वीरगळ

इवलेसे|वीरगळ
'''''' म्हणजे वीर पुरुषांच्या स्मरणार्थ उभारण्यात आलेला (सहसा - दगडांचा अथवा लाकडाचा) स्तंभ असतो. यास वीरस्तंभ असेही म्हणतात. महाराष्ट्रात जुन्या देवळांच्या बाहेर वीरगळ आढळतात.
## इतिहास
वीरगळ परंपरा ही कर्नाटकातून महाराष्ट्रात आली असे मानले जाते. कर्नाटक राज्यात मोठे-मोठे वीरगळ आढळून येतात. त्यातील काही वीरगळ हे शिलालेखांनी युक्त आहेत. महाराष्ट्रात शिलालेख कोरलेले वीरगळ तुलनेने कमी आहेत. कानडी भाषेत कल्लू म्हणजे दगड. वीरकल्लू म्हणजे वीरांचा दगड. त्यावरून महाराष्ट्रात वीरगळ असा शब्द प्रचलित झाला असावा. 
या स्मारक शिळांवर कोणाचेही नाव नसते. फक्त चित्रे कोरलेली असतात. त्यावरून त्या वीराचे वीरकृत्य समजून येते. काही वीरगळांवर शिलालेखही असतात.

## विविध प्रकार
वीरगळांचे प्रमुख प्रकार दोन आहेत -

१) आयताकृती वीरगळ - फक्त समोरून किंवा ३ बाजूने कोरलेली
२) स्तंभ वीरगळ - चारही बाजूने कोरलेली

### उपप्रकार
ज्यामुळे वीरगती मिळाली त्यानुसार वर्गीकरण :

१. वीरबळी वीरगळ-
ही वीरगळ म्हणजे जे वीर राजा युद्धात जिंकावा म्हणून स्वतःचा स्वतःच्या हाताने शिरच्छेद करून घेत त्यांची शिळा होय.

२. गोवर्धन/गोधन वीरगळ-
यादव काळात गोधन हेच श्रेष्ठ धन होते मग त्याची प्राणी वा दुसऱ्या गावाकडून गोवर्धन/गोधन वीरगळ

३. पशू वीरगळ-
गावावर झालेला वाघ, रानगवे, इ. पशूंचा हल्ला परतवताना आलेले वीरमरण

४. द्वंद्व वीरगळ-
दोन गावातील तुल्यबळ वीरांचे युद्ध/ कुस्ती यात आलेले वीरमरण

५. डोली वीरगळ-
लग्न विधीत झालेले हल्ले, विघ्न दूर करताना आलेले वीरमरण.

६. गाववली परचक्र युद्ध-
एक वीर अनेकांशी लढताना आलेले वीरमरण

७. अश्वदल/गजदल वीरगळ-

८. मोठ्या युद्धात आलेले वीरमरण

९. चौर्य वीरगळ-
चोरांचे हल्ले परतवताना आलेले वीरमरण. यात चोरांकडे तलवारी तर ते लढणारे सामान्य असल्याने त्यांच्याकडे काठी असे चित्र कोरलेले असते.

९. साधू/संत वीरगळ-
राक्षसांचे हल्ले परतवताना साधूंना आलेले वीरमरण.

१०. सूर वीरगळ-
या शिलेवर अनेक वाद्य असतात. /एखाद्या कलाकारांचे वीरमरण

११. ताबूत वीरगळ-
विशेष स्मृती असलेल्या शिळा  

## अंकन
युद्ध ,दरबार, प्राणी, शिवलिंग, हार घेतलेले लोक, अंत्यसंस्कार , माणसांवर उभे बैल, ढाल तलवारी घेऊन युद्धे, विठ्ठल रखुमाई, कलश , वाघांशी युद्ध, नदी, झोपलेली माणसे, नंदीच्या पाठीवर पिंड अशी विविध चित्रे या शिळांवर कोरलेली दिसून येतात.

कोंढावळे येथे आयताकृती व स्तंभ वीरगळ आढळून येतात. गावाबाहेरील महादेवाच्या मंदिरामागे व जवळच असलेल्या स्मशानभूमीत अनेक वीरगळ चांगल्या स्थितीत आढळतात.मुळशी तालुक्यातील चिंचवड, वळणे, नाणेवली, नांदेवली या गावात देखील वेगवेगळ्या ठिकाणी वीरगळ आढळतात.

## महाराष्ट्रातील वैशिष्ट्यपूर्ण वीरगळ
*अहमदनगर जिल्ह्यातील कामरगाव तालुका या ठिकाणी देवनागरी शिलालेख असलेली दुर्मिळ वीरगळ इतिहास अभ्यासक डॉ.संजय बोरुडे आणि श्री. सतीश सोनवणे यांनी शोधून काढली. महाराष्ट्रात शिलालेख असलेल्या मोजक्याच वीरगळी आहेत. शिला-लेखाचे वाचन अद्याप कोणी केलेले नाही. 

* जिल्हा रायगड, तालुका माणगाव येथील उंबरडी गावात शिवमंदिरात ४५ वेगवेगळे वीरगळ आहेत.

* दिवेआगर जवळील देगाव शिव मंदिरातील वीरगळ - यातील एकावर दहा डोकी असलेल्या आणि वीस हात असलेल्या व्यक्तीचे अंकन केलेले आहे.

* मुंबईतील बोरीवली उपनगराजवळ एक्सर गावात नौकायुद्ध चित्रित केलेला वीरगळ आहे.
 
* आंबेश्वर मंदिर, आंबा गाव

* सातारा जिल्हा-किकली, महाराष्ट्रातील पहिले वीरगळांचे गाव.
  
* नगर जिल्हा-श्रीगोंदा

* रत्‍नागिरी जिल्हा राजापूर येथे धूतपापेश्वर मंदिर परिसर 

* सिंधुदुर्ग जिल्हा- वाडा येथे विमलश्वर मंदिर परिसर 

* मु . पो . कोंढावळे ,तालुका मुळशी ,जिल्हा पुणे.

## संदर्भ
१. दि. २३ जून २०१३ च्या लोकमत, नागपूर मधील पान क्र. १२ वरील लेख. 
२. https://sahyadrigeographic072017.blogspot.in/

वर्ग:शिल्पकला
वर्ग:इतिहास
वर्ग:भारतीय संस्कृती
वर्ग:हिंदू देवता