Baku

**Baku** ( ) merupakan ibu negara dan bandar terbesar Azerbaijan. Baku terletak  di bawah paras laut, menjadikannya ibu negara yang terletak paling rendah di dunia serta bandar terbesar di dunia yang berada di bawah paras laut. Baku terletak di pantai selatan Semenanjung Absheron, bandar ini juga merupakan pelabuhan terbesar Azerbaijan. Baku adalah **bandar utama** di Azerbaijan—ia merupakan satu-satunya bandar raya metropolitan di negara itu, dan kira-kira 25% daripada keseluruhan penduduk negara tinggal di kawasan metropolitan Baku.

## Etimologi
Baku telah lama direkodkan dengan nama dalam bahasa Parsi-Arab, **باکو** (**Bākū**). Sumber Arab awal juga merujuk kepada bandar ini sebagai **Bākuh** dan **Bākuya**, yang kesemuanya dipercayai berasal daripada nama Parsi. Namun, asal usul nama tersebut secara lanjut masih tidak jelas.

Etimologi popular pada **abad ke-19** menganggap bahawa nama Baku berasal daripada bahasa Parsi **بادکوبه** (**Bâd-kube**), yang bermaksud “**bandar yang dipukul angin**”. Nama ini merupakan gabungan daripada perkataan **bād** ('''angin''') dan **kube**, yang berpunca daripada kata kerja **کوبیدن** (**kubidan**) yang bermaksud “**memukul**”. Ini merujuk kepada tempat yang mengalami tiupan angin kuat, seperti halnya Baku yang terkenal dengan ribut salji musim sejuk dan angin kencangnya. Nama popular ini (*Badkubə* dalam tulisan Azerbaijan moden) menjadi gelaran biasa bagi bandar tersebut pada **abad ke-19** (contohnya, digunakan dalam *Akinchi*, jilid 1, isu 1, halaman 1) dan juga tercermin dalam gelaran moden Baku sebagai “Bandar Angin” (Azerbaijani: *Küləklər şəhəri*). Satu lagi etimologi rakyat, walaupun kurang berkemungkinan, menjelaskan bahawa nama itu berasal daripada **Baghkuy**, yang bermaksud “**bandar Tuhan**”. **Baga** (kini بغ bagh) dan **kuy** ialah perkataan Parsi Kuno bagi “Tuhan” dan “bandar”. Nama Baghkuy ini boleh dibandingkan dengan Baghdād (“Dianugerahkan Tuhan”), di mana dād ialah perkataan Parsi Kuno yang bermaksud “**memberi**”.

Semasa pemerintahan Soviet, ejaan bandar ini dalam bahasa Azerbaijan menggunakan tulisan **[[Cyrillic]]** sebagai "**Бакы**", manakala ejaan dalam bahasa Rusia ialah dan masih "**Баку**" (**Baku**). Ejaan moden dalam bahasa Azeri, yang telah menggunakan abjad Latin sejak tahun **1991**, ialah **Bakı**. Peralihan daripada huruf Parsi-Arab **و** (**ū**) kepada huruf Cyrillic "**ы**" dan kemudiannya kepada huruf Latin "**ı**" boleh dilihat juga dalam perkataan Azerbaijan yang lain (contohnya, bandingkan **قاپو** (**qāpū**) dalam ejaan Parsi-Arab lama dengan **qapı** dalam bahasa Azerbaijan moden yang bermaksud “**[[pintu]]**”) atau dalam akhiran perkataan. Huruf **و** sering digunakan untuk menulis vokal harmoni dalam bahasa Azerbaijan (amalan ini juga digunakan dalam bahasa Turki Uthmaniyyah). (Lihat juga abjad Azerbaijan.)

## Sejarah

### Asal usul
Baku dan Semenanjung Absheron merupakan salah satu kawasan penempatan manusia yang **tertua**, dengan bukti arkeologi yang menjangkau dari Zaman Batu, Zaman Gangsa, dan Zaman Besi (**abad ke-III** hingga **ke-I SM**).

Keistimewaan geografi kawasan ini, yang merangkumi pelabuhan semula jadi yang strategik, kawasan pantai berpasir, dan gugusan pulau, mendorong perkembangannya sebagai bandar pelabuhan dan perdagangan sejak zaman purba.

Baku menjadi pusat ekonomi dan budaya penting bagi wilayah Timur Dekat (*Near East*) kerana sumber semula jadi seperti minyak, garam, dan safron, serta kedudukan geografinya yang strategik di **persimpangan laluan karavan** dan **laut utama**.

Menjelang abad ke-19, sebahagian besar penduduk kampung di Absheron (kecuali enam kampung) bertutur dalam **[[bahasa Turki]]** dan **Tat**. Walaupun suku-suku Arab seperti **Turkik**, **Iranik** dan **[[Orang Kaukasia|Kaukasia]]** menetap dan berasimilasi di Azerbaijan, bahasa mereka gagal kekal sebagai bahasa dominan dan hanya meninggalkan kesan pada toponimi dan perbendaharaan kata, menunjukkan komponen Turkik dan Iranik telah kukuh sebelum penaklukan Arab.

Dari segi agama, ahli geografi Arab **Al-Istahri **mencatatkan pada tahun **930 Masihi** bahawa pemuja api tinggal berhampiran Baku. Tempat suci pemujaan api ini kekal sehingga **akhir abad ke-19**, dan selepas penduduk Absheron memeluk Islam, tapak tersebut kemudiannya menjadi tempat ibadat bagi masyarakat India.
### Penemuan minyak
Ia dipercayai bahawa kawasan ladang minyak telah wujud di Baku sejak **abad ke-8**, dan pada abad ke-10 terdapat catatan yang menyebut tentang pengembara Arab yang menjelajah kawasan ladang minyak di Baku. 

Pada tahun 1837, Orang Rusia membina kilang penyulingan minyak pertama di **Balaxani**, **[[Azerbaijan]]**. Industri minyak Baku bermula pada 1840-an dengan **Ivan Mirzoev** sebagai perintis, diikuti penerokaan besar pada 1872 apabila kerajaan Rusia melelong tanah kaya minyak kepada pelabur swasta. **Witold Zglenicki** (seorang ahli geologi Poland) memperkenalkan teknik pengeluaran dari dasar laut. **Nobel Brothers** dan **Rothschilds** merupakan pelabur terkenal. Oleh itu, kawasan industri “***Black Town***” muncul menjelang 1880-an.

**Profesor A. V. Williams Jackson** dari Universiti Columbia menulis dalam karyanya *From Constantinople to the Home of Omar Khayyam* (1911):

(Dalam bahasa Inggeris)

(Diterjemahkan ke bahasa Melayu)

### Perang Dunia I
Semasa Perang Dunia I (1914–1918), Baku memainkan peranan penting kerana kekayaan sumber minyaknya yang menjadi sasaran strategik bagi pelbagai kuasa. Pada masa itu, Baku berada di bawah Empayar Rusia, dan minyak dari bandar ini menjadi sumber tenaga utama untuk keperluan tentera Rusia dan Sekutu. Apabila Revolusi Rusia 1917 berlaku, kekuasaan di Baku menjadi tidak stabil. Ini membawa kepada penubuhan Komun Baku (*Baku Commune*) yang disokong oleh Bolshevik. Namun, pada tahun 1918, Komun Baku digulingkan oleh Pasukan Azerbaijan, Armenia, dan British dalam pertempuran yang dikenali sebagai Pertempuran Baku. Pertempuran ini melibatkan perebutan antara pelbagai pihak seperti Bolshevik, Tentera Islam Caucasus (yang disokong oleh Empayar Uthmaniyyah), dan British  yang semuanya berusaha menguasai ladang minyak Baku yang penting secara ekonomi dan strategik. Akhirnya, pada September 1918, Tentera Islam Caucasus berjaya menawan Baku dan menggabungkannya ke dalam Republik Demokratik Azerbaijan yang baru ditubuhkan.

### Zaman Soviet
Pada 28 April 1920, ketika Perang Saudara Rusia masih berlangsung, pasukan Bolshevik menawan Baku dan menubuhkan Republik Sosialis Soviet Azerbaijan.

Bandar ini mengalami banyak perubahan besar. Hasilnya, Baku memainkan peranan penting dalam pelbagai aspek kehidupan Soviet. Baku merupakan bandar pengeluar minyak utama bagi Kesatuan Soviet. Sejak sekitar tahun 1921, bandar ini diterajui oleh Jawatankuasa Eksekutif Bandar Baku, yang dalam bahasa Rusia dikenali sebagai *Bakgorispolkom*. Bersama dengan Jawatankuasa Parti Baku (*Baksovet*), mereka membangunkan kepentingan ekonomi metropolis Laut Caspian itu. Dari tahun 1922 hingga 1930, Baku menjadi lokasi salah satu pameran perdagangan utama Kesatuan Soviet, berfungsi sebagai jambatan perdagangan ke arah Iran dan Timur Tengah.

### Perang Dunia II
Semasa Perang Dunia Kedua pada tahun 1942, tentera Nazi Jerman cuba menakluk Baku untuk menguasai kawasan ladang minyaknya, tetapi rancangan itu gagal selepas kekalahan mereka dalam Pertempuran Stalingrad.

### Kejatuhan Kesatuan Soviet dan kemudiannya
Selepas pembubaran Kesatuan Soviet pada tahun 1991, Baku memulakan proses penstrukturan semula dalam skala yang belum pernah berlaku dalam sejarahnya. Ribuan bangunan panel dari zaman Soviet dirobohkan bagi memberi laluan kepada pembinaan kawasan hijau di sepanjang pantainya. Taman dan kebun dibangunkan di atas tanah yang ditebus guna dengan menambak kawasan pantai Teluk Baku. Penambahbaikan turut dilakukan dalam aspek pembersihan umum, penyelenggaraan, dan kutipan sampah bagi mencapai piawaian setanding dengan negara Eropah Barat. Bandar ini berkembang pesat secara dinamik sepanjang paksi timur–barat di tepi Laut Caspian. Kelestarian kini menjadi faktor utama dalam pembangunan bandar pada masa hadapan.

## Geografi

Baku terletak di pantai barat Laut Kaspia. Di sekitar bandar terdapat beberapa **gunung berapi lumpur** seperti Keyraki, Bogkh-bogkha, Lokbatan dll. dan **tasik masin** seperti Boyukshor, Khodasan, dll.

## Sukan
Baku merupakan bandar tuan rumah **Sukan Eropah 2015**, dan juga salah satu bandar tuan rumah bagi **[[UEFA Euro 2020]]**, selain menjadi tuan rumah **Final Liga Europa UEFA 2019**. Bandar ini pernah memohon untuk menganjurkan '''Sukan Olimpik Musim Panas 2016''' dan '''Sukan Olimpik Musim Panas 2020''', namun gagal disenaraikan sebagai calon akhir bagi kedua-dua acara tersebut. Kemudahan sukan utama di Baku termasuk **Stadium Olimpik Baku** dan **Stadium Tofiq Bahramov**.

## Pengangkutan

### Teksi
Baku mempunyai perkhidmatan teksi. Sehingga 2011, 1,000 teksi hitam ditempah oleh **Syarikat Teksi Baku**, dan sebagai sebahagian daripada program yang pada asalnya diumumkan oleh **Kementerian Pengangkutan Azerbaijan**, terdapat rancangan untuk memperkenalkan teksi London ke Baku. Langkah itu adalah sebahagian daripada perjanjian £16 juta antara anak syarikat **Mangan Gangsa LTI Limited** dan **Syarikat Teksi Baku**.

### Kereta api
Antara perkhidmatan kereta api di Baku termasuklah **[[Baku Funicular]]** dan **[[Baku Metro]]** yang dibuka pada **1965** dan kini memiliki tiga aliran serta 25 buah stesen. Stesen Kereta Api Baku ialah terminal untuk rangkaian kereta api nasional dan antarabangsa ke bandar. **Kereta api [[Kars, Turki|Kars]]–[[Tbilisi]]–Baku**, yang menghubungkan terus Turki, Georgia dan Azerbaijan, mula dibina pada 2007 dan dibuka pada 2017.

### Pelabuhan
**Pelabuhan Baku** diasaskan pada tahun **1902** dan mendakwa sebagai pelabuhan Laut Kaspia terbesar. Ia mempunyai enam kemudahan: terminal kargo utama, terminal kontena, terminal feri, terminal minyak, terminal penumpang dan terminal armada pelabuhan.

### Pengangkutan udara
**Lapangan Terbang Antarabangsa Heydar Aliyev** adalah satu-satunya lapangan terbang komersial yang melayani Baku. **Terminal Kargo Baku** baharu dibuka secara rasmi pada Mac **2005**. Terdapat juga beberapa pangkalan udara tentera yang lebih kecil berhampiran Baku, seperti **Pangkalan Udara Baku Kala**, bertujuan untuk pesawat persendirian, helikopter dan sewa.

## Rujukan


## Pautan luar

* 
*