open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Англ йӹлмӹ

**Англ йӹлмӹ** (англла *English, English language*) — англвлӓн йӹлмӹжӹ. Индоевропа йӹлмӹвлӓн герман тӹшкӓн дӓ Кого Британин, Америкын Ушымы Штатвлӓжӹн, Австралин дӓ весвлӓн кугижӓнӹш йӹлмӹжӹ.

Англичан йылмыште гаяк шочмо йылмыже англосаксонский тукым тугак ончо вашкет, мане англосакс. Тудо шочмо калыкшылан шуко великобританийыште лийын, а капше дене британ империй шарлен кундемысе азийыште, африкыште, америкыште, африкыште, и австралийыште. Британийысе англичан йылмым шочмо йылме але утаралт кодаш обретением деч вара колонийыште калыкын кугу ужашыже (сша, канада, Австралий, у зеландийыште лийын), але йылме кокла гыч иктыже (Индий, Нигерий). Шуко йот эл тунемме учреждений семын англичан йылмым тунемыт.

Школыштыжак англичан йылмым ик ий гыч ссср тунемме программыш пуртымо шотышто министр каҥашын пунчалже 1961-1962 1961 ий 27 майыште ссср деч тӱҥ йылме семын № 468 «саемдыме нерген йот йылмым тунемына».

## Возыктыш
Кылверым тиштын акрет тиште лиеш; латин тиштер негызеш vii курым гыч иленыт (кучылталтше ешартыш тиште эр тугак ончо, но нуно мондалтыныт). Кызытсе 26-шо тиште тиштер-влакыште английысе.

Англичан йылмым тунемше-влак кокла гыч ик эн нелын ыштен индоевропысо чынвозышым шотлалтеш. Чынак ойлат каҥашым жапыштыже английысе таҥастарен ончыктымо, тудо ялт ом келше британец кызытсе кутырымо ой, американ, австралиец вес йылме да нумалыт. Кугу буквам возымаш чӱкташ вид-влак мут чот, ит лӱд годым каласалтеш, да, мӧҥгешла, шуко уло, график огеш эквивалент йӱк шокта. Тыге лӱмден «правилым лудаш» процент кӱшыл посна тыгай шыгыремдымын, тӱрлӧ шонен мо практический йомдарышым. Кажне гаяк тунемше лудын але возен логалеш у мутым шымла, кажныже мо дене кылым транскрипций ончыктымо мутым мутерыште налын. Чынвозышым мюллер манын пале йылмызе Макс английысе «кугыжаныш пуламыр».

Англичан йылмыште орфографий нормо вич — британийысе (тыгак «Конкурс орфографий»), британийысе оксфордский, американ, австралийысе да канадысе.

Пунктуаций ик эн тыглай гыч толын. Европо радамыште да американ коклаште ойыртем уло англичан английысе да пунктуаций. Тыге, мутлан, формо великобританийыште обращений годым точко деч вара ныжыл серышым Mr, але Dr Mrs ок шындалт, сша дене таҥастарымаште, mr возаш кӱштеныт. Jackson олмеш Jackson Mr. Тыгак кавычке формо ойыртем уло: кок апостроф сай кучылтмаш "...", британец а одинарный '...', утларак чолга да т. д запятой американ-шамычым серийный

Правиллам системыш пуымо текстым руш лӱм дене палемдалтын да англоязычный лӱм-влак нелыжат ситышын, фонетике ден орфографий системе коклаште компромисс дене лӱдыктышӧ, лончыш «Англо-руш транскрипцийым кучылтмаш». Шукын лӱмдыш лӱм ден, но, йӱла почеш пуалтеш, кугыжаныш, тиде правилым противоречий тичмаш але изи ужашан.

## Англла сирӹмӹ йӧн




## Ажедмӓшвлӓ


## Англла Википеди
* https://en.wikipedia.org/wiki/Main_Page

Категори:Индо-Европа йӹлмӹвлӓ
Категори:Йӹлмӹвлӓ
Кок кӹчӓн вольыквлӓ

**Кок кӹчӓн вольыквлӓ** () — шӹшер качшы вольыквлӓн группыш пырышы йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 220 тӹрлӹ кок кӹчӓн вольык улы. 

Кок кӹчӓн вольыквлӓн сек изижӹн (*Tragulidae*) кытышты 45 см, нелӹцшӹ 1,5 кг; сек когожын (*Hippopotamus amphibius*) кытышты 5 м, нелӹцшӹ 4,5 тонн якте лин кердеш. 

## Классификацижӹ
* янгежшӹ агыл вольыквлӓ (Suina)
** саснавлӓ (Suidae)
** пекаривлӓ (Tayassuidae)
** бегемотвлӓ (Hippopotamidae)
** антракотеривлӓ (Anthracotheriidae) † 
* мозоленогие (Tylopoda)
** верблюдовые (Camelidae)
* янгежшӹ вольыквлӓ (Ruminantia)
** жирафвлӓ (Giraffidae)
** кабаргавлӓ (Moschidae)
** оленьковые (Tragulidae)
** вилорогие (Antilocapridae)
** пучывлӓ (Cervidae)
** полорогие (Bovidae)
** климакоцератидвлӓ (Climacoceratidae) † 

Категори:Йӓнвлӓ
Аргус варан

**Аргус варан** () — варан йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ дӓ У Гвиней ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 1,6 м, нелӹцшӹ 7 кг якте шоэш. 

## Лӹвӓл йишвлӓ
* *Varanus panoptes panoptes* Storr, 1980
* *Varanus panoptes horni* Böhme, 1988
* *Varanus panoptes rubidus* Storr, 1980
* *Varanus panoptes wanjarri* Bennet, 2003

Категори:Варан йишвлӓ
Кайман ошмаотывлӓ

**Кайман ошмаотывлӓ** () — Кариб тангыжышты Кого Антил ошмаотывлӓ дӓ Кого Британин тангыж шайылныш ошмаотывлӓжӹ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 264 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 56 732 эдем ӹлен. 

## Ошмаотывлӓжӹ
*Кого Кайман
*Изи Кайман
*Кайман-Брак

## Эндемик йӓнвлӓжӹ

## Эндемик кушкышвлӓжӹ

Категори:Кайман ошмаотывлӓ
Категори:Ошмаотывлӓ
Гигант варан

**Гигант варан** () — варан йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 2.5 м, нелӹцшӹ 15 кг якте шоэш. 

Категори:Варан йишвлӓ
Розенберг варан

**Розенберг варан** () — варан йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 1.5 м якте шоэш. 

## Лӹмжӹ
Лӹмжӹм немӹц зоолог дӓ этнограф Герман фон Розенберг (Hermann von Rosenberg, 1817 – 1888) лӹмеш пумы.

Категори:Варан йишвлӓ
Имӓн пачан варан

**Имӓн пачан варан** () — варан йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 70 см якте шоэш. 

Категори:Варан йишвлӓ
Ауффенберг варан

**Ауффенберг варан** () — варан йишвлӓн группыш пырышы Индонезиштӹ Роти ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 60 см якте шоэш. 

## Лӹмжӹ
Лӹмжӹм американ биолог Уолтер Ауффенберг (Walter Auffenberg, 1928 – 2004) лӹмеш пумы.

Категори:Варан йишвлӓ
Пилбара варан

**Пилбара варан** () — варан йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ (Пилбара) эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытышты 50 (озыжы) 45 (ӓвӓжӹ) см лин кердеш.

Категори:Варан йишвлӓ
Сонимакывлӓ

**Сонимакывлӓ** () — мальва йишвлӓн группыш пырышы Евразиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шукиӓш, кокиӓш ӓль икиӓш пеледӹшӓн шудыла кушкышвлӓ. Цилӓжӹ 60–70 тӹрлӹ сонимакы улы. 

## Йишвлӓ
* *Alcea biennis* – Кокиӓш сонимакы
* *Alcea rosea* – Сонимакы
* *Alcea setosa* – 

Категори:Кушкышвлӓ
Мальва йишвлӓ

**Мальва йишвлӓ** () — мальва пеледӹшвлӓн группыш пырышы шукиӓш, кокиӓш ӓль икиӓш пеледӹшӓн шудыла кушкышвлӓ, ӹлыштӓшвлӓжӹм вилӹшӹ тӹшкӓ ӓль пушӓнгӹвлӓ. Цилӓжӹ 4225 тӹрлӹ мальва  улы. 

## Классификацижӹ

### Bombacoideae [[Бомбакс йишвлӓ]]

* *Adansonia* – Адансони
* *Aguiaria* – 
* *Bernoullia* – 
* *Bombax* – Бомбакс
* *Camptostemon* – 
* *Catostemma* – 
* *Cavanillesia* – 
* *Ceiba* – Сейба
* *Chiranthodendron* – Хирантодендрон
* *Eriotheca* – 
* *Fremontodendron* – Фремонтодендрон
* *Gyranthera* – 
* *Huberodendron* – 
* *Lagunaria* – 
* *Matisia* – 
* *Neobuchia* – 
* *Ochroma* – Бальса
* *Pachira* – Пахира
* *Patinoa* – 
* *Pentaplaris* – 
* *Phragmotheca* – 
* *Pseudobombax* – 
* *Quararibea* – 
* *Rhodognaphalon* – 
* *Scleronema* – 
* *Septotheca* – 
* *Spirotheca* – 
* *Uladendron* – 


### Brownlowioideae [[Браунлови йишвлӓ]]

* *Berrya* – Берри
* *Brownlowia* – Браунлови
* *Carpodiptera* – 
* *Christiana* – 
* *Diplodiscus* – 
* *Indagator* – 
* *Jarandersonia* – 
* *Pentace* – 


### Byttnerioideae

### Dombeyoideae

* *Astiria* – 
* *Burretiodendron* – 
* *Cheirolaena* – 
* *Corchoropsis* – 
* *Dombeya* – 
* *Eriolaena* – 
* *Harmsia* – 
* *Helmiopsiella* – 
* *Helmiopsis* – 
* *Melhania* – 
* *Nesogordonia* – 
* *Paradombeya* – 
* *Paramelhania* – 
* *Pentapetes* – 
* *Pterospermum* – 
* *Ruizia* – 
* *Schoutenia* – 
* *Trochetia* – Трохети
* *Trochetiopsis* – 


### Grewioideae

* *Ancistrocarpus* – 
* *Apeiba* – 
* *Clappertonia* – 
* *Colona* – 
* *Corchorus* – Джут
* *Desplatsia* – 
* *Duboscia* – 
* *Eleutherostylis* – 
* *Entelea* – 
* *Erinocarpus* – 
* *Glyphaea* – 
* *Goethalsia* – 
* *Grewia* – 
* *Heliocarpus* – 
* *Hydrogaster* – 
* *Luehea* – 
* *Lueheopsis* – 
* *Microcos* – 
* *Mollia* – 
* *Pseudocorchorus* – 
* *Sparmannia* L.f.
* *Tetralix* Griseb.
* *Trichospermum* Blume
* *Triumfetta* – Триумфетта
* *Vasivaea* – 


### Helicteroideae

### Malvoideae [[Лачокла мальва йишвлӓ]]

### Sterculioideae [[Стеркули йишвлӓ]]

* *Acropogon* – 
* *Basiloxylon* – 
* *Brachychiton* – Брахихитон
* *Cola* – Кола
* *Eribroma* –
* *Firmiana* – Фирмиана
* *Franciscodendron* –
* *Heritiera* – Эритьера
* *Hildegardia* –
* *Kavalama* –
* *Maxwellia* –
* *Octolobus* –
* *Pterocymbium* –
* *Pterygota* –
* *Scaphium* –
* *Sterculia* – Стеркули


### Tilioideae
* *Craigia* – 
* *Mortoniodendron* – 
* *Tilia* – Пистӹ


Категори:Кушкышвлӓ
Бомбакс йишвлӓ

**Бомбакс йишвлӓ** () — мальва йишвлӓн группыш пырышы шукиӓш пушӓнгӹвлӓ. Цилӓжӹ 120 тӹрлӹ бомбакс улы. 

## Классификацижӹ
***Adansonieae**
** *Adansonia* – Адансони
** *Aguiaria excelsa* – 
** *Bernoullia flammea* – 
** *Bombacopsis* – 
** *Bombax* – Бомбакс
** *Catostemma* – 
** *Cavanillesia* – 
** *Ceiba* – Сейба
** *Eriotheca* – 
** *Gyranthera* – 
** *Huberodendron* – 
** *Neobuchia paulinae* – 
** *Pachira* – Пахира
** *Pseudobombax* – 
** *Scleronema* – 
** *Spirotheca* – 
* **Ochromeae**
** *Ochroma* – Бальса
** *Patinoa* – 
* **Septotheceae**
** *Septotheca tessmannii* – 
* **Fremontodendreae**
** *Chiranthodendron pentadactylon* – Хирантодендрон
** *Fremontodendron* – Фремонтодендрон
** ×*Chiranthofremontia lenzii* (*Chiranthodendron* × *Fremontodendron*)
***весвлӓ**
** *Camptostemon* – 
** *Lagunaria* – 
** *Matisia* – 
** *Pentaplaris* – 
** *Phragmotheca* – 
** *Quararibea* – 
** *Rhodognaphalon* – 
** *Uladendron* – 

Категори:Мальва йишвлӓ
Категори:Кушкышвлӓ
Браунлови йишвлӓ

**Браунлови йишвлӓ** () — мальва йишвлӓн группыш пырышы шукиӓш пушӓнгӹвлӓ. Цилӓжӹ 68 тӹрлӹ браунлови улы. 

## Классификацижӹ
* *Berrya* – Берри
* *Brownlowia* – Браунлови
* *Carpodiptera* – 
* *Christiana* – 
* *Diplodiscus* – 
* *Indagator fordii* – 
* *Jarandersonia* – 
* *Pentace* – 
* *Pityranthe* – 

Категори:Мальва йишвлӓ
Категори:Кушкышвлӓ
Браунлови

**Браунлови** () — браунлови йишвлӓн группыш пырышы шукиӓш пушӓнгӹ. Цилӓжӹ 28 тӹрлӹ браунлови улы. 

## Лӹмжӹ
Лӹмжӹм Леди Браунлоу (Lady Brownlow) лӹмеш пумы.

## Йишвлӓ

## Ажедмӓшвлӓ
  

Категори:Мальва йишвлӓ
Категори:Кушкышвлӓ
Кӹтӹк пачан варан

**Кӹтӹк пачан варан** () — варан йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 60 см якте шоэш. 

Категори:Варан йишвлӓ
Буш варан

**Буш варан** () — варан йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ (Пилбара) эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 35 см якте шоэш. 

## Лӹмжӹ
Лӹмжӹм австрали натуралист дӓ герпетолог Брайан Гордон Буш (Brian Gordon Bush, 1947 – 2004) лӹмеш пумы.

Категори:Варан йишвлӓ
Адансони

**Адансони** () — бомбакс йишвлӓн группыш пырышы шукиӓш пушӓнгӹ. Цилӓжӹ 9 тӹрлӹ адансони улы. 

## Лӹмжӹ
Лӹмжӹм француз ботаник Мишель Адансон (Michel Adanson, 1727 – 1806) лӹмеш пумы.

## Йишвлӓ
* *Adansonia digitata* – Баобаб
* *Adansonia grandidieri* – Грандидье адансони
* *Adansonia gregorii* – Боаб
* *Adansonia kilima* – 
* *Adansonia madagascariensis* – Мадагаскар адансони
* *Adansonia perrieri* – Перье адансони
* *Adansonia rubrostipa* – Фони адансони
* *Adansonia suarezensis* – Суарес адансони
* *Adansonia za* – За адансони

Категори:Мальва йишвлӓ
Категори:Кушкышвлӓ
Бомбакс

**Бомбакс** () — бомбакс йишвлӓн группыш пырышы шукиӓш пушӓнгӹ. Цилӓжӹ 5 тӹрлӹ бомбакс улы. 

## Йишвлӓ
**Bombax buonopozense* – 
**Bombax ceiba* – Капок бомбакс
**Bombax costatum* – 
**Bombax insigne* – 
**Bombax mossambicense* – Мозамбик бомбакс

Категори:Мальва йишвлӓ
Категори:Кушкышвлӓ
Мальва пеледӹшвлӓ

**Мальва пеледӹшвлӓ** () — Двудольные группыш пырышы шукиӓш, кокиӓш ӓль икиӓш пеледӹшӓн шудыла кушкышвлӓ, ӹлыштӓшвлӓжӹм вилӹшӹ тӹшкӓ ӓль пушӓнгӹвлӓ. Цилӓжӹ 6000 тӹрлӹ мальва пеледӹшӓн кушкыш улы. 

## Классификацижӹ
* Bixaceae – Бикса йишвлӓ
* Cistaceae – Ладанниковые
* Cochlospermaceae – Кохлосперма йишвлӓ
* Diegodendraceae – Диегодендровые
* Dipterocarpaceae – Диптерокарпус йишвлӓ
* Malvaceae – Мальва йишвлӓ
* Muntingiaceae – Мунтинги йишвлӓ
* Neuradaceae – Неурада йишвлӓ
* Sarcolaenaceae – Сарколена йишвлӓ
* Sphaerosepalaceae – Сферосепалум йишвлӓ
* Thymelaeaceae – Волчеягодниковые

Категори:Кушкышвлӓ
Ньымыштшы

**Ньымыштшы йӓнвлӓ** тенгеок **Ньымыштшывлӓ** () — шӹшер качшы вольыквлӓн группыш пырышы йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 2280 тӹрлӹ ньымыштшы улы. 

Ньымыштшывлӓн сек изижӹн (*Mus minutoides* дон *Micromys minutus*) кытышты 5 см, нелӹцшӹ 5 г, сек когожын (капибара) кытышты 100–130 см, нелӹцшӹ 50–60 кг якте лин кердеш. 

## Классификацижӹ
* Anomaluromorpha – шипохвостообразные 
*::* Anomaluridae  – шипохвостые 
*::* Pedetidae  – долгоноговые 
* Castorimorpha – Ындыр ганьывлӓ
*:* Castoroidea 
*:**  Castoridae  – Ындыр йишвлӓ
*:* Geomyoidea 
*:** Geomyidae  – Гофер йишвлӓ
*:** Heteromyidae  – мешотчатопрыгуновые 
* Hystricomorpha 
*::*  *incertae sedis*  Diatomyidae  – Laotian rock rat
**  Ctenodactylomorphi 
**:* Ctenodactylidae  – гребнепалые 
**  Hystricognathi 
**:* Bathyergidae  – землекоповые 
**:* Hystricidae  – дикобразовые 
**:* Petromuridae  – скальнокрысиные 
**:* Thryonomyidae  – тростниковокрысиные 
***  Caviomorpha – надсвинкообразные 
**** Heptaxodontidae  † – giant hutias
**** Abrocomidae  – крысиношиншилловые 
**** Capromyidae  – Хути йишвлӓ
**** Caviidae  – свинковые 
**** Chinchillidae  –  chinchilla s,  viscachas
**** Ctenomyidae  –  гребнемышиные 
**** Dasyproctidae  – Агути йишвлӓ
**** Cuniculidae  –  pacas
**** Dinomyidae  – Пакарана йишвлӓ
**** Echimyidae  – колючешиншилловые 
**** Erethizontidae  – древеснодикобразовые 
**** Myocastoridae  – Нутри йишвлӓ
**** Octodontidae  – восьмизубые 
* Myomorpha – Каля ганьывлӓ
*:* Dipodoidea 
*:** Dipodidae  – тушканчиковые 
*:* Muroidea 
*:** Calomyscidae  – мышевидные хомячки 
*:** Cricetidae  –  Ӓрлӓн йишвлӓ
*:** Muridae  – Каля йишвлӓ
*:** Nesomyidae  – Незомиид йишвлӓ
*:** Platacanthomyidae  – колючие сони 
*:** Spalacidae  – слепышовые 
* Sciuromorpha – Ур ганьывлӓ
*::* Aplodontiidae  –  Аплодонти йишвлӓ
*::* Gliridae  – Ургаля йишвлӓ
*::* Sciuridae  – Ур йишвлӓ
Япони ургаля

**Япони ургаля** ( ) — ургаля йишвлӓн группыш пырышы Япоништӹ вӓшлиӓлтшӹ эндемик ньымыштшы изи йӓн. 

Категори:Ургаля йишвлӓ
Селевини

**Селевини** ( ) — ургаля йишвлӓн группыш пырышы Казахстанышты вӓшлиӓлтшӹ эндемик ньымыштшы изи йӓн. Кытшы 9,5 см, пачыжы 7,5 см, нелӹцшӹ 30–35 г якте шоэш. 

Категори:Ургаля йишвлӓ
Шим пачан ургаля

**Шим пачан ургаля** ( ) — ургаля йишвлӓн группыш пырышы Марокко, Тунис, Алжир, Ливи, Египет, Израиль, Ливан, Иордани, Сири, Ирак, Сауд Арави дӓ Турциштӹ вӓшлиӓлтшӹ ньымыштшы изи йӓн. Кытшы 10–18 см, пачыжы 9–14 см, нелӹцшӹ 45–120 г якте шоэш. 

Категори:Ургаля йишвлӓ
Морен ганьывлӓ

**Морен ганьывлӓ** () — шӹшер качшы вольыквлӓн группыш пырышы йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 70-80 тӹрлӹ морен улы. 

## Классификацижӹ
     ├─ Prolagidae † — 
     ├─ Ochotonidae — пищухи
     └─ Leporidae — Морен йишвлӓ
Пӱкшкаля

**Пӱкшкаля** ( , ) — ургаля йишвлӓн группыш пырышы Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ ньымыштшы изи йӓн. Кытшы 6–9 см, пачыжы 5.7–7.5 см, нелӹцшӹ 15–40 г якте шоэш. 

Категори:Ургаля йишвлӓ
Ургаля йишвлӓ

**Ургаля йишвлӓ** () — ур ганьывлӓн группыш пырышы Европышты, Африкышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ ньымыштшы изи йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 29 тӹрлӹ ургаля улы. Кытшы 8–20 см, пачыжы 4–17 см якте шоэш. 

## Классификацижӹ
* **Graphiurinae**
** *Graphiurus* – Африка ургалявлӓ
*** *Graphiurus angolensis* – Ангола ургаля
*** *Graphiurus christyi* – Кристи ургаля
*** *Graphiurus crassicaudatus* – Кӹжгӹ пачан ургаля
*** *Graphiurus johnstoni* – Джонстон ургаля
*** *Graphiurus hueti* – Хьют ургаля
*** *Graphiurus kelleni* – Келлен ургаля
*** *Graphiurus lorraineus* – Западноафриканская соня
*** *Graphiurus microtis* – Кӹтӹк пӹлӹшӓн ургаля
*** *Graphiurus monardi* – Монард ургаля
*** *Graphiurus murinus* – Саванная соня
*** *Graphiurus ocularis* – Сӹнзӓлыкан ургаля
*** *Graphiurus rupicola* – Скальная соня
*** *Graphiurus platyops* – Кымда вуян ургаля
*** *Graphiurus surdus* – Гвиней ургаля
*** *Graphiurus walterverheyeni* – 
* **Leithiinae**
** *Dryomys* – Лесные сони
*** *Dryomys laniger* – Анатоли ургаля
*** *Dryomys niethammeri* – Белуджистан ургаля
*** *Dryomys nitedula* – Шӹргӹ ургаля
** *Chaetocauda sichuanensis* – Сычуань ургаля
** *Eliomys* – Садовые сони
*** *Eliomys melanurus* – Шим пачан ургаля
*** *Eliomys quercinus* – Садовая соня
*** *Eliomys munbyanus* – Магриб ургаля
** *Hypnomys* † 
** *Myomimus* – Мышевидные сони
*** *Myomimus personatus* – Копетдагская мышевидная соня
*** *Myomimus roachi* – Болгарская мышевидная соня
*** *Myomimus setzeri* – Иранская мышевидная соня
** *Selevinia betpakdalaensis* – Селевини
* **Myoxinae**
** *Glirulus japonicus* – Япони ургаля
** *Muscardinus avellanarius* – Пӱкшкаля 
** *Glis glis* – Когоургаля тенгеок Лудыургаля
Цӹгӓк статян котинга

**Цӹгӓк статян котинга** () — котинга йишвлӓн тенгеок титира йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кек. Кытшы 21,5–22 см якте шоэш. 

Категори:Котинга йишвлӓ
Глауэрт варан

**Глауэрт варан** () — варан йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 60–80 см якте шоэш. 

## Лӹмжӹ
Лӹмжӹм австрали палеонтолог дӓ герпетолог Людвиг Глауэрт (Ludwig Glauert, 1879 – 1963) лӹмеш пумы.

Категори:Варан йишвлӓ
Корнан пачан варан

**Корнан пачан варан** () — варан йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 30 см, нелӹцшӹ 37 кг якте шоэш. 

Категори:Варан йишвлӓ
Кинг варан

**Кинг варан** () — варан йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 6,7–11,4 см, пачыжы 20–27 см якте шоэш. 

## Лӹмжӹ
Лӹмжӹм герпетолог Макс Кинг (Max King) дон Ричард Деннис Кинг (Richard Dennis King, 1942 – 2002) лӹмеш пумы.

Категори:Варан йишвлӓ
Митчелл варан

**Митчелл варан** () — варан йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 60 см якте шоэш. 

## Лӹмжӹ
Лӹмжӹм австрали герпетолог Фрэнсис Джон Митчелл (Francis John Mitchell, 1829 – 1970) лӹмеш пумы.

Категори:Варан йишвлӓ
Сауэ

**Сауэ** () — Йыдпелвел Эстоништӹ хала, Харьюмаа уездӹш пыра.  Хала статусым 25 август 1993 и гӹц намалеш. Ӹлӹзӹ шот - 6,0 тӹжем эдем (2012), 93% жӹ нӹнӹ логӹц — эстонвлӓ.

## Фотографивлӓ


Файл:Saue mõisa peahoone, 18.saj (1).jpg|Сауэ мыза
Файл:Saue_streets.jpg| Сауэ ӧлицӓ


Категори:Эстони халавлӓ
Йыдпел Австрали варан

**Йыдпел Австрали варан** () — варан йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 30 см якте шоэш. 

Категори:Варан йишвлӓ
Сарикӓ вуян вӹд варан

**Сарикӓ вуян вӹд варан** () — варан йишвлӓн группыш пырышы Филиппинвлӓштӹ Самар, Лейте дӓ Минданао ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 70 см якте шоэш. 

Категори:Варан йишвлӓ
Корнан варан

**Корнан варан** () — варан йишвлӓн группыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 2 м, нелӹцшӹ 15 кг якте шоэш. 

## Лӹвӓл йишвлӓ
* *Varanus salvator salvator* – Шри-Ланка
* *Varanus salvator andamanensis* – Андаман ошмаотывлӓ
* *Varanus salvator bivittatus* – Ява, Бали, Ломбок, Сумбава, Флорес, Комодо, Алор, Ветар
* *Varanus salvator macromaculatus* – Таиланд, Малайзи, Суматра, Калимантан
* *Varanus salvator ziegleri* – Оби ошмаоты

Категори:Варан йишвлӓ
Ала пушӓнгӹ варан

**Ала пушӓнгӹ варан** () — варан йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ ‎‎дӓ Папуа-У Гвинейиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 65 см якте шоэш. 

Категори:Варан йишвлӓ
Себу варан

**Себу варан** () — варан йишвлӓн группыш пырышы Филиппинвлӓштӹ Себу, Тикао, Негрос, Панай дӓ Масбате ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 60 см якте шоэш. 

Категори:Варан йишвлӓ
Тогиан варан

**Тогиан варан** () — варан йишвлӓн группыш пырышы Индонезиштӹ Тогиан дӓ Сулавеси ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. 

Категори:Варан йишвлӓ
Панай варан

**Панай варан** () — варан йишвлӓн группыш пырышы Филиппинвлӓштӹ Панай ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 52,7 см, пачыжы 74,1 см якте шоэш. 

Категори:Варан йишвлӓ
Сьерра-Мадре варан

**Сьерра-Мадре варан** () — варан йишвлӓн группыш пырышы Филиппинвлӓштӹ Лусон ошмаотышты (Сьерра-Мадре) эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 2 м, нелӹцшӹ 10 кг якте шоэш. 

Категори:Варан йишвлӓ
Грей варан

**Грей варан** () — варан йишвлӓн группыш пырышы Филиппинвлӓштӹ Лусон, Катандуанес дӓ Полильо ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 2 м, нелӹцшӹ 9 кг якте шоэш. 

## Лӹмжӹ
Лӹмжӹм британи зоолог Джон Эдуард Грей (John Edward Gray, 1800 – 1875) лӹмеш пумы.

Категори:Варан йишвлӓ
Дель Пиано, Анна Рита

**Анна Рита дель Пиано** (), кужырак лӹмжӹ **Анна Рита Виапиано** (), 26 июль 1966) — итальян киноактриса дӓ театр режиссёр.

## Биографижӹ
Анна Рита дель Пиано 26 июльын 1966 ин Кассано-делле-Мурдже коммунышты шачын. 

## Фильмографи

Категори:Итали персоналивлӓ
Категори:Артиствлӓ
Сальвадори варан

**Сальвадори варан** () — варан йишвлӓн группыш пырышы У Гвиней ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 2,5 м, нелӹцшӹ 5–6,38 кг якте шоэш. 

## Лӹмжӹ
Лӹмжӹм итальян орнитолог Томмазо Сальвадори (Tommaso Salvadori, 1835 – 1923) лӹмеш пумы.

Категори:Варан йишвлӓ
Шим пушӓнгӹ варан

**Шим пушӓнгӹ варан** () — варан йишвлӓн группыш пырышы Индонезиштӹ Ару ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 90–120 см якте шоэш. 

## Лӹмжӹ
Лӹмжӹм итальян ботаник Одоардо Беккари (Odoardo Beccari, 1843 – 1920) лӹмеш пумы.

Категори:Варан йишвлӓ
Богерт варан

**Богерт варан** () — варан йишвлӓн группыш пырышы Папуа-У Гвинейиштӹ Д'Антркасто дӓ Тробриан ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. 

## Лӹмжӹ
Лӹмжӹм американ герпетолог Чарлз Митчилл Богерт (Charles Mitchill Bogert, 1908 – 1992) лӹмеш пумы.

Категори:Варан йишвлӓ
Вайгео варан

**Вайгео варан** () — варан йишвлӓн группыш пырышы Индонезиштӹ Вайгео ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы м якте шоэш. 

## Лӹмжӹ
Лӹмжӹм немӹц зоолог Вольфганг Бёме (Odoardo Beccari, 1843 – 1920) лӹмеш пумы.

Категори:Варан йишвлӓ
Финш варан

**Финш варан** () — варан йишвлӓн группыш пырышы Папуа-У Гвинейиштӹ Бисмарк ошмаотывлӓштӹ дӓ Австралиштӹ шӹренок вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 120–135 см якте шоэш. 

## Лӹмжӹ
Лӹмжӹм немӹц орнитолог Отто Финш (Friedrich Hermann Otto Finsch, 1839–1917) лӹмеш пумы.

Категори:Варан йишвлӓ
Инди варан

**Инди варан** () — варан йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ, У Гвиней, Маршалл, Каролин, Соломон, Мариана ‎‎дӓ Малуку ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 1,1–1,5 см, нелӹцшӹ 1,9 кг якте шоэш. 

Категори:Варан йишвлӓ
Серам варан

**Серам варан** () — варан йишвлӓн группыш пырышы Индонезиштӹ Серам, Амбон, Банда, Буру дӓ Оби ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 95 см якте шоэш. 

Категори:Варан йишвлӓ
Симсӹ пачан варан

**Симсӹ пачан варан** () — варан йишвлӓн группыш пырышы Папуа-У Гвинейиштӹ У Британи дӓ Бисмарк ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 135 см якте шоэш. 

## Лӹвӓл йишвлӓ
**Varanus doreanus doreanus* (Meyer, 1874)
**Varanus doreanus finschi* (Bohme, Horn & Zeigler, 1994)

Категори:Варан йишвлӓ
Финш, Отто

**Отто Финш** (. Шачын 8.8.1839, Вармбрунн (кӹзӹт Еленя-Гура), Силези — Колен 31.1.1917. Брауншвейг) — немӹц этнолог, орнитолог дӓ корныкаштшы-шӹмлӹзӹ, кыды У Гвинейӹм Германин колонишкӹжӹ сӓртӹмӹ пӓшӓшкӹ кого надырым пиштен. Лӹмешӹжӹ Папуа — У Гвинейӹштӹ гавань дон тангыж сирӹм лӹмдӹмӹ. 

## Почести
**Psittacara finschi* — Финш аратинга
**Micropsitta finschii * — Финш шиштӹ изи попугай
**Psittacula finschii* — Финш шӓргӓшӓн попугай
**Ducula finschii* — Финш кӹцкӹ кӓдӹ
**Oenanthe finschii* — Шим шӱӓн сиргек
**Chenonetta finschi* — 
**Varanus finschi* — Финш варан

Категори:Германи персоналивлӓ
Реннелл варан

**Реннелл варан** () — варан йишвлӓн группыш пырышы Соломонын Реннелл ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 150 см якте шоэш. 

Категори:Варан йишвлӓ
Австрали пушӓнгӹ варан

**Австрали пушӓнгӹ варан** () — варан йишвлӓн группыш пырышы йыдпелвел Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 75 см якте шоэш. 

## Лӹмжӹ
Лӹмжӹм Кейт  Хорн (Keith Horne) лӹмеш пумы.

Категори:Варан йишвлӓ
Изумруд варан

**Изумруд варан** () — варан йишвлӓн группыш пырышы У Гвиней ошмаотышты (Индонези дӓ Папуа-У Гвиней) вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 75–100 см якте шоэш. 

Категори:Варан йишвлӓ
Япен варан

**Япен варан** () — варан йишвлӓн группыш пырышы Индонезиштӹ Япен, ‎‎Биак, Салавати дӓ Вайгео ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 120 см якте шоэш. 

Категори:Варан йишвлӓ
Симсӹ пушӓнгӹ варан

**Симсӹ пушӓнгӹ варан** () — варан йишвлӓн группыш пырышы Индонезиштӹ Раджа-Ампат ошмаотывлӓн Батанта ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 110 см якте шоэш. 

## Лӹмжӹ
Лӹмжӹм Данкан МакРей (Duncan MacRae, 1839–1917) лӹмеш пумы.

Категори:Варан йишвлӓ
Рейзингер варан

**Рейзингер варан** () — варан йишвлӓн группыш пырышы Индонезиштӹ Мисоол ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 80 см якте шоэш. 

## Лӹмжӹ
Лӹмжӹм Манфред Рейзингер (Manfred Reisinger) лӹмеш пумы.

Категори:Варан йишвлӓ
Имӓн варан

**Имӓн варан** () — варан йишвлӓн группыш пырышы Папуа-У Гвинейиштӹ Бугенвиль ошмаотышты ‎‎дӓ Соломон ошмаотывлӓштӹ (Санта-Исабель дон Сан-Хорхе) вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. 

Категори:Варан йишвлӓ
Сикибу, Мурасаки

**Мурасаки Сикибу** (973-шӹ и, Киото, Япони - 1014-шӹ и, Киото) — япон сирӹзӹ, поэт. 

## Пашӓвлӓжӹ

* *[[Гэндзи йомак]]* («:ru:Повесть о Гэндзи», 1008) 

Категори:Сирӹзӹвлӓ
Луды варан

**Луды варан** () — варан йишвлӓн группыш пырышы Йыдпел Африкышты (Марокко, Алжир, Тунис, Ливи, Египет, Вадывел Сахара, Мавритани, Мали, Нигер, Чад, Судан) дӓ Кечӹвӓлвел Азиштӹ (Израиль, Сири, Ливан, Турци, Ирак, Сауд Арави, УАЭ, Оман, Туркменистан, Казахстан, Узбекистан, Таджикистан, Кыргызстан, Афганистан, Иран, Пакистан дӓ Инди) вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 150 см якте шоэш. 

## Лӹвӓл йишвлӓ
* *Varanus griseus griseus* (Daudin, 1803) – Йыдпел Африка дӓ Покшал Ирвел 
* *Varanus griseus caspius* (Eichwald, 1831) – Киргизи, Казахстан, Туркменистан, Узбекистан
* *Varanus griseus koniecznyi* Mertens, 1954 – Пакистан дӓ Инди

Категори:Варан йишвлӓ
Россел

**Россел** тенгеок **Йела** () — Луизиада ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 262,5 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 3821 эдем ӹлен. 

## Эндемик йӓнвлӓжӹ
**Varanus telenesetes* — Йела варан

## Эндемик кушкышвлӓжӹ

Категори:Папуа — У Гвиней
Категори:Ошмаотывлӓ
Айва сарикӓ варан

**Айва сарикӓ варан** () — варан йишвлӓн группыш пырышы Индонезиштӹ Малуку (Сула, Оби) дӓ Бангай ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 80–120 см якте шоэш. 

Категори:Варан йишвлӓ
Гӱнтер варан

**Гӱнтер варан** () — варан йишвлӓн группыш пырышы Индонезиштӹ Хальмахера ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 1–1.6 м якте шоэш. 

## Лӹмжӹ
Лӹмжӹм немӹц герпетолог Райнер Гӱнтер (Rainer Günther, 1941) лӹмеш пумы.

Категори:Варан йишвлӓ
Пана Тинани

**Пана Тинани** (, тошты лӹмжӹ *Joannett Island*) — Луизиада ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 78 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 225 эдем ӹлен. 

## Эндемик йӓнвлӓжӹ

## Эндемик кушкышвлӓжӹ

Категори:Папуа — У Гвиней
Категори:Ошмаотывлӓ
Панаэте

**Панаэте** () — Луизиада ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 30 км². 2014-шӹ ин тӹштӹ 2080 эдем ӹлен. Вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Бваганати.

## Эндемик йӓнвлӓжӹ

## Эндемик кушкышвлӓжӹ

Категори:Папуа — У Гвиней
Категори:Ошмаотывлӓ
Йела варан

**Йела варан** () — варан йишвлӓн группыш пырышы Папуа-У Гвинейиштӹ Йела (Россел) ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. 

Категори:Варан йишвлӓ
Ювоно варан

**Ювоно варан** () — варан йишвлӓн группыш пырышы Индонезиштӹ Хальмахера ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 150 см якте шоэш. 

## Лӹмжӹ
Лӹмжӹм австрали биолог Фрэнк Ювоно (Frank Yuwono, 1941 – 1917) лӹмеш пумы.

Категори:Варан йишвлӓ
Сарикӓ варан

**Сарикӓ варан** () — варан йишвлӓн группыш пырышы Азиштӹ (Инди, Пакистан, Непал ‎‎дӓ Бангладеш) вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 100 см якте шоэш. 

Категори:Варан йишвлӓ
Бенгал варан

**Бенгал варан** () — варан йишвлӓн группыш пырышы Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 175 см якте шоэш. 

## Лӹвӓл йишвлӓ
* *Varanus bengalensis bengalensis* (Daudin, 1802)
* *Varanus bengalensis irrawadicus* Yang & Li, 1987

Категори:Варан йишвлӓ
Мрамор варан

**Мрамор варан** () — варан йишвлӓн группыш пырышы Филиппинвлӓштӹ Лусон, Миндоро, Каламиан дӓ Палаван ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 200 см якте шоэш.

Категори:Варан йишвлӓ
Гиллен варан

**Гиллен варан** () — варан йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 35 см, нелӹцшӹ 60–80 г якте шоэш.

## Лӹмжӹ
Лӹмжӹм австрали антрополог дӓ этнограф Фрэнсис Джеймс Гиллен (Francis James Gillen, 1855 – 1912) лӹмеш пумы.

Категори:Варан йишвлӓ
Дюмериль варан

**Дюмериль варан** () — варан йишвлӓн группыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 130 см, нелӹцшӹ 1 кг якте шоэш. 

## Лӹмжӹ
Лӹмжӹм француз зоолог Андре-Мари Дюмериль (André Marie Constant Duméril, 1941 – 1917) лӹмеш пумы.

Категори:Варан йишвлӓ
Пӹлӓн варан

**Пӹлӓн варан** () — варан йишвлӓн группыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 1.5 м якте шоэш. 

Категори:Варан йишвлӓ
Ош логерӓн варан

**Ош логерӓн варан** () — варан йишвлӓн группыш пырышы Африкышты (Судан, Джибути, Эфиопи, Сомали, Конго Демократи Республика, Уганда, Руанда, Бурунди, Кени, Танзани, Ангола, Замби, Малави, Зимбабве, Мозамбик, Намиби, Ботсвана ‎‎дӓ Кечӹвӓлвел Африка Республика) вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 1–1,5 м якте шоэш. Нелӹцӹштӹ 6–8 (озыжы), 4,5–6,5 (ӓвӓжӹ) кг якте лин кердеш. 

## Лӹвӓл йишвлӓ
* *Varanus albigularis albigularis* (Daudin, 1802)
* *Varanus albigularis angolensis* Schmidt, 1933
* *Varanus albigularis microstictus* Boettger, 1893
* *Varanus albigularis ionidesi* – black-throated monitor 

Категори:Варан йишвлӓ
Степь варан

**Степь варан** () — варан йишвлӓн группыш пырышы Африкышты (Бенин, Буркина Фасо, Камерун, Покшал Африка Республика, Чад, Конго Демократи Республика, Конго Республика, Гамби, Гана, Гвиней, Гвиней-Бисау, Кот-д’Ивуар, Либери, Мали, Мавритани, Нигер, Нигери, Сенегал, Сьерра-Леоне, Судан ‎‎дӓ Того) вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 60–76 см якте шоэш. 

Категори:Варан йишвлӓ
Нил варан

**Нил варан** () — варан йишвлӓн группыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 120–180 см якте шоэш. 

Категори:Варан йишвлӓ
Тӹрлӹмӹ варан

**Тӹрлӹмӹ варан** () — варан йишвлӓн группыш пырышы Африкышты (Гвиней, Сьерра-Леоне, Либери, Гана, Нигери, Камерун, Экваториаль Гвиней, Габон, Покшал Африка Республика, Конго Демократи Республика ‎‎дӓ Бенин) вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 1,8–2 м якте шоэш. 

Категори:Варан йишвлӓ
Йемен варан

**Йемен варан** () — варан йишвлӓн группыш пырышы Сауд Арави ‎‎дӓ Йемеништӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 115 см якте шоэш. 

Категори:Варан йишвлӓ
Лачокла агамавлӓ

**Лачокла агамавлӓ** () — агама йишвлӓн группыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 46 тӹрлӹ агама улы. 

## Йишвлä

Категори:Агама йишвлӓ
Коти йишвлӓ

**Коти йишвлӓ** () — коти ганьывлӓн группыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ шӹл качшы йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 41 тӹрлӹ коти улы. 

Коти йишвлӓн сек изижӹн (*Felis nigripes*) кытышты 35–40 см, нелӹцшӹ 1.9 кг; сек когожын (тигр) кытышты 350 см, нелӹцшӹ 300 кг якте лин кердеш. 

## Классификацижӹ
* **Pantherinae** – 
** *Neofelis* – Дымчатые леопарды
*** *Neofelis nebulosa* – Дымчатый леопард
*** *Neofelis diardi* – Борнейский дымчатый леопард, или Калимантанский дымчатый леопард
** *Panthera* – Пантервлӓ
*** *Panthera leo* – Арыслан
*** *Panthera onca* – Ягуар
*** *Panthera pardus* – Леопард, барс тенгеок пантера
*** *Panthera tigris* – Тигр
*** *Panthera uncia* – Ирбис
* **Felinae** – 
** *Pardofelis* – 
*** *Pardofelis marmorata* – мраморная кошка 
** *Catopuma* – 
*** *Catopuma badia* – калимантанская кошка или борнеоская кошка
*** *Catopuma temminckii* – азиатская золотистая кошка 
** *Leptailurus serval* – Сервал
** *Caracal caracal* – Каракал
** *Profelis aurata* – золотая кошка 
** *Leopardus* – тигровые кошки 
*** *Leopardus braccatus* – Пантанал коти
*** *Leopardus colocolo* – Колоколо
*** *Leopardus geoffroyi* – Жоффруа коти
*** *Leopardus guigna* – Чили коти
*** *Leopardus jacobitus* – Анд коти
*** *Leopardus pajeros* – Пампас коти
*** *Leopardus pardalis* – Оцелот
*** *Leopardus tigrinus* – Онцилла
*** *Leopardus wiedii* – Кужы пачан коти
** *Lynx* – 
*** *Lynx canadensis* – Канада сырмы
*** *Lynx lynx* – Сырмы
*** *Lynx pardinus* – Пиреней сырмы
*** *Lynx rufus* – рыжая рысь 
** *Puma* – Пумавлӓ
*** *Puma concolor* – Пума
*** *Puma yagouaroundi* – Ягуарунди
** *Acinonyx jubatus* – Гепард
** *Prionailurus* – азиатские кошки 
*** *Prionailurus bengalensis* – Бенгал коти
*** *Prionailurus iriomotensis* – Ириомото коти
*** *Prionailurus planiceps* – Суматра коти
*** *Prionailurus rubiginosus* – Ржавая кошка
*** *Prionailurus viverrinus* – Кошка-рыболов
** *Otocolobus manul* – Манул
** *Felis* – 
*** *Felis bieti* – Китай коти
*** *Felis catus* – Коти
*** *Felis chaus* – Амыж коти
*** *Felis margarita* – барханная кошка 
*** *Felis nigripes* – Шим ялан коти
*** *Felis silvestris* – лесная кошка 


Категори:Йӓнвлӓ
Пи йишвлӓ

**Пи йишвлӓ** () — пи ганьывлӓн группыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ шӹл качшы йӓнвлӓ. 

## Классификацижӹ
* **Hesperocyoninae** † – 
* **Borophaginae** † – 
* **Caninae** – 
** **Vulpini** – 
*** *Otocyon megalotis* – Большеухая лисица 
*** *Vulpes* – Рӹвӹжвлӓ
**** *Vulpes bengalensis* – Бенгал рӹвӹж
**** *Vulpes cana* – Афганская лисица 
**** *Vulpes chama* – Южноафриканская лисица 
**** *Vulpes corsac* – Корсак 
**** *Vulpes ferrilata* – Тибет рӹвӹж
**** *Vulpes lagopus* – Ош рӹвӹж
**** *Vulpes macrotis* – Американская лисица 
**** *Vulpes pallida* – Африканская лисица 
**** *Vulpes rueppellii* – Песчаная лисица 
**** *Vulpes velox* – Американский корсак
**** *Vulpes vulpes* – Рӹвӹж
**** *Vulpes zerda* – Фенек
*** *Urocyon* – Луды рӹвӹжвлӓ
**** *Urocyon cinereoargenteus* – Луды рӹвӹж
**** *Urocyon littoralis* – Островная лисица 
**** *Urocyon sp.* – Косумель рӹвӹж
** **Canini** – 
*** *Atelocynus microtis* – Изи рӹвӹж
*** *Canis* – Пирӹвлӓ
**** *Canis dirus* † – Ужасный волк 
**** *Canis adustus* – Полосатый шакал 
**** *Canis aureus* – Шакал
**** *Canis latrans* – Койот
**** *Canis lupus* – Пирӹ
***** *Canis lupus familiaris* – Пи
***** *Canis lupus dingo* – Динго
**** *Canis mesomelas* – Чепрачный шакал 
**** *Canis simensis* – Эфиопи шакал
*** *Cerdocyon thous* – Майконг
*** *Chrysocyon brachyurus* – Гривистый волк ??? аржан пирӹ 
*** *Cuon alpinus* – Красный волк 
*** *Dusicyon australis* – Фолкленд рӹвӹж
*** *Lycaon pictus* – Гиеновидная собака 
*** *Nyctereutes procyonoides* – Енотовидная собака 
*** *Pseudalopex* – Южноамериканские лисицы 
**** *Pseudalopex culpaeus* – Анд рӹвӹж
**** *Pseudalopex fulvipes* – Дарвин рӹвӹж
**** *Pseudalopex griseus* – Южноамериканская лисица 
**** *Pseudalopex gymnocercus* – Парагвай рӹвӹж
**** *Pseudalopex sechurae* – Секура рӹвӹж
**** *Pseudalopex vetulus* – Бразили рӹвӹж
*** *Speothos venaticus* – Кустарниковая собака
Кечӹвӓлвел Ази варан

**Дюмериль варан** () — варан йишвлӓн группыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 90–120 см якте шоэш. 

Категори:Варан йишвлӓ
Викингвлӓ

**Викингвлӓ** (датчанла *vikinger*, шведлӓ *vikingar*, норвегла *vikingene*, фӓрерлӓ *víkingur*) — йыдпелвел герман группыш пырышы тошты скандинави йӹлмӹлӓ попышы Скандинавиштӹ ӹлӹшӹ VIII—XI-шӹ курымвлӓн тошты халык. 

## Анжалаш
*Галисиштӹш викингвлӓ

Категори:Скандинави
Галисиштӹш викингвлӓ

**Галисиштӹш викингвлӓ** (галис. *viquingos en Galicia*) — йыдпелвел герман группыш пырышы тошты скандинави йӹлмӹлӓ попышы Скандинавиштӹ, Атланти океанышты дон Мӱлӓндӹ лоштыш тангыжышты ӹлӹшӹ викинг пиратвлӓн IX-шӹ курымын 849 ин август тӹлзӹштӹ Испанин Галиси регионышты вӓрлӓнӹшӹжӹ.

## Ажедмӓшвлӓ
  

Категори:Галиси
Категори:Скандинави
Галиси хӹрӓш ышкал

**Галиси хӹрӓш ышкал** (галис. *rubia galega*, ) — Испанин йыд-вадывелӹшӹ Галиси провинциштӹ шӹлӓн ышкал порода. Галиси хӹрӓш ышкалвлӓн туан мулӓндӹжӹ Галиси ылеш. Шӹшержӹ гӹц ӹштӹмӹ тетилья тара галисивлӓн таравлӓжӹ логӹц сек яргатажы дӓ яратымыжы. 

## Ажедмӓшвлӓ
  

Категори:Галиси
Категори:Вольыквлӓ
Эсморга

**Эсморга** (галис. *A esmorga*) — Эдуардо Бланко Аморын (1897–1979) сек кымдан пӓлӹмӹ романжы. Эсморга Аморын сек яжо романешӹжӹ шотлалтеш. Сек пӹтӓриок 1959 ин Аргентинын вуйхалажы Буэнос-Айрес халашты дӓ вес 1970 ин Испанин йыд-вадывелӹшӹш Галиси провинциштӹ пецӓтлӓлтӹн. Галиси йӹлмӹ дон литературын примервлӓ гӹц яжон пӓлен. 

## Персонажвлӓжӹ
* Cibrán *o Castizo* (Cipriano Canedo) — корны цора
* Xan *o Bocas* (Juan Fariña) — профессим тагышкевек
* Aladio *o Milhomes* (Eladio Vilarchao) — ыргызы 

## Ажедмӓшвлӓ
  

Категори:Галиси
Категори:Романвлӓ
Галиси

**Галиси** (галис. *Galicia, Galiza*, ) — Испанин йыд-вадывелӹшӹ галисивлӓн исторический регионжы дӓ автономный сообщество (наци). 2012-шы ин тӹштӹ 2 778 913 эдем ӹлен. Территорижӹ 29 574 км². Вуйхалажы: Сантьяго-де-Компостела.
Лачокла игуанавлӓ

**Лачокла игуанавлӓ** () — игуана йишвлӓн группыш пырышы Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кого шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ игуана улы. 

## Йишвлӓ
**Iguana delicatissima* – Изи Антил игуана
**Iguana iguana* – Лачокла игуана

Категори:Игуана йишвлӓ
Изи Антил игуана

**Изи Антил игуана** () — игуана йишвлӓн группыш пырышы Изи Антил ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кого шӓкшӓльӹ. Кытышты 430 (озыжы) 390 (ӓвӓжӹ) мм якте шоэш. Нелӹцӹштӹ 3.5 (озыжы), 2.6 (ӓвӓжӹ) кг якте лин кердеш. Озы игуанавлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт. 

Категори:Игуана йишвлӓ
Лачокла игуана

**Лачокла игуана** () — игуана йишвлӓн группыш пырышы Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кого шӓкшӓльӹ. Кытшы 1.2–1.7 см якте шоэш. Нелӹцӹштӹ 4–8 (озыжы), 1.2–3 (ӓвӓжӹ) кг якте лин кердеш. Озы игуанавлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт. 

Категори:Игуана йишвлӓ
Пылтсамаа

**Пы́лтсамаа** (), 1917-шӹ и якте — **Оберпален** () покшал Эстоништӹ хала.  Йыгевамаа уездӹш пыра.Пылтсамаа сирӹштӹ вӓрлӓнӓ. 

Ливони Кугижӓ кымдемӹн вуйхалажы ылын. Тӹнӓм тӹштӹ герцог Магнусын резиденцижӹ ылын. 

Категори:Эстони халавлӓ
Толкин, Джон Рональд Руэл

**Джон Рональд Руэл Толкин** (, 3-шы январь 1892-шы и – 2-шы сентябрь 1973-шы и) — англ сирӹзӹ, поэт, филолог дӓ Оксфорд университетӹн профессоржы. Фэнтези жанрлан негӹцӹм англ сирӹзӹ  Толкин пиштен. Пӹтäриш романвлäжӹ логӹц иктӹтшӹ – «Хоббит». 

## Пӓшӓвлажӹ
*1925 — «Сэр Гавейн дон Ыжар Рыцарь» / Sir Gawain and the Green Knight (E.B. Гордон дон)
*1937 — «Хоббит, ӓль Тӹшкӹ дӓ мӹнгеш» / The Hobbit or There and Back Again — ти книгӓ доно Толкин кымдан пӓлӹмы лин. Хоббит гишӓн ямакым Толкин тетявлӓлӓнжӹ шайышташ тӹнгӓлӹн. 
*1945 — «Нигглын ӹлӹмӓшӹжӹ» / Leaf by Niggle
*1945 — «Аотру дон Итрун гишӓн баллада» / The Lay of Aotrou and Itroun
*1949 — «Фермер Джайлс Хэм гӹц» / Farmer Giles of Ham
*1953 — «Беорхтнотын, Беорхтхельмӹн эргӹжӹн токыжы мӹнгеш толмыжы» / The Homecoming of Beorhtnoth Beorhthelm’s Son (пьеса)
*1954—1955 — «Шӓргӓшвлӓн лордышты / хозашты» / The Lord of the Rings. 1970-шы ивлӓн мӱлӓндӹ вӹлнӹ сек лыдмы книгӓ ылын.  
*1954 — «Кок кӓрмӓн» / The Two Towers
*1955 — «Кугижӓн мӹнгеш толмыжы» / The Return of the King
*1962 — «Том Бомбадилын ма-шон Якшар Книган лыдышвла» / The Adventures of Tom Bombadil and Other Verses from the Red Book ).
*1967 — «Корны пакыла дӓ пакыла кеӓ» / The Road Goes Ever On (Дональд Суоннон дон)
*1967 — «Кого Вуттон ӓпшӓт» / Smith of Wootton Major
Лачокла той шӓкшӓльӹвлӓ

**Лачокла той шӓкшӓльӹвлӓ** () — той шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты дӓ Мексикышты вӓшлиӓлтшӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 6 тӹрлӹ той шӓкшӓльӹ улы. 

## Йишвлӓ
* *Anguis cephallonica* Werner, 1894 – 
* *Anguis colchica* (Nordmann, 1840) – 
* *Anguis fragilis* Linnaeus, 1758 – Той шӓкшӓльӹ
* *Anguis graeca* (Bedriaga, 1881) – 
* *Anguis incomptus* (Mcconkey, 1955) – 
* *Anguis veronensis* Pollini, 1818 – 

Категори:Той шӓкшӓльӹ йишвлӓ
Хоббит (роман)

**Хоббит, ӓль Тӹшкӹ дӓ мӹнгеш** () — Джон Рональд Руэл Толкинӹн сек кымдан пӓлӹмӹ фэнтези романжы дӓ ӓзӓ книгӓжӹ. Сек пӹтӓриок 1937 ин Кого Британиштӹ пецӓтлӓлтӹн. 

## Персонажвлӓжӹ
* Бильбо Бэггинс (Bilbo Baggins) — хоббит (изирӓк эдемвлӓ)
* Гэндальф (Gandalf) — истари тенгеок маги 
* Торин Дубощит (Thorin Oakenshield) — гномвлӓн вуйжы

Категори:Джон Толкин
Категори:Романвлӓ
Дон Кихот (роман)

**Дон Кихот** тенгеок **Ламанча гӹц йой идальго Дон Кихот** () — испани сирӹзӹ Мигель де Сервантес Сааведрын сек кымдан пӓлӹмӹ рыцарь романжы. Сек пӹтӓриок 1605 дон 1615 ивлӓн Испаништӹ пецӓтлӓлтӹн. 

## Персонажвлӓжӹ
* Дон Кихот (Don Quijote, Don Quixote) тенгеок лачокла лӹмжӹ Алонсо Кихано (Alonso Quijano) — рыцарь 
* Санчо Панса (Sancho Panza) — Дон Кихотын тӓрзӹжӹ
* Росинант (Thorin Oakenshield) — Дон Кихотын имнижы
* Дульсинея (Dulcinea del Toboso) тенгеок лачокла лӹмжӹ Альдонса Лоренсо (Aldonza Lorenzo) — Дон Кихотын дамажы

Категори:Романвлӓ
Дэвид Копперфильд (роман)

**Дэвид Копперфильд** () — англ сирӹзӹ Чарльз Диккенсын сек кымдан пӓлӹмӹ романвлӓжӹ гӹц иктӹжӹ. Сек пӹтӓриок 1849–50 дон 1850 ивлӓн Кого Британиштӹ пецӓтлӓлтӹн. 

## Персонажвлӓжӹ
* Дэвид Копперфильд (David Copperfield) — 
* (Dora Spenlow) — 
* (Uriah Heep) — 
* (Wilkins Micawber) — 
* (Edward Murdstone) — 
* (Peggotty) — 
* (James Steerforth) — 
* (Betsey Trotwood) — 

Категори:Романвлӓ
Шылдырдымы гагарка

**Шылдырдымы гагарка** ( †) — Alcidae группыш пырышы Йыдпел Атланти океанышты вӓшлиӓлтшӹ вымер кого кек (пингвин агыл). Кытшы 75–85 см, нелӹцшӹ 5 кг якте шоэш. 

Категори:Кеквлӓ
Нигглын ӹлӹмӓшӹжӹ

**Нигглын ӹлӹмӓшӹжӹ** () — Джон Рональд Руэл Толкинӹн фэнтези ямакжы. Сек пӹтӓриок 1945 ин Кого Британиштӹ пецӓтлӓлтӹн. 

Категори:Джон Толкин
Гейман, Нил

**Нил Ричард МакКиннон Гейман** (, туан лӹмжӹ **Нил Ричард Гейман** (; 10-шы ноябрь 1960-шы и – 2-шы сентябрь 1973-шы и) — англ сирӹзӹ-фантаст, график роман дӓ комикс сирӹшӹ. 

Категори:Англи персоналивлӓ
Адамс, Дуглас

**Дуглас Ноэль Адамс** (; 11-шӹ март 1952-шы и, Кембридж, Кого Британи – 11-шӹ май 2001-шӹ и, Санта-Барбара, Калифорни, АУШ) — англ сирӹзӹ, драматург дӓ сценарист. 

## Пӓшӓвлажӹ

Категори:Англи персоналивлӓ
Оливер Твист (роман)

**Оливер Твист** () — англ сирӹзӹ Чарльз Диккенсын кокшы романжы. Сек пӹтӓриок 1837–9 дон 1938 ивлӓн Кого Британиштӹ пецӓтлӓлтӹн. 

## Персонажвлӓжӹ
* Оливер Твист (Oliver Twist) — эргӓш 
* (Fagin) — 
* (Nancy) — проститутка
* (Monks) — 
* (Bill Sikes) — 

Категори:Романвлӓ
Бакстер, Стивен

**Стивен Бакстер** (; 13-шы ноябрь 1957-шӹ и, Кого Британи – ) — англ фантаст сирӹзӹ. 

## Пӓшӓвлажӹ

Категори:Англи персоналивлӓ
Адамс, Ричард

**Ричард Джордж Адамс** (; 9-шӹ май 1920-шы и, Ньюбери, Беркшир – 24 december 2016) — англ сирӹзӹ. 

## Пӓшӓвлажӹ

Категори:Англи персоналивлӓ
Паян попугайвлӓ

**Паян попугайвлӓ** () — изи попугайвлӓн йыхыш пырышы Австралиштӹ, Индонезиштӹ ‎‎дӓ Папуа-У Гвинейиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугайвлӓ. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ паян попугай улы. 

## Йишвлӓ
* *Alisterus* — Кугижӓ попугай 
***Alisterus amboinensis* — Малуку кугижӓ попугай
***Alisterus chloropterus* — Папуа кугижӓ попугай
***Alisterus scapularis* — Австрали кугижӓ попугай
* *Aprosmictus* — Якшар шылдыран попугайвлӓ 
** *Aprosmictus jonquillaceus* — Тимор якшар шылдыран попугай
** *Aprosmictus erythropterus* — Якшар шылдыран попугай
* *Polytelis* — Паян попугай 
***Polytelis alexandrae* — Александра паян попугай
***Polytelis anthopeplus* — Кырык паян попугай
***Polytelis swainsoni* — Лачокла паян попугай

Категори:Попугайвлӓ
Губкавлӓ

**Губкавлӓ** () — Metazoa группыш пырышы тангыж дӓ южгынам йӓр-йогы вӹдвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тупӹрдӹдӹмӹ йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 7500 тӹрлӹ губка улы. 

## Классификацижӹ
* Calcarea – Известковые губки 
* Hexactinellida – Шестилучевые губки 
* Demospongiae – Лачокла губкавлӓ
* Homoscleromorpha – 


Категори:Тупӹрдӹдӹмӹ йӓнвлӓ‎
Даманвлӓ

**Даман ганьывлӓ** () дон **Даман йишвлӓ** () — шӹшер качшы вольыквлӓн группыш пырышы Африкышты дӓ Покшал Ирвелышты вӓшлиӓлтшӹ йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ даман улы. Кытшы 30–70 см, нелӹцшӹ 2–5 кг якте шоэш. 

## Классификацижӹ
**Dendrohyrax* – Пушӓнгӹ даманвлӓ
***Dendrohyrax arboreus* – Пушӓнгӹ даман
***Dendrohyrax dorsalis* – Западный даман
**Heterohyrax brucei* – Брюс даман
**Procavia capensis* – Кап даман
Шӓргӓшӓн попугай йишвлӓ

**Шӓргӓшӓн попугай йишвлӓ** () — изи попугайвлӓн йыхыш пырышы Африкышты, Азиштӹ дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугайвлӓ. Цилӓжӹ 36 тӹрлӹ шӓргӓшӓн попугай улы. 

## Йишвлӓ
* *Psittinus cyanurus* — Якшар ӹнгӹжӓӓн попугай 
* *Geoffroyus* — Жоффруа попугайвлӓ 
** *Geoffroyus geoffroyi* — Жоффруа попугай
** *Geoffroyus heteroclitus* — Мырызы попугай
** *Geoffroyus simplex* — Симсӹ шӓргӓшӓн мырызы попугай
* *Prioniturus* — Ракет пачан попугай 
***Prioniturus montanus* — Кырык ракет пачан попугай
***Prioniturus waterstradti* — Минданао ракет пачан попугай
***Prioniturus platenae* — Симсӹ вуян ракет пачан попугай
***Prioniturus luconensis* — Лусон ракет пачан попугай
***Prioniturus discurus* — Симсӹ калпакан ракет пачан попугай
***Prioniturus mindorensis* — Миндоро ракет пачан попугай
***Prioniturus verticalis* — Симсӹ шылдыран ракет пачан попугай
***Prioniturus flavicans* — Якшар калпакан пачан попугай
***Prioniturus platurus* — Сарикӓ шӱӓн ракет пачан попугай
***Prioniturus mada* — Буру ракет пачан попугай
* *Tanygnathus* — Кого нерӓн попугайвлӓ 
** *Tanygnathus megalorynchos* — Шим ӹнгӹжӓӓн кого нерӓн попугай
** *Tanygnathus lucionensis* — Симсӹ калпакан кого нерӓн попугай
** *Tanygnathus sumatranus* — Мӱллер кого нерӓн попугай
** *Tanygnathus gramineus* — Шим лепкӓн кого нерӓн попугай
* *Eclectus* — Эклектус попугайвлӓ 
** *Eclectus roratus* — Эклектус 
** *Eclectus infectus* — Шӹпӓн океан эклектус
* *Psittacula* — Шӓргӓшӓн попугайвлӓ 
** *Psittacula exsul* † — Родригес шӓргӓшӓн попугай
** *Psittacula eques* — Маврикий шӓргӓшӓн попугай
*** *Psittacula eques eques* † — Реюньон шӓргӓшӓн попугай
** *Psittacula bensoni* † — Маскарен шӓргӓшӓн попугай
** *Psittacula krameri* — Шӓргӓшӓн попугай
** *Psittacula eupatria* — Александр шӓргӓшӓн попугай
** *Psittacula wardi* † — Сейшел шӓргӓшӓн попугай
** *Psittacula cyanocephala* — Якшар вуян шӓргӓшӓн попугай
** *Psittacula roseata* — Ошалгы-якшар вуян шӓргӓшӓн попугай
** *Psittacula himalayana* — Гималай шӓргӓшӓн попугай
** *Psittacula finschii* — Финш шӓргӓшӓн попугай
** *Psittacula columboides* — Малабар шӓргӓшӓн попугай
***Psittacula calthropae* — Изумруд шӓргӓшӓн попугай
***Psittacula derbiana* — Китай шӓргӓшӓн попугай
***Psittacula alexandri* — Ошалгы-якшар онган шӓргӓшӓн попугай
***Psittacula longicauda* — Кужы пачан шӓргӓшӓн попугай
***Psittacula caniceps* — Луды вуян шӓргӓшӓн попугай

Категори:Попугайвлӓ
Панголин

**Панголин ганьывлӓ** () дон **Панголин йишвлӓ** () — шӹшер качшы вольыквлӓн группыш пырышы Африкышты дӓ кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ панголин улы. Кытшы 30–100 см якте шоэш. 

## Классификацижӹ
**Manis* – 
***Manis crassicaudata* — Инди панголин
***Manis pentadactyla* — Китай панголин
***Manis culionensis* — Филиппин панголин
***Manis javanica* — Ява панголин
**Phataginus* – 
***Phataginus tricuspis* — Ош мӹшкӹрӓн панголин
***Phataginus tetradactyla* — Кужы пачан панголин
**Smutsia* – 
***Smutsia gigantea* — Гигантский ящер
***Smutsia temminckii* — Степной ящер
Барри, Джеймс Мэтью

**Джеймс Мэтью Барри** (, 9-шӹ май 1860-шы и, Кирримьюр – 19-шӹ июнь 1937-шӹ и, Лондон) — шотланди драматург, роман сирӹзӹ дӓ Питер Пэн персонажын сирӹшӹжӹ. 

## Пӓшӓвлажӹ

Категори:Англи персоналивлӓ
Рэнкин, Иэн

**Иэн Рэнкин** (, 28-шӹ апрель 1960-шы и, Карденден, Шотланди – ) — шотланди сирӹзӹ дӓ «Инспектор Ребус» романвлӓжӹн сирӹшӹжӹ. 

## Пӓшӓвлажӹ

Категори:Англи персоналивлӓ
Герпетологи

**Герпетологи** () — зоологи кӹдежвлӓн гӹц иктӹжӹ. Амфибивлӓм (земноводные) дон рептиливлӓм (пресмыкающиеся) шӹмлӹшӹ зоологи.

## Лӹмжӹ
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «ἑρπετόν» (пресмыкающееся) дон «λόγος» (тыменьмӓш) шамаквлӓ гӹц лин.
Эббот, Чарлз

**Чарлз Эббот** (; 24-шы март, 1915-шӹ и – 8-шӹ сентябрь 1817-шӹ и) — британи таксон сирӹшӹ ботаник дӓ энтомолог.

Категори:Англи персоналивлӓ
Категори:Зоологи
Категори:Ботаника
Эббот, Джон

**Джон Эббот** (; 31-шӹ май тенгеок 1-шӹ июнь, 1751-шӹ и, Лондон, Кого Британи – декабрь 1840-шӹ и тенгеок январь 1841-шӹ и, Джорджи, АУШ) — американ таксон сирӹшӹ энтомолог дӓ орнитолог.

Категори:Америка персоналивлӓ
Категори:Энтомологи
Категори:Орнитологи
Мисима (ошмаоты, Папуа-У Гвиней)

**Мисима** () — Луизиада ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 202,5 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 5000 эдем ӹлен. 

## Эндемик йӓнвлӓжӹ

## Эндемик кушкышвлӓжӹ

Категори:Папуа — У Гвиней
Категори:Ошмаотывлӓ
Мӹндӹр Ирвел

**Мӹндӹр Ирвел** (, , , , , , , ) — Азин ирвелнӹштӹ вӓрлӓнӹшӹ регион. 

## Кугижӓнӹшвлӓ
* Бруней (Бруней-Даруссалам)
* Вьетнам
* Гонконг
* Индонези
* Камбоджа
* Тайвань 
* Китай
* Корей Халык-Демократический Республика
* Корей Республика
* Лаос
* Макао
* Малайзи
* Монголи
* Мьянма
* Россий (Россий Мӹндӹр Ирвел)
# Амур область
# Якути
# Хабаров край
# Еврейская автономная область
# Примор край
# Магадан область
# Камчатка край
# Чукотка автономный округ
# Сахалин область
* Сингапур
* Таиланд
* Ирвел Тимор (Тимор-Лешти)
* Филиппинвлӓ
* Япони

Категори:Ази
Эбботт, Чарлз Конрад

**Чарлз Конрад Эбботт** (; 4-шӹ июнь, 1843-шы и, Нью-Джерси, АУШ – 27-шӹ июль 1919-шӹ и) — американ археолог дӓ таксон сирӹшӹ герпетолог.

Категори:Америка персоналивлӓ
Категори:Археологи
Категори:Герпетологи
Териологи

**Териологи** тенгеок **маммалиологи** () — зоологи кӹдежвлӓн гӹц иктӹжӹ. Шӹшер качшы вольыквлӓм шӹмлӹшӹ зоологи.

## Лӹмжӹ
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «θηρίον» (зверь) дон «λόγος» (тыменьмӓш) шамаквлӓ гӹц лин.

## Лӹвӓл кӹдежвлӓжӹ
* Приматологи — приматвлӓм шӹмлӹшӹ наука 
* Кинологи — пирӹвлӓм шӹмлӹшӹ наука 
* Иппологи — имнивлӓм шӹмлӹшӹ наука 
* Родентологи — ньымыштшы йӓнвлӓм шӹмлӹшӹ наука 
* Кетологи — кит ганьывлӓм шӹмлӹшӹ наука 
* Хироптерологи — цӓрӓгеквлӓм шӹмлӹшӹ наука 
* Фелинологи — котивлӓм шӹмлӹшӹ наука