Tulisan Jawi

**[[Tulisan Lampung|Tulisan]] Jawi** (, juga **Jawoë** di Aceh, **Yawi** di Pattani), **Abjad Jawi**, 
atau **Arab Melayu** (; adakala disingkatkan kepada  **ArMel**) atau **Tulisan Melayu**, bermaksud sistem abjad berasaskan tulisan Arab dengan beberapa huruf tambahan (yakni **huruf Jawi**) yang digunakan untuk menulis bunyi-bunyi asas dalam bahasa Melayu iaitu   *ca*, ‎ *nga*,  *pa*,  *‎ga*,  *‎va*, dan *nya‎*.
 
Tulisan Jawi merupakan satu daripada dua sistem tulisan rasmi di Brunei, dan juga dijadikan sistem tulisan alternatif di Malaysia. Dari segi penggunaannya, tulisan Jawi dahulunya merupakan abjad piawai bahasa Melayu tetapi sudah diganti oleh abjad Rumi, maka penulisan Jawi hanya terhad kepada kegunaan dalam hal ehwal keagamaan dan kebudayaan. Penulisan Jawi seharian dipelihara di kawasan-kawasan yang diduduki masyarakat Melayu yang lebih konservatif, misalnya Sulu di Filipina, Pattani di Thailand, Kelantan di Malaysia dan beberapa kawasan petempatan Melayu di Indonesia.

## Sejarah  سجاره

### Sejarah awal

Tulisan Jawi telah wujud sejak sekitar tahun 1300 M di Kepulauan Nusantara. Perkembangannya berhubung kait dengan ketibaan Islam, khususnya daripada orang Parsi. Abjad Arab yang diperkenalkan ini diubah suai agar sesuai dengan bahasa Melayu klasik lisan. Tulisan Jawi ditulis dari kanan ke kiri, dan ditokok dengan 6 huruf yang tiada dalam bahasa Arab, iaitu چ‎ (ca), ڠ‎ (nga), ڤ‎ (pa), ݢ ‎(ga), ۏ ‎(va), dan ڽ (nya‎). 

Tulisan Jawi berpunca daripada kesusasteraan Arab yang diperkenalkan oleh orang Parsi kepada Kerajaan Melayu Jambi yang terletak di utara Palembang, Sumatera, Indonesia, dan bertutur dalam bahasa Melayu klasik. Barangkalinya, mereka yang memeluk agama Islam memilih untuk menulis dalam abjad Jawi kerana ia berhubungkait rapat dengan kebudayaan Islam, daripada menggunakan tulisan Jawa yang diterbitkan daripada sistem-sistem tulisan yang digunakan di kawasan-kawasan beragama Hindu atau Buddha di Asia Selatan. Nama "Jawi" dinasabkan kepada Jawa, bak hujah sesetengah ilmuwan. Bagaimanapun, oleh sebab tidak banyak ditemui meskipun memang pernah digunakan di Jawa, kemungkinan besar perkataan *Jawi* ini merupakan gelaran am bagi kawasan di bawah penguasaan atau pengaruh Jawa. Selain itu, nama Jawi itu mungkin berpunca daripada kerajaan Javaka kuno yang merupakan pendahulu kerajaan-kerajaan Majapahit dan Srivijaya yang pernah menjalin hubungan dengan saudagar dan mubaligh Arab.

Tinggalan tulisan Jawi purba yang terawal ditemui pada Batu Bersurat Terengganu yang bertarikh 1303 M (702 H) dan juga *[[Syair Bidasari]]* tulisan sekitar 1300–1399 M yang ditemui di Sumatera, sementara penggunaan terawal abjad Rumi untuk bahasa Melayu datang dari akhir abad ke-19.

### Penyebaran dan perkembangan tulisan Jawi
Tulisan Jawi berkembang pesat sejajar dengan penyebaran Islam, setelah bangsa Melayu mendapati bahawa tulisan Pallava yang digunakan mereka selama ini tidak sesuai sekali sebagai wahana penyebaran perihal agama baru ini. Orang Melayu memandang tinggi tulisan Jawi sebagai gerbang kepada pemahaman Islam dan kitab sucinya, al-Quran. Penggunaan tulisan Jawi merupakan faktor utama yang memangkin kebangkitan bahasa Melayu sebagai serantau di samping penyebaran agama Islam. Tulisan Jawi digunakan secara meluas di negeri-negeri kesultanan Melaka, Johor, Brunei, Sulu, Patani, Acheh dan Ternate seawal abad ke-15, untuk tujuan surat-menyurat diraja, titah-perintah, puisi dan juga kaedah perhubungan utama sesama saudagar di pelabuhan Melaka. Ikhtisar-ikhtisar perundangan purbakala seperti Hukum Kanun Melaka dan bahan-bahan terbitannya, termasuk Hukum-Hukum Kanun Johor, Kedah dan Brunei semuanya ditulis dalam Jawi. Bahasa Melayu dalam tulisan Jawi merupakan bahasa perantaraan seluruh lapisan masyarakat, baik para raja, bangsawan, ilmuwan agama mahupun orang keramaian, di samping menjadi lambang tradisi kebudayaan dan tamadun Melayu. Proses pengislaman rantau Melayu telah melariskan abjad Jawi sebagai sistem tulisan yang paling berkuasa.

Sebagai contoh, surat-surat diraja ditulis, dihiasi dan disampaikan dengan penuh istiadat. Contoh-contoh surat diraja yang masih terpelihara ialah surat antara Sultan Abu Hayat dari Ternate dan Raja João III dari Portugal (1521); surat daripada Sultan Iskandar Muda dari Aceh kepada Raja James I dari England (1615); dan surat daripada Sultan Abdul Jalil IV dari Johor kepada Raja Louis XV dari Perancis (1719). Kebanyakan karya sastera baik hikayat, puisi mahupun prosa bertulisan Jawi. Ia merupakan kemuncak tamadun Melayu klasik. Antara karya-karya epik bersejarah yang dikarang oleh orang Melayu dalam tulisan Jawi termasuk *[[Sulalatus Salatin]]* (Sejarah Melayu) yang tersenarai dalam Kenangan Dunia oleh UNESCO, dan puisi-puisi Sufi karya Hamzah Fansuri antara lainnya yang menyumbang kepada kekayaan dan kedalaman tamadun Melayu.

Sewaktu zaman penjajahan, tulisan Jawi masih menguasai Kepulauan Melayu, terutamanya dalam bidang sastera dan kesenian, teologi, falsafah dan mistik Islam, perdagangan, dan juga perundangan negeri. Tulisan Jawi merupakan abjad rasmi Negeri-negeri Melayu Tidak Bersekutu sewaktu zaman naungan British. Apatah lagi, Pemasyhuran Kemerdekaan 1957 bagi negara Malaysia antara lain juga tertulis dalam abjad Jawi.

Bagaimanapun, salah satu kelemahan utama amalan penulisan Jawi ialah ketidakseragaman sesama pengguna dari segi ejaan, yang mana menurut Pendeta Za'ba, "kebiasaan penulis-penulis yang ramai ... ada banyak tentangnya yang berlain-lain pada lain-lain orang", apatah lagi terdapat ketidaksepakatan sesama kamus-kamus bahasa Melayu yang sedia pada zaman dahulu. Hal inilah yang mendorong beliau untuk menggubal satu sistem ejaan Jawi yang baru pada tahun 1938.

## Penggunaan zaman kini  ڤڠݢوناءن زمان کيني

Semenjak tulisan Rumi semakin bertapak di dunia Melayu, tulisan Jawi kini dipelihara terutamanya untuk wacana keagamaan dan kebudayaan Melayu  di negeri-negeri Terengganu, Kelantan, Kedah, Perlis, Pahang dan Johor di Malaysia, Patani di Thailand, dan juga Sulu dan Marawi di Filipina. Pelbagai usaha dijalankan untuk menghidupkan kembali tulisan Jawi di Malaysia dan Brunei disebabkan peranannya yang penting dalam lingkungan budaya Melayu dan Islam, misalnya "Pedoman Ejaan Jawi yang Disempurnakan" sebagai ganti ejaan Za'ba yang diperkenalkan oleh Dewan Bahasa dan Pustaka pada tahun 1986. Tulisan Jawi juga kelihatan di muka belakang wang kertas Ringgit Malaysia dan Ringgit Brunei.

"Kita tidak perlu membuang atau meninggalkan tulisan Jawi walaupun Melayu amnya menggunakan tulisan Rumi. Ini adalah kerana tulisan Jawi adalah kepunyaan kita dan merupakan sebahagian daripada warisan kita. 

tulisan Jawi oleh tokoh bahasa Melayu Pendeta Za'ba dalam mukadimah buku *Panduan Membaca dan Menulis Jawi* (1957)  

Mengimbau kembali akar-umbinya di zaman kerajaan Majapahit, Indonesia kurang berminat dengan tulisan Jawi yang dipandang oleh masyarakat setempat sebagai "kampungan" dan tidak seanggun, seindah dan semasyhur tulisan Jawa. Walau apapun, tulisan Jawi masih digunakan secara meluas di madrasah-madrasah tradisional di seluruh Jawa, tetapi dalam bentuk lainan yang bernama Pegon.

Adanya perasaan gusar yang dirasai dalam sesetengah lingkungan mengenai keadaan tulisan Jawi yang dianggap "tenat" dari segi pengutamaannya dalam penggunaan seharian;, pakar bahasa dan persuratan Melayu daripada Universiti Kajian Luar Busan, Prof Dr. Kang Kyoung Seok ada berkata dalam suatu wawancara dengan *[[Utusan Malaysia]]* pada 2012; "Malaysia perlu mendidik generasi muda dalam tulisan Jawi. Sekarang terlalu ramai pakar saya kenali sudah bersara tanpa ada pengganti. Bila pakar sudah tiada, siapa akan menerajui usaha pemeliharaan tulisan jawi nanti?"

### Di Malaysia
Tulisan Jawi tidak sahaja menjadi kebiasaan dalam papan tanda perniagaan serata negeri Kedah di Malaysia, malah mendapat sokongan daripada kerajaan negeri tersebut sebagai suatu cadangan disyorkan dan diwartakan dalam undang-undang negeri Kedah. Bahkan, terdapat juga permintaan yang tinggi dalam menerapkan tulisan Jawi dalam periklanan serata negeri Kedah.

Kota Kuantan di negeri Pahang memperkenalkan pelaksanaan mewajibkan tulisan Jawi (mendampingi tulisan lain seperti Rumi dan Cina) pada 1 Ogos 2019 atas titah cadangan Sultan Pahang Sultan Abdullah Ri’ayatuddin Al-Mustafa Billah Shah yang turut memangku kerusi Yang Dipertuan Agong pada ketika itu; arahan ini kemudiannya diluaskan ke seluruh negeri Pahang bermula pada 1 Januari 2020. Pelaksanaan ini dilakukan secara berperingkat membenarkan pelekat sebagai bahan perumah sementara sebelum penukaran papan tanda pada lain masa sempat, pengabaian undang-undang ini akan dikenakan denda maksimum RM250 serta juga penarikan lesen perniagaan sekiranya pelanggaran berterusan.

Ramai tokoh dalam dan luar negara telah mengakui kehebatan tulisan ini antaranya Profesor DiRaja Ungku Aziz, Raja Dr Nazren Syah, Mosa Jiao Ping, Pengetua sekolah Islam di China, penulis Teo Kok Seong dan lain-lain. Penubuhan sekolah agama persekutuan dan kerajaan negeri juga memperlihatkan kesungguhan mereka mengekalkan penggunaan tulisan jawi. Tulisan ini juga telah dimasukkan ke dalam sukatan pelajaran Pendidikan Islam Kementerian pelajaran Malaysia (KPM) sejak Kurikulum Bersepadu Sekolah Rendah (KBSR) 1982 sehinggalah kepada Kurikulum Standard Sekolah Rendah (KSSR) 2011 yang terkini.

### Di Indonesia
Tulisan Jawi selain Tulisan Lampung diiktiraf secara serantau di kawasan-kawasan berpopulasi suku yang menggunakan tulisan ini menulis bahasa ibunda baik termasuk dialek Melayu serantau yang pernah dibawah pengaruh pemerintahan Kesultanan melayu Johor(seperti provinsi Riau, Kepulauan Riau, Jambi, Sumatera Selatan, Bangka Belitung, Kalimantan Barat dan Sumatera Utara), bahasa Aceh (Aceh), bahasa Banjar (Kalimantan Selatan) dan Minangkabau (Sumatera Barat). Namun, "Aksara Latin" masih merupakan tulisan rasmi untuk perhubungan peringkat nasional di Indonesia.

## Jadual huruf, tanda baca dan lain-lain berkaitan dengan penulisan Jawi  جدوال حروف⹁ تندا باچ دان لاين٢ برکايتن دڠن ڤنوليسن جاوي

### Jadual huruf Jawi
Berikut ialah jadual bagi huruf-huruf dalam tulisan Jawi.

**Catatan:**

* Jumlah keseluruhan huruf Jawi ialah 37, dengan 29 huruf hijaiyah Arab, dua bukan huruf hijaiyah Arab iaitu ى (ye/alif maqsurah) dan ة (ta marbutah) serta enam huruf tambahan Jawi yang terdiri daripada چ‎ (ca), ڠ‎ (nga), ڤ‎ (pa), ݢ‎ (ga), ۏ‎ (va), dan ڽ‎ (nya).
* Latar belakang berwarna merah jambu menunjukkan huruf yang unik dalam tulisan Jawi dan tiada dalam tulisan Arab.
* Huruf di dalam kurungan ialah padanan untuk .
* Huruf Arab ك (kaf) dan گ (gaf) tidak digunakan dalam penulisan Jawi. Huruf Jawi yang sebenar ialah ک (kaf) dan ݢ (ga).
* لا (lam-alif) tidak tergolong dalam 37 huruf Jawi kerana ia merupakan  huruf  yang terbina daripada gabungan huruf ﻝ (lam) dan huruf ﺍ (alif). 
* Huruf ۏ (va) diperkenalkan pada tahun 1983 untuk mewakili huruf `v`. Ia digunakan untuk mengeja kata serapan asing Inggeris dan lain-lain.
* Huruf  (Hamzah Tiga Suku) , iaitu hamzah yang berada ¾ dari garis asas diperkenalkan pada tahun 1983. Ia digunakan pada perkataan berimbuhan seperti **كبڠسان** (kebangsaan) dan bagi perkataan bervokal berganding, bergabung dan diftong a-e, a-i, a-u, a-o, u-i dan o-i seperti **ساوه** (sauh) dan **ستياوسها** (setiausaha). Selain daripada itu, ia juga digunakan bagi ejaan nama atau istilah kaum bukan Melayu seperti **ڠ** (Ng). Namun, Unicode belum menyertakan huruf Hamzah Tiga Suku dalam versi Unicode terkini. Kebanyakan pengguna menggunakan kaedah *superskrip* untuk mengubah kedudukan huruf tersebut. Sesetengah fon seperti Jawi Uthman Taha memaparkan Hamzah Tiga Suku apabila huruf Hamzah Setara diletakkan pada kawasan yang memerlukan huruf itu untuk berubah kepada kedudukan ¾ dari garis asas.

### Jadual diftong
Berikut ialah jadual bagi diftong pada awal perkataan dalam tulisan Jawi.

### Jadual tanda baca Jawi
Berikut ialah jadual bagi tanda baca dalam tulisan Jawi.

**Catatan:**

* Latar belakang berwarna merah jambu menunjukkan tanda baca yang unik dalam tulisan Jawi dan tiada dalam tulisan Arab.
* Tanda baca Arab ، (koma) dan ؛ (koma bertitik) tidak digunakan dalam penulisan Jawi. Tanda baca Jawi yang sebenar ialah ⹁ (koma) dan ⁏ (koma bertitik).
* Hanya ؟ (tanda soal) sahaja yang diserap daripada tanda baca Arab ke dalam penulisan Jawi. Tanda baca Rumi yang lain turut digunakan bagi membina ayat dalam penulisan Jawi.
* Nombor Hindu-Arab tidak digunakan dalam penulisan Jawi kecuali ٢ yang mewakili simbol bagi kata ganda seluruh/penuh secara khusus seperti **اݢر٢** (agar-agar). Nombor yang digunakan dalam Jawi adalah sama seperti dalam penulisan Rumi iaitu 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, dan 9.

### Jadual padanan sebutan huruf Rumi dalam tulisan Jawi
Berikut ialah jadual bagi sebutan padanan huruf Rumi dalam tulisan Jawi.

**Catatan:**

* Padanan sebutan huruf Rumi dalam tulisan Jawi digunakan bagi penulisan akronim dan singkatan bahasa Inggeris atau bahasa asing. Misalnya akronim **.ايم.سي.ايم.سي** (*MCMC*) **(''Malaysian Communications and Multimedia Commission'')**, singkatan pula seperti **'.ۏي.ايس**' (*vs.*) **(''versus'')**  serta huruf tunggal pada awal perkataan yang diikuti oleh sempang (-) seperti **ايک‌س-ري** (*X-ray*) **(sinar-X)**.

### Jadual kaedah penulisan khusus dalam tulisan Jawi
Berikut ialah jadual bagi kaedah penulisan khusus dalam tulisan Jawi.

## Menulis Jawi di komputer  منوليس جاوي دکومڤوتر
Untuk menulis Jawi di komputer, pengguna memerlukan empat komponen;
* sistem komputer yang menyokong UNICODE
* fon yang mempunyai huruf-huruf jawi
* papan kekunci yang membolehkan pengguna memasukkan huruf-huruf jawi
* perisian yang menyokong tulisan kanan-ke-kiri

Anda tidak perlukan sebarang perisian istimewa atau yang mahal untuk menulis jawi.

### Sistem komputer
Sistem pengoperasian Vista/XP menyokong UNICODE, dan ini membolehkan pengguna menulis jawi dengan mudah. Dalam penulisan jawi di Vista/XP, ia memerlukan enjin paparan yang akan memaparkan tulisan jawi secara betul. Pada XP, enjin ini aalah *C:\Windows\system32\usp10.dll*. Versi yang digunakan ialah versi 1.40. Versi ini menyokong penulisan kanan-ke-kiri tetapi tidak dapat memaparkan semua huruf jawi dengan betul. Contohnya, pengguna tidak boleh memaparkan huruf گ (gaf) atau ك (kaf) dengan betul.

Pada Vista, enjin *usp10.dll* ialah versi 1.61, dan enjin ini menyokong semua huruf jawi dengan betul. Anda boleh menukar *usp10.dll* anda kepada versi yang terkini.

Untuk sistem pengoperasian Windows 7, anda boleh menulis Jawi tanpa sebarang masalah. Sistem ini mempunyai banyak fon yang mempunyai huruf Jawi seperti *Times New Roman*, dan *Arabic Typesetting*.

Perisian Linux juga menyokong UNICODE dan dengan itu menyokong penggunaan jawi. Dua jenis fon percuma yang dapat digunakan ialah *Scheherazade New* dan *Lateef* yang dihasilkan *Summer Institute of Linguistics, Inc (SIL)*. Kedua-dua fon menyokong Jawi sepenuhnya.

### Papan kekunci Jawi
Pada tahun 2011, SIRIM telah menyiapkan satu piawai untuk susun atur papan kekunci untuk Jawi. Papan kekunci cadangan ini diasaskan pada papan kekunci Arab (Saudi Arabia). Papan kekunci ini memasukkan enam huruf tambahan iaitu چ‎ (ca), ڠ‎ (nga), ڤ‎ (pa), ݢ‎ (ga), ۏ‎ (va), dan ڽ‎ (nya) untuk menulis Jawi. Huruf-huruf ini diletakkan pada kedudukan tanda huruf Arab yang tidak digunakan dalam Jawi seperti tanda fathah (), kasrah (), dammah (), sukun (), dan tanwin.

### Perisian
Kebanyakan perisian dewasa ini menyokong UNICODE dan tulisan kanan-ke-kiri. Contohnya, OpenOffice (percuma dan berdasarkan sumber terbuka), Microsoft Office, notepad.exe and wordpad.exe. Anda tidak perlukan sebarang perisian mahal untuk menulis Jawi.

## Contoh  چونتوه

### Nama-nama hari dalam tulisan Jawi


Ahad
احد


Isnin
اثنين


Selasa
ثلاث


Rabu
رابو


Khamis
خميس


Jumaat
جمعة


Sabtu
سبتو



### Nama-nama bulan dalam tulisan Jawi

##### Bulan [[Tahun Masihi|Masihi]]


Januari
جانواري


Februari
فيبرواري


Mac
مچ


April
اڤريل


Mei
مي


Jun
جون


Julai
جولاي

Ogos
اوݢوس

September
سيڤتيمبر

Oktober
اوکتوبر

November
نوۏيمبر

Disember
ديسيمبر



##### [[Bulan Islam]]


Muharam
محرم


Safar
صفر


Rabiulawal
ربيع الأول


Rabiulakhir
ربيع الأخير


Jamadilawal
جمادى الأول


Jamadilakhir
جمادى الأخير


Rejab
رجب

Syaaban
شعبان

Ramadan
رمضان

Syawal
شوال

Zulkaedah
ذو القعدة

Zulhijjah
ذو الحجة



## Gambaran  ݢمبرن

Fail:Hukum Kanun Melaka (manuskrip asal) 2.jpeg|Manuskrip asal Hukum Kanun Melaka yang dipamerkan di Istana Negara Lama. Manuskrip ini ditulis menggunakan abjad Jawi mengikut lenggok bahasa Melayu klasik.
Fail:Signboard with Islamic calligraphy.jpg|Penggunaan skrip Jawi khat pada papan tanda Makam Diraja Langgar, Kota Bharu, Kelantan.
Fail:Papan tanda nama jalan dalam tulisan Jawi dan Rumi.JPG|Penggunaan tulisan Jawi dan Rumi dalam papan tanda Jalan Pasir Puteh, Kubang Kerian, dalam jajahan Kota Bharu, Kelantan.
Fail:Jirat Soleutan Eseukanda Muda.JPG|Tulisan Jawi di makam Sultan Aceh, Sultan Iskandar Muda.


## Bacaan lanjut  باچاءن لنجوت

### Sejarah
* H.S. Paterson (& C.O. Blagden), 'An early Malay Inscription from 14th-century Trengganu', *Journ. Mal. Br.R.A.S.*, II, 1924, pp. 258-263.
* R.O. Winstedt, *A History of Malaya*, revised ed. 1962, p. 40.
* J.G. de Casparis, *Indonesian Paleography*, 1975, p. 70-71.

### Kaedah
* *Pedoman Ejaan Jawi yang Disempurnakan*, Dewan Bahasa dan Pustaka, Cetakan Pertama Edisi Ketiga, 1993.
* *Daftar Ejaan Rumi-Jawi*, Dewan Bahasa dan Pustaka, Cetakan Kedua, 1989.

## Rujukan  روجوعکن

## Lihat juga  ليهت جوݢ
* Bahasa Arab
* Pegon
* Bahasa Melayu
* Perubahan aksara penulisan bahasa Melayu sehingga kini

## Pautan luar ڤاءوتن لوار
*  Portal eJawi - Komuniti Jawi Anda
*  Portal Jawi Kementerian Kebudayaan, Kesenian dan Warisan, Malaysia (KEKKWA)