Dewa penaung

**Dewa penaung**, **penjaga** atau **penunggu** ialah dewa atau semangat yang menjaga, menaung atau melindungi tempat, ciri semula jadi, orang, keturunan, bangsa, budaya atau pekerjaan tertentu. "Penaung" membawa maksud keselamatan dan dengan itu dikaitkan dengan penjagaan atau pemeliharaan.

Dalam agama Yunani lewat dan agama Rom, salah satu bentuk dewa penaung ialah *[[Genius (mitologi)|genius]]*, yang berfungsi sebagai dewa peribadi atau *[[daimon]]* bagi seseorang individu sejak lahir hingga mati. Bentuk lain semangat penaung peribadi ialah semangat pendamping yang dipanggil *familiar* dalam cerita rakyat Eropah.

## Amalan Melayu lama
Dalam amalan Melayu lama, penunggu ialah hantu yang dipercayai mendiami sesuatu tempat dan dijaga supaya kawasan tersebut aman. Dulang kayu atau buluh dahulunya disediakan dengan makanan dan diletakkan di tempat penunggu dalam perbuatan yang dipanggil buang ancak. Selain itu, orang yang dipercayai suci, wali atau dihormati juga kemudiannya menjadi keramat sesuatu tempat dan dipuja.

Selain itu, terdapat juga istiadat pertabalan sultan Perak yang dinamakan Istiadat Tabal Pusaka. Acara ini dahulunya dipanggil Istiadat Tabal Jin kerana jin dipercayai menurut hikayat mendampingi kerajaan Perak. Hal ini telah dimansuhkan dan digantikan dengan bentuk yang tidak menyalahi agama Islam. Selain itu, nobat negeri Perak yang dipercayai hanya boleh dimainkan oleh keturunan orang Kalur dan dipercayai dijaga oleh jin.

## Agama rakyat Cina

Agama rakyat Cina, dahulu dan sekarang, mempunyai pelbagai dewa penaung. Orang-orang yang luar biasa, orang bijaksana, dan nenek moyang yang terkenal boleh didewakan dan dipuja selepas mereka meninggal dunia. Guan Yu ialah penaung anggota tentera dan polis, manakala Mazu ialah penaung nelayan dan pelaut.
* Tudigong (dewa bumi) ialah dewa penaung sesuatu tempat, dan setiap tempat mempunyai dewa bumi sendiri.
* Chenghuangshen (dewa bandar) ialah dewa penjaga sesuatu bandar, disembah oleh para pegawai dan penduduk tempatan sejak zaman maharaja.

## Agama Hindu
Dalam Hinduisme, dewa penaung peribadi dikenali sebagai ishta-devata, manakala dewa penaung keluarga dikenali sebagai Kuladevata. Gramadevata ialah dewa penjaga kampung atau wilayah. Deva juga boleh dilihat sebagai penaung. Shiva ialah penaung jogi dan sesiapa yang meninggalkan perkara-perkara keduniaan. Antara dewa dan dewi bandar termasuk:
* Mata Mumbadevi (Mumbai)
* Sachchika (Osian)
* Mata Patan Devi (Patna)
* Sri Hattanath (Sylhet, Bangladesh)
:Kuladevi termasuk:
* Ambika (Porwad)
* Mahalakshmi
*Kal Bhairava ialah pelindung Ujjain
*Murugan ialah pelindung Kurinji (Bukit).
*Padmanabhaswamy (Travancore)
*Guru Gorakhnath (Gorakhpur)

## Agama Buddha
Buddhisme Tibet mempunyai Yidam sebagai dewa penaung. Dakini ialah penaung bagi mereka yang mencari ilmu.

## Agama Kristian
Konsep yang serupa dalam agama Kristian ialah santo penaung, khususnya malaikat agung "Mikhael, Gabriel, Raphael, dll." atau pada tahap yang lebih rendah, malaikat penjaga.

## Indonesia
Dipengaruhi oleh agama Islam, orang Indonesia percaya kepada jin, terutamanya di pulau Jawa. Jin yang menganut agama Islam umumnya baik, manakala jin bukan Islam dianggap jahat. Sesetengah jin menjaga kubur. Jika penziarah yang menghampiri kubur itu mempunyai niat jahat, mereka akan menimpakan penyakit teruk atau malah kematian.

Beberapa dewa penaung yang terkenal:
* Nyai Roro Kidul, Ratu Laut Selatan
* Dewi Lanjar, Ratu Laut Utara
* Dewi Sri, dewi padi dan kesuburan, popular dalam kalangan orang Jawa, Bali dan Sunda

## Filipina
Dalam animisme Filipina, *[[Anito|Diwata]]* atau *Lambana* ialah dewa atau semangat yang mendiami tempat-tempat suci seperti gunung dan bukit dan berfungsi sebagai penjaga.
* Maria Makiling ialah dewa yang menjaga Gunung Makiling.
* Maria Cacao dan Maria Sinukuan.

## Rom Purba

Dewa penaung yang menjaga dan memelihara sesuatu tempat atau orang merupakan asas agama Rom purba. Dewa penaung untuk seseorang lelaki dipanggil geniusnya, bagi seorang wanita pula Junonya. Pada zaman empayar, Genius seseorang Maharaja dijadikan tumpuan kultus Imperial. Seorang maharaja juga mungkin akan memilik satu dewa utama sebagai penaung atau pelindung peribadinya, seperti yang dilakukan oleh Augustus dengan Apollo. Tradisi memilih satu dewa penaung ditetapkan semasa era Republik, apabila contohnya diktator Rom Sulla menguar-uarkan dewi Victoria sebagai penaungnya dengan mengadakan peraduan awam *([[ludi]])* sempenanya.

Setiap bandar atau kota mempunyai sekurang-kurangnya satu dewa penaung, yang perlindungannya dianggap sangat penting dalam masa perang dan kepungan. Rom sendiri dilindungi oleh dewi yang namanya wajib dirahsiakan atas ancaman hukuman mati (untuk kes contoh, lihat Quintus Valerius Soranus). Triad Kapitolin dengan Juno, Jupiter, dan Minerva juga merupakan penaung-penaung Rom.

Bandar-bandar Itali mempunyai dewa penaung mereka sendiri. Juno sering mempunyai fungsi ini, seperti di bandar Latin, Lanuvium, dan bandar Etruscan, Veii, dan sering ditempatkan di kuil yang sangat besar di ''arx'' (kubu) atau lokasi menonjol atau utama yang lain. Dewa penaung Praeneste ialah Fortuna, dengan takahun yang terkenal.

Upacara Rom yang dipanggil *[[evocatio]]* berasaskan kepercayaan bahawa sesebuah bandar boleh menjadi lemah dan mudah dikalahkan secara ketenteraan sekiranya kuasa dewa penaungnya berjaya dialihkan ke luar bandar itu, mungkin dengan tawaran pemujaan yang lebih agung di Rom. Gambaran sesetengah dewi seperti *Magna Mater* (Ibu Agung, atau Cybele) dengan mahkota berbentuk menara melambangkan kemampuan mereka untuk melindungi bandar.

Sebuah bandar di wilayah jajahan boleh memilih dewa daripada lingkungan agama Rom sebagai penjaganya, atau menyatukan (sinkretisme) dewa penaungnya sendiri dengan dewa Rom. Contohnya, sebuah komuniti dalam *[[civitas]]* Remi di Gaul memilih Apollo sebagai penaung mereka, dan di ibu kota Remi (Rheims sekarang), penaungnya ialah Mars Camulus.

Dewa penaung juga dikaitkan dengan tempat yang lebih kecil, seperti bilik simpanan, simpang jalan, dan jelapang. Setiap rumah Rom mempunyai satu set dewa pelindung: Lar atau Lares bagi rumah tangga atau *familia*, yang tempat pemujaannya dipanggil *[[lararium]]*; Penates yang menjaga bilik simpanan *(penus)* di bahagian terdalam rumah; Vesta, yang tapak sucinya dalam setiap rumah ialah perapian; serta Genius milik *[[paterfamilias]]*, iaitu ketua rumah tangga. Penyair Martial menyenaraikan dewa-dewa penaung yang menjaga pelbagai aspek ladangnya. Seni bina sebuah jelapang *([[horreum]])* mempunyai relung untuk patung dewa-dewa, yang mungkin termasuk *[[genius loci]]* atau semangat penjaga tapak tersebut, Hercules, Silvanus, Fortuna Conservatrix ("Fortuna Sang Pelindung") dan di wilayah Yunani Timur, Aphrodite serta Agathe Tyche.

*Lares Compitales* ialah dewa-dewa penaung sesebuah kejiranan *([[Vicus (Rome)|vicus]])*, yang masing-masing mempunyai sebuah *compitum* (tempat suci) khusus untuk mereka. Perayaan awam tahunan mereka disebut Compitalia. Pada zaman Republik, pemujaan penaung tempatan atau kejiranan kadangkala menjadi titik perhimpunan untuk pergolakan politik dan sosial.

## Yunani Purba
Socrates bercakap tentang mendengar suara semangat peribadinya atau *daimonion*:

Orang Yunani juga percaya dewa-dewa menjaga tempat-tempat tertentu: contohnya, Athena ialah dewi penaung bandar Athens.

## Afrika

* Ala - Igbo dewa penjaga bumi, wanita dan kanak-kanak
* Mamba Muntu/Mami Wata - Semangat penjaga perairan Afrika Tengah dan Barat
* Nkisi - Semangat Bakongo yang mendiami objek untuk melindungi orang yang memiliki objek itu
* Simbi - Semangat nenek moyang Bakongo yang mendiami perairan atau alam semula jadi dan melindungi keturunan mereka
* Yemọja - orisha Yoruba dan dewi penciptaan, air, bulan, keibuan dan perlindungan

## Austronesia
* Atua
* Hanitu
* Hyang
* Kaitiaki
* Kawas (mitologi)
* Tiki

## Germanik
* Fylgja
* Hamingja
* Landdisir
* Landvættir
* Vættir

## Korea
Dalam kepawangan Korea, tiang *[[jangseung]]* dan *[[sotdae]]* diletakkan di pinggir kampung untuk menakutkan hantu. Tiang-tiang ini juga disembah sebagai dewa. Seonangshin ialah dewa penaung kampung dalam tradisi Korea dan dipercayai wujud dalam pokok atau batu keramat yang dipanggil seonangdang.
## Meitei
Dalam mitologi Meitei dan agama (Sanamahisme) di Manipur, terdapat pelbagai jenis dewa penaung, antaranya Lam Lai adalah yang paling dominan.

## Orang Asli Amerika

*Tonás, semangat haiwan penaung orang Zapotec.
*Totem, semangat keluarga atau puak orang Ojibwe, boleh berupa haiwan.

## Shinto

Dalam Shinto, semangat atau *[[Kami (Shinto)|kami]]* yang memberikan kehidupan kepada tubuh manusia datang dari alam semula jadi dan kembali kepadanya selepas meninggal dunia. Nenek moyang oleh itu juga penaung untuk disembah.

## Slavik
Sesetengah dewa penaung diketahui wujud di Eropah Slavik, contoh yang terkenal ialah Leshy.

## Turkik
Walaupun tidak semestinya disembah, İye ialah semangat penaung yang memberikan keupayaan serta pelindung daripada bahaya, dalam legenda orang-orang Turkik.

## Thai
Ibu kota wilayah-wilayah Thailand terdapat tiang-tiang bandar penaung dan imej pelindung. Semangat penjaga rumah dikenali sebagai *Chao Thi* (เจ้าที่) atau *Phra Phum* (พระภูมิ). Hampir setiap isi rumah tradisional di Thailand mempunyai tokong mini yang menempatkan dewa penaung ini, dikenali sebagai rumah semangat.

## Vietnam
Dalam agama rakyat Vietnam, Thành hoàng ialah dewa yang melindungi dan membawa kebaikan kepada kampung.

## Yahudi
Semangat yang dipanggil *[[shedim]]* disebut dua kali dalam Alkitab Ibrani. Dalam kedua-dua kes ini (Mazmur 106:37 dan Ulangan 32:17) *shedim* dikaitkan dengan korban anak atau haiwan. Perkataan "*shedim*" dipercayai oleh sesetengah orang ialah kata pinjaman daripada bahasa Akkadia *[[shedu]]*, yang merujuk kepada semangat yang boleh menjadi kedua-dua pelindung atau jahat.

## Lihat juga
* Agama etnik
* Malaikat pelindung
* Santo penaung

## Rujukan