Dalai Lama ke-13

**Ngawang Lobsang Thupten Gyatso Jigdral Chokley Namgyal**, disingkatkan kepada **Thubten Gyatso** ialah Dalai Lama ke-13 di Tibet, yang memegang gelaran ketika zaman kejatuhan Empayar Qing yang huru-hara. Beliau dikenali kerana mengisytiharkan kemerdekaan Tibet, dan usaha reformasi serta pemodenan setempat.

Pada tahun 1878, beliau diiktiraf sebagai penjelmaan semula Dalai Lama. Beliau diiringi ke Lhasa dan diberi ikrar prabaharu oleh Panchen Lama, Tenpai Wangchuk, dan dinamakan "Ngawang Lobsang Thupten Gyatso Jigdral Chokley Namgyal". Pada 1879, beliau ditabalkan di Istana Potala, tetapi tidak memegang kuasa politik sehingga tahun 1895,  selepas beliau mencapai kematangan.

Thubten Gyatso ialah seorang reformis intelektual dan ahli politik yang mahir. Beliau bertanggungjawab dalam menentang ekspedisi British ke Tibet, memulihkan disiplin dalam kehidupan monastik, dan menambah bilangan pegawai awam untuk mengelakkan kuasa berlebihan dalam kalangan para sami.

## Kehidupan awal
Dalai Lama ke-13 dilahirkan di kampung Thakpo Langdun, petempatan dengan jarak perjalanan satu hari dengan kereta di tenggara Lhasa, dan berhampiran Biara Sam-ye, wilayah Tak-po, pada Jun 1876 kepada ibu bapa Kunga Rinchen dan Lobsang Dolma, pasangan petani. Laird memberikan tarikh lahirnya pada 27 Mei 1876,  dan Mullin memberikannya sebagai fajar pada bulan ke-5 Tahun Tikus Api (1876).

## Hubungan dengan Agvan Dorzhiev

Agvan Dorzhiev (1854–1938), seorang Khori-Buryat Mongol, dan subjek Rusia, dilahirkan di kampung Khara-Shibir, tidak jauh dari Ulan Ude, di sebelah timur Tasik Baikal. Dia meninggalkan rumah pada tahun 1873 pada usia 19 tahun untuk belajar di biara Gelugpa, Drepung, berhampiran Lhasa, biara terbesar di Tibet. Setelah berjaya menamatkan kursus tradisional pengajian agama, beliau memulakan ijazah akademik Buddha Geshey Lharampa (tahap tertinggi 'Kedoktoran Falsafah Buddha').  Beliau melanjutkan pelajarannya untuk menjadi Tsanid-Hambo, atau "Sarjana Falsafah Buddha". Beliau menjadi tutor dan "rakan debat" Dalai Lama remaja, yang menjadi sangat mesra dengannya dan kemudian menggunakannya sebagai utusan ke Rusia dan negara lain.

## Ekspedisi Tibet

Selepas ekspedisi British ke Tibet oleh Sir Francis Younghusband pada awal 1904, Dorzhiev meyakinkan Dalai Lama untuk melarikan diri ke Urga di Mongolia, hampir  ke timur laut Lhasa, perjalanan yang mengambil masa empat bulan. Dalai Lama menghabiskan lebih setahun di Urga dan Biara Wang Khuree (di sebelah barat dari ibu negara) memberikan ajaran kepada orang Mongolia. Di Urga, beliau bertemu dengan Bogd Gegeen Jebtsundamba Khutuktu ke-8 beberapa kali (pemimpin rohani Mongolia Luar). Kandungan mesyuarat ini tidak diketahui. Menurut laporan daripada AD Khitrovo, Pesuruhjaya Sempadan Rusia di Kyakhta, Dalai Lama dan Khutuktus Mongol yang berpengaruh, para lama dan putera raja "tidak boleh ditarik balik memutuskan untuk berpisah daripada China sebagai sebuah negara persekutuan yang merdeka, menjalankan operasi ini di bawah naungan dan sokongan daripada Rusia, berhati-hati untuk mengelakkan pertumpahan darah". Dalai Lama menegaskan bahawa jika Rusia tidak akan membantu, beliau akan meminta bantuan Britain, bekas musuhnya. 

Selepas Dalai Lama melarikan diri, dinasti Qing segera mengisytiharkan beliau digulingkan, dan sekali lagi menegaskan kedaulatan ke atas Tibet, membuat tuntutan ke atas Nepal dan Bhutan juga. Perjanjian Lhasa telah ditandatangani di Potala antara British dan Tibet dengan kehadiran wakil Amban serta para wakil Nepal dan Bhutan pada 7 September 1904. Peruntukan perjanjian 1904 telah disahkan dalam perjanjian 1906 yang ditandatangani antara British dan China. British, dengan bayaran dari mahkamah Qing, juga bersetuju untuk tidak mencampurkan wilayah Tibet atau campur tangan dalam pentadbiran Tibet, manakala China bersetuju untuk tidak membenarkan mana-mana negara asing lain untuk campur tangan dengan wilayah atau pentadbiran dalaman Tibet.

Dalai Lama dipercayai terlibat dengan Pemberontakan Tibet 1905 anti-asing. Pencerobohan British ke Lhasa pada 1904 mempunyai kesan dalam dunia Buddha Tibet,  mewujudkan sentimen antibarat dan anti-Kristian yang melampau di kalangan penganut Buddha Tibet. Pencerobohan British juga mencetuskan campur tangan Qing yang sengit dan mengejut di kawasan Tibet untuk membangun, mengasimilasikan, dan membawa wilayah di bawah kawalan pusat Qing yang kuat. Lama Tibet di Batang terus memberontak pada 1905, membunuh pegawai China, mubaligh Perancis, dan mualaf Kristian Katolik. Sami-sami Tibet menentang Katolik, memusnahkan Gereja misi Katolik, dan menyembelih semua mubaligh Katolik dan pegawai Qing.  Pegawai Manchu Qing Fengquan telah dibunuh oleh Lama Tibet Batang, bersama-sama pegawai Qing Cina Manchu dan Han yang lain serta paderi Katolik Perancis, yang semuanya telah dibunuh secara beramai-ramai apabila pemberontakan bermula pada Mac 1905. Sami Gelugpa Tibet di Nyarong, Chamdo, dan Litang juga memberontak dan menyerang misi dan gereja serta menyembelih orang Barat. Pencerobohan British ke atas Lhasa, mubaligh, dan Qing dikaitkan di mata orang Tibet, sebagai orang asing yang bermusuhan untuk diserang. Zhongtian (Chungtien) ialah lokasi biara Batang. Orang Tibet menyembelih mualaf, membakar bangunan mubaligh di Batang. Sir Francis Edward Younghusband menulis bahawa "Pada masa yang sama, di seberang Tibet mereka masih lebih agresif, mengusir mubaligh Roman Katolik dari rumah mereka yang telah lama bertapak di Batang, membunuh ramai orang. daripada mualaf mereka, dan membakar rumah misi"*.*

Pada Oktober 1906, John Weston Brooke adalah orang Inggeris pertama yang berjaya bertemu dengan Dalai Lama, dan seterusnya telah diberikan kebenaran untuk mengetuai dua ekspedisi ke Tibet.  Juga pada tahun 1906, Sir Charles Alfred Bell, telah dijemput untuk melawat Thubten Chökyi Nyima, Panchen Lama ke-9 di Tashilhunpo, di mana mereka mengadakan perbincangan mesra mengenai situasi politik.

Dalai Lama kemudiannya tinggal di Biara Kumbum yang besar berhampiran Xining dan kemudian mengembara ke gunung paling suci dari empat gunung Buddha di China, Wutai Shan, terletak 300&nbsp;km dari Beijing. Dari sini, Dalai Lama menerima perbarisan utusan: William Woodville Rockhill, Menteri Amerika di Peking; Gustaf Mannerheim, kolonel tentera Imperial Rusia, yang kemudiannya menjadi Marshal Finland dan Presiden Finland ke-6; seorang doktor Jerman dari Legation Peking; seorang penjelajah Inggeris bernama Christopher Irving; RF Johnson, seorang diplomat British dari Perkhidmatan Kolonial; dan Henri D'Ollone, mejar tentera Perancis serta viskaun. Dalai Lama sedang melancarkan kempen untuk mengukuhkan hubungan antarabangsanya dan membebaskan kerajaannya daripada pemerintahan China.

Pada Jun 1908, CGE Mannerheim bertemu Thubten Gyatso di Wutai Shan semasa ekspedisinya dari Turkestan ke Peking. Mannerheim menulis diari dan nota dalam bahasa Sweden untuk menyembunyikan fakta bahawa parti etnografi dan saintifiknya juga merupakan misi pengumpulan perisikan yang rumit bagi pihak tentera Imperial Rusia. Dalai Lama ke-13 memberi sutera putih berkat bagi Tsar Rusia. Bimbang tentang keselamatannya, Mannerheim memberikan hadiah kepada Tibet berupakan sebuah revolver Browning, dan menunjukkan kepadanya cara memuat semula senjata itu.

Pada bulan September 1908, Dalai Lama telah diizinkan bertemu dengan Maharaja Guangxu dan Permaisuri Balu Cixi. Maharaja cuba menekankan peranan menunduk Tibet, walaupun Dalai Lama enggan bersujud kepadanya. Beliau tinggal di Beijing sehingga akhir tahun 1908.

Apabila dia kembali ke Tibet pada Disember 1908, dia mula menyusun semula kerajaan, tetapi Qing menghantar ekspedisi ketenteraan sendiri ke Tibet pada tahun 1910 dan beliau terpaksa melarikan diri ke India. Pada 1911, dinasti Qing telah digulingkan dalam Revolusi Xinhai, dan pada akhir 1912, tentera Qing terakhir telah dikawal keluar dari Tibet.

## Pemerolehan kuasa politik

Pada tahun 1895, Thubten Gyatso mengambil alih kuasa pemerintahan daripada biara-biara yang sebelum ini mempunyai pengaruh besar melalui pemangku raja. Disebabkan oleh dua tempoh pengasingannya pada 1904–1909, untuk melarikan diri daripada pencerobohan British pada 1904, dan dari 1910 hingga 1913 untuk melarikan diri daripada pencerobohan China, beliau menjadi sedar akan kerumitan politik antarabangsa dan merupakan Dalai Lama pertama yang menyedari tentang kepentingan luar negeri. Dalai Lama, "diiringi oleh enam menteri dan seorang pengiring kecil" termasuk pembantu rapatnya, diplomat dan tokoh tentera Tsarong Dzasa, melarikan diri melalui Jelep La ke Sikkim dan Darjeeling, di mana mereka tinggal hampir dua tahun. Dalam tempoh ini dia telah dijemput ke Calcutta oleh Wizurai Lord Minto, yang membantu memulihkan hubungan dengan British.

Thubten Gyatso kembali ke Lhasa pada Januari 1913 bersama Tsarong Dzasa dari Darjeeling, tempat tinggal buangan. Kerajaan China yang baru memohon maaf atas tindakan dinasti Qing sebelum ini dan menawarkan untuk mengembalikan Dalai Lama kepada kedudukannya yang dahulu. Beliau menjawab bahawa dia tidak berminat dengan pangkat Cina, dan mengambil alih kepimpinan rohani dan politik Tibet.

Selepas kembali dari buangan di India pada tahun 1913, Thubten Gyatso mengambil alih kawalan hubungan luar dan berurusan secara langsung dengan Maharaja dan pegawai Politik British di Sikkim dan raja Nepal daripada membiarkan Kashag (parlimen) melakukannya.

Dokumen daripada arkib Kementerian Luar Rusia mengandungi hujah terperinci Dalai Lama ke-13 bahawa Tibet tidak pernah menjadi sebahagian daripada China.  Thubten Gyatso mengisytiharkan kemerdekaan dari China pada awal 1913 (13 Februari), selepas pulang dari India selepas tiga tahun dalam buangan. Beliau kemudian menyeragamkan bendera Tibet dalam bentuknya sekarang. Pada akhir tahun 1912, setem pos pertama Tibet dan wang kertas pertama dikeluarkan.

Thubten Gyatso membina sebuah kolej perubatan baharu (Mentsikang) pada 1913 di tapak hospital tradisional pasca revolusi berhampiran Jokhang.

Perundangan telah diperkenalkan untuk menentang korupsi pegawai, sistem percukaian negara telah diwujudkan dan dikuatkuasakan, dan pasukan polis telah diwujudkan. Sistem keseksaan telah disemak dan dibuat seragam di seluruh negara. “Hukuman besar dimansuhkan sepenuhnya dan hukuman dera dikurangkan. Keadaan hidup di penjara juga bertambah baik, dan pegawai telah ditetapkan untuk memastikan syarat dan peraturan ini dikekalkan."

Sistem pendidikan sekular diperkenalkan sebagai tambahan kepada sistem pendidikan agama. Thubten Gyatso menghantar empat pelajar yang menjanjikan ke England untuk belajar, dan mengalu-alukan orang asing, termasuk Jepun, British dan Amerika.

Dalam dekad terakhir hidupnya, atendan peribadi Dalai Lama, Thubten Kunphela bangkit berkuasa dan mengetuai beberapa projek penting untuk pemodenan di Tibet. Pada 1931, sebuah kompleks kilang baharu yang terdiri daripada kilang mata wang dan kilang peluru telah ditubuhkan di Trapchi, dengan mesinnya digerakkan oleh kuasa dari loji hidroelektrik pertama di Tibet. Rejimen tentera moden telah diwujudkan pada tahun yang sama, selepas konflik meletus di Tibet Timur.

Pada tahun 1930, tentera Tibet menyerang Xikang dan Qinghai dalam Perang China-Tibet. Pada tahun 1932, tentera Qinghai Muslim dan tentera Tentera Revolusioner Kebangsaan Han-Cina Sichuan yang diketuai oleh Jeneral Muslim China Ma Bufang dan Jeneral Han Liu Wenhui mengalahkan tentera Tibet semasa Perang Qinghai-Tibet berikutnya. Ma Bufang menyerbu tentera Tibet dan menawan semula beberapa daerah di wilayah Xikang . Shiqu, Dengke, dan daerah lain telah dirampas daripada orang Tibet. Orang Tibet ditolak kembali ke seberang sungai Jinsha. Ma dan Liu memberi amaran kepada pegawai Tibet supaya tidak berani menyeberangi sungai Jinsha lagi. Ma Bufang mengalahkan orang Tibet di Dan Chokorgon. Beberapa jeneral Tibet menyerah diri, dan diturunkan pangkat oleh Dalai Lama. Menjelang Ogos, orang Tibet kehilangan begitu banyak tanah kepada pasukan Liu Wenhui dan Ma Bufang sehingga Dalai Lama menelefon kerajaan British India untuk mendapatkan bantuan. Tekanan politik British menyebabkan Nanjing mengisytiharkan gencatan senjata. Gencatan senjata berasingan telah ditandatangani oleh Ma dan Liu dengan orang Tibet pada tahun 1933, menamatkan pertempuran.

## Rujukan

## Bacaan lanjut

* Bell, Charles (1946) *Portrait of a Dalai Lama: the Life and Times of the Great Thirteenth* by Charles Alfred Bell, Sir Charles Bell, Publisher: Wisdom Publications (MA), January 1987,  (first published as *Portrait of the Dalai Lama*: London: Collins, 1946).
* Bell, Charles (1924) *Tibet: Past and Present*. Oxford: Clarendon Press
* Bell, Charles (1931) *The Religion of Tibet*. Oxford: Clarendon Press
* Gelek, Surkhang Wangchen. 1982. "Tibet: The Critical Years (Part 1) The Thirteenth Dalai Lama". *The Tibet Journal*. Vol. VII, No. 4. Winter 1982, pp.&nbsp;11–19.
* Goldstein, Melvyn C. *A History of Modern Tibet, 1913–1951: the demise of the Lamaist state* (Berkeley: University of California Press, 1989) 
* 
* 
* Mullin, Glenn H. (2001). *The Fourteen Dalai Lamas: A Sacred Legacy of Reincarnation*, pp.&nbsp;376–451. Clear Light Publishers. Santa Fe, New Mexico. ISBN&nbsp;1-57416-092-3.
* Richardson, Hugh E.(1984): *Tibet & its History*. Boulder and London: Shambala. ISBN&nbsp;0-87773-292-2.
* Samten, Jampa. (2010). "Notes on the Thirteenth Dalai Lama's Confidential Letter to the Tsar of Russia." In: *The Tibet Journal*, Special issue. Autumn 2009 vol XXXIV n. 3-Summer 2010 vol XXXV n. 2. "The Earth Ox Papers", edited by Roberto Vitali, pp.&nbsp;357–370.
* Smith, Warren (1997):*Tibetan Nation*. New Delhi: HarperCollins. ISBN&nbsp;0-8133-3155-2
* Tamm, Eric Enno. "The Horse That Leaps Through Clouds: A Tale of Espionage, the Silk Road and the Rise of Modern China." Vancouver: Douglas & McIntyre, 2010, Bab 17 & 18. ISBN&nbsp;978-1-55365-269-4. See http://horsethatleaps.com
* Tsering Shakya (1999): *The Dragon in the Land of Snows. A History of Modern Tibet since 1947*. London: Pimlico. ISBN&nbsp;0-7126-6533-1
* *The Wonderful Rosary of Jewels*. Biografi rasmi kerajaan Tibet, siap Februari 1940