रामानंदाचार्य नरेंद्रचार्य

**जगद्गुरू रामानंदाचार्य श्री स्वामी नरेंद्राचार्य** हे भारतीय धार्मिक आणि आध्यात्मिक गुरू असून महाराष्ट्रातील रामानंदाचार्य दक्षिणपीठ – नाणीजधाम यांचे पीठाधीश्वर आहेत. ते आद्य जगद्गुरू रामानंदाचार्य यांचे उत्तराधिकारी म्हणून मान्यताप्राप्त 

असून वैष्णव धर्मातील रामानंदी परंपरेतील एक प्रमुख व्यक्तिमत्व आहेत.

त्यांना २१ ऑक्टोबर २००५ रोजी अखिल भारतीय षड्दर्शन आखाडा परिषद यांच्या वतीने वैष्णव आखाडे, उप-आखाडे, चार प्रमुख संप्रदाय आणि खालसा शाखांच्या उपस्थित आयोजित समारंभात **जगद्गुरू रामानंदाचार्य** ही पदवी बहाल करण्यात आली. ही पदवी त्यांच्या रामनाम भक्तीच्या प्रचारासाठी आणि दक्षिण भारतात रामानंदी परंपरेचा प्रचार करण्यातील योगदानाची दखल लक्षात घेऊन प्रदान करण्यात आली.

जगद्गुरू रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य हे महाराष्ट्रातील रामानंदाचार्य दक्षिणपीठाचे नेतृत्व करतात, जे आद्य जगद्‌गुरू स्वामी रामानंदाचार्यांच्या परंपरेतील तीन प्रमुख पीठांपैकी एक आहे. इतर दोन पीठांमध्ये - वाराणसीतील पंचगंगा घाटावरील श्री मठ (ज्यांचे पीठाधीश्वर जगद्‌गुरू स्वामी रामनरेशाचार्य आहेत) आणि मध्यप्रदेशातील चित्रकूट येथील तुलसीपीठ (ज्यांचे पीठाधीश्वर जगद्‌गुरू स्वामी रामभद्राचार्य आहेत) यांचा समावेश आहे. 

त्यांच्या आध्यात्मिक मार्गदर्शन व मानवतावादी उपक्रमांद्वारे नरेंद्राचार्य यांनी समकालीन भारतात रामानंदी परंपरेच्या संवर्धन आणि प्रसारामध्ये मोलाचे योगदान दिले आहे.

## जन्म आणि आरंभीचे जीवन 
नरेंद्राचार्य यांचा जन्म २१ ऑक्टोबर १९६६ रोजी रात्री १० वाजता, महाराष्ट्र राज्यातील रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नाणीज या गावात झाला. हा दिवस आश्विन शुद्ध अष्टमी आणि नवरात्री उत्सवाचा प्रसंग होता. कोकण किनाऱ्यावर वसलेले नाणीज हे गाव आपल्या नैसर्गिक सौंदर्य, आंबा, फणस, काजू, नारळ व सुपारीच्या समृद्ध शेतीसाठी प्रसिद्ध आहे. "नाणीज" हे नाव संस्कृतमधील "ना" (नाही) आणि "निज" (झोप) या शब्दांपासून निर्माण झालेले मानले जाते ज्याचा अर्थ असा की जे कधी झोपत नाही सदैव जागृत, सजग आणि आध्यात्मिक चैतन्यपूर्ण स्थान.

#### कुटुंब आणि वंशपरंपरा 
नरेंद्राचार्य यांचा जन्म श्री दत्तात्रेय महाराजांचे भक्त असलेल्या सुभद्रा आणि बाबुराव गोविंदराव सुर्वे यांच्या घरी झाला. सुर्वे कुटुंब हे सूर्यवंशीय (सूर्यवंशातील) असून, वसिष्ठ गोत्राचे आहे. त्यांचे कुलदैवत म्हणजे तुळजापूरची श्री भवानी माता आणि देवक म्हणजे पंचपल्लव (पाच पवित्र पाने) व सूर्यफूल.

#### बालपणातील आध्यात्मिक प्रवृत्ती 
बालवयापासूनच नरेंद्राचार्य यांना आध्यात्मिक साधना व भक्तीचे प्रगाढ आकर्षण होते. विशेषतः त्यांच्या आई सुभद्रांच्या प्रेरणेने त्यांना श्री दत्तात्रेयांप्रती अतिशय गाढ भक्ती निर्माण झाली. ते बालपणीच अत्यंत एकाग्र, चिकाटीने प्रयत्न करणारे होते- मग ते भक्ति-साधना असो, सामाजिक कार्य असो किंवा ग्रामकार्य. त्यांच्या बालपणीच्या अनेक अनुभवांतून असे दिसून येते की त्यांच्याकडे असामान्य जागरुकता व अंतर्जानशक्ती होती जसे की घटनेचा पूर्वानुमान करणे किंवा समोरचा काय म्हणणार आहे हे आधीच जाणणे. या गुणांना त्यांच्या लहान वयातील आध्यात्मिक संवेदनशीलतेची चिन्हे मानले गेले.

#### आरंभीचे अनुभव आणि कृती 
लहानपणीच नरेंद्राचार्य हे अतिशय ध्यानस्थ व एकाग्रचित्त असल्याचे दिसून येते. एक उदाहरण सांगितले जाते, एकदा ते ध्यानस्थ बसले असताना त्यांच्या अंगावर एक लहान विंचू आला, परंतु ते अचल अवस्थेत ध्यानात मग्न राहिले; हे त्यांच्या एकाग्रतेचे प्रतीक मानले जाते. लहानपणापासूनच नरेंद्राचार्य यांच्यात नेतृत्वगुण, संघटनशक्ती आणि सामूहिक कार्याची आवड दिसून येत होती. इयत्ता पाचवी-सहावीत असतानाच त्यांनी आपल्या गावात सार्वजनिक दत्तजयंती उत्सवाचे आयोजन सुरू केले ही परंपरा आजही नाणीजधाममध्ये सुरू आहे. कोकणात होळी हा सण प्रामुख्याने वयस्कर लोक साजरा करतात, पण सुमारे वयाच्या दहाव्या-अकराव्या वर्षी नरेंद्राचार्यजींनी आणि त्यांच्या मित्रांनी फाल्गुन शुद्ध पंचमी ते पौर्णिमा दरम्यान बालहोळी उत्सव सुरू केला ही प्रथा आजही सुरू असून त्यांच्या बालपणातील सामाजिक संघटनशीलतेचे द्‌योतक आहे.स्वामी नरेंद्राचार्य महाराज यांचे बालपण अतिशय भक्तिमय व आनंदात गेले कारण ते खुद्द दत्तांचे अवतार आहेत.

#### शैक्षणिक आवड आणि दृष्टीकोन 
शालेय जीवनात नरेंद्राचार्य यांना गणित, विज्ञान आणि इतिहास या विषयांत विशेष रुची होती. गणितातील त्यांची प्रावीण्यता नंतर त्यांच्या आध्यात्मिक ज्ञानप्रसार आणि माहिती तंत्रज्ञान (IT) च्या साहाय्याने सामाजिक कार्याचे व्यवस्थापन या दृष्टीकोनावर प्रभाव टाकणारी ठरली. त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली सुमारे १५० ते २०० आयटी तज्ञांचे एक संघ त्यांच्या संकल्पनांवर आधारित अनेक सॉफ्टवेअर प्रणाली विकसित करत आहे. अहवालांनुसार, त्या सर्व प्रणालींमधील बहुतांश मुख्य तर्करचना (core logic) स्वतः नरेंद्राचार्य यांनी दिली आहे.

निरीक्षकांच्या मते, त्यांच्या शालेय अभ्यासातील विषयांतील आवड, नेतृत्वगुण आणि धोरणात्मक विचारशक्ती यांनी, त्यांना शिक्षण आणि तंत्रज्ञानासोबत आध्यात्मिक आचरणाची सांगड घालण्याच्या कार्यात पुढे नेले.

## आध्यात्मिक प्रवास आणि नेतृत्व 
#### आध्यात्मिक मार्गदर्शन आणि कौटुंबिक जीवन 
स्वामी नरेंद्राचार्यांचे आराध्य दैवत म्हणजे श्री गजानन महाराज, शेगाव, जे ब्रह्मज्ञान आणि आत्मचेतना यावरील आपल्या शिकवणीसाठी प्रसिद्ध आहेत. त्यांच्या जीवनातील या मार्गदर्शनानेच त्यांचा आध्यात्मिक मार्ग आणि वैराग्याचा दृष्टीकोन आकार घेतला. या काळातच त्यांचा सरकारी नोकरीसारख्या सांसारिक कार्यावरील रस कमी झाला. सामाजिक प्रथेनुसार, त्यांच्या पालकांनी १५ ऑक्टोबर १९८५ रोजी त्यांचा विवाह शोभना रसाळ (जन्म २ जून १९६८) यांच्याशी लावला ज्या नंतर सुप्रिया नरेंद्र सुर्वे या नावाने ओळखल्या गेल्या.

या दाम्पत्याला २४ ऑक्टोबर १९८८ रोजी कानिफनाथ नावाचा एक पुत्र झाला. कुटुंबाने हे त्यांच्या सांसारिक जबाबदाऱ्यांच्या पूर्ततेचे चिन्ह मानले; परंतु असे सांगितले जाते की नरेंद्राचार्य यांनी या जबाबदाऱ्यांच्या पूर्ततेतूनच अधिक गाढ आध्यात्मिक जीवनाकडे जाण्याची प्रेरणा घेतली. हा काळ त्यांच्या वैराग्य आणि आध्यात्मिक सेवेकडे अधिक झुकण्याचा प्रारंभबिंदू ठरला.

#### आध्यात्मिक गुरू व परंपरा 
नरेंद्राचार्य यांची साधना श्री गजानन महाराज, शेगाव यांच्या उपासनेने प्रेरित होती. हळूहळू लोक त्यांच्याकडे आध्यात्मिक मार्गदर्शन आणि व्यवहारिक सल्ल्यासाठी येऊ लागले. त्यांचे मार्गदर्शन स्पष्ट, सोपे आणि व्यावहारिक म्हणून ओळखले जात होते. काळानुसार त्यांच्या सभोवती भक्तसमुदायाची एक वलयं निर्माण झाली जी सामूहिक भजन, नामस्मरण आणि भक्तिप्रवृत्तीच्या कार्यक्रमांत सहभागी झाली. १९८९ साली, त्यांच्या निवासस्थानी श्री गजानन महाराजांचा प्रकट दिन उत्सव प्रथमच साजरा करण्यात आला.

#### दीक्षा आणि गुरू परंपरा 
३० जानेवारी १९९१ रोजी नरेंद्राचार्य यांनी समर्थ सद्‌गुरू काडसिद्धेश्वर महाराज यांना आपले आध्यात्मिक गुरू म्हणून स्वीकारले आणि दीक्षा प्राप्त केली. ही दीक्षा इंचगिरी संप्रदाय किंवा निम्बार्काचार्य गुरू परंपरेशी संबंधित आहे, ज्याची मुळं भगवान दत्तात्रेयांचे शिष्य आणि नवनाथ सिद्धांपैकी एक रेवण सिद्धनाथ यांच्याकडे जातात.

ही परंपरा नंतर नारायणराव (गुरू लिंग जंगम महाराज), रघुनाथप्रिय महाराज (तंजावूर, तमिळनाडू), भाऊसाहेब महाराज (उमदी इंचगिरी) आणि समर्थ सद्‌गुरू सिद्धरामेश्वर महाराज (पठरी, सोलापूर) यांच्या मार्गे पुढे आली. यानंतर ही परंपरा समर्थ मुप्पिन कडसिद्धेश्वर महाराज कणेरी मठ, कोल्हापूरचे २६वे आचार्य यांच्या हाती आली.

त्यांच्या मार्गदर्शनाखालीच नरेंद्राचार्य यांनी या आध्यात्मिक परंपरेत औपचारिक प्रवेश केला.

#### आश्रम स्थापना आणि स्व-स्वरूप संप्रदाय 
एप्रिल १९९१ मध्ये नरेंद्राचार्य यांनी महाराष्ट्रातील नाणीज येथील आपल्या पितृभूमीवर आश्रमाची स्थापना केली, उ‌द्देश होता - भक्तिमार्गाचा प्रसार करणे आणि आध्यात्मिक मार्गदर्शन उपलब्ध करणे. 

२४ फेब्रुवारी १९९२ रोजी त्यांनी औपचारिकरित्या स्व-स्वरूप संप्रदाय ची स्थापना केली, हा संप्रदाय स्व-चेतना (self-realization) आणि सामाजिक जबाबदारी यांचा संगम घडवणारा आहे. या संप्रदायाचा मुख्य संदेश आहे - **तुम्ही जगा, दुसऱ्याला जगवा**. हा संदेश व्यक्तिगत प्रगती आणि सामूहिक कल्याणाचे प्रतीक आहे.

#### तत्त्वज्ञान आणि शिकवण 
नरेंद्राचार्य यांच्या शिकवणींमध्ये सेवा, शिक्षण आणि हिंदू सांस्कृतिक व आध्यात्मिक परंपरांचे संवर्धन हे केंद्रस्थानी आहेत. ते नीतिमूल्यपूर्ण जीवन, सामाजिक जबाबदारी आणि आध्यात्मिक शिस्त यांना मानवी जीवनाचे मुख्य आधारस्तंभ मानतात. 

त्यांचा मुख्य संदेश आहे - तुम्ही जगा, दुसऱ्याला जगवा.

हा संदेश यावर भर देतो की व्यक्तीचे आचरण नैतिक व आध्यात्मिक मूल्यांशी सुसंगत असावे. त्यांच्या मतानुसार, मानवी जीवन हे स्व-प्राप्ती (self-realization) आणि परमात्म्याशी एकरूप होण्याची (सायुज्य मुक्ती) एक अद्वितीय संधी आहे. ते समाजातील वंचित घटकांबद्दल करुणा हे प्रत्येकाचे आध्यात्मिक कर्तव्य आहे असे सांगतात आणि सत्य, शिस्त, व निःस्वार्थ सेवा (सेवा) यांचा आग्रह धरतात.

त्यांचे तत्त्वज्ञान "त्रिसूत्री" या रुपात मांडले जातेः

१. डोळे विद्यानवादी ठेवा.

२. मन अध्यात्मवादी ठेवा.

३. बुद्धी वास्तववादी ठेवा.

ही चौकट व्यक्तीला श्रद्धा, विवेक आणि व्यवहार्यता यांचा समतोल राखण्यास प्रेरित करते. ते शिकवतात की साधना (spiritual practice), सेवा (selfless service), आणि आचरण (ethical conduct) या तिन्हींच्या संगमातूनच अर्थपूर्ण जीवन घडते.

#### कार्य आणि उपक्रम 
नरेंद्राचार्य आपल्या आश्रमाशी संलग्न असलेल्या संस्थांमार्फत धार्मिक, शैक्षणिक आणि सामाजिक कार्यक्रमांचे नेतृत्व करतात. त्यांचे कार्यक्षेत्र शिक्षण, पर्यावरण, प्रशासन, साहित्यनिर्मिती आणि मानवसेवा या क्षेत्रांत विस्तारलेले आहे, विशेषतः महाराष्ट्र आणि गोवा राज्यांमध्ये. त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली दरवर्षी २१ ऑक्टोबर रोजी आध्यात्मिक दिनदर्शिका प्रकाशित केली जाते. या दिनदर्शिकेत भक्ती आचरणाशी संबंधित महत्त्वाच्या तिथी नमूद केल्या जातात आणि अनुयायी त्या दिवशी सामूहिक ध्यान व प्रार्थना करतात.

## अखाडा परिषदेतील मान्यता 
#### अखिल भारतीय अखाडा परिषदेची दखल 
२००३ च्या नाशिक कुंभमेळ्यात नरेंद्राचार्य यांच्या आध्यात्मिक आणि सामाजिक कार्याची दखल वरिष्ठ संतांनी घेतली. त्या वेळी अखिल भारतीय षड्दर्शन अखाडा परिषदेचे अध्यक्ष महंत ज्ञानदास महाराज यांनी त्यांना परंपरागत साधू परंपरेत सामील होण्याचे आमंत्रण दिले.

११ एप्रिल २००४, उज्जैन कुंभमेळ्यात त्यांना निर्वाणी अखाड्यात औपचारिकरित्या शिष्य म्हणून स्वीकारण्यात आले आणि "महंत नरेंद्रदास" हे नाव देण्यात आले.

दक्षिण भारतात स्वतंत्र वैष्णव धार्मिक पीठ नसल्याचे लक्षात घेऊन आणि त्यांच्या नेतृत्वगुणांची दखल घेऊन, वैष्णव आखाड्‌यांच्या सदस्यांनी त्यांना जगद्‌गुरू रामानंदाचार्य म्हणून नियुक्त करण्याचा प्रस्ताव मांडला, जेणेकरून वैष्णव धर्माचा व भक्तिमार्गाचा व्यापक प्रसार साधता येईल.

#### जगद्‌गुरू रामानंदाचार्य पट्टाभिषेक 
नरेंद्राचार्य यांच्या आध्यात्मिक, धार्मिक आणि सामाजिक कार्याच्या विस्तारामुळे, अखिल भारतीय षड्‌दर्शन अखाडा परिषदेने त्यांना वैष्णव परंपरेतील आद्य जगद्‌गुरू रामानंदाचार्याचे उत्तराधिकारी म्हणून मान्यता दिली.

२१ ऑक्टोबर २००५ रोजी अयोध्या येथे त्यांच्या पट्टाभिषेक समारंभाचे आयोजन करण्यात आले, ज्यात महंत ज्ञानदास महाराज, अखाडा परिषदेचे सदस्य, निर्वाणी, निर्मोही व दिगंबर अखाडे व त्यांचे उप-अखाडे, चतुःसंप्रदायांचे प्रमुख, वैष्णव खालसा संघटना तसेच उदासीन, मोठे उदासीन व निर्मल अखाड्यांचे प्रतिनिधी उपस्थित होते. या समारंभात त्यांना औपचारिकरित्या "**जगद्‌गुरू रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य**" म्हणून अभिषिक्त करण्यात आले.

#### रामानंदी परंपरेतील योगदान 
नरेंद्राचार्य हे समकालीन रामानंदी परंपरेतील प्रमुख संत असून, त्यांनी धार्मिक ज्ञानाचा प्रसार आणि आध्यात्मिक जागृतीचा प्रचार यासाठी महत्त्वपूर्ण कार्य केले आहे. त्यांनी शास्त्राध्ययन आणि धर्मशिक्षण अधिक सर्वसामान्यांसाठी उपलब्ध करण्यासाठी अनेक मठ आणि केंद्रे स्थापन केली आहेत. ही केंद्रे आता केवळ उपासनेसाठी नसून ज्ञान, साधना आणि सांस्कृतिक शिक्षणाची केंद्रे म्हणूनही कार्यरत आहेत.

त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली शास्त्रांचा अभ्यास, अध्यात्म आणि विज्ञान यांचा संगम साधला गेला आहे. २०१९ पासून, ते दररोज सकाळी ६ ते ७ वाजेपर्यंत ऑनलाइन अध्यात्म वर्ग घेतात, ज्यात गंभीर आध्यात्मिक संकल्पना सोप्या भाषेत समजावल्या जातात. २०१६ पासून, दर रविवारी डिजिटल सत्संगाचे आयोजन केले जाते, ज्यामुळे सामूहिक भक्ती आणि अखंड जप संस्कार वृद्धिंगत झाले आहेत. त्यांच्या दृष्टिकोनानुसार भक्ती ही फक्त विधी नसून जीवनशैली आहे, ज्यात सेवा, सहकार्य आणि सामूहिक सहभाग यांना महत्त्व आहे.

रामानंदी परंपरेतील पारंपरिक वैष्णव भक्तीला त्यांनी विशिष्टअद्वैत तत्त्वज्ञानाच्या रूपात सुसंरचित आणि सर्वांसाठी सुलभ केले आहे. ते गंभीर तात्त्विक विषय साध्या भाषेत मांडतात, त्यामुळे भक्तीचा मार्ग सर्वसामान्य जनतेसाठी समजण्यास सुलभ झाला आहे. ते जात, वर्ग, लिंग किंवा सामाजिक स्तर यांच्या भेदाशिवाय भक्तीचे समान अधिकार अधोरेखित करतात. त्यांच्या शिकवणीत शरणागती (प्रपत्ती) ही सर्वांसाठी खुली आहे भक्ती ही फक्त संन्याशांची गोष्ट नसून प्रत्येक व्यक्तीसाठी उपलब्ध मार्ग आहे.

#### दक्षिणपीठाची स्थापना 
या प्रसंगीच नाणीज यास रामानंदाचार्य दक्षिणपीठ नाणीजधाम म्हणून मान्यता देण्यात आली. हे आद्य जगद्‌गुरू रामानंदाचार्यांचे दक्षिणेतील आध्यात्मिक आसन आहे. तीन प्रमुख पीठे

**1.** **श्री मठ - पंचगंगा घाट, वाराणसी**

पीठाधीश्वरः जगद्‌गुरू रामानंदाचार्य रामनरेशाचार्य

**2. तुलसीपीठ - चित्रकूट, मध्यप्रदेश**

पीठाधीश्वरः जगद्‌गुरू रामानंदाचार्य रामभद्राचार्य

**3. रामानंदाचार्य दक्षिणपीठ नाणीजधाम, महाराष्ट्र**

पीठाधीश्वरः जगद्‌गुरू रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य

या मान्यतेमुळे ते रामानंदी परंपरेतील प्रमुख नेते म्हणून स्थापित झाले आणि दक्षिण भारतातील वैष्णव परंपरेचा विस्तार साधला गेला.

## संदेश 
"तुम्ही जगा, दुसऱ्याला जगवा"

जगद्‌गुरू रामानंदाचार्य स्वामी नरेंद्राचार्य नीतिक आचरण, निःस्वार्थ सेवा आणि आध्यात्मिक साधना यावर आधारित जीवनाचा उपदेश करतात. त्यांच्या मते मानवी जीवन हे देवाशी एकरूप होण्यासाठीची संधी आहे. ते सांगतात की आपले आचरण, मूल्ये आणि जीवनपद्धती अशा असाव्यात की त्या इतरांना प्रेरणा देतील आणि समाजाच्या उन्नतीस हातभार लावतील.

## कार्य आणि सामाजिक उपक्रम 
नरेंद्राचार्य यांच्या मार्गदर्शनाखाली जगद्‌गुरू नरेंद्राचार्य महाराज संस्थान आणि संजीवन ट्रस्ट यांसारख्या अनेक संस्था शिक्षण, आरोग्य, समाजकल्याण, पर्यावरण आणि आध्यात्मिक शिक्षणाच्या क्षेत्रात कार्यरत आहेत.

#### शिक्षण 
ग्रामीण व आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल मुलांसाठी फ्री इंग्रजी माध्यम शाळा आणि महावि‌द्यालये स्थापन केली गेली आहेत. संस्थान अंतर्गत चालणाऱ्या वैदिक पाठशाळांमध्ये वेदाध्ययन आणि पुरोहित प्रशिक्षण दिले जाते. आणि महावि‌द्यालये स्थापन केली गेली आहेत. संस्थान अंतर्गत चालणाऱ्या वैदिक पाठशाळांमध्ये वेदाध्ययन आणि पुरोहित प्रशिक्षण दिले जाते. मुलींसाठी स्वतंत्र संस्था स्थापून स्त्रियांच्या वैदिक शिक्षण व सहभागाला प्रोत्साहन दिले जाते.

#### आरोग्य व मानवसेवा 
संस्थानमार्फत मोफत रुग्णवाहिका सेवा, वैद्यकीय शिबिरे, रक्तदान मोहिमा, व्यसनमुक्ती कार्यक्रम, आणि आपत्तीग्रस्तांना अन्न, औषधे व साहाय्य दिले जाते. अपंग व अल्पआय वर्गातील लोकांसाठी आर्थिक आणि वैद्यकीय मदत पुरवली जाते.

#### सामाजिक सुधारणा 
संस्थानने अंधश्रद्धाविरोधी जनजागृती, युवक व महिला सक्षमीकरण, आणि घरवापसी उपक्रम राबवले आहेत.

#### पर्यावरण संवर्धन 
त्यांच्या नेतृत्वाखाली वसुंधरा पायी दिंडी या वार्षिक पदयात्रे‌द्वारे हवामान बदल व पर्यावरण रक्षणाचा संदेश दिला जातो. वृक्षारोपण, पाणी संवर्धन, नवीकरणीय ऊर्जा आणि स्वच्छता मोहिमा राबविल्या जातात. ग्रीन व्हिलेज मोहिमेअंतर्गत अनेक गावांना शाश्वत पर्यावरणीय पद्धतीकडे प्रेरित करण्यात आले आहे.

#### तंत्रज्ञान व डिजिटल उपक्रम 
शिक्षण व धर्मप्रसारासाठी आयटी सॉफ्टवेअर प्रणाली विकसित करण्यात आल्या आहेत. YouTube आणि WhatsApp सारख्या माध्यमांतून धार्मिक प्रवचने, शैक्षणिक माहिती आणि सामाजिक कार्यक्रमांचे प्रसारण केले जाते.

#### संस्कृती आणि अध्यात्म 
नाणीजधाम आणि संलग्न केंद्रांवर साप्ताहिक सत्संग, वारी, नववर्ष सोहळे, आणि भजन संध्याकाळी आयोजित केल्या जातात. नरेंद्राचार्य यांच्या मार्गदर्शनाखाली संस्थानतर्फे *‘धर्मक्षेत्र नाणीजधाम’* हे मासिक प्रकाशित केले जाते. या मासिकामध्ये भारतीय संस्कृती, इतिहास, नीतिशास्त्र आणि धार्मिक परंपरांवरील लेखांचा समावेश असून, सनातन धर्माबद्दल जागरूकता निर्माण करणे आणि वाचकांमध्ये सांस्कृतिक शिक्षणाचा प्रसार करणे हा त्याचा प्रमुख उद्देश आहे.. तसेच माँ नर्मदा परिक्रमा सेवा अंतर्गत यात्रेकरूंना अन्न व निवास व्यवस्था पुरविली जाते.

#### आध्यात्मिक आणि सांस्कृतिक वारसा संवर्धन 
*ज्ञानपीठ* या नावाने एक केंद्र स्थापन करण्यात आले आहे, ज्यामध्ये विविध भारतीय भाषांमधील प्रवचनकार आणि आध्यात्मिक शिक्षकांना प्रशिक्षण दिले जाते. या केंद्राच्या कार्यात धार्मिक शिक्षण, पारंपरिक ज्ञानप्रणालींचा अभ्यास आणि प्रसार यावर विशेष भर दिला जातो.

वैदिक आणि सनातन वारसा जपण्यासाठीच्या प्रयत्नांच्या एक भाग म्हणून, संस्थानतर्फे कुंभमेळ्यासारख्या प्रमुख धार्मिक संमेलनांदरम्यान विविध उपक्रम राबविण्यात आले आहेत. या उपक्रमांमध्ये आरोग्य आणि आपत्कालीन सेवा शिबिरे, स्वच्छता मोहिमा, यात्रेकरूंकरिता अन्नदान व्यवस्था तसेच सांस्कृतिक आणि धार्मिक आचारांविषयी जनजागृती कार्यक्रमांचा समावेश आहे.

#### देहदान व अवयवदान 
२०१६ साली नरेंद्राचार्य यांनी मरणोत्तर देहदानासाठी अभियान सुरू केले, ज्याअंतर्गत ५६,००० हून अधिक अर्ज वैद्यकीय शिक्षण संस्थांकडे पाठवले गेले. फेब्रुवारी २०२५ मध्ये त्यांनी अवयवदान मोहिमेचा विस्तार केला. ज्यात डोळे, त्वचा व अन्य अवयवदानाचे प्रोत्साहन दिले गेले. या अभियानाला व्यापक प्रतिसाद मिळाला आणि अनेक यशस्वी अवयवदान प्रकरणे पूर्ण झाली.

#### साहित्यनिर्मिती 
नरेंद्राचार्य यांची एक प्रमुख रचना आहे - श्री लीलामृत, सुमारे ३,००० ओर्वीचा काव्यग्रंथ, केवळ १८ दिवसांत पूर्ण केला आहे. त्यांचे लेखन काव्य, तात्त्विक ग्रंथ, आणि भक्तिसाहित्य यामध्ये पसरलेले आहे, आणि त्यांचा उद्देश धार्मिक संकल्पना सर्वसामान्यांसाठी सुलभ करणे हा आहे.

#### वारसा आणि प्रभाव 
नरेंद्राचार्य यांना अनुयायी असा संत मानतात जो धर्म आणि समाजकार्यात समतोल राखतो. नरेंद्राचार्य यांना अनुयायी असा संत मानतात जो धर्म आणि समाजकार्यात समतोल राखतो. त्यांचे कार्य शिक्षण, आरोग्य, पर्यावरण संरक्षण आणि तंत्रज्ञानाधारित समाजसेवा या क्षेत्रांत पसरलेले आहे. स्वतंत्र व स्थानिक अहवालांनुसार त्यांनी पारंपरिक धर्मशिक्षण आणि आधुनिक सामाजिक सहभाग यांचा अ‌द्वितीय संगम साधला आहे.

## सन्मान आणि पुरस्कार 
नरेंद्राचार्य यांना राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर अनेक पुरस्कार आणि सन्मान मिळाले आहेत.

२००० - शिवतेज पुरस्कारः सामाजिक व धार्मिक सेवेसाठी.

११ एप्रिल २००४ धर्माचार्य आणि पीठाधीश्वर पदवी उज्जैन येथे.

२१ ऑक्टोबर २००५ - जगद्‌गुरू रामानंदाचार्य पदवी अयोध्या येथे.

२६ मे २००८ - समाजसेवा पुरस्कारः सावरकर स्मारक, मुंबई.

५ डिसेंबर २००८ - वीर जीव महाला पुरस्कारः वाई, सातारा.

२५ मे २००९ - वीर सावरकर पुरस्कारः विक्रम सावरकर, मुंबई.

२० फेब्रुवारी २०१० - राष्ट्रसंत पदवीः शिवप्रतिष्ठान, कोल्हापूर.

२० ऑगस्ट २०१० - धर्माचार्य ब्रह्मचारी विश्वनाथजी पुरस्कारः डॉ. मोहनराव भागवत यांच्या हस्ते.

१४ एप्रिल २०१२ - आंतरराष्ट्रीय शांतता सन्मानः अमेरिकेतील जे.एन.एम.जी. फाउंडेशन, न्यू यॉर्क,

२३ डिसेंबर २०१६ - धर्मसंस्कृती महाकुंभ पुरस्कारः बद्रीनाथाचे जगद्‌गुरू शंकराचार्य श्री वासुदेवानंद सरस्वती यांच्या हस्ते.

१४ जून २०२२ - राज्यस्तरीय रक्तदान गौरवः महाराष्ट्र राज्य रक्त संक्रमण परिषदेमार्फत.

१४ फेब्रुवारी २०२५ - मराठा समाजरत्न पुरस्कारः अखिल भारतीय मराठा महासंघाकडून.

२० फेब्रुवारी २०२५ - राज्यस्तरीय रक्तदान गौरव (दुसऱ्यांदा): महाराष्ट्र सरकारकडून.

१४ जून २०२५ - इंडियन रेड क्रॉस सोसायटी सन्मानः तेलंगणाचे राज्यपाल जिष्णु देव वर्मा यांच्या हस्ते, "वर्ल्ड ब्लड डोनर डे" निमित.

## संदर्भ