open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
वामन लक्ष्मण कुलकर्णी

**वामन लक्ष्मण कुलकर्णी** (१९११ - ) हे मराठी भाषेतील समीक्षक व टीकाकार आहेत. ते १९५९ ते ७९ या काळात मराठवाडा विद्यापीठात मराठीचे विभाग प्रमुख होते. हे विद्यापीठ आता डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ म्हणून प्रसिद्ध आहे. २०१७ साली ते १०६ वर्षांचे आहेत.

कुलकर्णी यांचा जन्‍म पूर्वीच्‍या खानदेश जिल्‍ह्यातील चोपडे या गावी झाला. त्‍यांचे शालेय शिक्षण नाशिक हायस्‍कूल नाशिक येथे तर पदवी व पदव्‍युत्तर शिक्षण हं. प्रा. ठाकरसी कॉलेज, नाशिक व विल्‍सन कॉलेज, मुंबई येथे झाले. बी.ए. (इंग्रजी) व एम.ए. (मराठी) शिक्षणानंतर ते मुंबई येथे छबिलदास हायस्‍कूलमध्‍ये शिक्षक म्‍हणून कार्य (१९३५-३६). पुढे १९४४ पर्यंत विल्‍सन हायस्‍कूल, मुंबई  येथे शिक्षकी पेशा केल्‍यानंतर विल्‍सन महाविद्यालयात प्राध्‍यापक म्‍हणून अध्‍यापनाचे कार्य.  नंतर १९५९ पासून औरंगाबाद येथील तत्‍कालीन मराठवाडा विद्यापीठाच्‍या मराठी भाषा व वाङ्मय विभागात **प्राध्‍यापक व विभागप्रमुख** म्‍हणून कार्यरत झाले. येथे त्‍यांनी १९७३ पर्यंत कार्य केल्‍यानंतर १९७४ ते १९७६ मध्‍ये मुंबई विद्यापीठाच्‍या मराठी विभागात प्राध्‍यापक व विभागप्रमुख अध्‍ययन-अध्‍यापनाचे कार्य व १९७६ मध्‍ये निवृत्‍त.

## वा.ल. कुलकर्णी यांचे साहित्य 
१) वामन मल्‍हार : वाङ्मयदर्शन  (१९४४)

२) वाङ्मयातील वादस्‍थळे (१९४६)

३) वाङ्मयीन मते आणि मतभेद (१९४९)

४) वाङ्मयीन टीपा आणि टिप्‍पणी (१९५३)

५) वाङ्मयीन दृष्‍टी आणि दृष्टिकोन (१९५९)

६) श्रीपाद कृष्‍ण : वाङ्मयदर्शन (१९५९)

७) साहित्‍य आणि समीक्षा (१९६३) (स्फुट निबंध संग्रह)

८) मराठी ज्ञानप्रसारक : इतिहास आणि वाङ्मयविचार (१९६५)

९) साहित्‍य : शोध आणि बोध’ (१९६७),

१२) न. चिं. केळकर : वाङ्मयदर्शन (१९७३)

१३) हरिभाऊंची सामाजिक कादंबरी (१९७३)

१४) साहित्‍य : स्‍वरूप आणि समीक्षा (१९७५)

१५) विविधज्ञानविस्‍तार : इतिहास आणि वाङ्मयविचार (१९७६)

१६) मराठी कविता : जुनी आणि नवी (१९८०)

१७) नाटककार खाडिलकर : एक अभ्‍यास

१८) तुकारामाची कविता 

### संपादन कार्य  
१) मराठी कविता (१९२०-१९५०) (१९५०)

२) हरिभाऊंच्‍या कादंबरीतील व्‍यक्‍ती (१९६२)

३) मराठी नाटक आणि रंगभूमी (१९६३)

४) काव्‍यातील दुर्बोधता (१९६६)

५) मराठी समीक्षा (१९७२)

६) एका पिढीचे आत्‍मकथन (१९७५)

## गौरव
* अध्यक्ष, ४६ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन, सातारा, १९६५ (या संमेलनाचे स्वागताध्यक्ष श्री. गो. अ. एकबोटे हे होते.)

## संदर्भ
वर्ग:अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनांचे अध्यक्ष
वर्ग:मराठी लेखक
वर्ग:मराठी समीक्षक
वर्ग:इ.स. १९११ मधील जन्म
भवानराव श्रीनिवासराव पंतप्रतिनिधी

'*भवानराव श्रीनिवासराव *पंतप्रतिनिधी* *' (ऑक्टोबर २४, १८६८ - एप्रिल १३, १९५१) हे महाराष्ट्रातील औंध संस्थानाचे नोव्हेंबर ४, १९०९ - ऑगस्ट १५, १९४७ या काळादरम्यान राजे होते. इंदूर येथे भरलेल्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाचे ते अध्यक्ष होते.

भवानराव पंतप्रतिनिधी हे धार्मिक होते, परंतु दैववादी नव्हते. त्यांची औंधच्या यमाई देवीवर नितांत श्रद्धा होती. सूर्योदयास यमाई देवीच्या दर्शनासाठी ते नित्य मूळपीठ डोंगरावर दर्शनासाठी जायचे. मानवी सामर्थ्यावर व कर्तृत्वाचर त्यांचा विश्वास होता. उद्योगाचे महत्त्व त्यांना पुरेपूर पटलेले होते. बहात्तर खेडी आणि अठ्ठेचाळीस वाड्या एवढाच विस्तार असलेले आपले संस्थान उद्योग-व्यवसायांनी फुलावे, फळावे असे स्वप्न त्यांनी पाहिले. संस्थानांतील शाळांमधून तंत्रशिक्षण देण्यावर त्यांचा कटाक्ष होता.

स्वदेशी वस्तू हा भवानराव पंतप्रतिनिधींचा जिव्हाळ्याचा विषय होता. संस्थानात शेतांत पिकलेले धान्यच त्यांच्या भोजनात असे. संस्थानामधील विणकरांनी विणलेली साधी वस्त्रेच ते परिधान करीत. सूर्यनमस्कार या जुन्या व्यायामप्रकाराचे त्यांनी शास्त्रशुद्ध संशोधन करून पुनरुज्जीवन केले. ते स्वतः सूर्यनमस्कार घालीत. संस्थानातील शालेय विद्यार्थीही हा व्यायाम करीत. त्यांच्या या सूर्यनमस्कार ‘वेडा’वर आचार्य अत्र्यांनी ‘साष्टांग नमस्कार’ नावाचे नाटक लिहिले.

चहा पिण्याला त्यांचा विरोध ‘बिन भिंतीचा तुरुंग’ ही मॉरिस फ्रेडमन नावाच्या आयरिश माणसाची कल्पना त्यांनी प्रत्यक्षात आणली. उघड्यावर असलेली ती खुनी गुन्हेगारांची वसाहत ‘स्वतंत्रपूर’ या नावाने ओळखली जाऊ लागली. पुढे व्ही.शांताराम यांनी याच संकल्पनेवर ‘दो ऑंखे बारा हाथ’ नावाचा हिंदी चित्रपट काढला. हा चित्रपट जगभरात नावाजला गेला.

भवानरावांना साहित्य, संगीत, शिल्प, चित्र यांची विशेष आवड होती. चित्रकारांचे ते आश्रयदाते होते. दरवर्षी राजेसाहेब औंधमध्ये कला प्रदर्शन भरवीत. त्यांनी राजे-रजवाड्यांकडून जुनी चित्रे विकत घेतली. परदेशी जाऊन पाश्चात्य चित्रकारांची काही चित्रे भारतात आणली. काही दुर्मीळ चित्रांच्या नकला करवून आणल्या. आणि या चित्रा-शिल्पांसाठी औंधमध्ये ए्क वैशिष्ट्यपूर्ण संग्रहालय उभारले.

## अन्य पैलू 
पुण्याच्या महाराष्ट्र साहित्य परिषदेची वास्तू ज्या जागेवर उभी आहे ती जागा भवानरावांनी परिषदेला दिलेली आहे.

वर्ग:अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनांचे अध्यक्ष
वर्ग:औंध संस्थान
वर्ग:मराठी चित्रकार
वर्ग:मराठी राजे
वर्ग:इ.स. १८६८ मधील जन्म
वर्ग:इ.स. १९५१ मधील मृत्यू
रामचंद्र श्रीपाद जोग

**रामचंद्र श्रीपाद जोग** (१५ मे, १९०३ - २१ फेब्रुवारी, १९७७) हे मराठी लेखक होते. हे १९६०मध्ये ठाणे येथे भरलेल्या ४२व्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष होते. यांचे टोपणनाव निशिगंध आहे.

## प्रकाशित साहित्य 
* अभिनव काव्यप्रकाश
* सौंदर्यशोध आणि आनंदबोध (१९४३)
* अर्वाचीन मराठी काव्य (१९४६)
* केशवसुत काव्यदर्शन (१९४७)

वर्ग:मराठी लेखक
वर्ग:अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनांचे अध्यक्ष
वर्ग:इ.स. १९०३ मधील जन्म
वर्ग:इ.स. १९७७ मधील मृत्यू
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
पुरुषोत्तम भास्कर भावे

'''''' (एप्रिल १२, १९१० - ऑगस्ट १३, १९८०) हे मराठी लेखक आणि ज्येष्ठ विचारवंत होते. पु.भा. भावे यांनी १७ कादंबऱ्या, पाच नाटके, १४ लेखसंग्रह आणि दोन प्रवासवर्णने लिहिली आहेत. त्यांनी आत्मचरित्रही लिहिले आहे. ते सौदर्यवादी लेखक आहेत.

### निबंध, ललित
* रक्त आणि अश्रू
* विठ्ठला पांडुरंगा

### कादंबऱ्या
* अकुलिना
* अडीच अक्षरे
* दर्शन
* दोन भिंती
* मागे वळून
* वर्षाव
* व्याध

### नाटके
* पद्मिनी
* महाराणी
* मुक्ती
* विषकन्या
* स्वामिनी

### आत्मचरित्र
* प्रथम-पुरूषी एक-वचनी
### कथासंग्रह
* ठरीव ठशाची गोष्ट
* परंपरा
* पहिला पाउस
* प्रतारणा
* फुलवा
* बंगला
* सतरावे वर्ष
* साडी
* सार्थक
* हिमानी
*घायाळ
*वैरी (१९६२. मेनका प्रकाशन) 

### वृत्तपत्रांतील स्तंभलेखन
* आदेश (नागपूर)
* सावधान (नागपूर)

## गौरव
* अध्यक्ष, मराठी साहित्य संमेलन, पुणे, १९७७

## पु.भा.भावे पुरस्कार
पु.भा.भावे समिती, ही दरवर्षी मराठी लेखक पुरुषोत्तम भास्कर भावे यांच्या नावाने पुरस्कार प्रदान करत असते. भावे यांच्या स्मृतिदिनी म्हणजे १३ ऑगस्टला हे पुरस्कार जाहीरपणे दिले जातात. पाच हजार रुपये रोख, ग्रंथसंच, स्मृतिचिन्ह आणि मानपत्र असे या पुरस्कारांचे स्वरूप असते. इ.स. २०१२ सालच्या पुरस्कारप्राप्त व्यक्ती पुढीलप्रमाणे :-

* पु.भा.भावे चित्रपट दिग्दर्शन पुरस्कार : राजदत्त
* पु.भा.भावे पत्रकारिता पुरस्कार : विक्रमसिंह ओक
* पु.भा.भावे समाजसेवा पुरस्कार : वामनराव पै (मरणोत्तर)
* पु.भा.भावे सामाजिक कार्य पुरस्कार : कुटुंब संस्थेचा प्रसार करणाऱ्या अपर्णा रामतीर्थकर
* पु.भा.भावे साहित्यसेवा पुरस्कार : भा.द. खेर (मरणोत्तर)

## संदर्भ
## बाह्य दुवे
* महाराष्ट्र टाइम्स.कॉम येथील लेख 
* द एन्सायक्लोपीडिया ऑफ इंडियन लिटरेचर (इंग्लिश)
* संग्रहित प्रत
* लघु कथा 

वर्ग:मराठी लेखक
वर्ग:मराठी पत्रकार
वर्ग:मराठी नाटककार
वर्ग:अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनांचे अध्यक्ष
वर्ग:इ.स. १९१० मधील जन्म
वर्ग:इ.स. १९८० मधील मृत्यू
वर्ग:अखिल भारतीय मराठी नाट्य संमेलने
टी.एस. सत्यन

**तंबरहल्ली सुब्रमण्य सत्यनारायण अय्यर** (टी.एस. सत्यन)(जन्मः - मृत्यू:डिसेंबर १३, २००९:म्हैसूर) हे एक नामवंत छायाचित्रपत्रकार होते. त्यांना छायाचित्रकारीतील त्यांच्या कार्याबद्दल इ.स. १९७७चा पद्मश्री पुरस्कार मिळाला होता.

## संदर्भ
वर्ग:पद्मश्री पुरस्कारविजेते
वर्ग:इ.स. २००९ मधील मृत्यू
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
कुऱ्हाड

thumb|right|250px|झाडे तोडण्याची कुऱ्हाड
**कुऱ्हाड** (इंग्लिश: *Axe*, *अ‍ॅक्स* ;) हे मानवी इतिहासात अनेक सहस्रकांपासून झाडे/लाकूड तोडण्यासाठी वापरले जाणारे एक अवजार, तसेच एक शस्त्र आहे. याचा विशेष समारंभांमध्ये, तसेच मानचिन्हांमध्ये मानाचे प्रतीक म्हणूनदेखील कुऱ्हाड मिरवली जाते. संरचनेनुसार कुऱ्हाडीचे अनेक प्रकार आढळतात; मात्र सहसा सर्व कुऱ्हाडींना हातांत धरायला एक लांब लाकडी दांडा व त्याच्या अग्राला लावलेले धातूचे, सहसा लोखंडी किंवा पोलादी पाते असते. हिच्या वापराच्या रीतीतही सर्वत्र समानता आढळते; जिच्यात दोन्ही हातांनी दांडा धरून, खांद्यांतून हात झोकून लक्ष्यावर कुऱ्हाडीच्या पात्याचा वार केला जातो.लाकडी दांड्यामुळे, कुऱ्हाड लाकडावर वापरतांना, बसणारे हादरे बऱ्याच प्रमाणात कमी होतात.  

कुऱ्हाडीस ऋग्वेदात वाशी असे म्हणले आहे.
## म्हण
'कुऱ्हाडीचा दांडा गोतास काळ' अशी एक म्हण आहे.
## संदर्भ 
## हे सुद्धा पहा 
* परशू

## बाह्य दुवे 
* 

वर्ग:अवजारे
वर्ग:पात्याची शस्त्रे
वर्ग:पुरातनकालीन शस्त्रे
वर्ग:प्राथमिक शस्त्रे
वर्ग:मध्ययुगीन शस्त्रे
वर्ग:लाकूड तोडण्याची उपकरणे
वर्ग:शेतीची अवजारे
समाजस्वास्थ्य (नियतकालिक)

**समाजस्वास्थ्य** हे मराठी भाषेमधील नियतकालिक आहे. 

## इतिहास 
संततीनियमनाचे उद्दिष्ट समोर ठेवून रघुनाथ धोंडो कर्वे यांनी १५ जुलै १९२७ रोजी या मासिकाची सुरुवात केली. समाजाच्या कट्टर विरोधाला तोंड देत या मासिकाने २७ वर्षे अखंड वाटचाल केली. लैंगिक संबंध, कामप्रेरणा, कुटुंबनियोजन असे नुसते शब्दसुद्धा चारचौघात उच्चारण्यास समाजमान्यता नव्हती त्या काळात रघुनाथ धोंडो कर्वे यांनी आपल्या 'समाजस्वास्थ्य' मासिकाद्वारे या विषयांची खुली चर्चा केली. कामव्यवहाराबाबत अज्ञानी असलेल्या समाजाचे स्वास्थ्य धोक्यात येते असे ठणकावून सांगत कामप्रेरणा, समागम, कुटुंबनियोजनाच्या पद्धती, प्रजनन, स्त्रियांचे विकार, स्त्रीपुरुष संबंध आणि समाजव्यवहार असे विषय त्यांनी धाडसीपणे हाताळले. तत्कालीन समाजाच्या कुचेष्टेचे आणि उपहासाचे धनी झालेल्या र. धों.च्या कार्यात त्यांच्या पत्नी मालतीबाई यांचीही साथ होती. र.धों.च्या निधनानंतर हे मासिक बंद पडले.

## पुनरुज्जीवन
४ ऑक्टोबर २००८ रोजी हे मासिक पुन्हा प्रकाशित व्हायला सुरुवात झाली आहे. सांगली येथील डॉ. प्रदीप पाटील (संपादक) हे या मासिकाचे संपादक आहेत. गोंधळलेल्या तरुण वर्गाला कामजीवनाविषयी योग्य मार्गदर्शन मिळत नाही. विवाहित-प्रश्नैढांनाही ज्ञान नाही, अशी आज कामजीवनाची दशा आहे. त्यासाठी महाराष्ट्रात स्वतंत्र व्यासपीठ उभे राहावे म्हणून समाजस्वास्थ्य ट्रस्टची स्थापना करण्यात आली आहे.

डॉ. विठ्ठल प्रभू यांचा र.धों. कर्वे यांच्यावरील लेख, सेक्स आणि भारतीय समाज हा चित्रा पालेकर यांचा लेख ही पहिल्या अंकाची वैशिष्ट्ये आहेत.

## संदर्भ
वर्ग:मराठी भाषेमधील नियतकालिके
तीळगूळ

**तिळगूळ** हा तीळ आणि गूळ यांपासून बनवलेला एक खाद्यपदार्थ आहे. हा खाद्यपदार्थ लाडवाच्या किंवा वडीच्या रूपात तयार केला  जातो. मकर संक्रांतीला तिळगूळ वाटण्याची  विशेष पद्धत आहे.

## सामाजिक महत्त्व
तिळगूळ एकमेकांना देताना "तिळगूळ घ्या गोड बोला"असे म्हणले जाते. एकमेकातील द्वेष, राग ,वैर आणि कटुता विसरून एकमेकांशी स्नेहसंबंध वाढते रहावेत यायचे प्रतीक म्हणून तिळगूळ दिला जातो.

## आरोग्यदृष्ट्या महत्त्व
मकरसंक्रांत सणाच्या काळात उत्तरायणात हवेमध्ये गारठा असतो, हिवाळा ऋतू सुरू असतो. त्यामुळे तीळ  आणि गूळ यांचे मिश्रण हे शरीराला उष्णता मिळवून देते.

## पाककृती
तिळगूळ तयार करण्याच्या विविध पद्धती आहेत. 
* तीळ खमंग भाजून घेतले जातात. गुळाचा पाक करून त्यामध्ये तीळ घालून त्याचे लाडू वळले जातात किंवा कडक वड्या केल्या जातात.
* तिळाचे कूट आणि शेंगदाण्याचे कूट गुळाच्या पाकात एकत्र करून त्याचे लाडू किंवा वड्या केल्या जातात. यामध्ये गूळ पातळ करताना त्यात थोडे तूप घातले जाते.
* गुळाची पोळी- तीळ आणि गूळ यांचे मिश्रण करून त्यात भाजून हरभरा डाळीचे पीठ, सुके खोबरे घालतात.कणीक आणि मैदा यांच्या मिश्रणाचा गोळा करून त्यात गुळाचे सारण भरून  त्याची पोळी लाटतात. याला गुळाची पोळी असे महाराष्ट्रात म्हणले जाते.
* याशिवाय, वरील पदार्थ गुळाऐवजी साखर वापरून करण्याचापण प्रघात आहे.

## संदर्भ 
वर्ग:खाद्यपदार्थ
वर्ग:लाडू
निवडुंग

**निवडुंग** (इंग्रजी:कॅक्टस) हा एक वाळवंटी प्रदेशात सापडणारा वनस्पतींचा प्रकार आहे. निवडुंग हे अमेरिका खंडातले झाड आहे. वनस्पतीच्या आतील पाण्याचे बाष्पीभवन कमीत कमी व्हावे अशी या वनस्पतींची वेगळी आणि वैशिष्ट्यपूर्ण रचना असते. त्यामुळे कोरड्या किंवा उष्ण वातावरणात जिवंत राहण्याची त्यांची क्षमता वाढते.

निवडुंगाचे अनेक प्रकार अस्तित्वात आहेत. जसे, डचमन्स पाईप कॅक्टस सगवारो कॅक्टस, अस्वल कॅक्टस, पिंप कॅक्टस, इ. काही निवडुंग खूप उंच वाढतात. उदा. सगवारो कॅक्टस हा ५० फुट पर्यंत उंच वाढतो व २०० वर्ष जगतो, तर काही निवडुंग आपल्या बोटाच्या इतके छोटे असतात.
कॅक्टसची सगळी अंगरचना ही पाणी साठवण्यासाठी असते. कॅक्टस वेगवेगळ्या आकाराचे असतात.
## उपयोग
निवडुंगाच्या खोडाचा उपयोग दिपावलीच्या उत्सवात पणत्या बनविण्यासाठी केला जातो. विशेषतः पालघर जिल्ह्यातील बऱ्याच गावामध्ये लक्ष्मीपूजनाच्या दिवशी निवडुंगाच्या खोडाच्या पणत्या केल्या जातात.

## संदर्भ व नोंदी
वर्ग: निवडुंग
गुणवंतगड

महाराष्ट्र राज्यातील सातारा जिल्ह्यामध्ये पाटण जवळील हा गड **मोरगिरीचा किल्ला** म्हणून देखील ओळखला जातो. 

## स्थान 
thumb|left|नकाशा
महाराष्ट्रातील सातारा जिल्ह्यामध्ये असलेल्या पाटण गावाच्या पश्चिम-नैऋत्य(WSW) दिशेला दहा किलोमीटरवर हा गड आहे. पश्चिम-वायव्येला दातगड आहे आणि दोन्ही गडांमधून कोयना नदी आणि हेळवाक-पाटण रस्ता जातो.

## इतिहास 
१८ व्या शतकात पेशव्यांच्या राजवटीत या गडाचा उपयोग सैन्यतळ म्हणून केला गेला होता. त्याआधी टेहळणीसाठी या गडाचा उपयोग केला जात असावा. इ.स. १८१८ च्या मराठा युद्धात हा किल्ला ब्रिटिशांकडे सोपवण्यात आला.

## गडावरील प्रेक्षणीय स्थळे 
सध्या गडावर इतिहासाच्या कोणत्याही खाणाखुणा नाहीत. फक्त एक विहीर आहे.

## संदर्भ
* सांगाती सह्याद्रीचा - यंग झिंगारो
* डोंगरयात्रा - आनंद पाळंदे
* दुर्गदर्शन - गो. नी. दांडेकर
* किल्ले - गो. नी. दांडेकर
* दुर्गभ्रमणगाथा - गो. नी. दांडेकर
* ट्रेक द सह्याद्रीज (इंग्लिश) - हरीश कापडिया
* सह्याद्री - स. आ. जोगळेकर
* दुर्गकथा - निनाद बेडेकर
* दुर्गवैभव - निनाद बेडेकर
* इतिहास दुर्गांचा - निनाद बेडेकर
* महाराष्ट्रातील दुर्ग - निनाद बेडेकर
## हे सुद्धा पहा
*भारतातील किल्ले

वर्ग:महाराष्ट्रातील किल्ले
वर्ग:सातारा जिल्हा
केशव जगन्नाथ पुरोहित

**केशव जगन्नाथ पुरोहित** (१५ जून, १९२३ - १७ ऑक्टोबर, २०१८) हे मराठी लेखक होते. आपले लिखाण ते *शांताराम* या नावाने प्रसिद्ध करत.

## प्रकाशित साहित्य 
* अंधारवाट (१९७७)
* आठवणींचा पार
* उद्विग्न सरोवर (१९८२)
* काय गाववाले (१९८९)
* चंद्र माझा सखा (१९६९)
* चेटूक (१९९४)
* छळ आणि इतर गोष्टी (१९५८)
* जमिनीवरची माणसं(१९५९)
* ठेवणीतल्या चीजा
* धर्म (१९६२)
* मनमोर (१९४६)
* रेलॉं रेलॉं (१९९२)
* लाटा (१९६२)
* शांताराम कथा
* शिरवा (१९५९)
* संत्र्यांचा बाग (१९४२)
* संध्याराग (१९९०)
* सावळाच रंग तुझा (१९५०)
* हेल्गेलंडचे चांचे (इब्सेनच्या Vikings of Helgelandचा मराठी अनुवाद)

### संपादन
* प्रातिनिधिक लघुनिबंध संग्रह
* मराठी कथा विसावे शतक (सहसंपादक: सुधा जोशी)
* मराठी विश्वकोश

## गौरव
* अध्यक्ष, मराठी साहित्य संमेलन, अमरावती, १९८९

## पुरस्कार
* चंद्रपूर भूषण पुरस्कार, (जानेवारी ६, २००९)

## संदर्भ व नोंदी 
वर्ग:अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनांचे अध्यक्ष
वर्ग:मराठी लेखक
वर्ग:मराठी संपादक
वर्ग:इ.स. १९२३ मधील जन्म
नागनाथ संतराम इनामदार

(१९२३ - २००२) हे मराठी कादंबरीकार होते. त्यांनी १६ ऐतिहासिक कादंबऱ्या लिहिल्या आहेत.

## प्रकाशित साहित्य
* इंद्रनील (कथा संग्रह)
* इनामदारी
* घातचक्र (कादंबरी)
* झुंज (कादंबरी)
* मंत्रावेगळा (कादंबरी)
* झेप (कादंबरी)
* राऊ (कादंबरी)  (या कादंबरीचे ’राऊ स्वामी’ या नावाचे हिंदी भाषांतर ’भारतीय ज्ञानपीठा’ने प्रसिद्ध केले आहे.)
* राजेश्री (कादंबरी)
* वाळल्या फुलांत (आत्मचरित्र)
* शहेनशाह (कादंबरी)
* शिकस्त (कादंबरी)

## गौरव
* अध्यक्ष, मराठी साहित्य संमेलन, अहमदनगर, १९९७

वर्ग:मराठी लेखक
वर्ग:अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनांचे अध्यक्ष
वर्ग:इ.स. १९२३ मधील जन्म
वर्ग:इ.स. २००२ मधील मृत्यू
जॉर्ज मिकेश

**जॉर्ज मिकेश** (इंग्लिश: *George Mikes*, हंगेरियन: *Mikes György*) (फेब्रुवारी १५, १९१२ - ऑगस्ट ३०, १९८७) हा जन्माने हंगेरियन असलेला इंग्लिश भाषेतील लेखक होता.

वर्ग:इंग्लिश लेखक
वर्ग:इ.स. १९१२ मधील जन्म
वर्ग:इ.स. १९८७ मधील मृत्यू
द किलिंग गेम (स्टार ट्रेक:व्हॉयेजर मालिका)

द किलिंग गेम हे स्टार ट्रेक:व्हॉयेजर मालिकेतील या २ तासांच्या एका भागाला, १-१-तासांचे-दोन भाग म्हणुन विभाजित करण्यात आले.

## पुढिल वाचन 
* द किलिंग गेम, भाग १ - चौथ्या पर्वाच्या अठराव्या भागाबद्दल वाचण्यासाठी इथे टिचकी द्या.
* द किलिंग गेम, भाग २- चौथ्या पर्वाच्या एकोणिसाव्या भागाबद्दल वाचण्यासाठी इथे टिचकी द्या.

वर्ग:स्टार ट्रेक:व्हॉयेजर
पाणचक्की

**पाणचक्की** हे पाण्याच्या प्रवाहातील ऊर्जा वापरून चालणारे यंत्र आहे. पूर्वी या यंत्रावर पीठ दळण्यात येई त्यामुळे याला चक्की हे नामाभिधान प्राप्त झाले.

हे यंत्र आता फारसे उपयोगात नाही. महाराष्ट्रातील छत्रपती संभाजीनगर शहरात एक पाणचक्की आहे. ही पाणचक्की जगप्रसिद्ध असून अनेक देशांतून लोक येथे भेट देण्यासाठी येतात. एक मुस्लिम फकीर पाण्याच्या साहाय्याने चालणाऱ्या या चक्कीवर दळण दळून देत असे.
अण्वस्त्र चाचणी

**अण्वस्त्र चाचणी** (अन्य नावे: **आण्विक चाचणी**, **अणुचाचणी**; इंग्लिश: *Nuclear weapons test* ;) म्हणजे अण्वस्त्रांची स्फोटक्षमता, ऊर्जेची निर्मिती व परिणामकारकता तपासण्यासाठी घडवून आणलेली चाचणी असते. इ.स.च्या विसाव्या शतकात अण्वस्त्रधारी देशांपैकी बहुतांश देशांनी आपापल्या अण्वस्त्रक्षमतेची परिणामकारकता तपासण्यासाठी अण्वस्त्र चाचण्या केल्या.

## बाह्य दुवे 
* सॉनिकबॉंब.कॉम - अमेरिका, सोविएत संघ, युनायटेड किंग्डम, फ्रान्स व चीन यांनी केलेल्या अण्वस्त्र चाचण्यांचा चलचित्र संग्रह  (इंग्लिश मजकूर)

वर्ग:अण्वस्त्रे
वर्ग:आण्विक तंत्रज्ञान
सिद्धगड

**सिद्धगड** हा भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील एक  किल्ला आहे. मुरबाड ते म्हसा आणि येथून २१ किमी अंतरावरील सिद्धगड परिसर हा भीमाशंभर अभयारण्यात येतो.खानिवरे या गावापासून काही अंतरावर  डोंगर पायथ्याशी सिद्धगड पडा हे गाव लागत तिथून पायवाट काढत अगदी जंगलाच्या मधोमध पोहचल्यावर काकड माळ लागत तिथे भावरी कुटुंब फार पूर्वी पासून राहत आहे, तिथून अगदी जवळच हे स्थळ आहे. गर्द झाडे व घनदाट अरण्यात विविध प्रकारचे वन्यजीव, पशु-पक्षी आढळतात. भीमाशंकर अभयारण्याच्या अंतर्गत हा संपूर्ण परिसर येत असल्याने येथील जंगलाचे चांगले संवर्धन झाले आहे. अनेक उपयुक्त वनौषधी येथे आढळतात. दक्षिण तटावर भैरवाचे स्थान आहे.क्रांतीकारकांची भूमी स्वातंत्र्य लढयात ब्रिटिशांना सळो-की-पळो करून सोडणा-या आणि आपल्या प्राणांची आहुती देणा-या वीर भाई कोतवाल व हिराजी पाटील या महान क्रांतीकारकांची ही ‘बलिदानभूमी’ ही तरुणांसाठी स्फूर्तीस्थान आहे.२ जानेवारी १९४३ रोजी क्रांतिकारक हुतात्मा भाई कोतवाल आणि हुतात्मा हिराजी पाटील यांना सिद्धगड किल्ल्याच्या पायथ्याशी वीरमरण आले होते. तेव्हा पासून या ठिकाणाला फार महत्त्व प्राप्त झाले आहे. मात्र वरती डोंगर माथ्यावर असणारा प्राचीन किल्ला फारसा परिचित नव्हता. तसेच किल्ल्यावर जाणारी वाट पण बिकटच असल्याने ट्रेकर्स व्यतिरिक्त कुणी फारसा तिथे जाण्याचा प्रयत्न करत नव्हते. मुरबाडपासून २१ किमी अंतरावर हा किल्ला आहे.
या किल्ल्याचा कालखंड निश्चित सांगता येत नसला तरी या ठिकाणी असणारी बौद्धकालीन लेणी, उद्ध्वस्त वाडयांचे अवशेष, सैनिक  बराकी, धान्याची कोठारे, पाण्याची टाकी यामुळे किल्ल्याचा थोडाफार इतिहास उलगडण्यास मदत होते. हा किल्ला गायधरा या महत्त्वाच्या घाटरस्त्याच्या लगतच असल्याने त्या काळी व्यापारी या किल्ल्याच्या पायथ्याशी असलेल्या ‘भिवाचा आखाडा’ येथे विश्रांतीसाठी थांबत होते. या किल्ल्यावर आजही शेकडो वर्षापूर्वीची  एक तोफ आहे.
कोकण स्वारीतून (इ। स. १६५७ – ५८ ) शिवाजीराजांनी सिद्धगड काबीज केला होता. पेशवे दप्तरानुसार १७३४ मध्ये मराठयांनी वसईच्या किल्ल्यावर स्वारी केली तेव्हा सिद्धगडावर काहीकाळ सनिक ठेवल्याची नोंद आहे. १८१८ नंतर या किल्ल्यावर इंग्रजांनी तोफांचा मारा करून किल्ल्याचे अतोनात नुकसान केले. नंतरच्या काळात या किल्ल्याचा इतिहास पुसटसा होत गेला.

## पायथ्याचे गाव
उत्तर बाजूला सिद्धगड पाडा, नारिवली तर दक्षिण बाजूला बोरवाडी आणि गडाच्या दक्षिण पायथ्याशी हुतात्मा भाई कोतवाल आणि हिराजी पाटील यांचे स्मारक आहे. सिद्धगडच्या पायथ्याशी खानिवरे हे गाव आहे.

## पाण्याची सोय
सिद्धगाडाच्या  पश्चिमेला बारमाही पाण्याची विहीर आहे. तसेच गडावर पाण्याची टाके आहेत.

## मुक्कामाची सोय
वाडीतल्या कुणाच्याही पडवीत किंवा शाळेत.

## रस्ता
मुंबई-कल्याण-मुरबाड-म्हसा-जांभुर्डे-बोरवाडी किवा मुंबई-कल्याण-मुरबाड-म्हसा-उचले पाउल वाटेने  पुढे गेल्यावर सिद्धगड पडा- काकडमळ  पुढे चढाई. करत अर्ध्या तासात गडाच्या पोटावर मधल्या माचीवर सिद्धगड नावाचे महादेव कोळी लोकांचे गाव आहे, ते येते.  पुढे एका अवघड चढणीनंतर तासाभरात गडाच्या माथ्यावर पोहिचता येते. गडावर सर्वच पडझड झाली आहे.

## हे सुद्धा पहा
*भारतातील किल्ले
तिरुवल्लुवर

[right|300 px|thumb|[कन्याकुमारी येथील तिरुवल्लुवर पुतळा]]
इवलेसे|चेन्नईजवळील १५व्या शतकातील तिरुवल्लुवर मंदिर
**तिरुवल्लुवर** (तमिळ: திருவள்ளுவர்) हे प्राचीन काळातील एक तमिळ कवी व संत होते. इ.स. पूर्व २०० ते इ.स. पूर्व १० या वर्षांच्या दरम्यान त्यांचा कार्यकाळ मानला जातो. तिरुक्कुरल ही तमिळ भाषेतील काव्य रचना लिहिल्याचे श्रेय त्यांना दिले जाते.

## जीवन
या ग्रंथकाराच्या जीवनाबद्दल फारशी माहिती मिळत नाही.तो वल्लुव जातीचा होता असे नावावरून दिसते. तिरु म्हणजे महापुरुष. तिरुवल्लुवर म्हणजे वल्लुव जातीतील महापुरुष किंवा थोर भक्त. पांड्य राजाची मदुरा ही राजधानी होती. या राजधानीत हा संतकवी जन्मला.

तिरुवल्लुवर यांचा भव्य पुतळा कन्याकुमारीला स्वामी विवेकानंदांच्या स्मारकाजवळ एका टेकडीवर आहे.

## कुरल
तामिळ भाषेत या ग्रंथाला फार मान आहे. याला 'तामिळ वेद" म्हणतात, ते यथार्थ आहे.

ग्रंथाचे स्वरूप-
कुरल या ग्रंथाचे तीन भाग आहेत. पहिल्या भागात धर्म, दुसऱ्या भागात अर्थ आणि तिसऱ्या भागात काम असे वर्ण्य विषय आहेत. या ग्रंथात चतुर्विध पुरुषार्थापैकी पहिल्या तिहींवर काव्यमय वर्णन आहे. प्रथम धर्म्भाग म्हणून जो आहे, त्यात यति-जीवनावर असलेली प्रकरणे मोक्षासंबंधी आहेत, असेही कोणी म्हणतात.

हे तीनही भाग मिळून १३३ अध्याय आहेत. प्रत्येक अध्यायात दहा कविता आहेत. प्रत्येक कविता दोन चरणांची आहे. कुरल या शब्दाचा अर्थच मुळी "दोन चरणी" असा आहे. कुरलमधील हे १३३० श्लोक दुपायी वृत्तात आहेत. अति लहान वृत्त व त्यात गंभीर व विशाल अर्थ खच्च्चून भरलेला असे हे काव्य आहे.
## संदर्भ आणि नोंदी 
वर्ग:कवी
वर्ग:तमिळ कवी
पूर्वाफाल्गुनी

'''''' हे एक नक्षत्र आहे.

## हे सुद्धा पहा
* चांदण्यांची नावे
* नक्षत्र

भारतीय नक्षत्रमालिकेतील हे अकरावे नक्षत्र सिंह राशीत मोडत असून यात डेल्टा व थीटा लिओनीस असे दोन तारे आहेत. त्यांपैकी डेल्टा [ झोज्मा; विषुवांश ११ ता. ११ मि. २०.७ से., क्रांती + २०° ४८' ३२".१, प्रत २.५८; ⟶ ज्योतिषशास्त्रीय सहनिर्देशक पद्धति; प्रत] हा पूर्वेचा योगतारा (प्रमुख तारा) आहे. अथर्ववेदामध्ये याचा पूर्वा फाल्गुनी असा उल्लेख आलेला आहे. याची देवता अर्यमा आणि आकृती शय्या मानतात. सिंहाकृतीपैकी पाठ व शेपूट या नक्षत्रात दिसते. मेच्या पहिल्या आठवड्यात हे नक्षत्र डोक्यावर दिसते.

                                       ठाकूर, अ. ना.(स्रोत: मराठी विश्वकोश)

वर्ग:नक्षत्र
हस्त (नक्षत्र)

'''''' हे एक नक्षत्र आहे.

## हे सुद्धा पहा 
* चांदण्यांची नावे
* नक्षत्र

वर्ग:नक्षत्र
विष्णु भिकाजी कोलते

**डॉ. विष्णू भिकाजी कोलते** (जून २२, १९०८ - एप्रिल ८, १९९८) हे मराठी लेखक, महानुभाव साहित्याचे संशोधक व कवी होते. यांना इ.स. १९९१ साली पद्मश्री पुरस्काराने गौरवण्यात आले.

## जीवन 
विष्णू भिकाजी कोलते यांचा जन्म २२ जून, इ.स. १९०८ रोजी नरवेल नावाच्या गावी झाला. त्यांचे शालेय शिक्षण मलकापूर येथे, तर महाविद्यालयीन शिक्षण खामगाव व नागपूर येथे झाले. इ.स. १९३० साली त्यांनी एम.ए. पदव्युत्तर अभ्यासक्रम पुरा केला. इ.स. १९३१ ते इ.स. १९४४ या कालखंडात अमरावतीच्या विदर्भ महाविद्यालयात, तर इ.स. १९४४ ते इ.स. १९६४ या कालखंडात नागपुरातील मॉरिस कॉलेजात त्यांनी मराठी विषय शिकवला. इ.स. १९६६ ते इ.स. १९७२ या काळात ते नागपूर विद्यापीठाचे कुलगुरू होते. त्यांनी काव्य, नाटक, चरित्र, आत्मचरित्र या ललित साहित्य प्रकारांच्या क्षेत्रात आपली लेखणी चालविली. सोबतच अनेक ललित साहित्य कृतींचा आस्वाद घेऊन समीक्षालेखनही केले. संपादन आणि संशोधन कार्यात तर त्यांचे योगदान लक्षणीय आहे. प्राचीन शिलालेख, ताम्रपटांचे तसेच मध्ययुगीन मराठी साहित्याचे संपादन , संशोधन करून साहित्याच्या क्षेत्रात प्रतिष्ठेचे स्थान प्राप्त केले आहे.

त्यांचे आत्मचरित्र *अजुनी चालतोच वाट* या नावाने इ.स. १९९४ साली प्रकाशित झाले.

## प्रकाशित साहित्य 
### लिखित साहित्य 
### संपादित साहित्य 
## गौरव 
* अध्यक्ष, अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन, भोपाळ, इ.स. १९६७
* भारत सरकारचा पद्मश्री पुरस्कार इ.स. १९९१
* कुलगुरू, नागपूर विद्यापीठ (इ.स. १९६६ ते इ.स. १९७२)
* अध्यक्ष, महाराष्ट्र भाषा सभा
* अध्यक्ष, विदर्भ साहित्य संघ
* साहित्य अकादमी विद्यावृत्ती

## संदर्भ 
## बाह्य दुवे 
* 

वर्ग:अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनांचे अध्यक्ष
वर्ग:पद्मश्री पुरस्कारविजेते
वर्ग:मराठी कवी
वर्ग:मराठी लेखक
वर्ग:इ.स. १९०८ मधील जन्म
वर्ग:इ.स. १९९८ मधील मृत्यू
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
वर्ग:साहित्य अकादमी फेलोशिप विजेते
उत्तराफाल्गुनी

'''''' हे एक नक्षत्र आहे.

## हे सुद्धा पहा
* चांदण्यांची नावे
* नक्षत्र

भारतीय नक्षत्रमालिकेतील बारावे नक्षत्र. यात बीटा लिओनीस [डेनेबोला; भोग १४७०४७·२’; शर १२० १६·५’; अंतर ४३ प्रकाशवर्षे; प्रत २·२३, → ज्योतिषशास्त्रीय सहनिर्देशक पद्धति; प्रत] हा योगतारा (मुख्य तारा) व बीटा व्हर्जिनिस (झॅविजॅवा, प्रत ३·८) असे दोन तारे आहेत. याचा एक चरण (चतुर्थांश) सिंह राशीत व तीन चरण कन्या राशीत येतात. यातील दोन्ही तारे सिंहाकृतीच्या शेपटीच्या गोंड्यात दिसतात. या नक्षत्राची देवता अर्यमा व आकृती शय्या मानली आहे.
                                                ठाकूर, अ. ना.(स्रोत: मराठी विश्वकोश)

वर्ग:नक्षत्र
चित्रा (नक्षत्र)

'''''' हे एक नक्षत्र आहे.

## हे सुद्धा पहा
* चांदण्यांची नावे
* नक्षत्र

भारतीय नक्षत्रांपैकी चौदावे नक्षत्र . ते अयनवृत्ताच्या (सूर्याच्या भासमान वार्षिक गतिमार्गाच्या) दक्षिणेस हस्ताजवळ [ भोग १८०°; शर -२° २′·७; विषुवांश १३ तास, २२ मिनिटे; क्रांती -१०·९, ⟶ ज्योतिषशास्त्रीय सहनिर्देशक पद्धति] दिसते. यात कन्येतील आल्फा (स्पायका) तारा येतो. तो निळसर, पिधानकारी (ज्यांचे कक्षीय प्रतल जवळजवळ दृष्टिपथरेषेत आहे असे समाईक केंद्राभोवती फिरणारे घटक तारे असलेला) युग्मतारा असून त्याची भासमान प्रत १·०० [ निरपेक्ष प्रत-३, ⟶ प्रत ] आहे. त्याचा वर्णपट प्रकार बी १, अंतर सु. २४५ प्रकाशवर्षे, तापमान २०,०००° के., गती सेकंदास १३० किमी. पेक्षा जास्त, तेजस्वीपणा सूर्यापेक्षा १,५०० पट व व्यास सूर्याच्या अनेकपट आहे. युग्मताऱ्यातील अंधुक तारा हा तेजस्वी तारा व पृथ्वी यांच्यामधून दर चार दिवसांनी एकदा जातो तेव्हा ग्रहणाप्रमाणे त्याचा तेजस्वीपणा तात्पुरता घटतो. त्याच्या वर्णपटात हीलियमाच्या रेषा दिसतात. हिपार्कस यांनी ⇨संपातचलनाचा शोध या ताऱ्याच्या माहितीवरून लावला. वराहमिहिरांनी पंचसिद्धांतिकेत याचे स्थान दर्शविले आहे. तैत्तिरीय  व शतपथ ब्राह्मण; ऋक् संहिता आणि तैत्तिरीय श्रुती यांच्यात याचा उल्लेख असून अथर्ववेदात चित्रा ही देवता आहे.या नक्षत्राची देवता त्वष्टा, आकृती मोती आणि रूपसंज्ञा मृदू व मत्र आहे. ते तिर्थङमुख व यज्ञसाधक मानतात. पूर्वी अश्वमेघ यज्ञाचा संकल्प चित्रेत सोडीत. या नक्षत्री जन्म चांगला समजतात. चित्रेसंबंधी पुढील कथा आहे. स्वर्गप्राप्तीसाठी असुरांनी यज्ञ करताना ब्राह्मणरूपी इंद्राने दिलेली सोन्याची वीट चयनासाठी वापरली. ती इंद्राने परत मागितली तेव्हा असुरांनी ती काढून आकाशात भिरकाविली, तीच चित्रा होय.

                   ठाकूर, अ. ना.(स्रोत: मराठी विश्वकोश)

वर्ग:नक्षत्र
विशाखा (नक्षत्र)

**विशाखा** एक नक्षत्र आहे. अठ्ठावीस नक्षत्रांपैकी हे सोळावे नक्षत्र आहे.

## हे सुद्धा पहा
* चांदण्यांची नावे
* नक्षत्र

भारतीय नक्षत्रमालिकेतील सोळावे नक्षत्र. ‘राधा’ हे याचे दुसरे नाव आहे. याचे पहिले तीन चरण (चतुर्थांश) तूळ राशीत व उरलेला चवथा चरण वृश्चिक राशीत येतो. वृश्चिक राशीतील विंचवाचे तोंड व चित्रा नक्षत्र यांच्यामध्ये हे काहीसे अंधुक नक्षत्र काळजीपूर्वक पाहिल्यास दिसते. काहींच्या मते यात दोन तर काहींच्या मते चार तारे आहेत. वैदिक वाङ्मयात यात दोन तारे असल्याचे उल्लेख आहेत. (पाश्चात्य) तूळ राशीतील आल्फा लिब्री (झुबेन एल गेनुबी) हा या नक्षत्राचा योगतारा (मुख्य तारा) भोग २०१ ° १४'.६ आणि शर ०° २०'.९ [⟶ ज्योतिषशास्त्रीय सहनिर्देशक पद्धति] या ठिकाणी असून त्याची ⇨प्रत २.९६ आहे. हा क्रांतिवृत्ताच्या (सूर्याच्या वार्षिक भासमान मार्गाच्या) अगदी जवळ असल्याने क्रांतिवृत्ताचा मार्ग शोधण्याच्या दृष्टीने हा उपयुक्त आहे. दुर्बिणीतून पाहिल्यास हा तारकायुग्म असल्याचे दिसते. या नक्षत्रातील दुसरा तारा याच्या उत्तरेस असून त्याचे ज्योतिषशास्त्रीय नाव बीटा लिब्री (झुबेन एल शमाली) आहे. तो होरा १५ तास १४.३ मिनिटे आणि क्रांती - ९° १२' [⟶ ज्योतिषशास्त्रीय सहनिर्देशक पद्धति] येथे दिसतो. बीटा लिब्री हा हिरवट रंगाचा तारा रूपविकारी (ठराविक काळाने तेजस्विता बदलणारा) तारा असून त्याची प्रत २.६२ आहे. मे महिन्याच्या शेवटी हे नक्षत्र रात्री ९ च्या सुमारास याम्योत्तर वृत्तावर येते. तैत्तिरीय ब्राह्मण काळी शरत् संपात बिंदू या नक्षत्रात होता. या नक्षत्राची आकृती तोरण व देवता इंद्राग्नी मानतात. फलज्योतिषानुसार हे नक्षत्र त्रिपाद, मिश्र, अधोमुख, अंध व नपुंसक मानले जाते.
                             ठाकूर, अ. ना.(स्रोत: मराठी विश्वकोश)

वर्ग:नक्षत्र
आश्लेषा (नक्षत्र)

'''''' हे नक्षत्र पुष्य नक्षत्राच्या थेट दक्षिणेस व प्रश्वा (प्रोसियन) या ताऱ्याच्या थेट पूर्वेस आहे. कोणी ईटा व सिग्मा यांच्याऐवजी कॅन्सर (कर्क) पैकी आल्फा व बीटा हे तारे यात घेतात. हे नक्षत्र कर्कराशीतील आहे. आश्रेषा असाही याचा नामोल्लेख क्वचितच आढळतो. २ ऑगस्टच्या सुमारास या नक्षत्रात सूर्यप्रवेश होतो. याची देवता सर्प व आकृती चक्र समजली जाते.

## हे सुद्धा पहा
* चांदण्यांची नावे
* नक्षत्र

भारतीय २७ नक्षत्रांपैकी नववे नक्षत्र. यात हायड्रा या पाश्चात्य तारकासमूहापैकी झीटा, एप्सायलॉन, डेल्टा, सिग्मा व ईटा या ताऱ्यांचा समावेश आहे. झीटा या ताऱ्याचे विषुवांश ८ ता. ५४ मि., क्रांती ६०९’ उ., प्रत ३·३० [→ ज्योतिषशास्त्रीय सहनिर्देशक पद्धति; प्रत] असून हा योगतारा (मुख्य तारा) मानतात (कोणी एप्सायलॉन हाही मानतात). इतर चार तारे चवथ्या प्रतीचे आहेत. हे नक्षत्र पुष्य नक्षत्राच्या थेट दक्षिणेस व प्रश्वा (प्रोसियन) या ताऱ्याच्या थेट पूर्वेस आहे. कोणी ईटा व सिग्मा यांच्याऐवजी कॅन्सर (कर्क) पैकी आल्फा व बीटा हे तारे यात घेतात. हे नक्षत्र कर्कराशीतील आहे. आश्रेषा असाही याचा नामोल्लेख क्वचितच आढळतो.  ऑगस्टच्या सुमारास या नक्षत्रात सूर्यप्रवेश होतो. याची देवता सर्प व आकृती चक्र समजली जाते.
                             ठाकूर, अ .ना.(स्रोत: मराठी विश्वकोश)

वर्ग:नक्षत्र
ज्येष्ठा

[thumb|right|250px|[वृश्चिक|वृश्चिकेतील ज्येष्ठा ताऱ्याचे स्थान दर्शवणारा नकाशा (मजकूर: रोमन लिपी)]]

**ज्येष्ठा** (शास्त्रीय नाव: *α Scorpii*, *आल्फा स्कॉर्पिआय* ; इंग्लिश: *Antares*, *अ‍ॅन्टेरिस*;) हा आकाशगंगेतील तांबडा अतिराक्षसी तारा असून रात्रीच्या आकाशातील सोळाव्या क्रमांकाचा तेजस्वी तारा असून तो आपल्याला ज्ञात असलेला सर्वात मोठा तारा आहे. फलज्योतिषाच्या दृष्टिकोनातून तो वृश्चिक राशीत मोडतो. फलज्योतिषात वृश्चिक राशीतील त्याचा तारकासमूह *ज्येष्ठा नक्षत्र*  या नावाने ओळखला जातो.

## बाह्य दुवे 
* 

वर्ग:तारे
पूर्वाषाढा

**पूर्वाषाढा** हे एक नक्षत्र आहे.

## हे सुद्धा पहा
* चांदण्यांची नावे
* नक्षत्र

भारतीय नक्षत्रमालिकेतील विसावे नक्षत्र. वृश्चिक तारकासमूहाच्या नांगीच्या टोकाशी हे दिसते, यात तीन वा चार तारे मानतात. याचा अंतर्भाव धनू राशीत असून धनूमधील डेल्टा, गॅमा, लॅंब्डा व एप्सायलॉन हे तारे यात अंतर्भूत आहेत. यांपैकी डेल्टा [ कॉस मीडिया ; विषुवांश १८ ता. १७ मि. ३९.८ से., क्रांती - २९° ५१' ७".७, प्रत २.८ ; ⟶ ज्योतिषशास्त्रीय सहनिर्देशक पद्धति ; प्रत] हा योगतारा (प्रमुख तारा) आहे. एप्सायलॉन (कॉस ऑस्ट्रॅलिस; विषुवांश १८ ता. २० मि. ४३.२ से., क्रांती - ३४° २४' ४०".३, प्रत १.९) व लॅंब्डा (कॉस बोरिअलिस ; विषुवांश १८ ता. २४ मि. ४५.६ से., क्रांती - २५° २७' ८".१, प्रत २.९) हे उल्लेखनीय आहेत. या नक्षत्राचा उल्लेख अथर्ववेदात आला असून याची देवता आप व आकृती शय्या आहे. हे नक्षत्र सप्टेंबरमध्ये रात्री ९ च्या सुमारास डोक्यावर दिसते.

                 ठाकूर, अ. ना.(स्रोत: मराठी विश्वकोश)

वर्ग:नक्षत्र
वामन कृष्ण चोरघडे

**वामन कृष्ण तथा बापूसाहेब चोरघडे** (जन्म : नरखेड, १६ जुलै १९१४; मृ्त्यू : १ डिसेंबर १९९५] हे मराठी लघुकथालेखक होते. कथासंग्रहांशिवाय त्यांनी सुमारे ९२ ललितलेख, चरित्रे, प्रबंध, पाठ्यपुस्तके, इ. लिहिले किंवा त्यांत योगदान दिले.

## ओळख
वामन चोरघडे यांचा जन्म नागपूर जिल्ह्यातील नरखेड येथे झाला.  त्यांच्या एकूण बारा भावंडांमधली चार जगली. सर्वात धाकटे म्हणजे बापू ऊर्फ वामन. त्यांच्या शिक्षणाची जबाबदारी मोठय़ा भावाने घेतली, आणि  त्यांना  काटोल गावातल्या एका प्राथमिक शाळेत घातले. पुढचे शिक्षण नागपुरातील पटवर्धन हायस्कूल या शाळेत, आणि  पदवीपर्यंतचे शिक्षण मॉरिस कॉलेजात झाले. 

कॉलेजात असताना चोरघडे त्यांची पहिली लघुकथा कथा 'अम्मा' १९३२ साली प्रसिद्ध केली. त्यांच्या कथा वागीश्वरी, मौज, सत्यकथा या नियतकालिकांमधून प्रसिद्ध होत गेल्या.

चोरघडे यांनी डॉ. वेणू साठे यांच्याशी विवाह केला. त्यांचे चिरंजीव श्रीकांत चोरघडे हे बालरोगतज्ज्ञ व बालमानसशास्त्रज्ञ आहेत.

वामन चोरघडे यांनी मराठी साहित्य व अर्थशास्त्र यां विषयांत पदवी मिळवली होती. त्यांनी वर्ध्याच्या आणि नागपूरच्या जी.एस. वाणिज्य महाविद्यालयांत (गोविंदराम सेक्सरिया कॉलेज) अर्थशास्त्राचे अध्यापन केले. 

ते दोन वर्षे महाराष्ट्र राज्य पाठ्यपुस्तक मंडळाचे अध्यक्ष होते.

महात्मा गांधींचे अनुयायी असलेल्या चोरघड्यांचा भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यात सक्रिय सहभाग होता.

## नोकऱ्या आणि स्वातंत्र्यलढा
एम.ए. झाल्यावर वामन चोरघडे यांना वर्ध्याला शिक्षकाची नोकरी मिळाली. त्यावेळी त्यांनी गांधीजींच्या आवाहनाला साद देऊन स्वातंत्र्यसंग्रामात उडी घेतली. त्यांना दोन वेळा कारावास घडला. कारावासामध्ये दादा धर्माधिकारी, विनोबा भावे, काका कालेलकर, महादेवभाई देसाई अशा व्यक्तींचा परिचय झाला. तुरुंगात त्यांनी खादीचे व्रत घेतले व मृत्यूपर्यंत पाळले. चोरघडे हे नेहमी खादीचा कुडता, पायजमा अशा स्वतः धुतलेल्या स्वच्छ पांढऱ्या वेषातच असत.

चोरघडेंना हे नियमित व्यायाम करीत असून त्यांची शरीरयष्टी मजबूत होती. त्यांचे उच्चार स्पष्ट होते. चोरघडे हे उत्तम वक्ते मानले जात. भारताला स्वातंत्र्य मिळण्याच्या सुमारास त्यांना बंदिवासातून मुक्ती मिळाली. त्यानंतर ते गांधी विचारांवर स्थापन झालेल्या वर्ध्याच्या गोविंदराम सक्सेरिया वाणिज्य महाविद्यालयात ते प्राध्यापक म्हणून रुजू झाले, इ.स. १९४९ साली त्याच कॉलेजच्या नागपूर शाखेमध्ये उपप्राचार्य झाले आणि तिथूनच चोरघडे प्राचार्य म्हणून १९७४ साली निवृत्त झाले.

## समाजकार्य
महाराष्ट्रातचे मंत्री रामकृष्ण पाटील यांनी चोरघड्यांना मानद अन्नपुरवठा अधिकारी हे पद दिले होते. पुढे काँगेसप्रणीत भारतसेवक समाजाच्या नागपूर शाखेची जबाबदारी त्यांनी सांभाळली.

त्यावेळी विविध शिक्षणसंस्थांमधील विद्यार्थ्यांच्या सहकार्याने चोरघडे यांनी श्रमसंस्कार पथक स्थापन केले होते. या विद्यार्थ्यांनी श्रमदानाने नागपूर विद्यापीठाच्या परिसरात ओपन एर थिएटर बांधून घेतले.

## प्रकाशित साहित्य
* असे मित्र अशी मैत्री (बालसाहित्य)
* ख्याल
* चोरघडे यांची कथा (१९६९)
* जडण घडण (आत्मचरित्र, १९८१)
* देवाचे काम (बालसाहित्य)
* पाथेय (१९५३)
* प्रदीप (१९५४)
* प्रस्थान
* यौवन
* वामन चोरघडे यांच्या निवडक कथा, भाग १ आणि २ (संपादक आशा बगे आणि डॉ. श्रीकांत चोरघडे)
* संपूर्ण चोरघडे (१९६६)
* साद
* सुषमा (१९३६)
* हवन

## गौरव
* अध्यक्ष, मराठी साहित्य संमेलन, चंद्रपूर १९७९
* अध्यक्ष विदर्भ साहित्य संघ

## संदर्भ आणि नोंदी 
वर्ग:मराठी लेखक
वर्ग:अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनांचे अध्यक्ष
वर्ग:इ.स. १९१४ मधील जन्म
वर्ग:इ.स. १९९५ मधील मृत्यू
उत्तराषाढा

'''''' हे एक नक्षत्र आहे.

## हे सुद्धा पहा
* चांदण्यांची नावे
* नक्षत्र

भारतीय नक्षत्रमालिकेतील एकविसावे नक्षत्र. या नक्षत्राचा पहिला चरण (चतुर्थांश) धनू राशीत व पुढचे तीन चरण मकर राशीत येतात. (पाश्चात्य) धनूपैकी सिग्मा [नंकी, भोग २५८० ४८·९’; शर–३० २८·१’; प्रत २·१४, → ज्योतिषशास्त्रीय सहनिर्देशक पद्धति; प्रत] हा या नक्षत्राचा योगतारा (प्रमुख तारा) आहे व धनूपैकीच झीटा हाही यात आहे. काहींच्या मते धनूपैकी फाय व टाउ हे तारेही उत्तराषाढात आहेत. या नक्षत्राची देवता विश्वेदेव आणि आकृती हत्तीच्या दातासारखी आहे.

                             ठाकूर, अ. ना.(स्रोत: मराठी विश्वकोश)

वर्ग:नक्षत्र
धनिष्ठा (नक्षत्र)

'''''' (Delphinus) हे नक्षत्रांच्या अश्विनीने सुरू होणाऱ्या यादीतले २३व्या क्रमांकाचे नक्षत्र आहे.

## हे सुद्धा पहा
* चांदण्यांची नावे
* नक्षत्र

वर्ग:नक्षत्र
वर्ग:तारकासमूह
शततारका (नक्षत्र)

**शततारका** किंवा **शतभिषज** (इंग्रजीत Gamma Aquarii) हे आकाशातील २७ नक्षत्रांपैकी हे एक नक्षत्र आहे. हिंदू ज्योतिषशास्त्रात मानल्या गेलेल्या राहू या ग्रहाची ही देवता समजली गेली आहे.

भारतीय सत्तावीस नक्षत्रांपैकी हे चोविसावे नक्षत्र आहे. यात शंभर तारे आहेत अशी कल्पना आहे, म्हणून त्याचे नाव ‘शततारका’ असे पडले आहे. तथापि खगोलाच्या या भागात मोठे तारेच नाहीत. लँब्डा अँक्वारी हा या नक्षत्राचा योगतारा (प्रमुख तारा) असून तो जवळजवळ ⇨ क्रांतिवृत्तावरच आणि मीनास्य (फोमलहॉट) या मोठ्या ताऱ्याच्या उत्तरेस सु. २२० अंतरावर आहे. या ताऱ्याची ⇨ प्रत ३.८ असून त्याचे स्थान होरा २२ ता. ५० मि.; क्रांती – ७० ४९·५ असे आहे. या नक्षत्राचे दुसरे नाव शतभिषज् किंवा शंतभिषा असे आहे. फलज्योतिषानुसार हे नक्षत्र कल्याणप्रद, ऊर्ध्वमुख व मंदलोचन असे सांगितले आहे. याची देवता इंद्र (वरुण) व आकृती वर्तुळ कल्पिली आहे. या नक्षत्राचा अंतर्भाव कुंभ राशीत होतो.

## हे सुद्धा पहा
* चांदण्यांची नावे
* नक्षत्र

वर्ग:नक्षत्र
वर्ग:मराठी विश्वकोशातून कॉपीपेस्ट मजकूर
मूळ (नक्षत्र)

'''''' हे एक नक्षत्र आहे.

## हे सुद्धा पहा
* चांदण्यांची नावे
* नक्षत्र

भारतीय २७ नक्षत्रांपैकी एकोणिसावे नक्षत्र. पाश्चात्य पद्धतीप्रमाणे हे वृश्चिक राशीत येत असून विंचवाच्या नांगीतील नऊ तारे मिळून हे बनले आहे. भारतीय योजनेप्रमाणे याचा समावेश धनू राशीत होतो. होरा १६ ता. ४० मि. ते १७ ता. ४० मि., क्रांति -३५° ते -४५° [⟶ ज्योतिषशास्त्रीय सहनिर्देशक पद्धति]. या ठिकाणी एप्सायलॉन, झाय, म्यू, झीटा, ईटा, थीटा, आयोटा, जी, काय, लॅंब्डा व उप्सायलॉन असे याचे लहानमोठे ११ तारे साधारण वर्तुळाकृतीत दिसतात. यातील लॅंब्डा (शोला) हा योगतारा (मुख्य तारा) १·७ प्रतीचा [⟶ प्रत], निळसर पांढरा असून त्याचा वर्णपटीय वर्ग बी-२ असा आहे. म्यू चर (तेजस्विता कमी जास्त होणारा) असून लॅंब्डा, एप्सायलॉन ही जोडी नुसत्या डोळ्यांनीही दिसते. लॅंब्डाच्या किंचित पूर्वेस एम-६ व एम-७ हे विरळ तारकागुच्छ आहेत. फलज्योतिषानुसार या तीक्ष्ण, दारुण नक्षत्रावर जन्मलेल्या मुलाच्या मातापित्यास धोका असतो, तर विशिष्ट अशुभ काल सोडल्यास असे मूल भाग्यवान, कुलवर्धक आणि दीर्घायू होते, असे कोष्ठीप्रदीपात सांगितले आहे. या नक्षत्राची देवता निर्ऋती व आकृती सिंहपुच्छ मानली आहे. १५ ऑगस्टच्या सुमारास रात्री नऊ वाजता हे नक्षत्र मध्यमंडलावर येते. ४५ उत्तर अक्षांशाच्या उत्तरेकडील स्थानावरून हे नक्षत्र दिसत नाही. हे आकाशगंगेत असून येथून पुढे आकाशगंगा रुंद झालेली आहे, म्हणून याचे मूळ हे नाव पडले असावे.

                ठाकूर, अ. ना.(स्रोत: मराठी विश्वकोश)

वर्ग:नक्षत्र
मंदाकिनी गोगटे

**मंदाकिनी कमलाकर गोगटे**  (: मुंबई, १६ मे १९३६;  - मुंबई, १५ जानेवारी २०१०)  या मराठी लेखिका होत्या. मुंबई मराठी ग्रंथसंग्रहालयाच्या नायगाव शाखेच्या त्या अध्यक्षा होत्या.

## जीवन 
मंदाकिनी गोगट्यांचा जन्म मे १६, इ.स. १९३६ रोजी ब्रिटिश भारतातील तत्कालीन मुंबई इलाख्यात मुंबई येथे झाला. त्यांनी श्रीमती नाथीबाई दामोदर ठाकरसी महिला विद्यापीठातून पदवी शिक्षण पूर्ण केले. त्यापूर्वी त्यांनी चित्रकला शिक्षकाचा अभ्यासक्रम पूर्ण केला होता. त्यांच्या लघुकथा प्रथम सत्यकथा मासिकातून प्रसिद्ध झाल्या. पुढील काळात त्यांनी प्रामुख्याने विनोदी कथा व बालसाहित्य लिहिले.

जानेवारी १५, इ.स. २०१० रोजी मुंबईत कर्करोगाने त्यांचे निधन झाले.

## मंदाकिनी गोगटे यांचे प्रकाशित कथासंग्रह
* गंध मातीचा
* ढळता दिवस
* प्रेमाच्या होड्या
* बायकांचं गणित
* मुंबईच्या रंगीबेरंगी मुली
* सवत माझी लाडकी (कथेवर आधारित त्याच नावाचा चित्रपट आहे.)
* स्वप्नातली परी

## कादंबऱ्या
* दीपाली
* गाणारं घर (अप्रकाशित)
* गार्गी
* भैरवी
* मोठी वेगळी पाऊलवाट
* रसिक बलमा
* ह्या कातर उत्तररात्री

## प्रवासवर्णनपर पुस्तके
* आमचीपण सिंदबादची सफर
* त्या फुलांच्या सुंदर प्रदेशात

## बालसाहित्य व इतर
* चिमाजीअप्पाची मिशी (निबंधमाला)
* छानदार कथा भाग १ व २
* जांबो जांबो ग्वाना
* प्रेमा पुरव : क्रांतिकारी अन्नपूर्णा (चरित्रकथा)
* बागेश्री दिवाळी अंक (संपादन व प्रकाशन)
* बोले तैशी चाले (एकांकिका)
* महंमद घोरीची सांगली (विज्ञानकथा)
* सर्पांची अजब दुनिया

## पुरस्कार
* आचार्य अत्रे पुरस्कार

## संदर्भ 
## बाह्य दुवे
* 

वर्ग:मराठी लेखक
वर्ग:मराठी लेखिका
वर्ग:इ.स. १९३६ मधील जन्म
वर्ग:इ.स. २०१० मधील मृत्यू
वर्ग:स्त्री चरित्रलेख
सुमती पायगावकर

**सुमती हरिश्चंद्र पायगांवकर** (: ७ जून १९१०;  - ६ मे १९९५) या मराठीतल्या बालसाहित्यकार होत्या. त्यांनी सुमारे ८० पुस्तके लिहिली.

## प्रकाशित साहित्य
* अजब भोपळा
* अद्भुत गालिचा
* अलिबाबाची गुहा
* अल्लाउद्दिन-जादूचा दिवा
* एक अंध साधू
* एक होती परीराणी
* एका पांघरुणाची गोष्ट (अनुवाद)
* उत्कृष्ट बालसाहित्य संच (१० पुस्तके)
* कथाकिरण
* कावळोबांच्या गमती जमती
* किलबिल
* कोजी
* गंमतीदार किटली
* गाढव मात्र गमावले
* गीतकलिका
* ग्रीसच्या परीकथा - अनेक भाग
* चंद्रफुले
* चाफ्याची फुले
* छोटा यमदूत
* छोटा लाल बूट
* छोटा शिलेदार आणि इतर गोष्टी (सहलेखक शं.रा. देवळे, ल.रा. गोडबोले, अजित पायगांवकर, सुसंगति गोखले)
* छोटी नीरा
* जिमी
* झूनी
* तारका
* दर्यासारंग सिंदबाद - अनेक भाग
* दुःखी रविराजा आणि तर गोष्टी
* दुसरी आई
* देशोदेशींच्या निवडक कथा
* पतंग चेंडूनी शिंपला
* पांढरे भूत
* पिट्टू पहाड
* पोपटदादाचे लग्न
* फाटफूट धूम
* फेनाली
* बदकुताईचा केक
* बाळाचा विकास
* भलेकाका/माकडा माकडा हूप हूप (सहलेखक - दत्ता ससे)
* भुंगळेघर
* मंगळ्या भिल्ल
* मला भेटल्याशिवाय?
* मांजराला दूध
* मिनीची बाहुली
* मुन्ना आणि इतर गोष्टी
* यमाशी पैज
* राजाने चोरले पिठले
* राजाने चोरले पिठले आणि तीन एकांकिका
* रानगावची आगगाडी
* संपूर्ण रामायण दाशरथी - अनेक भाग
* राक्षस माणूस झाला
* लक्र लक्र (?)नी सुगंधा
* लालझंडी 
* लाल राणी आणि रत्नांचा पोपट
* वाळवंटातील सफर
* विलक्षण घोडा (अनेक भाग)
* शतकुमार (अनेक भाग)
* शिंपल्या
* संपूर्ण परीकथा
* सहशालेय उपक्रम (संच, १२ भाग)
* सोनपंखी - दोन भाग
* सोनपट्ट्याचे गावकरी
* सोनेरी सांबर
* स्वप्नरेखा - दोन भाग
* स्वप्नरेखा आणि नऊ इतर पुस्तके
* हॅन्स ॲन्डरसनच्या परीकथा (संग्रह, भाग १ ते १०)
* हॅन्स ॲन्डरसनच्या परीकथा, १६ भाग.
* हिमाली

## बाह्य दुवे
## गौरव
* अध्यक्ष, मराठी बालकुमार साहित्य संमेलन, सोलापूर, १९७६ (की ७७?)
* केंद्र शासनाचे १९५८, १९५९, व १९६१ या वर्षाचे बालवाङ्मयासाठीचे पुरस्कार.
*  मिनीची बाहुली, पोपटदादाचे लग्न या पुस्तकांना राज्य शासनाचे पुरस्कार मिळाले.

वर्ग:मराठी बालसाहित्यिक
वर्ग:मराठी लेखिका
वर्ग:इ.स. १९१० मधील जन्म
वर्ग:इ.स. १९९५ मधील मृत्यू
स्वाती (नक्षत्र)

**स्वाती** (इंग्रजीत Alpha Boötis किंवा Arcturus) हे आकाशातील २७ नक्षत्रांपैकी हे एक नक्षत्र आहे.  हिंदू ज्योतिषशास्त्रात मानल्या गेलेल्या राहू या ग्रहाची ही देवता समजली गेली आहे.

## हे सुद्धा पहा
* चांदण्यांची नावे
* नक्षत्र

भारतीय नक्षत्रमालिकेतील पंधरावे नक्षत्र असून याचा अंतर्भाव ⇨ तूळ राशीत होतो. या नक्षत्रात एकच तारा असून तोच त्याचा योगतारा आहे. हा संपूर्ण आकाशातील चवथ्या क्रमांकाचा आणि उत्तर खगोलार्धातील दुसऱ्या क्रमांकाचा तेजस्वी तारा आहे. पाश्चात्य तारका-समूहांनुसार हा तारा ⇨ भूतप तारकासमूहातील आल्फा बूटीस आहे व याला आर्टुरस ( पशुपाल वा दरवेशी ) म्हणतात. हा खगोलात होरा १४ तास १५ मिनिटे व क्रांती + १९°२७¢ येथे आहे [⟶ ज्योतिषशास्त्रीय सहनिर्देशक पद्धति ]. सप्तर्षी ( मोठे अस्वल ) तारकासमूहातील क्रमांक ५, ६ व ७ ताऱ्यांनी बनणारी वक्र रेषा तशीच पुढे वाढविल्यास तिच्यावर स्वाती तारा दिसतो. याची कक्षा विवृत्ताकार ( लंबवर्तुळाकार ) असून एप्रिल महिन्याच्या शेवटी मध्यरात्री हा तारा याम्योत्तर वृत्तावर ( खगोलाचे दोन्ही ध्रुवबिंदू व निरीक्षकाचे खस्वस्तिक — माथ्यावरील बिंदू — यांच्यामधून जाणाऱ्या वर्तुळावर ) येतो. दृश्य ⇨ प्रत -०.०४ व निरपेक्ष प्रत ०.२५, अंतर सु. ३६.७ प्रकाशवर्षे, वर्णपटीय प्रकार KO, तेजस्वितेचा प्रकार III, पृष्ठीय तापमान सु. ४,१०० के. म्हणजे सूर्या-पेक्षा कमी, सूर्याच्या शंभरपट तेजस्वी म्हणजे दीप्ती १०० ( सूर्य = १ ), व्यास सूर्याच्या व्यासाच्या २३ पट आणि वर्तुळाचा कोनीय व्यास ०.०२० मिनिट व ⇨ पराशय ०.०९२ मिनिट असलेला हा ताम्रवर्णी महातारा आहे [⟶ तारा ]. याची निजगती ( प्रत्यक्ष गती ) सेकंदाला १२० किमी. व अरीय ( त्रिज्यीय ) गती सेकंदाला ९० किमी. आहे. याची निजगती ⇨ एडमंड हॅली यांनी १७१८ मध्ये शोधून काढली.स्वाती या नक्षत्राची देवता वायू आणि आकृती पोवळे आहे. वैदिक वाङ्मयात याला निष्ट्या म्हणले आहे. १८९३ मध्ये अमेरिकेतील शिकागो शहराची ६० वर्षांतील प्रगती साजरी करणारा समारंभ झाला; तर चाळीस वर्षानंतर १९३३ मध्ये या शहराच्या १०० वर्षांतील प्रगती साजरी करणारा समारंभ झाला. १८९३ मध्ये पहिल्या समारंभाच्या वेळी या ताऱ्या-पासून निघालेला प्रकाश १९३३ च्या दुसऱ्या समारंभाच्या वेळी तेथे ( पृथ्वीवर ) पोहोचला. हा प्रकाश विद्युत् घटावर घेऊन व त्याच्या मदतीने दिवा लावून १९३३ च्या समारंभाची नावीन्यपूर्ण सुरुवात करण्यात आली होती. परंतु हा तारा ३६.७ प्रकाशवर्षे दूर असल्याने त्यावेळी आलेला किरण प्रत्यक्षात १८९६ मध्ये त्या ताऱ्यापासून निघालेला होता.स्वाती नक्षत्रातील पावसाचा थेंब सागरामधील शिंपल्यात ( कालवात ) पडल्यास त्याचा मोती तयार होतो, अशी समजूत महाराष्ट्रात प्रचलित आहे.
                          ठाकूर, अ. ना.(स्रोत: मराठी विश्वकोश)

वर्ग:नक्षत्र
मालती दांडेकर

**मालतीबाई माधवराव दांडेकर** (१९११ - १९८६) या मराठीतल्या लेखिका होत्या. त्यांनी प्रौढ वाचकांप्रमाणेच बालवाचकांसाठीही गोष्टी लिहिल्या आहेत.

मालतीबाईंचा जन्म धुळ्यातल्या एका पारंपरिक कुटुंबात झाला.

## प्रकाशित साहित्य
**निबंध**
* अमोल आहेर
* अष्टनायिका (प्रबंध)
* अष्टपैलू प्रमोद
* आकर्षक संसार
* उद्याची कन्या
* ओघळलेले मणी
* तरुणींचे प्रश्न
* बालसाहित्याची रूपरेषा (प्रबंध)
* लोकसाहित्याचे लेणे (प्रबंध)
**कादंबऱ्या**
* अमर प्रीती
* काटेरी मार्ग
* कृष्णरजनी
* चक्रवर्ती - ऐतिहासिक (सम्राट अशोकाचे चरित्र)
* जिद्द - सरसेनापती उमाबाई दाभाडे यांच्या जीवनावरील कादंबरी
* तपश्चर्या
* तेजस्विनी
* दुभंगलेले जग
* भिंगरी
* मातृमंदिर
* मावळचा कान्हा
* वज्रलेख
* वास्तू
* विद्युतरेखा
* शुभ मंगल
* संसारात पदार्पण
* सुलिमानचा खजिना
* हिरा व गारगोटी
**एकांकिका व नाटके**
* कृत्तिका (एकांकिका)
* जावई (एकांकिका)
* संगीत ज्योति (पुरुषपात्र विरहित नाटक)
* संगीत पर्वकाल ये नवा (पुरुषपात्र विरहित नाटक)
* महाराणी
* संगीत संस्कार (पुरुषपात्र विरहित नाटक)
**बालसाहित्य**
* अतिपूर्वेच्या परीकथा (९ भाग - इंडोनेशिया, कंबोडिया, तिबेट, थायलंड, जपान, ब्रह्मदेश, मलेशिया, फिलिपाईन, व्हिएटनाम )
* आसामच्या लोककथा
* किती झकास कोडी (६ भाग)
* गावाचे नाव (नवसाक्षरांसाठी नाटिका- १६ पाने)
* गुलाबकळी
* चंदेलीचे साहस१]
* चंद्रलेखा 
* चिमण्या काळ्या
* छान गोष्टी (बालसाहित्य, १ ते ७ संच, एकूण ११२ पाने)
* दिपूला भेटली जलपरी
* दूरदेशच्या प्रीतिकथा
* देशविदेशीच्या परीकथा (१० भाग)
* नऊ कलिका
* बुंदेलखंडच्या लोककथा
* मध्य प्रदेशच्या वनकथा
* माईंच्या गोष्टी
* मावळचा कान्हा
* मोहनमाळ
* यक्षनगरीतील रम्य कथा
* रशियन लोककथा
* राया
* लोककथा कल्पलता
* विक्रमाचा विक्रम
* शततारका (एकूण सात भाग)
* संसाराला मदत (नवसाक्षरांसाठी लघुकादंबरी- १६ पाने)
* सुखाची गोष्ट (नवसाक्षरांसाठी लघुकादंबरी- १६ पाने)
* सुनीलकुमार आणि अनिरुद्ध१]
* सोनेरी नदीचा राजा
* सोनेरी लोकर
* सोन्याची गिरणी
**कथा, लोककथा व इतर साहित्य**
* अंधारातील तारे१]
* अंधारातील  देव१]
* अलका, तू असं लिही
* आता फुलांनाच जपायचे
* आशांकुर
* उज्ज्वला
* कथामालती
* कथा सुवर्ण
* काटेरी मार्ग
* किती झकास कोडी (भाग १ ते ६)
* गोड भेट
* चंद्रज्योती
* जगातील जमाती१]
* दगडातून देव१]
* दुनियेतील मौज१]
* दूरदेशच्या प्रीतिकथा
* प्रतिमा
* बुंदेलखंडच्या लोककथा
* मधुमालती
* मी तुझीच का?
* मीनाच्या मैत्रिणी१]
* रशियन लोककथा
* लोककथा कल्पलता
* वाङ्मय शारदेचे नूपुर
* विवाहानंतर
* विसाव्याचे क्षण
* साहित्य सागरातील मणिमोती
**आत्मचरित्र**
* सहवास

## गौरव
* अध्यक्ष, मराठी बालकुमार साहित्य संमेलन, जळगाव, १९७८
* 'दगडातून देव' या पुस्तकाला राज्य आणि केंद्र सरकारचा पुरस्कार.१]

## बाह्य दुवे
१] http://www.mysangli.com/index.php?option=com_content&view=article&id=453:2011-09-26-10-17-16&catid=114:2011-09-26-01-23-17&Itemid=61 

## संदर्भ आणि नोंदी 
वर्ग:मराठी बालसाहित्यिक
वर्ग:मराठी लेखिका
वर्ग:इ.स. १९११ मधील जन्म
वर्ग:इ.स. १९८६ मधील मृत्यू
वर्ग:स्त्री चरित्रलेख
उपग्रह थेट प्रसारण (डीबीएस)

आकाशातल्या मानवनिर्मित उपग्रहापासून थेट घरावरच्या आकाशीपर्यंत बिनतारी दुव्याने चालवली जाणारी दूरचित्रवाणी सेवा उपग्रह थेट प्रसारण अर्थात **(डायरेक्ट ब्रॉडकास्ट सॅटेलाईट - डीबीएस**) या नावाने ओळखली जाते. पूर्वी याच सेवेला **डायरेक्ट टू होम** (डीटीएच) या नावानेही ओळखले जात असे.

वर्ग:दूरचित्रवाणी
वर्ग:संदेशवहन
अनुराधा (नक्षत्र)

'''''' हे एक नक्षत्र आहे.

## हे सुद्धा पहा
* चांदण्यांची नावे
* नक्षत्र

भारतीय नक्षत्रमालिकेतील सतरावे नक्षत्र. विशाखा नक्षत्राचे दुसरे नाव राधा असून हे त्यामागून येणारे म्हणून याला अनुराधा  नाव पडले. याचा वृश्चिक राशीत अंतर्भाव होतो. यात पाश्चात्य नक्षत्र-पद्धतीच्या ‘स्कॉर्पियस’ मधील बीटा, डेल्टा, पाय व ऱ्हो  हे तारे आहेत. हे साधारण सरळ रेषेत दिसतात. पाश्चात्य पद्धतीत हे वेगळे नक्षत्र मानीत नाहीत. उत्तरेस न्यू हे एक तारका-चतुष्क व डेल्टाच्या पूर्वेस असणारा एम ८० हा गोलाकार तारकापुंज हे विशेष उल्लेखनीय  आहेत. अनुराधा  नक्षत्र मे महिन्यात सायंकाळी उगवते व रात्रभर आकाशात दिसते. याची देवता मित्र व आकृती पूजा किंवा बली मानली आहे.

                  फडके, ना.ह.(स्रोत: मराठी विश्वकोश)

वर्ग:नक्षत्र
रेवती (नक्षत्र)

**रेवती** हे एक नक्षत्र आहे.

## हे सुद्धा पहा
* चांदण्यांची नावे
* नक्षत्र

भारतीय २७ नक्षत्रांपैकी सत्ताविसावे म्हणजे शेवटचे नक्षत्र. या नक्षत्रात एकूण ३२ तारे असून त्यांमध्ये ठळक तारे जास्त नाहीत. यांपैकी ५.४ प्रतीचा [⟶ प्रत] झीटा पीशियम हा तारा [विषुवांश १ ता. ११ मि. ०.३६ से., क्रांती ७० १८' २"; ⟶ज्योतिषशास्त्रीय सहनिर्देशक पद्धति] या नक्षत्राचा योगतारा आहे. या ताऱ्याला कोणी जयंती असेही म्हणतात. उत्तरा भाद्रपदातील दक्षिणेकडील ताऱ्याच्या आग्‍नेयीस सु. १० अंशांवर सामान्यपणे पूर्व-पश्चिम अशी या अंधुक ताऱ्यांची ओळ पसरलेली दिसते. हे नक्षत्र नोव्हेंबरच्या तिसऱ्या आठवड्यात मध्य मंडलावर येते आणि ३१ मार्चला सूर्य या नक्षत्रात प्रवेश करतो. या नक्षत्राचा समावेश मीन राशीत करतात. या नक्षत्राची आकृती ढोबळपणे मृदंगासारखी मानलेली असून नक्षत्राची देवता पूषा आहे. फलज्योतिषानुसार हे नक्षत्र मृदुमैत्र, तिर्यङमुख व शुभ मानले आहे.

.                                                      ठाकूर, अ. ना.(स्रोत: मराठी विश्वकोश)

वर्ग:नक्षत्र
इव्हान बॅरो

**इव्हानहो मॉर्डेकाई बॅरो** (जानेवारी ६, इ.स. १९११ - एप्रिल २, इ.स. १९७९) हा कडून अकरा कसोटी सामने खेळलेला क्रिकेट खेळाडू होता. हा यष्टिरक्षण आणि उजव्या हाताने फलंदाजी करीत असे.

वर्ग:वेस्ट इंडीजचे क्रिकेट खेळाडू
वर्ग:इ.स. १९११ मधील जन्म
वर्ग:इ.स. १९७९ मधील मृत्यू
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
लीलावती भागवत

**लीलावती भागवत** (माहेरच्या लीला पोतदार; ५ सप्टेंबर, १९२०:रोहा, रायगड जिल्हा, महाराष्ट्र - २५ नोव्हेंबर, २०१३:पुणे, महाराष्ट्र) या मराठीतल्या बालकुमार साहित्यिक होत्या. एस.एन.डी.टी. विद्यापीठातून १९४०साली त्यांनी पदवी संपादन केली. मराठी आणि हिंदी भाषांच्या शिक्षिका म्हणून काम केले. आकाशवाणी मुंबई केंद्रामध्ये त्यांनी वनिता मंडळ हा कार्यक्रम राबवला केला. या वनिता मंडळामुळे अनेक प्रतिभावंत स्त्रियांचा समाजाला परिचय झाला. आहारशास्त्रावर बोलण्यासाठी लीलावती पुष्कळदा वसुमती धुरू यांना बोलवायच्या. त्यांतूनच वसुमती धुरू या पुढे मराठीतील पाकशास्त्राच्या नामवंत लेखिका म्हणून पुढे आल्या.

लीला पोतदार यांचा विवाह भा.रा. भागवत यांच्याशी ९ मे १९४०रोजी झाला, आणि त्या लीलावती भागवत झाल्या. बालमित्र या मुलांसाठीच्या मासिकामध्ये त्यांनी त्यांच्या पतींसमवेत समवेत काम केले. भा. रा. भागवत आणि लीलाताई या दोघांनी मिळून १९५१मध्ये जेव्हा हे मासिक सुरू केले. त्यावेळी बँकेत त्यांच्या नावावर फक्त ३५० रुपये होते. वेळ आल्यास दागिने मोडू, परंतु मुलांसाठीचा हा उपक्रम चालू ठेवू, असा निर्धार लीलाताईंनी दाखविला. त्या काळात मुलांसाठी विशेष मासिके नव्हती. मुलांसाठी मासिके विकत घेण्याची पालकांची मनोवृत्तीही नव्हती. तरीही मुलांच्या वाचनाची भूक भागविण्यासाठी त्यांनी हे मासिक चालू ठेवले. नामवंत लेखकांचे लेखन व द.ग. गोडसे यांची चित्रे यांमुळे 'बालमित्र' खरोखरीच मुलांचा बालमित्र बनले. मात्र आर्थिक नुकसान वाढत गेल्याने नाईलाजाने ते मासिक बंद करावे लागले.

मासिक बंद झाले तरी लीलावती आणि त्यांचे पती यांचे लेखन चालूच राहिले आणि बहराला येत गेले. पुढे भा.रा. भागवत यांच्या साहित्याचे संपादन लीलाताईंनी 'भाराभार गवत' या पुस्तकाद्वारे केले.

अखिल भारतीय बालकुमार साहित्य संस्थेच्या उभारणीत लीलावती भागवतांनी मोठा वाटा उचलला. साहित्याबरोबरच संस्थात्मक कार्यातही त्यांची कामगिरी उल्लेखनीय आहे. आपल्या वयाच्या नव्वदीनंतरसुद्धा त्या सक्रिय होत्या. त्या वयात त्यांचे 'मुलांसाठी दासबोध' हे पुस्तक प्रकाशित झाले.  
त्यांचे वयाच्या ९३व्या वर्षी त्यांचे निधन झाले.

## पुस्तके
* फसगत
* वाट वळणावळणाची (या पुस्तकात लीलावतींनी आपल्या गीताई या आजीचे-वडिलांच्या आईचे- व्यक्तिचित्र रेखाटले आहे.) 
* स्पर्शबोली

### बालसाहित्य
* अभयारण्यातील चोरी
* आला विदूषक आला
* इंजिन हे छोटे
* कमळजेचा मित्र मासा     
* कूड कूड थंडी
* कोण असे हे राव
* कोणे एके काळी
* खेळू होडी होडी
* चिट्टू पिट्टूचा पराक्रम
* छोट्यांच्या छोट्या गंमती
* जगाला प्रेम अर्पावे
* झुमझुम झोकानी चमचम चांदण्या
* पांढरा चाफा
* प्रेमचंद कथा
* फास्टरफेणेचा कंपू
* भाराभर गवत (संपादन)
* भावले भावले
* मचव्यातले साहस
* मुलांची जडण-घडण
* मुलांसाठी दासबोध
* रघू रघू राणा
* राजा पिल्लाची गोष्ट
* रानातील रात्र (याचे हिंदी रूपांतर अरुंधती देवस्थळींना ’जंगल की एक रात’ या नावाने केले आहे.)
* सोन्याची लूट
* स्वर्ग की सैर (हिंदी)
* स्वर्गाची सहल

## हे सुद्धा पहा
* भा.रा. भागवत
* बाल साहित्य

## गौरव
* अध्यक्ष, मराठी बालकुमार साहित्य संमेलन, कराड, १९८७

वर्ग:मराठी बालसाहित्यिक
वर्ग:मराठी लेखिका
वर्ग:इ.स. १९२० मधील जन्म
वर्ग:इ.स. २०१३ मधील मृत्यू
वर्ग:स्त्री चरित्रलेख