बालरंगभूमी परिषद

**स्थापना :** बालरंगभूमी परिषदेची स्थापना जून २०१८ दिवशी झाली

**नोंदणी :** संस्था नोंदणी अधिनियम १८६० अन्वये महाराष्ट्र राज्य मुंबई क्रमांक १६/९/२०१८ GBBSD दिनांक २६/०७/२०१८

बालकांच्या मनोरंजनासाठी व प्रबोधनासाठी जे काही रंगमंचावर सादर होते ते बालरंगभूमीच्या व्याख्येत येते. नृत्य – नाट्य – गायन – वादन या रंगमंचीय कलांसोबत लहान मुलांना रमवणारे बाहुल्यांचे खेळ, जादूचे खेळ, शॅडो प्ले, जगलरी इ. खेळ बालरंगभूमीच्या कक्षेत येतात.शिक्षण हा बालकांचा अधिकार आहे आणि कलाशिक्षण बालकांच्या व्यक्तिमत्व विकासाची गरज आहे. मुलांसाठी कार्यरत असणाऱ्या रंगमंचीय कलेचा, खेळांचा प्रचार आणि प्रसार हे बालरंगभूमी परिषदेचे मुख्य उद्दिष्ट असेल. बालरंगभूमीशी संबंधित सर्व संस्था, कलावंत, बालकलाकार व बालप्रेक्षकांच्या हितासाठी ‘बालरंगभूमी परिषदेची’ स्थापना झाली आहे. मनोरंजनातून प्रबोधनाचे कार्य प्रत्येक मुलांपर्यंत पोहचवण्याचे कार्य बालरंगभूमी परिषद करणार आहे.

https://balrangbhumiparishad.org/

**कार्यक्षेत्र :** महाराष्ट्रातील सर्व जिल्ह्यात आणि तालुक्यात बालरंगभूमी परिषदेच्या शाखा स्थापन करून रंगमंचीय चळवळ मुलांपर्यंत पोहचवली जाईल. भाषेचा अडसर न ठेवता भविष्यात भारतातील अन्य राज्यात बालरंगभूमी परिषदेच्या शाखा स्थापन करण्यात येतील.

**सभासदत्व :** १८ वर्ष पूर्ण झालेल्या व संस्थेची घटना आणि नियम मान्य असणाऱ्या व्यक्तीस सभासद होता येते.

##### महाराष्ट्रातील शाखा 
बालरंगभूमी परिषद मध्यवर्ती शाखा अंतर्गत महाराष्ट्रात सध्या २६ शाखा कार्यरत आहेत.  संपूर्ण महाराष्ट्रभर सुमारे साडे तीन ते चार हजार सभासद बालरंगभूमी परिषदेचे असून सुमारे ४५000 हून अधिक विद्यार्थी बालप्रेक्षक म्हणून नोंदणीकृत आहेत.  सन २०१८ - २०१९ या वर्षात स्थापना झालेल्या बालरंगभूमी परिषद या संस्थेने आपल्या कामाची व्याप्ती दरवर्षी वाढवत नेली आहे. सन २०२३ - २०३२४ सालामध्ये अभिनेत्री ॲड. नीलम शिर्के सामंत यांच्या अध्यक्षतेखाली स्थापन झालेल्या नवीन कार्यकारणीकडून विविध उपक्रम तसेच शाखा समन्वय, शाखांना भेटी देत तेथील सभासदांना प्रोत्साहन देत शाखांनी अधिक कार्यान्वित होण्यासाठी प्रयत्न सुरू करण्यात आले.

##### जल्लोष लोककलेचा 
महाराष्ट्रभरातील विद्यार्थ्यांसाठी ‘जल्लोष लोककलेचा’ या लोककला महोत्सवाचे आयोजन करून विद्यार्थ्यांमध्ये लोककले संदर्भात जनजागृती करण्यात आली. बालरंगभूमी परिषदेच्या १९ शाखांनी या उपक्रमाचे आयोजन केले होते. आधी लोककला प्रशिक्षण शिबिर आणि त्यानंतर महोत्सवाचे आयोजन  अशा स्वरूपात असलेल्या या लोककला महोत्सवातील प्रशिक्षण शिबिरात महाराष्ट्रभरातील सुमारे २६ हजार बालकांनी प्रशिक्षण पूर्ण केले. तसेच लोककला महोत्सवात महाराष्ट्रभरातून सुमारे दहा ते बारा हजार विद्यार्थ्यांनी गायन, वादन, नृत्य, समूहगीत व समूहनृत्य सादरीकरणात सहभाग घेत महाराष्ट्रातील विविध प्रांतामधील लोककला, लोकनृत्यांचे सादरीकरण केले.

##### यहाँ के हम सिकंदर 
विशेष मुलांसाठी म्हणजेच दिव्यांग, कर्णबधिर, मूकबधिर, अपंग, मतिमंद, गतिमंद या मुलांनीही इतर मुलांप्रमाणे मुख्य प्रवाहात यावे यासाठी ऑक्टोबर २०२४ मध्ये  ‘यहाँ के हम सिकंदर’ या नावाने दिव्यांग सांस्कृतिक महोत्सव आयोजित करण्यात आला होता. या महोत्सवाचे महाराष्ट्रातील १८ शाखांनी आयोजन केले होते. महोत्सवात पाच ते सहा हजार दिव्यांग बालकलावंतांनी नृत्य, नाट्य, गायन, वादन आदी कलांचे सादरीकरण केले.

##### बालरंगभूमी संमेलन 
डिसेंबर २०२४ मध्ये बालरंगभूमी परिषदेतर्फे राज्यस्तरीय पहिले बालरंगभूमी संमेलन पुणे येथे लोकशाहीर अण्णाभाऊ साठे नाट्यगृहात पार पडले. तीन दिवस चाललेल्या या संमेलनात महाराष्ट्रातील २४ शाखांतील १२०० ते १४०० विद्यार्थी - विद्यार्थिंनी व दिव्यांग बालकलावंतांनी नृत्य, नाट्य, गायन, वादन, शिल्पकला, चित्रकला, ओरेगामी, मातीकला, रांगोळी आदी कलांचे सादरीकरण केले. सर्व कलांनी युक्त या बालरंगभूमी संमेलनात प्रथम दिवशी शोभायात्रेचे आयोजन करण्यात आले होते.  पौराणिक, ऐतिहासिक तसेच विविधरंगी वेशभूषा केलेल्या ८०० बालकलावंतांनी या शोभायात्रेत सहभाग घेतला. संमेलनाच्या अध्यक्षपदी ज्येष्ठ रंगकर्मी मोहन जोशी हे होते. संमेलनाला ज्येष्ठ नाट्यकर्मी डॉ.मोहन आगाशे, अभिनेते सचिन पिळगावकर, अभिनेते सुबोध भावे, अभिनेते सयाजी शिंदे, अखिल भारतीय मराठी नाट्य परिषदेचे अध्यक्ष अभिनेते प्रशांत दामले, प्रमुख कार्यवाह अजित भुरे, प्रख्यात चित्रकार अरुण दाभोळकर, पद्मश्री परशुराम गंगावणे, जादूगार रघुवीर (विजय), रंगभूमी प्रयोग परिनिरीक्षण मंडळाचे अध्यक्ष अभिनेते विजय गोखले, ज्येष्ठ अभिनेत्री सविता मालपेकर, पद्मश्री उदय देशपांडे, शब्दभ्रमकार रामदासजी पाध्ये, संगीत दिग्दर्शक सलील कुलकर्णी आदी मान्यवरांनी उपस्थिती देत बालकलावंतांच्या विविधरंगी कार्यक्रमांचा आनंद घेतला.

##### मोफत आरोग्य तपासणी 
बालरंगभूमी परिषदेचे सभासद असलेल्या कलावंतांकरिता मार्च २०२५ महिन्यात ‘मोफत आरोग्य तपासणी’ शिबिराचे आयोजन करण्यात आले होते. महाराष्ट्रातील १६ शाखांनी या मोफत आरोग्य तपासणी शिबिरात, सहभागी कलावंतांच्या रक्तातील साखर, बी.पी., इ.सी.जी., नेत्रतपासणी तसेच २डी इको तपासणी व वैद्यकिय क्षेत्रातील मान्यवर तज्ज्ञांचे मार्गदर्शनाचेही आयोजन केले होते.

#### बालनाट्य सादरीकरण कार्यशाळा 
बालनाट्य सादर करताना विषयाची निवड व त्याचा बालकांच्या भावजीवनाशी असलेला संबंध अधोरेखित करण्यासाठी बालरंगभूमी परिषदेचे सभासद असणाऱ्या बालनाट्य प्रशिक्षकांना प्रशिक्षण देण्यासाठी बालनाट्य सादरीकरण कार्यशाळेचे नवीमुंबईतील वडार भवन येथे या कार्यशाळेचे आयोजन करम्यात आले होते. बालनाट्य करताना किंवा कुठलेही नाटक करताना त्या नाटकासाठी तांत्रिक बाजू ही तेवढ्याच महत्त्वाच्या आहेत परंतु केवळ तांत्रिक बाजू म्हणजेच सर्व काही आहे असे नाही तर त्या नाटकाला पुढे नेणाऱ्या बाजू आहेत. म्हणून यासंदर्भातही मार्गदर्शन करण्यात आले. या दोन दिवसीय कार्यशाळेत पहिल्या दिवशी 

**बालनाट्य सादरीकरणातील निर्मितीतला आनंद घ्या**

स्पर्धेत पारितोषिक मिळावं हे अंतिम उद्दिष्ट न ठेवता बालकांच्या कलागुणा वाव देत बालनाट्य सादरीकरणातील आनंद घ्या असे प्रतिपादन ज्येष्ठ नाट्य लेखक दिग्दर्शक प्रकाश पारखी यांनी व्यक्त केले. बालरंगभूमी परिषद मध्यवर्ती शाखा मुंबईच्या वतीने बालनाट्य शिबिर आणि बालनाट्य सादरीकरण कार्यशाळेत ते बोलत होते. बालनाट्य बसवणाऱ्या मार्गदर्शकांची बालनाट्य शिबिर व बालनाट्य सादरीकरण याबाबत बोलताना प्रकाश पारखी पुढे म्हणाले की निरीक्षण, परीक्षण आणि प्रक्षेपण ही त्रिसूत्री प्रत्येक बालनाट्य मार्गदर्शकाने आत्मसात करून विद्यार्थ्यांमध्ये ती उतरवावी. तसेच बालनाटक प्रशिक्षकांनी बालनाट्य शिबिर कसे घ्यावे याबाबतही सखोल असे मार्गदर्शन केले. यावेळी एकपात्री , स्वगत, नाटक , नाट्यछटा व कथाकथन याबद्दलही माहिती देत विद्यार्थ्यांच्या कल्पनाशक्तीला कसा वाव द्यावा याबद्दलही उपस्थित अशी संवाद साधला. प्रशिक्षणार्थी यांच्या प्रश्नांना पारखी यांनी उत्तरे दिली. सगळ्यांच्या बद्दल सूत्रसंचालन वैदही चवरे यांनी केले. परिचय त्र्यंबक वडसकर यांनी दिला तर नागसेन पेंढारकर यांनी सत्कार केला. तर आभार शैलेश गोजमगुंडे यांनी मानले. संजय हळदीकर सर यांनी बालनाट्य प्रशिक्षणाचे पहिले सत्र घेतले यामध्ये बालनाट्य दिग्दर्शन कल्पनाशक्ती निरीक्षण व सादरीकरणाबाबत प्रशिक्षणार्थ्यांना प्रात्यक्षिकासह मार्गदर्शन केले यामध्ये उपस्थित प्रशिक्षणार्थ्यांनी उस्फूर्त प्रतिसाद नोंदवला

**ग्रीप्स नाट्य चळवळ बालकांच्यासाठीचे  मोठ्यांनी केलेले बालनाट्य** 

ग्रीप्स नाट्य चळवळी बाबत थिएटरच्या शुभांगी दामले यांनी उपस्थित प्रशिक्षणार्थ्यांना ग्रीप्स नाट्य चळवळीचा इतिहास सांगत सादर केलेल्या अनेक नाटकांची उदाहरणे दिली तसेच त्यांनी सादर केलेल्या ग्रीप्स नाटकाच्या काही क्षणचित्रे व व्हिडिओ क्लिप प्रोजेक्टर द्वारे उपस्थित यांना दाखवल्या. नाट्य लेखनासाठी चे विषय व सादरीकरण याबाबत त्यांनी उपस्थित त्यांना सखोल असे मार्गदर्शन केले कार्यक्रमाचे सूत्रसंचालन व परिचय अनंत जोशी यांनी दिला.

**बालनाट्य शिबिराचा अभ्यासक्रम असावा**

दुपारच्या सत्रात मध्यवर्तीचे कार्याध्यक्ष राजू तुलालवार यांनी बालनाट्य शिबिराचा अभ्यासक्रम असावा या बाबत सविस्तर माहिती दिली. बालनाट्य शिबिर कसे घ्यावे याबाबत विद्यार्थी पालक यांच्याशी संवाद साधत विद्यार्थ्यांच्या वयोगटा नुसार त्यांना कसे मार्गदर्शन करावे निरीक्षण शेती कल्पनाशक्ती कशी वाढवावी याबाबत सांगितले स्वतःला वाटणारा आत्मविश्वास हाच अभिनयाचा मंत्र आहे असे सांगत बालनाट्य शिबिराचे विद्यार्थ्यांचे प्रगती पुस्तक असावं. असे सांगितले तसेच स्वभाव, आवाज, उच्चारण, भाषा , निरीक्षण शक्ती,  कल्पनाशक्ती, संभाषण कौशल्य,  पाठांतर,  समूहात मिसळण्याची क्षमता प्रशिक्षणार्थी विद्यार्थ्यांमध्ये कशी वाढीस लागली याबाबत शिबिर मार्गदर्शकाकडे नोंद असावी असेही सांगितले. 

**वेशभूषा भाड्याने न घेता स्वतः तयार करावी**

बालनाट्य सादर करण्यासाठी लागणारी वेशभूषा किरायणे आणणे न परवडणारे असते. त्यामुळे हीच वेशभूषा स्वतः तयार करावी असे प्रतिपादन सुप्रसिद्ध वेशभूषाकार पौर्णिमा ओक यांनी सांगितले. यावेळी उपस्थित प्रशिक्षणार्थी यांनी वेगवेगळ्या पात्रांची वेशभूषा कशी असावी असे प्रश्न विचारले त्याला ओक यांनी उत्तरे दिली. प्रकाश योजना, संगीत याचा पण वेशभूषा करताना विचार व्हावा असे सांगितले. त्यांनी केलेल्या प्रोजेक्ट बद्दल सविस्तर माहिती दिली. संहितेला काय हवे या बाबत वेशभूषा कारांनी विचार करावा असेही त्या म्हणाल्या.

तांत्रिक बाबतीत भपकेबाज प्रकाश योजनेपेक्षा मोजकी पण आवश्यकतेनुसार प्रकाश योजना कशी करावी हे प्रसिद्ध प्रकाशयोजनाकार शीतल तळपदे यांनी अत्यंत सोप्या भाषेत सांगितले. '  प्रकाश योजना हा डिव्हाईस आहे तेच नाटक नाही '  असे ही ते म्हणाले. यावेळी तळपदे यांनी प्रकाश योजनेची माहिती देत प्रात्यक्षिकही रंगमंचावर करून दाखवले.

पार्श्वसंगीचा बद्दल नंदलाल रेळे  यांनी बालनाट्याला नेमके कोणते व कसे संगीत वापरले पाहिजे ते खुबीने सांगितले. त्यांचे प्रात्यक्षिक खूप भावले. त्याचबरोबर संगीत ऑपरेट करणारे महेश मांजरेकर यांनी संगीत कसे वाजवावे याबद्दल माहिती देत अनेक नाटकाबद्दलच्या आठवणी सांगितल्या.

रंगभूषेबाबत  केदार ओठवणेकर यांनी तर कमालीच्या साध्या साहित्यातून उत्कृष्ट रंगभूषा कशी साधता येते हे प्रात्यक्षिकातून दाखवले. यावेळी चेहरा रंगसंगती याबद्दल त्यांनी माहिती देत उपस्थित त्यामध्ये चार विद्यार्थ्यांच्या वेगवेगळ्या प्रकारच्या रंगभूषा अगदी काही क्षणात करून दाखवल्या त्यावेळी उपस्थित त्यांनी रंगभूषा करायलाही जोरदार प्रतिसाद दिला

संदेश बेंद्रे यांनी रंगमंचाचे  प्रकार व नेपथ्याचे प्रकार बारकाईने व सविस्तर सांगितले. यावेळी बेंद्रे यांनी अनेक नाटकाच्या नेपथ्याचा आराखडा उपस्थित प्रशिक्षणार्थ्यांना दाखवला कमी आणि उपयुक्त साहित्यात नेपथ्य कसे करावे याबद्दलही सविस्तर मार्गदर्शन केले.

बालनाट्य हे बालकांसाठी असतं त्यामुळे मोठ्यांच्या समस्या किंवा भूमिका बालांच्या माथी मारू नयेत,  हे किती वाईट आहे आणि बालकावर अन्याय करणारे आहे हे लक्षात आले. दुसरे महत्त्वाचे म्हणजे बालकांना त्यांचा नैसर्गिक अभिनय करू द्यावा त्यांना स्टेजवर त्यांच्या मूळ स्वभावाने वावरू द्यावे ही बाब  राजू तुलावारसरांनी अत्यंत सोप्या शब्दात पटवून दिली. तसेच या बालनाट्य प्रशिक्षण शिबिरा च्या दोन दिवशी सत्रात आपण काय मिळवले याबाबतही सविस्तर चर्चा झाली शेवटच्या सत्रात उपस्थित प्रशिक्षणार्थ्यांची बारा रंगभूमी परिषद मध्यवर्तीच्या अध्यक्षा नीलम शिर्के सामंत यांनी संवाद साधला यावेळी अनेक प्रशिक्षणार्थ्यांनी या प्रशिक्षणाबद्दलच्या प्रतिक्रिया व्यक्त केल्या समारोप्रसंगी बालरंगभूमी परिषद नवी मुंबईच्या पदाधिकाऱ्यांचा मध्यवर्ती शाखेच्या वतीने सत्कार करण्यात आला. 

बालरंगभूमी परिषद मध्यवर्ती शाखेच्या वतीने घेण्यात आलेले हे शिबिर म्हणजे महाराष्ट्रातील बालनाट्य चळवळीला मिळालेले एक चांगले वळण आहे तसेच बालनाट्य बसवणाऱ्यासाठी महाराष्ट्रातील हे एकमेव बालनाट्य प्रशिक्षण शिबीर आहे अशा अनेक प्रतिक्रिया यावेळी उपस्थित प्रशिक्षणार्थ म्हणून मिळाल्या.  यावेळी बालरंगभूमी परिषदेच्या अध्यक्षा नीलम शिर्के सामंत उपाध्यक्ष, शैलेश  गोजमगुंडे, दीपा क्षीरसागर, कार्याध्यक्ष राजू तुलालवार , सहकार्यवाह आसिफ अन्सारी , दिपाली शेळके,  कोषाध्यक्ष नंदकिशोर जुवेकर, कार्यकारी सदस्य सतीश लोटके, अनंत जोशी, वैदेही चवरे , योगेश शुक्ल, आनंद जाधव, नागसेन पेंढारकर , त्र्यंबक वडसकर आदींनी या शिबिराच्या व्यवस्थेत पुढाकार घेतला.

#### कला संस्कार शिबिर - कण्हेरी मठ कोल्हापूर 
जीवनात संस्काराचे खूप महत्त्व आहे. संस्काराशिवाय जीवन शून्य असते. संस्कारच मनुष्याला श्रेष्ठ बनवितात, उत्तम आकार देतात, याचाच विचार करून बालरंगभूमी परिषदेच्या अध्यक्षा निलम शिर्के सामंत यांच्या संकल्पनेतून संस्कारासोबत कलांनी बालकांची सृजनशीलता वाढविण्याकरिता बालरंगभूमी परिषदे तर्फे मे महिन्यात कोल्हापूर येथील कण्हेरी मठात निवासी कला-संस्कार शिबिराचे आयोजन करण्यात आले होते.  सर्वोत्तम जीवनाचा पाया उत्तम संस्कारांवरच अवलंबून असतो. संस्कार संस्कृतीनेच उत्पन्न होतात यासोबतच आपली दिनचर्या नियमित ठेवणे, आहारनियमांचे पूर्ण पालन करणे, या सर्व गोष्टी शारीरिक, मानसिक दृष्टीने खूप गरजेच्या आहेत. सामाजिक स्वास्थ्याकरिताही याची नितांत गरज आहे म्हणूनच अखिल भारतीय मराठी नाट्य परिषदेशी संलग्न संस्था बालरंगभूमी परिषदेतर्फे कोल्हापूर येथील कणेरी मठ या निसर्गरम्य ठिकाणी तीन दिवसीय कला-संस्काराचे शिबिराचे आयोजन करण्यात आले होते. हे कला-संस्कार शिबिर दोन टप्प्यात संपन्न झाले. यातील पहिले संस्कार शिबिर दि. २ ते ४ मे या कालावधीत तर दुसरे संस्कार शिबिर दि. ६ ते ८ मे २०२५ या कालावधीत आयोजित करण्यात आले होते. या शिबिरामध्ये महाराष्ट्रातील बालरंगभूमीच्या २८ शाखांद्वारे ९ ते १५ या वयोगटातील १३५० बालकांनी सहभाग घेतला. हा प्रवेश विनामूल्य होता. या कलासंस्कार शिबिरात बालकांना निसर्गाच्या सानिध्यात वास्तव्यास नेणे, सहभोजन, सहनिवास आणि स्वयंपूर्ण जीवनशैलीची ओळख व अनुभवातून त्यांच्यातील स्वावलंबन व प्रसंगावधान वाढवणे, भारतीय कला - क्रीडा आणि संस्कृती -यांचा हसत खेळत परिचय करून देण्यात येणार यांचा हसत खेळत परिचय करून देण्यात आला. श्रवण, मनन, निरीक्षण या कृतीतून ज्ञान देण्यासोबतच योगाभ्यास, रंगमंच खेळ, जुन्या पिढीचे प्रांगणातील खेळ, चित्रकला, प्रार्थना, श्‍लोक, ज्येष्ठ व्यक्तींचा आदर सन्मान याबद्दल कृतीशील कार्यक्रमांचे आयोजन करण्यात आले होते. 

मुलामुलींसोबतच पालकांनाही या शिबिरात सशुल्क सहभाग घेतला होता.  बालकांची मानसिकता, आयक्यूसोबतच इक्यू वाढविण्यावर भर, यासोबतच मुलांचे भावविश्‍व, त्यांचा सामाजिक व शैक्षणिक विकास यावर पालकांच्या कृतीरूप विविध कार्यशाळा व विविध क्षेत्रातील तज्ञ व्यक्तींचे मार्गदर्शन करण्यात आले.

#### बीसीएल - बालरंगभूमी क्रिकेट लीग 
बालरंगभूमी परिषद सातत्याने लहान बालकांच्या सर्वांगिण विकासासाठी विविध नावीन्यपूर्ण उपक्रमांचे आयोजन करीत असते. मात्र हे उपक्रम राबविण्यासाठी सातत्याने कार्यरत असणाऱ्या बालरंगभूमी परिषदेच्या सभासदांचे संघटनकौशल्य वाढण्यासोबत त्यांच्या शारीरिक आरोग्यवाढीसाठी बालरंगभूमी परिषद मध्यवर्तीच्या अध्यक्ष ॲड.निलम शिर्के सामंत यांच्या संकल्पनेतून दि. ३० व ३१ मे २०२५ रोजी बालरंगभूमी क्रिकेट लीगचे आयोजन करण्यात आले होते. ऐरोली नवी मुंबई येथील युरो इंटरनॅशनल स्कूलच्या मैदानावर रंगलेल्या  या क्रिकेट लीगमध्ये संपूर्ण महाराष्ट्रातून रत्‍नागिरी, जळगाव, पुणे, नंदुरबार, सोलापूर, लातूर, पंढरपूर, परभणी, सांगली, इचलकरंजी, बृहन्मुंबई, नवी मुंबई, छत्रपती संभाजीनगर (औरंगाबाद), धुळे, कोल्हापूर, अहिल्यानगर (अहमदनगर) येथील बालरंगभूमी परिषदेच्या सभासदांचे संघ सहभागी झाले होते. या सामन्यांचे फेसबुक, इन्स्टाग्राम व युट्यूबवर लाइव्ह प्रक्षेपण करण्यात आले होते.

##### वर्तमान शाखा - एकूण २७ 
**मुंबई विभाग :** मुंबई, ठाणे, कल्याण, नवी मुंबई                 

**कोकण विभाग :** रत्‍नागिरी

**पुणे विभाग :** पुणे, सातारा, सांगली, कोल्हापूर, पंढरपूर, सोलापूर, मंगळवेढा, इचलकरंजी,  पिंपरी चिंचवड

**मराठवाडा विभाग :** औरंगाबाद, बीड, परभणी, लातूर, जालना

**विदर्भ विभाग :** अकोला, नागपूर

**खान्देश विभाग :** अहिल्यानगर, नाशिक, धुळे, नंदुरबार, जळगाव