasme klitoris, dan bahawa, apabila mencapai akil baligh, tindak balas yang sewajarnya bagi wanita dewasa ialah peralihan kepada orgasme vagina (bermakna orgasme tanpa sebarang rangsangan klitoris). Teori ini membuatkan ramai wanita berasa tidak cukup sempurna, memandangkan majoriti wanita tidak dapat mencapai orgasme melalui persetubuhan vagina semata-mata. Berkaitan dengan agama, rahim mewakili simbol yang berkuasa sebagai *yoni* dalam agama [[Hindu]], yang melambangkan "potensi feminin", dan ini mungkin menunjukkan nilai yang diberikan oleh masyarakat Hindu terhadap seksualiti wanita serta keupayaan vagina untuk melahirkan kehidupan; walau bagaimanapun, *yoni* sebagai perlambangan bagi "rahim" bukanlah makna utamanya.

Walaupun pada zaman purba, vagina sering dianggap setara ([[Homologi (biologi)|homolog]]) dengan zakar, di mana pakar anatomi [[Galen]] (129 Masihi – 200 Masihi) dan [[Andreas Vesalius|Vesalius]] (1514–1564) menganggap organ-organ tersebut adalah sama secara strukturnya kecuali vagina yang berada dalam keadaan terbalik, namun kajian anatomi pada abad-abad berikutnya menunjukkan bahawa klitoris adalah setara dengan zakar. Satu lagi persepsi mengenai vagina ialah pelepasan cecair vagina akan memulihkan atau merawat beberapa penyakit; pelbagai kaedah telah digunakan selama berabad-abad untuk melepaskan "benih wanita" (melalui pelinciran vagina atau ejakulasi wanita) sebagai rawatan untuk  (kelemasan rahim, &nbsp;'kelemasan akibat benih yang tertahan'), [[penyakit hijau]], dan mungkin juga untuk [[histeria wanita]]. Kaedah rawatan yang dilaporkan termasuklah [[bidan]] menggosok dinding vagina atau memasukkan zakar atau objek berbentuk zakar ke dalam vagina. Simptom diagnosis histeria wanita – satu konsep yang tidak lagi diiktiraf oleh pihak berkuasa perubatan sebagai gangguan perubatan – termasuklah rasa pitam, gementar, insomnia, pengekalan cecair, rasa berat di bahagian perut, kekejangan otot, sesak nafas, cepat marah, hilang selera makan atau selera seks, dan kecenderungan untuk menimbulkan masalah. Ada kemungkinan bahawa wanita yang dianggap menghidap keadaan histeria wanita kadangkala akan menjalani "urut pelvis" – iaitu rangsangan pada alat kelamin oleh doktor sehinggalah wanita tersebut mengalami "paroksismal histeria" (iaitu orgasme). Dalam hal ini, paroksismal dianggap sebagai rawatan perubatan, dan bukannya pelepasan seksual.

Vagina telah diberikan pelbagai nama yang vulgar, tiga daripadanya ialah *pussy*, *twat*, dan *cunt.* Perkataan *cunt* juga digunakan sebagai [[Epithet|gelaran]] [[Penghinaan|yang merendahkan]] bagi merujuk kepada individu dari mana-mana jantina. Penggunaan ini agak baharu, yang bermula sejak akhir abad kesembilan belas. Menggambarkan [[Senarai dialek bahasa Inggeris|penggunaan kebangsaan yang berbeza]], *cunt* diterangkan sebagai "seorang yang tidak menyenangkan atau bodoh" di dalam *Kamus Bahasa Inggeris Oxford Padat*, manakala [[Merriam-Webster]] mencatatkan penggunaan istilah tersebut sebagai "biasanya merendahkan martabat dan lucah: wanita", sambil mengambil maklum bahawa ia digunakan di Amerika Syarikat sebagai "cara yang menyinggung perasaan untuk merujuk kepada wanita". *Random House* mentakrifkannya sebagai "lelaki yang hina, keji atau bodoh". Sesetengah [[Feminisme|golongan feminis]] pada tahun 1970-an berusaha untuk menghapuskan istilah yang merendahkan martabat seperti *cunt*. Perkataan *twat* digunakan secara meluas sebagai gelaran yang merendahkan, terutamanya dalam [[Bahasa Inggeris British]], yang merujuk kepada seseorang yang dianggap menjengkelkan atau bodoh. Perkataan *pussy* boleh menunjukkan "[[sifat pengecut]] atau [[kelemahan]]", dan "vulva atau vagina manusia" atau secara lanjutannya bermaksud "persetubuhan dengan seorang wanita". Dalam bahasa Inggeris, penggunaan perkataan *pussy* untuk merujuk kepada wanita dianggap sebagai satu penghinaan atau merendahkan martabat, yang melayan seseorang seolah-olah sebagai objek seksual.

===Dalam kesusasteraan dan seni===


*Vagina loquens*, atau "vagina yang berbicara", merupakan satu tradisi yang signifikan dalam kesusasteraan dan seni, bermula sejak [[Motif (cerita rakyat)|motif]] [[cerita rakyat]] kuno tentang "faraj yang berbicara". Kisah-kisah ini lazimnya melibatkan vagina yang berbicara akibat kesan sihir atau jampi, dan sering kali mengakui ketiadaan [[kesucian]] padanya. Kisah rakyat lain pula mengaitkan vagina sebagai mempunyai gigi – *vagina dentata* ([[Bahasa Latin|Latin]] bagi "vagina bergigi"). Perkara ini membawa implikasi bahawa persetubuhan mungkin mengakibatkan kecederaan, kehilangan sifat kelakian, atau [[kembiri|pengembirian]] bagi lelaki yang terlibat. Kisah-kisah ini sering diceritakan sebagai [[kisah teladan]] yang memberi amaran tentang bahaya wanita yang tidak dikenali serta untuk mencegah perlakuan [[rogol]].

Pada tahun 1966, artis Perancis [[Niki de Saint Phalle]] telah bekerjasama dengan artis aliran [[Dadaisme]] [[Jean Tinguely]] dan Per Olof Ultvedt dalam satu pemasangan arca berskala besar yang bertajuk  (juga dieja , yang bermaksud "dia-sebuah katedral") untuk Moderna Museet, di Stockholm, Sweden. Bentuk luarannya ialah sebuah arca gergasi wanita yang sedang berbaring di mana para pengunjung boleh memasukinya melalui bukaan vagina bersaiz pintu di antara kedua-dua belah kakinya yang terbuka.

*The Vagina Monologues*, sebuah pementasan berepisod pada tahun 1996 karya [[Eve Ensler]], telah menyumbang kepada usaha menjadikan seksualiti wanita sebagai satu topik wacana umum. Ia terdiri daripada pelbagai monolog yang dibacakan oleh sebilangan wanita. Pada asalnya, Ensler melakonkan setiap monolog itu sendiri, dengan pementasan seterusnya menampilkan tiga orang pelakon wanita; versi yang lebih baharu menampilkan pelakon wanita yang berbeza bagi setiap peranan. Setiap monolog tersebut mengupas aspek [[Kewanitaan|pengalaman feminin]], menyentuh perkara-perkara seperti aktiviti seksual, cinta, rogol, haid, pencacatan alat kelamin wanita, onani, kelahiran, orgasme, pelbagai nama lazim bagi vagina, atau sekadar sebagai satu aspek fizikal tubuh. Tema yang berulang di sepanjang pementasan tersebut ialah vagina sebagai alat pemerkasaan wanita, dan penjelmaan muktamad bagi sifat keperibadian.

===Pengaruh ke atas pengubahsuaian===

Pandangan masyarakat, yang dipengaruhi oleh tradisi, kekurangan pengetahuan mengenai anatomi, atau [[seksisme]], boleh memberi impak yang signifikan terhadap keputusan seseorang untuk mengubah suai alat kelamin mereka sendiri atau orang lain. Golongan wanita mungkin mahu mengubah suai alat kelamin mereka (vagina atau vulva) kerana mereka percaya bahawa penampilannya, seperti panjang labia minora yang menutupi bukaan vagina, adalah tidak normal, atau kerana mereka menginginkan bukaan vagina yang lebih kecil atau vagina yang lebih ketat. Wanita juga mungkin mahu mengekalkan keremajaan dari segi penampilan dan fungsi seksual. Pandangan sebegini sering dipengaruhi oleh media, termasuklah [[pornografi]], lantas mengakibatkan wanita mempunyai tahap keyakinan diri yang rendah. Mereka mungkin berasa malu untuk berbogel di hadapan pasangan seksual dan mungkin berkeras untuk melakukan hubungan seks dengan lampu ditutup. Apabila pembedahan pengubahsuaian dilakukan semata-mata atas sebab kosmetik, ia sering dipandang serong, dan sesetengah doktor telah membandingkan pembedahan sedemikian dengan [[pencacatan alat kelamin wanita]] (FGM).

Pencacatan alat kelamin wanita, juga dikenali sebagai khatan wanita atau pemotongan alat kelamin wanita, ialah pengubahsuaian alat kelamin yang tidak mendatangkan sebarang manfaat kesihatan. Bentuk yang paling parah ialah FGM Jenis III, iaitu [[infibulasi]] yang melibatkan pembuangan keseluruhan atau sebahagian [[labia]] serta vagina dijahit tertutup. Satu lubang kecil dibiarkan untuk membolehkan pengaliran air kencing dan darah haid, dan vagina tersebut akan dibuka semula untuk tujuan persetubuhan serta proses melahirkan anak.

Kontroversi yang besar menyelubungi pencacatan alat kelamin wanita, dengan [[Pertubuhan Kesihatan Sedunia]] (WHO) dan organisasi kesihatan lain berkempen menentang prosedur tersebut atas dasar [[hak asasi manusia]], dengan menyatakan bahawa ia merupakan "satu pencabulan terhadap hak asasi kanak-kanak perempuan dan wanita" dan "mencerminkan ketidaksamaan yang berakar umbi di antara kedua-dua jantina". Pencacatan alat kelamin wanita pernah wujud pada satu-satu masa di hampir kesemua tamadun manusia, lazimnya bertujuan untuk mengawal tingkah laku seksual, termasuk perlakuan onani, dalam kalangan kanak-kanak perempuan dan wanita. Ia dilakukan di beberapa buah negara, terutamanya di [[Afrika]], dan dalam skala yang lebih kecil di bahagian lain di [[Timur Tengah]] dan [[Asia Tenggara]], ke atas kanak-kanak perempuan seawal usia beberapa hari hinggalah ke pertengahan remaja, sering kali untuk mengurangkan nafsu syahwat dalam usaha memelihara keperawanan vagina. [[Comfort Momoh]] menyatakan terdapat kemungkinan bahawa pencacatan alat kelamin wanita "diamalkan di Mesir purba sebagai tanda keistimewaan dalam kalangan golongan bangsawan"; terdapat laporan yang menunjukkan wujudnya kesan infibulasi pada mumia Mesir.

Adat resam dan tradisi merupakan alasan yang paling kerap dipetik bagi mewajarkan amalan pencacatan alat kelamin wanita. Sesetengah budaya percaya bahawa pencacatan alat kelamin wanita merupakan sebahagian daripada proses inisiasi seorang gadis ke alam kedewasaan dan kegagalan melaksanakannya boleh mengganggu kesepaduan sosial dan politik. Dalam masyarakat sebegini, seorang gadis sering kali tidak dianggap sebagai orang dewasa melainkan dia telah menjalani prosedur tersebut.

==Haiwan lain==


Vagina ialah struktur pada haiwan di mana betinanya disenyawakan secara [[Persenyawaan dalaman|dalaman]], dan bukannya melalui [[permanian trauma]] yang digunakan oleh sesetengah invertebrata. Walaupun penyelidikan mengenai vagina sangat kurang bagi haiwan yang berbeza, lokasi, struktur dan saiznya telah didokumentasikan sebagai berbeza-beza antara spesies. Pada [[Theria|mamalia theria]] ([[Plasentalia|plasenta]] dan [[marsupial]]), vagina menghala dari rahim ke bahagian luar tubuh betina. Haiwan plasenta betina mempunyai dua bukaan pada vulva; iaitu bukaan uretra untuk saluran kencing dan bukaan vagina untuk saluran kelamin. Bergantung pada spesies, bukaan ini mungkin berada di dalam [[Sinus urogenital#Haiwan lain|sinus urogenital]] dalaman atau pada vestibule luaran. Marsupial betina [[Marsupial#Betina|mempunyai dua vagina lateral]], yang menghala ke rahim yang berasingan, tetapi kedua-duanya terbuka ke luar melalui orifis yang sama; saluran ketiga, yang dikenali sebagai vagina median, dan boleh bersifat sementara atau kekal, digunakan untuk kelahiran. [[Dubuk berbintik]] betina tidak mempunyai bukaan vagina luaran. Sebaliknya, vagina [[Alat kelamin betina dubuk berbintik|keluar melalui klitoris]], lantas membolehkan sang betina membuang air kecil, berkopulasi dan melahirkan anak melalui klitoris. Pada [[Koyote|kanin]] betina, vagina mengecut semasa kopulasi, lantas membentuk satu [[Pembiakan anjing#Kopulasi|ikatan kopulasi]]. [[Setasea]] betina mempunyai lipatan vagina yang tidak ditemui pada mamalia lain.

[[Monotrema]], [[burung]], [[reptilia]] dan [[amfibia]] mempunyai sebuah [[kloaka]] yang merupakan bukaan luaran tunggal bagi saluran gastrousus, kencing, dan pembiakan. Sesetengah vertebrata ini mempunyai sebahagian [[oviduktus]] yang menghala ke kloaka. Ayam mempunyai apertur vagina yang terbuka dari apeks menegak kloaka. Vagina memanjang ke atas dari apertur dan menjadi kelenjar telur. Pada sesetengah [[ikan tanpa rahang]], tiada oviduktus mahupun vagina dan sebaliknya telur bergerak terus melalui rongga badan (dan disenyawakan secara luaran seperti pada kebanyakan [[ikan]] dan amfibia). Bagi serangga dan [[invertebrata]] lain, vagina boleh menjadi sebahagian daripada oviduktus (lihat [[sistem pembiakan serangga]]). Burung mempunyai kloaka di mana saluran kencing, saluran pembiakan (vagina) dan saluran gastrousus dikosongkan ke dalamnya. Burung air betina daripada beberapa spesies telah mengembangkan struktur vagina yang dipanggil kantung jalan buntu dan gegelung ikut arah jam untuk melindungi diri mereka daripada [[Paksaan seksual dalam kalangan haiwan|paksaan seksual]].

Kekurangan penyelidikan mengenai vagina dan alat kelamin betina lain, terutamanya bagi haiwan yang berbeza, telah membantutkan pengetahuan tentang anatomi seksual betina. Satu penjelasan mengapa alat kelamin jantan lebih banyak dikaji termasuklah hakikat bahawa zakar jauh lebih ringkas untuk dianalisis berbanding rongga alat kelamin betina, kerana alat kelamin jantan lazimnya menonjol lantas lebih mudah untuk dinilai dan diukur. Sebaliknya, alat kelamin betina lebih kerap tersembunyi, dan memerlukan lebih banyak pembedahan, yang seterusnya menuntut lebih banyak masa. Satu lagi penjelasan ialah fungsi utama zakar adalah untuk menghamilkan, manakala alat kelamin betina mungkin berubah bentuk apabila berinteraksi dengan organ jantan, terutamanya untuk memberi manfaat atau menghalang [[kejayaan pembiakan]].

[[Primat]] bukan manusia merupakan model yang optimum bagi penyelidikan bioperubatan manusia kerana manusia dan primat bukan manusia berkongsi ciri-ciri fisiologi akibat proses [[evolusi]]. Walaupun haid sangat dikaitkan dengan wanita manusia, dan mereka mengalami pendarahan haid yang paling ketara, ia juga merupakan suatu kebiasaan bagi kerabat [[kera]] dan [[monyet]]. [[Beruk makaka|Makaka]] betina datang haid, dengan panjang kitaran sepanjang hayat yang setanding dengan wanita manusia. Estrogen dan [[progestogen]] dalam [[Haid (mamalia)|kitaran haid]] dan semasa pramenarke serta pascamenopaus juga adalah serupa bagi wanita manusia dan makaka; walau bagaimanapun, hanya pada makaka, pengkeratinan epitelium berlaku semasa [[fasa folikel]]. Nilai pH vagina makaka juga berbeza, dengan nilai median hampir neutral hingga sedikit beralkali dan sangat pelbagai, yang mungkin disebabkan oleh kekurangan laktobasili dalam flora vaginanya. Ini merupakan salah satu sebab mengapa, walaupun makaka digunakan untuk mengkaji penularan HIV dan menguji [[mikrobisid]], model haiwan tidak kerap digunakan dalam kajian jangkitan kelamin, seperti trikomoniasis. Sebab yang lain ialah punca bagi keadaan sedemikian terikat erat dengan struktur genetik manusia, lantas menjadikan hasil kajian daripada spesies lain sukar untuk diaplikasikan kepada manusia.

== Lihat juga ==
* [[Haid]]
* [[Kelentit]]
* [[Titik G]]
* [[Pelancapan]]
* [[Seks]]

== Rujukan ==


== Pautan luar ==
* [http://www.anatomyatlases.org/AnatomicVariants/OrganSystem/Text/Vagina.shtml *Vagina''], Anatomical Atlases, an Anatomical Digital Library (2018)
*