सार्वजनिक वाहतूक

**सार्वजनिक वाहतूक** म्हणजे सामान्य लोकांच्या वापरासाठी उपलब्ध करून दिलेल्या दळणवळणाच्या प्रकारांचा संदर्भ. सार्वजनिक वाहतूक व्यवस्था सामान्यत: निश्चित मार्गांवर आणि वेळापत्रकांवर चालते आणि कारभाराचा खर्च भागवण्यासाठी एक प्रमाणित भाडे आकारते, बहुतेकदा आवश्यक असल्यास सार्वजनिक निधीद्वारे पूरक असते.   

बहुतेक सार्वजनिक वाहतूक सेवा नियुक्त बोर्डिंग ठिकाण आणि प्रकाशित वेळापत्रके असलेल्या निश्चित मार्गांवर चालतात, ज्यामुळे निर्धारणक्षम कार्यात्मकता आणि पायाभूत सुविधांचा कार्यक्षम वापर शक्य होतो. उच्च-वारंवारता असलेल्या सेवा बहुतेकदा अचूक प्रस्थान वेळेपेक्षा नियमित चालन कालानंतराला प्राधान्य देतात. बहुतेकदा, अनेक प्रवासांमध्ये बहु-पद्धती प्रवास असतो, जसे की रेल्वे स्थानकांमध्ये प्रवेश करण्यासाठी चालणे किंवा पूरक बस सेवा. यामुळे वाहतूक जाळ्याचे समन्वय आणि किफायतशीर नियोजन महत्वाचे ठरते. 

## सार्वजनिक वाहतुकीचे प्रकार 
[इवलेसे|[ऑस्ट्रेलिया|ऑस्ट्रेलियातील पर्थ विमानतळावर एमिरेट्स एअरबस ए३८०.]]

### विमान कंपनी 
विमान कंपनी विमानतळांदरम्यान  नियोजित विमान सेवा प्रदान करते. हवाई प्रवासाचा वेग जास्त असतो, परंतु प्रवासापूर्वी आणि नंतर बराच वेळ वाट पाहावी लागते आणि म्हणूनच बहुतेकदा फक्त लांब अंतरावर किंवा भूतळावरील पायाभूत सुविधांच्या अभावामुळे वाहतुकीचे इतर मार्ग अशक्य असलेल्या भागातच यांचा जास्त वापर असतो. १९७० पासून, थेट सेवांच्या तुलनेत हब-अँड-स्पोक प्रणालीची लोकप्रियता वाढली. जेट लॅग ही एक मानवी अडचण आहे जी वारंवार जलद पूर्व-पश्चिम लांब अंतराच्या प्रवासाला परावृत्त करते.

### बस 
[इवलेसे|[आक्रा येथील बस स्थानक]]
बस सेवा पारंपारिक रस्त्यांवरील बसचा वापर कमी प्रवासात असंख्य प्रवाशांना वाहून नेण्यासाठी करतात. ट्रॅम, लघुभार रेल्वे किंवा ट्रेनच्या तुलनेत बस तुलनेने कमी क्षमतेने चालतात आणि पारंपारिक रस्त्यांवरही धावू शकतात. प्रवाशांना सेवा देण्यासाठी तुलनेने स्वस्त बस थांबे असतात. म्हणूनच, बस सामान्यतः लहान शहरे, गावे आणि ग्रामीण भागात आणि मोठ्या शहरांमध्ये वाहतुकीच्या इतर साधनांना पूरक असलेल्या सेवांसाठी (उदा. विमानतळापर्यंत ) वापरल्या जातात. मिडीबसची क्षमता कमी असते, तथापि डबल डेकर बस, आर्टिक्युलेटेड बस आणि बाय-आर्क्युलेटेड बसची क्षमता थोडी जास्त असते.

### जलद बस परिवहन 
जलद बस परिवहन हा शब्द अगदी लघुभर रेल्वे प्रमाणे एका समर्पित मार्गावर वर चालणाऱ्या बससाठी वापरला जातो; ज्यामुळे नियमित बसच्या तुलनेत त्यांची क्षमता आणि वेग जास्त असतो.

मार्गदर्शित बस बाह्य मार्गांनी चालविण्यास सक्षम असते, सामान्यत: समर्पित लोहमार्गावर  जिथे इतर रहदारी वगळली जाते, ज्यामुळे गर्दीच्या वेळी देखील वेळापत्रक राखता येते.

### रेल्वे 
प्रवासी रेल्वे वाहतूक म्हणजे रुळांवर चालविण्यासाठी खास संकल्पन केलेल्या चाकांच्या वाहनांद्वारे प्रवाशांची वाहतूक. या गाड्या बहुतेक अंतराच्या प्रमाणात उच्च क्षमता देतात, परंतु लोहमार्ग, संकेतन, स्थानक आणि इतर पायाभूत सुविधा बांधणे आणि देखभाल करणे आवश्यक असते, ज्यामुळे आगाऊ खर्च जास्त येतो. प्रवासी रेल्वेचा वापर लांब अंतरावर (अगदी राष्ट्रीय सीमा ओलांडून), प्रदेशांमध्ये आणि शहरी वातावरणात विविध प्रकारे केला जातो.  

### आंतरनगरी आणि द्रुतगती रेल्वे 
आंतरनगरी रेल्वे ही लांब पल्ल्याच्या प्रवासी सेवा आहेत जी अनेक शहरी भागांना जोडतात. या सेवेत थांबे असतात आहेत सरासरी वेग जास्त असतो, सामान्यत: प्रत्येक शहरात काही थांब्यांपैकी फक्त एक थांबा असतो. या सेवा आंतरराष्ट्रीय देखील असू शकतात, ज्यामध्ये झोपण्याची व्यवस्थाअसलेल्या रात्रीच्या गाड्यांचा समावेश आहे.

हाय-स्पीड रेल म्हणजे पारंपारिक रेल्वेपेक्षा लक्षणीयरीत्या वेगाने धावणाऱ्या प्रवासी गाड्या—सामान्यत: किमान  वेगाने धावणाऱ्या गाड्या. सर्वात जास्त वापरल्या जाणाऱ्या प्रणाली युरोप आणि पूर्व आशिया ( चीन, जपान ) मध्ये बांधल्या गेल्या आहेत आणि हवाई प्रवासाच्या तुलनेत, लांब पल्ल्याच्या प्रवासाला  या सेवा हवाई सेवांइतक्याच जलद असतात. या सेवा विमान सेवांच्या तुलनेत स्वस्त असतात आणि ज्वलनऐवजी वीज वापरतात.  पूर्व आशियाई देशांनी द्रुतगती  रेल्वेमध्ये उत्कृष्ट कामगिरी केली आहे, तर आग्नेय आशियाई देश मागे आहेत.  पारंपारिक गाड्यांपेक्षा वेगवान परंतु द्रुतगती गाड्यांपेक्षा हळू असलेल्या गाड्यांना कधीकधी निम द्रुतगती रेल्वे म्हणून संबोधले जाते.

### शहरी रेल्वे परिवहन 
शहरी रेल्वे वाहतूक ही विविध प्रकारच्या स्थानिक रेल्वे प्रणालींसाठी एक सर्वसमावेशक संज्ञा आहे, जसे की ट्रॅम, लघुभार रेल्वे, जलद परिवहन, उपनगरी रेल्वे, मोनोरेल, सस्पेंशन रेल्वे आणि फ्युनिक्युलर रेल्वे .

### उपनगरी आणि प्रादेशिक रेल्वे 
उपनगरी रेल्वे ही शहरी भागातील सार्वजनिक वाहतुकीचा एक भाग आहे. ही सेवा बाह्य उपनगरे आणि शेजारच्या शहरांना जलद सेवा प्रदान करते. लहान उपनगरीय किंवा शहर केंद्रांना सेवा देण्यासाठी असलेल्या स्थानकांवर गाड्या थांबतात. ही रेल्वे स्थानके बहुतेकदा बस स्थानक किंवा पार्क आणि राइड सेवांसह एकत्रित केली जातात आणि सायकल तळासह देखील सुसज्ज असू शकतात. या सेवेची वारंवारता अनेक वेळा प्रति तास असू शकते आणिही सेवा  एकतर राष्ट्रीय रेल्वेचा भाग असू शकतात किंवा स्थानिक परिवहन मंडळाद्वारे चालवल्या जाऊ शकतात.

प्रादेशिक रेल्वे शहरे आणि गावे एकमेकांशी जोडतात. या गाड्या सामान्यतः तासाभराच्या किंवा अर्ध्या तासाच्या कालांतरावर धावतात. मोठ्या रेल्वे स्थानकांवर, लांब पल्ल्याच्या गाड्यांशी कनेक्शन सामान्यतः दिले जातात.
चित्र:PRASA_X'trapolis_Mega.jpg|अल्ट=Metrorail train in Cape Town| केपटाऊनमध्ये मेट्रोरेल ट्रेन
चित्र:VLocity_at_Sunshine_station.jpg|अल्ट=V/Line regional rail in Victoria| व्हिक्टोरियामधील व्ही/लाइन प्रादेशिक रेल्वे
चित्र:507007_at_Liverpool_Lime_Street_Merseyrail_200324_(53600587988).jpg|अल्ट=Merseyrail train in Liverpool| लिव्हरपूलमधील मर्सेरेल ट्रेन
चित्र:Inbound_to_Union_Station_(53934597616).jpg|अल्ट=Metra push–pull train in Illinois| इलिनॉयमधील मेट्रा पुश-पुल ट्रेन
चित्र:Cesano_Maderno_(lower_level)_II.jpg|अल्ट=Milan S Lines train in Milan| मिलानमधील मिलान एस लाईन्स ट्रेन
चित्र:ÖBB_4748_005_Sulz-Röthis_2311.jpg|अल्ट=Regional S-Bahn train in Vorarlberg| वोरार्लबर्ग मधील प्रादेशिक एस-बान ट्रेन

### जलद वाहतूक आणि लघुभार मेट्रो 
मेट्रो जलद वाहतूक  रेल्वे प्रणाली (ज्याला मेट्रो, भूमिगत, अवजड रेल्वे किंवा सबवे देखील म्हणतात) उच्च क्षमता आणि वारंवारता आणि इतर वाहतुकीपासून वेगळ्या समर्पित मार्गांवर, शहरी भागात चालते.   अवजड रेल्वे ही रेल्वे वाहतूकचा एक उच्च-क्षमतेचा प्रकार आहे, ज्यामध्ये ४ ते १० एकक एक ट्रेन बनवतात. बांधण्यासाठी हा सर्वात महागडा सार्वजनिक वाहतूक प्रकार असू शकतो. आधुनिक अवजड रेल्वे प्रणाली बहुतेक चालकविरहित असल्यामुळे जास्त वारंवारता असू शकते आणि कमी देखभाल खर्च येतो. 
चित्र:R211_A_train_approaching_80th_Street_August_2025.jpg|अल्ट=A rapid transit of NYC Subway train in New York City| न्यू यॉर्क शहरातील न्यू यॉर्क सबवे ट्रेनचा जलद वाहतूक मार्ग.
चित्र:Mumbai_Mero,_yellow_line_metro_(cropped).jpg|अल्ट=A Mumbai Metro in Mumbai| मुंबईत एक मुंबई मेट्रो
चित्र:I11_404_Bf_DR_Byen,_ET_B25.jpg|अल्ट=Light metro train in Copenhagen| कोपनहेगनमधील हलकी मेट्रो ट्रेन
चित्र:KNT2000_2106p0809.jpg|अल्ट=Port Liner AGT system in Kobe| कोबे मधील पोर्ट लाइनर एजीटी सिस्टम
चित्र:Ahrensfelde_S-Bahn_eindpunt_in_2016.jpg|अल्ट=S-Bahn train in Berlin| बर्लिनमधील एस-बान ट्रेन
चित्र:H440_leaving_Huoying_(20180318121801).jpg|अल्ट=Beijing Subway in Beijing| बीजिंगमधील बीजिंग सबवे

### लघुभार रेल्वे परिवहन 
लघुभार रेल्वे मध्ये प्रामुख्याने ट्रॅम तंत्रज्ञानाचा वापर केला जातो. लघुभार रेल्वे मध्ये बहुतेकदा समर्पित मार्ग असतात आणि इतर वाहतुकीसह कमी विभाग असतात आणि प्रवाशांना पायऱ्यांशिवाय प्रवेश मिळतो. लघुभार रेल्वे मार्गिका सामान्यतः ट्रॅम मार्गिकांचा तुलनेत जास्त धावतात. ट्रॅमच्या विपरीत, लघुभार रेल्वे गाड्या बहुतेकदा लांब असतात आणि प्रत्येक गाडीत एक ते चार डबे असतात.  बरेचदा, ट्रॅम देखील लघुभार रेल्वे कुटुंबाचा भाग मानल्या जातात.
चित्र:ET_Addis_asv2018-01_img07_Light_Rail_(cropped2).jpg|अल्ट=Light rail in Addis Ababa| अदिस अबाबामध्ये हलकी रेल
चित्र:AVG_Zweisystem-Stadtbahnfahrzeug_960_im_Bahnhof_Germersheim.jpg|अल्ट=Tram-train in Karlsruhe region| कार्ल्सरूह प्रदेशातील ट्रॅम-ट्रेन
चित्र:Forchbahn_Be_4-6_Kreuzplatz.jpg|अल्ट=Interurban rail in Zurich| झुरिकमधील आंतरशहरी रेल्वे

### ट्रॅम आणि स्ट्रीटकार 
ट्रॅम (ज्याला स्ट्रीटकार किंवा ट्रॉली असेही म्हणतात) ही रेल्वेवाहू वाहने आहेत जी मूळतः शहराच्या रस्त्यांवर धावत होती. या सेवेसाठी गेल्या काही दशकांपासून अधिकाधिक समर्पित मार्ग वापरले जात आहेत. या सेवेची क्षमता बसपेक्षा जास्त असते, परंतु त्यांना लोहमार्गाच्या खाली वहीरूळ किंवा  वर तारांसह समर्पित पायाभूत सुविधांचे पालन करावे लागते, ज्यामुळे यांचा वापर मर्यादित होते. 
चित्र:Istanbul_Tram_(2).jpg|अल्ट=Classic tram in Istanbul| इस्तंबूलमधील क्लासिक ट्रॅम
चित्र:HK_Tramways_2_at_Cleverly_Street_(20181202134330).jpg|अल्ट=Double-decker tram in Hong Kong| हाँगकाँगमधील डबल-डेकर ट्रॅम
चित्र:Toronto_ON_King-Street-West_2019-04-01_(3).jpg|अल्ट=Modern streetcar in Toronto| टोरोंटोमधील आधुनिक स्ट्रीटकार

### मोनोरेल 
मोनोरेल प्रणालीत सामान्यतः गाड्या रस्त्यावरच्या वाह्तोकीपेक्षा उंचावर उन्नत मार्गांवर चालतात. या प्रणाली एकतर थेट लोहमार्गावर बसवल्या जातात किंवा ट्रेनला उपरी रूळावर लटकविले जाते . मॅग्लेव्ह रेल्वेवर चाकांऐवजी विद्युतचुंबक वापरतात.
चित्र:Set_30_Hang_Tuah,_2023_(01).jpg|अल्ट=A monorail in Kuala Lumpur| क्वालालंपूरमधील एक मोनोरेल
चित्र:ECOBEE.jpg|अल्ट=A maglev at Incheon Airport, South Korea| दक्षिण कोरियातील इंचॉन विमानतळावरील मॅग्लेव्ह
चित्र:2010-09-06_Wuppertaler_Schwebebahn_111408.jpg|अल्ट=Suspension railway in Wuppertal| वुपर्टालमधील झुलत्या रेल्वे

### वैयक्तिक जलद वाहतूक 
वैयक्तिक जलद वाहतूक ही एक स्वयंचलित कॅब सेवा आहे जी रुळांवर किंवा मार्गदर्शक मार्गावर चालते. ऑटोमेशनच्या जटिलतेमुळे ही वाहतुकीची एक असामान्य पद्धत आहे ( लिफ्ट वगळता). पूर्णपणे अंमलात आणलेली प्रणाली सार्वजनिक वाहतुकीच्या कार्यक्षमतेसह वैयक्तिक ऑटोमोबाईलची बहुतेक सोय प्रदान करू शकते. महत्त्वाची नवोपक्रम अशी आहे की स्वयंचलित वाहने फक्त काही प्रवासी घेऊन जातात, प्रवाशांना उचलण्यासाठी मार्गदर्शक मार्ग बंद करतात (इतर PRT वाहनांना पूर्ण वेगाने चालू ठेवण्याची परवानगी देतात) आणि त्यांना त्यांच्या पसंतीच्या ठिकाणी (थांबण्याऐवजी) सोडतात. पारंपारिक वाहतूक सिम्युलेशन दर्शविते की PRT समस्याग्रस्त मध्यम-घनतेच्या शहरी भागात अनेक ऑटो वापरकर्त्यांना आकर्षित करू शकते. अनेक प्रायोगिक प्रणाली प्रगतीपथावर आहेत. वैयक्तिक जलद वाहतूकची तुलना अधिक श्रम-केंद्रित टॅक्सी किंवा पॅराट्रांझिट वाहतुकीच्या पद्धतींशी किंवा अनेक सार्वजनिकरित्या प्रवेशयोग्य क्षेत्रांमध्ये सामान्य असलेल्या (आता स्वयंचलित) लिफ्टशी करता येते.

### तारचलित परिवहन आणि फ्युनिक्युलर 
तारचलित परिवहन ही एक परिवहन तंत्रज्ञान आहे जी स्टील तारांद्वारे चालविल्या जाणाऱ्या मोटार-रहित, इंजिन-रहित वाहनांमध्ये लोकांना वाहून नेते.  तारचलित परिवहनाचे दोन उप-समूह आहेत - गोंडोला लिफ्ट आणि केबल कार (रेल्वे) . गोंडोला लिफ्ट उपरी तारांवर लटकावून चालविल्या जातात, तर केबल कार खालील तारांवर बसवून समर्थित आणि चालविल्या जातात.

फ्युनिक्युलर ही एक प्रकारची केबल रेल्वे प्रणाली आहे जी एका उंच उतारावर असलेल्या रेल्वे ट्रॅकवरील बिंदूंना जोडते. या प्रणालीचे वैशिष्ट्य म्हणजे दोन प्रति-संतुलित गाड्या (ज्याला कार किंवा ट्रेन असेही म्हणतात) कायमचे मार्गाच्या वरच्या टोकावरील पुलीवरून वाळलेल्या वाहू तारेच्या विरुद्ध टोकांना जोडलेले असतात. 
[उजवे|इवलेसे|इटलीतील [व्हेनिस येथील बस स्थानकावर तर ( *व्हेपोरेटो* )]]

### तर 
तर (किंवा *फेरी*) म्हणजे प्रवाशांना आणि कधीकधी त्यांची वाहने पाण्याच्या प्रवाहातून वाहून नेण्यासाठी वापरण्यात येणारी नाव. अनेक थांबे असलेल्या  फेरीला कधीकधी  म्हणतात. फेरी अनेक नदी किंवा समुद्रकाठी शहरे आणि बेटांच्या सार्वजनिक वाहतूक व्यवस्थेचा एक भाग बनतात. या सेवेमुळे पूल किंवा बोगद्यांपेक्षा खूपच कमी किमतीत, पण कमी वेगाने, या ठिकांणांमधील थेट वाहतूक शक्य होते. खूप मोठ्या अंतराच्या (जसे की भूमध्य समुद्रासारख्या जलसाठ्यांमध्ये लांब अंतरावर) जहाज सेवांना देखील फेरी सेवा म्हटले जाऊ शकते.

### सायकलीसह एकत्रीकरण 
[उजवे|इवलेसे|eTricks C01, [फ्रान्स|फ्रान्समध्ये बनवलेली विद्युत सायकल]]
जगभरातील अनेक शहरांनी त्यांच्या सार्वजनिक वाहतूक पायाभूत सुविधांमध्ये सायकली, इलेक्ट्रिक सायकली आणि स्कूटरचा समावेश केला आहे.   स्थानकावर चांगल्या सायकलतळासह चांगल्या पायाभूत सुविधांमुळे लोकांना सार्वजनिक वाहतूक स्थानकांवर जाण्यासाठी अधिक प्रवास करणे शक्य होते. 

## संदर्भ 
वर्ग:Pages with unreviewed translations
वर्ग:सार्वजनिक वाहतूक