मेरी वॉरनॉक

**वॉरनॉक, हेलेन मेरी** : (१४ एप्रिल १९२४—२० मार्च २०१९). ब्रिटिश तत्त्ववेत्त्या. तत्त्वज्ञानाच्या क्षेत्रात नीतिशास्त्र, शिक्षणाचे तत्त्वज्ञान, मनाचे तत्त्वज्ञान तसेच विसाव्या शतकातील अस्तित्ववाद, स्त्रीवाद आणि आधुनिक तत्त्वज्ञान असे त्यांचे विशेष अभ्यासविषय होते. या सर्वच विषयांवर त्यांनी अतिशय मूलगामी आणि विपुल लेखन केले आहे. तत्त्वज्ञानाच्या क्षेत्रातील त्यांचे कार्य अतिशय पायाभूत होते. ब्रिटिश समाजात जिथे दुरुस्तीची गरज होती, तिथे त्यांनी ती अतिशय तातडीने आणि कठोरपणे केली. त्यामुळे अँड्र्यू ब्राऊन या प्रसिद्ध ब्रिटिश पत्रकाराने त्यांचा गौरव ‘प्रस्थापित व्यवस्थेतील तत्त्वज्ञानात्मक दुरुस्ती कारागीर’ (Philosophical Plumber to the Establishment) अशा शब्दांत केला. ‘अँग्लीकन (इंग्लंडमधील चर्च) निरीश्वरवादी’ ह्या शब्दांत त्यांचे वर्णन केले जाते.

## तत्त्वज्ञानातील कारकिर्द 
सेंट ह्यू’ज महाविद्यालय येथे प्राध्यापक असताना मेरी यांना अध्यापन व्यवसाय आवडत होता; तथापि आपण तत्त्वज्ञानाच्या उच्चपदवीधर आणि व्यावसायिक तत्त्ववेत्ता असलो, तरी आपल्याला या विषयात फार गती नाही, असे त्यांना १९६० च्या दरम्यान वाटत होते. पण त्यांना ‘कल्पनांचा इतिहास’ आणि ‘तत्त्ववेत्त्यांच्या विचारांमधील संबंध आणि एकाच कालखंडात अस्तित्वात असणाऱ्या तत्त्ववेत्त्यांमधील परस्पर नाते’ शोधून काढण्याच्या कामात फारच रुची होती.

खुद्द तत्त्वज्ञानात रुची नसली तरीही १९६० च्या दशकात मेरी यांनी झां पॉल सार्त्रवर लक्ष केंद्रित केले. त्या दरम्यान आयरिश मरडॉक ही तत्त्ववेत्ती आणि महिला कादंबरीकार मेरी यांची ऑक्सफर्डमधील सहकारी आणि मैत्रीण होती. मरडॉकने १९५३ साली सार्त्रवर इंग्लिशमध्ये लिहिलेला मोठा लेख हाच इंग्लिश भाषिक तात्त्विक जगतातील सार्त्रवरील पहिला लेख होता. त्यानंतर मेरी यांनीच सार्त्रवर चिंतन आणि लेखन केले. इंग्लंडमध्ये सार्त्रचे तत्त्वज्ञान शिकवणाऱ्या त्या काळातील त्या एकमेव अध्यापक होत्या. त्यांच्यामुळे ब्रिटिश वैचारिक जगाला सार्त्रचा परिचय झाला. ‘सार्त्रचे चिंतन व लेखन’ हे त्यांचे तत्त्वज्ञानातील पहिले योगदान होते. मेरी १९६३ ते ७० दरम्यान अस्तित्ववादावर एकूण तीन पुस्तके लिहिली आणि एका पुस्तकाचे सहसंपादन केले.

ऑक्सफर्ड हे १९५०‒६० च्या दशकात अनेक तत्त्ववेत्त्यांचे जणू ठाणेच बनले होते. वॉरनॉक पती-पत्नी यांच्या घनिष्ठ मित्रमंडळीत इसाया बर्लिन, पीटर स्ट्रॉसन, स्टुअर्ट हॅम्पशर आणि डेव्हिड पिअर्स या प्रसिद्ध तत्त्ववेत्त्यांचा तसेच साहित्यिक किंग्जले अमीस, डेव्हिड सेसिल यांचा समावेश होता.

मेरी सतत काहीतरी नवीन शिकण्यास उत्सुक असत. पर्यावरण प्रदूषण समितीवर असताना अर्थशास्त्र व रसायनशास्त्र, प्राण्यांवरील प्रयोग समितीवर असताना जीवशास्त्र आणि मानवीप्रजननशास्त्र असे नवे ज्ञान त्यांनी प्राप्त केले. ह्या अनुभवामुळेच त्यांची तत्त्वज्ञानाकडे पाहण्याची नवी दृष्टी विकसित झाली. त्यांच्या मते ‘तत्त्वज्ञानेतर परिस्थितीत तत्त्ववेत्ते महत्त्वाचे ठरतात; कारण त्यांना स्वतःची विशेषिकृत तज्ज्ञता नसते आणि म्हणूनच इतर कोणत्याही विषयाच्या विशेष तज्ज्ञमंडळींच्या परीक्षण न झालेल्या गृहितकांचे विश्लेषण व निदान तत्त्ववेत्ते करू शकतात. हाच तत्त्वज्ञानाचा विशेष असतो’.

मेरी वॉरनॉक यांनी विपुल ग्रंथलेखन केले आहेत, ते असे ‒ स्वतंत्र लेखन : एथिक्स सिन्स १९०० (१९६०), द फिलॉसॉफी ऑफ सार्त्र (१९६३), एक्झीस्टन्शिअल एथिक्स (१९६७), एक्झीस्टन्शिॲलिझम (१९७०), इमॅजिनेशन (१९७६), स्कूल्स ऑफ थॉट (१९८७), मेमरी (१९८७), द यूजेस ऑफ फिलॉसॉफी (१९९२), इमॅजिनेशन अँड टाइम (१९९४), मेकिंग बेबीज : इज देअर अ राइट टु हॅव चिल्ड्रेन? (२००१), ॲन इंटेलिजेंट पर्सन्स गाइड टु एथिक्स (११९८ व २००४), नेचर अँड मोरॅलिटी : रिकलेक्शन्स ऑफ अ फिलॉसॉफर इन पब्लिक लाइफ (२००३), डिशोनेस्ट टु गॉड : ऑन किपिंग रिलिजन आऊट ऑफ पॉलिटिक्स (२०१०). सहलेखन : व्हॉट मस्ट वुई टिच? (१९७७; सहलेखक‒टीम डेव्हलीन). संपादित ग्रंथ : सार्त्र : ए कलेक्शन ऑफ क्रिटिकल एसेज (१९७१), विमेन फिलॉसॉफर्स (१९९५ व १९९६), आर्ट फॉर ऑल : देअर पॉलिसीज अँड अवर कल्चर (२०००; सहसंपादक‒मार्क वालीन्गर), क्रिटिकल रिफ्लेक्शन ऑन ओनरशिप (२०१५). स्मृतिग्रंथ : मेरी वॉरनॉक : ए मेमॉइर‒पीपल अँड प्लेसेस (२००१).

वृद्धापकाळाने त्यांचे सॅव्हर्नेक फॉरेस्ट (इंग्लंड) येथे निधन झाले.

वर्ग:तत्त्वज्ञान