पाल (वेंगुर्ला)

** पाल** हे भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील दक्षिण कोकणातील सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील वेंगुर्ला तालुक्यातील एक गाव आहे.

## भौगोलिक स्थान व विस्तार 
वेंगुर्ला तालुक्यातील पाल गाव म्हणजे चारही बाजूला डोंगर, हिरवेगार शेतमळे आणि गावाची सीमा अधोरेखित करणारी नदी या नैसर्गिक घटकांनी नटलेला गाव होय. साधारणपणे १५.३९ उत्तर अक्षांश व ७३. ३६ पूर्व रेखांशावर हा गाव आहे. उत्तरेला तुळस, पश्चिमेला मोचेमाड - अणसुर, पूर्वेला मातोंड व दक्षिणेला आसोली गावाच्या सीमा आहेत. वेंगुर्ले शहरापासून ७ कि.मी. अंतरावर हे गाव वसले असून पाल - मातोंडमार्गे सावंतवाडी, वेंगुर्ले अणसूर - पाल अशी एस.टी.ची सुविधा आहे. या गावाचा आकार घरातील भिंतीवर आढळणाऱ्या पाल या प्राण्यासारखा काहीसा लांबट आहे. त्यामुळे या गावाला ‘पाल’ असे नाव पडल्याचे सांगितले जाते. पण त्याला कोणताही लिखित पुरावा नाही. इतिहासकाळी या गावावर विजापूरच्या आदिलशाहीचा अंमल होता. त्यांनतर हे गाव सावंतवाडी संस्थानाच्या अधिपत्याखाली आले. पाल हा कानडी शब्द असून त्याचा अर्थ असा होतो. पूर्वी तुळस किंवा अणसुरमार्गे वेंगुर्ला बंदर अशी सैन्याची व व्यापारी लोकांची ये जा होत असताना मध्ये नदी असल्यामुळे या भागात त्यांच्या राहुट्या पडत. ग्राम्य भाषेत त्याला ‘पालं पडणे’ असे म्हटले जाते. त्यावरून या गावाला ‘पाल’ असे नाव पडले असण्याची शक्यता अधिक आहे.

## हवामान
पावसाळ्यात येथे भरपूर प्रमाणात पाऊस पडतो आणि हवामान समशीतोष्ण राहते. हिवाळ्यात येथील हवामान थंड असते व अनेकदा सकाळी धुके पडते. उन्हाळ्यात हवामान उष्ण असते. पावसाळ्यात येथे भातशेती केली जाते.

## लोकजीवन
गावात एकूण बारा लोकवस्ती वाड्या असून मुस्लिम, ख्रिश्चन अशा अल्पसंख्याक समाजाची वस्ती नाही. लोक आपापल्या उद्योग व्यवसायात सतत कार्यमग्न असल्याने राहणीमान शिस्तप्रिय व आदर्शवत असेच आहे. डोंगर उतारावर नारळ -पोफळी, आंबा, काजु, फणस, कोकम, साग, ऐन, किंजळ अशी विविध प्रकारची वृक्षराजी आहे.  शेती - बागायती हा येथील मुख्य व्यवसाय आहे. उन्हाळी वायंगण भातशेती मोठ्या प्रमाणात केली जात होती. लोक निर्व्यसनी आणि कष्टाळू आहेत. लोकांमध्ये जातीय, धार्मिक तंटा बखेडा कधी झालेला ऐकिवात नाही. राज्य दरबारी या गावाचा ‘महात्मा गांधी तंटामुक्त गाव’ म्हणून सन्मान  झाला आहे.  गावात प्राथमिक व माध्यमिक शिक्षणाची चांगली सोय असून अणसूर - पाल हायस्कूलने या दोन्ही गावाच्या शैक्षणिक लौकिकात मोठी भर घातली आहे.

## धार्मिक व पर्यटन 
पाल गावात श्री खाजणादेवी व श्री भूमिका देवी प्रमुख ग्रामदैवते असून देवस्थान पंचायतनात श्री कुलदेव, श्री गावडेश्वर, श्री देव दांडेकर अशी अन्य मंदिरे आहेत. मातोंड – आसोली सीमेलगतच्या डोंगरमाथ्यावर ‘वाघबीळ’ नावाची मोठी गुहा आहे. अगदी अलीकडील काळात या ठिकाणी वाघाचे अस्तित्व होते. श्री खाजणादेवीचे पाषाण महिषासूरमर्दिनी स्वरूपात असून संकटकाळी ‘भक्तांच्या हाकेला धावून जाणारी देवी’ असा तिचा लौकिक आहे. दशक्रोशीत हे एक जागृत चाळेकरी देवस्थान म्हणून प्रसिद्ध आहे. चारही बाजूच्या मोकळ्या परंतु दलदलीच्या शेतजमिनीत, दैवी सामर्थ्य निर्मित अशा उंच टेकडीवर हे मंदिर बांधले आहे. आता ज्या ठिकाणी  मंदिर आहे तो भाग पुरातन काळी  खाडीसदृश्य होता. कोळी बांधव या ठिकाणी मासेमारी करण्यासाठी येत असत. त्यातीलच एका कोळ्याला ही पाषाणरूपी देवी गवसली असे सांगितले जाते. दैवी दृष्टांतानुसार त्या ठिकाणी मंदिर बांधले गेले. भौगोलिक शक्यता अशी आहे की पुराच्या पाण्याबरोबर डोंगर उताराला लागून असलेल्या या  भू भागाची धूप होऊन खाली भक्कम दगड असलेला टेकडीचा भाग तसाच शिल्लक राहिला असावा. कालांतराने गावकऱ्यांनी त्यावर देवीची स्थापना केली.  सन १९३६ साली त्याकाळच्या ग्वाल्हेरच्या महाराणीने श्री खाजणादेवीच्या चाळ्याला रेड्याचा बळी देण्याचा नवस केला होता. रेड्याची जत्रा म्हणून ती दशक्रोशीत प्रसिद्ध होती. त्यानंतर सावंतवाडी संस्थानाधिपती श्रीमंत बापूसाहेब महाराज यांनी ही अनिष्ट प्रथा बंद केली.  मात्र त्यानंतर गावात काही काळ रोगराई पसरली. ही अचानक पसरलेली रोगराई म्हणजे देवीचा प्रकोप झाला असे समजून बकऱ्याचा बळी देण्याची प्रथा सुरू झाली. काळाच्या ओघात आलेल्या सुधारणावादी विचारांमुळे तीही प्रथा बंद झाली आहे. 
श्री खाजणादेवी मंदिरापासून एक कि.मी. अंतरावर मुख्य गावठाण भागात भूमिकादेवीचे मंदिर आहे.  याठिकाणी गावऱ्हाठीतील नीती, बाराचा पुर्वस अशा अन्य पाषाणरुपी देवतांची स्थापना केलेली आहे. श्री भूमिका देवी ही स्वयंभू असून गाभाऱ्यात प्रशस्त असे स्वयंभू वारुळ आहे. त्याचा घेर साधारणपणे वीस फूट असून उंची आठ ते नऊ फूट आहे. प्राचीन काळापासून हे स्वयंभू वारुळ आहे तेवढेच आहे. या मंदिराच्या समोर भातशेती केली जाते. बाजूलाच दोन डोंगरांच्या खोबणीत नैसर्गिक रित्या तयार झालेल्या भू भागावर श्रमदानातून बंधारा बांधून शेतीसाठी पाण्याची व्यवस्था गावकऱ्यांनी केली आहे. पाल देवस्थान पंचायतनात श्री पावणाई, श्री रवळनाथ, श्री भूतनाथ अशा तरंग देवता आहेत. या मंदिरात दसरा, शिवलग्न, रामनवमी, नवरात्रोत्सव, हरिनाम सप्ताह असे धार्मिक कार्यक्रम होतात.

## सामाजिक व राजकीय स्थिती 
   पाल गावात पूर्वी काँग्रेस, जनता दल, प्रजा समाजवादी पक्ष इ. राजकीय कार्यकर्ते मोठ्या संख्येने होते. आज हे गाव सर्वपक्षीय विचारधारेचे असले तरी गावात राजकीय तेढ नाही. गावात विकास सहकारी सेवा सोसायटी, मजूर सहकारी संस्था, खारभूमी विकास संस्था, तलाठी कार्यालय, पोस्ट सेवा उपलब्ध आहे. गावातील मुंबई निवासी असलेल्या ग्रामस्थांचे पाल ग्रामोन्नती मंडळ मुंबईत कार्यरत असून हे मंडळ गावाच्या विकासासाठी नेहमीच सक्रिय राहिले आहे. गावात कला, क्रीडा मंडळ, महिला मंडळ व नाट्यमंडळे कार्यरत आहेत. कै. तुकाराम गावडे, कै. सावळाराम उर्फ काका गावडे, कै. मधुकर गावडे, कै. उर्फ भाई गावडे , कै. शिवराम भिकाजी परब यांनी या गावाची सामाजिक शैक्षणिक बांधणी केली. आज सर्वश्री. विजय गावडे, लीलाधर गावडे, जितेंद्र गावडे असे मुंबईस्थित सामाजिक कार्यकर्ते या गावाच्या विकासासाठी झटत आहेत.

## जवळपासची गावे अणसुर तुळस मातोंड आसोली वडखोल 
## संदर्भ
१.https://villageinfo.in/
२.https://www.census2011.co.in/
३.http://tourism.gov.in/
४.https://www.incredibleindia.org/
५.https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism
६.https://www.mapsofindia.com/

वर्ग:वेंगुर्ला तालुक्यातील गावे
वर्ग:सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील गावे