नवी मुंबई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ

**नवी मुंबई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ** (प्रस्तावित **दि.बा. पाटील आंतरराष्ट्रीय विमानतळ**) हे भारतातील नवी मुंबई शहराजवळचे विमानतळ आहे. हे विमानतळ कोपर-पनवेल भागात बांधण्याचा आराखडा आहे. यात भारतीय विमानतळ प्राधिकरण आणि महाराष्ट्र सरकार (सिडकोद्वारे) यांचे प्रत्येकी १३% तर ७६% खाजगी भांडवल आहे. १६ जुलै २०२२ रोजी नवी मुंबई विमानतळाला **दि.बा. पाटील आंतरराष्ट्रीय विमानतळ** असे नाव देण्याचा प्रस्ताव मुख्यमंत्री एकनाथ शिंदे यांनी मान्य केला.

है विमानतळ शहर आणि औद्योगिक विकास महामंडळ (सिडको) द्वारे तयार केलेले ग्रीनफिल्ड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ आहे. विमानतळाचा पहिला टप्पा दरवर्षी १० दशलक्ष प्रवाशांना हाताळण्यास सक्षम असेल. प्रतिवर्षी ९० दशलक्षाहून अधिक प्रवाशांना हाताळण्याच्या अंतिम क्षमतेपर्यंत त्याचा विस्तार केला जाईल. टेक्सास-आधारित जेकब्स अभियांत्रिकी गटाने विमानतळासाठी अंतिम मास्टरप्लॅन तयार केला आहे, तर पॅसेंजर टर्मिनल्स आणि एर ट्रॅफिक कंट्रोल (ATC) टॉवरची रचना लंडनस्थित झाहा हदीद आर्किटेक्ट्सने केली आहे.

₹१६,७०० कोटी (US$२.१ अब्ज) प्रकल्प नवी मुंबई इंटरनॅशनल एरपोर्ट लिमिटेड (NMIAL) द्वारे कार्यान्वित केला जात आहे, जीव्हीके ग्रुप आणि सिडको यांनी स्थापन केलेली विशेष उद्देश संस्था, ज्यात NMIAL चे अनुक्रमे ७४ टक्के आणि २६ टक्के इक्विटी शेअर्स असतील. डिझाईन, बिल्ड, फायनान्स, ऑपरेट आणि ट्रान्सफर (DBFOT) तत्त्वावर सार्वजनिक-खाजगी भागीदारी (PPP) द्वारे उभारण्यात येणाऱ्या प्रकल्पासाठी सिडको ही नोडल सरकारी संस्था आहे. विमानतळाचे क्षेत्रफळ १,१६० हेक्टर (४.५ sq.mi) आहे. विमानतळाचे बांधकाम ऑगस्ट २०२१ रोजी सुरू करण्यात आले. ८ ऑक्टोबर २०२५ रोजी पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या हस्ते उद्घाटन करण्यात आले आणि डिसेंबर २०२५ पासून ते पूर्णपणे कार्यान्वित होण्याची अपेक्षा आहे.

## रचना
हे विमानतळ ११.४ किमी² प्रदेशात विस्तारलेला असेल. यावर ४,५०० मीटर लांबीच्या दोन समांतर धावपट्ट्या असतील. याचे प्रवासी टर्मिनल २,५०,००० मीटर² क्षेत्रफळाचे असेल तर मालसामानाचा धक्का १,००,००० मीटर² क्षेत्रफळाचा असेल. येथून दरवर्षी ५-५.५ कोटी प्रवासी हाताळण्याची क्षमता असेल.  आयकाओ या संस्थेने या प्रमाणांना मान्यता दिलेली असून सध्या याच्या बांधकामासाठी निविदा मागवण्यात येत आहेत. या प्रकल्पासाठी ३२ ते ४० अब्ज रुपयांचा खर्च अंदाजित आहे. हे विमानतळ नवी मुंबई-पनवेलमधील रा.म.क्र. ४ब वर सध्याच्या सहार विमानतळापासून ३५ किमी अंतरावर प्रस्तावित आहे. ही जागा निवडताना नवी मुंबईतील वाढती लोकसंख्या, औद्योगिक आणि व्यापारी संकुले तसेच ती वाढण्यासाठी असलेला मोठा वाव हा मुख्य निकष होता. एरबस ए-३८० आणि बोईंग ७४७-८ सारख्या अतिप्रचंड विमानांनाही या विमानतळावर ये-जा करणे सोपे होईल अशा दृष्टीने या विमानतळाची रचना करण्यात येईल.

याची उभारणी चार टप्प्यांत करण्यात येईल. पहिला टप्पा २०१८-२०२२ दरम्यान असेल. ४.२ अब्ज रुपये खर्च करून या टप्प्यात या टप्प्यात एक कोटी प्रवासीक्षमता असलेला तळ उभारण्यात येईल. २०२५-२०२७ दरम्यानच्या दुसऱ्या टप्प्यात १.९ अब्ज रुपये खर्चून याची क्षमता दोन कोटी प्रवाशांची करण्यात येईल. तिसऱ्या टप्प्यात (२०२७-२९) प्रवासीक्षमता तीन कोटी करण्यासाठी १.६ अब्ज रुपये खर्ची पडतील तर चौथ्या टप्प्यात (२०२९-३०) ही क्षमता ४ ते ५ कोटी होईल व त्यासाठी अजून २.३ अब्ज रुपये वापरण्यात येतील. २०३० पर्यंत या विमानतळावरून तीन कोटी प्रवासी ये-जा करतील असा अंदाज आहे.

या विमानतळाची उभारणी सरकारी तसेच खाजगी भांडवलातून करण्यात येईल. ठाणे-बेलापूर, तळोजा येथील औद्योगिक वसाहती, जवाहरलाल नेहरू पोर्ट ट्रस्ट येथून मालसामान तर पुण्यापासून उत्तर मुंबईपर्यंतच्या पट्ट्यातील प्रवासी या विमानतळाचा उपयोग करतील असा अंदाज आहे.

## वाद
या विमानतळाच्या उभारणीवरून अनेक वाद निर्माण झाले. जरी साधारण तारखा ठरल्या असल्या तरी अजूनही बांधकाम सुरू करण्यासाठीची मुदत ठरवण्यात आलेली नाही. विमानतळाला गरजेची असलेली जागाही अजून ताब्यात घेतली गेलेली नाही. आत्ताचे जागामालक त्यांना सिडकोने देऊ केलेल्या मोबदल्यावर नाखूष आहेत. याशिवाय विमानतळावरील पाण्याचा निचरा होताना पनवेललगतची खारजमीन तसेच इतर गटार व नाल्यांवरही परिणाम होण्याची शक्यता आहे व बिनसरकारी संस्था याविरुद्ध आंदोलन करीत आहेत. जगातील इतर शहरांप्रमाणे मोठे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ गाव/शहरापासून दूर बांधून तेथे ये-जा करण्यासाठी रस्ते/लोहमार्ग बांधावे अशीही एक मागणी आहे. यामागे उद्योगधंदे व शेतीसाठी वापरली जाणारी जमीन विमानतळांसाठी न वापरता पडीक जमीन वापरली जावी हा हेतू असतो.

## खर्च
या विमानतळासाठी एकूण ९० अब्ज रुपये खर्च केले जातील. यापैकी पहिल्या टप्प्यात ४० अब्ज रुपयांचा व्यय अपेक्षित आहे.

## सद्यस्थिती
मे १४, २००८ रोजी केंद्रीय वनपर्यावरण मंत्रालयाने या प्रकल्पाला तात्पुरती मंजूरी दिली आणि २३ नोव्हेंबर २००८ रोजी सगळ्या हरकती काढून घेतल्या. मार्च, २०१० पर्यंत निविदा मागवणे अपेक्षित होते.

सप्टेंबर २०१९ मध्ये, जीव्हीकेने या विमानतळाच्या बांधकामाचे कंत्राट लार्सन अँड टुब्रोला दिले. २०२१ मध्ये अदानी समूहाने विमानतळ प्रकल्पाचे व्यवस्थापन आपल्याकडे घेतले आणि त्यासाठी अडाणी एरपोर्ट होल्डिंग्स आणि सिडको (CIDCO) यांनी नवी मुंबई इंटरनॅशनल एरपोर्ट लिमिटेड तथा *एनएमआयएएल* नावाची या कामासाठीची कंपनी स्थापन केली. त्याच वर्षी ऑगस्टमध्ये बांधकामाला सुरुवात झाली. विमानतळाच्या मुख्य भागासाठी सुरुवातीचे भूसंपादन २०१९ मध्येच पूर्ण झाले असले, तरी पुनर्वसन प्रक्रियेनंतर संपूर्ण प्रकल्पाची जमीन जुलै २०२२ मध्ये हस्तांतरित करण्यात आली. नोव्हेंबर २०२३ पर्यंत पहिल्या टप्प्यातील ५७% काम पूर्ण झाले होते. ८ ऑक्टोबर २०२५ रोजी पंतप्रधान नरेंद्र मोदींनी विमानतळाच्या पहिल्या टप्प्याचे सार्वजनिक उपयोगासाठी उद्घाटन केले.

२५ डिसेंबर २०२५ रोजी विमानतळावरून व्यावसायिक विमान वाहतूक सुरू झाली. पहिले नियोजित व्यावसायिक विमान इंडिगोचे बेंगळुरू येथून सकाळी ८ उतरले. हेच विमान पुढे८:४० वाजता हैदराबादसाठी रवाना झाले.

## विमानकंपन्या व गंतव्यस्थाने 
## नोंदी
* CIDCO and Navi Mumbai International Airport 
* Navi Mumbai International Airport 

## संंदर्भ
वर्ग:महाराष्ट्रामधील विमानतळ
वर्ग:नवी मुंबई
वर्ग:भारतातील आंतरराष्ट्रीय विमानतळ
वर्ग:नवी मुंबई मधील वाहतूक