open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мӱ

**Мӱ** марынвлӓн первишен шотеш пиштӹмӹ качкыш. Марынвлӓм первишен мӱкшӹм анжышы дӓ мӱм выжалышы халык семӹнь пӓленӹт. Мӱм чӓй доно йӱт, мӱ гӹц мӱан пӱрӹм ӹштӓт, мӱ дон патыл яре меленӓ пиш яжо десерт. Мӱм мӱкшвлӓ донпыйылмывлӓ погат, потемӹшвлӓ мӱм ак погеп.

Мӱйым 20 процент наре вӱд куча да, 75-80 процент наре углевод (глюз, фрукто, мальтоза, декстраде, сакыр), фермент (диастаз, инваза да тулеч молат), минерал шинчал ден микроэлемент-влак, тыгак витамин-Влакын изирак чотыштышт Витамин, В2, Ви6, Е, К, катоин (витамин витамин), фолик кислота да тулеч моло.

Тростник ден сакырушмен сакырым ыштен лукташ тӱҥалме деч ятыр ончыч мӱй руш, европысо да ингредиентлан шотлалтын, тыгак тудо моло кухньымат кучылтын, нунылан шере тамым (мутлан, коҥга да вареньым) ышташ кӱлшӧ кочкышым ямдылышашлан эреак кучылталтын.

Тачысе кечылан мӱй пайдале да кӱлешан кочкыш продукт дене кодаш тӱҥалеш, но аллергий, мӱй да моло продуктат мӱкш ончышо еҥ-влаклан, тыгак чапле сайлыкан аллергенымат, пеледыш шыркам да тулеч молымат шканышт кучен кертеш, тыгак фальсификациян мӱй деч посна тӱрлӧ шоя продукт эреак кумдан шарлен.

## Консервироватлымаш
Шке составшылан да химий озанлык-влаклан кӧра тудым аралаш йӧршӧ да кужу консерваций деч варат куштылгын ӱдалтеш. Мӱй ден арвер аралалт кодыныт курым-курым дене. Арален кодымо шотышто сравоч вӱдыжгӧ дене пайдаланымым шагалемдымаш шотлалтеш. Рӱдаҥше состоянийыште сакырын шуко содержанийже чытыраш чаракым ышташ ситыше уло. Вӱдыжгӧ юж дене влиянийым ыштыме годым гидрофильный свойствыжо мӱйыш вӱдыжгым шуялта, пытартышлан тудым тунар ешарат, эсогыл чытырымашат тӱҥал кертеш.

Мӱйым аралыме кужу жап мӱкш пагарыште улшо фермент дене умылтаралтеш. Мӱкш-влак ондак ойырымо нектар дене глюзооксидым лугат, тудым ондак кучылтыныт, кок ӧрдыж продуктым – глюкон кислотам да водородын кислотан улмыжлан да бактерийын кушмыжым темдалмылан чӱчкыдынак мутым кучат.

## Ажедмӓшвлӓ

М
М
Альбинский, Андрей Данилович

**Андрей Данилович Альбинский** (1790 – кышты дӓ кыце колен, пӓлӹ агыл) ― халыкланна сотым кандышы, Черемисская грамматикын авторжы. 

=Биографижӹ=
Кырык марий свӓщенникӹн йыхышты шачын. 1805-1811 ивлӓн Азанышты Духовный академиштӹ тыменьӹн. Тӹдӹм отличи доно тымень пӹтӓрӹмӹкӹжӹ, Пӧртныр солаш толын дӓ церкӹ свӓщенник лин. Тиштӹ тӹдӹн ӓвӓжӹ дон ӹзӓжӹ семняжӹ доно ӹленӹт. 22 иӓш ӹрвезӓш Василий Иванович  дьӓкӹнӹн  14 иӓш Мария ӹдӹржӹм нӓлӹн. Семня ӹлӹмӓш гӹц пасна А.Д. Альбинский сӓрӹмӓш пӓшӓм ӹштен шалген. 1821-шӹ ин Санкт-Петербургышты Лукан Евангелим пасна книгӓ доно ецӓтлен лыктеш. 
1824 ин Альбинский Цикмӓ халаштыш Валгыды Тройцы соборышты протери лин. 1825 ин тӹдӹм Азанышкы кафедрӓн Благовещени соборышкы свӓщеннниклӓн ваштенӹт. 1826-шы ин духовный семинаришкӹ ванжен. 1828-1830 ивлӓн Азаныштышы уезд училищештӹ, вара духовный училищештӹ мары йӹлмӹм тымден. тӹнӓмок сирӹмӹ пӓшӓш пижӹн. 1830-шӹ ин Синод шӱдӹмӹ доно «Черемисская грамматика» лӹмӓн книгӓм сирӓ. Ти кидпӓшӓ 7 и училищӹн канцеляриштӹжӹ киэн, вара 1837 ин Азан университет типографиштӹ пасна книгӓ доно пецӓтлӓлт лӓктӹн. 1200 экземпляран ылын.
1825 ин А. Д. Альбинскин 29 иӓшӹнок сӓмӹрӹк вӓтӹжӹ кола. Тӹдӹн вӹлӓн вӹц тетяжӹ кодын (сек коголанжы 12 и ылын, изилӓнжӹ 1 и). Церкӹ правилӹ доно тӹды –кокшӹ гӓнӓ ӹдӹрӹм нӓлӹм кердде. Шукы и тӹдӹ нелӹвлӓм сӹнгӓш цацен ӹлен. 1830 ин прошеним сирен мӹнгеш Пӧртныр солашкы сӓщенникеш кеӓш ядеш. Тӹдӹн ядмыжым шоктымы ылын. 1830 ин ӹшке шачмы вӓрӹшкӹжӹ портӹлӹн. Но тӹдӹ тиштӓт ладна ӹлӹмӓшӹм моде. 1832 ин Цикмӓштӹш церкӹ правлениш ядмашым сирӓ дӓ Азаныштыш Зилант монастирӹн шӱмбел кӹмдемӹш колташ ядеш. Пӓлӹ: архиепископ Филарет ти ядмашым тореш лыктын, тӹдӹ А.Д. Альбинскилӓн мары йӹлмӹ доно лӹмдерӹм сирӹктӹнежӹ ылын. Тидӹ пӓштек махань пуйырымаш Альбинским вычен, пӓлӹ агыл.

А
А
Кедров, Иван Михайлович

**Иван Михайлович Кедров** (1844 – кышты дӓ кынм колен, пӓлӹ агыл). Пӹтӓриш мары букварьын авторжы. XIX-шӹ курымын алыкнам соты корышкы лыкташ цацышывла логӹц иктӹжӹ.
=Биографижӹ=
Ӓ тяжӹ, Михаил Кедров дьӓкӹн, варажы свӓщенник ылын. И. М. Кедров 1865 ин Азан духовный семинарим тымень пӹтӓрен, кыды паштек Цермӹшӓл сола училищештӹ тымдышын пӓшӓм ӹштен.Тымдымыжы годым кырык марла тымдымы книгӓн керӓл ылмыжым ынгылен, седӹндонӓт кид доно сирӹмӹ тымдымы книгӓм сирӓш пижӹн дӓ ӹшке уроквлӓштӹжӹ кычылтын. Букварьым лыкмашты палшыкым М. А. Рождественский дон Г. М. Яковлев пуэнӹт. Ти букварь 3 ноябрьын 1867-шӹ ин лӓктӹн дӓ Упрощённый способ обучения чтению черемисских детке горного населени маналтын. Лин кердеш, ти кечӹм толшашышты, Кедровын пӓшӓжӹм шотеш пиштен, мӓ Кырык марла сирӹмӹ кечӹ семӹнь пӓлдӹртӓш тӹнгӓлӹна. Букварь 1200 экземпляр доно лӓктӹн, тӹдӹ 17 ӹлӹштӓшӓн ылын, алфавитӹштӹ 33 буква, тӹшкӹ пӹтӓри «ӧ» дон «ӱ» буквам пыртымы, «ӓ» дон «ӹ» буквавлам вара веле пыртымы лиэш, «ӹ» букважым эстон йӹлмӹзӹ Веске Михкель пыртен. Букварьышты халык шая дон тыштывлӓм материал семӹнь кычылтмы, арифметика упражненивлӓ дон йымын йылы текствлӓ улы. 
Ма ӹжӓлжӹ, Кедров ӹшкежӹ, книгӓн лӓкмӹжӹ инок школ гӹц карангеш – йыхшым пукшен лыкташ манын, 3-шы октябрьын 1867 ин тӹдӹ Пошкырт (Суасламарыштыш Изи Карачка сола) церкӹшкӹ причечникеш пырен. Кок тӹлзӹштӹ Рождественский тӹдӹм Изи Шӹндӹр церкӹшкӹ ӹшке докыжы дьӓкӹнеш ӱжеш. Тӹнӓмок школыштыт ӹнде тымден.

## Ажедмӓшвлӓ


К
К
Яковлев, Гавриил Яковлевич

**Гавриил Яковлевич Яковлев** (1843 ин 12 (25) мартын, Кыльыкал — 1912 ин 8 (21) ноябрьын, Моркы районыштышы Арын сола).

= Биографижӹ =
Шоляжы гӹц лыдаш, сирӓш тыменьӹн. 1867 ин Моркы волостьыш пӓшӓлӓш кен, Варангуш, Уньжа дӓ Арин школвлӓштӹ тымден. Тымдымы процесс алык марла кен, но тымдымы материал уке ылмы велдӹк, тӹдӹ тымдымы книгӓм йӓмдӹлӓш тӹнгӓлеш. Тенге тӹдӹн пынжы лӹвец 1870-шы ин «Упрощённый способ обучения чтению черемисских детей лугового населения» книгӓ лӓктӹн. И. М. Кедровын кырык марла букварьжым алык марлашкы сӓрен.

1967 ин Пöртныр школышты тымдаш тӹнгäлеш. 1871 ин Унчы школыш пäшäлäш ванжа, шукы книгäм марла пецäтлен лыктын. Тӹдӹн алык марла лыкмы Букварьжы кымдан пäлӹмӹ ыле. ХХ курым тӹнгäлтӹшӹн Арын солан церкӹштӹ священик ылын. 1912 ин 21 (8) ноябрьын, Михаил Архангелӹн кечӹжӹн колен. Арын церкӹн алтарьжы доны тайымы.

Категори:Персоналивлӓ

Категори:Мары персоналивлӓ
Категори:Халыкланна сотым кандышывлӓ
Михайлов, Спиридон Михайлович

**Спиридон Михайлович Михайлов** (28 декабрь, 1821, Йынгы Поси (кӹзӹтшӹ Суасламары Республика) — 27 январь, 1861, Цикмӓ) — шачашыжы суасламарынеш ӹшкӹмжӹм шотлен, но тӹнӓмок мӹньӹн тьотявлӓэм Йӓдӹрнӓ кырык марынвлӓ ылыт манын пӓлдӹртен. (Йӓдӹрнӓ марынвлӓ тагынамок суаслашкы сӓрнӓлтӹнӹт). Михайлов кырык марынвлӓн овуцавлӓшты -гишӓн рушла сирен дӓ тӹ жепӓш журналвлӓштӹ пецӓтлен. Цикмӓштӹ дон Шывашарышты лӹмешӹжӹ ӧлицӓвлӓ улы.

## Ссылки
* ВЫДАЮЩИЕСЯ ЛЮДИ ЧУВАШИИ: СПИРИДОН МИХАЙЛОВИЧ МИХАЙЛОВ

Категори:Мары персоналивлӓ
Категори:халыкланна сотым кандышывлӓ
PT Sans

**PT Sans** (ПТ Санс) — свободно распространяемый компьютерный шрифт без засечек производства ПараТайп. Поддерживает кырык мары йӹлмӹ.

## Примечания


## Ссылки
* Скачать ПТ Санс

Категори:Шрифт
Виноград

**Виногра́д** () — Виноград сӹнӓн йыхыш пырышы кӹцкӓн кушкыш, кӱмӹкӹжӹ кыды мӱӓн мӧр лиэш.

Категори:Садывичӹ кушкышвлӓ
Грушаву

**Грушаву** () —  йыхыш пырышы кӹцкӓн дӓ декоративный пушӓнгы ӓль тӹшкӓ. Европышты 60° йп. к. якте шӹргӹвлӓштӹ вӓк кушкеш.

Категори:Пушӓнгӹвлӓ
Категори:Садывичӹ кушкышвлӓ
Митюк, Игнатий Трофимович

**Игнатий Трофимович Митюк** (1883, Йынгы Парнингӓш  –  1937 ин репрессируйымы, 1939 ин тюрьмӓштӹ церлӓнен колен), халыкнам соты корнышкы лыкташ цацышы, педагог. Пӧртнырышты тыменьӹн дӓ тидӹм пӹтӓрӹдеок, Азаныштыш тымдышывлӓм йӓмдӹлӹшӹ семинарыш пырен. 1902-шы ин дипломым нӓлӹн. Астрахань губерништӹ Черноярск уездӹштӹ тӹмден. 1922-шы ин Митюкым Кырык мары педтехникумын вуйлатышеш шагалтенӹт. Ти техникум тӹнӓм Ӓвӓсирӹштӹ ылын. 1920-30-шы ивлӓн кырык марла тымдымаш материалвлӓн авторжы. Рушла гӹц кырык марла пулӓ сӓрен. 1930-шӹ ивлӓн Йоласал роном вуйлатен.

М
М
Сидушкин, Нифонт Афанасьевич

**Сидушкин, Нифонт Афанасьевич**  (12 апрель, 1898, Аманыр – 06 август, 1975 и, Киев) – мары композитор. 
C
Крылов, Ярослав Александрович

**Крылов, Ярослав Александрович**  (05 апрель, 1928,  Эсӓнсола (Виловат вел)  – ветеринар шӹнцӹмӓшвлӓн кандидат. 

М
Лаврентьев, Зосим Фёдорович

**Лаврентьев Зосим Фёдорович** (06 апрель, 1933, Эсӓнсола (Усола вел) – мары артньык, книгӓвлӓн иллюстратор.

## Ажедмӓшвлӓ


Л
Игнатьева, Зинаида Стахиевна

**Игнатьева Зинаида Стахиевна**  (27 сентябрь, 1948, Йынгы Кушыргы) – кырык мары пӓлӹмӹ мырызы.
 И
Коротков, Алексей Иванович

**Коротков Алексей Иванович** (10 сентябрь, 1938, Латансола) – кырык мары журналист, сирӹзӹ.
М
Пӧртныр церкӹ

**Пӧртныр церкӹ**.Пӧртныр солаштыш церкӹ. 1828-шӹ ин пачмы, 1970-шы ивлӓн кодшы кӹрпӹцвлӓжӹмат яшток шӓлӓтен пӹтӓрӹмӹ. Цикмӓ гӹц толшыла кӹзӹтшӹ сола вуйыштырак, вургымлашты вӓрлӓнен.   

Категори:Церкӹвлӓ
Отар церкӹ

**Отар церкӹ** - Кӹлемар кымдемӹштӹш Отар сола церкӹ. 1888-шӹ ин пачмы. 1980-шы ин  ти сола Шывашар ГЭС-ӹм колтымы паштек, Йыл вӹд лӹвӓлӓн кодын. 

Категори:Церкӹвлӓ
Аланов, Николай Петрович

**Аланов Николай Петрович ** (19 ноябрь, 1928, Котьона (Арде вел) – 1993), ветеринари шӹнцӹмӓшӹн кандидатшы. 
А
Кольцова, Зоя Алексеевна

**Кольцова Зоя Алексеевна** (1898, Панькансола –?) – сола кудыло шӹнцӹмӓшӹн кандидатшы. 
К
Анисимова, Людмила Родионовна

**Анисимова Людмила Родионовна** (22 май, 1913, Важйӓл – ) – педагогика шӹнцӹмӓшвлӓн кандидат. 
М
Ерошкин, Виталий Александрович

**Ерошкин Виталий Александрович** (18 апрель, 1928 и, Ӓнгӹрвуй) – кырык мары сирӹзӹ. Тетявлӓлӓн шукым сирӓ. 
Е
Костатеев, Гурий Васильевич

**Костатеев Гурий Васильевич** (12 сентябрь, 1912, Йолобкансола -?) 
=Биографижӹ=
Йоласал школым тымень пӹтӓрӹмӹкӹжӹ Цикмӓ агропедтехникумышты тыменьӹн. Прозым сирен. 

К
Уильямс, Робби

**Роберт Питер Максимилиан Уильямс ** (Robbie Williams) ( 13 февраль 1974 Стаффордшир) Кого Британи попмырызы, кыды пӹтӓри Take That группышты мырен, вара ӹшкетшӹ, соло мыраш тӹнгӓлӹн. Кӹзӹт якте тӹдӹн 50 миллион дискшӹм выжалымы. Арӓкӓ йумӹ проблемым сӹнген, кӹзӹт у мырывлӓм мыраш тӹнгӓлӹн. 2010 шӹжӹм ӹдӹрӹм нӓлӹн. 
## Альбомвлӓжӹ
* “Life Thru A Lens” (1997)
* “I`ve been expecting you” (1998)
* “Sing When You`re Winning” (2000)
* “Swing When You`re Winning” (2001)
* “Escapology” (2002)
* “Intensive Care” (2005)
* “Rudebox” (2006)
* “Reality Killed the Video Star” (2009)
* “Take the Crown” (2012)
* “Swings Both Ways” (2013)
* “The Heavy Entertainment Show” (2016)
* “The Christmas Present” (2019)
* “Britpop” (2025)

Категори:Попмырызывлӓ
ABBA

**ABBA** (марла АББА) ― тӱнымбалны пиш кымдан пӓлӹмӹ ансамбль. Шачынжы тӹдӹ Швеци гӹц. 
### Альбомвлӓ

Категори:Попмырызывлӓ
Категори:Швеци
Куприанов, Владислав Порфирьевич

**Куприанов, Владислав Порфирьевич** (12 май, 1936и, Йошкар-Ола – 1989, тӹшток) – лӹмлӹ мары композитор, сем мастар. 
=Биографижӹ=
Атяжӹ, Порфирий Куприанов Йошкар Олаштыш музыка училищештӹ директор ылын, Кого вырсышкы кен дӓ тӹшты –ямын. 

http://www.fumus.ru/index.php?option=com_k2&view=item&id=754:%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D0%BE%D0%B2-%E2%80%93-%D0%BE%D1%81%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B6%D0%BD%D0%B8%D0%BA-%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D1%8D%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B8-1936-1989&Itemid=795&lang=ru

К
Изи Паратмарыштыш Валгыды Гурий Шӱмбел кымдемӹн школ

**Изи Паратмарыштыш Валгыды Гурий Шӱмбел кымдемӹн школ** 1869-шӹ ин пачмы школ. Тымдышы Ф. Семёнов ылын. 1887-шӹ ин Виловатыш ваштымы. 
И
Шурыштыш Михала — Архантьыл монастир сагашы училище

**Шурыштыш Михала — Архантьыл монастир сагашы училище.**

Шурышты Михала - Архантьыл пӱэргӹ монастир сага Валгыды Гурий Шӱмбел кымдем1874-шӹ ин училищем пачын. Кӹзӹт тӹштӹ Шур школ ӹштӓ.

Категори:Школвлӓ
Цигӓнсолаштыш земский училище

**Цигӓнсолаштыш земский училище**

1884-шӹ ин пачмы. Законвлӓм Я. Г. Чудовичев тымден, тымдышы И. Талантов ылын. 
Ц
Куторов, Николай Иванович

**Куторов Николай Иванович** (1936, Микорсола) – сӹлнӹшаям шӹмлӹзӹ, филологи шӹнцӹмӓшвлӓн кандидат. 

К
Савельева, Тамара Николаевна

**Савельева Тамара Николаевна** (10 июнь, 1956 и, Актусола) – кырык мары сирӹзӹ, Якшар Йыл школышты шукы и мары йӹлмӹм тымда. 
С
Кожваж церкӹ

**Кожваж церкӹ** 
Ти церкӹм 1819 ин пачмы. Свӓщенникшӹ А. А. Троицкий, дьӓкӹнжӹ А. Е. Рождественский, псалмывлӓм мырышы П. П. Алатов ылын. 
К
Пайскырык церкӹ

**Пайскырык церкӹ** - Христосын Шачмы церкӹжы. Церкӹм шӹндӓш манын, оксажым православи йымылан ӹнянӹшӹ кырык марынвлӓ ӹшке погеныт. Архитектура стильжӹ доно варашы классицизм стильӹм анжыкта.Ти церкӹм 1829-шӹ ин пачмы.  Тӹнам Христос шачмы лӹмеш тӹнг престолым валгыдемденӹт. Церкӹш каштшывлӓн шукеммӹ семӹнь, 1864 ин тӹдӹм кымдаэмденӹт. 1902 ин церкӹн свӓщеннӹкшӹ Е. Г. Хлебников, дьӓкӹнжӹ А. А. Яхонтов, псалмывлӓм мырышы Ф. С. Лаишевский ылыныт.
Совет жепӹн ти церкӹм 1937 ин питӹрӹмы, кужы жеп тӹштӹ Пайскырык сельпон клӓтшӹ ылын. 1994-шӹ и годшен угӹц пачмы. Церкӹ сага Рушӓрня школ ӹштӓ.

К
Изи Шӹндӹр церкӹ

**Изи Шӹндӹр церкӹ**  

Церкӹм 1829-шӹ ин пачмы. Свӓщенньӹкшӹ В. П. Гурьев, дьӓкӹнжӹ И. П. Ласточкин дӓ псалмывлӓм мырышы С. Н. Нурминский ылын. Ти церкӹ кӹзӹт Йыл тӹрӹштӹ охыр шӹнзӓ. 

И
Йӱксӓр церкӹ

**[[Йӱксӓр]] церкӹ**.

Ти солаштӹ церкӹм 1879-шӹ ин пачмы. Свӓщенникшӹ П. А. Яблонский, псалмывлӓм мырышыжы Н. И. Аникин ылын. 

Й
Кулаковы церкӹ

**Кулаковы церкӹ**  

Церкӹм 1899-шӹ ин пачмы. Свӓщеньӹкшӹ М. Ф. Карамышев, псалмывлӓм мырышыжы В. И. Самохвалов ылын. 

К
Апакаев, Пётр Андреевич

**Пётр Андреевич Апакаев** (02 август, 1936, Оръямычаш сола, Калтаса район, Башкортостан) - педагог шӹнцӹмӓшвлӓн кандидат, профессор. Йошкар-Олашты ӹлӓ.  

Категори: Мары персоналивлӓ
Васюков, Анатолий Иванович

**Васюков, Анатолий Иванович** (01 январь, 1940, Шӹндӹрвал, Пӹзӹкныр вел ) - биологи пӓлӹмӓшвлӓн кандидатшы. 

В
Категори:Биологи
Бабушкина, Ирина Аверкиевна

**Бабушкина, Ирина Аверкиевна**  (19 декабрь, 1963 и, Пӹнгель Парнингӓш, Шур вел) – биологи шӹнцӹмӓшвлӓн кандидатшы.

Б
Б
Микряков, Вениамин Романович

**Микряков, Вениамин Романович** (12 март, 1936 и, Пырастай) - биологи пӓлӹмӓшвлӓн докторжы. Ярославль областьышты ӹлӓ. 

Категори: Мары персоналивлӓ
Категори:Биологи
Милорадова, Надежда Леонидовна

**Милорадова, Надежда Леонидовна** (16 август, 1928 и, Йоласал) - биологи пӓлӹмӓшвлӓн кандидатшы. 

М
Категори:Биологи
Виноградов, Владимир Никитич

**Виноградов, Владимир Никитич** (14 октябрь, 1935, Лицкӹнер) – сола кудыло шӹнцӹмашвлӓн кандидатшы.

## Ажедмӓшвлӓ


В
В
Тарту

**Тарту** () ― Эстонин кокшы кого халажы (102 817 ӹлӹзӹ 2009). Тарту Кечӹвӓлвел Эстонин покшалжы, Тартумаа уездӹн вуйхалажы. Тарту университет хала, кышты мары студентвлӓӓт тыменьӹт.


Puitelamu Tartus Oa 1.jpg|
Tartu Ülikooli peahoone 2012.jpg
Tartu Peetri kirik 2012.jpg|
Tartu Raekoda 2012.jpg|
Tartu Raekoja plats 6, 8 ja 10.jpg|
Tartu Raekoja plats 18 ja 20.jpg|
Tartu Toomkiriku varemed 2012.jpg|
Raudteetööliste elamu Tartus Vaksali 4.jpg|


Категори:Халавлӓ
Категори:Эстони халавлӓ
Исуткан

**Исуткан** солаш Пайскырык гӹц карем гач ванжен кемӹкӹ вӓрештӓш лиэш.

Категори:Солавлӓ
Категори:Мары Эл солавлӓ
Категори:Кырык мары солавлӓ
Категори:Ӹлемвлӓ
Рыбаков, Николай Фёдорович

**Миклай Рыбаков** (алык марла Рыбаков Вöдыр Миклай, 4 февраль 1932 и,  Пӧртанур, Йылсир кымдем, Мары Эл - Йошкар-Ола.) — мары прозаик, драматург, кугижӓнӹш пӓшӓ йенг.  Йошкар-Олаштыш музык-театр училищем (1952), Ленинградыштыш театр институтым (1957) тымень пӹтӓрен. 1990-шы ивлӓн Мары Элын Кугижӓнӹш Согонь пушы ылын.

## Ссылки
* Николай Фёдорович Рыбаков (Миклай Рыбаков) 

Р
Р
Селмӓгиндӹ

**Селмӓгиндӹ** - селмӓэш кӱэштӹм кинды. Ма гӹц погымы: ош лашаш, санзал, сакыр, дрожжи, мыны. Кӱэшт лыкмы селмӓгиндӹм шӹренжок у доно шӹрӓт. Кырык марынвлӓн стӧл вӹлнӹ селмӓгиндӹ махань-шон айовлӓ годым лишӓшлык. Хыналаш –дӓ ӹдӹр йӱаш кемӹ  годымат вӓк молнам селмӓгиндӹде каштделыт. 

С
Шаршы лем

**Шаршы лем** – ти лемӹм десертеш пуат. Шаршы лемӹм шолташ манын, кӹлмӹн нӓлмӹ шаршым веле кычылтыт. Сек тотлы шаршы лем коршокышты прейӹктӹмӹ. Кыдыжы шаршы лемӹш якшар ушманым пиштӓт. Шаршы лем шукы витаминӓн. 
Ш
Махоткин, Алексей Гаврилович

**Махоткин, Алексей Гаврилович** (15 март, 1936 и, Шактенваж, Виловат вел) – ветеринари шӹнцӹмӓшвлӓн кандидатшы.

М
М
Ильменёв, Степан Иванович

**Ильменёв, Степан Иванович** (26 сентябрь, 1900, Петуксола – 26 с ентябрь 1961) – сола кудыло шӹнцӹмӓшвлӓн докторжы, профессор. Полтавыштыш сола кудыло институтышты пӓшӓлен.

И
И
Цынга

**Цынга** – лӓшкӓ докы лишӹл качкыш, но тӹдӹн руашыжым ак пӹчкедеп, кид ӓль савала доно тарват. 
Ц
Рабле, Франсуа

**Франсуа́ Рабле́** (; 1494, Шинон — , ) — француз сирӹзӹ, Ренессанс жепӓш европын рӧднӓ сатирикшӹ, гуманистшӹ «Гаргантюа дон Пантагрюэль» романын авторжы. 
## Биографижӹ
## Пӓшӓвлӓжӹ

Р
Р
Ремарк, Эрих Мария

**Э́рих Мари́я Рема́рк**, шачынжы Эрих Пауль Ремарк (, 22 июнь 1898, Оснабрӱк — 25 сентябрь 1970, Локарно) — 20-шы курымаш немӹц сирӹзӹвлӓ логӹц сек кмдан пӓлӹмӹ. 
## Биографижӹ
## Пӓшӓвлӓжӹ

Р
Р
Милäускайте, Нийоле

**Милäускайте, Нийоле** (ш. 1950-2002) ― лиетува поэтесса. 
"Уршуле С.-ӹн омынжы" (1985) лӹмäн пӹтäриш лыдыш погымыжым поздаракын, кынам уж Лиетувашты модернизм поэзи цаткыдын ял вӹлнӹжӹ шалгымы годым веле лыктын гӹнят, тӹдӹн лыдышвлäжӹ тӧрӧк сӹнзäшкӹ керӹлтӹнӹт. Ти потессӹн поэзижӹ эмоциональне, но тенге гӹнят эмоцивлäм кидӹштӹ кычымы, поэтикӹн образвлäжӹ лыдшым карштарен вäк кердӹт- нӹнӹ  äшӹштӹш шäлäтен шумы охоницä пыдыргывлä вуйта ылыт. Лыдышвлäжӹ кыце ӹдӹрäш гӹц ӹдӹрäмäш кушкеш- тидӹ гишäн шайыштыт. Ти ӹдӹрäмäш- äшӹндäрӹмäш, äшӹндäрӹмäшӹжӹ- цäрäн кыдаш шумы ӹшкет ылмаш дä иктӹлäнäт, нималанат ӹнян уке ылмаш, техень годым карштымашымат вäк шижäш цäрнет. Лыдышвлäштӹ паузывлä, кӹрӹлтмäшвлä ӹшке рольыштым мадыт, нӹнӹ ӹшке семӹньӹштӹ тӱнымбалым  ынгылаш палшат- пӹлӹшӹштӹ тьонгымешкӹ, йӹрвäш колыштын. Пӹтäртӹш жепӹн тӹдӹн творчествыштыжы инди  эротика поэзин элементвлä цаклалтыт. 

Категори:Литва персоналивлä
Категори:Литва сирӹзӹвлä
Джордж Оруэлл

**Джордж Оруэлл** (, лачокла лӹмжӹ — **Эрик Артур Блэр** (; Мотихари, инди 1903— Лондон 1950)&nbsp;— англ сирӹзӹ дӓ публицист. 1907-шӹ ин Англиш ӹлӓш ванжен дӓ Этонышты школышкы каштын. 1922-28-шӹ ивлӓн Бирмашты армиштӹ служымыжы годым антимилитаризм дӓ антиипериализм ваштареш шалгышы лин.

Категори:Сирӹзӹвлӓ
Категори:Кого Британи персоналивлӓ
Роллан, Ромен

**Роме́н Ролла́н** (; 29 январь 1866, Кламси — 30 декабрь 1944, Везле) — француз сирӹзӹ, ушемкымдем йенг, Нобель премин лауреатшы сӹлнӹшаяшты (1915).

## Биографижӹ

## Пӓшӓвлӓжӹ

* *Amour d'enfants* (1888)
* *Les Baglioni* (1891) 
* *Empédocle* (1891)
* *Orsino* (1891) 
* *Le Dernier Procès de Louis Berquin* (1892)
* *Les Origines du théâtre lyrique moderne* (1895)
* *Histoire de l'opéra avant Lully et Scarlatti* (1895) 
* *Cur ars picturae apud Italos XVI saeculi deciderit* (1895) 
* *Saint-Louis* (1897)
* *Aërt* (1897)
* *Les Loups* (1898)
* *Le Triomphe de la raison* (1899)
* *Danton* (1899)
* *Le Poison idéaliste* (1900)
* *Les Fêtes de Beethoven à Mayence* (1901)
* *Le Quatorze Juillet* (1902)
* *François-Millet* (1902)
* *Vie de Beethoven* (1903)
* *Le temps viendra* (1903)
* *Le Théâtre du peuple* (1903)
* *La Montespan* (1904)
* *Jean-Christophe* (1904-12)
* *Vie de Michel-Ange* (1907)
* *Musiciens d'aujourd'hui* (1908)
* *Musiciens d'autrefois* (1908)
* *Antoinette* (1908)
* *La Foire sur la place* (1908)
* *Dans la maison* (1908)
* *Haendel* (1910)
* *Les Amies* (1910)
* *La Vie de Tolstoï* (1911)
* *Le Buisson ardent* (1910)
* *Les Amies* (1911)
* *La Nouvelle Journée* (1912)
* *L'Humble Vie héroïque * (1912)
* *[[Au-dessus de la mêlée (texte)|Au-dessus de la mêlée]]* (1915)
* *Salut à la révolution russe* (1917)
* *Pour l'internationale de l'Esprit* (1918)
* *L'Âge de la haine* (1918)
* *Colas Breugnon* (1919)
* *Pour l'internationale de l'Esprit* (1919)
* *Les Précurseurs* (1919)
* *Clérambault* (1920)
* *Pierre et Luce* (1920)
* *Pages choisies* (1921)
* *La Révolte des machines* (1921)
* *Annette et Sylvie* (1922)
* *Les Vaincus* (1922)
* *L'Été* (1924)
* *Gandhi* (1924)
* *Le Jeu de l'amour et de la mort* (1925)
* *Pâques fleuries* (1926)
* *Mère et fils* (1924)
* *Léonides* (1928)
* *De l'Héroïque à l'Appassionata* (1928)
* *Essai sur la mystique de l'action* (1929)
* *L'Inde vivante* (1929)
* *Vie de Ramakrishna* (1929)
* *Vie de Vivekananda* (1930)
* *L'Évangile universel* (1930)
* *Goethe et Beethoven* (1930)
* *L'Annonciatrice* (1933)
* *Quinze Ans de combat* (1935)
* *Compagnons de route* (1936)
* *Le Chant de la Résurrection* (1937)
* *Les Pages immortelles de Rousseau* (1938)
* *Robespierre* (1939)
* *La Cathédrale interrompue* (1943-45)
* *Péguy* (1945)

Категори:Франци персоналивлӓ
Категори:Сирӹзӹвлӓ
Малларме, Стефан

**Стефа́н Малларме́** () (18 март 1842, Париж — 9 сентябрь 1898, Вальвен, Фонтенбло лишнӹ ) — француз поэт, пӹтӓрижӹ «Парнас» группа докы лишӹл ылын («Кӹзӹтшӹ Парнасышты» пецӓтлӓлтӹн), варажы символиствлӓн виктӓрӹшӹштӹ лин. Поль Верлен тӹдӹм вырсымы, шудалмы да проклинайымы поэтвлӓ лошкы шӹнден. 

## Биографижӹ

## Пӓшӓвлӓжӹ

В
В
Сармаго, Жосе

**Жозе́ де Со́за Сарама́го** ( ; 16 ноябрь 1922, Азиньяга, Рибатежу, Португали — 18 июнь 2010 Тиас, Лас-Пальмас, Канари ошмаоты, Испани) — шалахай анжалтышан португали сирӹзӹ дӓ поэт, сӹлнӹшаян Нобель премин лауреатшы (1998). Португали халыкын культурыжым переген кодымы фронтлан негӹцӹм пиштӹшӹ.

С
С
Найпол, Видиадхар Сураджпрасад

**Видиадхар Сураджпрасад Найпол** () (ш. 17 август, 1932, Тринидад) — англла сирӹшӹ Индиштӹш важан сирӹзӹ. Сӹлнӹшаян Нобель премин лауреатшы. Ислам ваштареш критика доно шагалын.

Н
Н
Кӹрӓн мӧскӓ

**Кӹрӓн мӧскӓ** - (  ) — Европышты сек кого хир йӓн. Перви ти йӓн кымда территориштӹ ӹлен, Европышты йыдвел ареалжы Англи, кечӹвӓл велнӹ Африка дӓ ирвелнӹ Сибирь дон Китай яктеӓт вӓк шон ылын. Аляска гач мӧскӓ Йыдвел Америкыш иктӓ 40 000 и перви ванжен.

Категори:Мӧскӓвлӓ
Литва сӹлнӹшая

**Литва сӹлнӹшая** - литва йӹлмӹ доно сирӹмӹ литва халыкын сӹлнӹшаяжы.
Анжал: Мицкевич Адам, Донелайтис Кристионас, Гӓда, Сигитас.

Категори:Европа сӹлнӹшаявлӓ
Эстон сӹлнӹшая

**Эстон сӹлнӹшая** - тӹнгжӹм эстонла сирӹмӹ эстон халыкын сӹлнӹшаяжы. Эстон сӹлнӹшаям первижӹ тенгеок латинлӓ дӓ немӹцлӓ сирӹмӹ. 
Анжал:Веске Михкель, Видеман, Фердинанд Иоганн, Таммсааре, Антон Хансен, Каплинский Ян, Луйк Вийви, Каукси Ӱлле.

Э
Пирӹ

**Пирӹ** () — пивлӓн йыхыш пырышы хир йӓн. Койот (*Canis latrans*) шакал (*Canis aureus*) дон иквӓреш пирӹвлӓн (*Canis*) группыш айырлалтыт.

## Лӹвӓл йишвлӓ
* Тундра пирӹ ( *Canis lupus albus* )
* *Canis lupus alces* †
* Араб пирӹ ( *Canis lupus arabs* )
* *Canis lupus arctos* "Мелвильский островной волк"
* Мексика пирӹ ( *Canis lupus baileyi* )
* Ньюфаундленд пирӹ ( *Canis lupus beothucus* ) †
* *Canis lupus bernardi* Bernard's Wolf, Banks Island Wolf †
* *Canis lupus campestris* Степной волк
* Тибет пирӹ ( *Canis lupus chanco* )
* *Canis lupus columbianus* British Columbia Wolf †
* *Canis lupus crassodon* Ванкуверский островной волк
* Динго ( *Canis lupus dingo* )
* Пив ( *Canis lupus familiaris* )
* Флорида шим пирӹ ( *Canis lupus floridanus* ) 
* *Canis lupus fuscus* Cascade Mountain Wolf †
* *Canis lupus gregoryi* Gregory's Wolf, Mississippi Valley Wolf
* Манитоба пирӹ ( *Canis lupus griseoalbus* )
* *Canis lupus hallstromi* Новогвинейская поющая собака
* Япон пирӹ ( *Canis lupus hattai* ) †
* Хонсю пирӹ ( *Canis lupus hodophilax* ) †
* Гудзон пирӹ ( *Canis lupus hudsonicus* )
* *Canis lupus irremotus* Northern Rocky Mountains Wolf
* Лабрадор пирӹ ( *Canis lupus labradorius* )
* *Canis lupus ligoni* Alexander Archipelago Wolf
* Еврази пирӹ ( *Canis lupus lupus* )
* Ирвел Канада пирӹ ( *Canis lupus lycaon* )
* *Canis lupus mackenzii* Mackenzie River Wolf
* *Canis lupus manningi* Baffin Island Wolf
* *Canis lupus mogollonensis* Mogollon Mountain Wolf †
* Техас пирӹ ( *Canis lupus monstrabilis* )
* *Canis lupus nubilus* Буффалский волк Great Plains Wolf
* *Canis lupus occidentalis* Макензийский равнинный волк Mackenzie Valley Wolf
* Гренланди пирӹ ( *Canis lupus orion* )
* *Canis lupus pallipes* Indian Wolf
* Юкон пирӹ ( *Canis lupus pambasileus* )
* *Canis lupus rufus* Рыжий волк
* *Canis lupus signatus* Иберийский волк
* Аляска тундра пирӹ ( *Canis lupus tundrarum* )
* *Canis lupus youngi* Southern Rocky Mountains Wolf

Категори:Пивлӓ
Рӹвӹж

**Рӹвӹж** тенгеок «**ӹрвӹж**» () —пивлӓн йыхыш пырышы хир йӓн. Кӓп кытшы 60—90 см, пачыжы — 40—60 см, нелӹцшӹ — 6—10 кг. якте лин кердеш.

Категори:Пивлӓ
Морен

**Морен** () — шӹшерӹм качшы моренвлӓн йыхыш пырышы йӓн. Морен Евразиштӹ пиш шӹрен вӓшлиӓлтеш.

## Морен йишвлӓ
* *Macrotolagus* лӹвӓл йых 
** Антилопа морен (*Lepus alleni*)
* *Poecilolagus* лӹвӓл йых 
** Американ ош морен (*Lepus americanus*)
* *Lepus* лӹвӓл йых 
** Арктика морен (*Lepus arcticus*)
** Тундра морен (*Lepus othus*)
** Ош морен (*Lepus timidus*)
* *Proeulagus* лӹвӓл йых 
** Калифорни морен (*Lepus californicus*)
** Каллот морен (*Lepus callotis*)
** Кап морен (*Lepus capensis*)
** Сарикӓ морен (*Lepus flavigularis*)
** Шим морен (*Lepus insularis*)
** Тӹшкӓ морен (*Lepus saxatilis*)
** Ошма морен (*Lepus tibetanus*)
** Толай морен (*Lepus tolai*)
* *Eulagos* лӹвӓл йых 
** Брума морен (*Lepus castroviejoi*)
** Кечӹвӓл китай морен (*Lepus comus*)
** Корей морен (*Lepus coreanus*)
** Корсика морен (*Lepus corsicanus*)
** Луды морен (*Lepus europaeus*)
** Гранада морен (*Lepus granatensis*)
** Манчжури морен (*Lepus mandschuricus*)
** Кыйыр пачан морен (*Lepus oiostolus*)
** Эфиопи кырык морен (*Lepus starcki*)
** Ош пачан морен (*Lepus townsendii*)
* *Sabanalagus* лӹвӓл йых 
** Эфиопи морен (*Lepus fagani*)
** Африка саванна морен (*Lepus microtis*)
* *Indolagus* лӹвӓл йых 
** Хайнань морен (*Lepus hainanus*)
** Шим шӱӓн морен (*Lepus nigricollis*)
** Бирма морен (*Lepus peguensis*)
* *Sinolagus* лӹвӓл йых 
** Китай морен (*Lepus sinensis*)
* *Tarimolagus* лӹвӓл йых 
** Ярканд морен (*Lepus yarkandensis*)
* Келесӓш лидӹмӹ йиш моренвлӓ
** Япон морен (*Lepus brachyurus*)
** Абиссин морен (*Lepus habessinicus*)
Шарды

**Шарды** тенгеок **Шарды пучы** () — пучывлӓн йыхыш пырышы шӹшер качкын кушшы йӓнвлӓ логӹц сек когожы.

## Лӹвӓл йишвлӓ
* Еврази шарды (*Alces alces alces*)
* Ирвел Америка шарды (*Alces alces americana*)
* Вадывел Америка шарды (*Alces alces andersoni*)
* Сибирь шарды (*Alces alces cameloides*)
* Аляска шарды (*Alces alces gigas*)
* Ширас шарды (*Alces alces shirasi*)

Ш
Institut National des Langues et Civilisations Orientales

**INALCO** (Institut National des Langues et Civilisations Orientales) - Парижӹштӹ Лингвистика дӓ Цивилизацивлӓн Институт, кышты 05 - 06.11.2010 ин Мары кечӹвлӓ эртенӹт. Ти кечӹвлӓн мары халыкна, культурына дӓ йӹлмӹвлӓнӓ гишӓн пӹтӓриш гӓнӓ историштӹ Парижӹштӹ кымдан дӓ келгӹн хытырымы.

Категори:Франци
Ош понгы

**Ош понгы** () - марынвлӓ лошты кого деликатесеш шотлалтшы понгы.

Категори:Понгывлӓ
Нужгол

**Нужгол** () - нужголвлӓн йыхыш пырышы хир кол. Кытшы шӹрнжок 1 м дӓ нелӹцшӹ 8 кг (шоэн 1,5 м дӓ 35 кг) якте лин кердеш. Европышты ширӹ дӓ пеле санзалан (тангыж) вӹдвлӓштӹ ӹлӓ.

Категори:Нужголвлӓ
Категори:Колвлӓ
Таты

**Таты** () — карпвлӓн (*Cyprinidae*) йыхыш пырышы кол.

Категори:Карпвлӓ
Категори:Колвлӓ
Кӹрӹш

**Кӹрӹш** () —  алангывлӓн () йыхын кӹрӹшвлӓн группышкы пырышы кол.

Категори:Алангывлӓ
Шигол

**Шигол** – () — шиголвлӓн *(Siluridae)* йыхыш пырышы шир вӹдӹштӹш сӱмдӹмӹ кол. Кытшы 5 м, нелӹцшӹ 300 кг якте лин кердеш.

Категори:Шиголвлӓ
Категори:Колвлӓ
Стерлӓк

**Стерлӓк** () — Кырык сирӹштӹ яжон пӓлӹмӹ кол Йылышты, Вӹтлӓштӹ дӓ Шурышты вӓшлиӓлтеш. Кытшы 125 см, нелӹцшӹ 16 кг якте лин кердеш. Шӹренжок лач изивлӓ веле вӓшлиалтӹт.

Категори:Колвлӓ
Лавал

**Лавал** () — лавалвлӓн йыхын колжы. Мары Элышты пиш шӹрен, лӹмӹнок Йылышты, Вӹтлӓштӹ дӓ Шурышты вӓшлиӓлтеш.

Категори:Карпвлӓ
Категори:Колвлӓ
Алангы

**Алангы** () — Мары Элышты шӹренок вӓшлиӓлтшӹ кол. Кытшы 50 см, нелӹцшӹ 1,5 кг якте лин кердеш.

Категори:Алангывлӓ
Шапки понгы

**Шапки понгы** () — (Leccinum) йыхыш (Boletacea) группыш пырышы понгы. Ти понгы якшар вуян ылмыжы доно вес понгывлӓ гӹц айыртемӓлтеш.

Категори:Понгывлӓ
Кушкыш

**Кушкышвлӓ**

Кушкышвлӓм шӹмлӹшӹ биологи – ботаника.

* **[[Абрикос]]**
* **[[Апельсин]]**
* **[[Анис]]**
* **[[Бабун]]** 
* **[[Бамбук]]**
* **[[Банан]]**
* **[[Баобаб]]**
* **[[Барбарис]]**
* **[[Батун охыра]]**
* **[[Киндӹвыч]]** бедренец
* **[[Ир табак]]** 
* **[[Пыйиванды]]** 
* **[[Авахан пырса]]** боб
* **[[Писӓн]]** 
* **[[Палдыран]]** 
* **[[Пивӹзӹлмӹ]]** 
* **[[Ӧфивыч]]**
* **[[Якшаруа]]** Верба
* **[[Кӹдӓлӓн пӱкш]]** 
* **[[Пандывырса]]**

## Анжалаш
* Кавштавичӹ кушкышвлӓ
* Икиӓш
* Кокиӓш
* Шукиӓш
Шардымуды

**Шардымуды** () — Вакциниум группын Йӓнгӓршуды йыхыш пырышы кушкыш. Качкаш лимӹ мӧрвлӓм кушта.

Категори:Кушкышвлӓ
Йӓнгӓршуды

**Йӓнгӓршуды** () — Йӓнгӓршуды йыхыш пырышы кушкыш.

## Шӓрлӹмӹжӹ

Европышты, Азишты, Атланти океан тӹрӹштӹ Йыдвел Америкышты, Гренландиштӹ, Йыдвел Африкышты дӓ Азор ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтеш.

Категори:Кушкышвлӓ
Шимшӓдӓнгӹ

**Шимшӓдӓнгӹ** () — (Polygonaceae) йыхыш пырышы, пӹрцӹ культура. 

## Историжӹ
Лӓктынжы шимшӓдӓнгӹ Инди гӹц ылеш, кышты тӹдӹм шим рис маныт. 5000 и перви годшен качкыш семӹнь пӓлӹ.

Категори:Кушкышвлӓ
Мӱкш

**Мӱкш**  (лат. Apidae) - мӱм кандышы капшангы. Цилӓжӹ 20 000 махань-шон мӱкш йиш улы.

Категори:Капшангывлӓ
Мӱктӹ

**Мӱктӹ** () — карпвлӓн йыхыш пырышы кол.

Категори:Карпвлӓ
Категори:Колвлӓ
Тыртнявлӓ

**Тыртня йишвлӓ** () — тыртня ганьывлӓ йыхыш пырышы Азиштӹ Африкышты, Европышты дӓ Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кого кеквлӓ. Цилӓжӹ 15 тӹрлӹ **тыртня** ӓль **тырня** улы. Тыртнявлӓн кӱкшӹцшӹ 176 см, нелӹцшӹ 12 кг якте шоэш. 

## Классификаци
**Balearicinae** — 
* *Balearica* — 
** *Balearica pavonina* — Венценосный журавль
** *Balearica regulorum* — Восточный венценосный журавль
**Gruinae** — Лачокла тыртня йишвлӓ
* *Grus* — Лачокла тыртнявлӓ
** *Grus grus* — Луды тыртня
** *Grus canadensis* — Канада тыртня
** *Grus americana* — Америка тыртня
** *Grus antigone* — Инди тыртня
** *Grus rubicunda* — Австрали тыртня
** *Grus leucogeranus* — Ош тыртня
** *Grus vipio* — Даури тыртня
** *Grus monacha* — Шим тыртня
** *Grus nigricollis* — Шим шӱӓн тыртня
** *Grus japonensis* — Япони тыртня
* *Anthropoides* — 
** *Anthropoides paradisea* — Райский журавль
** *Anthropoides virgo* — Журавль-красавка
* *Bugeranus carunculatus* — Серёжчатый журавль
Йоропишуды

**Йоропишуды** () — (Hypericaceae) йыхыш пырышы кушкыш.

## Галерея

Image:Hypericum calycinum - Bauer.jpg|Hypericum calycinum
Image:Hypericum coris4.jpg|Hypericum coris
Image:Hypericum elegans0.jpg|Hypericum elegans
Image:Hypericum-erectum-Gemo.JPG|Hypericum erectum
Image:Hypericum-hircinum-flowers.JPG|Hypericum hircinum
Image:Hypericum spp Sturm59.jpg|Hypericum humifusum
Image:Hypericum kalmianum2.jpg|Hypericum kalmianum
File:Hypericum pulchrum by Danny S. - 001.jpg|Hypericum pulchrum
Image:Hypericum quadrangulum0.jpg|Hypericum quadrangulum


Категори:Кушкышвлӓ
Кӹсиӓ

**Кӹсиӓ** () — Кӹсиӓвлӓн йыхыш пырышы кек. Мары Элышты сек шӹрен вӓшлиӓлтшӹ кек. Европышты, Азиштӹ, Йыдпел-Вадывел Африкышты ӹлӓс. Шӹренжок шӹргӹвлӓштӹ, корны тӹрӹштӹ, вӹд лишнӹ вӓшлиӓлтеш. Ик иштӹ кок гӓнӓ мынза дӓ игӹвлӓжӹм лыктеш. Пӹжӓшжӹм ыражан пушӓнгӹвлӓштӹ, махань-шон ражвлӓштӹ, халашты кынамжы окня лӹвӓлнӹш кӹртни листӹ лӹвӓлнат оптен кердеш. 

## Ӹлӹмашӹжӹ


Image:Parus_major_1_(Marek_Szczepanek).jpg
Image:Great Tit-Mindaugas Urbonas-3.jpg
Image:Parus_major_3_(Marek_Szczepanek).jpg
Image:Musvit.jpg
Image:Great tit - Parus major1.jpg
Image:Parus major01.jpg
Parus major terraesanctae MHNT.ZOO.2010.11.181.45.jpg |*Parus major terraesanctae* 


Категори:Кӹсиӓвлӓ
Качиньский, Лех

**Лех Алекса́ндр Качи́ньский** (; 18 июнь 1949, Варшава, Польша — 10 апрель 2010, Смоленск, Руш Федераци) ― Польшын президентжӹ. Авиакатастрофышты колен.

## Ажедмӓшвлӓ


Категори:Политиквлӓ
Категори:Польша персоналивлӓ
Кож кӓзӓля

**[[Кож]] кӓзӓля** () — изи кек.

## Йишвлӓ
* *Regulus regulus* — Желтоголовый королёк 
* *Regulus teneriffae* — Канарский королёк 
* *Regulus ignicapillus* — Красноголовый королёк 
* *Regulus madeirensis* — Мадейрский королёк 
* *Regulus goodfellowi* — Тайваньский королёк 
* *Regulus satrapa* — Золотоголовый королёк 
* *Regulus calendula* — Рубиновоголовый королёк


Regulus regulus regulus MHNT.ZOO.2010.11.207.jpg|* Regulus regulus regulus *
Regulus regulus azoricus MHNT.ZOO.2010.11.207.jpg|* Regulus regulus azoricus *
Regulus regulus inermis MHNT.ZOO.2010.11.207.jpg|* Regulus regulus inermis *
Regulus regulus teneriffae MHNT.ZOO.2010.11.jpg|* Regulus regulus teneriffae *


Категори:Кож кӓзӓлявлӓ
Кӹршӱнгӹш

**Кӹршӱнгӹш** () — вӓрӓшвлӓн группыш пырышы кек, кӓпшӹ 65-73 см кыташ, нелӹцшӹ 1,6 — 3,2 кг нӓрӹ. Авӓ кеквлӓжӹ озывлӓ гӹц когораквлӓ ылыт.

Категори:Кеквлӓ
Категори:Хир кеквлӓ
Шӧрвӓ

**Шӧрвӓ** () — Маслинӓн (*Oleaceae*) кушкышвлӓн йыхыш пырышы пушӓнгӹ. Кырык сирӹштӹ шӹренок вӓшлиӓлтеш.

Категори:Пушӓнгӹвлӓ
Шодышуды

**Шодышуды** () — шукы иӓш ши цӹре ӹлӹштӓшӓн цаткыды качы пышан шудыла кушкыш.

Категори:Кушкышвлӓ
Когоургаля

**Когоургаля** тенгеок **Лудыургаля** ( , ) — нерӹшвлӓн йыхыш пырышы ньымыштшы изи йӓн. Сек коговлӓжӹ 13 - 18 см кыташ лин кердӹт. Массышты 150 - 180 г якте шоэш. Европышты шукы вӓре, тенгеок Мары Элыштат вӓшлиӓлтеш.

Категори:Ургаля йишвлӓ
Итӹн

**Итӹн** () — итӹнвлӓн йыхыш пырышы икиӓш кушкыш, кыдым эдем культивируя. Итӹн гӹц мӹнерӹм коат.

Категори:Кушкышвлӓ
Кӹне

**Кӹне** () — кӹневлӓн йыхыш пырышы икиӓш кушкыш. Кӹне гӹ мӹнерӹм коӓт, тӹдӹм тенгеок медицинӹштӹ дӓ качкышвлӓм ӹштӹмӹ промышленностьыштӹ кычылтыт. Кӹне наркотизируйышы ылеш, тӹдӹ гӹц марихуана дон гашишӹм ӹштӓт.

Категори:Кушкышвлӓ
Цамавач

**Цамавач** () — шим шӓдӓнгӹ йишвлӓн йыхыш пырышы шукиӓш кушкыш. Этимологижӹ «цаман пачыжы» доно кӹлдӓлтӹн.

Категори:Шим шӓдӓнгӹ йишвлӓ
Кадама

**Кадама** () — карпвлӓн йыхыш пырышы Мары Элышты дӓ Европышты (кечӹвӓлвел дон йыдпел монгыр гӹц пасна) шырен вӓшлиӓлтшӹ кол. Кытшы 22 см лин кердеш, шӹренжок 15 см якте веле. Аран-аран каштшы кол. Ти колын эче вес лӹмжӹ улы, кыды вӓрежӹ тидӹм ошмагол маныт.

Категори:Карпвлӓ
Категори:Колвлӓ
Пырташтымана

**Пырташтымана** () - тыманавлӓн йыхыш пырышы шӹрен вӓшлиӓлтшӹ тымана. Европышты кымдан шӓрлен кен.

Категори:Тыманавлӓ
Пачтамга

**Пачтамга** (), **пачтамга лу** () — эдем тупӹрдӹн иквӓреш кушкын шӹцшӹ кым-вӹц рудимент ӹрдӹ гӹц ылшы ӱлнӹш лаштыкшы. Тошты греклӓ тидӹ ( — *куку*) маналтеш.

Категори:Эдемӹн органвлӓжӹ
Ладыншуды

**Ладыншуды** () — Ладыншудывлӓ группыш пырышы кушкыш.

Категори:Кушкышвлӓ
Ышкал

**Ышкал** (*Bos taurus taurus* **Тоныш ӱшкӱж** группыш пырыш вольыкын ӓвӓжӹ) — кок кӹчӓн, янгыжшы тоны урдымы вольык. пайлан, шӹшерлӓн дӓ каваштылан урдат. Ти группыш пырышы озывлӓм **ӱшкӱж**, игӹштӹм — **презӹ**, кастрируйымы ӱшкӱжӹм — **вускы ӱшкӱж**, презӹм ӹштӹшӹ агыл ышкалашым **туна** маныт. Ышкалын презӹм намалмӹ периодшы 9 тӹлзӹ шыпшылтеш. Ышкалвлӓ пай, пай-шӹшерӓн дӓ шӹшерӓн йишеш шелӓлтӹт.

## Анжалаш
*Галиси хӹрӓш ышкал

Категори:Вольыквлӓ
Кӓрш (кек)

**Кӓрш** (кек) () —*Crex* йыхыш пырышы кеквлӓ, Кырык дӓ Кожла сирӹштӹ Йыл дӓ Шур алыквлӓштӹ 1980-шы ивлӓ якте шӹренок вӓшлиӓш лиэш ылын. Кӹзӹт ти кекӹн популяцижӹ чӹдемӓш тӹнгӓлӹн. Европа кымдык ти кек пӓлӹ ылеш.

Категори:Тыртня ганьывлӓ
Ӓмӹрт

**Ӓмӹрт** () — вӓрӓш йишвлӓн группыш хир кеквлӓн йыхыш пырышы кек. Кӓпшӹ 50-60 см кыташ, нелӹцшӹ 800-1100 г , шылдыржым шӓрӓлтӹмӹжӹ 140-155 см якте шоэш.

Категори:Кеквлӓ
Категори:Хир кеквлӓ
Йӱрлӹквӹтельӹ

**Йӱрлӹквӹтельӹ** () — йымынтӓгӓ йишвлӓн (*Scolopacidae*) йыхыш пырышы кек. Кӓпшӹ 50 -60 см, нелӹцшӹ 600- 1000 г. дӓ шылдыржын шӓрӓлтӹмӹжӹ 80-100 см якте шоэш.

Категори:Кеквлӓ
Йымынтӓгӓ

**Йымынтӓгӓ** () 

## Вӹлец анжалмаш
Ялжы ыжарикӓ кӹтӹк, нержӹпиш кужы дӓ вӹцкӹж. Кӓпшӹ вӹлецӹн кӹрӓникӓ тамгаан, лӹвец ошикӓ. Сӹнзӓжӹ вӹлец шимӓкӓ, сагажок ош корны эртӓт. Кӓп кытшы 26-29 см, шылдырвлӓжӹн шӓрӹмӹжӹ 43-45 см дӓ нелӹцшӹ 70-180 г якте шоэш.

Категори:Кеквлӓ
Мызымӧр

**Мызымӧр** () – шукы иӓш шудыла кушкыш, иктӓ 30 см кӱкшӹцӓн, вӹдӹлтӹш шудыла кушкеш да кытшы 1,5 м якте шоэш. Шӹжеш ти хана гӹц важвлӓм колта. 

Ӹлӹштӓшвлӓжӹ цудыриӓн, кым ӹлӹштӓш ик тӹнгӹштӹ . Пеледӹшвлӓжӹ ошывлӓ, изивлӓ, 3-10 изи пеледӹш ик тӹнгӹштӹ лин кердеш. Май –июньӹн пеледеш. Мӧржӹ якшаргы ӓль нарынзы цӹреӓн, кӧргӹштӹжӹ пингӹдӹ тонг. Мӧржӹ июль-августын кӱн шот. Мары Элышты дӓ Руш Федерацин мӱландӹвлӓжӹ мыч шӹренок вӓшлиӓлтеш.

Категори:Мӧрвлӓ
Калянуж

**Калянуж** () — нужвлӓн (Urtica) йыхыш пырышы икиӓш кушкыш. Пиш когон пачка, кого нуж гӹц изирӓк дӓ шимӓкӓрӓк ӹлӹштӓшӓн.

Категори:Кушкышвлӓ
Нуж

**Нуж** () — нужвлӓн йыхыш пырышы кушкыш. Вурдыжы дон ӹлӹштӓшвлӓжӹ пачкен йылатышы им-ан ылыт. Латинлӓ  «йылатем» лиэш. Ти йыхыш цилӓжӹ 40-45 махань-шон йиш нуж пыра. Шӹренжок юалгырак климатан сӓндӓлӹквлӓштӹ кушкеш (Мӱлӓндӹн Йыдпел велнӹш пелӹштӹжӹ). 

Мары Элышты дӓ Руш Элышты шӹренжок кого нуж (*Urtica dioica*) дон каля нуж (*Urtica urens*) вӓшлиӓлтӹт. Шошым пышкыды нуж ӹлӹштӓшвлӓм салатыш пиштӓт, тенгеок лем дон соусым ӹштӓт.

Категори:Кушкышвлӓ
Парсыншылдыр

**Парсыншылдыр** () — карпвлӓн йыхыш пырышы Европа дон Покшал Азин вӹдвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тыгыды кол. .

Категори:Карпвлӓ
Категори:Колвлӓ
Лӧркӓ

**Лӧркӓ** () — лыдывлӓн (Anatidae) йыхын комбывлӓ гань ылышвлӓн (Anseriformes) группа гӹц ылшы кек. 
Озы лоркӓн кытшы 62 см, ӓвӓжӹн — 57 см, нелӹцӹштӹ 1—1,5 кг якте шоэш. Озыжын вуйжы дӓ шӱжӹ ыжаргы, онгжы шимӓкӓ-кӹрӓн, туп дон мӹшкӹр монгыржы - лудикӓ, тавыкын-тавыкын ала. Авӓжӹн цӹрежӹ кырӓникӓ, шимӓка ала пынвлӓм шӹренок цаклет. Шылдырыштышты симӓка пӹцӓлгы кымда корны кеӓ.

Марла лӹмӹм "Русско-марийский словарь биологических терминов" лӹмдер гӹц нӓлмӹ. Х. Ф. Балдаев, Й-О. 1983.

Категори:Лыды йишвлӓ
Категори:Вӹд кеквлӓ
Пикассо, Пабло

**Па́бло Дие́го Хосе́ Франси́ско де Па́ула Хуа́н Непомусе́но Мари́я де лос Реме́диос Сиприа́но де ла Санти́сима Тринида́д Марти́р Патри́сио Руи́с дӓ Пикассо́** (; (25.10.1881), (шачмы вӓржӹ Малага, Испани — (колен 08.04.1973), (колымы вӓржӹ Мужен), Франци) — испан артньык, скульптор, график, керамист дӓ дизайнер. Кубизм йогымашлан негӹцӹм пиштӹшӹ.

Категори:Испани персоналивлӓ
Шиллер, Фридрих

**Иога́нн Кри́стоф Фри́дрих фон Ши́ллер** (; 10 ноябрь 1759, Марбах-Неккаре- вӹлнӹ — 9 май 1805, Веймар) — немӹц поэт, философ, историк, кунст теоретик, драматург, сӹлнӹшаяштыш романтизм| йогымашын яргата фигурыжы, «Сусулан одын» авторжы, кыды Европа Унионын гимнжӹ лин.

Категори:Германи персоналивлӓ
Агрикола, Микаэль

**Микаэль А́грикола** (, 1510 кытлан (Перная) — 9 апрель 1557, (Уусикиркко, кӹзӹт Поляны (Выборг район, Ленинград область) — Суоми Суомишты Реформацим эртӓрӹшӹ, халыклан сотым кандышы, Библим финн йӹлмӹш сӓрӹзӹ.

Категори:Суоми персоналивлӓ
Уильям (Кого Британин принц)

**Уэльсӹн Уильям Принцшӹ** (, 21 июнь 1982, Лондон), кужы лӹмжӹ ***Уильям Артур Филип Луис Маунтбеттен-Виндзор***  —Уэльсӹн Чарльз принцӹн дӓ тӹдӹн Уэльсӹн принцесса Дианан пӹтӓриш вӓтӹжӹн кого эргӹштӹ. Тене 29 апрельын Принц Уильям дон Кейт Миддлтонын сӱӓнӹштӹ лишӓшлык.

Категори:Кого Британи персоналивлӓ
Глен, Марла

**Марла Глен** (; (03.01.1960), Чикаго) — американ мырызы.

1998 годшен Германиштӹ ылӓ. Европышты 1993 ин лӓкшӹ *Тидӹ Марла Глен* () альбомжы паштек пӓлӹмӹ лин. 

## Дискографи
* 1993 — This Is Marla Glen
* 1995 — Love and Respect
* 1995 — Marla Glen in Concert
* 1997 — Our World
* 1998 — Best of Marla Glen
* 2003 — Friends
* 2005 — Greatest Hits Live
* 2006 — Dangerous
* 2011 — Humanology

## Ажедмашвлӓ
* Веб сайтшы

Категори:Америка персоналивлӓ
Категори:Музыкантвлӓ
Марк Твен

**Марк Твен** (, лачокла лӹмжӹ **Сэ́мюэл Лэ́нгхорн Кле́менс** (); 30 ноябрь 1835, Флорида когосолашты ( Миссури штатышты) — 21 апрель 1910, Реддинг (Коннектикут штатышты), Элмейрышты (Нью-Йорк штат) тайымы— ро-днӓ американ сирӹзӹ, журналист, ушемкымдем йенг. Тӹдӹ шукы жанрышты сирен — реализм, романтизм, юмор, сатира, философи фантастика, публицистика дӓ цилӓ жанрышток ӹшкӹмжӹм гуманист дон демократ семӹнь анжыктен. Сек пӓлӹмӹ пӓшӓжӹ Гекльберри Финнӹн ма-шоным ӹштӹл сӓрнӹмӹжӹ“». Эрнест Хемингуэй семӹнь, кӹзӹтшӹ американ литературын важвлӓжӹ Марк Твенӹн Гекльберри Финн гишӓн сирӹмӹ книгӓвлӓштӹ ылыт.

### Биографижӹ

### Библиографи (оригинал лӹмвлӓ)

* (1867) «The Celebrated Jumping Frog of Calaveras County»
* (1869) «Innocents Abroad» 
* (1871) «Autobiography and First Romance»
* (1872) «Roughing It» 
* (1873) «The Gilded Age: A Tale of Today»
* (1875) «Sketches New and Old» 
* (1876) «Old Times on the Mississippi» 
* (1876) «The Adventures of Tom Sawyer»
* (1877) «A True Story and the Recent Carnival of Crime» 
* (1878) «Punch, Brothers, Punch! and other Sketches» 
* (1880) «A Tramp Abroad» 
* (1880) «1601: Conversation, as it was by the Social Fireside, in the Time of the Tudors»
* (1882) «The Prince and the Pauper»
* (1883) «Life on the Mississippi» 
* (1884) «Adventures of Huckleberry Finn»
* (1889) «A Connecticut Yankee in King Arthur’s Court»
* (1892) «The American Claimant»
* (1892) «Merry Tales» 
* (1893) «The $1,000,000 Bank Note and Other New Stories» 
* (1894) «Tom Sawyer Abroad»
* (1894) «Pudd’n’head Wilson»
* (1896) «Tom Sawyer Detective»
* (1896) «Personal Recollections of Joan of Arc»
* (1897) «How to Tell a Story and other Essays» 
* (1897) «Following the Equator» 
* (1900) «The Man That Corrupted Hadleyburg» 
* (1901) «Edmund Burke on Croker and Tammany» 
* (1901) «To the Person Sitting in Darkness» 
* (1902) «A Defence of General Funston» 
* (1902) «A Double Barrelled Detective Story»
* (1904) «A Dog’s Tale»
* (1905) «King Leopold’s Soliloquy» 
* (1905) «The War Prayer»
* (1906) «The $30,000 Bequest and Other Stories»
* (1906) «Moro massacre» 
* (1906) «What Is Man?» 
* (1907) «Christian Science» 
* (1907) «A Horse’s Tale»
* (1907) «Is Shakespeare Dead?» 
* (1909) «Captain Stormfield’s Visit to Heaven»
* (1909) «Letters from the Earth»
* (1916) «The Mysterious Stranger»
* (1924) «Mark Twain’s Autobiography» 
* (1967) «Tom Sawyer’s Conspiracy» 

### Марк Твен марла

### Ажедмӓшвлӓ

Категори:Америка персоналивлӓ
Категори:Сирӹзӹвлӓ
Хемингуэй, Эрнест Миллер

**Эрнест Миллер Хемингуэй** (; шачын 21.7.1899, Оук-Парк, шачмы вӓржӹ Иллинойс, АШУ — колен 2.7.1961, Кетчум, Айдахошты, АУШ) — американ сирӹзӹ, лауреат сӹлнӹшаяшты Нобель премин лауреатшы ( 1945). Хемингуэй ӹшке романвлӓ дон новеллывлӓжӹ доно кымдан пӓлӹмӹ лин. Сирӹзӹн стильжӹ XX курымаш сӹлнӹшаяшты келгӹ кишӓвлӓм коден.

## Биографижӹ
### Тетя годшашыжы
### Сӓмӹрӹк ивлӓжӹ
### Тӱнӹмбалныш Икшӹ вырсы
### 1920-шы ивлӓ
#### Парижӹштӹ
### 1930-шы ивлӓ
#### Флорида
#### Испанин Кор-гӹштӹш вырсы
### Тӱнӹмбалныш Кокшы вырсы
#### Куба

## Айырен нӓлмӹ пӓшӓвлӓжӹ

* "Indian Camp" (1926)
* *[[The Sun Also Rises]]* (1927)
* *[[A Farewell to Arms]]* (1929)
* "The Short Happy Life of Francis Macomber" (1935)
* *[[For Whom the Bell Tolls]]* (1940)
* *[[The Old Man and the Sea]]* (1951)
* *[[A Moveable Feast]]* (1964, posthumous)
* *[[True at First Light]]* (1999)

### Хемингуэй марла

Х
Х
Гарсиа Маркес, Габриэль

**Габриэ́ль Хосе́ де ла Конко́рдиа «Габо» Гарси́а Ма́ркес** Габриэль — лӹмжӹ, Гарсиа Маркес — фамилижӹ ( ( ɡaˈβɾjel ɡarˈsia ˈmarkes); 6 март 1927, Аракатака, Колумби) — рӧднӓ колумби сирӹзӹ-прозаик, журналист, книгӓ лыкшы дӓ ушемкымдемыштыш йенг; сӹлнӹшаяштыш Нобель премин лауреатшы (1982 и сӹлнӹшаяшты 1982. Сӹлнӹшаяшты «Магиӓн реализм» йогымаш верц шалгышыжы. Сек кымдан пӓлӹмӹ романжы (Cien años de soledad, 1967) Шудӹ иӓш ӹшкет ылмаш (роман). 

## Биографижӹ

## Пӓшӓвлӓжӹ (оригинал йӹлмӹ доно)

Г
Г
Модиано, Патрик

**Патрик Модиано** (; 30 июль 1945, Булонь-Бийанкур) — кӹзӹтшӹ жепӓш француз сирӹзӹ дӓ сценарист. 2014-шӹ ин сӹлнӹшая Нобель премим нӓлӹн.

## Романвлӓжӹ
* 1968 : *[[La Place de l'Étoile]]* (Prix Roger Nimier et Prix Fénéon). 
* 1969 : *[[La Ronde de nuit (roman)|La Ronde de nuit]]*
* 1972 : *[[Les Boulevards de ceinture]]* (Grand prix du roman de l'Académie française)
* 1975 : *[[Villa triste]]* (Prix des libraires)
* 1977 : *[[Livret de famille (Modiano)|Livret de famille]]*
* 1978 : *[[Rue des boutiques obscures]]* (Prix Goncourt)
* 1981 : *[[Une jeunesse]]*
* 1981 : *[[Memory Lane]]* (avec des dessins de Pierre Le-Tan)
* 1982 : *[[De si braves garçons]]*
* 1985 : *[[Quartier perdu]]*
* 1986 : *[[Dimanches d'août]]*
* 1988 : *[[Catherine Certitude]]* (avec le dessinateur Sempé)
* 1988 : *[[Remise de peine]]*
* 1989 : *[[Vestiaire de l'enfance]]*
* 1990 : *[[Voyage de noces (roman)|Voyage de noces]]*
* 1991 : *[[Fleurs de ruine]]*
* 1992 : *[[Un cirque passe]]*
* 1993 : *[[Chien de printemps]]*
* 1996 : *[[Du plus loin de l'oubli]]*
* 1997 : *[[Dora Bruder]]*
* 1999 : *[[Des inconnues]]*
* 2001 : *[[La Petite Bijou]]*
* 2003 : *[[Accident nocturne]]*
* 2005 : *[[Un pedigree]]*
* 2007 : *[[Dans le café de la jeunesse perdue]]*
* 2010 : *[[L'Horizon (roman)|L'Horizon]]*

Категори:Франци персоналивлӓ
Категори:Сирӹзӹвлӓ
Милош, Чеслав

**Че́слав Ми́лош** ( ]; 30 июнь 1911, Шетени, Литва — 14 август 2004, Краков, Польша) — поляк поэт, сӓрӹзӹ, эссеист. Сӹлнӹшӹашты Нобель премин лауреатшы 1980 и сӹлнӹшаяшты 1980.

## Пӓшӓвлӓжӹ
* *Kompozycja* (1930)
* *Podróż* (1930)
* *Poemat o czasie zastygłym* (1933)
* *Trzy zimy* (1936)
* *Obrachunki*
* *Wiersze* (1940)
* *Równina* (1941)
* *Pieśń niepodległa* (1942)
* *Ocalenie* (1945)
* *Traktat moralny* (1947)
* *[[Zniewolony umysł]]* (1953)
* *Zdobycie władzy* (1953)
* *Światło dzienne* (1953)
* *[[Dolina Issy (powieść)|Dolina Issy]]* (1955)
* *Traktat poetycki* (1957)
* *Rodzinna Europa* (1958)
* *Kontynenty* (1958)
* *Człowiek wśród skorpionów* (1961)
* *Król Popiel i inne wiersze* (1961)
* *Gucio zaczarowany* (1965)
* *Widzenia nad zatoką San Francisco* (1969)
* *Miasto bez imienia* (1969)
* *Prywatne obowiązki* (1972)
* *Gdzie wschodzi słońce i kędy zapada* (1974)
* *Ojciec w bibliotece*
* *Dar*
* *Ziemia Ulro* (1977)
* *Ogród nauk* (1979)
* *Hymn o perle* (1982)
* *Nieobjęta ziemia* (1984)
* *Kroniki* (1987)
* *Dalsze okolice* (1991)
* *Zaczynając od moich ulic* (1985)
* *Metafizyczna pauza* (1989)
* *Poszukiwanie ojczyzny* (1991)
* *Rok myśliwego* (1991)
* *Na brzegu rzeki* (1994)
* *Szukanie ojczyzny* (1992)
* *Historia literatury polskiej* (1993)
* *Legendy nowoczesności* (1996)
* *Życie na wyspach* (1997)
* *Piesek przydrożny* (1997)
* *Abecadło Miłosza* (1997)
* *Inne abecadło* (1998)
* *Zaraz po wojnie. Korespondencja z pisarzami 1945-1950* (1998)
* *Wyprawa w dwudziestolecie* (1999)
* *To* (2000) – tomik poetycki (Książka otrzymała laur Śląskiego Wawrzynu Literackiego za 2000 r.)
* *Druga przestrzeń* (2002)
* *Orfeusz i Eurydyka* (2002)
* *O podróżach w czasie* (2004)
* *Spiżarnia literacka* (2004)
* *Wiersze ostatnie* (2006)
* Przypowieść o maku
* Ojciec objaśnia
* Z okna
* *Ryba*
* Przekłady Biblii (1977-1989)
* "Piosenka o końcu świata"
* *O Młodszym bracie* (1993-1994)

Категори:Польша персоналивлӓ
Категори:Литва персоналивлӓ
Категори:Сирӹзӹвлӓ
Ирмызы

**Ирмызы** (; ) — мызывлӓн йыхын  (), фазанвлӓн группыш пырышы кеквлӓ. 

## Йишвлӓ
* *Perdix perdix* — Ныр мызы
* *Perdix dauricae* — Бородатая куропатка 
* *Perdix hodgsoniae* — Тибет ирмызы

Категори:Фазан йишвлӓ
Смит, Патти

**Патри́ция Ли Смит** (; 30 декабрь 1946, Чикаго) — американ мырызы, поэтесса. Патти Смит панк-рокын кӱмӓвӓэшӹжӹ шотлалтеш. 

**Альбомвлӓжӹ**
* *[[Horses (album)|Horses]]* (1975)
* *[[Radio Ethiopia]]* (1976)
* *[[Easter (album)|Easter]]* (1978)
* *[[Wave (Patti Smith Group album)|Wave]]* (1979)
* *[[Dream of Life]]* (1988)
* *[[Gone Again]]* (1996)
* *[[Peace and Noise]]* (1997)
* *[[Gung Ho (album)|Gung Ho]]* (2000)
* *[[Trampin']]* (2004)
* *[[Twelve (Patti Smith album)|Twelve]]* (2007)
|valign=top|
* *[[Hey Joe / Piss Factory]]* (1974)
* *[[Hey Joe / Radio Ethiopia]]* (1977)
* *[[Set Free (EP)|Set Free]]* (1978)
* *[[The Patti Smith Masters]]* (1996)
* *[[Land (1975–2002)|Land]]* (2002)
* *[[Horses/Horses]]* (2005)
* *[[February 10, 1971]]* (2006) (released by Mer Records; Patti & Lenny's first performance)
* *[[iTunes Originals – Patti Smith|iTunes Originals]]* (2008)
* *[[The Coral Sea (album)|The Coral Sea]]* (2008)

Категори:Америка персоналивлӓ
Войтун

**Войтун** ( ; алыкмарла *вуйдеҥге*) — войтун йишвлӓн йыхыш пырышы кушкышвлӓ. Эдем кыташ вӓк пеледӹшӓн шуды. Мары Элышты цилӓ вӓреок вӓшлиӓлтеш, лӹмӹнок роэн лыкмы шӹргӹвлӓштӹ дӓ шӹргӹ тӹр мыч кушкеш. Войтун пиш шукы йиш лин кердеш. 

### Махань-шон войтунвлӓн фотовлӓ

Image:California fuschia Epilobium latifolium.JPG|Epilobium canum
Image:Epilobium dodonaei 1.jpg|Epilobium dodonaei
Image:Epilobium fleischer - Fleischer Weideröschen blühend 1.jpg|Epilobium fleischeri
Image:Epilobium hirsutum 05 ies.jpg|Epilobium hirsutum
Image:Epilobium montanum 2005.06.19 12.53.11.jpg|Epilobium montanum
Image:Epilobium parviflorum korseby.jpeg|Epilobium parviflorum
Image:Epilobum augustifolium Aug2003.jpg|Epilobium angustifolium
Image:Epilobium palustre behaarung.jpeg|Epilobium palustre


Категори:Войтун йишвлӓ
Иртӓгӓ

**Иртӓгӓ** () — шарык йиш кок кӹчӓн ир вольык. Кӹдӓлӓш Ази дон Покшал Азиштӹ, тенгеок Сибирьӹн кечӹвӓлвелнӹжӹ ӹлӓ. Ир шарыквлӓ логӹц иртӓгӓ сек когоэш шотлалтеш. Кытшы 120—200 см, шӱдӹнг кӱкшӹцшӹ 90-120 см, нелӹцшӹ 65-180 кг якте шоэш.

Категори:Ир вольыквлӓ