Валери, Поль

**Поль Валери́** (фр. *Paul Valéry*; лачокла лӹмжӹ Амбруа́з Поль Туссе́н Жюль Вале́ри (фр. *Ambroise Paul Toussaint Jules Valéry*); 30 октябрь 1871, Сет, деп. Эро — 20 июль 1945, Париж) — француз поэт, эссеист, философ. Поль Валери лыдышвлам, прозым, кунст, истори, литература дӓ музыка гишӓн эссевлӓ дон афоризмвлӓм сирен.

## Биографижӹ
## Поль Валерин поэзи вӹкӹ анжалтышыжы
Поль Валери Мӱлӓндӹлоштыш тангыж тӹрӹштӹ Сетӹштӹ шачын. Символист Стефан Малларме (Стéпхане Маллармé) дон пӓлӹмӹ лиӓш манын, тӹдӹ Парижӹш ӹлӓш ванжа. Валери университетӹштӹ юриспруденцим тыменьӹн дӓ дипломым нӓлмӹжӹ паштек пӹтӓри вырсы министерствышты, варажы, 1900-1922-шы ивлӓн увервлӓн агенствышты пӓшӓлен. 1937-шӹ и гӹц колымыжы якте Цоллéге де Франце институтышты поэзин профессоржы ылын.

Поль Валери модернист ылеш, но темы дӓ техника, стиль шотышты агыл модернист: тӹдӹлӓн классический форман, символан дӓ антик тематикӓн лыдышвлӓ лишӹл ылыныт. ӹшкӹмжӹм тӹдӹ архитектор гань ылшы поэтеш шотлен, шамаквлӓ дон темпельӹм (храмым) чанген. Тидӹм, шамаклан, Еупалинос оу л´арцхитецте (Эупалинос ӓль архитектор,1921) лыдышыштыжы ужаш лиэш. Валерин лыдышвлӓжӹ пиш интеллектуальневлӓ ылыт. Малларме гишӓн сирӹмӹжӹ годым ("Сур Маллармé", Морцеауь цхоисис, 1930) тӹдӹ сӱрреалистлӓ лыдышвлӓм сирӹмӹ гишӓн пӓлдӹртӓ: "Трансышкы пыртышы дӓ яжо мастар гань тӹрдӹмӹ цевер лыдышвлӓм сирӹмешкӹ, пӓлӹмӓш дон информацим кымдан кычылт, йориок дӓ пӓленок яжо кӱкшӹцӓн агыл пӓшӓм шукым сирӹнем."

Лыдышвлӓм сирӹмӹ вӹкӹ Поль Валери "Сӱрреализмӹн манифестӹм" сирӹшӹ Андре Бретон (Андрé Бретон, 1896-1966) гань ак анжы. Кокшыжы ӹшке манифестӹштӹжӹ тенге сирӓ: "Иктӓ вӓрӹшкӹ йӓнгӹм кӓндӓрен шӹцзӹмӹдӓ годым, кынам шанымашвлӓдӓм концентрируен кердӹдӓ, тӹнӓм кердмӹдӓ семӹнь иктӓ-мам сирӹдӓ.  Сирӹдӓ пӹсӹн, темы гишӓнӓт шанаш акат кел, тенге пӹсӹн- сирӹмӹ паштек нимахань шанымашат ӹнжӹ код дӓ угӹц тӹдӹм лыдаш ӹшкӹмӹм орландараш ӹнжӹ ли."

Валери лыдышвлӓштӹжӹ тӱнӹш реалитетлӓн пӹсмӓнӹм шӹндӓ. Тӹдӹ шижмӓшвлӓм, пышвлӓм дӓ сентиментвлӓм утла когонжок ак кычылт. Лыдыш махань лишӓшлык, тидӹ гишӓн тӹдӹ "Ла Литтéратуре" (Морцеауь цхоисис, 1930) артикльӹштӹ тенге сирӓ: "Лыдыш шамын айожы лишӓшлык. Тидӹ гӹц пасна нимат линжӓт ак керд. Айо- тидӹ мадмаш, но айо шӱлӹшӓн мадмаш, тӹдӹн правилывлӓ дон функцижӹ лишӓшлык ылыт. Тӹдӹ техень ӹлӹмӓшӹм анжыкта, кыды лачокыштыжы укеӓт, ритмывлӓ дон иктӓ-махань состояни дон кымдецӹм (пространствым) анжыктымаш. Ти кымдецӹштӹш иктӓ-махань вӓрӹм йӓшнен аят ӓль тӹдӹн ире дон цевер ылмыжым анжыктат.  Кынам айо эртӓ, тӹдӹ гӹц нимат кодшашлык агыл. Йӹрвӓш лач ломыж дӓ ташкен шӹндӹмӹ серпантинвлӓ веле кодыт."

1892-шы ин Поль Валери Маллармен йӹргецшӹм кода дӓ келгӹ депресси дон кризисӹш вӓрештеш. Тидӹ паштек воксьокат поэзим кодаш шана. Коклы и нӓрӹ тӹдӹ ик лыдышымат ак публикуйы, но тенге гӹнят сӹлнӹшая ӹлӹмӓш паштек со тӹшлӓ. Ти ивлӓн тӹдӹ математика дон махань-шон анализвлӓм тергӹшӹ шӹнцӹмӓшвлӓ (наукывлӓ) дон интересуялтын. 1892-1917-шӹ ивлӓ лошты сирӹмӹ пӓшӓвлӓ логӹц техеньвлӓм пӓлдӹртӓш лиэш: Интродуцтион á ла мéтходе де Леонард де Жинци (Леонард да Винчин методышкыжы пыртымаш, 1895), кышты кунст, шӹнцӹмӓш дӓ мыштымаш лоштыш кӹлвлӓ гишӓн шая кеӓ. Вес пӓшӓжӹ Ла соирéе ажец Монсиеур Тесте (Вады мсйӧ Тестен сага,1896) маналтеш. Ти пӓшӓштӹ мсйӧ Тестенӹн интеллектшӹ, шижмӓшвлӓжӹ дӓ шанымашвлӓжӹ гишӓн шая кеӓ. 1894-1945-шӹ ивлӓ лошты Поль Валери ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓм, шанымашвлӓм, эссевлӓм сирен. Нӹнӹм 29 томан альбомвлӓшкӹ (Цахиерс, "Альбомвлӓ"). 1941-шӹ ин лыкмы альбом Тел Яуел (Техень махань ылат) маналтеш дӓ ти лӹмӹм 1960-шы ивлӓн сӹлнӹшаям шӹмлӹшӹ ик группа вӓк намалын.

1917-шӹ ин александриин лыдыш стиль дон Валери Ла Йеуне Паряуе (ӹрвезӹ Парка) лӹмӓн поэмӹм сирӓ, кыды нелӹ йӹлмӹ дон сирӹмӹ лин гӹнят, пиш кымдан пӓлӹмӹ дӓ яжон вӓшлимӹ лин. Тенге поэтӹн лӹмжӓт шӓрлен кен. Ти поэмӹштӹ эдемвлӓлӓн ма пуйырен, тӹдӹм шӹртӹвлӓ дон пынен шӹнзӹшӹ сек изи дӓ ӹрвезӹ Пуйырымаш йымы гишӓн шая кеӓ. Грек мифологиштӹ техень йымы кымыт улы. Ла Йеуне Паряуе-штӹ сӓмӹрӹк ӹдӹр гишӓн сирӓлтеш, кыдын кӧргӹштӹ шомаш дон шижмӓшвлӓ понгыжалтыт. ӹдӹрӹн шамыштыжы сулыкдымы ылмаш дӓ пӓлӹдӹмӹ у шижмӓшвлӓ икӹжӓк-иктӹштӹ дон кредӓлӹт. Лӹвӓлшижмӓшӹштӹ ма лиӓлтеш, поэт тӹдӹм шӹнцӹмӓшӹн анжалтыш гач поэмӹштӹ ынгылдара. Ти вашталтмашвлӓ ик йыдым лиӓлтӹт, кынам Парка омын паштек трӱкок понгыжалт кеӓ. 

Тӓнгвлӓжӹ ядмы паштек 1920-шы ин Валери ӹрвезӹ годшаш лыдышвлӓжӹм иквӓреш Албум де жерс анциенс (Тошты лыдышвлӓн альбомышкы) поген. Ти лыдышвлӓштӹ поэт Малларме гань итӹрӓ лыдышвлӓм сирӓш цацен. Кок иштӹ лыкмы лыдыш книгӓжӹн Цхармес (Шарм) лӹмжӹ ик семӹньжӹ латин йӹлмӹштӹш "цармина" (лыдыш) шамак дон, вес семӹньжӹ мужедмӓш, йозы, аздарымаш дӓ цевер дон кӹлдӓлтӹн. Лач ти книгӓ гӹц Валерин сек пӓлӹмӹ Ле Циметиéре марин, (Шӹгерлӓ тангыж сирӹштӹ, 1920) лыдышыжы ылеш. Тӹдӹ классический рифман, соты, раскыды, кечӹвӓлвел тангыж гань симсӹ дӓ мрамор гань ошы. Тиштӹ Сетен доны тангыж тӹрӹштӹ кишӹ шӹгерлӓ гишӓн сирӓлтеш, кышак, жеп эртӹмӹкӹ, поэтӹм ӹшкӹмжӹмӓт тайымы. Лыдышышты эдемӹн кӹтӹк курымжы дӓ пӧртӱн курымаш ылмыжы, ӹлӹмӓшӹн динамикӹжӹ дӓ ӹлӹшӹ агыл тӓрвӓнӹдӹмӓш икӹжӓк-иктӹштӹ ваштареш шалгат. Шайыштшы колымаш гишӓн шаныкален дӓ шӹгерлӓштӹ кӓнен кишӹвлӓн партьышкы кеӓш сӹгӹрӹмӹ юкым колеш. Но тӹдӹ понгыжалт кеӓ дӓ ӹлен анжаш дӓ тӹдӹм пӓлен нӓлӓш келмӹм ынгыла. 

Цхармес лыдышвлӓ паштек Валерим пиш шотеш пиштӓш тӹнгӓлӹт дӓ тӹдӹ французвлӓн ӧртӹм, французвлӓн шанымашым дӓ шӱлӹшӹм есприт францаис-ым анжыктышы поэтеш шотленӹт. Тӹдӹм поэзи, шӹнцӹмӓш, кунст дӓ философи гишӓн шайыштшы докладвлӓм ӹштӓш, эссевлӓ дон артикльвлӓм сирӓш ядыныт. Техень кӹтӹк жанран сирӹмӹ пӓшӓвлӓжӹм 1924-шӹ и годшен Жариéтé (Ма-шонвлӓ) лӹм доно книгӓвлӓшкӹ погымы. Цилӓжӹ 5 техень книгӓ погынен (И 1924, ИИ 1929, ИИИ 1936, ИЖ 1938, Ж 1944). 1925-шӹ ин Поль Валерим Францин Академин членешӹжӹ айырат. Тӹдӹн лӹмжӹ сӹлнӹшая дон эстетикӹм шӹмлӹшӹвлӓ лошты пиш кого авторитетӓн ылеш. Автор дон текст гишӓн шаныкален, Поль Валери автор дон текстӹм нигынамат идентифицируяш ак ли дӓ литературне йӹлмӹ кечӹйӹде кычылтмы йӹлмӹ гӹц айырлалтеш, манын. 

Нӓлмӹ: "Цикмӓ" журнал, 2000 № 3

## Пӓшӓвлӓжӹ
* *Introduction à la méthode de Léonard de Vinci* (1895) 
* *La soirée avec monsieur Teste* (1896) 
* *Essai d'une conquête méthodique* (1897) 
* *La jeune parque* (1917) 
* *La crise de l'esprit* (1919)
* *Le Cimetière marin* (1920) французла wikisource
* *Album de vers anciens* (1920) 
* *Charmes* (1922) 
* *Eupalinos ou l'architecte* (1923)
* *L'âme et la danse* (1923)
* *Dialogue de l'arbre* (1923)
* *Variété I* (1924)
* *Propos sur l'intelligence (1925)
* *Monsieur Teste* (1926)
* *Variété II* (1929)
* *Regards sur le monde actuel* (1931) 
* *Amphion* (1931)
* *Pièces sur l'art* (1931)
* *L'idée fixe ou deux hommes à la mer* (1932)
* *Discours en l'honneur de Goethe* (1932)
* *Sémiramis* (1934)
* *Variété III* (1936)
* *Degas, danse, dessin* (1938)
* *Discours aux chirurgiens* (1938)
* *Variété IV* (1938)
* *Mauvaises pensées et autres* (1942) 
* *Tel quel* (1941 ja myös 1943) 
* *Variété V* (1944)
* *Mon Faust* (1946)
* *L'ange* (1947)
* *Histoires brisées* (1950)
* *Vues* (1948, postuumi)
* *Œuvres I* (1957, postuumi)
* *Les Principes d'anarchie pure et appliquée'' (1984, postuumi)

В
В