open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Васикова, Лидия Петровна

**Лидия Петровна Васикова** (28-шы майын 1927-шӹ и) — Пӹнгель Парнингӓштӹ шачын, йӹлмӹзӹ, профессор.

Филологи наукын доктор, профессор Л.П. Васикова 1927-шӹ ин 28 майын шачын. Ӓтя-ӓвӓде шагал кодшы ӹдӹр цилӓ ясым сӹнген, пӹтӓри педучилищӹм, вара Марпединститутын историко-филологический факультетӹм тымень лӓктӹн. Тишток пӓшӓш ассистентеш пырен. 1951-1954-шӹ ивлӓн Эстоништӹ, Тарту университетӹштӹ, аспирантурышты тыменеш. Тенге ӹнянӹн наукын корным такырташ тӹнгӓлеш, тӹнг пӓшӓ вӓржӹ Марпединститут лиэш. Руш йӹлмӹ кафедрашты, анзыкылашы тымдышывлӓм йӓмдӹлӹмӓштӹ доцент шўм вашт йыштылеш. 1984-шӹ и гӹц Мары госуниверситетӹш ванжа. 1985-шӹ ин марын ӹдӹрӓмӓшвлӓ логӹц сек пӹтӓри филологи наукын доктор лиэш. А вес ин тӹдӹлӓн профессор лӹмӹм пуат. Руш дӓ общий языкознанин кафедрамат вуйлатен.

Руш дӓ марын, тенгеок кырык марын йӹлмӹвлӓ, языкознани, лингвистика шотышты тӹдӹ шукым пӓлӹшӹ, мастар шӹмлӹзӹ ылеш. 

Тӹдӹн шытыр доно Мары университетӹштӹ руш дӓ кырык мары йӹлмӹ дон литература отделеним, научный лабораторим пачмы, кырык мары йӹлмӹлӓн государственный статусым пумы, лӹмдервлӓм лыкмы. Лидия Петровнан шая семӹнь Н.В. Игнатьев лӹмеш лыдмашвлӓлӓн республиканский кўкшӹцӹм пумы. Ӹшкӹмжӹн тӹнг пӓшӓжӹ гӹц пасна, профессор Л.П. Васикова кого общественный пӓшӓм видӓ. Такеш агыл тӹдӹн ӹлӹмӹ девизшӓт техеньӹ ылеш: “Мам кердметӹм, цилӓ ӹштӹ“.

Лидия Петровна ӹшке паштекшӹ пуры корны доно студентвлӓм, мары йӹлмӹм тымдышывлӓм видӓ, ӹшке халык верц патыр лиӓш тымда.

Л.П. Васиковам финн-угр халыквлӓ лошты яжон пӓлӓт. Тӹдӹн научный пӓшӓвлӓжӹ семӹнь студентвлӓ тыменьӹт, ученыйвлӓ пакыла шӹмлӹмӹ пӓшӓм видӓт.

Профессор Л.П. Васикова - МАССР дон Российїн наукывлӓн заслуженный деятель. Тӹдӹлӓн Эстонин “Маарьямаан Крест” орденӹм пуэнӹт. А Кого Отечественный вырсы жепӹн колхозышты пыт пӓшӹлӹмӹжӹ гишӓн “За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941 - 1945 гг.” медаль доно пӓлемденӹт.

## Изи годшаш ивлӓжӹ

## Кӱшӹл школышты тыменьмӓш
1946-1950-шӹ ивлӓ лошты МарКугПедИ-штӹ тыменьӹн. Тидӹ паштек Тарту университетӹн аспирантурышты Пауль Аристе доны тыменьӹн.

## Шӹнцӹмаш пӓшӓвлӓжӹ
Мары йӹлмӹвлӓн синтаксисӹштӹм шӹмлен. 1984-шӹ ин Тарту университетӹштӹ ”Сложносочиненные предложения в совремкенном марийском литературном языке в сравнении с другими типами предложений” доктор пӓшӓм сирен дӓ ӹшӹклен. Лидия Петровна Васикова – пӹтӓриш мары ӹдӹрӓмӓш-профессор. Кӹзӹт тӹдӹ МарКугУ-н Кырык мары лабораторижӹм вуйлата дӓ кырык мары филологвлӓм йӓмдӹлӓ.

В
В
В
В
Васютин, Михаил Зиновьевич

**Михаил Зиновьевич Васютин** ― Мары Эл Республикын Культура министӹржӹ. 16 июньын 1959-шы ин Микрӓкӹштӹ шачын.

## Ажедмӓшвлӓ


В
В
Ваштар

**Ваштар** () — шавынь кӹцкӓн кушкышвлӓн йыхыш (Sapindaceae) пыра. Ваштарвлӓ пушангӹвла дӓ тӹшкӓвлӓ лин кердӹт. Шӹжӹм ӹлӹштӓшвлӓштӹ шукы цӹреан литӓт, ваштарвлӓм шӹренок парквлӓштӹ вӓшлиӓш лиэш. 

Европышты 3 йиш ваштар кушкеш: **[[коэӓн ваштар]]** (*Acer campestre*), **[[шӹргӹ ваштар]]** (*Acer platanoides*) дӓ **[[кырык ваштар]]** (*Acer pseudoplatanus*).

В
В
Валгыды Валентин кечӹ

**Валгыды Валентин кечӹ**, вес семӹньжӹ **Яратышывлӓн кечӹштӹ** — кымдан пӓлӹмӹ светский айо, кыдым 14-шӹ февральын аят. Ти кечӹн шергӓкӓн дӓ яратымы эдемвлӓлӓн пеледӹшвлӓм, конфетвлӓм, мадышвлӓм дӓ йӓнгӹм анжыктышы виш сирмӓшвлӓм (открыткывлӓм) пӹрнялӓт, кышты яратымашым согоньлымы шаявлӓм ӓль лыдышвлӓм сирӓт. Ти виш сирмӓшвлӓм валентинкывлӓ маныт. Социологи шӹмлӹмаш семӹнь ти виш сирмӓшвлӓ пиш популярный ылыт дӓ У и дӓ Шартял айовлӓ доно кымылангдымы паштек вӓрӹм нӓлӹт. 

## Историжӹ
Валгыды Валентинӹн кечӹ важвлӓжӹм Кугезӹ Рим жепӓш Луперкли айо гӹц нӓлеш, кыдым – яратымаш дӓ эротизм Juno Februata (Юно) йымытар дӓ пӧрттӱ йымы Pan (Фавн) лӹмеш эртӓрӹмӹ. Ти айо годым млоцавлӓ Palatinus (Палатинус) неркӓштӹш тӓрлидӹштӹ погыненӹт дӓ кесӹвлӓ дон ик пим цӧкеш канденӹт. Цӧкӹм пумы церемони паштек ӹрвезӹвлӓ вӹлӓнӹштӹ кесӹ каваштым чиэн, йӹрвӓш сӓрненӹт дӓ ваштареш толшывлӓм кесӹ кавашты гӹц ӹштӹмӹ лыпшвлӓ доно лыпшенӹт. Ваштареш толшывлӓжӹ шӹренжок йориок ӹдӹрвлӓ дон ӹдӹрӓмашвлӓ лиӓш цаценӹт. Тидӹ тетям куштылгын ӹштӓш дӓ кӹцкӓн ылмылан ӹнянӓш палшен.

В
Венгр сӹлнӹшая

**Венгр сӹлнӹшая**

* '''Венгрвлӓн важвлӓштӹ дӓ кугезӹ курымаш поэзиштӹ'''
* '''Венгрин сӹлнӹшая кӹдӓлӓш курымвлӓн'''
* '''Венгриштӹ ренессанс жепӓш сӹлнӹшая'''
* '''Паннониус Януш'''
* '''Венгрвлӓн гуманизм дон реформаци жепӓш сӹлнӹшая'''
* '''Хельтаи Гашпар'''
* '''Борнемисса Петер''' 
* '''Венгриштӹш мыры лирика XVI-шы курымын'''
* '''Балашши Балинт'''
* '''Римай Януш''' 
* '''Сенци Молнар Альберт'''
* '''Венгр барокко сӹлнӹшая''' 
* '''Пазмань Петер''' 
* '''Зрини Миклош''' 
* '''Дьӧндьӧши Иштван''' 
* '''Венгрлӓ вараш барокко сӹлнӹшая'''
* '''Вӧрӧшмарти Михай'''
* '''Бетлен Миклош'''
* '''Ракоци Ференц''' 
* '''Микеш Келемен'''

Нӓлмӹ вӓр: Unkarin kirjallisuus (Венгр сӹлнӹшая). Авторжы: академик Тибор Кланицай, SKS, Хельсинки, 1986. Валерий Аликов сӓрен.

В
В
В
Вепсвлӓ

**Вепсвлӓ** (вепслӓ: vepsä, bepsä; тошты лымышты — чудь) — Балти тангыж тырыштыш финн-угр группыш пырышы йылмӓн халык, кыдывлӓ Карелишты Онега дон Ладога йӓр тырышты, тенгеок Вологда дон Ленинград областьвлӓшты ылӓт. 2006 шы ин апрельын ныным Йыдвелыштыш, Сибирь дон Мындыр Ирвелныш тыгыды халыквлӓн регистрыш пыртымы, кыды нынылӓн махань-шон привилегивлӓм пуа, шамаклан вепс эргӓшвлӓлӓн Армиш ышке шанет гынь веле, неволя кеӓш ак кел. Билингввлӓ ылыт. Кыце туан йылмышты, тенгеок рушлаат попен мыштат. Йылмышты доно вепсвлӓ кым группеш шелӓлтыт. Цилӓжы 8 000 гыц утларак ылыт.

В
Категори:Финн-угр халыквлӓ
В
Веске Михкель

**Михкель Веске** (эстонла: *Mihkel Veske*) 28 (16) январьын 1843-шы ин шачын - 16-шы майын 1890-шы ин колен.

## Биографижӹ

## Шӹмлӹзӹ корныжы
1872-шы ин Лейпцигӹштӹ «Финн-угр йӹлмӹвлӓн историн аспектӹштӹжӹ тангаштӓрӹмӹ грамматикым» сирӹмӹжӹ гишӓн Лейпцигӹштӹ тӹдӹлӓн доктор лӹмӹм пумы. Лейпциг тӹнамок йӹлмӹвлӓм шӹмлӹмӹ центреш шотлалтын. 1874—1885 ивлӓ лошты Веске Тарту университетӹштӹ эстон йӹлмӹм тымден. 1885—1886-шы ивлӓн Венгриштӹ ӹлен дӓ эстонвлӓ логӹц сек пӹтӓришӹ венгр йӹлмӹм тыменьӹн. Михкель Веске Тарту университетӹн пӹтӓриш эстон профессоржы лин кердеш ылын, но эстон халыкым рушангдаш цацымы ивлӓн тӹдӹ утла туан халыкшы верц шалгенӓт, векӓтб тенге лиӓлтде. Тенге тӹдӹ шӹмлӹмаш пӓшӓвлӓжӹм ӹшташ манын Азан университетӹш кеӓ. Азанышты вӓрӹм тӹдӹлӓн моаш тӱнӹмбалны кымдан пӓлӹмӹ йӹлмӹзӹ Бодуэн де Куртене палшен, кыды тӹ жепӹн Тарту университетӹштӹ тымден. Азан университетӹштӹ Веске трӱеок колымыжы, 1890-шы и якте ӹштен.

Эстоништӹ Веске йӹлмӹзӹ семӹнь веле агыл пӓлӹ, тӹдӹ тенгеок туан халыкшым понгыжтарымы пӓшӓмӓт шукым ӹштен, поэт ылын. Тӹдӹн сирен кодымы лыдышвлӓжӹ мырышкы сӓрнӓлтӹнӹт, кыдывлӓм халык кӹзӹтӓт мыра: Кырыкыш кузенӓ, Туан пӧртем шуэн коденӓм.

## Веске мары халык шӹмлӹзӹ
Азанышты тӹдӹ финн-угр йӹлмӹвлӓм шӹмлен, экспедицивлӓ доно марынвлӓ дӓ мордвавлӓ докы каштын. Веске кырык мары йӹлмӹм келгӹн шӹмлен дӓ туан йӹлмӹнам сирӹмӓштӓт тӹдӹ ӹшке кишӓжӹм коден: тӹдӹ сирӹмӹ йӹлмӹшкӹна «ы» буквам пырташ темлен. Тидӹ гӹц пасна мары йӹлмӹвлӓм кок группеш шелӹн, кыдывлӓм вадывел мары дӓ ирвел мары йӹлмӹ манын. Пӹтӓришӹшкӹжӹ цикмӓнӓйвлӓ (кырык дӓ кожла марывлӓ) дон йӓрӓнгӓ (кӹзӹтшӹ йыдвел-вадывел) марывлам, кокшышкыжы алык марынвлӓм пыртен.
Экспедицивлӓжӹ паштек М. Веске шӹмлӹмашвлӓм сирен, кӹшецӹн теве мам пӓлен нӓлӓш лиэш: Угарман губернян Макар уездӹштӹжӹ Веске статистикышты анжыктымы 5 мары солам агыл, а 8 солам дӓ Шурдӹнг уездӹштӹ 2-ым агыл, а 15 шотлен лыктын. Мары халыкын 3 йиш выргемжӹ гишӓн пӓлдӹртен, кырык дӓ алык марынвлӓн йӹлмӹштӹш айыртемвлӓн шӹмлен, Кокшамар солашты коллоэц артельын пӓшӓ принципвлӓжӹм шӹмлен, кыце Пӧртныр волостьыштыш кырык мары хресӓньвлӓ прававлӓштӹм пӓлӓт, шӹмлен, тенгеок шукы жанран мырывлам поген дӓ сӱӓн, эдем тайымы дӓ ӓштӹмӹ овуцавлам сирен нӓлын. Азанышты яжо кӹлӹм алык мары профессор Иван Смирнов доно яжо кӹлӹм кӹчен дӓ тӹдӹн палшымыжы доно экспедицивлӓшкӹжӓт тӹдӹн палшымыжы доно каштын. 1889-шӹ ин шошым Веске экспедици доно Кырык сирӹш толын дӓ Салымсолашты, Солаволкышты, Пӧртнырышты дӓ Шур монастирӹштӹ ылын. Ти корнышты ылмыжы годым 100 утла кырык мары халык мырым сирен нӓлӹн, лексикографи материалым поген.

## Ажедмӓшвлӓ


## Кылвервлӓ
* https://web.archive.org/web/20080411213340/http://www.ut.ee/verse/index.php?m=authors&aid=16
* https://web.archive.org/web/20231209161924/https://info.raad.tartu.ee/muinsus.nsf/0/8C9DA21C9285B46F422568D200382D09
* https://kreutzwald.kirmus.ee/et/lisamaterjalid/ajatelje_materjalid?item_id=19&table=Persons

В
В
В
Веткина, Юлия Алексеевна

**Юлия Алексеевна Веткина** — лӹмлӹ кӓрш мастар, мырызы, педагог, Мары Эл Республикыштышы культурын заслуженный пӓшӓзӹжӹ (1994). Тӹдӹ 1954 ин Микрӓк вел Петуксолаэш шачын. Микрӓк кӹдӓлӓш школышты тыменьмӹжӹ годым музыкальный школыш каштын, кӓрш доно шакташ тыменьӹн. 1969 ин 8 класс паштек Йошкар-Олаш кен, И.С.Палантай лӹмӓн музыкальный училищӹш, дирижерско-хоровой отделениш, кӓрш классыш, тыменяш пырен (тымдышыжы Скулкина Л.П. лин). 1973 ин училищӹм тымень пӹтӓрӹмӹкӹжӹ Микрӓк тетя музыкальный школыш толын дӓ шукы жеп тӹштӹ пӓшӓм ӹштен, тетявлӓм кӓрш доно шакташ тымден, тенгеок кӹдӓлӓш школышты музыка урокым эртӓрен. Юлия Алексеевна пулӓ жеп «Шӹжвӹк» ансамбльышты мырен дӓ кӓршӹм шактен, мыры конкурсвлӓштӹ дӓ гала-концертвлӹштӹ ик гӓнӓ веле агыл лауреат лӹмӹм сӹнген нӓлӹн, 1995 ин «Голоса России» телерадиоконкурсышты лауреат дӓ дипломант лин. Кӓрш ансамбль доно шукы гӓнӓ республикыштына, Российӹштӹшӹ кого халавлӓштӹ дӓ вес сӓндӓлӹквлӓшт ӹмырен дӓ шактен каштын. Тӹдӹ творческий пӓшӓлӓнӓт шукы жепӹм айырен. 1995 ин «Кӓрш» лӹмӓн мыры сборникӹм пецӓтлен лыктын.

Микрӓк музыка школышты тенгеок Валентина Прокопьевна Кузнецова дӓ Фелицата Якимовна Эшметова пӓшӓлат. Нӹнӓт пиш мастар кӓршӹзӹвлӓ ылыт. Нӹнӹ Эстоништӹ, Финляндиштӹ, Венгриштӹ, Коми республикышты дӓ мол вӓрэӓт кӓрш юкыштым йонгалтареныт, шукы фестивальын лауреатвлӓ линӹт.
Кӓршӹм шактымаш Микрӓк вел гӹцӹн тӹнгӓлӹн, Кырык мары кымдемнӓн вес солавлӓшкӹжӓт кымдан шӓрлен. Кӹзӹт тетявлӓм кӓршӹм шакташ Цикмӓ халаштат, Пайскырыкыштат, Йоласалыштат, Виловатыштат искусство школвлӓштӹ тымдат. Тымдышывлӓжӹ цилӓнӓт Микрӓк велеш шачын кушшы, Микрак школым тымень лӓкшӹвлӓ ылыт. Йоласалышты кӓршӹм шакташ шукы и ӹнде Эшмякова Фаина Викторовна тымда.

## Ажедмӓшвлӓ


В
В
В
Виловат

**Виловат** ().

## Вӓрлӓнӹмӓш, ӹлӹзӹ шот
Ти сола первишӹ Кого Кӹтӹри (Москва) трактын шалахай монгырыштыжы вӓрлӓнӓ. Мӹндӹрнӹ агыл Изи Йынгы ӓнгӹр йоген эртӓ.
Ажедмӓш:
http://vkontakte.ru/photo-2564602_15021699

## Историжӹ
Тиштӹ Павел I-шӹ дон А. С. Пушкин эртенӹт 18-шӹ курымын Виловат сола сага когогорны эртен. Тӹдӹ Угарман халам Казань доно ушен. Тӹдӹм Кого Кӹтӹри, Сибирь («Владимирский») тракт маныныт. Ти корнеш «пересыльный этапым», икманяр кудвичӹ гӹц шалгышы кого агыл ямской станцим ӹштӹмӹ. Тӹштӹ ти тракт доно кешӹвлӓ дӓ салтак конвой каторжный арестантвлӓ доно кӓнӓлтӓш жепеш шагал кердӹнӹт. А почты станцим Виловатовый Враг солашты вӓрӓнгдӹмӹ. Ти солан вес лӹмжӹ «Почты сола» ылын. «Виловатовый» («развилистый») «Враг» («овраг»). Предани семӹнь «Этапный околодокын» пӹтӓришӹ ӹлӹзӹжӹ отсавной салтак, рушын Иван Рубейкин лин. Тӹдӹн йыхшым вӓрӓштӹшӹ халык «Рубейка роды» манын. Истори лактӹшвлӓ семӹнь, ти Кӹтӹри тракт мычкы Виловат гач император Павел I эргӓвлӓжӹ доно 1798-шӹ ин эртен дӓ Виловатовый Враг станциштӹ кечӹвӓл качкышым качкын. Тишток 4 сентябрьӹн 1833-шы ин лӹмлӹ поэт А. С. Пушкин пугачевский восстани гишӓн Йыл дӓ Урал кымдемвлӓш материалым погаш кемӹжӹ годым шагалын. Кӹзӹтӓт Виловат гӹц Йоласалыш тӧрӧк кемӓштӹ ти Кого Кӹтӹри тракт кӓндӓкш уштыш кытан перегӓлт кодын.

## Культура

Виловатышты Культура пӧрт улы, кышты халык театр ӹштӓ.

## Экономика

## Транспорт

**Автобус линивлӓ**:
*Цикмӓ - Виловат
*Цикмӓ - Пӹзӹкныр
*Цикмӓ - Йошкар-Ола (Шывашар гач)
*Цикмӓ- Шывашар
*Цикмӓ - Угарман
*Цикмӓ - Москва

Категори:Солавлӓ
Категори:Мары Эл солавлӓ
Категори:Кырык мары солавлӓ
Категори:Ӹлемвлӓ
Виловат вел солавлӓ

**Виловат вел солавлӓ**. 
Виловат сола согоньыш пырышы солавлӓ.

* Акозын
* Арйынгывуй
* Аштавай
* Ӓлдисола
* Ӓнгӹрвал
* Ӓргӓсола
* Ӓршиксола
* Важынӓнгӹр
* Виловат
* Изи Сӧрмӓнӓнгӹр
* Изи Шӹндӹр
* Йӓнгӹсола
* Йӓндушсола
* Йӓнӹксола
* Йӓрмӓксир
* Кожваж
* Кожважвуй
* Кожерлӓ
* Корцакал
* Лидӹмбал (Алдайсола)
* Лицкӹнер
* Майсир
* Немӹцсола
* Окасола
* Осипсола
* Охонянсола
* Паратмар
* Пичӓнсола
* Покансола
* Поленгӓ
* Сатсола
* Тышнал
* Тьопай
* Тьотянсола
* У (Новый)
* Шактенваж
* Шапкилӓ
* Шӓртньӹ (Шартне)
* Шӹндӹрйӓл
* Шӹргӹйӓл
* Эсӓнсола
* Юаньсир

## Ажедмӓшвлӓ
Мары Эл карта марла

https://web.archive.org/web/20170306023755/http://mariuver.info/files/map_mari_el.pdf

Категори:Солавлӓ
Категори:Мары Эл солавлӓ
Категори:Кырык мары солавлӓ
Категори:Ӹлемвлӓ
Вильнюс

**Ви́льнюс** (литвала Vilnius, 1939 и якте Ви́льна) — Литван вуйхалажы. Литван кечӹвӓл-вадывелнӹжӹ Вильнян Нярис йогышкы пырымы тӹнгӹштӹ вӓрлӓнӓ. Ош Россий дон пӹсманжӹ якте 24 уштыш, Халан кымдецшӹ - 392 км², ӹлӹзӹ шот — 560 170 эдем (2010). 
Кынам халан пӹтӓриш кужӹм пиштӹмӹ, историштӹ пӓлӹ агыл, Вильна лӹм доно тӹдӹм пӹтӓриш гӓнӓ литвавлӓн лужавуйышты Гедимин пӓлдӹртен дӓ ти хала вуйхала ылеш манын сирен.

В
В
В
В
Виноградсир

**Виноградсир** - Кугилӓнсола гыц 7 уштыш ордышты ылын. 

Ти сола 1910-шы и годшен палы ылын. Кызыт Пӹзӹлмӹсир дон иквареш лин да 1980-шы ин солавлан реестр гыц карангдымы. 1920-шы ин ти солашты 8 портышты 45 эдем ылен.

* http://www.12rus.ru/List/22/442/
Категори:Солавлӓ
Вихманн, Ӱрйӧ

**Ӱрйӧ Вихманн** (финнлӓ *Yrjö Wichmann* (1868–1932) — 1920–1932-шы ивлӓ лошты Хельсинки университетӹштӹ финн-угр йӹлмӹвлӓн профессорын пӓшӓжӹм ӹштен. Финн-Угр Ушемӹн стипедиатшы семӹнь 1891–1892 дӓ 1894-шӹ ин удмурт йӹлмӹм дӓ 1905-1906-шы ивлӓн мары йӹлмӹвлӓм шӹмлен. Кырык сирӹштӹ ылмыжы годым Йоласалышты кӹм тӹлзӹ (1905-шӹ ин октябрь гӹц 1906-шы ин январь якте) ӹлен, туан йӹдмӹнӓм шӹмлен дӓ махань-шон фотографивлӓм ӹштен. «Кырык мары районын солавлӓн историштӹ« книгӓштӹ анжыктымы Йоласал церкӹн фотожы тӹдӹн ылеш. Йоласалышты тӹдӹ вӓтӹжӹ Йулиа Вихманн доно иквӓреш ылыныт. Тидӹ гишӓн 2007-шӹ ин лӓкшӹ Цикмӓ журналышты пӓлен нӓлӓш лиэш. Вихманн тенгеок коми дӓ Трансильваништӹ ӹлӹшӹ чанго-венгрвлӓн йӹлмӹштӹм шӹмлен.

## Ажедмӓшвлӓ


Категори:Суоми персоналивлӓ
Категори:Фенно-угриствлӓ
Владимир Сузы

**Владимир Сузы** (**Владимир Павлович Семёнов**) 1913 ин Кырык Мары район Сарапай сола незер хресань семняэш шачын. Изижы годымок атяжӹ гӹц тылык кодын, ӹлӹмашӹжӹ нелӹ ылын. Тӹдӹ кӹтомат кӹтен, кӹченат каштын. Но тылык ӹрвезӹлан Советский кӹл, у ӹлӹмаш палшен.

1927 ин В. Сузы кырыкКырык мары педтехникумыш тыменяш пыра да 1930 ин Цикм ӓ педтехникумым тымень пӹтара. Тыменьмӹ годым шайыштмашвлам сираш тӹнгалеш, Кӹтозӹ дон Вараш атя пӹтариш шайыштмашвлажӹм тӹдӹ 1929 ин сирен.

Владимир Павловичын пӹтариш шайыштмашвлаштыжок из годшы ӹлӹмашӹжӹм яргатан анжыктымы.

Педтехникум паштек тӹдӹ редакци дон издательствышты пашам ӹштен. Сирӹмӹ пашавлажӹм Кыралшы (кӹзӹт Жерӓ газетеш) да У сем журналеш пецӓтлен.

1934 до 1936 ивлӓн В. Сузын шайыштмашвлажӹн погемиквла, 1937 ин Таган Стьопан повестьшӹ Москвашты лӓктӹнӹт. 1936 ин Мӓ пеледӹнӓ альманахеш Салтак мыры поэмыжы пецӓтлӓлтӹн.

1941 ин 22 июньын вырсы тӹнгӓлмӹ паштек, Владимир Павлович йӹлеок тӹшкы кен колтен. Вырсы паштек капитан звани доно, орден дон медальвлӓм пижӹктен, арми гыц сӓрнен толын.

1957 ин Ылӹмӓш корны погемикшы лактӹн. Вӓкш янгышта шайыштмашыжым, векӓт, мары халык лошты пӓлӹдӹмӹжӹ иктӓт уке: тӹдӹм 7-шы классаш учебникӹш пыртымы.1965 ин «Ылымӓш тымда» погемикшӹ пецатлалт лактӹн.

В. Сузы лач ик «Вакш янгышта» шайыштмашыжым, иктӹм веле сирен гӹнят, Мары литературын историшкӹжӹ пыра ылын» - манеш Н. П. Егоров.

Владимир Павлович учебниквлам лыкмы шотышты шукы пашам ӹштен. Пӹтартӹш жепӹн тыды ясыланен, но тидӹм иктӹланат палдӹртӹде, седок Ленин корны газет редакциштӹ пашален. В. Сузы, 60 ижӹ яктеат кым тӹлзӹм ӹлен шоктыде, 1973 ин 16 апрельын трукок колен. Тӹдӹн сирен кодымы повесть дон шайыштмашвлажы ма паштекнаат ӹлаш тӹнгалӹт.

В. П. Сузы эче шукы сирен кердеш ыльы. Тенге гӹнят Сарапай сола лымлы марына тулетан пашам ӹштен коден, самырык сирышӹвламат творчество корнышкы лыктын, виктарен. Ныны логӹц кыдыжы ош светӹштӹ укеат ылыт, а ашӹндарӹмашвлаштӹ кодыныт.

Сирӹзӹвлӓ икӹжӓк – иктӹштӹм паленыт, а В. Сузым 50-60-70 ивлӓн ышке тымдышешышты шотленыт, седындон яжо ашындарымашвлӓ веле В. Сузы гишӓн кодыныт.

В
В
В
Водьвлӓ

**Водьвлӓ** (водск. vaďďalain), рушла вадьякко, водь, шоэн вожане) — Балти тангыж тӹрӹштӹш чӹдӹ шотан финн-угр халык. Цилӓнжӓт нӹнӹ кӹзӹт 80 эдем веле ылыт. ӹлӹмӹ вӓрӹштӹ Ленинград областьын Кингисепп районышты Краколье (Jõgõperä / Йыгыпэра) и Лужицы (Luuttsa /Лууттса) солавлӓштӹ. Тенгеок Петербургышты дӓ Москвашты ӹлӓт, Эстоништӹ 9 водь ӹлӓ.

*VAĐĐA TODAY, is an open project run as a NGO aimed to popularize Votes' culture among the Internet community.

В
Категори:Финн-угр халыквлӓ
В
Вольтер

**Вольте́р** (фр. *Voltaire*; 21 ноябрь 1694, Париж — 30 май 1778, тӹшток; шачынжы Франсуа-Мари Аруэ, фр. *François Marie Arouet*; Voltaire — анаграмма «Arouet le j(eune)» — «Аруэ изирӓкшӹ») — XVIII курымаш кого француз филосовлӓ лошкы пыра, философ-сотым кандышы, поэт, прозаик, сатирик, историк, публицист, прававлӓ верц шалгышы; вольтерьянствылан негӹцӹм пиштӹшӹ.

В
В
В
Вольыквлӓн прававлӓштӹ

**Вольыквлӓн прававлӓштӹ** — ынгылымаш, кыды семӹнь вольыквлӓн интересыштым, шамаклан карштымашым пӓлыде ылӓш интересым шотыш нӓлмӓн. Ти ынгылымаш семӹнь, вольыквлӓ вӹкӹ лач качкышым пушы, пӓшӓ ви, шӹмлӹмӓш дӓ сусум кандышы объект семӹнь веле агыл анжымыла. Ти шотышты мораль дон этика ядмашат анзылны лишӓшлык ылыт.

В
В
Вӓрӓшӓнгӹр

**Вӓрӓшӓнгӹр** — сола Кырык сирӹштӹ, Йоласал сола согоньышты. Йоласал-Пайскырык шоссе лишнӹ вӓрлӓнӓ.
Йоласал якте 8 уштыш нӓрӹ. 2001-шӹ ин Вӓрӓшӓнгӹрӹштӹ эдем ӹлен.

## Вӓрлӓнӹмӹжӹ
Варашангыр сола Пистерла сола гыц 4 уштыш нарышты варлана. Пашкуды солавла: Пертюк, Санук, Илдар, Цотай да Изик. Сола шайылны Пынгел ангырын тынгалтышыжы. Мындырны агыл кого Казоной манмы шыргы варлана. 
## Историжӹ
Варашангыр сола историшты пытариш гана 1800 ивлан ашандаралтеш. Ти солашты кид-мастарвла ыленыт, шукы эдем вуйыштым пиштеныт Кого Отечественный вырсышты, курым сола халык ныр пашам пашала. Колхоз вереман пырцым коштымы вар ылын ти солашты.

Категори:Солавлӓ
Категори:Мары Эл солавлӓ
Категори:Кырык мары солавлӓ
Категори:Ӹлемвлӓ
Вӧрӧшмарти, Михай

**Михай Вӧрӧшмарти** (*Vörösmarty Mihály*, 1800. 12. 01—1855. 10. 19.)

Реформаци ваштареш шалгымы жепӹн, 1604-шӹ ин Нӱйтран епископшы ик католик пасторым арестуяш дӓ тӹдӹм тюрмӓш шӹндӓш шӱдӓ. Ти пасторжы Михай Вӧрӧшмарти ылын. Тюрмаштӹ шӹнзӹмӹжӹ годым тӹдӹ лач езуитвлӓн пропаганда шаяштым веле лыдын кердӹн. а пастор пиш лыдаш яратен. Кыце реформаторвлӓ (протестантвлӓ) католицизмӹм критикуенӹт ылын, ти книгӓвлӓштӹ нӹнӹн методвлӓ донок ӹнде протестант церкӹм критикуйымы ылын. Вӧрӧшмарти религи гишӓн шукы шанен дӓ изин-олен тӹдӹ католицизм монгырыш пурын анжаш тӹнгӓлӹн. Тӹнӓмок кӹтӹкӹн ӹшке шанымашвлӓжӹмӓт сирен.

Жеп эртӹмӹкӹ Вӧрӧшмарти ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓжӹм дӓ молнам сирӹмӹ шанымашвлӓжӹм иквӓреш поген, «Сӓрнӓлтмем гишӓн шайыштмаш» (Megtérésem históriája) лӹмӓн книгӓм сирӓ. Ти книгӓм сирӹмӹжӹ годым Вӧрӧшмарти образец семӹнь Борнемицан традицивлӓжӹм шотыш нӓлӹн. «Сӓрнӓлтмем гишӓн шайыштмаш» венгр сӹлнӹшаяшты кок семӹнь у корны доно кемӓш анжыктышы пӓшӓэш шотлалтеш: тидӹ ӹшкевуяок (самостоятельне) пӓшӓ дӓ эче барокко стиль доно сирӹмӹ пӹтӓриш проза пӓшӓ ылеш.

Вӧрӧшмарти эдемӹн шам кӧргӹштӹш кредӓлмӓшвлӓм келтӹмӓшӹн аздарымешеш ак шотлы- тидӹ эдемӹн льыскыды ылмы дӓ пӓлӹдӹмӹ гишӓн лиӓлтеш, манын сирӹзӹ пӓлдӹртӓ. Ти книгӓм сирӹмӓштӹ молнам сирӹмӹ ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓжӹ кого палшыкым пуэнӹт дӓ тенге тӓнгвлӓжӹ доно перви ма гишӓн хытырен, тӹдӹ гишӓн сирен. Кыды-кынамжы гӹнь, ти хытырымашвлӓ пиш драматическилӓ кайыт: тӓнгвлӓ икӹжӓк-иктӹштӹ вӹкӹ шӹдешкӓт, соредӓлӹт, кыдыжы «шӹвӓлеш дӓ ашкедеш» вӓк дӓ курымеш тӓнг ылмыжым монда. Ти пӓшӓштӹ пиш интересне сӱжет улы, кышты церкӹ хор гишӓн сирӓлтеш. Хорын мырызывлӓ цилӓн ӹшке семӹньӹштӹ ӹлӹмӓш вӹкӹ анжат дӓ икӹжӓк-иктӹштӹ доно дискутируят. Но сагажы шалгышы мырызы мам вӓшештӓ иктӓт ак колышт, лач попат веле. Барокко жепӓш эдемвлӓн характервлӓм анжыктымашты Вӧрӧшмарти яжо кӱкшӹцӹш шон. Тидӹм эдемвлӓ хытырымашвлӓм анжыктымашты ужаш лиэш.

## Links
* Mihály Vörösmarty biografie (in german language)
* Mihály Vörösmarty biography (in hungarian language)
* Vörösmarty Mihály.lap.hu - links (in hungarian language)

Категори:Венгри персоналивлӓ
Категори:Сирӹзӹвлӓ
Категори:Венгр сӹлнӹшая
Вӹржӹкӓн

**Вӹржӹкӓн** — сола Кырык сирӹштӹ, Эмӓн сола согоньын территориштӹжӹ. Солан эче вес лӹмжӹ улы, тидӹм Ошкан маныт. Лач первижок Вӹржӹкӓн Акпарс лужавуйын мӱлӓндӹшкӹжӹ пырен. Эмӓн якте 3 уштыш. Вӹржӹкӓнӹштӹ поэт В. Алёшкин, псевдолӹмжӹ Ошкан дон 1930-шы ивлӓн репресси гӹц Сибирьӹш шӹлшӹ Е. И. Алёшкин шачыныт. Кокшыжы Красноярскышты партин крайкомын 2-шы секретарьжы ылын. 2001-шӹ ин солашты 91 эдем ӹлен.

## Вӓрлӓнӹмӹжӹ

## Историжӹ

Категори:Солавлӓ
Категори:Мары Эл солавлӓ
Категори:Кырык мары солавлӓ
Категори:Ӹлемвлӓ
Вӹржӹкӓн школ

**Вӹржӹкӓн школ** — Кырык сирӹштӹш  Вӹржӹкӓн  сола школ. Школым ????-шӹ ин пачмы, ????-шы ин питӹрӹмӹ.

Категори:Школвлӓ
Категори:Кырык сир школвлӓ
В
Вӹтлӓ

**Вӹтлӓ** (алык марла *Вӱтла*, суасламар. *Вӗтле*, рушла *Ветлуга*) — йогы Мары Элышты, тӓнгӓлтӹшӹжӹм Вичӹ областышты нӓлеш. Кытшы 889 уштыш. Йогын бассейн кымдецшӹ 39 400 км². Вӹдӹм ямдымаш (Йӱрнӹ лишнӹ): 255 м³/с. Шалахай сиржӹ лап, вургымлажы кукшӹ(100 якте), мергелиӓн дӓ ошмаан. Йогымыжы пиш олен кеӓ, коашан йогы. Вӹтлӓш шалахай гӹц: Ней, Кого Какша, Уста, Йӱронга дӓ вургымла гӹц Вохма дон Лӱнда йоген пырат. Вӹдшӹм лым гӹц пога. Ноябрь дон апрель лошты шалга. Шӹргӹм йоктарымы йогы. Йӱрнӹ дорц 700 уштышым тылвыш доно кузаш лиэш. Вӹтла сирӹштӹ Кузьмасола дон Вӹтлӓмарывӹтлӓмары солавлӓ дӓ Шарья дон Вӹтла хала, хала сӹнӓн поселкывлӓ Варнавино, Ветлужский, Якшар Бакы,Воскресенское, Йӱрнӹ вӓрлӓнӓт.

## Ажедмӓшвлӓ
* http://poidem-v-pohod.narod.ru/newpage11.htm
* http://images.google.fi/images?hl=fi&source=hp&q=%D0%92%D0%B5%D1%82%D0%BB%D1%83%D0%B3%D0%B0&um=1&ie=UTF-8&ei=qSdWS9jFF5ya_QaY6pioCg&sa=X&oi=image_result_group&ct=title&resnum=5&ved=0CCMQsAQwBA
* https://web.archive.org/web/20090611101030/http://www.skitalets.ru/books/100mar/vetluga.htm
* https://web.archive.org/web/20100116120805/http://www.fishingguide.ru/vodrus/vetluga
* http://web2.0mariel.ru/?p=43

Й
Й
Й
Й
Вӹтлӓмары

**Вӹтлӓмары** (рушла Еникеево)  — сола Кырык мары кымдемӹн Йыл ымбалныжы.

Марынвлӓн ӹлем семӹнь В. XVI-шы курым годшен пӓлӹ ылеш. Токсубай шӱдӹвуйын мӱлӓндӹш пырен.

Категори:Солавлӓ
Категори:Мары Эл солавлӓ
Категори:Кырык мары солавлӓ
Категори:Ӹлемвлӓ
Гайдов, Софроний Семёнович

**Софроний Семёнович Гайдов** — кырык мары поэт, 1947-шӹ ин Пайскырык велнӹш Лидӹвуй солашты шачын. Туан велӹм яратымы шулӹшӓн лыдышвлӓм сирӓ. Кок книгажӹм лыкмы: Кышты амала шыжвык (1994), Ир лыпш шыпшалмеш.

Ӓ, ӓ, Ӧ, ӧ, Ӹ, ӹ, Ӱ, ӱ

## Ажедмӓшвлӓ
* http://www.12rus.ru/List/22/392/

Г
Г
Г
Галлен-Каллела, Аксели Вальдемар

**Аксели Вальдемар Галлен-Каллела** (финнлӓ *Akseli Gallen-Kallela* (Axél Waldemar Gallén) ш. 26-шы апрель 1865-шӹ и, Пори хала, Суоми – к. 7-шӹ март 1931-шӹ и, Стокгольм) — халыквлӓ лошты кымдан пӓлӹмӹ финн артньык. Вазымы стильжӹ: XIX-шӹ курымаш халык романтизм дон реализм. Сек пӓлӹмӹ пӓшӓвлӓжӹ: Эргаш дон карак (1884), Папа дон коти (1885), Démasquée (1888), Паанайӓрсолан кӹтозӹжӹ (1892), Symposion ӓль Проблема (1894), Сампом таптымаш (1893), Ad Astra (1894), Сампо верц кредӓлмӓш (1895), Куллервон шудалмыжы (1906-08), Лемминкӓйненӹн ӓваӓжӹ (1897) дӓ тенгеок Алексис Кивин «Шӹм шумбел» романжылан иллюстрацивлӓ.

Г
Г
Вӹцпистӹ

**Вӹцпистӹ** — сола Кырык сирӹштӹ, Шур монгырышты. Макарсир якте 9 уштыш нӓрӹ. Цикмӓ доно автобус лини доно кӹлдӓлтӹн, кыды пашкуды Яштуга якте каштеш. Вӹцпистӹштӹ лапка уке, нӹнӹн лишӹл лапкашты — Яштугашты. Кӱшӹл Пӹнгель школым питӹрӹмӹ паштек вӹцпистӹ тетявлӓ Пайскырык школышкы тыменяш каштыт.

Категори:Солавлӓ
Категори:Мары Эл солавлӓ
Категори:Ӹлемвлӓ
Гог, Винсент ван

**Гог, Винсент ван**
 
* Шачмы кечӹжӹ:	30 март 1853
* Шачмы варжӹ: Грот-Зӱндерт, Нидерландвлӓ
* Колымы кечӹжӹ: 29 июль 1890
* Колымы варжӹ: Овер-сӱр-Уаз, Франци
* Махань халык гӹц: Голланд
* Гражданствыжы: Нидерландвлӓ
* Жанржы: пейзаж
* Стильжӹ: постимпрессионизм
* Кычыкым пушывлажӹ: Тео ван Гог
**Винсе́нт Ви́ллем ван Гог** (, 30 март 1853, Грот-Зӱндерт, Бреда лишнӹ, Нидерландвлӓ — 29 июль 1890, Овер-сӱр-Уаз, Франци) — тӱнымбал йӹр пӓлӹмӹ нидерланд артньык-постимпрессионист.

## Биографижӹ
Винсент ван Гог 11 час ирок 30-шы мартын 1853-шы ин Грот-Зӱндерт (нидерл. Groot Zundert) солашты Йыдвел Брабант провинциштӹ кечӹвӓл Нидерландышты Бельгин пӹсмӓн лишнӹ шачын. Винсентӹн ӓтяжӹ— Теодор ван Гог протестант верӓн пасторжы ылын, ӓвӓжӹ — Анна Корнелия Карбентус, кыдын ӓтяжӹ Гаага халашты книгӓвлӓм сӹрен дӓ книгӓвлӓм выжален. 

Теодор дон Анна Корнелиян шӹм тетяштӹ логӹц Винсент кокшыжы ылын. Тӹдӹлӓн лӹмжӹм ӓтя монгыр гӹц курымжым протестант церкӹштӹ пӓшӓлӹшӹ ылшы тьотяшты лӹмеш пумы. Ти лӹмӹм Винсент гӹц ик и анзыц шачшы дӓ ик кечӹштӹ колышы тетялӓн пушашлык ылыныт. Тенге В. Анна дон Теодорын кокшеш шачын гӹнят сек кого тетяэш шотлалтеш. В. паштек нӹл иштӹ 1 майын 1857 –шӹ ин Теодорус ван Гог (Тео) шоляжы шачын. Тӹдӹ гӹц пасна В.- ӹн Кор (Корнелис Винсент, 17 май 1867) шоляжы да кым шыжаржы - Анна Корнелия (17 февраль 1855), Лиз (Элизабет Губерта, 16 май 1859) да Вил (Виллемина Якоба, 16 марта 1862) ылын. Тонышывлӓжӹ В.- ӹм турка нерӓн, нелӹ кайышан, ялазы дӓ ӧрӹкӓрӹшӹ семӹнь ӓштӓт, седӹндонат тӹдӹм шӹренок наказенӹт. Тонышы тымдышы (гувернантка) семӹнь В. вес тетявлӓ гӹц айыртемалтӹн, ти тетя тӹдӹлан чӹдӹрак сарасен дӓ тӹдӹ гӹц нимахань толк ак ли, шанен. Пӧртӹштӹ гӹц ӧрдӹштӹ В. анешлӓ тыр, ладна дӓ шаныкалышы тетя семӹнь ӹшкӹмжӹм анжыктен. Вес тетявлӓ доно моло маддеӓт, манаш лиэш. Сола йӓл сӹнзӓштӹ тӹдӹ пуры, палшаш йӓмдӹ, нӹжгӓ дӓ ”тӹргештӹлшӹ” тетя моло ылде. 7 им темӹмӹкӹжӹ В. сола школышкы кеӓ, но ик иштӹ тӹдӹм дӓ Анна шыжаржым тӹшецӹн нӓлӹтат, гувернанткы доны тымдаш тӹнгалӹт. 1 октябрьын 1864 ин тӹдӹ Зевенбергӹштӹш интернатышты тыменяш тӹнгалӹн. Тидӹ туан портшӹ гӹц 20 уштыш ӧрдӹжӹштӹ вӓрлӓнен. Торцынышты карангдымыкы, В. кого орлыкым ужын, кыдым курымжы монден кердде. 15 сентябрьын 1866 ин вес интернатыш, Тилбургыштыш Виллем II-шын колледжӹш ванжа. В. куштылгынок вескид йӹлмӹвлӓм: англ, француз, немӹцӹм тыменеш. Тӹшток рисуяшат тыменеш. 1868-шӹ ин В. трyкок тыменяш пыраха дӓ туан солашкжы портӹлеш. Тенге тӹдӹн школ ивлӓжӹ пӹтӓт. Ышке тетя курымжы гишӓн В. тенге сирӓ: ”Тетя курымем пӹцкемӹш, уштӹ да охыр ылын...” .

## Автопортретвлӓжӹ

## Кечӹтонг пеледӹшвлӓжӹ

## Ирисвлӓжӹ

## Пейзажвлӓжӹ

## Ма-шонвлӓ

## Ажедмӓшвлӓ

## Пӓлӹквлӓ

## Литература

Г
Г
Гоголь, Николай Васильевич

**Никола́й Васи́льевич Го́голь** (шачынжок Яно́вский, 1821 и годшен Го́голь-Яно́вский; 20 март (1 апрель) 1809, Большие Сорочинцы, Полтава губерня — 21 февраль (4 март) 1852, Москва) — руш сирӹзӹ, драматург, поэт, критик, публицист. Украинвлӓ тӹдӹм украин сирӹзеш шотлат.

## Биографижӹ:

## Тӹнг пӓшӓвлӓжӹ:
* Колышы ӧртвлӓ
* Ревизор
* Кыце Иван Иваныч Иван Никифорович доно соредӓлӹн
* Нер
* Шинель

## Гоголь кырык марла:

Г
Г
Горбачёв, Михаил Сергеевич

**Михаил Сергеевич Горбачёв** (шачын  02.03.1931 - 30.08.2022) — совет прeзидeнтжӹ (1985-1991) дӓ политик.

Г
Г
Г
Гордеев, Фёдор Иванович

**Фёдор Иванович Гордеев** (28-шы мартын 1929-шӹ) ин Параньга кымдемӹн Ирмучаш солашты шачын.

## Изи годшаш ивлӓжӹ

## Кӱшӹл школышты тыменьмӓш
1954-шӹ ин МарКугПедИ-м тымень пӹтӓрен, кыды паштек Москваштыш Йӹлмӹвлӓм шӹмлӹшӹ институтышты академик Б. А. Серебрянников доны аспирантурышты тыменьӹн..

## Шӹнцӹмаш пӓшӓвлӓжӹ
1961-шӹ ин ”Косвенные наклонения и формы субъективной оценки глагола в марийском языке” лӹмӓн филологи кандидат кӱкшӹцӓш диссертацим Тарту университетӹштӹ ӹшӹклен

Г
Г
Г
Грачёва, Феония Тихоновна

**Феония Тихоновна Грачева** (18-шӹ апрельӹн 1934-шӹ ин Эсӓнсолашты шачын).

## Изи годшаш ивлӓжӹ

## Кӱшӹл школышты тыменьмӓш
1953-1958-шӹ ивлӓ лошты МарКугПедИ-штӹ тыменьӹн. Тидӹ паштек школышты дӓ варажы ти институтышток пӓшӓлен.

## Шӹнцӹмаш пӓшӓвлӓжӹ
1977-шӹ ин Тарту университетӹштӹ ”Мары йӹлмӹн фразеологизмвлӓжӹ” лӹмӓн кандидатын диссертацим ӹшӹклен. Кырык мары халык шая книгӓвлӓм пецӓтлен лыктын.

Г
Г
Г
Григорьeв-Эмӓш, Пётр

**Пeтр Григорьeв-Эмӓш** (1883 — 1938) — халыкнам соты корнышкы лыкташ цацышывлӓ логӹц иктӹжӹ. Тымдышы, сӓрӹзӹ, тымдымаш книгӓвлӓн авторжы дӓ поэт, педагог-организатор, литератор, Пӓшӓн Геройжы.
П.Г. Григорьев 1883 ин 10 июльын Эмӓнсолашты хресӓнь семняэш шачын. Атяжӹ, Кыргӧри, Шатров йых гыц ылын, тӹдӹ 1901-шӹ ин колен, нӹл иштӹ, 1905-шӹ ин ӓвӓжӓт колен. Туан солаштышы школым дӓ Пӧртныр кок классан училищӹм тымень пӹтӓрӹмӹкӹжӹ, Петӹр Азаньышты учительский семинарим тымень лӓктӹн дӓ Моркы кымдемышты Уньжа кок классан школышты пӓшӓлен. Руш Кугижӹ годым школышты марла тымдымашым яралеш шотлыделыт, а Эмӓш ӹшке тыменьшӹвлӓлӓнжӹ марла ынгылдараш цацен, Уньжа школышты тымдымыжы годым, толшаш мары сирӹзӹвлӓлӓн: Чавайн Сергелӓн, Миколай Мухинлӓн, Андрей Эшкининлӓн, Тыныш Осиплӓн ӹлӹмӓш корныш лӓктӓш палшен.  Икшӹ руш революци жепӹн Азаньыштышы революционервлӓ доно кӹлӹм кычен, листовкывлӓм шӓрен, ӹшкеӓт нӹнӹм марла сирен. Тидӹ гишан тӹдӹм 1906 ин арестуенӹт да Царевококшайскыштышы тюрьмаш питӹренӹт. Кок тӹлзӹ гӹц ирӹкӹш лыкмыкы, тӹдӹлан школышты пашам ӹшташ царенӹт. 1907 ин Оренбург губерняшкӹ, школышкы пӓшӓм ӹштӓш кеӓ, тӹштӓт тӹдӹм кок тӹлзӹ гӹц карангденӹт. Цикмӓ халашкы мӹнгеш толмыкыжы, частный уроквлӓм веле пуэн ӹлен. Семням пукшаш нелӹылын, седӹндон тӹдӹ 1910 ин Астрахань уездӹш кеӓ, коллоэцвлӓн поселкышты частный школым пачеш, тетявлӓм тымда. 1912 ин веле тӹдӹлӓн школышты тымдаш официальный разрешеним пуат. 

1913 ин П.Г. Григорьев Мары кымдемӹш толеш, Сотнур кок классан школышты тымдаш тӹнгӓлеш.
Революци паштек 1917 ин Григорьевым Цӓрлӓ уездӹштӹ халык образовани отделын вуйлатышеш шагалтат, 1918 ин просвещенин комиссареш айырат. 1919 ин тӹдӹ угӹц Сотнур школышкы пӓшӓм ӹшташ толеш. Ик иштӹ тӹдӹм Цикмӓ уездӹшкӹ, Шур педтехникумышкы,пӓшӓм ыштӓш колтат. Пӹтӓри тӹдӹ курсвлӓн председательӹн заместительжӹ ылын, вара педтехникум сагашы шӹмиӓш школым вуйлатен. Тиштӹ тӹдӹ Мары йылмым тымден, практический занятивлӓм эртӓрен. Тыменьшывлӓ доно иквӓреш кид доно сирымы «Мукш» лымӓн журналым лыктеш. Школышты тетя хорым организуен, солавлӓ йӹде концертвлӓм анжыктен каштыныт. Шукы мырым тӹдӹ ӹшке сирен, руш поэтвлӓн лыдышвлӓштӹм марлаш сӓрен. 1923 ин 2 ноябрьын П.Г. Григорьевлӓн халыкым тымдымы кого пӓшӓжӹ гишӓн Пӓшӓн Геройжы почетан лӹмӹм пумы.

П.Г. Григорьев литератор семӹнят кымдан пӓлӹмӹ ылеш. Тӹдӹ учебник дон пособивлӓм йӓмдӹлен, лыдыш дон шайыштмашвлӓм сирен. 1924 ин С.Г. Эпин доно коктын «Вес марла книгӓ»-м лыктыт, а 1927 ин «У вашталтыш» лӹмӓн пасна книгӓм пецӓтлен. 1964 ин С.Г. Эпин доно когыньыштын Мары книгӓ издательствышты «Лым пырцыквлӓ» лымӓн лыдыш дон ямак книгӓ лӓктӹн.

1925 ин педтехникумым халаш ваштымыкы, П.Г. Григорьев Шур шӹмиӓш школышты пӓшӓм ӹштӓш кодеш, 1928 ин халаш ванжа дӓ 1933 и якте агротехникумышты дӓ тӹдӹн сагашы шӹмиӓш школышты тымда. 1933 ин мӹнгеш Шур школышкы ванжа дӓ тиштӹ 1937 ии якте пӓшӓм ӹштӓ.

Мары халыкын кого эргӹжӹн ӹлӹмӓшӹжӹ 1938 ин, репрессии жепӹн, лагерьӹштӹ кӹрӹлтӹн.

## Изи годшашыжы

## Тыменьмӹ ивлӓжӹ

## Халыкнам сотышкы лыкташ цацымы пӓшӓжӹ

Э
Э
Э
Категори:Мары сирӹзӹвлӓ
Гарсиа Лорка, Федерико

**Федери́ко Гарси́а Ло́рка** (, 1898—1936) — испан поэт, драматург, тенгеок музыкант дӓ артньык-график семӹнь пӓлӹ. «27 ишӹ пылвуйкымдем» группын тӹнг фигурыжы, XX-шы курымаш испан культурыштыш сек раскыды эдемжӹ. Испаништӹш граждан Вырсы жепӹн пуштмы.

Г
Г
Григорьев, Александр Владимирович

**Григорьев Александр Владимирович** — Руш Элышты кымдан пӓлӹмӹ кырык мары артньык (28 май 1891 и, Пӧртныр — 25 август 1961, Таруса).

## Биографижӹ
Тымдышы йыхышты шачын, Азанышты артньыкеш тыменьӹн. 1938-шӹ ин репрессируйымы. 1920-шы ивлӓн тӹдӹ Цикмӓштӹ кырык мары культурым виангдӹмӓш пӓшӓм пыт ӹштен, цевер искусствывлӓн музейӹм пачын, кыды 1966-шы и годшен Григорьевӹн лӹмжӹм намалеш.




## Пӓшӓвлӓжӹ

## Ажедмӓшвлӓ
* http://sovcom.ru/index.php?category=painters&painterstype=painter&painter=803
* https://web.archive.org/web/20210506122312/http://www.culturemap.ru/?region=133&page=22

Г
Г
Григорьев, Вячеслав Ефимович

**Григорьев Вячеслав** — 22-шы январьын 1941-шы ин Кырык сир Паратмар солашты шачын. Цикмӓштӹ школ-интернатым тымень пӹтӓрен. Суасламары Кугижӓ университетӹн экономикы факультетшӹм пӹтӓрен. Суасламары Сола Кудыло институтышты пӓшӓлен. У Шывашарышты ӹлӓ. Поэт.

Г
Г
Гримм шӱмбелвлӓ

**Гримм шӱмбелвлӓ** (Якоб, 1785—1863 дон Вильгельм, 1786—1859) — немӹц йӹлмӹзӹвлӓ, ямак сирӹшӹвлӓ. 

Ханау халашты шачыныт. Кужы жеп Кассель халашты ӹленӹт.

= Пӓлӹмӹ ямаквлӓштӹ: =

* Лым ӹдӹр ()
* Бремен хала музыкантвлӓ ()
* Пирӹ дон шӹм кесӹ патя ()
* Гензель дон Гретель ()
* Шӹрӓш коршок ()
* Кыце каля дон коти тӓнг ылыныт ()
* Рапунцель ()
* Румпельштильцхен ()
* Олым, тылшол дӓ шимпырса ()
* Коллоэц дон вӓтӹжӹ гишӓн ямак ()
* Лым Пеледӹш дон Изи Роза ()
* Кугижӓ Лагы Пандаш ()
* Ышан Эльза 
* Лым Йож вӓтӹ ()
* Кым шӧртньӹ ӱпӓн Келтӹмӓш ()
* Луаткок шӱмбел ()
* Малейн Ыдӹр ()
* Ӹнян йӓнвлӓ ()
* Цаткыды Ганс ()
* Шӧртньӹ Кырыкын Кугижажӹ ()
* Ош кӹшкӹ ()
* Кым кӹшкӹ шӹргӹштӹ ()
* Шолы дон тымдышыжы ()
* Патыр ыргызы ()
* Ямак кӱ кыце лӱдӓш тымень каштын ()

Г
Г
Гутенберг, Иоганн

**Ио́ганн Генсфляйш цур Ладен цум Гу́тенберг** (нем. Johannes Gensfleisch zur Laden zum Gutenberg, 1397 и дон 1400 и лошты, Майнц — 3 февраль 1468, Майнц) — немӹц кӹртни пӓшӓ мастар, ювелир, книгӓм пецӓтлӹмӹ станым шанен лыкшы.

Г
Группа 47

**Группа 47** (нем. Gruppe 47) — немӹцлӓ сирӹшӹ авторвлӓн ушемӹшты, кыдылан негӹцшӹм сирӹзӹ Ханс Вернер Рихтер (Hans Werner Richter)пиштен. Ти группа (1947-1967) ивлӓ лошты активно пӓшӓжӹм ӹштен. Кокшы Тунымбал Вырсы паштекшӹ немӹц йӹлмӓн сӓндӓлӹквлӓштӹ сек кымдан пӓлӹмӹ литература ушем. 

## Группыш пырышы пӓлӹмӹ сирӹзӹвлӓ:

* Айх Гӱнтер 
* Айхингер Ильзе 
* Андерш Альфред 
* Бахман Ингеборг 
* Беккер Юрген 
* Бӧлль Генрих 
* Биксель Петер 
* Бобровский Иоганнес 
* Вайс Петер
* Вальзер Мартин 
* Веллерсхоф Дитер
* Воман Габриэле 
* Грасс Гӱнтер 
* Мило Дор
* Йенс Вальтер
* Йонсон Уве
* Кестнер Эрих
* Кӧппен Вольфганг
* Клюге Александр
* Кролов Карл
* Ленц Зигфрид
* Леттау Райнхард 
* Райх-Раницкий Марсель
* Рихтер Ханс Вернер 
* Фрид Эрих
* Хайсенбюттель Хельмут 
* Хандке Петер 
* Хӧллерер Вальтер 
* Хильдесхаймер Вольфганг 
* Целан Пауль
* Шаллюк Пауль 
* Шмидт Арно
* Шнурре Вольфдитрих 
* Энценсбергер Ганс-Магнус 
* Йоханнес Зиммель

## Ажедмӓшвлӓ:
* Die Gruppe 47 

Г
Г
Володькин, Николай Николаевич

**Николай Николаевич Володькин** — поэт, 2 декабрьын 1932-шы ин Кырык мары районын Сарапай солаэш шачын. Йоласал школым пӹтӓрен. 1954-1959-шӹ ивлӓн Н.К. Крупская лӹмӓн МКПИ-н физика-математика факультетӹштӹжӹ тыменьӹн. Поэтӹн пынжы лӹвец техень лыдыш книгӓвлӓ лӓктӹнӹт: «Ялгорны», «Цӱӓ-цӱӓ», «Шошымлана шӹжӹ». Тенгеок тӹд ӹ В.Кокэн псевдолӹм доно сирен.Кудлушы ивла… Кырык Мары сирышывла лош тынам «У коэ» пырен кеа. Шумыштышты шолшым, ужмым да шижмым тиды йых тугӹ пырхалтенок лыкташ цацен. Мане, ныны логӹц циланок поэзи корныш цат шагал шоктыделыт. Но Иван Горныйын, Николай Егоровын, Евгений Першуткинӹн, Мстислав Саватеевӹн, Авенир Апатеевӹн, Анатолий Атюловын, Геннадий Харитоновын ты жеп лыдшывла докы шомы жеп лин. Да тиды радышток Николай Николаевич Володькин шалга. «Кок эн» - ӹшкӹмжӹн да атяжӹн лӹм гӹц пӹтариш буквавлам налын, ышкыланжы псевдонимым шанен лыктын.

Тек В.Кокэн ӹлӹм курымышты шукы книгам сирен кодыде, цилажат кым сборник веле сотыгечым ужын, но Мары литературышты тӹдӹн кишажӹ раскыдын палдӹрна, тӹдӹ сӹлнӹшаяш ум пыртышы лин. Тӹдӹн творчествыжы да талантшы – шукы шоран.

Лач ты жепӹн интеллигенци лошты, газет ӹлӹшташвлаштӹ дисскуси ӹлӹж кен: «Ку кӹзӹт кералрак – физиквла аль лириквла?» Кокэнӹн ӹлӹмаштӹ ти кок монгыр иктӹш цат пыналтын. Тӹнг пашажӹ доно физикым да математикым тымдышы тӹдӹ поэт семӹнь нӹжгата юкан лирик лин.

«Мыры, мыры,
Вады тырын
Ырвезӹ шум гӹц ядылдал:
Ыдӹр тангӹн
Ире йангжӹ
Малын тенге сылык вал?»

     
Ти мырым ку колде? Мырын авторжы – В.Кокэн.
Тыдын вес кого айыртемжы – басньывла. Опкаленрак палдырташ варештеш, кызыт яктеат Мары литературышты тиды жанр эче прамой вианг шоде. Но Кокэнын творчествышты ныны кого варым йашнат. Самой тишты поэтын шамак доно мастарын пашален мыштымы раш пачылтеш. Лыдат басньым да ужат, тыды шамаквла доно, лач жонглер мячиквла доно, мадеш. «Арашынга» лыман басньым налшаш:

«Пынгден,
ынгден,
нератым ыштен хоть-кумат.
Умат,
мумат,
виш кодаш 
Лиде нимамат.
Чонгештыл сарнен мунген,
лач унгы…»


Мане, Кокэнланат, мастарлык якте шоаш, ашкедаш да ашкедаш варештеш. Поэзишты тыдын корныжы «Ялгорны» гыц тынгалалтын, тенге маналтеш поэтын пытариш книгажы, кыды 1965 ин сотыгечым ужын.
Кудлушы ивла - пылгом йонгаташ корным такыртымы жеп. Эдем сулыкан Мӱлӓндӹ гыц пакырак анжалтышыжым шуэн керды. В. Кокэнат 1992 ин лакшы сек остатка «Шошымлана шыжы» лыман книган ик кыдежшым «Космосын шипкашты» манын. Анят, книгавлажы шукыракат лит ыльы, но… Кыце тыды сирен:
«Ылымашым ылен лакташ –
Ныр гач агыл йоштке вашкаш…»
    
Тыдынат ылымашыжы куштылгын лакде, ылымаш шырты куктаналтын, пукшемалтын.
Но нимам анжыде, Кокэн лыдышвлам сира. «Ам керд ылен – мыры келеш» строчкыжы лач девизшок лиэш.
Кырык мары литературышты поэма жанр ынде кымдан шарлен шон. Тенге гынят В. Кокэнын «Ымылкаэм доно хытырымаш» поэма – у ашкыл.
Тыды вычыде, самынь колен. Но поэзижы тагачат ыла да эче пакыла шукы шукы жеп ылаш тынгалеш. Поэтын корнывлажы вес эдемвлалан анзыкы ажедшы шыдыр постол лит:

«Ит талашы, тангем,
Ит талашы
Соты свет гыц
Ушты шыгерлаш.
Хоть-кыце ылашет
Лижы ясы,
Йанглан шолтке шиаш
Кок пай цаш…»


В
В
Диккенс, Чарльз

**Чарльз Джон Гаффам Диккенс** (англ. Charles John Huffam Dickens; 1812—1870) — англ сӹрӹзӹ, XIX-шы курымаш англ прозаиквлӓ логӹц кымдан пӓлӹмӹ. Дэвид Копперфильд дон Оливер Твист романвлӓн авторжы.

Д
Д
Днепр

**Днепр** (бел. — Дняпро, укр. Дніпро, тошты-слав. Дънѣпръ, кугезӹ кыпчак Узеу, кугезӹ грек Βορυσθένης, лат. Danapris) — йогы Ирвел Европышты. Тӹнгӓлтӹшӹжӹм Валдай неркӓвлӓштӹ нӓлеш дӓ Руш Эл Федерацин, Ош Россий дӓ Украинын территорижӹ мыч кен, Шим тангыжыш йоген пыра. Кытшы — 2201 уштыш.

Категори:Европыштыш йогывлӓ
Дойль, Артур Конан

Сэр **А́ртур Игна́тиус Ко́нан Дойль** (англ. Sir Arthur Ignatius Conan Doyle; 22 май 1859, Эдинбург, Шотланди — 7 июль 1930, Кроуборо, Сассекс) — шотланди дӓ англ сирӹзӹ, Шерлоке Холмс гишӓн детективвлӓн авторжы. Тенгеок тӹдӹ профессор Челленджер дӓ бригадир Жерар гишӓн юморан шайыштмашвлӓ дон "Ош отряд" исторический романым сирен. А. Конан Дойль тенгеок — «Ватерлоо», «Пӹцкемӹшӹн Суксывлӓжӹ», «Ала вола» пьесывлӓм сирен. Кок лыдыш да баллады погемикӹн авторжы: "Ыштӓш цацыман" дӓ "Корныш лӓкмӹ мырывлӓ". "Старк Монрон тыштывлӓжӹ" книгӓжӹм автобиографиӓнеш шотлат. 

= Конан Дойль кырык марла: =

Кырык марла Шеролк Холмс гишӓн таманяр шайыштмашым сӓрӹмӹ.

Д
Д
Д
Донелайтис, Кристионас

**Кристио́нас Донела́йтис** (лит. *Kristijonas Donelaitis*; 1 январь 1714, Лаздинеляй, кӹзӹт Гусев район Калининград область — 18 февраль 1780, Тольмингнемен (лит. Тольминкемис), кӹзӹт Чистые Пруды Калининград область) — лиетува поэт, лиетува сӹлнӹшаялан негыцӹм пиштӹшӹ. XVIII-шы курымын Европы литературышты реализм йӧн доно сирӹшӹ. 

## Биографижӹ
1 январьын 1714-шӹ ин Гумбиннен лишнӹш Лаздинеляй изи солашты ирӹкӹштӹ ылшы (барщиныш каштделыт, но мӱлӓндӹм кычылтмы тӓреш оксам тӱленӹт) шачын. 1731-шӹ и кытлан Кӧнигсбергыштыш кафедран церкӹ сага ылшы вӹциӓш латин йӹлмӓн школышкы тыменяш пырен. Тӹдӹм 1736-шы ин пӹтӓрӹмӹкӹжӹ, Кӧнигсберг университетӹш тыменяш пырен дӓ теологим тыменьӹн. Лиетува йӹлмӹ семинарыш каштын, кыдым И. Кантын тыменьшӹжӹ, Ф. Шульц виктӓрен. Университет паштек Сталупенай солашты канторын (музыкым тымдышы) пӓшӓжӹм ӹштен, вара школын директоржы лин. 1743-шӹ и годшен колымыжы якте Тольминкемис солашты лӱтеран кирхын пасторжы ылын. Йӓрсӹмӹжӹ годым лыдышвлӓм дон музыкым сирен, барометрвлӓ дон сем инструментвлӓм ӹштен.

Д
Д
Д
Дублин

**Ду́блин** — Ирланди Республикын вуйхалажы (ирландла *Baile Átha Cliath*, [bˠalʲə a:ha klʲiəh], кыдым кырык марлашкы "пичӹмӹ икса вӹд хала" семӹнь сӓрӓш лиэш, англ. *Dublin*, [dʌblɪn]). Лиффи йогын Дублин вӹдъялышкы (Ирланди тангыж) йоген лӓкмӹ вӓрӹштӹ шыпшылт вазын. Сӓндӓлӹкӹн политика, экономика дӓ культура покшалжы. Халазы шот - 505 739 эдем (2006), Кого Дублинӹштӹ 1,7 мил. эдем ӹлӓ.

Категори:Ирланди
Д
Д
Д
Д
Дунай

**Дунай** () йогы Покшал Европышты. Кытшы 2960 уштыш. Йыл паштек Европышты кокшы кужы йогы.

Этимологижӹ кельт йӹлмӹ гӹц лиӓлтшы "пӹсӹ йогым" анжыктышы Danuvius шамак гӹц ылеш. Эче верс верси улы, кыдым скиф дӓ сарматвлӓн йӹлмӹштӹ доно кӹлдӓт, кышты ти шамак "вӹдӹм", "йогым", "ӓнгӹрӹм" анжыкта.

Д
Гӧте, Иоганн Вольфганг фон

**Иога́нн Во́льфганг фон Гӧте** (немӹцлӓ: *Johann Wolfgang von Goethe*) — 28 август 1749, Франкфурт ам Майн, Германи — 22 март 1832, Веймар, Германи) — немӹц поэт, кугижӓнӹш йенг, философ, ботаник.

## Биографижӹ

## Пашӓвлӓжӹ

## Гӧте кырык марла

## Ажедмӓшвлӓ

Г
Г
Г
Данте Алигьери

**Да́нте Алигье́ри** (итальянла: *Dante Alighieri*), лачокла лӹмжӹ *Дуранте дельи Алигьери, кыды Alighiero di Bellincione* лӹмӓн атяжӹ гӹц толеш. (30 май 1265— 13 ӓль 14 сентябрь 1321) — итальян поэт, итальян йӹлмӹлӓнлитература формым пушывлӓ логӹц иктӹжӹ. "Йымы кукшӹцӓш комедин" авторжы, кышты варашы кӹдӓлӓш курымвлӓн культурын синтезӹм ӹштӹмӹ.

Д
Д
Дьӧндьӧши, Иштван

**Иштван Дьӧндьӧши** (Gyöngyösi István, 1629—1704).

Зрини паштекшӹ яжо лыдышвлӓм сирӹшӹвлӓ лошкы Иштван Дьӧндьӧши пыра. Тӹдӹ кугижӓн кудвичӹжӹ докы лишӹл ылын дӓ поэзиштӹжӓт реальне эдемвлӓ гишӓн сирен: шӹренжок дворянвлӓ дӓ нӹнӹн ӹдӹрӓмӓшвлӓштӹ гишӓн. Но нӹнӹн героизмӹштӹ гишӓн агыл, шӹренжок яратымаш секретвлӓ гишӓн. Тӹдӹн поэмывлӓжӹ барокколан типичне, стенӓш сӓкӓлтӹмӹ картинвлӓ гань ылыт, кышты йӹргешкӹ, таза херувимвлӓ усадьбы ӓль кӱ палатын (дворецӹн) хозажы дӓ Рубенсӹн гань ӹдӹрӓмӓшвлӓ лошты шӹнзӓт.

Поэтӹн «Марсым яратышы Мурани Венера» (Marsal Társalkodo Muranyi Venus, 1664) тӹнг пӓшӓштӹжӹ поэт кок пӓлӹмӹ аристократын яратымаш гишӓн шайыштеш, кыды мыжырангмаш докы нӓнгеӓ. Ти поэмышты приключенивлӓ дон «пышкылмашланат» вӓрӹм момы. автор лыдышвлӓштӹжӹ пейзажым пиш мастарын анжыкта; тидӹм ӹштен, бароккон пӹсмӓн гӹц вӓк лӓктеш. Тӹдӹн лыдышвлӓштӹжы кыце пӹцкемӹш кӹньӹлӓш тӹнгӓлшӹ жерӓ гӹц шӹлеш, тӹдӹ гишӓн сирӓлтеш, кӹтӧзӹвлӓ омештӹлӹт дӓ ойхыштым ир жерӓ годым мондат, ышкалвлӓ лавыжыт дӓ кеквлӓ мырат. Тенге эдем нелӹ жепӹнӓт ӹлӹмӓшӹштӹжӹ сусу мӓгӓлвлӓм мон кердеш!

Кӹтӹк жепӹн ма лиӓлтмӹм анжыктымашты Дьӧньдӧши венгр сӹлнӹшаяшты новатореш шотлалтеш. Тӹдӹн лыдышвлӓжӹ пиш динамичне ылыт:


Кокӓнӓ
кокӓнӓ сирмӓшет кид гӹцем сӹсӹргӹш,
лыдмем годымжы ойхем кушкеш веле;
шӱлӓлтем, сӹнзӓвӹдем йога:
ӹнде тенге курымеш мӓ айырленӓ ма?

Пылвуйыштемӓт ыльы, тӹшецӓт кенвазы,
виӓн мардеж пуальы, пӹлгомышкыла шуэн колтыш,
пӹлгом яктеок шоэш ыльы, а шӱмемжӹ шелеш машанышым,
но мадшы кек гань тӹдӹ токемлӓ мӹнгеш валаш тӹнгӓльӹ.

Кычынем ыльы, кокӓнӓ тӹдӹм,
кымшы гӓнӓ веле ли роалташ,
эчеӓт пылвуйышкем пиштем, ам колты большы,
тидӹ шӱмлӓнем ойхы, шамем ямда.

Дьӧньдӧшин политика анжалтышыжы кӱлӓн служен, тенге вашталт миэн. Шукы лыдышыжым тӹдӹ йых, семнявлӓ, пӓлӹмӹ эдемвлӓ гишӓн сирен, кыдывлӓм махань-шон вадывлӓм эртӓрӹмӹ годым лыдмы. Конкретне эдемвлӓ гишӓн сирӹмӹжӹ годым, поэт анализвлӓмӓт ӹштӓш цацен. Шамаклан, тидӹм «Пырак гӹц кӹньӹлшӹ Феникс» (Porábúl megéledett Főnix, 1665—1670) поэмышты ужаш лиэш. Тиштӹ Трансильванин герцог Йанош Кемени гишӓн кого кымыл доно сирен, мораль дӓ политика ядмашвлӓм тӹкӓлӹн. Но тидӹ поэтлӓн утла пингӹдӹ пӱкш ылын, тӹкӓлмӹ ядмашым пачын пуаш тӹдӹн вижӹ ситӹде дӓ тенге поэма утла проста схема доно сирӹмӹ лин: герцог Кемени туроквлӓ ваштареш кӹньӹлнежӹ ылын, а Габсбургвлӓ тӹдӹлӓн кычыкым пуделыт.

Категори:Венгри персоналивлӓ
Категори:Сирӹзӹвлӓ
Категори:Венгр сӹлнӹшая
Дюма, Александр (ӓтяжӹ)

**Алекса́ндр Дюма́** (фр. Alexandre Dumas, père) (24 июль 1802, Вилле-Котре — 5 декабрь 1870, Пюи) — француз сирӹзӹ, "Кым мушкитерын" авторжы. Тенгеок драматург дӓ журналист ылын. Эргӹжӓт Александр дӓ сирӹзӹ ылынат, лӹмӹштӹм ӹнжӹштӹ яркалеп манын, Дюма-ӓтяжӹ дӓ Дюма-эргӹжӹ манын попат.

Д
Д
Европышты ӹшке кугижӓнӹш гӹц пасна ылшы халыквлӓ

**Европышты ӹшке кугижӓнӹш гӹц пасна ылшы халыквлӓ**:
* '''Астурвлӓ'''
* '''Басквлӓ'''
* '''Бретонвлӓ'''
* '''Валлонвлӓ'''
* '''Вепсвлӓ'''
* '''Водьвлӓ'''
* '''Гагаузвлӓ'''
* '''Галисивлӓ'''
* '''Каталонвлӓ'''
* '''Кашубвлӓ'''
* '''Кимбрвлӓ'''
* '''Ладинвлӓ'''
* '''Ливвлӓ'''
* '''Лотрингвлӓ'''
* '''Лӱдиквлӓ'''
* '''Ретророманвлӓ'''
* '''Русинвлӓ'''
* '''Саамвлӓ'''
* '''Сетувлӓ'''
* '''Сорбвлӓ'''
* '''Уэльсвлӓ'''
* '''Фризвлӓ'''
* '''Фриулвлӓ'''
* '''Цигӓнвлӓ'''
* '''Чанговлӓ'''

Е
Егоров, Николай Петрович

**Николай Петрович Егоров** ( 25 ноябрь, 1936, Шурмар) — кырык мары поэт.

=Биографижӹ=

Пайскырык школ паштек 1955 ин Цикмӓ Педучилищеш тыменяш пырен, кыды паштек Йоласал райкомышты пӓшӓлен. 1962 ин Н. К. Крупская лӹмӓн Мары КуПед институтыш тыменяш пырен. Олык Ипай лӹмӓн премин лауреатшы. Поэзи дон прозым сирӓ, Уильям Шекспирӹн Макбетшӹм кырык марлангден. Цикмӓштӹ ӹлӓ.

Е
Е
Е
Категори:Мары сирӹзӹвлӓ
Елинек, Эльфрида

**Эльфри́да Е́линек** (; 20 октябрь 1946, Мӱрццушлаг (Mürzzuschlag), Штири (Steiermark), Австри) — немӹцлӓ сирӹшӹ еврей йых гӹц ылшы австри сирӹзӹ, драматург, поэт дӓ сӹлнӹшая критик, 2004 ин сылнышая Нобель премин лауреатшы, тенгеок Генрих Бӧлль премин (Кӧльн, 1986), Георг Бӱхнер премин (1998), Генрих Гейне премин (2002), дӓ Чехиштӹш Франц Кафка премин (2004) лауреатшы. 

## Пашӓвлӓжӹ

## Ажедмӓшвлӓ

Е
Е
Е
Е
Жанна д’Арк

**Жанна Д’Арк** (, 1412 кытлан — 30 май 1431) — Францин халык патыржы, Шӱдӹиӓш вырсы годым Францин армижӹм вуйлатышы. Бургундвлӓн кидӹшкӹштӹ вӓрештмӹкӹжӹ, тӹдӹм англичанвлӓлӓн пуат дӓ тидӹ паштек еретик семӹнь тӹдӹм тылеш йылатен пуштыт. Жеп эртӹмӹкӹ реабилитируят дӓ Католик церкӹн Валгыды кукшӹцӹм пуат.

Ж
Жерӓ газет

**Жерӓ газет** — кырык дӓ кожла марынвлӓн тӹнг газетӹштӹ.

1926 ин 24 январь годшен лӓктеш. Тӹнӓм лӹмжӹ «Кыралшы» ылын, а 1930-шы ин ноябрь гӹц -«Ленин корны». Кынам райгазетвлӓн редактор Н. М. Еропов ылын, 1993-шы ин 18 апрель гӹц «Жерӓ» кырык марла сирӹмӹ статьявлӓ доно пасна газет семӹнь лӓктӓш тӹнгӓлӹн.

Кырык мары йӹлмӹ Мары Элӹн Госсобранин сессиштӹ пингӹдемдӹмӹ закон семӹнь государственный статусым нӓлӹн. Тенге мӓ, кырык марынвлӓ дон кожла марынвлӓ, ӹшке праванам тӹрӹснек кычылт кердӹнӓ. А пӹтӓришӹ кырык марла газет 1919 ин 17 январьын Казань халашты пецӓтлӓлт лӓктӹн — «Незерӹн шамакшы», 1920 ин 11 сентябрь гӹц — «ТӦр», 1931—1935-шӹ ивлӓн сӓмӹрӹквлӓлӓн — «Комсомол юк». Йоласал район годым — «Большевик корны» (1937—1953 ивлӓн), «Ленин знамя» (1953—1958 ивлӓн).

## Ажедмӓшвлӓ
* https://web.archive.org/web/20120609181838/http://kray.tora.ru/

Категори:Цилӓ
Зорина, Зоя Георгиевна

**Зоя Георгиевна Зорина**, (1-шӹ ноябрьын 1946-шы ин Пӹнгель Парнингӓш солашты шачын).

## Изи годшаш ивлӓжӹ

## Кӱшӹл школышты тыменьмӓш
1966-1971-шӹ ивлӓ лошты МарКугПедИ-штӹ векид йӹлмӹвлӓн факультетӹштӹтыменьӹн. 

## Шӹнцӹмаш пӓшӓвлӓжӹ
1972-шы и годшен МарКугУ-шты пӓшӓлӓ. 1980-1982-шы ивлӓн Ленинграл университетӹн аспирантурыштыжы тыменьӹн. Профессор, МарКУ-н вескид йӹлмӹ факультетӹн деканжы.

З
З
З
Зотин, Владислав Максимович

**Владислав Максимович Зотин** (ш. 22 май 1942 и) — Мары Эл Республикын пӹтӓриш президентжӹ 1992-1996.

## Биографижӹ
Кӹлемар солашты шачын. Туан йӹлмӹжӹ марын. Атяжӹ Кӹлемар газетӹн редакторжы ылын, 1943-шы ин шӹжӹм. Авӓжӹ солаштыш школышты тымдышы ылын. Изи годшаш ивлӓжӹ ??? солашты эртенӹт. 

## Тыменьмӓшӹжӹ
1959-шы ин Йоласал школым пӹтӓрен. 1956-шы ин Москваштыш сола кудыло институтым пӹтӓрен.

З
З