कळमठ

** कळमठ** हे भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील दक्षिण कोकणातील सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कणकवली तालुक्यातील एक गाव आहे.

## भौगोलिक स्थान
भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील दक्षिण कोकणातील सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील एक सुंदर गाव म्हणजे कलमठ.कणकवली शहराच्या सिमेलगतचे हे गाव.

वाड्या 
कलमठ तसा खूप विस्तारलेला आहे. आता यामध्ये 16 वाड्या आहेत.1. गावडेवाडी 2.गुरवाडी 3.महाजनी नगर 4.बिडयेवाडी 5 गोसावीवाडी 6 बाजारपेठ 7 नाडकर्णी नगर 8 लांजेवाडी 9 सुतारवाडी 10 खालची कुंभारवाडी 11 वरची कुंभारवाडी 12 बौद्धवाडी 13 कोष्टी वाडी 14 मुस्लिम वाडी 15 सिद्धार्थ कॉलनी 16 प्रबुद्ध नगर

लोकसंख्या

2011 च्या जनगणनेनुसार लोकसंख्या- 8011 
पुरुष -4 018 
महिला -3993 
2025 साली अंदाजे- 10280
 एकूण घरांची संख्या  -2061
 कुटुंबे - 1929
 गावाचे क्षेत्रफळ  - 25.5 चौरस किलोमीटर
 पिन कोड - 41660 2 
आरटीओ कोड - MH07 
दूरध्वनी  - +02363

## हवामान
पावसाळ्यात येथे भरपूर प्रमाणात पाऊस पडतो आणि हवामान समशीतोष्ण राहते. हिवाळ्यात येथील हवामान थंड असते व अनेकदा सकाळी धुके पडते. उन्हाळ्यात हवामान उष्ण असते. पावसाळ्यात येथे भातशेती केली जाते.

## लोकजीवन
प्रमुख व्यवसाय 
रोजी रोटी साठी गावात अनेक प्रकारचे व्यवसाय केले जातात. लघु उद्योग, दुकान, शेती, मूर्तीशाळा, कुंभार काम इत्यादी....

मातीला जीवन देणारी कला: 

सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कलमठ गावामध्ये वसलेली कुंभारवाडी ही केवळ एक वस्ती नसून, ती पिढ्यानपिढ्या चालत आलेल्या एका समृद्ध कला-परंपरेचे जिवंत उदाहरण आहे. येथील स्थानिक कुंभार कारागीर आपल्या पूर्वजांकडून मिळालेल्या कौशल्याने मातीला आकर्षक आणि उपयुक्त आकार देऊन केवळ आपला उदरनिर्वाह चालवत नाहीत, तर ते कोकणची सांस्कृतिक ओळखही जपण्याचे महत्त्वपूर्ण कार्य करत आहेत.

   येथील स्थानिक कारागीर केवळ साधी भांडीच नव्हे, तर विशिष्ट मागणीनुसार आणि सणानुसार विविध वस्तू बनवतात, ज्यांची गुणवत्ता आणि कलात्मकता लक्षणीय असते.
मकर संक्रांतीला लागणारी सुगड ,नवविवाहितांसाठी लुटायचे वाण, पणत्या, जेवणासाठी, सुशोभनासाठी विविध भांडी, पाण्यासाठी माठ बनवले जातात.चाकावर मोठ्या कौशल्याने क्षणात सुंदर आकार देऊन सुबक भांडी तयार करतात. हे काम जानेवारी ते  मे महिना या कालावधीत चालते. मूर्तिकाम मात्र वर्षभर चालते .नागपंचमीला नागोबा तर गणेश मूर्ती वर्षभर चालतात. शाडूच्या मातीपासून पूर्वापार बनवत असलेल्या या मूर्ती आता कागदाच्या लगद्यापासून बनवतात. इको फ्रेंडली मूर्तीं जल प्रदूषण टाळतात आणि पर्यावरण संरक्षणात हातभार लावतात.

         कलमठ कुंभारवाडीतील या स्थानिक कारागिरांचे कार्य हे केवळ एक व्यवसाय नसून, ते माती, कला आणि संस्कृतीचा संगम आहे. त्यांच्या कामाला प्रोत्साहन देणे, म्हणजेच एका दुर्मीळ होत चाललेल्या हस्तकलेला आणि ग्रामीण संस्कृतीला पाठिंबा देणे आहे.

गणेश मूर्ती शाळा 
गावात अनेक ठिकाणी गणेशमूर्ती शाळा आहेत इथे खूप मोठ्या प्रमाणात मूर्तिकार काम चालू असते गणेश चतुर्थीच्या आधी दोन महिने हे काम सुरू होतं  ते नवरात्री पर्यंत .दुर्गांमातेच्या मूर्तीही याच शाळेत बनवल्या जातात.मागणीप्रमाणे मुर्ती बनवून देतात.गावडेवाडी, गुरववाडी,बाजारपेठ येथे या गणेशमूर्ती शाळा आहेत.

लाकडाच्या गिरणी

कलमठ बाजारपेठ येथे तसेच श्री काशीकलेश्वर मंदिरां नजीक या लाकडाच्या गिरणी आहेत.

## प्रेक्षणीय स्थळे
श्री देव काशीकलेश्वर मंदिरानजिक सुंदर बागेची निर्मिती करण्यात आली आहे.

२. जुने कोर्ट 
. 
पूर्वी या ठिकाणी तालुक्याचे न्यायदानाचे काम चालतं असे.
त्यामुळे आजही या इमारतीला जुने कोर्ट या नावाने ओळख आहे.

३. धार्मिक व सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये
कलमठ गाव हे सर्वधर्मीय एकतेचे प्रतीक आहे. येथे विविध धार्मिक स्थळे आहेत.
- ग्रामदैवत: श्री कलेश्वर
- इतर मंदिरे: विविध हिंदू देवतांची मंदिरे.जसे श्री गणेश मंदिर, श्री विठ्ठल मंदिर, श्री गजानन महाराज मंदिर 
- मशीद: मुस्लिम समाजासाठी उपासना स्थळ
- बुद्धविहार: बौद्ध समाजासाठी शांततेचे केंद्र

कलमठ ग्रामदैवत श्री काशी कलेश्वर मंदिर
गावचे ग्रामदैवत असलेले काशी कलेश्वर मंदिर हे जागृत देवस्थान आहे. याच्या नावावरून त्याचा काशी म्हणजेच वाराणसीच्या महादेवांशी संबंध असल्याचे स्पष्ट होते असे अभ्यासकांचे मत आहे. हे मंदिर प्राचीन आणि जागृत स्थान असून 2023 मध्ये या मंदिराचा जिर्णोद्धार व नूतनीकरण करून आताचे भव्य मंदिर उभारण्यात आले आहे.

स्थापना : १९८५
स्थान : कलमठ गाव, सिंधुदुर्ग
कलमठ बुद्धविहार हे केवळ उपासनेचे स्थळ नाही, तर ध्यान, शांतता आणि अध्ययनाचा अनमोल सागर मानले जाते. १९८५ साली स्थापन झालेल्या या बुद्धविहाराने गावातील आणि आजूबाजूच्या परिसरातील सामाजिक, शैक्षणिक आणि सांस्कृतिक विकासात मोलाचे योगदान दिले आहे.
कलमठ बुद्धविहारात वर्षभर विविध ध्यान शिबिरे, प्रवचने, धम्म–दिवस साजरे केले जातात.
गावातील मुलांच्या शैक्षणिक, नैतिक आणि व्यक्तिमत्त्व विकासासाठी मार्गदर्शन केले जाते.
समाजातील एकोपा, समता आणि बंधुभाव वाढवण्यासाठी सतत उपक्रम राबवले जातात
कलमठ बुद्धविहार – शांतता, अध्ययन आणि प्रगतीचा आधारस्तंभ 

कलमठ मुस्लिमवाडी येथील मुस्लिम बांधवांचे प्रार्थनास्थळ म्हणजेच ही मशीद.सन 1962/63 मध्ये नवीन बांधण्यात आली. कब्रस्तानला लागून असलेली मशीद अतिशय सु-संज्ज आणि देखणी धार्मिक इमारत आहे.

## नागरी सुविधा
गावात डांबरी रस्ते, पक्क्या पायवाटा, स्ट्रीट लाईट सुविधा आहेत.पाणी सुविधा उपलब्ध आहे.दररोज ओला सुका कचरा गोळा केला जातो.
प्राथमिक शिक्षणासाठी गावात शाळा आहेत.
कणकवली तालुक्याचे पोलीस ठाणे कलमठ गावातच आहे.करमणुकीसाठी सिनेमागृह आहे.
वाहतूकीसाठी बस,रिक्षा सहज उपलब्ध आहेत.
जीवनावश्यक बऱ्याच गोष्टी उपलब्ध आहेत.

१.स्थानिक स्वराज्य संस्था

कलमठ ग्रामपंचायत ही महाराष्ट्रातील सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कणकवली तालुक्यातील एक अग्रेसर ग्रामपंचायत आहे. गावाने प्रशासन, विकास आणि सामाजिक सलोखा यामध्ये उल्लेखनीय प्रगती केली आहे.
गावात सर्वधर्मीय नागरिक एकत्रितपणे सण, उत्सव आणि सामाजिक उपक्रम साजरे करतात. ग्रामपंचायतच्या नेतृत्वाखाली विविध विकास योजना राबविल्या जातात.
प्रगतीच्या वाटेवर — कलमठ गाव
ग्रामपंचायत कलमठ ही शासकीय योजनांच्या प्रभावी अंमलबजावणीत सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात अग्रेसर ठरली आहे. विविध नावीन्यपूर्ण उपक्रमांमुळे मा. पालकमंत्री, विभागीय आयुक्त, जिल्हाधिकारी, मुख्य कार्यकारी अधिकारी व उपमुख्य कार्यकारी अधिकारी यांनी वारंवार भेट देऊन पाहणी करत ग्रामपंचायतीच्या कार्याचे कौतुक केले आहे.
 ♻️ स्वच्छतेचा आदर्श ग्रामपंचायतीच्या माध्यमातून दररोज ओला व सुका कचरा विलगीकरण करून संकलन केले जाते. प्लास्टिक कचऱ्याचे संकलन व प्रक्रिया सुरू असून, ग्रामस्थांमध्ये स्वच्छतेबाबत चांगली जनजागृती निर्माण झाली आहे. 👩‍🩱 महिलांसाठी उपक्रम किशोरवयीन मुली आणि महिलांसाठी मोफत सॅनिटरी पॅड वेंडिंग मशीन व सॅनिटरी पॅड एटीएम कार्ड यांचे वितरण करण्यात आले आहे. 🚰 पिण्याच्या पाण्याची सुविधा गावातील सार्वजनिक ठिकाणी पिण्याच्या पाण्याची गैरसोय दूर करण्यासाठी वॉटर एटीएम पोलिस स्टेशनजवळ सुरू करण्यात आले आहे. नळाद्वारे घरोघरी पाणी सुविधा दिलेली आहे 
 🎓 शिक्षणातील डिजिटल पाऊल शासनाच्या धोरणानुसार सर्व शाळांना CCTV जोडणी तसेच इंटरनेट सुविधा ग्रामपंचायतीकडून उपलब्ध करून देण्यात आल्या आहेत. 
🏢 प्रशासनातील पारदर्शकता “आपले सेवा केंद्र” ची कायम नोंदणी करून विविध शासकीय दाखले ग्रामपंचायत स्तरावरच उपलब्ध करून देण्यात आले आहेत. कलमठ ही अशी सुविधा देणारी जिल्ह्यातील पहिली ग्रामपंचायत ठरली असून, आतापर्यंत सुमारे 220 दाखले वितरित करण्यात आले आहेत. 
🎯 विद्यार्थी विकास शालेय विद्यार्थ्यांसाठी उन्हाळी सुट्टीत समर कॅम्प आयोजित केला जातो, ज्यामध्ये मुलांना विविध उपक्रमांचा मनमुराद आनंद घेता येतो.
 💻 तंत्रज्ञानाचा वापर आर्थिक वर्ष 2025-26 पासून विविध करांची QR कोडद्वारे वसुली सुरू करण्यात आली आहे. तसेच ग्रामपंचायतीतील सर्व कर्मचाऱ्यांना AI तंत्रज्ञानाचे प्रशिक्षण देऊन दैनंदिन कामकाजात त्याचा वापर सुरू आहे.
 🛕 ग्रामदैवत मंदिर विकास ग्रामदैवत श्री देव कशी कलेश्वर मंदिर येथे शासनाच्या योजनेतून सुसज्ज व निसर्गरम्य गार्डन तयार करण्यात आले आहे.
 🌟 कलमठ ग्रामपंचायतीचा निर्धार गावाचा सर्वांगीण विकास साधण्यासाठी विविध शासकीय योजनांचा प्रभावी वापर आणि ग्रामस्थांच्या सहकार्याने गावाचे नाव प्रत्येक क्षेत्रात अग्रेसर ठेवणे — हाच कलमठ ग्रामपंचायतीचा सातत्यपूर्ण प्रयत्न आहे.

2. तलाठी कार्यालय

ग्रामपंचायत कलमठ लागूनच तलाठी कार्यालयाची सुसज्ज इमारत आहे.

3.  गावात रास्त दराचे धान्य दुकान (रेशन दुकान) आहे.

४. पेट्रोलपंप : HP पेट्रोल पंप उपलब्ध असल्याने वाहनधारकांची मोठी सोय होते.

५. पोलीस ठाणे : कणकवली तालुक्याचे पोलीस ठाणे हे कलमठ भागात आहे.

६. मच्छी मार्केट : खवय्यांसाठी ताजे मासे या ठिकाणी उपलब्ध असतात.

७. लक्ष्मी चित्रमंदिर : मनोरंजनाची उत्तम सोय. नवनवीन चित्रपट या ठिकाणी दाखवण्यात येतात.लोकार्पण सोहळा ८ एप्रिल २०१३, प्रसिद्ध अभिनेता अक्षय कुमार यांच्या प्रमुख 
               उपस्थितीत पार पडला.

८. प्राथमिक शाळा
१. 
स्वच्छ, सुंदर फुलझाडे ,फळझाडे आणि देखणा असा शालेय परिसर.
आदर्श साने गुरुजी कथामाला पुरस्कार प्राप्त.
इंटरनेट सुविधा, डिजिटल क्लासरूम.
ई लर्निंग, AI चा वापर.
संगीत शिक्षण 
तंबाखूमुक्त, प्लास्टिक मुक्त शाळा
स्पर्धा परीक्षांचे मार्गदर्शन 
विद्यार्थी गुणवत्ता विकासासाठी नाविन्यपूर्ण उपक्रमांचे आयोजन

२ जिल्हा परिषद पूर्ण प्राथमिक शाळा कलमठ बाजारपेठ 

मुख्यमंत्री माझी शाळा सुंदर शाळा' या उपक्रमांतर्गत शाळेने जिल्हास्तरावर प्रथम क्रमांक प्राप्त करून 11 लाखाचे बक्षीस जिंकले. 
स्वच्छ व हरित विद्यालय 2025 मूल्यांकनामध्ये शाळेला 5 स्टार रेटिंग.
सुसज्ज संगणक कक्ष व डिजिटल वर्ग खोल्या. ई लर्निंग,इंटरनेट सुविधा, AI चा प्रभावी वापर.
रोबोटिक सायन्स नाविन्यपूर्ण विज्ञान प्रयोगशाळा.
मायक्रो ग्रीन परसबाग निर्मिती. कंपोस्ट खत प्रकल्प.

३. जिल्हा परिषद पूर्ण प्राथमिक शाळा कलमठ कुंभारवाडी 
सर्व सोयींनी सुसज्ज अशी शालेय इमारत.
 डिजिटल क्लासरूम .
ICT lab
ई लर्निंग ,इंटरनेट सुविधा
 रोबोटिक प्रयोगशाळा,AI coding education
संगीत विषयक शिक्षण दिले जाते.विविध स्पर्धांमध्ये विद्यार्थी सहभागी होतात.

## जवळपासची गावे
तरंदळे 
जानवली 
आशिये
वरवडे
पिसेकामते

## संदर्भ
१.https://villageinfo.in/
२.https://www.census2011.co.in/
३.http://tourism.gov.in/
४.https://www.incredibleindia.org/
५.https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism
६.https://www.mapsofindia.com/

वर्ग:कणकवली तालुक्यातील गावे
वर्ग:सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील गावे