युनायटेड स्टेट्स सेन्सस ब्युरो

**युनायटेड स्टेट्स सेन्सस ब्युरो** तथा **अमेरिकेची जनगणना संस्था** ही युनायटेड स्टेट्स केन्द्रीय सांख्यिकी प्रणालीमधील एक प्रमुख संस्था आहे. ही संस्था अमेरिकेच्या वाणिज्य विभागांतर्गत कार्य करते. अमेरिकेची लोकसंख्या, अर्थव्यवस्था आणि सामाजिक स्थिती याबद्दलची अधिकृत आकडेवारी गोळा करणे ही या संस्थेची मुख्य जबाबदारी आहे.

अमेरिकेच्या संविधानातील कलम १, विभाग २ नुसार दर दहा वर्षांनी देशाची जनगणना करणे अनिवार्य आहे. ही जबाबदारी सेन्सस ब्युरोकडे सोपवण्यात आली आहे. या जनगणनेचा मुख्य उपयोग अमेरिकन लोकप्रतिनिधी गृहातील जागांचे राज्यानुसार वाटप करण्यासाठी केला जातो.

## इतिहास 
अमेरिकेची पहिली जनगणना १७९० मध्ये करण्यात आली होती. त्या वेळी ही प्रक्रिया थॉमस जेफरसन यांच्या देखरेखीखाली राबवली गेली होती. १९ व्या शतकापर्यंत जनगणना करण्यासाठी तात्पुरत्या स्वरूपाची व्यवस्था केली जात असे. 

### कायमस्वरूपी संस्थेची स्थापना 
६ मार्च, १९०२ रोजी अमेरिकन काँग्रेसने सेन्सस अ‍ॅक्ट मंजूर केला, ज्याद्वारे *ब्युरो ऑफ द सेन्सस* या कायमस्वरूपी संस्थेची स्थापना झाली. १ जुलै, १९०२ रोजी या संस्थेचे कामकाज अधिकृतपणे सुरू झाले. सुरुवातीला ही संस्था गृह विभागाचा भाग होती, परंतु १९०३ मध्ये ती वाणिज्य आणि श्रम विभागाकडे हस्तांतरित करण्यात आली.

## मुख्य कार्ये आणि सर्वेक्षणे 
सेन्सस ब्युरो दर दहा वर्षांनी होणाऱ्या जनगणनां बरोबर वर्षभर विविध प्रकारची सर्वेक्षणे राबवत असते:

### दशवार्षिक जनगणना 
ही अमेरिकेची सर्वात महत्त्वाची सांख्यिकी प्रक्रिया आहे. दर १० वर्षांनी (उदा. २०१०, २०२०) ही जनगणना केली जाते. यामध्ये अमेरिकेतील प्रत्येक रहिवाशाची गणना केली जाते. २०२० च्या जनगणनेने प्रथमच मोठ्या प्रमाणावर ऑनलाइन प्रतिसाद नोंदवण्याची सुविधा उपलब्ध करून दिली होती.

### अमेरिकन कम्युनिटी सर्व्हे 
हे दरवर्षी केले जाणारे एक महत्त्वाचे सर्वेक्षण आहे. याद्वारे शिक्षण, रोजगार, आरोग्य विमा आणि गृहनिर्माण यांसारख्या सामाजिक-आर्थिक विषयांची अद्ययावत माहिती गोळा केली जाते. स्थानिक स्वराज्य संस्थांना धोरण आखणीसाठी या माहितीचा मोठा उपयोग होतो.

### आर्थिक जनगणना 
दर पाच वर्षांनी सेन्सस ब्युरो अमेरिकन अर्थव्यवस्थेचे सर्वेक्षण करते. यामध्ये व्यवसाय, उद्योग आणि उत्पादकता यांची सांख्यिकी माहिती संकलित केली जाते. हे सर्वेक्षण अमेरिकेच्या एकूण देशांतर्गत उत्पादनाच्या मोजमापासाठी आधारभूत ठरते.

## आकडेवारीचे महत्त्व 
सेन्सस ब्युरोद्वारे गोळा होणाऱ्या माहितीचा परिणाम अमेरिकेच्या राजकारण आणि अर्थकारणावर होतो:

# **राजकीय प्रतिनिधित्व:** जनगणनेच्या आकडेवारीनुसार प्रत्येक राज्याला अमेरिकन काँग्रेसमध्ये किती प्रतिनिधी मिळतील हे ठरवले जाते.
# **केन्द्र सरकारकडून मिळणारा निधी** दरवर्षी साधारण ६७५ अब्ज डॉलर्सपेक्षा जास्त फेडरल निधी राज्यांना आणि स्थानिक समुदायांना जनगणनेच्या आकडेवारीनुसार वाटप केला जातो. यात रस्ते, शाळा आणि रुग्णालयांच्या खर्चाचा समावेश असतो.
# **व्यवसाय नियोजन:** कंपन्या नवीन दुकाने कोठे उघडायची किंवा कारखाने कोठे उभारायचे, याचा निर्णय घेण्यासाठी लोकसंख्येच्या आकडेवारीचा वापर करतात.

## गोपनीयता आणि कायदेशीर संरक्षण 
सेन्सस ब्युरोद्वारे गोळा केलेली माहिती 'युनायटेड स्टेट्स कोड'च्या *टायटल १३* अंतर्गत अत्यंत गोपनीय ठेवली जाते. या कायद्यानुसार:
* सेन्सस ब्युरो कोणतीही वैयक्तिक माहिती इतर कोणत्याही सरकारी संस्थेला (उदा. एफबीआय, आयआरएस, किंवा पोलीस) देऊ शकत नाही.
* वैयक्तिक माहिती उघड करणाऱ्या कर्मचाऱ्याला ५ वर्षांपर्यंत तुरुंगवास किंवा २,५०,००० डॉलर्सपर्यंत दंड होऊ शकतो.
* जनगणनेची वैयक्तिक माहिती ७२ वर्षांनंतरच सार्वजनिक रीत्या उघड केली जाते.

## संघटनात्मक रचना 
सेन्सस ब्युरोच्या संचालकांची नेमणूक अमेरिकेच्या राष्ट्राध्यक्ष करतात. त्याला सेनेटची संमती आवश्यक असते. संस्थेचे मुख्य कार्यालय मेरीलँडमधील सूटलँड या शहरात आहे. तसेच, संपूर्ण अमेरिकेत ६ प्रादेशिक कार्यालये आहेत:
* अटलांटा
* शिकागो
* डॅलस
* लॉस एंजेलस
* न्यू यॉर्क
* फिलाडेल्फिया

## आव्हाने आणि टीका 
सेन्सस ब्युरोला जनगणनेच्या काळात अनेक आव्हानांचा सामना करावा लागतो. यामध्ये दुर्गम भागातील लोकांपर्यंत पोहोचणे, स्थलांतरित नागरिकांची अचूक गणना करणे आणि माहितीच्या गोपनीयतेबद्दल लोकांमध्ये असलेला अविश्वास यांचा समावेश होतो. २०२० च्या जनगणनेदरम्यान कोव्हिड-१९ महामारीमुळे या प्रक्रियेत मोठे अडथळे आले होते.

## हे सुद्धा पहा 
* जनगणना
* अमेरिकेची जनगणना २०२०
* लोकसंख्याशास्त्र
* भारताची जनगणना

## संदर्भ 
## बाह्य दुवे 
* अधिकृत संकेतस्थळ
* सेन्सस डेटा पोर्टल

वर्ग:अमेरिकेच्या जनगणना
वर्ग:अमेरिकेच्या सरकारी संस्था
वर्ग:जनगणना
वर्ग:अमेरिकेचा इतिहास
वर्ग:वॉशिंग्टन, डी.सी. मधील संस्था