open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мордови Республика

**Мордови Республика**, *Мордови* — Россий Федераци кӧргӹштӹ ылшы Республика, Россий Федерацин субъектшӹ, Йыл федерал йӹрвелӹшкӹ пыра. Республикым ӹштӹмӹ кечӹ: 10-шы январь 1930-шы и. Вуйхалажы – Саранск. Пӹсмӓнвлӓжӹм йыдвелнӹ Угарман область, йыдвел-ирвелнӹ Суасламары Республика, ирвелнӹ Ульяновск область, кечӹвӓлвелнӹ Пенза область дӓ вадывелнӹ Рязань область доно кыча. 

## Вӓрлӓнӹмӓшӹжӹ, географижӹ
Ирвел-Европын тӧр вӓрӹн ирвелнӹжӹ вӓрлӓнӓ. Вадывел лаштыкшы Ока-Донын тӧр вӓрӹштӹжӹ, покшал дон ирвел районжы Йыл лишнӹш Кӱкшикӓштӹжӹ шыпшылт вазыныт. Республикын сек кӱшӹл варжӹ - 324 м тангыж гӹц кӱшнӹрӓк. Мордовиштӹ 114 йогы йога. Мокша дон Шур нӹнӹ логӹц сек коговлӓ ылыт. Республикышты 500 йӓр нарӹ улы. Нӹнӹ логӹц Инерка дон Татарка сек коговлӓ.

## Климат
Континент кӧргӹштӹш климат, январьын кӹдӓлӓш температурыжы −11&nbsp;°C, июльын +19&nbsp;°C. Иӓш юр дон лым ≈450-500 мм.

## Истори
16-шы июльын 1928-шӹ ин Мордови йӹрвелӹм ӹштӹмӹ, кыдым 10-шы январьын 1930-шы ин Мордовин Автономи областьыш сӓртӹмӹ. 20-шы декабрьын 1934-шӹ ин Мордови АССР-ым ӹштӹмӹ, 1991-шӹ и годшен Мордови ССР, 1993-шӹ и гӹц тӹдӹ — Мордови Республика лӹмӹм намалеш.

## Ӹлӹзӹ шот, халыквлӓ
* 2005 — 866 600 эдем 
* 2006 — 856 800 эдем 
* 2008 — 840 400 эдем
* 2009 — 833 000 эдем 
2002-шы ин эрзавлӓ дон мокшавлӓн шот 283 861 (31,9 %), рушынвлӓн - 540 717 (60,8 %), тадарвлӓн - 46 261 (5,2 %), украинвлӓн - 4 801 (0,5 %), молывлӓн -13 126 (1,5 %) ылын.
Халазывлӓн шот: 60,3 % (2009) (59,2 % — 2006, 58,9 % — 2005).

## Ажедмӓшвлӓ


М
Моляров, Иван Яковлевич

Иван Яковлевич Маляров (1843 и, Сухин сола – XX-шы курымын тӹнгӓлтӹш, варжӹ пӓлӹ агыл). 

=Биографижӹ=
Ӹшкедурешӹжӹ лыдаш-сирӓш тыменьӹн. 1860-шы ивлӓн Пӹзӹкнырышты школым пачмыкы тетявлӓм тымдаш тӹнгӓлӹн, рушла гӹц кырык марла сӓрен, туан халыкын овуцавлӓжӹ докы келгӹ интересӹм лыктын. Махань-шон артикльвлӓм сирен дӓ Азан епархин журналыштыжы пецӓтлен. Кырык марынвлӓ доны экспедици доно каштшы А. Хейкель дон А. Рейнхольм  финн шӹмлӹзӹвлӓлӓн материалвлӓм погаш палшен. И. Н. Смирнов тӹдӹ гишӓн тенге сирен коден: «марынвлӓ логӹц тӹдӹ пӹтӓришӹ эдем, кыды ӹшке халыкын историжӹ доно интересуялтеш». Ма яжожы, Маляров шукыжымок рушла веле сирен гӹнят, тенгеок марлаат сирен дӓ шайыштмаш тексвлӓжӹмпецӓтлен лыкташ йам-дӹ ылыныт. Марла сирӹмӹ пӓшӓвлӓжӹ пецӓтлӹмӹ лит ылын ылгецӹ, тӹдӹм пӹтӓриш мары сирӹзеш шотленӓ ыльы дӓ кырык мары литературын шачмыжымат XIX-шӹ курымыш ваштенӓ ыльы.

М
М
Мухин, Николай Семёнович

**Мухин Николай Семёнович** (25.11.1890—11.11.1937) — алык мары поэт. Поэтӹн ”Мары халык, понгыжалт!” лыдышыштыжы лыдына:


Шӱм-кылетым, йылметым
Саклен тылат пӱрышет.
Нӧлтал, марий, чонетым,
Илышаш уло ош кечет.
Кынел, кынел, ош марий,
Шордо гане куштылем!
Чонет улы, йылдырий,
”Теве мыйын,- ман,- корнем”.


М
М
Мӱллер, Герта

**Ге́рта Мӱллер** (, 17 август 1953, Ницкидорф (Nitzkydorf), Банат, Румыни) — немӹц сирӹзӹ, ушемкымдем йенг. Сӹлнӹшаян Нобель премин сирӹзӹ лауреат, премим пумы годым тӹдӹ гишӓн тенге келесӹмӹ: «поэзиштӹжӹ концентраци доно, прозыштыжы шӱмжӹ вашт мерцен ӹлӹшӹвлӓ гишӓн сирӓ». 

## Сирӹзӹ гишӓн
* Мӱллерӹн книгӓвлӓжӹ гишӓн (англла)
* (англла)
* (англла)
* Линквлӓ
* (рушла)
* Герта Мӱллерӹн свидетельствывлӓжӹ
* Лин Марвен. Герта Мӱллерӹн ӹлӹмӓш корныжы
* Герта Мюллер: "Родина - это и биография" (рушла)

М
М
М
М
М
Немӹцсола

**Немӹцсола** — Ӓкцӓн ӓнгӹр карем лишнӹ вӓрлӓнӓ. Виловат якте 5 уштыш. 2001-шӹ ин солашты 106 эдем ӹлен. Солашты поэтвлӓ Леонид Калинов дон Ипполит Лобанов, Йошкар Олан тӹнг архитекторжы Вениамин Мамуткин шачыныт.

Категори:Солавлӓ
Категори:Мары Эл солавлӓ
Категори:Кырык мары солавлӓ
Категори:Ӹлемвлӓ
Никольский, Николай Васильевич

**Никольский Николай Васильевич** (1878—1961) — Историк, этнограф, истори шӹнцӹмӓшвлӓн докторжы, профессор.

Лужавуй Акпарс гишӓн сирен.

Категори:Персоналивлӓ
Носола

**Носола**  — Мары Эл Республикин Кырык мары кымдемин урвуйхалажы.

## Вӓрлӓнӹмӓш, ӹлӹзӹ шот

## Истори

## Культура

## Экономика

## Транспорт

Категори:Солавлӓ
Категори:Мары Эл солавлӓ
Категори:Кырык мары солавлӓ
Категори:Ӹлемвлӓ
Нужанал

**Нужанал** — Йоласал сола кӓнгӓшыш пыра. Йоласал якте 5 уштыш.

## Вӓрлӓнӹмӹжӹ

## Историжӹ
Нужанал цепошка мастарвлӓ.

Тошты марын кудыло пӓшӓжым куштылгемдӓш манын, ма-шон …-влӓм кӹртни гӹц йӓмдӹлен.
1696-шы ин Кугижӓ указым лыктын: нимат кӹртни гӹц йӓмдылӓш ак яры, айыртемӹнок изи халыквлӓн мастарлыкышты пӹслӓнӓш тӹнгӓлеш.

19-шӹ курымын кокшы пелӹнжӹ промысел семӹн6 ювелир хӓдӹрвлӓм мыштышы мастарвлӓ лӓктӹн миэнӹ. Айыртемӹнок мастарвлӓ цепошкавлӓм йӓмдӹленӹт.

Изи пробан Алпак манмы шим цепошкам ӹштӹмӓштӹ кычылтыныт, материаллан ши оксам шылатен, чыканленӹт. Цепошкавлӓм, кидшолвлӓм дӓ вес тӹрлӹ ювелирны хӓдӹрвлӓм Угарман йӓрмингӓштӹ выжаленӹт, тенгелӓ кырык марын мастарвлӓн кидпӓшӓштӹ Кавказ якте шӓрлен.

Кырык марынвлӓ ши ювелир хӓдӹрвлӓм пиш ӓклӓт дӓ шукынжынок шӱндӹк пындашышты реликви семӹн6 урдат.

Категори:Солавлӓ
Категори:Мары Эл солавлӓ
Категори:Кырык мары солавлӓ
Категори:Ӹлемвлӓ
Муса Джалиль

**Муса Джалиль** (тадарла: *Муса Җәлил, Musa Cəlil, موسا ﺟﮫليل‎*) — лачокла лӹмжӹ Муса Мустафович Залилов (тат.: *Муса Мостафа улы Җәлилев, Musa Mostafa ulı Cəlilev*; 2 (15) февраль 1906, Мустафино, кӹзӹт Оренбург область — 25 август 1944, Берлин) — тадар совет поэт, Совет Ушемӹн геройжы (1956).

Д
Д
Д
Нырйӓл

**Нырйӓл** — Кого Йынгы ӓнгӹрӹн шалахай сирӹштӹжӹ вӓрлӓнӓ. Эмӓнсола якте 7 уштыш. Солашты 2001-шӹ ин 146 эдем ӹлен. Нырйӓлӹштӹ шӹмлӹзӹ Сергей Гаврилович Эпин (1886—1937) шачын. Ти солашты Мары Элын пӹтӓриш президентжӹ Владислав Максимович Зотин ӹлӓ.

Категори:Солавлӓ
Категори:Мары Эл солавлӓ
Категори:Кырык мары солавлӓ
Категори:Ӹлемвлӓ
Оврашныр

**Оврашныр** (), Шимваж — Шур монгырыштыш шӹргӹ сола, Ӓвӓсир сола якте 5 уштыш. Солам 1920-шы ивлӓн Йоласал лишнӹш солавла гӹц толшы фамилиӓн хресаньвлӓ ӹштенӹт. Шур поселенин покшалжы - Макарсир якте 14 уштыш. Оврашнырвлӓ Ӓвӓсирӹштӹш Шур школышты тыменьӹт дӓ тӹштӹш лапкавлӓш, почтыш каштыт. Солашты шукынжок пенсионер ылыт. Весӹвлӓжӹ фермер ылыт. 2001-шӹ ин солашты  эдем ӹлен, нӹнӹ логӹц  пуэргӹ дӓ ӹдӹрӓмӓш. Оврашнырышты кырык мары композитор Владислав Куприанов изижӹ годым ӹлен. Сола вуйышты Ӓвӓсирӹшкӹлӓ кемӹ корны вӹлны тошты кырык мары архитектура семӹнь чангымы кӹлӓт шӹнзӓлтӓ. 

Категори:Солавлӓ
Категори:Мары Эл солавлӓ
Категори:Кырык мары солавлӓ
Категори:Ӹлемвлӓ
Озьорка вел солавлӓ

**Озьорка вел солавлӓ** — Озьорка сола согоньыш пырышы солавлӓ.

Категори:Солавлӓ
Категори:Мары Эл солавлӓ
Категори:Кырык мары солавлӓ
Категори:Ӹлемвлӓ
Окасола

**Окасола** — Тышнал доны вӓрлӓнӹшӹ первишӹ сола, кыды гӹц 1950-шӹ ивлӓн вӓржӹ веле кодын. Ылӹзӹвлӓ тӹшец Поленгӓ солашкы ӹлӓш ванженӹт. Аказ лужавуйын мулӓндӹшкӹжӹ пырен. 1890-шы ин солашты 39 эдем ӹлен, 9 порт шӹнзен.

## Вӓрлӓнӹмӹжӹ

## Историжӹ

Категори:Солавлӓ
Категори:Мары Эл солавлӓ
Категори:Кырык мары солавлӓ
Категори:Ӹлемвлӓ
Октябрьский вел солавлӓ

**Октябрьский вел солавлӓ** — Октябрьский солар согоньыш пырышы солавлӓ.

* Болоньӓсир
* Гавреньӓсир
* Изи Йынгы (Спасский) 
* Йӓктерлӓ
* Октябрьсир (Октябрьский)
* Якшарсир

Категори:Солавлӓ
Категори:Мары Эл солавлӓ
Категори:Кырык мары солавлӓ
Категори:Ӹлемвлӓ
Ондрин Валька

**Ондрин Валька** (лачокла лӹмжӹ **Валентин Андреевич Афанасьев**, 27 февраль 1954-шӹ и, Йынгы-Кушыргы) — 1971-шӹ ин Йоласал школым пӹтӓрӹмӹкӹжӹ Ленинградыш кен, тӹштӹ техникеш тыменьӹн. Кӱшӹл пӓлӹмӓшӹн дипломым Волгоградыштыш юридический институтышты нӓлӹн. Йошкар Олашты ӹлӓ. 

Сирӓш 1970-шы ивлӓн тӹнгӓлӹн, лыдышвлӓ дон кӹтӹк прозым сирӓ. Пӓшӓвлӓжӹм «Йӓмдӹ ли», «Жерӓ», «Кугарня»,«Марий Эл», «Молодежный курьер» газетвлӓштӹ дӓ «У сем», «Пачемыш» дӓ «Ончыко» журналвлӓштӹ пецӓтлӹмӹ. Сек яжо лыдыш книгӓжӹ Шамак маналтеш (1996). Масакан «Икӓнӓ Опанас…» книгӓжӓт лыдшывлӓ лошты интересӹм понгыжтарен. Ондрин Валькан лыдышвлӓжӹм комилӓ, рушла дӓ финнлӓ сӓрӹмӹ.

* http://www.finnougoria.ru/logos/child_lit/2333/26248/

Категори:Мары персоналивлӓ
Категори:Сирӹзӹвлӓ
Осипсола

**Осипсола** () — Аказын мулӓндӹштӹжӹ кишӹ сола, Виловат якте 1 уштыш. 2001-шы ин Осипсолашты 38 эдем ӹлен. 

Категори:Солавлӓ
Категори:Мары Эл солавлӓ
Категори:Кырык мары солавлӓ
Категори:Ӹлемвлӓ
Осло

**Осло** — Норвегин вуйхалажы. Халашты 580 229 (2009) ӹлӹзӹ, нӹнӹ логӹц 25 % (139 878) вес сӓндӓлӹквлӓ гӹц толшы эмигрантвлӓ ылыт. Осло Норвегин политика, экономика дӓ культура покшалжы.

Категори:Норвеги
О
О
О
О
Охонянсола

**Охонянсола** () — Изи Шӹндӹр ӓнгӹрӹн шалахай сирӹштӹжӹ, Аказ лужавуйын мулӓндӹштӹжӹ шыпшылт вацшы сола. Виловат якте … уштыш. 2001-шы ин солашты 65 эдем ӹлен. Охонясолашты журналист Зосим Петрович Марьтянов шачын.

Категори:Солавлӓ
Категори:Мары Эл солавлӓ
Категори:Кырык мары солавлӓ
Категори:Ӹлемвлӓ
Ошкан Васли

**Ошкан Васли** (*Василий Яковлевич Симолкин*) — 1920 ин 4 апрельӹн Вӹржӹкӓн солашты хресӓнь семняэш шачын. Андак Сарапай солашты тӹнгӓлтӹш, вара Пӧртныр шӹмиӓш дӓ Йоласал школвлӓм тымень пӹтӓрӹмӹкӹжӹ, Цикмӓ халаштышы педтехникумыш тыменяш кеӓ. Педтехникумышты тӹнӓм Ф.Д. Данилов (Важмар) вуйлатымы доно сӹлнӹшая йӹргец ыштен. Йӹргецӹш каштшывлӓ лыдышвлӓм, шайыштмашвлӓм, очерквлӓм сирӓш тыменьӹнӹт. Пӹтӓри нӹнӹ ӹшкӹмӹштӹн пӓшӓвлӓвлӓштӹм «Тылип» лӹман кид доно сирӹмӹ журналеш лыктыныт, а варажы «Комсомол юк» газетеш, «У сем» журналеш пецӓтлӓш тӹнгӓлӹнӹт. Шукынжок ти йӹргецӹш каштшы ӹрвезӹвлӓ вараракшы пӓлӹмӹ литераторвлӓ линӹт. Нӹнӹ лошты Василий Симолкинӓт ылын.

Педтехникумым тымень пӹтӓрӹмӹкӹжӹ, тӹдӹ Ямангаш солаш толеш, школын директор семӹнь пӓшӓм ӹштӓ. Но сӓмӹрӹк ӹрвезӹ, шукырак пӓлӹмӓшӹм нӓлӓш дӓ яжорак специалист лиӓш шанен, 1939 ин Мары Кугижӓнӹш пединститутыш тыменяш пыра. Шанымыжым веле ӹштен ак шокты – Кого Ӓтямӱлӓндӹ вырсы ӓптӹртӓ. Кокшы курсышты тыменьшӹ студентӹм, токыжы анжалаш толын шоктыдеок, вес тангвлажӹ доно иквӓреш фронтыш нӓнгенӹт. 1941 ин, вырсын пӹтӓриш кечӹвлӓнок, лӱдӹшлӓ кредӓлмӓштӹ тӹдӹн курымжы кӹрӹлтӹн.

Василий Ошкан когонжок поэт семӹнь пӓлӹмӹ ылеш. Пӹтӓриш лыдышвлӓжӹм тӹдӹ педтехникумышты тыменьмӹжӹ годымок сирӓш тӹнгӓлӹн. Нӹнӹ «У сем» дон «Якшар знамя» журналвлӓэш, «Пеледшӹ сӓндӓлӹк» альманахеш пецӓтлӓлтӹнӹт. Икманяры сирӹмӹжӹ ӹшке жепӹштӹжӹ школ хрестоматиш пыртымы ылын, тенгеок «Тулан жап годым» («Тылан жеп годым», 1975), «Цӓшӓн шӹдӹр» (1994) коллективный сборниквлӓэш, «Патыр курым» (1980) антологиэш пецӓтлӓлтӹнӹт. Василий Ошкан кымлышы ивлӓн сирӹшӹ вес поэтвлӓ семӹньок туан сӓндӓлӹкнӓм мактен, соты ӹлӹмӓшӹм чангаш манын, сӓмӹрӹк лыдшывлӓм пыт тыменяш дӓ пӓшӓлӓш ӱжӹн.

## Ажедмӓшвлӓ


О
О
О
Категори:Мары сирӹзӹвлӓ
Олмаву

**Олмаву** () — Роза йыхыш пырышы ӹлӹштӓшӹм вилӹшӹ пушангӹ дон тӹшкӓвлӓ. Олмавлӓ йӹргешкӹ ӓль кужикӓ-йӹргешкӹ форман шапы, шапикӓ-мӱӓкӓ дӓ мӱӓн лин кердӹт. Олмаву йыхыш цилӓжӹ 36 йиш пыра (1976 и), сек шӹренжок тоны куштымы (*Malus domestica*) олмаву вӓшлиӓлтеш, кыдын сортвлӓжӹ мулӓндӹ вӹлнӹ сек шӹрен вӓшлиӓлтӹт, шамаклан китай олмаву (*Malus prunifolia*) дон лап олмаву (*Malus pumila*).

## Йишвлӓ
* *Malus angustifolia * — 
* *Malus baccata * — 
** *Malus baccata var. baccata* — 
* *Malus bhutanica * — 
* *Malus bracteata * — 
* *Malus brevipes * — 
* *Malus coronaria * — 
* *Malus domestica * — 
* *Malus florentina * — 
* *Malus floribunda * — 
* *Malus formosana * — 
* *Malus fusca бурая * — 
* *Malus glabrata * — 
* *Malus glaucescens * — 
* *Malus halliana * — 
* *Malus hybridus * — 
* *Malus honanensis * — 
* *Malus hupehensis * — 
* *Malus ioensis * — 
* *Malus kansuensis * — 
* *Malus kirghisorum * — 
* *Malus lancifolia * — 
* *Malus nidzwetzkyana * — 
* *Malus orientalis * — Ирвел олмаву
* *Malus prattii * — 
* *Malus prunifolia * — Китай олмаву
* *Malus pumila * — Лап олмаву
* *Malus rockii * — 
* *Malus sargentii * — 
* *Malus sieboldii * — 
* *Malus sieversii * — 
* *Malus sikkimensis * — 
* *Malus spectabilis * — 
* *Malus sublobata * — 
* *Malus sylvestris * — 
* *Malus transitoria * — 
* *Malus trilobata * — 
* *Malus tschonoskii * — 
* *Malus yunnanensis * —

О
Олык Ипай

**Олык Ипай** (лачокла лӹмжӹ **Ипатий Степанович Степанов**, 24 март 1912, Тойметсола, Морко кымдем -1937) — алык мары поэт.

Мары литературын ярагата шӹдӹржӹ, кыце пӹсӹн пӹлгомышты кайын колтен, тенгеок пӹсӹн тӹдӹ йӧрен. Ти поэт мары поэзим модернизируен, лыдышвлӓн формышты дон ритмикыштым ваштлатен, тӹдӹ сонетвлӓм, триолетвлӓм, октавывлӓм, терцинывлӓм сирен. Литературыштыш процессвлӓм тӹдӹ яжон пӓлен, кыце руш тенгеок вадывел авторвлӓн пӓшӓвлӓштӹмӓт лыдын. Модернист манын сирӹшӹм гӹнят, Олык Ипайын лыдышвлӓжӹ агитаци дӓ пропаганда шӱлӹшӓн ылыт, тидӹ гишӓн Рая Бартенсӓт ӹшке книгӓштӹжӹ пӓлдӹртӓ. Тӹ годымок, ти поэт мары халыкын историжӹмӓт келгӹн пӓлен дӓ ӹшке семӹньжӹ ынгылен, ”Пирӹ” дон ”Айдар” лӹмӓн кок поэмым сирен.

Олык Ипай ӹшке годшаш реаливлӓ гишӓн шӹренок сирен дӓ ”колхоз” тематика поэзиштӹжӹ кымда вӓрӹм йӓшнӓ, тӹ годымок ти тематика доно сирӹмӹ лыдышвлӓштӹжӹ критиквлӓ тӹдӹлӓн алтазыкымат и моныт. Шамаклан ик лыдыштыжы ныр гишӓн сирӹмӹжӹ годым, “шӹжӹ ныр охырын шалга” манын сирен. Тидӹм критиквлӓ муссируяш тӹнгӓлӹнӹт дӓ поэт йориок колхоз нырым охырым анжыкта манын, шӹдӹн сиренӹт.
Техеньӹрӓкок эче вес фактым моаш лиэш. Вес лыдышыштыжы поэт халык мырым кычылт, ”кечӹ лӓктӹ шӧртньӹ гань, той гань лиӓт, валышат” сирен. Критиквлӓ тидӹм поэт совет кӹлӹм ваштылеш дӓ Кого Революцин шӧртньӹ цӹрежӹм той цӹрешкӹ вашталтен манын сиренӹт.

Тенге Олык Ипайым 10-шы августын 1937-шы ин кычен кеӓт. Авторын 8 тетрадьшым дӓ 126 ӹлӹштӓшӓн машинкы доно пецӓтлӹмӹ текстшӹм конфискуят. Рая Бартенс Олык Ипайын ”Мланде пеледеш” поэма гӹц лаштыкым, ”Шӹжӹ тӱс”, ”Тел”, ”И. Т. Трофимофлан”, ”Шӹжӹ кечӹн”, ”Ошвуйвеледӹшӹм тӹнь кӹрӹц…”, ”Мыры дон мырызы гишӓн” дӓ ”Поэт С. Г. Чавайнлан” лыдышвлӓжӹм сӓрен.

Мане, тӹ ивлӓ годшен 70 и утла эртен. Ти нӹл сирӹзӹн ӹлӹмӓш корныштым анжал, кӹзӹтшӹ сӹлнӹшая нырыштына пӓшӓлӹшӹвлӓ махань иктешлӹмӓшвлӓм ӹштен кердӹнӓ?

Седӹ, ти шотышты шукы йиш ядмаш дӓ анжалтыш лин кердеш, но мӹнь ӹшкежӹ гӹнь кок мӓгӓлӹм анзыкы лыкнем: вес эдем вӹкӹ мокшым йылатыде анжымашым дӓ туан сӹлнӹшаянам уэмдӓш, модернизируяш цацымашым.

Ӹнянӹмӹ шоэш, марынвлӓ изин-олен вес марынын иктӓ-махань кӱкшӹцӹшкӹ шомыжылан сусу лиӓш тымень шона, тӹдӹ иктӓ-кышкы шон гӹнь, тӹдӹн лӹвӓлнӹ кишӹ ковержым ял лӹвецӹнжӹ шыпшыл ана нӓл, шайыцын толын, тупышкыжы кӹзӹм ан шырал пу дӓ ӧрдӹштӹ лин, худа пи гань вӹкӹжӹ ана опты, анзылныжат, коктешлен, иронивлӓ доно ана попыл.

Шамак толшеш, мӹнь ӹшкежӹ журналист Айзенворт гань йӓл мам чиӓт дӓ мам качкыт, тидӹ паштек оролышы лимем ак шо. Эдемӹн техень качествыжы йӹрнӹктӓрӓ вӓк.

Тӹ годымок, Олык Ипай вӹкӹ ӹшке жепӹнжӹ ик семӹнь анжыделыт, тӹдӹм критикуенӹт гӹнят, тӹдӹн мары литературым уэмдӓш цацымыжы мӹлӓнем импонируя. Кӹзӹтшӹ жепӹн мары литературыштына шукырак модернист, шукырак сӓмӹрӹк лӹм лиэш ылгецӹ, кыце туан сӹлнӹшаяна ӹлӹж кеӓ ыльы!

Категори:Мары персоналивлӓ
Категори:Сирӹзӹвлӓ
Пайскырык

**Пайскырык** — сола Кырык сирӹштӹ. Пайскырык велнӹш солавлӓн центр. Почта индекс 425 318. Солашты кӹдӓлӓш школ, библиотека, лапкавлӓ, Культура пӧрт дӓ церкӹ улы. Цикмӓ — Яштуга шоссе вӹлнӹ вӓрлӓнӓ. Пайскырыкышты поэт Пет Першут шачын.

Категори:Солавлӓ
Категори:Мары Эл солавлӓ
Категори:Кырык мары солавлӓ
Категори:Ӹлемвлӓ
Пайскырык вел солавлӓ

**Пайскырык вел солавлӓ**. 

Пайскырык сола согоньыш пырышы солавлӓ.

* Ӓвӓсир
* Актусола
* Алатай
* Алмансола
* Аматисола
* Изи Цигӓнсола
* Ильдӓрсола
* Исуткан
* Кавашты Шурмар (Цорашсола)
* Казуксола
* Кӓрмӓнер
* Коговал
* Копонлык
* Краселицӹ
* Кӱшӹл Пӹнгельйӓл
* Лапатасола
* Лапсола
* Лидӹвуй
* Макарсир
* Мидӓшкӓнсола
* Микор
* Микорсир
* Оврашныр 
* Пайскырык
* Пактайсола
* Пивайсола
* Порандай
* Пӹнгель Кугилӓнсола
* Пӹнгель Парнингӓш
* Пӹнгель Усола
* Пӹркемсола
* Сивандайсола
* Сидункырык
* Ӱл Пӹнгельйӓл
* Цигӓнсола
* Чеботай
* Шарык Шурмар
* Шур Кушыргы
* Шӹргӹдӹр
* Этьвайныр
* Якшар Май
* Яштуга

## Ажедмӓшвлӓ
Мары Эл карта марла

https://web.archive.org/web/20170306023755/http://mariuver.info/files/map_mari_el.pdf

Категори:Солавлӓ
Категори:Мары Эл солавлӓ
Категори:Кырык мары солавлӓ
Категори:Ӹлемвлӓ
Памук, Орхан

**Фери́т Орха́н Паму́к** (турокла Ferit Orhan Pamuk ; 7-шӹ июнь 1952-шы и, Стамбул, Турци) — турок сирӹзӹ, туан сӓндӓлӹкжӹн дӓ тенгеок халыквлӓлоштыш премивлӓн дӓ тенгеок Нобель преми н лауреатшы (2006). Кӹзӹтшӹ сирӹзӹвлӓ лошты кымдан пӓлӹмӹ автор. Армянвлӓн геноцид дон Турциштӹш курдвлӓн геноцид ваштареш ылеш. Тидӹжӹ Турцин официальный кӹлвлӹ доно ик мелӹн агыл. 

## Биографижӹ
Памук 7-шӹ июньын 1952-шы ин Стамбулышты паян семняштӹ шачын. Атяжӹ инженер ылын. Памук Стамбулыштыш Robert College лӹмӓн американ колледжӹштӹ тыменьӹн. Атяжӹ дон ӓвӓжӹн согоньлыштымы семӹнь, тӹдӹ Стамбул Техника университетӹш тыменяш пырен, но профессионал-сирӹзӹ лимӹжӹ шонат, кым иштӹ институтым пырахен. 1977-шӹ ин П. Стамбул университетӹн журналистика факультетшӹм пӹтӓрен. 1985 – 1988-шӹ ивлӓн Америкӹштӹ ӹлен дӓ Нью-Йоркыштыш Колумби университет ӹштӹ(visiting scholar) ылын. Тидӹ паштек Турциш портӹлӹн. 12-шы октябрьын 2006-шы ин «туан халажын меланхолиӓн ӧртшӹм кӹчӓлмӓштӹ у культурывлӓн ваштареш ылмыштым дӓ иктӹшкӹ пынылтмышты гишӓн» сӹлнӹшая Нобель премим пумы.

## Орхан Памук гишӓн шукырак
Анжы: «Цикмӓ» журнал, 2000 и

Категори:7-шӹ июньын шачшывлӓ
Категори:Турци персоналивлӓ
Категори:Сирӹзӹвлӓ
Пастернак, Борис Леонидович

**Бори́с Леони́дович Пастерна́к** (29 январь (10 февраль) 1890, Мӧскӓ хала — 30 май 1960, Переделкино) — рушла сирӹшӹ еврей поэт, сирӹзӹ, сӹлнӹшаяштыш Нобель премин лауреатшы (1958).

П
П
Першуткин, Евгений Романович

**Евгений Романович Першуткин** — кырык мары сирӹзӹ, поэт. 4-шӹ декабрьын 1928-шӹ ин Пайскырык вел Порандай солашты шачын. Лыдышвлӓжӹм 1950-шӹ и годшен сирен.

П
П
П
Категори:Мары сирӹзӹвлӓ
Пинтер, Гарольд

**Гарольд Пинтер** (англ. Harold Pinter; 10 октябрь 1930, Лондон — 24 декабрь 2008, Лондон) — англи драматург, поэт, режиссёр, актёр, политикыштыш активист; лауреат Нобелевской премии по литературе 2005 года. Кӹзӹтшӹ жепӓш бритвлӓ логӹц ик кого драматургшы.

Британи империн кавалержӹ, Тӧр верц Шалгышывлӓн Орденӹн кавалержӹ, Куатан Легион Орденӹн кавалержӹ, тидӹ гӹц пасна шукы махань-шон литература премивлӓн лауреатшӹ, кыдывлӓ логӹц Шекспирӹн, Кафкан, Пиранделлон, Лоуренс Оливье лӹмӓн театр премин лауреатшы, Европыштыш шукы университетӹн Куатан докторжы. Нобель премим пьесывлӓжӹ гишӓн пумы, кышты Гарольд Пинтер «кечӹйӹдеӓш ӹлӹмӓшӹн йӹштӹлмӓш лӹвалнӹ кишӹ келгӹ урмашым пачеш дӓ пӹзӹрӹшӹ стенӓвлӓ лошкы пыра». Автор пӹтӓриш пӓшӓжӹм 1957-шӹ ин сирен дӓ тӹдӹ Кӹдеж маналтеш. Цилӓжӹ Пинтер 29 пьесым, 27 сценарим, шукы скетчым, радио дӓ телепрограммым, лыдышвлӓ дон эссевлӓм, ик романым дӓ шотлаш лидӹмӹ шукы сирмӓшӹм сирен.

## Пӓшӓвлажӹ
* The Room («Кӹдеж», 1957)
* The Birthday Party («Шачмы кечӹ айо», 1957)
* The Dumb Waiter («Кухня лифт», 1957)
* A Slight Ache (1958)
* The Hothouse («Шокшы пӧрт», 1958)
* The Caretaker («Орол», 1959)
* A Night Out («Йыдым тӱнӹ», 1959)
* Night School («Йыд школ», 1960)
* The Dwarfs (1960)
* The Collection («Коллекци», 1961)
* The Lover («Яратышы», 1962)
* The Homecoming («Мӹнгеш токы», 1964)
* Tea Party («Чӓй йӱмӹ айо, 1964)
* The Basement (1966)
* Landscape («Пейзаж», 1967)
* Silence (1968)
* Old Times («Тошты жеп», 1970)
* Monologue («Монолог, 1972)
* No Man’s Land («Эдемдӹмӹ мӱлӓндӹ», 1974)
* Betrayal («Алталымаш», 1978)
* Family Voices («Йыхын юквлӓжӹ», 1980)
* Other Places («Йӓл вӓрвлӓ», 1982)
* A Kind of Alaska («Аляскын кугижӓжӹ», 1982)
* Victoria Station (Вокзал Виктори», 1982)
* One For The Road («Корны анзыц», 1984)
* Mountain Language («Кырык йӹлмӹ», 1988)
* The New World Order (1991)
* Party Time («Айо жеп», 1991)
* Moonlight («Тӹлзӹн сотыжы», 1993)
* Ashes to Ashes (1996)
* Celebration («Айымаш», 1999)
* Remembrance of Things Past (2000)

П
П
П
П
П
Пистерлӓ

**Пистерлӓ** () — сола Кырык сирӹштӹ, Йоласал гӹц 5 уштыш дӓ Цикмӓ якте 31 уштыш нӓрӹ. П. ӹлем семӹнь 1795-шы ин ӓшындӓрӹмӹ. Церкӹ солан статусшым 1872-шы ин пумы. 2001-шӹ ин солашты 237 эдем ӹлен. Солашты кӹдӓлӓш школ, почта, фельдшер пункт, 2 лапка дӓ церкӹ улы. Цикмӓ доно асфальт корны доно кӹлдӓлтӹн.   

Категори:Солавлӓ
Категори:Мары Эл солавлӓ
Категори:Кырык мары солавлӓ
Категори:Ӹлемвлӓ
Паратмар

**Паратмар** — Кого Йынгы ангӹр сирӹштӹ варланӹшӹ сола. Виловат якте 6 уштыш. Кырык сирӹн солавла логӹц ик тошты солажы. Пӹтариш гана рушла сирӹмӹ документвлаштӹ 1717-шӹ ин палдӹрталтеш. Аказ лужавуйын муландӹштӹжӹ варлана. Ти солан эче техень лӹмвлажӹ улы: Изи Паратмар, Йынгы Паратмар, Кого Сир, Церкӹ сола. 2001шы ин Паратмарышты 142 эдем ӹлен. 

Категори:Солавлӓ
Категори:Мары Эл солавлӓ
Категори:Кырык мары солавлӓ
Категори:Ӹлемвлӓ
Пифагор (философ)

**Пифагор Самос гӹц** (кугезӹ греклӓ: *Πυθαγόρας ὁ Σάμιος*, лат. *Pythagoras*; 570—490 ивлӓ Х.ш.я.) — Кугезӹ грек философ дӓ математик, создатель Пифагорлан ӹнянӹшӹвлӓн (пифагориецвлӓн) ыдылм-философи школлан негӹцӹм пиштӹшӹ. Пифагор ӹшке пӓшӓвлӓштӹжӹ греквлӓ дон вес халыквлӓм (варварвлӓм) тӓнгӓштӓрен дӓ Геродот годымок Эллинӹн ро-днӓ (пиш кого) философеш (шаныкалышеш) шотлалтын. Пифагорын школыштыжы 600 утла тыменьшӹ философи дон математкым тыменьӹн. Шачашыжы тӹдӹ Самос ошмаотышты шачын дӓ Иони философи школ докы лишӹл ылын.

П
П
П
Пичӓнсола

**Пичӓнсола** () — Кырык сирӹштӹ, Аказан мӱлӓндӹшкӹжӹ пырышы сола. Виловат якте 7, Цикмӓ якте 22 уштыш. Важанӓнгӹр тӹрӹштӹш Изи Капан карем лишнӹ вӓрлӓнӓ. Архиввлӓштӹ ти сола гишӓн 1820 сирӓлтеш. Сола лишнӹ Изи Шӹндӹр школ шӹнзӓ. 2001-шӹ ин солашты 42 эдем ӹлен.

Категори:Солавлӓ
Категори:Мары Эл солавлӓ
Категори:Кырык мары солавлӓ
Категори:Ӹлемвлӓ
Плотин

**Плоти́н** (кугезӹ греклӓ: *Πλωτῖνος*, лат.: *Plotinos*, шач. 204/205, Ликополь, Египет, Рим импери — колен 270, Минтурн, Кампани) — антик грек философ-идеалист, у платонизмӹн ӓтяжӹ. Платонын триадыжым пӧрттӱ дӓ космос доно кӹлден. Йымын ылмыжы, цилӓ вӓреок сек пӹтӓришӹ ылмы гишӓн пӓлдӹртен. Антик жепӓш политеизмӹм синтезируяш дӓ Ик ӹрдӓн ылмы доно кӹлдӓш цацен. У платонизмӹн сотериологижӹм шанен лыктын. Плотин гишӓн тӹдӹн тыменьшӹжӹ Порфириосын сирен кодымы Эннеадывлӓ пӓшӓжӹ гӹц пӓленӓ.

П
П
Плутарх

**Плута́рх Хероне́и гӹц** (тошты греклӓ: *Πλούταρχος*, лат.: *Plutarch*, иктӓ 45 — иктӓ 127) — Кугезӹ грек философ, биограф, моралист.

П
П
Покансола

**Покансола** () — Кырык сирӹштӹ, Аказан мӱлӓндӹшкӹжӹ пырышы сола. Виловат якте 1, Цикмӓ якте 16 уштыш. Солан кӱшӹл вуйжы Покансола, ӱл вуйжы Юаньсир маналтеш. Архиввлӓштӹ ти сола гишӓн 1795-шӹ ин сирӓлтеш. 2001-шӹ ин солашты 219  эдем ӹлен.

Категори:Солавлӓ
Категори:Мары Эл солавлӓ
Категори:Кырык мары солавлӓ
Категори:Ӹлемвлӓ
Поленгӓ

**Поленгӓ** () — Виловат сола доно ушнышы сола. Цикмӓ якте 15 уштыш. Первижӹ Аказан мӱлӓндӹш пырен. Сола лишнӹ техень вӓр лӹмвлӓ улы: Йогор лап, Тарьян карем, Кого лидӹ, Пӹркем лидӹ, Алабай пичӹ, кыдым первижӹ Талди карем маныныт. 2001-шӹ ин солашты эдем ӹлен.

Ажедмӓш:

http://vkontakte.ru/photo-2564602_150218490

Категори:Солавлӓ
Категори:Мары Эл солавлӓ
Категори:Кырык мары солавлӓ
Категори:Ӹлемвлӓ
Пистӹ

**Пистӹ** () — мальва йишвлӓн группыш пырышы Европын шукы вӓрежок кушшы пушӓнгӹ Мары Элышты пистӹ цилӓ вӓреок шӓрлен. Пистӹ чехвлӓн халык символ пушӓнгӹ.

П
Польша

**Польша** (), **Польша Республика** () — Покшал дӓ Ирвел Европыштыш кугижӓнӹш. Вадывелнӹ Германи, кечӹвӓл-вадывелнӹ Чехи, кечывӓлвелнӹ Словаки, кечӹвӓл-ирвелнӹ Украина, ирвелнӹ Белорусси, йыд-ирвелнӹ Литва дӓ Калининград область доно пӹсмӓным кыча.

Вуйхалажы: Варшава (), вес кого халавлӓ: Краков (), Лодзь ()

Кымдецшӹ: , ӹлӹзӹ шот:  (2017), кугижӓнӹш йӹлмӹ: поляк, валюта лӹм: злоты —  (PLN) Pinta-ala


Категори:Кугижӓнӹшвлӓ
Категори:Европа Ушем кугижӓнӹшвлӓ
Категори:Молнамшы соцсӓндӓлӹквлӓ
Категори:Сӓндӓлӹквлӓ
Помидор

**Помидор**, вес семӹньжӹ **томат**, () — икиӓш ӓль шукыиӓш кушкыш. Латин Америка гӹц кандымы кавштавичӹ кушкыш. Кӹцкӹжӹм ботаниквлӓ "мӧр" маныт. Помидорым Европыш 1522-шы ин Италиш пӹтӓри кандымы дӓ тӹдӹм качкаш ярдымеш, яданеш, эдемӹм пуштшеш шотленӹт.

Категори:Кавштавичӹ кушкышвлӓ
Категори:Продуктывлӓ
Категори:Качкышвлӓ
Поствайкин, Евграф Михайлович

**Евграф Михайлович Поствайкин** — прозаик. 1944 ин 10 вӱдшорышто Мары Эл, Кырык мары районын Парнингӓш солаэш шачын. "Гидропроект" институтын инженержӹ. У Чебоксар халашты ӹлӓ.

П
П
Пресли, Элвис

**Э́лвис Ааро́н Пре́сли** (; 8 январь 1935, Тупело, Миссиссипи штат (Tupelo, Mississippi) — 16 август 1977, Мемфис, Теннесси (Memphis, Tennessee) — американ мырызы дӓ актёр. Тӹдӹм Рок-н-роллын кугижӓэш шотлат.

П
П
Пушкин, Александр Сергеевич

**Пушкин Александр Сергеевич** (Москва, 1799 — Петербург, 1837) — кымдан пӓлӹмӹ, Руш Элышты когон яратымы национальный поэт. 1811-1817-шӹ ивлӓн дворян тетявлӓлӓн пачмы Царское Селоштыш лицейӹштӹ тыменьын. 1820-шы ин ”Руслан дон Людмила” лӹмӓн пӹтӓриш поэмыжым сирен. Пушкинӹн кыды-тидӹ пӓшӓжӹм кырык марлаат лыдаш лиэш. Иктӹжӹ нӹнӹ логӹц — ”Евгений Онегин” поэмыжы, кыдым В. Григорьев-Тотир сӓрен.

П
П
Пӹзӹкныр вел солавлӓ

**Пӹзӹкныр вел солавлӓ** — Пӹзӹкныр сола согоньыш пырышы солавлӓ.

* Ӓпшӓт-пелӓк
* Ӓнгӹрвуй
* Вӓкшлап
* Вессир Йылйӓл
* Изи Йылйӓл (Тьомисола)
* Йылйӓл
* Кого Сӧрмӓнӓнгӹр
* Кожланӓнгӹр
* Кукшылидӹ
* Кӱшӹл Пӹзӹкныр
* Микишкӓнсола
* Пӹзӹкныр
* Сарансола
* Саткансола
* Тӓкӓрӓ
* Тӓмӓкӓн
* Томилӓнсола
* Тьӹмӓнсола
* Шереке
* Шунӓнгӹр
* Шӹндӹрвал
* Этюксола
* Якшарсир
* Яндарсир

## Ажедмӓшвлӓ
Мары Эл карта марла

https://web.archive.org/web/20170306023755/http://mariuver.info/files/map_mari_el.pdf

Категори:Солавлӓ
Категори:Мары Эл солавлӓ
Категори:Кырык мары солавлӓ
Категори:Ӹлемвлӓ
Пӹзӹлмӹ

**Пӹзӹлмӹ** () — 100-200 тӹрлӹ йиш лин кердеш. Тӹдӹ пушӓнгӹ ӓль тӹшкӓ семӹнь кушкеш. Маняр йиш пӹзӹлмӹ улы, келесӓш нелӹ дӓ кыце ти сортвлӓм икӹжӓк-иктӹштӹ гӹц айырымыла, ботаниквлӓӓт вӓк, келесен ак кердеп. Пӹзӹлмӹ роза (Rosaceae) кушкышвлӓн йыхыш пыра, тӹдӹ цилӓ Европа кымдык, Йыдпел Америка дон Азин шокшырак вӓрвлӓштӹжӹ кушкеш. Европышты пӹзӹлмӹ Йыдпелӹн 71 градусшы якте шӓрлен.

П
Пӹнгель Кугилӓнсола

**Пӹнгель Кугилӓнсола**.

## Вӓрлӓнӹмӓш, ӹлӹзӹ шот
Изи Пӹнгель ӓнгӹр сирӹштӹ Цикмӓ — Яштуга шоссе лишнӹ вӓрлӓнӓ. Макарсир якте 3 уштыш.

Категори:Солавлӓ
Категори:Мары Эл солавлӓ
Категори:Кырык мары солавлӓ
Категори:Ӹлемвлӓ
Пӹркемсола

**Пӹркемсола**.

## Истори

## Культура

## Экономика

## Транспорт

Категори:Солавлӓ
Категори:Мары Эл солавлӓ
Категори:Кырык мары солавлӓ
Категори:Ӹлемвлӓ
Рильке, Райнер Мария

**Райнер Мария Рильке** (немӹцлӓ: *Rainer Maria Rilke*, кужы лӹмжӹ: *René Karl Wilhelm Johann Josef Maria Rilke* — **Рене Карл Вильгельм Иоганн Йозеф Мария Рильке**; 4 декабрь 1875, Прага — 29 декабрь 1926, Вальмонт, Швейцари) — австри поэт.

## Биографижӹ
Райнер Мария Рильке 4 декабрьын 1875 ин Прагышты шачын. Атяжӹ, Йозеф Рильке кӹртнигорнышты пӓшӓлӹшӹ чиновник ылын. Авӓжӹ Софи Рильке (шачынжы Энтц). Йыхыштышты лач ик эргӓш ылын. Шачмыкыжы Рене Карл Вильгельм Иоганн Йозеф Мария Рильке лӹмӹм пумы.

Р
Р
Р
Пӧртныр

**Пӧртныр** () — Кого Йынгын шалахай сирӹштӹжӹ кишӹ сола. Ӓнгӹр якте пел уштыш нӓрӹ лиэш. Почта индекс 425326.
http://foto.mail.ru/community/gornomany/639/644.html#

## Историжӹ
Пӧртныр кырык мары халыкын культура историштӹжӹ кого рольым мадшы сола. 

Пӧртнырышты 1828-шӹ ин кырык марынвлӓн погымы оксаэш якшар кӹрпӹц гӹц церкӹм шагалтымы, кыдым 1939-шӹ ин урыктымы. Солан церкӹштӹжӹ Альбинский Андрей Данилович (1790 - 1832(?)) ӹштен. Тӹдӹ 1821-шӹ ин Санкт-Петебургышты кырык марла лыкмы Евангелим сӓрен дӓ тенгеок 1837-шӹ ин Азанышты лыкмы Кырык мары грамматикын авторжы ылеш. 1812-шы ин кырык мары тетявлӓм лыдаш-шотлаш тымдаш манын, тоныжы тӹдӹ школым пачын. Ти сола доно тенгеок Яковлев Гавриил Яковлевичӹн дӓ Моляров Иван Яковлевичӹн  ӹлӹмӓшӹшӹштӹ кӹлдӓлтӹн. Пӧртнырышты мары цевер кунстлан негӹзӹм пиштӹшӹ артньык Григорьев Александр Владимирович (1891 - 1961) шачын-кушкын. Ти солашты кымдан пӓлӹмӹ кырык марынвлӓ логӹц теве кувлӓ шачыныт: Баронов Алексей Владимирович (1902 - 1975) медицина пӓлӹмӓшвлӓн доктор, Баронов Алексей Михайлович педагог-организатор, политик, Ленинградыштыш С. М. Киров лӹмӓн вырсы-медицина Академин профессоржы, профессор-историк Крайнов Г.Н. Солашты кужы жеп кӹдӓлаш школ ӹштен, кыдым Эмӓнсолашкы ваштымы. 
2001-шӹ ин Пӧртнырышты 98 эдем ӹлен.

## Ажедмӓшвлӓ
* http://mariuver.wordpress.com/2009/06/23/sovremennik-akparsa/ 
* http://sovcom.ru/index.php?category=painters&painterstype=painter&painter=803

Категори:Солавлӓ
Категори:Мары Эл солавлӓ
Категори:Кырык мары солавлӓ
Категори:Ӹлемвлӓ
Ракоци, Ференц

**Ференц Ракоци** (*Rákóczi Ferenc*, 1676-1735)

Ференц Ракоци Венгрин халык геройжы, Венгри дон Трансильванин герцогшы веле агыл, тенгеок сирӹзӹ семӹнят пӓлӹмӹ ылеш. Тӹдӹ политика, шӹнцӹмӓш, вырсы дӓ кыце кугижӓнӹшӹм виктӓрӹмӹлӓ, тӹдӹ гишӓнӓт сирен. Тӹдӹ пиш шукым сирен дӓ цилӓ сирӹм пӓшӓжӹм шӹмленӓт вӓк эче шоктымы агыл. Лин кердеш, лыдышвлӓмӓт сирен, но тидӹ гишӓн келесӓш нелӹ. Утла чӹдӹ сведени. Шукы сирӹмӹ пӓшӓвлӓжӹ логӹц 1716-1719-шӹ ивлӓн сирӹмӹ конфесси (Confessio peccatoris, ad praecepe in corde suo nati Salvatoris vitam suam deflentis...) дон ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓжӹм (Mémores, 1717) гишӓн пӓлдӹртӹмӹлӓ. Конфессивлӓштӹжӹ малын тӹдӹ восстанин вуйлатышы лин, тӹдӹ гишӓн нимат шӹлтӹдеок шайыштеш. Зрини ганьок тӹдӓт лу и нӓрӹ шыпшылтшы вырсын вуйлатышы ылын дӓ тӹдӹн верц ылшы салтаквлӓн сусуштым, халык верц ылмыштым дӓ шӱмӹштӹш ясыштым ужын. Имни вӹлнӹ шӹнзен, тӹдӹ цилӓ тӹдӹм ужын, мам француз коллегыжы Сэн-Симон палатышты шӹнзен ужын.

Конфессивлӓм Ракоци латинлӓ сирен, ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓжӹм французла. Ракоци пиш яжон француз культурым пӓлен. ӹрвезӹ ылмыжы годым тӹдӹ Раблен, Фенелонын, Ла Брӱэрӹн пӓшӓвлӓжӹ доно пӓлӹ ылын дӓ восстаним шин шӓлӓтӹмӹ патек, 1712-1717-шӹ ивлӓн эмиграциштӹ Парижӹштӹ ӹлен. Тӹштӹ конфессивлӓ дон ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓжӹм сирӓш тӹнгӓлӹн. Лӱдвиг XIV-шӹ дон пӓлӹмӹ ылын. ӹшке шомыжы доно Гросбойн камалдолвлӓн мынастирӹштӹ ӹлен. Ти жепӹн Францин культура ӹлӹмӓш доно яжон пӓлӹмӹ лин кердӹн. Шамаклан тӹдӹ Расин дон Мольерӹн пьесывлӓштӹм ужын, француз картин галерейвлӓш шӹренок каштын дӓ Сэн-Симон дон пӓлӹмӹ лин. Тӹдӹжӹ Ракоци гишӓн ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓмӓт сирен. Мынастирӹштӹ ӹлен, эдемвлӓ дон кӹлвлӓм чӹдемдӓш тӹнгӓлӹн дӓ йансенизм сектӹш пырен. Тидӹ паштек конфессивлӓм сирӓш тӹнгӓлӹн. Сусу дӓ ӹлӹмӓшӹм яратышы ӹрвезӹ эдем гӹц славым яратышы вырсы вуйлатышы лин. Варажы стоик, религи гишӓн ирӹкӹн шаныкалышы эдем дӓ сирӹзӹ.

Политикӹмӓт тӹдӹ совсемешок кодыде, ӹшке ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓштӹжӹ малын восстанижӹ лаксыртымы лин, тӹдӹ гишӓн чӹдӹм агыл сирен. Тӹнг ӓмӓлеш дворянвлӓ дон халык лоштыш ынгылыдымашым лыктеш. Сирӹзӹ нӹнӹ лошты пиш келгӹ карем, манын сирӓ, кыдым нима донат пӹтӓрӓш ак ли. ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓм сирӹмӹжӹ годым Ракоци махань-шон документвлӓм кычылтын. Йансонизмӹш сӓрнӓлтӹн гӹнят, сирӹзӹ молнам ма ылын, тӹдӹ гӹц ат отказалт, герцог лӹмжӹмӓт ӧрдӹжӹш моло шӹкӓл ак колты.

Р
Р
Р
Римай, Януш

**Януш Римай** (Rimay János, 1570 (кытла) - 1631).

Йанош Римай Балашин яратымы тыменьшӹжӹ ылын. Лин кердеш, тӹдӹ теоретически тымдышыжы гӹцӓт виӓнрӓк ылын, лыдышвлӓжӹм тӹдӹ шукы ягылтен. Дӓ тидӹжӹ, мӹнгешлӓ, лыдышвлӓжӹн йонгата ылмыштым дӓ лачок келесӹмӹ шанымашыштым ямдаш веле палшен. Тенге гӹнят, сӹлнӹшая историштӹ тӹдӹн ӹшке вӓржӹ улы- маниеризм жепӓш тӹдӹн творчествыштыжы бароккон пӹтӓриш пӓлӹквлӓжӹ каяш тӹнгӓлӹнӹт. Римай Цицеро дӓ расмусын шӱлӹш доно кушшы гуманист ылеш.

Римай Балассин остатка лыдышвлӓжӹм пецӓтлен лыктын дӓ тидӹ гӹц пасна коллегывлӓжӹ доно сирӹзӹвлӓн йӹргецӹш погыненӹт, кышты поэзи гишӓн хытыренӹт. Поэзи авторлан пӹтӓрижок шамым кӓндӓрӹмӓш ылын, форма тӹдӹлӓн кого рольым мадын дӓ кыце иктӓ-мам у семӹнь келесен мыштымаш; ти шотышты шижмӓш дон шӱм выргыжмаш кокшы вӓрӹм йӓненӹт.

Тӹдӹн поэзиштӹжӹ умат моаш лиэш- поэт ӓтямӱлӓндӹ гишӓн кӹзӹтшӹ семӹнь шанен, анзыкы халык доно когоэшнӹмӓшӹм лыктын, кышты политический тергӹмӓшвлӓлӓнӓт вӓрӹм момы. "Ох, цӓшдӹмӹ, лаксыртымы дӓ намысландарымы Венгри халык" (Oh szegény megromlott s elfogyott magyar nép) лыдышыштыжы тӹдӹ туан халыкшы верц ойхыра дӓ туан сӓндӓлӹкшӹ верц шагалаш ӱжеш.

Поэтӹн кыды лыдышыжы, ӧрӓш веле кодеш, пиш модерн шӱлӹшӓн ылыт. Но тӹ годымок лач маниеризм жепӓш стиль дӓ уты доно тӓнгӓштӓрӹмӓшвлӓм кычылтмаш лыдышвлӓлӓн утла нелӹ формым пуат.

Категори:Венгри персоналивлӓ
Категори:Сирӹзӹвлӓ
Категори:Венгр сӹлнӹшая
Руссо, Жан-Жак

**Жан-Жак Руссо́** (фр.: *Jean-Jacques Rousseau*; 28 июнь 1712, Женева — 2 июль 1778, Эрменонвиль, Париж лишнӹ) — француз сирӹзӹ, философ, композитор. Кыце халык кугижӓнӹш доно виктӓрӓ, тӹ модельӹм шанен лыктын, вес семӹнжӹ тидӹм тӧр демократи маныт, кыдым кӹзӹт яктеӓт эче кычылтыт, шамаклан Швейцариштӹ. 

XVIII курымын бароккоштыш рационализм паштек сентиментализм толын, кыды у культура йогымашым канден, кыдын тӹнг элеменжӹ шижмӓш ылын. Ти у йогымаш культуры эдемӹн шамжым вашталтен, эдем ӹшке кыце вӹкӹжӹ, тенгеок пӧрттӱ дон культура вӹкӹ вес семӹнь анжаш тыменьӹн. Ти идейӹвлӓм ӹлӹмӓшкӹ пыртышывлӓ лоштӹ сек кого рольым Жан-Жак Руссо мадын. Тӹдӹ XVIII курымаш рационализм верц шалгышы филосовлӓ доно антогонизмӹш пырен. Тӹ годымок Руссо рационализмӹн философижӹм яжон пӓленӓт, тӹшкӹ шижмӓш дон азарт дон темпераментӹм пыртен мыштен дӓ тенге рационализмым тошты анжалтышеш лыктын мыштен. Руссо тенгеок композитор дон ботаник ылын.

Р
Р
Р
Саваткова, Анна Андреевна

**Анна Андреевна Саваткова**, (20-шы октябрьӹн 1925-шӹ ин Яштугашты шачын)

## Изи годшаш ивлӓжӹ

## Кӱшӹл школышты тыменьмӓш
1966-1971-шӹ ивлӓ лошты МарКугПедИ-штӹ мары йӹлмӹ факультетӹштӹ тыменьӹн. 

## Шӹнцӹмаш пӓшӓвлӓжӹ
1949-1953-шы ивлӓ лошты Йӹлмӹвлӓм шӹмлӹшӹ институтышты, пӹтарижӹ Ленинградышты, варажы Москвашты тыменьӹн. С. шукыжымок мары йӹлмӹвлӓн лексикӹм шӹмлен. 1981-шӹ ин Кырык мыры йӹлмӹн лӹмдержӹм поген лыктын. Ти лӹмдер халык лошты кымдан пӓлымӹ лин дӓ у редакци доно тидӹм 2007-шӹ ин угӹц лыкмы.

С
С
С
Савельева, Евгения Константиновна

**Евгения Константиновна Савельева** — кырык мары поэтесса, журналист. 

## Биографижӹ
Сарапай солаэш 31 август 1959 ин шачын. Вӹржӹкӓн школышты, вара Йоласал школышты тыменьӹн. Пакыла - Мары госуниверситетӹштӹ, историко-филологический факультетӹштӹ, кыдым 1980 ин пӹтӓрен. Школвлӓштӹ пӓшӓлен, вара - Кырык мары район газетӹн редакциштӹ: корреспондент, ответственый секретарь, "Край горномарийский" газетӹштӹ кӹзӹтӓт пӓшӓм ӹштӓ. Цикмӓштӹ ӹлӓ.

## Кылвервлӓ
* http://www.events.volga.rt.ru/?id=1072
* http://sevkavinform.ru/konkurs-articles/rossiya-sila-v-edinstve-2016/?material_id=91833&sort_by=popular&sort_order=desc

C
C
Рамстедт, Густав Йон

**Густав Йон Рамстедт** (финнлӓ: *Gustaf John Ramstedt* (22 октябрь 1873, Таммисаари (шведлӓ Экенес) — 25 ноябрь 1950, Хельсинки) — швед йӹлмӓн финн лингвист, дипломат, урал, алтай, корей дӓ япон йӹлмӹвлӓм историн аспектӹштӹжӹ тӓнгӓштӓрен шӹмлӹшӹ специалист. Хельсинки университетӹштӹ Э. Н. Сетӓлӓн вуйлатымыжы доно финн-угр йӹлмӹвлӓм шӹмлен. Жеп эртӹмӹкӹ ти университетӹн экстраординарный профессоржы лин. Йӹлмӹвлӓм шӹмлӓш манын, Рамстедт шукы экспедицим ӹштен, туан йӹлмӹнам шӹмлӓш манын, тӹдӹ 1890-шы ивлӓн Тышнал солашкы толын дӓ погымы материалвлӓн негӹцеш 1902-шы ин Bergtcheremissische Sprachstudien лӹмӓн книгӓм лыктын. 1920-шы ивлӓн Рамстедт Япоништӹ дипломат пӓшӓм ӹштен.

## Пӓшӓвлӓжӹ
* *Bergtscheremissische Sprachstudien*, Helsinki, 1902 (Hill) 
* *A Korean grammar.* Helsinki: Suomalais-ugrilainen Seura, 1939.
* Грамматика корейского языка, пер. с англ., М., 1951.
* Введение в алтайское языкознание. Морфология, пер с нем., М., 1957.
* Kalmückisches Wörterbuch, Hels., 1935; Einführung in die altaische Sprachwissenschaft, Bd 1—3, Hels., 1952—66.
* *Einführung in die altaische Sprachwissenschaft*, 'Introduction to Altaic Linguistics', 2 volumes. Helsinki: Suomalais-Ugrilainen Seura, 1952—1957.

## Ажедмӓшвлӓ
* http://bse.sci-lib.com/article095421.html
* «First envoy G.J. Ramstedt» by the Embassy of Finland in Tokyo

Р
Р
Садывичӹ кушкышвлӓ

**Садывичӹ кушкышвлӓ**:

**Кырык сирӹштӹ кушшывлӓ**
* Виноград
* Вишняву
* Грушаву
* Имӓн шаптыр
* Кого мӧр
* Олмаву
* Сары шаптыр
* Сливаву
* Шим шаптыр
* Ӹнгӹж
* Якшар шаптыр


Категори:Продуктывлӓ
Категори:Качкышвлӓ
Салат

**Салат** (латинлӓ: *salata* — санзалан) — махань-шон кавштавичӹ кушкышвлӓ гӹц йӓмдӹлӹмӹ ӱштӹ качкыш. Шӹренжок салатышты ыжар ӹлӹштӓшӓн салат ылеш, тидӹ гӹц пасна ма-шон ыжаргы йишвлӓ, важан кушкышвлӓ, понгывлӓ, тури, охырец, помидор, пырса йишвлӓ, фруктывлӓ, кукурузын пӹрцӹвлӓжӹ дӓ молат кычылталтеш. ӱштӹ качкыш. Салатлан тотым пуаш манын, тӹдӹм патыл, майонез, итӹнӱ, оливӹӱ, уксус, санзал, перцӹ доно тотым пуат. Салат шулыкан дӓ куштылгы качкышеш шотлалтеш. Салатым шӹренжок пай качкыш сага качкыт. 
Тидӹ гӹц пасна салат лӹм доно шукы йиш качкышым лӹмдӓт, кышты пӹчкеден шӹндӹмӹ тара (сыр), пай, кол, тангыж продуктывлӓ , цӹвӹ мыны, ыжар пырса, ыжар охыра, якшар ушман лин кердеш. Кыды салатыштыжы кавштавичӹ кушкышат ак кычылталт. Кымдан пӓлӹмӹ салатвлӓ:

* '''Акпарс салат''' 
* '''Ӓвасир салат''' (Кырык мары салат)
* '''Вуйхала салат'''
* '''Грек салат'''
* '''Итальян салат'''
* '''Кол салат'''
* '''Креветкӹ салат'''
* '''Поляк салат'''
* '''Помидор дон моццарелла тара салат'''
* '''Цезарь салат'''

С
Самойлов, Владислав Гурьевич

**Владислав Самойлов** (20.01.1963-10.12.2009) — кырык мары сирӹзӹ.

Цермышалышты шачын. Картук тӹнгӓлтӹш dӓ Усола кӹдӓлӓш школвлӓштӹ тымен6ӹн. 1985-шӹ ин Мары Кугижӓншӹ университетӹн мары филологи факул6тетӹм пӹт8рен. 1998-шӹ и гӹц РФ Сирӹзӹ ушемӹн членжӹ. Школышты тымен6мӹжӹ годымок Йӓмдӹ ли, Жерӓ- газетвлӓштӹ пецӓтлӓлтӓш тӹнгӓлӹн. 1983-шы ин "Проста халык/эдемвлӓ" шайыштмаш Кӹртни ви-ал6манахышты лӓктe. 1989-шӹ ин "Мырызы йӓнгӓн халык" шайыштмашым сирӓ. Лыдыш ӓршӓшвлӓ: "Сӓмӹрӹк жеплӓн" (1990), "Пӹсӹ кӓнгӹж" (1992), "Висӓ" (1995), "Йӹнгӹл юкан йӓнгем" (2007), "ӓвӹк-цӹвӹк" (2008). "Писӓн" романжым У сем-журналышты 2001-2003 и8ш номервлӓштӹ пецӓтлӹмӹ. Владислав Самойлов - кырык мары поэзим уэмдӹшӹвлӓ логӹц иктӹжӹ. Лыдышвлӓжӹм коми, рушла дӓ финн йӹлмӹвлӓш сӓрӹмӹ. 10 декабрьын 2009 ин ӹлӹмӓшӹжӹ кӹрӹлтӹн.

## ссылки
* http://www.finnougoria.ru/logos/perevody/1519/14614\

С
С
Сануков, Ксенофонт Никанорович

**Сануков Ксентофонт** — профессор-историк.
Санук Миконор Синопон (рушла Ксенофонт Никанорович Сануков) — кымдан пӓлӹмӹ профессор-историк, доктор. 1935 ий 5 февраль, 1935 и. Носола.

Ятыр ий годсек марий калыкын да кундемын эртыме корныжым шымла. Кужу жап Марий Элын вузлаштыже эртымгорным, политологийым да моло предметымат туныкта.

Пытартыш жапыште 30-шо ийласе шучко туткар пагыт нерген моткоч шуко пашам савыктен, але марте луктын каласаш лийдыме йыжыҥ дене палдарен.

Сталин культ жапысе жертве-влакым шарныме «Мемориал» ушемым вуйлата. Туткарыш логалше ятыр еҥын поро лӱмжым калыклан пӧртылташ полшен.

«Марий ушем» мер толкынын шочмо годсесак тудо ты организацийын ик эн чулым да виктарен шогышо еҥже.

Кызыт Миконор Синопон Марий кугыжаныш университетыште Ачамланде эртымгорно кафедрым вуйлата.

2005 ийыште С. Г. Чавайн лӱмеш кугыжаныш премийын лауреатше лийын.

С
С
С
Сатсола

**Сатсола** () — Аказан мӱлӓндӹшкӹжӹ пырышы Кырык сирӹштӹш сола. Виловат якте 1, Цикмӓ якте 16 уштыш. Архиввлӓштӹ ти сола гишӓн 1795-шӹ ин сирӓлтеш. 2001-шӹ ин солашты 159 эдем ӹлен.

Категори:Солавлӓ
Категори:Мары Эл солавлӓ
Категори:Кырык мары солавлӓ
Категори:Ӹлемвлӓ
Саха Республик

**Саха Республика** (, , ) — Россий Федерацйын лаштыкшы, Тӹдӹ Йылкымдемӹн Федерал йӹрвелӹш пыра.

Вуйхала — Якутск (Дьокуускай).

### Время зоналара
Саха Сирэ 3 кэм зонатыгар сытар ( — западная часть,  — ортото,  — илин өттө).

#  Дьокуускай кэм зоната (YAKT/YAKST). UTC+9&nbsp;(YAKT)/ UTC+10&nbsp;(YAKST). Республика Өлүөнэ өрүстэн арҕаа сытар сирдэрэ.
#  Владивосток кэм зоната (VLAT/VLAST). UTC+10&nbsp;(VLAT)/UTC+11&nbsp;(VLAST). Республика 127°E уонна 140°E икки ардынааҕы усталааһыҥҥа сытар сирдэрэ.
#  Магадан кэм зоната (MAGT/MAGST). UTC+11&nbsp;(MAGT)/UTC+12&nbsp;(MAGST).
Сенека

**Лу́ций А́нней Се́нека** (лат.: *Lucius Annaeus Seneca minor*) — аль Сенека Изиракшӹ, шӹренжок лач Сенека веле — Кугезӹ Рим философ-стоик, поэт дӓ кугижӓнӹш йенг (пӓшӓ ӹштӹшӹ, деятель). Шачын: 4 и Х.ш.я. (Кордова, Испани) - колен: 65 и Х.ш. паштек (Рим). Неронын тымдышыжы, стоицизмӹн сек кого фигурыжы. Ӓтяжӹ риторик дӓ историк Луций(Марк) Анней Сенека (Когоракшы), ӓвӓжӹ Гельвия ылын.

* Латинские тексты
* http://www.lib.ru/POEEAST/SENEKA/
* Сенека. Письма к Луцилию — текст писем на русском и латинском языках
* Проект, посвящённый Сенеке
* Сочинения Луция Аннея Сенеки на русском языке.

С
С
С
Сенци Молнар, Альберт

**Альберт Сценци Молнар** (Szenczi Molnár Albert; 1574-1634) — дон Януш Римай ӹшке жепӓш венгр сӹлнӹшаяшты виктӓрӹшӹ вивлӓ, яжо теоретиквлӓ дӓ лыдыш формывлӓм шукы монгыр гӹц пӓлӹшӹвлӓ ылыныт. Тенге ылын гӹнят, когоньышты лошты кого айыртем ылын. Римай лыдышвлӓжӹм усадьбы кабинетӹштӹ шӹнзен сирен, алберт Сценцим Молнар цилӓ Европым ужшы космополит ылын.

Молнар венгр сӹлнӹшаяшты гуманизм дон реформаци лошты синтезӹм ӹштӹшӹ поэтеш шотлалтеш, кышты шӹнцӹмӓшӹштӹ, теологиштӹ, проза доно сирӹмӹ сӹлнӹшаяшты ма у улы, цилӓ шотыш нӓлмӹ. Молнар туан сӓндӓлӹкшӹ гӹц 16 иӓшӹнок Германишкӹ тыменяш лӓктӹн кен дӓ курымжым тӹштӹ ӹлен, манаш лиэш. Германиштӹ 22 и ӹлен, Европа мычкы сӓрнен дӓ венгр тӓнгвлӓжӹ ядмы паштек туан сӓндӓлӹкӹшкӹжӹ пӧртӹлеш, но шукышты агыл ӹшкӹмжӹм тӹштӹ кӓньӹсӹрӹн шижӓш тӹнгӓлеш: Германиштӹ тӹдӹн ӹлӹмӓшӹжӹ ирӹкӓн атмосферӹштӹ эртен дӓ буржуавлӓ лошты моло шукы пӓлӹмӹжӹ ылын. Лӹмӹнок семняжӹлӓн у вӓрӹштӹ нелӹ ылын. Тидӹ гӹц пасна туроквлӓ кынам шаненӹт, атакуен кедрӹнӹт. Седӹндонат тӹдӹ 1615-шӹ ин мӹнгеш Германишкӹ кеӓ. Тӹштӹ 30 иӓш вырсы тӹнгӓлӓлтеш. Вырсышты ылмыжы гишӓн пӓлӹ агыл. Ма интересныжы, Молнарын перегӓлт кодшы сирмӓшвлӓштӹ ик темӹ тӹкӓлӓлтеш, кыды сирӹзӹвлӓ лоштыш атмосфера гишӓн шайыштеш. Тӹ коллегывлӓжӹ, кыдывлӓ туан сӓндӓлӹк гӹц ӧрдӹжӹштӹ нигыштат ылделыт, ӹлӹмӓш вӹкӹ кымдан анжышы Молнар вӹкӹ мокшым йылатен анженӹт дӓ тидӹжӹ творчествыштыштат тӹгӹрлӓ каеш. Нӹнӹн поэзиштӹ утла консервативне ылеш, тӹштӹ чӹдӹрӓк йонгата шӱлӹш шижӓлтеш. Но тенге гӹнят Молнарын, сӹлнӹашявлӓм пӓлӹшӹ эдемӹн авторитетӹм нӹнӹ валтен кердделыт.

Сценц Молнар сек когонжок венгр кыльтурым Европышты шӓрӹшӹ семӹнь пӓлӹ ылеш. Тӹ жепӹн Европыштыш йӹлмӹзӹвлӓ лошты венгр йӹлмӹ докы интерес понгыжалтын ылын дӓ тенге тӹдӹн кидшӹ лӹвец Дицтионариум латино-Унгарицум ет Унгаро-Латинум (Нӱрнберг, 1604) латин-венгр лӹмдер, тидӹ паштек Ножа грамматица Унгарица (Ханау, 1610) венгр грамматика лӓктӹт. Ти книгӓвлӓ гӹц пасна Сценци Молнар немӹц дӓ латин йӹлмӹ гӹц псалмвлӓм сӓрен дӓ Венгри гишӓн латинлӓ антологивлӓм сирен. Тенге тӹдӹ Германиштӹ пӓлӹмӹ лин.

Поэзи гӹц пасна тӹ жепӹн прозаат виӓнгӹн, тӹдӹн тӹнг темӹвлӓжӹ Европа мычкы каштмы корны сирӹшвлӓ ылыт.

Категори:Венгри персоналивлӓ
Категори:Сирӹзӹвлӓ
Категори:Венгр сӹлнӹшая
Сервантес, Мигель де

**Миге́ль де Серва́нтес Сааве́дра** (, 29 сентябрь 1547, Алькала-де-Энарес, Кастили — 23 апрель 1616, Мадрид) — цилӓ тӱнӹмбалны кымдан пӓлӹмӹ испан сирӹзӹ дӓ салтак, "Ламанча гӹц йой идальго Дон Кихот" романын авторжы.

С
С
Сеспель Мишши

**Мишши Се́спель** (суасламарла: *Çеçпĕл Мишши*, лачокла лӹмжӹ: *Михаи́л Кузьми́ч Кузьми́н*; 16 ноябрь 1899 — 15 июнь 1922) — суасламары поэт.

* Сироткин М. Я., Очерки истории чувашской советской литературы — Cheboksary, 1956.
* Основоположник чувашской советской поэзии — Cheboksary: «Уч. зап. Чуваш. НИИ», 1971. — Т. 51.
* «Чăваш литературин антологийĕ» (Chuvash literature antology), editors: D. V. Gordeev, Y. A. Silem. Cheboksary, 2003. ISBN 5-7670-1279-2 .
* В украинском городе Остёр снесли памятники чувашскому поэту Михаилу Сеспелю

С
С
Сибелиус Жан

**Жан Сибелиус** (, шачын 8-шӹ декабрь 1865-шӹ и, Хӓмеенлинна хала, колен 20-шы сентябрь 1957-шӹ и, Айнола, Йӓрвенпӓӓ) тӱнымбалны кымдан пӓлӹмӹ финн композитор. Сек пӓлӹмӹ пӓшӓвлӓжӹ Шӹмшӹ симфонижӹ, симфониӓн лыдышвлӓжӹ дӓ виолончельлӓн концертшӹ ылыт.

## Ажедмӓшвлӓ


С
С
Сигачков, Зосим Африканович

**Зосим Африканович Сигачков** – кырык мары поэт. 27 январьын 1955 ин Кырык мары районын Ӓршиксолаэш шачын. Кожваж кӓндӓкшиӓш, Виловат кӹдӓлӓш школвлӓштӹ тыменьӹн. Шавашарыштыш сельхозинститутым тымень лӓктӹн, инженер-механик специальностьым нӓлӹн. «Сила» колхозышты пӓшӓлен. Венгриштӹ служен. Арми паштек мӹнгешок туан колхозышты инженер по сельхозмашинам лиэш. Кок иштӹ Кырык мары цӹвӹ фабрикыш ванжа, кӹзӹтӓт тӹштӹ пӓшӓлӓ.

Лыдышвлӓм школышты тыменьмӹжӹ годымок сирӓш тӹнгӓлӹн. Сӹлнӹшаяшты тӧр корным моаш тӹдӹлӓн поэт Н.П. Егоров палшен. 1996 ин «Пӹзӹлмӹ ӓршӓш» пӹтӓриш книгӓжӹ лӓктӹн. Тиштӹ лыдышвлӓм, поэмывлӓм, масакла шайыштмашвлӓм лыдаш лиэш. Лыдышвлӓжӹ ласко поэзи шулӹшӓн ылыт, масакла шайыштмашвлӓжӹ кӹзӹтшӹ ӹлӹмӓшӹн пылештӓлтмӹжӹм койырен анжыктат. Пушкин, Лермонтов, Есенин руш кого поэтвлӓн лыдышвлӓштӹм кырык марлаш мыштен сӓрен.

С
С
С
Гӓда, Сигитас

**Сигитас Зигмас Гӓда** (*Sigitas Zigmas Geda*; 4 февраль 1943, Патярай сола, Лаздияй район — 12 декабрь 2008 и, Вильнюс) — лиетува поэт, драматург, критик, эссеист, сӓрӹзӹ. Вильнюс униврситетӹм пӹтӓрен. Лыдыш погымвлӓн авторжы. Немӹц, полак дӓ руш йӹлмӹвлӓ гӹц сӓрен. С.Гӓдан лыдышвлӓжӹ марлашкы пӹтӓриш гӓнӓ сӓрӓлтӹт.

Г
Г
Г
Сидукова, Тамара

**Тамара Сидукова** (18 апрельӹн 1978-шӹ ин Тышнал солашты шачын) — Йӓнгӹсола дон Виловат школвлӓм
пӹтӓрен. Школышты тыменьмӹжӹ годым пӹтӓриш лыдышвлӓжӹм сирен. Мары Кугижӓншӹ Университетӹм пӹтӓрен. Йошкар-Олашты ӹлӓ. Лыдышвлӓжӹм финн йӹлмӹш сӓрӹмӹ.

С
С
Сидушкина, Анна Романовна

**Сидушкина Анна Романовна** — лӹымлӹы кӓршӹзӹ, мырызы, композитор, педагог, Мары АССР искусствын заслуженный пӓшӓзӹжӹ.

Тӹдӹ 1915 ин 22 январьын Микрӓк вел Важйӓл Митрусир солаэш шачын. 1981-шӹ ин колен. Микрӓк вел солавлӓштӹ перви кӓршӹм цилӓ ӹдӹрок шактен мыштен. Шактен мыштыдымыжы шоэ веле ылын.
Семняштӹжӹ цилӓнок кӓршӹм шактенӹт, седӹндон изи Аня шӹм иӓшӹнок кӓрш докы шумӓнгӹн дӓ шакташ тыменьӹн. 

Музыкым яратымыжы тӹдӹм Йошкар-Олашкы, Искусство техникумыш канда, сӓмрӹык ӹдӹр тиштӹ дирижереш тыменеш. Тӹнӓмок А.И.Искандаровын вуйлатымы хоровой капеллышты мыра, концертвлӓштӹ кӓршӹм шакта. Музыкальный училищӹм тымень пӹтӓрӹмӹкӹ, Москваштышы государственный консерваторин дирижерско-хоровой факультетӹн студентшӹ лиэш. Война тӹнгӓлмӹкӹ, Йошкар-Олаш пӧртӹлеш, Маргосфилармоништы хорышты мыраш дӓ кӓршӹм шакташ тӹнгӓлеш.

1946 ин Москваштышы консерваторим тымень пӹтӓрӓ. Вара Йоласалышты, Марпединститутышты кӓрш ансамбльвлӓм цымыра, шукы и Маргосфилармони сагашы кӓрш ансамбльын вуйлатышыжы лиэш. Шӹренок концертвлӓштӹ шакта, республиканский, всероссийский художественный конкурсвлӓштӹ ӹшке мастарлыкшым анжыкта. Тӹнӓмок И.С.Палантай лӹмӓн музыкальный училищӹштӹ, культпросветучилищӹштӹ хоровой дисциплиным тымда дӓ кӓрш классым пачеш, Марпединститутын музыка, мырымы дӓ изобразительный искусство кафедрын старший преподавательжӹ лиэш.

Тӹдӹ ӹшкежӹт мырывлӓм сирен. 1958 ин «Кырык мары халык мырывлӓ» сборникӹм пецӓтлен.

С
С
С
Смирнов, Иван Николаевич

**Смирнов Иван Николаевич** (1856-1904) — Историк, этнограф, Азан университетӹн профессоржы.
Лужавуй Акпарс гишӓн сирен.

C
C
С
С
Стокгольм

**Стокгольм** (, ) — Швецин вуйхалажы, сӓндӓлӹкӹн сек кого халажы. Мӓларен йӓрӹн ирвел монгырыштыжы шыпшылт вазын. 2009-шӹ ин халашты 842 376 эдем ӹлен. Стокгольмышты Швеци кугижӓн резиденцижӹ, Министрвлӓн Согоньышты (правительство) дӓ Риксдаг (Парламент, Кугижӓн Погыныш) вӓрлӓнӓт. Стокгольмын халыквлӓлоштыш аэропортшы Арланда маналтеш. Кого Стокгольм регионышты 1 252 020 (2005), а халан агломерациштӹжӹ 1 949 516 эдем ӹлен. Стокгольм луатныл ошмаоты (остров) гӹц шалга. Хала лӹмӹн этимологижӹ «сток» (преня) дон «холм» (изи ошмаоты) шамаквлӓ гӹц лин. Хроникышты пӹтариш гӓнӓ 1252-шы ин ӓшӹндӓрӓлтеш.

Категори:Швеци
C
C
C
С
Стриндберг, Юхан Август

**Ю́хан А́вгуст Стри́ндберг** (шведлӓ: *Johan August Strindberg* 22-шы январь1849 — 14-шӹ май 1912)&nbsp;— швед сирӹзӹ-прозаик, драматург дӓ артньык, кӹзӹтшӹ швед сӹлнӹшая дон кӹзӹтшӹ жепӓш (модерн) театрлан негӹзӹм пиштӹшӹ. Упсала университетӹштӹ тыменьӹн. Швед сирӹзӹвлӓ логӹц сек кымдан пӓлӹмӹ. Стринберг шукыжымок натурализм дон экспрессионизм шӱлӹшӓн пӓшӓвлӓм сирен. Кым гӓнӓ мыжырангын. Политикыштыш анжалтышыжы социалист дӓ анархиствлӓн анжалтыш докы лишӹл ылын, седӹндонат Стриндбергӹм Ирвел Европыштыш социализм идеологиӓн сӓндӓлӹквлӓштӹ яжон пӓленӹт. Сирмӓшвлӓ гач тӹдӹ Фридрих Ницше доно кӹлӹм кычен дӓ тӹдӹн шанымашвлӓжӹ Стриндбергӹштӹ келгӹ кишӓвлӓм коденӹт. Стринберг «Якшар кӹдеж» (Röda rummet, 1879) романжы паштек пӓлӹмӹ лин. Ти роман Стокгольмыштыш ушемкымдем, политика, бизнес дӓ театр ӹлӹмӓш анжыкталтеш. Сирӹзӹн ирӹрӓк сирӹмӹ пӓшӓвлӓжӹ, кыце шамаклан, «Ӹдӹр Жӱли» (Fröken Julie) натурализм йӧн доно сирӹмӹ ылыт дӓ нӹнӹм шӹренок норвег сирӹзӹ Генрик Ибсен доно тӓнгӓштӓрӹмӹ. Тидӹ паштек сирӹзӹн пӓшӓвлӓштӹжӹ инфернализм жеп ылын, кыды паштек тӹдӹ символизмӹш ванжа. Ти жепӓш сек пӓлӹмӹ пӓшӓжӹ «Колымашын куштымыжы» (Dödsdansen) ылеш. Сӹлнӹшая пӓшӓвлӓ гӹц пасна Стриндберг политикышты актуальный ылшы памфлетвлӓ дон сатирым сирен.

## Стриндберг кырык марла

## Ажедмӓшвлӓ
* Стриндбергӹн музейжӹ
* Strindberg in Österreich
* Strindberg & Helium
* August Strindberg Society of Los Angeles
* Август Стриндберг "Сеанс" журналын сайтыштыжы

С
С
Суасламары Республика

**Суасламары Республика** (Суасламар: *Чăва́ш Республики́*) — Руш Федерациштӹш Республика. Мары Элын кечӹвалвелнӹжӹ вӓрлӓнӓ.

## Ажедмӓшвлӓ


Категори:Суасламары