Bahasa-bahasa Afghanistan

Afghanistan merupakan sebuah negara yang pelbagai bahasa dengan lebih 40 bahasa pertuturan yang berbeza. Dari dan Pashto berfungsi sebagai dua bahasa rasmi utama. Dari, yang secara sejarahnya berfungsi sebagai *[[lingua franca]]* di rantau ini, merupakan bahasa yang dikongsi antara kumpulan etnik yang berbeza di negara ini. Walaupun Pashto merupakan bahasa pertama yang dominan di wilayah selatan dan timur negara ini, ia terutamanya dituturkan dalam kawasan etniknya sendiri.

Dua bahasa rasmi utama negara ini, Dari dan Pashto juga merupakan bahasa saudara, kerana kedua-duanya merupakan bahasa Iran dan merupakan sebahagian daripada keluarga bahasa Indo-Eropah yang lebih besar. Bahasa ketiga terbesar, Uzbek, merupakan bahasa Turki dan merupakan saudara kepada negara jiran Turkmen . Bahasa Turki, bersama-sama dengan Balochi, Pashayi, Nuristani, dan Pamiri, merupakan bahasa rasmi ketiga di kawasan di mana majoriti penuturnya.

Bahasa Dari dituturkan oleh lebih 75% penduduk di Afghanistan, diikuti oleh Pashto 48%, Uzbek 11%, Inggeris 6%, Turkmen 3%, Urdu 3%, Pashayi 1%, Nuristani 1%, Arab 1%, dan Balochi 1% (anggaran 2020). Data mewakili bahasa yang paling banyak dituturkan; jumlah keseluruhannya melebihi 100% kerana terdapat banyak dwibahasa di negara ini dan kerana responden dibenarkan memilih lebih daripada satu bahasa.

Bahasa-bahasa minor termasuk: Ashkunu, Gujari, Kamkata-vari, Wasi-wari, Tregami, Kalasha-ala, Pamiri (Shughni, Munji, Ishkashimi dan Wakhi), Brahui, Arab, Pashai, Kyrgyz, dan Punjabi. Di Afghanistan, bahasa Indo Arya seperti Sindhi, Gujari, Urdu, dan Punjabi dituturkan oleh 24,000, 18,850, 15,990, dan 12,200 orang masing-masing. Ahli bahasa Harald Haarmann percaya bahawa Afghanistan mempunyai lebih daripada 40 bahasa minor, dengan sekitar 200 dialek yang berbeza.

## Gambaran Keseluruhan
Banyak bahasa tempatan merupakan dialek dan/atau terancam. Dari, yang merupakan nama lain bagi bahasa Parsi, bertindak sebagai bahasa yang dikongsi antara pelbagai kumpulan etnik di negara ini, dari segi sejarah, telah berfungsi sebagai lingua franca antara kumpulan yang berbeza di rantau ini, dan merupakan bahasa yang paling banyak difahami di negara ini. 

Bahasa Parsi atau Dari berfungsi sebagai lingua franca negara dan merupakan bahasa ibunda bagi beberapa kumpulan etnik Afghanistan termasuk Tajik, Hazara, dan Aimaq. Pashto ialah bahasa ibunda bagi orang Pashtun, kumpulan etnik dominan di Afghanistan. Disebabkan oleh sifat berbilang etnik Afghanistan, multibahasa merupakan fenomena biasa.

Angka tepat tentang saiz dan komposisi pelbagai kumpulan etnolinguistik tidak tersedia kerana tiada banci sistematik telah diadakan di Afghanistan dalam beberapa dekad.  Jadual di bawah memaparkan anggaran bahasa utama yang dituturkan di Afghanistan mengikut statistik sampel:

Statistik berbeza-beza dari sumber ke sumber, jumlah penutur Dari (L1+L2) cenderung menjadi yang paling konsisten (77-80%). Antara sumber, jumlah penutur L1 Pashto dan Dari berbeza-beza dengan ketara. Dengan Ensiklopedia Britannica menganggarkan bahawa kira-kira 1/2 daripada penduduk Afghanistan bertutur dalam bahasa Dari secara asli, dan "lebih daripada" 2/5 daripada Afghanistan bertutur dalam bahasa Pashto secara asli. Walaupun menganggarkan jumlah penutur Pashto asli yang lebih rendah berbanding sumber lain, Britannica menganggarkan bahawa kira-kira 20% daripada penduduk bertutur dalam bahasa Pashto sebagai bahasa kedua (anggaran yang lebih tinggi daripada kebanyakan sumber lain). Britannica juga menyatakan bahawa ramai orang Pashtun (terutamanya di kawasan bandar) bertutur dalam bahasa Dari sebagai bahasa pertama mereka, jadi kuantiti penutur bahasa pertama bukanlah petunjuk etnik yang boleh dipercayai. Sumber lain mungkin memberikan anggaran yang lebih tinggi untuk penutur Pashto L1 tetapi anggaran yang lebih rendah untuk penutur L2, dan mungkin memberikan anggaran yang berbeza-beza untuk Dari bergantung pada sama ada varieti Dari serantau seperti Hazaragi dan Aimaqi dikira sebagai bahasa atau dialek. Ensiklopedia Iranica menganggarkan bahawa 50-55% penduduk Afghanistan bertutur dalam bahasa Pashto sebagai bahasa ibunda mereka, tetapi menganggarkan hanya sedikit penutur bahasa kedua (tiada anggaran diberikan, hanya jumlah penutur L2 adalah "kurang daripada 10%"). Iranica juga menganggarkan 25% penduduk Afghanistan yang bertutur dalam bahasa Dari tetapi juga mengkategorikan pelbagai jenis bahasa Parsi yang dituturkan di Afghanistan tengah sebagai bahasa yang berbeza daripada bahasa Dari, dan tidak memberikan anggaran kepada peratusan penutur bahasa Parsi bukan Dari. Iranica juga tidak merujuk kepada berapa ramai etnik Pashtun yang bertutur dalam bahasa Dari sebagai bahasa pertama mereka.

Populasi yang agak besar di Afghanistan, terutamanya di Kabul, juga boleh bertutur dan memahami bahasa Urdu disebabkan oleh penghijrahan beramai-ramai pelarian Afghanistan semasa Perang Soviet-Afghanistan.

## Dasar bahasa
Bahasa rasmi kebangsaan negara ini ialah Dari dan Pashto, yang pertama kali diwujudkan oleh Perlembagaan Afghanistan 1964. Dari ialah bahasa yang paling banyak dituturkan dalam bahasa-bahasa Afghanistan dan bertindak sebagai lingua franca bagi negara tersebut. Pada tahun 1980, bahasa-bahasa serantau lain telah diberikan status rasmi di wilayah-wilayah di mana bahasa-bahasa tersebut merupakan bahasa majoriti. Dasar ini telah dikodifikasikan dalam Perlembagaan Afghanistan 2004, yang menetapkan bahasa Uzbek, Turkmen, Balochi, Pashayi, Nuristani, dan Pamiri sebagai bahasa rasmi di kawasan-kawasan di mana bahasa-bahasa tersebut dituturkan oleh majoriti penduduk. Secara rasmi, kerajaan Taliban sejak 2021 telah mengekalkan status rasmi bersama kebangsaan Dari dan Pashto serta status serantau bahasa-bahasa etnik minoriti. Walau bagaimanapun, Taliban telah dituduh menyekat penggunaan bahasa Dari dan bahasa-bahasa etnik minoriti termasuk Uzbek, yang memihak kepada bahasa Pashto.Memandangkan Afghanistan kebanyakannya terletak di dataran tinggi Iran, kebanyakan bahasa yang dituturkan tergolong dalam keluarga bahasa Iran . Bahasa Turki dituturkan secara jarang di persimpangan utara dataran tinggi dengan Asia Tengah . Begitu juga, bahasa Nuristani, bahasa Indo-Arya dan bahasa Dravida dituturkan secara jarang di beberapa kawasan di mana dataran tinggi bersilang dengan benua kecil India.

## Bahasa-bahasa yang terancam
Sehingga tahun 2004, Dari dan Pashto merupakan satu-satunya bahasa yang dipromosikan oleh kerajaan. Walaupun dasar telah berubah sejak itu, ia masih menjejaskan banyak bahasa minoriti di negara ini. Jadual di bawah menunjukkan bahasa terancam yang dituturkan di Afghanistan yang diiktiraf oleh UNESCO.  UNESCO mengiktiraf 23 bahasa terancam di Afghanistan, 12 daripadanya dituturkan secara eksklusif di Afghanistan dan satu lagi telah pupus selepas tinjauan UNESCO.

## Lihat juga

* Demografi Afghanistan
* Kumpulan etnik di Afghanistan
* Orang Turki di Afghanistan

## Rujukan


## Bacaan lanjut

* Dasar Bahasa dan Konflik Bahasa di Afghanistan dan Negara Jirannya: Politik Pilihan Bahasa yang Berubah

## Pautan luaran

* Peta taburan bahasa dari Universiti Columbia
* Peta linguistik Afghanistan