Bahasa-bahasa Na-Dene

Keluarga bahasa **Na-Dene** (; juga **Nadene**, **Na-Dené**, **Athabaskan–Eyak–Tlingit**, **Tlina–Dene**) ialah keluarga bahasa asli Amerika yang merangkumi paling kurang bahasa Athabaska, Eyak, dan Tlingit. Haida dahulunya dimasukkan, tetapi kini dianggap meragukan. Setakat ini, bahasa Na-Dene yang paling banyak digunakan hari ini ialah Navajo.

Pada Februari 2008, cadangan menghubungkan Na-Dene (tidak termasuk Haida) kepada kelompok bahasa Yenisei di Siberia tengah ke dalam keluarga Dené-Yenisei telah diterbitkan, dan diterima baik oleh beberapa ahli bahasa. Ada cadangan dalam kertas kerja 2014 bahawa bahasa Na-Dene di Amerika Utara dan bahasa Yenisei Siberia mempunyai asal usul yang sama dalam bahasa yang dituturkan di Beringia di antara kedua-dua benua.

## Etimologi
Edward Sapir pada asalnya membina istilah *Na-Dene* untuk merujuk kepada gabungan keluarga Athabaska, Tlingit, dan Haida (kewujudan bahasa Eyak tidak diketahui olehnya pada masa itu). Dalam *The Na-Dene languages: A preliminary report*, beliau menerangkan bagaimana beliau memperoleh istilah itu (Sapir 1915, hlm.&nbsp;558):

## Pembahagian keluarga
Dalam teras yang tidak kontroversi, Na-Dene terdiri daripada dua cabang, Tlingit dan Athabaska–Eyak:

* Tlingit: 1,360 pembesar suara
* Athabaska–Eyak
** Eyak: penutur ibunda terakhir meninggal dunia pada 2008
** Athabaska
*** Utara
*** Pantai Pasifik
*** Selatan

Bagi ahli bahasa yang menuruti Edward Sapir dalam menghubungkan Haida dengan bahasa di atas, Haida mewakili satu cabang tambahan, dengan Athabaska–Eyak–Tlingit bersama-sama membentuk satu lagi. Dene atau Dine (kelompok Athabaska) ialah sekumpulan bahasa asli yang wujud secara meluas yang dituturkan oleh orang yang berkaitan di Alberta, British Columbia, Manitoba, Wilayah Barat Laut, Nunavut, Saskatchewan, Yukon, Alaska, bahagian Oregon, utara California dan Barat Daya Amerika sehingga utara Mexico.

Bahagian barat daya Athabaska juga dipanggil Athabaska Selatan atau ''Apachean'', termasuk Navajo dan semua bahasa Apache. Eyak dituturkan di selatan-tengah Alaska; penutur ibunda terakhir meninggal dunia pada 2008. Navajo ialah bahasa yang paling banyak digunakan dalam keluarga Na-Dene, dituturkan di Arizona, New Mexico dan kawasan lain di Barat Daya Amerika.

## Profil tipologi Athabaska–Eyak–Tlingit
Semua bahasa ini berkongsi struktur kata kerja awalan yang sangat kompleks, di mana penanda kala dan mood diinterdigitasikan antara penanda gandingan subjek-objek. Ciri morfologi keluarga ialah rangkaian awalan yang ditemui secara langsung di hadapan kata kerja dasar yang menaikkan atau menurunkan transitiviti kata kerja. Awalan ini, secara tradisinya dikenali sebagai "pengelas", berasal dari segi sejarah daripada gabungan tiga kelas morfem yang berbeza, dan tidak terdapat dalam mana-mana keluarga bahasa asli Amerika yang lain.

Sistem fonem mengandungi sejumlah besar konsonan dorsal (velar atau uvular) (lazim dalam banyak bahasa Athabaska moden berbanding palatal dan velar, sepadan) serta ketiadaan umum penghalang (obstruen) bibir (kecuali jika /b/ timbul daripada *w). Dalam fonologi sejarah, terdapat kecenderungan meluas, boleh diperhatikan dalam banyak bahasa Athabaska, perbezaan tonal fonemik timbul daripada ciri glotis yang asalnya ditemui pada akhir suku kata. Ciri-ciri glotis yang dimaksudkan selalunya jelas dalam Eyak atau Tlingit. Bahasa-bahasa ini secara tipologinya luar biasa kerana mengandungi sistem awalan yang luas, tetapi memiliki struktur SOV dan kata depan, ciri-ciri yang biasanya dikaitkan dengan bahasa berimbuhan.

## Cadangan hubungan genealogi lanjutan
Hubungan genealogi antara bahasa Tlingit, Eyak dan Athabaskan telah dicadangkan pada awal abad ke-19, tetapi tidak diterima secara universal sehingga lama kemudian. Haida, dengan 15 penutur fasih (M. Krauss, 1995), pada asalnya dikaitkan dengan Tlingit oleh Franz Boas pada 1894. Kedua-dua Haida dan Tlingit kemudiannya disambungkan ke Athabaska oleh Edward Sapir pada tahun 1915. Ahli bahasa seperti Lyle Campbell (1997) hari ini menganggap bahawa bukti yang adaa tidak dapat disimpulkan. Mereka telah mengklasifikasikan Haida sebagai bahasa terpencil. Untuk menekankan kepencilan Haida, Campbell merujuk kepada keluarga bahasa sebagai *Athabaska–Eyak–Tlingit* berbanding *Na-Dene*. Pada 2010, Jeff Leer menerbitkan bahan utama yang luas tentang apa yang beliau panggil sebagai *PAET* (proto-Athabaska–Eyak–Tlingit).

### Dené–Yenisei
Pada 2008, Edward Vajda dari Universiti Washington Barat membentangkan bukti yang menunjukkan bahawa bahasa Na-Dene (Athabaska–Eyak–Tlingit) mungkin berkaitan dengan keluarga bahasa Yenisei dari Siberia, dengan satu-satunya bahasa wakil yang masih ada ialah bahasa Ket.

Bukti utama oleh metodologi perbandingan semasa, termasuk homologi dalam awalan kata kerja dan jalinan sistematik antara taburan nada Ket serta artikulasi konsonan yang terdapat dalam Athabaska–Eyak–Tlingit. Kertas kerja Vajda telah disemak dengan baik oleh beberapa pakar dalam kajian Na-Dene dan Yenisei. Kesimpulan seminar ini ialah perbandingan dengan data Yenisei menunjukkan bahawa Haida tidak boleh diklasifikasikan dalam unit genealogi dengan Athabaska–Eyak–Tlingit.

### Cadangan lain
Menurut pengelasan kontroversi Joseph Greenberg tentang bahasa peribumi Amerika Utara, Na-Dené (termasuk Haida) ialah salah satu daripada tiga kumpulan utama bahasa peribumi yang dituturkan di benua Amerika. Penyokong kontemporari teori Greenberg seperti Merritt Ruhlen telah mencadangkan bahawa keluarga bahasa Na-Dené mewakili penghijrahan yang berbeza orang dari Asia ke Dunia Baru yang berlaku enam hingga lapan ribu tahun yang lalu, meletakkannya sekitar empat ribu tahun kemudian daripada penghijrahan sebelumnya ke benua Amerika oleh penutur Amerindia; ini kekal sebagai hipotesis yang tidak terbukti. Ruhlen membuat spekulasi bahawa penurut Na-Dené mungkin telah tiba dengan bot, pada mulanya menetap berhampiran Haida Gwaii, kini di British Columbia, Kanada.

Hipotesis pinggiran oleh Sergei Starostin mencadangkan bahawa Na-Dené (termasuk Haida) mungkin tergolong dalam keluarga super Dené–Kaukasus yang lebih luas, yang juga mengandungi bahasa Kaukasia Utara, Sino-Tibet dan Yenisei. Cadangan ini ditolak oleh hampir semua ahli bahasa semasa.

Sekitar 1920, Edward Sapir menjadi yakin bahawa Na–Dené lebih berkait rapat dengan Sino–Tibet berbanding keluarga Amerika yang lain. Beliau mencadangkan bahawa bahasa Sino-Tibet mempunyai kaitan dengan Na-Dené. Cadangan Dené–Yenisei Edward Vadja memperbaharui minat dalam kalangan ahli bahasa seperti Geoffrey Caveney (2014) untuk melihat sokongan terhadap hipotesis Sino–Dené. Caveney menganggap hubungan antara Sino–Tibet, Na–Dené, dan Yeniseian adalah munasabah, tetapi tidak menyokong hipotesis bahawa Sino–Tibet dan Na–Dené berkait dengan bahasa Kaukasia Utara (Sino–Kaukasia dan Dené–Kaukasia).

## Nota kaki

## Rujukan

*.
*.
*.
*.
*.
*.
*.
*.
*.
*.
*.
*.
*.
*.
*.
*.
*
*.
*.
*.
*.
*.
*. 
*.
*. 
*.
*. 
*.
*.
*.
*.
*.
*.
*.
*.
*.

## Pautan luar

* Pusat Bahasa Asli Alaska
* Jadual perbandingan perkataan Athabaska
* Senarai Swadesh Dené–Yeniseia / Na-Dené (tidak lengkap)