open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Белоглоттис

**Белоглоттис** ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Йыдвел дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 8 йиш тӹрлӹ Белоглоттис улы.

## Йишвлӓ
# *[[Beloglottis boliviensis]]*  Schltr. (1920)
# *[[Beloglottis chiropterae]]*  Szlach. (1996)
# *[[Beloglottis costaricensis]]*  (Rchb.f.) Schltr. (1920) 
# *[[Beloglottis ecallosa]]*  (Ames & C.Schweinf.) Hamer & Garay (1981)
# *[[Beloglottis hameri]]*  Garay in F.Hamer (1981)
# *[[Beloglottis laxispica]]*  Catling (1987)
# *[[Beloglottis mexicana]]*  Garay & Hamer (1981)
# *[[Beloglottis subpandurata]]*  (Ames & C.Schweinf.) Garay 1980)

Категори:Орхидейвлӓ
Брахикоритис

**Брахикоритис ** ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.

Категори:Орхидейвлӓ
Брахипеза

**Брахипеза** ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. 

## Йишвлӓ
* *[[Brachypeza archytas]]* (Ridl.) Garay 1972
* *[[Brachypeza brevitibia]]* Van Duzee 1928
* *[[Brachypeza dentica]]* (Guthrie 1917)
* *[[Brachypeza divergens]]* Johannsen 1912
* *[[Brachypeza errans]]* (Garrett 1925)
* *[[Brachypeza indusiata]]* (Rchb.f.) Garay
* *[[Brachypeza koeteiensis]]* (Schltr.) Garay
* *[[Brachypeza laotica]]* (Seidenf.) Seidenf.
* *[[Brachypeza minimipes]]* (J.J.Sm.) Garay
* *[[Brachypeza stenoglottis]]* (Hook.f.) Garay
* *[[Brachypeza subarmata]]* Zaitzev 1989
* *[[Brachypeza zamboangensis]]* (Ames) Garay

Категори:Орхидейвлӓ
Браунлей

**Браунлей** ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Африкышты дӓ Мадагаскарышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 7 йиш тӹрлӹ Браунлей улы.

## Йишвлӓ
# *[[Brownleea caerulea]]* 
# *[[Brownleea galpini]]* 
## *Brownleea galpinii* subsp. *galpinii*
## *Brownleea galpinii* subsp. *major* 
# *[[Brownleea macroceras]]* 
# *[[Brownleea maculata]]* 
# *[[Brownleea mulanjiensis]]* 
# *[[Brownleea parviflora]]* 
# *[[Brownleea recurvata]]* 

Категори:Орхидейвлӓ
Бухтиени

**Бухтиений** ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 3 йиш тӹрлӹ Бухтиений улы.

## Йишвлӓ
# *[[Buchtienia boliviensis]]* 
# *[[Buchtienia ecuadorensis]]* 
# *[[Buchtienia rosea]]* 

Категори:Орхидейвлӓ
Бурнетти

**Бурнетти** ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓл-ирвел Австралиштӹ дӓ Тасмаништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Бурнетти улы.

Категори:Орхидейвлӓ
Кадети

**Кадети** ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Океаништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 55 йиш тӹрлӹ Кадети улы.

## Йишвлӓ
# *[[Cadetia albiflora]]* (Ridl.) Schltr. (1912)
# *[[Cadetia angustifolia]]* Blume (1849)
# *[[Cadetia apiculifera]]* (J.J.Sm.) Schltr. (1922)
# *[[Cadetia aprina]]* (J.J.Sm.) Schltr. (1912)
# *[[Cadetia aprinoides]]* (J.J.Sm.) A.D.Hawkes (1961)
# *[[Cadetia arfakensis]]* (J.J.Sm.) Schltr. (1922)
# *[[Cadetia bicornuta]]* Schltr. (1919)
# *[[Cadetia biloba]]* Blume (1849)
# *[[Cadetia ceratostyloides]]* (J.J.Sm.) Schltr. (1912)
# *[[Cadetia chamaephytum]]* (Schltr.) Schltr. (1912)
# *[[Cadetia chionantha]]* (Schltr.) Schltr. (1912)
# *[[Cadetia citrina]]* (Ridl.) Schuit. (1994)
# *[[Cadetia clausa]]* D.L.Jones & M.A.Clem. (2006)
# *[[Cadetia collina]]* Schltr. (1912)
# *[[Cadetia collinsii]]* Lavarack (1981)
# *[[Cadetia crassula]]* Schltr. (1912)
# *[[Cadetia cuneilabia]]* Schltr. (1922)
# *[[Cadetia cyclopensis]]* (J.J.Sm.) Schltr. (1922)
# *[[Cadetia doormanii]]* (J.J.Sm.) Schuit. (1994)
# *[[Cadetia echinocarpa]]* Schltr. (1912)
# *[[Cadetia finisterrae]]* Schltr. (1912)
# *[[Cadetia funiformis]]* (Blume) Schltr. (1912)
# *[[Cadetia goliathensis]]* (J.J.Sm.) Schltr. (1912)
# *[[Cadetia heteroidea]]* (Blume) Schltr. (1912)
# *[[Cadetia hispida]]* (A.Rich.) Schltr. (1912)
# *[[Cadetia homochroma]]* (J.J.Sm.) Schltr. (1922)
# *[[Cadetia imitans]]* Schltr. (1912)
# *[[Cadetia karoensis]]* (Schltr.) Schltr. (1912)
# *[[Cadetia lagorum]]* (P.Royen) Schuit. (1994)
# *[[Cadetia latoureoides]]* Schltr. (1922)
# *[[Cadetia ledifolia]]* (J.J.Sm.) W.Kittr. (1984 publ. 1985)
# *[[Cadetia legareiensis]]* (J.J.Sm.) Schltr. (1922)
# *[[Cadetia lucida]]* Schltr. (1912)
# *[[Cadetia macroloba]]* (J.J.Sm.) Schltr. (1912)
# *[[Cadetia maideniana]]* (Schltr.) Schltr. (1912)
# *[[Cadetia maliliensis]]* (J.J.Sm.) Schuit. (1998)
# *[[Cadetia micronephelium]]* (J.J.Sm.) Schltr. (1922)
# *[[Cadetia microphyton]]* (L.O.Williams) Christenson (1992)
# *[[Cadetia opacifolia]]* (J.J.Sm.) Schltr. (1922)
# *[[Cadetia ordinata]]* (J.J.Sm.) Schltr. (1922)
# *[[Cadetia parvula]]* Schltr. (1912)
# *[[Cadetia platyloba]]* Schltr. (1922)
# *[[Cadetia potamophila]]* Schltr. (1912)
# *[[Cadetia pseudoaprina]]* (J.J.Sm.) Schuit. (1994)
# *[[Cadetia quadrangularis]]* P.J.Cribb & B.A.Lewis (1989)
# *[[Cadetia quadriquetra]]* Schltr. (1922)
# *[[Cadetia quinqueloba]]* Schltr. (1912)
# *[[Cadetia recurvata]]* Blume (1849)
# *[[Cadetia remotisepala]]* (J.J.Sm.) Schuit. (1994)
# *[[Cadetia sayeri]]* (Schltr.) Schltr. (1912)
# *[[Cadetia sepikana]]* Schltr. (1922)
# *[[Cadetia siewhongii]]* P.O'Byrne (1996)
# *[[Cadetia similis]]* Blume (1849)
# *[[Cadetia stenocentrum]]* (Schltr.) Schltr. (1912)
# *[[Cadetia subfalcata]]* (J.J.Sm.) Schltr. (1922)
# *[[Cadetia subradiata]]* (J.J.Sm.) Schltr. (1922)
# *[[Cadetia takadui]]* Schltr. (1912)
# *[[Cadetia taylorii]]* (F.Muell.) Schltr. (1912)
# *[[Cadetia transversiloba]]* (J.J.Sm.) Schltr. (1912)
# *[[Cadetia triquetra]]* (Ridl.) Schltr. (1912)
# *[[Cadetia umbellata]]* Gaudich. (1829)

Категори:Орхидейвлӓ
Цератандра

**Цератандра** ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Африкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 6 йиш тӹрлӹ Цератандра улы.

## Йишвлӓ
# *[[Ceratandra atrata]]*  (L.) T.Durand & Schinz (1894) 
# *[[Ceratandra bicolor]]*  Sond. ex Bolus (1884)
# *[[Ceratandra globosa]]*  Lindl. (1838)
# *[[Ceratandra grandiflora]]*  Lindl. (1838)
# *[[Ceratandra harveyana]]*  Lindl. (1838)
# *[[Ceratandra venosa]]*  (Lindl.) Schltr. (1897)

Категори:Орхидейвлӓ
Шобари

**Шобари** ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. 

## Йишвлӓ
* *Chaubardia heteroclita*
* *Chaubardia klugii*
* *Chaubardia surinamensis*

Категори:Орхидейвлӓ
Шобариелла

**Шобардиелла** ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.

Категори:Орхидейвлӓ
Хаулиодон

**Хаулиодон** ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.

Категори:Орхидейвлӓ
Хрисоглоссум

**Хрисоглоссум** ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Океаништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 4 йиш тӹрлӹ Хрисоглоссум улы.

## Йишвлӓ
# *[[Chrysoglossum assamicum]]*  Hook.f. (1890)
# *[[Chrysoglossum ensigerum]]*  W.Burgh & de Vogel (1997)
# *[[Chrysoglossum ornatum]]*  Blume (1825) 
# *[[Chrysoglossum reticulatum]]*  Carr (1935)

Категори:Орхидейвлӓ
Коксинеорхис

**Коксинеорхис** ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 7 йиш тӹрлӹ Коксинеорхис улы.

## Йишвлӓ
# *[[Coccineorchis bracteosa]]* 
# *[[Coccineorchis cernua]]* 
# *[[Coccineorchis cristata]]* 
# *[[Coccineorchis dressleri]]* 
# *[[Coccineorchis navarrensis]]* 
# *[[Coccineorchis standleyi]]* 
# *[[Coccineorchis warszewicziana]]* 

Категори:Орхидейвлӓ
Кодонорхис

**Кодонорхис** ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 2 йиш тӹрлӹ Кодонорхис улы.

## Йишвлӓ
# *[[Codonorchis lessonii]]* : Чили, Аргентина дӓ Фолкленд ошмаотывлӓ
# *[[Codonorchis canisioi]]* : кечӹвӓлвел Бразили

Категори:Орхидейвлӓ
Кодоносифон

**Кодоносифон** ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Сулавесиштӹ дӓ У Гвинейиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 3 йиш тӹрлӹ Кодоносифон улы.

## Йишвлӓ
# *[[Codonosiphon campanulatum]]*
# *[[Codonosiphon codonanthum]]*
# *[[Codonosiphon papuanum]]*

Категори:Орхидейвлӓ
Сидар-Рапидс

**Сидар-Рапидс** (англла Cedar Rapids ) — Америкын Ушымы Штатвлӓшты Айова штатын сек кого кокшы халажы. территорижӹ: 166.8 км². 2010-шы ин тӹштӹ 126,326 эдем ӹлен.

## Ӹлӹзӹ шот

Категори:Айова
Ахиок

**Ахиок** (англла Akhiok ; алютиклӓ Kasukuak ) — Америкын Ушымы Штатвлӓшты кечӹвӓлвел Аляска штатын алютик халыкын халажы. Халан территорижӹ: 26.9 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 73 эдем ӹлен.

Категори:Аляска
Аленева

**Аленева** (англла Aleneva ; алютиклӓ ? ) — Америкын Ушымы Штатвлӓшты кечӹвӓлвел Аляска штатын алютик халыкын ӹлӹмӹ вӓржӹ. Ти вӓрӹн территорижӹ: 159.3 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 68 эдем ӹлен.

Категори:Аляска
Чинияк

**Чинияк** (англла Chiniak ; алютиклӓ Cing’iyak ) — Америкын Ушымы Штатвлӓшты кечӹвӓлвел Аляска штатын алютик халыкын ӹлӹмӹ вӓржӹ. Ти вӓрӹн территорижӹ: 105.4 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 50 эдем ӹлен.

Категори:Аляска
Карлук (Аляска)

**Карлук** (англла Karluk ; алютиклӓ Kal’uq, Kal’ut  ) — Америкын Ушымы Штатвлӓшты кечӹвӓлвел Аляска штатын алютик халыкын ӹлӹмӹ вӓржӹ. Ти вӓрӹн территорижӹ: 155.5 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 27 эдем ӹлен.

Категори:Аляска
Ларсен-Бей

**Ларсен-Бей** (англла Larsen Bay; алютиклӓ Uyaqsaq ) — Америкын Ушымы Штатвлӓшты кечӹвӓлвел Аляска штатын алютик халыкын халажы. Халан территорижӹ: 19.8 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 104 эдем ӹлен.

Категори:Аляска
Олд-Харбор

**Олд-Харбор** (англла Old Harbor ; алютиклӓ Nuniaq ) — Америкын Ушымы Штатвлӓшты кечӹвӓлвел Аляска штатын алютик халыкын халажы. Халан территорижӹ: 70.4 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 215 эдем ӹлен.

Категори:Аляска
Узинки

**Узинки** (англла Ouzinkie ; алютиклӓ Uusenkaaq ) — Америкын Ушымы Штатвлӓшты кечӹвӓлвел Аляска штатын алютик халыкын халажы. Халан территорижӹ: 19.9 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 205эдем ӹлен.

Категори:Аляска
Порт-Лайонс

**Порт-Лайонс** (англла Port Lions ; алютиклӓ Masiqsiraq, Masiqsirraq) — Америкын Ушымы Штатвлӓшты кечӹвӓлвел Аляска штатын алютик халыкын халажы. Халан территорижӹ: 26.1 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 233 эдем ӹлен.

Категори:Аляска
Якусима ош йӓктӹ

**Якусима ош йӓктӹ** ( ) — Йӓктӹ йиш (Pinaceae) йыхыш пырышы пушӓнгӹ. Йӓктӹ 25 м кӱкшӹцӓн дӓ диаметржӹ доно 1 м кӹжгӹцӓн лин кердеш. Япоништӹ Якусима дӓ Танегасима ошмаотывлӓ) вӓшлиӓлтеш. 

Категори:Йӓктӹвлӓ
Япони якшар йӓктӹ

**Япони якшар йӓктӹ** ()  –  Йӓктӹ йиш (Pinaceae) йыхыш пырышы пушӓнгӹ. Йӓктӹ  20–35 м кӱкшӹцӓн дӓ диаметржӹ доно 70-80 см кӹжгӹцӓн лин кердеш. Китайышты (Хэйлунцзян, Цзянсу, Цзилинь, Ляонин, Шаньдун), Япоништӹ (Хонсю дӓ Кюсю, Сикоку), Кореяышты дӓ Россиштӹ (Приморский край) вӓшлиӓлтеш. 

## Вариететвлӓ
* *Pinus densiflora* var. *densiflora*
* *Pinus densiflora* var. *ussuriensis*  1958
* *Pinus densiflora* var. *zhangwuensis*  1995

Категори:Йӓктӹвлӓ
Афогнак (ошмаоты)

**Афогнак ** (англла Afognak ; алютиклӓ Ag’waneq ) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓлвел Аляска штатын эскимос алютик (сугпиак) халыкын ошмаотыжы. Территорижӹ: 1,812.58 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 169 эдем ӹлен. Сек кого халажы: Аленева

Категори:Аляска
Констанци

**Констанци** ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.

Категори:Орхидейвлӓ
Китай ош йӓктӹ

**Китай ош йӓктӹ** () – Йӓктӹ йиш (Pinaceae) йыхыш пырышы пушӓнгӹ. Йӓктӹ 25–40 м кӱкшӹцӓн дӓ диаметржӹ доно 1,5 м кӹжгӹцӓн лин кердеш. Китайышты вӓшлиӓлтеш. 

## Вариететвлӓ
* *Pinus armandii* var. *armandii* : Китай
* *Pinus armandii* var. *dabeshanensis* : Китай (Dabie Shan mountains)
* *Pinus armandii* var. *mastersiana* : Тайвань

Категори:Йӓктӹвлӓ
Мексика ош йӓктӹ

**Мексика ош йӓктӹ** () – Йӓктӹ йиш (Pinaceae) йыхыш пырышы пушӓнгӹ. Йӓктӹ 30-45 м кӱкшӹцӓн дӓ диаметржӹ доно ? м кӹжгӹцӓн лин кердеш. Мексикаышты, Гватемалаышты, Сальвадорышты дӓ Гондурасышты вӓшлиӓлтеш.

Категори:Йӓктӹвлӓ
Коттони

**Коттони** ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Индиштӹ дӓ Шри-Ланкаышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Коттони улы.

Категори:Орхидейвлӓ
Котилолабиум

**Коттилолабиум** ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ

Категори:Орхидейвлӓ
Криптопус

**Криптопус** ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Мадагаскарышты, Маврикийиштӹ дӓ Реюньонышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 4 йиш тӹрлӹ Криптопус улы.

## Йишвлӓ
* *[[Cryptopus brachiatus]]*
* *[[Cryptopus dissectus]]* 
* *[[Cryptopus elatus]]* 
* *[[Cryptopus paniculatus]]*

Категори:Орхидейвлӓ
Цисторхис

**Цисторхис** ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 21 йиш тӹрлӹ Цисторхис улы.

## Йишвлӓ
# *[[Cystorchis aberrans]]* 
# *[[Cystorchis aphylla]]* 
# *[[Cystorchis appendiculata]]* 
# *[[Cystorchis celebica]]* 
# *[[Cystorchis dentifera]]* 
# *[[Cystorchis gracilis]]* 
# *[[Cystorchis javanica]]* 
# *[[Cystorchis luzonensis]]* 
# *[[Cystorchis macrophysa]]* 
# *[[Cystorchis marginata]]* 
# *[[Cystorchis ogurae]]* 
# *[[Cystorchis orphnophilla]]* 
# *[[Cystorchis peliocaulos]]* 
# *[[Cystorchis ranaiensis]]* 
# *[[Cystorchis rostellata]]* 
# *[[Cystorchis saccosepala]]* 
# *[[Cystorchis salmoneus]]* 
# *[[Cystorchis saprophytica]]* 
# *[[Cystorchis stenoglossa]]* 
# *[[Cystorchis variegata]]* 
# *[[Cystorchis versteegii]]* 

Категори:Орхидейвлӓ
Цифохилус

**Цифохилус** ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. У Гвинейиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 8 йиш тӹрлӹ Цифохилус улы.

## Йишвлӓ
# *[[Cyphochilus anemophilus]]* Schltr., Repert. Spec. Nov. Regni Veg. Beih. 1: 362 (1912).
# *[[Cyphochilus bilobus]]* (J.J.Sm.) Schltr., Repert. Spec. Nov. Regni Veg. Beih. 1: 358 (1912).
# *[[Cyphochilus collinus]]* Schltr., Repert. Spec. Nov. Regni Veg. Beih. 1: 362 (1912).
# *[[Cyphochilus latifolius]]* Schltr., Repert. Spec. Nov. Regni Veg. Beih. 1: 361 (1912).
# *[[Cyphochilus montanus]]* (Schltr.) Schltr., Repert. Spec. Nov. Regni Veg. Beih. 1: 361 (1912).
# *[[Cyphochilus parvifolius]]* Schltr., Repert. Spec. Nov. Regni Veg. Beih. 1: 359 (1912).
# *[[Cyphochilus rivularis]]* Schltr., Repert. Spec. Nov. Regni Veg. Beih. 1: 360 (1912).
# *[[Cyphochilus scissosaccus]]* Gilli, Ann. Naturhist. Mus. Wien, B 84: 23 (1980 publ. 1983).

Категори:Орхидейвлӓ
Деирегине

**Деирегине** ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 18 йиш тӹрлӹ Деирегине улы.

## Йишвлӓ
# *[[Deiregyne alinae]]* 
# *[[Deiregyne chartacea]]* 
# *[[Deiregyne cochleata]]* 
# *[[Deiregyne diaphana]]* 
# *[[Deiregyne eriophora]]* 
# *[[Deiregyne falcata]]* 
# *[[Deiregyne nonantzin]]* 
# *[[Deiregyne obtecta]]* 
# *[[Deiregyne pallens]]* 
# *[[Deiregyne pseudopyramidalis]]* 
# *[[Deiregyne pterygodium]]* 
# *[[Deiregyne ramirezii]]* 
# *[[Deiregyne rhombilabia]]* 
# *[[Deiregyne sheviakiana]]* 
# *[[Deiregyne tamayoi]]* 
# *[[Deiregyne thelyrnitra]]* 
# *[[Deiregyne trilineata]]* 
# *[[Deiregyne velata]]* 

Категори:Орхидейвлӓ
Дицератостеле

**Дицератостеле** ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.

Категори:Орхидейвлӓ
Капшангы

**Капшангывлӓ** ( ) — ежӹнгӓн яланвлӓн (Arthropoda) йыхыш пырышы тупӹрдӹдӹмӹ йӓнвлӓ. Мӱлӓндӹ вӹлнӹ цилӓжӹ 1 000 000 тӹрлӹ (махань-шон) капшангы улы. 

Капшангывлӓм шӹмлӹшӹ зоологи – энтомологи.

## Классификацижӹ

* Archaeognatha – 
* Dicondylia
** Zygentoma – 
** Pterygota – 
*** Ephemeroptera – 
*** Metapterygota
**** Neoptera 
***** Eumetabola 
****** Endopterygota 
******* Coleopterida 
******** Coleoptera — Вӹдкыва, Сирем капшангы, Аярлӹпӹ, Ыжар капшангы‎, Тылшукш, Шуран капшангы, Колорадо капшангы
******* Hymenopterida 
******** Hymenoptera — Мӱкш, Пыйылмы, Кыткы
******* Neuropterida 
******** Megaloptera 
******** Neuroptera 
******** Raphidioptera
******* Panorpida
******** Amphiesmenoptera 
********* Lepidoptera — Лӹпӹвлӓ (лӹпӹ дон когершӹ‎)
********* Trichoptera 
******** Antliophora
********* Diptera — Пармы, Тӹнгӓ, Ӹвӹрӓ, Шӹнгӓ
********* Mecoptera 
********* Siphonaptera – 
********* Strepsiptera 
****** Paraneoptera
******* Condylognatha 
******** Thysanoptera 
******** Hemiptera – 
********* Archaeorrhyncha 
********* Clypeorrhyncha 
********* Coleorrhyncha 
********* Heteroptera 
********* Sternorrhyncha
******* Psocodea
******** Phthiraptera — Ти
******** Psocoptera — 
***** Polyneoptera
****** Anartioptera 
******* Polyorthoptera 
******** Dermaptera — Важынкапшангы
******** Orthopterida
********* Notoptera
********* Panorthoptera
********** Phasmatodea – 
********** Orthoptera — Цӹрцӹк
******* Polyplecoptera
******** Plecopterida
********* Mystroptera
********** Embiodea 
********** Zoraptera
********* Plecoptera – 
****** Dictyoptera
******* Blattodea – 
******* Isoptera – 
******* Mantodea – 
**** Odonata – Коговуйванды
Гаити

**Гаити** тенгеок **Гаити Республика** (французла République d’Haïti; гаити креольлӓ Repiblik Ayiti) — Йыдпел Америкыштыш Гаити ошмаотышты кугижӓнӹш. 2011-шӹ ин тӹштӹ 9,719,932 эдем ӹлен.

Категори:Гаити
Ямайка

**Ямайка** (англла Jamaica) — Йыдпел Америкыштыш ошмаоты кугижӓнӹш. 2011-шӹ ин тӹштӹ 2 868 380 эдем ӹлен.

Категори:Ямайка
Димерандра

**Димерандра** ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Цилӓжӹ 9 йиш тӹрлӹ Димерандра улы.

## Йишвлӓ
# *[[Dimerandra buenaventurae]]* Kraenzl. Siegerist (1986)
# *[[Dimerandra carnosiflora]]*  Siegerist (1986)
# *[[Dimerandra elegans]]*  (Focke) Siegerist (1986)
# *[[Dimerandra emarginata]]*  (G.Mey.) Hoehne (1934) 2*n*&nbsp;=&nbsp;40
# *[[Dimerandra latipetala]]*  Siegerist. (1986)
# *[[Dimerandra rimbachii]]*  (Schltr.) Schltr. (1922)
# *[[Dimerandra stenopetala]]*  (Hook.) Schltr. (1922) 2*n*&nbsp;=&nbsp;40
# *[[Dimerandra taraoitaba]]*  Dodson & D.E.Benn. (1989)
# *[[Dimerandra tenuicaulis]]*  (Rchb.f.) Siegerist (1986)

## Ажедмӓшвлӓ


Категори:Орхидейвлӓ
Диломилис

**Диломилис** ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кого Антильвлӓштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 5 йиш тӹрлӹ Диломилис улы.

## Йишвлӓ
# *[[Dilomilis bissei]]*
# *[[Dilomilis elata]]*
# *[[Dilomilis montana]]*
# *[[Dilomilis oligophylla]]*
# *[[Dilomilis scirpoidea]]*

Категори:Орхидейвлӓ
Дискифус

**Дискифус** ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Панамаышты, Венесуэлаышты дӓ Бразилиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Дискифус улы.

Категори:Орхидейвлӓ
Элонгати

**Элонгати** ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 10 йиш тӹрлӹ Элонгати улы.

## Йишвлӓ
# *[[Elongatia atrohiata]]* (Dod) Luer, Monogr. Syst. Bot. Missouri Bot. Gard. 95: 257 (2004).
# *[[Elongatia carpinterae]] (Schltr.) Luer, Monogr. Syst. Bot. Missouri Bot. Gard. 95: 257 (2004).
# *Elongatia excelsa* (Garay) Luer, Monogr. Syst. Bot. Missouri Bot. Gard. 95: 257 (2004).
# *Elongatia guttata* (Luer) Luer, Monogr. Syst. Bot. Missouri Bot. Gard. 95: 257 (2004).
# *Elongatia holtonii* (Luer) Luer, Monogr. Syst. Bot. Missouri Bot. Gard. 95: 257 (2004).
# *Elongatia janetiae* (Luer) Luer, Monogr. Syst. Bot. Missouri Bot. Gard. 95: 257 (2004).
# *Elongatia macrophylla* (Kunth) Luer, Monogr. Syst. Bot. Missouri Bot. Gard. 95: 257 (2004).
# *Elongatia restrepioides* (Lindl.) Luer, Monogr. Syst. Bot. Missouri Bot. Gard. 95: 257 (2004).
# *Elongatia sijmii* (Luer) Luer, Monogr. Syst. Bot. Missouri Bot. Gard. 95: 257 (2004).
# *Elongatia superbiens'' (Luer) Luer, Monogr. Syst. Bot. Missouri Bot. Gard. 95: 257 (2004).

Категори:Орхидейвлӓ
Эриопсис

**Эриопсис** ( ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 5 йиш тӹрлӹ Эриопсис улы.

## Йишвлӓ
# *[[Eriopsis biloba]]* Lindl., Edwards's Bot. Reg. 33: t. 9 (1847).
# *[[Eriopsis grandibulbosa]]* Ames & C.Schweinf., Bull. Torrey Bot. Club 58: 350 (1931).
# *[[Eriopsis mesae]]* Kraenzl.]], Notizbl. Bot. Gart. Berlin-Dahlem 7: 427 (1920). 
# *[[Eriopsis rutidobulbon]]* Hook., Bot. Mag. 75: t. 4437 (1849). 
# *[[Eriopsis sceptrum]]* Rchb.f. & Warsz., Bonplandia (Hannover) 2: 98 (1854).

Категори:Орхидейвлӓ
Кечӹвӓлвел Судан

**Кечӹвӓлвел Судан** (англла South Sudan; арабла‎‎ جنوب السودان‎‎; официал лӹмжӹ — Republic of South Sudan) — Ирвел Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдпелнӹ Судан, ирвелнӹ Эфиопи, кечӹвӓлвелнӹ Кени, Уганда дӓ Конго Демократи Республика, вадывелнӹ Покшал Африка Республика доно пӹсмӓным кыча. 2008-шӹ ин тӹштӹ 8,260,490 эдем ӹлен. Территорижӹ: 619,745 км². Вуйхалажы: Джуба.

## Халыквлӓжӹ дон Йӹлмӹвлӓжӹ
* динкавлӓ дӓ динка йӹлмӹ (2–3 млн.)
* нуэрвлӓ дӓ нуэр йӹлмӹ (740 000)
* шиллуквлӓ дӓ шиллук йӹлмӹ (200 000 1980-шы ин)
* баривлӓ дӓ бари йӹлмӹ (дон Уганда: 750 000)
* лотуковлӓ дӓ лотуко йӹлмӹ (185 000)
* зандевлӓ дӓ занде йӹлмӹ
* джур модовлӓ дӓ джур модо йӹлмӹ (100 000)

Категори:Кечӹвӓлвел Судан
Джуба

**Джуба** (англла South Sudan; арабла ‎‎ جوبا‎‎‎‎ ‎‎ ‎‎‎‎ ) — Кечӹвӓлвел Суданын вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 250,000 эдем ӹлен. 

## Ӹлӹзӹ шот

Категори:Кечӹвӓлвел Судан халавлӓ
Триполи

**Триполи** (арабла ‎‎ طرابلس الغرب‎ ) — Ливин вуйхалажы. Халан территорижӹ: 400 км². 2010-шы ин тӹштӹ 1,025,244 эдем ӹлен.

Категори:Ливи халавлӓ
Рабат

**Рабат** (арабла ‎‎ الرباط ) — Мароккон вуйхалажы. Халан территорижӹ: 108,877 км². 2010-шы ин тӹштӹ 650 000 (метропол: 1,787,307 ) эдем ӹлен.

Категори:Марокко халавлӓ
Хартум

**Хартум** (арабла ‎‎ الخرطوم‎ ) — Суданын вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 639,598 (метропол: 5,274,321 ) эдем ӹлен.

Категори:Судан халавлӓ
Тунис (хала)

**Тунис ** (арабла ‎‎ تونس‎ ) — Тунисин вуйхалажы. Халан территорижӹ: 212.63 км². 2008-шӹ ин тӹштӹ 728,453 (метропол: 2,412,500 ) эдем ӹлен.

Категори:Тунис халавлӓ
Нджамена

**Нджамена** (французла ‎‎ N'Djamena ; арабла ‎‎ نجامينا‎ ) — Чадын вуйхалажы. 2009-шӹ ин тӹштӹ 993,492 эдем ӹлен.

Категори:Чад халавлӓ
Нуакшот

**Нуакшот** (арабла ‎‎ نواكشوط) — Мавританин вуйхалажы. Халан территорижӹ: 1,000 км². 1999-шӹ ин тӹштӹ 881,000 эдем ӹлен.

Категори:Мавритани халавлӓ
Алжир (хала)

**Алжир** (арабла ‎‎ الجزائر‎ ) — Алжирин вуйхалажы. Халан территорижӹ: 273 км². 2011-шӹ ин тӹштӹ 1,519,570 (метропол: 5,000,000 ) эдем ӹлен.

Категори:Алжир халавлӓ
Каир

**Каир** (арабла ‎‎ القاهرة‎ ) — Египетин вуйхалажы. Халан территорижӹ: 453 км². 2006-шы ин тӹштӹ 6,758,581 (метропол: 19,439,541 ) эдем ӹлен.

Категори:Египет халавлӓ
Джибути (хала)

**Джибути ** (арабла ‎‎ جيبوتي‎ ) — Джибутин вуйхалажы. Халан территорижӹ: 1,000 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 567,000 эдем ӹлен.

Категори:Джибути халавлӓ
Банжул

**Банжул** (англла ‎‎ Banjul) — Гамбин вуйхалажы. Халан территорижӹ: 93 км². 2003-шы ин тӹштӹ 34,828 (urban: 357,238) эдем ӹлен.

Категори:Гамби халавлӓ
Гамби

**Гамби** (англла‎‎ The Gambia; официал лӹмжӹ — Republic of The Gambia) — Вадывел Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдвелнӹ, ирвелнӹ дӓ кечӹвӓлвелнӹ Сенегал, вадывелнӹ Атланти океан доно пӹсмӓным кыча. 2009-шӹ ин тӹштӹ 1 705 000 эдем ӹлен. Штатын территорижӹ 10 380 км². Штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Банжул.

## Халыквлӓжӹ дон Йӹлмӹвлӓжӹ
* мандинкавлӓ дӓ мандинка йӹлмӹ
* фульбевлӓ дӓ фульбе йӹлмӹ
* волофвлӓ дӓ волоф йӹлмӹ
* диолавлӓ дӓ диола йӹлмӹ
* сонинкевлӓ дӓ сонинке йӹлмӹ

Категори:Гамби
Сенегал

**Сенегал** (французла Senegal; официал лӹмжӹ — République du Sénégal) — Вадывел Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдвелнӹ Мавритани, ирвелнӹ Мали, кечӹвӓлвелнӹ Гвиней дӓ Гвиней-Бисау, вадывелнӹ Атланти океан, покшал-вадывелнӹ Гамби доно пӹсмӓным кыча. 2009-шӹ ин тӹштӹ 13 711 597 эдем ӹлен. Штатын территорижӹ 196 723 км². Штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Дакар.

## Халыквлӓжӹ дон Йӹлмӹвлӓжӹ
* волофвлӓ дӓ волоф йӹлмӹ
* сонинкевлӓ дӓ сонинке йӹлмӹ
* серервлӓ дӓ серер йӹлмӹ
* фульбевлӓ тенгеок Фуланивлӓ дӓ фульбе йӹлмӹ
* манинкавлӓ дӓ манинка йӹлмӹ
* диолавлӓ дӓ диола йӹлмӹ

Категори:Сенегал
Дакар

**Дакар** (французла ‎‎ Dakar‎ ) — Сенегалын вуйхалажы. Халан территорижӹ: 82.38 км². 2005-шӹ ин тӹштӹ 1,030,594 (метропол: 2 452 656 ) эдем ӹлен.

Категори:Сенегал халавлӓ
Гана

**Гана** (англла Ghana; официал лӹмжӹ — Republic of Ghana) — Вадывел Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдвелнӹ Буркина Фасо, вадывелнӹ Кот-д’Ивуар, ирвелнӹ Того, кечӹвӓлвелнӹ Атланти океан доно пӹсмӓным кыча. 2010-шы ин тӹштӹ 24 233 431эдем ӹлен. Штатын территорижӹ 238,535 км². Штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Аккра.

## Халыквлӓжӹ дон Йӹлмӹвлӓжӹ
* аканвлӓ дӓ акан йӹлмӹ
* фантивлӓ дӓ фанти йӹлмӹ
* нзимавлӓ дӓ нзима йӹлмӹ
* дагаривлӓ дӓ дагари йӹлмӹ
* дагомбавлӓ дӓ дагомба йӹлмӹ
* адангмевлӓ дӓ адангме йӹлмӹ
* эвевлӓ дӓ эве йӹлмӹ
* гавлӓ дӓ га йӹлмӹ
* гонжавлӓ дӓ гонжа йӹлмӹ
* касемвлӓ дӓ касем йӹлмӹ

## Регионвлӓжӹ

Категори:Гана
Аккра

**Аккра** (англла ‎‎ Accra ) — Ганан вуйхалажы. Халан территорижӹ: 200 км² (метропол: 894 км² ). 2011-шӹ ин тӹштӹ 3 963 264 эдем ӹлен.

Категори:Гана халавлӓ
Гвиней

**Гвиней** (французла Guinée; официал лӹмжӹ — République de Guinée) — Вадывел Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдвелнӹ Сенегал, йыдвелнӹ дӓ йыд-ирвелнӹ Мали, ирвелнӹ Кот-д’Ивуар, кечӹвӓлвелнӹ Либери, кечӹвӓл-вадывелнӹ Сьерра-Леоне, йыд-вадывелнӹ Гвиней-Бисау, вадывелнӹ Атланти океан доно пӹсмӓным кыча. 2009-шӹ ин тӹштӹ 10 057 975 эдем ӹлен. Штатын территорижӹ 245 857 км². Штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Конакри.

## Халыквлӓжӹ дон Йӹлмӹвлӓжӹ
* фульбевлӓ дӓ фульбе йӹлмӹ
* сусувлӓ дӓ сусу йӹлмӹ

## Регионвлӓжӹ

Категори:Гвиней
Бисау

**Аккра** (французла ‎‎ Dakar‎ ) — Гвиней-Бисаун вуйхалажы. Халан территорижӹ: 77 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 407 424 эдем ӹлен.

Категори:Гвиней-Бисау халавлӓ
Мандинкавлӓ

**Мандинкавлӓ** (мандинкала Mandink'a ) — манде группыш пырышы мандинка йӹлмӹлӓ попышы вадывел Африкышты ӹлӹшӹ мусульман (99.9%) халык. Мандинкавлӓ цилажӹ 13 млн. нарӹн ылыт. 

## Ӹлӹмӹ вӓрвлӓштӹ дон шотышты
  

* Гамби — 714 000 (42%) эдем нӓрӹ
* Гвиней — 3 063 431 (30%) эдем нӓрӹ
* Мали — 2 638 988 (22%) эдем нӓрӹ
* Кот-д’Ивуар — 3 123 420 (20%) эдем нӓрӹ
* Буркина Фасо — 1 984 200 (15%) эдем нӓрӹ
* Нигер — 1 900 901 (15%) эдем нӓрӹ
* Гвиней-Бисау — 208 180 (13%) эдем нӓрӹ
* Мавритани — 306 900 (10%) эдем нӓрӹ
* Сьерра-Леоне — 465 813 (8%) эдем нӓрӹ
* Либери — 245 300 (7.4%) эдем нӓрӹ
* Сенегал — 687 822 (7%) эдем нӓрӹ
* Чад — 461 785 (5%) эдем нӓрӹ     

## Ажедмӓшвлӓ
  

Категори:Мандевлӓ
Категори:Буркина Фасо халыквлӓ
Категори:Гамби халыквлӓ
Категори:Гвиней халыквлӓ
Категори:Гвиней-Бисау халыквлӓ
Категори:Кот-д’Ивуар халыквлӓ
Категори:Либери халыквлӓ
Категори:Мали халыквлӓ 
Категори:Мавритани халыквлӓ
Категори:Нигер халыквлӓ
Категори:Сенегал халыквлӓ
Категори:Сьерра-Леоне халыквлӓ
Категори:Чад халыквлӓ
Сусувлӓ

**Сусувлӓ** (сусула Susu ) — манде группыш пырышы сусу йӹлмӹлӓ попышы вадывел Африкышты ӹлӹшӹ мусульман (99.9%) халык. Сусувлӓ цилажӹ 3,5 млн. нарӹн ылыт. 

## Ӹлӹмӹ вӓрвлӓштӹ дон шотышты
* Гвиней — 2 042 287 эдем нӓрӹ
* Сьерра-Леоне — 192 000 эдем нӓрӹ
* Сенегал — 60 000 эдем нӓрӹ
* Мали — ? эдем нӓрӹ

Категори:Мандевлӓ
Категори:Гвиней халыквлӓ
Категори:Мали халыквлӓ
Категори:Сенегал халыквлӓ
Категори:Сьерра-Леоне халыквлӓ
Гвиней-Бисау

**Гвиней-Бисау** (португалла Guiné-Bissau; официал лӹмжӹ — República da Guiné-Bissau) — Вадывел Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдвелнӹ Сенегал, ирвелнӹ дӓ кечӹвӓлвелнӹ Гвиней, вадывелнӹ Атланти океан доно пӹсмӓным кыча. 2009-шӹ ин тӹштӹ 1 647 000 эдем ӹлен. Штатын территорижӹ 36 125 км². Штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Бисау.

Категори:Гвиней-Бисау
Конакри

**Конакри** (французла ‎‎ Conakry ; сусула ‎‎Kɔnakiri ) — Гвинейин вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 1 931 184 эдем ӹлен.

Категори:Гвиней халавлӓ
Манде йӹлмӹвлӓ

**Манде йӹлмӹвлӓ** — нигер-конго группыш пырышы вадывел Африкышты (Сенегал, Мали, Либери, Гвиней, Буркина Фасо, Кот-д'Ивуар, Бенин, etc.) попышы Мандевлӓн йӹлмӹвлӓ.

## Классификаци
* вадывел ветвь
** покшал подветвь
*** группа **манден**
**** вадывел кластер: мандинка йӹлмӹ (Сенегал), вадывел манинка йӹлмӹ (Мали, Сенегал), хасонка йӹлмӹ (Мали), кагоро йӹлмӹ (Мали)
**** ирвел кластер: бамбара йӹлмӹ (бамана) (Мали), (восточный) манинка йӹлмӹ (Гвиней, Мали), марка-дафин йӹлмӹ (Буркина Фасо), мау йӹлмӹ (Кот-д’Ивуар), дьюла йӹлмӹ (Кот-д’Ивуар, Буркина Фасо), манья йӹлмӹ (Либери; Гвиней), конья йӹлмӹ (Гвиней) и некоторые другие
**** болон йӹлмӹ (Буркина Фасо)
**** сининкере йӹлмӹ (Буркина Фасо)
*** группа **моколе**
**** могофин йӹлмӹ (Гвиней)
**** какабе йӹлмӹ (Гвиней)
**** леле йӹлмӹ (Гвиней)
**** коранко йӹлмӹ (Сьерра-Леоне)
*** группа **ваи-коно**
**** ваи йӹлмӹ (Сьерра-Леоне)
**** коно йӹлмӹ (Сьерра-Леоне) (Либери)
**** дама йӹлмӹ (вымерший) (Сьерра-Леоне)
*** группа **джого-джери**
**** джого йӹлмӹ (лигби) (Гана, Кот-д’Ивуар)
**** джери йӹлмӹ (джели) (Кот-д’Ивуар)
**** бле йӹлмӹ (джалкуна) (Буркина Фасо)
*** группа **сусу-ялонка**
**** сусу йӹлмӹ (сосо) (Гвиней)
**** ялунка йӹлмӹ (дьялонке) (Гвиней; Сьерра-Леоне)

** **кечӹвӓл-вадывел подветвь**
**** менде йӹлмӹ (Сьерра-Леоне)
**** локо йӹлмӹ (Сьерра-Леоне)
**** банди йӹлмӹ (Либери)
**** зиало йӹлмӹ (Гвиней)
**** лома йӹлмӹ (лоома, тома) (Гвиней; Либери)
**** кпелле йӹлмӹ (Гвиней; Либери)

** **йыд-вадывел подветвь**
*** сонинке йӹлмӹ (Мали; Сенегал)
*** группа **[[бозо йӹлмӹ|бозо]]**
**** тиеяхо йӹлмӹ (Мали)
**** сорогама йӹлмӹ (Мали)
**** хаиньяхо йӹлмӹ (Мали)
**** тиема-чеве йӹлмӹ (Мали)

* Ветвь **самого-бобо**
*** группа **самого**
**** дуун йӹлмӹ (Мали)
**** дзуун йӹлмӹ (Буркина Фасо)
**** банка йӹлмӹ (Мали)
**** сееку йӹлмӹ (Буркина Фасо)
**** джо йӹлмӹ (джовулу) (Мали; Буркина Фасо)
*** бобо йӹлмӹ (Буркина Фасо)

* ирвел ветвь
** ирвел подветвь
*** группа **само** (сан)
**** макаа йӹлмӹ (Буркина Фасо)
**** гоэн йӹлмӹ (Буркина Фасо)
*** группа **биса** 
**** биса йӹлмӹ (Буркина Фасо; Гана)
*** Группа **буса-кьенга**
**** буса йӹлмӹ (Бенин; Нигерия)
**** кьенга йӹлмӹ (Нигерия)
**** шанга йӹлмӹ (Нигерия)

** кечӹвӓлвел (кечӹвӓл-ирвел) подветвь
*** группа **гуро-тура**
**** подгруппа тура-дан-мано
***** мано йӹлмӹ (Либери)
***** дан йӹлмӹ (Кот-д’Ивуар; Либери)
***** тура йӹлмӹ (Кот-д’Ивуар)
**** подгруппа гуро-яурэ
***** гуро йӹлмӹ (Кот-д’Ивуар)
***** яурэ йӹлмӹ (Кот-д’Ивуар)
*** группа **нуа-бен**
**** муан йӹлмӹ (Кот-д’Ивуар)
**** уан йӹлмӹ (Кот-д’Ивуар)
**** гбан йӹлмӹ (Кот-д’Ивуар)
**** бен йӹлмӹ (Кот-д’Ивуар)

## Нко письмо
Мандевлӓ

**Мандевлӓ** — нигер-конго группыш пырышы манде йӹлмӹвлӓлӓ попышы вадывел Африкышты ӹлӹшӹ мусульман халык. Мандевлӓ цилӓжӹ 27 млн. нӓрӹн ылыт. 

## Классификаци
* вадывел ветвь
** покшал подветвь
*** группа **манден**
**** вадывел кластер: мандинкавлӓ (Сенегал), вадывел манинкавлӓ (Мали, Сенегал), хасонкавлӓ (Мали), кагоровлӓ (Мали)
**** ирвел кластер: бамбаравлӓ (Мали), (восточный) манинкавлӓ (Гвиней, Мали), марка-дафинвлӓ (Буркина Фасо), маувлӓ (Кот-д’Ивуар), дьюлавлӓ (Кот-д’Ивуар, Буркина Фасо), маньявлӓ (Либери; Гвиней), коньявлӓ (Гвиней) и некоторые другие
**** болонвлӓ (Буркина Фасо)
**** сининкеревлӓ (Буркина Фасо)
*** группа **моколе**
**** могофинвлӓ (Гвиней)
**** какабевлӓ (Гвиней)
**** лелевлӓ (Гвиней)
**** коранковлӓ (Сьерра-Леоне)
*** группа **ваи-коно**
**** ваивлӓ (Сьерра-Леоне)
**** коновлӓ (Сьерра-Леоне) (Либери)
**** дамавлӓ (вымерший) (Сьерра-Леоне)
*** группа **джого-джери**
**** джоговлӓ (лигби) (Гана, Кот-д’Ивуар)
**** джеривлӓ (джели) (Кот-д’Ивуар)
**** блевлӓ (джалкуна) (Буркина Фасо)
*** группа **сусу-ялонка**
**** сусувлӓ (сосо) (Гвиней)
**** ялункавлӓ (дьялонке) (Гвиней; Сьерра-Леоне)

** **кечӹвӓл-вадывел подветвь**
**** мендевлӓ (Сьерра-Леоне)
**** локовлӓ (Сьерра-Леоне)
**** бандивлӓ (Либери)
**** зиаловлӓ (Гвиней)
**** ломавлӓ (лоома, тома) (Гвиней; Либери)
**** кпеллевлӓ (Гвиней; Либери)

** **йыд-вадывел подветвь**
*** сонинкевлӓ (Мали; Сенегал)
*** бозовлӓ (Мали)

* Ветвь **самого-бобо**
*** группа **самого**
**** дуунвлӓ (Мали)
**** дзуунвлӓ (Буркина Фасо)
**** банкавлӓ (Мали)
**** сеекувлӓ (Буркина Фасо)
**** джовлӓ (джовулу) (Мали; Буркина Фасо)
*** бобовлӓ (Буркина Фасо)

* ирвел ветвь
** ирвел подветвь
*** группа **само** (сан)
**** макаавлӓ (Буркина Фасо)
**** гоэнвлӓ (Буркина Фасо)
*** группа **биса** 
**** бисавлӓ (Буркина Фасо; Гана)
*** Группа **буса-кьенга**
**** бусавлӓ (Бенин; Нигерия)
**** кьенгавлӓ (Нигерия)
**** шангавлӓ (Нигерия)

** кечӹвӓлвел (кечӹвӓл-ирвел) подветвь
*** группа **гуро-тура**
**** подгруппа тура-дан-мано
***** мановлӓ (Либери)
***** данвлӓ (Кот-д’Ивуар; Либери)
***** туравлӓ (Кот-д’Ивуар)
**** подгруппа гуро-яурэ
***** гуровлӓ (Кот-д’Ивуар)
***** яурэвлӓ (Кот-д’Ивуар)
*** группа **нуа-бен**
**** муанвлӓ (Кот-д’Ивуар)
**** уанвлӓ (Кот-д’Ивуар)
**** гбанвлӓ (Кот-д’Ивуар)
**** бенвлӓ (Кот-д’Ивуар)
Бамбаравлӓ

**Бамбаравлӓ** тенгеок **Баманавлӓ ** (бамбарала Bamànanw ) — манде группыш пырышы бамбара (тенгеок бамана) йӹлмӹлӓ попышы вадывел Африкышты (Мали, Гвиней, Буркина Фасо, Сенегал) ӹлӹшӹ мусульман (99.9%) халык. Бамбаравлӓ цилажӹ 2 700 000 (2005 ин) нарӹн ылыт. 

Категори:Мандевлӓ 
Категори:Буркина Фасо халыквлӓ 
Категори:Гвиней халыквлӓ 
Категори:Мали халыквлӓ 
Категори:Сенегал халыквлӓ
Дьюлавлӓ

**Дьюлавлӓ** (диула, джула; дьюлала jula) — манде группыш пырышы дьюла йӹлмӹлӓ попышы вадывел Африкышты (Кот-д’Ивуар дӓ вадывел Буркина Фасо) ӹлӹшӹ мусульман (99.9%) халык. Дуалавлӓ цилажӹ 760,000 (2007 ин) нарӹн ылыт.

Категори:Мандевлӓ
Категори:Буркина Фасо халыквлӓ
Категори:Кот-д’Ивуар халыквлӓ
Категори:Гана халыквлӓ
Категори:Гвиней халыквлӓ
Категори:Мали халыквлӓ
Категори:Сенегал халыквлӓ
Сонинкевлӓ

**Сонинкевлӓ** (сонинкелӓ Sooninke ) — манде группыш пырышы сонинке йӹлмӹлӓ попышы вадывел Африкышты (Мали дӓ Сенегал) ӹлӹшӹ мусульман (99.9%) халык. Сонинкевлӓ цилажӹ 1 (2005 ин) млн. нарӹн ылыт.

Категори:Мандевлӓ
Категори:Буркина Фасо халыквлӓ
Категори:Гамби халыквлӓ
Категори:Гана халыквлӓ
Категори:Сенегал халыквлӓ
Категори:Мали халыквлӓ
Категори:Мавритани халыквлӓ
Бисавлӓ

**Бисавлӓ** (бисала ?) — манде группыш пырышы биса йӹлмӹлӓ попышы вадывел Африкышты ӹлӹшӹ мусульман халык. Бисавлӓ цилажӹ 807 000 тӹжем нарӹн ылыт. 

## Ӹлӹмӹ вӓрвлӓштӹ дон шотышты
* Буркина-Фасо — 493 000 эдем нӓрӹ
* Гана — 193 000 эдем нӓрӹ
* Кот-д’Ивуар — 116 000 эдем нӓрӹ
* Того — 5 100 эдем нӓрӹ

## Ажедмӓшвлӓ


Категори:Мандевлӓ
Категори:Буркина Фасо халыквлӓ
Категори:Гана халыквлӓ
Категори:Кот-д’Ивуар халыквлӓ
Категори:Того халыквлӓ
Кпеллевлӓ

**Кпеллевлӓ** (кпеллелӓ ?) — манде группыш пырышы кпелле йӹлмӹлӓ попышы вадывел Африкышты (Либери дӓ  Гвиней) ӹлӹшӹ христиан дӓ  мусульман халык. Кпеллевлӓ цилажӹ 670 000 нарӹн ылыт. 

## Ӹлӹмӹ вӓрвлӓштӹ дон шотышты
* Либери — 430 000 эдем нӓрӹ
* Гвиней — 240 000 эдем нӓрӹ 

Категори:Мандевлӓ 
Категори:Гвиней халыквлӓ
Категори:Либери халыквлӓ
Бозовлӓ

**Бозовлӓ** (бозола ? ) — манде группыш пырышы бозо йӹлмӹлӓ (диалектвлӓжӹ: *Hainyaxo, Tiɛma Cɛwɛ, Tiéyaxo, Sorogaama* ) попышы вадывел Африкышты (Мали) ӹлӹшӹ мусульман (99.9%) халык. Бозовлӓ цилажӹ 132 100 нарӹн ылыт.

Категори:Мандевлӓ
Категори:Мали халыквлӓ
Экваториаль Гвиней

**Экваториаль Гвиней** (испанилӓ República de Guinea Ecuatorial; французла République de Guinée équatoriale‎‎; официал лӹмжӹ — Экваториаль Гвиней Республика) — Покшал Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдпелнӹ Камерун, ирвелнӹ дӓ кечӹвӓлвелнӹ Габон, вадывелнӹ Атланти океан доно пӹсмӓным кыча. 2009-шӹ ин тӹштӹ 676 000 эдем ӹлен. Территорижӹ: 28 050 км². Вуйхалажы: Малабо.

## Халыквлӓжӹ дон Йӹлмӹвлӓ
* фангвлӓ (85.7%) дӓ фанг йӹлмӹ 
* бубивлӓ (6.5%) дӓ буби йӹлмӹ 
* мдовевлӓ (3.6%) дӓ мдове йӹлмӹ
* аннобонвлӓ (1.6%) дӓ аннобон йӹлмӹ
* бужебавлӓ (1.1%) дӓ бужеба йӹлмӹ 

## Регионвлӓжӹ

Категори:Экваториаль Гвиней
Малабо

**Малабо** ((испанилӓ дӓ французла ‎‎ Malabo ) — Экваториаль Гвинейӹн вуйхалажы. 2005-шӹ ин тӹштӹ 155 963 эдем ӹлен.

Категори:Экваториаль Гвиней халавлӓ
Габон

**Габон** (французла‎‎ Gabon; официал лӹмжӹ — République Gabonaise) — Покшал Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдпелнӹ Камерун, йыд-вадывелнӹ Экваториаль Гвиней, ирвелнӹ дӓ кечӹвӓлвелнӹ Конго Демократи Республика, вадывелнӹ Атланти океан доно пӹсмӓным кыча. 2009-шӹ ин тӹштӹ 1 475 000 эдем ӹлен. Территорижӹ: 267 667 км². Вуйхалажы: Либревиль.

## Халыквлӓжӹ дон Йӹлмӹвлӓжӹ
* фангвлӓ дӓ фанг йӹлмӹ
* мйеневлӓ дӓ мйене йӹлмӹ

## Регионвлӓжӹ

Категори:Габон
Либревиль

**Либревиль** (французла‎‎ Libreville) — Габонын вуйхалажы. 2005-шӹ ин тӹштӹ 578,156 эдем ӹлен.

Категори:Габон халавлӓ
Кабо-Верде

**Кабо-Верде** (португалла Cabo Verde, кабувердьянула Kabu Verd; официал лӹмжӹ — República de Cabo Verde) — Вадывел Африкыштыш (Атланти океанштӹ) кугижӓнӹш. 20010-шы ин тӹштӹ 567 000 эдем ӹлен. Штатын территорижӹ 4 033 км². Штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Прая.

## Шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓнвлӓжӹ
**Chioninia* — Кабо-Верде мабуйвлӓ

## Шӹрен вӓшлиӓлтшӹ кушкышвлӓжӹ

Категори:Кабо-Верде
Прая

**Прая** (португалла ‎‎ дӓ кабувердьянула Praia ) — Кабо-Верден вуйхалажы дӓ сек кого халажы. 2010-шы ин тӹштӹ 127 832 эдем ӹлен.

Категори:Кабо-Верде халавлӓ
Обскурантизм

**Обскуранти́зм** — тымдымаш, шӹнцӹмаш (нука) да прогресс ваштареш ылмаш.

Термин «обскурантизм» (латинла obscurans — «пӹцкемдӹшӹ») шанымаш йон ылеш, кыды тымдымаш, палӹмаш дон шӹнцӹмаш, культура дон индивидумын ирӹкан ылмжы вӹкӹ шӹдӹ доно анжа. Руш Элышты ти ынгылымашым XIX-шӹ курымын кычылташ тӹнгалмӹ. Обскурантизм шукы форман ылеш, шамаклан кырык мары йӹлмӹ дон культурым виангдӹмаштӹ у йонвлам кычылтмы ваштареш ылмашымат, обскурантизмӹн ик формешӹжӹ шотлаш лиэш. Историштӹ обскурантизм шӹренжок философи да религин догмывлажы доно кӹлдалтӹн. Религин догмывла ваштареш ылшывлам "иа" дон "мужанеш" шотленӹт, церкӹ нӹнӹ ваштареш шалген да инквизицивлам эртарен, тенге нӹнӹм йылатеныт, пуштыныт. Церкӹ шӹнцӹмаш ваштареш ылшывламат поктылын да казнен. Тенге историштӹ кымдан палӹмӹ эдемвла инквизици годым вуйыштым ямденӹт, нӹнӹ логӹц Пико делла Мирандолан, Джордано Брунон, Галилео Галилейӹн, Томас Вильсонын, Хуан де ла Крузын, Мигель Молиносын, Паоло Сарпинын, Жанна д'Аркын, Валгыды Терезин да Игнатий Лойолын лӹмвлаштӹм палдӹрташ лиэш. 1568-шӹ ин инквизици Голландин цила ӹлӹзӹжӹм йылаташ суен ылын да тидӹм ӹлӹмаш пырташ манын, 25 000 эдемым йылатен шоктенӹт.

Категори:Цилӓ
Кот-д’Ивуар

**Кот-д’Ивуар** тенгеок **Кот-д'Ивуар** (французла ‎‎ Côte d'Ivoire; официал лӹмжӹ — République de Côte d'Ivoire) — Вадывел Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдвелнӹ Мали дӓ Буркина Фасо, ирвелнӹ Гана, вадывелнӹ Либери дӓ Гвиней, кечӹвӓлвелнӹ Атланти океан доно пӹсмӓным кыча. 2009-шӹ ин тӹштӹ 20 617 068 эдем ӹлен. Кугижӓнӹшӹн территорижӹ 322,460 км². Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы: Ямусукро; сек кого халажы: Абиджан.

## Халыквлӓжӹ дон Йӹлмӹвлӓжӹ
* баулевлӓ дӓ бауле йӹлмӹ
* дьюлавлӓ дӓ дьюла йӹлмӹ
* данвлӓ дӓ дан йӹлмӹ
* аньинвлӓ дӓ аньин йӹлмӹ
* сенаривлӓ дӓ сенари йӹлмӹвлӓ (себаара)

## Административно-территориальное деление
Ямусукро

**Ямусукро** (французла ‎‎ Yamoussoukro‎ ) — Кот-д’Ивуарын вуйхалажы. Халан территорижӹ: 3 500 км². 2005-шӹ ин тӹштӹ 200 659 эдем ӹлен.

Категори:Кот-д’Ивуар халавлӓ
Абиджан

**Абиджан** (французла ‎‎ Abidjan‎ ) — Кот-д’Ивуарын сек кого халажы. Халан территорижӹ: 2 119 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 3 660 682 (метропол: 6 169 102 ) эдем ӹлен.

Категори:Кот-д’Ивуар халавлӓ
Либери

**Либери** (англла‎‎ Liberia; официал лӹмжӹ — Republic of Liberia) — Вадывел Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдвелнӹ Гвиней, вадывелнӹ Сьерра-Леоне, ирвелнӹ Кот-д’Ивуар, кечӹвӓлвелнӹ Атланти океан доно пӹсмӓным кыча. 2009-шӹ ин тӹштӹ 3,955,000 эдем ӹлен. Кугижӓнӹшӹн территорижӹ 111,369 км². Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Монрови.

## Административное деление

Категори:Либери
Монрови

**Монрови** (англла ‎‎ Monrovia ) — Либерин вуйхалажы дӓ сек кого халажы. 2009-шӹ ин тӹштӹ 1,010,970 (метропол ) эдем ӹлен.

Категори:Либери халавлӓ
Мали

**Мали** (французла‎‎ République du Mali; бамбарала Mali ka Fasojamana) — Вадывел Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдвелнӹ Алжир, ирвелнӹ Нигер, вадывелнӹ Сенегал дӓ Мавритани, кечӹвӓл-вадывелнӹ Гвиней, кечӹвӓлвелнӹ Буркина Фасо дӓ Кот-д’Ивуар доно пӹсмӓным кыча. 2009-шӹ ин тӹштӹ 14 517 176 эдем ӹлен. Кугижӓнӹшӹн территорижӹ 1 240 192 км². Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Бамако.

## Халыквлӓжӹ дон Йӹлмӹвлӓжӹ
* бамбаравлӓ дӓ бамбара йӹлмӹ
* сусувлӓ дӓ сусу йӹлмӹ
* бозовлӓ дӓ бозо йӹлмӹ
* мандинкавлӓ дӓ мандинка йӹлмӹ
* сонинкевлӓ дӓ сонинке йӹлмӹ
* фульбевлӓ дӓ фульбе йӹлмӹ
* дьюлавлӓ дӓ дьюла йӹлмӹ

## Административно-территориальное деление

Категори:Мали
Бамако

**Бамако** (французла ‎‎ Bamako ) — Малин вуйхалажы дӓ сек кого халажы. Халан территорижӹ: 252 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 1 809 106 эдем ӹлен.

Категори:Мали халавлӓ
Мавритани

**Мавритани** (арабла‎‎ موريتانيا‎ Mūrītānyā; официал лӹмжӹ — الجمهورية الإسلامية الموريتانية) — Вадывел Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдвелнӹ Вадывел Сахара, йыд-ирвелнӹ Алжир, ирвелнӹ дӓ кечӹвӓл-ирвелнӹ Мали, кечӹвӓл-вадывелнӹ Сенегал доно пӹсмӓным кыча. 2009-шӹ ин тӹштӹ 3 069 000 эдем ӹлен. Кугижӓнӹшӹн территорижӹ 1 030 700 км². Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Нуакшот.

Категори:Мавритани
Нигер

**Нигер** (французла République du Niger, хаусала Jamhuriyar Nijar) — Вадывел Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдвелнӹ Алжир дӓ Ливи, вадывелнӹ Буркина Фасо дӓ Мали, ирвелнӹ Чад, кечӹвӓлвелнӹ Нигери дӓ Бенин доно пӹсмӓным кыча. 2009-шӹ ин тӹштӹ 15 306 252 эдем ӹлен. Кугижӓнӹшӹн территорижӹ 1 267 000 км². Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Ниамей.

## Халыквлӓжӹ дон Йӹлмӹвлӓжӹ
* хаусавлӓ дӓ хауса йӹлмӹ
* фульбевлӓ дӓ фульбе йӹлмӹ
* гурмавлӓ дӓ гурма йӹлмӹ
* кануривлӓ дӓ канури йӹлмӹ
* зармавлӓ дӓ зарма йӹлмӹ
* туарегвлӓ дӓ туарег йӹлмӹ

## Административно-территориальное деление

Категори:Нигер
Ангола

**Ангола** (португалла‎‎ Angola; официал лӹмжӹ — República de Angola) — кечӹвӓл-покшал Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдвелнӹ Конго Демократи Республика, ирвелнӹ Замби, вадывелнӹ Атланти океан, кечӹвӓлвелнӹ Намиби доно пӹсмӓным кыча. 2014-шӹ ин тӹштӹ 25 789 024 эдем ӹлен. Кугижӓнӹшӹн территорижӹ 1 246 700 км². Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Ниамей.

## Халыквлӓжӹ дон Йӹлмӹвлӓжӹ
* овимбундувлӓ дӓ овимбунду йӹлмӹ (кечӹвӓлвел мбунду)
* амбундувлӓ дӓ амбунду йӹлмӹ (йыдвел мбунду)
* конговлӓ дӓ конго йӹлмӹ
* лундавлӓ дӓ лунда йӹлмӹ
* Nhaneca-Humbe-влӓ дӓ Nhaneca-Humbe йӹлмӹ
* овамбовлӓ дӓ овамбо йӹлмӹ
* Ganguela-влӓ дӓ Ganguela йӹлмӹ
* Xindonga-влӓ дӓ Xindonga йӹлмӹ
* гереровлӓ дӓ гереро йӹлмӹ
* койсанвлӓ дӓ койсан йӹлмӹвлӓ 

## Административное устройство

Категори:Ангола
Ниамей

**Ниамей** (французла ‎‎ Niamey‎ ) — Нигерин вуйхалажы дӓ сек кого халажы. Халан территорижӹ: 239.30 км². 2006-шы ин тӹштӹ 774 235 эдем ӹлен.

Категори:Нигер халавлӓ
Луанда

**Луанда** (португалла ‎‎ Luanda ) — Анголан вуйхалажы дӓ сек кого халажы. 2009-шӹ ин тӹштӹ 4 799 432 эдем ӹлен.

Категори:Ангола халавлӓ
Яунде

**Яунде** (французла ‎‎ Yaoundé ) — Камерунын вуйхалажы дӓ сек кого кокшы халажы. 2005-шӹ ин тӹштӹ 1 430 000 эдем ӹлен.

Категори:Камерун халавлӓ
Фритаун

**Фритаун** (англла ‎‎ Freetown ) — Сьерра-Леонен вуйхалажы дӓ сек кого халажы. Халан территорижӹ: 357 км². 2008-шӹ ин тӹштӹ 1 200 000 эдем ӹлен.

Категори:Сьерра-Леоне халавлӓ
Ломе

**Ломе** (французла ‎‎ Lomé ) — Тогон вуйхалажы дӓ сек кого халажы. Халан территорижӹ: 90 км². 2006-шы ин тӹштӹ 737 751 эдем ӹлен.

Категори:Того халавлӓ
Вадывел Сахара

**Вадывел Сахара** (арабла ‎‎ الصحراء الغربية , берберлӓ ‎‎ Taneẓṛuft Tutrimt ) — Йыдвел Африкыштыш регион (кугижӓнӹш: Сахара Араб Демократик Республика). Йыдвелнӹ Марокко, йыд-ирвелнӹ Алжир, ирвелнӹ дӓ кечӹвӓлвелнӹ Мавритани, вадывелнӹ Атланти океан доно пӹсмӓным кыча. 2009-шӹ ин тӹштӹ 513 000 эдем ӹлен. Штатын территорижӹ 266 000 км². Штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Эль-Аюн.
Сахара Араб Демократи Республика

**Сахара Араб Демократи Республика** (арабла ‎‎ الجمهورية العربية الصحراوية الديمقراطية) — Йыдвел Африкыштыш кугижӓнӹш (регион: Вадывел Сахара). Йыдвелнӹ Марокко, йыд-ирвелнӹ Алжир, ирвелнӹ дӓ кечӹвӓлвелнӹ Мавритани, вадывелнӹ Атланти океан доно пӹсмӓным кыча. 2010-шы ин тӹштӹ 502 585 эдем ӹлен. Кугижӓнӹшӹн территорижӹ 266 000 км². Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Эль-Аюн.

Категори:Сахара Араб Демократик Республика
Эль-Аюн

**Эль-Аюн** (арабла ‎‎ العيون ) — Вадывел Сахаран дӓ Сахара Араб Демократик Республикан вуйхалажы дӓ сек кого халажы. Халан территорижӹ: 239.30 км². 2010-шы ин тӹштӹ 196 331 эдем ӹлен.

Категори:Вадывел Сахара халавлӓ
Категори:Сахара Араб Демократик Республика халавлӓ
Сьерра-Леоне

**Сьерра-Леоне** (англла Sierra Leone; официал лӹмжӹ — Republic of Sierra Leone) — Вадывел Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдвелнӹ дӓ ирвелнӹ Гвиней, кечӹвӓл-ирвелнӹ Либери, вадывелнӹ дӓ кечӹвӓл-вадывелнӹ Атланти океан доно пӹсмӓным кыча. 2010-шы ин тӹштӹ 6.4 млн. эдем ӹлен. Кугижӓнӹшӹн территорижӹ 71,740 км². Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Фритаун.

## Административное деление

Категори:Сьерра-Леоне
Того

**Того** (французла‎‎ Togo; официал лӹмжӹ — République togolaise) — Вадывел Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдвелнӹ Буркина Фасо, вадывелнӹ Гана, ирвелнӹ Бенин, кечӹвӓлвелнӹ Атланти океан доно пӹсмӓным кыча. 2009-шӹ ин тӹштӹ 6 619 000 эдем ӹлен. Кугижӓнӹшӹн территорижӹ 56 785 км². Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Ломе.

## Халыквлӓжӹ дон Йӹлмӹвлӓжӹ
* **[[гбевлӓ]]** дӓ гбе йӹлмӹвлӓ 
** эве йӹлмӹ
** мина йӹлмӹ
** ажа йӹлмӹ
* **[[гурусивлӓ]]** дӓ гуруси йӹлмӹвлӓ 
** Kabiyé йӹлмӹ

## Административно-территориальное деление

Категори:Того
Камерун

**Камерун** (французла Cameroun, англла (дэ-факто) Cameroon; официал лӹмжӹ — République du Cameroun) — Покшал Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыд-ирвелнӹ Чад, ирвелнӹ Покшал Африка Республика, вадывелнӹ Нигери, кечӹвӓлвелнӹ Экваториаль Гвиней, Габон дӓ Конго Демократи Республика доно пӹсмӓным кыча. 2009-шӹ ин тӹштӹ 19 100 000 эдем ӹлен. Кугижӓнӹшӹн территорижӹ 475 442 км². Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы Яунде дӓ сек кого халажы: Дуала.

## Халыквлӓжӹ дон Йӹлмӹвлӓжӹ
* фульбевлӓ дӓ фульбе йӹлмӹ
* эвондовлӓ дӓ эвондо йӹлмӹ

### Административно-территориальное деление

Категори:Камерун
Сан-Томе дӓ Принсипи

**Сан-Томе дӓ Принсипи** (португалла São Tomé e Príncipe; официал лӹмжӹ — República Democrática de São Tomé e Príncipe) — Покшал Африкыштыш (Атланти океанштӹ) кугижӓнӹш. 2009-шӹ ин тӹштӹ 163,000 эдем ӹлен. Кугижӓнӹшӹн территорижӹ 1,001 км². Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Сан-Томе.

## Халыквлӓжӹ дон Йӹлмӹвлӓжӹ
* форру йӹлмӹ 69,899 эдем нӓрӹ
* анголарвлӓ дӓ анголар йӹлмӹ 5,000 эдем нӓрӹ
* принсипи йӹлмӹ 200 эдем нӓрӹ

## Административно-территориальное деление

Категори:Сан-Томе дӓ Принсипи
Сан-Томе (хала)

**Сан-Томе** (португалла ‎‎ São Tomé) — Сан-Томе дӓ Принсипиын вуйхалажы. Халан территорижӹ: 17 км². 2005-шӹ ин тӹштӹ 56 166 эдем ӹлен.

Категори:Сан-Томе дӓ Принсипи халавлӓ
Чад

**Чад** (французла‎‎ République du Tchad, арабла‎‎ جمهورية تشاد) — Покшал Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдвелнӹ Ливи, ирвелнӹ Судан, кечӹвӓлвелнӹ Покшал Африка Республик, кечӹвӓл-вадывелнӹ Камерун дӓ Нигери, вадывелнӹ Нигер доно пӹсмӓным кыча. 2009-шӹ ин тӹштӹ 10 329 208 эдем ӹлен. Кугижӓнӹшӹн территорижӹ 1 284 000 км². Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Нджамена.
 
## Административналä деление

Категори:Чад
Бурунди

**Бурунди** (рундилӓ Republika y'u Burundi, Irepuburika y’Uburundi; французла République du Burundi) — Ирвел Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдвелнӹ Руанда, ирвелнӹ дӓ кечӹвӓлвелнӹ Танзани, вадывелнӹ Конго Демократи Республика доно пӹсмӓным кыча. 2009-шӹ ин тӹштӹ 10 216 190 эдем ӹлен. Кугижӓнӹшӹн территорижӹ 27,834 км². Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Бужумбура.

## Халыквлӓжӹ
* Рундивлӓ (Abarundi)
** хутувлӓ (Abahutu) — 85 %
** тутсивлӓ (Abatutsi) — 14 %
** твавлӓ (Abatwa) — 1 %
* foreign peoples
** Europeans - 7000
** South Asians — 2000

## Административное деление

* Бубанза (Bubanza)
* Бужумбура-Мэри (Bujumbura Mairie) 
* Бужумбура-Рурал (Bujumbura Rural)
* Бурури (Bururi)
* Канкузо (Cankuzo)
* Кибитоке (Cibitoke)
* Гитега (Gitega)
* Карузи (Karuzi)
* Кайанза (Kayanza)
* Кирундо (Kirundo)
* Макамба (Makamba)
* Мурамвия (Muramvya)
* Муйинга (Muyinga)
* Мваро (Mwaro)
* Нгози (Ngozi)
* Рутана (Rutana)
* Руйиги (Ruyigi)

Категори:Бурунди
Бужумбура

**Бужумбура** (рундилӓ дӓ французла ‎‎ Bujumbura) — Бурундин вуйхалажы дӓ сек кого халажы. Халан территорижӹ: 86.54 км². 1990-шы ин тӹштӹ 235 440 эдем ӹлен.

Категори:Бурунди халавлӓ