open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Пингвин

**Пингвин ганьывлӓ** дон **пингвин йишвлӓ** ( дон Spheniscidae) — Austrodyptornithes йыхыш пырышы Антарктидышты, кечӹвӓл Африкышты, кечӹвӓл Австралиштӹ дӓ кечӹвӓл Америкышты тӹрвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ коллоэц тангыж кеквлӓ. Цилӓжӹ 18–20 тӹрлӹ пингвин улы. 

Пингвинвлӓн сек изижӹн (*Eudyptula minor*) кытышты 40 см, нелӹцшӹ 1 кг; сек когожын (*Aptenodytes forsteri*) кытышты 1.1 м, нелӹцшӹ 35 кг якте шот. 

## Лӹмжӹ
Лӹмӹн этимологижӹ уэльслӓ «pen» (вуй) дон «gwyn» (ош) шамаквлӓ гӹц лин: «pengwyn» (шылдырдымы гагарка *Pinguinus impennis*).

## Классификаци
* ***Aptenodytes*** — **[[Император пингвинвлӓ]]**
** *Aptenodytes forsteri* — Император пингвин 
** *Aptenodytes patagonicus* — Кугижӓ пингвин 
** *Aptenodytes ridgeni* † — Ридген пингвин
* ***Eudyptes*** — **[[Упшан пингвинвлӓ]]**
** *Eudyptes pachyrhynchus* — Кӹжгӹ нерӓн пингвин 
** *Eudyptes robustus* — Кого пингвин 
** *Eudyptes sclateri* — Кого упшан пингвин 
** *Eudyptes chrysocome* — Упшан пингвин 
*** *Eudyptes (chrysocome) chrysocome* — Вадывел упшан пингвин 
*** *Eudyptes (chrysocome) filholi* — Ирвел упшан пингвин 
** *Eudyptes moseleyi* — Йыдпел упшан пингвин 
** *Eudyptes schlegeli* — Шлегел пингвин 
** *Eudyptes chrysolophus* — Шӧртньӹ ӱпӓн пингвин 
** *Eudyptes chathamensis* † — Чатем пингвин  
* ***Eudyptula*** — **[[Изи пингвинвлӓ]]**
** *Eudyptula minor* — Изи пингвин
** *Eudyptula (minor) albosignata* — Ош шылдыран пингвин
* ***Megadyptes*** — **[[Кого ялан пингвинвлӓ]]**
** *Megadyptes antipodes* — Сарикӓ сӹнзӓӓн пингвин 
** *Megadyptes waitaha* † — Уаитаха пингвин 
* ***Pygoscelis*** — **[[Антарктида пингвинвлӓ]]**
** *Pygoscelis adeliae* — Адели пингвин
** *Pygoscelis antarctica* — Антарктида пингвин
** *Pygoscelis papua* — Папуа пингвин
** *Pygoscelis tyreei* † — Тайри пингвин
* ***Spheniscus*** — **[[Сӹнзӓлыкан пингвинвлӓ]]**
** *Spheniscus demersus* — Сӹнзӓлыкан пингвин
** *Spheniscus mendiculus* — Галапагос пингвин
** *Spheniscus humboldti* — Гумбольдт пингвин 
** *Spheniscus magellanicus* — Магеллан пингвин

## Ажедмӓшвлӓ
Шиштӹ ганьывлӓ

**Шиштӹ ганьывлӓ** тенгеок **шиштӹвлӓ гань ылшывлӓ** () — шиштӹ дон ыжар караквлӓ (Picodynastornithes) йыхыш пырышы кеквлӓ. Цилӓжӹ 400 тӹрлӹ шиштӹвлӓ гань ылшы кек улы. 

## Классификацижӹ

     ├─ Galbuli — Якамар ганьывлӓ
         ├─ Bucconidae — Пуховковые 
         └─ Galbulidae — Якамар йишвлӓ
     └─ Pici — Шиштӹ дон тукан ганьывлӓ
         ├─ Ramphastides — Тукан ганьывлӓ
             ├─ Megalaimidae — Ази шиштӹ йишвлӓ
             ├─ Lybiidae — Африканские бородатки 
             ├─ Capitonidae — Бородатковые 
             ├─ Semnornithidae — Тукан шиштӹ йишвлӓ
             └─ Ramphastidae — Тукан йишвлӓ
         └─ Picides — Лачокла шиштӹ ганьывлӓ
             ├─ Indicatoridae — Медоуказчики 
             └─ Picidae — Шиштӹ йишвлӓ
Шырлачы ганьывлӓ

**Шырлачы ганьывлӓ** тенгеок **шырлачывлӓ гань ылшывлӓ** () — Cypselomorphae йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты, Австралиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ капшангы качшы йыд кеквлӓ. Цилӓжӹ 128 тӹрлӹ шырлачывлӓ гань ылшы кек улы.

## Классификаци

     ├─ Steatornithidae — Гуахаровлӓ
     ├─ Podargidae — Лягушкороты 
     ├─ Nyctibiidae — Исполинские козодои 
     ├─ Aegothelidae — Совиные козодои 
     └─ Caprimulgidae — Лачокла шырлачы йишвлӓ

* **Steatornithidae** — Гуахаровлӓ
** *Steatornis* — Гуахаро 
* **Podargidae** — Лягушкороты 
** *Podargus* — Белоноги 
** *Batrachostomus* — Индо-малайские лягушкороты 
* **Nyctibiidae** — Исполинские козодои 
** *Nyctibius* — Исполинские козодои 
* **Aegothelidae** — Совиные козодои 
** *Aegotheles* — Совиные козодои 
* **Caprimulgidae** — Лачокла шырлачы йишвлӓ
** *Nyctiprogne* — Волаан шырлачывлӓ
** *Podager* — Ош мӹшкӹрӓн шырлачывлӓ
** *Lurocalis* — Полуошейниковые козодои 
** *Chordeiles* — Сумеречные козодои 
** *Nyctidromus* — Козодои-пораке 
** *Phalaenoptilus* — Ош логерӓн шырлачывлӓ
** *Siphonorhis* — Гаити шырлачывлӓ
** *Nyctiphrynus* — Глазчатые козодои 
** *Caprimulgus* — Лачокла шырлачывлӓ
** *Macrodipteryx* — Вымпеловые козодои 
** *Hydropsalis* — Острохвостые козодои 
** *Uropsalis* — Цӹгӓк статян шырлачывлӓ
** *Macropsalis* — Лирохвостые козодои 
** *Eleothreptus* — Серпокрылые козодои 
** *Eurostopodus* — Кечӹвӓлвел Ази шырлачывлӓ
Пеликан ганьывлӓ

**Пеликан ганьывлӓ** тенгеок **пеликанвлӓ гань ылшывлӓ** () — Aequornithes йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты, Австралиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кого вӹд кеквлӓ. Цилӓжӹ 111 тӹрлӹ пеликанвлӓ гань ылшы кек улы.

## Классификаци

     ├─ Pelecanidae — Пеликан йишвлӓ
     ├─ †Pelagornithidae — 
     ├─ Ardeidae — Мыгыльонг йишвлӓ
     ├─ Balaenicipitidae — Китоглавы (королевская цапля)
     ├─ Scopidae — Молотоглавы
     └─ Threskiornithidae — Ибис йишвлӓ
Лыды йишвлӓ

**Лыды йишвлӓ** () — Комбы ганьывлӓ йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты, Океаништӹ, Австралиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ вӹд кеквлӓ. Цилӓжӹ 300 тӹрлӹ лыды йиш (комбы, лыды, йӱксӹ) улы. 

Лыдывлӓн сек изижӹн (*Nettapus coromandelianus*) кытышты 26.5 см, нелӹцшӹ 164 г; сек когожын (*Cygnus buccinator*) кытышты 183 см, нелӹцшӹ 17.2 кг якте шот. 

## Классификаци
     ├─ Dendrocygninae — 
     ├─ Thalassorninae — 
     ├─ Anserinae — Комбы йишвлӓ
     ├─ Stictonettinae — 
     ├─ Plectropterinae — 
     ├─ Tadorninae — Якшарлыды йишвлӓ
     ├─ Anatinae — Лачокла лыды йишвлӓ
     ├─ Aythyinae — 
     ├─ Merginae — 
     └─ Oxyurinae —
Сарикӓ нерӓн аргек

**Сарикӓ нерӓн аргек** () — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ вӹд лыды. Аргекӹн кӱкшӹцшӹ 35–45 см, нелӹцшӹ 35 г якте шоэш. 

Категори:Лыды йишвлӓ
Мадагаскар аргек

**Мадагаскар аргек** () — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы вадывел Мадагаскарышты вӓшлиӓлтшӹ вӹд лыды. Аргекӹн кӱкшӹцшӹ 40–45 см, нелӹцшӹ 320–405 г якте шоэш. 

Категори:Лыды йишвлӓ
Цӓрлӓнгӹ

**Цӓрлӓнгӹ ганьывлӓ** дон **Цӓрлӓнгӹ йишвлӓ** ( дон Ciconiidae) — Aequornithes йыхыш пырышы Африкышты, Азиштӹ, Европышты, Америкышты дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кого куп кеквлӓ. Цилӓжӹ 19 тӹрлӹ **цӓрлӓнгӹ** тенгеок **цӓрлӓн** улы. 

Цӓрлӓнгӹвлӓн сек изижӹн кытышты 75 см (*Ciconia abdimii*), нелӹцшӹ 1 кг (*Anastomus*); сек когожын кытышты 150 см (*Ephippiorhynchus* дон *Leptoptilos*), нелӹцшӹ 9 кг (*Leptoptilos*) якте шот. 

## Классификаци
* *Mycteria* — Аисты-клювачи 
** *Mycteria americana* — Американский клювач 
** *Mycteria cinerea* — Серый клювач 
** *Mycteria ibis* — Африканский клювач 
** *Mycteria leucocephala* — Индийский клювач 
* *Anastomus* — Аисты-разини 
** *Anastomus lamelligerus* — Африканский аист-разиня 
** *Anastomus oscitans* — Индийский аист-разиня 
* *Ciconia* — Лачокла цӓрлӓнгӹвлӓ
** *Ciconia nigra* — Шим цӓрлӓнгӹ
** *Ciconia abdimii* — Ош мӹшкӹрӓн цӓрлӓнгӹ
** *Ciconia episcopus* — Ош шӱӓн цӓрлӓнгӹ
** *Ciconia stormi* — Малайский шерстистошейный аист 
** *Ciconia maguari* — Америка цӓрлӓнгӹ
** *Ciconia ciconia* — Ош цӓрлӓнгӹ
** *Ciconia boyciana* — Шим нерӓн цӓрлӓнгӹ
* *Ephippiorhynchus* — Седлоклювые ябиру 
** *Ephippiorhynchus senegalensis* — Седлоклювый ябиру, Африканский ябиру 
** *Ephippiorhynchus asiaticus* — Ази ябиру 
* *Jabiru* — Ябиру 
** *Jabiru mycteria* — Бразили ябиру 
* *Leptoptilos* — Марабу 
** *Leptoptilos javanicus* — Ява марабу 
** *Leptoptilos crumeniferus* — Африка марабу 
** *Leptoptilos dubius* — Инди марабу

## Ажедмӓшвлӓ
Ошаргек

**Ошаргек** () — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы Европышты, вадывел Азиштӹ,  Африкышты дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ вӹд лыды. Ошаргекӹн кӱкшӹцшӹ 37–41 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 18,2–19,6 (ӓвӓ) 18,7–21,1 (озы) см, нелӹцшӹ 550 (ӓвӓ) 600 (озы) г якте шоэш. 

Категори:Лыды йишвлӓ
Ыжар шылдыран аргек

**Ыжар шылдыран аргек** () — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ вӹд лыды. 

Категори:Лыды йишвлӓ
Пуна аргек

**Пуна аргек** () — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты Пуна экорегионышты (Перу, вадывел Боливи, йыдпел Чили дӓ Аргентина) вӓшлиӓлтшӹ кырык лыды. Аргекӹн кӱкшӹцшӹ 46 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 20,5–21,4 см, нелӹцшӹ 546–560 (озы) г якте шоэш. 

Категори:Лыды йишвлӓ
Симсӹ пачан аргек

**Симсӹ пачан аргек** () — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ лыды. Аргекӹн кӱкшӹцшӹ 40 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 58 см, нелӹцшӹ 370 г якте шоэш. 

Категори:Лыды йишвлӓ
Кап аргек

**Кап аргек** () — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы Африкыштыш Сахарын ӱлжӹштӹ вӓшлиӓлтшӹ лыды. Аргекӹн кӱкшӹцшӹ 44–46 см якте шоэш. 

Категори:Лыды йишвлӓ
Окленд аргек

**Окленд аргек** () — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы У Зеландин Окленд ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ лыды. Аргекӹн нелӹцшӹ 480 (ӓвӓ) 551 (озы) г якте шоэш. 

Категори:Лыды йишвлӓ
Шим лыды

**Шим лыды** () — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ лыды. Лыдын кӱкшӹцшӹ 45–54 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 70–90 см, нелӹцшӹ 1.200–1.400 г якте шоэш. 

Категори:Лыды йишвлӓ
Казуар ганьывлӓ

**Казуар ганьывлӓ** тенгеок **казуарвлӓ гань ылшывлӓ** () — Palaeognathae йыхыш пырышы Австралиштӹ дон У Гвинейӹштӹ вӓшлиӓлтшӹ кого кеквлӓ. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ казуарвлӓ гань ылшы кек улы.

## Классификаци

     ├─ Casuariidae — Казуар йишвлӓ
     └─ Dromaiidae — Эму йишвлӓ

* **Casuariidae** — Казуар йишвлӓ
** *Casuarius* — Казуарвлӓ 
*** *Casuarius casuarius* — Шлемоносный казуар 
*** *Casuarius unappendiculatus* — Оранжевошейный казуар
*** *Casuarius bennetti* — Казуар-мурук 
* **Dromaiidae** — Эму йишвлӓ
** *Dromaius novaehollandiae* — Эму
Киви (кек)

**Киви ганьывлӓ** дон **киви йишвлӓ** ( дон Apterygidae) — Palaeognathae йыхыш пырышы У Зеландиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи кеквлӓ. Цилӓжӹ 5 тӹрлӹ киви улы. Кививлӓн кӱкшӹцшӹ 35–65 см якте шоэш

У Зеландин национальный кекешӹштӹ шотлалтеш. 

## Классификаци

     └─ икшӹ клада 
         ├─ A. haastii
         └─ A. owenii
     └─ кокшы клада 
         ├─ A. australis
         ├─ A. rowi
         └─ A. mantelli

* *Apteryx haastii* — Great spotted kiwi (Большой серый, или хаастов, киви)
* *Apteryx owenii* — Little spotted kiwi (Малый серый киви, или киви Оуэна)
* *Apteryx rowi* — Okarito brown kiwi (Рови)
* *Apteryx australis* — Southern brown kiwi (Южный, или обыкновенный, киви)
* *Apteryx mantelli* — North Island brown kiwi (Северный киви)
Кэмпбелл аргек

**Кэмпбелл аргек** () — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы У Зеландин Кэмпбелл ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ лыды. 

Категори:Лыды йишвлӓ
Нанду

**Нанду ганьывлӓ** дон **нанду йишвлӓ** ( дон Rheidae) — Palaeognathae йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кого кеквлӓ. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ нанду улы. Нандувлӓн нелӹцшӹ 15–25 кг якте шоэш

## Классификаци
* *Rhea americana* — Кого нанду 
***Rhea americana americana* — Бразили
***Rhea americana intermedia* — кечӹвӓл-ирвел Бразили дӓ Уругвай
***Rhea americana nobilis* — ирвел Парагвай
***Rhea americana araneipes* — Парагвай, Боливи дӓ Бразили
***Rhea americana albescens* — Аргентина 
**Rhea pennata* — Изи нанду 
***Rhea pennata garleppi* — кечӹвӓл-ирвел Перу, кечӹвӓл-вадывел Боливи дӓ йыд-вадывел Аргентина 
***Rhea pennata tarapacensis* — йыдпел Чили 
***Rhea pennata pennata* — кечӹвӓл Аргентина дӓ кечӹвӓл Чили
Страус ганьывлӓ

**Страус ганьывлӓ** дон **страус йишвлӓ** ( дон Struthionidae) — Palaeognathae йыхыш пырышы Африкышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кого кеквлӓ. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ страус улы. 

## Классификаци
* *Struthio camelus* — Африка страус 
* *Struthio molybdophanes* — Сомали страус
* † *Struthio asiaticus* — Ази страус
Тинаму

**Тинаму ганьывлӓ** дон **тинаму йишвлӓ** ( дон Tinamiformes) — Palaeognathae йыхыш пырышы Мексикышты, Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ изи качкыш кеквлӓ. Цилӓжӹ 47 тӹрлӹ тинаму улы. Кытшы 14–49 см, нелӹцшӹ 43 г – 1,8 кг якте лин кердеш. 

## Классификаци

     ├─ Nothurinae (Rhynchotinae) — Степные тинаму
     └─ Tinaminae — Лесные тинаму 

### Nothurinae
* *Rhynchotus* — Якшар шылдыран тинамувлӓ
** *Rhynchotus rufescens* — Якшар шылдыран тинаму
* Степные тинаму *Nothoprocta*
** Степной тинаму Тачановского *Nothoprocta taczanowskii*
** Перуанский степной тинаму *Nothoprocta kalinowskii*
** Украшенный степной тинаму *Nothoprocta ornata*
** Чилийский степной тинаму *Nothoprocta perdicaria*
** Степной тинаму *Nothoprocta cinerascens*
** Андский степной тинаму *Nothoprocta pentlandii*
** Кривоклювый степной тинаму *Nothoprocta curvirostris*
* *Nothura* — Нотура
** *Nothura boraquira* — Ош мӹшкӹрӓн нотура
** *Nothura minor* — Изи нотура
** *Nothura darwinii* — Дарвин нотура
** *Nothura maculosa* — Ала нотура
** *Nothura chacoensis* — Чако нотура
* Карликовые тинаму *Taoniscus*
** Карликовый тинаму *Taoniscus nanus*
* *Eudromia* — Упшан тинамувлӓ
** *Eudromia elegans* — Упшан тинаму
** Красивый хохлатый тинаму *Eudromia formosa*
* Горно-степные тинаму *Tinamotis*
** Горно-степной тинаму *Tinamotis pentlandii*
** Патагонский горно-степной тинаму *Tinamotis ingoufi*

### Tinaminae
* *Tinamus* — Тинаму (йых)
** *Tinamus major* — Кого тинаму
** *Tinamus guttatus* — Ош логерӓн тинаму
** Тинаму-пустынник *Tinamus solitarius*
** *Tinamus osgoodi* — Шим тинаму
** *Tinamus tao* — Тао
* Тинаму-нотоцеркусы *Nothocercus*
** *Nothocercus bonapartei* — Кырык нотоцеркус
** *Nothocercus julius* — Сарикӓ онган нотоцеркус
** *Nothocercus nigrocapillus* — Шим калпакан нотоцеркус
* Тинаму-криптуреллусы *Crypturellus*
**  *Crypturellus berlepschi*
** *Crypturellus cinereus* — Луды криптуреллус
** Коричневый криптуреллус *Crypturellus soui*
** *Crypturellus ptaritepui* — Венесуэла криптуреллус
** Каштановый криптуреллус *Crypturellus obsoletus*
** *Crypturellus undulatus* — Корнан криптуреллус
** Тусклый криптуреллус *Crypturellus transfasciatus*
** *Crypturellus strigulosus* — Якшар логерӓн криптуреллус
** Сероногий криптуреллус *Crypturellus duidae*
** Красноногий криптуреллюс *Crypturellus erythropus* 
** Желтоногий криптуреллус *Crypturellus noctivagus*
** Красноногий криптуреллус *Crypturellus atrocapillus*
** Кустарниковый криптуреллус *Crypturellus cinnamomeus*
** Серогорлый криптуреллус *Crypturellus boucardi*
** Криптуреллус-чоко *Crypturellus kerriae*
** *Crypturellus variegatus* — Якшар онган криптуреллус
** Рыжий криптуреллус *Crypturellus brevirostris*
** Бартлеттов криптуреллус *Crypturellus bartletti*
** Короткоклювый криптуреллус *Crypturellus parvirostris*
** Полосатый криптуреллус (casiquiare) *Crypturellus casiquiare*
** Татаупа *Crypturellus tataupa*
Андыж

**Андыж** ( ) — Asteraceae йыхыш пырышы покшал дон кечӹвӓл Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ пеледшӹ шуды. Андыжын кӱкшӹцшӹ 90–150 см лин кердеш

Категори:Кушкышвлӓ
Амыж

**Амыж** ( ) — Cyperaceae йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кушкыш. Амыжын кӱкшӹцшӹ 30–200 см лин кердеш. Цилӓжӹ 52 тӹрлӹ амыж улы. 

Категори:Кушкышвлӓ
Кыргельӹ

**Кыргельӹ** () — вӓрӓш йиш кеквлӓн йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ дӓ Африкышты вӓшлиӓлтшӹ изи хир кек. Кыргельӹн кӱкшӹцшӹ 29—36 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 74—84 см, нелӹцшӹ 175—285 г якте шоэш.

## Лӹвӓл йишвлӓ
* *Falco subbuteo subbuteo* — когорак 
* *Falco subbuteo streichi* — изирӓк, Китайышты  

## Ажедмӓшвлӓ
  

Категори:Кеквлӓ
Категори:Хир кеквлӓ
Урвач

**Урвач** ( ) — Equisetopsida классыш дӓ Equisetales порядокыш дон урвач йишвлӓн пырышы кушкышвлӓ. Цилӓжӹ 15-20 тӹрлӹ урвач улы. 

## Лӹмжӹ
Лӹмӹн этимологижӹ латинлӓ «equus» (имни) дон «seta» (шу) шамаквлӓ гӹц лин.

## Йишвлӓ
* *Equisetum* лӹвӓл йых 
** *Equisetum arvense* — Лачокла урвач ӓль тыртняняня § Европышты, Азиштӹ, дӓ Йыдпел Америкышты ӹлӓс
** *Equisetum bogotense* — Богота урвач § Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты ӹлӓс
** *Equisetum diffusum* — Хвощ раскидистый § Кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ ӹлӓс
** *Equisetum fluviatile* — Вӹдвусы § Европышты, Азиштӹ, дӓ Йыдпел Америкышты ӹлӓс
** *Equisetum palustre* — Кӧчӹгӧч шуды § Европышты, Азиштӹ, дӓ Йыдпел Америкышты ӹлӓс
** *Equisetum pratense* — Хвощ луговой § Европышты, Азиштӹ, дӓ Йыдпел Америкышты ӹлӓс
** *Equisetum sylvaticum* — Хвощ лесной § Европышты, Азиштӹ, дӓ Йыдпел Америкышты ӹлӓс
** *Equisetum telmateia* — Кого урвач § Европышты, Йыдпел Африкышты, Азиштӹ, дӓ Йыдпел Америкышты ӹлӓс
**Hippochaete* лӹвӓл йых 
** *Equisetum giganteum* — Хвощ гигантский § Кечӹвӓлвел Америкышты ӹлӓс
** *Equisetum myriochaetum* — Хвощ многощетинковый § Америкышты ӹлӓс
** *Equisetum hyemale* — Хвощ зимующий § Европышты, Азиштӹ, Йыдпел дӓ Покшал Америкышты ӹлӓс
** *Equisetum laevigatum* — Smooth Horsetail § Йыдпел Америкышты ӹлӓс
** *Equisetum ramosissimum* — Хвощ ветвистый § Европышты, Азиштӹ, Африкышты дӓ Америкышты ӹлӓс
** *Equisetum scirpoides* — Хвощ камышовый § Европышты, Азиштӹ, дӓ Йыдпел Америкышты ӹлӓс
** *Equisetum variegatum* — Хвощ пёстрый § Европышты, Азиштӹ, дӓ Йыдпел Америкышты ӹлӓс
*лӹвӓл йыхдымы 
***Equisetum californicum* — Калифорни урвач 
***Equisetum robustum* — 
***Equisetum trachyodon* — 

### Йиш гибридвлӓ
**Equisetum* лӹвӓл йыхын гибридвлӓжӹ
***Equisetum* × *bowmanii* (*E. sylvaticum* × *E. telmateia*)
***Equisetum* × *dycei* (*E. fluviatile* × *E. palustre*) § Кого Британиштӹ дӓ Германиштӹ ӹлӓс
***Equisetum* × *font-queri* (*E. palustre* × *E. telmateia*)
***Equisetum* × *litorale* (*E. arvense* × *E. fluviatile*) § Европышты, Азиштӹ, дӓ Йыдпел Америкышты ӹлӓс
***Equisetum* × *mchaffieae* (*E. fluviatile* × *E. pratense*)
***Equisetum* × *mildeanum* (*E. pratense* × *E. sylvaticum*)
***Equisetum* × *robertsii* (*E. arvense* × *E. telmateia*)
***Equisetum* × *rothmaleri* (*E. arvense* × *E. palustre*)
***Equisetum* × *willmotii* (*E. fluviatile* × *E. telmateia*)
**Hippochaete* лӹвӓл йыхын гибридвлӓжӹ
***Equisetum* × *ferrissii* (*E. hyemale* × *E. laevigatum*)
***Equisetum* × *moorei* (*E. hyemale* × *E. ramosissimum*) — Мур урвач 
***Equisetum* × *nelsonii* (*E. laevigatum* × *E. variegatum*)
***Equisetum* × *schaffneri* (*E. giganteum* × *E. myriochaetum*) — Шаффнер урвач
Аярлӹпӹ

**Аярлӹпӹ** тенгеок **Выри-вырвыр** () — аярлӹпӹвлӓн йиш группыш дӓ шӱшкӓн тыманавлӓ йыхыш пырышы Палеарктикышты, Европышты, Азиштӹ дӓ йыдпел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ капшангы. Аярлӹпӹн кӱкшӹцшӹ 5,2–8 мм лин кердеш. 

Категори:Капшангывлӓ
Кӹсиӓвлӓ

**Кӹсиӓвлӓ** ӓль **кӹсиӓ йишвлӓ** () — орави ганьывлӓн йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Йыдпел Америкышты дӓ Африкышты вӓшлиӓлтшӹ изи кеквлӓ. Цилӓжӹ 51 тӹрлӹ кӹсиӓ улы. Кӹсиӓвлӓн кӱкшӹцшӹ 10–22 см, нелӹцшӹ 7–29 г якте шоэш.

## Йишвлӓ
* *Poecile* — Гаички
** *Poecile lugubris* — Средиземноморская большая гаичка
** *Poecile hyrcanus* — Гиркани кӹсиӓ
** *Poecile palustris* — Шим вуян кӹсиӓ
** *Poecile montanus* — Кӹрӓн вуян кӹсиӓ
** *Poecile songarus* — Джунгари кӹсиӓ
** *Poecile carolinensis* — Каролина кӹсиӓ
** *Poecile atricapillus* — Шим калпакан кӹсиӓ
** *Poecile gambeli* — Гамбел кӹсиӓ
** *Poecile sclateri* — Мексика кӹсиӓ
** *Poecile superciliosus* — Ош халан кӹсиӓ
** *Poecile davidi* — Давид кӹсиӓ
** *Poecile cinctus* — Луды вуян кӹсиӓ
** *Poecile hudsonicus* — Коричневоголовая синица
** *Poecile rufescens* — Рыжеспинная гаичка
* *Periparus* — 
** *Periparus rufonuchalis* — Рыжешейная синица
** *Periparus rubidiventris* — Якшар мӹшкӹрӓн кӹсиӓ
** *Periparus melanolophus* — Шим упшан кӹсиӓ
** *Periparus ater* — Московка
** *Periparus venustulus* — Сарикӓ мӹшкӹрӓн кӹсиӓ
** *Periparus elegans* — Пантеровая синица
** *Periparus amabilis* — Капуциновая синица
* *Lophophanes* — Упшан кӹсиӓвлӓ
** *Lophophanes cristatus* — Упшан кӹсиӓ
** *Lophophanes dichrous* — Луды упшан кӹсиӓ
* *Baeolophus* 
** *Baeolophus wollweberi* — Американский гренадер
** *Baeolophus inornatus* — Пепельная синица
** *Baeolophus ridgwayi
** *Baeolophus bicolor* — [[Пӹсӹ упшан кӹсиӓ]] (Острохохлая синица)
** *Baeolophus atricristatus
* *Parus* — настоящие синицы
** *Parus guineensis*
** *Parus leucomelas* — Траурная синица
** *Parus niger* — Графитовая синица
** *Parus carpi*
** *Parus albiventris* — Капюшонная синица
** *Parus leuconotus* — Белоспинная синица
** *Parus funereus* — Тёмная синица
** *Parus rufiventris* — Рыжебрюхая синица
** *Parus pallidiventris*
** *Parus fringillinus* — Якшар логерӓн кӹсиӓ
** *Parus fasciiventer* — Полосатогрудая синица
** *Parus thruppi* — Сомали кӹсиӓ
** *Parus griseiventris* — Луды мӹшкӹрӓн кӹсиӓ
** *Parus cinerascens*
** *Parus afer* — Восточноафриканская синица
** *Parus major* — Кӹсиӓ (Большая синица)
** *Parus minor* — Восточная синица
** *Parus bokharensis* — Бухара кӹсиӓ
** *Parus monticolus* — Зеленоспинная синица
** *Parus nuchalis* — Ош шылдыран кӹсиӓ
** *Parus xanthogenys* — Инди кӹсиӓ
** *Parus spilonotus* — Королевская синица
** *Parus holsti* — Тайвань кӹсиӓ
** *Parus semilarvatus* — Белолобая синица
* *Pseudopodoces* 
** *Pseudopodoces humilis* — Тибетская ложносойка
* *Cyanistes* — Лазоревки
** *Cyanistes caeruleus* — Обыкновенная лазоревка
** *Cyanistes teneriffae
** *Cyanistes cyanus* — [[Ош кӹсиӓ]]
** *Cyanistes flavipectus* — Желтогрудая лазоревка
** *Cyanistes varius* — Тиссовая синица
* *Sylviparus*
** *Sylviparus modestus* — Пеночковая синица
* *Melanochlora*
** *Melanochlora sultanea'' — Шӧртньӹ упшан кӹсиӓ

Кӹсиӓвлӓ
Эхелян йӱксӹ

**Эхелян йӱксӹ** () — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ йӱксӹ. Йӱксӹн кӱкшӹцшӹ 150–160 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 200–240 см, кого кекӹн нелӹцшӹ 14.3 кг якте шоэш. Озы эхелян йӱксӹвлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт. 

Данин национальный кекешӹштӹ шотлалтеш. 

Категори:Лыды йишвлӓ
Шим шӱӓн йӱксӹ

**Шим шӱӓн йӱксӹ** () — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӱксӹ. Йӱксӹн кӱкшӹцшӹ 102–124 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 135–177 см, нелӹцшӹ 3.5–6.7 кг якте шоэш. 

Категори:Лыды йишвлӓ
Мырышы йӱксӹ

**Мырышы йӱксӹ** () — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ йӱксӹ. Йӱксӹн кӱкшӹцшӹ 140–165 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 205–275 см, нелӹцшӹ 7.4–14 кг якте шоэш. 

Категори:Лыды йишвлӓ
Изи йӱксӹ

**Изи йӱксӹ** () — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ дӓ Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ изирӓк йӱксӹ. Йӱксӹн кӱкшӹцшӹ 115–150 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 168–211 см, нелӹцшӹ 3.4–9.6 кг якте шоэш. 

## Лӹвӓл йишвлӓ
* *Cygnus columbianus columbianus* — 
* *Cygnus columbianus bewickii* — 

Категори:Лыды йишвлӓ
Шим йӱксӹ

**Шим йӱксӹ** () — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ когорак йӱксӹ. Йӱксӹн кӱкшӹцшӹ 110–142 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 1.6–2 м, нелӹцшӹ 3.7–9 кг якте шоэш. 

Категори:Лыды йишвлӓ
Упшан кӹсиӓ

**Упшан кӹсиӓ** () — кӹсиӓвлӓн йыхыш пырышы Европышты вӓшлиӓлтшӹ изи кек. Упшан кӹсиӓн кӱкшӹцшӹ 11—14 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 17—21 см, нелӹцшӹ 10,8 (ӓвӓ) 11,5 (озы) г якте шоэш.

Категори:Кӹсиӓвлӓ
Цӓгӓн

**Цӓгӓн** ( ) — цӓгӓн йишвлӓн пырышы кушкышвлӓ. Азиштӹ,  Европышты, Африкышты дӓ Америкышты вӓшлиӓлтӹт. Цилӓжӹ 30 тӹрлӹ цӓгӓн улы. 

## Йишвлӓ
# *Typha albida* —   
# *Typha alekseevii* —  
# *Typha angustifolia* — Рогоз узколистный 
# *Typha austro-orientalis* —  
# *Typha azerbaijanensis* —  
# *Typha capensis* —  
# *Typha caspica* — Рогоз каспийский
# *Typha changbaiensis* —  
# *Typha davidiana* —  
# *Typha domingensis* — Рогоз доминиканский
# *Typha elephantina* — Рогоз слоновый
# *Typha grossheimii* — Гроссгейм цӓгӓн
# *Typha incana* —  
# *Typha joannis* —  
# *Typha kalatensis* —  
# *Typha latifolia* — Кымда ӹлӹштӓшӓн цӓгӓн
# *Typha laxmannii* — Лаксманн цӓгӓн
# *Typha lugdunensis* —  
# *Typha minima* — Изи цӓгӓн
# *Typha orientalis* —  Рогоз восточный
# *Typha pallida* —  
# *Typha przewalskii* — Пржевальски цӓгӓн
# *Typha shuttleworthii* — Шуттлеворт цӓгӓн
# *Typha sistanica* —  
# *Typha subulata* —  
# *Typha tichomirovii* —  
# *Typha turcomanica* —  
# *Typha tzvelevii* — Цвелёв цӓгӓн
# *Typha valentinii* —  
# *Typha varsobica* —  

### Йиш гибридвлӓ
# *Typha × argoviensis* —  
# *Typha × bavarica* —  
# *Typha × gezei* —  
# *Typha* × *glauca* —  
# *Typha × provincialis* —  
# *Typha × smirnovii* —  
# *Typha × suwensis* —
Коскороба

**Коскороба** () — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ изирӓк йӱксӹ. Цилӓжӓт ик йиш коскороба веле улы. Коскоробан кӱкшӹцшӹ 87.5–115 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 155–160 см, нелӹцшӹ 3.8–5.4 (озы) 3.2–4.5 (ӓвӓ) кг якте шоэш. Озы коскоробавлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт. 

Категори:Лыды йишвлӓ
Комбывлӓ

**Комбывлӓ** () — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы Голарктикышты, Европышты, Азиштӹ, дӓ Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кого вӹд кеквлӓ. Цилӓжӹ 11 йиш комбы улы. Комбывлӓн сек изижӹн (*Anser rossii*) нелӹцшӹ 1.2–1.6 кг, сек когожы (*Anser anser*) 2.5–4.1 кг якте лин кердеш. Озы комбывлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт. 

## Йишвлӓ
**Anser albifrons* — Ош лепкӓн комбы
**Anser anser* — Кек комбы
***Anser anser anser* — 
***Anser anser rubrirostris* — 
***Anser anser domesticus* — Комбы
**Anser brachyrhynchus* — 
**Anser caerulescens* — Ош комбы
**Anser canagicus* — Ош шӱӓн комбы
**Anser cygnoides* — 
***Anser cygnoides cygnoides* — 
***Anser cygnoides domesticus* — 
**Anser fabalis* — 
**Anser erythropus* — 
**Anser indicus* — Кырык комбы
**Anser rossii* — Росс комбы
**Anser serrirostris* — 


Категори:Вӹд кеквлӓ
Комбы

**Комбывлӓ** () — лыды йишвлӓн йишӹн комбывлӓ  йыхыш пырышы пӧрт кек. 

Категори:Комбывлӓ
Кек комбы

**Кек комбы** () — лыды йишвлӓн йишӹн комбывлӓ  йыхыш пырышы Европышты дӓ Азиштӹ кого кек. Кек комбын кӱкшӹцшӹ 70–90 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 147–180 см, нелӹцшӹ 2,1–4,5 кг якте шоэш. 

## Лӹвӓл йишвлӓ
* *Anser anser anser * — Вадывел кек комбы
* *Anser anser rubrirostris * — Ирвел кек комбы
* *Anser anser domesticus* — Комбы

Категори:Комбывлӓ
Ош комбы

**Ош комбы** () — лыды йишвлӓн йишӹн комбывлӓ  йыхыш пырышы Америкышты вӓшлиӓлтшӹ изирӓк комбы. Ош комбын кӱкшӹцшӹ 64–79 (Изи) 79 (Кого) см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 135–165 см, нелӹцшӹ 2.05–2.7 (Изи) 3.2–4.5 (Кого) кг якте шоэш. 

## Лӹвӓл йишвлӓ
* *Chen caerulescens caerulescens * — Изи ош комбы
* *Chen caerulescens atlanticus* — Кого ош комбы

Категори:Комбывлӓ
Ош шӱӓн комбы

**Ош шӱӓн комбы** () — лыды йишвлӓн йишӹн комбывлӓ  йыхыш пырышы Аляскышты дӓ Сибирьӹштӹ вӓшлиӓлтшӹ комбы. Ош шӱӓн комбын кӱкшӹцшӹ 66 см, нелӹцшӹ 2,8 кг якте шоэш. 

Категори:Комбывлӓ
Росс комбы

**Росс комбы** () — лыды йишвлӓн йишӹн комбывлӓ  йыхыш пырышы Аляскышты дӓ Канадышты вӓшлиӓлтшӹ изирӓк комбы. Росс комбын кӱкшӹцшӹ 53–66 см, нелӹцшӹ 1,2–1,6 кг якте шоэш. 

Категори:Комбывлӓ
Кырык комбы

**Кырык комбы** () — лыды йишвлӓн йишӹн комбывлӓ  йыхыш пырышы Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ комбы. Кырык комбын кӱкшӹцшӹ 71–76 см, нелӹцшӹ 1.87–3.2 кг якте шоэш. 

Категори:Комбывлӓ
Хартлауб лыды

**Хартлауб лыды** () — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы вадывел дӓ покшал Африкышты вӓшлиӓлтшӹ лыды. Хартлауб лыдын кӱкшӹцшӹ 56–58 см, нелӹцшӹ 800 г (ӓвӓ) 1 кг (озы) якте шоэш. 

Категори:Лыды йишвлӓ
Тыкты ганьывлӓ

**Тыкты ганьывлӓ** тенгеок **тыктывлӓ гань ылшывлӓ** () — Aequornithes йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ вӹд кеквлӓ. Цилӓжӹ 5 тӹрлӹ тыкты улы. 

## Классификаци

     ├─ †Colymboididae — Колимбоидес йишвлӓ
     └─ Gaviidae — Тыкты йишвлӓ
Тыкты

**Тыкты йишвлӓ** тенгеок **Тыктывлӓ** () — тыкты ганьывлӓ йыхыш пырышы Америкышты, Европышты, Азиштӹ дӓ южгынам Африкышты вӓшлиӓлтшӹ вӹд кеквлӓ. Цилӓжӹ 5 тӹрлӹ тыкты улы. Тыктывлӓн кӱкшӹцшӹ 53–91 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 106–152 см, нелӹцшӹ 1–6.4 кг якте шоэш. 

## Классификаци
*Икшӹ клада
** *Gavia stellata* — Якшар шӱӓн тыкты
*Шим шӱӓн клада
** *Gavia arctica* — Шимшӱӓн тыкты
** *Gavia pacifica* — Ош шӱӓн тыкты
*Шим нерӓн клада
** *Gavia immer* — Шим нерӓн тыкты
** *Gavia adamsii* — Ош нерӓн тыкты


Категори:Вӹд кеквлӓ
Симсӹ шылдыран комбы

**Симсӹ шылдыран комбы** () — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы Эфиопиштӹ вӓшлиӓлтшӹ комбы. Симсӹ шылдыран комбын кӱкшӹцшӹ 60–70 см якте шоэш. 

Категори:Лыды йишвлӓ
Ош шылдыран лыды

**Ош шылдыран лыды** () — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ когорак лыды. Ош шылдыран лыдын кӱкшӹцшӹ 66–81 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 116–153 см, нелӹцшӹ 2.94–3.9 (озы) 1.95–3.05 (ӓвӓ) кг якте шоэш. 

Категори:Лыды йишвлӓ
Якшар шӱӓн тыкты

**Якшар шӱӓн тыкты** () — тыкты йишвлӓн йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ дӓ Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ изирӓк тыкты. Якшар шӱӓн тыктын кӱкшӹцшӹ 53–69 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 91–120 см, нелӹцшӹ 1–2.7 1 кг якте шоэш. 

Категори:Тыкты ганьывлӓ
Тыртня ганьывлӓ

**Тыртня ганьывлӓ** тенгеок **тыртнявлӓ гань ылшывлӓ** () — тыртня дон вӹтельӹвлӓ (Gruimorphae) йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Австралиштӹ, Африкышты дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кеквлӓ. 

## Классификаци
     ├─ Ralli — 
     ├─ Grui — 

* **Ralli**
** Rallidae — Пастушковые 
** Sarothruridae — 
** Heliornithidae — Лапчатоногие 
* **Grui**
** Gruidae — Тыртня йишвлӓ
** Aramidae — Арама йишвлӓ
** Psophiidae — Трубачи 
* **incertae sedis**
** Cariamidae — Кариама йишвлӓ
** Otididae — Дрофиные 
** Eurypygidae — Солнечные цапли 
** Rhynochetidae — Кагу йишвлӓ
** Mesitornithidae — Мадагаскарские пастушки
Ош шӱӓн тыкты

**Ош шӱӓн тыкты** () — тыкты йишвлӓн йыхыш пырышы Йыдпел Америкышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ тыкты. Ош шӱӓн тыктын кӱкшӹцшӹ 58–74 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 110–128 см, нелӹцшӹ 1–2.5 1 кг якте шоэш. 

Категори:Тыкты ганьывлӓ
Шим нерӓн тыкты

**Шим нерӓн тыкты** () — тыкты йишвлӓн йыхыш пырышы Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ тыкты. Шим нерӓн тыктын кӱкшӹцшӹ 61–100 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 122–152 см, нелӹцшӹ 1.6–8 kg кг якте шоэш. 

Категори:Тыкты ганьывлӓ
Луды тыртня

**Тыртня** ӓль **тырня** () — тыртня йишвлӓн йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ дӓ йыд-ирвел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ кого кек. Ош нерӓн тыктын кӱкшӹцшӹ 100–130 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 180–240 см, нелӹцшӹ 3–6.1 кг якте шоэш. 

Категори:Тыртнявлӓ
Даури тыртня

**Даури тыртня** () — тыртня йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Российӹштӹ (Даури, Амур), йыд-ирвел Монголиштӹ дӓ йыд-ирвел Китайиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кого кек. Даури тыртнян кӱкшӹцшӹ 130–140 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 200–210 см, нелӹцшӹ 5,6 кг якте шоэш. 

Категори:Тыртнявлӓ
Австрали тыртня

**Австрали тыртня** () — тыртня йишвлӓн йыхыш пырышы Австралиштӹ дӓ У Гвинейӹштӹ вӓшлиӓлтшӹ кого кек. Австрали тыртнян кӱкшӹцшӹ 161 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 180 см, нелӹцшӹ 6 кг якте шоэш. 

Категори:Тыртнявлӓ
Шим шӱӓн тыртня

**Шим шӱӓн тыртня** () — тыртня йишвлӓн йыхыш пырышы Китаыштӹ (Тибет) дӓ Индиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кого кек. Шим шӱӓн тыртнян кӱкшӹцшӹ 139 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 235 см, нелӹцшӹ 5.5 кг якте шоэш. 

Категори:Тыртнявлӓ
Шим тыртня

**Шим тыртня** () — тыртня йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Российӹштӹ (Амур) дӓ йыдпел Китайиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кого кек. Шим тыртнян кӱкшӹцшӹ 1 м, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 1.87 см, нелӹцшӹ 3.7 кг якте шоэш. 

Категори:Тыртнявлӓ
Инди тыртня

**Инди тыртня** () — тыртня йишвлӓн йыхыш пырышы Индиштӹ, йыд-ирвел Азиштӹ дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кого кек. Инди тыртнян кӱкшӹцшӹ 176 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 240 см, нелӹцшӹ 6,35 кг якте шоэш. 

Категори:Тыртнявлӓ
Америка тыртня

**Америка тыртня** () — тыртня йишвлӓн йыхыш пырышы покшал Канадышты, кечӹвӓл Америкын Ушымы Штатвлӓжӹштӹ дӓ йыдпел Мексикышты вӓшлиӓлтшӹ кого кек. Америка тыртнян кӱкшӹцшӹ 150 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 210—240 см, нелӹцшӹ 7,3 кг якте шоэш. 

Категори:Тыртнявлӓ
Япони тыртня

**Япони тыртня** () — тыртня йишвлӓн йыхыш пырышы Азиштӹ (Россий, Китай, Корей, Япони) вӓшлиӓлтшӹ кого кек. Япони тыртнян кӱкшӹцшӹ 150–158 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 220–250 см, нелӹцшӹ 7–10.5 кг якте шоэш. 

Категори:Тыртнявлӓ
Ош тыртня

**Ош тыртня** () — тыртня йишвлӓн йыхыш пырышы Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кого кек. Ош тыртнян кӱкшӹцшӹ 140 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 210–230 см, нелӹцшӹ 4.9–8.6 кг якте шоэш. Озы тыртнявлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт. 

Категори:Тыртнявлӓ
Канада тыртня

**Канада тыртня** () — тыртня йишвлӓн йыхыш пырышы Йыдпел Америкышты дӓ Сибирьӹштӹ вӓшлиӓлтшӹ кого кек. Канада тыртнян кӱкшӹцшӹ 80—150 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 150—180 см, нелӹцшӹ 3—6,5 кг кг якте шоэш. 

## Лӹвӓл йишвлӓ
**Grus canadensis canadensis* 
**Grus canadensis pratensis* 
**Grus canadensis nesiotes* 
**Grus canadensis tabida* 
**Grus canadensis rowani*  
**Grus canadensis pulla*

Категори:Тыртнявлӓ
Йыгева

**Йы́гева** (, ) — Ирвел Эстоништӹ хала, Педья йогын вургымла сирӹштӹжӹ вӓрлӓнӓ.  Йыгевамаа уездӹн административ покшалжы. Ӹлӹзӹ шот: 6 тӹжем эдем нӓрӹ. Пӹтӓриш гӓнӓ полак хроникышты1599 шы ин Ягива лӹм доно пӓлдӹртӹмӹ. 

Поэтесса Бетти Альвер шӹжӹ йӹде «Шӹдӹран жеп» поэзи фестиваль эртаралтеш. 


Jõgeva endine jaamahoone.jpg
Jõgeva bussijaam.JPG
Jõgeva veetorn.jpg
Betti Alveri muuseum 2012.JPG
Jõgeva Kultuurikeskus.JPG
Jõgeva pangahoone.JPG


## Шумбел-тӓнг халавлӓ

*  Кеуруу, Финлянди
*  Карлстад, Швеци
*  Каарина, Финлянди

Категори: Эстони халавлӓ
Ош лепкӓн комбы

**Ош лепкӓн комбы** () — лыды йишвлӓн комбывлӓ  йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ дӓ Йыдпел Америкышты кого кек. Ош лепкӓн комбын кӱкшӹцшӹ 64–81 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 130–165 см, нелӹцшӹ 1.93–3.31 кг якте шоэш. 

## Лӹвӓл йишвлӓ
* *Anser albifrons albifrons* — European white-fronted goose 
* *Anser albifrons frontalis* — Pacific white-fronted goose 
* *Anser albifrons gambeli* — Gambel's white-fronted goose 
* *Anser albifrons elgasi* — Tule goose 
* *Anser albifrons flavirostris* — Greenland white-fronted goose 

Категори:Комбывлӓ
Ош тымана

**Ош тымана** () — тыманавлӓн йиш группыш дӓ ӱнгӹвлӓ йыхыш пырышы йыдпел Европышты, йыдпел Азиштӹ дӓ Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ сарикӓ сӹнзӓӓн, шим нерӓн, ошикӓ-ала пынан йыд тымана. Ош тыманан кӱкшӹцшӹ 52–71 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 125–150 см, нелӹцшӹ 1.6–3 кг якте шоэш. 

Категори:Тыманавлӓ
Вуйжырнер

**Вуйжырнер** (; алыкмарла *вӱржнер*) — вуйжырнер йишвлӓн йыхыш пырышы Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Кытшы 12–13 см, нелӹцшӹ 7.0–12.9 кг якте шоэш. 

## Лӹвӓл йишвлӓ
* *Certhia familiaris britannica* — Кого Британи дӓ Ирланди
* *Certhia familiaris macrodactyla* — Вадывел Европа
* *Certhia familiaris corsa* — Корсика
* *Certhia familiaris familiaris* — Скандинави,  Ирвел Европа дӓ Сибирь
* *Certhia familiaris daurica* — Ирвел Сибирь, йыдпел Монголии
* *Certhia familiaris orientalis* — Амур, йыд-ирвел Китай дӓ Корей
* *Certhia familiaris japonica* — Япони
* *Certhia familiaris persica* — Крым, Турци дӓ Иран
* *Certhia familiaris tianchanica* — Йыд-вадывел Китай, Россий дӓ Казахстана
* *Certhia familiaris hodgsoni* — Вадывел Гималай, Инди дӓ Кашмир
* *Certhia familiaris mandellii* — Ирвел Гималай, Инди дӓ Непал
* *Certhia familiaris khamensis* — Китай, Сихуань

Категори:Вуйжырнервлӓ
Шӹжвӹквлӓ

**Шӹжвӹк** () — арашӹнгӓлоэц йишвлӓн йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ дӓ Африкышты вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Цилӓжӹ 11 тӹрлӹ шӹжвӹк улы. Кытшы 13–16 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 18 см, нелӹцшӹ 16–22 кг якте шоэш. 

## Йишвлӓ
* *Luscinia svecica* — Кечӹгек
* *Luscinia calliope* — Якшар шӱӓн шӹжвӹк
* *Luscinia sibilans* — Соловей-свистун 
* *Luscinia luscinia* — Шӹжвӹк
* *Luscinia megarhynchos* — Южный соловей
* *Luscinia brunnea* — Инди шӹжвӹк
* *Luscinia pectoralis* — Черногрудая красношейка 
* *Luscinia ruficeps* — Якшар вуян шӹжвӹк
* *Luscinia obscura* — Шим логерӓн шӹжвӹк
* *Luscinia pectardens* — Давид шӹжвӹк
* *Luscinia cyane* — Симсӹ шӹжвӹк
Чӓкчем

**Чӓкчем** (; алыкмарла *чечкемыш*) — арашӹнгӓлоэц йишвлӓн йыхыш пырышы Европышты, вадывел Сибирьӹштӹ дӓ йыдпел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Кытшы 12.5–14.0 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 20–22 см, нелӹцшӹ 16–22 кг якте шоэш. 

## Лӹвӓл йишвлӓ
* *Erithacus rubecula melophilus* — Кого Британи, Ирланди дӓ Вадывел Европа
* *Erithacus rubecula witherbyi* — кечӹвӓл-вадывел Африка, Корсика дӓ Сардини ошмаотывлӓштӹ
* *Erithacus rubecula tataricus* — 
* *Erithacus rubecula valens* — Крым 
* *Erithacus rubecula caucasicus* — Закавказье
* *Erithacus rubecula hyrcanus* — Иран
* *Erithacus rubecula microrhynchos* — Мадейра дӓ Азор ошмаотывлӓштӹ
* *Erithacus rubecula marionae* — Гран-Канари ошмаотышты
* *Erithacus rubecula superbus* — Тенерифе ошмаотышты

Категори:Орави ганьывлӓ
Инди шӹжвӹк

**Инди шӹжвӹк** () — арашӹнгӓлоэц йишвлӓн дон шӹжвӹквлӓн йыхыш пырышы Непал, Инди дӓ Мьянмышты вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Телӹм кечӹвӓлвел Инди дон Шри-Ланкышты эртӓрӓ. Кытшы 14,5–16 см якте шоэш. Кытшы 15 см якте шоэш. 

Категори:Шӹжвӹквлӓ
Якшар вуян шӹжвӹк

**Якшар вуян шӹжвӹк** () — арашӹнгӓлоэц йишвлӓн дон шӹжвӹквлӓн йыхыш пырышы Китайышты дӓ Малайзиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Кытшы 15 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 79–81 см якте шоэш. 

Категори:Шӹжвӹквлӓ
Симсӹ шӹжвӹк

**Симсӹ шӹжвӹк** () — арашӹнгӓлоэц йишвлӓн дон шӹжвӹквлӓн йыхыш пырышы Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Телӹм ирвел Ази дон Япоништӹ эртӓрӓ. Кытшы 14 см, нелӹцшӹ 15 г якте шоэш. 

Категори:Шӹжвӹквлӓ
Поран кек

**Поран кек** () — алык орави йишвлӓн йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ дӓ Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Кытшы 15–18 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 32–38 см, нелӹцшӹ 26–50 г якте шоэш. 

## Лӹвӓл йишвлӓ
* *Plectrophenax nivalis nivalis* — Арктика Европа, Арктика Йыдпел Америка
* *Plectrophenax nivalis insulae* — Исланди, Фӓрер ошмаотывлӓ, Шотланди
* *Plectrophenax nivalis vlasowae* — Арктика Ази
* *Plectrophenax nivalis townsendi* — Аляска, Камчатка, ирвел Сибирь

Категори:Алык орави йишвлӓ
Ыжарвирӹк

**Ыжарвирӹк** () — алавирӹк йишвлӓн йыхыш пырышы Европышты, йыдпел Африкышты дӓ кечӹвӓл-вадывел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Кытшы 15 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 24.5–27.5 см якте шоэш. Пӹжӓшӹштӹ 3-6 мыны якте лин кердеш. 

Категори:Алавирӹк йишвлӓ
Кечӹгек

**Кечӹгек** (; алыкмарла *кечыгайык*) — арашӹнгӓлоэц йишвлӓн дон шӹжвӹквлӓн йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Аляскышты дӓ Африкышты вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Кытшы 13–14 см, нелӹцшӹ 16–18 кг якте шоэш. 

## Лӹвӓл йишвлӓ
**Cyanecula* лӹвӓл йыхын кечӹгеквлӓ
** *Luscinia svecica cyanecula* — Нидерланде, йыд-ирвел Франци, Испани, Белорусси дӓ йыд-вадывел Украина
** *Luscinia svecica namnetum* — кечӹвӓл-вадывел дӓ покшал Франци
** *Luscinia svecica magna* — ирвел Турци, Закавказье дӓ йыд-вадывел Иран
** *Luscinia svecica volgae* — йыд-ирвел Украина дӓ покшал Россий 
** *Luscinia svecica abbotti* — йыдпел Афганистан, йыдпел Кашмир, Каракорум кырыквлӓ
**Svecica* лӹвӓл йыхын кечӹгеквлӓ
** *Luscinia svecica svecica* — Скандинави, йыдпел Ази, йыдпел Аляска
** *Luscinia svecica pallidogularis* — Казахстан
** *Luscinia svecica saturatior* — Altai, йыд-вадывел Монголи дӓ покшал Ази
** *Luscinia svecica kobdensis* — вадывел Монголи дӓ вадывел Китай 
** *Luscinia svecica przevalskii* — покшал Китай 

Категори:Шӹжвӹквлӓ
Категори:Орави ганьывлӓ
Якшар шӱӓн шӹжвӹк

**Якшар шӱӓн шӹжвӹк** () — арашӹнгӓлоэц йишвлӓн дон шӹжвӹквлӓн йыхыш пырышы Сибирьӹштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Телӹм Сибирьӹштӹ дон Таиланд, Инди дӓ Индонезиштӹ эртӓрӓ. Кытшы 14,5–16 см якте шоэш. 

Категори:Шӹжвӹквлӓ
Китай ыжарвирӹк

**Китай ыжарвирӹк** () — алавирӹк йишвлӓн йыхыш пырышы ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы ыжарвирӹк. Кытшы 14 см якте шоэш. Пӹжӓшӹштӹ 3-5 мыны якте лин кердеш. 

Категори:Алавирӹк йишвлӓ
Кӹжгӹнер

**Кӹжгӹнер** () — алавирӹк йишвлӓн йыхыш пырышы Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Кытшы 16.5–18 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 29–33 см, нелӹцшӹ 48–62 г якте шоэш. Пӹжӓшӹштӹ 5 мыны якте лин кердеш. 

Категори:Алавирӹк йишвлӓ
Кужы пачан имниӧрш

**Кужы пачан имниӧрш** () — алавирӹк йишвлӓн йыхыш пырышы ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Кытшы 16–19 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 20–23 см, нелӹцшӹ 14–20 г якте шоэш. 

Категори:Алавирӹк йишвлӓ
Куги кӓзӓля

**Куги кӓзӓля** (; алыкмарла *куэ казыля, куэгазыля*) — алавирӹк йишвлӓн йыхыш пырышы Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Кытшы 12–15 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 19–23 см, нелӹцшӹ 10–15 г якте шоэш. 

## Лӹвӓл йишвлӓ
**Acanthis flammeaf lammea* 
**Acanthis flammea icelandica* 
**Acanthis flammea rostrata* 
**Acanthis flammea cabaret* 

Категори:Алавирӹк йишвлӓ
Ош шылдыран важыкнер

**Ош шылдыран важыкнер** () — алавирӹк йишвлӓн йыхыш пырышы Йыдпел Америкышты дӓ Йыдпел Скандинавиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы важыкнер. Кытшы 14–16 см якте шоэш. 

Категори:Алавирӹк йишвлӓ
Монголи имниӧрш

**Монголи имниӧрш** () — алавирӹк йишвлӓн йыхыш пырышы Турци, Иран дӓ Покшал Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы имниӧрш. Кытшы 11,5–13 см якте шоэш.

Категори:Алавирӹк йишвлӓ
Лӹпӹ

**Лӹпӹвлӓ** ( ; алыкмарла *лыве-влак*) — капшангывлӓ йыхыш пырышы сӱмӓн нӹл шылдыран капшангывлӓ. Цилӓжӹ 180000 тӹрлӹ лӹпӹ (160000 когершӹ‎) улы. 

Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «λεπίδος» (сӱм) дон «πτερόν» (шылдыр) шамаквлӓ гӹц лин.

## Классификацижӹ
*Zeugloptera — Первичные зубатые моли 
*Aglossata — Бесхоботковые 
*Heterobathmiina — Гетеробатмии 
*Glossata — Хоботковые
Шим лӹпӹ

**Шим лӹпӹ** ( ; алыкмарла *шемлыве*) — Nymphalidae йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ дӓ Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ лӹпӹ. Кытшы 30–40,5 мм, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 70–90 мм якте шоэш. Шим лӹпӹвлӓ 1 и нӓрӹ ӹлӓт. 

Монтана штатын национальный капшангешӹжӹ шотлалтеш. 

Категори:Лӹпӹвлӓ
Шӹштӹ когершӹ

**Шӹштӹ когершӹ** ( ; алыкмарла *шыште когарш*) — лӹпӹвлӓн йыхыш пырышы когершӹ. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ шӹштӹ когершӹ улы. 

## Йишвлӓ
* *Galleria mellonella* — Кого шӹштӹ когершӹ 
* *Achroia grisella* — Изи шӹштӹ когершӹ 

Категори:Лӹпӹвлӓ
Когершӹ

**Когершӹвлӓ** ( ; алыкмарла *когарш-влак*) — лӹпӹвлӓн йыхыш пырышы изи лӹпӹвлӓ. Цилӓжӹ 160000 тӹрлӹ когершӹ улы. 

## Йишвлӓ
**Galleria mellonella* & *Achroia grisella*  — Шӹштӹ когершӹ

Категори:Лӹпӹвлӓ
Кого шӹштӹ когершӹ

**Кого шӹштӹ когершӹ** () — лӹпӹвлӓн йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Йыдпел Америкышты дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӹштӹ когершӹ. Шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 30–41 мм якте шоэш. 

Категори:Лӹпӹвлӓ
Кыткы

**Кыткывлӓ** ( ; алыкмарла *кутко-влак*) — Hymenoptera йыхыш пырышы капшангывлӓ. Цилӓжӹ 22 000 тӹрлӹ кыткы улы. 

## Йишвлӓ
**Lasius niger* — Шим кыткы
**Camponotus herculeanus* — Йӓнгӓр кыткы
**Myrmica rubra* — Якшар кыткы
**Solenopsis* — Тылан кыткы
Ти

** Тивлӓ** ( ; алыкмарла *тий-влак*) — капшангывлӓ йыхыш пырышы шылдырдымы капшангывлӓ. Цилӓжӹ 3900 тӹрлӹ ти улы. Кытшы 1–6 мм якте шоэш. Тивлӓн сек когожы 11 мм лин кердеш. 

## Классификацижӹ
*Mallophaga — Пухоеды 
**Amblycera (1360 йиш) — 
**Ischnocera (3080 йиш) — 
*Rhynchophthirina (3 йиш) — 
*Anoplura (543 йиш) — Лачокла тивлӓ
***Pediculus humanus capitis* — Вуй ти
***Pediculus humanus corporis* — Выргем ти
***Pthirus pubis* — Шӓхӓрди
Кӓзӓля

**Кӓзӓля** (; алыкмарла *казыля*) — алавирӹк йишвлӓн йыхыш пырышы Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Кытшы 11–12.5 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 20–23 см, нелӹцшӹ 10–18 г якте шоэш. Пӹжӓшӹштӹ 2–6 мыны якте лин кердеш. 

Категори:Алавирӹк йишвлӓ
Важынкапшангы

**Важынкапшангывлӓ** ( ; алыкмарла *вожынкопшаҥге-влак, вожынпоч-влак*) — капшангывлӓ йыхыш пырышы капшангывлӓ. Цилӓжӹ 2000 тӹрлӹ важынкапшангы улы. Кытшы 3,5–50 мм якте шоэш. Важынкапшангывлӓн сек когожы *(Titanolabis colossa)* 50 мм лин кердеш.

Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «derma» (кавашты) дон «πτερόν» (шылдыр) шамаквлӓ гӹц лин.

## Классификацижӹ
*Forficulina 
** Labiduridae
*** *Labidura riparia* – Сир важынкапшангы (Прибрежная уховёртка)
** Anisolabididae
** *Euborellia annulipes* 
** Forficulidae
*** *Forficula auricularia* – Лачокла важынкапшангы
*** *Apterygida media* 
*** *Anechura bipunctata* 
*** *Chelidurella acanthopygia* 
*** *Chelidura guentheri* 
*** *Chelidura thaleri* 
** Spongiphoridae
*** *Labia minor* – Изи важынкапшангы
*Arixeniina
*Hemimerina
Коговуйванды

**Коговуйвандывлӓ** ( ; алыкмарла *имывор, вӱдшырчык, вӱдагытан, ӱпкӱршӧ, пелтевуй, кужувоч*) — капшангывлӓ йыхыш пырышы нӹл шылдыран кого капшангывлӓ. Цилӓжӹ 5700 тӹрлӹ коговуйванды улы. 

Кытшы 20–110 мм якте шоэш. Коговуйвандывлӓн сек когожы *(Megaloprepus coerulatus)* 190 мм лин кердеш.

Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «οδόντoς» (пӱ) шамак гӹц лин.

## Классификацижӹ
*Epiprocta — Равнокрылые стрекозы
*Zygoptera — Разнокрылые стрекозы
* Anisozygoptera —
Цӹрцӹккек

**Цӹрцӹккек** (; алыкмарла *шырчыккайык, шӱвырчыгайык*) — Sylviidae йишвлӓн йыхыш пырышы Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Кытшы 14,5–16 см якте шоэш. Телӹм ирвел Африкышты эртӓрӓ. 

Категори:Орави ганьывлӓ
Кымдапач

**Кымдапач** () — Sylviidae йишвлӓн йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ дӓ Африкышты вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Кытшы 13–14 см якте шоэш. 
Кытшы 11,5–13 см якте шоэш. Пӹжӓшӹштӹ 3–5 мыны якте лин кердеш. 

Лӹмжӹм итали натуралист Франческо Четти (Francesco Cetti, 1726 – 1778) лӹмеш пумы.

Категори:Орави ганьывлӓ
Турако

**Турако ганьывлӓ** дон **турако йишвлӓ** ( дон Musophagidae) — Otidimorphae йыхыш пырышы Африкын тропиквлӓштӹ Сахара гӹц кечӹвӓлвелнӹрӓк вӓшлиӓлтшӹ куку гань когорак кеквлӓ. 

Цилӓжӹ 18–20 тӹрлӹ турако улы. Кытшы 36–75 см якте шоэш. Тураковлӓн сек когожы (*Corythaeola cristata*) 70–75 см якте шот. Пӹжӓшӹштӹ 2–3 мыны якте лин кердеш. 

## Классификаци
* **Corythaeolinae** — Симсӹ тураковлӓ
** *Corythaeola cristata* — Кого симсӹ турако
* **Criniferinae** — 
** Бананоеды *Corythaixoides* —  
*** Гологорлый бананоед *Corythaixoides personatus* — 
*** Серый бананоед *Corythaixoides concolor* — 
*** Белобрюхий бананоед *Corythaixoides leucogaster* — 
** Бананоеды-подорожники *Crinifer* —  
*** Чернохвостый бананоед-подорожник *Crinifer piscator* — 
*** Полосатый бананоед-подорожник *Crinifer zonurus* — 
* **Musophaginae** — 
** *Ruwenzorornis johnstoni* — Рувензори турако
** Гологлазые турако *Musophaga* —  
*** Фиолетовый гологлазый турако *Musophaga violacea* — 
*** Центральноафриканский гологлазый турако *Musophaga rossae* — 
** *Tauraco* — Лачокла тураковлӓ
*** *Tauraco persa* — Гвиней турако
*** *Tauraco livingstonii* — Кужы упшан турако
*** *Tauraco schalowi*
*** Шлемоносный турако *Tauraco corythaix* — 
*** *Tauraco schuetti* — Шим нерӓн турако
*** *Tauraco leucolophus* — Ош упшан турако
*** *Tauraco fischeri* — Фишер турако
*** Синеспинный турако *Tauraco macrorhynchus* — 
*** *Tauraco bannermani* — Баннерман турако
*** *Tauraco erythrolophus* — Якшар упшан турако
*** *Tauraco hartlaubi* — Симсӹ упшан турако
*** *Tauraco leucotis* — Ош пӹлӹшӓн турако
*** *Tauraco ruspolii* — Эфиопи турако
*** Фиолетовочубый турако *Tauraco porphyreolophus* —

## Ажедмӓшвлӓ
Рувензори турако

**Рувензори турако** () — турако йишвлӓн йыхыш пырышы Покшал Африкыштыш Рувензори кырыквлӓштӹ (Уганда, Конго Демократи Республика, Бурунди дӓ Руанда) вӓшлиӓлтшӹ кушкыш (ӹлӹштӓш дон ӓзӓлык) качшы кого кек. Кытшы 70–76 см, нелӹцшӹ 800–1,231 г якте шоэш. 

Категори:Тураковлӓ
Кужы упшан турако

**Кужы упшан турако** () — турако йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Африкышты (Бурунди, кечӹвӓл Танзани, ирвел дӓ кечӹвӓл Малави, ирвел Зимбабве, Мозамбик дӓ Кечӹвӓлвел Африка Республика) вӓшлиӓлтшӹ кушкыш качшы кого кек. Кытшы 45 см, нелӹцшӹ 262–380 г якте шоэш. 

## Лӹмжӹ
Лӹмжӹм шотланди миссионер Давид Ливингстонын шӱмбелжӹ Чарлз Ливингстон (Charles Livingstone, 1821–1873) лӹмеш пумы.

## Лӹвӓл йишвлӓ
* *Tauraco livingstonii cabanisi* (Reichenow, 1883)
* *Tauraco livingstonii livingstonii* (G. R. Gray, 1864)
* *Tauraco livingstonii reichenowi* (Fischer, 1880)

Категори:Тураковлӓ
Шим нерӓн турако

**Шим нерӓн турако** () — турако йишвлӓн йыхыш пырышы Африкын тропиквлӓштӹ Сахара гӹц кечӹвӓлвелнӹрӓк (Конго Демократи Республика, Уганда, вадывел Кени, Бурунди, Руанда дӓ Кечӹвӓлвел Судан) вӓшлиӓлтшӹ кушкыш качшы кого кек. Кытшы 40 см, нелӹцшӹ 199–272 г якте шоэш. 

Категори:Тураковлӓ
Ош упшан турако

**Ош упшан турако** () — турако йишвлӓн йыхыш пырышы Африкын тропиквлӓштӹ Сахара гӹц кечӹвӓлвелнӹрӓк (Нигери, Камерун, Покшал Африка Республика, Конго Демократи Республика, Уганда, Судан, Кечӹвӓлвел Судан дӓ вадывел Кени) вӓшлиӓлтшӹ кушкыш качшы кого кек. Кытшы 40 см лин кердеш. Озывлӓн нелӹцӹштӹ 200–225 г, ӓвӓвлӓн 198–226 г якте шоэш.

Категори:Тураковлӓ
Якшар упшан турако

**Якшар упшан турако** () — турако йишвлӓн йыхыш пырышы Африкышты (вадывел Ангола) вӓшлиӓлтшӹ кушкыш качшы кого кек. Кытшы 40 см лин кердеш. 

Анголан национальный кекешӹштӹ шотлалтеш. 

Категори:Тураковлӓ
Ош пӹлӹшӓн турако

**Ош пӹлӹшӓн турако** () — турако йишвлӓн йыхыш пырышы ирвел Африкышты (Эритрей, Эфиопи дӓ Кечӹвӓлвел Судан) вӓшлиӓлтшӹ кушкыш качшы кого кек. Кытшы 43 см, нелӹцшӹ 200–315 г якте шоэш. 

Категори:Тураковлӓ
Симсӹ упшан турако

**Симсӹ упшан турако** () — турако йишвлӓн йыхыш пырышы ирвел Африкышты (Кени, Танзани дӓ Уганда) вӓшлиӓлтшӹ кушкыш качшы кого кек. Кытшы 40–45 см, нелӹцшӹ 200–300 г якте шоэш. 

Лӹмжӹм немӹц врач дӓ зоолог Карл Иоганн Густав Хартлауб (Gustav Hartlaub, 1814 – 1900) лӹмеш пумы.

Категори:Тураковлӓ
Фишер турако

**Фишер турако** () — турако йишвлӓн йыхыш пырышы Сомали, Кени, дӓ Танзаништӹ вӓшлиӓлтшӹ кушкыш качшы кого кек. Кытшы 40 см, нелӹцшӹ 230–269 г якте шоэш. 
 
## Лӹвӓл йишвлӓ
**Tauraco fischeri fischeri* (Reichenow, 1878)
**Tauraco fischeri zanzibaricus* Pakenham, 1938

Категори:Тураковлӓ
Гвиней турако

**Гвиней турако** () — турако йишвлӓн йыхыш пырышы вадывел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ кушкыш качшы кого кек. Кытшы 40–43 см, нелӹцшӹ 230–290 г якте шоэш. 
 
## Лӹвӓл йишвлӓ
**Tauraco persa buffoni* - Гамби, Либери дӓ Сенегал
**Tauraco persa persa* - Кот-д’Ивуар, Гана дӓ Камерун
**Tauraco persa zenkeri* - Ангола, Камерун, Габон, Конго Демократи Республика дӓ Конго Республика

Категори:Тураковлӓ
Конго Демократи Республика

**Конго Демократи Республика** (французла République démocratique du Congo) — Покшал Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдпелнӹ Конго Республика, Покшал Африка Республика дӓ Кечӹвӓлвел Судан ирвелнӹ Уганда, Руанда, Бурунди дӓ Танзани, кечӹвӓлвелнӹ Замби дӓ Ангола, вадывелнӹ Атланти океан доно пӹсмӓным кыча. 2021-шӹ ин тӹштӹ 100 000 000 эдем ӹлен. Кугижӓнӹшӹн территорижӹ 2 345 410 км². Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Киншаса.

Категори:Конго Демократи Республика