open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тейид йишвлӓ

**Тейид йишвлӓ** () — лачокла шӓкшӓльӹ ганьывлӓн группыш пырышы Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 230 тӹрлӹ тейид улы. 

## Классификацижӹ
* Callopistinae – 
** *Callopistes* – Каллопистесы
* Teiinae – 
** *Ameiva* – Амейвы
** *Cnemidophorus* – Ящерицы-бегуны (кнемидофоры, хлыстохвостые ящерицы, кнутохвостые ящерицы)
** *Dicrodon* – Пустынные тейиды, или дикродоны
** *Kentropyx* – Килеватые тейиды, или килеватые ящерицы
** *Teius* – Тейю
* Tupinambinae – 
** *Crocodilurus* – Крокодилохвостые ящерицы
** *Dracaena* – Каймановые ящерицы
** *Salvator* – 
** *Tupinambis* – Тегу, или тупинамбисы
* Polyglyphanodontinae † –
Слӧпӧй шӓкшӓльӹ йишвлӓ

**Слӧпӧй шӓкшӓльӹ йишвлӓ** () — слӧпӧй шӓкшӓльӹ ганьывлӓн группыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ, Индонези, Филиппинвлӓ дӓ вадывел У Гвиней дон Мексикышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 23 тӹрлӹ слӧпӧй шӓкшӓльӹ улы. 

## Классификацижӹ
**Anelytropsis papillosus* – Мексиканская червеобразная ящерица 
**Dibamus* – Дибамусы, или Слепые сцинки
Ӹштӓн пачан шӓкшӓльӹ йишвлӓ

**Ӹштӓн пачан шӓкшӓльӹ йишвлӓ** () — сцинк ганьывлӓн группыш пырышы кечӹвӓлвел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 60-54 тӹрлӹ ӹштӓн пачан шӓкшӓльӹ улы. 

## Классификацижӹ
**Chamaesaura* –  Хамезауравлӓ
**Cordylus* – ӹштӓн пачан шӓкшӓльӹвлӓ
**Hemicordylus* – 
**Karusasaurus* – 
**Namazonurus* – 
**Ninurta* – 
**Ouroborus* – 
**Platysaurus* –  Платизаврвлӓ
**Pseudocordylus* – Псевдокордилюсвлӓ
**Smaug* –
Скорпион

**Скорпионвлӓ** () — ӓнгӹремшӹ ганьывлӓн группыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты, Океаништӹ, Австралиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ ежӹнгӓн ялан тупӹрдӹдӹмӹ йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 1750 тӹрлӹ скорпион улы. 

Скорпионвлӓн сек изивлӓн (*Typhlochactas mitchelli*) кытышты 9 мм, сек когожы (*Hadogenes troglodytes*) 20 см якте шот.

Скорпионвлӓм шӹмлӹшӹ зоологи – арахнологи.

## Классификацижӹ
* Palaeosterni – 
* Orthosterni – 
** Pseudochactida – 
*** Pseudochactoidea – 
**** Pseudochactidae – 
** Buthida – 
*** Buthoidea – 
**** Buthidae – 
**** Microcharmidae – 
** Chaerilida – 
*** Chaeriloidea – 
**** Chaerilidae – 
** Iurida – 
*** Chactoidea – 
**** Chactidae – 
***** Chactinae – 
****** Chactini – 
****** Nullibrotheini – 
***** Brotheinae – 
****** Belisariini – 
****** Brotheini – 
******* Brotheina – 
******* Neochactina – 
***** Uroctoninae – 
**** Euscorpiidae – 
***** Euscorpiinae – 
***** Megacorminae – 
****** Chactopsini – 
****** Megacormini – 
***** Scorpiopinae – 
****** Scorpiopini – 
****** Troglocormini – 
**** Superstitioniidae – 
***** Superstitioniinae – 
***** Typlochactinae – 
**** Vaejovidae – 
*** Iuroidea – 
**** Iuridae – 
**** Caraboctonidae – 
***** Caraboctoninae – 
***** Hadrurinae – 
*** Scorpionoidea – 
**** Bothriuridae – 
***** Bothriurinae – 
***** Lisposominae – 
**** Diplocentridae – 
**** Scorpionidae – 
***** Diplocentrinae – 
****** Diplocentrini – 
****** Nebini – 
***** Scorpioninae – 
***** Urodacinae – 
**** Hemiscorpiidae – 
***** Hemiscorpiinae – 
***** Heteroscorpioninae – 
***** Hormurinae –
Император скорпион

**Император скорпион** () — Scorpionidae йиш группыш пырышы Вадывел Африкышты (Бенин, Буркина Фасо, Кот-д’Ивуар, Гамби, Гана, Гвиней, Гвиней-Бисау, Того, Либери, Мали, Нигери, Сенегал дӓ Сьерра-Леоне) вӓшлиӓлтшӹ скорпион. Мӱлӓндӹн сек кого кокшы скорпионжы. Кытшы 20 см, нелӹцшӹ 30 г якте шоэш. 

Император скорпионвлӓ 6–8 и нӓрӹ ӹлӓт. 

Категори:Скорпионвлӓ
Ала скорпион

**Ала скорпион** () — Buthidae йиш группыш пырышы Азиштӹ (ирвел Турци, Армени, Азербайджан, Грузи, кечӹвӓлвел Россий, йыдпелвел Сири, ирвел Ирак, Иран, Афганистан, Пакистан, Туркменистан, Узбекистан, Кыргызстан, Таджикистан, Казахстан, кечӹвӓлвел Монгол Эл дӓ йыдпелвел Китай) Палеарктика регионышты шӹренок вӓшлиӓлтшӹ скорпион. Кытшы 4–5 см якте шоэш. 

## Лӹвӓл йишвлӓ
* *Mesobuthus eupeus eupeus* (C. L. Koch, 1839)
* *Mesobuthus eupeus afghanus* (Pocock, 1889)
* *Mesobuthus eupeus barszczewskii* (Birula, 1904)
* *Mesobuthus eupeus bogdoensis* (Birula, 1896)
* *Mesobuthus eupeus haarlovi* Vachon, 1958
* *Mesobuthus eupeus iranus* (Birula, 1917)
* *Mesobuthus eupeus kirmanensis* (Birula, 1900)
* *Mesobuthus eupeus mesopotamicus* (Penther, 1912)
* *Mesobuthus eupeus mongolicus* (Birula, 1911)
* *Mesobuthus eupeus pachysoma* (Birula, 1900)
* *Mesobuthus eupeus persicus* (Pocock, 1899)
* *Mesobuthus eupeus philippovitschi* (Birula, 1905)
* *Mesobuthus eupeus thersites* (C. L. Koch, 1839)

Категори:Скорпионвлӓ
Крым скорпион

**Крым скорпион** () — Euscorpiidae йиш группыш пырышы Крымышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ скорпион. Кытшы 35–40 мм якте шоэш. 

Категори:Скорпионвлӓ
Амфисбена йишвлӓ

**Амфисбена йишвлӓ** () — амфисбена ганьывлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты дӓ Африкын тропиквлӓштӹ Сахара гӹц кечӹвӓлвелнӹрӓк вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 160 тӹрлӹ амфисбена улы. 

## Классификацижӹ
* *Amphisbaena* – Амфисбены 
* *Ancylocranium* – Восточноафриканские амфисбены
* *Anops* – Анопсы
* *Aulura* – Аулюры
* *Baikia* – Байкии
* *Bronia* – Бронии
* *Cercolophia* – 
* *Chirindia* – Южноафриканские амфисбены
* *Cynisca* – Западноафриканские амфисбены
* *Dalophia* – Далофии
* *Geocalamus* – Геокаламусы
* *Leposternon* – Лепостерноны
* *Loveridgea* – Амфисбены Ловериджа
* *Mesobaena* – Мезобены
* *Monopeltis* – Монопельтисы
* *Zygaspis* – Зигасписы
Хирот йишвлӓ

**Хирот йишвлӓ** () — амфисбена ганьывлӓн группыш пырышы Мексикышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 3–4 тӹрлӹ амфисбена улы. Кытшы 17–24 см якте шоэш. 

## Классификацижӹ
* *Bipes alvarezi* – 
* *Bipes biporus* – Айолот
* *Bipes canaliculatus* – Хирот
* *Bipes tridactylus* – Трёхпалый двуног
Бланус йишвлӓ

**Бланус йишвлӓ** () — амфисбена ганьывлӓн группыш пырышы Мӱлӓндӹ лоштыш тангыж кугижӓнӹшвлӓштӹ  вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 7 тӹрлӹ бланус улы. 

## Классификацижӹ
* *Blanus aporus* – 
* *Blanus alexandri*  – 
* *Blanus cinereus* – Бурая двуходка
* *Blanus mariae* – Südwestiberische Netzwühle
* *Blanus mettetali* – 
* *Blanus strauchi* – Бланус Штрауха (Türkische Ringelwühle)
* *Blanus tingitanus* –
Кадеа йишвлӓ

**Кадеа йишвлӓ** () — амфисбена ганьывлӓн группыш пырышы Куба ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ кадеа улы. Кытшы 26 см якте шоэш. 

## Классификацижӹ
**Cadea blanoides* –
**Cadea palirostrata* –
Аляска юпик йӹлмӹ

**Аляска юпик йӹлмӹ** тенгеок **юппик йӹлмӹ** () — Аляскышты ӹлӹшӹ Аляска юпиквлӓ халыкын эскимос-алеут йӹлмӹ дӓ Аляскышты попышы юпик йӹлмӹвлӓ гӹц иктӹжӹ. 

## Диалектвлӓжӹ
Аляска юпик йӹлмӹн диалектвлӓжӹ :

# Уналик-Пастулик юпик диалектвлӓ
## Уналик лӹвӓл диалект : Элим (*Neviarcaurluq*), Головин (*Cingik*), Сент-Майкл (*Taciq*), 
## Пастулик лӹвӓл диалект : Котлик (*Qerrulliik*)
# Юкон-Кускоквим юпик диалектвлӓ (General Central Yup'ik dialects)
## Mixed dialects
### Nelson Island & Stebbins subdialect: Чефорнак (*Cevv’arneq*), Ньюток (*Niugtaq*), Найтмьют (*Negtemiut*), Стеббинс (*Tapraq*), Токсук-Бей (*Nunakauyaq*), Тунунак (*Tununeq*)
### Nushagak River subdialect: Эквок (*Iquaq*), Колиганек (*Qalirneq*), Нью-Стуяхок (*Cetuyaraq*), Portage Creek 
## Peripheral dialects
### Yukon or Lower Yukon subdialect: Алаканук (*Alarneq*), Эммонак (*Imangaq*), Холи-Кросс (*Ingirraller*), Маршалл (*Masserculleq*), Маунтин-Вилладж (*Asaacaryaraq*), Нунам Икуа (*Nunam Iqua*),  Пайлот-Стейшен (*Tuutalgaq*), Питкас-Пойнт (*Negeqliim Painga*), Рашен-Мишен (*Iqugmiut*), Сент-Мерис (*Negeqliq*), Скаммон-Бей (*Marayaarmiut*)
### Upper or Middle Kuskokwim subdialect: Акиак (*Anyaraq*), Чуатбалук (*Curarpalek*), Крукид-Крик (*Qipcarpak*), МакГрат, Слитмьют (*Cellitemiut*), Stony River
### Lake Iliamna subdialect: Эджегик (*Igyagiiq*), Айгугиг (*Igyaraq*), Илламна (*Illiamna*), Кокханок (*Qarr’unaq*), Левелок (*Liivlek*), Накнек (*Nakniq*), Сауз-Накнек (*Qinuyang*)
## Core dialects
### Lower Kuskokwim subdialect: Акиачак (*Akiacuaq*), Акиак (*Akiaq*), Атмаутлуак (*Atmaulluaq*), Бетел (*Mamterilleq*), Ик (*Ekvicuaq*), Гудньюс-Бей (*Mamterat*), Upper Kalskag (*Qalqaq*), Лоуэр Калскаг (*Qalqaq*), Кипнук (*Qipnek*), Конгиганак (*Kangirnaq*), Кветлук (*Kuiggluk*), Квигиллингок (*Kuigilnguq*), Напакиак (*Naparyarraq*), Напаскиак (*Napaskiaq*), Нунапитчук (*Nunapicuar*), Оскарвилль (*Kuiggayagaq*), Платинум (*Arviiq*), Кинхагак (*Kuinerraq*), Тулуксак (*Tuulkessaaq*), Тунтутулиак (*Tuntutuliaq*)
### Bristol Bay subdialect: Алекнагик (*Alaqnaqiq*), Кларкс-Пойнт (*Saguyaq*), Диллинхэм (*Curyung*), Ekuk (*Iquk*), Манокотак (*Manuquutaq*), Тогиак (*Tuyuryaq*), Твин-Хиллз (*Ingricuar*)
# Эджегик юпик диалект : Эджегик (*Igyagiiq*)
# Хупер-Бей-Чевак диалект : 
## Хупер-Бей юпик лӹвӓл диалект : Хупер-Бей (*Naparyaarmiut*)
## Чевак чупик лӹвӓл диалект: Чевак (*Cev’aq*), 
# Нунивак чупик диалект: Мекорйук (*Mikuryar*).

## Ажедмӓшвлӓ
 

Категори:Эскимос-алеут йӹлмӹвлӓ
Рапла

**Рапла** () — хала Вадывел Эстоништӹ, Рапламаа уездӹн административ покшалжы. 

Категори:Эстони халавлӓ
Той шӓкшӓльӹ ганьывлӓ

**Той шӓкшӓльӹ ганьывлӓ** () — Toxicofera группыш пырышы вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 200 тӹрлӹ той шӓкшӓльӹ улы. 

## Классификацижӹ
     ├─ Anguioidea (Diploglossa) – 
         ├─ Anguidae – Той шӓкшӓльӹ йишвлӓ
         ├─ Anniellidae – Ялдымы шӓкшӓльӹ йишвлӓ
         ├─ Xenosauridae – Ксенозавр йишвлӓ
     └─ Pythonomorpha – 
         ├─ Platynota – 
             ├─ Shinisauria – Шинизавр ганьывлӓ
             └─ Varanoidea – Варан ганьывлӓ
                 ├─ Dolichosauridae † – 
                 ├─ Necrosauridae † – 
                 ├─ Mosasauroidea † – Мозазавр йишвлӓ
                 ├─ Helodermatidae – Ядан пӱӓн шӓкшӓльӹ йишвлӓ
                 ├─ Lanthanotidae – Пӹлӹшдӹмӹ варан йишвлӓ
                 └─ Varanidae – Варан йишвлӓ
         └─ Ophidia / Serpentes – Кӹшкӹвлӓ

Категори:Шӓкшӓльӹвлӓ
Той шӓкшӓльӹ йишвлӓ

**Той шӓкшӓльӹ йишвлӓ** () — той шӓкшӓльӹ ганьывлӓн группыш пырышы Евразиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 94-120 тӹрлӹ той шӓкшӓльӹ улы. 

## Классификацижӹ
* **Anguinae** – 
** *Anguis* – Лачокла той шӓкшӓльӹвлӓ
** *Dopasia* – 
** *Hyalosaurus* – 
** *Ophisaurus* – Стройные панцирные веретеницы 
** *Pseudopus* – Панцирные веретеницы 
* **Diploglossinae** – 
** *Celestus* – 
** *Diploglossus* – 
** *Ophiodes* – 
* **Gerrhonotinae** – 
** *Gerrhonotus* – Аллигаторовые ящерицы 
** *Abronia* – Абронии
Ялдымы шӓкшӓльӹ йишвлӓ

**Ялдымы шӓкшӓльӹ йишвлӓ** () — той шӓкшӓльӹ ганьывлӓн группыш пырышы Америкын Ушымы Штатвлӓжӹ (Калифорни дон Мексикышты (Ӱл Калифорни) вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 6 тӹрлӹ ялдымы шӓкшӓльӹ улы. Кытшы 30 см якте шоэш. 

## Классификацижӹ
**Anniella pulchra* – Калифорни ялдымы шӓкшӓльӹ
**Anniella geronimensis* – Джеронимо ялдымы шӓкшӓльӹ
**Anniella stebbinsi* – 
**Anniella alexanderae* – 
**Anniella grinnelli* – 
**Anniella campi* –
Ксенозавр йишвлӓ

**Ксенозавр йишвлӓ** () — той шӓкшӓльӹ ганьывлӓн группыш пырышы Мексикышты дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 7 тӹрлӹ ксенозавр улы. 

## Классификацижӹ
**Xenosaurus* – Лачокла ксенозаврвлӓ
**Exostinus* † – 
**Restes* † –
Рнинеура йишвлӓ

**Рнинеура йишвлӓ** () — амфисбена ганьывлӓн группыш пырышы Флорида пел ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ монотипан шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӓт ик йиш рнинеура веле улы 

## Классификацижӹ
* *Rhineura floridana* – Рнинеура
* *Changlosaurus* † – 
* *Crythiosaurus* † – 
* *Dyticonastis* † – 
* *Hadrorhineura* † – 
* *Hyporhina* † – 
* *Jepsibaena* † – 
* *Lestophis* † – 
* *Listromycter* † – 
* *Lophocranion* † – 
* *Macrorhineura* † – 
* *Oligodontosaurus* † – 
* *Omoiotyphlops* † – 
* *Ototriton* † – 
* *Plesiorhineura* † – 
* *Protorhineura* † – 
* *Pseudorhineura* † – 
* *Spathorhynchus* † –
Трогонофис йишвлӓ

**Трогонофис йишвлӓ** () — амфисбена ганьывлӓн группыш пырышы Африкышты, Арави дӓ Иранышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 6 тӹрлӹ трогонофис улы. Кытшы 24 см якте шоэш. 

## Классификацижӹ
**Agamodon* –
** *Agamodon anguliceps* –
** *Agamodon arabicus* –
** *Agamodon compressus* –
**Diplometopon zarudnyi* –
**Pachycalamus brevis* –
**Trogonophis wiegmanni* –
Шинизавр ганьывлӓ

**Шинизавр ганьывлӓ** () — той шӓкшӓльӹ ганьывлӓн группыш пырышы шӓкшӓльӹвлӓ. 

## Классификацижӹ
**Dalinghosaurus* †
**Merkurosaurus* †
*Shinisauridae – Шинизавр йишвлӓ

Категори:Шӓкшӓльӹвлӓ
Шинизавр йишвлӓ

**Шинизавр йишвлӓ** () — шинизавр ганьывлӓн группыш пырышы шӓкшӓльӹвлӓ. 

## Классификацижӹ
**Bahndwivici* † – АУШ
**Shinisaurus crocodilurus* – Шинизавр
Шинизавр

**Шинизавр** () — шинизавр йишвлӓн группыш пырышы Китай (Гуандун, Гуйчжоу, Хунань дӓ Гуанси-Чжуан автономный район) дӓ Вьетнамышты (Куангнинь) вӓшлиӓлтшӹ, пел-вӹдӹштӹ ӹлӹшӹ монотипан шӓкшӓльӹ. Кытшы 40-46 см якте шоэш. 

Категори:Шинизавр йишвлӓ
Варан ганьывлӓ

**Варан ганьывлӓ** () — той шӓкшӓльӹ ганьывлӓн группыш пырышы шӓкшӓльӹвлӓ. 

## Классификацижӹ
* Helodermatidae – Ядан пӱӓн шӓкшӓльӹ йишвлӓ
* Lanthanotidae – Пӹлӹшдӹмӹ варан йишвлӓ
* Varanidae – Варан йишвлӓ
* Dolichosauridae † – 
* Necrosauridae † – 
* Mosasauridae † – Мозазавр йишвлӓ

Категори:Шӓкшӓльӹвлӓ
Пӹлӹшдӹмӹ варан

**Пӹлӹшдӹмӹ варан** () дон **пӹлӹшдӹмӹ варан йишвлӓ** () — варан ганьывлӓн группыш пырышы Калимантан ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Цилӓжӓт ик йиш пӹлӹшдӹмӹ варан веле улы. Кытшы 20 см якте шоэш. 

## Ажедмӓшвлӓ
Ядан пӱӓн шӓкшӓльӹ

**Ядан пӱӓн шӓкшӓльӹвлӓ** () дон **ядан пӱӓн шӓкшӓльӹ йишвлӓ** () — варан ганьывлӓн группыш пырышы Америкын Ушымы Штатвлӓжӹ, Мексикышты дӓ Гватемалышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 5 тӹрлӹ ядан пӱӓн шӓкшӓльӹ улы. 

## Классификацижӹ
* *Heloderma horridum* – Мексика ядан пӱӓн шӓкшӓльӹ
* *Heloderma alvarezi* – Чьяпас ядан пӱӓн шӓкшӓльӹ
* *Heloderma exasperatum* – Рио-Фуэрте ядан пӱӓн шӓкшӓльӹ
* *Heloderma charlesbogerti* – Гватемала ядан пӱӓн шӓкшӓльӹ
* *Heloderma suspectum* – Аризона ядан пӱӓн шӓкшӓльӹ
** *Heloderma suspectum cinctum* – 
** *Heloderma suspectum suspectum* –
Мозазавр

**Мозазавр йишвлӓ** ( †) — варан ганьывлӓн группыш пырышы вӹдӹштӹ ӹлӹшӹ вымер шӓкшӓльӹвлӓ. 

## Классификацижӹ
* Mosasauroidea
** Aigialosaurier – 
** **Mosasauridae** 
*** *Goronyosaurus* – 
*** Halisaurinae
**** *Eonatator* – 
**** *Halisaurus* – 
*** Natania
**** *Plesiotylosaurus* – 
**** *Prognathodon* – 
**** Russelosaurina
***** *Ectenosaurus* –  
***** Tylosaurinae – 
****** *Hainosaurus* – 
****** *Taniwhasaurus* – 
****** *Tylosaurus* – 
***** Plioplatecarpinae –  
****** *Ectenosaurus* – 
****** *Igdamanosaurus* – 
****** *Platecarpus* – 
****** *Plioplatecarpus* – 
****** *Selmasaurus* – 
****** *Yaguarasaurus* – 
**** Mosasaurinae – 
***** *Amphekepubis* – 
***** *Eremiasaurus* – 
***** *Moanasaurus* – 
***** *Liodon* – 
***** *Clidastes* – 
***** Globidensini 
****** *Carinodens* – 
****** *Globidens* – 
***** Plotosaurini
****** *Mosasaurus* –  
****** *Plotosaurus* –
Афроедура

**Афроедура** () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Ангола гӹц Кечӹвӓлвел Африкышты якте вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 27 тӹрлӹ афроедура улы. 

## Йишвлӓ
* *Afroedura africana* (Boulenger, 1888)
* *Afroedura amatolica* (Hewitt, 1925)
* *Afroedura bogerti* Loveridge, 1944
* *Afroedura broadleyi* Jacobsen, Kuhn, Jackmann & Bauer, 2014
* *Afroedura granitica* Jacobsen, Kuhn, Jackmann & Bauer, 2014
* *Afroedura haackei* Onderstall, 1984
* *Afroedura halli* (Hewitt, 1935)
* *Afroedura hawequensis* Mouton & Mostet, 1985
* *Afroedura karroica* (Hewitt, 1925)
* *Afroedura langi* (Fitzsimons, 1930)
* *Afroedura leoloensis* Jacobsen, Kuhn, Jackmann & Bauer, 2014
* *Afroedura loveridgei* Broadley, 1963
* *Afroedura major* Onderstall, 1984
* *Afroedura maripi* Jacobsen, Kuhn, Jackmann & Bauer, 2014
* *Afroedura marleyi* (Fitzsimons, 1930)
* *Afroedura multiporis* (Hewitt, 1925)
* *Afroedura namaquensis* (Fitzsimons, 1938)
* *Afroedura nivaria* (Boulenger, 1894)
* *Afroedura pienaari* Jacobsen, Kuhn, Jackmann & Bauer, 2014
* *Afroedura pondolia* (Hewitt, 1925)
* *Afroedura pongola* Jacobsen, Kuhn, Jackmann & Bauer, 2014
* *Afroedura rondavelica* Jacobsen, Kuhn, Jackmann & Bauer, 2014
* *Afroedura rupestris* Jacobsen, Kuhn, Jackmann & Bauer, 2014
* *Afroedura tembulica* (Hewitt, 1926)
* *Afroedura tirasensis* Haacke, 1965
* *Afroedura transvaalica* (Hewitt, 1925)
* *Afroedura waterbergensis* Jacobsen, Kuhn, Jackmann & Bauer, 2014

Категори:Геккон йишвлӓ
Агамура

**Агамура** тенгеок **Иран ӓнгӹремшӹ геккон** () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Иран, Пакистан дӓ Афганистанышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. 

Озывлӓн кытышты 35–65 мм, пачыжы 27–59 мм, ӓвӓвлӓн кытышты 42–77 мм, пачыжы 34–59 мм якте шоэш.

Категори:Геккон йишвлӓ
Айлуроникс

**Айлуроникс** () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Сейшелвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ айлуроникс улы. 

## Йишвлӓ
* *Ailuronyx seychellensis* (Duméril & Bibron, 1836)
* *Ailuronyx tachyscopaeus* Gerlach & Canning, 1996
* *Ailuronyx trachygaster* (Duméril, 1851)

Категори:Геккон йишвлӓ
Алсофилакс

**Алсофилакс** () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Покшал Азиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ алсофилакс улы. 

## Йишвлӓ
* **Alsophylax** лӹвӓл йых 
** *Alsophylax laevis* –  Туркмени, Узбекистан,  Иран дӓ Афганистан
** *Alsophylax loricatus* – Фергана долина (Узбекистан, Таджикистан дӓ Киргизи)
** *Alsophylax pipiens* – Астраханской области (Россий ) гӹц  Монгол Эл, Афганистан дӓ Иран якте 
** *Alsophylax przewalskii* – Ирвел Туркестан (СУАР, Китай)
** *Alsophylax szczerbaki* – Туркмен
** *Alsophylax tadjikiensis* – кечӹвӓлвел Таджикистан 
* **Altiphilax** лӹвӓл йых 
** *Alsophylax boehmei* – Пакистан дӓ Инди
** *Alsophylax tokobajevi* – Киргизи 

Категори:Геккон йишвлӓ
Алтифилакс

**Алтифилакс ** () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Покшал Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 6 тӹрлӹ алтифилакс  улы. 

## Йишвлӓ
* *Altiphylax baturensis* (Khan & Baig, 1992)
* *Altiphylax levitoni* (Golubev & Szczerbak, 1979)
* *Altiphylax mintoni* (Golubev & Szczerbak, 1981)
* *Altiphylax stoliczkai* (Steindachner, 1867)
* *Altiphylax tokobajevi* Yeriomtschenko & Szczerbak, 1984
* *Altiphylax yarkandensis* (Anderson, 1872)

Категори:Геккон йишвлӓ
Варан йишвлӓ

**Варан йишвлӓ** () — варан ганьывлӓн группыш пырышы Африкышты, Азиштӹ дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 78 тӹрлӹ варан улы. 

## Классификацижӹ
**Iberovaranus* † – 
**Ovoo* † – 
**Saniwa* † – 
**Varanus* – Варан
Афрогеко

**Афрогеко** () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ афрогеко улы. Кытшы 45–50 мм якте шоэш. 

## Йишвлӓ
**Afrogecko ansorgii*
**Afrogecko porphyreus* — Marbled leaf-toed gecko

Категори:Геккон йишвлӓ
Турци пел парнян геккон

**Турци пел парнян геккон** () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мӱлӓндӹ лоштыш тангыж кугижӓнӹшвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 9-10 см якте шоэш. 

Категори:Геккон йишвлӓ
Гекко

**Гекко** () — геккон йишвлӓн группыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 51 тӹрлӹ гекко улы. 

## Йишвлӓ
* *Gekko aaronbaueri* Tri, Thai, Phimvohan, David & Teynié, 2015
* *Gekko adleri* Nguyen, Wang, Yang, Lehmann, Le, Ziegler & Bonkowski, 2013
* *Gekko albofasciolatus* (Günther, 1867)
* *Gekko athymus* Brown & Alcala, 1962
* *Gekko auriverrucosus* Zhou & Liu, 1982
* *Gekko badenii* Szczerbak & Nekrasova, 1994 – Шӧртньӹ геккон
* *Gekko canaensis* Ngo & Gamble, 2011
* *Gekko canhi* Rösler, Nguyen, Van Doan, Ho, Nguyen & Ziegler, 2010
* *Gekko carusadensis* Linkem, Siler, Diesmos, Sy & Brown, 2010
* *Gekko chinensis* (Gray, 1842)
* *Gekko coi* Brown, Siler, Oliveros, Diesmos & Alcala, 2011
* *Gekko crombota* Brown, Oliveros, Siler & Diesmos, 2008
* *Gekko ernstkelleri* Rösler, Siler, Brown, Demeglio & Gaulke, 2006
* *Gekko gecko* (Linnaeus, 1758) – Токи геккон тенгеок токей
* *Gekko gigante* Brown & Alcala, 1978
* *Gekko grossmanni* Günther, 1994
* *Gekko hokouensis* Pope, 1928
* *Gekko japonicus* (Schlegel, 1836)
* *Gekko kikuchii* (Oshima, 1912)
* *Gekko lauhachindai* Panitvong, Sumontha, Konlek & Kunya, 2010
* *Gekko melli* (Vogt, 1922)
* *Gekko mindorensis* Taylor, 1919
* *Gekko monarchus* (Schlegel, 1836)
* *Gekko nutaphandi* Bauer, Sumontha & Pauwels, 2008
* *Gekko palawanensis* Taylor, 1925
* *Gekko palmatus* Boulenger, 1907
* *Gekko petricolus* Taylor, 1962
* *Gekko porosus* Taylor, 1922
* *Gekko reevesii* (Gray, 1831)
* *Gekko remotus* Rösler, Ineich, Wilms & Böhme, 2012
* *Gekko romblon* Brown & Alcala, 1978
* *Gekko rossi* Brown, Oliveros, Siler & Diesmos, 2009
* *Gekko russelltraini* Ngo Van Tri, Bauer, Wood & Grismer, 2009
* *Gekko scabridus* Liu & Zhou, 1982
* *Gekko scientiadventura* Rösler, Ziegler, Vu, Herrmann & Böhme, 2004
* *Gekko shibatai* Toda, Sengoku, Hikida & Ota, 2008
* *Gekko siamensis* Grossmann & Ulber, 1990
* *Gekko similignum* Smith, 1923
* *Gekko smithii* Gray, 1842 – Смит геккон
* *Gekko subpalmatus* (Günther, 1864)
* *Gekko swinhonis* Günther, 1864
* *Gekko taibaiensis* Song, 1985
* *Gekko takouensis* Ngo & Gamble, 2010
* *Gekko tawaensis* Okada, 1956
* *Gekko taylori* Ota & Nabhitabhata, 1991
* *Gekko thakhekensis* Luu, Calame, Nguyen, Le, Bonkowski & Ziegler, 2014
* *Gekko truongi* Phung & Ziegler, 2011
* *Gekko verreauxi* Tytler, 1865
* *Gekko vertebralis* Toda, Sengoku, Hikida & Ota, 2008
* *Gekko vietnamensis* Sang, 2010
* *Gekko vittatus* Houttuyn, 1782
* *Gekko wenxianensis* Zhou & Wang, 2008
* *Gekko yakuensis* Matsui & Okada, 1968

Категори:Геккон йишвлӓ
Шӧртньӹ геккон

**Шӧртньӹ геккон** (, синонимжы *Gekko ulikovskii*) — геккон йишвлӓн группыш пырышы кечӹвӓлвел Вьетнам, кечӹвӓлвел Лаос дӓ ирвел Камбоджышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Озывлӓн кытышты 18–20 см, ӓвӓвлӓ 13–15 см якте шоэш.

Категори:Геккон йишвлӓ
Токи геккон

**Токи геккон** тенгеок **токей** () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Озывлӓн кытышты 28–51 см, ӓвӓвлӓ 18–48 см, нелӹцшӹ 150–400 г якте шоэш. 

## Лӹвӓл йишвлӓ
**Gekko gecko gecko* –йыд-ирвел Инди гӹц ирвел Индонези якте 
**Gekko gecko azhari* –Бангладеш

Категори:Геккон йишвлӓ
Смит геккон

**Смит геккон** () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Таиланд, Сингапур, Малайзи, Мьянма, Никобар ошмаотывлӓ ‎‎дӓ Индонезиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 350 мм якте шоэш. 

Категори:Геккон йишвлӓ
Тангыж игуана

**Тангыж игуана** () — игуана йишвлӓн группыш пырышы Галапагос ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 1,3 м, нелӹцшӹ 1,5 кг якте шоэш. 

## Лӹвӓл йишвлӓ
* *Amblyrhynchus cristatus albemarlensis* Eibl-Eibesfeldt, 1962 – Исабела
* *Amblyrhynchus cristatus cristatus* Bell, 1825 – Фернандина
* *Amblyrhynchus cristatus hassi* Eibl-Eibesfeldt, 1962 – Санта-Крус
* *Amblyrhynchus cristatus mertensi* Eibl-Eibesfeldt, 1962 – Сан-Кристобаль
* *Amblyrhynchus cristatus nanus* Garman, 1892 – Геновеса
* *Amblyrhynchus cristatus sielmanni* Eibl-Eibesfeldt, 1962 – Пинта

Категори:Игуана йишвлӓ
Блаесодактилус

**Блаесодактилус** () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ блаесодактилус улы. Кытшы 6.5–30 см якте шоэш. 

## Йишвлӓ
* *Blaesodactylus ambonihazo* – 
* *Blaesodactylus antongilensis* – Antongil velvet gecko
* *Blaesodactylus boivini* – Madagascar velvet gecko
* *Blaesodactylus sakalava* – Grandidier's velvet gecko

Категори:Геккон йишвлӓ
Бунопус

**Бунопус** () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Покшал Ирвелышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ бунопус улы. 

## Йишвлӓ
* *Bunopus blanfordii* – 
* *Bunopus crassicauda* – 
* *Bunopus spatalurus* – 
* *Bunopus tuberculatus* – 

Категори:Геккон йишвлӓ
Шӹнгӹртӹш кошыгек

**Шӹнгӹртӹш кошыгек** () — кошыгек йишвлӓн йыхыш пырышы Ирвел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ кошыгек. Кытшы 18 см якте шоэш. 

## Лӹвӓл йишвлӓ
* *Dinemellia dinemelli dinemelli* – Судан гӹц Сомали дӓ Кени якте 
* *Dinemellia dinemelli boehmi* – кечӹвӓл-ирвел Кени гӹц Танзани якте 

Категори:Кошыгеквлӓ
Якшар вуян кошыгек

**Якшар вуян кошыгек** () — кошыгек йишвлӓн йыхыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ кошыгек. Кытшы 12-15 см якте шоэш. 

## Лӹвӓл йишвлӓ
* *Anaplectes rubriceps leuconotus* – Сенегал дӓ Гамби гӹц кечӹвӓлвел Судан, Эфиопи, Кени, Танзани дӓ Малави якте 
* *Anaplectes rubriceps jubaensis* – кечӹвӓлвел Сомали дӓ Кени
* *Anaplectes rubriceps rubriceps* – кечӹвӓлвел Ангола гӹц йыд-ирвел Намиби, кечӹвӓлвел Замби, Мозамбик дӓ йыд-ирвел Кечӹвӓлвел Африка Республика якте 

Категори:Кошыгеквлӓ
Кӹтӹк пачан кошыгек

**Кӹтӹк пачан кошыгек** () — кошыгек йишвлӓн йыхыш пырышы Африкышты (Камерун, Покшал Африка Республика, Конго Республика дӓ Конго Демократи Республика) вӓшлиӓлтшӹ кошыгек. Кытшы 20–25 см якте шоэш. 

Категори:Кошыгеквлӓ
Пинду кырык

**Пинду кырык** (галис. Monte Pindo) — Испаништӹ вӓрлӓнӹшӹ Галисин сек кого дӓ галисивлӓн мифологи кырыкшы. Карнота муниципалитетӹштӹш Атланти океан сирӹштӹ донышы шимӓкӓ валган гранит кӱӓн кырык. Кӱкшӹцшӹ 627 м якте шоэш.

## Лӹмжӹ
Лӹмӹн этимологижӹ гойдел кельт виднӹ ирландди гойдел «binn» тенгеок шотланди гойдел «beinn» (пик, кашар кырык вуй) дон «dubh» (шимӓкӓ) шамаквлӓ гӹц лин: «binn dubh» (шим кырык).

## Флора
Кырыкын сирӹштӹ ӹлӹштӓш гань имӓн пушӓнгӹвлӓ (*Pinus pinaster*, *Pinus radiata* дӓ *Pinus sylvestris* йӓктӹвлӓ) дон ӹлыштӓшвлӓжӹм вилӹшӹ пушӓнгӹвлӓ (*Quercus lusitanica* тум) кушкеш.



Carnota - Monte Pindo (A Coruña, Galicia, España) 04.JPG|
Carnota - Monte Pindo (A Coruña, Galicia, España) 09.JPG|
Carnota - Monte Pindo (A Coruña, Galicia, España) 08.JPG|



## Ажедмӓшвлӓ
  

Категори:Галиси
Категори:Кырыквлӓ
Куку кошыгек

**Куку кошыгек** () — кошыгек йишвлӓн йыхыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ кошыгек. Кытшы 11–13 см якте шоэш. 

## Лӹвӓл йишвлӓ
* *Anomalospiza imberbis imberbis* – Эфиопи, ирвел Африка, кечӹвӓлвел Конго Демократи Республика дӓ кечӹвӓлвел Покшал Африка гӹц till Кечӹвӓлвел Африка Республика якте 
* *Anomalospiza imberbis butleri* – вадывел Африка гӹц кечӹвӓлвел Судан дӓ йыдпелвел Конго Республика якте 

Категори:Кошыгеквлӓ
Кого нерӓн кошыгек

**Кого нерӓн кошыгек** () — кошыгек йишвлӓн йыхыш пырышы Африкын Сахара гӹц кечӹвӓлвелнӹрӓк вӓшлиӓлтшӹ кошыгек. Кытшы 19 см якте шоэш. 

## Лӹвӓл йишвлӓ
* *Amblyospiza albifrons capitalba* – Сенегал гӹц кечӹвӓл-вадывел Нигери якте 
* *Amblyospiza albifrons saturata* – кечӹвӓл-ирвел Нигери, Камерун, йыдпелвел Габон, йыдпелвел Конго Республика, кечӹвӓл-вадывел Покшал Африка Республика, кечӹвӓл-вадывел Конго Демократи Республика
* *Amblyospiza albifrons melanota* – Эфиопи, кечӹвӓлвел Судан, Уганда, вадывел Кени, йыд-ирвел Конго Демократи Республика, йыд-вадывел Танзани
* *Amblyospiza albifrons unicolor* – кечӹвӓлвел Сомали, ирвел Кени, ирвел Танзани дӓ кечӹвӓлвел Малави
* *Amblyospiza albifrons montana* – кечӹвӓлвел Кени дӓ Танзани гӹц Малави, Замби дӓ Зимбабве якте 
* *Amblyospiza albifrons tandae* – йыдпелвел Ангола дӓ вадывел Конго Демократи Республика
* *Amblyospiza albifrons kasaica* – кечӹвӓлвел Конго Демократи Республика (Касаи)
* *Amblyospiza albifrons maxima* – йыд-ирвел Ангола, Полоса Каприви, йыдпелвел Ботсвана, кечӹвӓл-вадывел Зимбабве 
* *Amblyospiza albifrons albifrons* – Трансвааль, Квазулу-Натал дӓ Ирвел-Кап провинци
* *Amblyospiza albifrons woltersi* – Мозамбик (кечӹвӓлвел Замбези) дӓ ирвел Зимбабве гӹц Зулуленд якте 

Категори:Кошыгеквлӓ
Якшар пачан кошыгек

**Якшар пачан кошыгек** () — орави йишвлӓн йыхыш пырышы Танзаништӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кошыгек. Кытшы 20–22 см якте шоэш. 

Категори:Оравивлӓ
Галиси йӹлмӹ

**Галиси йӹлмӹ** (галис. *galego*) — Галисивлӓн йӹлмӹжӹ. Индоевропа йӹлмӹвлӓн роман тӹшкӓн дӓ Испаништӹ вӓрлӓнӹшӹ Галисин кугижӓнӹш йӹлмӹжӹ.

Категори:Галиси
Категори:Йӹлмӹвлӓ
Аризона ядан пӱӓн шӓкшӓльӹ

**Аризона ядан пӱӓн шӓкшӓльӹ** () — ядан пӱӓн шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Америкын Ушымы Штатвлӓжӹштӹ дӓ Мексикышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 35–50 см, нелӹцшӹ 350–700 г якте шоэш. 

## Лӹвӓл йишвлӓ
* *Heloderma suspectum suspectum* – Синалоа (кечӹвӓлвел Сонора (пустыня), Мексика) гӹц кечӹвӓлвел Аризона дӓ кечӹвӓл-вадывел Нью-Мексико якте 
* *Heloderma suspectum cinctum* – Мохаве (пустыня) дӓ йыд-вадывел Аризона гӹц Калифорни, Невада дӓ Юта якте 

Категори:Ядан пӱӓн шӓкшӓльӹ йишвлӓ
Гватемала ядан пӱӓн шӓкшӓльӹ

**Гватемала ядан пӱӓн шӓкшӓльӹ** () — ядан пӱӓн шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Гватемалышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. 

Категори:Ядан пӱӓн шӓкшӓльӹ йишвлӓ
Мексика ядан пӱӓн шӓкшӓльӹ

**Мексика ядан пӱӓн шӓкшӓльӹ** () — ядан пӱӓн шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Мексикышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 57–91 см, нелӹцшӹ 800 г якте шоэш. 

Категори:Ядан пӱӓн шӓкшӓльӹ йишвлӓ
Калодактилодес

**Калодактилодес** () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Индиштӹ ‎‎дӓ Шри-Ланкашты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ калодактилодес улы. 

## Йишвлӓ
**Calodactylodes aureus* – Инди шӧртньӹ геккон
**Calodactylodes illingworthorum* – Шри-Ланка шӧртньӹ геккон

Категори:Геккон йишвлӓ
Инди шӧртньӹ геккон

**Инди шӧртньӹ геккон** () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Индиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 8.9 см, пачыжы 8.1 см якте шоэш. 

Категори:Геккон йишвлӓ
Шри-Ланка шӧртньӹ геккон

**Шри-Ланка шӧртньӹ геккон** () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Шри-Ланкашты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. 

Категори:Геккон йишвлӓ
Хондродактилус

**Хондродактилус** () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ хондродактилус улы. 

## Йишвлӓ
* *Chondrodactylus angulifer* Peters, 1870 – 
* *Chondrodactylus bibronii* (Smith, 1846) – 
* *Chondrodactylus fitzsimonsi* (Loveridge, 1947) – 
* *Chondrodactylus turneri* (Gray, 1864) – 

Категори:Геккон йишвлӓ
Кого Сейшел фельзума

**Кого Сейшел фельзума** () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты дӓ Сейшел ошмаотывлӓштӹ (Альдабра , Ассампшен, Норт-Казин) вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 15–16 см якте шоэш. 

## Лӹвӓл йишвлӓ
* *Phelsuma abbotti abbotti* – Альдабра
* *Phelsuma abbotti sumptio* – Ассампшен
* *Phelsuma abbotti pulchra* – Норт-Казин
* *Phelsuma abbotti chekei* – Мадагаскар

Категори:Геккон йишвлӓ
Аноси фельзума

**Аноси фельзума** () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты (Аноси) эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. 

Категори:Геккон йишвлӓ
Барбур фельзума

**Барбур фельзума** () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты (Анкаратра) эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 13.5 см якте шоэш. 

## Лӹмжӹ
Лӹмжӹм американ герпетолог Томас Барбур (Thomas Barbour, 1884 – 1946) лӹмеш пумы.

Категори:Геккон йишвлӓ
Реюньон фельзума

**Реюньон фельзума** () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Реюньон дӓ Маврикий (Агалега) ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 12–17 см якте шоэш. 

## Лӹвӓл йишвлӓ
* *Phelsuma borbonica borbonica* Mertens, 1966 – Сен-Дени (Реюньон) дӓ Сент-Роз (Реюньон) 
* *Phelsuma borbonica mater* Meier, 1995 – Les Hauts (La Réunion)
* *Phelsuma borbonica agalegae* Cheke, 1975 – Агалега

Категори:Геккон йишвлӓ
Реюньон тӹрлӹмӹ фельзума

**Реюньон тӹрлӹмӹ фельзума** () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Реюньон ошмаотышты (Manapany-Les-Bains дӓ Сен-Жозеф) эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 13 см якте шоэш. 

Категори:Геккон йишвлӓ
Атсимо-Атсинанана фельзума

**Атсимо-Атсинанана фельзума** () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты (Атсимо-Атсинанана) эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 12 см якте шоэш. 

## Лӹмжӹ
Лӹмжӹм немӹц Ханс-Петер Бергхоф (Hans-Peter Berghof) лӹмеш пумы.

Категори:Геккон йишвлӓ
Мелаки фельзума

**Мелаки фельзума** () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты (Мелаки) эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 8,8 см якте шоэш. 

## Лӹмжӹ
Лӹмжӹм француз Парфе Бора (Parfait Bora) лӹмеш пумы.

Категори:Геккон йишвлӓ
Изи Сейшел фельзума

**Изи Сейшел фельзума** () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Сейшел ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 12.5–14 см якте шоэш. 

## Лӹвӓл йишвлӓ
**Phelsuma astriata astriata* – Маэ, Праслен, Силуэт, Терез, Астов, Фрегат
**Phelsuma astriata semicarinata* – Внутренние Сейшельские острова, Денис, Daros Island, St. Joseph дӓ Реюньон
**Phelsuma astriata astovei* – Астов

Категори:Геккон йишвлӓ
Кого Мадагаскар фельзума

**Кого Мадагаскар фельзума** () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 30 см якте шоэш. Ӓвӓ фельзумавлӓ, озывлӓ гӹц изирӓк ылыт. 

Категори:Геккон йишвлӓ
Ала фельзума

**Ала фельзума** () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 13 см якте шоэш. 

Категори:Геккон йишвлӓ
Хильшер фельзума

**Хильшер фельзума** () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 16 см якте шоэш. 

## Лӹмжӹ
Лӹмжӹм немӹц Михаэль Хильшер (Michael Hielscher) лӹмеш пумы.

Категори:Геккон йишвлӓ
Хойш фельзума

**Хойш фельзума** () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты (Атсинанана) эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 8,5 см якте шоэш. 

## Лӹмжӹ
Лӹмжӹм немӹц Удо Хойш (Udo Hoesch, 1941 – 2002) лӹмеш пумы.

Категори:Геккон йишвлӓ
Кель фельзума

**Кель фельзума** () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты (lac Ampitabe) эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 7,1 см якте шоэш. 

## Лӹмжӹ
Лӹмӹн этимологижӹ малагаси «kely» (изи) шамак гӹц лин.

Категори:Геккон йишвлӓ
Родригес фельзума

**Родригес фельзума** ( †) — геккон йишвлӓн группыш пырышы Родригес ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 44 см якте шоэш. 

Категори:Геккон йишвлӓ
Гулд фельзума

**Сарикӓ логерӓн фельзума** () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты (От-Матсиатра) эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 8,1 см якте шоэш. 

## Лӹмжӹ
Лӹмжӹм американ палеонтолог Стивен Джей Гулд (Stephen Jay Gould, 1941 – 2002) лӹмеш пумы.

Категори:Геккон йишвлӓ
Сарикӓ логерӓн фельзума

**Сарикӓ логерӓн фельзума** () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты (Алаотра-Мангоро) эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 15 см якте шоэш. 

Категори:Геккон йишвлӓ
Маврикий фельзума

**Маврикий фельзума** () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Маврикий ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытышты 15.5 (озыжы), 9–13 (ӓвӓжӹ) см якте лин кердеш. 

## Лӹмжӹ
Лӹмжӹм (B. Guimbeau) лӹмеш пумы.

## Лӹвӓл йишвлӓ
**Phelsuma guimbeaui guimbeaui* – Mauritius lowland forest day gecko
**Phelsuma guimbeaui rosagularis* – Mauritius upland forest day gecko

Категори:Геккон йишвлӓ
Мадагаскар фельзума

**Мадагаскар фельзума** () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 23–24 см якте шоэш. 

## Лӹвӓл йишвлӓ
**Phelsuma madagascariensis madagascariensis* –
**Phelsuma madagascariensis boehmei* –

Категори:Геккон йишвлӓ
Ньютон фельзума

**Ньютон фельзума** ( †) — геккон йишвлӓн группыш пырышы Родригес ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 15 см якте шоэш. 

## Лӹмжӹ
Лӹмжӹм британи орнитолог Эдвард Ньютон (Edward Newton, 1832 – 1897) лӹмеш пумы.

Категори:Геккон йишвлӓ
Гюнтер фельзума

**Гюнтер фельзума** () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Маврикий ошмаотывлӓштӹ (Île Ronde) вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 30 см якте шоэш. 

## Лӹмжӹ
Лӹмжӹм британи ихтиолог дӓ герпетолог Альберт Гюнтер (Albert Charles Lewis Günther, 1830 – 1914) лӹмеш пумы.

Категори:Геккон йишвлӓ
Мертенс фельзума

**Мертенс фельзума** () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Майотта ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 11 см якте шоэш. 

## Лӹмжӹ
Лӹмжӹм немӹц герпетолог Роберт Мертенс (Robert Mertens, 1894 – 1975) лӹмеш пумы.

Категори:Геккон йишвлӓ
Кох фельзума

**Кох фельзума** () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты (Бени) эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 25,4 см якте шоэш. 

## Лӹмжӹ
Лӹмжӹм немӹц энтомолог дӓ арахнолог Карл Людвиг Кох (Carl Ludwig Koch, 1756 – 1825) лӹмеш пумы.

Категори:Геккон йишвлӓ
Волаан фельзума

**Волаан фельзума** () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты (Бени) дӓ Реюньон ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 10 см якте шоэш. 

## Лӹвӓл йишвлӓ
* *Phelsuma lineata bombetokensis* Mertens, 1964
* *Phelsuma lineata elanthana* Krüger, 1996
* *Phelsuma lineata lineata* Gray, 1842
* *Phelsuma lineata punctulata* Mertens, 1970

Тошты лӹвӓл йиш: *Phelsuma lineata dorsivittata* (Волаан тупан фельзума)

Категори:Геккон йишвлӓ
Кымда пачан фельзума

**Кымда пачан фельзума** () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты (Бени), Комор‎ ошмаотывлӓштӹ дӓ Реюньон ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 15–22 см якте шоэш. 

## Лӹвӓл йишвлӓ
* *Phelsuma laticauda laticauda* 
* *Phelsuma laticauda angularis* 

Категори:Геккон йишвлӓ
Маламакибо фельзума

**Маламакибо фельзума** () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты (Аноси) эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 12,3 см якте шоэш. 

Категори:Геккон йишвлӓ
Вашталтшан фельзума

**Вашталтшан фельзума** () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 10,2 см якте шоэш. 

Категори:Геккон йишвлӓ
Йыдпел изи фельзума

**Йыдпел изи фельзума** () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 8,5–9 см якте шоэш. 

## Лӹвӓл йишвлӓ
* *Phelsuma pusilla pusilla* Mertens, 1964
* *Phelsuma pusilla hallmanni* Meier, 1989

Категори:Геккон йишвлӓ
Индейвлӓ

**Индейвлӓ** (, ) — на-дене дон америнд йӹлмӹлӓ попышы Америкышты ӹлӹшӹ халыквлӓ. Индейвлӓн цилажӹ 48 000 000 нарӹн ылыт. 

Категори:Индейвлӓ
Категори:Америкыштыш халыквлӓ
Пастер фельзума

**Пастер фельзума** () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 11,5 см якте шоэш. 

## Лӹмжӹ
Лӹмжӹм француз герпетолог Жорж Пастер (Georges Pasteur, 1930 – ) лӹмеш пумы.

Категори:Геккон йишвлӓ
Пронк фельзума

**Пронк фельзума** () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты (Аналаманга) эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 11,2 см якте шоэш. 

## Лӹмжӹ
Лӹмжӹм немӹц Олаф Пронк (Olaf Pronk) лӹмеш пумы.

Категори:Геккон йишвлӓ
Нӹл сӹнзӓӓн фельзума

**Нӹл сӹнзӓӓн фельзума** () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты  эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 12–13 см якте шоэш. 

## Лӹвӓл йишвлӓ
* *Phelsuma quadriocellata quadriocellata* (Peters, 1883)
* *Phelsuma quadriocellata bimaculata* Kaudern, 1922
* *Phelsuma quadriocellata lepida* Krüger, 1993

Категори:Геккон йишвлӓ
Сейпп фельзума

**Сейпп фельзума** () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 15 см якте шоэш. 

## Лӹмжӹ
Лӹмжӹм Роберт Сейпп (Robert Seipp, 1930 – 1825) лӹмеш пумы.

Категори:Геккон йишвлӓ
Мвали фельзума

**Мвали фельзума** () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Комор ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 11 см якте шоэш. 

## Лӹвӓл йишвлӓ
* *Phelsuma v-nigra v-nigra* Boettger, 1913 – Мвали ошмаотышты ӹлӓт 
* *Phelsuma v-nigra anjouanensis* Meier, 1986 – Ндзуани ошмаотышты ӹлӓт 
* *Phelsuma v-nigra comoraegrandensis* Meier, 1986 – Нгазиджа ошмаотышты ӹлӓт 

Категори:Геккон йишвлӓ
Мӱлӓндӹ лоштыш тангыж вӹцкӹж парнян геккон

**Мӱлӓндӹ лоштыш тангыж вӹцкӹж парнян геккон** () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Ирвел Мӱлӓндӹ лоштыш кугижӓнӹшвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 9–13 см якте шоэш. 

## Лӹмжӹ
Лӹмжӹм австри ботаник Теодор Кочи (Karl Georg Theodor Kotschy, 1813 – 1866) лӹмеш пумы.

## Лӹвӓл йишвлӓ
* *Mediodactylus kotschyi kotschyi* (STEINDACHNER 1870)
* *Mediodactylus kotschyi adelphiensis* (BEUTLER & GRUBER 1977)
* *Mediodactylus kotschyi bartoni* (STEPÁNEK 1934)
* *Mediodactylus kotschyi beutleri* (BARAN & GRUBER 1981)
* *Mediodactylus kotschyi bibroni* (BEUTLER & GRUBER 1977)
* *Mediodactylus kotschyi bolkarensis* RÖSLER, 1994
* *Mediodactylus kotschyi buchholzi* (BEUTLER & GRUBER 1977)
* *Mediodactylus kotschyi ciliciensis* (BARAN & GRUBER 1982)
* *Mediodactylus kotschyi colchicus* (NIKOLSKY 1902)
* *Mediodactylus kotschyi concolor* (BEDRIAGA 1882)
* *Mediodactylus kotschyi danilewskii* (STRAUCH 1887) — Крым геккон
* *Mediodactylus kotschyi fitzingeri* (STEPÁNEK 1937)
* *Mediodactylus kotschyi fuchsi* (BEUTLER & GRUBER 1977)
* *Mediodactylus kotschyi kalypsae* (STEPÁNEK 1939)
* *Mediodactylus kotschyi karabagi* (BARAN & GRUBER 1981)
* *Mediodactylus kotschyi lycaonicus* (MERTENS 1952)
* *Mediodactylus kotschyi maculatus* (BEDRIAGA 1882)
* *Mediodactylus kotschyi oertzeni* (BOETTGER 1888)
* *Mediodactylus kotschyi orientalis* (STEPÁNEK 1937)
* *Mediodactylus kotschyi ponticus* (BARAN & GRUBER 1982)
* *Mediodactylus kotschyi rumelicus* (MÜLLER 1940)
* *Mediodactylus kotschyi saronicus* (WERNER 1937)
* *Mediodactylus kotschyi schultzewestrumi* (BEUTLER & GRUBER 1977)
* *Mediodactylus kotschyi skopjensis* (KARAMAN 1965)
* *Mediodactylus kotschyi solerii* (WETTSTEIN 1937)
* *Mediodactylus kotschyi steindachneri* (STEPÁNEK 1937)
* *Mediodactylus kotschyi stepaneki* (WETTSTEIN 1937)
* *Mediodactylus kotschyi syriacus* (STEPÁNEK 1937)
* *Mediodactylus kotschyi tinensis* (BEUTLER & FRÖR 1980)
* *Mediodactylus kotschyi unicolor* (WETTSTEIN 1937)
* *Mediodactylus kotschyi wettsteini* (STEPÁNEK 1937)

Категори:Геккон йишвлӓ
Стэндинг фельзума

**Стэндинг фельзума** () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты (Атсимо-Андрефана) эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 28 см якте шоэш. 

## Лӹмжӹ
Лӹмжӹм Херберт Фокс Стэндинг (Herbert Fox Standing) лӹмеш пумы.

Категори:Геккон йишвлӓ
Кариб тангыж

**Кариб тангыж** тенгеок **Антил тангыж** (, , , , , ) — Атланти океанын вадывелнӹштӹ Йыдвел Америка дон Кечӹвӓлвел Америка континентвлӓ лошты вӓрлӓнӹшӹ тангыж. Кымдецшӹ 2 753 000 км². 

## Ошмаотывлӓжӹ
*Антил ошмаотывлӓ
**Кого Антил ошмаотывлӓ
**Изи Антил ошмаотывлӓ

Категори:Кариб тангыж
Категори:Тангыжвлӓ
Кого Антил ошмаотывлӓ

**Кого Антил ошмаотывлӓ** (, , ) — Кариб тангыжышты Антил ошмаотывлӓ. Кымдецшӹ 207 435 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 37 862 400 эдем ӹлен. 

## Ошмаотывлӓжӹ

## Эндемик йӓнвлӓжӹ

## Эндемик кушкышвлӓжӹ

Категори:Кого Антил ошмаотывлӓ
Категори:Ошмаотывлӓ
Пемба фельзума

**Пемба фельзума** тенгеок **Паркер фельзума** () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Танзаништӹ Пемба ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 16 см якте шоэш. 

## Лӹмжӹ
Лӹмжӹм британи герпетолог Хэмптон Уайлдмэн  Паркер (Hampton Wildman Parker, 1897 – 1968) лӹмеш пумы.

Категори:Геккон йишвлӓ
Комор ошмаотывлӓ

**Комор ошмаотывлӓ** (комор. *Komori*; , ) — Мадагаскарын йыд-вадывелнӹштӹ Инди океаништӹ ошмаотывлӓ. Кымдецшӹ 2238 км². 2010-шы ин тӹштӹ 900 000 эдем ӹлен. 

## Кугижӓнӹшвлӓжӹ
*Коморвлӓ
*Майотта (Францин тангыж шайылныш регионжы дӓ департаментжӹ)

## Ошмаотывлӓжӹ
* **[[Нгазиджа]]** (Гранд-Комор)
* Вайе (Banc Vailheu)
* **[[Ндзуани]]** (Анжуан)
* Ла-Сель
* **[[Мвали]]** (Мохели)
* Бвелашамба
* Мбо-Били
* Маньюньи (Магнугни)
* Канзони
** Дзаха 
* Мбузи 
* Венефу
* Шандзи (Санци) 
* Мбуго (Шоамбуху) 
* Меа 
* Форо 
* Шикуунду (Миангони) 
* Ньяндза 
* Мшако 
* **[[Майотта (ошмаоты)|Майотта]] (Маоре)** тенгеок Гранд-Терр
* Карони 
* **[[Мзамборо (ошмаоты)|Мзамборо]]** 
* Маландзамиа (Malandzamia Islands)
** Маландзамиажу 
** Маландзамиацини 
* Андрема 
* Мсонгома 
* Северный риф (риф Нор) 
* Гран-Ресиф-дю-Норд-Эст 
* Гомбе-Думе 
* Сисоа-Бузи (Бузи) 
* Банделе 
* Бамбо 
* **[[Паманзи]]** (Пти-Терр) 
* Паманзи 
* Южный риф 
* Мбвини (Мбуйни) 

## Эндемик йӓнвлӓжӹ

## Эндемик кушкышвлӓжӹ

Категори:Ошмаотывлӓ
Категори:Коморвлӓ
Категори:Майотта
Инюпиак йӹлмӹ

**Инюпиак йӹлмӹ** тенгеок **Инюпик йӹлмӹ** () — Аляскышты дӓ Канадышты ӹлӹшӹ инюпиаквлӓ халыкын эскимос-алеут йӹлмӹ дӓ инуит йӹлмӹвлӓ гӹц иктӹжӹ. 

Категори:Эскимос-алеут йӹлмӹвлӓ
Сугпиак йӹлмӹ

**Сугпиак йӹлмӹ** тенгеок **Алютик йӹлмӹ** () — Аляскышты ӹлӹшӹ алютиквлӓ (сугпиаквлӓ) халыкын эскимос-алеут йӹлмӹ дӓ Аляскышты попышы юпик йӹлмӹвлӓ гӹц иктӹжӹ. 

Категори:Эскимос-алеут йӹлмӹвлӓ
Наукан юпик йӹлмӹ

**Наукан юпик йӹлмӹ** — Российӹштӹ Чукотка пел ошмаотышты ӹлӹшӹ наукан юпиквлӓ халыкын эскимос-алеут йӹлмӹ дӓ Российӹштӹ попышы юпик йӹлмӹвлӓ гӹц иктӹжӹ. 

Категори:Эскимос-алеут йӹлмӹвлӓ
Шӹшер качшы вольыквлӓ

**Шӹшер качшы вольыквлӓ** () — нӹл яланвлӓн группыш пырышы шокшы вӹрӓн, тупӹрдӓн йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 5 488 тӹрлӹ шӹшер качшы вольык улы. 

Шӹшер качшы вольыквлӓн сек изижӹ 30–40 мм (*Craseonycteris thonglongyai* цӓрӓгек), сек когожы 33 м (симсӹ кит *Balaenoptera musculus*).

Шӹшер качшы вольыквлӓм шӹмлӹшӹ зоологи – териологи тенгеок маммалиологи.

## Классификацижӹ

     ├─ Prototheria — Первозвери
         └─ Monotremata — Однопроходные
     └─ Theria — Звери
         ├─ Metatheria — Сумчатые
         └─ Eutheria — Плацентарные

**Икшӹ тӹшкӓ: Afrotheria**
*Afroinsectiphilia
**Macroscelidea – Прыгунчиковые
**Afrosoricida – Афросорициды
**Tubulidentata – Трубкозубовые
*Paenungulata
**Hyracoidea – Даманвлӓ
**Proboscidea – Хоботные
**Sirenia – Сирены 
**Кокшы тӹшкӓ: Xenarthra**
*Pilosa – Неполнозубые
*Cingulata – Броненосцы
**Кымшы тӹшкӓ: Boreoeutheria**
*Euarchontoglires (Supraprimates)
**Euarchonta
***Scandentia – Тупайвлӓ
***Dermoptera – Шерстокрылы
***Primates – Маймыл ???
**Glires
***Lagomorpha – Морен ганьывлӓ
***Rodentia – Ньымыштшы йӓнвлӓ
*Laurasiatheria
**Erinaceomorpha – Шӱлӹ ганьывлӓ
**Soricomorpha – Цымыни ганьывлӓ
**Ferungulata – 
***Cetartiodactyla – 
****Cetacea – Кит ганьывлӓ
****Artiodactyla – Кок кӹчӓн вольыквлӓ
***Pegasoferae – 
****Chiroptera – Цӓрӓгеквлӓ
****Zooamata – 
*****Perissodactyla – Непарнокопытные
*****Ferae – 
******Pholidota – Панголинвлӓ
******Carnivora – Шӹл качшывлӓ

Категори:Йӓнвлӓ
Вадывел Канада инуит йӹлмӹ

**Вадывел Канада инуит йӹлмӹ** — Канадышты ӹлӹшӹ Вадывел Канада инуитвлӓ халыкын эскимос-алеут йӹлмӹ дӓ инуит йӹлмӹвлӓ гӹц иктӹжӹ. 

Категори:Эскимос-алеут йӹлмӹвлӓ
Комодо варан

**Комодо варан** () — варан йишвлӓн группыш пырышы Индонезиштӹ Комодо, Ринка, Флорес дӓ Джили Мотанг ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ дӓ варанвлӓн сек когожы. Кытшы 3 м, нелӹцшӹ 70 кг якте шоэш. 

Категори:Варан йишвлӓ
Саву ошмаоты

**Саву ошмаоты** (индон. Pulau Sawu) — Индонезиштӹ Изи Зонда ошмаотывлӓн гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 420 км². 2008-шӹ ин тӹштӹ 62 000 эдем ӹлен. 

## Эндемик йӓнвлӓжӹ

## Эндемик кушкышвлӓжӹ

Категори:Индонези
Категори:Ошмаотывлӓ
Тимор варан

**Тимор варан** () — варан йишвлӓн группыш пырышы Индонезиштӹ Тимор, Роти Саву ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 61 см, нелӹцшӹ 100–350 г якте шоэш. 

Категори:Варан йишвлӓ
Ала варан

**Ала варан** () — варан йишвлӓн группыш пырышы ирвел Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 2 м, нелӹцшӹ 14 кг якте шоэш. 

Категори:Варан йишвлӓ
Гульд варан

**Гульд варан** () — варан йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 140 см, нелӹцшӹ 6 кг якте шоэш. 

## Лӹмжӹ
Лӹмжӹм британи орнитолог дӓ анималист Джон Гульд (John Gould, 1804 – 1881) лӹмеш пумы.

## Лӹвӓл йишвлӓ
**Varanus gouldii gouldi* – 
**Varanus gouldii flavirufus* – 

Категори:Варан йишвлӓ
Антил ошмаотывлӓ

**Антил ошмаотывлӓ** тенгеок **Кариб ошмаотывлӓ** (, , , ) — Кариб тангыжышты ошмаотывлӓ. Кымдецшӹ 228 662 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 42 000 000 эдем ӹлен. 

## Ошмаотывлӓжӹ
*Кого Антил ошмаотывлӓ
*Изи Антил ошмаотывлӓ

## Эндемик йӓнвлӓжӹ

## Эндемик кушкышвлӓжӹ

Категори:Антил ошмаотывлӓ
Категори:Ошмаотывлӓ
Гаити ошмаоты

**Гаити ошмаоты** (колониалист лӹмжӹ **Эспаньола**; , , креол. *Ispayola*) — Кариб тангыжышты Кого Антил ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 76 480 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 20 123 000 эдем ӹлен. 

## Кугижӓнӹшвлӓжӹ

## Эндемик йӓнвлӓжӹ

## Эндемик кушкышвлӓжӹ

Категори:Гаити ошмаоты
Категори:Ошмаотывлӓ
Мертенс варан

**Мертенс варан** () — варан йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 1,3 м якте шоэш. 

## Лӹмжӹ
Лӹмжӹм немӹц герпетолог Роберт Мертенс (Robert Mertens, 1894 – 1975) лӹмеш пумы.

Категори:Варан йишвлӓ
Спенсер варан

**Спенсер варан** () — варан йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 120 см якте шоэш. 

## Лӹмжӹ
Лӹмжӹм англо-австрали зоолог дӓ антрополог Уолтер Болдуин Спенсер (Walter Baldwin Spencer, 1860 – 1929) лӹмеш пумы.

Категори:Варан йишвлӓ
Монтсеррат

**Монтсеррат** () — Кариб тангыжышты Изи Антил ошмаотывлӓ дӓ Кого Британин тангыж шайылныш ошмаотывлӓжӹ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 102 км². 2011-шӹ ин тӹштӹ 4922 эдем ӹлен. Вуйхалажы: Плимут (де юре) дон Брейдс (де факто).

## Эндемик йӓнвлӓжӹ

## Эндемик кушкышвлӓжӹ

Категори:Кого Британи
Категори:Ошмаотывлӓ
Виргин ошмаотывлӓ

**Виргин ошмаотывлӓ** () — Кариб тангыжышты Изи Антил ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 650 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 150 000 эдем ӹлен. 

## Ошмаотывлӓжӹ
*Британи Виргин ошмаотывлӓ (Кого Британи) 
*Америка Виргин ошмаотывлӓ (АУШ)
*Испани Виргин ошмаотывлӓ (Пуэрто-Рико)

## Эндемик йӓнвлӓжӹ

## Эндемик кушкышвлӓжӹ

Категори:Изи Антил ошмаотывлӓ
Категори:Кого Британи
Категори:Ошмаотывлӓ