open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
«Черемис»

**Черемис** — Владивосток халан интернет газетӹн лӹмжӹ.

## Ажедмӓшвлӓ
* https://web.archive.org/web/20081121073021/http://novostivl.ru/tags/?id=1626

Ч
Аварцы

**Аварцы** — кӹжгӹ меленӓ, тӹдӹ кыце ширӹ тенгеок шапы руаш гӹц лин кердеш. Кынамжы руашыш шырымы турим пиштӓт. Токо кӱэшт лыкмы аварцы пиш когон тотлы. Шӹренжок вӹлӓнжӹ ӱм дӓ десерт качкыш годым мӱм шӹрӓл качкыт. Вес халыквлӓӓт ававрцы гань киндӹм качкыт.

Категори:Качкышвлӓ
Август

**Август** (латинлӓ Аugustus) — Григориан календарьын кандакшӹмшӹ тӹлзӹжӹ. Лӹмжӹ Рим император Октавиан Август гӹц толеш. 31 ик кечӓн. Кангыжын остатка тылзыжы. Ирландишты ти тылзы шыжын пытариш тылзешыжы шотлалтеш.
Австри

**Австри Республика** ― Покшал Европыштыш кугижӓнӹш. Вадывелнӹ Швейцари, Лихтенштейн, йыдвелнӹ Германи, Чехи, ирвелнӹ Венгри, Словаки, кечывӓлвелнӹ Итали дӓ Словени доно пӹсмӓным кыча.
Вуйхалажы — Вена (1 982 097 ӹл.), вес кого халавлӓ: Л (ӹл.)

Кымдецшӹ: 83 883&nbsp;км², ӹлӹзӹ шот: 9 104 772 (2023), кугижӓнӹш йӹлмӹ: немӹцлӓ, валюта лӹм:


Категори:Кугижӓнӹшвлӓ
Категори:Европа Ушем кугижӓнӹшвлӓ
Категори:Сӓндӓлӹквлӓ
Агата Кристи

**Агата Мэри Кларисса Маллоуэн**, DBE (англ. Agatha Mary Clarissa, Lady Mallowan)(15 сентябрь 1890 — 12 январь 1976), шачынжы Миллер (англ. Miller), шукыжок тӹдӹ пӹтӓриш марыжын Агата Кристи фамили доно пӓлӹ. Детективвлӓм сирӹшӹ автор, мулӓндӹ вӹлнӹ сек кымдан пӓлӹмӹ сирӹзеш шотлалтеш, публикуйымы книгӓ шотым анжашаш гӹнь, тӹдӹн пӓшӓвлажӹ торок Библи дон Шекспир паштек ылыт. Агата Кристи цилӓжӹ 60 гӹц шукырак детектив романым, 6 психологи романым (Мэри Уэстмэкотт псевдолӹм доно), 19 новелла погемикӹм сирен. 16 пьесыжым Лондонышты шӹндӹмӹ. Ик иштӹ 2 миллиард экземпляр книгӓжӹ лӓктеш. Тенгеок тӹдӹн пьесывлӓжӹмат шӹндӹмӹ доно Агата Кристи рекордым нӓлеш.

Б
Б
Адвент

**Адве́нт** (*лат*. adventus — толмаш) — Шартял анзыц кычымы пост, кыдым Вадывелнӹш церкӹвлӓштӹ — католиквлӓ дон лӱтеранвлӓ эртӓрӓт. Адвент — Христосын Шачмыжым вычымы жеп, кынам йымылан ӹнянӹшӹвлӓ постым тергӓт дӓ кого айошкы йӓмдӹлӓлтӹт. Кырык марлашкы сӓрӓш гӹнь, адвент "толмашым" анжыкта, грек йӹлмӹштӹ тидӹ тенге сирӓлтеш: (*греклӓ* παρουσίας (1 Фес. 2:1).

Адвент 27-шӹ ноябрь дон 3-шы декабрь лоштыш рушӓрняэш вӓрештеш, кыды гӹц Шартял якте 4 рушӓрня кодеш. Адвент гӹц тӹнгӓлӹн, костёлвлӓ дон кирхавлӓштӹ Шартял доно кӹлдӓлтшӹ литургивлӓм эртӓрӓт, нӹнӹн темышты Христосын мӱлӓндӹ вӹкӹ толмыжы доно кӹлдӓлтӹн. Литургим лыдмы годым церкӹвлӓм фиолет цӹре доно сӹлнештӓрӓт, но пӹтӓриш рушӓрняжӹ ошы лишӓшлык. Адвент паштек 12 кечӹ шыпшылтшы Шартял жеп толеш. Лютеранвлӓ дон католиквлӓн Шартялышты 24-шӹ декабрьын кечӹвӓлӹн тӹнгӓлӓлтеш маныт. Адвент гӹц церкӹ и тӹнгӓлӓлтеш.

Адвент рушӓрнявлӓн ӹшке лӹмӹштӹ улӹ дӓ нӹнӹ техень ылыт - пӹтӓриш рушӓрня: *сулыквлӓм ыдылмаш* (*лат.* Adventus humiliationis), кынам Христосын толмыжы гишӓн шайышталтеш, *лӹмнерӹм лӱктӹшӹ адвент* (*лат.* Adventus glorificationis), *ӧртӹм кӓндӓрӹшӹ адвент * (*лат.* Adventus spiritualis), ти кок рушӓрнян Тошты Согонь гӹц У Согоньыш ванжымы гишӓн попалтеш, нӹлӹмшӹ - *Валгыды адвент* рушӓрнян (*лат*. Adventus sanctificationis) Валгыды Мария дон Хӹрестӹшӹ Иоанн доно шая кеӓ. Адвентӹн адвент пӧрт кӧргӹм адвент ӓршӓш доно сӹлнештӓрӓт, календарьым пачыт (тӹштӹ цилӓжӹ 24 кечӹм анжыктышы окня) дӓ тӹшӓкен тетявлӓлӓн мӓнивлӓм пиштӓт дӓ кечӹ йӹде иктӹм пуат. 

* 22-шы ноябрь

А
А
Via Appia

**Via Appia** (лат.) антик жепӓш корны, кыды Рим гӹц Неаполь гач Брундисумыш нӓнген. Via Appia-н Капуа якте нӓнгешӹ лаштыкшы 312-шы ин Хр.ш.я. йӓмдӹ ылын. Корным оптымы пӓшӓм *Appius Claudius Caecus* вуйлатен дӓ седӹндонат ти корнылан тӹдӹн лӹмжӹм пумы.

Via Appia мыч купецвлӓ, Рим легионервлӓ дӓ почтым шыпштышывлӓ (cursus publicus) каштыныт. Вес когогорнывлӓ семӹньок, Via Appia тӹрӹштӹ уштышвлӓм (мильвлӓм) анжыктышы мангӹвла шалген кенӹт. (Рим мильӹн кытшы, mille passus, 1480 метр ылын ). Кугезӹ Римӹштӹ техень вес когогорнывлӓ ылыныт: Via Salaria дӓ Tiber-йогы тӹр мыч шыпшылт вацшы Via Aurelia.

Via Appia-м Рим Империн кечӹвӓлвекӹлӓ кымдаэммӹжӹ велдӹк пиштӹмӹ. Тӹдӹ вырсы (военый) цель доно ӹштӹмӹ ылын – тенге роалтен нӓлмӹ мӱлӓндӹвлӓш салтаквла пӹсӹнрак кен кердӹнӹт. 

## Ажедмӓш:
* http://www.romeartlover.it/Appia.html

В
Айги, Геннадий Николаевич

**Генна́дий Никола́евич Айги́** (лачокла фамилижӹ — **Ли́син**; (суасламарла *Геннадий Николаевич Айхи* (*Лисин*); 21 август 1934, Шаймурзино, Батыр район, Суасламары Республика — 21 февраль 2006, Москва) — суасламары поэт.

1960-70-шы ивлӓн совет сӓндӓлӹкӹштӹш авангард кунстын лидервлӓ логӹц иктӹжӹ. Суасламары поэзиштӹ сӱрреализмлӓн негӹцӹм пиштӹшӹ. Тӱнымбалны суасламары поэзим шӓрӹмӓштӹ пиш кого п-ашӓм ӹштен. Андрей Белый премин (1987), Пастернак премин (2000, пӹтӓриш лауреатшы), Франци Академи премин (1972), Петрарка лӹмӓн премин лауреатвлӓжӹ.

## Биографижӹ
Шаймурза суасламары солашты шачын. Изи годшенжок лыдышвлӓм туан йӹлмӹлӓжӹ сирен. 1953-шы ин Литература институтыш тыменяш пырен. тӹнӓм алык мары поэт Валентин Колумб доно пӓлӹмӹ линӹт. Поэт Борис Пастернак доно лишӹл кӹлвлӓм кычымыжы дӓ «соцреализмӹн негӹцвлӓжӹм пыдыртымы дӓ тышман шӱлӹшӓн книгӓм лыкмыжы» гишӓн Айгим институт гӹц лыктын колтат. Тӹ годымок, Пастернакын шаяжы паштек, Айги лыдышвлӓжӹм рушла сирӓш тӹнгӓлеш, но тӹ годымок туан йӹлмӹшкӹжӹ пиш ӓкӓн «Францин поэтвлӓжӹ», «Венгрин поэтвлӓжӹ», «Польшын поэтвлӓжӹ» пиш ӓкӓн антологивлӓм сӓрен дӓ пецӓтлен лыктын. Суасламары поэзим вес сӓндӓлӹквлӓштӹ пропагандируйымы рольжы Айгин пиш кого. Вес йӹлмӹвлӓшкӹ Айгин пӓшӓвлӓжӹм 1960-шы ивлӓ годшен сӓренӹт дӓ тенге суасламары халык дӓ тӹдӹн поэзижӹ гишӓн вес сӓндӓлӹквлӓштӓт пӓленӹт.

Категори:Суасламары персоналивлӓ
Категори:Сирӹзӹвлӓ
Айо

**Айо** — кого лиӓлтмӓш, кыдым иктӓ-ма ӓль иктӓ-ку лӹмеш аят. Шамаклан, кырык дӓ кожла марынвлӓ Пеледӹш айом 
шӱм ваштышты аяш яратат. Шачмы кечӹӓт айоэш шотлалтеш, лӹмӹнок юбилейвлӓм кымдан дӓ сусун эртӓрӓт.

Шымлызе-влакын пайремышт кум типшым ойыраш:

* политике дене кылдалтше;
* религий дене кылдалтше;
* граждан.

Нергелымаш принцип да молат лийын кертыт, мутлан::

* экономистшылан, экономика эффект нерге тунемше-влак, тӱшка дене экономике шотышто нунын пайремышт чулымлыкым, ойырен «тыглай» да икмыняр типлан пайрем кечын, моло пайрем-влак коклаште верланыше да каныме кече;
* электричество дене пайдаланыме годым ончылгоч верлаҥдалт пайрем кече ойыралтын — мутлан, у ий гыч «ийын коштыт» кече, но верлаҥдалт арнян кече — мутлан, Кугече (схемым тиде пайремым южо шыҥа огыл, мутлан, япон шошо кечытӧр Кечын (англ.)ракш. Цинмин але китай), тыгак тӱшка калыкын пайрем, шочмо логалеш, кеҥеж да теле.

Лӱмгече — кугу пайрем, пайрем ора шотла, куржын, тӱжемий. Шукыж годым тыгай амал дене интернет чылт лӱмгече: шочмо кече, сӱан кечын, тӱҥ фирмыже, идалык тӱҥалтыш пашаже. Тиде амал дене ӱжмашым налын да юбилярым саламлен да пӧлекым дене пайремым эртарат.

## Важ-влак

Айовлӓ
Айплатов, Геннадий Николаевич

**Геннадий Николаевич Айплатов** (ш.1937) — истори шӹнцӹмӓшвлӓн докторжы. МарКУ-н Ӓтямулӓндӹ кафедрын профессоржы. Акпарс гишӓн сирен.

А
А
А
Акозын

**Акозын** — сола Аламнер лишны вӓрлӓнен. 1980-шы им Шывашар ГЭС-ым колтымыкы, ӹлӹзӹвлӓм эвакуируйымы. Виловат якте 10 уштыш. 1980-шы ин солашты 14 пӧрт ылын. Кӹзӹт Акозын сола вӓр гӹц Йыл тӹрӹш 500 м.

Категори:Йыл вӹд пындашеш кодшы солавлӓ
Категори:Мары Эл солавлӓ
Категори:Кырык мары солавлӓ
Категори:Ӹлемвлӓ
Актусола

**Актусола** — сола Кырык сирӹштӹ

Пайскырык поселенин Актусола исторический вӓрвлӓ доно паян ылеш. Актуш — ти солалан негӹзӹм пиштен, седӹндон сола тенге маналтеш. А XVI—XVIII курымвлӓн тӹдӹм «Малая Емангаши» маныныт. Актусолан ӱл частьшӹн 200 метр ӧрдӹжӹштӹ кӱкшӹ вӓрӹштӹ пӹсманӹм анжыктышы штолмы шалга. Молнам тӹдӹ Азан дон Угарман губенрнявлан пысманыштым айырен. Ти стелалан 100 и утла. Тӹдӹм молнам тиштӹ эртӹшӹ Москва (Кӹтӹри Кугижӓн) тракт сага шагалтымы. Тӹшец пиш цеверӹн цилӓ портту йӹрвӓш, Ямангаш вел кайыт. Кӹзӹт ти стела-пирамида форман, жеп ӹшкӹмжӹнӹм нӓлӹн: стенӓвлӓжӹ кӓтлен шӹнденӹт, сек кӱшӹл лаштыкшы (тӹштӹ кугижӓ кӹлӹн символжы — кок вуян курныжым анжыктымы ылын) урын вален. 19-шӹ курымын Москва тракт Кырык сирӹштӹ 68 уштышыш шыпшылтын дӓ Ямангаш, Виловат, Кожваж, Тошты Шӹндӹр гач эртен. Тӹдӹ грунтовой ылын, но пасна лаштыквлӓжӹ, лымынок кырык вӹкӹ кузымы годым кӱэрвлӓ доно шӓрӹмӹ ылын. Актусолам валымы годым ӱлнӹ техень кӱэр доно шӓрӹмӹекатерининский трактын участкыжы перегӓлт кодын. Тидӹцӱдӓлӓ чучеш. Вет ти корны мычкы тӹжем заключенный, каторжан ссылкыш Сибирьӹш кенӹт, вольный ӓль вольный агыл путешественниквлӓ эртенӹт. Ти корны арестованныйвлӓн этапный корнышты ылын. Нӹнӹм Москва гӹц Владимир гач Сибирьӹш колтенӹт. Седӹндон эче ти корным «Кандальный» маныныт. Ти корны мычкы Екатерина II эртен. Седӹндон эче ти корны государственный ылын. Седӹндон тӹдӹм халык эче «екатерининский» манын. Тӹдӹ пиш керӓлеш шотлалтын: Кырык сирӹм Йыл доно дӓ Йыл кымдемӹштӹ вӓрлӓнӹшӹ вес халавлӓ доно ушен. 1854 ин ти тракт мычкы кӹвервлӓм тӧрленӹт.

Ти вӓрӹштӓт кок кӹверӹм ӹштенӹт. Мамалай ӓнгӹр гач — пун кӹверӹм, а Пактай гач — кӱ пычвлӓм пиштенӹт. 1920-шы и якте марынвлӓн мулӓндӹм Угарман, Азан, Вичӹ губернивлӓ лошты пайылымы ылын. А пӹсмӓн мӓнгӹ гӹц мӹндӹрнӹ агыл лапышты «Дворики» сола вӓрлӓнен. Кӹзӹт тӹ вӓрӹштӹ нимат уке. Шӹм метр нӓрӹ кӱкшӹцӓн мӓнгӹ-стела кӹзӹт шӹверемӓн лач кокты веле кодын: Щурово солашты (Рязан дон Москва губернивлӓ лошты) дӓ кокшы — Актусолашты. Тидӹ архитектурный памятникӹш сӓрнӓлтӹн. Актусолашток первишӹ часовня перегӓлт кодын.

Категори:Солавлӓ
Категори:Мары Эл солавлӓ
Категори:Кырык мары солавлӓ
Категори:Ӹлемвлӓ
Алатайсола

**Алатайсола**

## Вӓрлӓнӹмӓш, ӹлӹзӹ шот
Алатайсола Кӹлемар кымдемӹштӹ Йӱксӓр гӹц 10 уштыш кечӹвӓл-вадывелнӹ вӓрлӓнӓ. 
Tи солa гишӓн XVIII-шӹ курымын пӓлдӹртӹмӹ.

## Истори

## Культура

## Экономика

## Транспорт

А
А
А
А
Албани

**Албани** (, официал лӹмжӹ — **Респу́блика Алба́ния**,  ) — Балкан кугижӓнӹшвлӓ, Адриатика дон Иони тангыж тӹрӹштӹ. Сӓндӓлӹкӹн лӹмжӹ иллири йӹлмӹштӹш *olba* шамак гӹц лин, кыды «ӹлемӹм» анжыкта. Халык тидӹм *Shqipëria* лӹм доно попа, кыды «Курныжын мулӓндӹжӹ» (*курныж* албанла *shqiponjë* ) лиэш. 12 ноябрь 1912 и годшен ӹшкевуя виӓнгшӹ сӓндӓлӹк семӹнь ылеш. Албаништӹ 3 659 616 ӹлӹзӹ. Вуйхалажы - Тирана ( 376 642 ӹлӹзӹ).

Категори:Албани
Категори:Кугижӓнӹшвлӓ
Категори:Сӓндӓлӹквлӓ
Алгасир

**Алгасир** — Кугилӓсола гӹц 1 уштышышты изи ӓнгӹрӹн вургымла сирӹштӹжӹ вӓрлӓнӓ. «Алга» лӹмӓн эдем ти солашкы пӹтӓри ӹлӓш ванжен ылын. Солан эче вес лӹмжӹ улы: «Кымшы Шошмар». Акпарс лужавуйын мӱлӓндӹшкӹжӹ пырен. Ӹлем семӹнь XVI-шы курым годшен пӓлӹ. 2001-шӹ ин Алгасӹрӹштӹ 30 эдем ӹлен.

## Вӓрлӓнӹмӹжӹ

## Историжӹ
* http://www.12rus.ru/List/22/471/

Категори:Солавлӓ
Категори:Мары Эл солавлӓ
Категори:Кырык мары солавлӓ
Категори:Ӹлемвлӓ
Алдайсола

**Алдайсола** — анжы: Лидӹмбал.

Категори:Солавлӓ
Категори:Мары Эл солавлӓ
Категори:Кырык мары солавлӓ
Категори:Ӹлемвлӓ
Акпарс салат

**Акпарс салатын рецептшӹ.** 

Индергридиентвлӓжӹ: сӱкӓн тури, помидор, ыжар охырец, ыжар охыра, консервируйымы ыжар пырса, шолтымы мыны, шолтымы ышкал пай ӓль ветчина, якшар (шим) шаптыр, ти кок шаптырым пӧчӹ доно вашталташ лиэш, ӓнис дон петр шуды (петрушкы), санзал. Салатым вӹлец пӹчкедӹмӹ вишня лаштыквлӓ доно сӹлнештӓрӓш лиэш. Соусшы: мӱ, майонез ал-ь патыл, санзал, шим перцӹ.

Нӹл эдемлӓн порци: кок изиӓт-когоат агыл шолтымы сӱкӓн ӱштӹ турим салатлан пӹчкедӓш (сӱкде), ик помидорым, ик охырецӹм, ик шолтымы мыным салатлан пӹчкедӓш, 200 гр. нӓрӹ консервируйымы ыжар пырса, 200-250 г. пай ӓль ветчина, ыжар охырам, ӓнисӹм аль петр шудым йӓмдӹлӹшӹ ӹшке тотшы семеш пиштӓ. Перкӓн лижӹ!

Категори:Качкышвлӓ
Алдушкин, Сергей Сергеевич

**Сергей Сергеевич Алдушкин** - ӓтяжӹнӓт лӹмжӹ Серге. 1967-шӹ ин Латансолаэш шачын. Руш Элышты кымдан пӓлӹмӹ акварель стиль доно сирӹшӹ реалист артьнык.

## Биографижӹ
Ямангаш школышты тыменьӹн, тидӹ паштек Йошкар-Олашты Кунст (художественный) училищӹм пӹтӓрен дӓ талантан ылынат Москвашкы, Иван Суриков лӹмӓн Кунст Академишкӹ тыменяш кен, кыдым 1996-шы ин пӹтӓрен. Мастарлыкшым лӱктӓш манын, Европыштыш вес сӓндӓлӹквлӓштӹ шӹренок ылын: Франциштӹ, Венгриштӹ, Италиштӹ, Шим Кырык Элышты, Сербиштӹ, Германиштӹ. Туан Латансолаштыжы ӹлӓ.

## Пӓшӓвлӓжӹ
Серген пӓшӓвлӓштӹжӹ кымда вӓрӹм пейзажвлӓ йӓшнӓт, тидӹ паштек портретвлӓ дон натюрмортвлӓ кеӓт. Картинвлӓм вазымы стильжӹн важвлӓжӹ 19-шӹ курымаш руш реалиствлӓн пӓшӓвлӓшкӹ нӓнгеӓт. Артньыкын пӓшӓвлажӹ Левитанын, Репинӹн, кынамжы Шишкинӹн дӓ Кустодиевӹнӹм дӓ седӹ кырык мары артнтньык Владимир Григорьевӹнӹм ӓшӹндӓрӹктӓт. Ма яжожы, Серге ти мастарвлӓн пӓшӓвлӓштӹм яжон пӓлӓ дӓ реалист семӹнь пӓшӓлӓ гӹнят ак копируйы, тӹдӹн ӹшке индивидуальный вазымы стильжӹ улы.

## Анжыктымашвлӓжӹ (выставкывлӓ)

## Ажедмӓшвлӓ
* https://web.archive.org/web/20090814110658/http://www.zolotoyplyos.ru/Templates/aldushkin.htm
* https://web.archive.org/web/20090814114512/http://www.zolotoyplyos.ru/
* http://www.finugor.ru/?q=comment/reply/11774
* http://kuzema.my1.ru/forum/8-45-1 
* http://artinvestment.ru/news/exhibitions/20090420_montenegro.html
* https://web.archive.org/web/20110516000259/http://www.kultura-portal.ru/tree_new/cultpaper/article.jsp?number=91&crubric_id=100421&rubric_id=205&pub_id=153408

А
А
Аликов, Валерий

: *В этой биографической статье не хватает отчества*.
**Валерий Никандрович Аликов** (псевдолӹмжӹ **Валери Микор**; 1-шӹ январьын, 1960, Ӓвӓсир – 11-шӹ сентябрьын, 2016, Хельсинки) — Поэт, сӓрӹзӹ, сӹлнӹшая критик. Шур школ паштек Угарманышты техникумышты, Тарту дӓ Хельсинки университетвлӓштӹ тыменьӹн. Тарту университетӹн философи факультетшӹм пӹтарен, кымдан пӓлӹмӹ семиотик Лотман Юрий Михайловичӹн лекцивлӓжӹм колыштын. Хельсинкиштӹ лӓкшӹ Цикмӓ журналын редакторжы. «Шӓла тигрвлӓн мӱлӓндӹлӓн» лыдыш книгӓ (1999 и) дон «Пӧрт Шур сирӹштӹ» новелла-эссе книгӓм (2004 и) сирен. Лыдышвлӓжӹм англ,  немӹц, коми, руш, удмурт, финн, француз дӓ эстон йӹлмӹвлӓш сӓрӹмӹ. 

## Ажедмӓшвлӓ


## Кылвервлӓ
* http://www.sirp.ee/s1-artiklid/c7-kirjandus/valeri-mikor/
* http://www.finnougoria.ru/logos/perevody/1682/
* http://mariuver.wordpress.com/2010/01/07/alikov-kozlov-100/
* http://www.academia.edu/9630757/%C3%9Cber_die_implizit_und_explizit_multikulturelle_suomen_kirjallisuus_finnische_Literatur_._In_Invasion_Paradies._Lesebuch_%C3%BCber_die_M%C3%B6glichkeiten_Finne_zu_sein_-_Ein_multikulturelles_Pl%C3%A4doyer._Pluralica._2014

А
А
А
Алхониеми Алхо

**Алхо Алхониеми** (финнлӓ *Alho Alhoniemi*) — фенно-угристикын эмиритус-профессоржы. Über die Funktionen der Wohin-Kasus im Tscheremissisischen (Мары йӹлмӹн «кышкы» анжыктышы падежӹн функцижӹ гишӓн)лӹмӓн доктор диссертацижӹм 1967-шӹ ин Турку университетӹштӹ ӹшӹклен. 1971-шӹ и гӹц 1996-шы и якте, пенсишкӹ лӓкмешкӹжӹ ти университетӹштӹ финн-угр йӹлмӹвлӓм шӹмлӹшӹ профессоржы ылын. 1971 — 1979-шӹ ивлӓн Финн Йӹлмӹ Ушемӹн вуйлатышыжы ылын. Алхониемин тӹнг шӹмлӹмӹ йӹлмӹвлӓжӹ мары дӓ мордва йӹлмӹвлӓ ылыныт, тенге тӹдӹ 1985-шӹ ин Марӹ йӹлмӹм тыменьмӹ книгӓм лыктын, кышты кырык мары йӹлмӹн грамматикыжымат анжыктымы. Алхониемин инициативыжы доно Турку университетӹштӹ шукы мары лингвист стажировкым эртен, нӹнӹ логӹц сек пӹтӓришӹжӹ профессор Андуганов Юрий Владимирович ылын.

## Пӓшӓвлӓжӹ
* *Nykysuomen käsikirja* (Osmo Ikola, Alho Alhoniemi, Päivi Rintala & Kaarina Visakanto 1971)
* *Sivistyssanakirja* (1981)
* *Marin kielioppi* (1985)
* *Marin kielen lukemisto sanastoineen* (1986)
* *Suomalais-ersäläinen sanakirja* (Alho Alhoniemi, Nina Agafonova & Mihail Mosin 1999)

Категори:Суоми персоналивлӓ
Категори:Фенно-угриствлӓ
Алык мары йӹлмӹ

**Алык мары йӹлмӹ** () — ик финн-угр йӹлмӹ, Мары Эл Республикӹшты кырык мары сага — кугижӓнӹш йӹлмӹ. Тӹнг шотышты шалахайла Йыл сирӹштӹ.


Категори:Финн-угр йӹлмӹвлӓ
Категори:Финн-йыл йӹлмӹвлӓ
Категори:Урал йӹлмӹвлӓ
Категори:Российыштыш йӹлмӹвлӓ
Аматисола

**Аматисола** () — Изи Пӹнгель ӓнгӹр сирӹштӹ шыпшылт вазын. Шур сола согоньын центржы — Макарсир якте 3 уштыш. Перви ти сола Акпарсын мулӓндӹшкӹжӹ пырен. 2001-шӹ ин Аматисолашты 60 эдем ӹлен.

## Экономика

## Культура

## Транспорт

## Ажедмӓшвлӓ

Категори:Солавлӓ
Категори:Мары Эл солавлӓ
Категори:Кырык мары солавлӓ
Категори:Ӹлемвлӓ
Категори:Акпарс мӱлӓндӹш пырышы сола
Андорра

**Андорра** — лужавуй кымдем Европышты, Испани дон Франци лошты, территорижӹ доно Кырык Мары кымдем гӹцӓт изи (кат. *Principat d’Andorra*, исп. *Principado de Andorra*, фр. *Principauté d'Andorre*), лӹмжӹ баск йӹлмӹ гӹц толеш:andurrial, кыды "охыр вӓрӹм" анжыкта. Экономикыжы туризм индустри доно ӹла. Ик иштӹ ти сандалӹкӹшкӹ 9 мил. турист толеш. 

Халык шотышты тенге пайылалтеш: андоррвлӓ (первиш каталон хресаньвлан важвлӓштӹ гӹц ылшывлӓ — 31 %, испанвлӓ - 45%, португалвлӓ - 11%, французвлӓ - 8% (1995). Официал йӹлмӹ — каталан. Тенгеок испан дон француз йӹлмӹ кычылалтыт.


А
А
Андрианов, Павел Иванович

**Павел Иванович Андрианов** (1920, Исуткан -2009) — мары поэт. 

## Ссылки
* http://www.12rus.ru/List/22/422/
* https://web.archive.org/web/20110602212309/http://andrianov.jimdo.com/

А
А
А
А
Андуганов, Юрий Владимирович

**Андуганов Юрий Владимирович** (ш. 23-шы июль 1949-шӹ и, Якшарвичӹ кымдем, Башкири — к. июль 2005-шӹ и, Йошкар-Ола).

## Изи годшаш ивлӓжӹ
Тымдышывлӓн йыхышты шачын.

## Кӱшӹл школышты тыменьмӓш
1966—1971-шӹ ивлӓ лошты МарКугПедИ-штӹ тыменьӹн. Тидӹ паштек Тарту университетӹн аспирантурышты Пауль Аристе доны тыменьӹн.

## Шӹнцӹмаш пӓшӓвлӓжӹ
Тарту университетӹн аспирантурыжым пӹтарӹмӹкӹжӹ «Мары йӹлмӹн шукы енгӹжӓн шамаквлӓжӹ» лӹмӓн диссертацим сирен дӓ ӹшӹклен. А. Мары университетӹн профессоржы ылын. Финн-угр тӱнымбалын шӹнцӹзӹ йӹргецвлӓштӹ пиш авторитетӓн специалистеш шотлалтын.

Категори:Мары Эл персоналивлӓ
Категори:Мары персоналивлӓ
Категори:Йӹлмӹзӹвла, лингвиствлӓ
Апатеев, Авенир Арсентьевич

**Авенир Арсентьевич Апатеев** — кырык мары сирӹзӹ, тымдышы, поэт, краевед. 1-шӹ январьын 1939-шӹ ин Кырык мары районыштышы Пӹзӹкныр вел Тьомисолашты тымдышывлӓн семняштӹ шачын. 1957-шӹ ин Усола кӹдӓлӓш школым пӹтӓрен. 1960-шы ин МарКуПедИ-ш тыменяш пырен, кыдым 1964-шӹ ин пытӓрен. Кужы жеп Йылйӓл школышты тымден.

*Марьясола, Йӹлйӓл, Изи Шындыр школвлӓштӹ тыменьӹн.
*1957 ин Усола кӹдӹлӹш школым тымень лӓкмӹкӹжӹ,колхозышты пӓшӓм ӹштен.
*1969-1964 ивлӓн Н.К.Крупская лӹмӓн Мары государственный педагогический институтын педагогический факультетӹштӹ тыменьӹн.
*1994 ин Мары Эл Республикыштышы халык образованин заслуженный деятельжӹ 
*1964-1973- Пӹзӹкныр кӹдӓлӓш школын тымдышыжы.
*1973- 2003 ивлӓ  – Йӹлйӓл школын мары йӹлмӹм дӓ литературым тымдышы, 20 и (1973-1993) –завуч.
*1993 ин Йошкар-Олашты 6-7 классышты тыменьшӹвлӓлӓн «Мары йӹлмӹ» учебник лӓктӹн.
*Авторвлӓжӹ – А.И. Апатеев да А.А. Апатеев.
*Юнкор кружок 1973 ин пачылтын.Тыменьшӹвлӓн лыдышвлӓштӹ, заметкывлӓштӹ шӹренок «Йӓмдӹ ли», «Жерӓ» газетвлӓэш пецӹтлӓлтӹнӹт.
*Тетявлӓ Козьмодемьянскышты, Йошкар-Олашты эртӓрӓрӓлтшӹ слётвлӓштӹ участвуенӹт.
*Активный юнкорвла: Инесса Сидукова, Игорь Осипов, Игорь Семёнов, Ишалёва Оксана дӓ молат.
*Тетявлӓ палшымы доно 200 утла альбомым йӓмдӹлӹмӹ.
*А.А.  Апатеевын пӹтӓриш книгӓжӹ – «Мычашдымы курым» (1979).
*Тема – мары халыкын Октябрь революци анзыцшы жеп гӹц тӹнгӓлӹн, тагачшы кечӹ якте ӹлӹмӓшӹжӹ дӓ пӓшӓжӹ.
*1986 и – «Колхоз ӹдӹр» шайыштмаш сборник.
*«Поктат ивлӓ курымым…» роман «У сем» журналеш пецӓтлӓлтӹн. Действи 1950-60-шы ивлӓн кеӓ.
*«Ӓвӓсир», «»Курымвлӓ вашт» повестьвлӓ
*«Живу и помню». Козьмодемьянск, 1998
*«Минуют вёсны». Козьмодемьянск, 2006. Кӹзӹтшӹ сӓмӹрӹк эдемвлӓн пӹшӹштӹ дӓ ӹлӹмӓшӹштӹ, пӹтӓриш яратымаш, ӹлӹмӓш корным айырымаш.
*«Сказание о земле Акпарса» (2007).
*Акпарс тема, 30-шы ивлӓштӹшӹ  репресси, кӹзӹтшӹ жеп.
*«Табак» повестьӹн темыжы –Кого вырсы жепӹн фашиствлӓ ваштареш кредӓлмӓш . Тӹнг геройжы –  марын салтак-пулемётчик Георгий Петрович Анюгин.

А
А
А
Категори:Мары сирӹзӹвлӓ
Апрель

**Апре́ль** (лат. *Aprilis*) — Григориан календарьын нӹлӹмшӹ тӹлзӹжӹ. Апрель 30 кечӓн тӹлзӹ. Апрельӹн Мары Элышты лым шылен пӹтӓ, йӓрвлӓ, ӓнгӹрвлӓ дӓ йогывлӓ и гӹц ирӹктӓлтӹт: Шур, Вӹтлӓ дӓ Йыл йогывлӓ кеӓт, пӹтӓриш пеледӹшвлӓ пеледӓш тӹнгӓлӹт, апрель мычашышты солавлӓштӹ кӹтӧвлӓм лыктыт, кыды инжӹ кыралашат тӹнгӓлӹт. Апрельӹн юж температуры пиш вашталтеш: йыдым шӹренжок минусышты, сотыгечӹн 15-18 градус яктеӓт шокшемден кердеш. Кырык мары йӹлмӹштӹ ти тӹлзӹн лӹмжӹ латин йӹлмӹ негӹцӓш ылеш, кышты Aprilis «пачылташ» (aperio) глагол гӹц лин.
Арбуз

**Арбу́з** () — Арбуз (*Citrullus*) йыхын Когоохырец (*Cucurbitaceae*) семняш пырышы икиӓш кушкыш.
Когоохырец гань, йӹргешкӹ, кужикӓ-йӹргешкӹ, ляпцӓкӓ форман кӹцкӹ. Вӹлвӓл цӹрежӹ доно ошы, сарикӓ дӓ корнан-корнан пӹцкӓта ыжаргы ӓль сеткӹ гань, махань-шон тамгаан лин кердеш, кӧргӹжӹ пышкыды, ошикӓ-яшаргы, якшаргы, ӹнгӹж цӹреӓн, кынамжы ошы ӓль сары. Шокшы климатан сӓндӓлӹквлӓштӹ кушкеш. Пӹтӓртӹш ивлӓн арбузым Кырык сирӹштӓт куштат. Цилӓжӹ 1000 утла сорт улы.

А
А
А
Амстердам

**Амстердам** () — Нидерландвлӓн (Голландин) вуйхалажы.

Амстердам Голландин сек кого халажы, 2006-шы ин халашты 743 905 ӹлӹзӹ ылын. Вес семӹнь манаш гӹнь нидерландвлӓ гӹц 20 %-шӹ Кого Амстердам регионышты ӹлӓ, кыдын ӹлӹзӹ шотшы 1 450 000 эдем якте шоэш. Амстердам Йыдвел Голландин Амстел лӹмӓн куперӹштӹ вӓрлӓнӓ. Хала гишӓн пӓлдӹртӹмӹ.

А
А
А
А
Амишвлӓ

**Амишвлӓ** () — цилӓжӹ 200 000 нӓрӹн ылыт дӓ Ушымы Штатвлӓн Пенсельвени, Охайя, Индиана штатвлӓштӹ ӹлӓт. Религиштӹ доно амишвлӓ анабаптиствлӓ ылыт. 

## Историштӹ
Сек первижок амишвлӓ менонит сектанвлӓ ылыныт, нӹнӹм 1600-шы ивлӓн Европышты поктылыныт, тырын ӹлӓшӹштӹ ирӹкӹм пуделыт дӓ тенге изин-олен Америкышкы эмигрируяш тӹнгӓлӹнӹт. Шукынжок тӹшкӹ 1700-шы ивлӓн кен колтенӹт. Шӹренжок амишвлӓ важвлӓштӹ доно Швецарин немӹцвлӓ ылыт. Туан йӹлмӹштӹ немӹц сӹнӓн тошты герман йӹлмӹ, кыдым кӹзӹтӓт кычылтыт, тидӹ гӹц паснажы англ дон немӹцлӓӓт попат. Амиш лӹм сектылан негӹцӹм пушы, квакер Якоб Амманын лӹмжӹ гӹц толеш. 

## Традициштӹ, ӹлӹмӓш ӓквлӓштӹ
Сек тӹнгжӹм амишвлӓ Библиштӹ мам сирӹмӹ, цила ти законвлӓ доно ӹлӹшӓшлык ылыт, эдемӹм изижӹ годым агыл, а кушмыкыжы веле хӹрестӓт. Ушемкымдем гӹц амишвлӓ изолируялтыныт дӓ ӹшке законвлӓштӹ доно ӹлӓт. Тӹнгжӹм нӹнӹ тоштӹ семӹнь ӹлӹмашӹм шотеш пиштӓт, модерн техникӹм: автовлӓм, тракторвлӓм, телевизорым, телефоным, электричествым ак кычылтеп дӓ кыце 1700-шы ивлӓн эдемвлӓ ӹленӹт, тенге ӹлӓш дӓ ныр пӓшӓвлӓштӹмӓт ӹштӓш цацат. Амишвлӓ шӹренжок имни арававлӓ доно кыдалыштыт. Техникы эдемӹм утла когоэшнӹшӹм ӹштӓ манын амишвлӓ шанат. Изолируялтынытат, амишвлӓлӓн махань-шон характерный цервлӓ улы, кыдывлӓ генывлӓштӹ доно кӹлдӓлтӹн, кынамжы мӹшкӹрӓнвлӓ жеп шодеок колышы тетявлӓм ӹштӓт, но тенге гӹнят семнявлӓштӹ коговлӓ, шӹренжок 8-10 тетяӓнвлӓ. Амишвлӓ самолет, поезд дӓ автобус донат ак кыдалышеп, мӹндӹр корнышкы моло лӓктӓш келеш гӹнь, нӹнӹ церкӹштӹ разрешеним ядшашлык ылыт. Амишвлӓ чиӓшӹжӓт тошты семӹнь чиӓт, но школвлӓшкӹ каштыт, нӹнӹн ӹшке школ системӹштӹ улы. 

## Ажедмӓшвлӓ
* Амишвлӓ

А
Арйынгывуй

**Арйынгывуй** () — Изи Йынгы ӓнгӹрӹн шолын лӓкмӹ вӓр лишнӹжы шыпшылт вазын. Сола кок вуян, иктӹжӹ Кӱшӹл Арйынгывуй, весӹжӹ — Ӱл Арйынгывуй маналтеш. Кӱшӹл Арйынгывуйыштыжы кым лык улы: Яшплайсир, Вессир, Кужы Ивансир. Ӱл Арйынгывуйжы Изи Йынгым коктеш шелеш: Эштерексир дон Лапкасиреш. Пӹтӓришӹжӹ ӓнгӹрӹн вургымла сирӹштӹжӹ вӓрлӓнӓа. 2001-шы ин Арйынгывуйышты 207 эдем ӹлен.

Категори:Солавлӓ
Категори:Мары Эл солавлӓ
Категори:Кырык мары солавлӓ
Категори:Ӹлемвлӓ
Арпӹнгель

**Арпӹнгель** - ӓнгӹр Кырык сирӹштӹ. Тӹнгӓлтӹшӹжӹм Оврашныр доны шӹргӹ каремӹштӹ нӓлеш, Микорсир лишӹц Мельопка докыла какляртыл кеа да Йылышкы йоген пыра. Кытшы 12 уштыш нарӹ.

А
А
А
Астана

**Астана** (каз. Астана, лат. Astana) ― казахстанын вуйхалажы, сӓндӓлӹкӹн сек кого халажы. Астанаышты Казахстан кугижӓн Министрвлӓн Согоньышты (правительство) дӓ Паламент (Парламент, Кугижӓн Погыныш) вӓрлӓнӓт. Астанан халыквлӓлоштыш аэропортшы маналтеш. Хала лӹмӹн этимологижӹ "вуйхала" шамак гӹц лин. 2010-шӹ ин Астанаышты 721 228 эдем ӹлен.

Категори:Казахстан халавлӓ
А
А
А
А
Атюлов, Анатолий Александрович

**Анатолий Александрович Атюлов** — поэт, 27.12.1938 (Латансола). Ямангаш дӓ Микрӓк школвлӓштӹ тыменьӹн. 1967-шӹ ин Мары Пединститутын истори дӓ филологи факультетшӹм пӹтӓрен. «Йӓктӹ имвлӓ» лӹмӓн пӹтӓриш книгӓжӹ 1971-шӹ ин лӓктӹн.

* :s:Йыл тӹрӹштӹ

А
А
Ахматова, Анна Андреевна

**А́нна Андре́евна Ахма́това** (шачмыжы годшаш фамилижӹ — Го́ренко; 11 (23) июнь 1889, Одесса, Руш Эл импери — 5 март 1966, Домодедово, Москва область, РСФСР, СССР) — руш поэтесса, сирӹзӹ, литературым шӹмлӹзӹ, сӹлнӹшая критик, сарӹзӹ; XX-шы курымаш рӧднӓ руш поэт.

А
А
Ахтисаари, Мартти

**Мартти Ахтисаари** () (ш. 23-шы июнь-ын 1937-шӹ ин, Viipuri, (марла Выборг)) — Финлянди (Суоми) Республикын 10-шы президентжӹ (1994-2000). Президент лимӹжӹ якте Вескид пӓшӓ министерствышты дипломат пӓшӓм ӹштен, Ушымы Халыквлӓн Организациштӹ (англла UN, рушла ООН) палшыкалышы секретарь ылын. Тырым шагалтымы Нобельӹн премижӹм пумы гишӓн 10.10.2008 увертӓрӹмӹ дӓ ти премим 10.12.2008 Норвегин вуйхалаштыжы, Ослошты тӹдӹлӓн кычыктымы. Тидӹ гӹц пасна ти инок Мартти Ахтисаарилӓн октябрь тӹлзӹн ЮНЕСКО-н (англла UNESCO) премижӹм пумы.

## Ахтисаарин халыквлӓлоштыш пӓшӓжӹ:
Мартти Ахтисаари халыквлӓлоштыш организацивлӓштӹ пӓшӓм 1960-шы ивлӓ годшен ӹштен. Шукы вижӹм гражданский вырсы тервен нерат лишӹ Намибим тыр дӓ демократи йӧн доно виӓнгмӹ корныш колтымашкы пиштен. Ти виӓнгмӹ корнын тӹнг негӹцшӹ у школ системӹм айырымаш ылын. Ахтисаари семӹнь, кугижӓнӹш у корнывлӓ доно виӓнгнежӹ гӹнь, тӹдӹ пӹтӓриок, у школ системӹм ӹшкӹлӓнжӹ айырышашлык, вет такеш агыл, сӓмӹрӹквлӓ кугижӓнӹшӹн толшашыжы ылыт манын попат. Намиби гӹц пасна, Мартти Ахтисаари тенегок Филиппинышты икӹжӓк-иктӹштӹ ваштареш кредӓлшӹ этнический кланвлӓ лошты тыр лижӹ манын, кого пӓшӓм ӹштен. Тенгеок Косово проблемӹм решӹмӓштӓт нобелист кого рольым мадын. 

## Нобель премим айымы традици
Традици семӹнь, Нобельӹн премижӹм кок вӓре пайылат: тыр шагалтымы премим Ослошты хими, физика, эконмика дӓ литература премим Стокгольмышты пуат. Нобелист Ахтисаари лӹмеш, Осло хала мэриштӹ кого айо эртен, кышты Норвегин кугижӓжӹ Гаральд ылын. Традици семӹнь нобелист лӹмеш кого концертӹм пуат. Нобелистӹм кымылангдаш толшывла Осло мэри анзыкы погыненыт, нӹнӹ лошты Норвегиштӹ эмиграциштӹ ӹлӹшӹ шукы косовец ылын. Кидӹштӹштӹ нӹнӹ Косовон йолажым вӹльгӹжтӓрен шалгенӹт. Мартти Ахтисаари мэрин балконжы гӹц халыкым пурештен.

Стокгольмыштат Нобель айом Хала пӧртӹштӹ (мэриштӹ) эртӓрӓт. Ослошты ти церемони 10-шы декабрьын эртӓ гӹнь, Швецин вуйхалаштыжы тидӹм 12-шы декабрьын эртӓрӓт. Нобелиствлӓ гӹц пасна ти айошты 1000 утла хына ылын. Хынавлӓ лошты традици семӹнь Швецин кугижӓжӹ Карл Густав, кугижӓтар Сильвия, принцесса Виктуриа, принцесса Мадлен дӓ принц Карл Филипп, сӓндӓлӹкӹн политика, шӹнцӹмӓш (наука) дӓ культура элитыжы ылын. Айон хозажы – Нобель Комитет. 2008-шы ин Нобель премим пумы программышты кым чӓсӓк пелӓк шыпшылтшы айо вады качкыш паштек концерт дон танцывлӓ ылыныт. Вады качкышын ӓкшӹ 170 евро. Шергӓш агыл гӹнят, ти айошкы вӓрештӓш куштылгы агыл. Нобелиствлӓ сагашты 46 эдемӹм канден кердӹнӹт (роднявлӓм, лишӹл тӓнгвлӓм, коллегӹвлӓм), нӹнӹ гӹц пасна тышты 200 нӓрӹ студент ылын. Нобельӹн лауреатвлӓ гишӓн шукыракым интернетышты Nobel prise лӹм доно пӓлен нӓлӹдӓ.

А
А
Категори:Президентвлӓ
Арисова, Людмила

**Арисова Людмила** — кырык мары поэтесса. 

Категори:Мары персоналивлӓ
Категори:Сирӹзӹвлӓ
Аристотель

**Аристо́тель** (тошты греклӓ: *Ἀριστοτέλης*) (384 и Христос шачмы якте (Х.ш.я.), Стагир — 322 Х.ш.я., Халкида, Эвбея ошмаоты (остров)) — Кугезӹ Греци философ дӓ шӹнцӹзӹ. Платонын тыменьшӹжӹ. 343 Х.ш.я. и якте — Александр Македонскин тымдышыжы. 335 Х.ш.я. ин Ликей лӹмӓн перипатетика школым пачын. Формальный логикылын негӹцӹм пиштен. Философи лексиконын ынгылаш лимӹ аппартшым ӹштен, кыды шӹнсӹмӓш шанымы стильӹм кӹзӹтӓт эче ав-ӓлтӓ.
 
Аристотель пӹтӓриш шӹнцӹзӹ ылын, кыды философин системӹжӹм виӓнгден дӓ ӹлӹмӓшӹн шукы монгырыштыжы: социологиштӹ, философиштӹ, политикӹштӹ, логикӹштӹ дӓ физикӹштӹ кычылтын. Онтологи вӹкӹ анжалтышыжы паштекшӹ философлӓн дӓ эдемвлӓн эдемӹн шанен мыштымаштыжы пиш келгӹ кишӓвлӓм коденӹт. Аристотелӹн метафизикы гишӓн тымдымашвлӓжӹ Аквин Фома ярыктен дӓ схоластикы йӧн семӹнь анзыкыла виӓнгдӹмӹ линӹт.

## Биографижӹ
### Изи дӓ ӹрвезӹ годшаш ивлӓжӹ
Аристотель Стагирышты, грек колонштӹ, Афон кырык лишнӹ в 384 ин Х.ш.я. шачын. Аристотельӹн ӓтяжӹн лӹмжӹ Никомах ылын, кыды Кугезӹ Македонин Аминта III-шы кугижӓн кудвичӹштӹжӹ лӓкӹрӹн пӓшӓжӹм ӹштен. Никомахын ӓтяжӓт лӓкӹр ылын дӓ ти професси семняштӹштӹ ӓтя гӹц эргӹлӓн принцип доно ванжен миэн. Аристотельӹн пӹтӓриш тымдышыжы ӓтяжӹ ылын. Изи ылмыжы годымок эче Аристотель Македонин Александрын ӓтяжӹ Филипп доно пӓлӹм лин.

369 ин Х.ш.я. Аристотель тылыкеш кодын дӓ тӹдӹм кушташ дӓ ашнымашым (воспитаним) пуаш манын Проксен ӹшке докыжы нӓлеш. Аристотель ти эдем гишӓн пуры шанымашвлӓм сирен дӓ кынам тӹдӹ колен, Проксенӹн Никанор эргӹжӹм нӓлмӹ эргешӹжӹ ӹшта. Проксен Аристотельӹм кушкышвлӓ дон вольыквлӓм пӓлӓш тымден, ти тымдымаш такеш лиде – тенге жеп эртӹмӹкӹ Аристотель ”Вольыквла гишӓн” трактатым сирен. 

Ӹрвезӹ ивлӓжӹм Аристотель Македонин пеледмӹ курымын ӹлен, тӹдӹн грек образовани ылын дӓ попашыжат ти йӹлмӹ донок попен. Ушемкымдемӹштӹш ядмашвлӓм анжалаш гӹнь, Аристотель демократ йӧн доно кугижӓнӹшӹм вуйлатымаг верц ылын дӓ тӹ годымок Македони кугижӓн дӹвӓлнӹжӹ ылын. Тидӹжӹ толшашышты тӹдӹн ӹлӹмӓшӹштӹжӹ ӹшке рольжым мадын.

А
А
Аштавай

**Аштавай** () — Кого Йынгы ӓнгӹр тӹрӹштӹ вӓрлӓнен. Паратмар якте 5, Виловат якте 8 уштыш. Аказ лужавуйын мӱлӓндӹшкӹжӹ пырен. Сола семӹнь 1907-шы инок ышке статусшым ямден, лач тынӓм лишнӹжӹ Аштавай пӱэргӹ монастирӹм ти вӓрӹштӹ шӹндӹмӹ. Монастирын Йозым Ӹштӹшӹ Миколай лӹмеш пу церкӹжӹ ылын. Октябрь революци паштек монастирӹн пайдажым конфискуйымы дӓ национализируйымы. Тӹ годымок монастир лишнӹш пӧртвлӓштӹ 2001 якте эче ӹлӹшӹвлӓ ылыныт.

Категори:Солавлӓ
Категори:Мары Эл солавлӓ
Категори:Кырык мары солавлӓ
Категори:Ӹлемвлӓ
Байкал

**Байкал** — тӱнымбалныш сек келгӹ йӓр, Ирвел Сибирьышты, Иркутск областьышты вӓрлӓнӓ. Келгӹцшӹ 1642 м.

Б
Байрон, Джордж Гордон

**Джордж Гордон Байрон**, 1798-шы и годшен 6-шы барон Байрон, лорд Байрон лӹм доно пӓлӹ (англ. George Gordon Byron, 6th Baron, англ. Lord Byron; 22 январь 1788, Лондон — 19 апрель 1824, Миссолунги, Греци) — англ поэт-романтик.

Б
Б
Бальзак, Оноре де

**Оноре́ де Бальза́к** (фр. Honoré de Balzac [ɔnɔʁe də balˈzak]; 20 май 1799, Тур — 18 август 1850, Париж) — француз сирӹзӹ. Шачынжок — Оноре Бальзак; дворян класс гӹц ылмым анжыктышы «де» префиксӹм 1830-шы и годшен кычылтын. "Гобсекӹн" авторжы.

Б
Б
Барток, Бела Виктор Янош

**Бела Барток** (, 25 март 1881, Надьсентмиклош, Трансильвани — 26 сентябрь 1945, Нью-Йорк) — венгр композитор, пианист, музыкым шӹмлӹзӹ фольклорист. Мары халыкын музыкыжым келгӹн шӹмлен.

## Ажедмӓшвлӓ


Б
Б
Басквлӓ

**Басквлӓ** (баскла: euskaldunak, исп. vascos, фр. Les Basques) Бискай тангыж иксӓн Йыдвел Испаништӹш Баски сӓндӓлӹк дӓ Йыдвел Наварра дон Францин Аквитани регионвлӓштӹжӹ ӹлӹшӹ халык. Нӹнӹн шотышты 2 800 000 нӓрӹ.

= Баск йӹлмӹ: =

Йӹлмӹ шотышты баск йӹлмӹлӓн ик вес родньык йӹлмӹ уке. Лин кердеш, индо-европеецвлӓн толмышты якте баск йӹлмӹ докы лишӹл йӹлмӹвлӓ доно попышы халыквлӓ ылыныт, но варажы вес халыквлӓ лоэш ярлалт кенӹтӓт, йӹлмӹштӹмӓт ямденӹт. Кынамжы басквлӓ ибери йӹлмӹ доно попышы халыквлӓн ӹлӹшеш кодшы халык маныт, кынамжы нӹнӹм этрусквлӓ доно кӹлдӓт.

Испаништӹ басквлӓлӓн административный дӓ политикыштыш виктӓрӹмӓштӹ, халык ядмашым решӹмӓшты кымда ирӹкӹм пумы, баск йӹлмӹм тетя пичӹ гӹц тӹнгӓлӹн университет кушӹц якте тымдат. Баски мӱлӓндӹн вуйхалажы Бильбао хала.

Б
Б
Б
Бахтин, Александр Геннадьевич

**Александр Геннадьевич Бахтин** (ш. 1960) — истори шӹнцӹмӓшвлӓн докторжы. МарПедИ-н Ӓтямулӓндӹ кафедрын профессоржы. Акпарс гишӓн сирен.

Б
Б
Б
Беляев, Константин Иванович

**Константин Иванович Беляев** (21-шӹ декабрь 1910-шы и, Йынгы Кушыргы — 1964 и, Цикмӓ) — кырык марысирӹзӹ, поэт, композитор.

Б
Б
Б
Балатон

**Балатон**- (венг. Balaton, нем. Plattensee, словацк. Blatenské jazero, словен. Blatno jezero, лат. Pelso)- йӓр вадывел Венгриштӹ. Покшал Европын сек кого йӓржӹ. Сирвлӓштӹжӹ шукы курорт улы, кышты минерал дӓ терминал вӹдкӹлвлӓ лыпшат. Кол доно паян. Тылвышвлӓ каштын кердӹт.

Категори:Венгри йӓрвлӓ
Баронов, Алексей Михайлович

**Алексей Михайлович Баронов ** — педагог-организатор, политик. Ӓндӓлӹкӹштӹ.

А. М. Баронов 1882 ин Пӧртныр солашты хресӓнь семняэш шачын. Портныр кок классан училищӹм яжон тымень пӹтӓрӹмӹкӹжӹ, 1897 ин Азан учительский семинариш тыменяш кеӓ. Тӹдӹм 1901 ин тымень пӹтӓрӓ дӓ ӹшке шачмы велӹшӹкӹжӹ, Портныр солашкы, кок классан училищӹшкӹ тымдаш толеш. Тӹштӹ сӓмӹрӹк тымдышы революци пӓшӓш пижеш: прокламаци дон листовкывлӓм шӓрӓ, хресаньвлӓ лошты революци агитацим эртӓрӓ. Тидӹ гишӓн тӹдӹм кугижӓн правительство 1906 ин тюрьмӓш шӹнда дӓ вара семняге Вологда губерняш, Великий Устюг халаш, ссылкыш колта. Ссылкышты тӹдӹ нӹл и лиэш. Мӹнгеш портылмыкыжы, школышты тымдымы пӓшӓш нигышкат нӓлделӹт. Седӹндон тӹдӹ вара музыка пӓшӓш пижеш.
1911 ин Цикмӓ халашты нӹл хор гӹц мырызывлӓм иктӹш ушен, академический хорым поген. Ик иштӹ Наполеон армим шин шӓлӓтӹмлӓн 100 и темӹ дӓ полак интервентвлӓм поктен колтымылан 300 и темӹ лӹмеш А. М. Баронов халашты М. И. Глинкын «Иван Сусанин» оперыжым шӹндӓш йӓмдӹлӓлтеш. Оперын премьерыжы 1913 ин лин. Тӹдӹ тӹ жепӹн мӓмнӓн кымдемыштӹнӓ кого лиӓлтмӓш ылын.
Октябрь революцим А. М. Баронов улы кымылын вӓшлиэш дӓ цилӓ палӹмӓш дон мыштымашыжым кымдемыштӹнӓ халык тымдымашым луктӹмӓшкы пуа. Пӹтӓри тӹдӹм халашты тымдыш комиссареш шагалтеныт, остатка ивлӓн уездӹштӹ халык образовани шотышты инструктор семӹнь пӓшӓм ӹштен. Тенгеок шачмы йӹлмӹ доно учебниквлӓм лыкташ кого шытырым пиштен. 1924 ин С. Г. Эпин доно коктын «Марла букварь. Марла лыдаш, сирӓш тымдымы пӹтӓриш книгӓ» — м пецӓтлен лыктыныт.
1920 ин 21 июньын Цикмӓ уездӹштӹшӹ школышты тымдышывлӓ 3 съездышкы погыненӹт. Тӹшкӹ цилӓжӹ 117 делегат толын, но нӹнӹ лошты «школьный инспектор, заслуженный пӓшӓзӹ» А. М. Баронов ылде, тӹдӹ тӹ кечӹн колен.
А. М. Бароновын тетявлӓжӓт ӓтяжӹн корным ташекенӹт, шотеш пиштӹмӹ эдемвлӓ ылыныт. Нӹл ӹдӹр логӹц кымытынжы тымдышы линӹт, ик ӹдӹржӹ — агроном. А сек кого эргӹжӹ — Владимир — лӹмлӹ профессор, медицинский наукын докторжы лин.

* http://nbmariel.ru/content/baronov-aleks

Категори:Мары персоналивлӓ
Категори:Политиквлӓ
Бишкек

**Бишкек** — Кыргызин вуйхалажы. Халашты ӹлӹзӹ, нӹнӹ логӹц 25 % (139 878) вес сӓндӓлӹквлӓ гӹц толшы эмигрантвлӓ ылыт. Бишкек Кыргызин политика, экономика дӓ культура покшалжы. 


File:Bishkek 01.jpg|Бишкек хала
File:Bishkek 02.jpg|Бишкек
File:Bishkek 03.jpg|Окня гӹц анжалтыш
File:Bishkek 04.jpg|Окня гӹц панорама
File:Bishkek from the air 01.jpg|Кек чонгештӹмӹ кӱшӹц анжалтыш
File:Bishkek statue 01.jpg
File:Muslim cemetery near Bishkek.jpg|Мусульман шӹгерла Бишкек лишнӹ
File:Katedrální kostel svatého Vzkříšení, Biškek.jpg|Христосын Угӹц ӹлӹжмӹ соборжы
File:Mosque under construction in Kyrgyzstan.jpg| Мечетьӹм кузат


Б
Б
Б
Б
Бликсен, Карен

**Карен Бликсен** (дат. Karen Blixen, тенгеок **Оцеола**, **Исак Динесен**, **Пьер Андрезель** лӹм доно пӓлӹ, 17 апрель 1885, Рунгштед, Копенгаген лӹвӓлнӹ — 7 сентябрь 1962, тӹшток) — дани ӹдӹрӓмӓш сирӹзӹ. Шукы пӓшӓжӹмок англла сирен, вара датчан йӹлмӹш ӹшкеок сӓрен.

## Пӓшӓвлӓжӹ:
* Seven Gothic Tales (1934)
* Out of Africa (1937, автобиографи проза, С.Поллак экранизируен. 1985)
* Winter’s Tales (1942).
* The Angelic Avengers (1947, роман-притча).
* Last Tales (1957)
* Anecdotes of Destiny (1958)
* Shadows on the Grass (1960).
* Ehrengard (1963, роман, колымыжы паштек).
* Carnival: Entertainments and Posthumous Tales (1977, колымыжы паштек).
* Daguerreotypes and Other Essays (1979, колымыжы паштек).
* Letters from Africa, 1914—1931 (1981, колымыжы паштек).
* Karen Blixen i Danmark: Breve 1931—1962 (1996, колымыжы паштек).

Д
Д
Блок, Александр Александрович

**Александр Александрович Блок** (1880, Петербург — 1921, Петербург) — руш поэт-символист. Петербург университетӹштӹ юриспруденцим, йӹлмӹвлӓ дон сӹлнӹшаям тыменьӹн. Руш символиствлӓ логӹц сек яргата фигуры.

## Революци яктешы пӓшӓвлажӹ
"Цевер дамы гишӓн лыдышвлӓ", 1904-шӹ и.

## Революци паштекшӹ поэзижӹ
"Луаткокты", 1918-шы и. Философи шанымашан эссевлӓжӹ "Интеллигенци дон Россий".

## Блокын эстетикыжы

## Блок кырык марла

Б
Б
Боккаччо, Джованни

**Джова́нни Бокка́ччо** (итал. Giovanni Boccaccio [bokˈkattʃo]; та июнь та июль 1313, та Чертальдо та Флоренция — 21 декабрь 1375, Чертальдо) — пӓлӹмӹ итальян сирӹзӹ, поэт. Ир Ренессанс жепӹн сӹлнӹшая пӓшӓвлажӹм сирен. Пӓшӓвлӓштӹжы шӹренок антик тематикым кычылтын, психологический шулӹшӓн «Фьямметта» повестьӹм сирен (1343), пецӓтлӓшӹжӹ 1472-шы ин пецӓтлӹмӹ. Тенгеок пасторальвлӓ дон сонетвлӓн авторжы. Тӹнг пӓшӓжӹ - «Декамерон» (1350—1353, 1470-шы ин публикуйымы). Ти книгӓшкӹ ирӹкӓн ылмы да ирӹкӹн шанымы гишӓн новеллывлӓм пыртымы, пӓшӓвлӓ антиклерикализм шулӹшӓн, аскет ӹлӹмӓш ваштареш ылыт, тӹштӹ юмор раскыдын каеш. Автор итальянвлӓн кайышыштым шукы монгыр дӓ шукы цӹре доно анжыктен.

Б
Б
Борнемисса, Петер

**Петер Борнемисса** (*Bornemisza Péter*, 1535—1584) — драмывлӓ дон кӹтӹк новеллывлӓм сирӹшӹ семӹнь пӓлӹ ылеш. ӹрвезӹ курымжым тӹдӹ Германиштӹ, Италиштӹ ӹлен, вара Веныш кеен. Тӹштӹ профессор Дьӧрди Таннер доно пӓлӹмӹ лин, кыды Петерлӓн Софоклын «Электрам» венгр йӹлмӹш сӓрӓш шанымашым пуэн. 1560-шы ивлӓн тӹдӹ Кугижӓн канцеляриштӹ служен, вара паян дворян семняштӹ гувернер ылын. Но тӹдӹн шӱмжӹ вес йиш пӓшӓм ӹштӓш шыпшын дӓ тенге Кӱшӹл Венгриштӹ тӹдӹ проповедньӹкӹн пӓшӓм ӹштӓш тӹнгӓлеш. «Келтӹмӓшӹн аздарымыжы» (Ördögi kísértétek, 1578) книгӓ лыкмы паштек тӹдӹлӓн махань-шон нелӹцвлӓм тырхаш вӓрештӹн. Борнемисса пӓшӓштӹжӹ кӹлӹм кычышы класс ваштареш утла туран сирен. Тӹдӹм католицизм церкӹ тидӹ гишӓн суен. автор Венышты тюрмӓштӹ шӹнзен, но тӹшец шӹлӹн кердӹн. Пакылаш ӹлӹмӓшӹжӹм И. Балашши лӹмӓн дворян доны эртӓрен дӓ Библим сӓрен, «Тӱнымбал историм» сирӓш шанен ылын, но колымашыжы ти пӓшӓм ӹштӓш пуде.

Борнемисса тӹ жепӓш цилӓ жанр доно сирен. Тӹдӹ йымы ыдылмы, мырывлӓн, патриотизм шӱлӹшӓн мырывлӓн, трагедин, проповедьвлӓн, тымдым книгӓвлӓн авторжы ылеш. Шамаклан «Трагеди венгр йӹлмӹлӓ Софоклын Электра негӹцеш» (Tragédia magyar nyelven az Szophoklész élektrájából, 1558) пьеса пӹтӓриш пӓлӹмӹ венгрла сирӹмӹ трагедиэш шотлалтеш. Титульне ӹлӹштӓшӹштӹжӹ Борнемица трагедим тенге ынгылдарен сирӓ: «ӓтямӱлӓндӹ тырхаш лидӹмӹ рабствышты орлана гӹньӹ, тиран ваштареш шагалаш права уке ма?» Ти текстӹм сӓрӹмӹжӹ годым, венгр автор ирӹкӹм пуэн, тидӹм ӹштен, у персонажвлӓм вӓк шанен лыктын, кым единствын законжым пыдыртен дӓ тӹ жепӓш венгр ӹлӹмӓш докы лишемден.

Сӓрӹзӹн пӓшӓ гишӓн автор тенге сирӓ: «Маняры ӹнде туан йӹлмӹнӓ доно сиренӓ? Кӹзӹт мӓмнӓн задачына тӹдӹм виӓнгдӓш дӓ пайдараш, тенге кыце тидӹм Цицерон дӓ мол тымдымы халыквлӓн эдемвлӓ ӹшке йӹлмӹштӹ верц ӹштенӹт.» Борнемисса кок проповедь книгӓм сирен. Пӹтӓришӹжӹ «Вӹц кӹдежӓн проповедь книгӓ» (otkotetes predikacios konyve, 1573—1579) дӓ весӹжӹ «Фолиопостилла» (1584) лӹм доно пӓлӹ ылеш. Ти книгӓвлӓм сирен, автор шая мастар, йӹрвӓш ма лиӓлтеш тӹдӹм ужын мыштышы дӓ аналитик семӹнь ӹшкӹмжӹм анжыктен. Лыдшы кыце эдемвлӓ солавлӓштӹ, халавлӓштӹ, пазарышты, дворецвлӓштӹ, усадьбывлӓштӹ ӹлӓт, тӹдӹм пӓлен нӓлӹн.

автор ӹшке пӓшӓвлӓжӹ гишӓн тенге сирӓ: «Цилӓ мам сиренӓм, мам келесенӓм- ик цельӹш шонем ылын- махань, лачокшымат эдемӹн характержӹ ылеш?»

Борнемисса ӹшке жепӹнжӹ венгр сӹлнӹшаям у кӱкшӹцӹш лӱктӓлӹн дӓ барокко монгырышкыла нӓнгешӹ корнышкыла ажедӹн. Сӹлнӹшая гишӓн сирӹмӹжӹ годым, тӹдӹ шӹренжок ӹшке годшаш вес авторвлӓн пӓшӓвлӓш ссылкывлӓм ӹштен дӓ, цаклалтеш, сирӹзӹ-коллегывлӓн виӓнгмӹштӹлӓн тӹдӹ шӱм вашт ӹвӹртен.

Категори:Венгри персоналивлӓ
Категори:Сирӹзӹвлӓ
Категори:Венгр сӹлнӹшая
Бретонвлӓ

**Бретонвлӓ** (брет. Brezhoned, фр. Bretons) — кельт группыш пырышы йӹлмӹ доно попышы Йыдпел-вадывел Франциштӹш халык. Кӹзӹтшӹ мӱлӓндӹвлӓшкӹштӹ IV курымын Британи (шукынжок Уэльс) гӹц ванженӹт. Тӹшец нӹнӹм англо-саксвлӓ шӹкенӹт. IX-шы курымын бретонвлӓн мӱлӓндӹштӹ Луара йогы тӹнг гӹц йыдпелвелнӹрӓк ылшы Мон-Сен-Мишель (Mont Saint-Michel)бухта якте шыпшылтын. Кок йӹлмӹ доно попышы халык (билингввлӓ)- туан йӹлмӹштӹ гӹц пасна, французла попат. Йымы йылашты доно католиквлӓ ылыт.

Категори:Европыштыш халыквлӓ
Категори:Халыквлӓ
Категори:Европышты ӹшке кугижӓнӹш гӹц пасна ылшы халыквлӓ
Бетлен, Миклош

**Миклош Бетлен** (1642—1716)

1664-шӹ ин ӹлӹмӓш мычaшым кaндышы охотышкыжы Миклош Зрини 22 иӓш трaнсильвaни дворянинӹмӓт нӓлӹн ылын. Тӹдӹ кыце Зрини колен, тӹдӹм ӹшке сӹнзӓвлӓжӹ доно ужын кердӹн. Ти ӹрвезӹ эдемӹн лӹмжӹ Миклош Бетлен ылын, кыды Венa тюрмӓштӹ шӹнзӹмӹжӹ годым сирӹзӹн колымыжы гишӓн ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓштӹжӹ сирен. Тӹдӹ гӹц пaснa Бетлен Зринин ушемкымдем гишӓн сирӹмӹ трaдицивлӓжӹм пaкылa нӓнгешӹ лин.

Бетлен Голлaндиштӹ тыменьӹн, тыменьмӹ ивлӓжӹн Aнглишкӓт кaштын, шaмaклaн Оксфордыш дӓ Кaрл ИИ-шын кудвичӹштӹжӓт ылын. Токыжы Пaриж гaч толын. Тӹштӹ тӹдӹ шукы фрaнцуз культурa эдем дон пӓлӹмӹ лин. Нӹнӹ логӹц Колбертин лӹмӹм пӓлдӹртӓш лиэш. Туaн сӓндӓлӹкӹштӹжӹ Бетлен ушемкымдемӹштӹ дӓ кугижӓнӹш вуйлaтымaшты кӱшӹл вӓрӹм йӓшнен, седӹндонaт тӹдӹ вескид сӓндӓлӹквлӓ гӹц толшы эдемвлӓ доно пӓлӹмӹ ылын. Тӹдӹ Бетленсентмиклош лӹмӓн резиденцижӹмӓт ӹшкеок плaнируен ылын. Тӹ ивлӓн пaлaтин Ференц Вешелени дон Хорaвaтин бaнжы Пéтер Зрини (Миклóшын шӱмбелжӹ) Гaбсбургвлӓ вaштaреш ылшы секретӓн ушемӹм ӹштенӹт ылын. Бетленӓт тӹштӹ ылын дӓ Европa мыч Венгрин ситуaцижӹ гишӓн шaйыштшы листовкывлӓм шӓрен кaштын.

Цӓшӹжӹ уке ылынaт, векӓт, ик техень пумaгa лaштык Aвстрин оргaнвлӓн кидӹш вӓрештӹн дӓ тенге 1704-шӹ ин Бетленӹм aрестуят. «Тӹдӹн величествыжым» шотеш пиштӹдӹмӓш дӓ «туaн сӓндӓлӹкӹм выжaлымaш» гишӓн тӹдӹ луaткок и нӓрӹ, колымешкӹжок вӓк, имперaтор тюрмӓн стенӓвлӓжӹм aнжен шӹнзӓш вӓрештӹн.

Ӹшке ӹлӹмӓшӹжӹ гишӓн сирӹмӹ пӓшӓвлӓжӹм Бетлен пиш модернлa сирен. Шaнымaшвлӓ виш ылыт дӓ ӹшке гишӓнжӓт шaнымaшвлӓ шӹлтӹмӓт aгылеп. Тенге гӹнят, тидӹм нaрциссизм семӹнь aнжaш aк кел. Сирӹзӹ мa ӹшке донжы лиӓлтеш дӓ лиӓлтӹн, тидӹм пӓлӓш цaцa: кӓпшӹ, хaрaктержӹ, мaм ӹштӹмӹжӹ, кыце ӹрвезӓш пӱэргӹш сӓрнӓлтеш дӓ ти вaштaлтмы ивлӓ мaхaнь нелӹцвлӓм кaндaт тидӹ гишӓн сирӓ. Ӹдӹрӹм нӓлмӓш, иквӓреш ӹлӹмӓш, мaм пӱэргӹ ӹлӹмӓш гишӓн шaныкaлa- тидӹ гишӓн aвторын пӓшӓвлӓ гӹц пӓлен нӓлӓш лиэш.
 
Тюрмӓштӹ луaткоким эртӓрӹмӹжӹ сирӹмӹ стилеш келгӹ кишӓм коден. Бетленӹн пӓшӓвлӓштӹжӹ тӱнымбaл кого спектaкльыш сӓрнӓлтеш, кышты цилӓ эдем ӹшке рольжым мaдеш, кыдывлӓ мaм нӹнӹлӓн пуйырен, тӹ ӹлӹмӓшӹм ӹлӓт. Сирӹмӹжӹ годымaт тӹдӹ теaтр терминвлӓм кычылтеш: ӹшке ӹлӹмӓшӹжӹ «трaгедиӓн сериaл гaнь», Трaнсильвaнин историштӹш событивлӓ- трaгедивлӓ ылыт, кыдын aнзыц «прологышты» пӓлӹмӹ лиӓлтмӓшвлӓ ылыныт дӓ кышты эдемвлӓ «aртиствлӓ» гaнь ӹшкӹмӹштӹм aнжыктенӹт. ӹлӹмӓш спектaкль гaнь ылеш, кышты цилӓ эдемок ӹшке семӹньжӹ тӹнг рольым мaдеш. Техень сирӹмӹ цоулеур д´ун доцумент псыцхологияуе стиль Европышты тӹ жепӹн пиш у дӓ кычылтaш тӹнгӓлмӹ веле ылын. Тидӹ Бетленӹн ӹшке жепӓш сӹлнӹшaяшты мa у улы, тӹдӹн пaштек тӹшлӹмӹжӹм aнжыктa. Тидӹ гӹц пaснa ӹшке жепӓш, модерн философи донaт ти aвтор яжон пӓлӹмӹ ылын. Лӹмӹнок тӹдӹн пӓшӓвлӓштӹжӹ Декaртын шaнымaшвлӓжӹ цaклaлтыт. Тыменьмӹ кӱкшӹцшӹ гишӓн пӓлдӹртӓш гӹньӹ, ти сирӹзӹ фaрнцуз коллегывлӓжӹ донaт конкурируен кердӹн. Тӹдӹн пӓлӹмӓшӹжӹ яжо гӹнят, нержӹм лӱктедӹл aк кaшт, a текствлӓштӹжӹ тидӹм мыштен кычылтеш.

## Ажедмӓшвлӓ


Категори:Венгри персоналивлӓ
Категори:Сирӹзӹвлӓ
Категори:Венгр сӹлнӹшая
Берлин

**Берлин** (нем. Berlin, [bɛɐˈliːn]) — Германин вуйхалажы да сӓндӓлӹкӹн ик федерӓи регионжы. Халашты 3,44 миллион ӹлӹзӹ дӓ тӹдӹ сӓндӓлӹкӹн сек кого халажы. Лондон паштек Европа Унионын кокшы кого халажы. Ти шотыш лач халшты ӹлӹшӹвлӓвеле пырат. Метропольвлӓн ӹлӹзӹ шотым анжымы годым эче вес термин, шамаклан Кого Берлин термин кычылталтеш, кышты 4,4 — 5,9 миллион эдемӓнеш шотлалтеш. Тӹ годымок, шамаклан, Кого Парижӹштӹ 12 миллион ӹлӹзӹ якте шоэш.
Берлин халыквлӓ лошты кымдан пӓлӹмӹ хала, Европын шӹнцӹмӓш (наука), дӓ культура покшалжы, кышты махань-шон культура институтвлӓ дӓ университетвлӓ пӓшӓлӓт. Берлин университетӹштӹ кыды ивлӓжӹн мары йӹлмӹвлӓмӓт шӹмленӹт. Тиды -гӹц пасна Германин дӓ Европын бизнес дӓ политикын кого халажы. Берлинӹштӹ йыд ӹлӹмӓш-ат активно кеӓ, ти халам махань-шон кульурывлӓ дӓ субкультурывлӓ докы толерантный ылмыжы доно пӓлӹ. Ти хала ӹшке докыжы сӓмӹрӹк эдемвлӓм дӓ студенвлӓм аздара. Тӹ годӹмок, Берлин кого ылеш гӹнят, Германин финанс покшалешӹжӹ Франкфурт ам Майн хала шотлалтеш.
Халалан 1200-шы ивлӓн негӹцӹм пиштӹмӹ, кыды гӹц 1701-шӹ ин Прусси кугижа кымдемӹн вуйхалажы лин. Вара Германи Кейзар кымдемӹн, Веймар Республикын, Кымшы Империн вуйхалажы ылын. Кокшы Тунымбал вырсы паштек халам кое лаштыкеш пайылымы: Ирвел Берлин ГДР-ын вуйхалажы лин, Вадывел Берлин ФРГ-ш пырышы спецзона статусан хала ылын. Халам 1961-шӹ ин кӹрпӹц дон бетон гӹц шагалтымы кӱкшӹ стенӓ айырен. 1989-шӹ ин ноябрь тӹлзӹн ти стенӓ урыктымы лин дӓ тидӹ паштек Германи угӹц иктӹш ушнен.


Категори:Вуйхалавлӓ
Категори:Европын халавлӓ
Категори:Халавлӓ
Категори:Ӹлемвлӓ
Брюссель

**Брюссель** — Бельгин да Европа Ушемын вуйхалажы (, голл. *Brussel* [brʏsəl], немӹц. *Brüssel*) — Брюссельӹштӹ фламанла (голландла) дӓ французла попышывлӓ ӹлӓт. Кок йӹлмӹге официальный статусан ылыт. Кырык марла ти халам тӧрӹнжок Брӱссель манын попымыла дӓ сирӹмӹлӓ. Брӱссельӹштӹ НАТО дон Европа Ушемӹн штаб-квартирывлӓштӹ вӓрлӓнӓт. Ти халашты 2.7 мил. ӹлӹзӹ.

Б
Б
Б
Б
Будапешт

**Будапешт** ( ['budɒpɛʃt]) ― Венгрин вуйхалажы дӓ сек кого халажы, сӓндӓлӹкӹн экономика, индустри, выжалымаш, культура дон шӹнцӹмӓш покшалжы. Будапештӹштӹ 1,7 миллион ӹлӹзӹ (2003). Дунай йогы Будапештӹм кок лаштыкеш, Буда дон Пештеш шелеш, кыдывлӓ 17 ноябрь 1873-шы ин иктӹш ушымы ылыныт.

Категори:Вуйхалавлӓ
Категори:Европын халавлӓ
Категори:Венгри халавлӓ
Категори:Халавлӓ
Категори:Ӹлемвлӓ
Важынӓнгӹр

**Важынӓнгӹр** — Виловат гӹц 8 уштыш ӧрдӹштӹ Изи Шӹндӹр дон Важынӓнгӹр (ӓнгӹр) лошты шыпшылт вазын.

## Историжӹ

## Экономика

## Культура

## Транспорт

## Ажедмӓшвлӓ

Категори:Солавлӓ
Категори:Мары Эл солавлӓ
Категори:Кырык мары солавлӓ
Категори:Ӹлемвлӓ
Валлонвлӓ

**Валлонвлӓ** — француз дӓ валлон йӹлмӹлӓ попышы Бельгиштӹ ӹлӹшӹ халык. Валлонвла цилажӹ 3 500 000 нарӹн ылыт. Кугезӹ годшаш валлонвлӓ кельт йӹлмӹла попенӹт, христианизацим кандымы велдӹк йӹлмӹштӹм француз йӹлмӹш вашталташ тӹнгӓлӹнӹт. Французла попат гӹнят, Франциштӹш французвлӓ доно ӹшкӹмӹштӹм ак идентифицируеп. Сыра шолтышы дӓ сырам йуӓш яратышы халык.

В
В
В
Валтари Мика

**Мика Валтари** (*Mika Waltari*, 19.09.1908, Хельсинки – 26.08.1978, Хельсинки) — финн сирӹзӹ. В. цилӓжӹ 100 нӓрӹ махань-шон пӓшӓм сирен: романвлӓм, новеллывлӓм, лыдышвлӓм, ямаквлӓм, драмывлӓм, киносценаривлӓм дӓ ма-шон кӹтӹк пӓшӓвлӓм. ”Тылым намалшывлӓн” сӹлнӹшая группы доно цаткыды кӹлӹм кычен. Мика Валтари сӓмӹрӹк ивлӓжӹн ум кӹчӓлшӹ дӓ протестуйышы сирӹзӹ семӹнь пӓлӹмӹ лин. Пӹтӓриш пӓшӓжӹ ”Мырывлӓ Келтӹмӓшлӓн” (Lauluja Saatanalle, 1926) маналтеш. Валтарин пӓшӓвлӓштӹжӹ Пол Морандын, Эрнест Хемингуэйӹн дӓ Фицджеральдын стильвлӓштӹм цаклаш лиэш. В.-н пӓшӓвлӓжӹм 40 утла йӹлмӹшкӹ сӓрӹм. ӹ Марла лыдшывлӓ ти сирӹзӹн 1944-шӹ ин сирӹмӹ дӓ 2004-шӹ ин кырык марлангдымы ”Синухе” романжым лыдын кердӹт.

В
В
Варшава

**Варша́ва** () — Польшын вуйхалажы. Польшын сек кого халажы дӓ тӹдӹн вуйхалажы 1596-шы и годшен. Первижӹ Польшын вуйхалажы Краков  ылын. Халашты Висла йогы йога.

## Шӱмбел-тӓнг халавлӓжӹ

## Ажедмӓшвлӓ


Категори:Польша
Категори:Вуйхалавлӓ
Категори:Халавлӓ
Категори:Европын халавлӓ
Категори:Ӹлемвлӓ