open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сӹлнӹшаян Нобель премин сирӹзӹ лауреатвлӓ

**Сӹлнӹшаян Нобель премин сирӹзӹ лауреатвлӓ:**

* Мӱллер Герта 2009
* Леклезио Жан-Мари Гюстав 2008
* Лессинг Дорис 2007
* Памук Орхан 2006
* Пинтер Гарольд 2005
* Елинек Эльфрида 2004
* Кутзее Джон Максвелл 2003
* Кертес Имре 2002
* Найпол Видиадхар Сураджпрасад 2001
* Синьцзян Гао 2000
* Грасс Гӱнтер 1999
* Сарамагу, Жозе 1998
* Фо Дарио 1997
* Шимборска Вислава 1996
* Хини Шеймус 1995
* Оэ Кэнзабуро 1994
* Моррисон Тони 1993
* Уолкотт Дерек 1992
* Гордимер Надин 1991
* Пас Октавио 1990
* Села Камило Хосе 1989
* Махфуз Нагиб 1988
* Бродский Иосиф Александрович 1987
* Шоинка Воле 1986
* Симон Клод 1985
* Сейферт Ярослав 1984
* Голдинг Уильям 1983
* Маркес Габриэль Гарсия 1982
* Канетти Элиас 1981 
* Милош Чеслав 1980
* Элитис Одисеас 1979
* Зингер Исаак Башевис 1978 
* Алейксандре Висенте 1977
* Беллоу Сол 1976
* Монтале Эудженио 1975
* Йонсон Эйвинд 1974
* Мартинсон Харри 1974
* Уайт Патрик Виктор Мартиндейл 1973
* Белль Генрих 1972
* Неруда Пабло 1971
* Солженицын Александр Исаевич 1970
* Беккет Сэмюэл 1969
* Кавабата Ясунари 1968
* Астуриас Мигель 1967
* Агнон Шмуэль Йозеф 1966
* Закс Нелли 1966
* Шолохов Михаил Александрович 1965
* Сартр Жан-Поль 1964
* Сеферис Йоргос 1963
* Стейнбек Джон 1962
* Андрич Иво 1961
* Перс Сен-Жон 1960
* Квазимодо Сальваторе 1959
* Пастернак Борис Леонидович 1958
* Камю Альбер 1957
* Хименес Хуан Рамон 1956
* Лакснесс Хальдоур Кильян 1955
* Хемингуэй Эрнест Миллер 1954
* Черчилль Уинстон Леонард Спенсер 1953
* Мориак Франсуа 1952
* Лагерквист Пер Фабиан 1951
* Рассел Бертран 1950
* Фолкнер Уильям 1949
* Элиот Томас Стернз 1948 
* Жид Андре 1947
* Гессе Герман 1946 
* Мистраль Габриела 1945
* Йенсен Йоханнес 1944 
* Силланпӓӓ Франс Эмиль 1939
* Бак Перл 1938
* Дю Гар Роже Мартен 1937
* ОНил Юджин 1936 
* Пиранделло Луиджи 1934
* Бунин Иван Алексеевич 1933
* Голсуорси Джон 1932
* Карлфельдт Эрик 1931
* Льюис Синклер 1930
* Манн Томас 1929
* Унсет Сигрид 1928
* Бергсон Анри 1927 
* Деледда Грация 1926
* Шоу Джордж Бернард 1925
* Реймонт Владислав Станислав 1924 
* Йитс Уильям Батлер 1923
* Хасинто Бенавенте - И – Мартинес 1922
* Франс Анатоль 1921
* Гамсун Кнут 1920
* Шпиттелер Карл Фридрих Георг 1919
* Понтоппидан Хенрик 1917
* Гьеллеруп Карл Адольф 1917
* Карл Густав Вернер фон Хейденстам 1916
* Роллан Ромен 1915
* Тагор Рабиндранат 1913
* Гауптман Герхардт 1912
* Метерлинк Морис 1911
* Пауль Йоханн Людвиг фон Хейзе 1910
* Лагерлеф Сельма 1909
* Эйкен Рудольф Кристоф 1908
* Киплинг Джозеф Редьярд 1907
* Кардуччи Джозуэ 1906
* Сенкевич Генрик 1905
* Хосе Мария Вальдо Эчегарай - И – Эйсагирре 1904
* Мистраль Фредерик 1904
* Бьернсон Бьернстерне Мартиниус 1903
* Моммзен Теодор 1902
* Сюлли-Прюдом Рене 1901

C
Категори:Сӹлнӹшая
C
Таммсааре, Антон Хансен

**Анто́н Ха́нсен Та́ммсааре** (, 30.0.1878, волость Альбу, Эстони — 1.03.1940, Таллин, Эстонии) — реализм йӧн доно сирӹшы эстон сирӹзӹ.

## Биографижӹ

## Тетя годшаш дӓ сӓмӹрӹк ивлӓжӹ
Антон Хансен 30-шы январьын 1878-шы ин Таммсааре-Пыхья хуторышты Альбу волостьышты хресӓнь семняэш шачын. Тидӹ гӹц анзыцшы ӓтяжӹ дон ӓвӓжӹ ти хуторым оксам йижден нӓлӹнӹт ылын. Лачокла фамилижӹ Хансен, Таммсааре — тиды сирӹзӹн псевдонимжӹ. Хансенвлӓн семняштӹ кого ылын, тӹштӹ луаткок тетя ылын, нӹнӹ логӹц коктыжы изиштӹ годымок коленӹт. Антон нӹлӹмшӹ тетя ылын. Атя дон ӓвӓштӹ йымым ыдылшывлӓ ылыныт дӓ тидӹм тетявлӓлӓнӹштӓт тымденӹт, лӹмӹнок лыдмаш-сирымӓшлӓн дӓ музыкым пӓлӹмӓшӹм пуаш цаценӹт. Антонын ӓвӓжӹ мыраш яратен дӓ юкшат яжо ылын. Тетявлӓштӹм кӓршӹм (кантельӹм) шакташ тымденӹт. Эргӓш музыкым яратен дӓ кӓршӹм шактен мыштенӓт, ӓтяжӹ тӹдӹлӓн крипицӓм нӓлӹн пуэн. Толшаш сирӹзӹ профессионал музыкантат ик жепшӹ лиӓш шанен шӹнден ылын.
Кӓндӓкш иӓшӹн Т. лу уштыш ӧрдӹштӹ вӓрлӓнӹшӹ Примӱли хуторыштыш школыш тыменяш кеӓ. Тымдышыжы пиш талантан ылын (Антс Тисс) дӓ улы пӓлӹмӓшӹжӹм тыменьшӹвлӓлӓнжӹ пуаш цацен. Антон Хансен тӹ ивлӓнок лыдышвлӓжӹм сирӓш тӹнгӓлӹн. 1892-шы ин Антон Вӓйке Марья церкӹсолашты волость кӱкшӹцӓн школышкы тыменяш пырен. Ти школым поэт дӓ сӓрӹзӹ Якоб Тамм вуйлатен. Антон ӹшке тымдышыжын лыдышвлӓжӹм наизусть тыменьӹн да согоньвлӓжӹм курымжы ӓшӹндӓрен: простан, лыдаш лижӹ манын, пӹтӹркӓлен шӹндӹмӹ агыл йӹлмӹ доно сирӹмӹлӓ. Вӓйке Марьяшты Антон Хасен вес сирӹзӹвлӓ донат пӓлӹмӹ лин, тенге шӱмӹштӹжӹ сӹлнӹшая докы кого интерес понгыжалташ тӹнгӓлӹн. 1898-шӹ ин школым пӹтӓрӓ да пакыла тыменяш шанен шӹндышет, тӹдӹ Тартушкыкеӓ дӓ Хуго Треффнер лӹмӓн гимназишкӹ тыменяш пыра. Ти гимнази ӹшке семӹньжӹ пӓлӹмӹ ылын: тӹштӹ кыце незервлӓн, тенгеок паянвлӓн тетявлӓштӹ иквӓреш тыменьӹнӹт дӓ эчежӹ иготвлӓмӓт анжымы агыл, тӹштӹ ик классышток изивлӓ дон коговлӓ шӹнзенӹт дӓ ик курсымок эртенӹт. Гимнази тӓреш тӱлӓш манын, Антон тонышы тымдышын пӓшӓм ӹштен. Аттестатым нӓлаш манын, Антон Хансен 1903-шы ин Нарваштыш гимназиштӹ экзаменвлӓм кычен. Ти жепӹн тӹдӹн кидшӹ лӹвец 20 нӓрӹ шайыштмашын авторжы ылын.

## Таммсааре кырык марла
*Кугижӓ дон шӹжвӹк книгӓ* 2005 и: Миниатюрывлӓ, новеллывлӓ, «Шонгывлӓ дон ӹрвезӹвлӓ» кӹтӹк роман, «Юдит» дон «Кугижӓ кӹлмӓ» драмывлӓ.

## Ажедмӓшвлӓ
* http://archive.is/20121225091325/mariuver.narod.ru/mari/news/culture/2005/10/02.htm

Т
Т
Т
Т
Татарстан Республика

**Татарстан Республика** — Мары Элын ирвел пашкуды Республика.

## Ажедмӓшвлӓ


Категори:Россий Федерациштӹш Республикывлӓ
Тверь

**Тверь** (1931—1990 ивлӓн. — **Кали́нин**) — Йыл тӹрӹштӹ вӓрлӓнӹшӹ хала Россий Федерациштӹ. Халалан негӹцӹм пиштӹмӹ иэш 1135-шӹ и шотлалтеш. 1247-шӹ ин Тверь лужавуй кымдемӹн вуйхалажы. Монгол-тадарвлӓ годым пыт нӹнӹ ваштареш шалген, 1327-шӹ ин халыкын ял вӹкӹ шагалмыжы ылын. Мӧскӓ хала доно руш мӱлӓндӹвлӓн вуй хала ылмы верц кредӓлӹн. 1304-шы и дон 1327-шӹ ивлӓ лошты руш мӱлӓндӹвлӓн вуйхалажы ылын. 1485-шӹ ин Московишкӹ ушымы лин. 1796-шы и гӹц 1929-шӹ и якте Тверь губернин покшалжы. 1935-шӹ ин Калинин областьын цетржы лин, ти лӹмӹм 1990-шы ин Тверь областьышкы вашталтымы. 1941-шӹ ин немӹсвлӓ ти халам нӓлӹнӹт. 2010-шы ин халашты 410 400 эдем ӹлен.

Т
Т
Т
Тойдемар, Павел Степанович

**Павел Степанович Тойдемар** — пӹтӓриш профессиональный кӓршӹзӹ, Мары АССР-ын халык артистшы. Тӹдӹ 1899 ин Моркы районын Кожлаер солаэш шачын. Кӓршӹм шакташ 1924 ин мары передвижной театрышты тӹнгӓлӹн. Палантай доно пӓлӹмӹ лимӹ паштек, тӹдӹн кӓнгӓшӹжӹ семӹнь, Тойдемар Москвашты музыкальный училищӹм тымень пӹтӓрӓ.

1940 ин февральын Маргосфилармоништӹ пӹтӓриш профессиональный кӓрш ансамбль пачылтын. Вуйлатышышты Тойдемар лин. Вырсы жепӹн тӹдӹ фронтовой бригадым цымырен дӓ фронтышты концертвлӓ доно каштын. Цилӓжӹ ти бригада 1165 концертым анжыктен. Шукы артистшӹмок грамотывлӓ, медальвлӓ доно награждаенӹт, а П.Тойдемарлан Якшар Шӹдӹр орденым пуэныт.Кӓрш ансамбль сӓндӓлӹкнӓн шукы халавлӓштӹ выступаен, вес сӓндалӹквлӹштӓт ӹшке мастарлыкшы доно халыкым сусуэмден.

Павел Тойдемар 1958 ин 18 апрельӹн колен. Тӹдӹн пӓшӓжӹм пакыла тыменьшывлӓжӹ нӓнгеӓт.

## Ссылки
* http://www.marisong.ru/?content=38
* http://toydemar.narod.ru/web/toidemar.htm

Т
Т
Т
Сӧдергран, Эдит

**Эдит Сӧдергран** (*Edith Södergran*, 04.04.1892 — 24.06.1923) — туан йӹлмӹжӹ швед, шачашыжы Петербургышты шачын дӓ Финляндиштӹ ӹлен, тӹтшок колен. Скандинавиштӹ модернизм йӧн доно сирӹшӹ поэтвлӓлӓн кого пример ылын, лӹмӹнок Суомиштӹ модернизм йӧн доно сирӹшӹ поэтвлӓлӓн кого инспирацим пуэн. Шоды цер (туберкулёз) доно церлӓнен, шукы жеп Швейцариштӹ санаторивлӓштӹ ылын (1911—1914).

## Поэтессын пӓшӓжӹ
Пӹтӓриш книгӓжӹ «Лыдышвлӓ» (Dikter, 1916) маналтеш, кышты цилӓ лыдышыжок ош лыдыш (ирӹкэн лыдыш) йӧн доно сирӹмӹ ылыт. Потессын пын лӹвецӹнжӹ вараракшы техень лыдыш погымвлӓ лактӹнӹт: «Сентябрь лира» (Septemberlyra, 1918), «Роза алтарь» (Rosenaltaret, 1919) дӓ «Толшашын ӹмӹлжӹ» (Rosenaltaret, 1920), «Мӱлӓндӹ, кыды уке» (Landet som icke är, 1925). С.-ын лыдышвлӓжӹм пӹтӓриш гӓнӓ «Цикмӓ» журналын 2007-шӹ иӓш номерӹштӹ сӓрӹмӹ.

## Сӧдергранын эстетикыжы
C.-ын поэзижӹм пӓлӹшӹвлӓ, тӹдӹм шотеш пиштӓт, яратат дӓ мастарлыкшым кӱкшӹн ӓклӓт. Седӹ, 1920-шы ивлӓлӓн тӹдӹн поэзижӹ пиш ӹшке сӹнӓн дӓ оригинальный ылын. Поэтесса ти шотышты ӹшкежӹ тенге сирен коден: «Лыдышвлӓэм Поэзи агыл манын иктӓт ваштареш попаш ак тӹнгӓл. Но лачокат лыдышвлӓ ылыт манынат келесен ам керд. Лыдышвлӓлӓн ритмым пуаш цацымем годым, иктӹм ынгылышым: ирӹкӹм пумыкем веле, лыдышвлӓэм виӓн дӓ келгӹ шaнымышaн лит. Тенге ӹштен, ритм шайыл вӹреш кодеш. Лыдышвлӓэм фрагментӓн шанымашвлӓ семӹнь ынгылымыла, мам кӧргӹштӹштӹ келесӹнем ылын, тидӹ интеллектем дон инстинктемӹн кӹцкӹштӹ. Ышкӹлӓнем ӓкӹм пуаш тымень шонамат, лыдышвлӹштемӹт тидӹ шижӓлтеш. Нӹнӹм ӹшкӹмӹн вилӓн, интуицилӓн дӓ интеллектлӓн ӹнянӹшӹ эдемӹн шанымышвлӓ семӹнь ынгылымыла. Махань ылмем, пӓлем дӓ тидӹ гӹц ӹшкӹмемӹм изи ӓк доно ӓклӹмем ак шо, тенге ӹштӹшӓшлык ам ыл.» Поэтессын лыдышвлӓжӹм ӹлӹмӹжӹ годым акцептируйыделыт (яралеш лыкделыт), нӹнӹм утла йӓлӹнеш шотленӹт, поэзиштӹжӹ нимахань ритм уке манын попенӹт. Маханьвлӓ тӹдӹн лыдышвлӓжӹ, шергӓкӓн лыдшы тиштӹ С.-ын поэзижӹ доно пӓлӹ лиӓт.

Категори:Суоми персоналивлӓ
Категори:Сирӹзӹвлӓ
Тум

**Тум** () — Европышты кымдан шӓрлен. Мары Элышты лӹмӹнок Кырык мары районышты вӓшлиӓлтеш. Кырык марынвлӓн пушӓнгӹ символышты.

Т
Турку

**Турку** (шведлӓ Åbo) — хала Суомиштӹ. Аура йогын кок сирӹштӹжӹ вӓрлӓнӓ. Хала семӹнь 1200 ивлӓнок пӓлдӹртӹмӹ, седӹндонат тидӹм сӓндӓлӹкӹн сек тошты халаэшӹжӹ шотлат. Турку 1809-1812- шӹ ивлӓн Суомин вуйхалажы ылын. Кӹзӹт Туркушты 176 000 нӓрӹ ӹлӹзӹ. Халазывлӓ финн дӓ швед йӹлмӓн ылыт. Финнвлӓ ӹшке университетӹштӹ, швед йӹлмӓнвлӓ ӹшкӹмӹштӹнӹштӹ туан йӹлмӹштӹ доно тыменьӹт. Турку университетӹштӹ шукы мары филолог стажировкым эртен.

## Ажедмӓшвлӓ
* http://images.google.fi/images?hl=fi&source=hp&q=Turku&um=1&ie=UTF-8&ei=HYBTS_7NNczz_Aakv5WoCg&sa=X&oi=image_result_group&ct=title&resnum=4&ved=0CCsQsAQwAw

Категори:Финлянди халавлӓ
Т
Т
Тышнал

**Тышнал** — сола Кырык сирӹштӹ.

«Кырык марӹ-немӹцлӓ лӹмдерӹм» погышы финн шӹмлӹзӹ дӓ дипломат Рамстедт Густав Йон (1873—1950) 1898-шӹ ин кырык марынвлӓ докы каштмы экспедициштӹш рапортыштыжы Тышнал гишӓн тенге сирӓ: «Сола изи, иктӓ 30 пӧртӓн ылын. Терентин пӧртшӹ, кышкы мӓ толмы семӹньннӓ пырышна, изи дӓ незер. Сола покшалны Кузьминвлӓн пӧрт шӹнзен. Кузьминвлӓн пӧртӹм ӹлӓшнӓ арендуйышна дӓ нӹнӹн школым тымень пӹтӓрӹшӹ Тимофей лӹмӓн когорак эргӹштӹ, кыды 17 иӓш ылын, мӓмнӓн палшышына ли. ӹлӹмӓшнӓ вӓрӹн-вӓрӹш шӹнзӓш тӹнгӓльӹ. Ни вӓтем, ни мӹнь ӹшкежӓт Тышналыш вӓрештмӹнӓм ойхырыделна.» («Цикмӓ» Н 1/95, 25 ӹл.) Мажы характерно, Рамстедт Терентин имнижӹ улы гӹнят (нӹнӹ Терентин араваэш Тышналыш Цикмӓ пазар гӹц толыныт), тӹдӹм незереш шотла. А махань классыш тӹдӹм Н. Игнатьев шагалта ылын? Седӹ, цилӓ относительно. Улан семняштӹ шачшы дӓ университетӹштӹ тыменьшӹ Густав Рамстедтӹн сӹнзӓштӹжӹ, Теренти незер ылеш, а Н. Игнатьев тӹдӹм уланеш шотлен кердӹн.

Категори:Солавлӓ
Категори:Мары Эл солавлӓ
Категори:Кырык мары солавлӓ
Категори:Ӹлемвлӓ
Тьопай

**Тьопай** () — Изи Шӹндӹр ӓнгыр тӹрӹштӹш карем лишнӹ вӓрлӓнӓ. Пашкуды солажы — Шӹндӹрйӓл. Аказа лужавуйын мулӓндӹшкӹжӹ пырен. Докуменвлӓштӹ пӹтӓриш гӓнӓ 1859-шӹ ин анжыкталтеш. Тӹнӓм 74 эдем тӹштӹ ӹлен. 2001-шӹ ин 47 эдем ӹлен. Виловат якте ? уштыш.

## Историжӹ

## Экономика

## Культура

## Транспорт

## Ажедмӓшвлӓ

Категори:Солавлӓ
Категори:Мары Эл солавлӓ
Категори:Кырык мары солавлӓ
Категори:Ӹлемвлӓ
Тьотянсола

**Тьотянсола** () — Молнам Аказан мӱлӓндӹшкӹжӹ пырышы сола, Виловат якте 3, Цикмӓ якте 18 уштыш. Солашты кым лык улы, кыдывлӓ тенге маналтыт: ик неркӓштӹ — Лаптьансола, вес кок неркӓштӹ — Мыкай кырык вӹлвӓл дон Белов кырык вӹлвӓл. Архиввлӓштӹ ти сола гишӓн 1795-шӹ ин сирӓлтеш. 2001-шӹ ин солашты 80 эдем ӹлен.

Категори:Солавлӓ
Категори:Мары Эл солавлӓ
Категори:Кырык мары солавлӓ
Категори:Ӹлемвлӓ
Тӹгӓйсола

**Тӹгӓйсола** () — Шошмар Кугилӓсола лишнӹш сола, Пӹнгельӹш йоген пырышы изи ӓнгӹр тӹрӹштӹ. 2001-шӹ ин солашты 35 эдем ӹлен.

* http://www.12rus.ru/List/22/306/

Категори:Солавлӓ
Категори:Мары Эл солавлӓ
Категори:Кырык мары солавлӓ
Категори:Ӹлемвлӓ
У Туан шая

**У «Туан шая» книгӓ**

Лишӹл тӓнгнӓ - туан йӹлмӹнӓ. Туан йӹлмӹ – хоть-махань халыкынат сек шергӹ пайдажы. Туан мары йӹлмӹм тетя сек пӹтӓриок семняштӹ колеш. Тӹдӹ ӓтя-ӓвӓн, тьотя-папан шотан шаяштым ышышкы нӓлеш, нӹжӹлгӹ шаяштым шўмӹш пиштӓ.Тӹнгӓлтӹш школын ӹштӹшӓшлык тӹнг пӓшӓжӹ иктӹ: тетявлӓм марла самыньдеок лыдаш, итӹрӓн сирӓш тымдаш. Лыдын-сирен мыштымаш – куштылгы пӓшӓ агыл, ӹлӹмӓшӹштӹ тӹдӹн вӓржӹ кымдарак. Туан йӹлмӹжӹм яжон пӓлӹшӹ тетя рушлаат, марлаат кымдаракын йӹлмӹм пӓлӓш тӹнгӓлеш. 

Керӓл шамаквлӓм кычылтын, предложеним тӧр дӓ мастарын чанген келесет ӓль сирет гӹнь веле, сагаэт шалгышы тӓнгетлӓн шанымашет раш пӓлӹ лиэш. Сирӹмӓштӓт предложеништӹш шамаквлӓ керӓл семӹнь ак кычылталтеп гӹнь, лыдшылан мам сирӹмӹм ынгылаш нелӹ. А кынам шанымаш рӓд доно, иктӹ-весӹ доно цат кӹлдӓлт пачылтеш, пӹсӹн дӓ куштылгын ынгылаш йӧн лиэш. Цилӓ тидӹ мары йӹлмӹ дӓ лыдмы урокышты ӹштӹшӓшлык пӓшӓ.

Мары халык цилӓ нелӹм сӹнген, ӹшке йӹлмӹжӹн ирежӹм переген коден кердӹн. Кӹзӹт мары йӹлмӹлӓн виӓнгӓш цилӓ йӧн улы. Тагачы кечӹн тетявлӓ тетя сад гӹцок мары йӹлмӹм тыменяш тӹнгӓлӹт. Школышкы кемӹкӹ икшӹ класс гӹцок тетявлӓм тӧр йӹлмӹ доно попаш, сирӓш тымдат, шачмы йӹлмӹ докы кымылангдат, яратымашым шижтӓрӓт.

Остатка ивлӓн Мары правительство палшымы доно шукы кырык марла учебник пецӓтлӓлт лӓктӹнӹт. Иктӹжӹ нӹнӹ логӹц – нӹлӹмшӹ классышты тыменьшӹвлӓлӓн «Туан шая»учебник. 

«Туан шая» учебник тагачшы кечӹлӓн пиш керӓл ылеш. Вет тымдымаш пӓшӓштӹ, паснаок лыдмы уроквлӓштӹ, тыменьшӹвлӓ шукы ум пӓлен нӓлӹт. Шайыштмаш дӓ лыдышвлӓ гач шачмы вӓрнӓм яраташ, пӧрттўм перегӓш тыменьӹт, первишӹ ӹлӹмӓш гишӓн пӓлӓш тӹнгӓлӹт, ӓтя-ӓвӓмӓт шотеш пиштӓш кымылангыт. 
«Туан шая» учебникӹм 2008 ин Мары книга издательство йӓмдӹлен.

«Туан шая» учебникӹм йӓмдӹлӹмӹ годым Кырык Мары районын школвлӓшты пӓшӓлӹшӹ тымдышывлӓ пиш кого пӓшӓм ӹштеныт. Авторвлӓ -Валентина Махайловна Саватькова, Надежда Николаевна Маркова, Елена Витальевна Шалаева. 

2008 ин 4 классышты тыменьшӹвлӓлӓн лыкмы кырык марла «Туан шая» учебник Россий кӱкшӹцӓн конкурсышты участвуен. Ти луӓткӓндӓкшӹмшӹ конкурс Санкт-Петербургышты «АСКИ» ассоциаци вуйлатымы доно эртӓрӓлтӹн. Цилӓжӹ конкурсышты 41 регион гӹц 236 книгӓ издательствын 855 книгӓ кӓнгӓшенӹт. Москваштышы кугижӓн печатьын университет, Москваштышы кугижӓн культурын дӓ искусствын университет, Российын кугижӓн библиотекын, Российын кугижӓн тетялык библиотекын дӓ вес кўкшыцӓн организацивлӓшты пӓшӓлӹшӹ экспертвлӓ 2008 ин Российышты лӓкшӹ цилӓ книгӓ логӹц сек яжовлӓм айырен нӓлӓш погыненӹт. Ти кого пӓшӓм эртӓрӹмӹ паштек, экспертвлӓ дӓ конкурсым вуйлатышывлӓ сӹнгӹшӹвлӓм дӓ лауреатвлӓм пӓлемденыт. «Сек яжо тыменьмӹ книга» номинациштӹ лауреатвлӓ логӹц иктӹжӹ – 4 класслан кырык мары йӹлмӹ доно лӓкшӹ «Туан шая» учебник. 

Тымдымашын сек керӓл монгыржы – нӓлмӹ пӓлӹмӓшӹм ӹлӹмӓштӹ, хытырымы – сирӹмӹ – лыдмы годым, тӧр, мастарын кычылташ тымдымаш. Тидӹжӹм шокташ угӹц лӓкшӹ учебниквлӓ тымдышылан кого палшыкым пуат. Мары эдем школышты мары йӹлмӹ предмет доно келгӹ пӓлӹмӓшӹм нӓлеш гӹнь веле, анзыкылажы туан йӹлмӹ доно ирен попен кердеш. Тӹшецӹнок йӹлмӹм яратымашыжат лӓктеш.

Категори:Мары йӹлмӹ
У сем журнал

**У сем журнал** — пӹтӓриш номержӹ 23-шы августын 1930-шы ин лӓктӹн, кышты Никон Игнатьевӹн "Вурс мардеж" романжым пецӓтлӓш тӹнгӓлмӹ. Ти роман цилӓ мары литературышты пӹтӓриш романеш шотлалтеш. 1936-шы ин журналым лыкташ цӓрнӹмӹ дӓ угӹц тӹдӹ 1990-шы и годшен лӓктеш. Кӹзӹт журналын тӹнг редакторжы прозаик Михаил Кудряшов ылеш.

Категори:Мары йӹлмӹ
Угарман

**Угарман** (, , ) — хала Руш Эл Федерациштӹ, Угарман областьын тӹнг халажы, Йыл кымдемӹштӹш федерал йырвелӹн центржӹ. 1932 и гӹц 1990 и якте хала «Горький» лӹмӹм намалын.
Угарманышты 1 250 615 (2010) эдем ӹлен дӓ ти шот доно тӹдӹ Руш Элӹн вӹзӹмшӹ халажы. Угарман виӓнг экономикан, транспортан дӓ кымдан виӓнгшӹ культура дон шӹнцӹмӓш хала. Ти халашты шукы кырык марын тыменеш дӓ ӹлӓ. Руш историографи семӹнь хала вӓрӹштӹ пӹтӓри рушынвлӓ кӓрмӓнӹм шӹнденӹт, но тӹ годӹмок пӓлӹ, Йыл дон Ока тӹрӹштӹ тӹнӓм кырык марынвлӓн дӓ эрзӓвлӓн тьотявлӓн-тьотявлӓштӹ ӹленӹт.

## Шӱмбел-тӓнг халавлӓжӹ

## Ажедмӓшвлӓ


Категори:Область центрвлӓ
Категори:Европын халавлӓ
Категори:Россий Федераци халавлӓ
Категори:Ӹлемвлӓ
Угарман область

**Угарман область** — Россий Федерации Мары Эл Республикын вадывел пашкуды областьшы.

Кымдецшӹ — 76 900 км².

Ӹлӹзӹ шот — 3340,7&nbsp;тӹж. эдем (2009). Халазывлӓн шот: 78,9 % (2009).
Администраци центр — Угарман хала.

Областьын Шӓрӓнгӓ дон Тоншай районвлӓштӹжӹ кырык марынвлӓ семӹнь попышы вӹтлӓ марынвлӓ ӹлӓт, нӹнӹн шотышты 5000 якте шоэш.

## Ажедмӓшвлӓ


У
У
У

**У** () — ти солам Аказан мӱландешӹжӹ 1977-шӹ ин шӹндӹмӹ. Виловат якте 2,5, Цикмӓ 18 якте уштыш. Кырык мары цӹвӹфабрикын конторыжы У солашты вӓрлӓнӓ. 2001-шӹ ин тиштӹ 143 эдем ӹлен.

Категори:Солавлӓ
Категори:Мары Эл солавлӓ
Категори:Кырык мары солавлӓ
Категори:Ӹлемвлӓ
Усола вел солавлӓ

**Усола вел солавлӓ**. 

Усола сола согоньыш пырышы солавлӓ.

* Алыктӹр
* Вӹдсӹнзӓйӓл
* Изиӓнгӹр
* Когоныр
* Кокласола
* Копонӓнгӹр
* Кӱшӹргӹ
* Лап Йӓктерлӓ
* Лидӹвуй
* Мецӓкныр
* Мишкӓнсола
* Носола
* Родюк
* Тӹрӹнь Йӓктерлӓ
* Усола

## Ажедмӓшвлӓ
Мары Эл карта марла

https://web.archive.org/web/20170306023755/http://mariuver.info/files/map_mari_el.pdf

Категори:Солавлӓ
Категори:Мары Эл солавлӓ
Категори:Кырык мары солавлӓ
Категори:Ӹлемвлӓ
Февраль

**Февраль** (лат.: *Februarius*, латин йӹлмӹштӹш februare шамак гӹц, кыды кырык марла «итӹрӓйӓш» ылеш, Februa лӹмӓн итӹрӓйӹмӹ ритуал лӹмеш) — Григориан календарьын кокшы тӹлзӹжӹ. Цезарьын реформыжы якте, тошты Рим календарьышты тидӹ луаткокшы тӹлзӹ ылын. Тӹнӓм календарь март гыц тӹнгӓлӓлтӹн. Ти тӹлзӹ нӹл и вуй гӹц ӹшке шотшым вашталта: кым гӓнӓ тӹдӹ 28 кечӓн, нӹлӹмшӹ ижӹ 29-ӓн. 1930-шы ин Совет Ушемӹштӹ февраль гӹц 30 кечӓнӹм ӹштӹнештӹ ылын, но ти шанымашым ӧрдӹш шӹкӓлӹнӹт. Алык марынвлӓ ти тӹлзӹм пургыж маныт.
Финн-угор сирӹзӹвлӓн конгресс

**Финн-угор сирӹзӹвлӓн конгресс** — 2010-шӹ ин Финляндиштӹ, Оулу халашты лиэш.

Финн-угор писательвлӓн пӹтӓришӹ Конгресс 1989 ин Мары Элӹштӹ, Йошкар-Олашты, ылын. Тӹдӹн девизшӹ: «Писатели в борьбе за мир, прогресс и взаимопонимание между народами» – «Халыквлӓ лошты келшӹмӓш, тыр, иктӹ-весӹм ынгылымаш дӓ прогресс верц кредӓлмӓштӹ писательӹн вӓржӹ». Российӹн Писатель ушемӹм вуйлатышы Сергей Михалков форумым пачын. Литератур кӹлвлӓм виӓнгдӹмӹ гишӓн шая кен. Николай Рыбаков конгресслӓн негӹцӹм пиштен. Финн-угор писательвлӓн Ассоциацин пӹтӓришӹ президентеш венгр профессор Петер Домокошым айырымы.

Кокшы вӓшлимӓш 1991 ин Финляндиштӹ, Эспо халашты (Хельсинки лишнӹ), «Родной язык – моя Родина» – «Туан йӹлмӹ – мӹньӹн шачмы вӓрем» лӹм доно эртен. Тӹдӹн покровительжӹ Теллерво Койвисто, Финляндин президентӹн пелӓшӹжӹ, ылын.

«Родная речь, отечественная литература – сегодня» – «Туан шая, отечественный сӹлнӹ шая – тагачы» кымшы Конгресс Венгрин Эгере халашты 1993 ин эртен. Тӹшкӹ Венгрин президентшӹ Арпад Генц толын. Ти конгресс гӹц ИНФ лӹмӓн информационный вестник лӓктӓш тӹнгӓлӹн. Тенгеок Петер Домокошын инициатива доно «Иду к живому брату» финн-угор поэзи антологи венгр, руш дӓ национальный йӹлмӹвлӓ доно лӓктӹн.
Эстонин Лохусалу (Таллинн лишнӹ) халашты нӹлӹмшӹ вӓшлимӓш 1996 ин ылын. Тӹдӹн «Мосты» – «Кӹвервлӓ» лӹмжӹ сӓрӹмӹ пӓшӓн керӓллыкшым анжыктен. Арво Валтонын инициатива доно эстон дӓ национальный йӹлмӹвлӓ доно финн-угор поэтессывлӓн антологивлӓм лыкмаш тӹнгӓлӓлтӹн. Тенгеок Арво Валтоным финн-угор писательвлӓн Ассоциацим вуйлатышеш айырымы.

Вӹзӹмшӹ Конгрессӹм Коми Республикӹн тӹнг халажы Сыктывкар 1998 ин вӓшлин. Тӹштӹ «Финно-угорская литература: общность и своеобразие мышления» – «Финн-угр литератур: шанымашын иканьжы дӓ айыртемжӹ» лӹм доно пӓшӓ кен.

Кудымшы Конгресс 2000 ин «Литература. Школа. Будущее» – «Литература. Школа. Анзыклык.» девиз доно Мордовиштӹ, Саранск халашты, эртен. Шукы монгыран хытырымаш ылын, но тӹнг шанымаш: тагачшы нелӹ гӹц анзыкы лӓктӓш кӹчӓлмӹ корны.

«Финно-угорские литературы и языки в контексте глобализации» – «Финн-угр литературывлӓ дӓ йӹлмӹвлӓ глобализациштӹ» финн-угр писательвлӓн шӹмшӹ Конгресс 2002 ин Удмуртиштӹ, Ижевск халашты, эртен. Тӹштӹ кок семинар пӓшӓм ӹштен: «Развитие финно-угорских литератур и языков» дӓ «Юмор и самобытность финно-угорских народов».

«Фольклор. Эпос. Современная литература.» – «Фольклор. Эпос. Кӹзӹтшӹ литература.» лӹм доно кӓндӓкшӹмшӹ Конгресс Ханты-Мансийскиштӹ 2004 ин ылын. Участниквлӓ финн-угр халыквлӓн литературым перегӹмӹ дӓ виӓнгдӹмӹ ядмашвлӓм ланзыленӹт.

«Писатель – Литература – Читатель» – «Сирӹзӹ – Литература – Лыдшы» лӹм девиз ӹндекшӹмшӹ Конгресс 2006 ин Карелиштӹ, Петрозаводск халашты, эртен. Кыце лыдшы якте туан йӹлмӹ доно сирӹмӹ литературым шоктымыла, кыце шачмы ӹлмӹ доно книгӓвлӓм лыкмыла – погынымашын тӹнг темывлӓжӹ ылыныт, тенгеок туан йӹлмӹм тыменьмӹ ядмашвлӓм тӓрвӓтенӹт.

Лушы вӓшлимӓш Мары Элӹштӹ, Йошкар-Олашты, 2008 ин «Будущее финно-угорских литератур. Творчество молодых авторов» девиз доно эртӓрӓлтеш.

Ф
Ф
Хельтаи, Гашпар

**Гашпар Хельтаи** (Heltai Gáspár; 1500 (?)—1574) — Кыце реформaци туaн йӹлмӹ доно сирӹмӹ сӹлнӹшaям виӓнгдӓш пaлшен, тидӹм немӹцлӓ попышы Гaспaр Хелтaйын творчествыштыжы ужaш лиэш. Реформaци aгыл ылгецӹ, Хелтaй венгр йӹлмӹм моло тыменеш ылын вӓл? Тӹдӹ венгр йӹлмӓн хaлaшты свӓшеньӹк ылын дӓ Лӱтерӹн шaнымaшвлӓжӹм шӓрен. Тенге тӹдӹ 36 иӓшӹн венгр йӹлмӹм тыменяш тӹнгӓлеш. Хелтaй Колошвaрышты пӓшӓм ӹштен, церкӹштӹ службaвлӓ гӹц пaснa тӹдӹ типогрaфим пaчын. Хелтaй ӹшкежӓт сирен дӓ пецӓтлен шaлген. Тӹдӹн семӹнь текствлӓ эдемлӓн йӹрвӓш ӹлӹмӓшӹм ынгылaш пaлшaт. Тӹдӹ вольыквлӓ гишӓн ямaквлӓм, Бонфинӹн хроникӹм, кaтехезисӹм, молитвӓвлӓм, инквизицин преступленивлӓжӹ дӓ ӓрӓкӓ йӱмӓшӹн вредӓжӹ гишӓн шукы сирен.

Ти пӓшӓвлӓ шӹренжок сӓрӹмӹвлӓ ылыт, но молнaмшы гaньы лaтин гӹц aгыл, a немӹц йӹлмӹ гӹц. Сӓрӹмӹжӹ годым Г. Хелтaй оригинaл текст кӧргӹштӹ веле aк "шӹнзӹ", тӹдӹ текствлӓм венгр рокыш шӹндӓ дӓ венгр хaлыкын овуцaвлӓжӹ гишӓн сирӓ, предложенивлӓмӓт вaштaлтылеш. Седӹндонaт тӹдӹн пӓшӓвлӓжӹ ӹлӹшӹвлӓ ылыт, туртaнг шӹцшывлӓ aгылеп.

Хелтaй ӹшке жепӹнжӹ юморист дӓ ушемкымдем критик сеӹнь пӓлӹ ылын, тидӹм шaмaклaн "Дворянин дон келтӹмӓш" (A немес емберрӧл éс aз ӧрдӧгрӧл) пӓшӓштӹ ужaш лиэш. техень сӱжетӓн пӓшӓ вес хaлыквлӓн сӹлнӹшaяштaт вӓшлиӓлтеш дӓ тӹштӹ дворянин гишӓн шaйыштaлтеш, кыды кудыложым виктӓрӓш келтӹмӓшӹм тӓрлӓ. Келтӹмӓшӹжӹ дворянинлӓн пaйдaм погaш пaлшaш сӧрӓ, но вӓрешӹжӹ тӹдӹм нӓлшӓшлык, мaм пӹтӓриш вaштaреш толшы келесӓ лиэш. Тидӹ пaштек келтӹмӓш хресӓнь эдемвлӓм пиш тулaш дӓ орлaндaрaш тӹнгӓлеш. Тӹ мӓгӓлӹн пӹтӓриш вaштaреш толшaт кaйын колтa. Тӹдӹжӹ изи ӹдӹрӓш ылеш. ӹдӹр хозaм ужын колтa дӓ шӹдӹ пaржы доно: "Келтӹмӓш тӹньӹм нӓнгеӓ ылгецӓт" - сӹгӹрӓл колтa. Дӓ тенге келтӹмӓш хозaге, вӓтӹге aдыш нӹнӹм нaмaл кеӓ.

Хелтaйын творчествыжым Рaблен доно тӓнгӓштӓрӓш лиэш. Aвтор рaбство вaштaреш ылын, но тиштӹ ик монгырым пӓлдӹртӹде aк ли- тӹнг шотыштыжы тӹдӹ лaч экономический монгырым веле aнжен, тӹдӹм эффективныеш шотлыде, эдемвлӓм орлaндaрымым тӹдӹ шотыш нӓлде. Хелтaй кыце ӹшке сирен дӓ тенгеок сӓрӹмӹ пӓшӓмӓт aктивно ӹштен. Шукы логӹц Йaнош Хуниaди гишӓн сирӹмӹжӹ кымдaн пӓлӹмӹ лин. 
Сирӹзӹ семӹнь Хелтaй кӹзӹтӓт лыдмы aвтор ылеш, тӹдӹн фaнтaзижӹ, сирӹмӹ дӓ шaйыштмы стильжӹ кӹзӹтшӹ лыдшылaнaт интеренсе ылыт.

Категори:Венгри персоналивлӓ
Категори:Сирӹзӹвлӓ
Категори:Венгр сӹлнӹшая
Цветаева, Марина Ивановна

**Мари́на Ива́новна Цвета́ева** (26 сентябрь 1892, Москва — 31 август 1941, Алабуга, Татарстан) — руш поэт, прозаик, сӓрӹзӹ, XX-шы курымаш руш поэтвлӓ логӹц ик когожы.

## Тетя дӓ сӓмӹрӹк годшаш ивлӓжӹ
Марина Цветаева 26-шы сентябрьын 1892-шы ин Москвашты шачын. Атяжӹ, Иван Владимирович, Москва университетӹн профессоржы, пӓлӹмӹ филолог дӓ кунствлӓм шӹмлӹзӹ ылын. Университет паштек Румянцевӹн музей дон Цевер Кунствлӓн музейлӓн негӹзӹм пиштӹшӹ лин. Ӓвӓжӹ, важвлӓжӹ доно поляк-немӹц йых гӹцӹн ылшы Мария Мейн, пианистка ылын, кыдым шакташ Антон Рубинштейн доны тыменьӹн. Пӹтӓриш лыдышвлӓжӹм Марина кудиӓш ылмыжы годымок сирӓш тӹнгӓлӹн дӓ тидӹжӹм рушла гӹц пасна французла дӓ немӹцлӓ сирен. Маринан ашнымашты (воспитаништӹ) ӓвӓжӹ кого рольым мадын, ӹдӹржӹм тӹдӹ музыкантеш ужнежӹ ылын. Ӓвӓжӹ шоды цер доно (туберкулез) доно церлӓнен дӓ 1906-шы ин колен. Тенге Марина дон Анастасия шыжаржы доно ӓтяжӹ сага шалген кодыт. Тетя годшаш ивлӓжӹ Марина Москва дон Тарусышты эртӓрен. Тидӹ гӹц анзыцракшы, ӓважӹм паремдӓш цацымы годым, тӹдӹ Италиштӹ. Швейцариштӹ дӓ Германиштӹ ӹлен. Тӹнгӓлтӹш классвлӓм Москвашты тыменьӹн, варажы Лозанна (Швейцари) дон Фрайбургыштыш (Германи) пансионвлӓштӹ тыменьӹн. Луаткудиӓш ылмыжы годым Парижӹштӹш Сорбонн университетӹштӹ тошты француз литература гишӓн курсым колыштын.

## Поэзим сирӓш тӹнгӓлмӹжӹ:
1910-шы ин Марина ӹшке оксаэшӹжӹ «Вады альбом» (Вечерний альбом) лыдыш погемикшӹм лыктеш.

Ц
Ц
Цепель

**Цепель** ― Шур йогы дон Арпӹнгель ӓнгӹр лоштышы сек кӱкшӹ вӓреш иктӓ кок тӹжем и перви (ӓнят, анзыцыракат) тамахань финн-угр халык Цепель лӹмӓн крепостьым (кӓрмӓнӹм) чанген шӹнден. Тишкӹ толын лӓкмӹкӹштӹ, кырык марынвлӓӓт тӹдӹм тӹнг халаштылан айырен нӓлӹт. Археологвлӓн ынгылдарымы семӹнь тиштӹ ӹлӹшӹ халык ананьинский культурым кычен. Ти вӓр Шурдӹнг доны ылеш.

Цепель стратеги рольым мадын: ти кӱкшӹ кырык вӹлец Шур дон Йыл вес сир мӱлӓндӹштӹ кымдыкеш кайын колта. Тӹнӓм Йыл Кырык сир гӹц палнырак йоген, тӹдӹн тошты йогым вӓржӹм Кукшыйыл маныныт, рушлажы Луков ӓль Лукоянов затон, кӹзӹт ӹнде вӹд пындашты лин шӹнзӹн. Тенге Цепель гӹц Йылыш Шур ӓнгӹр дон Мелепка йӓр (Хмелевский затон) мычкы лӓктӹнӹт. Ваштареш икманяр остров лин, ӱлнӹшӹжӹ Черемисский маналтын. Цепель гӹц иктӓ кым уштышаш вӓрӹштӹ Арпӹнгель сирӹштӹ кырык марынвлӓн Кого Йымыштын “резиденци” лин, кырык марынвлӓ тиш цилӓ вецӹн кымалаш, цӧклӓш каштыныт.

Марковы гӹц мӹндӹрнӹ агыл Когорны дон Йыл лошты ананьинский культура жепӓш Орланер лин. Н.Оглобин сирӹмӹ семӹнь, “отсюда контровали все движение как по воде, так и по суше”. Сэмэнӓнгӹрӹштӹ нӹнӹн ӹшкӹмӹштӹн пристин лин.

Орланер рушлажы “Чертово городище” маналтеш. Ма ӧрӹктӓрӓ, техеньок лӹмӓн вӓрвлӓ Ветлуга хала лишнӹ дӓ Татарстанышты Елабуга лишнӹ линӹт.

Ӹшке Цепель шамакшым тенге ынгылдараш лиэш, хантвлӓн йӹлмӹштӹ тӹдӹ “качы вӹдӓн ӓнгӹр” манмым анжыкта. Цепельӹн курымжы 1523-шы ин кӹрӹлтеш. Тидӹ гишӓн Н.Демидовын “Исторический очерк Васильсурского уезда” книгӓштӹжӹ теве кыце сирӹмӹ: “Основание города относится к XVI столетию, когда в 1523 году в Казани произошло изменническое умертвшление русских купцов, равно предательское умертвшление государева посла Василия Юрьевича Поджогина, царь Василий Иванович с большим войском отправился в поход на Казань в том же году. Сам царь остался в Н.Новгороде, послав воевод на казанские земли. Они опустошили эти земли и, дойдя до устья Суры, основали город, которому дали в честь великого князя имя Васильев-Новгород, впоследствии его стали называть Васильгородом, Васильсурском или просто Василем.

Ц
Ц
Цигӓнсола

**Цигӓнсола** — Шур сола советӹш пырышы сола. Макарсирӹш 2 уштыш.

## Вӓрлӓнӹмӹжӹ

## Историжӹ

Ц
Ц
Ц
Цикмӓ (журнал)

**Цикмӓ** лӹмӓн марла культура дон сӹлнӹшая журнал 1995-шы и годшен Хельсинкишты лӓктеш. 2010-шы ин интернет версиш ванжен.

## Ажедмӓшвлӓ
http://tsikma.wordpress.com/

Категори:Мары йӹлмӹ
Цицерон

**Марк Туллий Цицерон** (лат.: *Marcus Tullius Cicerō*; 3 январь 106 и Х.ш.я., Арпинум — 7 декабрь 43 и Х.ш.я. Формиа) — Кугезӹ Рим политик, философ, йӹлмӹ мастар оратор.

* Цицерон. Избранные речи, письма и трактаты в русском переводе
* Цицерон. Избранные речи — текст речей на русском и латыни
* Плутарх, Сравнительные жизнеописания — Цицерон 
* С. Л. Утченко — Цицерон и его время. — Москва, Мысль, 1972
* Афоризмы Марка Туллия Цецерона

Ц
Ц
Ц
Че Гевара, Эрнесто

**Эрне́сто Че Гева́ра** (исп.: *Ernesto Che Guevara*, [ˈtʃe ɡeˈβaɾa], кужырак лӹмжӹ — **Эрнесто Гевара**, *Ernesto Guevara *; 14 июнь 1928, Росарио, Аргентина — 9 октябрь 1967, Ла-Игера, Боливии) — латин-американ революционер, Кубыштыш революцинкоманданте 1959. Латин-американ континент гӹц пасна, тенгеок Конго Республикышты ӹштен. **Че** лӹмжӹм Кубыштыш ваштареш шалгышывлӓ пуэнӹт. Аргентиныштыш индеецвлӓн шаяшты "che" тӓнгӹм анжыкта.

## Ажедмӓшвлӓ


Ч
Ч
Черемисиново

**Череми́синово** — хала сӹнӓн когосола Курск областьышты. Черемисиновский районын административ центржы Курск область.

Тим йогы (Дон йогын бассенжӹ) сирӹштӹ вӓрлӓнӓ. Автокорны доно Курск якте 86 уштыш, кӹртникорны доно 86. Курск гӹц йыдвел-ирвелнӹрак ылеш. 2008-шӹ ин Черемисиновышты 3846 эдем ӹлен.

## Ажедмӓшвлӓ
* http://transport.marshruty.ru/Transport/Place/74022-CHEREMISINOVO/
* https://web.archive.org/web/20100525012727/http://poezda.uz.ua/rozklad/20327
* http://bse.sci-lib.com/article121846.html
* Черемисиново (esosedi.ru)

Ч
Ч
Ч
Черемиска

**Черемиска** — сола Угарман областьын Лысково районышты. Почта индекс: 606212. 

Ти лӹм донок ик сола Коми Республикышты, Пермь крайышты, Екатеринбург областьышты улы.

Категори:Солавлӓ
Категори:Ӹлемвлӓ
Категори:Черемис шамак доно кӹлдӓлтшӹ вӓрвлӓ
Черемиское-Черемиска

**Черемисское-Черемиска** — Угарман областын Ветлуга районышты сола. Кынам сола шачын, доукментвлӓштӹ ак пуалт. Техень лӹм донок Угарман областьышты Урень дӓ Воскресенск районвлӓштӹ солавлӓ улы. Якшар Бакы районышты Черемиское болото лӹмӓн куп улы. Ти топонимвлӓ марынвлӓн ӹлӹмӹ варвлӓштӹ доно кӹлдӓлтӹнӹт.

Ч
Ч
Четкарёв, Ксенофонт Архипович

**Ксенофонт Архипович Четкарев** (02 январь, 1910 — 1956) — Пӓлӹмӹ фольклорист, сӹлнӹшая шӹмлӹзӹ, филологи шӹнцӹмӓшвлӓн кандидатшы.

Лужавуй Акпарс гишӓн сирен.

## Ажедмӓшвлӓ
* http://www.surbor.su/enicinfo.php?id=13628

Ч
Ч
Ч
Ч
Шадт Булат

**Шадт Булат, Булатов Шаймурат Минлигалиевич** (25 декабрь 1909, Янахмат сола, Башкортостанын Шаран район — 17 март 1943 и, фронтышты колен) — мары поэт. 

1926-шы ин шӹмиӓш школым пӹтӓрӹмӹкӹжӹ тӹдӹ Цикмӓ педтехникумыш тыменяш пырен. Техникумым пӹтӓрӹмӹкӹжӹ Цикмӓштӹ рабфакышты кырык мары йӹлмӹм тымден. Варажы журналист пӓшӓш ушна, Йоласал районын «Большевик корны»газетӹн вӓшештӹшӹ редактор ылын. 1938-шӹ ин Йошкар Олаштыш Мары Тымдымаш институтыш тыменяш пырен. Тӹдӹм пӹтӓрӓ да «Ырвезӹ коммунист» газет редакцишты пӓшӓм ӹштен. 1942-шӹ ин Шадт Булатым армиш нӓлӹт, ротын замполитшӹ ылын да Мӧскӓ хала верц кредӓлмӓштӹ 17.03.1943 ин колен.

## Сӹлнӹшаяшкы корныжы
Шадт Булат изижӹ годшен сӹлнӹшаям яратен, халык мырывлӓ дон ямаквлӓм колышташ яратен, шукы лыдын. Башкириштӹ ашкиришты–шачын гӹнят, Кырык сирӹштӹ тыменьӹнӓт, пӹтӓрижок лыдышвлӓжӹм кырык марла сирен, Йошкар Олаш ванжымыкыжы веле алык марла сирӓш тӹнгӓлӹн.

Категори:Мары Эл персоналивлӓ
Категори:Мары персоналивлӓ
Категори:Сирӹзӹвлӓ
Шактенваж

**Шактенваж** — сола Кырык сирӹштӹ, Виловат велнӹ.

## Вӓрлӓнӹмӓш, ӹлӹзӹ шот

## Истори

## Культура

## Экономика

## Транспорт

Категори:Солавлӓ
Категори:Мары Эл солавлӓ
Категори:Кырык мары солавлӓ
Категори:Ӹлемвлӓ
Шапки

**Шапки** () — дон топольвлӓн йыхышкы пырышы ӹлӹштӓшӓн пушӓнгӹ, тӹдӹ пӹсӹн кушкеш дӓ изи мардежешӓт вӓк, ӹлӹштӓшвлӓжӹ цӹтӹрӓт. Шапки Мары Элышты цилӓ вӓреoк кушкеш, тӹдӹм Евразин юалгы дӓ ӱштӹрӓк вӓрвлӓштӹжӹ вӓшлиӓш лиэш.

## Биологи картин
Шапки 35 м кӱкшӹцӓн дӓ диаметржӹ доно 1 м кӹжгӹцӓн лин кердеш. 80-90 и, кынамжы 150 и якте ӹлӓ. Пӹсӹн кушкеш гӹнят, шӹренок церлӓнӓ. Шонгы шапки пушӓнгӹвлӓ шоэн веле вӓшлиӓлтӹт. Важержӹ (алык марла: вожара) келгӹ рокышты, пиш шукы важ анавлӓм (а.марла вож одар) колта. 

Нӧргӹ шапкивлӓн каргыжышты яклака, сотикӓ-ыжаргы ӓль ыжарикӓ-лудикӓ. Кушмыжы семӹнь шимемеш дӓ лудыри лиэш. Пужы ыжарикӓ цӹреӓн.

Ылӹштӓшвлӓжӹ церот доно вӓрлӓнӓт, йӹргешкӹ ӓль ромб форманвлӓ, кытышты 3-7 см якте шоэш, мычашышты шӹренжок кашаргы, тӹрвлӓштӹ тыгыдын пӹчкеден шӹндӹмӹ гань, ӹлӹштӓш шӓржы пын форман. Шапки ӹлӹштӓшвлӓ шӹжӹм сары дон якшар цӹреӓн лит.

Пеледӹшвлӹ изивлӓ, яргатавлӓ агылеп дӓ кечӹшӹ ялавашкы погымывлӓ. Пуэргӹ ялававлӓжӹ якшарикӓ ылыт, кытышты доно 15 см якте шот, ӹдӹрӓмӓш ялaвавлӓжӹ ыжарикӓвлӓ, вӹцкӹжрӓквлӓ. Шапки ӹлӹштӓшвлӓн печкӓлтмешкӹ пеледеш.

Кӹцкӹжӹ – пиш изи вуян, нӱшмӱвлӓжӹ пышкыды пынанвлӓ.

## Кушмы вӓрвлӓжӹ
Евразин юалгы дӓ ӱштӹрӓк вӓрвлӓштӹжӹ цилӓ вӓреок вӓшлиӓлтеш. Ти вӓрвлӓжӹ шӹргӹ дон тундрын вӓшлиӓлтмӹ дӓ шӹргӹ-степь зонышты ылыт. Шапки лӹмӹнок лывыргырак рокым ярата, вӹд тӹрӹштӹ, шӹргӹ лошты, кынамжы ошмаан вӓрвлӓштӓт, ромы шӹргӹштӹ, каремвлӓштӹ, купан дӓ кырыкан вӓрвлӓштӹ кушкеш.

Ш
Шапкилӓ

**Шапкилӓ** — сола Кырык сирӹштӹ, Паратмар якте 1, Виловат якте 5 уштыш ӧрдӹштӹ, Кого Йынгы ӓнгӹр сирӹштӹ. Солашты техень пӓлӹмӹ эдемвлӓ шачыныт: Шурыштыш Педтехникумым тымень лӓкшӹ Васкин Венедикт Петрович — рушла-кырык марла лӹмдерӹн (1941) авторжы, фронтышты колен, 1943-шы ин Сталинӹм Тегераныш нӓнгешӹ эскадрилиштӹш лётчик, подполковник Трифон Григорьевич Якутов (1923—1990). 2001-шӹ ин солашты 124 эдем ӹлен.

Категори:Солавлӓ
Категори:Мары Эл солавлӓ
Категори:Кырык мары солавлӓ
Категори:Ӹлемвлӓ
Шартял ӓршӓш

**Шартял ӓршӓш** — тидӹм эче адвент ӓршӓш маныт, кож укшвлӓ гӹц ӹштӓлтеш (тидӹм вадывел сӓндалӹквлаштӹ ӹлӹшӹ кырык марынвлӓ «кранц» лӹм доно пӓлӓт). Ти ӓршӓшеш нӹл сартам шӹндӓт, венок форман ылеш дӓ тӹдӹн доно эдемвлӓ Шартял якте ӹшке пӧрт кӧргӹвлӓштӹм сӹлнештӓрӓт. Сартавлӓ тӹштӹ улат, ти лранцым ак сӓкӓлтеп, а стӧл вӹкӹ ӓль окня анзыкы пиштӓт. Нӹл сарта нӹл адвент рушӓрням анжыктат. Пӹтӓриш адвент рушӓрнян ик сартам чӱктӓт, кокшын коктым дӓ теге пакыла.
Шартял ӓршӓшӹм Шартял доно кӹлдӓлтшӹ айошкы Гамбургыштыш теолог Иоганн Хинрих Вихерн пыртен, кыды токыжы незер йыхвлӓ гӹц ылшы тетявлӓм кушташ нӓлӹн ылын. Адвент жепӹн тетявлӓ ӹшке анжышышышты гӹц «Кынам Шартял толеш?» манын со ядыштыныт дӓ тенге тетявлӓ Шартял якте маняр кодын, пӓлӹштӹ манын, Вихерн 1839-шӹ ин пу арава гӹц ӓршӓшӹм ӹштен дӓ тӹшӓк луаткок изи дӓ нӹл кого сартам шӹнден. Ирок йӹде ти ӓршӓшӹштӹ ик изи сартам, а рушӓрня йӹде кого ош сартам чӱктен. 
Шартял ӓршӓшӹштӹ техень символвлӓм моаш лиэш: сек пӹтӓрижок сартавлӓн шотын шукемӓшӹм Христосын шачмыжын лишеммӹжӹ «ӹлӹмӓшӹн сотыжы» доно кӹлденӹт. Варажы ӓршӓш йӹргешкӹ ылешӓт, тидӹ мӱлӓндӹм анжыкта манаш тӹнгӓлмӹ. сартавлӓжӹ мӱлӓндӹн нӹл монгыржым анжыктат, кож укшвлӓ - мӱлӓндӹн ыжаргы ылмыжым. Сартавлӓн сотыштӹ кечӹн сотыжы семӹнь ылыт аль тӹ соты, кыды Шартялым сотемдӓрен колта, вес сем-ньжӹ тидӹ ӹшке Христос ылеш.

Католиквлӓ Шартял ӓршӓшӹм кым фиолет дӓ ик ошака-якшар цӹреӓн сартавла доно сӹлнештӓрӓт. Ошака-якшаргыжым кымшы адвент рушӓрнян чӱктӓт.

Ш
Ш
Шабдар Осып

**Шабдар Осып**, **Иосиф Архипович Шабдаров** (27.03.1898 — 07.11.1937) — алык мары поэт. 

Нӹл алык мары поэт логӹц Рая Бартенс Осып Шабдар гишӓн кымдаракын дӓ келгӹнрӓк сирӓ. Автобиографи гӹц пасна ”Шабдар дон В.А.Мухин”, ”Шабдар дон Н.С.Мухин”, ”Шабдар дон Олык Ипай”, ”Шабдар дон Чавайн” мычашвлӓ улы. Шабдарын ӹлӹмӓшӹжӹ гишӓнӓт шукыракым сирӹмӹ, тӹштӹ махань атмосферӹштӹ 1930-шы ивлӓн мары сирӹзӹвлӓ ӹленӹт, кыце икӹжӓк-иктӹштӹ вӹкӹ анженӹт, пӓлен нӓлӹнӓ.
Шамаклан, журналист Айзенворт, кыды Шабдарын пашкудыжы ылын, кыце ти семня ӹлӓ, кӱвлӓ тӹшкӹ каштыт, кыце сирӹзӹн вӓтӹжӹ чиӓ, тидӹ паштек тӹшлен дӓ иктешлӓ: ”Шабдарын пӓшӓдӓржӹ доно техень ӹлӹмӓшӹм дӓ техень шергӓш выргемвлӓм нӓлӓш ак ли, тӹдӹлӓн тагышец окса вес вӓр гӹцӓт толеш дӓ лин кердеш, тӹдӹм националистический организацивлӓ финансируят.”

Шабдарын колымыжы паштек Айзенворт тӹдӹн должностьшым Мары Пединститутышты нӓлӹн дӓ литературым тымден. 1942-шы ин тӹдӹм фронтышкы нӓлӹнӹт, тӹ инок Сталинградышты колен.
Кыце критик дон поэт икӹжӓк-иктӹштӹ доно ик йӹлмӹм мон ак кердеп, тидӹм В.А. Мухин дон Шабдар лоштыш кӹл гӹцӹн пӓлен нӓлӹнӓ. Пӹтӓришӹжӹ литература критик ылын дӓ кокшын лыдышвлӓжӹм утла льыскыдеш шотлен, критикуен, седӹндонат Шабдар Мухин вӹкӹ соок шӹдӓн ылын дӓ шамаклан 22.04.1937-шӹ ин ”Правдашкы” сирӹмӹ сирмӓшӹштӹжӹ В.А. Мухинӹм троцкист дӓ националист лӹм доно лӹмден, сирен колтен.

В. А. Мухин гӹц пасна Шабдарын поэзижӹм Олык Ипаят критикуен, тӹдӹн лыдышвлӓжӹм “есенинство” лӹм доно лӹмдӓ,кыдым хулиганизм дон декаденство доно кӹлдӹмӓн. Келесӓш келеш, Шабдар Есенинӹн поэзижӹм лишӹлеш шотлен дӓ лӹмӹнок ямаш тӹнгӓлшӹ солавлӓ гишӓн сирӹмӹ лыдышвлӓжӹм яратен.
Олык Ипай, Шабдарым критикуен гӹнят, тӹдӹн поэзижӹм шотеш пиштен. Тенге тӹдӹ 1931-шӹ ин Москвашты Кинематографи институтышты тыменьмӹжӹ годым Гарри Казаков дон коктын Суомин посольствышкыжы толыт дӓ кид доно сирӹмӹ лыдыш тетрадьым тӹшӓк кодат, тидӹм Финн-Угр Ушемӹшкӹ колташ ядыт.
Ти тетрадь кӹзӹтӓт ти Ушемӹн архивӹштӹжӹ Хельсинкиштӹ перегӓлтеш, тӹштӹ цилӓжӹ 22 лыдыш, нӹнӹ логӹц 17 Шабдарын лыдышвлӓжӹ: ”Тӓнгемлӓн”, ”Мӹньӹн мырем”, ”Мӓмнӓн ӹлӹмӓш”, ”Кӱслемлӓн”, ”Ямшы шӹжвӹк”, ”Вадеш”, ”Туан сӓндӓлӹкемлӓн”, ”Ечӹ мыры”, ”Корныгешӹ”, ”У и кечӹ”, ”Пӧрттӱ”, ”Шошым вӹд”, ”Кӓнгӹж ирок”, ”Кӓнгӹж йыдым”, ”Йыдым”, ”Пеледӹш”, ”Эй, тумерет-цеверет”. Шабдар пӹтӓриш лыдышвлӓжӹм 20 иӓшӹн сирен. Лыдшы тиштӹ ”Кӱслемлӓн” лыдышыжы доно пӓлӹмӹ лин кердеш:

Ш
Ш
Шевченко, Тарас Григорьевич

**Тара́с Григо́рьевич Шевче́нко** (укр.: *Тара́с Григо́рович Шевче́нко*; 25 февраль (9 март) 1814, Моринцы сола, Киев губерня, кӹзӹт Черкассы областьышты — 26 февраль (10 март) 1861, Санкт-Петербург) — рӧднӓ украин поэт дон прозаик, артньык. Шевченко украин сӹлнӹшая дон кӹзӹтшӹ украин литература йӹлмӹлӓн негӹцӹм пиштен. Тарас Шевченко колымыжы паштек украин халыкын интеллигенцим куштымашты кого фигура лин, тӹдӹн лӹмжӹ кӹзӹтӓт когон шотен пиштӓлтеш.

Ш
Ш
Ш
Шим тангыж

**Шим тангыж** ( руш. Чёрное мо́ре, болг. Черно море, укр. Чорне море, рум. Marea Neagră, тур. Karadeniz, груз. შავი ზღვა, абх. Амшын/Амшын Еиқәа, адыгла Хы ШIуцI, кугезӹ грек. Εὔξενος Πόντος, грек. Μαύρη Θάλασσα, лат. Pontus Euxinus) — Атланти океанын бассейнӹшкӹжӹ пырыш коргӹштӹш тангыж. Босфор иксӓ доно Мрамор тангыж доно дӓ Дарданеллын иксӓжӹ гач Эгей да Мӱлӓндӹ лоштыш тангыж доно кӹлдӓлтеш. Йыдпелвелнӹжӹ, Украинышты Крым пел ошмаоты вӓрлӓнӓ. Шим тангыж мыч Европа дон Изи Ази лоштыш пӹсмӓн кеӓ.

Шим тангыж тӹрӹштӹш сандалӹквлӓа: Украина, Россий Федераци, Грузи, Турци, Болгари, Румыни

Шим тангыж тӹрӹштӹш портвлӓ:

Ш
Ш
Ш
Шимборская, Вислава

**Вислава Шимбо́рская** (; 2-шы июль 1923-шы и, Познань лишнӹш Бнин, кӹзӹт Курник - Краков, 1.02.2012) — поляк поэтесса; 1996-шы ин сӹлнӹшая Нобель премин лауреатшы.

## Биографижӹ
1931-шӹ и годшен Краковышты ӹлен, кышты школым пӹтӓрен. 1945 – 1948-шӹ ивлӓ лошты Ягеллон университетӹштӹ поляк сӹлнӹшая дон социологим тыменьӹн, но пӹтӓрӹде. 1953—1981-шӹ ивлӓн Краковыштыш „Życie Literackie“ (Литература ӹлӹмӓш) газетӹштӹ ӹштен. „Szukam słowa“ («Шамакым кӹчӓлӓм») лӹмӓн пӹтӓриш лӹдышыжым Ш. 1945-шӹ ин сирен. Пӹтӓриш ӹшке лыдыш книгӓжӹ „Dlatego żyjemy“ (Тидӹлӓн ӹленӓ) 1952-шы ин лӓктӹн, кышты эче соцреализм шӱлӹш шижӓлтеш. Жеп изиш эртӹмӹкӹ Ш. ти книгӓштӹш лыдышвлӓжӹм ӹшкеок критикуен дӓ сӓмӹрӹк ивлӓн самынь ӹштӹмеш шотлен. 1980-шы ивлӓн Шимборска Парижӹштӹ полякла лӓкшӹ «Культура» журнал доно кӹлвлӓм кычен, «Солидарностьышты» (Solidarność) ылын дӓ книгӓ лыкшы фирмышты пӓшӓлен. Француз авторвлӓн пӓшӓвлӓштӹм туан йӹлмӹшкӹжӹ сӓрен. Поэзижӹ гишӓн 1996-шы ин сӹлнӹшая Нобель премим пумы.

## Техень книгӓвлӓжӹ лӓктӹнӹт

•	Dlatego żyjemy (1952) 
•	Pytania zadawane sobie (1954) 
•	Wołanie do Yeti (1957) 
•	Sól (1962) 
•	101 wierszy (1966) 
•	Sto pociech (1967) 
•	Wiersze wybrane (1967) 
•	Poezje wybrane (1967) 
•	Wszelki wypadek (1972) 
•	Wielka liczba (1976) 
•	Ludzie na moście (1986) 
•	Poezje: Poems (edycja dwujęzyczna polsko-angielska) (1989) 
•	Lektury nadobowiązkowe (1992) 
•	Koniec i początek (1993) 
•	Widok z ziarnkiem piasku (1996) 
•	Sto wierszy - sto pociech (1997) 
•	Chwila (2002) 
•	Rymowanki dla dużych dzieci (2003) 
•	Dwukropek (2005) 
•	Tutaj (2009) 


Ш
Ш
Ш
Ш
Шопен, Фредерик

**Фредери́к Франсуа Шопе́н** (; шачмыжы годым *Фридерик Франци́шек Шопе́н*, ; шачын: 22 февраль (кыды информаци семӹньжӹ — 1 март) 1810 и, Желязова Воля сола, Варшава лишнӹ — колен: 17 октябрь 1849, Париж) — поляк композитор, пианист-виртуоз. Шукы фортепиано пӓшӓн авторжы. Музыкын жанрвлӓм у семӹнь кычылтын, романтизм негӹцеш прелюди докы угӹц интересӹм понгыжтарен, фортепианолан балладым шанен лыктын, мазурка, полонез дӓ вальс танцывлӓм поэтизируен дӓ драматизируен, скерцом ӹшке семӹнь ылшы жанрышкы сӓртен. Фортепианы музыкым гармони доно пайдарен, семвлӓшкӹжӹ фантазим пиштен.

## Ажедмӓшвлӓ


Ш
Ш
Шота Руставели

**Шота́ Руставе́ли** (грузинлӓ: *შოთა რუსთაველი*, 1172—1216) — лин кердеш ти лӹм шайылны кугижӓн дӓ Тамара кугижӓтарын лӹмжӹ шӹлтӹмӹ. Ти жепӹн нӹнӹ Грузим вуйлатенӹт. Тамаран марыжын лӹмжӹ Давид Сослан, кӹдӹ шачынжы Рустави сола гӹц ылын. Осетин йӹлмӹ гӹц кырык марлаш сӓрӓш гӹнь, Шота Йыхым анжыкта. Тенгежӹ гӹнь, лин кердеш, ти лӹм Рустави гӹц йыхым анжыктен кердеш. Шота Руставели ”Тигр каваштан Лужавуй” поэмым сирен.

Ш
Ш
В
Шур

**Шур** йогы (, , ) — Йылын вургымла монгырышкыжы йоген пыра. Тӹнгӓлтӹшӹжӹм Ульяновск областьышты нӓлеш, варажы Пенза область, Мордови дон Суасламары Республикывлӓ дӓ Угарман область вашт йоген, Мары Элышкы толеш дӓ Шурдӹнг доны Йылышкы йоген лӓктеш. Йогын кытшы — 841 уштыш, вӹд бассейнӹн кымдецшӹ 67,5 тӹж. км². Шур Сурские Вершины сола доно тӹнгӓлтӹшӹжӹм нӓлеш. Шур мычкы тылвышвлӓ Шумерля якте кузен кердӹт. Шур тӹрӹштӹ Ӓвӓсир, Этьвайныр, Краселицӹ, Шур Кушыргы, Курмыш солавлӓ, Сурск, Пенза, Алатырь, Шумерля, Йӓдӹрнӓ — халавлӓ дӓ хала сӹнӓн когосола Шурдӹнг вӓрлӓнӓт. Ноябрь тӹлзӹн шӹнзеш дӓ апрель-майын кеӓ. Шавашар ГЭС-ӹм колтымы велдӹк, Шур вӹд лӹвӓлӓн шукы кырык мары му-лӓндӹ кодын.

Категори:Мары Эл йогывлӓ
Категори:Руш Федерациштӹш йогывлӓ
Категори:Европыштыш йогывлӓ
Категори:Йогывлӓ, кого ӓнгӹрвлӓ
Шур Кушыргы

**Шур Кушыргы** — Шур монгырыштыш сола, Шур сола советӹн покшалжы — Макарсир якте 14 уштыш.

## Вӓрлӓнӹмӹжӹ

## Историжӹ

Категори:Солавлӓ
Категори:Мары Эл солавлӓ
Категори:Кырык мары солавлӓ
Категори:Ӹлемвлӓ
Шекспир, Уильям

**Уильям Шекспир** (; 26-шы апрельӹн 1564 ин хӹрестӹмӹ — колен 23-шы апрель (Юлиан календарь) — 3-шы май (Григориан календарь) семӹнь 1616) — англ драматург дӓ поэт. Тӹдӹм цилӓ мӧлӓндӹ вӹлнӹш сирӹзӹвлӓ логӹц сек рӧднӓэш (пиш когоэш) шотлат, кыды англ йӹлмӹн сирӹмӹ формыжым виӓнгдӓш палшен. Шекспир драмывлӓм, трагедивлӓм, комедивлӓм, сонетвлӓм дӓ лыдышвлӓм сирен.

## Шекспир кырык марла
Макбет, сӓрӹзӹ Николай Егоров, У сем, 2004

Ш
Ш
Ӓвӓсирӹштӹш Кырык Мары Шур монастир

**Ӓвӓсирӹштӹш Кырык Мары Шур монастир** () — Кырык мары монастир, Ӓвӓсир солашты вӓрлӓнӓ.

Монастирӹм 1868-шӹ ин чангаш тӹнгӓлмӹ, а ти пӓшӓм ӹштӓш манын шукы документ келӹн. Пумага пашавла доно дӓ халыкланна туан йӹлмӓн монастирӹм пачмы верц шукы пӓшӓм кым луддӹмӹ эдем: Михаил Герасимов (1823—1893), марла тӹдӹм Шонды Михала маныныт, Андрей Никитин (1820—1875) дӓ Иван Захаров (1829—1885) ӹштенӹт.

Монастирӹм 1871-шӹ ин валгыдемдӹмӹ. 1917-шӹ ин ти монастир Азан Епархин Кымшы категори статусан ылын. Йыл тӹрӹштӹш халыквлӓ логӹц лач кырык марынвлӓн веле ӹшке туан йӹлмы доно жеплӹшӹ монастирӹштӹ ылынат, ти монастирӹшкӹ суасламарынвлӓӓт толыныт дӓ тенге тӹдӹ халыквлӓм соты корныш лыкшы институт семӹнь ӹштен. Лӹмӹнжок кырык марынвлӓлӓн ти монастир ӓкӓн дӓ шотеш пиштӹмӹ. Монастирӹштӹ кок храм, косир садвлӓ, яжо корнывлӓ дӓ кырык мары тетявлӓм тымдаш манын, кок классан школ ылын. Тӹштӹ пӹтӓриш кырык мары интеллигенци тыменьӹн, нӹнӹ логӹц пӹтӓриш марла романын авторжы — Игнатьев Никон.

Шур монастир паян ылын, тӹдӹн мулӓндӹвлажӹ Азан губерняштӹ, Цикмӓ уездыштӹ дӓ Угарман губернянӓн Шурдӹнг уездӹштӹ ылыныт. Совет кӹлӹм шагалтымы паштек монастирӹм Шурдӹнг уездӹштӹ вӓрлӓнӹшӹ Огнев-Майдан дон Семнӓнӓ (Семьяны) солавлӓ гӹц ылшывлӓ пыдыртенӹт, нӹнӹлӓн Шурдӹнг гӹц мещӓнвлӓ палшенӹт. 1921-шӹ ин монастир портвлӓэш Кырык Мары Педтехникумым пачмы, церкӹвлӓм пыдыртымы, 2006-шы и годшен Шур монастир угӹц ӹштӓш тӹнгӓлӹн.

## Ажедмӓш
* Михаило-Архангельский монастырь (Горномарийский р-н РМЭ) // официальный сайт Йошкар-Олинской епархии.
* Игорь  Алексеев Свидетельства о разорении в 1918-1919 гг. Козьмодемьянского Михаило-Архангельского черемисского (мужского) монастыря Казанской епархии // "Русская народная линия", 10.06.2008

Категори:Мары Эл монастирвлӓ
Категори:Монастирвлӓ
Шур сир солавлӓ

**Шур сир солавлӓ**. 

Халык лошты Шур вел солавлӓм эче Шур сир солавлӓэш шелӹт. Ти категориш техень солавлӓ пырат:

* Ӓвӓсир
* Краселицӹ
* Микорсир
* Оврашныр
* Шур Кушыргы
* Этьвайныр
* Яштуга

Категори:Солавлӓ
Категори:Мары Эл солавлӓ
Категори:Кырык мары солавлӓ
Категори:Ӹлемвлӓ
Шур школ

**[[Шур]] школ** — Кырык сирӹштӹш школвлӓ логӹц сек тоштывлӓ лошкы пыра дӓ тӹштӹ 1900-шы ивлӓн тӹнгӓлтӹшӹштӹ кырык мары интеллигентвлӓ логӹц шукын тыменьӹнӹтӓт, историжӓт сек паян ылеш. Ти якшар портӹштӹ школ 1 ноябрь 1874-шӹ и годшен ӹштӓ. 1875-шӹ ин школ Халык Тымдымаш Министерство лӹвӓлнӹ ылын, тидӹ паштек тӹдӹм Цикма уездӹн земствышкыжы пыртымы, 1877-шӹ ин Гурий Шумбелкымдемлӓн пумы, 1892-шы ин церкӹ кымдем школ статусым пумы, тидӹ паштек угӹц Гурий Шумбелкымдемлан ванжен. Октябрь революци паштек, Шур монастирӹм питӹрӹмӹкӹ, школышты 1919-1926-шы ивлӓ лошты Кырык Мары Педтехникум ӹштен.1926-шы ин школлан Хресань сӓмӹрӹквлан школ лӹмӹм пумы. 1933-53-шы ивлӓ лошты Шурыштыш тетя портӹштӹш тетявлӓӓт тӹштӹ тыменьӹнӹт. 1953-59-шӹ ивлӓ лошты Шӹмиӓш школ ылын, вара тӹдӹ Кӓндӓкшиӓшӹш вашталтымы, 1989-шӹ ин Ындекшиӓш школ лин. 2000 и годшен Шур тӹнг школ маналтеш.

Ш
Ш
Ш
Ш
Шывашар

**Шывашар**, тенгеок кӹзӹтшӹ кырык марла Чебаксар (суасламарла: *Шупашка́р, Šupaškar*, ) — Суасламары Республикын вуйхалажы. 2009-шӹ ин тӹштӹ 456 054 эдем ӹлен. Халан этимиолгижӹм шукы верси доно ынгылдарат, сек –нянешӹжӹ марла йӹлмӹн Шӓвӹкшӓнгӹр «деревянный желоб или кадка для воды» шаям шотлаш лиэш. Шывашарышты шукы кырык марын ӹлӓ. Руш историографвлӓ молнам ти халам 1556-шы ин шӹндӹмӹ маныныт, кӹзӹт ти им 1469-шӹш ваштымы. Тӹ годӹмок австри историк Герберштейн Угарман лӹвӓлнӹш кырык марынвлӓм Московин кугижӓжӹ Васили Кымшы 1487-шӹ ин веле сӹнген манеш. Кырык марынвлӓн первиш вуйхалашты, Цепель вӓреш Шурдӹнгӹм (Васильсурскым) 1523-шы ин шӹндӹмӹ гӹнь, Шывашарлан 1469-шӹ ин негӹцӹм пиштӹмӹлӓн когонжок ӹнянӓш ак ли.

Ш
Ш
Ш
Ш
Шӓртньӹ

**Шӓртньӹ** — сола Кырык сирӹштӹ. Шывашар ГЭС-ым колтымы паштек сола изиэмеш дӓ лишӹл сирвлӓжӹ урыт. 2001-шӹ ин солашты 24 пӧрт ылын.

Категори:Солавлӓ
Категори:Мары Эл солавлӓ
Категори:Кырык мары солавлӓ
Категори:Ӹлемвлӓ
Шур вел солавлӓ

**Шур вел солавлӓ**. 

Шур сола согоньыш пырышы солавлӓ, кыдын покшалжы Макарсир ылеш.

* Вӹцпистӹ
* Микушкансир
* Пекеттӧрем
* Пирӹголтык
* Пӹнгельмычаш

## Ажедмӓшвлӓ
Мары Эл карта марла

https://web.archive.org/web/20170306023755/http://mariuver.info/files/map_mari_el.pdf

Категори:Солавлӓ
Категори:Мары Эл солавлӓ
Категори:Кырык мары солавлӓ
Категори:Ӹлемвлӓ
Шӹндӹрйӓл

**Шӹндӹрйӓл**.

## Вӓрлӓнӹмӓш, ӹлӹзӹ шот

## Истори

## Культура

## Экономика

## Транспорт

Категори:Солавлӓ
Категори:Мары Эл солавлӓ
Категори:Кырык мары солавлӓ
Категори:Ӹлемвлӓ
Эмӓн вел солавлӓ

**Эмӓн вел солавлӓ**. 

Эмӓн сола согоньыш пырышы солавлӓ.

* Вессир Пӧртныр
* Вӹржӹкӓн
* Изи Пистерлӓ
* Копон
* Лыксола
* Нырйӓл
* Пальтикӓнӓнгӹр
* Панькансола
* Пӧртныр
* Пырастай
* Сарапай
* Сумка
* Тодымваж
* Тявӓк
* Шайыл Пӧртныр
* Шӹргӹйӓл
* Эмӓн
* Эпӓй
* Якшарсир

Категори:Солавлӓ
Категори:Мары Эл солавлӓ
Категори:Кырык мары солавлӓ
Категори:Ӹлемвлӓ
Эстони

**Эстони, Эстон Республика** () — Балти тангыж сирӹштӹш кугижӓнӹш. Кымдецшӹ 45 339 км², Мары Эл гӹц кок пачаш когорак. Ылӹзӹ шот — 1 340 300 (1 январь 2009). вуйхала — Таллинн (404 556 эдем (2009). Европын Ушемӹш дӓ НАТО-ш 2004-шӹ ин пырен. Шенген визын зонышты ылеш. Ышкевуяжы ти сӓндӓлӹк 1918 гӹц 1940-шӹ и якте виӓнгӹн. 1990-шӹ и якте совет кӹл лӹвӓлнӹ ылын, тидӹ паштек 19-шӹ август гӹц угӹц ӹшкевуяжы виӓнгеш.


Э
Э
Э
Эсӓнсола

**Эсӓнсола** () — Аказан мӱлӓндӹшкӹжӹ пырышы кырык мары сола, Виловат якте 2, Цикмӓ якте 17 уштыш. Кок кужын шыпшылтшы карем лошты шыпшылт вазын. 2001-шӹ ин солашты 78 эдем ӹлен.

Категори:Солавлӓ
Категори:Мары Эл солавлӓ
Категори:Кырык мары солавлӓ
Категори:Ӹлемвлӓ
Этнофутуризм

**Этнофутуризм** — кӹзӹтшӹ культурыштыш йогымаш, кыдын манифестшӹм 1994-шӹ ин увертӓрӹмӹ. Этнофутуризмӹн философижӹ Эстоништы шачын дӓ пӹсӹн Руш Элыштыш финн-угрвлӓ лошты шӓрлен кен. Сек когонжок этнофутуризмӹм артньыквлӓ культивируят. Кырык мары артньык Ефимов Измаил этнофутуриствлӓ лошты кымдан пӓлӹмӹ. Сӹлнӹшаяшты этнофутуризмын философижӹм Валери Микорын пӓшӓвлӓштӹжӹ раскыдын ужаш лиэш.

## Ажедмашвлӓ
* http://www.finnougoria.ru/pdf%20izdania/Kolcheva.pdf

Категори:Культурыштыш йогымашвлӓ
Этьвайныр

**Этьвайныр** () — Шур монгырыштыш сола, Ӓвӓсир сола дон йӹгӹре ылеш. Солам 1920-шы ивлӓн Йоласал лишнӹш солавлӓ гӹц толшы хресаньвлӓ ӹштенӹт. Шур поселенин покшалжы — Макарсир якте 18 уштыш. Этьвайвлӓ Ӓвӓсирӹштӹш Шур школышты тыменьӹт дӓ тӹштӹш лапкавлӓш каштыт. Шукынжок изи фермер ылыт, коллоэцвлӓ Шурышты колым кычат, мӱкш анжышывлӓ ситӓлык. Этьвайныр гӹц Шур йогы якте 600 метр нӓрӹ. Вӹд тӹрыштӹ Ирин лап лӹмӓн алык улы, кышты репресси якте халыкнам сотышкы лыкташ цацышы Григорьев-Эмӓш йыхшы доно ӹлен. 2001-шы ин солашты 149 эдем ӹлен, нӹнӹ логӹц 81 пуэргӹ да 68 ӹдӹрамаш. Пӧрт аражы кӹзӹтӓт эче улы, тӹдӹм Краселицӹш ваштымы.

Категори:Солавлӓ
Категори:Мары Эл солавлӓ
Категори:Кырык мары солавлӓ
Категори:Ӹлемвлӓ