open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ऑक्सिडीभवन

**ऑक्सिडीभवन** म्हणजे **एखाद्या पदार्थात ऑक्सिजनचे प्रमाण वाढणे किंवा ऑक्सिजनाशी संयुग निर्माण होणे** अशी रासायनिक प्रक्रिया. केवळ ऑक्सिजनच नव्हे, तर इलेक्ट्रॉन (electron) हरविण्याच्या प्रक्रियेद्वारेही एखाद्या अणूच्या ऑक्सिडीभवनाची व्याख्या केली जाते. साध्या शब्दांत, **जो आयन किंवा अणू स्वतःकडील इलेक्ट्रॉन गमावतो किंवा ऑक्सिजन मिळवतो त्याचे ऑक्सिडीभवन झाले** असे समजले जाते.

ऑक्सिडीभवनाची पारंपारिक व्याख्या

रसायनशास्त्राच्या प्रारंभी, ऑक्सिडीभवनाची व्याख्या अशी होती की पदार्थात ऑक्सिजनाचे प्रमाण वाढल्यास किंवा हायड्रोजन किंवा इलेक्ट्रॉन कमीत कमी झाल्यास ते ऑक्सिडीभवन (ऑक्सिडीकरण) होते. उदाहरणार्थ, कोळसा जळताना कार्बन मोनॉक्साइड (CO) आणि कार्बन डाय‑ऑक्साइड (CO₂) तयार होतात; या प्रक्रियेला कोळशाचे ऑक्सिडीभवन म्हणतात.

**ऑक्सिडीभवन आणि इलेक्ट्रॉन फेररचना**

आजची विस्तृत व्याख्या म्हणते की ऑक्सिडीभवनात इलेक्ट्रॉनांच्या बहिर्गमनामुळे अणू किंवा आयनाचा धन (positive charge) वाढतो. दुसऱ्या शब्दांत म्हणजे, जो पदार्थ स्वतःकडील इलेक्ट्रॉन गमावतो त्या पदार्थाचे ऑक्सिडीभवन झाले असे म्हणतात. हे सामान्यतः इलेक्ट्रॉनच्या हटवण्यामागील बदलांवर आधारित असते.

**ऑक्सिडीभवन क्रमांक (Oxidation Number)**

रासायनशास्त्रात प्रत्येक मूलद्रव्याला एक ऑक्सिडीभवन क्रमांक दिला जातो. हा क्रमांक दर्शवतो की त्या अणूने किती इलेक्ट्रॉन गमावले किंवा स्वीकारले आहेत. उदाहरणार्थ:

ऑक्सिजनचा ऑक्सिडीकरण क्रमांक सामान्यतः ‑२ असतो.

संयुगात Fe₂O₃ मध्ये लोहाचा ऑक्सिडीभवन क्रमांक +३ असतो.
असलात कॉंम्पाऊंडमध्ये घटक अणूंना दिलेला हा क्रमांक त्यांचे इलेक्ट्रॉनस्थितीत बदल कसे झाले हे स्पष्ट करतो.

**ऑक्सिडीभवनाचे उदाहरण**

कोळशाचे ज्वलन: ऑक्सिजनसोबत संयुग होऊन CO₂ तयार होणे — हे ऑक्सिडीभवन आहे.

लोहाचा ऑक्सिडीकरण: Fe → Fe²⁺ → Fe³⁺ अशी अवस्था इलेक्ट्रॉन गमावत ऑक्सिडीभवन वाढते.

ऑक्सिडीभवन म्हणजे पदार्थात ऑक्सिजन वाढणे, किंवा इलेक्ट्रॉन गमावून त्याचे धनभार वाढणे. ही एक मूलभूत रसायनशास्त्रीय क्रिया आहे, जी जीवन प्रक्रियेत, ज्वलनात आणि विविध रासायनिक संघटनात महत्वाची भूमिका बजावते.
वैज्ञानिक संशोधन

**वैज्ञानिक संशोधन (Scientific Research)** हे निसर्गातील, समाजातील किंवा व्यवहारातील घटना व गोष्टींचा **घडामोडींचा सखोल अभ्यास करून कारण व तत्त्व शोधण्याची पद्धत** आहे. माणूस अनुभवाला आलेल्या घटनांचा अर्थ समजून घेण्याची जिज्ञासा **स्वाभाविक** असतो; उदाहरणार्थ एखाद्या मूलाचे रडणे का होते याचं कारण शोधण्याची प्रक्रिया ही छोटे संशोधन म्हणता येते. परंतु **सृष्टीतील, मानवी व्यापारापासून स्वतंत्र** अशी घटना व नियम शोधून त्याचा खुलासा करणं म्हणजे **वैज्ञानिक संशोधन**.

## वैज्ञानिक संशोधनाचे स्वरूप व उद्दिष्ट 
वैज्ञानिक संशोधनातून नवसृजन (Innovation) देखील होते. संशोधनाचे मुख्य उद्दिष्ट म्हणजे निसर्गातील नियम, प्रवाह आणि घटना यांचे कारण, परिणाम, तत्त्व व नियम शोधणे आणि त्याचा उपयोग मानवी जीवनात सुख, सुविधा व प्रगती साधण्यासाठी करणे. संशोधनामुळे नवे शास्त्रास्त्रे, तंत्रज्ञान व ज्ञान जगाला उपलब्ध होते.

उदाहरणार्थ, संशोधनामुळे कृत्रिम मेंढी ‘डॉली’चा जन्म (क्लोनिंग) झाला आणि जीवतंत्रज्ञानाची नवी दिशा नाविन्यपूर्ण संशोधनात मिळाली.

## संशोधनाची प्रक्रिया व महत्वाचे पैलू 
संशोधनासाठी चिकाटी, अभिजात दृष्टिकोन, कल्पनाशक्ती व सखोल चिंतन आवश्यक असते.

संशोधन ही स्वतंत्र प्रक्रिया मानली जाते, ज्यामध्ये संशोधकाला स्वतःचे कार्य स्वातंत्र्याने पार पाडण्याची गरज असते.

आजच्या काळात संशोधन संघटित स्वरूपात अनेक शासकीय, तांत्रिक व औद्योगिक संस्था यांच्या माध्यमातून चालते.

## संशोधनाचे परिणाम व व्यवसायीकरण 
वैज्ञानिक संशोधनाचं महत्त्व फक्त ज्ञान वाढवण्यात नाही तर त्याचा उपयोग समाज, उद्योग, आरोग्य, तंत्रविद्या आणि विविध क्षेत्रातील दैनंदिन जीवनात सुधारणा आणि सुविधा वाढवण्यात आहे. मात्र संशोधनाचे व्यावसायीकरण झाल्यामुळे काही वेळा संशोधकांचे व्यक्तिगत संशोधनस्वातंत्र्य अडचणीत येते, कारण निधी पुरवणारी संस्था संशोधन प्रकाशित करणे किंवा परिणाम प्रकाशित करण्यावर नियंत्रण ठेवू शकते.

## संशोधनाचे स्वरूप व प्रकार 
वैज्ञानिक संशोधन अनेक स्वरूपात केले जाते:

मूलगामी संशोधन (Fundamental Research): जिथे निष्कर्षांचा उपयोग तत्काळ होत नाही, पण मूलभूत ज्ञान वाढतं.

औद्योगिक संशोधन (Industrial Research): उद्योग व उत्पादनाच्या प्रक्रियेत सुधारणा करून प्रत्यक्ष उत्पादन, गुणवत्ता व कार्यक्षमता वाढवतो.

## संशोधन संस्था व संघटना 
भारतामध्ये अनेक वैज्ञानिक संशोधन संस्था व संघटना आहेत ज्या विविध क्षेत्रात संशोधन कार्य करते. केंद्रीय शासनाच्या व राज्य सरकाराच्या तत्त्वावर आधारित संशोधन प्रयोगशाळा, विद्यापीठीय प्रयोगशाळा, स्वायत्त संस्था आणि खाजगी उद्योग यांच्या माध्यमातून संशोधनाचे विविध प्रकल्प चालवले जातात.

वैज्ञानिक संशोधन हे ज्ञान वाढवण्याचं, कारण व तत्त्व शोधण्याचं आणि त्या ज्ञानाचा उपयोग मानवाच्या कल्याणासाठी करण्याचं व्यवस्थित, पद्धतशीर प्रक्रिया आहे. संशोधनामुळे केवळ विज्ञान व तंत्रज्ञानात प्रगती होत नाही, तर समाज, उद्योग, शिक्षण, आरोग्य आणि उद्योगव्यवस्थेतील समस्यांचे निराकरण देखील होतं.

वर्ग:महिला संपादनेथॉन- २०२६
शेतकामाची अवजारे

शेतकामासाठी वापरली जाणारी अवजारे ही पारंपरिक आणि आधुनिक अशा दोन प्रकारांत विभागली जातात.

पारंपरिक अवजारे: नांगर, कुऱ्हाड, विळा, खुरपे, फावडे, गाडगे, मोळी.

आधुनिक अवजारे: ट्रॅक्टर, रोटाव्हेटर, थ्रेशर, पंप, स्प्रे मशीन.

या अवजारांचा वापर मातीची मशागत, पेरणी, खुरपणी, कापणी, मळणी आणि वाहतूक यासाठी होतो.

**पारंपरिक अवजारे**

* नांगर – माती उलथून पेरणीसाठी तयार करण्यासाठी.
* विळा – गवत, पिके कापण्यासाठी धारदार साधन.
* खुरपे – गवत उपटणे, माती सैल करणे.
* फावडे – माती खणणे, झाडे लावणे.
* कुऱ्हाड – लाकूड तोडण्यासाठी.
* गाडगे/मोळी – पाणी वाहून नेण्यासाठी.
*  **आधुनिक अवजारे**

* ट्रॅक्टर – बहुउपयोगी यंत्र, मशागत, पेरणी, वाहतूक.
* रोटाव्हेटर – माती भुसभुशीत करण्यासाठी.
* थ्रेशर – धान्य मळणीसाठी.
* पंप – सिंचनासाठी पाणी उचलण्यासाठी.
* स्प्रे मशीन – कीटकनाशक फवारणीसाठी.

**उपयोग**

* मातीची मशागत – नांगर, ट्रॅक्टर, रोटाव्हेटर.
* पेरणी – बी पेरणी यंत्र.
* खुरपणी/गवत उपटणे – खुरपे, फावडे.
* कापणी – विळा, आधुनिक हार्वेस्टर.
* मळणी – थ्रेशर.
* सिंचन व फवारणी – पंप, स्प्रे मशीन.
बाबुराव सडवेलकर

जन्म: २८ जून १९२८, वेंगुर्ले (सिंधुदुर्ग जिल्हा)

**शिक्षण**

* शालेय शिक्षण – राजाराम हायस्कूल, कोल्हापूर
* महाविद्यालयीन शिक्षण – राजाराम कॉलेज, कोल्हापूर
* उच्च कलाशिक्षण – सर जे. जे. स्कूल ऑफ आर्ट, मुंबई (१९५०)
* जी. डी. आर्ट पदविका (१९५२)

**कारकीर्द**:

* १९५३–१९७१ दरम्यान सर जे. जे. स्कूल ऑफ आर्टमध्ये अधिव्याख्याता म्हणून अध्यापन.
* १९६२–६३ मध्ये फुलब्राइट स्मिथमुंट शिष्यवृत्ती मिळवून अमेरिकेत आधुनिक कलाशिक्षण व तंत्रांचा अभ्यास.

### कलाकृती व योगदान 
* सडवेलकर यांनी आधुनिक भारतीय चित्रकलेला आंतरराष्ट्रीय स्तरावर नेले.
* त्यांच्या चित्रांमध्ये रंगसंगती, रेखाटनातील प्रयोगशीलता आणि आधुनिक दृष्टिकोन दिसून येतो.
* त्यांनी भारतीय परंपरेतील विषयांना आधुनिक शैलीत सादर केले.
* अध्यापनाद्वारे त्यांनी अनेक विद्यार्थ्यांना आधुनिक कला शिकवली आणि प्रेरणा दिली.

## मान्यता 
* बाबुराव सडवेलकर यांना **आंतरराष्ट्रीय ख्याती** मिळाली.
* त्यांच्या कलाकृती भारताबरोबरच परदेशातही प्रदर्शित झाल्या.
* ते महाराष्ट्रातील **प्रमुख आधुनिक चित्रकारांपैकी एक** मानले जातात.

## निष्कर्ष 
बाबुराव नारायण सडवेलकर हे **मराठी विश्वकोशात स्वतंत्र लेख असलेले व्यक्तिमत्त्व** आहे, परंतु मराठी विकिपीडियावर त्यांच्याबद्दल फारच मर्यादित माहिती आहे. त्यांच्या कार्यामुळे ते **महाराष्ट्रातील आधुनिक चित्रकलेचे अग्रणी कलाकार** म्हणून ओळखले जातात.
योगविज्ञान

**परिभाषा**: योगविज्ञान म्हणजे योगशास्त्राचा अभ्यास व त्यातील तत्त्वज्ञान, साधना, सिद्धी आणि व्यावहारिक अंगांचा सखोल अभ्यास.

**पतंजलींचे योगदान**: योगसूत्र या ग्रंथात त्यांनी योगाची आठ अंगे सांगितली आहेत –

* यम
* नियम
* आसन
* प्राणायाम
* प्रत्याहार
* धारणा
* ध्यान
* समाधी

## योगातील सिद्धी 
* अकल्पिता वृत्ती (महाविदेहा) – शरीराच्या मर्यादांपलीकडे जाण्याची सिद्धी.
* अंतर्धान – स्वतःला अदृश्य करण्याची योगसिद्धी.
* इतर सिद्धी – योगसूत्रातील विभूतिपाद मध्ये विविध सिद्धींचे वर्णन आहे

## योगातील विघ्ने 
* पतंजलींनी समाधिपाद (१.३०) मध्ये योगाभ्यासात येणाऱ्या नऊ अंतरायांची नोंद केली आहे.
* हे विघ्न म्हणजे चित्तविक्षेप, रोग, शंका, आलस्य, प्रमाद इत्यादी.
* साधकाने यावर मात करून योगमार्गात प्रगती करावी लागते.

## महत्त्व 
* योगविज्ञान हे मानसिक, शारीरिक आणि आध्यात्मिक विकासासाठी महत्त्वाचे मानले जाते.
* यातून साधकाला समाधी प्राप्त होते, जी योगाचे अंतिम ध्येय आहे.
* मराठी विश्वकोशात या विषयावर सविस्तर विवेचन आहे, जे विकिपीडियावर उपलब्ध नाही.
व्हार्निश

**व्हार्निश (Varnish)** हा एक **विशेष प्रकारचे पृष्ठभागावर दिले जाणारे पारदर्शक सूक्ष्म घट्ट लेप (protective coating)** आहे, जो विविध पृष्ठभागांना *रक्षा, चमक आणि दीर्घायुष्य* प्रदान करतो. व्हार्निश बनवण्यासाठी **रेझीन, शुष्कन तेल, शुष्कक आणि बाष्पनशील विद्रावक यांचे मिश्रण** वापरले जाते आणि लावल्यानंतर हा मिश्रण कठीण जागतिक स्तरावर सुकतो. 

व्हार्निश ही तरल मिश्रणे असते जे पृष्ठभागावर लावल्यानंतर वायूच्या किंवा विद्रावकाच्या बाष्पीभवनामुळे **कठीण, पारदर्शक आणि चमकदार आवरण** तयार करते. हे आवरण **आर्द्रता, पाउस, सूर्यप्रकाश आणि घासापासून संरक्षण** प्रदान करते आणि वस्तूचे सौंदर्य वाढवते.

## उत्पत्ती आणि इतिहास 
१७७२ च्या सुमारास जे. एफ. वॉटिन यांनी *कोपल, अंबर आणि टर्पेंटाइन यांचा वापर करून व्हार्निश बनविल्याचा उल्लेख* त्यांच्या ग्रंथात आहे. सुरुवातीला वनस्पतींच्या नैसर्गिक राळांपासून व्हार्निश बनविला जात असे, पण कालांतराने संश्लेषित राळा (कृत्रिम रेझिन) आणि विविध रसायनांचा उपयोग व्हार्निश मध्ये केला लागला.

## व्हार्निशचे प्रकार 
मराठी विश्वकोशानुसार व्हार्निश मुख्यतः *प्रकाश पद्धतीने आणि त्यात वापरलेल्या घटकांनुसार* पुढीलप्रमाणे वर्गीकृत केले जातात: 

* **स्पिरिट व्हार्निश:** विद्रावक (जसे अल्कोहोल) पाण्याशिवाय वापरून तयार केलेले.
* **ओलिओरेझीन व्हार्निश:** शुष्कन तेल आणि रेझिन घालून बनवलेले.
* **शिलामुद्रण व्हार्निश:** मुद्रण शाई करण्यासाठी वापरले जाते.
* **जल व्हार्निश:** पाण्यामध्ये विद्रावक किंवा रेझिन वापरून बनवलेले.

तेल आणि रेझिनच्या प्रमाणानुसार *लघुतेल, मध्यम तेल किंवा दीर्घतेल* व्हार्निश देखील तयार केले जातात.

### कच्चा माल आणि उत्पादन प्रक्रिया 
व्हार्निश तयार करण्यासाठी विविध प्रकारची **राळ (राजीन) आणि तेल (उदा. अळशीचे तेल, खोबरेल तेल)** वापरले जाते. या घटकांना योग्य प्रमाणात **रेझिन विद्रावक व शुष्कक** घालून त्यांचे तापमान नियंत्रित करीत मिश्रण बनवले जाते. तयार मिश्रण पृष्ठभागावर पिंट किंवा ब्रशने लावल्यानंतर ते सुकून कठीण लेप तयार करतात.

### व्हार्निशचा उपयोग 
व्हार्निश अनेक उद्योग व घरगुती कामांमध्ये वापरला जातो: 

* **लाकडी वस्तू, फर्निचर व छपाई पृष्ठभागांचे संरक्षण आणि शोभा वाढविणे.**
* **धातूच्या पृष्ठभागावर आवरण तयार करणे (ऊर्ध्वपात आणि गंज कमी करणे).**
* **कागदावर पाण्यापासून संरक्षणासाठी वा मुद्रण नष्ट न होण्यासाठी वापरणे.**
* **पारितोषिक व्हार्निशे व टेरियन व्हार्निशे विविध औद्योगिक उपयोगात येतात.**

## निष्कर्ष 
**व्हार्निश ही एक पारदर्शक, कठीण आणि सुरक्षात्मक लेप देणारी सामग्री** आहे, जी मुख्यतः लाकूड, धातू किंवा इतर पृष्ठभागांना *सौंदर्यपूर्ण आणि रक्षणात्मक* गुणधर्म देते. ती रेझिन, तेल आणि विद्रावक यांच्या संयोजनातून तयार होते आणि विविध प्रकारांमध्ये उपलब्ध आहे, ज्याचा उपयोग उद्योग, घरकाम आणि कला या सर्व क्षेत्रांत केला जातो. व्हार्निश म्हणजे *पृष्ठभागावर लावल्यानंतर सुलभपणे कठीण आणि चमकदार आवरण तयार करणारे पारदर्शक रसायन आहे*, जे पृष्ठभागाचे संरक्षण आणि शोभा वाढवते.
लूइस हेन्री सलिव्हन

* **जन्म**: ३ सप्टेंबर १८५६, बोस्टन (अमेरिका).
* **शिक्षण**: Massachusetts Institute of Technology (MIT) येथे वास्तुकलेचे शिक्षण.
* **कारकीर्द**: शिकागो येथे वास्तुशिल्पकार म्हणून कार्यरत.

## वास्तुकलेतील योगदान 
* **शिकागो स्कूल ऑफ आर्किटेक्चर**चे प्रमुख सदस्य.
* आधुनिक गगनचुंबी इमारतींच्या (Skyscrapers) संकल्पनेचे जनक.
* त्यांचे प्रसिद्ध वाक्य: *“Form follows function”* – म्हणजेच इमारतीचे रूप तिच्या उपयोगानुसार असावे.
* त्यांनी सजावटीत नैसर्गिक आकृत्या, वक्ररेषा आणि कलात्मक नक्षीकामाचा वापर केला.

## महत्त्व 
* अमेरिकन आधुनिक वास्तुकलेच्या विकासात त्यांचे योगदान अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते.
* त्यांच्या शिष्यांमध्ये **फ्रँक लॉयड राईट** यांचा समावेश होतो, ज्यांनी पुढे जागतिक स्तरावर वास्तुकलेत क्रांती घडवली.
* सलिव्हन यांच्या इमारतींमध्ये **व्यावहारिकता आणि कलात्मकता यांचा सुंदर संगम** दिसतो.
सलगम

* शास्त्रीय नाव: Brassica rapa
* कुल: क्रुसिफेरी (Cruciferae)
* स्वरूप: मुळभाजी; मुळ गोलसर किंवा लांबट, पांढऱ्या किंवा जांभळट रंगाची असते.
* पाने: हिरवी, थोडी खरखरीत.
* फुले: पिवळसर रंगाची, लहान.

### लागवड 
* हवामान: थंड हवामानात चांगली वाढ होते.
* माती: भुसभुशीत, सुपीक, मध्यम काळी किंवा वालुकामिश्रित माती योग्य.
* पेरणी: ऑक्टोबर–नोव्हेंबरमध्ये बी पेरतात.
* खत: सेंद्रिय खत व नत्रयुक्त खत उपयुक्त.
* कापणी: पेरणीनंतर ६–८ आठवड्यांत मुळे तयार होतात.

### उपयोग 
* भाजी: मुळे शिजवून किंवा पराठा, भाजी, लोणच्यात वापरतात.
* पालेभाजी: पानेही खाण्यास योग्य.
* पशुखाद्य: मुळे व पाने जनावरांना खाऊ घालतात.
* औषधी उपयोग: पचनास मदत, जीवनसत्त्वे व खनिजे यांचा स्रोत.

### विशेष 
* सलगम ही थंड हवामानातील लोकप्रिय भाजी असून महाराष्ट्रात मर्यादित प्रमाणात लागवड होते.
* पंजाब, हरियाणा, हिमाचल प्रदेश या राज्यांत मोठ्या प्रमाणावर पिकवली जाते.
प्रसन्नमयी देवी

**प्रसन्नमयी देवी** (२९ सप्टेंबर १८५६ ते २५ ऑक्टोबर १९३९) ही बंगाली कवयत्री, प्रवास वर्णन लिहिणारी लेखिका आणि बंगाली पुनर्जागरण काळातील संस्मरणकार होती. तिचे आर्यावर्त: जनैका बंगमहिलर भ्रमन ब्रित्तांत (१८८८) हे एका बंगाली महिलेने लिहिलेले भारतातील पहिले प्रकाशित प्रवास वर्णन होते.

## कुटुंब आणि पार्श्वभूमी 
प्रसन्नमयी देवीचा जन्म २९ सप्टेंबर १८५६ रोजी मुघल साम्राज्यातील पबना जिल्ह्यातील हरिपूर गावात एका श्रीमंत हिंदू *जमीनदारी* कुटुंबात झाला. हा परिसर १८५८ मध्ये ब्रिटिश राजवटीचा भाग बनला आणि आज बांगलादेशचा भाग आहे.

प्रसन्नमयी देवीचे शिक्षण प्रामुख्याने कुटुंबात झाले. तिला बंगाली, इंग्रजी आणि संस्कृत भाषेचे शिक्षण देण्यात आले होते.

मुलीच्या जन्मानंतर देवींनी तिच्या पतीसोबत त्याच्या ग्रामीण घरात राहण्यास नकार दिला आणि त्याऐवजी तिच्या वडिलांच्या आणि भावांच्या घरी राहिली. जिथे टागोर कुटुंब वारंवार येत असे.

## करिअर 
### काल्पनिक कथा 
प्रसन्नमयी देवी हिने १२ वर्षांच्या असताना त्यांचे पहिले लघु कवितांचे पुस्तक, अध-अध भाशिनी प्रकाशित केले. तिने मातृ मंदिर आणि भारतवर्ष ( द्विजेंद्रलाल रे यांनी स्थापित) यासारख्या जर्नल्समध्ये कविता लिहिल्या. तिचे आर्यावर्त: जनैका बंगमहिलर भ्रमन ब्रित्तांत (१८८८) हे पुस्तक बंगाली महिलेने लिहिलेले पहिले प्रकाशित भारताचे प्रवासलेखन होते आणि व्यावसायिक इतिहासकारांनी तयार केलेल्या तर्कसंगत, वैज्ञानिक प्रवासलेखनापेक्षा ते वेगळे होते. तिने राजेंद्रलाल मित्रासारख्या बंगाली विद्वानांच्या परंपरेचे मॅपिंग केले आणि रेषीय इतिहासाच्या युरोपियन कल्पनेच्या विरोधात, बंगाली ओळखीसाठी पौराणिक-धार्मिक लौकिकतेसह गैर-सकारात्मक इतिहासाला प्रोत्साहन देण्याच्या बंकिमचंद्र चॅटर्जीच्या कल्पनांवर आधारित केले. तिने शाहजहानने त्याची पत्नी मुमताज महलसाठी बांधलेल्या आग्रातील ताजमहाल  आणि राजा मानसिंग प्रथमने त्याच्या बहिणीसाठी बांधलेल्या सिकंदराजवळील शीशमहालच्या स्थापत्यकलेबद्दलच्या तिच्या आकर्षणाबद्दल लिहिले. तथापि, त्यांनी द स्टेट्समन वृत्तपत्रासाठी एका इंग्रजाने लिहिलेल्या लेखाचे देखील कौतुक केले ज्यामध्ये असा युक्तिवाद करण्यात आला होता की समाधी बांधण्यासाठी खर्च केलेला पैसा "सार्वजनिक हितासाठी" खर्च केला असता.

## मृत्यू 
२५ ऑक्टोबर १९३९ रोजी तिच्या वयाच्या ८३ व्या वर्षी प्रसन्नमयी देवी हिचे निधन झाले.

## संदर्भ 
वर्ग:बंगाली हिंदू लोक
वर्ग:इ.स. १९३९ मधील मृत्यू
वर्ग:इ.स. १८५६ मधील जन्म
वर्ग:पाबना जिल्ह्यातील व्यक्ती
वर्ग:बंगाली साहित्यिक
वर्ग:ब्रिटिश भारतातील लेखिका
वर्ग:स्त्री चरित्रलेख
संगीत मानापमान (चित्रपट)

***संगीत मानापमान*** हा २०२५ सालचा सुबोध भावे दिग्दर्शित भारतीय मराठी भाषेतील महाकाव्य संगीतमय चित्रपट आहे. या चित्रपटात सुबोध भावे, सुमीत राघवन आणि वैदेही परशुरामी मुख्य भूमिकेत असून निवेदिता सराफ, उपेंद्र लिमये, नीना कुळकर्णी आणि शैलेश दातार सहाय्यक भूमिकेत आहेत. ज्योती देशपांडे आणि सुनील फडतरे यांनी त्यांच्या जिओ स्टुडिओज आणि श्री गणेश मार्केटिंग अँड फिल्म्स या बॅनरखाली संयुक्तपणे याची निर्मिती केली आहे. *संगीत मानापमान* हे कृष्णाजी प्रभाकर खाडिलकर यांच्या त्याच नावाच्या क्लासिक नाटकाचे रूपांतर आहे, जे धैर्यधर, भामिनी आणि चंद्रविलास या त्रिकुटातील प्रेम, मत्सर, धैर्य, सन्मान आणि अपमान या विषयांचा शोध घेते.

१२ नोव्हेंबर २०२२ रोजी अधिकृतपणे या चित्रपटाची घोषणा करण्यात आली, ज्याचे मूळ नाव *मानापमान* होते. मुख्य छायाचित्रण एका वर्षानंतर सप्टेंबर २०२३ मध्ये सुरू झाले आणि नोव्हेंबर २०२३ च्या अखेरीस पूर्ण झाले. या चित्रपटात शंकर-एहसान-लॉय या त्रिकुटाने संगीत दिले आहे, छायांकन सुधीर पलसाने यांनी केले आहे आणि संकलन आशिष म्हात्रे यांनी केले आहे.

हा चित्रपट १० जानेवारी २०२५ रोजी जगभरात प्रदर्शित झाला आणि समीक्षक आणि प्रेक्षकांकडून त्याच्या अभिनय, संगीत, निर्मिती डिझाइन, पटकथा आणि छायांकनाचा उल्लेख करून त्याला प्रतिसाद मिळाला.

## कलाकार 
* सुबोध भावे
* सुमीत राघवन
* वैदेही परशुरामी
* निवेदिता सराफ
* उपेंद्र लिमये
* नीना कुळकर्णी
* शैलेश दातार
* अर्चना निपाणकर

## संदर्भ 
वर्ग:इ.स. २०२५ मधील मराठी चित्रपट
निरंजनाबेन कलार्थी

**निरंजनाबेन मुकुलभाई कलार्थी** या एक भारतीय लेखिका आणि शिक्षणतज्ज्ञ आहेत. त्यांना २०२२ मध्ये २०२१ चा नारी शक्ती पुरस्कार प्रदान करण्यात आला.
## कारकीर्द 
*मुकुलभाई कलार्थी* या नावाने गुजराती भाषेत लेखन करणाऱ्या कलार्थी यांनी गांधीजींवर 'बा अने बापू' आणि सरदार वल्लभभाई पटेल यांच्यावर 'गुजरातना शिरछत्र सरदार' ही पुस्तके प्रकाशित केली आहेत.
कलार्थी या बारडोली येथील स्वराज आश्रमाच्या प्रशासक आहेत आणि त्या बारडोली सत्याग्रहात सहभागी होत्या. त्यांनी १९८८ मध्ये बारडोली येथे मुकुल ट्रस्टची स्थापना केली. १९९६ मध्ये, त्यांनी आदिवासी मुली आणि वंचित पार्श्वभूमीतील मुलांना शिक्षण देण्यासाठी सरदार कन्या विद्यालय आणि स्वराज आश्रम सुरू केले. त्या गांधीजींचे साहित्य प्रकाशित करणाऱ्या नवजीवन ट्रस्टच्या विश्वस्त देखील आहेत. त्यांनी गुजराती भाषेचा प्रसार करणाऱ्या संस्थांची स्थापना केली आहे. गुजराती साहित्य आणि आदिवासी मुलींच्या शिक्षणातील उल्लेखनीय योगदानाबद्दल त्यांना २०२२ मध्ये २०२१ चा नारी शक्ती पुरस्कार देऊन गौरविण्यात आले. त्यांना १९८९ मध्ये राष्ट्रीय शिक्षक पुरस्कारानेही सन्मानित करण्यात आले होते.

## संदर्भ 
वर्ग:नारी शक्ती पुरस्कारविजेते
वर्ग:गुजराती लेखिका
वर्ग:गुजरातमधील शिक्षक
वर्ग:स्त्री चरित्रलेख
सुशीला सुजीत

***सुशीला सुजीत*** हा २०२५ चा भारतीय मराठी भाषेतील सस्पेन्स ड्रामा चित्रपट आहे जो प्रसाद ओक यांनी दिग्दर्शित आणि लिहिलेला आहे. तो पंचशील एंटरटेनमेंट्स आणि बिग ब्रेन प्रॉडक्शन्सच्या बॅनरखाली मंजिरी ओक, स्वप्नील जोशी, संजय मेमाणे आणि निलेश राठी यांच्यासोबत चित्रपटाची सह-निर्मिती देखील करतो. या चित्रपटात स्वप्नील जोशी आणि सोनाली कुलकर्णी मुख्य भूमिकेत आहेत. ही कथा दोन अविश्वसनीय व्यक्तींची आहे जे स्वतःचा शोध घेण्याच्या प्रवासाला निघतात, विनोद, भावना आणि आश्चर्यांसह जीवनाच्या अप्रत्याशित स्वरूपाचा शोध घेतात.

या चित्रपटाची घोषणा सप्टेंबर २०२४ मध्ये झाली आणि १८ एप्रिल २०२५ रोजी चित्रपटगृहांमध्ये प्रदर्शित होत आहे. रिलीज झाल्यानंतर, त्याला मिश्रित ते सकारात्मक पुनरावलोकने मिळाली, काही समीक्षकांनी दिग्दर्शन आणि कामगिरीचे कौतुक केले, तर काहींना असे वाटले की चित्रपट अपेक्षा पूर्ण करत नाही.

## कलाकार 
* स्वप्नील जोशी
* सोनाली कुलकर्णी
* प्रसाद ओक
* सुनील तावडे
* सुनील गोडबोले
* रेणुका दफ्तरदार
* राधा सागर

## संदर्भ 
वर्ग:इ.स. २०२५ मधील मराठी चित्रपट
लोकसंस्कृती

## परिभाषा 
* **लोकसंस्कृती** म्हणजे एखाद्या समाजातील लोकांच्या दैनंदिन जीवनाशी निगडित परंपरा, रूढी, श्रद्धा, कला, उत्सव आणि सामाजिक आचार-विचार यांचा एकत्रित अभ्यास.
* ही संस्कृती **लोकजीवनातून निर्माण झालेली** असून ती पिढ्यान्‌पिढ्या हस्तांतरित होत राहते.

## घटक 
* **लोककला** – लावणी, तमाशा, भारुड, गोंधळ, कीर्तन.
* **लोकसाहित्य** – लोककथा, म्हणी, गाणी, ओव्या.
* **लोकउत्सव** – सण-समारंभ, जत्रा, धार्मिक व सामाजिक उत्सव.
* **लोकविश्वास** – श्रद्धा, अंधश्रद्धा, प्रथा.
* **लोकजीवन** – दैनंदिन कामकाज, शेतकरी जीवन, ग्रामीण परंपरा.

## वैशिष्ट्ये 
* लोकसंस्कृती ही **स्थानिक आणि प्रादेशिक** असते.
* ती **सामूहिक अनुभवातून** निर्माण होते.
* **सोप्या भाषेत, गाण्यांत, नृत्यात** व्यक्त होते.
* बदलत्या काळानुसार लोकसंस्कृतीत **नवीन घटक सामावले जातात**, तरीही तिचा मूळ स्वरूप टिकून राहतो.

## महत्त्व 
* लोकसंस्कृती समाजाच्या **ओळखीचा पाया** आहे.
* ती **इतिहास, समाजशास्त्र, साहित्य आणि कला अभ्यासासाठी** महत्त्वाची आहे.
* मराठी विश्वकोशात या विषयावर सविस्तर विवेचन आहे, जे मराठी विकिपीडियावर अजून पूर्णपणे उपलब्ध नाही.
मधू मल्होत्रा

**मधू मल्होत्रा** (१९५४ – १३ मार्च, २०२६) या एक ज्येष्ठ भारतीय चित्रपट अभिनेत्री होत्या. १९७०, ८० आणि ९० च्या दशकात त्यांनी १०० हून अधिक हिंदी चित्रपटांमध्ये विविध सहाय्यक भूमिका साकारून आपली ओळख निर्माण केली होती. विशेषतः सुभाष घई यांच्या चित्रपटांमधील त्यांच्या भूमिका आणि गाण्यांमधील वावरासाठी त्या ओळखल्या जातात.

## चित्रपट कारकीर्द 
मधू मल्होत्रा यांनी त्यांच्या प्रदीर्घ कारकीर्दीत अनेक गाजलेल्या चित्रपटांमध्ये काम केले. त्यांच्या अभिनयाची आणि सौंदर्याची दखल घेत त्यांना अनेक महत्त्वाच्या भूमिका मिळाल्या. 'हिरो' चित्रपटातील 'लम्बी जुदाई' हे गाणे प्रचंड गाजले. या गाण्यात त्यांनी साकारलेली 'बंजारा' महिलेची भूमिका गाजली होती. सुभाष घई यांच्यासोबतचे काम: दिग्दर्शक सुभाष घई यांच्या अनेक चित्रपटांमध्ये त्या नियमितपणे दिसत असत. 'विश्वनाथ' आणि 'विधाता' यांसारख्या चित्रपटांत त्यांनी छोट्या पण महत्त्वाच्या भूमिका केल्या होत्या.
### प्रमुख चित्रपट सूची 
त्यांनी आपल्या कारकीर्दीत अनेक ब्लॉकबस्टर चित्रपटांमध्ये काम केले, ज्यात खालील चित्रपटांचा समावेश होतो
:
* शतरंज (१९७०)
* द ग्रेट गॅम्बलर (१९७९)
* कर्ज (१९८०)
* विधाता (१९८२)
* सत्ते पे सत्ता (१९८२)
* हिरो (१९८३)
* किंग अंकल (१९९३)
* दलाल (१९९३)
* गुलाम (१९९८)

## वैयक्तिक जीवन 
मधू मल्होत्रा यांचे लग्न अभिनेते महेश आनंद यांच्याशी १९९२ मध्ये झाले होते, परंतु २००२ मध्ये त्यांचा घटस्फोट झाला. त्यांना तीन मुले आहेत (दोन मुली आणि एक मुलगा).
## संदर्भ 
वर्ग:इ.स. २०२६ मधील मृत्यू
वर्ग:इ.स.च्या १९५० च्या दशकातील जन्म
वर्ग:स्त्री चरित्रलेख
वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेत्री
वर्ग:इ.स. १९५४ मधील जन्म
कल्पना शंकर

**डॉ. कल्पना शंकर** या एक भारतीय अणुभौतिकशास्त्रज्ञ आणि सामाजिक उद्योजिका आहेत. त्यांनी 'हँड इन हँड इंडिया' या संस्थेच्या माध्यमातून ग्रामीण भारताच्या विकासात मोलाचे योगदान दिले आहे. त्यांच्या कार्यासाठी त्यांना भारत सरकारचा नारी शक्ती पुरस्कार प्रदान करण्यात आला आहे.
## सुरुवातीचे जीवन आणि कारकीर्द 
कल्पना शंकर यांनी अणुभौतिकशास्त्रात डॉक्टरेट मिळवली आहे. मात्र, सामाजिक कार्याची ओढ असल्याने त्यांनी आपला वैज्ञानिक प्रवास सोडून ग्रामीण विकासाकडे लक्ष केंद्रित केले. कांचीपुरम येथील रेशम विणकाम उद्योगात काम करणाऱ्या बालमजुरांची स्थिती पाहून त्यांनी सामाजिक कार्याला सुरुवात केली.
## सामाजिक योगदान 
डॉ. शंकर यांनी 'हैंड इन हैंड इंडिया' या स्वयंसेवी संस्थेच्या माध्यमातून 'पंचस्तंभ' (फाइवपिलर) दृष्टिकोन स्वीकारला आहे. यामध्ये शिक्षण, आरोग्य, पर्यावरण, बालमजुरी निर्मूलन आणि सूक्ष्म वित्त या क्षेत्रांचा समावेश आहे.

सप्टेंबर २०२४ पर्यंत 'हँड इन हँड इंडिया'च्या माध्यमातून ५,०१,७६६ बचत गटांची उभारणी करण्यात आणि ५०,१६,७२८ कौटुंबिक व्यवसायांची निर्मिती करण्यात डॉ. शंकर यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे. त्याद्वारे त्यांनी सुमारे २.२ दशलक्ष महिलांना सक्षम केले आहे. या व्यवसायांमध्ये शिलाई दुकाने, मोबाईल दुरुस्तीची दुकाने, किरकोळ विक्रीची दुकाने, खाद्यपदार्थांचे व्यवसाय आणि १,२५,३५१ सूक्ष्म-उद्योगांचा समावेश आहे. बिहार, गुजरात, केरळ, मध्य प्रदेश, पुदुच्चेरी आणि उत्तराखंड या राज्यांमधील एकूण २२ लाख महिलांना यातून मदत मिळाल्याचा दावा त्यांनी केला आहे. त्यांच्या संस्थेने आतापर्यंत ४०,००० हून अधिक मुलांना बालमजुरीतून मुक्त केले असून सुमारे ३.७ लाख मुलांना शाळेत प्रवेश मिळवून दिला आहे. त्या 'बेलस्टार मायक्रोफायनन्स'च्या व्यवस्थापकीय संचालक आहेत. गरीब महिलांना स्वतःचा व्यवसाय सुरू करण्यासाठी त्या कर्ज आणि प्रशिक्षण उपलब्ध करून देतात. ग्रामीण भागात त्यांच्या प्रयत्नांमुळे सुमारे १५ लाख रोजगार निर्माण झाले आहेत.
## आंतरराष्ट्रीय विस्तार 
त्यांचे हे विकासाचे मॉडेल केवळ भारतापुरते मर्यादित न राहता दक्षिण आफ्रिका, अफगाणिस्तान आणि ब्राझील यांसारख्या देशांमध्येही लागू करण्यात आले आहे.

## पुरस्कार आणि सन्मान 
* नारी शक्ती पुरस्कार (२०१६): महिला सक्षमीकरणासाठी भारत सरकारकडून सन्मानित करण्यात आले.
* प्रिन्सेस सबीका बिन्त इब्राहिम अल खलीफा ग्लोबल अवॉर्ड (२०१९): बहरीन साम्राज्य आणि यूएन विमेन (UN Women) तर्फे प्रदान करण्यात आला.
* बाल कल्याण पुरस्कार: बालशिक्षण आणि कल्याणासाठी दिलेल्या योगदानाबद्दल प्रदान करण्यात आला.
* वुमन चेंजमेकर ऑफ द इयर (२०२५): 'द बेटर इंडिया' या संस्थेकडून गौरव करण्यात आला.
## संदर्भ 
वर्ग:नारी शक्ती पुरस्कारविजेते
वर्ग:भारतीय महिला कार्यकर्त्या
वर्ग:स्त्री चरित्रलेख
अंशुल मल्होत्रा

**अंशुल मल्होत्रा** या हिमाचल प्रदेश मधील मंडी येथील एक भारतीय विणकर आणि उद्योजिका आहेत. हातमाग क्षेत्रातील त्यांचे कार्य आणि ग्रामीण महिलांच्या सक्षमीकरणासाठी त्यांना भारत सरकारचा २०२१ चा नारी शक्ती पुरस्कार प्रदान करण्यात आला आहे.

## वैयक्तिक जीवन आणि वारसा 
अंशुल मल्होत्रा या टेक्सटाइल अभियंता असून त्या हस्तकलेचा वारसा लाभलेल्या कुटुंबातून येतात. त्यांचे वडील, ओम प्रकाश मल्होत्रा, यांना २०१२ मध्ये प्रतिष्ठित 'शिल्प गुरू' पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले होते. परंपरेने अशा प्रकारचा वारसा मुलांकडे सोपवला जात असला, तरी अंशुल यांनी हा सामाजिक समज मोडीत काढत आपल्या कौटुंबिक हातमाग व्यवसायाला आणि कलेला पुढे नेण्याचे ठरवले.

## कारकीर्द 
मल्होत्रा यांनी प्रामुख्याने ग्रामीण भागातील वंचित महिलांना हातमाग विणकामाचे तांत्रिक प्रशिक्षण देऊन त्यांना स्वावलंबी बनवण्याचे काम केले आहे. त्यांनी कुलु आणि मंडीमध्ये २०० हून अधिक महिलांना हस्तकलेचे मोफत प्रशिक्षण दिले आहे. याच सोबत त्यांनी लोकांना खादी (कातलेले धागे) देखील वाटले आहेत, ज्याचा वापर शाल, टोप्या आणि इतर वस्तू बनवण्यासाठी केला जातो. याद्वारे त्यांनी केवळ रोजगारच उपलब्ध करून दिला नाही, तर पारंपारिक हिमाचली कलेचे जतनही केले आहे. अशा प्रकारे त्यांनी हिमाचली हातमाग उत्पादनांना राष्ट्रीय स्तरावर प्रोत्साहन देखील दिले

## पुरस्कार आणि सन्मान 
नारी शक्ती पुरस्कार (२०२१): ८ मार्च २०२२ रोजी आंतरराष्ट्रीय महिला दिनानिमित्त तत्कालीन राष्ट्रपती रामनाथ कोविंद यांच्या हस्ते त्यांना हा पुरस्कार प्रदान करण्यात आला. हा पुरस्कार स्वीकारताना त्यांनी तो हिमाचल प्रदेशातील सर्व विणकरांना समर्पित केला. याच सोहळ्यादरम्यान त्यांनी पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांची भेट घेतली, जिथे त्यांच्या कार्याचे आणि मंडी येथील त्यांच्या मुळांशी असलेल्या घट्ट नात्याचे कौतुक करण्यात आले.

## संदर्भ 
वर्ग:नारी शक्ती पुरस्कारविजेते
वर्ग:भारतीय अभियंते
वर्ग:हिमाचल प्रदेशमधील व्यक्ती
वर्ग:स्त्री चरित्रलेख
साधना नैथानी

**साधना नैथानी** (जन्म १९६४) ही एक भारतीय वांशिकशास्त्रज्ञ, लोकसाहित्यकार, इंडो-युरोपियन वसाहतोत्तर सिद्धांतकार आणि शिक्षिका आहे. ती २०२४ पर्यंत इंटरनॅशनल सोसायटी फॉर फोक नॅरेटिव्ह रिसर्च (आय एस एफ एन आर) ची अध्यक्षा होती. जवाहरलाल नेहरू विद्यापीठ (जे एन यु) येथे लोकसाहित्य युनिटचे समन्वय साधत होती आणि दून विद्यापीठात भाषा विद्यालयाची स्थापना केली होती. " वसाहतवादी - लोकसाहित्यकार" हा शब्द त्यांनीच निर्माण केला.

## चरित्र 
साधना नैथानी हिचा जन्म १९६४ मध्ये उत्तराखंडमधील डेहराडून येथे झाला. तिचे बालपण हिंदी आणि इंग्रजी भाषेत झाले.  तिने १९९४ मध्ये जर्मन लोकसाहित्यशास्त्रात पीएचडी पदवी प्राप्त केली. अमेरिकन फोकलोर सोसायटी (ए एफ एस) ची मानद फेलो आहे.

साधना नैथानी हिने तिच्या 'इन क्वेस्ट ऑफ इंडियन फोकटेल्स: पंडित राम गरीब चौबे अँड विल्यम क्रुक' (२००६) या पुस्तकात वसाहतकालीन भारतातील पूर्वी अज्ञात आणि अप्रकाशित शिष्यवृत्ती सादर केली. जी तिला लंडनच्या फोकलोर सोसायटीच्या संग्रहात संशोधनादरम्यान आढळली. तिने ब्रिटिश प्राच्यविद्यावादी विल्यम क्रुक आणि तिचे "मूळ" सहाय्यक राम गरीब चौबे यांच्यातील दीर्घकालीन व्यावसायिक संबंधांचा शोध लावला. त्यांच्या कामात क्रुक आणि चौबे यांनी संग्रहित केलेल्या उत्तर भारतीय लोककथांचा संग्रह देखील समाविष्ट होता. मानववंशाच्या संभाव्य वेळेनुसार मागे सरकत होते. पुस्तकात पंचतंत्र सारख्या प्राचीन दंतकथांची तुलना १८६० ते १९६० दरम्यान लिहिलेल्या ब्रिटिश शिकारींच्या वृत्तान्तांशी देखील केली आहे.

साधना नैथानी हिने द टाईम्स ऑफ इंडिया सारख्या जर्नल्स आणि वृत्तपत्रांमध्ये लेख लिहिले आहेत. तिने समकालीन जर्मन ग्रामीण जीवनावर दोन वांशिक चित्रपट देखील बनवले आहेत.

## प्रकाशने निवडा 
* उत्तर भारतातील लोककथा (२००२)
* भारतीय लोककथांच्या शोधात: पंडित राम गरीब चौबे आणि विल्यम क्रुक (२००६)
* ब्रिटिश साम्राज्याचा इतिहास-काळ: वसाहत आणि वसाहतोत्तर लोककथा (२०१०)
* युद्धोत्तर जर्मनीतील लोककथा सिद्धांत (२०१४)
* बाल्टिक इतिहासातील लोककथा: प्रतिकार आणि पुनरुत्थान (२०१९)
* अमानवी साम्राज्य: वन्यजीव, वसाहतवाद, संस्कृती (२०२४)

## संदर्भ 
वर्ग:भारतीय लोकसाहित्यकार
वर्ग:देहरादूनमधील लेखिका
वर्ग:जवाहरलाल नेहरू विद्यापीठातील शैक्षणिक कर्मचारी
वर्ग:भारतीय नृवंशशास्त्रज्ञ
वर्ग:जर्मन भाषातज्ज्ञ
वर्ग:वसाहतोत्तर सिद्धांतकार
वर्ग:इ.स. १९६४ मधील जन्म
वर्ग:स्त्री चरित्रलेख
शोभा गस्ती

**शोभा गस्ती** या कर्नाटक राज्यातील बेळगाव येथे कार्यरत असलेल्या एक सामाजिक कार्यकर्त्या आहेत. त्यांनी १९९७ मध्ये 'महिला अभिवृद्धी मत्तू संरक्षण संस्थेची' (MASS) स्थापना केली. ही संस्था कर्नाटकातील ३६० गावातील माजी देवदासी महिलांना त्यांचे जीवन सुधारण्यासाठी आणि सन्मानाने जगण्यासाठी मदत करते. केवळ २,५०० सदस्यांपासून सुरू झालेल्या या मोहिमेत २०१४ पर्यंत ३,६०० हून अधिक महिला सहभागी झाल्या होत्या. ४५ वर्षांवरील माजी देवदासींना पेन्शन मिळवून देण्यात 'मास' (MASS) संस्थेला मोठे यश मिळाले आहे. 'चाइल्ड राइट्स अँड यू' (CRY) सारख्या संस्थांच्या सहकार्याने गस्ती या मुलांच्या हक्कांच्या संरक्षणासाठी देखील काम करतात.

## महिला अभिवृद्धी मत्तू संरक्षण संस्था 
देवदासींनाही मानवी हक्क असतात आणि त्यांना चांगले जीवन जगण्याचा अधिकार आहे, या विचाराने बेळगावच्या शोभा गस्ती यांनी 'मास' नावाची स्वयंसेवी संस्था स्थापन केली. अज्ञानामुळे आणि सामाजिक कुप्रथेमुळे बळी पडणाऱ्या महिलांना वाचवण्यासाठी त्यांनी १९९७ मध्ये या संस्थेची मुहूर्तमेढ रोवली. या माध्यमातून त्यांनी अनेक महिलांना देवदासी प्रथेच्या विळख्यातून बाहेर काढले आहे. बेळगाव जिल्ह्यातील तीन तालुक्यांमधील ५०९ गावांमध्ये ही संस्था महिला सक्षमीकरणासाठी कार्यरत आहे. बालविवाह रोखणे आणि मुलींच्या शिक्षणाला प्रोत्साहन देणे हे या संस्थेचे मुख्य उद्दिष्ट आहे.
शोभा गस्ती यांनी देवदासी पुनर्वसन केंद्र सुरू करून अनेकांच्या आयुष्यात आशेचा किरण निर्माण केला आहे. 'मास' संस्थेच्या माध्यमातून आतापर्यंत ३,७७९ हून अधिक महिलांचे जीवन सावरले गेले आहे. इतर सामाजिक संस्थांच्या मदतीने त्या या महिलांना रोजगाराच्या संधीही उपलब्ध करून देतात. मुलींची तस्करी, बालविवाह आणि महिलांवरील अत्याचारांविरुद्ध त्या सातत्याने लढा देत आहेत. ग्रामीण भागात फिरून त्या देवदासी प्रथा आणि बालविवाहामुळे होणाऱ्या दुष्परिणामांबाबत जनजागृती करतात, तसेच एचआयव्ही (HIV) बाबत असलेले गैरसमज दूर करून रुग्णांना उपचार मिळवून देण्यासाठी मदत करतात.

## पुरस्कार 
त्यांच्या या सामाजिक कार्याची दखल घेऊन, भारत सरकारने त्यांना २०२२ मध्ये (२०२१ सालचा) नारी शक्ती पुरस्कार देऊन सन्मानित केले. तत्कालीन राष्ट्रपती रामनाथ कोविंद यांच्या हस्ते त्यांना हा पुरस्कार प्रदान करण्यात आला.
## संदर्भ 
वर्ग:नारी शक्ती पुरस्कारविजेते
वर्ग:कन्नड व्यक्ती
वर्ग:भारतीय महिला कार्यकर्त्या
वर्ग:स्त्री चरित्रलेख
वर्ग:कर्नाटकातील कार्यकर्ते
नागरी पुरातत्त्व

पुरातत्त्वविद्येच्या नागरी पुरातत्त्व या शाखेत शहरांचा पुरातत्वीय दृष्टीकोनातून सखोल अभ्यास केला जातो. या शाखेचा मुख्य भर नगरांचा आणि नागरीकरणाचा पुरातत्त्वीय पुराव्यांमधून मागोवा घेणे यावर आहे. शहरांचा उगम व विकास, नागरीकरणाची प्रक्रिया, भौतिक अवशेषांतून प्रतिबिंबित होणारे नागरीकरण, शहरातील विविध भागांचे कार्य आणि आधुनिकीरणामुळे शहरांच्या आकार-प्रकारात घडून आलेले बदल इत्यादी पैलूंचा अभ्यास करून सर्व कालखंडांतील शहरांच्या इतिहासाची पुनर्मांडणी केली जाते. शहरांच्या रचनेवर पुरातत्त्वीय दृष्टीकोनातून प्रकाश टाकून बदलत्या काळानुसार शहरांमध्ये घडून आलेली बदलांची आणि त्यासाठी कारणीभूत घटकांची कारणमीमांसा या शाखेत केली जाते.

अमेरिकेतील नागरी पुरातत्त्व शाखेचे जनक बर्ट साल्वेन यांनी १९७९ मध्ये नागरी पुरातत्त्वाची व्याख्या स्पष्ट करताना दोन प्रकारच्या अभ्यासांमध्ये फरक केला आहे. एका प्रकारामध्ये अभ्यासात आता शहरांमध्ये असलेल्या पुरातत्त्वीय स्थळांच्या अभ्यासाचा समावेश होतो, तर दुसऱ्या प्रकारामध्ये शहराचा पुरातत्त्वीय दृष्टीकोनातून अभ्यास केला जातो. पहिल्या प्रकारात जरी एखादे पुरातत्त्वीय स्थळ असले, तरी ते त्या शहराच्या उदयाच्या अगोदरचे असू शकते व त्यामुळे त्या ठिकाणच्या नागरीकरणाच्या प्रवासाची माहिती मिळेलच असे सांगता येत नाही. सध्या न्यू यॉर्क शहराचा भाग झालेल्या पोर्ट मोबिल या जागी नऊ हजार वर्षांपूर्वीच्या इंडियन लोकांची वसाहत होती; पण त्याचा आणि आत्ताच्या न्यू यॉर्क शहराचा काहीही संबंध नाही, हे पहिल्या प्रकारच्या नागरी पुरातत्त्वाचे उदाहरण आहे. त्याचप्रमाणे सध्याच्या चंदीगढमध्ये सिंधू संस्कृतीच्या स्थळांचे पुरावे आढळले असले, तरी त्यांचा आधुनिक चंदीगढच्या नागरीकरणाशी कसलाही संबंध नाही.

शहरांमधील सर्व प्रकारच्या वास्तू, रस्ते व वसाहत रचना, अन्नधान्य, शहरांमधला जमिनीचा (Urban Land Use Pattern) विशिष्ट असा वापर, पाणी व वीज पुरवठ्यासारख्या पायाभूत सुविधांची व्यवस्था आणि निरनिराळ्या भागांमध्ये राहणाऱ्या लोकांच्या जीवनशैलीचा पुरातत्त्वीय दृष्टीकोनातून अभ्यास करणे ही नागरी पुरातत्त्वाची काही महत्त्वाची उद्दिष्टे आहेत. तसेच एखाद्या विशिष्ट शहराची वाढ कशी व केव्हा झाली आणि त्यासाठी कोणकोणते घटक कारणीभूत होते, यांचा पुरातत्त्वीय पुराव्यांवरून मागोवा घेतला जातो. प्राचीन, मध्ययुगीन व आधुनिक काळांमधील नागरीकरणाच्या प्रक्रिया आणि अशा शहरांच्या वाढींचे राजकीय व आर्थिक इतिहासावरील परिणाम वेगवेगळे असल्याने त्या त्या काळाप्रमाणे उद्दिष्टांचे स्वरूप बदलते. इंग्लंडमधील यॉर्क व लंडन, अमेरिकेतील एल पेसो (टेक्सस), साक्रामेंटो (कॅलिफोर्निया), न्यूयॅार्क व फिलाडेल्फिया आणि ऑस्ट्रेलियातील ॲडिलेड व सिडनी या शहरांमधील पुरातत्त्वीय संशोधन ही नागरी पुरातत्त्वाची काही उदाहरणे आहेत.
वर्ग:पुरातत्त्व
सलैंगिकता

**सलैंगिकता** म्हणजे अलैंगिक वर्णपटावरील लोकांच्या तुलनेत लैंगिक आकर्षणाचे विशिष्ट अनुभव अनुभवण्याची क्षमता.     लैंगिक आकर्षण अनुभवणाऱ्या व्यक्तीसाठी, ही ओळख **सलैंगिक** म्हणून व्यक्त केली जाते.   या व्यक्तीरिक्त अशा व्यक्तींना फक्त *लैंगिक*  म्हणून देखील ओळखले जाऊ शकते. 

## इतिहास 
वैद्यकीयदृष्ट्या, सलैंगिकता हा शब्द स्वकामुकतेच्या विरूद्ध वापरला गेला आहे, आणि हा शब्द  इतरांबद्दल लैंगिक आकर्षण किंवा अनेक लोकांमधील लैंगिक वर्तनाचे वर्णन करतो. हा शब्द अलैंगिक समुदायाने सर्व प्रकारच्या गैर-अलैंगिक लोकांच्या अनुभवांना नावे देण्यासाठी आणि त्यांची चर्चा करण्यासाठी तयार केला होता. हा शब्द अलैंगिकतेचे सामान्यीकरण करण्यासाठी आणि असा शब्द प्रदान करण्यासाठी वापरला जातो जो अलैंगिकतेच्या शब्दावलीच्या संयोगाने वापरला जाऊ शकतो. यामुळे लैंगिक आकर्षण अनुभवणाऱ्या किंवा न अनुभवणाऱ्या लोकसंख्येच्या सापेक्ष प्रमाणामुळे अलैंगिकता ही फक्त 'सामान्य' असलेल्या लैंगिक कलाचे विचलन नसून, अलैंगिकतेला इतरांसारखी एक लैंगिकता बनवतो.

## समाज आणि संस्कृती 
अलैंगिक व्यक्तींची संख्या एकूण लोकसंख्येच्या १% किंवा त्यापेक्षा कमी आणि एलजीबीटी लोकसंख्येच्या संख्येत सुमारे १.७% असल्याचा अंदाज आहे. बहुतेक लोकं सलैंगिक असल्यामुळे काही लोक सलैंगिकता हे नैसर्गिक मानक मानतात आणि अलैंगिकतेला या नियमापासून विचलन म्हणून पाहतात. शारीरिक जवळीक हा सलैंगिक व्यक्तींमधील प्रेमसंबंधांचा एक आवश्यक भाग मानला जातो, आणि हे अलैंगिक आणि सलैंगिक व्यक्तींमधील संबंध गुंतागुंतीचे करू शकते. अलैंगिकता, किंवा सर्व मानवांना लैंगिक आकर्षणाचा अनुभव येतो किंवा लैंगिक संबंधाची इच्छा असते ही संकल्पना, अलैंगिक व्यक्तींना वेगळे आणि दुर्लक्षित करू शकते.

## तसेच पहा 
* सलैंगिक मानकता

## संदर्भ 
वर्ग:अलैंगिकता
हॅन्ना सेन

**हॅन्ना सेन** (१८९४-१९५७) या एक भारतीय शिक्षिका, राजकारणी आणि स्त्रीवादी होत्या. त्या १९५२ ते १९५७ पर्यंत पहिल्या भारतीय राज्यसभेच्या सदस्य होत्या आणि १९५१-५२ मध्ये अखिल भारतीय महिला परिषदेच्या अध्यक्षा होत्या. त्या दिल्लीतील लेडी इर्विन कॉलेजच्या संस्थापक आणि पहिल्या संचालक होत्या. त्यांनी महिलांच्या स्थितीवरील संयुक्त राष्ट्र आयोग आणि युनेस्कोमध्ये भारताचे प्रतिनिधित्व केले. भारताच्या फाळणीनंतर महिला आणि मुलांच्या निर्वासितांच्या पुनर्वसनावर त्या भारत सरकारच्या सल्लागार देखील होत्या.

## जीवन आणि शिक्षण 
हॅन्ना सेन यांचा जन्म हॅन्ना गुहा असा झाला. त्या पेरे मोहन गुहा (एक वकील) आणि सिम्चा गुब्बे, एक बगदादी ज्यू महिला यांच्या घरी झाला होता. नंतर तिच्या वडिलांनीही यहुदी धर्म स्वीकारला आणि हॅन्ना आणि तिच्या तीन भावंडांचे संगोपन ज्यू धर्मात झाले. हॅन्नाची बहीण, रेजिना गुहा, यांनीही वकील म्हणून प्रशिक्षण घेतले आणि महिलांना वकील म्हणून नोंदणी करण्याची परवानगी देण्यासाठी भारतातील पहिला खटला लढवला. १९२५ मध्ये, हॅन्नाने मुंबईतील रेडिओलॉजिस्ट सतीश चंद्र सेनशी लग्न केले.

महिला शिक्षणाला चालना देण्यासाठी आणि भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीत सहभागी होण्यासाठी सरोजिनी नायडू यांनी सेन यांना भारतात परतण्यास भाग पाडले. १९३२ मध्ये दिल्लीत लेडी इर्विन कॉलेज स्थापन करण्यास त्यांनी मदत केली आणि १९४७ मध्ये निवृत्त होईपर्यंत त्या कॉलेजच्या संचालक म्हणून काम करत होत्या.

१९४८ मध्ये, सेन देशातील माध्यमिक शिक्षणाच्या सुधारणेसाठी भारत सरकारला सल्ला देण्यासाठी स्थापन केलेल्या समितीचा भाग होत्या. १९५२ ते १९५७ दरम्यान, त्या भारताच्या संसदेतील पहिल्या राज्यसभेच्या सदस्य होत्या. भारताच्या फाळणीनंतर महिला आणि बाल निर्वासितांच्या पुनर्वसन प्रयत्नांमध्ये त्यांनी मंत्रालयाला मदत केली. सेन या भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीतील अनेक नेत्यांच्या सहकाऱ्या होत्या आणि महात्मा गांधींच्या अंत्यसंस्काराच्या आयोजन आणि नियोजनात त्यांचा जवळचा सहभाग होता. विशेषतः जेव्हा शोक करणाऱ्यांनी अमेरिकन छायाचित्रकार मार्गारेट बोर्क-व्हाईट यांच्या अंत्यसंस्काराच्या छायाचित्रणावर आक्षेप घेतला तेव्हा सेननी हस्तक्षेप केला. सेन यांनी बोर्क-व्हाईटला अंत्यसंस्कारातून बाहेर काढले आणि अंत्यसंस्कारात व्यत्यय येऊ नये म्हणून फ्लॅश फोटोग्राफीचा वापर करण्यापासून परावृत्त करण्याची विनंती केली. बोर्क-व्हाईटने सेनच्या विनंतीचे पालन केले नाही आणि अखेर त्यांना अंत्यसंस्कारातून बाहेर पडावे लागले.

अध्यापनातून निवृत्ती घेतल्यानंतर, सेन यांनी आंतरराष्ट्रीय स्त्रीवादी संघटना आणि उपक्रमांमध्येही भाग घेतला. १९४८ मध्ये न्यू यॉर्क येथे झालेल्या अखिल भारतीय सामाजिक कार्य परिषदेत त्या निरीक्षक होत्या आणि १९५०-५१ मध्ये महिलांच्या स्थितीवरील संयुक्त राष्ट्रांच्या आयोगात भारतीय हितसंबंधांचे प्रतिनिधित्व केले. १९५० मध्ये लंडन येथे झालेल्या आंतरराष्ट्रीय बाल कल्याण संघटनेच्या भारतीय प्रतिनिधी मंडळात आणि १९५१ मध्ये पॅरिस येथे झालेल्या युनेस्कोच्या भारतीय प्रतिनिधी मंडळाच्या सदस्या होत्या.

## संदर्भ 
वर्ग:पश्चिम बंगालमधील महिला शिक्षक
वर्ग:लंडन विद्यापीठाचे माजी विद्यार्थी
वर्ग:कलकत्ता विद्यापीठाचे माजी विद्यार्थी
वर्ग:भारतीय स्त्रीवादी
वर्ग:ज्यू व्यक्ती
वर्ग:इ.स. १९५७ मधील मृत्यू
वर्ग:इ.स. १८९४ मधील जन्म
वर्ग:स्त्री चरित्रलेख
कार्बन चक्र

कार्बनाचे वातावरणातून सजीवांकडे व सजीवांच्या मृत्यूनंतर पुन्हा वातावरणाकडे होणारे अभिसरण व त्याची पुनरुपयुक्तता म्हणजे कार्बन चक्र होय. कार्बनाच्या अणूंचे मुख्यतः प्रकाशसंश्लेषण व श्वसनक्रियेद्वारे अभिसरण व त्याची पुनरुपयुक्तता होते. वातावरणात कार्बन डाय-ऑक्साइड (Co2) वायू केवळ ०.०३% असतो. उष्ण कटिबंधात कार्बन चक्र प्रभावी असते.

पृथ्वीवर कार्बन चक्र अविरत चालू असते. प्रकाशसंश्लेषण प्रक्रियेतून होणारी अन्ननिर्मिती फक्त सूर्यप्रकाशात होते. जैविक व अजैविक प्रक्रिया, प्रकाशसंश्लेषण, श्वसन, अपघटन इ. वेगवेगळ्या प्रक्रियांद्वारे हवेतील कार्बन डाय-ऑक्साइड वायू वनस्पती व प्राणी यांच्या माध्यमातून संक्रमित होऊन पुन्हा हवेत मिसळत असतो.

हिरव्या वनस्पती आपल्या पानांद्वारे वातावरणातील कार्बन डाय-ऑक्साइड वायू शोषून घेतात. त्या प्रकाशसंश्लेषण प्रक्रियेद्वारे कार्बन डाय-ऑक्साइडाचे कार्बोदके, प्रथिने व मेद यांमध्ये रूपांतर करतात. तृणभक्षक प्राणी आपल्या आहारात हिरव्या वनस्पतींचा उपयोग करतात. तृणभक्षक प्राण्यांना मांसभक्षक प्राणी खातात. म्हणजेच वनस्पतींकडून कार्बोदके, प्रथिने व मेद हे कार्बनी पदार्थ तृणभक्षक प्राण्यांकडे, तृणभक्षक प्राण्यांकडून मांसभक्षक प्राण्यांकडे आणि मांसभक्षक प्राण्यांकडून सर्वभक्षी प्राण्यांकडे संक्रमित होतात. शेवटी मृत्यूनंतर सर्व भक्षकांचे जीवाणू व बुरशी यांसारख्या अपघटकांकडून अपघटन होऊन कार्बन डाय-ऑक्साइड वायू मुक्त होतो. हा वायू वातावरणात मिसळतो व साठला जातो. अशा प्रकारे एका सजीवाकडून दुसऱ्या सजीवाकडे कार्बनाचे अभिसरण चालू असते. सागरी वनस्पतीसुद्धा समुद्राच्या पाण्यात विरघळलेला कार्बन डाय-ऑक्साइड वायू प्रकाशसंश्लेषणासाठी वापरतात. सागरी वनस्पतीकडून तो सागरी प्राण्यांकडे संक्रमित होतो. सागरी वनस्पती व प्राणी मृत झाल्यावर त्यांच्या अपघटनातून कार्बन डाय-ऑक्साइड पुन्हा वातावरणात मिसळतो. वनस्पती व प्राणी या दोहोंच्याही श्वसनक्रियेत कार्बोदकाचे ऑक्सिडीभवन घडून येते आणि तयार झालेला कार्बन डाय-ऑक्साइड वातावरणात मिसळतो. वातावरणात पुन्हा कार्बन मिसळण्याच्या या जैविक प्रक्रिया आहेत.

वनस्पती, प्राणी व खनिज तेले यांचा कार्बन हा महत्त्वाचा घटक आहे. दगडी कोळसा, हिरा, ग्रॅफाइट या स्वरूपात कार्बन भूकवचात विखुरलेला असतो. धातूंच्या खनिजांत तो कार्बोनेट या रूपात आढळतो. वातावरणातील कार्बन डाय-ऑक्साइड हा कार्बनाचा मुख्य स्रोत आहे. त्यामुळे कार्बन चक्रात कार्बन डाय-ऑक्साइड अत्यंत महत्त्वाचा आहे. जीवाश्म इंधनाचे ज्वलन, लाकडाचे ज्वलन, वणवे आणि ज्वालामुखी उद्रेक प्रसंगी कार्बन डाय-ऑक्साइड वायू बाहेर पडून हवेत मिसळतो. वातावरणात पुन्हा कार्बन मिसळण्याच्या या अजैविक प्रक्रिया आहेत.

प्रकाशसंश्लेषणाने वातावरणात ऑक्सिजन सोडला जातो, तर श्वसनाने कार्बन डाय-ऑक्साइड बाहेर वातावरणात सोडला जातो. वनस्पतींमुळे वातावरणातील ऑक्सिजन व कार्बन डाय-ऑक्साइड वायू यांचा निसर्गतः समतोल राखला जातो.
वर्ग:पर्यावरण विज्ञान
थोथचे पुस्तक

ईजिप्शियन चंद्रदेव थोथ हा विज्ञान, कला आणि इतिहास इत्यादींची नोंद ठेवणारा देवांचा लेखनिक होता. त्याने लिहिलेल्या ग्रंथाला थोथचे पुस्तक  म्हणतात. ईजिप्शियन इतिहासकार मॅनेथो (इ.स.पू. ३००) ह्याच्या मते थोथने एकूण ३६,५२५ पुस्तके लिहिली असून त्यात अनेक मंत्र, विधी, मंदिरस्थापत्य, ज्योतिषशास्त्र, भूगोल, विविध उपचार पद्धति व औषधे ह्यांची माहिती आहे.

थोथ देवता आणि ‘ज्ञानप्रेमी’ (The One Who loves Knowledge) ह्या दोघांमधील संवाद स्वरूपातील ह्या पुस्तकात विविध देवतांची वैशिष्ट्ये, त्यांचे पवित्र पशू, मृतांचे जग (Duat) अशा विविध विषयांवरील चर्चा आहे.

या पुस्तकाचा उल्लेख टॉलेमी काळातील नेफरकप्ताह (Nefarkaptah), सेटने खमवस (Setne Khamwas) ह्या राजपुत्रांच्या एका आख्यायिकेत येतो. ह्या आख्यायिकेनुसार या पुस्तकात दोन मंत्र आहेत. पहिल्या मंत्राच्या मदतीने स्वर्ग आणि पृथ्वीची सर्व रहस्ये आणि पशुपक्ष्यांची भाषा अवगत होते, तर दुसऱ्या मंत्रामुळे देवतांचे संपूर्ण ज्ञान आणि त्यांची विविध गुपिते जाणण्याची क्षमता प्राप्त होते.

आख्यायिकेनुसार हे पुस्तक नाईल नदीच्या तळाशी कॉप्टोस नावाच्या स्थळाजवळ होते. लोखंड, कांस्य, कीट नावाचे खास लाकूड, हस्तिदंत, शिसव, चांदी व सुवर्ण अशा विविध प्रकारचे एकात एक असे अनेक पेटारे होते. त्यांतील सर्वांत आतल्या सुवर्णपेटीत हे पुस्तक होते. बाहेरील लोखंडी पेटीचे संरक्षण कधीही मृत न होणारा एक महाभयंकर साप आणि इतर असंख्य साप, विंचू करत होते.

ईजिप्शियन राजपुत्र नेफरकप्ताह ह्याने सर्पाशी लढून हे पुस्तक प्राप्त केले; पण ह्या चौर्यकर्माची शिक्षा म्हणून थोथच्या आज्ञेवरून इतर देवतांनी नेफरकप्ताहची पत्नी अव्हेरे/अहुरा आणि मुलगा मेरीब/मेराब ह्यांना मारून टाकले. हे पाहून दुःखी झालेल्या नेफरकप्ताहने आत्महत्या केली आणि टोटचे ते पुस्तक मेंफिस येथे नेफरकप्ताहच्या थडग्यात त्याच्या शवासोबत पुरण्यात आले.

त्यानंतर शेकडो वर्षांनी ईजिप्शियन राजा रॅमसीझ याचा पुत्र सेटने खमवस या पुस्तकाच्या शोधात निघतो. तो अतिशय शूर, धाडसी व जादू अवगत असलेला बुद्धिवान राजपुत्र होता. जेव्हा त्याला या पुस्तकाविषयी कळते, तेव्हा तो ते हस्तगत करायचे ठरवतो. तो नेफरकप्ताहचे थडगे शोधून काढतो. नेफरकप्ताहच्या शवाशेजारी त्याची मृत पत्नी अव्हेरे आणि मुलगा मेरीब ह्यांचे आत्मा (Ka) बसलेले त्याला दिसतात. नेफरकप्ताहच्या शवावर असलेले पुस्तक घेण्याची परवानगी अव्हेरेने द्यावी अशी विनंती तो तिच्याजवळ करतो. अव्हेरेचा आत्मा त्याला पुस्तक घेण्यापासून परावृत्त करण्याचा खूप प्रयत्न करतो; पण तो नेफरकप्ताहच्या इच्छेविरुद्ध पुस्तक हस्तगत करतो. त्यामुळे त्याला पुस्तकातील सर्व दैवी ज्ञान अवगत होते.

ह्या घटनेनंतर सेटने खमवसच्या आयुष्यात एक अतिशय सुंदर स्त्री येते. तिच्या प्रेमाच्या जाळ्यात फसून तो स्वतःच्या पत्नी व मुलांची हत्या करण्यास तयार होतो आणि आपल्या पित्यासमोर त्याची स्थिती अत्यंत लाजिरवाणी होते. अखेरीस त्याला जेव्हा कळते की, हे सगळे नेफरकप्ताहच्या आत्म्याने सूडरूपाने घडवून आणलेले आहे, तेव्हा तो हादरतो आणि पुढे आणखी काही विपरीत घडू नये म्हणून पुस्तक नेफरकप्ताहच्या थडग्यात परत नेऊन ठेवतो व त्याची क्षमा मागतो. तसेच नेफरकप्ताहच्या विनंतीवरून त्याची पत्नी आणि मुलगा ह्यांचे कॉप्टोसजवळ असलेले मृतदेह शोधून तेदेखील नेफरकप्ताहच्या थडग्यात त्याच्या शेजारी आणून ठेवतो. त्यानंतर नेफरकप्ताहचे थडगे आपोआप कायमचेच बंद होते.

ह्या आख्यायिकेने देवदेवतांच्या गोष्टींमध्ये ढवळाढवळ करून त्यांचे ज्ञान प्राप्त करण्याचा प्रयत्न केल्यास काय होऊ शकते, हे सामान्यांच्या मनावर ठसवण्याचा प्रयत्न केलेला आहे.
वर्ग:पुस्तक
सरोजिनी वरदप्पन

**सरोजिनी वरदप्पन** (२१ सप्टेंबर १९२१ - १७ ऑक्टोबर २०१३) या तमिळनाडू राज्यातील एक भारतीय सामाजिक कार्यकर्त्या होत्या. त्या मद्रासचे माजी मुख्यमंत्री एम. भक्तवत्सलम यांच्या कन्या होत्या.

## सुरुवातीचे जीवन 
सरोजिनीचा जन्म २१ सप्टेंबर १९२१ रोजी मद्रास येथे भक्तवत्सलम आणि ज्ञानसुंदरंबल यांच्या घरी झाला. तिचे वडील भक्तवत्सलम जेव्हा तिचा जन्म झाला तेव्हा मद्रास लॉ कॉलेजमध्ये विद्यार्थी होते. सरोजिनीने लेडी शिवस्वामी गर्ल्स स्कूलमध्ये नववीपर्यंत शिक्षण घेतले. तिने खाजगी शिकवणींद्वारे हिंदीचा अभ्यास केला आणि तिचे विशारद पूर्ण केले. दोन वर्षांच्या तुरुंगवासानंतर, १९४४ मध्ये त्यांची सुटका झाली.  त्यांची भाची श्रीमती जयंती नटराजन केंद्रीय मंत्रिमंडळात मंत्री होत्या. 

## सामाजिक उपक्रम 
सरोजिनी लहानपणापासूनच सामाजिक कार्यात सहभागी होत्या. त्यांची आई ज्ञानसुंदरंबल ह्या महिला भारत संघटनेशी संबंधित होत्या आणि सरोजिनी लहान वयातच या संघटनेत सामील झाल्या. सरोजिनी यांनी संघटनेच्या अध्यक्षा म्हणूनही काम पाहिले. १९८७ मध्ये, भारत सरकारने नर्सिंग व्यवसायावरील उच्चाधिकार समितीची नियुक्ती केली ज्यामध्ये नर्सिंग कर्मचाऱ्यांच्या भूमिका, कार्ये, स्थिती, तयारी, आणि नर्सिंग व्यवसायाच्या विकासाशी संबंधित इतर मुद्द्यांचा आढावा घेण्यासाठी आणि सरकारला योग्य शिफारस करण्यासाठी सरोजिनी वरदप्पन यांच्या अध्यक्षतेखाली समिती नियुक्त केली. समितीने १९८९ मध्ये आपला अहवाल सादर केला होता.

## सन्मान 
१९७३ मध्ये सरोजिनी यांना भारताचा चौथा सर्वोच्च नागरी पुरस्कार, पद्मश्री प्रदान करण्यात आला. २३ फेब्रुवारी २००५ रोजी चेन्नई येथे झालेल्या एका कार्यक्रमात त्यांना २००४ चा जानकीदेवी बजाज पुरस्कार प्रदान करण्यात आला. त्याच वर्षी, त्यांना जमनालाल बजाज फाउंडेशनकडून जमनालाल बजाज पुरस्कार प्रदान करण्यात आला. २००९ मध्ये, सरोजिनी यांना सामाजिक सेवेसाठी भारताचा तिसरा सर्वोच्च नागरी पुरस्कार, पद्मभूषण प्रदान करण्यात आला. 

१७ ऑक्टोबर २०१३ रोजी वयाच्या ९२ व्या वर्षी त्यांचे निधन झाले.

## संदर्भ 
वर्ग:तमिळनाडूतील सामाजिक कार्यकर्ते
वर्ग:सामाजिक कार्यातील पद्मभूषण पुरस्कारविजेते
वर्ग:सामाजिक कार्यातील पद्मश्री पुरस्कारविजेते
वर्ग:तमिळनाडूतील महिला शास्त्रज्ञ
वर्ग:भारतीय राज्यशास्त्रज्ञ
वर्ग:तमिळनाडूतील महिला शिक्षिका
वर्ग:मद्रास विद्यापीठाचे माजी विद्यार्थी
वर्ग:भारतीय महिला कार्यकर्त्या
वर्ग:इ.स. २०१३ मधील मृत्यू
वर्ग:इ.स. १९२१ मधील जन्म
वर्ग:स्त्री चरित्रलेख
अवसादन

जलसंस्करण (शुद्धीकरण) प्रक्रियेत पाण्याचे गाळण करण्यापूर्वी त्या पाण्यातील घनद्रव्ये बाहेर काढण्याची क्रिया. अवसादनात द्रव व सूक्ष्म घन पदार्थ यांच्या मिश्रणातील घन पदार्थ वेगळे केले जातात. अपशिष्ट जल व घन पदार्थांमुळे पाणी दूषित झालेले असते. असे पाणी तलाव, टाकी, डबके इत्यादींत सोडले जाते. पाणी पुरेसा वेळ स्थिरावले की त्यात  तरंगणारी घन अपशिष्टे खाली जाऊन जलाशयाच्या तळावर साठत जातात. अवसादन प्रक्रिया स्थिरीकरण कक्षात (सेटलिंग चेंबर) केली जाते. वाहितमल अथवा इतर अपशिष्ट जल यांतील घन पदार्थ काढून टाकण्यासाठी एखाद्या टाकीतही असे पाणी साठविले जाते.

सामान्यपणे अवसादन क्रिया पुढील कारणांसाठी केली जाते: (१) दूषित पाण्यापासून स्वच्छ पाणी मिळविणे. (२) दूषित अथवा गढूळ पाण्यातील शक्य तितका द्रव भाग काढून चिखलासारखा भाग उपलब्ध करणे. (३) गढूळ अथवा दूषित पाण्यातील वेगवेगळ्या आकारमानाचे किंवा घनतेचे कण अलग करणे.

अवसादन क्रियेचा विविध उद्योगांत उपयोग केला जातो. या क्रियेनुसार नैसर्गिक गढूळ पाणी स्वच्छ करून शहरातील लोकांना व उद्योगांना त्याचा पुरवठा केला जातो. विविध कारखान्यांत एकदा वापरलेले पाणी स्वच्छ करून त्याचा पुनर्वापर केला जातो. सांडपाण्याचासुद्धा अवसादन क्रियेनंतर पुनर्वापर केला जाऊ शकतो.

पाणी हे अत्यंत महत्त्वाचे संसाधन आहे. जलसंसाधनात गोड्या पाण्याचे प्रमाण अत्यंत अल्प आहे. त्यामुळे वापरलेले पाणी पुन्हा वापरात आणून जलसंसाधनाचे संधारण करणे अत्यावश्यक बनले आहे. दूषित आणि अपशिष्ट जलाचा पुनर्वापर व्हावा यासाठी जलसंस्करण करणे गरजेचे आहे. जलसंस्करणापूर्वी अवसादन क्रिया महत्त्वाची ठरते. या प्रक्रियेमुळे गोड्या पाण्याच्या मागणीवरील ताण कमी होण्यास मदत होते.

भारतातील अनेक शहरांत अवसादन प्रक्रिया प्रकल्प आहेत. अहमदाबाद येथे मोठा अपशिष्ट जलाचा प्रकल्प आहे. महाराष्ट्रातील अनेक महानगरपालिकांमार्फत पाणी पुरविण्यासाठी  अवसादन क्रियेचा वापर केला जातो.
वर्ग:जलसंस्करण
जैव वस्तुमान

कोणताही जैविक पदार्थ, ज्याचे रूपांतर ऊर्जेत करता येते किंवा ज्याचा ऊर्जास्रोत म्हणून वापर होऊ शकतो, अशा पदार्थाला जैव वस्तुमान म्हणतात. एखाद्या क्षेत्रातील सर्व सजीव (वनस्पती व प्राणी) आणि सजीवोद्भव यांचे एकूण वस्तुमानदेखील जैव वस्तुमान या संज्ञेने दाखविले जाते. जैव वस्तुमान वनस्पतिज किंवा प्राणिज असू शकते. यात वनस्पती, झाडांच्या सुकलेल्या फांदया, खोडांच्या ढलप्या, वेगवेगळ्या धान्यांची ताटे, वाया गेलेले किंवा खराब झालेले धान्य, फळे-भाज्यांचा कचरा, सुका तसेच ओला घरगुती कचरा अशा वनस्पतिज पदार्थांचा तसेच प्राण्यांची विष्ठा, प्राण्यांचे अवशेष अशा प्राणिज पदार्थांचा समावेश होतो.

जैव वस्तुमानाचे ऊर्जेत तीन प्रकारे रूपांतर करता येते: औष्णिक रूपांतरण, रासायनिक रूपांतरण आणि जैवरासायनिक रूपांतरण. जैव वस्तुमानाच्या थेट ज्वलनातून (औष्णिक रूपांतरण) उष्णता निर्माण होते, जैव वस्तुमानावर किण्वन प्रक्रिया (रासायनिक रूपांतरण) केल्यास एथेनॉल हे इंधन मिळते, तर जैव वस्तुमानावर जैवरासायनिक प्रक्रिया केल्यास कृत्रिम इंधन वायू (सिंथेटिक गॅस; कार्बन मोनॉक्साइड आणि हायड्रोजन यांचे मिश्रण), मिथेन वायू आणि इंधन तेल निर्माण होतात. जैव वस्तुमानावर जीवाणूंची प्रक्रिया करून एथेनॉल, रसायने किंवा मिथेन वायू मिळविता येतो.

जैव वस्तुमानापासून निर्माण होणारी ऊर्जा इतर पारंपरिक ऊर्जा स्रोताहून अधिक सोयीची, मुबलक व किफायतशीर आहे. बहुतांशी ऊर्जा खनिज तेलापासून मिळविली जाते. परंतु खनिज तेलाचे साठे मर्यादित आहेत. खनिज तेलाच्या ज्वलनाने वातावरणात कार्बन डाय-ऑॅक्साइड सोडला जातो व त्यामुळे वातावरणाचे तापमान वाढते. जैव वस्तुमान वापरले गेले तरी नव्याने तयार होत असणाऱ्या जैव वस्तुमानाने त्याची भरपाई होत असते. त्यांच्यापासून ते निर्माण होताना जेवढा कार्बन डाय-ऑक्साइड वायू वापरला जातो, त्यापेक्षा जास्त कार्बन डाय-ऑक्साइड तयार होत नाही. भविष्यातील ऊर्जेचा एक महास्रोत म्हणून जैव वस्तुमानाकडे पाहिले जाते.

जगभरात वर्षाला सु. १४६ अब्ज टन एवढ्या जैव वस्तुमानाची निर्मिती होत असते. भारतात एकूण प्राथमिक ऊर्जेच्या ३२% ऊर्जा जैव वस्तुमानापासून मिळविली जाते आणि देशातील ७०% हून अधिक लोक ऊर्जेसाठी या वस्तुमानावर अवलंबून असतात. जैव वस्तुमानापासून ऊर्जा मिळविण्यासाठी भारत सरकार वेगवेगळ्या क्षेत्रांत प्रभावी तंत्रज्ञान उभारून विविध उपक्रम आखीत आहे. भारतात उसाची चिपाडे, भाताची तुसे, धान्याची ताटे, कापसाचे देठ, नारळाच्या करवंट्या, तेल काढल्यानंतर उरलेला चोथा, कॉफीची तसेच तागाची अपशिष्टे, भुईमुगाची फोलपटे, भुसा यांसारख्या जैव वस्तुमानापासून ऊर्जा मिळवितात. भारतात दरवर्षी सु. ५० कोटी टन जैव वस्तुमान उपलब्ध होते. तसेच कृषिक्षेत्रातून आणि वनक्षेत्रातून अतिरिक्त १२ – १५ कोटी टन जैव वस्तुमान उपलब्ध होते. या एकूण जैव वस्तुमानापासून सु. १८,००० मेगावॅाट ऊर्जा निर्माण होऊ शकते. याखेरीज देशातील सु. ५५० साखर कारखान्यांतून बाहेर टाकल्या जाणाऱ्या चिपाडांपासून सु. ५,००० मेगावॅाट अतिरिक्त ऊर्जा मिळू शकते. सद्यस्थितीत, भारतात थेट ज्वलनातून वीजनिर्मिती करण्याचे किंवा साखर कारखान्यांमध्ये वाफेची निर्मिती करून त्या ऊर्जेचा उपयोग करण्याचे प्रयत्न चालू आहेत. जैव वस्तुमानापासून निर्मिती होणाऱ्या ऊर्जा क्षेत्रात उत्तर प्रदेश, तमिळनाडू, महाराष्ट्र इत्यादी राज्ये आघाडीवर आहेत.
वर्ग:जैव अभियांत्रिकी