open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Эшмякова, Фаина Викторовна

**Фаина Викторовна Эшмякова** — лӹмлӹ кӓршӹзы, мырызы, педагог, Мары Эл Республикыштышы культурын заслуженный пӓшӓзӹжӹ (1992). Тӹдӹ 1956 ин 29 майын Микрӓк вел Важйӓл Когосолаэш шачын. 3 класс якте Йурнӹ районыштышы Карасйӓр кӓндӓшиӓш школышты, а вара Микрӓк кӹдӓлӓш школышты тыменьӹн. Тенгеок тиштӹ музыкальный школын кӓрш классым тымень лӓктӹн. Тӹдӹн тымдышыжы лӹмлӹ кӓршӹзӹ Тамара Андреевна Ягельдина ылын. 1973-1977 ивлӓн И.С.Палантай лӹмӓн музыкальный училищӹштӹ, дирижерско-хоровой отделеништӹ, тыменеш. Пӹтӓрӹмӹкӹжӹ, ик и Микрӓк тетя музыка школышты пӹшӹлӹ. Кӹзӹт Йоласал тетя музыка школышты кӓрш доно шакташ тымда. 1984-1990 ивлӓн Мары кугижӓнӹш университетӹшты историко-филологический факультетӹштӹ заочно тыменеш. «Марийские гусли: прошлое и настоящее» лӹмӓн дипломный пӓшӓм сирӓ дӓ тӹдӹм пасна книгӓ доно 1993 ин пецӹтлен лыктеш. Фаина Викторовна художественный самодеятельностьӹн дӓ «Шӹжвӹк» ансамбльын ик активный участницӹжӹ дӓ солисткыжы ылеш. Тӹдӹн сӹлнӹ юкшы шӹренок сцена гӹц йонгалтеш, репертуарыштыжы кырык мары композиторвлӓн веле агыл, алык мары композиторвлӓн мырывлӓмӓт кычылтеш. «Мыры-91-99» конкурсвлӓштӹ лауреат лӹмӹм сӹнген нӓлӹн. Кӓрш ансамбль доно икӓнӓ веле агыл республикыштына, Российын кого халавлӓштӹ дӓ вескид сӓндӓлӹквлӓштӹ шактен дӓ мырен каштын.

Йоласал музыка школын кӓрш ансамбльжым Ф.В.Эшмякова 1981 ин цымырен. Ансамбль Йошкар-Олашты, Саратовышты, Угарманышты, Эстоништӹ, Сербиштӹ концертвлӓм анжыктен. 1989 ин майын Москвашты эртарӓлтшӹ тыменьшӹвлӓн I Всесоюзный йӓрмингӓштӹ профтехобразований лӹм доноӹ шке мастарлыкыштым анжыктенӹт. Тӹ инок ВДНХ-шты выступаенӹт. Цикмӓ халаш вес сӓндалӹквлӓ ӹгц толшы туриствлӓ анзылнат ик гӓнӓ веле агыл выступаеныт. Ансамбль Олык Ипай лӹмеш премин лауреатшы ылеш.

Э
Э
Э
Эшпай, Андрей Яковлевич

**Андрей Яковлевич Эшпай** (15-шӹ майын 1925-шӹ ин шачын) — мары композитор. Ленин премин лауреатшы. СССР Композитор Ушемӹн членжӹ 1952 и годшен. Цикмӓштӹ шачын. Ӓтяжӹ композитор Яков Андреевич Эшпай, ӓвӓжӹ, Валентина Константиновна руш йӹлмӹ дон литературым тымдышы. Йыхышты 1928 ин Москваш ӹлӓш ванжен. 

Москваштышы Национал+ноствлён портӹн лӹмлӹ композитор Андрей Яковлевич Эшпайын 85 и темӹмӹ лӹмеш книгём лыктын, "Слово о Почётном президенте Землячества" маналтеш.

СССР-ын халык артист, Кугижёншӹ дё Ленинский премин лауреат, Москваштышы кугижёншӹ консерваторин куатан профессоржы. 

Андрей Яковлевичӹн творчествыжы цилё свет вӹлнӹ пиш яжон пёлӹмӹ ылеш. Тӹдӹ цилё йиш жанран музыкым сирен — балет, симфони, сюита, концерт, эстрадный мырывлём. Андрей Яковлевич оркестрын цилё инструментлёнжӹ концертвлём сирен, тенгелё тӹдӹ свет вӹлнӹжёт уникал+ный ылеш. 62 творческий и мычкы тӹдӹ 300 тӹрлӹ опусым сирен.

Музыкы гӹц пасна Андрей Яковлевич общественный пёшёлён кого вниманим айырен. Госдумын пӹтёриш легендарный созывышты депутат лин, композиторвлён Ушемӹн правлеништӹ шукы и ылын. Москваштышы Мары Элӹн ушем тӹдӹлён лӹмнерён президентшӹ лӹмӹм пуэн.

## Фильмографижӹ
# 1957 — Ночной патруль/Йыд патруль
# 1957 — Повесть о первой любви Пӹтӓриш яратымаш гишӓн шайыштмаш
# 1957 — Страницы былого Эртӹшӹн ӹлӹштӓшвлӓ
# 1959 — Жажда Йумӹ шомаш
# 1959 — Исправленному верить Торлӹмӹлӓн ӹнянӓш
# 1960 — Время летних отпусков Кӓнгӹж отпуск жеп
# 1960 — Сильнее урагана Тулмардеж гӹцӓт виӓнрӓк
# 1961 — Водил поезда машинист Машинист поездвлӓм виктӓрен
# 1961 — Карьера Димы Горина Дима Горинӹн карьерыжы
# 1963 — Им покоряется небо Нӹнӹлӓн пӹлгом пуалтеш
# 1963 — Первый троллейбус Пӹтӓриш троллейбус
# 1963 — Приходите завтра Иргодым толдо
# 1964 — Криницы Вӹдсӹнзӓвлӓ
# 1965 — Какое оно, море? Махань тӹдӹ, тангыж?
# 1967 — Бабье царство Ӹдӹрӓмаш кугижанӹш
# 1967 — Майор Вихрь Майор Вихрь
# 1969 — Адъютант его превосходительства 
# 1969 — Директор
# 1970 — Кремлёвские куранты
# 1971 — И был вечер, и было утро…
# 1971 — Седьмое небо
# 1971 — Тень
# 1972 — Сибирячка
# 1973 — Дети Ванюшина
# 1973 — Назначение
# 1973 — Парашюты на деревьях
# 1974 — Возврата нет
# 1974 — Звезда экрана
# 1975 — Семья Ивановых
# 1976 — Преступление Цӓкӹн
# 1976 — Рудин
# 1977 — Трактир на Пятницкой
# 1978 — Емельян Пугачёв
# 1978 — Однокашники
# 1978 — Пуск
# 1981 — Долгий путь в лабиринте
# 1981 — Наше призвание
# 1982 — Давай поженимся
# 1982 — Домой!
# 1982 — Предисловие к битве
# 1982 — Формула света
# 1983 — Когда играли Баха
# 1983 — Поздняя любовь
# 1983 — Экзамен на бессмертие
# 1984 — Расставания
# 1986 — Звездочёт
# 1986 — Я — вожатый форпоста
# 1988 — Шут
# 1989 — Сердце не камень
# 1991 — Униженные и оскорблённые
# 1993-1999 — Дорога в рай
# 1994 — Я свободен, я ничей
# 1996 — Лиза и Элиза
# 1999 — Умирать легко
# 2001 — Цветущий холм среди пустого поля

## Ажедмӓшвлӓ


Э
Э
Э
Юан нер

**Юан нер** — вес семӹньжӹ Юан кырык.

Мӓмнӓн Кырык мары сӓндӓлӹкӹштӹ первишӹ эдемвлӓ гишӓн, кыдывлӓ Йыл тӹрӹштӹшӹ шӹргӹвлӓшкӹ толыныт, нӹнӹн ӹлӹмӹ вӓрӹштӹ сакой йиш хӓдӹрвлӓм капаен лыкмы гӹц, летописьвлӓ, преданивлӓ, легендывлӓ, тошты мырывлӓ дӓ ямаквлӓ гӹц пӓленӓ.

Юан кырык Волна сола гӹц кечӹвӓл-вадывелнӹ, Алыктӹр дӓ Марьясола гӹц йыдвел-ирвелнӹ ылеш.

Предани семӹнь ти кырык гач Костан Иван войскажы Азан нӓлӓш телӹм, 1547-1548, 1549-1550 ивлӓн кеен, кыдым кугижӓ Иван IV-шӹ ӹшке вуйлалтен. Но яжонжок йӓмдӹлен шоктыделытат, ти походвлӓ годым Казаньым нӓлӹн кердделыт. 1552 ин эче ик гӓнӓ руш войскавлӓ, царь Иван IV вуйлатымышты доно, Казаньыш поход доно кенӹт. Шур йогы якте толын шоныт. 

“От той реки шли мы с войском восемь дней, шли полями дикими и дубравами, иногда и лесами. А сел живущими населением очень мало, потому что у них села поставлены за крепкими крепостными оградами и не сразу заметны даже людям, ходящим близко. Тут мы проезжая той стороной, накупили хлеба и скота” (А.Курбский. Сказания. Издание Н.Устрякова. Петербург. 1868 г. стр. 14-15. “Живой
камень”. “Русские писатели о Марийском крае” стр. 16).

Предани семӹнь руш войскавлӓ ти кырык якте шоныт дӓ кӓнӓлтӓш шагалыныт. Тӹ лишнӹ ӹлӹшвлӓ рушын салтаквлӓлӓн (воинвлӓлӓн) киндӹм, мӱм, ӱм, пайым дӓ весӹвлӓмӓт пуэнӹт, выжаленӹт. Тӹ годшен ти кырыкыш кырык марынвлӓ Юан нер (кырык) манаш тӹнгӓлӹнӹт, а рушлажы - Иоанова гора.1956-шы ин Мары археологический экспедицим (МАЭ) ӹштӹмӹ паштек, кырык мары районыштышы первишӹ эдемвлӓн ӹлӹмӹ вӓрвлӓштӹ раскопкывлӓм ӹштӓш тӹнгӓлӹнӹт. 1958 ин МАЭ Юанский кырыкышты первишӹ вӓрӹм капаен, тӹшлен. 1960-шы ин Г.А. Архипов вуйлатымы доно Юанский кырыкышты 284 кв. метр рокым капайымы. Тӹштӹ тагынамшы ананьинский вӹц шун коршок лаштыквлӓм момы.

Г.А.Архипов: "Пиш перви ти вӓрӹштӹ эдемвлӓн ӹлӹмӹ вӓр (стоянка) ылын. Нӹнӹ ӹлӹмӹ вӓрӹштӹм самой кӱкшӹ вӓреш айыренӹт. Кыш анжалат, цилӓ вӓре йолт кайын колта. Кырык ваштареш, палны, Олалы кырык
(Аламнер) каеш. Эдемвлӓ толмым пацынок ужаш лиэш. лӹцӹн вес племенӓвлӓ нигыцеӓт йывырт толын кердделыт. Кӹзӹтӓт улӹц кӱшкӹ кемӹ корны пӓлдӹрнӓ."

Ю
Ю
Ядарова, Валентина Егоровна

**Валентина Егоровна Ядарова** — 1951 ин 9 февральын Микрӓк солаэш шачын.
1971 ин Йошкар-Олаштышы Палантай лымеш музыкальный училищым тымень пытарен да 35 и Виловат искусство школышты тетявлам карш доно шакташ тымда. Ышкежы каршым шакташ изинекок тыменяш тынгалын, Микрак музыкальный школышты Ягельдина Тамара Андреевна доны палымашым налын.

Валентина Егоровна ышан-шотан, тергышы да тетявлам яратышы тымдышы. 35 и лошты тыды шукы ыдырым карш шакташ тымден шоктен. Ик гана веле агыл ныны республикыштына эртаралтшы конкурсвлашты участвуеныт. 1989 ин — 3 варым, 1994 ин — 3 варым, 1996 ин — 2 варым, 2002 ин — 3 варым налыныт, а 2005 ин нынылан Дипломым пуэныт.

Валентина Егоровна музыкым ярата, тыды Виловат солан мырышы да куштышы халык ансамбльын участникшы ылеш. Тыды шотеш пиштымы, самырык тымдышывлалан палшен шалгышы эдем ылеш.

4. Иктешлымаш.
Халыкна мастар каршызывла доно паян ылеш. Нынын мастарлыкышты ылалшы гыц самырыклан курым вашток ванжен миа да царныде шолын лакшы выдла тьырге йога.

Лачокат, карш — мары халыкын сек когон яратымы семым шактымы хадыржы ылеш…. Каршын сылны семжым йонгалтарыде, ик концертат Кырык сирыштына ак эрты. И йыдеок эртаралтшы Пеледыш айоштат, мыры конкурсвлаштат каршын сылны семвлажым колаш лиэш.

Карш доно шактымы марла семвла вес сандалыквлаштат икана агыл йонгалтыныт. «Мари памаш» ансамбльын каршызывлажы Голландишты, Чехословакишты, Венгришты, Югославишты, Австришты каршым шактен халыкым сусуэмденыт.

Тек анзыкылажымат каршын тянгыра юкшы сирыпын улы кымдем мыч рышкалтеш, у мастарвла тек кушкыт да шачмы варнам лымлештарат!

 Ынян доно шумемжы темын:
 Ма яжо, сылны — ак мондалт!
 Шакталты, каршна, ныжга семым
 Да угыц йырым-ваш йонгалт!
 (А.Макееев)

Мыры «Карш».
Шамакшы Г.Микайын, семжы Палантайын.

Я
Я
Я
Якшар Йыл вел солавлӓ

**Якшар Йыл вел солавӓ**. 

Якшар Йыл (Кулаковы) сола согоньыш пырышы солавӓ.

* Вопшынӓнгӹр
* Изи Копон
* Копонал
* Коэ (Волна)
* Кулаковы
* Кутюна
* Кыткыныр
* Кӱкшӹныр
* Кӱшӹл Солаволкы
* Лаптинӓ
* Марьясола
* Пычанал (Ольошкансола)
* Пӹсӹрмӓн
* Тамарай
* Ӱл Солаволкы
* Ӱл Цотнай
* Цатныр
* Цотнай

## Ажедмӓшвлӓ
Мары Эл карта марла

https://web.archive.org/web/20170306023755/http://mariuver.info/files/map_mari_el.pdf

Категори:Солавлӓ
Категори:Мары Эл солавлӓ
Категори:Кырык мары солавлӓ
Категори:Ӹлемвлӓ
Ямангаш

**Ямангаш** () — сола Кырык мары районышты Мары Эл Республикышты.

## Истори

Ямангаш школым 1889-шӹ ин пачмы.

## Культура

## Экономика

## Транспорт

## Ссылки
* Описание села

Категори:Солавлӓ
Категори:Мары Эл солавлӓ
Категори:Кырык мары солавлӓ
Категори:Ӹлемвлӓ
Январь

**Янва́рь** — Григориан календарьын пӹтӓриш тӹлзӹжӹ. Кугезӹ Римышты ти тӹлзӹ луатикшӹ ылын. Юлий Цезарьын реформыжы якте, кынам и март гӹ тӹнгӓлӓлтӹн. Ти тӹлзӹ Янус йымын лӹмжӹм намалеш, кыдым Кугезӹ Римын Нум Помпили пуэн. Январьын пӹтӓриш пелӹжӹ Кесӹ, весӹжӹ Вӹд намалшын пӓлӹкӹштӹ лӹвалнӹ ылеш. Европыштыш шукы йӹлмӹштӹжок янаврьын лӹмжӹ латин йӹлмӹ негӹзеш ылеш, но кыдӹтидӹ йӹлмӹштӹжӹ ӹшке семӹнь тидӹм дӹмдӓт:
* Tammikuu (финн)
* Просинец (руш)
* Сiчень (укр)
* Студзень (ош руш)
* Styczeń (поляк)
* Sausis (литва) 
* Leden (чех)
* Siječanj (хорват)
Янссон, Туве

**Туве Янссон** (Tove Jansson, 1914-2001) артньыквлӓн семняштӹ шачын. Ӓтяжӹ, Виктор Янссон, Суомиштӹш швед, профессижӹ доно скульптор ылын. Ӓвӓжӹ артньык дӓ иллюстратор Сигне Хаммарстен-Янссон. Тувен кок шоляжы ылын - Пер Улоф дон Ларс. Тетя годшаш богема артньыквлӓн семняштӹ кыце Хельсинкиштӹ ӹлен, тидӹ гишӓн сирӹзӹ Bildhuggarens dotter (Скульпторын ӹдӹржӹ,1968) пӓшӓштӹжӹ сирен. янссонвлӓн семняштӹ кӓнгӹжӹм и йӹдеок архипелагышты эртӓрен. Туве тангыжым пиш яратен дӓ тидӹ Мумилапыштат мондымы агыл.

Туве изижӹ годшенок артньык линежӹ ылын. Школым тӹдӹ луатвӹциӓшӹн пӹтӓрен дӓ рисуяш Стокгольмышты, Хельсинкиштӹ дӓ Парижӹштӹ тыменьӹн. Европа мыч шукы сӓрнен. 1930-40-шӹ ивлӓн кымдан пӓлӹмӹ “Гарм” газетӹштӹ пӓшӓлен дӓ тӹ жепӓш Финляндин политика доно кӹлдӓлтшӹ карикатурывлӓм вазен.

Мумитрольвлӓ гишӓн шайыштшы книгӓвлӓ тӱнымбалны кымдан пӓлӹмӹвлӓ ылыт. Кырык марла лаштыкын-лаштыкын, 1990-шы ивлӓнок сӓрӹмӹ ылыт, но книгӓ семӹнь лач кӹзӹт веле лӓктӹт. Кӹзӹт якте ти книгӓвлӓм 40 нӓрӹ йӹлмӹшкӹ сӓрӹмӹ. Мумитроль книгӓ серин пӹтӓриш пӓшӓжӹ “Изи трольвлӓ дон полой вӹд” (Småtrollen och den stora översvämningen, 1945) маналтеш. Ик иштӹ 1946-шы ин вес книгӓ “Комета толеш“ (Kometjakten) лӓктеш, кыдым автор 1968 ин угӹц сирӓ. Кырык марла сӓрӹмӹ пӓшӓ книгӓн кокшы версижӹ. Тидӹ паштек техень лӹмӓн книгӓвлӓ лӓктӹнӹт: “Йозы шляпӓ” (Trollkarlens hatt, 1948), “Мумиӓтян пуры пӓшӓжӹ” (Muminpappas bravader, 1950), “Кыце тидӹ лиӓлтӹн?” (Hur gick det sen?, 1952), “Лӱдӹшлӓ Кӓнгӹж ӹрды” (Farlig midsommar, 1954), “Мумитрольвлӓн тел” (Trollvinter, 1957), “Кӱ вӓл Кним ӹжӓлӓя#леш?” (Vem ska trösta knyttet?, 1960), “Ужаш лидӹмӹ тетя” (Det osynliga barnet, 1962), “Мумилап ноябрьын” (Sent i november, 1970) дӓ “Лӱдӹшлӓ рейс“ (Den farliga resan, 1977).

Янссонын персонажвлӓжӹ махань-шон лиӓлтмӓшвлӓшкӹ вӓрештӹт, лӱдӹшвлӓм эртӓт, иквӓреш лин, нӹнӹм сӹнгӓт дӓ соок соты корнышкы лӓктӹт. Сирӹзӹн геройвлӓжӹ цилӓнок мӓ логӹцӹннӓ, эдемвлӓ логӹцӹн ылыт: иктӹвлӓжӹ соок пурывлӓ, весӹвлӓ шаныкален каштшывлӓ, юморанвлӓ, кымшывлӓ туркавлӓ, нерӓнвлӓ, нӹлӹмшӹвлӓ эгоиствлӓ, вӹзӹмшӹвлӓ наивныйвлӓ, кудымшывлӓ шыквлӓ дӓ ӹшкӹлӓнӹштӹ келгӹ лаксакым капайышывлӓ... Дӓ седӹ, кыце пуры ямаквлӓштӹ лишӓшлык- пуры соок худам сӹнгӓ.

Шанем, кырык марла лыдшы “Комета толеш“ книгӓм мелӹнок лыдаш тӹнгӓлеш дӓ тӹдӹн персонажвлӓжӹ сага корнышкы лӓктеш, а тӹштӹ ма вӓл уке? Тангыж дон тӓрлидӹ гӹц тӹнгӓлӹн, махань-шон лиӓлтмӓшвлӓӓт вычат.

Я
Я
Юаньсир

**Юаньсир** () — Шижӓнгӹрӹн шалахай сирӹштӹжӹ Паратмар лишнӹ киӓлта. Виловат якте 3, Цикмӓ якте 18 уштыш. Сола Кушӹл вуй дон ӱл каремеш шелӓлтеш. Перви ти сола техень лӹмвлӓ доно ӹлен: Юаньсир, Кыдиксир, Кубаксир, Кудыксир, Юӓньсир. Архиввлӓштӹ Аказан мулӓндӹш пырышы ти сола гишӓн 1795-шӹ ин пӓлдӹртӹмӹ. 2001-шӹ ин солашты 144 эдем ӹлен.

Категори:Солавлӓ
Категори:Мары Эл солавлӓ
Категори:Кырык мары солавлӓ
Категори:Ӹлемвлӓ
Янтемир, Михаил Николаевич

**Янтемир Михаил Николаевич** (1887 — 1938) — Мары халыкын историжӹ дӓ Лужавуй Акпарс гишӓн сирен.

Категори:Мары персоналивлӓ
Ярославль

**Ярославль** — Руш Элын сек тошты халавлӓжӹ лошкы пыра. Негӹцӹм XI-шӹ курымын пи-штӹмӹ, XVII-шы курымын яжон пелед шӹцшӹ хала ылын. 2010-шы ин 10-12 сентябрьын хала 1000 иӓш юбилейжӹм пӓлдӹртен. Тенгежӹ тӹдӹм майын остатка кукшыгечӹнжӹ пӓлдӹртӓт. Ярославльын историӓн Тошты халажы Которосль йогын Йылышкы йоген пырымы тӹнгӹштӹ вӓрлӓнӓ. ЮНЕСКО доно ӹшӹклӹмӹ объект ылеш. Ярославль тенгеок туризм хала, тӹдӹ «Рушынвлӓн Шӧртньӹ йӹргецӹн» маршрутышкыжы пыра. Халашты 2010-шы ин 606 900 эдем ӹлен.

Я
Я
Я
Я
Яштуга

**Яштуга** — Шур велнӹш сола Кырык сирӹштӹ. Шур солавлӓн центрышты — Макарсир якте 11 уштыш нӓрӹ. Яштугашты йӹлмӹзӹ Саваткова А. А. шачын. Ӓвӓсир якте 8 уштыш лиэш. Эче 1950-шы ивлӓнӓт яштугавлӓ Шур школышкы тыменяш каштыныт. Саватковаат Шур школышты тыменьӹн.

Ажедмӓш:
http://vkontakte.ru/photo-2564602_213554716

Категори:Солавлӓ
Категори:Мары Эл солавлӓ
Категори:Кырык мары солавлӓ
Категори:Ӹлемвлӓ
Ӓлдисола

**Ӓлдисола** () — тенгеок ти солам Ӓпрӓш лӹм доно пӓлӓт. Кожваж ӓнгӹр тӹрӹштӹ киӓлтӓ. Виловат якте 6 уштыш. 2001-шы ин Ӓлдисолашты 61 эдем ӹлен. Ти солашты поэт Калинов Леонид Григорьевич шачын.

Категори:Солавлӓ
Категори:Мары Эл солавлӓ
Категори:Кырык мары солавлӓ
Категори:Ӹлемвлӓ
Ӓнгӹрвал

**Ӓнгӹрвал** () — Важынӓнгӹр ӓнгӹр сирӹштӹ киӓлтӓ. Солам эче Артюшкан сола лӹм доно пӓлӓт. 2001-шӹ ин солашты 77 эдем ӹлен. 

Категори:Солавлӓ
Категори:Мары Эл солавлӓ
Категори:Кырык мары солавлӓ
Категори:Ӹлемвлӓ
Ӓнис

**Ӓнис** () — Мары Элышты яжон пӓлӹмӹ кавштавичӹштӹш шуды йиш кушкыш. Ти икиӓш шуды лӓктӹнжок Ази гӹц ылеш, мӱлӓндӹ вӹлнӹ шукы вӓрӹшток пӓлӹмӹ, кыды вӓреже самеш веле шотлалтеш, шамаклан Мӱлӓндӹлоштыш тангыж сӓндӓлыквлӓштӹ. Тӹштӹ утла шокшат, ӓнис Мары Элыштыш гань тотлы ароматан агыл. Ӓнисӹм качкышышты кырык марынвлӓ гӹц пасна Руш Элышты вес вӓрвлӓштӓт пӓлат, тенгеок тӹдӹм Скандинави, Балти сӓндӓлыквлӓштӹ дӓ Польшышты качкышым йӓмдӹлӹмӹ годым кычылтыт. Индиштӓт ӓнисӹм кычылтыт. Ӓнисӹн ыжар ӹлӹштӓшвлӓжӹм салатвлӓш, лемвлӓш пиштӓт дӓ кӧргӹштӹжӹ эфирӓн ӱвлӓ улат, тотлы дӓ йонгата тотым пуа. Ти шудым тенгеок медицинӹшты ладнангдарышы препаратвлӓштӹ кычылтыт.

Категори:Кавштавичӹ кушкышвлӓ
Категори:Продуктывлӓ
Категори:Качкышвлӓ
Ӓргӓсола

**Ӓргӓсола** () — Изи Шӹндӹр ӓнгӹр тӹрӹштӹш сола. 2001-шӹ ин солашты 67 эдем ӹлен.

Категори:Солавлӓ
Категори:Мары Эл солавлӓ
Категори:Кырык мары солавлӓ
Категори:Ӹлемвлӓ
Ӓршиксола

**Ӓршиксола** — сола Кырык сирӹштӹ. Виловат-Кожваж шоссе корнын вургымла монгырыштыжы. Кӹзӹт Кожваж сола доно ушнен. 2001-шӹ ин Ӓршиксолашты 53 эдем ӹлен.

## Историжӹ

## Экономика

## Культура

## Транспорт

## Ажедмӓшвлӓ

Категори:Солавлӓ
Категори:Мары Эл солавлӓ
Категори:Кырык мары солавлӓ
Категори:Ӹлемвлӓ
Лӓшкӓ

**Лӓшкӓ** — кырык марынвлӓн яратымы качкышышты.

Лӓшкӓм руаш гӹц ӹштӓт, изи вӹцкӹж лаштыквлӓэш пӹчкеден, шолшы вӹдӹштӹ шолтат. Ӱштӹ вӹдӹштӹ шолташ гӹнь, лӓшкӓлӓн йӓмдӹлӹмӹ руаш ик арашкы погыналт шӹнзеш. 

Марынвлӓ лӓшкӓм пай лемӹшкӓт, кынамжы кол лемӹшкӓт пиштӓт. Тенгеок шӹшерӓн лӓшкӓ улы. Пай лем семӹнь шолтымы лӓшкӓм сӱӓн годым качкыт. Тенге "лӓшкӓ качкаш" шая лӓктын. Кӱн яжо лӓшкӓ рецепт улы? Кӹзӹтшӹ жепӹн лӓшкӓм фабрикывлӓшты ӹштӓт, вӹцкӹж форманжы вермишель, кӹжгӹрӓкшӹ - макарон маналтеш.

Категори:Качкышвлӓ
Сӱӓн

**Сӱӓн** — токо веле регистрируялтшы, церкӹштӹ венчӓйӓлтшӹ мыжырын айошты. Тӹрлӹ культурывлӓштӹ, сӱӓнӹм тӹрлӹ (шукы) семынь эртӓрӓт. Тӹ годымок цилӓ культурышток икань элементвлӓ улы: армары дон арвӓтӹ сек цевер выргемӹм чиӓт, хынавлӓлӓн тотлы качкышым йӓмдӹлӓт. Мары суӓнӹштӹ первирӓкшӹ арвӓтӹ цевер мары тыгыр доно армары сагажы шагалын дӓ шӓргӓшӹм чиэн, вара ти овуца ямаш тӹнгӓлын, но пӹтӓртӹш жепӹн мары сӱӓнӹштӹ угӹц мары тыгыран арвӓтӹвлӓм ужат.

C
Сӱӓн|C
Гарри Поттер

**Га́рри Дже́ймс По́ттер** (Harry James Potter) — англи ӹдӹрӓмӓш сирӹзӹ Дж. К. Роулингӹн Гарри Поттер гишӓн шайыштшы романвлӓн сериштӹн тӹнг персонажшы. Гарри Поттерӹм йозывлӓм ӹштен мыштышы семӹнь пӓлӹ ылеш, кыды Волан-де-Морт Шим магым сӹнген кердӹн.

Г
Абукаев-Эмгак Вячеслав

**Вячеслав Абукаев-Эмгак** (Абукаев Вячеслав Александрович) 5 январь 1959 и Мишкан кымдемӹн Токтар солашты шачын. 6 иӓш школышкы тыменяш кен. 5 класс гӹц "Ямде лий" газетӹш юнкор семӹнь сирӓш тӹнгӓлӹн. Кӓндӓкш классым пӹтӓрӹмӹкӹжӹ Чорай кӹдӓлӓш школышты тыменьӹн.

1975 ин МарКУ-н истори да филологий факультетӹш тыменяш пырен. 

1980 и годшен "Ямде лий" газетӹн, "Ончыко" дӓ "Пионер йӱк" журналвлӓ редакциштӹштӹ пӓшӓлен.

Пӹтӓртӹш ивлӓн М. Шкетан лӹмӓн Марий кугижӓнӹш драма театрышты сӹлнӹшая пӧлкӓм вуйлатен.

Вячеслав Абукаев-Эмгак 10 утла книгӓм пецӓтлен лыктын, шукы пьесыжы негӹцеш театрвлӓштӹ спектакльвлӓм шӹнденыт, 100 утла мырылан шамакым сирен, руш йӹлмӹ гӹц шукы сӓрен.

1990 ин Олык Ипай лӹмӓн кугижӓнӹш премин лауреатшы лин.

2006 и годшен Марий Элын Калык сирызыжы.

2007 ин С. Г. Чавайн лӹмӓн кугижӓнӹш премин лауреатшы.

29 майын 2008 ин колен. Тыдым шачмы кымдемӹштӹжӹ таенӹт.

Категори:Мары персоналивлӓ
Категори:Сирӹзӹвлӓ
П. Веселов-Сталь

**П. Веселов-Сталь** — лачокла лӹмжӹ Веселов Пётр Яковлевич 13 январь, 1905 и, Пӹзӹкныр вел Сарансола — 1941-шӹ ин шӹжӹм Мӧскӓ хала лӹвӓлнӹ халык ополчеништӹ ямын. 1926-шы ин Шур Педтехникумым тымень лӓктӹн. 1930-шы ин Мӧскӓ халашты пӓшӓлен, кырык марла лыкмы книгӓвлӓн редакторышты ылын. Литература пӓшӓжӹм 1927-шӹ ин тӹнгӓлӹн. Социализм шӱлӹшӓн пӓшӓвлӓм сирен. Лӹмӹнок прозышты виӓн ылын.

Категори:Мары персоналивлӓ
Категори:Сирӹзӹвлӓ
Видеман, Фердинанд Иоганн

**Фердинанд Иоганн Видеман** (30.03 (11.04).1805, Хаапсалу — 29.12.1887 (10.1.1888), Петербург) — лингвист, финн-угр йӹлмӹзӹ.
Мары йӹлмӹ Грамматикым сирен (1847) дӓ Лондонышты (1867 ?) Евангелим кырык марла латиница шрифт доно пецӓтлен лыктын.

* *Versuch einer Grammatik der syrjänischen Sprache nach dem in der Übersetzung des Evangelium Matthäi gebrauchten Dialekte* (1847)
* *Versuch einer Grammatik der tscheremissischen Sprache nach dem in der Evangelien Übersetzung von 1821 gebrauchten Dialekte* (1847).
* *Grammatik der wotjakischen sprache* (1859)
* *Ehstnisch-deutsches Wörterbuch* (Diccionari estonià-alemany, 1869)
* *Grammatik der Ehstnischen sprache* (Gramàtica de la llengua estoniana, 1875)

## Ажедмӓшвлӓ


Категори:Эстони персоналивлӓ
Категори:Фенно-угриствлӓ
Тӧр Исус Церкӹ

**«Тӧр Исус Церкӹ»** — ӹшкевуя церкы. Тӹдӹлӓн Пекинӹштӹ (Китай) 1917 ин негӹзӹм пиштӹмӹ. Тагчы тӹдӹн 1,5 амион нӓрӹ эдем куд континентӹн нӹллӹ вӹц сӓндӓлӹкӹштӹжӹ ӹлӓ. Ти церкӹ Христианствын Протестант укшышкыжын ик лаштыкшы. 1995 ин ти церкӹ ӹшке пӧлкӓжӹм Российышты пачын. Виржӹ — Исусын Кокшы гӓнӓ Толмыжы гӹц анзыц улы халыквлӓ лошты Пуры уверӹм шӓрӓш''.

Ти церкын лу тынг ышанымаш шартшаяжы:

# Валгыды Шӱлӹш
# Тынеш пырымаш
# Ялым мышмаш
# Валгыды Йымытарым нӓлмӓш
# Шабат Кечӹ (Кушыгечӹ)
# Исус Христос
# Библи
# Ытаралтмаш
# Церкӹ
# Пӹтӓртӹш Тӧр

Категори:Религи
Кутзее, Джон Максвелл

**Джон Ма́ксвелл Кутзе́е** (англла John Maxwell Coetzee)9 февраль 1940, Кейптаун, Кечӹвӓлвел Африкышты) — англ йӹлмӓн сирӹзӹ, критик, лингвист.Сӹлнӹшаян Нобель премижӹн лауреатшы 2003. Пӹтӓриш сирӹзӹ, кыдылан Букерын премижӹм (1983 «Майкл К. ӹлӹмӓшӹжӹ» дон 1999 «Намыс») романвлӓ гишӓн пумы.

## Пашӓвлӓжӹ

* *Dusklands* (1974) ISBN 0-14-024177-9 
* *In the Heart of the Country* (1977) ISBN 0-14-006228-9
* *Waiting for the Barbarians* (1980) ISBN 0-14-006110-X
* *Life & Times of Michael K* (1983) ISBN 0-14-007448-1 
* *Foe* (1986) ISBN 0-14-009623-X 
* *Boyhood: Scenes from Provincial Life* (1998) ISBN 0-14-026566-X 
* *Age of Iron* (1990) ISBN 0-14-027565-7 
* *The Master of Petersburg* (1994)
* *Giving Offense: Essays on Censorship* (1997) ISBN 0-226-11176-8 
* *Disgrace* (1999) ISBN 0-09-928952-0 
* *Youth* (2002) ISBN 0-670-03102-X
* *Stranger Shores: Literary Essays, [[1986]]-[[1999]]* (September 2002) ISBN 0-14-200137-6 
* *Elizabeth Costello* (2003) ISBN 0-670-03130-5
* *Slow Man* (2005) ISBN 0-670-03459-2

К
К
К
К
Кертес, Имре

**Имре Кертес** (венгрла Kertész Imre), 9 ноябрь 1929, Будапешт) — венгр сирӹзӹ, Нобель . 2002

## Ажедмӓшвлӓ


К
К
К
Мары филологвлӓ

**Мары филологвлӓ**
* Андуганов, Юрий Владимирович
* Валитов, Георгий Николаевич
* Васикова, Лидия Петровна
* Васильев, Валериан Васильевич
* Васильев, Валентин Николаевич
* Галкин, Иван Степанович
* Глезденёв, Павел Петрович
* Гордеев, Фёдор Иванович
* Грачёва, Феония Тихоновна
* Грузов, Леонид Петрович
* Зорина, Зоя Георгиевна
* Иванов, Иван Григорьевич
* Иванова, Зоя Константиновна
* Исанбаев, Николай Исанбаевич
* Казанцев, Дмитрий Егорович
* Карамзин, Гурий Гаврилович
* Коведяева, Евгения Ивановна
* Кузнецов, Валериан Васильевич
* Куклин, Анатолий Николаевич
* Лаврентьев, Гурий Иванович
* Мухин, Владимир Алексеевич
* Патрушев, Геннадий Степанович
* Пенгитов, Николай Тихонович
* Саваткова, Анна Андреевна
* Сурикова, Ольга Георгиевна
* Тимофеева, Варвара Тимофеевна
* Тужаров, Геннадий Матвеевич
* Учаев, Зиновий Васильевич
* Якимова, Эмма Семёновна

Филологвлӓ
Филологвлӓ
Категори:Филологвлӓ
*
Васильев, Валентин Николаевич

**Валентин Николаевич Васильев** - мары йӹлмӹзӹ. 1 январь 1949, Изи Купта сола, Мари-Турке район. Кек лӹмвлӓм шӹмлӓ.

В
В
В
Глезденёв, Павел Петрович

**Павел Петрович Глезденёв** (9 (22) апрель, 1867 и, Тамбагуш сола, Белебей уезд, Упӹ губерни - 1923) -пӹтӓриш мары йӹлмӹзӹвлӓ логӹц иктӹжӹ.

Г
Г
Г
Валитов, Георгий Николаевич

**Георгий Николаевич Валитов** - мары йӹлмӹзӹ. 6 март, 1949, Букленда сола, Мишкан кымдем, Башкири. МарКугПедИ-штӹ тыменьӹн. Мары йӹлмӹн синтаксисшӹм шӹмлӓ.

В
В
В
В
Кырык мары филологвлӓ

**Кырык мары филологвлӓ**

* Васикова, Лидия Петровна
* Зорина, Зоя Георгиевна
* Грачёва, Феония Тихоновна
* Оплева, Ирина 

* Саваткова, Анна Андреевна

* Сибатрова, Серафима 
* Федосеева, Надежда

Категори:Мары персоналивлӓ
Васильев, Валериан Михайлович

**Валериан Михайлович Васильев** - мары йӹлмӹзӹ. 1 январь 1883, Сусад Эбалак сола, Пурӹ уезд, Упӹ губерни, (кӹзӹт Янаул район, Башкири)- 1961, Йошкар Ола. Пӹтариш мары профессор-йӹлмӹзӹ.

## Ажедмӓшвлӓ


Категори:Мары персоналивлӓ
Категори:Филологвлӓ
Категори:Мары филологвлӓ
Григ, Эдвард

**Э́двард Хагеруп Григ** (; 15 июнь 1843, Берген — 4 сентябрь 1907) — романтизм годшаш норвег композитор, пианист, дирижёр. Григын пӓшӓвлӓштӹжӹ пиш келгӹ кишӓм норвег халык музыка коден.
Эдвард Григ Бергенӹштӹ шачын дӓ ӹрвезӹ ивлӓжӹм эртӓрен. Ти халашты халык традици пиш виӓн ылын, лӹмӹнок театр традици шотышты. Бергенӹштӹ тенгеок семмастар Оле Булл шачын дӓ шукы ӹлен, кыды Эдвардын талантжым цаклен дӓ Лейпциг консерваториш тыменяш кеӓш согоньым пуэн, тенге тӹдӹ 1858-шӹ ин тӹшкӹ тыменяш кеӓ. Эдвард 12 иӓшӹнок музыкым сирен. Григын сек пӓлӹмӹ пӓшӓвлӓжӹ логӹц Пер Гӱнт лӹмӓн кокшы сюита ылеш, кышкы "Ингридын вуйшимыжы", "Арабла куштымаш", "Пер Грӱнтын туан велӹшкы толмыжы", "Сольвейгын мырыжы" пырат. 

## Ажедмӓшвлӓ


## Кылвервлӓ
http://www.youtube.com/watch?v=PAbwMGZtIsY

Г
Г
Мунк, Эдвард

**Э́двард Мунк** (*норв.* *Edvard Munch*; 12 декабрь 1863, Лӧтен, Норвеги — 23 январь 1944, Экели, Осло лишнӹ, Норвеги) — норвег артньык дон график, кыдын кредожы символизм дон экспрессионизм ылыныт.

М
М
Туан йӹлмӹ кечӹ

**Туан йӹлмӹ кечӹ**
ЮНЕСКО-н Генеральне директорын Халыквлäлоштыш Туан йӹлмӹ кечӹ лӹм доно увертäрӹмӹ шаяжы 
17.12.05

Париж, 21 февраль, 2002 и
Халыквлäлоштыш Туан йӹлмӹ кечӹм кымшы гäнä ӹнде пäлдӹртӹмӹ лӹм доно ЮНЕСКО-н Генеральне директоржы Котиро Мацуура мÿлäндӹ вӹлнӹшӹ халыквлäлäн увертäрӹнежӹ: 
Испанла попышы сäндäлӹквлäштӹ "Hablando, se entiende la gente" шая улы. Туан йӹлмӹшкӹнä тидӹм сäрäш гӹнь, тидӹ "Хытырен, эдемвлä икӹжäк-иктӹштӹм соок ынгылат" манмыла шакта. Кечӹньок попымы йӹлмӹнä вӹкӹ когонжат шукым шаныдеок, тенге ылын дä тенге лишäшлык манын анжена. Йӹлмӹ ӹлӹмäш гӹц айыраш лидӹмӹ элемент, тӹдӹ мäмнäн айыртемнäм, шанымаш дон менталитетнäм пäлдӹртä, седӹндонат кынамжы тӹдӹн тӹнг рольжы, коммуникаци дон икӹжäк-иктӹнäм ынгылаш палшымы рольжы гишäн монденä. 

Мÿлäндӹ вӹлнӹ попымы йӹлмӹвлä логӹц эмоцинäм, йӹрвäш ма ылмым, лиäлтмӹм, тÿнымбалым ынгылаш палшымашты мäлäннä изи годшеннäок попаш тӹнгäлмӹ йӹлмӹнä сек керäл. Ти йӹлмӹ доно äтя дон äвäнä, семня дон тäнгвлäнä попенӹт, тидӹм мä школышты тыменьӹннä. Ти йӹлмӹ шÿмешнä дä характерешнä келгӹ кишäм коден, тӹдӹ мäлäннä тетя годшеннäок туан семнянä дон ушемкымдем лоштыш пӹтäриш кӹлвлäм кычаш палшен. 

Халыквлäлоштыш Туан йӹлмӹ кечӹм пäлемден, мÿлäндӹ вӹлнӹ шотлаш лидӹмӹ йӹлмӹвлä дон культурывлäм шотеш пиштенä. Тенге ӹштен, ма эдем шÿмлäн лишӹл, ма ӹлäш вим пуа, тӹдӹм пäлдӹртенä. Тÿнымбалны 6000 йӹлмӹлä попат, цилä йӹлмӹнок ӹшке юк системӹжӹ, семантика дон грамматика правилывлäжӹ улы. Ик йӹлмӹвлäжӹ доно чӹдӹнрäк, весӹвлäжӹ доно шукынрак попат. Ик йӹлмӹвлä доно сирäт, весӹвлä доно агеп, сирӹмӹ годым йӹлмӹвлä шрифтвлäмäт иканьым ак кычылтеп. Цилä йӹлмок халыкын культура нормывлäжӹ дä айыртемвлäжӹ доно кӹлдäлтӹн. 

Шукы йӹлмӹ улы гӹнят, Халыквлäлоштыш Туан йӹлмӹ кечӹн, цилä йӹлмӹн ик äкäн ылмышты гишäн увертäренä. Такеш агыл вет, цилä йӹлмок ӹшке семӹньжӹ эдемлäн ӹлен лäктäшӹжӹ палша, цилä йӹлмок мäлäннä ик ладын äкäн лишäшлык. Тидӹ гишäн мäлäннä тӹтӹшде попымыла дä тергӹмӹлä. 

Тенгежӹ гӹнь, äлмäдä, анзыкылажым молнамшы гӹцäт шукырак, икӹжäк-иктӹнäн йӹлмӹвлäнäм, шанымаш овуцавлäнäм шотеш пиштäш тӹнгäлӹнä! 

Тӹ сäндäлӹквлä, кыдывлä ЮНЕСКО-н членжӹ ылыт, ти шаяэм кердмӹштӹ семӹнь кöргӹштӹштӹ ӹлӹшӹ халыквлäн йӹлмӹвлäшкäт сäрäш йöнӹм мот манын, ӹнянӹмӹ шоэш.

Категори:ЮНЕСКО
Т
Категори:Йӹлмӹвлӓ
Владивосток

**Владивосто́к** — хала дӓ тангыж Руш Элын Мӹндӹр ирвелнӹжӹ. Приморский крайын покшалжы. 
Халашты 578,2 тӹжем эдем, хала йӹргецӹштӹ 604,9 тӹжем эдем, агломерациштӹ — 1 млн 10 тӹжем эдем нӓрӹ (2005) (20-шы вӓр РФ-шты)


Image:Coat of Arms of Vladivostok.svg|Владивостокын гербшӹ
Image:View of Vladivostok from Space.jpg|Владивосток космос гӹц
Image:VladivostokStation.jpg|Владивосток вокзал


В
В
В
Таллинн

**Таллинн** ― Эстонин, Ээстин вуйхалажы. Балти тангыж тӹрӹштӹ вӓрлӓнӓ. Халашты 405 000 эдем ӹлӓ (2009).

Т
Т
Т
Т
Категори:Эстони халавлӓ
Львов

**Львов** (, , , , ,  — *Лемберик*) — Украинын вадывелнӹжӹ хала, ӹлӹзӹ шот 759 тӹжем эдем7 Полтва йогы сирӹштӹ шыпшылт вазын. Польшын пӹсмӓнжӹ якте 70 уштыш. Львов областьын Пӹтӓриш гӓнӓ хала 1256 ин ашӹндӓрӓлтеш. Техень верси улы, вуйта ти халалан Даниил Галицки лужавуй Лев Данилович эргӹжӹ лӹмеш негӹцӹм пиштен. 1998 год ин халан центржылан ЮНЕСКО-н ӓштемик статусым пумы.

## Ажедмӓшвлӓ


Категори:Европын халавлӓ
Категори:Украина халавлӓ
Категори:Халавлӓ
Категори:Ӹлемвлӓ
Кого Британи

**Кого Британи** (); (кужырак лӹмжӹ: Кого Британи дон Йыдвел Ирландим ушымы Кугижӓн кымдем, англ. The United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland) — Вадывел Европыштыш ошмаоты кугижӓнӹш, вуйлатымы формыжы — парламентариӓн монархи. Административно-территориальный пайылымашты унитари кугижӓнӹш. Вуйхалыжы — Лондон. Сӓндалӹклан лӹмӹм «Great Britain» шамак пуэн, кыды бритвлӓн этноним доно кӹлдӓлтӹн. Тышты 2016-шӹ ин 65 648 100 эдем ӹлен.


Категори:Кугижӓнӹшвлӓ
Категори:Европа Ушем кугижӓнӹшвлӓ
Категори:Сӓндӓлӹквлӓ
Польша халавлӓ

**[[Польша]] халавлӓ**:

1 январеш 2006-шы иэш Польшышты 889 хала ылын. 

## 100 000 гӹц шукырак ӹлӹзӓн халавлӓ (2004)

Категори:Польша халавлӓ
Швеци халавлӓ

Шведлӓ "хала" шаян (швед. stad) кым значенижы улы:

* исторически ӹлем вӓр
* коммунын лӹм
* статистически - хала, кышты 100 000 гӹц шукырак эдем ӹлӓ.

Тиштӹ ти критеривлӓлӓн вӓшештӹшӹ Швецин хала лӹмвлӓ пуалтыт:

## Анжы

* Швеци ӹлемвлӓ — анжымаш
* Истори ӓкӓн Швеци халавлӓ — хронологи доно анжыктымы хала лӹмвлӓ
* Швеци халавлӓ — алфавит семынь
* Швеци халавлӓ ӹлӹзӹ шот семӹнь — кӹзӹтшӹ халвлӓн лӹмвлӓшты
* Швецин кафедрал собор лӹмвлӓ

## Ажедмашвлӓ
* Достаточно подробная карта Швеции на русском языке

Категори:Швеци халавлӓ
Ш
Ш
Ш
Сомбатхей

**Сомбатхей**(, , , , ) - хала вадывел Венгриштӹ. Ваш областьын администраци покшалжы. Йошкар-Олан шӱмбел-тӓнг халажы. 80 000 нӓрӹ ӹлӹзӹ. (2005).

## Шӱмбел-тӓнг халавлӓжӹ
*  Феррара, Итали
*  Кауфбойрен, Германи
*  Лаппеенранта, Финлянди
*  Рамат-Ган, Израиль
*  Марибор, Марибор
*  Йошкар-Ола, Марий Эл

## Ажедмӓшвлӓ

* Халан сайтшы
* фестивальын сайтшы

Категори:Венгри халавлӓ
Венгри халавлӓ

**[[Венгри]] халавлӓ** 
Сек кого хала - вуйхала Будапешт, сек изи - Пальхаза, кышты 1114 ӹлӹзӹ (2001). Сек кого сола *Solymár* (10043 ӹлӹзӹ, 2009). Сек изи солашты 20 эдем ӹлӓ.

## Кого халавлӓ

50 000 гыц шукырак ӹлӹзӓн халавлӓ 2008:

## [[Венгри]] халавла алфавит семынь

Цилажы Венгришты — 3152 ылем, ныны логыц 328 хала (*város*) да 2824 сола (*község*) 1 июлеш 2009:

* Абадсалок (Abádszalók)
* Абауйсанто (Abaújszántó)
* Абонь (Abony)
* Айка
* Альбертирша
* Асод
* Аткар
* Байя
* Балатонакали
* Балатонакарати
* Балатоналига
* Балатоналмади
* Балатонендред
* Балатонкенессе
* Балатонфельвар
* Балатонфенкайяр
* Балатонфюзфе
* Балатонфюред
* Балатоншемес
* Балф
* Бекешчаба
* Биаторбадь
* Бичке
* Болванес
* Будаёрш
* Будакеси
* Будапешт
* Вац
* Верешедьхаз
* Веспрем
* Гёдёллё
* Дебрецен
* Дони-Михоляц
* Дунауйварош
* Дунафёльдвар
* Дьёндьёш
* Дьюла
* Дьёр
* Жамбек (Zsámbék)
* Заласентгрот (Zalaszentgrót)
* Залалёвё (Zalalövő)
* Залаэгерсег
* Замарди (Zamárdi)
* Зирц (Zirc)
* Казинцбарцика
* Калоча
* Капошвар
* Капувар
* Кереки
* Кестхей
* Кечкемет
* Кишкереш
* Киштелек
* Кишкунфеледихаза
* Мако
* Мезекевешд
* Мишкольц
* Мошонмадьяровар
* Надьканижа
* Ньирбатор
* Ньиредьхаза
* Озд
* Орошхаза
* Пакш
* Папа
* Печ
* Сарваш
* Сегед
* Сегхалом
* Секешфехервар
* Сексард
* Сентендре
* Сентеш
* Сольнок
* Сомбатхей
* Тапольца
* Татабанья
* Токай
* Хайдубёсёрмень
* Хайдусобосло
* Ходмезевашархей
* Цеглед
* Чонград
* Шальготарьян
* Шарвар
* Шарошпатак
* Шаторльяуйхен
* Шерегейеш
* Шиофок
* Шопрон
* Эгер
* Эрд
* Эстергом
Мишкольц

**Ми́школьц** () — хала Венгрин йыдпел-ирвел велнӹжӹ. Боршод-Абауй-Земпленӹн медежӹ. Тӹштӹ 178 950 ӹлӓ (2006), Венгрин ӹлӹзӹ шот доно кымшы халажы. Мишкольц Шайо тӹрӹштӹ, Бюкк кырык ӓнгӹштӹ шыпшылт вазын. Хала виӓнгшӹ индустри покшал семӹнь пӓлы.

= Географи =

= Историжӹ =

= Экономика =

= Транспорт, инфраструктура =

= Туризм =

= Культура ӹлӹмӓш =

= Шӱмбел-тӓнг халавлӓ =

*  Ашаффенбург, Германи
*  Катовице, Польша
*  Кливленд, АШУ
*  Кошице, Словаки
*  Острава, Чехи
*  Тампере, Финлянди
*  Вологда, Руш Эл
*  Бургас, Болгари
*  Риека, Хорвати

Категори:Венгри халавлӓ
Акпарс ош ӓрӓкӓ

**Акпарс ош ӓрӓкӓ** — ти водкым Мары Элыштыш Фокинышты лыктыт. 40%-ан ӓрӓкӓ.

Категори:Качкышвлӓ
Акпарс мӱлӓндӹм мактенӓ

**Акпарс мӱлӓндӹм мактенӓ** -кырык марынвлӓн сек яратымы лозунгна, но тамалын доко тӹдӹм шӹренжок рушла веле рекламируят.

Категори:Цилӓ
Акпарс банк

**Акпарс банк** - Йошкар-Ола банк. Кӹзӹт питӹрӹмӹ?
**Акпарс банк** - Йошкар-Ола банк. Кӹзӹт питӹрӹмӹ?

А
Акпарс радиостанци

**Акпарс радиостанци** - кырык марла попышы радиостанци, кыды цила муландӹ вӹлнӹ лач иктӹ веле. Цикмӓштӹ вӓрлӓнӓ.

=Историжӹ=

=Кӹзӹтшӹ кечӹжӹ=

=Ажедмӓшвлӓ=

А
Категори:Цикмӓ
Акпарс хоккей команда

**Акпарс хоккей команда** - Кокшы лигышты мадшы Юл-Олаштыш (Волжск) хоккей команда.

=Историжӹ=

=Ажедмӓшвлӓ=

А
Дебрецен

**Де́брецен** (, , , , ) — хала Венгрин ирвелнӹжӹ, Будапешт паштек кокшы хала, Хайду-Бихарын меде, административ покшалжы. Халашты — 206 225 ӹлӹзӹ (2009).


Файл:Debrecen-nagytemplom1.jpg|Кого церкӹ
Файл:DebrecenUniversity3.jpg|Дебрецен Университет

Файл:Debrecen főtér.JPG|Шӧртньӹ ӱшкӱж хынапӧрт


Категори:Венгри халавлӓ
Европа Унионышкы пырышы кугижäнӹшвлä

**Европа Унионышкы пырышы кугижäнӹшвлä**

Категори:Кугижӓнӹшвлӓ
Категори:Европыштыш кугижӓнӹшвлӓ
Категори:Европа Ушем кугижӓнӹшвлӓ
Категори:Сӓндӓлӹквлӓ
Европа Унионын лӹмжӹ гишäн

**Европа Унионын лӹмжӹ гишäн**

Европыштыш иквäреш пäшäм ӹштӹмӹ организаци ӹшке лӹмжӹм таманяр гäнä вашталтен. Ти иквäреш пäшäм ӹштӹмäш кӱ шӱ дä кӹртни ресурсвлäм координируйымы пäшä гӹц 1951-шӹ ин шачын. 1957-шӹ ин Римӹштӹш договор паштек ти пäшä кымдаэмӹн, тӹнäм атом энерги отрасльышты иквäреш пäшäм тӹнгäлмӹ, тидӹ паштек организацилäн ЕЕЦ (Еуропеан Ецономиц Цоммуниты, ЕЭУ) лӹмӹм пумы. 1967-шӹ ин кым договорым иктӹшкӹ ушымы дä тенге Европышты Иквäреш Пäшäлӹмäш (ЕИП) лӹмäн организаци лин. 1993-шӹ ин Манстрихтӹштӹ пингӹдемдӹмӹ договор семӹнь организацилäн ЕУ, Европын Унион (Европа Ушем) лӹмӹм пумы.
`ридика монгырым анжалаш гӹнь, кыце ЕИП, тенгеок Европан Унион улы. Иквäреш пäшäм ӹштӹмӹ областьвлäшкӹ сола хозяйство дä выжалымаш, кöргӹштӹш маркетинг дä ик вал@та доно ЕИП пäшäм ӹштä. Европа Унионын сfерӹшкӹжӹ сäндäлӹквлä лоштыш иквäреш пäшäлӹмӹ кӹлвлä, шамаклан вескид сäндäлӹквлä доно кӹл кычымы политика, безопасность, полици дä эмиграци доно кӹлдäлтшӹ махань-шон ядмашвлä пырат. Ти шотышты техень документвлäм ярыктымы дä пингӹдемдӹмӹ.

=Римӹштӹ пингӹдемдӹмӹ договор -1958=
Европан Экономика Ушнымашым (ЕЭУ) ӹштӹмӹ. Ти договор семӹнь сола хозяйство политика, таможньывлä, нӹл ирӹк (товарвлäн, сервизӹн, капиталын дä пäшä вин сäндäлӹк гӹц сäндäлӹкӹшкӹ каштын кердмäш) дä конкуренци политика (fирмӹвлä лоштыш äквлä гишäн анзыцок хытырен нäлмӹ ваштареш, кугижäнӹшӹн монополи дä кугижäнӹшӹн субсидивлä ваштареш) ядмашвлäм ярыктымы.

=Иквäреш пäшäм ӹштӹмӹ документвлä – 1987=

=Манстрихтӹштӹ ярыктымы договор – 1993=
Сола хозяйство политика дон fинанс ядмашвлäм дä кынам ик вал@тым, евром кычылташ тӹнгäлмӹ гишäн пäлдӹртӹмӹ. Вескид сäндäлӹквлä доно кӹлӹм кычымашты дä безопасность ядмашышты ик лини доно кеäш дä национальный армивлäн ӹшке операцивлäштӹм иквäреш эртäрен кердмӹ гишäн пäлдӹртӹмӹ. Правосуди дон полицилäн икань правилывлäм сирӹмӹ. Медицинӹштӹ, потребительвлäн политикӹштӹ, культурышты, виäнгäш цацышы сäндäлӹквлäлäн окса палшыкым дä пäшä ви политикышты иквäреш пäшäм ӹштäш лимӹ гишäн пäлдӹртӹмӹ. Манстрихтӹштӹш договор парламентлäн Комиссин Генеральный секретарьжы гӹц керäл годым импечмент ядмашвлäм анзыкы лыктын комиссим шäлäтен шуаш правам пуэн.

=Амстердамышты ярыктымы договор – 1999=
Тырын ӹлäш лимӹ, демократи, гражданвлäн дä эдемвлäн прававлäштӹ гишäн ядмашвлäм анзыкы лыкмы, тӹ сäндäлӹквлä, кыдывлä нӹнӹм шотышкы ак нäлеп, кыце наказымы лин кердӹт, пäлдӹртӹмӹ.  ЕУ сäндäлӹквлä лоштыш пӹсмäн контрольым ликвидируйымы. Эмигрант дä беженецвлäн ядмашвлäм униfицируйымы. Пäшä вäрвлäм кӹчäлмäштӹ иквäреш пäшäм тӹнгäлмӹ. Экологи ядмашым анзыкы дä пиш керäлеш лыкмы. Гражданвлäлäн ЕУ-н ярыктымы документвлäжӹ доно пäлӹмӹ лиäш прававлäм пумы. Парламентлäн Генеральный секретарьын лӹмжӹм пингӹдемдäш äль тӹдӹм яралеш лыкташ правам пумы.

=Ниццышты ярыктымы договор – 2003=
25 сäндäлӹкäн ЕУ-ш йäмдӹлäлтӹн, у законвлäм пингӹдемдӹмӹ. Сäндäлӹквлäн прокуратурывлä лошты иквäреш пäшäм ӹштäш манын, Еуройуст лӹмäн органым ӹштӹмӹ. Иктä-махань сäндäлӹкӹштӹ эдемӹн прававлäжӹм пыдыртымашты кого акситӹвлäм цаклымы паштек, тӹ сäндäлӹклäн субсидивлä дон @кым пуаш праважым ямдымы гишäн пäлдӹртӹмӹ.

Категори:Европа
Печ (Венгри хала)

**Печ** ( — хала Венгриштӹ, Мечек кырык лапышты. Баранья административ медьен покшалжы. Тӹштӹ 156 576 эдем ӹлӓ (2005). Эссен дӓ Стамбул доно Печ 2010 ин Европын культура вуйхалажы ылеш.

Категори:Венгри халавлӓ
Сегед

**Се́гед** () — хала Венгрин кечывӓлвелнӹжӹ. Чонград административ покшалын, медьен вуйхалажы. Ӹлӹзӹ шот — 162 889 эдем (2005), тидӹ шотшы доно Венгрин 4-шӹ халажы.
Хала вашт Тиса йоген эртӓ. 

## Шӱмбел-тӓнг халавлӓ

*  Турку (Финлянди, Суоми)
*  Кембридж (Кого Британи)
*  Дармштадт (Германи)
*  Иерусалим (Израиль)
*  Котор (Монте Негро, Шим Кырык)
*  Ларнака (Кипр)
*  Льеж (Бельги)
*  Лодзь (Польша)
*  Ницца (Франци)
*  Одесса (Украина)
*  Парма (Итали)
*  Пула (Хорвати)
*  Рахов (Украина)
*  Роттердам (Нидерланд)
*  Шанхай (Китай)

Категори:Венгри халавлӓ
Ньиредьхаза

**Ньиредьхаза** () — Венгрин йыдпел-ирвелнӹжӹ, Сабольч-Сатмар-Берег медьежӹ. Ылӹзӹ шот: 116 899 эдем (2005).
= Шӱмбел-тӓнг халавлӓ =
*  Жешув, Польша
*  Изерлон, Германи
*  Каяни, Финлянди, Суоми
*  Ужгород, Украина
*  Сату Маре, Румыни
*  Прешов, Словаки
*  Кирьят-Моцкин, Израиль
*  Сент-Олбанс, Кого Британи

Категори:Венгри халавлӓ
Дьӧр

** Дьӧр** (, , ) — Венгрин йыпел-вадывелнӹш халажы, Будапешт дон Вена (хала) лошты вӓрлӓнӓ. Рабан Дунайыш йоген пырымы ӓнгӹштӹжӹ шыпшылт вазын. Дьӧр-Мошон-Шопрон медьен вуйхалажы . Ӹлӹзӹ шот 127 594 (2005 и).

Категори:Венгри халавлӓ
Монне, Жан

**Жан Омер Мари Габриель Монне** (фр. Jean Omer Marie Gabriel Monnet), (9.11.1888). Шачмы вӓржӹ Коньяк хала, Шаранта, Франци — (Колен 16.3.1979), (Колымы вӓржӹ Париж), Франци) — француз бизнесмен, кугижӓнӹш йенг.

Европа Ушемымӹштӹмӓштӹ пиш кого рольым мадын.

Европа Ушемлӓн шачаш манын коклышы курымын эртӹшӹ кок кого вырсы инспирацим пуэнӹт. Кӹзӹтшӹ Унионым (Ушемӹм) ынгылаш манын, тидӹм пӓлӓш уты агыл. Седӹндонат шайыштмашнам коньякым выжалышы фабрикант француз Жан Монне (Jean Monne) гӹц тӹнгӓлӹнӓ, кыды ӹшке жепӓш Европым яжон пӓлен, шӱмжӹ вашт яратен дӓ шукы сӓндӓлӹкӹштӹ каштын шоктен.

= Тӱнымбалныш Пӹтӓриш вырсы дӓ Монне =

Тӱнӹмбалныш Пӹтӓриш вырсы 1914—1918-шӹ ивлӓн Германи ваштареш кредӓлмӓштӹ коалициштӹ ылшы Франци дон Англи лоштыш льыскыдемшӹ кӹлӹм Монне раскыдын ужын. Каналын кок сирӹштӹжӓт икӹжӓк-иктӹ вӹкӹ ӹнянӹде анженӹт дӓ лач шоэн вӓшлиӓлтшӹ эдемвлӓ веле пашкудын йӹлмӹлӓжӹ попен мыштен.

Жан Монне кого опытан коммерсант ылын дӓ кыце шукыштат агыл пашкуды сӓндӓлӹквлӓ, вырсы ивлӓм ӹлен лӓктӓш дӓ халыкыштым пукшен лыкташ манын киндӹ дон вес керӓл продуктывлӓм аран-аран нӓлӓш тӹнгӓлӹт, анзыцок ужын. Киндӹ шӹренжок монополиствлӓн кидӹштӹ ылын, седӹндонат коалицишкӹ ушнышы сӓндӓлӹквлӓ тидӹм шергӓш ӓк доно нӓлӓш тӹнгӓлӹт ылын.

Монне пӹтӓри Францин, вара Кого Британин парвительствыжы докы кыце ыш доно киндӹ дон вес керӓл продуктывлӓм нӓлмӹлӓ, ядмаш доно лӓктӹн. Пӹтӓрижӹ гӹнь, Монне вӹкӹ пиш когон ӹнянӹде анженӹт, но шотлен лыкмыкышты, лачокшымат тӹдӹ делам попымыжым ынгылнеӹт дӓ тидӹ паштек Монне киндӹ дӓ провизи нӓлмӓшӹм Лондонышты вӓрлӓнӹшӹ конторыжы гач координируяш тӹнгӓлеш.

Тӱнымбалныш Пӹтӓриш вырсы «урам!» саслен-саслен тӹнгӓлӓлтӹн, тӹ салтаквлӓлӓн, кыдывлӓ Äтямӱлӓндӹн лӹмнержӹ верц кредӓлӓш маршируенӹт, мактымы шаявлӓм шукым попенӹт. Но махань сӹрӓн, лачокшымат, вырсы ылын дӓ маняр шукы ойхым тӹдӹ канден — тидӹм ынгылен шомыкышты, Европын гражданвлӓжӹ вырсы вӹкӓт анжалтышыштым вашталтенӹт.

Кыце толшашышты Европышты кредӓлдеок, вырсывлӓдеок ӹлӓш лиэш, тидӹ гишӓн тӹнӓм Жан Монне веле агыл шанен. Халыквлӓлоштыш иквӓреш пӓшӓм ӹштӹшӹ орган 1920-шы ин Женевын Халыквлӓн Ушемӹм ӹштен, кышты Жан Моннелӓн Генеральный секретарьын палшыкалышын должностьым пуэнӹт. Халыквлӓ лошты хытырен дӓ иквӓреш пӓшӓм ӹштен, вырсывлӓ докы нӓнгешӹ конфликтвлӓм решӓш лиэш манын Халыквлӓн Ушем шанен. Кыце пӓленӓ, ти шотышты пурым шанышы Ушем, задачыжым ӹштен кердде дӓ 1939-шӹ у вырсы тӹнгӓлӓлтӹн.

Категори:Франци персоналивлӓ
Категори:Франци политиквлӓ
Категори:Политиквлӓ
Кечкемет

**Кечкемет** () — Венгри покшалныш, медье Бач-Кишкун медьен административ центржы. Ӹлӹзӹ шот: 108 844 человека (2005). медьежӹ

## Географи дон транспорт
## Этимологижӹ
Ти регионышты кесӹм первишен урдатат, халан лӹмжӓт венгр йӹлмӹштӹш «кесӹ» шамак гӹц толеш. Халан гербӹштӹжӓт кесӹм анжыктымы.

## Историжӹ

## Шӱмбел-тӓнг халавлӓ
*  Аомори, Япони
*  Хӱвинкӓӓ, Финлянди, Суоми
*  Рӱссельсхайм, Германи
*  Ковентри, Кого Британи
*  Дорнбирн, Австри
*  ТыргӱМуреш, Румыни
*  Галанта, Словаки
*  Линчо-пинг, Швеци
*  Симферополь, Польша
*  Жешув, Польша
*  Берегово, Польша
*  Арко-й, Франци
*  Нагари, Израиль
*  Текирдаг, Турци

Категори:Венгри халавлӓ
Секешфехервар

**Секешфехерва́р** (IPA:['sikeʃfɛ'hɛrvar] , , , , ) — хала Венгриштӹ, Фейер медьежӹ. Ылӹзӹ шот: 101 465 эдем (2005). Покшал курымвлӓн Секешфехерварышты Венгри кугижӓн резиденцижӹ вӓрлӓнен. Ти халашты 37 кугижӓм коронуйымы, 15 кугижӓ вуйлатышым тайымы.

## Географи дон транспорт

= Шӱмбел-тӓнг халавлӓ =

*  Алба Юлия (Румыни)
*  Бирмингам (АУШ)
*  Благоевград (Болгари)
*  Братислава (Словаки)
*  Задар (Хорвати)
*  Кеми (Финлянди, Суоми)
*  Коджаэли, Турци
*  Луганск (Украина)
*  Ополе (Польша)
*  Сариун, Йыдпел Корей
*  Ченто (Итали)
*  Чорли (Кого Британи)
*  Швабиш Гмюнд (Германи)

Категори:Венгри халавлӓ
Киндӹ

**Киндӹ** (сыкыр) – кӱэшт лыкмы сыкыр. Тенгеок ныр гӹц тӹред нӓлмӹ шурны. Киндӹлӓн синоним семӹнь «сыкыр» шая ылеш. Киндӹлӓн тенгеок синоним «пӹрцӹ« шая кычылталтеш. Мӱкшвлӓ дон погымы киндӹ (рушла «пыльца») доно яркалаш ак кел. Лапкавлӓштӹ рекламым моло ӹштӓш гӹнь, тӹнӓм «киндӹ« шамакым кычылтман. 

= Киндӹ гишӓн халык шая =
•	Киндӹ гӹц кого ит ли.
•	Киндӹ мӹшкӹр паштек ак кашт.

К
К
Кагыль

**Кагыль** – лашаш руаш гӹц тышкымы дӓ кӱэшт лыкмы качкыш. Кагыльын кӧргӹжӹ тамаханят лин керлеш. Кырык марынвлӓ ромы тури, пай, шол, кол, олма, шаршы, коштымы олма, морко да молы йиш кагыльымат кӱэштӹт. Кагыльым шукы сӓндӓлӹкӹшток пӓлӓт. Кагыльвлӓ тенгеок виш сӹнӓн лин кердӹт.

К
К
Коман меленӓ

**Коман меленӓ** – кок пачаш меленӓ. 
=Рецептшӹ=
=Коман меленӓ гишӓн халык шая=
=Коман меленӓ сӹлнӹшаяшты=
К
К
Кыравец

**Кыравец**, тенгеок **кравец** — йӹргешкӹ паян кагыль. Кыравецӹм ыржа, шож дӓ шӓдӓнгӹ гӹц тышкаш лиэш. Ингридиеньвлӓжӹ: лашаш, мыны, прос шӹрӓш, охыра. Кырвецӹм 2010 ин «Финн-угр халыквлӓн 7 йозышты» конкурсыш лыкмы. Кыравец гань кагыль Финляндиштӹ улы, тӹштӹ пай вӓреш колым пиштӓт дӓ техень кагыль "калакукко" (кол ӓптӓн) маналтеш.
=Рецептшӹ=
=Кыравец гишӓн халык шая=
=Кыравец сӹлнӹшаяшты=
=Ажедмашвлӓ=

К
К
Кол лем

**Кол лем** — кол гӹц шолтымы лем, марынвлӓн национальный качкышы. Кол лемлӓн кыце тыгыды, тенгеок кого колат яра. Кол лемӹм вӹдеш ӓль шӹшер-патылеш шолтат.

К
К
Кӱтӹмӓк

**Кӱтӹмӓк** тенгеок **тарык** — шапышы шӹшер гӹц ӹштӹмӹ продукт. Кӱтӹмӓк гӹц марынвлӓ шукы йиш качкышым ӹштӓт.

К
Категори:Шӹшер-тарык
Лем

**Лем** – кырык марынвлӓн яратымы качкышышты. Лемӹн историжӹ пиш кужы ылеш, эдемвлӓ тӹдӹм шун дӓ кӹртни ӓтӹдерӹм шанен лыкмыкышты, шолташ тӹнгӓлӹнӹт. Качкыш семӹнь лем кымданжок 14-шӹ курым годшен пӓлӹ ӹлеш, тӹдӹ Кечӹвӓл вел сӓндӓлӹквлӓ гӹц шӓрлӓш тӹнгӓлӹн. Марынвлӓ кӹзӹт шӹренок пай, кол, понгы, кавшта дӓ кавштавичӹ хӓдӹр лемӹм качкыт. Тӱнӹмбалны 150 тип лем улы, кыдывлӓн тӹжем йишеш пайылалтыт.

Л
Л
Меленӓ

**Меленӓ** – лашаш гӹц ӹштӹмӹ качкыш, кыдын негӹцӹштӹжӹ вишкӹдӹ руаш. Ти руашӹм селмаш опталыт да кого температурышты кӱэштӹт. Меленӓ гань качкышым шукы халык пӓлӓ. Лин кердеш, рушынвлӓн «блин» шамакышты этимологижӹ доно мары «меленӓ» доно кӹлдӓлтӹн. Первишӹ руш йӹлмӹштӹ «мелина» шамак ылын, кыды, ӹлен-толын нӹнӹн кӹзӹтшӹ формышкы трансформируялтын. Шамаклан, вес славян йӹлмӹвлӓштӹ меленӓлӓн «блин» шамакым ак кычылтеп. Вес финн-угр йӹлмӹвлӓштӓт ти шамак лач марынвлӓн йӹлмӹштӹ веле улы. Лин кердеш руш йӹлмӹшкӹ ти шамак мерӓ йӹлмӹ гӹц толын.

М
М
Мыны (качкыш)

**Мыны** – качкыш йӓмдӹлӹмӹ годым мыным марынвлӓ пиш шӹрен кычылтыт. Тидӹ гӹц пасна мыным шолтен ӓль ыжарен качкыт. Когечӹ годым мынын символжы у ӹлӹмӓшӹн дӓ сотын символжы семӹнь ылеш.

М
М
Померанцев, Иван Васильевич

**Иван Васильевич Померанцев** –халыкланна сотым кандышы. (1785 и, Цикмӓ - кынам колен, пӓлӹ агыл). 
=Биографижӹ=
Цикмӓштӹ кырык мары йыхышты шачын. Тӹдӹн ӓтяжӹ Цикмӓштӹш Христосын Ӹлӹжмӹ церкӹштӹ дьӓкӹн ылын. Семняштӹштӹ 4 эргӹ дӓ 2 ӹдӹр ылын. Семон, Лексе, Иван (вӹзӹмшӹ тетя) Азаныштыш духовный академим тымень пӹтӓренӹт. Тӹ жепӹн тыменьмӹ вӓрвлӓштӹ тыменьшӹвлӓ ӹшке ӹшкӹлӓнӹштӹ фамилим айыренӹт. Семон ӹзӓжӹ Козьмодемьянский лин, Лексе – Сокольский, Иванжы - Померанцев лӹмӹм  айырен. 
1807 ин духовный академим тымень пӹтӓрӹмӹкӹжӹ, Изи Шӹндӹр солашты Тройцын церкӹштӹ свӓщенник лин. Тӹ жепӹн Синодын шӱдӹмӹжӹ велдӹк, Йыл тӹрӹштӹш халыквлӓн йӹлмӹвлӓшкӹ махань-шон церкӹ текствлӓм сӓренӹт. И. В. Померанцев мары йӹлмӹшкӹ Маркын Евангелжӹм дӓ таманяр апостолын увервлӓштӹм сӓрен. 
1818 ин 3 июньын Николай Икшӹ кугижӓн Александр эргӹжӹ шачмы лӹм доно Померанцев Изи Шӹндӹр солашты ӹшке пӧртӹштӹжӹ церкӹ кымдем школым пачаш шанен: Азаныш ядмаш сирмӓшӹм сирен. Школым пачаш разрешеним 3 иштӹ веле, 1821 ин 28 январьын пумы. Тӹ кечӹнок училищӹ пачылтын. Тӹштӹ пӹтӓри 12 тӹменьшӹ тыменьӹн, шот вара 20 якте кушкын. Цилӓ тӹмдӹмӓш процесс кырык марла кен. 1822-шы ин 11 июльын ти школышты Цикмӓ гӹц уезд инспекторжы дӓ вес эдемвлӓ ылыныт. Кырык мары тетявлӓ нӹнӹ анзылны келгӹ пӓлӹмӓшӹм анжыктенӹт, седӹндонат нӹнӹлӓн мактымы сирмашӹм кычыктенӹт дӓ книгӓвлӓм пӹрняленӹт. 1824 ин Померанцевӹн тымдымаш пӓшӓштӹжӹ нелыцвлӓ лӓктӹнӹт: кыдӹтидӹлӓнжӹ тымдымы пӓшӓжӹ мелешӹштӹ ылде, тӹдӹ вӹкӹ ӓлӓксӹвлӓм кӹшкӓш тӹнгӓлӹнӹт. Седӹндонӓт тӹдӹ школ пӓшӓм пырахен дӓ Кожваж церкӹшкӹ ванжа, тӹштӹ свӓщенник лин. Кемӹкӹжӹ Изи Шӹндӹр школ питӹрӓлтеш, угӹц тӹдӹ лач 1856 ин, М. А. Рождественскин йӹштӹлмӹжӹ доно веле угӹц амасажым пачын. 
Изи Шӹндӹр школышты нӹл и веле тымден гӹнят, Померанцев ӹшкежӹ ти ивлӓм сек цӓшӓнеш шотлен. 

* http://marihistory.ru/2011-01-01-20-11-43/4663-pomerantsev-ivan-vasilevich.html

П
П
Немӹр (качкыш)

**Немӹр** – махань-шон шӹрӓш качкыш. Ти шамак эче кырык мары йӹлмӹштӹ пӓшӓн мычашыжым анжыкта, кынам ӓрӓкӓм агыл йӱнӹт, а ӱан немӹрӹм пукшенӹт. Ти пуры дӓ шулыкым лаксыртышы агыл овуцам, кыды вӓрежӹ угӹц пырташ тӹнгӓлӹнӹт. 

Н
Н
Рождественский, Михаил Алексеевич

**Михаил Алексеевич Рождественский** – халыкланна сотым кандышы. (1830 и, Цикмӓ уезд –кынам колен, пӓлӹ агыл).
=Биографижӹ=

М. А. Рождественскин ӓтяжӹ дьӓкӹн ылын. 1850-шӹ ин духовный семинарим тымень пӹтӓрен. Яжон тыменьшӹ ӹрвезӓшӹм пакыла духовный академимшкӹ тыменяш колтенӹт. Льыскыды шулыкшы венлдӹк, тӹдӹм академи гӹц епархин пӓшӓш ваштенӹт. 1851 ин Азан дон Свияжскын архиепископшы Григорий тӹдӹм ӹшке хорышкыжы тымдышеш нӓлӹн. 1853 ин шулыкшы изиш тӧрлӓнӓлмӹкӹ тӹдӹ Цӓрлӓ уездӹн Петропавловски солаш кен дӓ тӹштӹ свӓщенник лин. Тӹштӹ шукыжок пӓшӓм ак ӹштӓ дӓ туан велӹшкӹжӹ вашташ ядмаш сирмӓшӹм сирен. Тенге тӹдӹ 1854-шы ин Изи Шӹндӹр солашкы толын. Валгыды Тройцын церкӹштӹ свӓщенник лин. 
1856 ин 12 январьын Рождественский Изи Шӹндӹрӹштӹ ӹшке пӧртӹштӹжӹ церкӹ кымдем училищӹм пӓчын дӓ тетявлӓлӓн кырык мары йыл-мӹ доно тымдаш тӹнгӓлӹн. Яжон тымдымы дӓ халык лошты пӓлӹмӓшӹм шӓрӹмӹ гишӓн Синод дӓ епархи лӹм доно тӹдӹлӓн тау шамакан сирмашӹм пуэнӹт дӓ шергӓкӓн пӹрня (подарка) доно пӓлемденӹт.. 
1869 ин Рождественским духовный съездышты Цикмӓ уездӹн 1-шӹ йӹргецӹн благочинный должностеш айыренӹт. 1872 ин земский управын правленин йенгжӹ (членжӹ) лин, тӹдӹн цацымыжы велдӹк Изи Шӹндӹрӹштӹ кок этажан училищӹм чангат дӓ пачыт. Рождественский тенгеок Цикмӓ уездӹi Гурий шӱмбел кымдемӹн школвлӓ пачаш манын, шукы шытырым пиштен да –тенге тӹды –туан халыкшын толшашыжым сотым ужаш шанен. Ти школвлӓштӹ тымдымы йӹлмӹ тӹнӓм кырык мары йӹлмӹ ылын. Тӹ ивлӓн шӹренжок лач ӹрвезӓшвлӓдӓн веле школвлӓ ылыныт гынят, Рождественски ӹдӹрвлӓӓнӓт школвлӓм пачаш цацен. Тенге 1869-шы –ин Изи Шӹндӹр ӹдӹрвлӓн училищештӹ пачмы лин, кышты пӹтӓрижӹ 15 ӹдӹрӓш тыменьӹн. 1874-шӹ ин тӹштӹ 50 ӹдӹр тӹменьӹн. Тыменьӹ вӓр утла тор ылын, тыменьшӹвлӓ ӱштӹмыж доно церлӓнен- колтенӹт: седӹндонат ти училищӹм Цикмӓш вашташ линӹт. Ти училищӹлӓн цикмӓ купец И. М. Зубков йори кого пӧртӹм шӹнден. 1875-шӹ ин 12 мартын ӹдӹрвлӓн училище Изи Шӹндӹр гӹц Цикмӓш официацльно ваштымы лин. Пакылажы ти училищӹ Цикмӓштӹш рушын агыл ӹдӹрвлӓн училищештӹ маналтын. 1877 ин М. А. Рождественский ӹшкежӓт Цикмӓшкӹ ванжа дӓ ти училищӹштӹ законвлӓм тымден.

А
А
Цикмӓштӹш рушын агыл ӹдӹрвлӓн училищештӹ

**Цикмӓштӹш рушын агыл ӹдӹрвлӓн училищештӹ** 

1860-шы ивлан Кырык сирӹштӹ шӹренжок лач ӹрвезӓшвлӓлӓн веле школвлӓ ылыныт, седӹндоно М. А.Рождественский  ӹдӹрвлӓлӓнӓт школвлӓм пачаш цацен. Тенге 1869-шы –ин Изи Шӹндӹр ӹдӹрвлӓн училищештӹ пачмы лин, кышты пӹтӓрижӹ 15 ӹдӹрӓш тыменьӹн. 1874-шӹ ин тӹштӹ 50 ӹдӹр тӹменьӹн. Тыменьмӹ вӓр утла тор ылынат, тыменьшӹвлӓ ӱштӹмыж доно церлӓнен колтенӹт, седӹндонат ти училищем Цикмӓш вашташ линӹт. Ти училищелӓн цикмӓ купец И. М. Зубков йори кого пӧртӹм шӹнден. Кышты кӹзӹт ти пӧрт? 1875-шӹ ин 12 мартын ӹдӹрвлӓн училище Изи Шӹндӹр гӹц Цикмӓш официацльно ваштымы лин. Пакылажы ти училище Цикмӓштӹш рушын агыл ӹдӹрвлӓн училищештӹ маналтын. Кышкевек ти школ пачмы ылын?

И
Вишняву

**Вишняву** () — Слива (*Prunus*) йыхыш пырышы кушкыш. Мары Элышты цилӓ вӓреок кушкеш, но сек шӹренжӹ Кырык сирӹштӹ вӓшлиӓлтеш. Изиш шокшырак вӓрӹм яратышы кушкыш.

В
В