कन्नगी

**कन्नगी** / **कण्णगी** किंवा **कण्णकी** (तमिळ: கண்ணகி), ही तमिळ साहित्यातील पाच महाकाव्यांपैकी एक असलेल्या 'इलांगो अडिगल' यांच्या 'सिलप्पतिकारम' या महाकाव्यातील मुख्य नायिका आहे. तिचे वर्णन एक पतिव्रता स्त्री म्हणून केले जाते, जिने आपला पती कोवलन याने प्रतारणा (व्यभिचार) करून सर्व संपत्ती गमावल्यानंतरही त्याला स्वीकारले. हे महाकाव्य या दाम्पत्याने आपले वैवाहिक जीवन पुन्हा सावरण्यासाठी केलेल्या प्रयत्नांचे, कोवलनवर न केलेल्या गुन्ह्याचा खोटा आळ कसा येतो आणि कन्नगीचा न्यायासाठीचा लढा याचे सविस्तर वर्णन करते. पतीला चुकीच्या पद्धतीने मृत्युदंड दिल्याच्या रागातून तिने पांड्य साम्राज्याची राजधानी असलेल्या मदुराई शहराला शाप दिला, ज्यामुळे संपूर्ण शहर भस्मसात झाले अशी आख्यायिका आहे.
तमिळ लोककथांमध्ये कन्नगीला पातिव्रत्याचे प्रतीक मानले जाते आणि दक्षिण भारत तसेच श्रीलंकेच्या काही भागांत तिला देवी म्हणून पूजले जाते.

## साहित्य 
कन्नगीचा उल्लेख संगम काळातील 'नत्रीनई' या कवितेत आढळतो. तिच्या चरित्राची अधिक विस्तारित मांडणी 'सिलप्पतिकारम' या महाकाव्यात दिसते. 'सिलप्पतिकारम' (ज्याचा अर्थ 'नूपुराची/पैंजणाची कथा' असा होतो) हे तमिळ साहित्यातील पाच महाकाव्यांपैकी एक आहे.  या महाकाव्याचे श्रेय चेर राजकुमार आणि नंतर संन्यासी बनलेल्या इलांगो अडिगल यांना दिले जाते. या ग्रंथाची रचना साधारणपणे इसवी सनाच्या २ ऱ्या ते ६ व्या शतकाच्या दरम्यान झाली असावी असा अंदाज आहे.  हे महाकाव्य ५,७३० ओळींचे असून, , यामध्ये कन्नगी आणि तिचा पती कोवलन यांची शोकांतिका मांडली आहे.

## कथानक 
कन्नगी ही पुहार येथील व्यापारी आणि जहाज कप्तान मानायकान यांची कन्या होती. तिचा विवाह एका श्रीमंत व्यापारी मासाट्टुवान यांचा मुलगा कोवलन याच्याशी झाला होता. सुरुवातीला त्यांचे वैवाहिक जीवन सुखी होते, मात्र नंतर कोवलन माधवी नावाच्या नर्तिकेकडे आकर्षित झाला. तिच्या सौंदर्यावर मोहित होऊन त्याने तिच्याशी विवाहबाह्य संबंध जोडले. त्याने आपली बहुतेक संपत्ती माधवीवर खर्च केली, ज्यामुळे त्याचे कन्नगीसोबतचे संबंध ताणले गेले.

काही काळानंतर कोवलनचा माधवीसोबत गैरसमज झाला आणि आपली सर्व संपत्ती गमावल्यानंतर त्याला आपल्या चुकीची जाणीव झाली. तो आपली पत्नी कन्नगीकडे परतला. कन्नगीने त्याला उदार अंतःकरणाने माफ केले. या दाम्पत्याने पुहार सोडून आपले नवीन आयुष्य सुरू करण्यासाठी पांड्य साम्राज्याची राजधानी असलेल्या मदुराई येथे जाण्याचा निर्णय घेतला.
मदुराईमध्ये आर्थिक चणचण भासल्यामुळे कोवलनने कन्नगीच्या दोन सोन्याच्या पैंजणांपैकी (नूपुर) एक पैंजण विकण्याचा प्रयत्न केला. त्याच काळात राजाचा सोनार, ज्याने राणी कोप्पेरुंदेवी हिचा पैंजण चोरलेला असतो, तो या संधीचा फायदा घेतो. कन्नगीचा पैंजण राणीच्या पैंजणासारखाच असल्याचे पाहून तो कोवलनवर राणीचा पैंजण चोरल्याचा खोटा आळ घालतो. या घटनेने संतप्त होऊन राजा नेदुनचेझियन याने कोवलनला कोणतीही निष्पक्ष चौकशी न करता अटक करून फाशी देण्याचा आदेश दिला.

कोवलनला फाशी दिल्यानंतर कन्नगी राजदरबारात हजर झाली आणि तिने आपल्या पतीचे निर्दोषत्व सिद्ध करून न्यायाची मागणी केली. तिने तिचा दुसरा पैंजण फोडून दाखवला, ज्यातून मौल्यवान माणके बाहेर आली; तर राणी कोप्पेरुंदेवी हिच्या पैंजणात मोती होते. जेव्हा राजाला सत्य समजले आणि आपली चूक उमजली, तेव्हा पश्चात्तापाने त्याने स्वतःचा जीव दिला. राजाच्या अन्यायामुळे आणि पतीच्या मृत्यूच्या दुःखातून राणी कोप्पेरुंदेवी हिचाही थोड्याच वेळात मृत्यू झाला.

त्यानंतर कन्नगीने मदुराई शहराला शाप दिला आणि संपूर्ण शहर भस्मसात झाले. शेवटी, देवी मीनाक्षी हिने कन्नगीला शांत केले आणि त्यानंतर तिला मोक्ष प्राप्त झाला.

## देवत्व आणि पूजा 
कन्नगीचा गौरव पातिव्रत्याचे प्रतीक म्हणून केला जातो आणि दक्षिण भारत तसेच श्रीलंकेच्या काही विशिष्ट भागांत तिला देवी म्हणून पूजले जाते. हिंदू मंदिरांमध्ये कन्नगीची विविध शिल्पे आणि कोरीव कामे आढळतात, ज्यामध्ये ती सहसा हातात पैंजण (नूपुर) धरलेली दर्शविली जाते. तमिळ लोकांमध्ये तिला 'कन्नगी अम्मन्', केरळमध्ये 'भगवती' (विशेषतः अट्टुकल भगवती) आणि श्रीलंकेतील सिंहली बौद्ध धर्मात 'पट्टिनी' म्हणून पूजले जाते. 
### दक्षिण भारत 
*सिलप्पतिकारम* आणि त्याचा पुढील भाग असलेल्या *मणीमेकलई* या ग्रंथानुसार, कोवलन आणि माधवीची मुलगी 'मणीमेकलई' हिच्या हयातीतच कन्नगीची देवी म्हणून स्तुती केली जात असल्याचे पुरावे मिळतात. *सिलप्पतिकारम*मध्ये उल्लेख आहे की, चेर राजा सेंगट्टुवन याने कन्नगीला देवत्व देऊन तिच्यासाठी एक मंदिर समर्पित केले होते. तसेच, पांड्य राजा वेट्रिवेल चेलियन याने आपल्या राज्याला दुष्काळातून आणि कन्नगीच्या शापातून मुक्त करण्यासाठी तिची प्रार्थना केली होती.  प्राचीन तमिळनाडूमध्ये कन्नगीला देवत्व प्राप्त झाले असले तरी, आधुनिक काळात तमिळनाडूतील अधिकृत धार्मिक संस्थांमध्ये तिचे स्थान कमी झाले असून, ही परंपरा श्रीलंका आणि केरळच्या काही भागांत अधिक प्रबळ राहिली आहे. तमिळनाडूतील कन्नगीची पूजा बहुधा द्रविडी लोकधर्मातील प्रचलित देवी 'मरिअम्मन' मध्ये विलीन झाली असावी असे मानले जाते.

चेर राजांनी सुरू केलेली कन्नगीची परंपरा आजही केरळमध्ये 'भगवती' पूजेच्या रूपात जतन केलेली आहे. कोडुंगल्लूर येथील भगवती मंदिराच्या 'स्थल पुराणा'त कन्नगी परंपरेचा उल्लेख आढळतो. जरी या मंदिराची मुख्य देवता भद्रकाली असली तरी, कन्नगीला या देवीचा अवतार मानले जाते आणि मदुराईच्या दहनानंतर कन्नगीने येथेच मोक्ष प्राप्त केला, अशी श्रद्धा आहे. केरळमधील अट्टुकल मंदिर, मंगला देवी कन्नगी मंदिर आणि तिरुपुरायक्कल मंदिर ही काही अशी ठिकाणे आहेत, जी कन्नगीच्या मदुराई ते चेरनाडू (केरळ) या प्रवासाशी जोडलेली आहेत.

### श्रीलंका 
श्रीलंकन लोककथेनुसार, मदुराईच्या दहनानंतर कन्नगी केरळमार्गे श्रीलंकेतील 'पुंगुडुतीवू' बेटावर (नैनातिवू जवळ) पोहोचली. तिने श्रीलंकेच्या पूर्व किनारपट्टीवरील सुमारे २५ ठिकाणांना भेटी दिल्याचे सांगितले जाते. वट्टप्पलाई येथे पोहोचण्यापूर्वी एका वृद्ध महिलेच्या वेशात तिने काही गुराख्यांकडे अन्न मागितले, ज्यांनी तिला म्हशीच्या दुधाचा 'पोंगल' दिला. तिने समुद्राच्या पाण्याने दिवा लावण्यास सांगितल्यावर मुले घाबरली, परंतु नंतर कन्नगीने आपले दैवी रूप (हजार डोळे असलेले) प्रगट केले आणि ती स्वर्गात निघून गेली. तिच्या स्मरणार्थ वैशाख महिन्यात वार्षिक उत्सव साजरा केला जातो.  ऐतिहासिक स्रोतांनुसार, राजा गजबाहू (पहिले) याने कन्नगीला 'पट्टिनी' म्हणून मान्यता देऊन तिला श्रीलंकेची रक्षक देवता म्हणून स्थापित केले.

कन्नगीला प्रामुख्याने पूर्व श्रीलंकेतील तमिळ आणि वन्नी प्रदेशातील लोकांमध्ये 'कण्णकाई अम्मन्' म्हणून पुजले जाते. जाफना साम्राज्याचा ऐतिहासिक वृत्तांत देणारा ग्रंथ *याळपाण वैपव मालाई* यानुसार, उत्तर श्रीलंकेत आर्यचक्रवर्ती राजवंशाच्या (१२१५-१६२४) राजवटीत कन्नगी पूजेला मोठी लोकप्रियता होती. कण्णकाई अम्मन् मंदिरांमध्ये गायले जाणारे श्रीलंकन महाकाव्य 'कण्णकी वळक्कुराई' हे राजा जेयवीर सिंगैआरियन (१३८०-१४१०) याने रचल्याचे मानले जाते आणि ते 'सिलप्पतिकारम'च्या कथेशी साधर्म्य राखते. किनारपट्टीवरील समुदायांमध्ये कन्नगीची श्रद्धा विशेषतः प्रबळ होती, कारण तिचे पालनपोषण समुद्राशी संबंधित वातावरणात झाले असल्याने ते तिला आपली रक्षक देवता मानत. पोर्तुगीज राजवटीत, या किनारपट्टीवरील अनेक समुदायांनी कॅथलिक धर्मात धर्मांतर केले आणि कन्नगीच्या अनेक मंदिरांचे रूपांतर चर्चमध्ये झाले. १९ व्या शतकात, जाफना येथील शैव पंथाच्या चळवळीतील कार्यकर्त्यांनी आरुमुगा नावलर यांच्या नेतृत्वाखाली कन्नगीच्या उरलेल्या काही मंदिरांचे रूपांतर राज राजेश्वरी आणि भुवनेश्वरी मंदिरांमध्ये केले. नावलर यांनी कन्नगीच्या पूजेला विरोध केला होता, कारण त्यांच्या मते ती एक जैन व्यापारी स्त्री होती.

आधुनिक पद्धतीनुसार, कन्नगीची पूजा प्रामुख्याने वर्षातून एकदा 'चतंगू' किंवा 'कडावू तिरत्तल' उत्सवाच्या वेळी केली जाते, जो प्रामुख्याने अंपारा आणि मडकलपुवा जिल्ह्यात साजरा होतो. सात दिवस चालणाऱ्या या उत्सवात 'कल्याण काल नदुथल' (लग्नाचा खांब रोवणे), 'वळक्कुराई पाडुथल' (कण्णकी वळक्कुराईच्या ओळींचे गायन) आणि 'कुलिर्थी पाडुथल' (थंडावा देणारी गाणी गाणे) यांसारख्या विधींचा समावेश होतो. उत्सवाच्या शेवटी मंदिराचा गाभारा बंद केला जातो, जो पुढच्या वर्षीचा उत्सव सुरू होईपर्यंत बंदच राहतो.
सिंहली बौद्ध लोक कन्नगीला 'पट्टिनी' म्हणून पूजतात. त्यांची कन्नगीची कथा 'सिलप्पतिकारम' पेक्षा वेगळी असून तिला गौतम बुद्धांचा अवतार मानले जाते. त्यांच्या कथेनुसार, कन्नगीचा जन्म पांड्य राजाच्या बागेत झाला होता आणि राजाने दुर्लक्ष केल्यामुळे तिचे संगोपन चोल देशाच्या बंदरावर झाले. पुढे तिने दुष्ट पांड्य राजाचा वध केला आणि नंतर बुद्धांनी तिला रक्षक देवता म्हणून नियुक्त केले. श्रीलंकेतील प्रसिद्ध 'एसाला पेराहेरा' उत्सव सुरुवातीला कन्नगी, कतरागामा, नाथा आणि विष्णू यांना समर्पित होता, ज्यामध्ये १८ व्या शतकात बुद्धांच्या दंत अवशेषांच्या मिरवणुकीचा समावेश करण्यात आला. 'पोलकेलिया' (नारळ युद्ध), 'गाममडुवा' (ग्राम विधी) आणि 'अनकेलिया' (शिंगांचा खेळ) हे पट्टिनी परंपरेचे तीन मुख्य पैलू आहेत.

श्रीलंकन तमिळ लोकांमध्ये ती 'कण्णकाई अम्मन्' म्हणून पूजनीय आहे. जाफना राज्याचा इतिहास सांगणाऱ्या *याळपाण वैपव मालाई* या ग्रंथात उत्तर श्रीलंकेत कन्नगी पूजेच्या लोकप्रियतेचे दाखले मिळतात. श्रीलंकन महाकाव्य 'कण्णकी वळक्कुराई' हे 'सिलप्पतिकारम'च्या कथेशी साधर्म्य राखणारे आहे. तटीय समुदायांमध्ये तिची विशेष श्रद्धा आहे, कारण तिचे बालपण समुद्राशी संबंधित होते.
सिंहली बौद्ध लोक कन्नगीला 'पट्टिनी' म्हणून पूजतात. त्यांच्या कथेनुसार, ती गौतम बुद्धांचा अवतार मानली जाते. श्रीलंकेतील प्रसिद्ध एसाला पेराहेरा उत्सवात सुरुवातीला कन्नगी (पट्टिनी) पूजेचे महत्त्व होते, ज्यात १८ व्या शतकात बुद्धांच्या दंत अवशेषांच्या मिरवणुकीचा समावेश करण्यात आला. 'पोलकेलिया' (नारळ युद्ध), 'गाममडुवा' आणि 'अनकेलिया' हे पट्टिनी परंपरेचे तीन मुख्य पैलू आहेत.

## लोकप्रिय संस्कृती 
कन्नगीच्या कथेवर आधारित आर. एस. मणी दिग्दर्शित *कन्नगी* (१९४२) आणि *पुंपुहार* (१९६४) हे तमिळ चित्रपट प्रदर्शित झाले. कुंचाको दिग्दर्शित *कोडुंगल्लूरम्म* हा मल्याळम चित्रपट १९६८ मध्ये प्रदर्शित झाला. ५ मे २०१६ रोजी श्रीलंकेत *पाथरी* हा सिंहली चित्रपट प्रदर्शित झाला, ज्यामध्ये कन्नगीची भूमिका अभिनेत्री पूजा उमाशंकर हिने साकारली होती.
*सिलप्पतिकारम*मधील एका दृश्याचे चित्रण करणारा, हातात पैंजण धरलेला कन्नगीचा पुतळा चेन्नईतील मरिना बीच येथे बसवण्यात आला होता. डिसेंबर २००१ मध्ये वाहतुकीस अडथळा येत असल्याचे कारण देऊन हा पुतळा तिथून हटवण्यात आला होता, जो पुन्हा २००६ मध्ये त्याच ठिकाणी स्थापित करण्यात आला.

## हे सुद्धा पहा 
* नारी शक्ती पुरस्कार
## संदर्भ 
वर्ग:हिंदू देवी
वर्ग:ऐतिहासिक व्यक्ती
वर्ग:स्त्री चरित्रलेख