नहापन

**नहपान** (प्राचीन ग्रीक: Ναηαπάνα; खरोष्ठी: 𐨣𐨱𐨤𐨣; ब्राह्मी: न-ह-पा-न) हा उत्तर-पश्चिम भारतात इ.स. पहिल्या किंवा दुसऱ्या शतकात राज्य करणारा **शाक क्षत्रप (पश्चिम क्षत्रप)** होता. तो **क्षहरात (Kshaharata) वंशाचा** सदस्य असून, नाण्यांवरील लेखांनुसार तो **भूमक** याचा पुत्र होता. नहपान हा पश्चिम भारतातील राजकीय, व्यापारी तसेच बौद्ध-जैन धार्मिक इतिहासात एक महत्त्वाची व्यक्ती मानली जाते.

## नाव 
नहपानचे नाव विविध लिप्यांमध्ये आढळते:

* खरोष्ठी: **Nahapana (𐨣𐨱𐨤𐨣)**
* ब्राह्मी: **Nahapāna**
* ग्रीक: **Nahapána (Ναηαπάνα)**

हे नाव मूळ शाक (Saka) शब्द *Nāhapānä* पासून आलेले असून त्याचा अर्थ **“कुळाचा रक्षक”** असा होतो.

## कालखंड 
नहपानचा अचूक राज्यकाल निश्चित नाही. त्याच्या काही शिलालेखांवर **४१ ते ४६** अशी वर्षे नमूद आहेत, मात्र ही कोणत्या संवत्सरातील आहेत हे स्पष्ट नाही.

* जर ही वर्षे **शक संवत** (इ.स. ७८ पासून) मानली, तर काही अभ्यासक नहपानचा राज्यकाल **इ.स. ११९–१२४** असा मानतात.
* कृष्णचंद्र सागर यांनुसार: **इ.स. २४–७०**
* आर. सी. सी. फाइन्स यांनुसार: **इ.स. ६६–७१**
* शैलेन्द्र भांडारे यांनुसार: **इ.स. ७८** हे नहपानच्या राज्याचे शेवटचे वर्ष होते.

## राज्यकारभार 
*एरिथ्रियन समुद्राचा पेरिप्लस* (*Periplus of the Erythraean Sea*) या प्राचीन व्यापारी ग्रंथात **नांबानुस (Nambanus)** नावाच्या राजाचा उल्लेख येतो, ज्याची ओळख आधुनिक अभ्यासकांनी नहपानशी जोडलेली आहे. या ग्रंथानुसार त्याचे राज्य **बारीगाझा (भडोच)** परिसरात होते.

नहपानने **इंडो-ग्रीक नाण्यांच्या धर्तीवर क्षत्रप नाणेप्रणाली** सुरू केली.

* पुढील बाजूस: राजाचा अर्धपुतळा व ग्रीक लेख
* मागील बाजूस: वीज व बाणाची चिन्हे, ब्राह्मी व खरोष्ठी लेखांसह

## बौद्ध धर्माला दान 
नहपानचे नाव नाशिक, कार्ले, जुन्नर इत्यादी ठिकाणच्या अनेक **बौद्ध गुंफांच्या शिलालेखांत दात्याच्या रूपात** आढळते. नाशिक व कार्ले येथील शिलालेखांत त्याचा **क्षहरात (क्षत्रप)** वंश नमूद आहे.

## उषवदात (ऋषभदत्त) 
नहपानचा जावई **उषवदात (संस्कृत: ऋषभदत्त)** हा दानशूर व सेनापती होता. त्याने:

* भडोच, दाशपूर (मंदसौर), गोवर्धन (नाशिकजवळ) व शूर्पारक (सोपाारा) येथे धर्मशाळा, बागा व तलाव बांधले
* मालव (मलय) जमातीविरुद्ध मोहिमा राबवल्या
* नाशिकजवळील त्रिरश्मी टेकडीवरील पांडवलेणीतील एक गुंफा बौद्ध भिक्षूंना अर्पण केली

## गौतमीपुत्र सातकर्णी कडून पराभव 
नाशिक जिल्ह्यातील **जोगलथंबी** येथे सापडलेल्या नाण्यांच्या खजिन्यात नहपानची नाणी **सातवाहन राजा गौतमीपुत्र सातकर्णीने पुन्हा ठसवलेली** आढळतात.

नाशिक गुंफा क्रमांक ३ मधील शिलालेखात नहपानच्या **“क्षहरात वंशाचा संपूर्ण नाश”** झाल्याचा उल्लेख आहे. बहुतेक आधुनिक इतिहासकार मानतात की गौतमीपुत्र व नहपान हे समकालीन होते आणि गौतमीपुत्राने नहपानचा पराभव केला.

## जैन दीक्षा 
*आवश्यक निर्युक्ती*, *चूर्णीसूत्र* व *श्रुतावतार* या जैन ग्रंथांनुसार नहपानने राज्यत्याग करून **जैन मुनी म्हणून दीक्षा** घेतली. त्याचे जैन नाव **भूतबली** असे होते. भूतबली व पुष्पदंत यांनी मिळून **षट्खंडागम** हा दिगंबर जैन धर्मातील अत्यंत प्राचीन व महत्त्वाचा ग्रंथ रचला.

## बौद्ध गुंफांचे बांधकाम 
### कार्ले गुंफा 
**कार्ले येथील महाचैत्य गुंफा** ही दक्षिण आशियातील सर्वात मोठी चैत्यगृह असून, ती **इ.स. १२०** मध्ये नहपानने बांधून अर्पण केली.

### नाशिक गुंफा 
नाशिक येथील गुंफा क्रमांक १० **“नहपान विहार”** म्हणून ओळखली जाते. या गुंफेचा उल्लेख उषवदातच्या शिलालेखात आढळतो.

### जुन्नर (माणमोडी गुंफा) 
माणमोडी गुंफांतील एका शिलालेखात नहपानचा महामात्य **आयम** याने मंडप व जलकुंड बांधल्याचा उल्लेख आहे. या शिलालेखावर **शक संवत ४६ (इ.स. १२४)** अशी तारीख आहे.

## महत्त्व 
नहपान हा उत्तर-पश्चिम भारतातील **दोन प्रमुख शाक क्षत्रप वंशांपैकी (क्षहरात)** एकाचा संस्थापक होता. दुसरा प्रमुख वंश **चष्टनने स्थापलेला** होता.

## संदर्भ 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

वर्ग:क्षत्रप
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख