open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сиргек

**Сиргек** () Muscicapidae йишвлӓн группыш пырышы мырышы кек. 

## Характеристикыжы
Сиргекӹн кытшы 14,5 — 15,5 см, нелӹцшӹ 22 - 28 г, шылдырын шӓрӓлтӹмӹжӹ 26 - 32 см якте шоэш. Сиргек шӹнгӓвлӓм, шукшвлӓм, йӹлӹм, ӓнгӹремшӹм качкын ӹлӓ. Шӹжӹм кӹцкӹвлӓ дон мӧрӹмӓт качкеш. 

## Ылӹмӹ вӓрвлӓжӹ
Сиргек Европа кымдык ӹлӓ. Шӹренжок тӹдӹм кырыквлӓ лошты вӓшлиӓт, тӹ годымок йонган вӓрвлӓмӓт ярата. Тел гачеш Африкыш кеӓ. Ти кекӹм тенгеок Канадышты, Аляскышты, Гренландиштӹ дӓ Сибирьӹштӹ вӓшлиӓт.

## Пӹжӓшӹжӹ

Пыжӓшыжы плошка форманрак, кӱвлӓ лоштыш шелӹквлӓэш оптымы. Пӹжӓшӹштӹ 5 - 6 мыны. Шӹнзӹмӹ жепшӹ - 14 кечӹ нӓрӹ. Коктынат вара игӹвлӓштӹм иквӓреш 15 кечӹ нӓрӹ пукшат.

Категори:Сиргеквлӓ
Якшарлыды

**Якшарлыды** () — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы вӹд кек. Европышты вӓшлиӓлтшӹ вӹд кек, тенгеок Африкышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Тел гачеш Азиш чонгештӓ.

Категори:Лыды йишвлӓ
Категори:Вӹд кеквлӓ
Степь кучкыж

**Степь кучкыж** () — хир кеквлӓн йыхын вӓрӓш йишвлӓн (*Accipitridae*) группыш пырышы кек.

Категори:Кеквлӓ
Категори:Хир кеквлӓ
Тӹнгӓ

**Тӹнгӓ** - кок шылдыран арашӹнгӓ гӹц когорак ылшы шӹнга, кыды мынывлӓжӹм вольыквлӓн кӓпӹштӹштӹ мынза . Цилӓжӹ 150 тӹрлӹ йиш тӹнгӓ улы. 

## Йишвлӓ
* Имни тӹнгӓ ( *Gasterophilus intestinalis* )
* Пучы тӹнгӓ ( *Hypoderma (Oedemagena) tarandi* )

Категори:Шӹнгӓвлӓ
Ронгыж (кек)

**Ронгыж** (кек) () — караквлӓн (Corvidae) йыхыш пырышы кек.

## Характеристикыжы
Кытшы доно 30 см якте шоэш, пачыжы иктӓ 11 см, нелӹшӹ 125-190 грамм нӓрӹ. Шимӓкӓ - ошикӓ кек ылешӓт, кырык марла тидӹм ронгыж (сӧдӧй) маныт. Пач мычашыштыжы ошикӓ ялава вуйта кеӓ. Авӓ кекшӹ озы кек гӹц сотырак дӓ ош тамгавлаыж-ӓт чӹдӹрӓк. Ти кекӹм Европа, Ази, Скандинави дон Альп ывлӓ дорц Камчатка якте имӓн шӹргӹвлӓштӹ шӹренооок вӓшлиӓт.

Категори:Карак йишвлӓ
Царамак

**Царамак** () — царамак йишвлӓн йыхыш пырышы кого агыл яргата кек, Европын, Азин  (Енисей якте)  йонгатарак климатан вӓрвлӓштӹ ӹлӓ. Пиш когон пӹсӹ кек, юкланаш ярата, тӹшкӓвлӓм агыл, пушангы вуйвлӓм айыра, ара доно ак сӓрнӹ, ӹшкетшӹ ӓль мыжырын  лиӓш ярата. Рационышкыжы шукшвлӓ,  шӹнгӓвлӓ, тенгеок кӹцкӹ дон махань-шон мӧрвлӓ пырат. Телӹм Ази дон Африкын тропиквлӓштӹ Сахара гӹц кечӹвӓлвелнӹрӓк эртӓрӓ. 

Категори:Царамаквлӓ
Цӓнгӓ

**Цӓнгӓ** () — карак йишвлӓн йыхыш пырышы кек. Кытшы 34—39 см, нелӹцшӹ 175—280 г. Пын цӹрежӹ шимӹ гӹц вулны гань луды (вуй дон онгжы) якте. Сӹнзӓжӹ ошы вӓк. 

## Ареалжы
Евразин кымда территориштӹжӹ (Скандинавин йыдпелвелжӹ гӹц пасна) ӹлӓ, тенгеок Йыдпелвел Африкыштат вӓшлиӓлтеш. Шотшы доно 4—8 миллион мыжыр якте шоэш. Мары Элышты дӓ ареалын йыдпелвелнӹ ӹлӹшӹ цӓнгӓвлӓ тел гачеш кечӹвӓлвекӹ чонгештӓт.

Категори:Карак йишвлӓ
Ош цӓрлӓнгӹ

**Ош цӓрлӓнгӹ** (тенгеок **ош цӓрлӓн**) () — кого куп кек.

Литван национальный кекешӹштӹ шотлалтеш. 

## Характеристикыжы
Цӓрлӓнгӹвлӓ логӹц сек кымдан пӓлӹмы –кек. Цӹрежӹ лоно ошы, шылдыр мычашыжы шимӹ, кужы якшар нерӓн, кужы шӱӓн, кужы вӹцкӹж якшарикӓ ялан. Ӓвӓ кеквл- озывлӓ гӹц когонжат ак айыртемӓлтеп, изиш изирӓк веле ылыт. Цӓрлӓнгӹн кӱкшӹцшӹ 100—125 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 155—200 см, кого кекӹн нелӹцшӹ 4 кг якте шоэш. Ош цӓрлангӹвлӓ 20 и нӓрӹ ӹлӓт. 

## Ареалжы

Ош цӓрлӓнгӹ Европа дон Азиштӹ кымдан пӓлӹмӹ кек. Европышты ареалжӹ Швеци дон Финлянди якте шоэш. Мары Элышты ти кек ӹлӓ?

Категори:Цӓрлӓнгӹвлӓ
Категори:Куп кеквлӓ
Алагек

**Алагек** () — Алагек йишвлӓн группын карак йишвлӓн йыхыш пырышы кек .
## Характеристикыжы

Цӓнгӓ ганьырак кек. Пышкыды яргата пынан, вуйыштыжы кекркек гант пын, пачыжы мытыкшок агыл. Кӓпшӹ сарикӓ -ыжаргы, пачыжы яргата симсӓлгӹ . Кӓпӹш шошы кеквлӓн кӓпӹштӹ 15 см чкте дӓ пачышты 25—40 см. Нелӹцшӹ 150—200 г лошты лин кердеш.

Категори:Карак йишвлӓ
Алык орави

**Алык орави** () — вуйштышы дӓ онгыштыш яргата сарикӓ пынан изи кек. Европа дон Азин йонгата вӓрвлӓштӹжӹ ӹшкӹмжӹм мелӹеок шижеш. Телвлӓ когонок ӱштӹ лит гӹнь, шокшырак в-арӹш ӹлӓш ванжа. У Зеландиш ти кекӹм эмигрант семӹнь нӓнгемӹ дӓ тӹштӹ ӹнде кымдан шӓрлен кен. 

  
Категори:Орави ганьывлӓ
Ама

**Ама** () — лый йишвлӓн хир йӓнвлӓн йыхыш пырышы йӓн. Пел ӹлӹмӓшӹжӹм вӹдӹштӹ эртӓрӓ. 

## Характеритсткыжы
Яжон ӓйӹнӓлтшӹ кӓпшӹ 55—95 см, пачшы 26—55 см, нелӹцшӹ 6—10 кг якте шоэш. Лапавлӓжӹ кӹтӹквлӓ, ӓтм-ӓӓнвлӓ. Пачшы шӹлӓн, цуштыри, пышкыды ыгыл. Каваштын цӹрежӹ вӹлецӹнжӹ шимӓкӓ - кӹрӓн, лӹвец – сотикӓ кӹрӓн, кынамжы лудикӓ вӓк. Кавашты мижшӹ цуштыри, но пындашытаракшы пышкыды. Конституцижӹ доно ти йӓн вӹдӹштӹ иӓш мастар.

Категори:Йӓнвлӓ
Амашкек

**Амашкек** () — изи шӹргӹ кек. 
## Характеристикыжы
Чыката кӓпӓн яргата пынан агыл, кӹтӹк пачан дӓ йӹргешкӹрӓк шылдыран изи кек. Кӓпшӹ 10—12 см, озывлӓн нелӹцӹштӹ 7—8 г, ӓвӓвлӓн - 6—7 г якте шоэш.

Категори:Орави ганьывлӓ
Амыжгек

**Амыжгек** () — изи мырышы кек. Цилӓжӹ 35 тӹрлӹ амыжгек улы. Кыды амыжгекшы пишок изи ылыт, кыдыжы шӹнгӹртӹш ганьы лин кердӹт. Цилӓнӓт ик цӹреӓн ылыт, кужикӓрӓк кӓпӓн, турарак лепкӓӓн, ташкалтышла кайшы пачан. Мырымышты годым амыж, кужы шуды ӓль мычашышты шӹнзӓт. Вӹд вӓрвлӓ докы лишнӹ лиӓш цаца, пӹжӓшӹжӹм шуды, амыж дӓ тӹшкӓ лошты опта. 

Ти лӹмӹм Русско-марийский словарь биологических терминов лӹмдер гӹц нӓлмӹ. Х. Ф. Балдаев. Йошкар-Ола, 1983.

Категори:Орави ганьывлӓ
Аргек

**Аргек** () — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы вӹд кек. Йогывлӓ вӹлнӹ ӹлшӹ лыдывлӓ логӹц сек изи. Пӹжӓшӹжӹм Евразин йонгата вӓрвлӓштӹжӹ опта, Мары Элышты тӹдӹ шӹренок вӓшлиӓлтеш. Кӓпшӹ 34—38 см, шылдыржын шӓрӓлтӹмӹжӹ 58—64 см, озы лыдывлӓн нелӹцӹштӹ 250—450 г, ӓвӓ лыдывлӓн 200—400 г якте лин кердеш.

Категори:Лыды йишвлӓ
Категори:Вӹд кеквлӓ
Цӓцӓля

**Цӓцӓля** () — (*Fringillidae*) йыхыш пырышы кеквлӓ. Цӓцӓля группыш пырышы шукы йиш кек улы.

Категори:Алавирӹк йишвлӓ
Ӓрлӓн

**Ӓрлӓн** () — Ньымыштшывлӓ йыхын ӓрлӓн йишвлӓш пырышы изи йӓн. Кӹзӹт цилӓжӹ 19 йиш ӓрлӓн пӓлӹ.

Категори:Ньымыштшы йӓнвлӓ
Вӓргӹ

Вӓргӹ () — тупӹрдӓн вольыквлӓн дӓ тенгеок эдемӹн кыжвек лыкшы системын органжы.

Категори:Эдемӹн органвлӓжӹ
Выльдырцан

**Выльдырцан** () — Мызывлӓн йыхыш пырышы изи ала цӹвӹ ганьырак кек. Кӓпшӹ 16—20 см, нелӹцшӹ 80—145 г.

## Характеристкыжы

## Ареалжы

Категори:Фазан йишвлӓ
Робин Гуд

**Робин Гуд** – Вальтер Скоттын романын персонажшы, кыды Шервурдын шӹргӹвлӓштӹ кӹдӓлӓш ивлӓн ӹлен, «пурым шанышы» йолдук, кыды паянвлӓм шолышт сӓрнен дӓ шолыштмыжым незервлӓлӓн пайылен. Сӓмӹрӹквлӓн яратымы персонажышты.

Категори:Литература персонажвлӓ
Роланд гишӓн мыры

**Роланд гишӓн мыры** (*фр. La Chanson de Roland*) – (иктӓ 1100 ивлӓ) – кугезӹ француз шансон де гестевлӓ (chanson de geste) логӹц сек тошты. «Роландын мырыжым» ти жанр доно сирмӹмӹ пӓшӓвлӓ логӹц сек яжоэш штолалтеш. Ти мырын негӹцешӹжӹ Рӧднӓ Карл кугижӓн Пиренейӹштӹ басквлӓ дон мусульманвлӓ лоштыш 778 ин кредӓлмӓшӹн эпизодшы вазын.

Категори:Литература персонажвлӓ
Лачплесис

**Лачплесис** (лат. Lāčplēsis, мӧскӓ кычышы) — герой шӱлӹшӓн эпос, кыдым Андрейс Пумпурс латыш фольклор негӹцеш сирен. Эпосын тӹнг персонажшӹ - Лачплесис, кыды туан халыкын виӓн ылмыжым, тышман ваштареш кредӓлмӓштӹ героизмжӹм анжыкта. 11 ноябрьын Латвиштӹ Лачплесисӹн кечӹжӹм кугижӓнӹш кечӹжӹ ылыеш дӓ тӹдӹм Ӓтямӱлӓндӹ верц кредӓлмӹ кечӹ семӹнь пӓлдӹртӓт. Ти кечӹн 1919 ин Латви Рига докыла талашышы Бермонтын армижӹм шин шӓлӓтен.

Категори:Эпосвлӓ
Калевала (эпос)

**Калевала** – финн халыкын эпосшы, кыдым халык лошты сӓрнӹшы –шайыштмашвлӓ гӹц Элиас Лӧннрот (1802 – 1884) иктӹшкӹ поген. Ти пӓшӓм тӹдӹ 1828-шӹ ин тӹгӓлӹн. «Калевалаш» пыртымы лыдышвлӓм халык лошты кантеле семеш мыренӹт дӓ нӹнӹн ӹшке ритм дон рифмышты улы. Сюжетвлӓ дон шайыштмашвлӓм иктӹшкӹ ушымашты Лӧннрот ӹшке фантазижӹм пиштен.

Категори:Эпосвлӓ
Вӹдкыва

**Вӹдкыва** () — шалгышы вӹдвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ капшангы. Кок йиш вӹдкыва улы – кого вӹдкыва дӓ ялава вӹдкыва, кыдын шылдыр тӹр мычкыжы ялава гань ӓнгӹсӹр кишӓ кеӓ.

Категори:Капшангывлӓ
Ош мызы

**Ош мызы** () — кӹдӹрвлӓн йишӹн цӹвӹлӓ кеквлӓн группыш пырышы кек. тундрышты, тайгашты дӓ шӹргӹвлӓштӹ ӹла.
Кӓпшӹ 35—38 см; нелӹцшӹ 400—700 г.

Категори:Фазан йишвлӓ
Калевипоэг

**Калевипоэг** (*Kalevipoeg*) – эстон халыкын эпосшы. Тидӹм Фридрих Рейнхольд Крейцвальд халык поэзи негыцеш сирен. Эпосын тӹнг персонажшы – Калев дон Линдан эргӹштӹ, Калевипоэг, кыды халык геройын пӓшӓвлӓжӹм ӹштӓ. Погашыжы эпосым Фридрих Роберт Фельманн тӹнгӓлӹн. Тӹдӹн колымыжы паштек ти пӓшӓм Крейцвальд пакыла нӓнген. Тӹдӹ «Калевалан» немӹцлӓ сирӹмӹ версижӹ доно пӓлӹмӹ ылын. «Калевипоэгӹн» 1853-шы ин сирӹмӹ пӹтӓриш версижӹм цензура гишӓн пецӓтлӓш лиде. Кокшым, кужемдӹмӹм дӓ вашталтымы вариантым лаштыквлӓ доно 1857-1861 ивлӓ лошты лыкмы. Текстӹм иктор- эстонла дӓ немӹцлӓ пумы ылын. «Калевипоэгӹн» кымшы версижӹм Суомиштӹ, Куопио халашты пецӓтлен лыкмы.

Категори:Эпосвлӓ
Нибелунгын мырыжы

**Нибелунгын мырыжы** () —кӹдӓлӓш курымвлӓн (1200-шы ивлӓн)  пӓлӹдӹмӹ автор доно сирӹмӹ герой эпос. 

## Эпосын лӹмжӹ гишӓн
Эпосым 18-курым годшен Nibelungenlied лӹм доно пӓлӹ ылеш. Тӹнӓм тидӹм тӧрлен сирӹмӹ ылын. Лӹмжӹм мырывлӓн остатка куплет гӹц нӓлмӹ, кышты тошты кӱшӹл немӹц доно сирӹмӹ: *hie hât daz mære ein ende: daz ist der Nibelunge liet*, кӹзӹтшӹ немӹцлӓ тидӹ тенге лиэш: *hier ist die Geschichte zu Ende: das ist das Lied von den Nibelungen*, а кырык марла тидӹм тенгерӓк келесӓш лиэш: *тенге ти мырын мычашыжы толеш, тидӹ Нибелунгын мырыжы ылын*. Тишты «мыры» ("Lied")  шамакым кычылтмы гӹнят, ти пӓшӓштӹ тӹдӹ мырым агыл, а весым анжыкта. Тидӹм «эпос» значени доно ынгылымыла. Ти эпосын кок версижӹ улы, коктыге 13-шӹ курымын сирӹмӹ ылыт. 
Категори: Эпосвлӓ
Сага

**Сага** (*кугезӹ норвег saga*) ышма гӹц ышмашкы шайыштмы традици дон кӹлдӓлтшӹ литература пӓшӓвлӓ. тӹштӹ викингвлӓн годшаш дӓ ир покшал курымвлӓн жепӓш Скандинавиштӹш халыквлӓн, шӹренжок Исланди дон Норвегин историштӹ гишӓн шайышталтеш. Сагывлӓн текствлӓм кугезӹ норвег йӹлмӹ доно сирӹмӹ. Сагывлӓм Исландиштӹ 12-14-шӹ курымвлӓн сирӹмӹ. Ти текствлӓм истори дон культурын историжӹм шӹмлӹмӓштӹ кычылтыт.

Категори:Сӹлнӹшая терминвлӓ
Вӹдӱшкӱж

**Вӹдӱшкӱж** () — Мыгыльонг йиш кеквлӓн йыхыш пырыш кек. Тупшы шимӓкӓ - сарикӓ пынан. Мӹшкӹржӹ кӹрӓникӓ. охыра сӱк цӹреӓн, кӹрӓникӓ тамгавлӓ улы. Тидӹ кеклӓн шуды лошты шӹлӹн кашташ дӓ цаклыдеок кодаш палша. Озы вӹдӱшкӱжвлӓ ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт. Озы вӹдӱшкӱжӹн нелӹцшӹ 1 кг, кынамжы 1,9 кг якте, кытшы 70 см гӹц кӱкшӹрӓк. Шылдыр шӓрӓлтӹмӹштӹ 31-34 см якте шоэш.

Категори:Куп кеквлӓ
Вӹрзи

**Вӹрзи** () — вӹлецӹнжӹ цӹгакӹм ӓшӹндӓрӹктӹшӹ кек. 

## Характеристикыжы
Вӹрзи кытшы дон 18 см якте лин кердеш, шылдырым шӓрӓлтӹмӹжӹ — 40 см, шылдыр кытшы 17 см, пачшы 8 см.

Категори:Кеквлӓ
Вӹтлӓнгӹ

**Вӹтлӓнгӹ** ӓль **Вӹрлӓнгӹ** () — вӹтлӓнгӹ йиш кеквлӓн йыхыш пырышы мырышы изи кек. Тел гачеш кечӹвӓл векӹлӓ чонгештӓ. Шӹренжок ти кек вӹд лишнӹ лиӓш цаца, пӹжӓшӹжӹм рокышты, кӱвлӓ дӓ пренявлӓ лошты, тенгеок пушӓнгӹ кӧргӹштӹш ыражвлӓэш опта. Вӹтлӓнгӹ рок мыч каштмыжы годым ак тӹргештӹл, кыргыжталеш.

## Йишвлӓ
* *Motacilla aguimp* — Пегая трясогузка
* *Motacilla alba* — Ош вӹтлӓнгӹ
* *Motacilla capensis* — Кап вӹтлӓнгӹ
* *Motacilla cinerea* — Кырык вӹтлӓнгӹ
* *Motacilla citreola* — Сарикӓ вуян вӹтлӓнгӹ
* *Motacilla clara* — Кужы пачан вӹтлӓнгӹ
* *Motacilla flava* — Сарикӓ вӹтлӓнгӹ
* *Motacilla flaviventris* — Мадагаскар вӹтлӓнгӹ
* *Motacilla grandis* — Япони вӹтлӓнгӹ
* *Motacilla lugens* — Камчатка вӹтлӓнгӹ
* *Motacilla madaraspatensis* — Белобровая трясогузка
* *Motacilla samveasnae* — 
* *Motacilla tschutschensis* —

Категори:Орави ганьывлӓ
Изивӧчӹж

**Изивӧчӹж** () — качкаш ярал якшар кӹцкӹм кандышы курым ыжар пӧчӹж тӹшкӓ. 

Мары Элышты Йылымбалны, купанрак вӓрвлӓштӹ дӓ шӹргӹштӹ кушкеш.

Категори:Пӧчӹжвлӓ
Мыгыльонг

** Мыгыльонг ** () — Мыгыльонг йиш кеквлӓн йыхыш пырышы кого куп кек. Еврази дон Африкышт ыӹлӓ. 
## Характеристикыжы
Кӱкшӹцшӹ 90-100 см, нелӹцшӹ 2 кг якте. Шылдырвлӓн шӓрӓлтӹмӹжӹ 175-195 см. Вуйжы ӓнгӹсӹр, кашар кӹзӹ гант якшарикӓ сарикӓ кужы нерӓн. Мыгыликӓ шӱан, тидӹжӹ кырык марла лӹмжӹмӓт анжыкта. Пынжы лудикӓ - ошикӓ. Анзыл онгыштыжы дӓ шӱштӹжӹ шимӓкӓ пынвлӓ улы. Мол пынжы симӓкӓ -лудикӓ.

Категори:Куп кеквлӓ
Вӹлӹдӹрвӹ

**Вӹлӹдӹрвӹ** () — качкаш ярдымы понгы, Мары Элышты пиш шӹрен вӓшлиӓлтеш.

Категори:Понгывлӓ
Имни

**Имни** () — тоны урдымы кого вольык. Эдем имним тӹжем ивлӓ доно кычылтеш. Пиш первижӹ ир имниӓт ылын (*Equus ferus*), но кӹзӹт якте тӹдӹ ӹлен шоктыде. Мӱлӓндӹ вӹлнӹ пиш шукы йиш имни улы.

## Имни цӹревлӓ

* Хыла - сарикӓ. Аржа дон пачшы шимӹ лин кердӹт.
Калявӓрӓш

**Калявӓрӓш** () — вӓрӓш йиш кеквлӓн йыхыш пырышы изи хир кек. Шӹренжок Покшал Европышты, тенгеок Мары Элыштат ӹлӓ. Пӹтартӹш ивлӓн хала тӹрвлӓштӹ шӹренок ти кекӹм ужат. Лӹмжок анжыкта, ти вӓрӓш шукыжымок калям качкын ӹлӓ. Кого калявӓрӓш кечӹштӹ 10 каля якте качкеш. Ти кек южышты ик вӓрӹштӹ шалгаш мастар, лӹмӹнок качкышым кычымыжы годым тенге ӹштӓ дӓ вара трӱкок кӱ гань улӹкӹ шынгалтеш.

Категори:Кеквлӓ
Категори:Хир кеквлӓ
Мӧскӓвыч

**Мӧскӓвыч** () — шӓлӓвуян кушкышвлӓн йыхыш пырышы шудыла кушкыш. Ти кушкышым кынамжы шӹмӓвыч доно яркалат. Мары Элышты цилӓ вӓреок кушкеш.

Категори:Кушкышвлӓ
Категори:Шӓлӓвуян кушыкшывлӓ
Каляиӓш

**Каляиӓш** () — лый йишвлӓн йыхыш пырышы изи хир йӓн. Цилӓ континентӹшток ӹлӓ.

## Портретшӹ
Каляиӓш хир йӓнвлӓ логӹц сек изиэш шотлалтеш. Кужырак, вӹцкӹжрӓк кӓпшӹ дӓ каваштыжы доно шимпачым (шим лыйым) ашӹндарӹктӓ. Пачыжы ик цӹреӓн дӓ мычашыштыжы шим тамга уке.

Категори:Хир йӓнвлӓ
Хармс, Даниил Иванович

**Даниил Хармс** , лачокла фамилижӹ - Ювачёв, 30 декабрь 1905 и, Санкт-Петербург – 02 февраль 1942, Ленинград, руш сирӹзӹ, поэт.

## Даниил Хармс кырык марла

http://tsikma.wordpress.com/ (Мыльон)

Категори:Поэтвлӓ
Категори:Сирӹзӹвлӓ
Льыртык

**Льыртык** () — цӹгӓк йишвлӓн йыхыш пырышы изи кек. Европышты , Йыдпел Африкшыты вӓшлиӓлтеш. Тел гачеш Африкыш Сахара гӹц изиш улыкрӓк чонгештӓ. Кого партьывлӓштӹ йогы тӹрвлӓштӹ, алыквлӓштӹ, тура сир дон кырык неркӓвлӓштӹ дӓ порт лишнӓт пӹжӓшӹжӹм опта.

Категори:Цӹгӓквлӓ
Ляркӓ

**Ляркӓ** () — цӹгӓк йишвлӓн йыхыш пырыш изи кек. Австрали дон Антарктида гӹц пасна, цилӓ материкышток вӓшлиӓлтеш. Тенгеок Мары Элыштат ти кекӹм шӹренок ужат.

Категори:Цӹгӓквлӓ
Кӓдӹ

**Кӓдӹ** () — кӓдӹ йиш кеквлӓн йыхыш пырышы шӹренок вӓшлиӓлтшӹ кек. Эдем ӹшке докыжы пиш первиок эче тымден ылын, седӹндонат тенге манмы тонышы кӓдӹвлӓ шачыныт (*Columba livia* var. *domestica*). У материквлӓм пачмы годым эдем хадӹрвлӓ дон пайдажы гӹц пасна кӓдӹвлӓмӓт сагажы нӓнген, тенге нӹнӹ ӹнде мулӓндӹ кымдыкеш шӓрлен кенӹт. Кӓдӹвлӓ гӹц синантро́пвлӓ линӹт, кыдывлӓ халавлӓштӓт, солавлӓштӓт ӹлӓт.

Категори:Кӓдӹвлӓ
Элтон Джон

Сэр **Э́лтон Геркулес Джон** (, лачокла лӹмжӹ **Ре́джиналд Ке́ннет Дуайт** (); 25 март 1947) — англ рок-мырызы, композитор дӓ пианист. Кӹзӹт якте 250 миллион пластинкым лыктын, карьерыжы 40 и гӹц шукырак шыпшылтеш.

### Альбомвлӓжӹ
* *Empty Sky* (1969)
* *Elton John* (1970)
* *Tumbleweed Connection* (1970)
* *Madman across the Water* (1971)
* *Honky Chateau* (1972)
* *Don't shoot me, I'm only the Piano Player* (1973)
* *Caribou* (1974)
* *Captain Fantastic and the Brown Dirt Cowboy* (1975)
* *Rock of the Westies* (1975)
* *Blue Moves* (1976)
* *A Single Man* (1978)
* *Victim of love* (1979)
* *21 at 33* (1980)
* *The Fox* (1981)
* *Jump up* (1982)
* *Too low for Zero* (1983)
* *Beaking Hearts* (1984)
* *Ice on Fire* (1985)
* *Leather Jackets* (1986)
* *Reg strikes back* (1988)
* *Sleeping with the Past* (1989)
* *The One* (1992)
* *Made in England* (1995)
* *The Big Picture* (1997)
* *Songs from the West Coast* (2001)
* *Peachtree Road* (2004)
* *The Captain and the Kid* (2006)
* *The Diving Board* (2013)
* *Wonderful Crazy Night* (2016)
* *Regimental Sgt. Zippo* (2021)

Категори:Мырызывлӓ
Категори:Попмырызывлӓ
Категори:Рок-мырызывлӓ
Сасна

**Сасна** () — ирсаснан родняжы, кыдым эдем 7000 и первиок ӹшке тоныжы урдаш тӹнгӓлӹн. Тӹнгжӹм саснам Вадывел сандалӹквлӓштӹ, Ирвел Азиштӹ дӓ Океаништӹ урдат. Тӹ годымок эдем дорц шӹлшӹ тоны урдымы саснавлӓн йых улы, нӹнӹм рейзорбек маныт, кыдывлӓ Йыдвел Америкышты, Австралиштӹ дӓ У Зеландиштӹ вӓшлиӓлтӹт. Эдем саснам качкышым дӓ каваштым нӓлӓш урда. Сасна партьышты ӹлӓш ярата. Игыжӹм *саснаигӹ* маныт. Кого саснавлӓм *ӓвӓ сасна* дон *озы сасна* маныт. Озы саснавлӓ яжон кушкышты манын, мыныштым шулыт.

Категори:Вольыквлӓ
Пирӹванды

**Пирӹванды** (), тидӹмок эче (*Rhamnus cathartica*) лӹм доно пӓлӓт. Цилӓжы 24 йыхыш пырышы 560 йиш пирӹванды улы. А. А. Саваткован "Кырык мары лӹмдерӹштӹжӹ" ти лӹмӹм пирӹни кушкыш доно самынь иктеш лыкмы.

Категори:Кушкышвлӓ
Туанвлӓ

**Туанвлӓ** - техень эдемвлӓ, кыдывлӓ йыхын вес эдемвлӓлӓн туан ылыт. Кырык марла туан ылмым анжыктышы техень шамаквлӓ улы:

* Ӓвӓ
* Ӓвӓвел
* Ӓкӓ
* Ӓтя 
* Ӓтявел
* Ӓтя-ӓвӓ
* Куака
* Кувы
* Кугуза
* Кырска
* Нуды
* Оньы
* Оньыска
* Пасана
* Папи
* Саяк
* Тетя
* Тьоти
* Чӹчӹ 
* Шоля
* Шӱмбел
* Шыжар
* Эргӹ
* Ыныка
* Ӹзӓ
* Ӹдӹр

Категори:Туанвлӓ
Категори:Йых
Мӧскӓвӹлӹш

**Мӧскӓвӹлӹш** () —шудыла кушшы  шукыиӓш кушкыш.

## Ботаник характеристикыжы

Вурдыжы 50—120 см кукшӹцӓш, тӧр шалгышы, ӱлнӹжӹ йӹргешкӹ, кушнӹрӓкшӹ лыкан, ӹлӹштӓшӓн, кынамжы шимӓка-якшар цӹреӓн, цуштыри, кушнӹрӓкшӹ укшвлӓэш шелӓлтеш дӓ ти укшвлӓ вурдын мычашыжы гӹц кӱкшӹрӓквлӓ ак кушеп.

 Категори: Кушкышвлӓ
Тӹлзӹ (календарь)

**Тӹлзӹ** жепӹм шотлымы период, кыды Тӹлзӹн Мӱлӓндӹ йӹр сӓрнӹмӹжӹ доно кӹлдӓлтӹн. Тӹлзӹштӹ 28 – 31 кечӹ лин кердеш. Астрономиштӹ таманяр тӹрлӹ тӹлзӹ улы. Ик иштӹ 12 тӹлзӹ. Февраль 28-29 кечӓн. Январь, март, май, июль, август, октябрь, декабрь 31 кечӓн ылыт. Апрель, июнь, сентябрь, ноябрь - 30 кечӓн.

## Тӹлзӹвлӓ
# январь
# февраль
# март
# апрель
# май
# июнь
# июль
# август
# сентябрь
# октябрь
# ноябрь
# декабрь
Кечӹ (календарь)

**Кечӹ** – йыд-кечӹн соты жепшӹ. Ӓрняштӹ 7 кечӹ дӓ марла нӹнӹн ӹшке лӹмӹштӹ улы. Кечӹлӓн тӹлзӹштӹ ӹшке номерӹм пуат, тидӹ «дата» маналтеш. Ин сек кужы кечӹжӹ 22-23 июнь дӓ сек кӹтӹк 22-23 декабрьын. 

* шачмы
* кышкыжмы
* вӹргечӹ
* изӓрня
* когарня
* кукшыгечӹ
* рушӓрня
Вивальди, Антонио

**Анто́нио Лу́чо Вива́льди** (); 4 март 1678, Венеци — 28 июль 1741, Вена) — итальян композитор, крипицӓзӹ, педагог, дирижёр. Барокко жепӓш кого лӹм. Сек кымдан пӓлӹмӹ композицижӹ - "Ин нӹл жепшӹ" маналаш. Тидӹ гӹц пасна хор музыкым сирен, нӹнӹ логӹц сек пӓлӹмӹжӹ Gloria (RV 589). Эчежӹ лу гӹц шукырак оперым сирен.

## Ажедмӓшвлӓ


Категори:Композиторвлӓ
Таркан

**Тарка́н Теве́толу** (); 17 октябрь 1972, Альцай, Рейнланд-Пфальц, Германи), фанатвлӓжӹ лошты **Тарка́н** лӹм доно пӓлӹмӹ турок мырызы, мыры автор дӓ продюсер. Турциштӹ *«Поп-Музыкын Принцшӹ»* лӹм доно пӓлӹ, пиш популярный дӓ яратымы мырызы. 19 миллион дискым лыктын. 

## Ажедмашвлӓ

http://www.youtube.com/watch?v=zGooVJpVt7k

Категори:Попмырызывлӓ
Категори:Турци персоналивлӓ
Суши

**Су́ши** — (, ) — япон халык качкыш, кыдым рис дӓ тангыж продуктвлӓ гӹц йӓмдӹлӓт. 

## Фотовлӓ


Image:Tuna_Sushi.jpg|Нигири Торо (とろ, шелӓн тунец) 
Image:Salmon_sushi.jpg|Ролл форель доно(巻き鮭)
Image:Kakinohazusi.jpg|Какинохазуши ( Хурма) ӹлӹштӓш (柿の葉寿司)
Image:Chakin-sushi2.JPG|Чакинзуши (茶巾寿司), омлет доно пӹтырӓлмӹ.
Image:Assorted_Nigiri_-1_(9865149266).jpg|Суши тарелкӓ (盛り合わせ)
Image:Hebinome Sushi.JPG|Суши тарелкӓ (盛り合わせ)
Image:Sashimi for sale.JPG|Нигиризуши Токио супермаркетӹштӹ.
Image:Sushi_Nemuro_Hanamaru_Tokei_Dai_(184517515).jpeg|Икура гункан макизуши
Image:Sasazushi.jpg|Сасазуши(笹寿司)
Image:Rolls(food).JPG|Роллвлӓ



Категори:Качкышвлӓ
Пирӹни

**Пирӹни** () — курым ыжаргы дӓ ӹлӹштӓшвлӓштӹм вилӹшӹ пирӹнивлӓ улы. Шӹренжок ӹлӹштӓшвлӓжӹн печкӓлтмешкӹштӹ тотлы пышан пеледӹшвлӓ доно пеледеш. Кӹцкӹжӹ качкаш ярдымы. Ти кушкышым кӹрӓш пиш нелӹ, кӹрӓт гӹнят тӹдӹ нилӓ кечӓш тӹнгӓлеш, седӹндонат лӹмжӓт ни доно кӹлдӓлтӹн.

Категори:Кушкышвлӓ
Скотт, Вальтер

Сэр **Ва́льтер Скотт** (; 15 август 1771, Эдинбург — 21 сентябрь 1832, Эбботсфорд) — тунымбалны кымдан пӓлӹмӹ британ сирӹзӹ, поэт , историк, коллекционер, важвлӓжӹ доно шотланд ылеш. Адвокатеш тымень лӓктӹн. Шотланд халыкын культурыжым кымдан шӓрӹмӓштӹ кого рольым мадын. Туан халыкшын ӹшке шижмӓшӹжӹм понгштараш шукы пӓшӓм ӹштен. исторический романлан негӹцӹм пиштӹшеш шотлалтеш.
## Биографижӹ

## Пӓшӓвлӓжӹ

## Вальтер Скотт кырык марла

Категори:Сирӹзӹвлӓ
Категори:Кого Британи персоналивлӓ
Питьӹрвонгы

**Питьӹрвонгы** () — сары цӹреӓн понгы. Питьӹрвонгын вӹлвӓлжӹ кукшы, коэштӓтлтшӹ, тӹржӹ пӹтӹрен шӹндӹмӹ тӹрлецӓн вуйта. Кымда вуян агыл, шӹрен веле лу сантиметр гӹц кымдарак лин кердеш. Ялжы вуйжы гӹц ошырак. качкаш ярал понгы. Ти понгын марла вес лӹмвлажӹ улы.

Категори:Понгывлӓ
Хат

**Хат** – вӓр, кыды-тидӹ религивлӓн тымдӹмыштӹ семӹнь, сулыквлӓм ӹштӹшӹ эдем ясланаш тӹнгӓлеш. Христиан религи дон ислам семӹнь, сулыкан эдем курымжым тӹштӹ лиэш, будизмӹн тымдӹмӹжӹ семӹнь, эдем тӹш лач угӹц шачмыжы анзыц жепеш веле вӓрештеш.

Категори:Йымы йыла терминвлӓ
Категори:Религи
Эйно Лейно

**Э́йно Ле́йно** (, лачокла лӹмжӹ **А́рмас Э́йнар Леопо́льд Лӧннбо́м** ; 6 июль 1878, (Палтамо (Paltamo), Суоми — 10 январь 1926, Туусула, Суоми) — финн поэт, прозаик, драматург дӓ сӓрӹзӹ, финн литература йӹлмӹ доно экспериментвлӓм ӹштӹлшӹ. Тӹдӹм тенгеок финн халык поэтеш шотлат. Эйно Лейно лыдышвлӓштӹжӹ "Калевалан" ритмжым кычылтын дӓ тӹ годымок финн поэзим уэмдӓш цацен, тидӹм ӹштӓш манын вес йӹлмӹвлӓ гӹц сӓрен. Шамаклан Дантен *[[Йымы кукшӹцӓш комеди| Йымы кукшӹцӓш комедижӹм]]*. Эйно Лейно тенгеок романвлӓмӓт сирен дӓ ӹшке жепӹнжӹ халыкланжы анзыкыла ажедшӹ журналист ылын. 

Категори: Поэтвлӓ
Категори: Суоми персоналивлӓ
Моррисон, Тони

**Тони Моррисон** (; шачмыкыжы  **Хлоя Арделия Уофорд**, ; 18 февраль, 1931) — американ сирӹзӹ - 2019. Сӹлнӹшаян Нобель премин лауреатшы  1993.

## Биографижӹ
Лачокла лӹмжӹ Хлоя Энтони Уофорд (), Лоренӹштӹ, Огайо штатышты шачын. Изи годшенжок лыдаш яратен. Атяжӹ сварщик ылын, но Америкын негрвлӓн ӹлӹмӓш гишӓн шайышташ пиш яратен, изи Хлоя тидӹм пиш колыштын, варажы ӹшке романвлӓштӹжӹ сирен. 1949 ин  Моррисон Ховард Университетӹш  «англ йӹлмӹ дон литература» специальность доно тыменяш пырен. 

### Романвлӓжӹ

* *[[The Bluest Eye]]* (1970; ISBN 0-452-28706-5)
* *[[Sula (novel)|Sula]]* (1974; ISBN 1-4000-3343-8)
* *[[Song of Solomon (novel)|Song of Solomon]]* (1977; ISBN 1-4000-3342-X)
* *[[Tar Baby (novel)|Tar Baby]]* (1981; ISBN 1-4000-3344-6)
* *[[Beloved (novel)|Beloved]]* (1987; ISBN 1-4000-3341-1)
* *[[Jazz (novel)|Jazz]]* (1992; ISBN 1-4000-7621-8)
* *[[Paradise (novel)|Paradise]]* (1999; ISBN 0-679-43374-0)
* *[[Love (Toni Morrison novel)|Love]]* (2003; ISBN 0-375-40944-0)
* *[[A Mercy]]* (2008; ISBN 978-0-307-26423-7)

Категори: Сирӹзӹвлӓ
Категори: Американ персоналивлӓ
Неруда, Пабло

**Па́бло Неру́да** ( — псевдолӹмжӹ, шачынжок: **Рика́рдо Элиэ́сер Нефтали́ Ре́йес Басоа́льто**, ) (12 июль 1904—23 сентябрь 1973) — Чили поэт, дипломат дӓ политика йенг, Чили республикын сенаторжы. Сӹлнӹшаяштыш Нобель премин лауреатшы (1971).

## Биографижӹ
Пабло Неруда Покшал Чилиштӹш Парраль изи халашты шачын. Ӓтяжӹ Хосе дель Кармен Рейес Моралес, кӹртнигорнышты пӓшӓзӹ ылын. Ӓвӓжӹ, Роса Нефтали Басоальто Опасо, школышты тымдышы ылын, Паблон изи ылмыжы годымок эче шоды цер доно церлӓнен колен. Тидӹ пӓштек ӓтяжӹ вес вӓтӹм нӓлӹн. Вара семняштӹ Кечӹвӓлвел Чилиш Темуко халаш ӹлӓш ванжен.
Неруда лу иӓш годымок лыдышвлӓжӹм сирӓш тӹнгӓлӹн. Кок иштӹ тӹдӹ кымдан пӓлӹмӹ чили поэтесса Габриэла Мистраль доно пӓлӹмӹ лин, кыды изи поэтлӓн поэзиштӹ корным ажедшӹжӹ лин. 1920 ин сӓмӹрӹк «Сельва аустраль» журналышты Пабло Неруда псевдолӹм доно пӹтӓриш лыдышвлӓжӹм пецӓтлен. Ӓтяжӹ поэтӹн лыдышвлӓм сирӹмӹ вӹкӹ пурын анжыде дӓ тӹдӹм шӹдештӓрӓш ӹнжӹ ли манын чех писатель Ян Неруда семӹнь псевдолӹмжӹм нӓлӹн. Варажы ти лӹмӹм курымжы кычылтын. 1921 ин Неруда Сантяго Пединститутыш тыменяш пырен. Шукыштат агыл «Айо мыры» лыдышыжы «Хувентуд» газетӹштӹ Чили Студентвлӓн Корпораци доно организуйымы сӹлнӹшая премим сӹнген нӓлӹн. Тидӹ тӹдӹн пӹтӓриш премижӹ ылын. 1923 ин ӹшке оксаэшӹжӹ Пабло Неруда «Вады жерӓвлӓн вӓшлимӹштӹ» пӹтӓриш лыдыш погемикшӹм пецӓтлен лыктын. Ти лыдышвлӓм халык ӹвӹртен вӓшлин, седӹндонат 1924 ин «Яратымаш гишӓн коклы лыдыш дӓ ик ойхан мыры» лыдыш книгӓм эче лыктын шокта. Тидӹ паштек Латин Америка кымдык тӹдӹ поэт семӹнь пӓлӹмӹ лин. Ти кок лыдыш погемикшӹм поэт модернизм йӧн доно сирен дӓ 1926 ин «Мычашдымы эдемӹн цацымашвлӓжӹ» книгӓштӹжӹ авангардизмӹш ванжен.

Категори:Сирӹзӹвлӓ
Категори:Чили персоналивлӓ
Харт

**Харт** (лат. aculeus) - кыды -тидӹ йӓнӹн, кӹшкӹн, капшангын дӓ кушкышын кашар дӓ пӹсӹ орган, кыды доно пышкылеш да пышкылмылан иктӓмахань ядым хартшы гач колта.

Категори:Анатоми терминвлӓ
Кашарварня

**Кашарварня** – (лат. (index, digitus secundus tai digitus II ), кидӹштӹш коговарня паштек пӹтӓриш парня. Кашарварня кым лу гӹц ылеш, вес парнявлӓ доно тӓнгӓштӓрен, тӹдӹ куштылгынрак сӓрнӓ. Кашарварням жестикулируйымы годым шӹренок кычылтыт: кӱшкӹ лӱктӓлмӹ кашарварням анжыктымаш «1» -ӹм анжыкта, ти парня доно анжыкташ дӓ ажедӓш лиэш, ислам культурышты кашарварням кӱшкӹ лӱктӓл анжыктымаш сӹнгӹмӓшӹм анжыктен, анзыкы ӹрзӓл коговарня «тидӹм ӹштӓш ак ли» семӹнь келесӹмӹм анжыкта. Кынамжы ти парня доно ородырак ылмымат пӓлдӹртӓт. 

Категори: Эдем анатоми
Пӹтньӹк

**Пӹтньӹк** () — ароматан шудыла кушкыш, кыдын кӧргӹштӹжӹ шукы ментол улы. Качкыш йӓмдӹлӹмӹ индустриштӹ, косметикым ӹштӹмӓштӹ, фармокологиштӹ шӹрен кычылталтеш. Мары Элышты шукы вӓре вӓшлиӓлтшӹ кушкыш.

Категори:Кушкышвлӓ
Алавирӹк

**Алавирӹк** () — тьыри ганьӹрак изи мырышы кек. Телӹм озы алавирӹкӹн вуйжы, шӱжӹ дӓ анзыл тупшы кӹрӓникӓ -лудалгы цӹреӓн. Онгжы соок нарынзы. Пач мычашышты ош пынан. Ӓвӓ алавирӹкӹн цӹрежӹ яргата агыл. Вуйышты кӹрӓникӓ, сек мычашыштыжок шимӓкӓ корнывлӓ. Тупшат кӹрӓн. Онгжы нарынзы, но озын гӹц цӹредӹмӹрӓк. Пӹшӓшӹжӹм Скандинави гӹц тӹнгӓлӹн, Сибирь якте опта, тел гачеш Вадывел Европыш дӓ эче шокшырак вӓрвлӓш: Турциш, Ираныш, Китайыш дӓ Корей дон Япониш кеӓ.

Категори:Алавирӹк йишвлӓ
Кристева, Юлия

**Ю́лия Кри́стева** (, болгар гӹц марла *Крыстева* манмыла; ; 24 июнь 1941, Сливен, Болгари) — француз Литература шӹмлӹзӹ, психоаналитик, сирӹзӹ, семиотик, философ дӓ оратор.

## Биографижӹ
Сливен халышты шачын (Болгари, 1960-шы ивлӓ годшен Франциштӹ ӹлӓ. Сирӹзӹ, критик Филипп Соллерсӹн, Тель Кель группым вуйлатышын вӓтӹжӹ. Кым тетян ӓвӓштӹ.

Категори:Философвлӓ
Категори:Франци персоналивлӓ
Эко, Умберто

**Умбе́рто Э́ко** (; 5 январь 1932, Алессандри, Итали) — итальян шӹнцӹзӹ -философ, историк-медиевист, семиотик, сӹлнӹшӓ критик, сирӹзӹ. 

## Биографижӹ
Умберто Эко  Алессандриштӹ ( Турин лишнӹш Пьемонт изи халашты шачын). Ӓтяжӹ, Жулио Эко,  бухгалтер ылын. Ӓвӓжӹн лӹмжӹ Джованна.  Атяжӹ Умберто эргӹжӹм юристеш тымдынежӹ ылын, но тӹдӹжӹ Турин университетӹш тыменяш пырен дӓ кӹдӓлӓш курымвлӓн философим шӹмлӓш тӹнгӓлӹн.  Дипломым 1954 ин нӓлӹн. Умберто Эко телевидеништӹ,     «Эспрессо» () лӹмӓн кого газетӹн редакциштӹ, Милан, Флоренци дӓ Турин университетвлӓштӹ эстетика дон  культурын теорижӹм тымден.

## Пӓшӓвлӓжӹ
**[[Il nome della rosa (romanzo)|Il nome della rosa]]* (1980) - Un giallo di ambientazione medievale, vincitore del Premio Strega nel 1981, finalista del Edgar Award nel 1984. Vedi anche *Postille al nome della rosa* per informazioni sull'ambientazione. Da questo libro è stato anche tratto un film omonimo con Sean Connery e Christian Slater.
**[[Il pendolo di Foucault]]* (1988) - Complotti, esoterismo e magia in un contesto ambientato ai giorni nostri.
**[[L'isola del giorno prima]]* (1994) - La storia di un nobile del XVII secolo naufragato sulla linea del cambiamento di data.
**[[Baudolino]]* (2000) - La storia di un giovane contadino piemontese adottato dall'imperatore Federico I Barbarossa e delle sue incredibili avventure.
**[[La misteriosa fiamma della regina Loana]]* (2004) - Questo romanzo, benché illustrato a colori, è dominato dalla nebbia. Nella nebbia si risveglia Yambo, dopo un incidente che gli ha fatto perdere la memoria. Accompagnandolo nel lento recupero di sé stesso, la moglie lo convince a tornare nella casa di campagna dove ha conservato i libri letti da ragazzo, i quaderni di scuola, i dischi che ascoltava allora.
**[[Il cimitero di Praga]]* (2010)

Категори: Сирӹзӹвлӓ
Категори: Итали персоналивлӓ
Алангышуды

**Алангышуды** () — недӹшуды йыхыш пырышы 5-40 см кыташ шукиӓш кушкыш. Вурдыжы, ӹлӹштӓшвлӓжӹ дӓ пеледӹш тӹрвӹвлӓжӹ мижӓн ылыт. Пеледӹшвлӓжӹ щукы цӹреӓн лин кердеш. Апрель-майын пеледеш.

Категори:Кушкышвлӓ
Категори:Пеледӹшвлӓ
Алавӹтельӹ

**Алавӹтельӹ** () — нарынзы цӹреӓн кужы нерӓн, шимӹ дӓ ош пынан кого вӹтельӹ . Шӹренжок тангыж тӹрӹштӹ ӹлӹшӹ алавӹтельӹвлӓ (лат. Haematopodidae) вӓшлиӓлтӹт. Вадывел Европышты, Покшал Азиштӹ, на Камчаткышты дӓ Китайышты ӹлӓ. Тенгеок кор-гӹштӹш кого вӹдвлӓштӓт вӓшлиӓлтеш. Вӹтельӹ гань ылмыжы гишӓн марла тӹдӹм алавӹтельӹ маныт. Фӓрер ошмаотывлӓн национальный кекешӹштӹ шотлалтеш.

Категори:Кеквлӓ
Алашоэ

**Алашоэ**, тенгеок **Алалыды** () — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы кого йыргешкӹ вуян, мытык нерӓн дӓ шимӹ -ош контраст пынан вӹд кек.

Категори:Лыды йишвлӓ
Категори:Вӹд кеквлӓ
Алашиштӹ

**Алашиштӹ** () — Шиштӹ йиш йыхыш пырышы кек. 

## Галерея

Image:Dendrocopos major.jpg | Озы кек
Image:Picchio rosso maggiore, giovane maschio (Casale).JPG | Ӹрвезӹ озы кек
Image:Dendrocopos_major_1_(Marek_Szczepanek).jpg | Ӓвӓ кек
Image:Dendrocopos_major_3_(Marek_Szczepanek).jpg | Озы кек
Image:Dendrocopos_major_4_(Marek_Szczepanek).jpg | Озы кек
Image:Dendrocopos_major_5_(Marek_Szczepanek).jpg | Озы кек
Image:Dendrocopos major with Picea abies cone.jpg | Шиштӹ кож эхельӹм намалеш
Dendrocopos major MHNT 232.jpg|


Категори:Кеквлӓ
Кӓзӓварня

**Кӓзӓварня** - () — эдемын дӓ кыды вольыкын вызымшы кид ӓль ялварняжы. Вес парнявлӓ дон тӓнгӓштӓрен, кӓзӓварня сек мытык.

Категори:Эдемӹн анатомижӹ
Покшалварня

**Покшалварня** () — эдем ӓль кыды вольыкын кид ӓль ялжын покшал парняжы. Эдем кидӹштӹ покшалварня сек кужы. Шӓрӓлтӹмӹ коговарня дон покшалварня лоштыш кытым кырык марла шит маныт. Жестикулируйымы годым покшалварням анжыктымаш негативный пӓлӹкан ылеш.

Категори:Эдем анатоми
Ындыр

**Ындыр** () — вӹд лишнӹ ньымыштшывлӓн группыш пырыш йӓн. Мары Элышты шӹренок вӓшлиалтеш. Кырык мары йӹлмыштӹш *ындыр* шамак, суасламары *хынтыре* шамак докы лишӹл.

Категори:Ньымыштшы йӓнвлӓ
Ӹвӹрӓ

**Ӹвӹрӓ** () — кок шылдыран шӹнгӓвлӓн группыш пырышы вӹр йушӹ изи шӹнгӓ. 

Кӹзӹт якте 500 йиш ӹвӹрӓ пӓлӹ. Ти шӹнгӓвлӓ Антарктида гӹц пасна цилӓ континетӹшток ӹлӓт.

Категори:Шӹнгӓвлӓ
Якшарсӹнзӓ

**Якшарсӹнзӓ** () — карпвлӓн (Cyprinidae) йыхыш пырышы кого агыл кол. Мары Элышты шӹренок вӓшлиӓлтеш. Европышты ти кол сӱкӓн, качкаш ярдымы колеш шотлалтеш.

Категори:Карпвлӓ
Категори:Колвлӓ
Йӓргӹльӹ

**Йӓргӹльӹ** () — вӓрӓш йишвлӓн йыхыш пырышы кек. Кытшы 49-60 см, нелӹцшӹ 500—750 г, шылдырын кытшы 36 — 43 см, шылдырын шӓрӓлтӹшӹжӹ 110—140 см. Ӓвӓ кеквлӓжӹ озывлӓ гӹц когораквлӓ.


Файл:Eurasian Marsh Harrier (Circus aeruginosus)- Female near Hodal I Picture 2101.jpg|Ӓвӓ йӓргӹльӹ 
Файл:C aeruginosus.jpg|Ӓвӓ йӓргӹльӹ 
Файл:Eurasian Marsh Harrier (F) I2 IMG 8906.jpg|Озы йӓргӹльӹ чонгештӓ
Circus aeruginosus MHNT.ZOO.2010.11.82.5.jpg |Museum specimen 


Категори:Кеквлӓ
Кӓрӓш

**Кӓрӓш** - мӱкшвлӓн шӹштӹ гӹц ӹштӹмы пӹжӓшӹштӹ, кышты ӹлӹмӹ гӹц пасна, тенгеок мӱм оптат. Мӱкш кӓрӓш куд лыкан призма форман ылеш.

Категори:Мӱкш анжымаш
Шимшӱӓн тыкты

**Шим шӱӓн тыкты** () — тыкты йишвлӓн йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ дӓ Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ тыкты. Вес тыктывлӓ логӹц сек шӹрен вӓшлиӓлтеш. Шим шӱӓн тыктын кӱкшӹцшӹ 58–77 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 100–130 см, нелӹцшӹ 2–3.4 kg кг якте шоэш. 

Категори:Тыкты ганьывлӓ
Охыра

**Охыра** () — шуды йиш кушыкышвлӓн охыра йишвлӓн (*Alliaceae*) йыхыш пырышы кокиӓш кушыкыш. Охыра диаметржӹ доно 15 см якте лин кердеш, шӹренжок сӱмжӹ сарикӓ-якшаргы, тӹ годымок ошы дӓ фиолет цӹреӓн лин кердеш.

Категори:Охыра йишвлӓ
Коперник, Миколай

**Микола́й Копе́рник** (, , ; 19 февраль 1473, Торунь — 24 май 1543, Фромборк) — поляк астроном, математик, экономист, каноник.

Категори:Польша персоналивлӓ
Софокл

**Софо́кл** (, 496 -406 Христосын шачмыжы якте) — кымдан пӓлӹмӹ афин трагик.

Февральын 495 Хр. ш. я. ин Афины хала лишнӹ Колонышты шачын. Софиллын улан йых гӹц ылын, яжо тыменьмӓшӹм нӓлӹн.

Категори:Кугезӹ Греци персоналивлӓ
Андерсен, Ганс Христиан

**Ханс Кристиан Андерсен** (дат. Hans Christian Andersen, 2 апрель 1805, Оденсе, Дани — 4 август 1875, Копенгаген) — датчан сирӹзӹ дӓ поэт.

## Лыдаш
https://web.archive.org/web/20110718132400/http://mariuver.info/mari/news/culture/2005/11/01.htm

Категори:Дани персоналивлӓ
Саваланер

**Саваланер** () — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы кужы кымда нерӓн вӹдкек. Еврази дон Йыдпел Америкышты цилӓ вӓреок пӹжӓшӹжӹм опта. Тел гачеш шокшы вӓрвлӓш чонгештӓ.

Категори:Лыды йишвлӓ
Категори:Вӹд кеквлӓ
Сӓвсӹль

**Сӓвсӹль** (). Шӹренжок сӓвсӹль йиш пеледӹшвла ӹшке цӹрештӹм вашталтылыт. Пеледӓш тӹнгӓлмӹштӹ годым ошикӓ-якшаргы ылыт, пеледмӹ мычашышты тӹ пеледӹшвлӓок симӓкӓ лин кердӹт. Сӓвсӹльвлӓм медицинышты первишен кычылтыт, кыды йишӹжӹ культивируйымы лин дӓ тенге нӹнӹм садывичӹштӓт куштат. Сӓвсӹль - мӱм кандышы кушкыш.

Категори:Кушкышвлӓ
Категори:Пеледӹшвлӓ
Лафонтен, Жан де

**Жан де Лафонте́н** (; 8 июль 1621, Шато-Тьерри — 13 апрель 1695, Париж) — кымдан пӓлӹмӹ басньывлӓм сирӹшӹ француз сирӹзӹ.

Категори:Франци сирӹзӹвлӓ
Категори:Франци персоналивлӓ
Ӱнгӹ

**Ӱнгӹ** () — тымана йиш группыш пырышы хир кек.

## Характеристикыжы
Тыманавлӓ лошты сек коговлӓ гӹц иктыжӹ. Латинлӓ ти лӹмӹм "тыманавлӓн тыманашты" манын сӓрӓш лиэш. Шылдыр шӓрӓлтӹшӹжӹ 2 м дӓ нелӹцшӹ 4 м якте шоэш. Ӱнгӹм пӓлӓш нелӹ агыл, тӹдӹн вуйжы пын пӹлӹшӓн ылеш. Чонгештӹмӹжӹ годым шылдырвлӓжӹ юкымат ак лыкеп.

Категори:Тыманавлӓ
Ӱэ

**Ӱэ** () - Мары Элышты шӹренок вӓшлиӓлтшӹ пушӓнгӹ. Иквӓреш шукын кушшы ӱэм "ӱэлӓ" маныт. Ӱэ вӹдӓнрӓк дӓ лывргы вӓрӹм ярата.

Категори:Пушӓнгӹвлӓ
Вимгӹ

**Вимгӹ** - нерв шӹртӹ, нейрон, вимгӹ системӹн функционируйышы иктӹжӹ.

Категори:Анатоми
Галкин, Иван Степанович

**Иван Степанович Галкин** - лӹмлӹ мары йӹлмӹ шӹмлӹзӹ, филологи шӹнцӹмӓшвлӓн докторжы, профессор.

=Биографижӹ=

И. С. Галкин 16 сентябрьын 1930 У Ронгы кымдемӹн Рошня солаэш шачын. Ронгы кӹдӓлӓш школым пӹтӓрӹмӹкӹжӹ, Петроской университетӹштӹ финн-угр филологим тыменьӹн, кыдым пӹтӓрӹмӹкӹ Тарту университетӹн аспиратурышкыжы ванжен. 1956-шы и годшен МарНИИ-штӹ йӹлмӹ секторышты пӓшӓлен. Шукы жеп ти институтын директоржы ылын. 1972-шы ин Мары кугижӓнӹш университетӹм пачмыкы, тӹштӹ мары филологи кафедрын пӹтӓриш вуйлатышыжы ылын. 1991-шӹ ин доктор пӓшӓжӹм ӹшӹклен. 

Категори: Мары персоналивлӓ
Вергезӓ

**Вергезӓ** - Ӹрде (Рӹде) ӓнгӹрӹн шалахай укш-ӓнгӹржӹ. Кытшы .... уштыш. 

Категори: Мары Эл йогывлӓ
Вӹргӹзю

**Вӹргӹзю** - кок Вӹргӹзю улы. Коктыге укш-ӓнгӹрӹн лӹмӹштӹм анжыкта. Иктӹжӹ - Ӹрде (Рӹде) ӓнгӹрӹн вургымла укш-ангӹрӹн, весӹжӹ Арде ӓнгӹрӹн вургымла укш-ӓнгӹржӹм. Этимологижӹ доно пермь йӹлмӹшвлӓштӹш "вӧркась" (сырмы) дӓ "ю" (йогы) шамаквлӓ доно кӹлдӓлтӹн. Тенгежӹ ти шамак "сырмын ӓнгӹржӹм" анжыкта. 

Категори: Мары Эл йогывлӓ
Икшӓ

**Икшӓ** - Вӹтлӓ йогын шалахай укш-ӓнгӹржӹ. Тенгеок эче Йӱрнӹ кымдемӹштӹ Икшӓ йӓр улы. Рушынвлӓ ти топонимӹм Икша маныт. Икша лӹм доно чӹдӹ агыл вӓр улы. Иктӹжӹ нӹнӹ логӹц - Москва областьышты Икша хала сӹнӓн кого сола. Ти шамак этимиологижӹ доно "иксӓ" шамак доно кӹлдӓлтӹн. 

Категори: Йогывлӓ
Пӓрдӓш

**Пӓрдӓш** - () — карп йишвлӓн группыш пырышы кол. Кытшы 70 см, нелӹцшӹ 2-3 кг якте шоэш. Кынамжы тидӹ гӹцӓт когораквлӓ вӓшлиӓлтӹт. Мары Элышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ кол. Европышты ти колым сукӓн колеш шотлат.

Категори:Карпвлӓ
Категори:Колвлӓ
Яйцов, Арсений Арсеньевич

**Арсений Яйцов** - Мары Элын лӹмлӹ дӓ кырык марынвлӓн яратымы гармонистӹштӹ. 25 апрельӹн 1954 ин Йынгы Парнингӓштӹ шачын. Йошкар Олашты И. С. Палантай лӹмӓн музыкы училищӹм пӹтӓрен. Цикмӓштӹ ӹлӓ.

Категори: Мары Эл персоналивлӓ
Тарьянов, Иван Иванович (Горный)

**Иван Горный** - кырык марла сирӹшӹ поэт. 23 февральын 1933 ин Усола вел Алыктӹр солаэш шачын. Шукыжымок поэзим сирен, тидӹ гӹц пасна проза пӓшӓвлӓжӓт улы.

Категори: Мары Эл персоналивлӓ
Абажйӓр

**Абажйӓр** - Вӹтлӓ дон Ӹрде йогывлӓ лошты вӓрлӓнӹшӹ йӓр. Йӓрӹн кымдецшӹ 13,7 га нӓлеш. Йӓрӹн этимологижӹ Абаша пуэргӹ лӹм дӓ йӓр шамак доно кӹлдӓлтӹн. 

Категори: Йӓрвлӓ
Арде (ӓнгӹр)

**Арде** - изи ӓнгӹр. Мадар йӓр  гӹц йоген лӓктеш дӓ Йылышкы ушна. Ти ӓнгӹр лишнӹ техень солавлӓ вӓрлӓнӓт: Арде, Ардедӹр, Ардеымбал, Кырыктӹр. Ик вӓре Арде ӓнгӹр кымдан шӓрлен кеӓ, йӓр гань лин колта. Ти вӓрӹм Арде йӓр маныт. Этимологижӹ доно ти топоним пермь йӹлмӹштӹш "ардо" (лукӓ, купышты ылшы йӓр, тӓвӹ) лӹм доно кӹлдӓлӹнт. (К. Юадаров?) 

Категори: Мары Эл йогывлӓ
Исусын ӹлӹмӓшӹжӹ (книгӓ)

**Исусын ӹлӹмӓшӹжӹ** — Библийым сӓрӹшӹ институт, 1994 и. Стокгольм-Хельсинки. Финляндиштӹ лыкмы. Тетявлӓлӓн Исус гишӓн кӹтӹк шайыштмашвлӓ. 

Категори:Религи
Кым шошым (книгӓ)

**Кым шошым**. Лыдыш книгӓ. Авторжы Николай Петрович Егоров. Йошкар Ола, 1997 и. Кӹдӓлӓш школышты тыменьшӹвлӓлӓн лыдышвлӓ. Тиштӹ тенгеок мырывлӓ дон поэмывлӓм лыдаш лиэш. 

Категори:Сӹлнӹшая
Категори:Мары Эл
Комиссар (книгӓ)

**Комиссар**. Никандр Ильяковын тетявлӓлӓн сирӹмӹ книгӓжӹ. 1991 ин Йошкар Олашты лыкмы. Книгӓштӹ шукы цӹреӓн цевер иллюстрацивлӓ.

Категори: Сӹлнӹшая
Категори:Мары Эл
Лапатаэм - шачмы вӓрем (книгӓ)

**Лапатаэм - шачмы вӓрем**. Мария Илдушкинан книгӓжӹ. 2001 ин Йошкар-Олашты лӓктӹн. Книгӓштӹ шукыжымок тетя годшаш ма-шон лиӓлтмӓшвлӓ гишӓн яжон дӓ интерес доно сирӓлтеш. 

Категори:Сӹлнӹшая
Категори:Мары Эл
Актаюж церкӹ

**Актаюж церкӹ**. Кӹлемар кымдемӹн Актаюж солаштыш церкӹ. 1900 ин пачмы. Свӓшеньӹкшӹ И. А. Анисимов, псалмвлӓм мырышыжы Ф. И. Брагин ылын.

Категори: Церкӹвлӓ
Атласкин, Македон Семёнович

**Македон Атласкин** - мары мырывлӓлӓн викӹм пушы композитор. 7 июльын Йӓкӹныр солашты шачын. Пистерлӓ школым дӓ И. С. Палантай лӹмӓн музыка училищӹм тымень пӹтӓрен. Тӹдӹ техень мырывлӓлӓн викӹм пуэн: "Лӓктӹн кешӹц", "Вычымаш", "Изи шӹжвӹк", "Жемчуг", "БАМ гӹц сирмӓш", "Шӹжвӹк", "Пеледӹш жеп", "Йӹрӹ, шаным, йӹрӹ со", "Танцует сагаэм" дӓ молат.

## Ажедмӓшвлӓ


Категори: Композиторвлӓ
Смирнов, Николай Алексеевич

**Миколай Смирнов** - сем мастар. 28 майын 1963 ин Шактенваж солашты шачын. Кожваж школ дон Йошкар-Олаштыш культпросвет училищӹм тымень пӹтӓрен. Цикмӓштӹш талантан тетявлӓн школ-интернатын директоржы ылын. Кӹзӹт Йошкар-Олашты Президентӹн школ-интернатын директоржы. Мырвлӓм сирӓ дӓ нӹнӹм халык лошты "Шактенваж" ансамль доно шӓрӓ.

## Ажедмӓшвлӓ


Категори: Композиторвлӓ
Толстова, Татьяна Константиновна

**Татьяна Толстова** - мары сем мастар. 20 февральын 1959 ин Кӹлемар кымдемӹн Вӹтлӓмары солашты шачын. Йошкар-Олашты И. С. Палантай лӹмӓн училищӹм пӹтӓрен.

## Ажедмӓшвлӓ


Категори: Композиторвлӓ
Миронов, Алексей Иванович

**Алексей Миронов** - мары сем мастар. 22 ноябрьын 1965 ин Арде вел Кускансолашты шачын. Шукы мары мырылан викӹм пуэн.

## Ажедмӓшвлӓ


Категори: Композиторвлӓ
Бенетице

**Бенетице** *(чехлӓ Benetice)* сола Чехиштӹ Светла-над-Сазавоу хала сага Высочина кымдемӹштӹ вӓрлӓнӓ. Бенетицештӹ 30 эдем нӓрӹ ӹлӓ. 1980-шы ин сола Светла-над-Сазавоу хала доно ушнен. Ти солам 2005 и годшен Сола Согонь вуйлата. Бенетице сола гӹц Липнице кӓрмӓн монгырышкыла пиш косир дӓ цевер ландшафт пачылтеш.

## Галерея

Image:Benetice 1.jpg
Image:Benetice 2.jpg
Image:Benetice 3.jpg
Image:Benetice naves.jpg
Image:Benetice prijezd od Svetle nad Sazavou.jpg
Image:Benetice prijezd od Ledce nad Sazavou.jpg
Image:Benetice tabor.jpg
Image:Benetice pohled na druhy breh Sazavy.jpg


Категори:Солавлӓ
Категори:Ӹлемвлӓ
Категори:Чехи
Акайсола церкӹ

**Акайсола церкӹ**. Акайсолашты церкӹм 1900 ин пачмы. Пӹтӓриш свӓшеньӹкшӹ И. Г. Стратилатов, псалмвлӓм мырышыжы П. А. Ванаг ылын.

Категори: Церкӹвлӓ
Картук церкӹ

**Картук церкӹ**. Картук солашты церкӹм 1880 ин пачмы. Пӹтӓриш свӓшеньӹкшӹ В. М. Сретенский, псалмвлӓм мырышыжы П. А. Казыльский ылын. (Кынам пыдыртымы?)

Категори: Церкӹвлӓ
Ваштарсир Эмиль тек соок ӹлӓ (книгӓ)

**Ваштарсир Эмиль тек соок ӹлӓ** - тӱнымбалны кымдан пӓлӹмӹ швед ӹдӹрӓмӓш сирӹзӹ Астрид Линдгренӹн книгӓжӹ, кышкы Ваштарсир солаштыш Эмиль гишӓн шайыштшы кокшы книгӓ. Пӹтӓриш книгӓ Ваштарсир Эмиль лӹм доно лӓктӹн. Цикмӓ, Сарта книгӓ лыкмаш. Кырык марлашкы Валерий Аликов сӓрен. 

Категори: Книгӓвлӓ
Категори: Сӹлнӹшая
Шим шӹнгӓлык лӹвӓлнӹ (книгӓ)

**Шим шӹнгӓлык лӹвӓлнӹ** - сирӹзӹ-прозаик Михаил Кудряшовын книгӓжӹ. Йошкар-Ола, Мары книгӓ лыкмаш, 2009 и. Ти книгӓшкӹ  "Шим шӹнгӓлык лӹвӓлнӹ" дон "Сирмӓш поран" повестьым дӓ 17 шайыштмашым пыртымы.

Категори: Сӹлнӹшая
Категори: Книгӓвлӓ
Категори:Мары Эл
Тбилиси

**Тбили́си** (груз. თბილისი, кырык марлашкы сӓрӓш гӹнь, ти лӹм «ливӹ вӹдкӹл» лиэш) — Грузин вуйхалажы. Мтквари йогын (Кура) сирӹштӹ шыпшылт вазын. Халашты 1213 000 эдем ӹлӓ. (2005 и).

Категори:Европын халавлӓ
Категори:Грузи
Санкт-Петербург

**Санкт-Петербург**, хала Руш Федерациштӹ. 5 400 000 нӓрӹ ӹлӹзӹ (2002 и). Руш историографи семынь халалан негӹцӹм 1703 ин Роднӓ Петӹр Кугижӓ пиштен. Тӹ годымок вес фактвлӓ семӹнь, хала вӓрӹштӹ Швеци кугижӓ кымдемӹш пырышы финн коллоэцвлӓн ӹлем ылын, кыды Морен (Заячий ошмаотышты) вӓрлӓнен.

## Шӱмбел-тӓнг халавлӓжӹ

## Ажедмӓшвлӓ


Категори:Россий Федераци халавлӓ
Тыргыж жеп (книгӓ)

**Тыргыж жеп** ― А. М. Канюшковын лыдыш книгӓжӹ. Йошкар Олашты 2006 ин лӓктӹн. 

Категори:Книгӓвлӓ
Категори:Cӹлнӹшая
Категори:Мары Эл
Икӓна Опанас

**Икӓна Опанас** - кырык марла сирӹшӹ сирӹзӹ Ондрин Валькан книгӓжӹ, кышкы масаквлӓ, шайыштмашвлӓ дӓ монологвлӓ пыренӹт. Йошкар-Ола, 2007 и.

Категори: Книгӓвлӓ
Категори: Сӹлнӹшая
Категори:Мары Эл
Кечӹ ӱжеш (книгӓ)

**Кечӹ ӱжеш**. 1988 ин Йошкар-Олашты "Мары книгӓ лыкмашты" лыкмы книгӓ. Тӹшкӹ повестьвлӓм, шайыштмашвлӓм, поэмывлӓ дон лыдышвлӓм пыртымы. Книгӓштӹ техень авторвлӓн пӓшӓвлӓштӹм лыдаш лиэш: Геннадий Матюковский, Аркадий Канюшков, Евграф Поствайкин, Виталий Ерошкин, Виталий Петухов да Геннадий Харитонов.

Категори: Книгӓвлӓ
Категори:Мары Эл
Йӹнгӹл юкан шӱмем (книгӓ)

**Йӹнгӹл юкан шӱмем** - поэт Владислав Самойловын остатка лыдыш книгӓжӹ. Йошкар-Ола, 2007 и. Ти книгӓштӹш лыдышвлӓ ложы гӹц таманярыжым сӓрӹзӹ Юлия Куприна дон Вилле Роппонен финн йӹлмӹш сӓренӹт.

Категори: Книгӓвлӓ
Категори: Сӹлнӹшая
Категори:Мары Эл
Юадаров, Клим Германович

**Клим Германович Юадаров** - мары историк, йӹлмӹзӹ, кырык мары халыкын важвлӓжӹм шӹмлӹшӹ дӓ кымдан пӓлӹшӹ. 16 декабрь 1946 и, Цигӓнсола. 

Категори: Мары персоналивлӓ
Категори: Мары Эл персоналивлӓ
Ире вӹдет йогалта (книгӓ)

**Ире вӹдет йогалта**. Ти книгӓшкӹ кырык мары хылык мырывлӓм погымы. Клим Юадаров дон Д. Кульшетов йӓмдӹленӹт. Йошкар-Ола. 1993 и.

Категори: Книгӓвлӓ
Категори: Сӹлнӹшая
Категори:Мары Эл
Мыралтенӓ-кушталтенӓ (книгӓ)

**Мыралтенӓ-кушталтенӓ**. Ти книгӓшкӹ кырык мары мырывлӓ дон частушкывлӓм погымы. Йӓмдӹлӹшӹжӹ Николай Еропов. Цикмӓ, 1991 и.

Категори: Книгӓвлӓ
Категори: Мырывлӓ
Категори:Мары Эл
Кырыкмарла-рушла географи лӹмдер

**Кырыкмарла-рушла географи лӹмдер**. Йошкар-Ола. 2003 и. Пофессор Лидия Петровна Васикова да коллегывлӓжӹ доно погымы лӹмдер. Цилӓжӹ 3480 вӓр лӹмӹм пыртымы.

Категори: Лӹмдервлӓ
Аверки вӓтӹ урмаш

**Аверки вӓтӹ урмаш** - урмаш, Виловат вел Эсӓн сола доны. 

Категори: Географи
Категори: Мары топонимика
Аврам карем

**Аврам карем** - Пӹзӹкныр велнӹш Ангӹрвуй сола лишнӹш карем. 

Категори: Географи
Категори: Мары топонимика
Ӓвӓк шайыл

**Ӓвӓк шайыл** - Виловат велныш Ӓлдисола дон Немӹцсола лоштыш лапата.

Категори: Географи
Категори: Мары топонимика
Ӓвӓсир кырык

**Ӓвӓсир кырык** - Кӹлемар кымдемӹштӹ Арде гӹц Тумерӹш валымы вӓр. 

Категори: Географи
Категори: Мары топонимика
Ӓвӓсир шӹргӹ

**Ӓвӓсир шӹргӹ** - Шур йогы дон Шимваж ӓнгӹр лоштыш шӹргӹ. Ти шӹргӹм тумерлӓ семӹнь пӓлӓт.

Категори: Географи
Категори: Мары топонимика
Ӓвӓсир (сир)

**Ӓвӓсир** - Шур йогын вургымла сиржӹ, кыды Шуркушыргы сола паштек Шурдӹнг якте шыпшылтеш.

Категори: Географи
Категори: Мары топонимика
Аглӓр

**Аглӓр** - Шошмар велнӹш Лосола дон Марковы лоштыш ныр. 

Категори:Географи
Категори: Мары топонимика
Айдавать лӹвӓл

**Айдавать лӹвӓл** - Кырык сирӹштӹ Паратмар сола доныш алык. 

Категори: Географи
Категори: Мары топонимика
Акас лидӹ вуй

**Акас лидӹ вуй** - Вессир Портнӹр лишнӹш лидӹ.

Категори: Географи
Категори: Мары топонимика
Категори: Кырык сир топонимика
Акмазик

**Акмазик** - Вичӹ (Киров) областьышты, Йӓрӓн кымдемӹштӹш  сола.

Категори:Географи
Категори: Мары топонимика
Акпарс алык

**Акпарс алык** - Пӹзӹкныр вел Кого Сӧрмӓнӓнгӹр сола доныш алык.

Категори: Географи
Категори: Кырык сир топонимика
Категори: Мары топонимика
Аксайсола

**Аксайсола** (тенгеок Аксай сола) - Когосола велнӹш сола.

Категори: Географи
Категори: Солавлӓ
Категори: Кырык сир солавлӓ
Ӹдӹр монастир (Шур вел)

**Ӹдӹр монастир** (Шур вел) - Пӹнгель ӓнгӹр лишнӹш Шӹргӹдӹр солаштыш Веденски ӹдӹрамаш монастир. Ти лӹм доно тенгеок Шӹргӹдӹр соламат кынамжы лӹмдӓт. Ти солашты мары артньык Измаил Ефимов шачын.

Категори: Географи
Категори: Мары топонимика
Категори: Кырык мары топонимика
Категори: Солавлӓ
Ӹдӹр монастир (Арда вел)

**Ӹдӹр монастир** (Арде вел) - Кӹлемар кымдемӹштӹ Арде лишнӹ ылшы монастир. Йыл лӹвӓкӹ лин. (Ти монастирын историжӹм кӱ пӓлӓ?)

Категори: Географи
Категори: Кӹлемар кымдем топонимика
Категори: Мары топонимика
Категори: Монастирвлӓ
Категори: Йыл лӹвӓкӹ лишӹ вӓрвлӓ
Ӹдӹрмӹ

**Ӹдӹрмӹ** (алык марла Ӱдырмы (?),  руш. Удюрма) ― Кӹлемар кымдемӹштӹ кого сола. 

Категори: Географи
Категори: Кӹлемар кымдем топонимика
Категори: Мары топонимика
Категори: Солавлӓ
Цӹзӓн куп

**Цӹзӓн куп**, тенгеок Ӹзӓй куп - Пӹзӹкныр велнӹш куп. 

Категори: Мары топонимика
Категори: Кырык сир топонимика
Категори: Географи
Ӹзмен йӓр

**Ӹзмен йӓр** - Йыл лӹвӓкӹ лишӹ Виловат велнӹш йӓр.

Категори: Географи
Категори: Кырык сир топонимика
Категори: Мары топонимика
Категори: Йӓрвлӓ
Категори: Йыл лӹвӓкӹ лишӹ вӓрвлӓ
Ӹдӹр йӓр

**Ӹдӹр йӓр**. Кырык сирӹштӹ ти лӹм доно кок йӓр ылын. Иктӹжӹ - Цикмӓ хала лишнӹ, весӹжӹ Виловат велнӹ Йыл лишнӹ. Кок йӓрге Шавашар ГЭСым колтымыкы, Йыл лӹвӓк линӹт.

Категори: Йӓрвлӓ
Категори: Географи
Категори: Кырык сир топонимика
Категори: Мары топонимика
Ӹдӹр лык

**Ӹдӹр лык**, тенгеок Янук лык - Кырык сир Когосола велнӹш вӓр.

Категори: Географи
Категори: Кырык сир топонимика
Категори: Мары топонимика
Саймаа йӓр

**Саймаа йӓр ** (, ) — Суомин сек кого йӓржӹ. Сӓндӓлӹкӹн кечӹвал-ирвелнӹжӹ вӓрлӓнӓ. Кымдецшӹ - 4370 км², ти йӓр гӹц ик йогы Вуокси йоген лӓктеш дӓ вӹдшӹм Ладога йӓрӹш намалеш.

Категори:Суоми йӓрвлӓ
Ӹндекш логер

**Ӹндекш логер** - Угарман областьын Шӓрӓнгӓ кымдемӹн Изи Ышта дон Щенник солавлӓ лоштыш карем.

Категори: Географи
Категори: Угарман область топонимика
Категори: Мары топонимика
Ӹндекш ӓн

**Ӹндекш ӓн** - Пайскырык велнӹш Порандай доныш ныр.

Категори: Географи
Категори: Кырык сир топонимика
Категори: Мары топонимика
Ӹсня шӹргӹ

**Ӹсня шӹргӹ**. Ти лӹм доно Кырык сирӹштӹ кок шӹргӹ улы. Иктӹжӹ - Пӹзӹкныр вел Сарансола дон Кӱшӹл Пӹзӹкныр лошты, весӹжӹ - Виловат велнӹш Юаньсир сола доны.

Категори: Географи
Категори: Кырык сир топонимика
Категори: Мары топонимика
Ӓлякӓн пичӹ

**Ӓлякӓн пичӹ** - Усола велнӹш Копонӓнгӹр сола дон Якшар Йыл велнӹш  Марьясола лоштыш ныр. Ти лӹм донок эче Тамарайсола лишнӹ пичӹ улы.

 
Категори: Географи
Категори: Кырык сир топонимика
Категори: Мары топонимика
Ӱлемисте йӓр

**Ӱлемисте йӓр** () — Таллинн хала лишнӹш йӓр. Йӓрӹн кымдецшӹ 9,6 км², сек келгӹ вӓржӹ 6 м, якте, тангыж гӹц 36 м кушнӹ.
Хала ти йӓр гӹц XIV курым годшен йӱмӹ вӹдшӹм нӓлеш. 2005 ин ти йӓр гӹц 60 829 м³ вӹдӹм нӓлмӹ дӓ кычылтмы. Йӓр лишнок Таллиннӹн Леннарт Мери аэропортшы вӓрлӓнӓ.

## Легенда
Легенда семӹнь Ӱлемисте йӓр кого кӱ маклака вӹлнӹ мӓгӹрен шӹнзӹшӹ Линда лӹмӓн ӹдӹрӹн сӹнзӓвӹдшӹ гӹц шачын, кыды колышы яратымы марыжы Калевшӹм ойхырен.
Вес легендышты ик шонгы тьотя гишӓн шайышталтеш, кыды ашкедмӹжӹ годым ваштареш толшывлӓжӹ гӹц: "Таллиннӹм чанген шоктенӹт ма?" манын ядыштеш. Легенда семӹнь иктӓжӹ тӹдӹлӓн "мане" манын келесӓ гӹнь, тӹнӓм ти тьотя Ӱлемистен хала монгырыштыш сиржӹм пачын шуа дӓ тенге Таллиннӹм вӹд доно мышкын кеӓ, седӹндонат ти халам чангымаш нигынамат мычашыш толшашлык агыл. 

## Ажедмашвлӓ
* Шукырак Ӱлемисте йӓр гишӓн (эстонла)

Категори:Эстони йӓрвлӓ
Ӹсня карем

**Ӹсня карем** - Сарансола дон Кӱшӹл Пӹзӹкныр лоштыш карем. 

Категори: Географи
Категори: Кырык сир топонимика
Категори: Мары топонимика
Цинглок

**Цинглок** - Кӹлемар кымдемӹштӹш Вӹзымйӓр вел сола. 

Категори: Географи
Категори: Кожласир топонимика
Категори: Солавлӓ
Категори: Мары топонимика
Цӧклӹмӹ куп

**Цӧклӹмӹ куп** - Усола вел Носола дон Виловат вел Изи Шӹндӹр лоштыш куп.

Категори: Географи
Категори: Кырык сир топонимика
Категори: Мары топонимика
Ӓткӓндӓр

**Ӓткӓндӓр** - Кӹлемар кымдемӹштӹш Йӱксӓр вел Кого Йӓнчӓш сола лишнӹш Камакан куп якте шыпшылтшы шӹргӹ.

Категори: Географи
Категори: Кожла сир топонимика
Категори: Мары топонимика
Ӓстӓншӹнгӹ

**Ӓстӓншӹнгӹ** (руш. Астанчурга) - Угарман областьын Шӓрӓнгӓ кымдемыштӹш сола.

Категори: Географи
Категори: Мары топонимика
Категори: Угарман область топонимика
Категори: Солавлӓ
Вӓрӓш нер

**Вӓрӓш нер** - Усола велнӹш Носола лишнӹ кырык.

Категори: Географи
Категори: Кырык сир топонимика
Категори: Мары топонимика
Шӓрӓнгӓ

**Шӓрӓнгӓ** (руш. Шаранга) - Угарман областьыштыш Шӓрӓнгӓ  кымдемӹн покшалжы, хала сӹнӓн кого сола, кышты 2007 ин 6480 ӹлӹзӹ ылын. Угарман - Вичӹ   кӹртнигорныштыш лишӹл станци Урень якте 75 уштыш. Урень дорц кечӹвӓл-ирвелнӹрӓк вӓрлӓнӓ. Шӓрӓнгӓн кечӹжӹм вӓрӹштӹш халык июльын остатка кукшыгечӹнжӹ ая. Шӓрӓнгӓ  вӹтлӓ марывлӓн вӓрӹштӹ ӹштӹмӹ, кӹзӹт тӹштӹ марынвлӓн шот чӹдем миӓ. Вӹргечӹ дон кушыгечӹ йӹде пазар эртӓ.

Категори:Географи
Категори: Мары топонимика
Категори: Угарман область топонимика
Категори: Ӹлемвлӓ