open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Маркиз ошмаотывлӓ

**Маркиз ошмаотывлӓ** (французла Îles Marquises) — Франци Полинезиштӹ ошмаотывлӓ. Кымдецшӹ 1,049.3 км². 2012-шы ин тӹштӹ 9 264 эдем ӹлен. 

## Ошмаотывлӓжӹ

## Эндемик йӓнвлӓжӹ
**Vini sinotoi* † — Синото ӹдӹр лори
**Ducula galeata* — Маркиз кӹцкӹ кӓдӹ
**Ptilinopus dupetithouarsii* — Ош калпакан ала кӓдӹ)
**Ptilinopus mercierii* † — Якшар калпакан ала кӓдӹ
**Gallicolumba rubescens* — Маркиз цӹвӹ кӓдӹ
**Macropygia heana* † — Маркиз куку тыргӓдӹ

## Эндемик кушкышвлӓжӹ

Категори:Франци Полинези
Категори:Ошмаотывлӓ
Нуку-Хива

**Нуку-Хива** (французла Nuku Hiva) — Маркиз ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 387 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 2660 эдем ӹлен. 

## Эндемик йӓнвлӓжӹ
**Ducula galeata* — Маркиз кӹцкӹ кӓдӹ

## Эндемик кушкышвлӓжӹ

Категори:Франци Полинези
Категори:Ошмаотывлӓ
Уа-Пу

**Уа-Пу** (французла Ua Pou) — Маркиз ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 105 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 2157 эдем ӹлен. 

## Эндемик йӓнвлӓжӹ

## Эндемик кушкышвлӓжӹ

Категори:Франци Полинези
Категори:Ошмаотывлӓ
Уа-Хука

**Уа-Хука** (французла Ua Huka) — Маркиз ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 83,4 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 571 эдем ӹлен. 

## Эндемик йӓнвлӓжӹ
* *Macropygia heana* † – Маркиз куку тыргӓдӹ

## Эндемик кушкышвлӓжӹ

Категори:Франци Полинези
Категори:Ошмаотывлӓ
Европа

**Европа** — Евразин вадывелнӹштӹ вӓрлӓнӹшӹ континент. Кымдецшӹ 10 180 000 км², 2013-шы ин тӹштӹ 742 452 000 эдем ӹлен.
Корнан пачан куку тыргӓдӹ

**Корнан пачан куку тыргӓдӹ** () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 37–40 см якте шоэш. 

## Лӹвӓл йишвлӓ
* *Macropygia unchall unchall* – Малуку ошмаотывлӓ‎, Суматра, Ява, Ломбок дӓ Флорес ошмаоты
* *Macropygia unchall tusalia* – Гималайвлӓ, Кашмир гӹц Ассам, кечӹвӓл-вадывел Китай дӓ Мьянма якте 
* *Macropygia unchall minor* – кечӹвӓл-ирвел Китай гӹц Вьетнам, Лаос, йыдпелвел Таиланд дӓ Хайнань якте 

Категори:Кӓдӹвлӓ
Моту-Ити (Маркиз ошмаотывлӓ)

**Моту-Ити** (французла Motu Iti) — ӹлӹдӹмӹ Маркиз ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 0,2 км². 

## Эндемик йӓнвлӓжӹ

## Эндемик кушкышвлӓжӹ

Категори:Франци Полинези
Категори:Ошмаотывлӓ
Марокау

**Марокау** (французла Marokau) — Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 14,7 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 99 эдем ӹлен. 

## Эндемик йӓнвлӓжӹ

## Эндемик кушкышвлӓжӹ

Категори:Туамоту
Категори:Ошмаотывлӓ
Равахере

**Равахере** (французла Ravahere) — ӹлӹдӹмӹ Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 7 км². 

## Эндемик йӓнвлӓжӹ

## Эндемик кушкышвлӓжӹ

Категори:Туамоту
Категори:Ошмаотывлӓ
Макатеа ошмаоты

**Макатеа** (французла Makatea) — Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 24 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 61 эдем ӹлен. 

## Эндемик йӓнвлӓжӹ
* *Ducula aurorae aurorae* – Таити кӹцкӹ кӓдӹ

## Эндемик кушкышвлӓжӹ

Категори:Туамоту
Категори:Ошмаотывлӓ
Маркиз куку тыргӓдӹ

**Маркиз куку тыргӓдӹ** ( †) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Маркиз ошмаотывлӓштӹ (Уа-Хука) вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. 

Категори:Кӓдӹвлӓ
Хуахине куку тыргӓдӹ

**Хуахине куку тыргӓдӹ** ( †) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Француз Полинезиштӹ (Хуахине) вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. 

Категори:Кӓдӹвлӓ
Марутеа

**Марутеа** тенгеок **Марутеа Суд** (французла Marutea Sud) — Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 14 км². 2012-шы ин тӹштӹ 178 эдем ӹлен. 

## Эндемик йӓнвлӓжӹ

## Эндемик кушкышвлӓжӹ

Категори:Туамоту
Категори:Ошмаотывлӓ
Матуреивавао

**Матуреивавао** (французла Matureivavao) — Шӹпӓн океанышты ӹлӹдӹмӹ Гамбье ошмаотывлӓ дон Актеон ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 2,5 км². 

## Эндемик йӓнвлӓжӹ

## Эндемик кушкышвлӓжӹ

Категори:Гамбье ошмаотывлӓ
Категори:Ошмаотывлӓ
Гамбье ошмаотывлӓ

**Гамбье ошмаотывлӓ** (французла Îles Gambier, Archipel des Gambier) — Франци Полинезиштӹ ошмаотывлӓ. Кымдецшӹ 31 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 1337 эдем ӹлен. 

## Ошмаотывлӓжӹ

## Эндемик йӓнвлӓжӹ

## Эндемик кушкышвлӓжӹ


Категори:Ошмаотывлӓ
Тубуаи

**Тубуаи ошмаотывлӓ** (французла Îles Australes, Îles Tubuai) — Франци Полинезиштӹ ошмаотывлӓ. Кымдецшӹ 148 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 6310 эдем ӹлен. 

## Ошмаотывлӓжӹ

## Эндемик йӓнвлӓжӹ

## Эндемик кушкышвлӓжӹ


Категори:Ошмаотывлӓ
Актеон ошмаотывлӓ

**Актеон ошмаотывлӓ** (французла Groupe Actéon) — Француз Полинезиштӹ Гамбье ошмаотывлӓн ӹлӹдӹмӹ ошмаотывлӓжӹ. Кымдецшӹ 10,5 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 6310 эдем ӹлен. 

## Ошмаотывлӓжӹ

## Эндемик йӓнвлӓжӹ

## Эндемик кушкышвлӓжӹ

Категори:Гамбье ошмаотывлӓ
Категори:Ошмаотывлӓ
Акамару

**Акамару** (французла Akamaru) — Шӹпӓн океанышты Гамбье ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 2,1 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 11 эдем ӹлен. 

## Эндемик йӓнвлӓжӹ

## Эндемик кушкышвлӓжӹ

Категори:Гамбье ошмаотывлӓ
Категори:Ошмаотывлӓ
Мария ошмаотывлӓ (Тубуаи)

**Мария** (французла Îles Maria) — Шӹпӓн океанышты ӹлӹдӹмӹ Тубуаи ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 1,3 км². 

## Эндемик йӓнвлӓжӹ

## Эндемик кушкышвлӓжӹ

Категори:Тубуаи
Категори:Ошмаотывлӓ
Раиваваэ

**Раиваваэ** (французла Raivavae) — Шӹпӓн океанышты Тубуаи ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 16 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 905 эдем ӹлен. 

## Эндемик йӓнвлӓжӹ

## Эндемик кушкышвлӓжӹ

Категори:Тубуаи
Категори:Ошмаотывлӓ
Тубуаи ошмаоты

**Тубуаи** (французла Tubuai) — Шӹпӓн океанышты Тубуаи ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 45 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 2050 эдем ӹлен. 

## Эндемик йӓнвлӓжӹ

## Эндемик кушкышвлӓжӹ

Категори:Тубуаи
Категори:Ошмаотывлӓ
Ротума

**Ротума** (фиджилӓ, англла Rotuma) — Шӹпӓн океанышты Фиджи ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 43 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 2002 эдем ӹлен. 

## Эндемик йӓнвлӓжӹ
**Aplonis tabuensis rotumae* — Полинези аплонис

## Эндемик кушкышвлӓжӹ

Категори:Фиджи
Категори:Ошмаотывлӓ
Ошалгы-якшар онган куку тыргӓдӹ

**Ошалгы-якшар онган куку тыргӓдӹ** () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Индонезиштӹ, Папуа-У Гвинейиштӹ дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытышты 35–37 (У Гвиней лӹвӓл йишвлӓ) 40–43 (Австрали лӹвӓл йишвлӓ) см якте шоэш. 

## Лӹвӓл йишвлӓ
* *Macropygia amboinensis amboinensis* – кечӹвӓлвел Малуку ошмаотывлӓ‎ (Буру, Серам ошмаоты, Амбон ошмаоты дӓ Серам тангыж)
* *Macropygia amboinensis sanghirensis* – Сангихе, Сиау, Тагуланданг, Руанг дӓ Талауд
* *Macropygia amboinensis albicapilla* – Сулавеси, Бангай, Тукангбеси дӓ вес ошмаотывлӓштӹ 
* *Macropygia amboinensis batchianensis* – йыдпелвел Малуку ошмаотывлӓ‎
* *Macropygia amboinensis keyensis* – Кей ошмаотывлӓ
* *Macropygia amboinensis doreya* – йыд-вадывел У Гвиней дӓ вадывел Папуа ошмаотывлӓштӹ 
* *Macropygia amboinensis maforensis* – Нумфор
* *Macropygia amboinensis griseinucha* – Миос Нум
* *Macropygia amboinensis kerstingi* – йыдпелвел У Гвиней (Мамберамо гӹц Астроляби иксӓ якте) дӓ Япен
* *Macropygia amboinensis goldiei* – кечӹвӓлвел У Гвиней (Мерауке гӹц Милн-Бей якте) 
* *Macropygia amboinensis meeki* – Манам
* *Macropygia amboinensis carteretia* – Бисмарк ошмаотывлӓ (Лавонгай агыл) дӓ Лихир ошмаотывлӓ
* *Macropygia amboinensis huskeri* – Лавонгай 
* *Macropygia amboinensis cinereiceps* – Д'Антркасто ошмаотывлӓ
* *Macropygia amboinensis cunctata* – Луизиада ошмаотывлӓ

Категори:Кӓдӹвлӓ
Сӧрӓн куку тыргӓдӹ

**Сӧрӓн куку тыргӓдӹ** () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Папуа-У Гвинейиштӹ, Соломон дӓ Вануату ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 30 см якте шоэш. 

## Лӹмжӹ
Лӹмжӹм шотланди натуралист (Archibald Mackinlay, 1850–1924) лӹмеш пумы.

## Лӹвӓл йишвлӓ
* *Macropygia mackinlayi mackinlayi* – Санта-Крус ошмаотывлӓ, Банкс ошмаотывлӓ дӓ Вануату 
* *Macropygia mackinlayi goodsoni* – Адмиралти ошмаотывлӓ, Сент-Маттиас ошмаотывлӓ дӓ вадывел У Британи
* *Macropygia mackinlayi krakari* – Каркар ошмаоты 
* *Macropygia mackinlayi arossi* – Соломон

Категори:Кӓдӹвлӓ
Индонези куку тыргӓдӹ

**Индонези куку тыргӓдӹ** () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Индонезиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 35 см якте шоэш. 

## Лӹвӓл йишвлӓ
* *Macropygia emiliana emiliana* – Кракатау, Ява, Ломбок, Сумбава, Флорес дӓ Paloeöar
* *Macropygia emiliana borneensis* – йыдпелвел Калимантан
* *Macropygia emiliana hypopercna* – Симёлуэ ошмаоты 
* *Macropygia emiliana modiglianii* – Ниас 
* *Macropygia emiliana elassa* – Ментавай ошмаотывлӓ (Сиберут, Сипора дӓ Пагай)
* *Macropygia emiliana cinnamomea* – Энгано ошмаоты 
* *Macropygia emiliana megala* – Кангеан ошмаотывлӓ 

Категори:Кӓдӹвлӓ
Микрокоэӓн камака

**Микрокоэӓн камака** — качкышым пӹсӹн ӹрӹктӹмӹ электроприбор(шӹренжок 2450 МГц). Тиде промышленностьышто кучылталтше коҥгаш коштена, разморозка, пластмасс шолтен, разогрев клей, керамика да т. д. икмыняр вашталтышым чӱчкыдылык коҥгаште йӱлатышым колтен кертыда йӧнозанлык (англ тыге манам. frequency microwave variable, VFM).

Коҥга деч ойыртем классикше (мутлан, руш коҥгаш але духовкыш), разогрев кочкышыш свч-коҥгам ӱмбач капым ырыкташ веле огыл лийын, но тудым кугыт шот денат, йӱдвелыште молекула (мутлан, вӱдым), радиотолкын пура да кочкыш продуктым пуымо частоташте кузе тыге иктаж поглощаться 1,5 — 2,5 см келгыт шотышто шӱдырнен. Кочкыш разогрев тиде жап кӱчыкемшаш; писылык кокла шуаралтын свч-коҥгам возен 0,3—0,5 °С секундышто.

## Паша принципше
Диэлектрический коҥга шуаралтын лийше вещества, шордышӱдыр молекула ашнат. Молекула компонента писемда электричестве электромагнит толкын тарванен, тат дипольный ойыртемалтеш, а кыл пеҥгыдылыкым да шупшшаш веществаш кондышо электромагнит межмолекулярный температур кужемда.

Шукыжо бытовой свч-коҥгам мгц 2450 частоташте пашам ыштеныт, а южо сша кӱлешан модель-влак — 915 МГц частоташте. Жылан ойырен да кучылтмо шотышто арын чӱчкыдылык:

* Уло кӧргыштӧ вӱд шупшын спектр кия чӱчкыдылык (температурын вашталтмыже да тудын дене кумдан, оҥай образ дене шинчымашыштым кугемдыме практический частоташте точко дене шупшаш);
* Вес могырым, корем сантиметр келгытыште улеш объектым икмыняр районышто ырыктен кия радиотолкын (частоташте деч ӱлнӧ — пӱрымашын эн кугу келгыт тунар);
* Колтымаш налме вер — магнетрон — 500 вт пайдалыкше уло куатше дене келшен, ак, габарит;
* Радиодиапазон чӱчкыдылык Частота ойырен лияш кӧнен. Ism пуымо годым диапазон (англ.)ракш. 1947 ий лийын, микроволновый коҥга деч вара изобретенийын вашке.

### Кӱ коҥга
Илыш куатым свч-коҥгам деч ончыч 2500 к диапазонын 500 варьироваться да кукшо. Чыла пайдаланыше-влаклан йӧным пуаш бытовой коҥга тӧрлаш куатше, разогрев кучылташ. Шулдо коҥга тиде модель ырыктыше (магнетрон), куатым значенийже палемдыме почеш, жапын-жапын кумкален, кыдалаш чот вийым пуаш вашталташ (тыгаяк йӧн нагревательный тыгак шуко вес прибор кумдан кучылталтеш, мутлан, утюг, ырыктыше).

## Ажедмӓшвлӓ

Категори:Пӧрт кӧргӹштӹш техника
Камака

**Камака**: материалым ырыктыме але термометроватлышашлан ырыктыше йӧн Эн чӱчкыдын коҥга кочкышым ямдылышашлан кучылталтеш. Металлым обрабатыватлымаште горн кучылталтеш.

## Классификаций

### Назначений почеш
Коҥгам олтымо, шолтымо, олтымо да шолтымо, пекарь, духовой, тигр, муфель, рективный, шахтный, конверт да тулеч моло.

### Илыш-йӱла дене кылдалтше
Быт коҥга помещенийым олташ да кочкышым ямдылышашлан кучылталтеш. Пример-влак: руш коҥга, шведке, голландке, Комака, монча коҥга, буржуйко.

### Промышленность дене кылдалтше
Промышленность коҥга-влак тӱрлӧ отрасльлаште иктаж-могай ӱзгар-влакым ышташ кучылталтыт: металлым левыктымаш, керамикым когартымаш, киндым кӱэштмаш да молымат.

### Ямдылымашын материалже почеш

* Шун кырыме — шун дене ямдылат.
* Кермыч-шун кермыч дене.
* Кӱ-пӱртӱс кӱ дене.
* Металл калай коҥга

### Топливе шот дене

* Пуышто, плеташте, топливе брикетыште, пу, кӱ, кӱрен шӱй, кокс, торфыште ыштыше-влак
* Вишкыде топливыште: керосин, мазут, дизель топливе, нефть
* Газ гай топливыште: тӱҥ шотышто пӱртӱс газет
* Электричестве дене кылдалтше.

## Анжалаш
*Микрокоэӓн камака
*Кого камака (русская печь)
*Изи камака (голландка)

## Ажедмӓшвлӓ
Филиппин куку тыргӓдӹ

**Филиппин куку тыргӓдӹ** () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Филиппинвлӓштӹ дӓ Тайваньышты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. 

Категори:Кӓдӹвлӓ
Кого куку тыргӓдӹ

**Кого куку тыргӓдӹ** () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Индонезиштӹ дӓ Ирвел Тиморышты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. 

## Лӹвӓл йишвлӓ
* *Macropygia magna macassariensis* – кечӹвӓл-вадывел Сулавеси Tanakeke дӓ Salayar
* *Macropygia magna longa* – ирвел Изи Зонда ошмаотывлӓ (Tanahjampea дӓ Kalatoa)
* *Macropygia magna magna* – Тимор, Ветар дӓ ирвел Изи Зонда ошмаотывлӓ
* *Macropygia magna timorlaoensis* – Танимбар (Ямдена, Ларат дӓ Селару)

Категори:Кӓдӹвлӓ
Шим нерӓн шӹргӹ тыргӓдӹ

**Шим нерӓн шӹргӹ тыргӓдӹ** () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Сенегал гӹц Эритрей якте вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 20 см, нелӹцшӹ 51–78 г якте шоэш. 

Категори:Кӓдӹвлӓ
Вурс ала шӹргӹ тыргӓдӹ

**Вурс ала шӹргӹ тыргӓдӹ** () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Африкышты Сахарын кечӹвӓлвелӹшӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 22 см, нелӹцшӹ 53–74 г якте шоэш. 

Категори:Кӓдӹвлӓ
Симсӹ вуян шӹргӹ тыргӓдӹ

**Симсӹ вуян шӹргӹ тыргӓдӹ** () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы вадывел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 25 см, нелӹцшӹ 90–135 г якте шоэш. 

## Лӹвӓл йишвлӓ
* *Turtur brehmeri brehmeri* – кечӹвӓлвел Камерун гӹц йыдпелвел Конго Республика, ирвел Конго Демократи Республика дӓ йыд-вадывел Ангола якте 
* *Turtur brehmeri infelix* – Гвиней дӓ Сьерра-Леоне гӹц Камерун якте 

Категори:Кӓдӹвлӓ
Той ала шӹргӹ тыргӓдӹ

**Той ала шӹргӹ тыргӓдӹ** () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы ирвел дӓ кечӹвӓлвел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 20 см, нелӹцшӹ 50–71 г якте шоэш. 

Категори:Кӓдӹвлӓ
Изи куку тыргӓдӹ

**Изи куку тыргӓдӹ** () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ дӓ Индонезиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. 

## Лӹвӓл йишвлӓ
* *Macropygia ruficeps assimilis* – кечӹвӓлвел Мьянма, йыд-вадывел Таиланд дӓ кечӹвӓл-вадывел Китай (Юньнань)
* *Macropygia ruficeps engelbachi* – кечӹвӓл-вадывел Вьетнам (вадывел Тонкин) дӓ йыдпелвел Лаос
* *Macropygia ruficeps malayana* – Малакка пел ошмаоты
* *Macropygia ruficeps simalurensis* – Симёлуэ ошмаоты 
* *Macropygia ruficeps sumatrana* – Суматра
* *Macropygia ruficeps nana* – Калимантан дӓ Sibatik
* *Macropygia ruficeps ruficeps* – Ява дӓ Бали
* *Macropygia ruficeps orientalis* – Ломбок, Сумбава, Комодо, Флорес, Сумба, Пантар дӓ Тимор

Категори:Кӓдӹвлӓ
Шим нерӓн куку тыргӓдӹ

**Шим нерӓн куку тыргӓдӹ** () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Индонезиштӹ Папуа-У Гвинейиштӹ Бисмарк ошмаотывлӓ дӓ Д'Антркасто ошмаотывлӓ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. 

Категори:Кӓдӹвлӓ
Корнан тыргӓдӹвлӓ

**Корнан тыргӓдӹвлӓ** () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ дӓ Австралазиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹвлӓ. Цилӓжӹ 5 тӹрлӹ изи корнан тыргӓдӹ улы. 

## Йишвлӓ
* *Geopelia cuneata* — бриллиантовая полосатая горлица
* *Geopelia humeralis* — Той шӱӓн корнан тыргӓдӹ
* *Geopelia striata* — Корнан тыргӓдӹ
* *Geopelia maugei* — Barred dove
* *Geopelia placida* — Peaceful dove

Категори:Кӓдӹвлӓ
Той шӱӓн корнан тыргӓдӹ

**Той шӱӓн корнан тыргӓдӹ** () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 28–31 см, нелӹцшӹ 110–140 г якте шоэш. 

## Лӹвӓл йишвлӓ
* *Geopelia humeralis gregalis* – кечӹвӓл-ирвел У Гвиней
* *Geopelia humeralis humeralis* – йыдпелвел дӓ ирвел Австрали
* *Geopelia humeralis headlandi* – йыдпелвел дӓ покшал Вадывел Австрали (Пилбара)

Категори:Кӓдӹвлӓ
Корнан тыргӓдӹ

**Корнан тыргӓдӹ** () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 20–23 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 24–26 см, нелӹцшӹ 50–60 г якте шоэш. 

Категори:Кӓдӹвлӓ
Корнан пачан кӓдӹ

**Корнан пачан кӓдӹ** () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Йыдпел, Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 33–40 см, нелӹцшӹ 225–515 г якте шоэш. 

## Лӹвӓл йишвлӓ
**fasciata* группа 
** *Patagioenas fasciata fasciata* – Йыдпел Америкын вадывелнӹштӹ кечӹвӓл-вадывел Канада гӹц Никарагуа якте 
** *Patagioenas fasciata letonai* – Гондурас дӓ Сальвадор 
** *Patagioenas fasciata parva* – йыдпелвел Никарагуа
* *Patagioenas fasciata vioscae* – кечӹвӓлвел Калифорни пел ошмаоты
**albilinea* группа 
** *Patagioenas fasciata crissalis* – Коста-Рика дӓ вадывел Панама
** *Patagioenas fasciata roraimae* – кечӹвӓлвел Венесуэла (Рорайма)
** *Patagioenas fasciata albilinea* – Колумби, Венесуэла, йыд-вадывел Бразили, ирвел Боливи дӓ йыдпелвел Аргентина

Категори:Кӓдӹвлӓ
Чили кӓдӹ

**Чили кӓдӹ** () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Аргентина, Чили дӓ Фолкленд ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 30–40 см якте шоэш. 

Категори:Кӓдӹвлӓ
Якшар шӱӓн кӓдӹ

**Якшар шӱӓн кӓдӹ** () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Антил ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 41 см якте шоэш. 

Категори:Кӓдӹвлӓ
Шим пачан кӓдӹ

**Шим пачан кӓдӹ** () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Аргентина, Боливи, Бразили, Парагвай дӓ Уругвай) вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 37,5 см якте шоэш. 

## Лӹвӓл йишвлӓ
* *Patagioenas picazuro marginalis* – йыд-ирвел Бразили 
* *Patagioenas picazuro picazuro* – ирвел Бразили гӹц Боливи дӓ кечӹвӓлвел покшал Аргентина якте 

Категори:Кӓдӹвлӓ
Корнан пачан Ямайка кӓдӹ

**Корнан пачан Ямайка кӓдӹ** () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Ямайкышты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 40 см якте шоэш. 

Категори:Кӓдӹвлӓ
Ош калпакан кӓдӹ

**Ош калпакан кӓдӹ** () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Антил ошмаотывлӓ дон Флорида гӹц Панама якте Йыдпел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. 

Кытшы 29–35 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 48–59 см, нелӹцшӹ 150–301 г якте шоэш. 

Категори:Кӓдӹвлӓ
Цӓрӓ сӹнзӓӓн кӓдӹ

**Цӓрӓ сӹнзӓӓн кӓдӹ** () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Венесуэла, Колумби дӓ Нидерланд Антил ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 33 см якте шоэш. 

Категори:Кӓдӹвлӓ
Ала шылдыран кӓдӹ

**Ала шылдыран кӓдӹ** () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 32–33 см якте шоэш. 

## Лӹвӓл йишвлӓ
* *Patagioenas maculosa albipennis* – кечӹвӓлвел Перу гӹц вадывел Боливи дӓ йыд-вадывел Аргентина якте 
* *Patagioenas maculosa maculosa* – кечӹвӓлвел Боливи гӹц Парагвай, кечӹвӓл-ирвел Бразили, Уругвай дӓ кечӹвӓл-покшал Аргентина якте 

Категори:Кӓдӹвлӓ
Сӧрӓн кӓдӹ

**Сӧрӓн кӓдӹ** () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 32–33 см якте шоэш. 

## Лӹвӓл йишвлӓ
* *Patagioenas cayennensis pallidicrissa* – кечӹвӓл-ирвел Мексика гӹц йыдпелвел Колумби якте 
* *Patagioenas cayennensis andersoni* – кечӹвӓл-ирвел Колумби дӓ ирвел Эквадор гӹц Бразили (йыдпелвел Амазонка) якте 
* *Patagioenas cayennensis tobagensis* – Тринидад дӓ Тобаго
* *Patagioenas cayennensis cayennensis* – Гайана, Суринам дӓ Франци Гвиана
* *Patagioenas cayennensis sylvestris* – ирвел Перу гӹц Бразили (кечӹвӓлвел Амазонка), Парагвай дӓ йыдпелвел Аргентина якте 

Категори:Кӓдӹвлӓ
Антил кӓдӹ

**Антил кӓдӹ** () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Кого Антил ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 38 см якте шоэш. 

## Лӹвӓл йишвлӓ
* *Patagioenas inornata inornata* – Куба, Пен ошмаоты дӓ Гаити ошмаоты
* *Patagioenas inornata exigua* – Ямайка
* *Patagioenas inornata wetmorei* – Пуэрто-Рико

Категори:Кӓдӹвлӓ
Гвиана

**Гвиана** (, , ) — Кечӹвӓлвел Америкышты регион. 

## Кугижӓнӹшвлӓжӹ
* Гайана тенгеок Британи Гвиана 
* Суринам тенгеок Нидерланди Гвиана 
* Франци Гвиана 
* Венесуэла Гвиана 

## Эндемик йӓнвлӓжӹ
**Aulacorhynchus whitelianus* — Тепуи туканет
**Selenidera culik* — Гвиана селенидера
**Pteroglossus viridis* — Ыжарикӓ арасари
**Pteroglossus aracari* — Шим логерӓн арасари

## Эндемик кушкышвлӓжӹ

Категори:Америка
Вӹдвулны цӹреӓн кӓдӹ

**Вӹдвулны цӹреӓн кӓдӹ** () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 33–34 см, нелӹцшӹ 170–230 г якте шоэш. 

## Лӹвӓл йишвлӓ
* *Patagioenas plumbea delicata* – ирвел Колумби гӹц Венесуэла, Гвиана, йыдпелвел Бразили дӓ йыдпелвел Боливи
* *Patagioenas plumbea chapmani* – йыд-вадывел Эквадор
* *Patagioenas plumbea pallescens* – Пурус гӹц Пара (штат) якте Амазонка 
* *Patagioenas plumbea baeri* – покшал Бразили (Гояс дӓ йыд-вадывел Минас-Жерайс)
* *Patagioenas plumbea plumbea* – кечӹвӓл-ирвел Бразили дӓ Парагвай

Категори:Кӓдӹвлӓ
Цевер кӓдӹ

**Цевер кӓдӹ** () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 28 см, нелӹцшӹ 170 г якте шоэш. 

## Лӹвӓл йишвлӓ
**subvinacea/berlepschi* группа
** *Patagioenas subvinacea subvinacea* – Коста-Рика дӓ Панама
** *Patagioenas subvinacea berlepschi* – кечӹвӓл-ирвел Панама гӹц кечӹвӓл-вадывел Эквадор якте 
** purpureotincta* группа
** *Patagioenas subvinacea zuliae* – йыд-ирвел Колумби дӓ вадывел Венесуэла
** *Patagioenas subvinacea peninsularis* – йыд-ирвел Венесуэла (Пари иксӓ)
** *Patagioenas subvinacea purpureotincta* – кечӹвӓл-ирвел Колумби гӹц Венесуэла дӓ Гвиана якте 
** *Patagioenas subvinacea bogotensis* – Андвлӓ Колумби, йыд-ирвел Боливи дӓ Амазонка (Бразили)

Категори:Кӓдӹвлӓ
Якшар нерӓн кӓдӹ

**Якшар нерӓн кӓдӹ** () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Йыдпел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 30–37 см, нелӹцшӹ 230–425 г якте шоэш. 

## Лӹвӓл йишвлӓ
* *Patagioenas flavirostris flavirostris* – кечӹвӓлвел Техас гӹц ирвел Коста-Рика якте 
* *Patagioenas flavirostris restricta* – вадывел Мексика 
* *Patagioenas flavirostris madrensis* – Острова Марии (вадывел Мексика)
* *Patagioenas flavirostris minima* – Коста-Рика (Никоя иксӓ)

Категори:Кӓдӹвлӓ
Перу кӓдӹ

**Перу кӓдӹ** () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Перу дӓ Эквадорышты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 34 см якте шоэш. 

Категори:Кӓдӹвлӓ
Кӹтӹк нерӓн кӓдӹ

**Кӹтӹк нерӓн кӓдӹ** () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Мексика гӹц якте Колумбиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 26.5 см, нелӹцшӹ 150 г якте шоэш. 

Категори:Кӓдӹвлӓ
Йӹлгӹжикӓ рок кӓдӹ

**Йӹлгӹжикӓ рок кӓдӹ** () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Багамвлӓ, Куба, Хувентуд, Гаити дӓ кечӹвӓл-вадывел Пуэрто-Рико ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 27–31 см якте шоэш. 

Категори:Кӓдӹвлӓ
Ошалгы-якшар шӹргӓн рок кӓдӹ

**Ошалгы-якшар шӹргӓн рок кӓдӹ** () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 28–32 см, нелӹцшӹ 305 г якте шоэш. 

## Лӹвӓл йишвлӓ
* *Geotrygon frenata bourcieri* – вадывел Колумби дӓ вадывел Эквадор
* *Geotrygon frenata erythropareia* – ирвел Эквадор
* *Geotrygon frenata frenata* – йыдпелвел Перу гӹц покшал Боливи якте 
* *Geotrygon frenata margaritae*– кечӹвӓлвел Боливи дӓ йыд-вадывел Аргентина

Категори:Кӓдӹвлӓ
Ош лепкӓн рок кӓдӹ

**Ош лепкӓн рок кӓдӹ** () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Гаити ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. 

Категори:Кӓдӹвлӓ
Пальгата шӹргӓн рок кӓдӹ

**Пальгата шӹргӓн рок кӓдӹ** () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Колумби, Венесуэла, Тринидад дӓ Тобагышты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. 

Категори:Кӓдӹвлӓ
Шимӓкӓ кӓдӹ

**Шимӓкӓ кӓдӹ** () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Колумбиштӹ дӓ Эквадорышты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 24–27 см якте шоэш. 

Категори:Кӓдӹвлӓ
Пуэрто-Рико рок кӓдӹ

**Пуэрто-Рико рок кӓдӹ** ( †) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Пуэрто-Рикышты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. 

Категори:Кӓдӹвлӓ
Якшар рок кӓдӹ

**Якшар рок кӓдӹ** () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 19–28 см якте шоэш. 

## Лӹвӓл йишвлӓ
* *Geotrygon montana montana* – кечӹвӓлвел Мексика дӓ Кого Антил ошмаотывлӓ гӹц кечӹвӓлвел Бразили дӓ йыдпелвел Аргентина якте 
* *Geotrygon montana martinica* – Изи Антил ошмаотывлӓ

Категори:Кӓдӹвлӓ
Панама выльдырцан кӓдӹ

**Панама выльдырцан кӓдӹ** () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Панама дӓ Колумбиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. 

## Лӹвӓл йишвлӓ
* *Zentrygon goldmani goldmani* – ирвел Панама (Дарьен дӓ йыд-вадывел Колумби
* *Zentrygon goldmani oreas* – ирвел Панама (Cerro Chucantí)

Категори:Кӓдӹвлӓ
Коста-Рика выльдырцан кӓдӹ

**Коста-Рика выльдырцан кӓдӹ** () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Коста-Рика гӹц вадывел Панама якте вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 28 см, нелӹцшӹ 320 г якте шоэш. 

Категори:Кӓдӹвлӓ
Цӹвӹ ганьывлӓ

**Цӹвӹ ганьывлӓ** тенгеок **цӹвӹвлӓ гань ылшывлӓ** () — цӹвӹ дон комбывлӓ (Galloanserae) йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты, Океаништӹ, Австралиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кеквлӓ. Цилӓжӹ 250 тӹрлӹ цӹвӹвлӓ гань ылшы кек (цӹвӹ, ирмызы, выльдырцан дӓ вес кеквлӓ) улы. 

## Классификацижӹ
     ├─ Sylviornithidae † — Силвиорнисвлӓ
     ├─ Megapodiidae — Большеноги 
     ├─ Cracidae — Краксвлӓ
     └─ Phasianoidea — 
           ├─ Gallinuloididae † —  
           ├─ Odontophoridae —  Зубчатоклювые куропатки 
           ├─ Numididae —  Цесарковые 
           └─ Phasianidae —  Фазан йишвлӓ
                 ├─ Arborophilinae —  
                 ├─ Coturnicinae —  
                 ├─ Pavoninae —  
                 ├─ Gallininae —  
                 ├─ Meleagridinae —  Немӹццӹвӹвлӓ
                 ├─ Perdicinae —  Мызывлӓ (Ирмызы)
                 ├─ Tetraoninae —  Кӹдӹр йишвлӓ
                 └─ Phasianinae —  Фазанвлӓ

## Ажедмӓшвлӓ
Цӹвӹ дон комбывлӓ

**Цӹвӹ дон комбывлӓ** () — Neognathae йыхыш пырышы кеквлӓ. 

## Классификацижӹ

     ├─ Anseriformes — Комбы ганьывлӓ
     └─ Pangalliformes — 
           ├─ Austinornis † — 
           ├─ Gallinuloididae † — 
           ├─ Paraortygidae † — 
           ├─ Quercymegapodiidae † — 
           └─ Galliformes — Цӹвӹ ганьывлӓ

Категори:Кеквлӓ
Шакте Шӹдӹр

**Шакте Шӹдӹр** () — шӹдӹрвлӓ гӹц иктӹжӹ. Сек яргатажы нӹнӹ логӹц Альциона, Атлас, Электра, Майя, Меропа, Тайгета, Плейона дӓ Целено ылыт.

## Шӹдӹрвлӓжӹ




Категори:Шӹдӹрвлӓ
Брама шӹнгӹртӹш

**Брама шӹнгӹртӹш** () — шӹнгӹртӹш йишвлӓн йыхыш пырышы Азиштӹ (Инди, Шри-Ланка, Непал, Пакистан, Афганистан дӓ Бангладеш) вӓшлиӓлтшӹ шӹнгӹртӹш. Кытшы 19–20 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 9.9–11.5 см, нелӹцшӹ 40–54 г якте шоэш. 

Категори:Шӹнгӹртӹш йишвлӓ
Камбоджа шӹнгӹртӹш

**Камбоджа шӹнгӹртӹш** () — шӹнгӹртӹш йишвлӓн йыхыш пырышы Индокитайышты (Мьянма, Таиланд, Камбоджа, Вьетнам дӓ Лаос) вӓшлиӓлтшӹ майна. Кытшы 21–24 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 112–122 см якте шоэш. 

Категори:Шӹнгӹртӹш йишвлӓ
Якшар нерӓн шӹнгӹртӹш

**Якшар нерӓн шӹнгӹртӹш** () — шӹнгӹртӹш йишвлӓн йыхыш пырышы Китай, Гонконг, Япони, Кечӹвӓлвел Корей, Филиппинвлӓ, Тайвань дӓ Вьетнамышты вӓшлиӓлтшӹ шӹнгӹртӹш. Кытшы 21–24 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 118 см якте шоэш. 

Категори:Шӹнгӹртӹш йишвлӓ
Лачокла шӹнгӹртӹш

**Лачокла шӹнгӹртӹш** () — шӹнгӹртӹш йишвлӓн йыхыш пырышы Евразиштӹ, Африкышты, Австралиштӹ дӓ Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ шӹнгӹртӹш. Кытшы 18,7–21,2 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 38,7 см, нелӹцшӹ 75 г якте шоэш. 

## Лӹвӓл йишвлӓ
* *Sturnus vulgaris vulgaris* –  Урал кырыквлӓ якте Европышты 
* *Sturnus vulgaris faroensis* – Фарер ошмаотывлӓ
* *Sturnus vulgaris zetlandicus* – Шетландские ошмаотывлӓ
* *Sturnus vulgaris poltaratskyi* –  Вадывел ‎‎дӓ Покшал Сибирь 
* *Sturnus vulgaris tauricus* –  Украина, Крым, Турци
* *Sturnus vulgaris purpurascens* –  Шим тангыж, Турци, Армени
* *Sturnus vulgaris caucasicus* –  Кавказ, Волга, Каспи тангыж,  Иран
* *Sturnus vulgaris nobilior* –  Каспи тангыж, Афганистан
* *Sturnus vulgaris porphyronotus* –  Покшал Ази, Тарим, Памир
* *Sturnus vulgaris humii* –  Гималай
* *Sturnus vulgaris minor* –  Пакистан

Категори:Шӹнгӹртӹш йишвлӓ
Ала шӹнгӹртӹш

**Ала шӹнгӹртӹш** () — шӹнгӹртӹш йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓлвел дӓ кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ Gracupica. Кытшы 21–24 см якте шоэш. 

## Лӹвӓл йишвлӓ
* *Sturnus contra contra* – йыдпелвел дӓ покшал Инди
* *Sturnus contra sordidus* – йыдпелвел Assam
* *Sturnus contra superciliaris* – Манипур дӓ Тенассерим якте Мьянма 
* *Sturnus contra floweri* – кечӹвӓлвел Мьянма гӹц Таиланд дӓ Лаос якте 
* *Sturnus contra jalla* – Суматра, Ява дӓ Бали

Категори:Шӹнгӹртӹш йишвлӓ
Трогон ганьывлӓ

**Трогон ганьывлӓ** дон **трогон йишвлӓ** ( дон Trogonidae) — Cavitaves йыхыш пырышы Америкышты, Африкышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кеквлӓ. Цилӓжӹ 39 тӹрлӹ кӓдӹ улы. 

Трогонвлӓн сек изижӹн (*Harpactes duvaucelii*) кытышты 23 см, нелӹцшӹ 40 г; сек когожын (*Pharomachrus mocinno*) кытышты 40 см, нелӹцшӹ 210 г якте шот. 

## Классификацижӹ
* *Apaloderma* — Африка трогонвлӓ
** *Apaloderma narina* — Уздечковый африканский трогон 
** *Apaloderma aequatoriale* — Желтощёкий африканский трогон 
** *Apaloderma vittatum* — Горный африканский трогон
* *Apalharpactes* — Зонда трогонвлӓ
** *Apalharpactes reinwardtii* — Синехвостый трогон 
** *Apalharpactes mackloti* — Суматра трогон
* *Harpactes* — Ази трогонвлӓ
** *Harpactes fasciatus* — Малабарский азиатский трогон 
** *Harpactes kasumba* — Краснозатылочный азиатский трогон 
** *Harpactes diardii* — Ожерелковый азиатский трогон 
** *Harpactes ardens* — Филиппинский азиатский трогон 
** *Harpactes whiteheadi* — Азиатский трогон Уайтхеда 
** *Harpactes orrhophaeus* — Коричневогузый азиатский трогон 
** *Harpactes duvaucelii* — Красногузый азиатский трогон 
** *Harpactes erythrocephalus* — Якшар вуян трогон
** *Harpactes oreskios* — Зеленоголовый азиатский трогон 
** *Harpactes wardi* — Розовохвостый азиатский трогон 
* *Priotelus* — 
** *Priotelus temnurus* — Куба трогон
** *Priotelus roseigaster* тенгеок *Temnotrogon roseigaster* — Гаити трогон
* *Trogon* — Лачокла трогонвлӓ
** *Trogon melanocephalus* — Шим вуян трогон
** *Trogon citreolus* — Луды вуян трогон
** *Trogon viridis* — Green-backed trogon 
** *Trogon chionurus* — Ош пачан трогон
** *Trogon bairdii* — Baird's trogon 
** *Trogon violaceus* — Фиолетовый трогон 
*** *Trogon (violaceus) ramonianus* — Amazonian trogon 
** *Trogon caligatus* — Gartered trogon 
** *Trogon mexicanus* — Кырык трогон
** *Trogon comptus* — Симсӹ пачан трогон
** *Trogon collaris* — Шӱӓшӓн трогон
** *Trogon elegans* — Той трогон
** *Trogon ambiguus* — Coppery-tailed trogon 
** *Trogon aurantiiventris* — Златобрюхий трогон 
** *Trogon personatus* — Масковый трогон 
** *Trogon rufus* — Шим логерӓн трогон
** *Trogon surrucura* — Трогон-суруку 
** *Trogon aurantius* — Northern Surucua trogon 
** *Trogon curucui* — Симсӹ калпакан трогон
** *Trogon melanurus* — Шим пачан трогон
** *Trogon mesurus* — Эквадор трогон
** *Trogon massena* — Аспиднохвостый трогон 
** *Trogon clathratus* — Вӓрӓш пачан трогон
* *Euptilotis neoxenus* — Ушастый трогон / Eared quetzal 
* *Pharomachrus* — Квезали 
** *Pharomachrus mocinno* — Квезаль
** *Pharomachrus antisianus* — Упшан квезаль
** *Pharomachrus fulgidus* — Алмаз квезаль
** *Pharomachrus auriceps* — Златоглавый квезаль
** *Pharomachrus pavoninus* — Pavonine quetzal

## Ажедмӓшвлӓ
Вӹдвӓрӓ Шӹдӹр

**Вӹдвӓрӓ Шӹдӹр** () — шӹдӹрвлӓ гӹц иктӹжӹ. Сек яргатажы нӹнӹ логӹц Ригель, Бетельгейзе дӓ Беллатрикс ылыт.

## Шӹдӹрвлӓжӹ
* Ригель (β&nbsp;Ori) — 0,12m
* Бетельгейзе (α&nbsp;Ori) — 0,2—1,2m
* Беллатрикс (γ&nbsp;Ori) — 1,64m
* Альнилам (ε&nbsp;Ori) — 1,69m
* Альнитак (ζ&nbsp;Ori) — 1,74m
* Саиф (κ&nbsp;Ori) — 2,07m
* Минтака (δ&nbsp;Ori) — 2,25m
* Хатиса (ι&nbsp;Ori) — 2,75m

Категори:Шӹдӹрвлӓ
Ошалгы-якшар шӹнгӹртӹш

**Ошалгы-якшар шӹнгӹртӹш** () — шӹнгӹртӹш йишвлӓн йыхыш пырышы Азиштӹ дӓ Европышты вӓшлиӓлтшӹ монотипан шӹнгӹртӹш. Кытшы 19–22 см, нелӹцшӹ 59–89 г якте шоэш. 

Категори:Шӹнгӹртӹш йишвлӓ
Франци Гвиана

**Франци Гвиана** (франц. Guyane Française, La Guyane) — Кечӹвӓлвел Америкын Атланти океан сирӹштӹш Гвиана регионышты Францин тангыж шайылныш департаментжӹ. Территорижӹ 91 тӹжем км²; вӹддӹмӹ кукшы вӓр 89 150 км², вӹдӓн вӓр 1850 км². 2014-шӹ ин тӹштӹ 250 377 эдем ӹлен. 

## Эндемик йӓнвлӓжӹ

## Эндемик кушкышвлӓжӹ

Категори:Франци Гвиана
Гваделупа

**Гваделупа** (франц. Guadeloupe) — Йыдпел Америкын Кариб тангыжышты Францин тангыж шайылныш регионжы дӓ департаментжӹ. Территорижӹ 1628,43 км². 2012-шы ин тӹштӹ 403 314 эдем ӹлен. 

## Эндемик йӓнвлӓжӹ
**Psittacara labati* † — Гваделупа аратинга

## Эндемик кушкышвлӓжӹ

Категори:Гваделупа
Мартиника

**Мартиника** (франц. Martinique) — Йыдпел Америкын Кариб тангыжышты Изи Антил ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ ‎‎дӓ Францин тангыж шайылныш регионжы дӓ департаментжӹ. Территорижӹ 1128 км². 2012-шы ин тӹштӹ 388 364 эдем ӹлен. 

## Эндемик йӓнвлӓжӹ
**Amazona martinicana* — Мартиника амазон

## Эндемик кушкышвлӓжӹ

Категори:Мартиника
Шим шылдыран йора

**Шим шылдыран йора** тенгеок **лачокла йора** () — шӹнгӹртӹш йишвлӓн йыхыш пырышы Инди пел ошмаоты дӓ кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ йора. Кытшы 12–15 см, нелӹцшӹ 59–89 г якте шоэш. 

## Лӹвӓл йишвлӓ
* *Aegithina tiphia multicolor* – кечӹвӓлвел Инди дӓ Шри-Ланка
* *Aegithina tiphia deignani* – Инди пел ошмаоты дӓ йыдпелвел дӓ покшал Мьянма 
* *Aegithina tiphia humei* – покшал Инди 
* *Aegithina tiphia tiphia* – йыд-ирвел Инди 
* *Aegithina tiphia septentrionalis* – Пакистан дӓ йыд-вадывел Инди 
* *Aegithina tiphia philipi* – Китай гӹц покшал Мьянма, йыдпелвел Таиланд, Лаос дӓ йыдпелвел Вьетнам якте 
* *Aegithina tiphia cambodiana* – Камбоджа, кечӹвӓл-ирвел Таиланд дӓ кечӹвӓлвел Вьетнам 
* *Aegithina tiphia horizoptera* – кечӹвӓлвел Мьянма гӹц Таиланд‎, Малайзи‎, Суматра якте 
* *Aegithina tiphia scapularis* – Ява дӓ Бали
* *Aegithina tiphia viridis* – кечӹвӓлвел Калимантан
* *Aegithina tiphia aequanimis* – йыдпелвел Калимантан дӓ Палаван

Категори:Йора йишвлӓ
Упшан пингвинвлӓ

**Упшан пингвинвлӓ** () — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы Субантарктикышты вӓшлиӓлтшӹ пингвинвлӓ. Цилӓжӹ 8-9 тӹрлӹ упшан пингвин улы. 

## Лӹмжӹ
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «ευ» (яжо) дон «δύπτης» (ныряльщик) шамаквлӓ гӹц лин.

## Йишвлӓ
* *Eudyptes pachyrhynchus* — Кӹжгӹ нерӓн пингвин 
* *Eudyptes robustus* — Кого пингвин 
* *Eudyptes sclateri* — Кого упшан пингвин 
* *Eudyptes chrysocome* — Упшан пингвин 
** *Eudyptes (chrysocome) chrysocome* — Вадывел упшан пингвин 
** *Eudyptes (chrysocome) filholi* — Ирвел упшан пингвин 
* *Eudyptes moseleyi* — Йыдпел упшан пингвин 
* *Eudyptes schlegeli* — Шлегел пингвин 
* *Eudyptes chrysolophus* — Шӧртньӹ ӱпӓн пингвин 
* *Eudyptes chathamensis* † — Чатем пингвин 

Категори:Пингвинвлӓ
Изи пингвинвлӓ

**Изи пингвинвлӓ** () — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы Австралиштӹ дӓ У Зеландиштӹ вӓшлиӓлтшӹ пингвинвлӓ. Цилӓжӹ 1-2 тӹрлӹ изи пингвин улы. 

## Лӹмжӹ
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «eu» (яжо) дон «dyptula» (изи ныряльщик) шамаквлӓ гӹц лин.

## Йишвлӓ
* *Eudyptula minor* — Изи пингвин
* *Eudyptula (minor) albosignata* — Ош шылдыран пингвин

Категори:Пингвинвлӓ
Кого ялан пингвинвлӓ

**Кого ялан пингвинвлӓ** () — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы У Зеландин Кечӹвӓлвелнӹш ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ пингвинвлӓ. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ кого ялан пингвин улы. 

## Лӹмжӹ
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «mega» (кого) дон «dyptes» (ныряльщик) шамаквлӓ гӹц лин.

## Йишвлӓ
* *Megadyptes antipodes* — Сарикӓ сӹнзӓӓн пингвин 
* *Megadyptes waitaha* † — Уаитаха пингвин 

Категори:Пингвинвлӓ
Сӹнзӓлыкан пингвинвлӓ

**Сӹнзӓлыкан пингвинвлӓ** () — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Африка дӓ Кечӹвӓлвел Америка сирӹштӹ вӓшлиӓлтшӹ пингвинвлӓ. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ сӹнзӓлыкан пингвин улы. 

## Лӹмжӹ
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «sphēniskos» (изи шылдыр) шамак гӹц лин.

## Йишвлӓ
* *Spheniscus demersus* — Сӹнзӓлыкан пингвин
* *Spheniscus mendiculus* — Галапагос пингвин
* *Spheniscus humboldti* — Гумбольдт пингвин 
* *Spheniscus magellanicus* — Магеллан пингвин

Категори:Пингвинвлӓ
Император пингвин

**Император пингвин** () — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы Антарктидышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ кого пингвин. Кытшы 110–130 см, нелӹцшӹ 22.7–45.4 кг якте шоэш. Озы пингвинвлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт. 

Категори:Пингвинвлӓ
Кугижӓ пингвин

**Кугижӓ пингвин** () — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы Субантарктика, Тылан Мӱлӓндӹ дӓ Фолкленд ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кого пингвин. Кытшы 70–100 см, нелӹцшӹ 11–16 кг якте шоэш. Озы пингвинвлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт. 

## Лӹвӓл йишвлӓ
**Aptenodytes patagonicus patagonicus* – Тылан Мӱлӓндӹ дӓ Фолкленд ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтӹт.
**Aptenodytes patagonicus halli* – вес Субантарктика ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтӹт.

Категори:Пингвинвлӓ
Антарктида пингвинвлӓ

**Антарктида пингвинвлӓ** () — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы Антарктидышты вӓшлиӓлтшӹ пингвинвлӓ. Цилӓжӹ 6 тӹрлӹ Антарктида пингвин улы. 

## Йишвлӓ
* *Pygoscelis adeliae* — Адели пингвин
* *Pygoscelis antarctica* — Антарктида пингвин
* *Pygoscelis papua* — Папуа пингвин
* *Pygoscelis grandis* † — 
* *Pygoscelis calderensis* † — 
* *Pygoscelis tyreei* † — Тайри пингвин

Категори:Пингвинвлӓ
Император пингвинвлӓ

**Кого пингвинвлӓ** () — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы Антарктидышты дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ пингвинвлӓ. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ кого пингвин улы. Кытышты 90–122 см, нелӹцшӹ 16–37 кг якте шоэш. 

## Лӹмжӹ
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «απτηνο-» (шылдырдымы) дон «δυτης» (ныряльщик) шамаквлӓ гӹц лин.

## Йишвлӓ
* *Aptenodytes forsteri* — Император пингвин 
* *Aptenodytes patagonicus* — Кугижӓ пингвин 
* *Aptenodytes ridgeni* † — Ридген пингвин

Категори:Пингвинвлӓ
Ридген пингвин

**Ридген пингвин** ( †) — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы У Зеландиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кого плиоцен пингвин. Кытшы 90–100 см якте шоэш. 

Категори:Пингвинвлӓ
Кӹжгӹ нерӓн пингвин

**Кӹжгӹ нерӓн пингвин** () — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы У Зеландин Кечӹвӓлвелнӹш (Фьордленд) дон Стьюарт (Ракиура) ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ пингвин. Кытшы 60 см, нелӹцшӹ 2–5.95 кг якте шоэш. Озы пингвинвлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт. 

## Лӹмжӹ
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «παχυ-» (кӹжгӹ) дон «ρύγχος» (нер) шамаквлӓ гӹц лин.

Категори:Пингвинвлӓ
Кого упшан пингвин

**Кого пингвин** () — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы У Зеландин Баунти дӓ Антипод ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ пингвин. Кытшы 50–70 см, нелӹцшӹ 2.5–6 кг якте шоэш. Озы пингвинвлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт. 

## Лӹмжӹ
Лӹмжӹм британи зоолог Филип Латли Склейтер (Philip Lutley Sclater, 1829 – 1913) лӹмеш пумы.

Категори:Пингвинвлӓ
Упшан пингвин

**Упшан пингвин** () — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓлвел Шӹпӓн дӓ Инди океанвлӓштӹш Субантарктика ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ пингвин. Кытшы 45–58 см, нелӹцшӹ 2–3.4 кг якте шоэш. Озы пингвинвлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт. 

## Лӹвӓл йишвлӓ
* *Eudyptes chrysocome chrysocome* — Вадывел упшан пингвин 
* *Eudyptes chrysocome filholi* — Ирвел упшан пингвин 

Категори:Пингвинвлӓ
Ирвел упшан пингвин

**Ирвел упшан пингвин** () — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓлвел Шӹпӓн дӓ Инди океанвлӓштӹш Субантарктика ошмаотывлӓштӹ (Принс-Эдуард, Крозе, Кергелен, Херд, Маккуори, Кэмпбелл, Окленд дӓ Антипод) вӓшлиӓлтшӹ пингвин. Кытшы 60–65 см, нелӹцшӹ 3,35 кг якте шоэш. Озы пингвинвлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт. 

Категори:Пингвинвлӓ
Йыдпел упшан пингвин

**Йыдпел упшан пингвин** () — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы Атланти океаныштыш Тристан-да-Кунья дӓ Гоф ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ пингвин. 

Категори:Пингвинвлӓ
Шлегел пингвин

**Шлегел пингвин** () — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы Маккуори ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ пингвин. Кытшы 65–76 см, нелӹцшӹ 3–8 кг якте шоэш. Озы пингвинвлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт. 

## Лӹмжӹ
Лӹмжӹм немӹц орнитолог Герман Шлегель (Hermann Schlegel, 1804 – 1884) лӹмеш пумы.

Категори:Пингвинвлӓ
Шӧртньӹ ӱпӓн пингвин

**Шӧртньӹ ӱпӓн пингвин** () — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы Субантарктика гӹц Антарктида якте вӓшлиӓлтшӹ пингвин. Кытшы 70 см, нелӹцшӹ 5.5 кг якте шоэш. Озы пингвинвлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт. 

Категори:Пингвинвлӓ
Ош шылдыран пингвин

**Ош шылдыран пингвин** () — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы У Зеландин Кечӹвӓлвелнӹш (Банкс пел ошмаоты) дон Мотунау ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ пингвин. Кытшы 30 см, нелӹцшӹ 1.5 кг якте шоэш. Озы пингвинвлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт. 

Категори:Пингвинвлӓ
Сарикӓ сӹнзӓӓн пингвин

**Сарикӓ сӹнзӓӓн пингвин** () — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы У Зеландин Кечӹвӓлвелнӹш, архипелага Кэмпбелл, Кэмпбелл, Баунти, Антипод дӓ Маккуори ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ пингвин. 

Кытшы 62–79 см, нелӹцшӹ 5.5–8 кг якте шоэш. Озы пингвинвлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт. Сарикӓ сӹнзӓӓн пингвинвлӓ 20 и нӓрӹ ӹлӓт. 

Категори:Пингвинвлӓ
Уаитаха пингвин

**Уаитаха пингвин** ( †) — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы У Зеландин Кечӹвӓлвелнӹш  ошмаотышты уаитаха маоривлӓн мӱлӓндӹштӹ вӓшлиӓлтшӹ пингвин. 

Категори:Пингвинвлӓ
Адели пингвин

**Адели пингвин** () — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы Антарктидышты (Аделин Мӱлӓндӹжӹ) эндемик вӓшлиӓлтшӹ пингвин. Кытшы 46–71 см, нелӹцшӹ 3.6–6 кг якте шоэш. Озы пингвинвлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт. 

Категори:Пингвинвлӓ
Антарктида пингвин

**Антарктида пингвин** () — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы Антарктидышты дӓ вес (Кечӹвӓлвел Георги дон Кечӹвӓлвел Сандвич ошмаотывлӓ, Десепшен, Кечӹвӓлвел Оркней ошмаотывлӓ, Кечӹвӓлвел Шетланд ошмаотывлӓ, Буве ошмаоты дӓ Баллени) ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ пингвин. Кытшы 68 см, нелӹцшӹ 3–6 кг якте шоэш. Озы пингвинвлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт. 

Категори:Пингвинвлӓ
Изи пингвин

**Изи пингвин** () — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓлвел Австралиштӹ, Тасмани дӓ У Зеландиштӹ Чатем ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ пингвин. Кытшы 30–33 см, нелӹцшӹ 1.5 кг якте шоэш. Озы пингвинвлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт. 

Категори:Пингвинвлӓ
Сӹнзӓлыкан пингвин

**Сӹнзӓлыкан пингвин** () — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓлвел дӓ кечӹвӓл-вадывел Африка сирӹштӹ вӓшлиӓлтшӹ пингвин. Кытшы 60–70 см, нелӹцшӹ 2.2–3.5 кг якте шоэш. Озы пингвинвлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт. 

Категори:Пингвинвлӓ
Гумбольдт пингвин

**Гумбольдт пингвин** () — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы Чили дӓ Перу сирӹштӹ (течение Гумбольдта) вӓшлиӓлтшӹ пингвин. Кытшы 56–70 см, нелӹцшӹ 3.6–5.9 кг якте шоэш. Озы пингвинвлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт. 

Категори:Пингвинвлӓ
Магеллан пингвин

**Магеллан пингвин** () — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы Аргентина, Чили дӓ Фолкленд ошмаотывлӓ сирӹштӹ вӓшлиӓлтшӹ пингвин. Кытшы 61–76 см, нелӹцшӹ 2.7–6.5 кг якте шоэш. Озы пингвинвлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт. 

## Лӹмжӹ
Лӹмжӹм немӹц натуралист Фернан Магеллан (Fernão de Magalhães, 1480 – 1521) лӹмеш пумы.

Категори:Пингвинвлӓ
Альбатрос

**Альбатрос йишвлӓ** () — Буревестник ганьывлӓ йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел дӓ Шӹпӓн океанвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кого тангыж кеквлӓ. Цилӓжӹ 21 тӹрлӹ альбатрос улы. 

## Классификаци
* *Diomedea* — Лачокла альбатросвлӓ
** *Diomedea epomophora* — Кечӹвӓлвел кугижӓ альбатрос
** *Diomedea sanfordi* — Йыдпелвел кугижӓ альбатрос
** *Diomedea exulans* — Странствующий альбатрос 
** *Diomedea antipodensis* — Антипод альбатрос
*** *Diomedea antipodensis gibsoni* — Гибсон альбатрос
** *Diomedea dabbenena* — Тристан альбатрос
** *Diomedea amsterdamensis* — Амстердам альбатрос
* *Phoebastria* — Йыдпелвел Шӹпӓн альбатросвлӓ
** *Phoebastria irrorata* — Галапагос альбатрос
** *Phoebastria albatrus* — Ош тупан альбатрос 
** *Phoebastria nigripes* — Шим ялан альбатрос 
** *Phoebastria immutabilis* — Шим тупан альбатрос 
* *Thalassarche* — Колшӹре альбатросвлӓ
** *Thalassarche melanophris* — Шим сӹнзӓхалан альбатрос
** *Thalassarche impavida* — Кэмпбелл альбатрос
** *Thalassarche cauta* — Ош калпакан альбатрос
** *Thalassarche eremita* — Чатем альбатрос
** *Thalassarche salvini* — Сэльвин альбатрос
** *Thalassarche chrysostoma* — Луды вуян альбатрос
** *Thalassarche chlororhynchos* — Сарикӓ нерӓн альбатрос
** *Thalassarche carteri* — Инди сарикӓ нерӓн альбатрос
** *Thalassarche bulleri* — Буллер альбатрос
* *Phoebetria* — Шӹкшӓн альбатросвлӓ
** *Phoebetria fusca* — Шим тупан шӹкшӓн альбатрос
** *Phoebetria palpebrata* — Валгыды тупан шӹкшӓн альбатрос
Арасари

**Арасаривлӓ** () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Неотропика регионышты (Мексика, Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты ) вӓшлиӓлтшӹ туканвлӓ. Цилӓжӹ 14 тӹрлӹ арасари улы. 

## Йишвлӓ
* *Pteroglossus castanotis* — Кӹрӓн пӹлӹшӓн арасари
* *Pteroglossus erythropygius* — Валгыды нерӓн арасари
* *Pteroglossus viridis* — Ыжарикӓ арасари
* *Pteroglossus azara* — Якшар логерӓн арасари
* *Pteroglossus bitorquatus* — Кок корнан арасари
* *Pteroglossus mariae* — Кӹрӓн нерӓн арасари
* *Pteroglossus beauharnaesii* — Кыйыр арасари
* *Pteroglossus pluricinctus* — Шукы корнан арасари 
* *Pteroglossus frantzii* — Тылан нерӓн арасари
* *Pteroglossus torquatus* — Шӱӓшӓн арасари
* *Pteroglossus sanguineus* — Корнан нерӓн арасари
* *Pteroglossus inscriptus* — Сирӹшӹ арасари
* *Pteroglossus aracari* — Шим логерӓн арасари
* *Pteroglossus bailloni* — Шӧртньӹ онган арасари

Категори:Тукан йишвлӓ
Лачокла туканвлӓ

**Лачокла туканвлӓ** () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Мексика, Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты Неотропика регионышты вӓшлиӓлтшӹ туканвлӓ. Цилӓжӹ 7 тӹрлӹ туканет улы. Кытышты 42–61 см лин кердеш. 

## Йишвлӓ
* *Ramphastos sulfuratus* — Шанавӹл тукан
* *Ramphastos brevis* — Чоко тукан
* *Ramphastos vitellinus* — Канал нерӓн тукан
** *Ramphastos vitellinus ariel* — Тукан-ариель
** *Ramphastos vitellinus citreolaemus* — Лимон логерӓн тукан 
** *Ramphastos vitellinus culminatus* — Симсӹ шӹргӓн тукан
** *Ramphastos vitellinus vitellinus* — 
* *Ramphastos dicolorus* — Якшар онган тукан
* *Ramphastos ambiguus* — Сарикӓ логерӓн тукан
** *Ramphastos ambiguus swainsonii* — Кӹрӓн тупан тукан
* *Ramphastos tucanus* — Ош онган тукан
** *Ramphastos tucanus tucanus* — 
** *Ramphastos tucanus cuvieri* — Кювьер тукан
* *Ramphastos toco* — Кого тукан

Категори:Тукан йишвлӓ
Селенидера

**Селенидера туканвлӓ** () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ туканвлӓ. Цилӓжӹ 6 тӹрлӹ селенидера улы. Кытышты 30-35 см лин кердеш. 

## Йишвлӓ
* *Selenidera culik* — Гвиана селенидера
* *Selenidera nattereri* — Наттерер селенидера
* *Selenidera reinwardtii* — Шӧртньӹ шӱӓн селенидера
* *Selenidera gouldii* — Гульд селенидера
* *Selenidera maculirostris* — Ала нерӓн селенидера
* *Selenidera spectabilis* — Сарикӓ пӹлӹшӓн селенидера 

Категори:Тукан йишвлӓ
Шим вуян андигена

**Шим вуян андигена** () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Боливи дӓ Перу Анд кырыквлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 45–48 см якте шоэш. 

Категори:Тукан йишвлӓ
Кырык туканвлӓ

**Кырык туканвлӓ** тенгеок **андигена туканвлӓ** () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты Анд кырыквлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ туканвлӓ. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ кырык тукан улы. 

Кырык туканвлӓн сек изижӹн (*Andigena hypoglauca*) кытышты 43–48 см сек когожын (*Andigena nigrirostris*) кытышты 46–50 см якте лин кердеш. 

## Йишвлӓ
* *Andigena cucullata* — Шим вуян андигена
* *Andigena hypoglauca* — Симсӓкӓ андигена
* *Andigena laminirostris* — Плоскоклювая андигена 
* *Andigena nigrirostris* — Шим нерӓн андигена

Категори:Тукан йишвлӓ
Дерби туканет

**Дерби туканет** () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Колумби дӓ Боливи Анд кырыквлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 36–42 см, нелӹцшӹ 173–257 г якте шоэш. 

## Лӹвӓл йишвлӓ
* *Aulacorhynchus derbianus derbianus* — 
* *Aulacorhynchus derbianus duidae* — 
* *Aulacorhynchus derbianus nigrirostris* — 
* *Aulacorhynchus derbianus osgoodi* — 
* *Aulacorhynchus (derbianus) whitelianus* — Тепуи туканет

Категори:Тукан йишвлӓ
Тепуи туканет

**Тепуи туканет** () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Гвиана кырыквлӓштӹ (тепуи) вӓшлиӓлтшӹ тукан. 

Категори:Тукан йишвлӓ
Якшар пачан туканет

**Якшар пачан туканет** () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Эквадор, Колумби дӓ Венесуэла Анд кырыквлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 35 см, нелӹцшӹ 141–232 г якте шоэш. 

## Лӹвӓл йишвлӓ
* *Aulacorhynchus haematopygus haematopygus* – Колумби Анд кырыквлӓ дӓ Сьерра-де-Периха (вадывел Венесуэла)
* *Aulacorhynchus haematopygus sexnotatus* – кечӹвӓл-вадывел Колумби (Нариньо) дӓ вадывел Эквадор Анд кырыквлӓ 

Категори:Тукан йишвлӓ
Туканет

**Туканетвлӓ** () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Мексика, Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ изи туканвлӓ. Цилӓжӹ 15 тӹрлӹ туканет улы. Кытышты 30–44 см лин кердеш. 

## Йишвлӓ
* *Aulacorhynchus coeruleicinctis* — Луды нерӓн туканет
* *Aulacorhynchus derbianus* — Дерби туканет
* *Aulacorhynchus whitelianus* — Тепуи туканет
* *Aulacorhynchus haematopygus* — Якшар пачан туканет
* *Aulacorhynchus huallagae* — Сарикӓ сӹнзӓхалан туканет
* *Aulacorhynchus prasinus* — Изумруд туканет 
* *Aulacorhynchus wagleri* — Ваглер туканет 
* *Aulacorhynchus caeruleogularis* — Симсӹ логерӓн туканет 
* *Aulacorhynchus cognatus* — Фиолетовый логерӓн туканет 
* *Aulacorhynchus lautus* — Санта-Марта туканет 
* *Aulacorhynchus griseigularis* — Луды логерӓн туканет 
* *Aulacorhynchus albivitta* — Анд туканет 
* *Aulacorhynchus atrogularis* — Шим логерӓн туканет 
* *Aulacorhynchus cyanolaemus* — Перу туканет 
* *Aulacorhynchus sulcatus* — Симсӹ шӹргӓн туканет

Категори:Тукан йишвлӓ
Шим нерӓн андигена

**Симсӓкӓ андигена** () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Венесуэла, Колумби, Эквадор дӓ Перу Анд кырыквлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 46–50 см якте шоэш. 

## Лӹвӓл йишвлӓ
* *Andigena nigrirostris nigrirostris* – ирвел Анд кырыквлӓштӹ (Колумби дӓ вадывел Венесуэла)
* *Andigena nigrirostris occidentalis* – вадывел Анд кырыквлӓштӹ (Колумби) 
* *Andigena nigrirostris spilorhynchus* – покшал Анд кырыквлӓштӹ (кечӹвӓлвел Колумби, йыд-ирвел Эквадор дӓ йыдпелвел Перу)

Категори:Тукан йишвлӓ
Ваглер туканет

**Ваглер туканет** () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Мексикышты Кечӹвӓлвел Сьерра-Мадре (Герреро дӓ кечӹвӓл-вадывел Оахака) кырыквлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ изумруд туканет. 

Категори:Тукан йишвлӓ
Симсӹ логерӓн туканет

**Симсӹ логерӓн туканет** () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Панама дӓ Коста-Рикышты вӓшлиӓлтшӹ изумруд туканет. 

## Лӹвӓл йишвлӓ
** *Aulacorhynchus prasinus maxillaris* – Коста-Рика дӓ вадывел Панама
** *Aulacorhynchus prasinus caeruleogularis* – вадывел Панама (Чирики гӹц Кокле якте)

Категори:Тукан йишвлӓ
Фиолетовый логерӓн туканет

**Фиолетовый логерӓн туканет** () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы ирвел Панама (Дарьен) дӓ Колумбиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изумруд туканет. 

Категори:Тукан йишвлӓ
Санта-Марта туканет

**Санта-Марта туканет** () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы йыд-ирвел Колумбиштӹ Санта-Марта кырыквлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ изумруд туканет. 

Категори:Тукан йишвлӓ
Луды логерӓн туканет

**Луды логерӓн туканет** () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Колумбиштӹ вадывел дӓ покшал Анд кырыквлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ изумруд туканет. 

Категори:Тукан йишвлӓ