Jaan Tõnisson

**Jaan Tõnisson** ( – 1941?) ialah seorang negarawan Estonia yang berpengaruh dan memainkan peranan penting dalam pembentukan negara tersebut pada awal abad ke-20. Beliau berkhidmat sebagai Perdana Menteri Estonia sebanyak dua kali antara tahun 1919 hingga 1920, sebagai Ketua Negara Estonia dari 1927 hingga 1928 serta sekali lagi pada tahun 1933, dan sebagai Menteri Luar Negeri dari 1931 hingga 1932. Kepimpinannya sering dikaitkan dengan usaha memperkukuh demokrasi berparlimen dan kedaulatan negara Estonia dalam tempoh pergolakan politik di Eropah Timur.

Selepas pencerobohan dan pendudukan Soviet ke atas Estonia pada Jun 1940, Tõnisson ditangkap oleh rejim Stalin. Seperti kebanyakan pemimpin kanan Estonia ketika itu, beliau sama ada dihukum bunuh atau meninggal dunia dalam tahanan Soviet tidak lama kemudian. Tõnisson masih hidup pada Jun 1941 dan diketahui dipenjarakan serta disoal siasat di Tallinn. Walau bagaimanapun, tarikh dan lokasi sebenar kematiannya serta tempat pengebumiannya tidak pernah dapat dipastikan. Berdasarkan bukti keadaan, beliau dipercayai besar kemungkinan dihukum bunuh oleh pihak NKVD Soviet pada awal Julai 1941.

## Kehidupan awal
Dilahirkan pada 22 Disember 1868 (10 Disember mengikut kalendar lama) berhampiran Tänassilma, Paroki Viiratsi, Daerah Viljandi, yang ketika itu merupakan sebahagian daripada Kegabenoran Livonia dalam Empayar Rusia, Tõnisson membesar dalam suasana kebangkitan nasional Estonia. Sejak kecil lagi beliau telah dipengaruhi oleh idea-idea nasionalisme yang sedang berkembang dalam kalangan masyarakat Estonia pada akhir abad ke-19.

Beliau mendapat pendidikan awal di sekolah paroki sebelum melanjutkan pelajaran ke sekolah menengah di Viljandi. Seterusnya, Tõnisson menyambung pengajian di Fakulti Undang-Undang Universiti Tartu dan menamatkan pengajian pada tahun 1892 dengan ijazah undang-undang (*candidatus juris*). Semasa di universiti, beliau menyertai Persatuan Pelajar Estonia, sebuah pertubuhan pelajar yang memainkan peranan penting dalam gerakan kebangsaan Estonia pada penghujung abad ke-19 dan awal abad ke-20. Tõnisson kemudiannya dilantik sebagai pengerusi pertubuhan tersebut, yang memperkenalkannya kepada tokoh gerakan nasional ketika itu, Villem Reimann. 

## Kerjaya politik
Dasar Rusifikasi yang dilaksanakan oleh Empayar Rusia telah menutup beberapa pertubuhan Estonia, sekali gus membangkitkan penentangan dalam kalangan pelajar dan intelektual muda. Antara tokoh yang mula bersuara lantang ialah Jaan Tõnisson, yang mendapat sokongan kuat daripada masyarakat Estonia beretnik tempatan. Pada tahun 1893, beliau menjadi editor akhbar harian terbesar Estonia, *[[Postimees]]*. Di bawah kepimpinannya, tercetus apa yang dikenali sebagai "Kebangkitan Tartu", iaitu satu tempoh kebangkitan kesedaran nasional yang bertujuan melemahkan pengaruh Rusifikasi. Pada tahun 1896, Tõnisson bersama rakan-rakannya membeli akhbar tersebut dan menjadikannya wadah utama gerakan nasional Estonia selama beberapa dekad. Beliau memperjuangkan nasionalisme berasaskan moral dan etika, menolak penaklukan bangsa lain serta menekankan kekuatan rohani sebagai asas pembinaan negara.

Selain perjuangan politik dan ideologi, Tõnisson turut memberi perhatian terhadap pembangunan ekonomi masyarakat Estonia. Beliau menyokong gerakan koperasi, termasuk penubuhan koperasi pertanian pertama di Estonia serta Persatuan Pinjaman dan Simpanan Estonia atas inisiatifnya. Pada tahun 1901, Konstantin Päts menubuhkan akhbar harian kedua, *[[Teataja]]*, yang mencetuskan persaingan politik dan intelektual antara kedua-dua tokoh tersebut. Tõnisson mewakili aliran moralis yang menekankan prinsip nasionalisme dan nilai etika, manakala Päts lebih menumpukan kepada pembangunan ekonomi dan pragmatisme politik. 

### Kerjaya awal

Dalam Revolusi 1905, Tõnisson tidak menyokong penglibatan aktif orang Estonia dalam gerakan revolusioner, namun beliau tetap menentang keras tindakan hukuman yang dilakukan oleh pihak berkuasa empayar terhadap rakyat Estonia. Pendiriannya yang sederhana menyebabkan beliau berkonflik dengan golongan radikal, tetapi pada masa yang sama menyelamatkannya daripada dibuang negeri seperti yang dialami oleh Päts dan Otto August Strandman. Selepas revolusi tersebut, Tsar Nicholas II mengeluarkan Manifesto Oktober yang memberikan beberapa kebebasan politik. Tõnisson memanfaatkan peluang ini untuk menubuhkan parti politik Estonia yang pertama, Parti Kemajuan Nasional Estonia (*Eesti Rahvuslik Eduerakond*) bersama Villem Reiman. Parti ini memperjuangkan hak perlembagaan, liberalisme dan kesamarataan bagi orang Estonia dalam kerangka sistem raja berperlembagaan Rusia, serta kekal sah walaupun gerakan revolusi ditekan.

Pada Disember 1905, Tõnisson menganjurkan perhimpunan wakil Estonia di Tartu, namun berlaku perpecahan apabila golongan radikal menyokong Jaan Teemant sebagai pengerusi. Apabila pendekatan revolusioner semakin dominan, Tõnisson dan penyokong sederhananya meninggalkan perhimpunan tersebut. Pada tahun 1906, beliau dipilih sebagai salah seorang daripada empat wakil Estonia ke Duma Negara Pertama Rusia dan menyertai kumpulan Autonomi-Federalis, malah membantu membentuk kelompok Baltik dalam kumpulan itu. Pada 23 Jun 1906, beliau menandatangani *Rayuan [[Vyborg]]* sebagai bantahan terhadap pembubaran Duma, yang mengakibatkan beliau dihukum penjara selama tiga bulan di Tartu pada tahun 1907.

Pemenjaraan itu tidak mematahkan semangatnya. Dalam tahun-tahun berikutnya, Tõnisson memberi tumpuan kepada pembangunan sistem pendidikan Estonia, menubuhkan persatuan sekolah dan membuka sekolah menengah berbahasa Estonia. Dasar koperasi dan pertanian yang dipeloporinya menyumbang kepada pembentukan masyarakat sivil Estonia yang kukuh serta pertumbuhan ekonomi negara. Pada tahun 1915, beliau bersama Jaan Raamot memulakan Jawatankuasa Baltik Utara untuk melindungi pelarian perang, dan beliau berkhidmat sebagai pengerusi sehingga 1917, sekali gus mengukuhkan kedudukannya dalam pentadbiran dan kepimpinan nasional Estonia.

### Autonomi
Selepas Revolusi Februari 1917 di Rusia, orang Estonia segera mengambil peluang daripada perubahan politik tersebut untuk menuntut hak autonomi dan pembentukan angkatan tentera kebangsaan daripada Kerajaan Sementara Rusia. Pada Mac 1917, Jaan Tõnisson bertemu dengan Perdana Menteri Rusia, Georgy Lvov, namun beliau tidak dapat menjanjikan autonomi yang jelas kepada Estonia. Dalam perbahasan mengenai bentuk autonomi, Tõnisson pada awalnya menyokong pembahagian Estonia kepada dua kegabenoran yang masing-masing diberikan autonomi. Sebaliknya, cadangan Konstantin Päts untuk mewujudkan satu Kegabenoran Autonomi Estonia yang bersatu akhirnya diterima. Tõnisson turut terlibat dalam merangka draf reformasi pemerintahan sendiri tersebut. Apabila Kegabenoran Autonomi Estonia ditubuhkan, beliau dipilih ke dalam Perhimpunan Wilayah Estonia (*Maapäev*) pada tahun 1917, manakala partinya yang dinamakan semula sebagai Parti Demokratik Estonia memenangi 7 daripada 55 kerusi.

Pada peringkat awal, Tõnisson pernah mengemukakan idea pembentukan sebuah negara besar Scandinavia, namun pendiriannya berkembang kepada sokongan terhadap pemisahan penuh daripada Rusia. Menjelang akhir musim luruh 1917, beliau termasuk antara ahli politik Estonia terawal yang secara terbuka menuntut kemerdekaan sepenuhnya. Selepas Revolusi Oktober, golongan Bolshevik tempatan membubarkan *Maapäev*. Pada 28 November 1917, sebahagian besar ahli perhimpunan berhimpun di Istana Toompea dan mengisytiharkan bahawa *Maapäev* ialah kuasa tertinggi yang sah di Estonia. Dalam ucapannya, Tõnisson menegaskan keadaan anarki di Rusia dan menyokong deklarasi tersebut, yang kemudiannya menjadi langkah penting ke arah pengambilalihan kuasa oleh kepimpinan nasional Estonia.

Tidak lama kemudian, pada 4 Disember 1917, Tõnisson ditangkap oleh pihak Bolshevik kerana menganjurkan perhimpunan yang menyokong Maapäev di Tartu dan diusir keluar dari negara pada 8 Disember. Majlis Tetua *Maapäev* yang bergerak secara bawah tanah melantiknya sebagai wakil Estonia ke Stockholm untuk mendapatkan sokongan antarabangsa bagi kemerdekaan atau sekurang-kurangnya autonomi Estonia. Tõnisson dilantik sebagai ketua delegasi luar Estonia, satu jawatan yang masih dipegangnya ketika Estonia mengisytiharkan kemerdekaan pada 24 Februari 1918. Delegasi tersebut kemudiannya berkembang menjadi perwakilan diplomatik rasmi. Di Stockholm, beliau bertemu duta Jerman dan Perancis untuk mendapatkan sokongan, sebelum dihantar ke Copenhagen. Pada 16 Mac 1918, Menteri Luar Sweden bersetuju menemui delegasi Estonia tetapi tidak memberikan sokongan rasmi. Selepas berakhirnya pendudukan Jerman di Estonia, Tõnisson kembali ke tanah air pada 16 November 1918 untuk meneruskan peranannya dalam pembinaan negara merdeka.

### Kemerdekaan
Selepas kembali dari tugas diplomatik pada November 1918, Jaan Tõnisson dilantik sebagai menteri tanpa portfolio dan kemudiannya, dari 27 November 1918 hingga 9 Mei 1919, berkhidmat sebagai Menteri Luar Negeri bagi Kerajaan Sementara Estonia yang diketuai oleh Konstantin Päts. Tugasnya termasuk pergi ke Finland untuk mendapatkan senjata dan pinjaman bagi Perang Kemerdekaan Estonia yang akan datang. Beliau juga menjadi sebahagian daripada delegasi Estonia di Persidangan Damai Paris.

Untuk pilihan raya Perhimpunan Perlembagaan Estonia pada musim bunga 1919, Tõnisson menukar partinya sekali lagi kepada Parti Rakyat Estonia. Parti ini memenangi 25 daripada 120 kerusi, di belakang Parti Pekerja Sosial Demokrat (ESDTP) dan Parti Buruh. Bentuk republik baru ditentukan oleh gabungan parti kiri dan pusat, termasuk parti Tõnisson.

Pada 18 November 1919, Tõnisson menjadi Perdana Menteri Estonia dan pada hari berikutnya, kerajaan memulakan rundingan damai dengan Rusia. Pada 2 Februari 1920, Perjanjian Damai Tartu ditandatangani, menamatkan Perang Kemerdekaan, menjadikan Estonia dan Republik Sosialis Persekutuan Soviet Rusia menjadi negara pertama yang saling mengiktiraf kemerdekaan masing-masing. Konflik dengan Latvia pada Disember 1920 mengenai bandar sempadan Valga diselesaikan melalui pengantaraan Britain.

Kerajaan Tõnisson terdiri daripada tiga parti utama: Parti Rakyat (tengah-kanan), ESDTP (sosial demokrat) dan Parti Buruh (tengah-kiri). ESDTP meninggalkan gabungan pada 1 Julai 1920 kerana perbezaan ideologi, menyebabkan kabinet jatuh pada 28 Julai 1920. Tõnisson kemudiannya memimpin kabinet satu parti dari 30 Julai hingga 26 Oktober 1920.

Populariti Parti Rakyat menurun, tetapi Tõnisson kekal berpengaruh. Parti tersebut menjadi anggota gabungan dalam sembilan daripada dua belas kabinet antara 1920 dan 1932. Tõnisson juga berkhidmat sebagai Presiden  Riigikogu dari 7 Jun 1923 hingga 27 Mei 1925.

Beliau membentuk kabinet ketiga pada 9 Disember 1927 sebagai Ketua Negara Estonia dalam gabungan luas dengan Parti Buruh, Parti Pemukim dan Himpunan Petani, tetapi kabinet jatuh pada 4 Disember 1928. Tõnisson kembali dalam kabinet pada 12 Februari 1931 sebagai Menteri Luar Negeri di bawah kabinet Päts dan kemudian Jaan Teemant sehingga kabinet itu meletak jawatan pada 19 Julai 1932. Parti Pusat Nasional yang baru muncul memperoleh 23 daripada 101 kerusi pada pilihan raya 1932, dan Tõnisson kembali menjadi Presiden Riigikogu dari 19 Julai 1932 hingga 18 Mei 1933.

Beliau membentuk kabinet keempat pada 18 Mei 1933 dengan Parti Pemukim sebagai satu-satunya rakan gabungan. Keputusan pemerintahannya semasa krisis ekonomi 1932 menyebabkan popularitinya menurun, tetapi dasar tersebut membantu negara mengatasi krisis. Dalam referendum 1933, pengundi meluluskan perlembagaan baru yang meningkatkan kuasa presiden, membolehkan Konstantin Päts mengukuhkan kawalan dan menggantung aktiviti kedua-dua parti politik dan parlimen sehingga pilihan raya 1938.

Dalam situasi baru ini, Tõnisson menjadi pemimpin pembangkang demokratik. Walaupun akhbar beliau, *Postimees* telah disita pada 1933, beliau terus mempromosikan idea demokrasi. Dalam pilihan raya separa demokratik 1938, Tõnisson dipilih semula ke Dewan Negara (Riigivolikogu), menentang pengurangan demokrasi. Selepas pencerobohan Soviet pada 16 Jun 1940, beliau cuba meyakinkan Presiden Päts agar menentang penceroboh secara simbolik, namun Päts telah memutuskan menyerah tanpa penentangan. Tõnisson turut cuba menamakan calon alternatif dalam pilihan raya palsu Soviet pada Julai 1940, tetapi rejim Soviet menyingkirkan semua calon pembangkang dari senarai calon.

## Kehilangan
Jaan Tõnisson ditangkap oleh pihak Soviet pada musim luruh 1940 dan dibicarakan. Semasa perbicaraannya, Tõnisson tidak menyesal dan tidak mendedahkan maklumat mengenai ahli politik lain yang menentang Soviet. Lokasi sebenar Tõnisson selepas perbicaraan dan keadaan kematiannya masih menjadi misteri, tetapi kemungkinan yang paling dipercayai ialah beliau ditembak di Tallinn pada awal Julai 1941, dan tempat pengebumiannya tidak diketahui.

Nilai moral dan kematian mulia Tõnisson menjadi inspirasi kepada rakyat Estonia selama beberapa dekad untuk menentang secara simbolik rejim Soviet dan akhirnya memperoleh semula kemerdekaan pada 1991. Sebuah tugu peringatan untuk Tõnisson didirikan di Tartu pada 1999.

## Nota

## Catatan

## Pautan luar

* Jaan Tõnisson Institute
* Jaan Tõnisson at the President of the Republic of Estonia website