open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Конго Республика

**Конго Республика** (французла République du Congo) — Покшал Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдпелнӹ Покшал Африка Республика дӓ Камерун, вадывелнӹ Габон дӓ Атланти океан, ирвелнӹ дӓ кечӹвӓлвелнӹ Конго Демократи Республика доно пӹсмӓным кыча. 2014-шӹ ин тӹштӹ 4 662 446 эдем ӹлен. Кугижӓнӹшӹн территорижӹ 342 000 км². Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Браззавиль.

Категори:Конго Республика
Лачокла тураковлӓ

**Лачокла тураковлӓ** () — турако йишвлӓн йыхыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ кушкыш качшы кого кеквлӓ. Цилӓжӹ 14 тӹрлӹ лачокла турако улы. Кытшы 35–45 см якте шоэш. 
 
## Лӹвӓл йишвлӓ
* *Tauraco persa* — Гвиней турако
* *Tauraco livingstonii* — Кужы упшан турако
* *Tauraco schalowi* — Schalow's turaco
* *Tauraco corythaix* — Шлемоносный турако 
* *Tauraco schuetti* — Шим нерӓн турако
* *Tauraco leucolophus* — Ош упшан турако
* *Tauraco fischeri* — Фишер турако
* *Tauraco macrorhynchus* — Синеспинный турако 
* *Tauraco bannermani* — Баннерман турако
* *Tauraco erythrolophus* — Якшар упшан турако
* *Tauraco hartlaubi* — Симсӹ упшан турако
* *Tauraco leucotis* — Ош пӹлӹшӓн турако
* *Tauraco ruspolii* — Эфиопи турако
* *Tauraco porphyreolophus* — Фиолетовочубый турако 

Категори:Тураковлӓ
Вӓрӓш нерӓн колибри

**Вӓрӓш нерӓн колибри** () — колибри йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ изи кек. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ вӓрӓш нерӓн колибри улы. Кытшы 12–13 см якте шоэш. 

## Йишвлӓ
* *Eutoxeres aquila* — Орлиноклювые колибри
* *Eutoxeres condamini* — Якшар пачан вӓрӓш нерӓн колибри

Категори:Колибривлӓ
Национальный йӓнвлӓн спискӹжӹ

Мӱлӓндӹштӹш сӓндӓлӹквлӓн национальный йӓнвлӓн спискӹжӹ.

## Национальный йӓнвлӓ

## Ажедмӓшвлӓ
  

Категори:Йӓнвлӓ
Пандашан колибри

**Пандашан колибри** () — колибри йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ изи кек. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ пандашан колибри улы. Кытшы 10.2–11 см, нелӹцшӹ 5-5.8 кг якте шоэш. 

## Йишвлӓ
* *Threnetes niger* — Шим пандашан колибри 
** *Threnetes niger loehkeni* — 
** *Threnetes niger christinae* — 
** *Threnetes niger freirei* — 
* *Threnetes leucurus* — Ошикӓ упшан пандашан колибри 
* *Threnetes ruckeri* — Корнан пачан пандашан колибри 
** *Threnetes ruckeri ruckeri* — 
** *Threnetes ruckeri venezuelensis* — 
** *Threnetes ruckeri ventosus* — 

Категори:Колибривлӓ
Луан колвлӓ

**Луан колвлӓ** () — колвлӓн группыш пырышы вӹд йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 28 000 тӹрлӹ луан кол улы. 

Луан колвлӓн сек изижӹн (*Paedocypris progenetica*) кытышты 7,9 мм, сек когожын (*Regalecus glesne*) кытышты 17 м, сек нелӹцшӹ (*Mola mola*) 2,3 тонна якте шоэш. 

Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «οστέινος» (лу) дон «ιχθύς» (кол) шамаквлӓ гӹц лин.

## Классификаци
* **Actinopterygii** — Лучепёрые рыбы
** Chondrostei — Нӧргӓн ганоидвлӓ (Хрящевые ганоиды) 
*** Acipenseriformes — Осетрообразные (ошкол, стерлӓк, шӧвригӓ)
*** Polypteriformes — Многопёрообразные
** Neopterygii — У шылдыран колвлӓ (Новопёрые рыбы)
*** Holostei — Луан ганоидвлӓ (Костные ганоиды) 
*** Teleostei — Лачокла луан колвлӓ
* **Sarcopterygii** — Лопастепёрые рыбы
** Actinistia — Целакант ганьывлӓ
** Dipnoi — Шодан колвлӓ (Двоякодышащие)

Категори:Колвлӓ
Кол

**Колвлӓ** () — онгылашлуанвлӓ группыш пырышы тупӹрдӓн, шылдыран, сӱмӓн вӹд йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 32 834 тӹрлӹ кол улы. 

Колвлӓн сек изижӹн (*Paedocypris progenetica*) кытышты 7,9 мм, сек когожын (китовая акула *Rhincodon typus*) кытышты 20 м якте шот.

Колвлӓм шӹмлӹшӹ зоологи – ихтиологи.

## Классификаци
### Ӹлӹмӓш-юла классификаци
* Agnatha — 
** Cyclostomata — 
** Ostracodermi † — 
* Chondrichthyes — Хрящевые рыбы
** Elasmobranchii — Пластиножаберные рыбы 
*** Selachii — Акулавлӓ
*** Batoidea — Скатвлӓ
** Holocephali — Цельноголовые рыбы 
* Placodermi † — Панцирные рыбы, или плакодермы 
* Acanthodii † — Акантоды 
* Osteichthyes — Луан колвлӓ
** Actinopterygii — Лучепёрые рыбы
** Sarcopterygii — Лопастепёрые рыбы
*** Crossopterygii — Кистепёрые рыбы
*** Dipnoi — Двоякодышащие

### Филогенетика классификаци
* Myxini (hagfish)
* Pteraspidomorphi † (early jawless fish)
* Thelodonti †
* Anaspida †
* Hyperoartia|Petromyzontida or Hyperoartia
** Petromyzontidae (lampreys)
* Conodonta (conodonts) †
* Cephalaspidomorphi † (early jawless fish)
** Galeaspida †
** Pituriaspida †
** Osteostraci †
* Gnathostomata (jawed vertebrates)
** Placodermi † (armoured fish)
** Chondrichthyes (cartilaginous fish)
** Acanthodii † (spiny sharks)
** Osteichthyes — Луан колвлӓ
*** Actinopterygii (ray-finned fish)
**** Chondrostei
***** Acipenseriformes (sturgeons and paddlefishes)
***** Polypteriformes (reedfishes and bichirs).
**** Neopterygii
***** Holostei (gars and bowfins)
***** Teleostei — Лачокла луан колвлӓ
*** Sarcopterygii (lobe-finned fish)
**** Actinistia (coelacanths)
**** Dipnoi (lungfish)
## Анжалаш
*Онгылашлудымы колвлӓ
Лачокла луан колвлӓ

**Лачокла луан колвлӓ** () — У шылдыран колвлӓн (Neopterygii) группыш пырышы тангыж дӓ йӓр-йогы луан колвлӓ. Цилӓжӹ 26 840 тӹрлӹ лачокла луан кол улы. 

Лачокла луан колвлӓн сек изижӹн (*Paedocypris progenetica*) кытышты 7,9 мм, сек когожын (*Regalecus glesne*) кытышты 17 м, сек нелӹцшӹ (*Mola mola*) 2,3 тонна якте шоэш. 

Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «τέλεος» (тӹрӹс, циц) дон «ὀστέον» (лу) шамаквлӓ гӹц лин.

## Классификаци
* **Osteoglossomorpha**
** Osteoglossiformes —   
** Hiodontiformes —  
* **Elopomorpha**
** Elopiformes —  
** Albuliformes —  
** Notacanthiformes —  
** Anguilliformes —  
** Saccopharyngiformes —   
* **Clupeomorpha**
** Clupeiformes —  
* **Ostariophysi**
** Gonorynchiformes —  
** Cypriniformes —  
** Characiformes — Харацин ганьывлӓ
** Gymnotiformes — Шигол ганьывлӓ
** Siluriformes —  
* **Protacanthopterygii**
** Argentiniformes —  
** Salmoniformes —  
** Esociformes — Нужгол ганьывлӓ 
** Osmeriformes —  
* **Stenopterygii**
** Ateleopodiformes —   
** Stomiiformes —   
* **Cyclosquamata** 
** Aulopiformes —   
* **Scopelomorpha**
** Myctophiformes —   
* **Lampridiomorpha**
** Lampriformes —   
* **Polymyxiomorpha**
** Polymixiiformes —   
* **Paracanthopterygii**
** Percopsiformes —  
** Batrachoidiformes —   
** Lophiiformes —  
** Gadiformes —  
** Ophidiiformes —  
* **Acanthopterygii**
** Mugiliformes — Кефаль ганьывлӓ
** Atheriniformes —  
** Beloniformes —  
** Cetomimiformes —  
** Cyprinodontiformes —  
** Stephanoberyciformes —  
** Beryciformes —  
** Zeiformes —  
** Gobiesociformes —  
** Gasterosteiformes —  
** Syngnathiformes —  
** Synbranchiformes —  
** Tetraodontiformes —  
** Pleuronectiformes —  
** Scorpaeniformes —  
** Perciformes — Алангы ганьывлӓ

Категори:Колвлӓ
Пачдымывлӓ

**Пачдымывлӓ** тенгеок **жававлӓ дон мынивлӓ** () — нӹл яланвлӓн группыш пырышы тупӹрдӓн вӹдӹштӹ дӓ мӱлӓндӹштӹ ӹлӹшӹ йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 4 800 тӹрлӹ пачдымы мыни улы. 

Пачдымывлӓн сек изижӹн (*Brachycephalus didactylus, Eleutherodactylus iberia, Stumpffia pygmaea, Sechellophryne gardineri*) кытышты 1 см, сек когожын (*Conraua goliath*) кытышты 35–40 см якте шот.

Лӹмӹн этимологижӹ у латин «an-» (-дымы/-дӹмӹ) дон тошты грек «οὐρά» (пач) шамаквлӓ гӹц лин.

## Классификаци
* **Archaeobatrachia** — **Тошты пачдымывлӓ**
** Ascaphidae —
** Leiopelmatidae — Гладконоги
** Bombinatoridae — Жерлянки
** Alytidae — Круглоязычные
** Discoglossidae —
* **Mesobatrachia** — **Покшал пачдымывлӓ**
** Megophryidae — Шуран чеснок мынивлӓ (Рогатые чесночницы)
** Pelobatidae — Чеснок мынивлӓ (Чесночницы)
** Pelodytidae — Крестовки
** Pipidae — Пипавлӓ
** Rhinophrynidae — Нерӓн мынивлӓ (Носатые жабы)
** Scaphiopodidae — Лопатоноги
* **Neobatrachia** — **У пачдымывлӓ**
** Allophrynidae —
** Aromobatidae — 
*** Allobatinae — 
*** Anomaloglossinae — 
*** Aromobatinae — 
** Arthroleptidae —
*** Arthroleptinae — 
*** Leptopelinae — 
** Brachycephalidae —
** Brevicipitidae —
** Bufonidae —
** Calyptocephalellidae — 
** Centrolenidae —
*** Centroleninae — 
*** Hyalinobatrachinae — 
** Ceratophryidae — 
*** Batrachylinae — 
*** Ceratophryinae — 
*** Telmatobiinae — 
** Craugastoridae — 
** Cycloramphidae — 
*** Alsodinae — 
*** Cycloramphinae — 
** Dendrobatidae —
*** Colostethinae — 
*** Dendrobatinae — 
*** Hyloxalinae — 
** Eleutherodactylidae — 
*** Eleutherodactylinae — 
*** Phyzelaphryninae — 
** Heleophrynidae —
** Hemiphractidae — 
** Hemisotidae — 
** Hylidae —
*** Hylinae — 
*** Pelodryadinae — 
*** Phyllomedusinae —
** Hylodidae — 
** Hyperoliidae —
** Leiuperidae — 
** Leptodactylidae —  
** Mantellidae —
*** Boophinae — 
*** Laliostominae — 
*** Mantellinae — 
** Microhylidae —
*** Asterophryinae — 
*** Cophylinae — 
*** Dyscophinae — 
*** Gastrophryninae — 
*** Hoplophryinae — 
*** Kalophryninae — 
*** Melanobatrachinae — 
*** Microhylinae — 
*** Otophryninae — 
*** Phrynomerinae — 
*** Scaphiophryninae — 
** Myobatrachidae —
** Nasikabatrachidae — 
** Ranidae —
** Rhacophoridae —
*** Buergeriinae — 
*** Rhacophorinae — 
** Sooglossidae —
** Strabomantidae — 
*** Holoadeninae — 
*** Strabomantinae — 

Категори:Йӓнвлӓ
Сардини тритон

**Сардини тритон** () — лачокла саламандра йишвлӓн йыхыш пырышы Италин Сардини ошмаотышты кырыквлӓн ӓнгӹрвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кырык тритон. Кытшы 15 см якте шоэш. 

Категори:Йӓнвлӓ
Arthropoda

**Ежӹнгӓн яланвлӓ** () — Ecdysozoa группыш пырышы ялвлӓштӹ ежӹнгӓн икманяр кого, шукы изи тупӹрдӹдӹмӹ йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 1 170 000 тӹрлӹ ежӹнгӓн ялан улы. 

Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «ἄρθρον» (ежӹнг) дон «ποδός» (ял) шамаквлӓ гӹц лин.

## Классификаци
* Arachnomorpha — Ӓнгӹремшӹвлӓ дон трилобитвлӓ 
** Trilobitomorpha — Трилобит ганьывлӓ 
*** Trilobita — Трилобитвлӓ 
** Chelicerata — Хелицерӓнвлӓ 
*** Pantopoda — Тангыж ӓнгӹремшӹвлӓ 
*** Arachnida — Ӓнгӹремшӹ ганьывлӓ 
*** Merostomata — Меростомовые (мечехвосты)
*** Gigantostraca † — Эвриптериды (гигантские морские скорпионы)
* Mandibulata — Жвалоносные 
** Crustacea — Рӓк ганьывлӓ 
** Remipedia — Ремипедивлӓ 
** Cephalocarida — Цефалокаридвлӓ
** Branchiopoda — Жаброногие
** Ostracoda — Ракушковые
** Mystacocarida — Мистакокаридвлӓ 
** Maxillopoda — Максиллоподвлӓ 
** Branchiura — Карпоеды
** Malacostraca —  Высшие раки
* Atelocerata —  Неполноусые, или трахейные
** Myriapoda — Шукы яланвлӓ 
*** Symphyla — Симфилы
*** Chilopoda — Губоногие
*** Diplopoda — Двупарноногие
*** Pauropoda — Пауроподы
** Insecta — Капшангывлӓ 
*** Entognatha — Скрыточелюстные 
*** Ectognatha —  Открыточелюстные 

Категори:Тупӹрдӹдӹмӹ йӓнвлӓ‎
Ӓнгӹремшӹ ганьывлӓ

**Ӓнгӹремшӹ ганьывлӓ** () — ӓнгӹремшӹвлӓ дон трилобитвлӓвлӓн (Arachnomorpha) группыш пырышы ежӹнгӓн ялан изи тупӹрдӹдӹмӹ йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 100 000 тӹрлӹ ӓнгӹремшӹ гань ежӹнгӓн ялан улы. 

Ӓнгӹремшӹ ганьывлӓм (пыйивлӓ агыл) шӹмлӹшӹ зоологи – арахнологи.

## Классификаци
* Acari — Пыйивлӓ 
* Amblypygi — Фрины 
* Araneae — Ӓнгӹремшӹвлӓ 
* Opiliones — Сенокосцы 
* Palpigradi — Щупальцеходные 
* Pseudoscorpionida — Ложноскорпионы 
* Ricinulei — Рицинулеи 
* Schizomida — Тартариды 
* Scorpiones — Скорпионвлӓ
* Solifugae — Сольпуги 
* Uropygi — Телифоны 

## Ӹлӹзӹ шот

## Ажедмӓшвлӓ
Пыйи

**Пыйивлӓ** () — ӓнгӹремшӹ ганьывлӓн группыш пырышы ежӹнгӓн ялан изи тупӹрдӹдӹмӹ йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 50 000 тӹрлӹ пыйи улы. Пыйивлӓн сек изивлӓн кытышты 0.08–1.00 мм, сек когожы 10–20 мм якте шот.

Пыйивлӓм шӹмлӹшӹ зоологи – акарологи.

## Классификацижӹ
* **Parasitiformes** — Паразитиформные клещи
** Opilioacarida —  Клещи-сенокосцы
** Holothyrida — 
** Ixodida — 
** Mesostigmata — 
*** Sejoidea — 
*** Trigynaspida — 
*** Monogynaspida — 
* **Acariformes** — Акариформные клещи
** Trombidiformes — Тромбидиформные клещи
*** Sphaerolichida — 
*** Prostigmata — 
** Sarcoptiformes — 
*** Endeostigmata — 
*** Oribatida — Панцирные клещи
*** Astigmata —
Кырык тритонвлӓ

**Кырык тритонвлӓ** () — лачокла саламандра йишвлӓн йыхыш пырышы Ирвел Мӱлӓндӹ лоштыш тангыжыштыш Корсика дӓ Сардини ошмаотывлӓштӹ кырыквлӓн ӓнгӹрвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тритон (шӓкшӓльӹ гань мыни). Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ кырык тритон улы. Кытшы 10–15 см якте шоэш. 

## Йишвлӓ
* *Euproctus montanus* – Корсика тритон
* *Euproctus platycephalus* – Сардини тритон

Категори:Йӓнвлӓ
Пи пыйи

**Пи пыйи** () — иксодвлӓн йыхыш пырышы Европышты, Йыдпел Африкышты дӓ Покшал Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ пи, ышкал, шарык, имни дӓ эдем пыйи. Пи пыйивлӓн ӓвӓжӹ 3.0–3.6 мм, озыжы 2.4–2.8 мм якте шот.

Категори:Пыйивлӓ
Тайга пыйи

**Тайга пыйи** () — иксодвлӓн йыхыш пырышы Покшал дӓ Йыдпел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шарык, ышкал, имни, пи дӓ эдем пыйи. Тайга пыйивлӓн ӓвӓжӹ 3.0–3.6 мм якте шот.

## Ажедмӓшвлӓ
  

Категори:Пыйивлӓ
Шим ялан пыйи

**Шим ялан пыйи** () — иксодвлӓн йыхыш пырышы Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ пучы пыйи. Кытшы 3 мм якте шоэш.

Категори:Пыйивлӓ
Шӱлӹ пыйи

**Шӱлӹ пыйи** () — иксодвлӓн йыхыш пырышы Европышты, Йыдпел Африкышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӱлӹ, лый, каляиӓш, шимпач дӓ рӹвӹж пыйи. Кытшы 3,5–4,5 мм якте шоэш.

Категори:Пыйивлӓ
Мамык пыйи

**Мамык пыйи** ( ; алыкмарла *мамыкпудий*) — акариформвлӓн йыхыш пырышы Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи пыйи. Мамык пыйивлӓн ӓвӓжӹ 0,4–0,6 мм, озыжы 0,3–0,45 мм якте шот.

Категори:Пыйивлӓ
Вадывел Европа шӱлӹ

**Вадывел Европа шӱлӹ** () — Еврази шӱлӹвлӓн йыхыш пырышы Вадывел дӓ Йыдпел Европышты вӓшлиӓлтшӹ капшангы качшы изи йыд йӓн. Кытшы 20–30 см, пачыжы 3 см, нелӹцшӹ 700–800 г якте шоэш. 

Категори:Шӱлӹвлӓ
Корсика тритон

**Корсика тритон** () — лачокла саламандра йишвлӓн йыхыш пырышы Францин Корсика ошмаотышты кырыквлӓн ӓнгӹрвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кырык тритон. Кытшы 10–13 см якте шоэш. 

Категори:Йӓнвлӓ
Еврази шӱлӹвлӓ

**Еврази шӱлӹвлӓ** () — шӱлӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Евразиштӹ вӓшлиӓлтшӹ капшангы качшы изи йыд йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ шӱлӹ улы. Кытшы 14–30 см, нелӹцшӹ 0,4–1,1 г якте шоэш. 

## Йишвлӓ
* *Erinaceus amurensis* — Амур шӱлӹ
* *Erinaceus concolor* — Изи Ази шӱлӹ
* *Erinaceus europaeus* — Вадывел Европа шӱлӹ
* *Erinaceus roumanicus* — Ирвел Европа шӱлӹ тенгеок лачокла шӱлӹ (Мары Элышты)

## Ажедмӓшвлӓ
  

Категори:Шӱлӹвлӓ
Шӱлӹ

**Шӱлӹ** тенгеок **Ирвел Европа шӱлӹ** ( ; алыкмарла *шоҥшо*) — Еврази шӱлӹвлӓн йыхыш пырышы Ирвел Европышты дӓ Мары Элышты вӓшлиӓлтшӹ капшангы качшы изи йыд йӓн. Кытшы 17–28 см якте шоэш. 

Категори:Шӱлӹвлӓ
Изи Ази шӱлӹ

**Изи Ази шӱлӹ** () — Еврази шӱлӹвлӓн йыхыш пырышы Изи Ази (Турци) дон Кавказ (Грузи, Армени, Азербайджан), Иран, Сири дӓ Израиль мӱлӓндӹвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ капшангы качшы изи йыд йӓн. Кытшы 22–30 3 см, нелӹцшӹ 1000 г якте шоэш. 

## Лӹвӓл йишвлӓ
* *Erinaceus concolor concolor*
* *Erinaceus concolor rhodius*
* *Erinaceus concolor transcaucasicus*

## Ажедмӓшвлӓ
  

Категори:Шӱлӹвлӓ
Амур шӱлӹ

**Амур шӱлӹ** () — Еврази шӱлӹвлӓн йыхыш пырышы Россий (Амур дӓ Приморье крайвлӓ), Китай (Маньчжури) дӓ Корейӹштӹ вӓшлиӓлтшӹ капшангы качшы изи йыд йӓн. Кытшы 18–26 см, пачыжы 16–28 мм, нелӹцшӹ 600–1000 г якте шоэш.

## Ажедмӓшвлӓ
  

Категори:Шӱлӹвлӓ
Шӱлӹвлӓ

**Шӱлӹ ганьывлӓ** дон **шӱлӹ йишвлӓ** ( дон Erinaceidae) — Laurasiatheria йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ дӓ Африкышты вӓшлиӓлтшӹ капшангы качшы изи йыд йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 43 тӹрлӹ шӱлӹ улы. 

Шӱлӹ ганьывлӓн сек изижӹн (*Hylomys suillus*) кытышты 10–15 см, нелӹцшӹ 40-60 г, сек когожын (*Echinosorex gymnura*) кытышты 26–45 см, нелӹцшӹ 1-1.4 кг якте лин кердеш. 

## Классификацижӹ
* **Erinaceinae** — Лачокла шӱлӹвлӓ
** *Atelerix* — Африканские ежи
*** *Atelerix albiventris* — Ош мӹшкӹрӓн шӱлӹ
*** *Atelerix algirus** — [[Алжир шӱлӹ]]
*** *Atelerix frontalis* — Южноафриканский ёж
*** *Atelerix sclateri* — [[Сомали шӱлӹ]]
** *Erinaceus* — [[Еврази шӱлӹвлӓ]]
*** *Erinaceus amurensis* — [[Амур шӱлӹ]]
*** *Erinaceus concolor* — [[Изи Ази шӱлӹ]]
*** *Erinaceus europaeus* — [[Вадывел Европа шӱлӹ]]
*** *Erinaceus roumanicus* — [[Ирвел Европа шӱлӹ]] тенгеок лачокла шӱлӹ ([[Мары Эл]]ышты)
** *Hemiechinus* — [[Пӹлӹшӓн шӱлӹвлӓ]]
*** *Hemiechinus aethiopicus* — [[Эфиопи шӱлӹ]]
*** *Hemiechinus auritus* — [[Пӹлӹшӓн шӱлӹ]]
*** *Hemiechinus collaris* — Ошейниковый ёж
*** *Hemiechinus hypomelas* — Темноиглый ёж, лысый ёж, длинноиглый ёж
*** *Hemiechinus micropus* — [[Инди шӱлӹ]]
*** *Hemiechinus nudiventris* — Голобрюхий ёж
** *Mesechinus* — Степные ежи
*** *Mesechinus dauuricus* — [[Даурси шӱлӹ]]
*** *Mesechinus hughi* — [[Китай шӱлӹ]]
* *'Galericinae*' — Гимнуры, крысиные ежи
** *Deinogalerix* †
** *Echinosorex gymnura* — Гимнура, обыкновенная гимнура
** *Hylomys* — Малые гимнуры, малые крысиные ежи
*** *Hylomys megalotis* — 
*** *Hylomys parvus* — 
*** *Hylomys suillus* — Малая гимнура, малый крысиный ёж
** *Neohylomys hainanensis* — [[Хайнань шӱлӹ]]
** *Neotetracus sinensis* — Землеройковый ёж, китайская гимнура
** *Podogymnura* — Филиппинские гимнуры
*** *Podogymnura aureospinula* — Динагатская гимнура
*** *Podogymnura truei'' — Минданаоская гимнура
Цымыни ганьывлӓ

**Цымыни ганьывлӓ** () — Laurasiatheria йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӹл, капшангы качшы изи йыд йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 476 тӹрлӹ цымыни гань йӓн улы. 

Цымыни ганьывлӓн сек изижӹн (*Suncus etruscus*) кытышты 3.5 см, нелӹцшӹ 2 г, сек когожын (*Solenodon cubanus*) кытышты 32 см, нелӹцшӹ 1 кг якте лин кердеш. 

## Классификацижӹ
* Soricidae — Цымыни йишвлӓ
* Talpidae — Ыдыр йишвлӓ
* Solenodontidae — Щелезубы 
* Nesophontidae † — Незофонты
Шӱлӹ-кол

**Шӱлӹ-кол йишвлӓ** () — Tetraodontiformes группыш пырышы тропикивлӓ дон субтропиквлӓштӹ вӹдвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӱлӹ гань тангыж колвлӓ. Цилӓжӹ 20 тӹрлӹ шӱлӹ-кол улы. 

Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «di-» (кокты) дон «odont-» (пӱ) шамаквлӓ гӹц лин.

## Йыхвлӓ
* *Allomycterus* —  Алломиктеры
** *Allomycterus pilatus* —  
** *Allomycterus whiteleyi* —  Алломиктер Уитли, или рыба-ёж Уитли
* *Chilomycterus* —  Двузубы, или хиломикты
** *Chilomycterus antennatus* — 
** *Chilomycterus antillarum* — 
** *Chilomycterus geometricus* — 
** *Chilomycterus reticulatus* —  Пятнистоплавниковый хиломикт, или пятнистый хиломикт
** *Chilomycterus schoepfii* —  Американский хиломикт, или ёж-рыба
** *Chilomycterus spinosus* — 
*** *Chilomycterus spinosus mauretanicus*
*** *Chilomycterus spinosus spinosus*
* *Cyclichthys* —  Циклихты
** *Cyclichthys hardenbergi* — 
** *Cyclichthys orbicularis* —  Птичий циклихт
** *Cyclichthys spilostylus* —  Желтопятнистый циклихт
* *Dicotylichthys punctulatus* —  Пятнистый дикотилихт
* *Diodon* —  Настоящие рыбы-ежи
** *Diodon eydouxii* —  Пелагическая рыба-ёж
** *Diodon holocanthus* —  Длинноиглая рыба-ёж
** *Diodon hystrix* —  Длинношипая рыба-ёж
** *Diodon liturosus* —  Короткошипая рыба-ёж
** *Diodon nicthemerus* —  
* *Lophodiodon calori* —  Лофодиодон
*  *Tragulichthys jaculiferus* —  Трагулихт
Шукы яланвлӓ

**Шукы яланвлӓ** ( ) — ежӹнгӓн яланвлӓн йыхыш пырышы йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 13 000 тӹрлӹ шукы ялан улы. Шукы яланвлӓн сек изижӹ 2 мм, сек когожы 35 см якте шот.

## Классификацижӹ
* Symphyla — Симфилвлӓ
* Chilopoda — Губоногие
* Diplopoda — Двупарноногие
* Pauropoda — Пауроподвлӓ


Категори:Йӓнвлӓ
Рӓк ганьывлӓ

**Рӓк ганьывлӓ** ( ) — ежӹнгӓн яланвлӓн йыхыш пырышы тангыж дӓ йӓр-йогы вӹдӹштӹ (южгынам мӱлӓндӹштӹ) вӓшлиӓлтшӹ йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 67 000 тӹрлӹ рӓк улы. Шукы яланвлӓн сек изижӹ (*Stygotantulus stocki*) 0.1 мм, сек когожын (*Macrocheira kaempferi*) кытышты 3.8 м, нелӹцшӹ 20 кг якте лин кердеш.

Рӓк ганьывлӓм шӹмлӹшӹ зоологи – карцинологи.

## Классификацижӹ
* Branchiopoda — Жаброногие 
* Cephalocarida — Цефалокариды 
* Malacostraca — Высшие раки 
** Isopoda — Шапыгапшангы ганьывлӓ
* Maxillopoda — Максиллоподы 
* Ostracoda — Ракушковые 
* Remipedia — Гребненогие 


Категори:Йӓнвлӓ
Шапыгапшангы ганьывлӓ

**Шапыгапшангы ганьывлӓ** ( ) — ежӹнгӓн яланвлӓн йыхыш пырышы тангыж дӓ йӓр-йогы вӹдӹштӹ дон мӱлӓндӹштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 10 000 тӹрлӹ шапыгапшангы (цӓрӓгапшангы ӓль мокрицӓ) гань йӓн улы. Шапыгапшангы ганьывлӓн сек изижӹ 0,6 см, сек когожын (*Bathynomus giganteus*) кытышты 45 см, нелӹцшӹ 1,7 кг якте лин кердеш.

Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «ἴσος» (тӧр) дон «πούς» (ял) шамаквлӓ гӹц лин.

## Классификацижӹ
* Asellota — 
* Calabozoida — 
* Cymothoida — 
* Limnoriidea — 
* Microcerberidea — 
* Oniscidea — Шапыгапшангывлӓ
* Phoratopidea — 
* Phreatoicidea — 
* Sphaeromatidea — 
* Tainisopidea — 
* Valvifera — 


Категори:Рӓк ганьывлӓ
Категори:Йӓнвлӓ
Ыжар капшангы

**Ыжар капшангы** ( ; алыкмарла *ужаргопшаҥге*) — Scarabaeidae йыхыш пырышы Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ капшангы. Кытшы 14–20 мм лин кердеш. 

Категори:Капшангывлӓ
Тылшукш

**Тылшукш** тенгеок **калядыл** ( ; алыкмарла *тулшукш, колятул, понаран шукш*) — Lampyridae йыхыш пырышы Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ капшангы. Кытшы 10–12 мм лин кердеш. 

Категори:Капшангывлӓ
Цымыни

**Цымыни йишвлӓ** ( ; алыкмарла *чывыни*) — цымыни ганьывлӓн йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӹл, капшангы качшы изи йыд йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 385 тӹрлӹ цымыни улы. 

Цымынивлӓн сек изижӹн (*Suncus etruscus*) кытышты 3.5 см, нелӹцшӹ 2 г, сек когожын (*Suncus murinus*) кытышты 15 см, нелӹцшӹ 100 г якте лин кердеш. 

## Классификацижӹ
* **Crocidurinae** — Ош пӱӓн цымыни йишвлӓ
** *Crocidura* — Ош пӱӓн цымынивлӓ
** *Diplomesodon* — Путораки 
** *Feroculus* — 
** *Paracrocidura* — Конголезские белозубки 
** *Ruwenzorisorex* — 
** *Scutisorex* — Белозубки-броненоски 
** *Solisorex* — 
** *Suncus* — Многозубки 
** *Sylvisorex* — Лесные белозубки 
* **Myosoricinae** — Мышиные белозубки 
** *Congosorex* — 
** *Myosorex* — Мышевидные белозубки 
** *Surdisorex* — 
* **Soricinae** —  Кӹрӓн пӱӓн цымыни йишвлӓ 
** Anourosoricini — 
*** *Anourosorex* — 
** Blarinellini — 
*** *Blarinella* — 
** Blarinini — 
*** *Blarina* — Американские короткохвостые бурозубки 
*** *Cryptotis* — 
** Nectogalini — 
*** *Chimarrogale* — 
*** *Chodsigoa* — 
*** *Episoriculus* — 
*** *Nectogale* — 
*** *Neomys* — вӹдкаля
*** †*Nesiotites* — 
*** *Soriculus* — Ази кӹрӓн пӱӓн цымынивлӓ 
** Notiosoricini — 
*** *Megasorex* — 
*** *Notiosorex* — 
** Soricini — 
*** *Sorex* — Кӹрӓн пӱӓн цымынивлӓ
Вӹдкаля

**Вӹдкаля** ( ; алыкмарла *вӱдколя*) — цымыни йишвлӓн йыхыш пырышы Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ выд йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 3 вӹдкаля цымыни улы. Кытшы 7–10 см, пачыжы 4,5–8 см, нелӹцшӹ 12–18 г якте шоэш. 

## Йишвлӓ
* *Neomys fodiens* — Лачокла вӹдкаля
* *Neomys anomalus* — Изи вӹдкаля
* *Neomys schelkovnikovi* — Шелковников вӹдкаля
Шуран капшангы

**Шуран капшангы** ( ; алыкмарла *тӱканкопшаҥге*) — Scarabaeidae йыхыш пырышы Палеарктика регионвлӓштӹ (Европа Йыдпел Африка дӓ Ази) вӓшлиӓлтшӹ капшангы. Кытшы 20–40 мм лин кердеш, шӹренжок 47 мм якте веле. 

Категори:Капшангывлӓ
Колорадо капшангы

**Колорадо капшангы** () — Chrysomelidae йыхыш пырышы Йыдпел Америкышты, Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ тури качшы капшангы. Кытшы 7–10 мм лин кердеш, шӹренжок 15 мм якте веле. 

Лӹмжӹм АУШ штатшы Колорадо лӹмеш пумы.

Категори:Капшангывлӓ
Адмирал (лӹпӹ)

**Адмирал** () — Nymphalidae йыхыш пырышы Йыдпел Африкышты, Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ лӹпӹ. Шылдыржы 45–50 мм, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 50–65 мм якте шоэш. Адмирал лӹпӹвлӓ 1 и нӓрӹ ӹлӓт. 

Категори:Лӹпӹвлӓ
Ази шуран капшангы

**Ази шуран капшангы** () — Scarabaeidae йыхыш пырышы Азиштӹ (Бангладеш, Камбоджа, Китай, Индонези, Лаос, Малайзи, Мьянма, Пакистан, Филиппинвлӓ, Шри-Ланка]], Тайвань]], Таиланд]] дӓ Вьетнам) вӓшлиӓлтшӹ кого капшангы. Кытшы 30–50 мм лин кердеш. 

Категори:Капшангывлӓ
Япони шуран капшангы

**Япони шуран капшангы** () — Scarabaeidae йыхыш пырышы Азиштӹ (Ирвел Китай, Корей, Япони, Филиппинвлӓ) вӓшлиӓлтшӹ кого капшангы. Озыжы 82 мм, ӓвӓжӹ 39–47 мм якте шот.

## Лӹвӓл йишвлӓ
* *Allomyrina dichotoma dichotoma*
* *Allomyrina dichotoma inchachina*
* *Allomyrina dichotoma septentrionalis*
* *Allomyrina dichotoma takarai*
* *Allomyrina dichotoma tunobosonis*

Категори:Капшангывлӓ
Атлас капшангы

**Атлас капшангы** () — Scarabaeidae йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ дӓ Малайзиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кого шуран капшангы. Кытшы 40–110 мм лин кердеш. 

## Лӹвӓл йишвлӓ
* Chalcosoma atlas atlas — 50–100 мм
* Chalcosoma atlas hesperus — 50–110 мм
* Chalcosoma atlas shintae — 40–100 мм
* Chalcosoma atlas mantetsu — 50–90 мм
* Chalcosoma atlas keyboh — 50 мм
* Chalcosoma atlas butonensis — 50 мм
* Chalcosoma atlas simeuluensis — 50–70 мм

Категори:Капшангывлӓ
Австрали шуран капшангы

**Австрали шуран капшангы** () — Scarabaeidae йыхыш пырышы Бисмарк архипелаг дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кого шим капшангы. Кытшы 35–60 мм лин кердеш. 

Категори:Капшангывлӓ
Слон капшангы

**Слон капшангы** () — Scarabaeidae йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Мексикышты, Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кого шуран капшангы. Кытшы 7–12 см лин кердеш. 

## Лӹвӓл йишвлӓ
* *Megasoma elephas elephas* 
* *Megasoma elephas iijimai* 
* *Megasoma elephas occidentalis* 

Категори:Капшангывлӓ
Тымана лӹпӹ

**Тымана лӹпӹвлӓ** () — лӹпӹвлӓн йыхыш пырышы Палеарктика регионышты, Европышты, Азиштӹ дӓ Йыдпел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ лӹпӹвлӓ. Цилӓжӹ 35 000 тӹрлӹ тымана лӹпӹ улы. Лӹпӹвлӓн сек изижӹн шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 25–45 мм, сек когожы 80–130 мм якте шот.

## Йишвлӓ
* *Agrotis segetum* — Азым лӹпӹ
* *Apamea anceps* — Луды пӹрцӹ тымана лӹпӹ
* *Apamea sordens* — Лачокла пӹрцӹ тымана лӹпӹ
* *Hydraecia micacea* — Тури тымана лӹпӹ
* *Mamestra brassicae* — Кавшта тымана лӹпӹ
* *Panolis flammea* — Йӓктӹ тымана лӹпӹ
* *Ophiusa tirhaca* — Фисташка тымана лӹпӹ
Кавшта тымана лӹпӹ

**Кавшта тымана лӹпӹ** () — тымана лӹпӹвлӓн йыхыш пырышы Палеарктика регионышты, Европышты, Азиштӹ дӓ Йыдпел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ кавшта качшы изи лӹпӹ. Шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 34–50 мм якте шоэш. 

Категори:Тымана лӹпӹвлӓ
Тури тымана лӹпӹ

**Тури тымана лӹпӹ** () — тымана лӹпӹвлӓн йыхыш пырышы Палеарктика регионышты, Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ тури качшы изи лӹпӹ. Шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 28–45 мм якте шоэш. 

Категори:Тымана лӹпӹвлӓ
Фисташка тымана лӹпӹ

**Фисташка тымана лӹпӹ** () — тымана лӹпӹвлӓн йыхыш пырышы Палеарктика регионын тропикивлӓ дон субтропиквлӓштӹ, Европышты, Азиштӹ дӓ Йыдпел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ фисташка (*Pistacia lentiscus* дон *Pistacia terebinthus*) качшы лӹпӹ. Шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 50–80 мм якте шоэш. 

Категори:Тымана лӹпӹвлӓ
Геркулес капшангы

**Геркулес капшангы** () — Scarabaeidae йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Мексикышты, Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты дон Изи Антил ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кого шуран капшангы. Озыжы 171 мм, ӓвӓжӹ 80 мм якте шот. Озыжын кытышты шӹренжок 125–145 мм якте веле. 

## Лӹвӓл йишвлӓ
* *Dynastes hercules baudrii*
::Туан вел: Мартиника дӓ Изи Антил ошмаотывлӓ.
::Озыжы: 50~100 мм; ӓвӓжӹ: 45~55 мм.

* *Dynastes hercules bleuzeni*
::Туан вел: Венесуэла
::Озыжы: 55~155 мм; ӓвӓжӹ: 45~75 мм.

* *Dynastes hercules ecuatorianus*
::Туан вел: Колумби, Перу, Эквадор, Венесуэла
::Озыжы: 55~165 мм; ӓвӓжӹ: 50~80 мм.

* *Dynastes hercules hercules*
::Туан вел: Гваделупа, Доминика Республика
::Озыжы: 45~171 (max : 178 мм?); ӓвӓжӹ: 50~80 мм

* *Dynastes hercules lichyi*
::Туан вел: вадывел Венесуэла, покшал Колумби, покшал Эквадор, Перу, йыдпел Боливи
::Озыжы: 55~160 мм; ӓвӓжӹ: 50~80 мм.

* *Dynastes hercules morishimai*
::Туан вел: Боливи
::Озыжы: 55~140 мм; ӓвӓжӹ: 50~75 мм.

* *Dynastes hercules occidentalis*
::Туан вел: Колумби, Эквадор, Панама
::Озыжы: 55~145 мм; ӓвӓжӹ: 50~80 мм.

* *Dynastes hercules paschoali*
::Туан вел: Бразили
::Озыжы: 55~140 мм; ӓвӓжӹ: 50~70 мм.

* *Dynastes hercules reidi*
::Туан вел: Сент-Люси
::Озыжы: 50~110 мм; ӓвӓжӹ: 50~65 мм.

* *Dynastes hercules septentrionalis*
::Туан вел: Мексика, Белиз, Гондурас, Гватемала, Никарагуа, Коста-Рика, Панама
::Озыжы: 55~150 мм; ӓвӓжӹ: 50~75 мм.

* *Dynastes hercules takakuwai*
::Туан вел: Бразили
::Озыжы: 55~140 мм; ӓвӓжӹ: 50~75 мм.

* *Dynastes hercules trinidadensis*
::Туан вел: Тринидад дӓ Тобаго
::Озыжы: 55~140 мм; ӓвӓжӹ: 50~75 мм.

* *Dynastes hercules tuxtlaensis*
::Туан вел: Мексика
::Озыжы: 55~110 мм; ӓвӓжӹ: 50~65 мм.

Категори:Капшангывлӓ
Табак капшангы

**Табак капшангы** () — Anobiidae йыхыш пырышы пантропиквлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ табак качшы изи капшангы. Кытшы 2–3 мм лин кердеш. 

Категори:Капшангывлӓ
Азым лӹпӹ

**Азым лӹпӹ** ( ; алыкмарла *озым лыве*) — тымана лӹпӹвлӓн йыхыш пырышы Палеарктика регионышты, Европышты, Азиштӹ дӓ Йыдпел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ сакырушман, кечӹвуй, кукуруза дӓ прос качшы лӹпӹ. Шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 32–42 мм якте шоэш. 

Категори:Тымана лӹпӹвлӓ
Махаон

**Махаон** () — Papilionidae йыхыш пырышы Палеарктика регионышты, Европышты, Азиштӹ,  Йыдпел Африкышты дӓ Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ Зонтичные качшы лӹпӹ. Шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 65–86 (озы) 74–95 (ӓвӓ) мм якте шоэш. 

(MHNT) Papilio machaon - Chęciny (Mazovie) - Poland - male dorsal.jpg| ♂ 
(MHNT) Papilio machaon - Chęciny (Mazovie) - Poland - male ventral.jpg| ♂   △
Papilio machaon MHNT CUT 2013 3 11 Cahors Female.jpg|♀ 

## Качкышвлӓжӹ
Махаонын лӹпӹшукшын качкышвлӓжӹ: палдыран (*Heraclium*), морко (*Daucus*), укроп (*Anethum*), петрушка (*Petroselinum*), шӹмӓвыч (*Angelica*), бутень (*Chaerophyllum*), горичник (*Peucedanum*), прангос (*Prangos*), фенхель (*Foeniculum*), порезник (*Libanotis*), гирча (*Selinum*), гирчовница (*Thyselium*), сельдерей (*Apium*), цӓнгӓвыч (*Carum*), бедренец (*Pimpinella*), резак (*Falcaria*).

Категори:Лӹпӹвлӓ
Белорусси

**Белорусси** тенгеок **Ош Руш эл** (ош рушла Беларусь; официал лӹмжӹ — **Белорусси Республика** [ош рушла Рэспубліка Беларусь]) — Ирвел Европыштыш кугижӓнӹш. Йыд-ирвелнӹ Россий, кечӹвӓлвелнӹ Украина, вадывелнӹ Польша, йыд-вадывелнӹ Литва дӓ Латви доно пӹсмӓным кыча. 2015-шӹ ин тӹштӹ 9 481,1 эдем ӹлен. Кугижӓнӹшӹн территорижӹ 207 595 км². Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Минск.
Ыжар вуян танагра

**Ыжар вуян танагра** () — танагра йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Бразили, Перу дӓ Аргентина) вӓшлиӓлтшӹ танагра. Кытшы 11,5–13 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 13.5 см якте шоэш. 

Категори:Танагравлӓ
Ыжар танагра

**Ыжар танагра** () — танагра йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты (Коста-Рика, Панама, Эквадор, Боливи, Бразили дӓ Тринидад дӓ Тобаго) вӓшлиӓлтшӹ танагра. Кытшы 14 см, нелӹцшӹ 19.5 г якте шоэш. 

Категори:Танагравлӓ
Симсӹ дакнис

**Симсӹ дакнис** () — танагра йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ дакнис. Кытшы 12.7 см, нелӹцшӹ 13 г якте шоэш. 

## Лӹвӓл йишвлӓ
* Ирвел тӹшкӓ 
** *Dacnis cayana paraguayensis* — йыд-ирвел Аргентина, ирвел Парагвай дӓ ирвел дон кечӹвӓл Бразили. 
** *Dacnis cayana cayana* — ирвел Колумби, Венесуэла, Тринидад дӓ Тобаго, Бразили дӓ Гайана.
* Йыдпел тӹшкӓ 
** *Dacnis cayana callaina* — вадывел Коста-Рика дӓ йыд-вадывел Панама.
** *Dacnis cayana ultramarina* — кечӹвӓл Панама дӓ йыд-вадывел Колумби.
* Вадывел тӹшкӓ 
***Dacnis cayana napaea* — йыдпел Колумби.
** *Dacnis cayana baudona* — Колумби, кечӹвӓл-вадывел дон вадывел Эквадор дӓ кечӹвӓл Гайана.
** *Dacnis cayana coerebicolor* — йыдпел Колумби.
** *Dacnis cayana glaucogularis* — кечӹвӓл-ирвел Колумби, йыдпел Эквадор, йыдпел Перу. 

Категори:Танагравлӓ
Якшар калпакан танагра

**Якшар калпакан танагра** () — танагра йишвлӓн йыхыш пырышы Изи Антил ошмаотывлӓштӹш Сент-Винсент дӓ Гренадинвлӓ ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ танагра. Кытшы 15 см якте шоэш. Пӹжӓшӹштӹ 2 мыны якте лин кердеш. 

Категори:Танагравлӓ
Симсӹ калпакан танагра

**Симсӹ калпакан танагра** () — танагра йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (ирвел Бразили, йыд-ирвел Аргентина дӓ ирвел Парагвай) вӓшлиӓлтшӹ танагра. Кытшы 13 см якте шоэш. 

Категори:Танагравлӓ
Дакнис

**Дакнисвлӓ** () — танагра йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ яргата цӹреӓн изи кеквлӓ. Цилӓжӹ 10 тӹрлӹ дакнис улы. 

## Йишвлӓ
* *Dacnis berlepschi* — Якшар онган дакнис
* *Dacnis cayana* — Симсӹ дакнис
* *Dacnis egregia* — Maskenpitpit gelbbauch 
* *Dacnis lineata* — Maskenpitpit weißbäuchig 
* *Dacnis nigripes* — Шим ялан дакнис
* *Dacnis venusta* — Краснобёдрый дакнис 
* *Dacnis hartlaubi* — Бирюзовый дакнис 
* *Dacnis viguieri* — Панама дакнис 
* *Dacnis flaviventer* — Сарикӓ мӹшкӹрӓн дакнис
* *Dacnis albiventris* — Ош мӹшкӹрӓн дакнис

Категори:Танагравлӓ
Ыжар логерӓн танагра

**Ыжар логерӓн танагра** () — танагра йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Боливи, Эквадор дӓ Перу) вӓшлиӓлтшӹ танагра. 

Категори:Танагравлӓ
Царамак йишвлӓ

**Царамаквлӓ** ӓль **царамак йишвлӓ** () — орави ганьывлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ, Австралиштӹ, Африкышты дӓ Европышты вӓшлиӓлтшӹ капшангы (*Oriolus*) дӓ фрукт (*Sphecotheres*) качшы ыжаралгы-сар цӹреӓн мырышы кеквлӓ. Цилӓжӹ 28 тӹрлӹ царамак улы. Кытшы 10–20 см лин кердеш.

## Йишвлӓ
* *Oriolus* — Лачокла царамаквлӓ 
** *Oriolus albiloris* — Филиппин царамак 
** *Oriolus auratus* — Африканская жёлтая иволга 
** *Oriolus bouroensis* — Буру царамак 
** *Oriolus brachyrhynchus* — Симсӹ шылдыран царамак 
** *Oriolus chinensis* — Китайская черноголовая иволга 
** *Oriolus chlorocephalus* — Ыжар вуян царамак 
** *Oriolus crassirostris* — Кого нерӓн царамак 
** *Oriolus cruentus* — Малиновогрудая иволга 
** *Oriolus flavocinctus* — Мангровая иволга 
** *Oriolus forsteni* — Форстен царамак 
** *Oriolus hosii* — Шим царамак 
** *Oriolus isabellae* — Изабелла царамак 
** *Oriolus larvatus* — Масковая иволга 
** *Oriolus mellianus* — Серебряная иволга 
** *Oriolus melanotis* — Sundapirol 
** *Oriolus monacha* — Иволга-монашенка 
** *Oriolus oriolus* — **[[Царамак]]** тенгеок **[[Ӹжӹвӹр]]**
** *Oriolus nigripennis* — Шим шылдыран царамак 
** *Oriolus percivali* — Bergpirol 
** *Oriolus phaeochromus* — Хальмахера царамак 
** *Oriolus sagittatus* — Полосатая иволга 
** *Oriolus steerii* — Philippinenpirol 
** *Oriolus szalayi* — Кӹрӓн царамак 
** *Oriolus tenuirostris* — Schmalschnabelpirol 
** *Oriolus traillii* — Кровавая иволга 
** *Oriolus xanthonotus* — Пестробокая иволга 
** *Oriolus xanthornus* — Шим вуян царамак 
* *Sphecotheres* — Фиговые иволги 
** *Sphecotheres flaviventris* — Nördlicher Feigenpirol 
** *Sphecotheres hypoleucus* —  Wetarfeigenpirol 
** *Sphecotheres vieilloti* — Australischer Feigenpirol 
** *Sphecotheres viridis* — Feigenpirol 

## Анжалаш
*Америка царамаквлӓ (Icteridae)
Орави йишвлӓ

**Оравивлӓ** ӓль **орави йишвлӓ** () — орави ганьывлӓн йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ дӓ Африкышты вӓшлиӓлтшӹ нӱшмӹ качшы изи мырышы кеквлӓ. Цилӓжӹ 48 тӹрлӹ кошыгек улы. Кытшы 10–20 см лин кердеш.

## Йишвлӓ
* *Passer* — Лачокла оравивлӓ
** *Passer ammodendri* — Саксаул орави
** *Passer domesticus* — Орави
** *Passer italiae* — Итали орави
** *Passer hispaniolensis* — Шим онган орави
** *Passer pyrrhonotus* — Тугай орави
** *Passer castanopterus* — Сомали орави
** *Passer rutilans* — Сӧрӓн орави
** *Passer flaveolus* — Сарикӓ мӹшкӹрӓн орави
** *Passer moabiticus* — Моав орави
** *Passer iagoensis* — Кабо-Верде орави
** *Passer insularis* — Сокотра орави
** *Passer motitensis* — Кого орави
** *Passer rufocinctus* — Кени орави
** *Passer melanurus* — Кечӹвӓлвел Африка орави
** *Passer griseus* — Луды вуян орави
** *Passer swainsonii* — Свенсон орави
** *Passer gongonensis* — Попугай нерӓн орави
** *Passer suahelicus* — Суахили орави 
** *Passer diffusus* — Дамара орави
** *Passer simplex* — Пустыня орави 
** *Passer montanus* — Ныр орави
** *Passer luteus* — Сарикӓ орави
** *Passer euchlorus* — Арави шӧртньӹ орави
** *Passer eminibey* — Каштан цӹреӓн орави
* *Petronia* — Каменные воробьи 
** *Petronia petronia* — Каменный воробей 
** *Petronia superciliaris* тенгеок *Gymnoris superciliaris* — Желтогорлый каменный воробей 
** *Petronia dentata* тенгеок *Gymnoris dentata* — Малый каменный воробей 
** *Petronia pyrgita* тенгеок *Gymnoris pyrgita* — Большой каменный воробей 
** *Petronia xanthocollis* тенгеок *Gymnoris xanthocollis* — Индийский каменный воробей 
* *Carpospiza brachydactyla* — Кӹтӹк парнян орави
* *Montifringilla* — Лым оравивлӓ
** *Montifringilla nivalis* — Лым орави
** *Montifringilla henrici* — Генри лым орави
** *Montifringilla adamsi* — Тибет лым орави
** *Montifringilla taczanowskii* тенгеок *Onychostruthus taczanowskii* — Тачановски лым орави
** *Montifringilla davidiana* тенгеок *Pyrgilauda davidiana* — Монголи лым орави
** *Montifringilla ruficollis* тенгеок *Pyrgilauda ruficollis* — Якшар шӱӓн лым орави
** *Montifringilla blanfordi* тенгеок *Pyrgilauda blanfordi* — Блэнфорд лым орави
** *Montifringilla theresae* тенгеок *Pyrgilauda theresae* — Афганистан лым орави
* *Plocepasser* — Кошы оравивлӓ 
** *Plocepasser mahali* — Кошы орави 
** *Plocepasser superciliosus* — Каштановоголовый ткачиковый воробей 
** *Plocepasser rufoscapulatus* — Каштановощекый ткачиковый воробей 
** *Plocepasser donaldsoni* — Тӹшкӓ кошы орави 
* *Histurgops ruficauda* — Якшар пачан кошыгек (южгынам кошыгек Ploceidae йишвлӓн пырышы) 
* *Pseudonigrita* — Общественные ткачи (южгынам кошыгек Ploceidae йишвлӓн пырышы) 
***Pseudonigrita arnaudi* — Сероголовый общественный ткач  
***Pseudonigrita cabanisi* — Черноголовый общественный ткач 
* *Philetairus* (южгынам кошыгек Ploceidae йишвлӓн пырышы) 
** *Philetairus socius* — Обыкновенный общественный ткач
Той кӹшкӹ

**Той кӹшкӹ** (; алыкмарла *тойгишке*) — Colubridae йиш группыш пырышы Европышты дон вадывел Азиштӹ (Турци, Азербайджан, Армени дӓ Иран) вӓшлиӓлтшӹ эксӹкдӹмӹ кӹшкӹ. Кытшы 60–75 см лин кердеш, шӹренжок 83–92 см якте веле. 

## Лӹвӓл йишвлӓ
**Coronella austriaca austriaca*
**Coronella austriaca acutirostris*
**Coronella austriaca fitzingeri*

Категори:Кӹшкӹвлӓ
Шим кӹшкӹ

**Шим кӹшкӹ** (; алыкмарла *шемгишке*) — шим кӹшкӹ йишвлӓн йиш группыш пырышы Европышты Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ эксӹкӹм кандышы кӹшкӹ. Кытшы 60–90 см, нелӹцшӹ 50–180 г якте лин кердеш.

## Лӹвӓл йишвлӓ
**Vipera berus berus* — (Мары Элыштыш лӹвӓл йиш)
**Vipera berus bosniensis* — 
**Vipera berus sachalinensis* — 

Категори:Кӹшкӹвлӓ
Фукси

**Фукси** () — войтун йишвлӓн йыхыш пырышы тропиквлӓ дон субтропиквлӓштӹ, Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты дон У Зеландиштӹ вӓшлиӓлтшӹ декоративный пеледӹшӓн тӹшкӓ форман кушкышвлӓ. Цилӓжӹ 110 тӹрлӹ фукси улы. 

Кӱкшӹцшӹ 0.2–4 м лин кердеш, шӹренжок (*Fuchsia excorticata*) 12–15 м якте веле. 

Пеледӹшвлӓжӹ сергӓ форман, кок цӹрӓан ылыт, кытышты доно 4-5 см якте лин кердӹт. 

## Лӹмжӹ
Лӹмжӹм немӹц ботаник Леонарт Фукс (Leonhart Fuchs, 1501–1566) лӹмеш пумы.

## Йишвлӓ
* *Fuchsia boliviana* — Боливи фукси
* *Fuchsia coccinea* — Фуксия ярко-красная
* *Fuchsia fulgens* — Фуксия блестящая
* *Fuchsia gracilis* — Фуксия изящная
* *Fuchsia magellanica* — Магеллан фукси
* *Fuchsia microphylla* — Изи ӹлӹштӓшӓн фукси
* *Fuchsia paniculata* — Фуксия метельчатая
* *Fuchsia triphylla* — Кымыт ӹлӹштӓшӓн фукси
* *Fuchsia speciosa* — Фуксия красивая
* *Fuchsia splendens* — Фуксия сверкающая

Категори:Войтун йишвлӓ
Категори:Пеледӹшвлӓ
Войтун йишвлӓ

**Войтун йишвлӓ** () — Миртоцветные йыхыш пырышы шуды, тӹшкӓ дӓ изи пушӓнгӹ форман кушкышвлӓ. Цилӓжӹ 650 тӹрлӹ войтун улы. 

## Йишвлӓ
* Подсемейство Ludwigioideae
** *Ludwigia* — Людвиги
* Подсемейство Onagroideae
** Триба Circaeeae
*** *Circaea* — Двулепестник
*** *Fuchsia* — Фукси
** Триба Epilobieae — Войтун дӓ/ӓль ӹрлӹхӓн шуды
*** *Chamerion* — Иван-чай
*** *Epilobium* — Кипрей
** Триба Gongylocarpeae
*** *Gongylocarpus* — 
** Триба Hauyeae
*** *Hauya* — Хауя
** Триба Lopezieae
*** *Lopezia* — Лопеси
*** *Megacorax* — 
** Триба Onagreae
*** *Camissonia* 
*** *Camissoniopsis* 
*** *Chylismia* 
*** *Chylismiella* 
*** *Clarkia* — Кларки
*** *Eremothera* — 
*** *Eulobus* — 
*** *Gayophytum* — 
*** *Oenothera* — Ослинник
*** *Taraxia* — 
*** *Xylonagra* —
Вӹд кымыжвуй

**Вӹд кымыжвуй** () — Colubridae йиш группыш кымыжвуй йыхыш пырышы кечӹвӓл Европышты дӓ вадывел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кол дӓ пачдымывлӓ (жава, мыни дӓ ӱшвуй) качшы эксӹкдӹмӹ вӹд кӹшкӹ. Кытшы 1.0–1.3 см лин кердеш. Ӓвӓ вӹд кымыжвуйвла, озывлӓ гӹц изирӓк ылыт. 

Категори:Кӹшкӹвлӓ
Кого вуян кымыжвуй

**Кого вуян кымыжвуй** () — Colubridae йиш группыш кымыжвуй йыхыш пырышы Турци, Грузи, Азербайджан дӓ Российиштӹ (Кавказиштӹ) вӓшлиӓлтшӹ тритон, пачдымывлӓ (жава, мыни дӓ ӱшвуй), кол дӓ каля качшы эксӹкдӹмӹ вӹд кӹшкӹ. Кытшы 90–120 см лин кердеш. 

## Ажедмӓшвлӓ
  

Категори:Кӹшкӹвлӓ
Тупӹрдӹдӹмӹ йӓнвлӓ

Тупӹрдӹдӹмӹ йӓнвлӓ


**Тупӹрдӹдӹмӹ йӓнвлӓ** () — тупӹрдӹ уке йӓнвлӓ. 

## Классификаци
*Porifera — губкавлӓ
*Placozoa — пластинчатые
*Ctenophora — гребневики
*Cnidaria — стрекающие
*Myxozoa
*Acoelomorpha
*Kinorhyncha — киноринхвлӓ
*Priapulida — приапулидвлӓ
*Loricifera — лорицифервлӓ
*Nematoda — нематодвлӓ
*Nematomorpha — шӹртӹгӹшкӹвлӓ
*Tardigrada — мызыргышывлӓ
*Onychophora — онихофорвлӓ
*Arthropoda — ежӹнгӓн яланвлӓ
*Plathelminthes — плоские черви
*Gastrotricha — брюхоресничные черви
*Mollusca — моллюсквлӓ
*Nemertea — немертинвлӓ
*Annelida — шӓргӓшӓн шукшвлӓ 
*Echiura — эхиурвлӓ
*Sipuncula — сипункулидвлӓ
*Rotatoria — коловратки
*Acanthocephala — скребни
*Gnathostomulida — гнатостомулидвлӓ
*Micrognathozoa
*Phoronida — форонидвлӓ
*Brachiopoda — плеченогие
*Bryozoa — мшанки
*Cycliophora — циклиофорвлӓ
*Entoprocta — внутрипорошицевые
*Orthonectida — ортонектидвлӓ
*Rhombozoa — дициемидвлӓ
*Chaetognatha — щетинкочелюстные
*Xenoturbellida
*Echinodermata — имӓн каваштанвлӓ 
*Hemichordata — полухордовые
**Cephalochordata — головохордовые
**Tunicata — оболочники

## Анжалаш
* Тупӹрдӓнвлӓ
Питон

**Питон йишвлӓ** () — Alethinophidia группыш пырышы Африкышты, кечӹвӓл дон кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӹшкӹвлӓ. Цилӓжӹ 26 тӹрлӹ питон улы. 

Питонвлӓн сек изижӹн (*Antaresia perthensis*) кытышты 70–90 см, сек когожы (*Python reticulatus*) 6.95 м якте лин кердеш. 

## Йишвлӓ
* *Antaresia* — Ала питонвлӓ
** *Antaresia childreni* — Чилдрен ала питон 
** *Antaresia maculosa* — Ала питон
** *Antaresia perthensis* — Изи ала питон
** *Antaresia stimsoni* — Стимсон ала питон
* *Aspidites* — Шим вуян питонвлӓ
** *Aspidites melanocephalus* — Шим вуян питон
** *Aspidites ramsayi* — Рамсей питон
* *Bothrochilus boa* — Шӓргӓшӓн питон
** *Leiopython albertisii* — Ош тӹрвӓн питон
* *Liasis* — Вӹд питонвлӓ
** *Liasis fuscus* — Кӹрӓн вӹд питон
** *Liasis mackloti* — Индонези вӹд питон
** *Liasis olivaceus* — Ыжарикӓ вӹд питон
** *Apodora papuana* — Кого вӹд питон
* *[[Morelia]]* — Ромбические австралийские питоны
** *Morelia bredli* — Покшал Австрали питон
** *Morelia carinata* — Торешлуан питон
** *Morelia spilota* — Ромбический питон, или ковровая змея
** *Morelia viridis* — Ыжар питон
** *Morelia amethistina* тенгеок *Simalia amethistina* — Аметист питон
** *Morelia boeleni* тенгеок *Simalia boeleni* — У Гвиней вӹд питон
** *Morelia clastolepis* тенгеок *Simalia clastolepis* — Серам питон
** *Morelia kinghorni* тенгеок *Simalia kinghorni* — Австрали аметист питон
** *Morelia nauta* тенгеок *Simalia nauta* — Танимбар питон
** *Morelia oenpelliensis* тенгеок *Simalia oenpelliensis* — Арнемленд питон
** *Morelia tracyae* тенгеок *Simalia tracyae* — Хальмахера питон
* *Python* — Лачокла питонвлӓ
** *Python anchietae* — Ангола питон
** *Python bivittatus* — Тёмный тигровый питон
** *Python breitensteini* —
** *Python brongersmai* —
** *Python curtus* — Пёстрый питон, или короткохвостый питон
** *Python kyaiktiyo* —
** *Python molurus* — Тигровый питон
** *Python natalensis* — Эфиопи питон
** *Python regius* — Королевский питон
** *Python reticulatus* — Сетчатый питон
** *Python sebae* — Иероглифовый питон, или скальный питон
** *Python timoriensis* — Тимор питон

## Йыхвлӓжӹ

**) Номинальный лӹвӓл йишвлӓ хӓлӓ уке.*
T) Типовой йых.

## Ажедмӓшвлӓ
Ош тӹрвӓн питон

**Ош тӹрвӓн питон** () — питонвлӓн йыхыш пырышы У Гвиней ошмаотышты (Индонези дон Папуа-У Гвиней) вӓшлиӓлтшӹ кӹшкӹ. Кытшы 213–300 см якте лин кердеш. 

Лӹмжӹм итальян естествоиспытатель дӓ орнитолог Луиджи Мария Д’Альбертис (Luigi D'Albertis, 1841 – 1901) лӹмеш пумы.

Категори:Питонвлӓ
У Гвиней вӹд питон

**У Гвиней вӹд питон** () — питонвлӓн йыхыш пырышы У Гвиней ошмаотышты (Индонези дон Папуа-У Гвиней) вӓшлиӓлтшӹ кӹшкӹ. Кытшы 2,75 (озы) 2,8 (ӓвӓ) м якте лин кердеш, шӹренжок 3,3 м якте веле. 

Лӹмжӹм голландец коллектор K. W. J. Boelen лӹмеш пумы.

Категори:Питонвлӓ
Кого вӹд питон

**Кого вӹд питон** () — питонвлӓн йыхыш пырышы У Гвиней ошмаотышты (Индонези дон Папуа-У Гвиней) вӓшлиӓлтшӹ йыд кӹшкӹ. Кытшы 5 м, нелӹцшӹ 22.5 кг якте лин кердеш. 

Категори:Питонвлӓ
Шӓргӓшӓн питон

**Шӓргӓшӓн питон** () — питонвлӓн йыхыш пырышы Папуа — У Гвинейӹн Бисмарк Архипелагышты вӓшлиӓлтшӹ йыд кӹшкӹ. Кытшы 152–183 см якте лин кердеш. 

Категори:Питонвлӓ
Ала питонвлӓ

**Ала питонвлӓ** () — питонвлӓн йыхыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӹшкӹвлӓ. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ ала питон улы. Ала питонвлӓн сек изижӹ (*A. perthensis*) 40 см, сек когожы (*A. maculosa*) 100–140 см якте шот.

## Йишвлӓ
* *Antaresia childreni* — Чилдрен ала питон 
* *Antaresia maculosa* — Ала питон
* *Antaresia perthensis* — Изи ала питон
* *Antaresia stimsoni* — Стимсон ала питон

Категори:Питонвлӓ
Чилдрен ала питон

**Чилдрен ала питон** () — питонвлӓн йыхыш пырышы йыдпел Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӹшкӹ. Кытшы 80–100 см якте шоэш. 

Лӹмжӹм британи химик, минералог дӓ зоолог Джон Джордж Чилдрен (John George Children, 1777 – 1852) лӹмеш пумы.

Категори:Питонвлӓ
Ала питон

**Ала питон** () — питонвлӓн йыхыш пырышы йыдпел Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӹшкӹ. Кытшы 100–140 см якте шоэш. 

Категори:Питонвлӓ
Кӹрӓн вӹд питон

**Кӹрӓн вӹд питон** () — питонвлӓн йыхыш пырышы У Гвиней ошмаотышты (Индонези дон Папуа-У Гвиней) дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӹшкӹ. Кытшы 1.5–2 м лин кердеш, шӹренжок 3 м якте веле. 

Категори:Питонвлӓ
Шим вуян питонвлӓ

**Шим вуян питонвлӓ** () — питонвлӓн йыхыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӹшкӹвлӓ. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ шим вуян питон улы. Кытшы 1.5–2 м якте шот.

## Йишвлӓ
** *Aspidites melanocephalus* — Шим вуян питон
** *Aspidites ramsayi* — Рамсей Австрали питон

Категори:Питонвлӓ
Рамсей питон

**Рамсей питон** тенгеок **вома** () — питонвлӓн йыхыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ йыд кӹшкӹ. Кытшы 1.5 м лин кердеш, шӹренжок 2,7 м якте веле. 

Лӹмжӹм австрали орнитолог Эдвард Пирсон Рамсей (Edward Pierson Ramsay, 1842 – 1916) лӹмеш пумы.

Категори:Питонвлӓ
Morelia

**Morelia** () — питонвлӓн йыхыш пырышы Индонези, Папуа-У Гвиней дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӹшкӹвлӓ. Цилӓжӹ 4–13 тӹрлӹ вӹд питон улы. 

## Йишвлӓ
* *Morelia*
** *Morelia bredli* — Покшал Австрали питон
** *Morelia carinata* — Торешлуан питон
** *Morelia spilota* — Ромбический питон, или ковровая змея
** *Morelia viridis* — Ыжар питон
* *Simalia* 
** *Morelia amethistina* тенгеок *Simalia amethistina* — Аметист питон
** *Morelia boeleni* тенгеок *Simalia boeleni* — У Гвиней вӹд питон
** *Morelia clastolepis* тенгеок *Simalia clastolepis* — Серам питон
** *Morelia kinghorni* тенгеок *Simalia kinghorni* — Австрали аметист питон
** *Morelia nauta* тенгеок *Simalia nauta* — Танимбар питон
** *Morelia oenpelliensis* тенгеок *Simalia oenpelliensis* — Арнемленд питон
** *Morelia tracyae* тенгеок *Simalia tracyae* — Хальмахера питон

Категори:Питонвлӓ
Вӹд питонвлӓ

**Вӹд питонвлӓ** () — питонвлӓн йыхыш пырышы У Гвиней ошмаотышты (Индонези дон Папуа-У Гвиней) дӓ йыдпел дон вадывел Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӹшкӹвлӓ. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ вӹд питон улы. Кытшы 1.5–4 м якте шот.

## Йишвлӓ
* *Liasis fuscus* — Кӹрӓн вӹд питон
* *Liasis mackloti* — Индонези вӹд питон
* *Liasis olivaceus* — Ыжарикӓ вӹд питон

Категори:Питонвлӓ
Изи ала питон

**Изи ала питон** () — питонвлӓн йыхыш пырышы вадывел Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӹшкӹ. Кытшы 40-70 см, нелӹцшӹ 210 г якте шоэш.

Категори:Питонвлӓ
Стимсон ала питон

**Стимсон ала питон** () — питонвлӓн йыхыш пырышы вадывел дӓ покшал Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӹшкӹ. Кытшы 70-80 см якте шоэш. 

Лӹмжӹм Британи музейӹн директоржӹ A. F. Stimson лӹмеш пумы.

Категори:Питонвлӓ
Ыжар питон

**Ыжар питон** () — питонвлӓн йыхыш пырышы Индонези, Папуа-У Гвиней дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӹшкӹ. Кытшы 150–180 см якте лин кердеш, ӓвӓвлӓжӹ шӹренжок 200 см якте веле. Ӓвӓжӹн нелӹцшӹ 1600 г, шӹренжок 2200 г якте лин кердеш. 

Категори:Питонвлӓ
Покшал Ази кобра

**Покшал Ази кобра** () — аспидвлӓн йыхыш пырышы Покшал Азиштӹ (Туркменистан, Таджикистан, Узбекистан, Кыргызстан, Афганистан, Пакистан, йыд-ирвел Иран дӓ йыд-вадывел Инди) вӓшлиӓлтшӹ эксӹкӹм кандышы агрессивный кобра кӹшкӹ. Кытшы 1 м лин кердеш, шӹренжок 1.5 м якте веле. 

Категори:Кӹшкӹвлӓ
Ыжарикӓ вӹд питон

**Ыжарикӓ вӹд питон** () — питонвлӓн йыхыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӹшкӹ. Кытшы 2 м лин кердеш, шӹренжок 4 м якте веле. 

## Лӹвӓл йишвлӓ
**Liasis olivaceus barroni* — 
**Liasis olivaceus olivaceus* 

Категори:Питонвлӓ
Якшар кыткы

**Якшар кыткы** () — кыткывлӓн йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ дӓ Йыдпел Америкышты ӹлӹшӹ кыткы. Палеарктика регионышты шӹренок вӓшлиӓлтшӹ кыткы. Кытшы 5 мм якте шоэш. 

Категори:Кыткывлӓ
Йӓнгӓр кыткы

**Йӓнгӓр кыткы** ( ; алыкмарла *яҥгаргутко*) — — кыткывлӓн йыхыш пырышы Европышты дӓ Сибирь якте йыдпел Азиштӹ ӹлӹшӹ кыткы. Кытшы 6–14 мм лин кердеш, шӹренжок 9–12 мм якте веле. 

Категори:Кыткывлӓ
Шим кыткы

**Шим кыткы** ( ; алыкмарла *шемгутко*) — — кыткывлӓн йыхыш пырышы Европышты дӓ Азиштӹ ӹлӹшӹ кыткы. Кытшы 3–4,5 (пӓшӓзӹ), 4–5,5 (озы), 7,5–10 (ӓвӓ) мм якте веле. Шим кыткы ӓвӓвлӓ 15 и нӓрӹ ӹлӓт. 

Категори:Кыткывлӓ
Лӧчкӓванды

**Лӧчкӓванды** () — лӧчкӓ йишвлӓн йыхыш пырышы Азиштӹ, Европышты, Йыдпел Африкышты дӓ Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ декоративный пеледӹшӓн тӹшкӓ форман кушкышвлӓ. Цилӓжӹ 100–250 тӹрлӹ лӧчкӓ улы. 

Категори:Лӧчкӓ йишвлӓ
Категори:Пеледӹшвлӓ