मुणगे

**मुणगे** हे भारताच्या महाराष्ट्र राज्याच्या सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील देवगड तालुक्यातील आचरा बंदर जवळील एक  गाव आहे. गावात भगवती देवीचे प्रसिद्ध मंदिर आहे.

## राजकीय संरचना 
**लोकसभा मतदारसंघ** : रत्‍नागिरी-सिंधुदुर्ग (लोकसभा मतदारसंघ)

**विधानसभा मतदारसंघ** : देवगड

= प्रशासन =
 मुणगे हे स्वतंत्र महसुली गाव असून गावासाठी स्वतंत्र ग्रामपंचायत आहे. मुणगे गावांमध्ये एकूण बारा वाड्या आहेत.  देऊळवाडी, बांबरवाडी, लब्देवाडी, आडवळवाडी, हरिजनवाडी, बौद्धवाडी, सडेवाडी, भंडारवाडी, सावंतवाडी, वाघोलीवाडी कारीवनेवाडी, आपवाडी अशा एकूण बारा वस्त्यांमध्ये मुणगे गाव वसलेला आहे. संपूर्ण गावाचे एकूण क्षेत्रफळ 12 चौरस किलोमीटर आहे. 
सरपंच - श्रीम. अंजली अशोक सावंत

उपसरपंच - श्री. दशरथ सोमा मुणगेकर 

पोलीस पाटील - श्रीम. साक्षी गोविंद सावंत

ग्रामपंचायत अधिकारी - श्री. साहिल सुयम लोणारे 

तलाठी - श्री. सुभाष लिंबाजी नाडे 

सुसज्ज ग्रामपंचायत इमारत व तलाठी कार्यालय गावामध्ये आहे.  इथून गावचा कारभार चालवला जातो.

## लोकसंख्या 
मुणगे गावाची लोकसंख्या (2011 च्या जनगनानेनुसार ) पुढील प्रमाणे आहे - 

‌लोकसंख्या - 2175

‌पुरुष - 1063

‌स्त्री - 1112

‌साक्षरता - 100%

## भौगोलिक स्थान 
मुणगे गाव सागरी महामार्गांवर देवगड व मालवण दरम्यान अरबी समुद्र किनाऱ्यावर वसलेले आहे. देवगड पासून 25 km व मालवण पासून 27 km अंतरावर मुणगे गाव आहे. 
मुणगे गावातील आडबंदर, आपवाडी, अडवळवाडी या वाड्या समुद्र किनारी वसलेल्या आहेत. 
वाघोलीवाडी, देऊळवाडी या वस्त्या महामार्गलगत आहेत. 
गाव तीन बाजूने डोंगररांगात वसलेले असून पश्चिम बाजूला समुद्रकीनारपट्टी आहे. 
 गावाच्या पूर्वेला पोयरे मश्वी गावाची सीमा, दक्षिणेला आचरा नदीची खाडी, उत्तरेला हिंदळे गावची सीमा व पश्चिमेला अरबी समुद्रकिनारा आहे. 
नैसर्गिकरित्या आंबा, काजू, नारळ, सुपारी, फणस, किनारपट्टी भागात कांदळवन, खारपूटी वनस्पती आढळून येतात. 
जदेवगड हापूस आंब्याची बागायती शेती गावात केली जाते. 

## हवामान 
हवामान - 
गावातील वातावरण आल्हाददायक आहे. सरासरी हवामान उष्ण दमट आहे. पावसाळ्यात साधारण जून ते सप्टेंबर येथे भरपूर पाऊस पडतो. हिवाळ्यात थंड व फेब्रुवारी ते मे महिन्याच्या कालावधीत येथील हवामान उष्ण प्रकारचे आढळते

## लोकजीवन 
**पिके** - येथील बहुतांशी लोक पारंपरिक व आधुनिक पद्धतीने आंबा बागायती, नारळ, सुपारी, कोकम, काजू, फणस ही फळ पिके, भात, नाचणी व उन्हाळी भाजीपाला पिके घेतात. हा परिसर हापूस आंब्यासाठी प्रसिद्ध आहे. किनारपट्टी भागातील वाडीतील लोक आधुनिक पद्धतीने व पारंपरिक रापण पद्धतीने मासेमारी करतात.

**मत्स्यशेती** - मुणगे आडबंदर येथे खाडी आणि समुद्र दोन्हीही पाहायला मिळतात. खाडीत शिनाने सारखे शेती पूरक प्रकल्प केले जातात. आचरा जामडुल आणि आडबंदर लगत खाडी असल्याने आचरा आणि मुणगे मत्स्य शेती साठी जोडले गेले आहेत.

**पशुधन** - शेती ला जोड धंदा म्हणून पशुपालन केले जाते. त्यामुळे गावामध्ये छोट्या प्रमाणात दुग्ध व्यवसाय दिसून येतो. प्रामुख्याने गाय, म्हैस, बैल हे पशुधन आढळून येते. 

**आहार** - परिसरातील लोकांचा आहार हा परिसराशी निगडित आहे. प्रामुख्याने भात व मासे इथला प्रमुख आहार आहे. तथापि आधुनिक जीवन शैलीने इथल्या लोकांची आहार पद्धती बदलत आहे. 

‌**जलस्रोत** - गावाला पिण्यासाठी व वापरण्यासाठी ग्रामपंचायत मुणगे मार्फत नळपाणी पुरवठा योजना कार्यान्वित आहे. तसेच प्रत्येक वाडी वस्तीवर वैयक्तिक व सार्वजनिक विहिरी, बोअरवेल यांचा वापर पिण्याच्या पाण्यासाठी केला जातो. शेतीसाठी पाणी गावालागत असणाऱ्या ओढ्या मधून सिंचना द्वारे केला जातो. श्री. देवी भगवती मंदिराच्या मागे गाईच्या मुखातून वाहणारा बारमाही पाण्याचा जरा आढळून येतो. याचा वापर पिण्यासाठी व शेतीसाठी केला जातो. 

‌**सामाजिक रचना** - गावामध्ये सर्व जाती धर्माचे लोक गुण्यागोविंदाने राहतात. सर्व जाती धर्माचे सण उत्सव पारंपरिक पद्धतीने आनंदाने साजरे केले जातात. 

‌**बाजार** - मुणगे येथे  श्री देवी भगवती मंदिरासमोर 100 ते 150 मिटर परिसरात मुख्य रस्त्याच्या दोन्ही बाजूला छोटी बाजारपेठ दिसून येते. पूजेचे साहित्य, किराणा मालाची दुकाने, स्टेशनरी, छोटी हॉटेल्स, मेडिकल, कपड्याचे दुकान, महा इ सेवा केंद्र, पोस्ट ऑफिस, रिक्षा स्टॅन्ड, बस थांबा ई. या परिसरात आढळून येतात. येथेच गावांत पिकणारा भाजीपाला, मासे ई. दररोज सकाळी विक्रेते विकायला बसतात.

= प्रेक्षणीय स्थळे =
1) **श्री. देवी भगवती मंदिर** - सागरी महामार्गलगतच श्री. देवी भगवती चे सुंदर मंदिर आहे. देवीची मूर्ती व मंदिर परिसर विलोभनीय आहे. दरवर्षी लाखो भाविक मंदिराला भेट देतात. 

**2) मुणगे बीच -** आडवळवाडी लगत मुणगे गावचा सुंदर, शांत व  स्वच्छ समुद्रकिनारा आहे. सागरी महामार्गपासून 3 km अंतरावर हा समुद्र किनारा आहे. 

**3) आपवाडी बीच -** मुणगे गावाच्या नैऋत्य दिशेला मुणगे आपवाडी बीच आहे. व्यावसायिक गर्दी पासून अलिप्त असल्याने स्वच्छ सुंदर नितळ समुद्र किनारा अनुभवायला मिळतो. येथे पारंपरिक रापण पद्धतीने मच्छिमारी केली जाते. 

**4) केउंडला बीच -** मुणगे आपईवाडी आणि आडबंदर यांच्या दरम्यान हा सुंदर समुद्र किनारा वसलेला आहे. येथे जाण्यासाठी रस्ता उपलब्ध नाही.  सड्यावरून पायवाटेने चालत गेल्यावर एक छोटी दरी उतरल्यावर थेट येथे पोहचता येते. हे बीच एक सुंदर व रमणीय ठिकाण आहे. 

**5) लाईट हाऊस -** मुणगे आडबंदर येथील डोंगरावर उंच ठिकाणी लाईट हाऊस आहे. समुद्रात मासेमारी साठी गेलेल्या बोटीना रात्रीच्या वेळी दिशा दर्शक म्हणून हे लाईट हाऊस काम करते. लाईट हाऊस वरून सुंदर समुद्राचा नजारा व आजूबाजूचा निसर्ग पाहता येतो. येथे पोहचण्यासाठी मुणगे गावातून रस्ता व पाय वाट आहे.

**6) बायची देवी मंदिर** - बांबरवाडी येथील बायची देवी मंदिर म्हणजे जाणू एक शांततेच प्रतीक. गोंधळ गोंगाटपासून अलिप्त नितांत सुंदर शांतता भाविकांना येथे निश्चित लाभेल. डोंगर माथ्यावरून वाहणारा थंड पाण्याचा प्रवाह पायाखाली घेत या मंदिरात पोहचता येते. अस्सल कोकण या मंदिर परिसरात अनुभवायला मिळते. 

**7) कांदळवन सफारी -** आडबंदर येथे आचरा खाडी परिसरात mangros ट्री असल्याने अनेक पर्यटकांना हा भाग भुरळ घालतो. बोटीतून कांदळवन सफारी येथे केली जाते. 

**8) कातळशिल्प -** मुणगे आडबंदर रस्त्यावरील म्हातवड च्या विस्तीर्ण पठारावर कातळ शिल्प आढळून येतात. 

**9) नैसर्गिक सौंदर्य** - येथील समुद्र किनारे, वाड्या वस्त्या शांत स्वच्छ व नैसर्गिकरित्या अतिशय सुंदर आहेत. नारळी पोफळीच्या बागा,  अंबा, फणस, चिकू, रतांबे अशा विविध वनराईने नटलेल्या टुमदार कौलारू घरांच्या विस्तीर्ण अशी वाड्या हे कोकणी सौंदर्य अनुभवण्यासारखे आहे. हिवाळ्याच्या दिवसात समुद्रकिनारी परिसरात दिसणारे विविध प्रकारचे पक्षी, तसेच जंगल भागात दिसणारे प्राणी हे पक्षी निरीक्षक व जंगल प्रेमींसाठी उत्तम ठिकाण आहे. 

=पर्यटकांसाठी आवश्यक सोयी सुविधा =

**1) निवास व्यवस्था** - मुणगे गावात येणाऱ्या पर्यटकांची राहण्याची सोय व्हावी या उद्देशाने देवी भगवती मंदिराच्या परिसरात भव्य असे सर्व सोयीने युक्त असे सुसज्ज भक्तनिवास उभारण्यात आलेले आहे. अल्प मोबदल्यात पर्यटक येथे राहू शकतात. 

**2) न्याहरी व भोजन व्यवस्था** - मुणगे गावात छोटी  असल्याने अनेक छोटी-मोठी हॉटेल्स,  तसेच घरगुती खानावळी उपलब्ध आहेत. आगाऊ सूचना दिल्यास उत्तम भोजनाची सोय होऊ शकते. 

**3) वाहतूक व्यवस्था** - मुणगे गाव हे सागरी महामार्गावर असल्याने मालवण कणकवली देवगड मधून जाणाऱ्या महत्त्वाच्या st बसेस या गावातून जातात. खाजगी वाहतूक, ट्रॅव्हल्स ला मुख्य थांबा आहे. तसेच देवी भगवती मंदिर थांबा,  मुणगे तिठा येथे रिक्षा उपलब्ध असतात. 

**4) दळणवळण व्यवस्था** - गावामध्ये BSNL व जिओ कंपनीचे मोबाईल नेटवर्क चांगल्या दर्जाचे आहे. इंटरनेट सुविधा उपलब्ध आहे. गावामध्ये सब पोस्ट ऑफिस असून नरिंग्रे मुख्य पोस्ट ऑफिस अंतर्गत काम करते.

= धार्मिक उत्सव व परंपरा =

**1) श्री. देवी भगवती वार्षिक यात्रौत्सव** - श्री देवी भगवती चा वार्षिक उत्सव दरवर्षी पौष पौर्णिमेपासून सुरू होतो. जत्रेच्या काळात मंदिर परिसर फुलांच्या सजावटीने व विद्युत रोषणाई ने उजळून निघतो. विविध प्रकारच्या दुकानानी मंदिर परिसर फुलून गेलेला असतो. देवीच्या जत्रोत्सवाचे हे 5 दिवस मुणगेवासियांसाठी पर्वणीच असते.

**2) डाळपस्वारी** - देवीच्या कौलप्रसादाने दर तीन वर्षातून एकदा श्री देवी भगवतीची डाळपस्वारी निघते. बारा वाड्यातील सर्व देवी देवातांच्या भेटीचा हा सोहळा पाहण्यासारखा असतो.  देवींची स्वागता साठी सजलेल्या बारा वाड्या, सर्व अबालवृद्धाचा उत्साह, देवीं देवातांची वाजत गाजत निघालेली स्वारी आणि भक्तिमय झालेले सारे वातावरण याची देही याची डोळा अनुभवाण्यासारखे असतें.

**3) गणेशोत्सव** - गणेशोत्सव प्रत्येक घरोघरी गावांत साजरा केला जातोच पण देवी भगवतीच्या मंदिरातील 24 दिवसांच्या गणरायचा सोहळा पाहण्यासारखा असतो. भव्यदिव्य आकर्षक मूर्ती, धार्मिक व सांस्कृतिक कार्यक्रमांची रेलचेल हे या गणेशोत्सवाचे वैशिष्ट्य आहे. 

**4) नवरात्र उत्सव** - श्री. देवी भगवती मंदिरात पारंपरिक धार्मिक पद्धतीने नवरात्र उत्सव साजरा केला जातो. नऊ दिवस विविध वस्त्रलंकार व शास्रोक्त धार्मिक पद्धतीने पूजा अर्चा केली जाते. विविध धार्मिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. दहाव्या दिवशी  दसरा साजरा केला जातो.

**5) होळी** - गावातील लहान थोर सर्व मंडळी होळीचा सण पारंपरिक पद्धतीने आनंदाने साजरा करतात. धुळवड, रंगपंचमी साजरी उत्साहाने साजरी केली जाते.

= नागरी सुविधा =

**1) शिक्षण** - गावामध्ये प्राथमिक व माध्यमिक शिक्षणाची सोय उपलब्ध आहे. गावामध्ये एकूण 7 प्राथमिक शाळा व एक माध्यमिक हायस्कुल आहे. 

1. जि. प. प्राथमिक शाळा, मुणगे नं. 1 (देऊळवाडी) 

2. जि.प. प्राथमिक शाळा, मुणगे नं. 2 (आडवळवाडी)

3. जि. प. प्राथमिक शाळा, मुणगे बांबरवाडी

4. जि. प. प्राथमिक शाळा, मुणगे लब्देवाडी 

5. जि. प. प्राथमिक शाळा, मुणगे सडेवाडी 

6. जि. प. प्राथमिक शाळा, मुणगे आपवाडी 

7. जि. प. प्राथमिक शाळा, मुणगे कारिवनेवाडी 

8. श्री. देवी भगवती हायस्कुल, मुणगे 

उच्च शिक्षणासाठी आचरा, देवगड, मालवण, कणकवली येथे जावे लागते. 

**2) आरोग्य -** गावामध्ये शासकीय आरोग्य सेवा उपलब्ध आहे. मिठबाव प्राथमिक आरोग्य केंद्र अंतर्गत मुणगे आरोग्य उपकेंद्र कार्यरत आहे. सोबत खाजगी वैद्यकीय सेवा देणारे डॉ. नायसे व डॉ. सुजित कदम यांचे दवाखाने उपलब्ध आहेत. डॉ. नायसे हे गेली 50 वर्षे मुणगे गाव आणि पंचक्रोशीत वैद्यकीय सेवा देतात हे वैशिष्ट्य. 

**3) स्वस्त राशन धान्य दुकान** - मुणगे येथे सरकारमान्य स्वस्त धान्य दुकान उपलब्ध असून नियमानुसार लाभार्थ्यांना धान्य वाटप केले जाते. 

 

**4) बँकिंग** - सिंधुदुर्ग जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँकेची शाखा मुणगे येथे उपलब्ध आहे. 

**5) वाचनालय** - मुणगे गावांत सुसज्ज असे वाचनालय उपलब्ध आहे. विविध प्रकारची पुस्तके, वर्तमानपत्रे, नियतकलिके येथे उपलब्ध असून बहुसंख्य वाचक लाभ घेतात. ग्रंथपाल श्री. विश्वास मुणगेकर यांनी ग्रंथालयची धुरा उत्तम प्रकारे सांभाळली आहे. 

**6) वीज पुरवठा** - मुणगे गावाला महावितरण द्वारे विजपूरवठा केला जातो. ग्रामपंचायत द्वारे गावातील प्रत्येक वाडी वस्तीवर लाईट ची सार्वजनिक ठिकाणी सोय करण्यात आलेली आहे. 

**6) रस्ते व वाहतूक -** गावातून सागरी महामार्ग जातो. गावातील अंतर्गत रस्ते पक्क्या स्वरूपाचे आहेत. गावातून एसटी महामंडळची बस धावते. अंतर्गत वाहतूकसाठी रिक्षा उपलब्ध आहे. 

**7) रंगमंच -** गावातील विविध सांस्कृतिक कार्यक्रम पार पडण्यासाठी तसेच स्थानिक कलाकारांना प्रोत्साहन देण्यासाठी देवी भगवती मंदिर परिसरात खुला रंगमंच उपलब्ध आहे. भागवती हायस्कुल मुणगे येथे ही खुला रंगमंच व बंदिस्त सभागृह उपलब्ध आहे. अनेक सांस्कृतिक कार्यक्रम, नाटके, दशवातार प्रयोग ई. येथे नियमित होत असतात. 

**8) पेट्रोल पंप -** मुणगे गावांत हिंदुस्थान पेट्रोलियम कंपनीचा एक पेट्रोल पंप महामार्गलगत आहे. तसेच मुणगे गाव पासून 4 किलोमीटर परिसरात 3 पेट्रोल पंप उपलब्ध आहेत. 

= गावाचे वेगळेपण =

मुणगे तिठ्ठा या १०० मीटर परिघाच्या परिसरात ग्रामपंचायत कार्यालय, तलाठी कार्यालय, स्वस्त रेशन धान्य दुकान, झरोक्स दुकान, शिक्षण संकुल, वाचनालय, जिल्हा बँक, प्राथमिक आरोग्य उपकेंद्र, डॉक्टर नायसे यांचा खाजगी दवाखाना, हॉटेल्स, किराणा मालाची दुकाने, स्टेशनरी दुकान, बस थांबा, रिक्षा थांबा सोयी उपलब्ध आहेत. ग्रामीण भागात सर्व सुविधा एकाच ठिकाणी उपलब्ध असणे दुर्मिळच. मुणगे गावात या सुविधा एकाच ठिकाणी उपलब्ध आहेत हे वैशिष्ट्य. त्यामुळे लोकांचा वेळ व पैसा बचत होण्यास मदत होते. 

= प्रसिद्ध व्यक्तिमत्वे =
**1) डॉ. भालचंद्र मुणगेकर** - सुप्रसिद्ध अर्थतज्ज्ञ, नियोजन आयोगाचे माजी सदस्य, मुंबई विद्यापीठाचे माजी कुलगुरु, विद्यापीठ अनुदान आयोगाचे माजी अध्यक्ष, माजी खासदार (राज्यसभा) मा. डॉ. भालचंद्र मुणगेकर यांचे मुणगे हे जन्मगाव. त्याचे प्राथमिक शिक्षण इथेच पूर्ण झाले. आजही त्यांचे गावी घर असून वर्षातून 2-3 वेळा गावी येतात.  

=जवळपासची गावे=
* हिंदळे
* पोयरे
* जामडुल
* आचरा
*मिठबाव
* नारींग्रे
*

## संदर्भ 
१.https://villageinfo.in/
२.https://www.census2011.co.in/
३.http://tourism.gov.in/
४.https://www.incredibleindia.org/
५.https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism
६.https://www.mapsofindia.com/७.https://munage.org/

वर्ग:सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील गावे