open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
तुप्पा

**तुप्पा** हे भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील नांदेड जिल्ह्यातील नांदेड तालुक्यातील एक गाव आहे.
## पार्श्वभूमी
तुप्पा हे गाव महाराष्ट्र राज्यातील नांदेड या जिल्ह्यातील नांदेड तालुक्यातील तुप्पा हे गाव आहे

शैक्षणिक माहिती : 

                          तुप्पा या गावात एक जिल्हा परिषद शाळा आहे येथे 7 वी पर्यंत शिक्षण दिले जाते, पुढील शिक्षणासाठी बाहेर गावी जावे लागते 

                तुप्पा या गावात 3500च्या जवळपास लोकसंख्या  आहे , येथील लोक प्रामुख्याने शेती हा व्यवसाय करतात, शेती मध्ये प्रामुख्याने सोयाबीन,मूग, उडीद,कापूस,हरभरा इ पीक घेतात 

तुप्पा या गावात एक आड आहे 

तुप्पा या गावातील लोक दुधाचा व्यवसाय करतात 

या गावात जाताना गावाच्या सुरुवातीस ग्रामपंचायत आहे 

तुप्पा ह्या गावात अनेक जाती धर्माचे लोक राहतात त्या मध्ये हिंदू,मुस्लिम,बोद्ध,न्हावी,मारवाडी ,घीसडी इ लोक राहतात 

धार्मिक स्थळ : तुप्पा या गावात एक हनुमान मंदिर आहे, एक मस्जिद आहे,एक एक बोद्ध विहार आहे

तुप्पा या गावात छत्रपती शिवाजी महाराजांचा पुतळा आहे

तुप्पा या गावात कावीळ या रोगावर उपचार केला जातो 

तुप्पा या गावात एक सरकारी दवाखाना आहे 

तुप्पा ग गावात जास्त प्रमाणात कदम आडनावाचे लोक राहतात 

तुप्पा येथे अंगणवाडी शाळेत जे खाऊ वाटप करतात त्याचा कारखाना आहे (सुगडी)

तुप्पा येथे सर्व जाती धर्माचे लोक एकमेकांसोबत गुण्या गोविंदाने,आनंदाने राहतात.
## भौगोलिक स्थान
## हवामान
नैऋत्य मान्सूनमुळे पडणाऱ्या पावसाळ्याचा ऋतू वगळता येथील हवामान सर्वसाधारणपणे कोरडेच असते. येथे वर्षात चार ऋतू असतात. हिवाळा हा नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी अखेरपर्यंत असतो. त्यानंतर येणारा उन्हाळा मात्र जूनच्या पहिल्या आठवड्यापर्यंत खेचला जातो. नैऋत्य मान्सूनचा पाऊस त्याच्या पाठोपाठ येतो आणि ऑक्टोबरच्या पहिल्या आठवड्यापर्यंत टिकतो. शेष ऑक्टोबर आणि नोव्हेंबरचा पूर्वार्ध हा मान्सूनोत्तर गरमीचा काळ असतो. सरासरी वार्षिक पर्जन्यमान ९७५ मि.मी.आहे. नैऋत्य मोसमी वाऱ्यापासून पडणाऱ्या पावसाचे प्रमाण एकूण वार्षिक पर्जन्याच्या ८० टक्के आहे. जुलै आणि ऑगस्ट हे वर्षातील सर्वाधिक पर्जन्याचे महिने आहेत.

## लोकजीवन
## प्रेक्षणीय स्थळे
## नागरी सुविधा
## जवळपासची गावे
## संदर्भ
#https://villageinfo.in/
#https://www.census2011.co.in/
#http://tourism.gov.in/
#https://www.incredibleindia.org/
#https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism
#https://www.mapsofindia.com/ 
#https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics
#https://www.weather-atlas.com/en/india-climate 
वर्ग:नांदेड तालुक्यातील गावे
वर्ग:नांदेड जिल्ह्यातील गावे
जयसिंगराव तलाव

**जयसिंगराव तलाव** हा कागल शहरातील एक तलाव आहे.
इवलेसे|जयसिंगराव तलावाचे दृश्य |अल्ट=

## स्थापना
हा तलाव राजर्षी छ. शाहू महाराजांनी कागल गावच्या पाणी पुरवठ्यासाठी स. न. १८९२ ते १८९४ या काळात बांधून घेतला. तलावाचे क्षेत्र ७६एकर २१ गुंठे इतके असुन बंधारा १८०० फूट आहे. तलावाच्या बांधकामास त्यावेळी १९२।- रुपये इतका खर्च आला.हा तलाव १९४८ साली कागल नगरपरिषदेस हस्तांतरित करण्यात आला.

## परिसर
जयसिंगराव तलाव हा गेली १२० वर्षे कागलच्या सौंदर्यात भर घालत असून कागल नगराची तहान भागवत आहे. हाच तलाव आपल्या परिसरात अतिशय विपुल पक्षीसौंदर्यही बाळगून आहे. हिवाळ्यात स्थानिक व स्थलांतरीत पाहुण्यांनी तलावाचा परिसर गजबजून जातो. अतिशय योग्य असा नैसर्गिक अधिवास आणि सुरक्षितता यामुळे प्रत्येक वर्षी येणाय्रा पाहूण्यांची संख्या वाढतच आहे.
कोल्हापूर कागल रस्त्यावर लक्ष्मी टेकडी उतरत असताना पूर्वेस जयसिंगराव तलाव नजरेस पडतो. तलावाच्या शताब्दी वर्षानिमित्त नगरपालिका प्रशासनाने कच्च्या बंधाऱ्याचे भरीकरण व अतिशय सुंदर असे सुशोभीकरण केले आहे. नगरपालिका प्रशासन व कागलचे नागरिक तलावच्या स्वच्छतेसठी जागरूक आहेत. 

## संदर्भ
वर्ग:कोल्हापूर जिल्हा
वर्ग:महाराष्ट्रामधील जलाशये
वर्ग:कागल तालुका
जोडपरळी

**जोडपरळी** हे भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील परभणी जिल्ह्यातील परभणी तालुक्यातील एक गाव आहे.
## पार्श्वभूमी
जोडपरळी

परभणी जिल्ह्यापासून 36 किलोमीटर अंतरावर जोडपरळी हे गाव वसलेले आहे.

शैक्षणिक माहिती...

जोडपरळी या गावात एक जिल्हा परिषद प्राथमिक शाळा इयत्ता पहिली ते सातवी पर्यंत आहे.तसेच गावात दोन अंगणवाड्या आहेत.

मंदिरे...

जोडपरळी या गावात उत्तर दिशेला दक्षिण मुखी हनुमान मंदिर आहे.तसेच गावात देवीचे मंदिर आहे.महानुभाव पंथातील श्री दत्तात्रय स्वामींचा मठ आहे.तसेच गावात डॉ बाबासाहेब आंबेडकर व गौतम बौद्ध यांचा पुतळा आहे.जोडपरळी या गावात 3000 लोकसंख्या असून येथे मराठा,ब्राह्मण,सुतार सोनार,बौद्ध,मातंग,कोळी,ना व्ही इत्यादी जातींचे लोक राहतात.

प्रामुख्याने जोडपरळी या गावातील 55% लोकांचे आडनाव काळे आहे.व 40% लोकांचे आडनाव राऊत आहे. तसेच गावात कदम, रासवे,सूर्वसे, लोणकर,लांडगे,सुगंधे,बेकटे, साळवे,गायकवाड,विभुते, पडोळे,,भालेराव,कदम, गरूड या आडनावाचे लोक राहतात.

जोडपरळी या गावात पूर्णा नदी उत्तरेकडून आली असून ती पूर्वेकडून दक्षिणेकडे वळसा घालत जाते.

या गावात 4-5 विहीरी तसेच बोअरवेल देखील आहेत.

व्यवसायः

  या गावातील लोकाची  बाजारपेठ परभणी तसेच जवळा बाजार येथे भरते.या गावात टाळकी ज्वारी,गहू,कापूस,तुर, सोयाबीन,हरभरा,या पिकांची मोठ्या प्रमाणात लागवड केली जाते.

जोडपरळी या गावात एस टी महामंडळ दोन वेळेस येते.

या गावातील सरपंच आंबादास काळे.तसेच पोलीस पाटील दिगंबर काळे हे आहेत.

जोडपरळी या गावात ग्रामपंचायत आहे.

जोडपरळी या गावातील लोक एकमेकांसोबत आनंदाने सामंजस्याने राहतात.

परभणी जिल्ह्याचा पिन कोड 431401 हा आहे.
## भौगोलिक स्थान
## हवामान
येथील हवामान उष्ण व कोरडे आहे.येथे नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी मध्य हा हिवाळा हंगाम असतो. हिवाळ्यात दिवसा तापमान २९ सेल्सियस पर्यंत वाढते आणि रात्री तापमान १५ अंश सेल्सियस पर्यंत खाली जाते. जून मध्य ते ऑक्टोबर हा पावसाळा हंगाम असतो.पावसाळ्यात दिवसा तापमान ३१ अंश सेल्सियस पर्यंत वाढते आणि रात्री तापमान २३ अंश सेल्सियस पर्यंत खाली जाते. पावसाळ्यात मध्यम प्रमाणात पाऊस पडतो.वार्षिक पर्जन्यमान ५५५ मिमी असते. फेब्रुवारी मध्य ते जून मध्य हा उन्हाळा मोसम असतो. उन्हाळ्यात दिवसा तापमान ४१ अंश सेल्सियस पर्यंत वाढते आणि रात्री तापमान २७ अंश सेल्सियस पर्यंत खाली जाते.

## लोकजीवन
## प्रेक्षणीय स्थळे
## नागरी सुविधा
## जवळपासची गावे
## संदर्भ
#https://villageinfo.in/
#https://www.census2011.co.in/
#http://tourism.gov.in/
#https://www.incredibleindia.org/
#https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism
#https://www.mapsofindia.com/ 
#https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics
#https://www.weather-atlas.com/en/india-climate 

वर्ग:परभणी तालुक्यातील गावे
वर्ग:परभणी जिल्ह्यातील गावे
आव्हाड

**आव्हाड** हे एक मराठी आडनाव आहे, जे मुख्यतः वंजारी  मांग व महार जातीत हे आडनाव आढळते 

## व्यक्ती 
* जितेंद्र आव्हाड
* एकनाथ आव्हाड
* भास्करराव आव्हाड
* वैभव आव्हाड
वर्ग:मराठी आडनावे
आंधळे

**आंधळे** हे एक मराठी आडनाव आहे. प्रामुख्याने महाराष्ट्रात नाशिक, बीड, या जिल्ह्यांमध्ये जास्त प्रमाणात आहे.

वर्ग:मराठी आडनावे
राम मंदिर (कागल)

**राम मंदिर कागल** हे  एक कागल मधील मंदिर आहे

## स्थापना 
२००७ मध्ये याचे भूमीपूजनाने करून जीर्णोद्धाराच्या कामाला सुरुवात झाली होती.आग्रा येथील ताजमहालसाठी वापरलेल्या राजस्थानातील मकराना येथील शुभ्र संगमरवरातून कागलमधील श्रीराम मंदिरात जीर्णोद्धार केला आहे. स्वर्गीय राजे विक्रमसिंह घाटगे यांच्या संकल्पनेतून साकारलेले आणि आमदार हसन मुश्रीफ यांच्यासह, छत्रपती शाहू सहकारी साखर कारखाना आणि लोकसहभागातून स्थापत्यशास्त्रातील आगळे मंदिर साकारले आहे. गेल्या नऊ वर्षांपासून सुरू असलेले काम पूर्णत्वास येत असून, कागल येथील मध्यवर्ती खर्डेकर चौकातील श्रीराम मंदिराची जुनी इमारत जीर्ण झाल्याने दहा वर्षांपूर्वी या मंदिराचा जीर्णोद्धाराची संकल्पना स्वर्गीय राजे विक्रमसिंह घाटगे यांनी मांडली. आमदार हसन मुश्रीफ यांच्यासह कागलच्या नागरिकांनी मंदिराचा जीर्णोद्धार करण्याचा निर्णय घेतला.  अहमदाबादच्या प्रसिद्ध अक्षरधाम मंदिराच्या धर्तीवर कागलमधील श्रीराम मंदिर बांधण्याचे ठरल्यामुळे तेथील वास्तूविशारद देवदत्त त्रिवेदी यांच्याकडून मंदिराचे डिझाइन तयार करून घेण्यात आले. कागलमधील वास्तूविशारद अमर चौगुले यांच्या देखरेखीखाली हे काम आले.मंदिरासाठी सहा कोटी रुपयांचा खर्च आला असून यातील २ कोटी ३२ लाख रुपये आमदार हसन मुश्रीफ यांच्या प्रयत्नाने सरकारकडून मिळाले. ३ कोटी २० लाख रुपयांचा निधी छत्रपती शाहू कारखान्याचे सभासद, कर्मचारी, कंत्राटदार आणि इतर देणगीदारांनी दिला. कागलच्या नागरिकांनीही मंदिरासाठी मोठा हातभार लावला. १२ गुंठे जागेतील मंदिराचे वैशिष्ट्य म्हणजे यासाठी वापरलेले संगमरवर राजस्थानमधील मकराना येथून मागवले आहे. तळमजल्यावर चार हजार स्क्वेअर फुटांचे ध्यानमंदिर व प्रवचन हॉल आहे. राम मंदिर हे आता कागल मधील एक महत्त्वाचे पर्यटनाचे स्थान बनले आहे. दरवर्षी या मंदिरास भेट देणाऱ्या लोकांची संख्या ही प्रचंड आहे.

वर्ग:कागल तालुका
वर्ग:महाराष्ट्रामधील मंदिरे
अध्यापनाची भाषिक उद्दिष्ट्ये

माणूस आपले जीवन जगत असताना कोणती ना कोणती तरी गोष्ट साध्य करीत असतो, तेव्हा तो अमूक एक उद्दिष्ट डोळ्यासमोर ठेवूनच त्या दिशेने कार्य करीत असतो. त्याला प्रवासाला जायचे असेल तर गाव, तारीख, वेळ हे निश्चित केल्यावरच हव्या त्या त्या गावाला जाता येते. त्याठिकाणी जायचे स्थळ आणि तिथे गेल्यावर करावयाचे काम ह्या दोहोंचा तपशील माणसाजवळ असणे आवश्यक आहे. ज्यामुळेत कोणतेही कार्य पूर्णत्वास जाते. म्हणून दूर अंतरावर असणाऱ्या लक्ष्याला उद्दिष्ट म्हणतात.   
भाषिक उद्दिष्ये ही सर्वसामान्यपणे ही सर्व विद्यार्थ्यांसाठी निश्चित केली जातात. त्यात विद्यार्थ्यांचे वय, आकलनक्षमता, निरीक्षणक्षमता, लेखनक्षमता, वाढ आणि विकास यांचा प्रामुख्याने विचार केला जातो. ही त्या त्या भाषेचे सामान्य भाशिक उद्दिष्ट असतात. भाषेची दोन कार्ये असतात.संबंधित भाषा पूर्णपणे आकलन करून घेऊन त्यातील सर्व बारकावे समजून घ्यावे लागतात. भाषा समजल्यानंतर तिचा दैनंदिन जीवनात वापर करणे गरजेचे असते. आपल्या मनातील विचार भावना, कल्पना किंवा इच्छा व्यक्त करण्यासाठी समजलेल्या भाषेचा वापर करता येतो. त्यासाठी भाषेच्या क्षमतेचा/उद्दिष्टांचा विकास होणे आवश्यक आहे.

## ग्रहणात्मक भाषिक उद्दिष्ट्ये
### श्रवण
कोणताही ध्वनी कानावर पडताच कर्णेंद्रियावर त्याचा आघात होत असतो. तेथून मेंदूकडे जाऊन त्यासा परस्पर संबंध लावला जातो. श्रवणाच्या माध्यमातून विद्यार्थ्यांचे ज्ञानांग, भावांग विकसित करता येते. त्यासाठी कानाला ऐकण्याची सवय लावणे गरजेचे असते. शब्दाचे परस्पर संबंध लक्षात घेऊन स्थल, काल व हेतू यांची जाणीव ठेवून ऐकणे व त्याला योग्य प्रतिसाद देणे, बोलण्यातील नेमकेपणा जाणून घेऊन योग्य-अयोग्य, पसंती-नापसंती, होकार-नकार असा प्रतिसाद देणारा शब्द किंवा भाव व्यक्त व्हायला हवा. श्रवणक्षमता विकसित करण्यासाठी प्रकटवाचन, निमंत्रितांची व्याख्याने, शुद्ध स्वर व अचूक उच्चारणपूर्ण वर्गाध्यापन इत्यादी करणे गरजेचे असते. वाद-विवाद स्पर्धा, गीत गायन, अशांतून विद्यार्थ्यांच्या श्रवणभमतेचा विकास साधता येतो.

### वाचन
वाच्य् या संस्कृत धातूपासून वाचन हा शब्द आला आहे. ध्वनीच्या अर्थपूर्ण उच्चारणास वाचन असे म्हणतात. व्यक्तीच्या मनात ध्वनी व अक्षर यांच्या एकत्रित येण्यापासून एक अर्थपूर्ण रचना तयार होते. या अर्थाचे ध्वनीउच्चारण म्हणजेच वाचन होय. शब्दा-शब्दामधील भेद ओळखून वाचणे, संथ व समजून वाचणे, मोठ्याने, स्पष्टपणे व न अडखळता वाचणे, आशयानुसार चढ-उतार, हेल, सुरावली, बालाघात, अल्पविश्रांती, पूर्णविश्रांती घेण्याची स्थळे लक्षात घेऊन वाचन केल्याने वाचनक्षमता विकसित होते.
विद्यार्थ्यांची वाचनक्षमता विकसित करण्यासाठी त्यांना प्रकटवाचन स्पष्टपणे व मोठ्याने करावयास लावले पाहिजे. विविध मनोरंजनपर गोष्टींची पुस्तके , वर्तमानपत्रे, मासिके, उपलब्ध करून दिल्यास विद्यार्थ्यांची वाचनक्षमता विकसित होण्यास मदत होते.

## प्रकटीकरणात्मक भाषिक उद्दिष्ट्ये
### भाषण 
भाषा ग्रहणाबरोबरच भाषा प्रकटीकरणही महत्त्वाचे आहे. त्यासाठी भाषण आणि लेखन ह्या दोन्ही क्षमता प्रभावी असाव्या लागतात.

### लेखन
लेखनाचे उदिष्टे:- आपले विचार,भावना अनुभव,कलप्ना इत्यादी. परिणामकारकतेने व्यक्त करण्यासाठी आवश्यक ते लेखन कौष्यल्य प्राप्त करने. सुवाच्च वळणदार स्पष्ट अक्षरात लेखन करणे. विरामचिन्हे यांचा योग्य रीतीने वापर करून लेखनाच्या नियमानुसार नीटनेटके लेखन करता येणे.
सुभाष राजाराम देसाई

**सुभाष राजाराम देसाई** हे एक भारतीय राजकारणी आहेत. ते महाराष्ट्राचे उद्योग, खनिकर्म, मराठी भाषा या विभागांचे विद्यमान कॅबिनेट मंत्री होते. ते महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य आहेत.

## संदर्भ
वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
वर्ग:महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य
वर्ग:महाराष्ट्राच्या १२ व्या विधानसभेचे सदस्य
वर्ग:शिवसेनेतील राजकारणी
वर्ग:गोरेगावचे आमदार
सेनापती कापशी

**कापशी बाळीक्रे** तथा **सेनापती कापशी** कागल तालुक्यातील गाव आहे.

## इतिहास
गावाचा इतिहास तसा फार जुना आहे. मराठ्यांचा इतिहास रक्तरंजित आहे तसा पराक्रमी ही आहे. इतिहासात प्रत्येक मावळ्यांना आपल्या धन्यासाठी असणारी स्वामिनिष्ठ आणि स्वराज्याबद्दल असणारी आपुलकी ही कौतुकास्पद आहे.अखंड महाराष्ट्राचे दैवत असणारे छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्यापासून प्रेरित झालेल्या स्वराज्य संकल्पनेची गाथा आणि शिवरायांच्या मावळ्यांचे वैशिष्टय आहे. शिवरायांच्या शब्दाखातर प्रसंगी जीव धोक्यात घालून अनेक मोहीम फत्ते करणारे मावळे त्यांना असणारी स्वराज्याबद्दल असणारी तळमळ आणि धन्याचा शब्द कधीही न मोडणारे निष्ठावंत मावळे होते. शिवरायांच्या साम्राज्य विस्तारात कोल्हापूर प्रांताची अतुल्य अशी कामगिरी आहे.शिवाजी महाराजांच्या प्रत्येक लढाईत प्रत्येक मावळयाचे योगदान आहे.महाराजांच्या प्रत्येक लढाईत गनिमी काव्याचा वापर केलेला आहे,आणि त्याच बळावर जिंकलेल्या लढाया.शिवरायांनी निर्माण केलेल्या स्वराज्यात प्रत्येकाने अमूल्य कामगिरी केली आहे.शिवरायांच्या मृत्यूनंतर जेव्हा स्वराज्याची जबाबदारी छत्रपती संभाजी महाराजांच्या खांद्यावर पडली तेंव्हा त्यांनी ती समर्थपणे पेलली. जेंव्हा स्वराज्याचे खंबीर खांब असणारे हंबीरराव मोहिते हे युद्धात धारातीर्थी पडले त्यानंतर शंभू राजेनी स्वराज्याच्या सरसेनापती पदाची जबाबदारी म्हाळोजी घोरपडेंच्या दिली.म्हाळोजी घोरपडे हे कोल्हापूर प्रांतातील कागल तालुक्यातील कापशी या गावाचे होते. शंभू राजे जेव्हा फितुरी मुळे सापडले गेले तेंव्हा त्यांना वाचवण्यासाठी म्हाळोजी घोरपडे हे धारातीर्थी पडले. शंभूराजेंना वाचवण्यासाठी आपला जीव गमावला. शंभू राजे आणि म्हाळोजी घोरपडेंच्या मृत्यूनंतर राजाराम राजे छत्रपती झाले त्यांनी संताजी घोरपडे यांना सरसेनापतीचा किताब दिला. संताजी घोरपडे हे छत्रपती संभाजी महाराजांच्या आणि म्हाळोजी घोरपडे यांच्या मृत्यूचा बदला घेण्यासाठी त्यांनी थेट औरंगजेबाच्या छावणीत छापा मारला आणि त्याच्या तंबूचा सोन्याचा कळस कापून आणला होता.नशीब बलवत्तर म्हणून औरंगजेब बादशहा आपल्या मुलगीच्या म्हणजे झीनतच्या तंबूत होता,नाहीतर त्याचे शीर धडावेगळे झाले असते. संताजी घोरपडे हे म्हाळोजी घोरपडे यांचे सुपुत्र होते. त्यांनी औरंगजेबाच्या स्वराज्य काबीज करण्याच्या महत्त्वाकांक्षेला खीळ घालत होते. त्यांनी औरंगजेबाच्या सैन्याला खूप बेजार करून सोडले होते. त्यांनी दिल्लीवरून घोडा अवघ्या चार प्रहरात आणला होता.त्यांच्या या कर्तुत्वाला जागुनच गावाचे नाव सेनापती कापशी असे पडले. आजही गावात सरसेनापती संताजी घोरपडे यांचे वंशज आहेत. गावातल्या यात्रेच्या पालखीचा मान प्रथम घोरपडे घराण्याला आहे.

## स्थान
विकिमॅपिया

वर्ग:कागल तालुक्यातील गावे
बालाजी मदन इंगळे

**बालाजी मदन इंगळे** (१७ ऑगस्ट, १९७५:एकोंडी (जहांगीर), उमरगा तालुका, उस्मानाबाद जिल्हा, महाराष्ट्र्) हे मराठी कवी, कादंबरीकार आहेत. त्यांनी एम.ए.(मराठी), बी.एड. झाले असुन त्यांनी कांही महिन्यांन पूर्वी पीएच.डी पदवीसाठी डॉ. पी. विठ्ठल यांच्या मार्गदर्शनाने 'मराठवाडा कर्नाटक सीमेलगतची मराठी बोली : एक चिकित्सक अभ्यास' या विषयावर शोधप्रबंध स्वामी रामानंद तीर्थ  मराठवाडा विद्यापीठाकडे दिला आहे.

## प्रकाशित साहित्य 
### कवितासंग्रह 
* मातरं (नीळकंठ प्रकाशन, पुणे - २००२)
* मेलं नाही अजून आभाळ (लोकवाङ्मय गृह प्रकाशन, मुंबई)
### बालकविता संग्रह 
* रंगीत रंगीत रानफुल (इसाप प्रकाशन, नांदेड)
### कादंबरी 
* झिम् पोरी झिम् (जनशक्ती प्रकाशन, औरंगाबाद - २००९) 
### संपादित 
* स्पंदन (निर्मिती प्रकाशन, उमरगा - २००८)

## पुरस्कार 
### 'मातरं' या काव्यसंग्रहासाठी 
* महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळाचा 'यशवंतराव चव्हाण उत्कृष्ट वाङ्मय निर्मिती पुरस्कार'.
* शिवार सांस्कृतिक प्रतिष्ठान, औरंगाबाद यांचा 'शेतकरी साहित्य पुरस्कार'
### 'झिम् पोरी झिम्' या कादंबरीसाठी 
* महाराष्ट्र शासनाचा 'उद्धव ज. शेळके पुरस्कार'
* महाराष्ट्र साहित्य परिषद, पुणे यांचा 'शंकर पाटील साहित्य पुरस्कार'
* खान्देशक्या स्व. स्मिता पाटील साहित्य पुरस्कार (धुळे)
* श्री. चक्रधर स्वामी मोरगे उत्कृष्ठ वाङ्मय निर्मिती पुरस्कार (नांदेड)
* कै. बळिरां मोरगे उत्कृष्ट वाङ्मय निर्मिती पुरस्कार (लातूर)
* लळित रंगभीमी, पुणे यांचा 'लळित साहित्य पुरस्कार'
### 'मेलं नाही अजून आभाळ' या काव्यसंग्रहास 
* गदिमा साहित्य पुरस्कार, पुणे.
* आपटे वाचन मंदिर, यांचा 'इंदिरा संत काव्यपुरस्कार' (इचलकरंजी)
* कविवर्य रा.ना.पवार प्रतिष्ठानचा 'रा.ना.पवार काव्यपुरस्कार' (सोलापूर)
* कै. अंजनीबाई वाघमारे काव्यपुरस्कार (सोलापूर)
* कै. भि.ग. रोहमाने ग्रामीण साहित्य पुरस्कार (कोपरगांव)
* कै. मोरेश्वर पटवर्धन काव्य पुरस्कार (मुंबई)
### इतर पुरस्कार 
* महाराष्ट्र शासनाचा राज्य शिक्षक पुरस्कार.
* अध्यक्ष, राज्यस्तरीय शिक्षक साहित्य संमेलन, औरंगाबाद.
* अध्यक्ष, जिल्हा स्तरीय बालकुमार साहित्य संमेलन, अंबाजोगाई.
* 'मायबोली शब्दकोश' हा बोलीभाषा - प्रमाणभाषा शब्दकोश तयार केला.
* 'अक्षरपेरणी' हा विद्यार्थ्यांच्या प्रतिनिधिक कविता संग्रहाचे संपादन केले.
* 'झेप' या विद्यार्थ्यांनी लिहिलेल्या चरित्रग्रंथाचे संपादन.
* इ. ६ वी बालभारती पाठ्यपुस्तकात 'झिम् पोरी झिम्' मधील उताऱ्याचा समावेश.
* स्वामी रामानंद तीर्थ मराठवाडा विद्यापीठ, नांदेडच्या अभ्यसक्रमात कवितेचा समावेश
* शिवाजी विद्यापीठ, कोल्हापूरच्या पदवी अभ्यासक्रमात 'झिम् पोरी झिम्' कादंबरीचा समावेश.
* मुंबई विद्यापीठ, मुंबईच्या अभ्यासक्रमात कवितेचा समावेश.
* मराठी बालकुमार साहित्य सभा कोल्हापूरचा उत्कृष्ट बालकवितासंग्रह पुरस्कार.

## संदर्भ 
* https://maharashtratimes.indiatimes.com 
* https://maharashtratimes.indiatimes.com 
* https://m.maharashtratimes.com 
* https://www.youtube.com 
* https://meta.wikimedia.org
* www.bookganga.com

वर्ग:मराठी साहित्यिक
वर्ग:इ.स. १९७५ मधील जन्म
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
सोगवे

**सोगवे** हे भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील उत्तर कोकणातील पालघर जिल्ह्यातील डहाणू तालुक्यातील एक गाव आहे.

## भौगोलिक स्थान
डहाणू बस स्थानकापासून जव्हार मार्गाने गेल्यावर पुढे सोगवे रस्त्याने हे गाव लागते. डहाणू बस स्थानकापासून हे गाव १३ किमी अंतरावर आहे.

## हवामान
पावसाळ्यात येथे भरपूर प्रमाणात पाऊस पडतो आणि हवामान समशीतोष्ण राहते. हिवाळ्यात येथील हवामान थंड असते व अनेकदा सकाळी धुके पडते.उन्हाळ्यात हवामान उष्ण असते.पावसाळ्यात येथे भातशेती,नागलीशेती केली जाते.

## लोकजीवन
हे मोठ्या आकाराचे गाव आहे.२०११ च्या भारतीय जनगणनेनुसार गावात ४७१ कुटुंबे राहतात. एकूण २४८५ लोकसंख्येपैकी १२०५ पुरुष तर १२८० महिला आहेत. गावाची साक्षरता ४१.१२ टक्के आहे.पुरुष साक्षरता ४९.१७ आहे तर स्त्री साक्षरता ३३.६६ आहे. गावातील शून्य ते सहा वर्षे वयाच्या लहान मुलांची संख्या ४९१ आहे. ती एकूण लोकसंख्येच्या १९.७६ टक्के आहे.आदिवासी समाजातील लोक येथे राहतात. येथे शेती हा व्यवसाय असून काही लोक शेतमजूर, वीटभट्टीमजूर, खाजगी, सरकारी नोकर, कामगार म्हणूनही काम करतात. दुग्धव्यवसाय, बकरीपालन, कुक्कुटपालन सुद्धा केले जाते.

## नागरी सुविधा
गावात प्राथमिक शिक्षण,प्राथमिक आरोग्यसेवा, रस्ते वीजपुरवठा, सार्वजनिक स्वच्छता,पाणी पुरवठा इत्यादी आवश्यक गोष्टी उपलब्ध आहेत. महाराष्ट्र राज्य परिवहन महामंडळाच्या बस डहाणू बस स्थानकावरून येथे येण्यासाठी ठराविक वेळी उपलब्ध असतात. रिक्षासुद्धा डहाणूवरून उपलब्ध असतात.

## जवळपासची गावे
ठाकूरवाडी, वाकी, झराळी, कैनाड, आंबेसरी, कोसबाड, नांदरे, कासारा, लष्करी, कंकराडी, रायपाडा ही जवळपासची गावे आहेत.सोगवे गावाची स्वतंत्र ग्रामपंचायत आहे.

## संदर्भ
१. https://www.census2011.co.in/data/subdistrict/4163-palghar-thane-maharashtra.html

२. https://villageinfo.in/maharashtra/thane/palghar.html

३.
https://www.mapsofindia.com/lat_long/maharashtra/

४.
http://tourism.gov.in/

५.
http://districts.nic.in/districtsdetails.php?sid=MH&disid=MH036

६.
https://palghar.gov.in/

७.
https://palghar.gov.in/tourism/

वर्ग:डहाणू तालुक्यातील गावे
हरिश्चंद्रगड-कळसूबाई अभयारण्य

**हरिश्चंद्रगड-कळसूबाई अभयारण्य** महाराष्ट्रातील अभयारण्य आहे. येथील जंगलात हिरडा, जांभूळ, चांदवा, बहावा, कुंभळ, गुलचावी, खारवेल, आवळी, बेहडा यांसारखे अनेक वृक्ष आढळतात.

यातील कळसूबाई हे महाराष्ट्रातील सर्वात उंच शिखर आहे.

## संदर्भ आणि नोंदी
वर्ग:महाराष्ट्रातील अभयारण्ये
अप्पा मते

**अप्पा मधुकर मते** हे भारतीय सेनेतील जनाव होते.

लष्करी जवान आप्पा मधुकर मते हे जम्मू काश्मीरमध्ये निधन झालेले लष्करी जवान आप्पा मधुकर मते यांनआज नाशिकच्या आडगावमध्ये साश्रू नयनांनी अखेरचा निरोप देण्यात आला. यावेळी पंचक्रोशीतील विविध क्षेत्रातील मान्यवरांची उपस्थिती होती.   खासदार हेमंत गोडसे, आमदार राहुल ढिकले यांच्यासह शेफाली भुजबळ यांच्याकडून जवानास पुष्पहार अर्पण करून श्रद्धांजली अर्पण करण्यात आली.अधूिक माहिती अशी की, श्रीनगरच्या पुढे ७० कि. मी. अंतरावर असलेल्या उंच भागातील एका चौकीवर कार्यरत असतांना ऑक्सीजन कमी पडल्याने आप्पा मते यांना हद्ययविकाराचा इटका आल्याने मंगळवारी (दि.7) राजी रात्री त्यांचा मृत्यु झाला होता.त्यांचे पार्थिव आज नाशिकमध्ये दाखल झाले, त्यांच्या पार्थिवावर आज आडगाव येथील स्मशानभूमीत लष्करी इतमामात अंत्यसंस्कार करण्यात आले.
आप्पा मते हे अल्पभूधारक शेतकरीत असुन आई – वडील यांनी मोठ्या कष्टाने त्यांचे शिक्षण केले होते. सन 2006 मध्ये ते सैन्यात भरती झाल्यानंतर मागील वर्षात त्यांचा बॉण्ड संपल्यानंतर त्यांनी पुढे चार वर्षाचा बॉण्ड वाढवून घेतला होता. मागील वर्षात सेवानिवृत्त न होता, त्यांनी देशप्रेमातून बॉण्ड वाढवून घेतल्याचे त्यांच्या मित्रांनी सांगितले.जम्म काश्मिर मध्ये अलिकडे काही दिवसात बदलेल्या वातावरणामुळे कायम दक्ष असलेल्या सैन्याच्या पथकात ते कार्यरत होते. शेवटी कर्तव्यावर असतांना त्यांचा हद्ययविकाराने मृत्यु झाल्याने मोठी हळहळ व्यक्त केली जात आहे. त्यांच्या पश्चात आई म्हाळसाबाई मते, पत्नी मनिषा (वय 30), अकरा वर्षाचा मुलगा प्रतिक, भाऊ भगिरथ असा परिवार आहे.

## बाह्य दुवे 
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
वर्ग:इ.स. २०२० मधील मृत्यू
कुंजीरवाडी

**कुंजीरवाडी** हे भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील पुणे जिल्ह्यातील हवेली तालुक्यातील एक गाव आहे.
## भौगोलिक स्थान
**कुंजीरवाडी** पुणे जिल्ह्यातील हवेली तालुक्याच्या पूर्व भागातील गाव आहे. हे गाव पुणे सोलापूर महामार्गावर वसलेले आहे.गाव महामार्गामुळे दोन भागात विभागले आहे व रस्त्याच्या दुतर्फा दुकाने व व्यवसाय ,उद्योग आदी आस्थापने आहेत.गावात विवाह कार्यांसाठी असणाऱ्या मंगल कार्यालयांची संख्या जास्त आहे

गावातील थेऊरफाटा येथून थेऊर (श्रीचिंतामणी)ला जाण्यासाठी राज्य मार्ग जातो.
## हवामान
येथील सर्वसाधारण हवामान उष्ण व कोरडे आहे. हवामानातील बदलानुसार प्रत्येक वर्षात मुख्यतः तीन ऋतू असतात.मार्च ते मे पर्यंत उन्हाळा, जून ते ऑक्टोबर पर्यंत पावसाळा  आणि नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी पर्यंत हिवाळा असतो. हिवाळ्यात शीतल वातावरण असते. तालुक्यातील वार्षिक सरासरी पर्जन्यमान ६१० मिमी पर्यंत असते.

## लोकजीवन
## प्रेक्षणीय स्थळे
## नागरी सुविधा
## जवळपासची गावे 
नायगाव, नमांजरी बुद्रुक, मांजरी खुर्द, शिंदावणे

## संदर्भ
#https://villageinfo.in/
#https://www.census2011.co.in/
#http://tourism.gov.in/
#https://www.incredibleindia.org/
#https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism
#https://www.mapsofindia.com/ 
#https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics
#https://www.weather-atlas.com/en/india-climate 

वर्ग:पुणे जिल्ह्यातील गावे
वर्ग:हवेली तालुक्यातील गावे
पतनियंत्रण

१.**पतनियंत्रण** (credit control)

         पतनियंत्रण म्हणूनही मध्यवर्ती बँक कार्य करीत असते. मध्यवर्ती बँक स्वतः चलननिर्मिती करीत असल्याने तीच पत पैशाचे प्रभावीपणे नियंत्रण करू शकते.

          मध्यवर्ती बँक पतनियमन करते. त्यासाठी संख्यात्मक आणि गुणात्मक साधने वापरते. मध्यवर्ती बँक चलनविषयक धोरणाशी संबंधित पतनियंत्रणाचे काम करते. पतनियंत्रण म्हणजे ‘ पत व्यवहाराची एकूण व्यवहाराशी सांगड घालणे होय."

भारतीय रिझर्व्ह बँक कायदा १९३४ आणि बँकिंग विनिमय कायदा १९४९ अन्वये, भारतीय रिझर्व्ह बँकेला पतनियंत्रणाच्या पद्धती ठरविण्यासाठी कायदेशीर अधिकार देण्यात आले. आहेत. अर्थव्यववस्थेत स्थैर्य निर्माण करणे या कामाबरोबर भारतीय रिझर्व्ह बँक चलनपुरवठा आणि बँक पतपुरवठा दोन महत्त्वाच्या विभागांवर लक्ष ठेवून असते.

            १ बँकेच्या कर्जपुरवठ्यात नियमितता आणि नियंत्रण असावे. यासाठी रिझर्व्ह बँक असे नियम करत असते की, जेणेकरून त्यांना पतपुरवठा करणे सोइचे जाते.

            २. ज्या वेळेला बँकेकडे खूप पैसे असतो, तेव्हा पतपुरवठा नियंत्रित करणे गरजेचे असते आणि ज्या वेळेला बँकेकडे पैसे / निधी नसतो तेव्हा मुद्रा – नीती शिथिल होते. उदा. रोखता निधीचे प्रमाण कमी होते आणि मुद्रा – बाजारात तरलता वाढते.

             थोडक्यात याद्वारे चलन अतिवृधी व चलनघटक नियंत्रित केली जाते.

             ३. ज्या वेळेला एकत्रित बँक कर्ज नियंत्रित केले जाते तेव्हा खासगी क्षेत्राला जादा अर्थपुरवठा आणण्यावर बंधन आणले जाते.

              केवळ व्यापारी बँकांवर रिझर्व्ह बँकेचे हे पतनियंत्रणाचे हत्यार चालते, असे नाही. हे नियंत्रण सर्व वित्तीय संस्थांना लागू आहे. पतनियंत्रणासाठी रिझर्व्ह बँकेकडे सर्व प्रकारची पारंपारिक तसेच आधुनिक साधनांचा वापर करतात. तसेच ते व्यापारी बँकांना आपल्या कर्जविषयक धोरणात बदल करण्याचा आणि व्याजाच्या दरात बदल करण्यासंबंधी आदेश देऊ शकतात.

वर्ग:अर्थव्यवस्था
प्रायश्चित्त

**प्रायश्चित्त** हे संस्कृत शब्द आहे ज्याचा अर्थ "तपश्चर्या, समागम" आहे.

हिंदू धर्मात, ही धर्माशी संबंधित संज्ञा आहे आणि एखाद्याच्या चुका आणि दुष्कर्म, कबुलीजबाब, पश्चात्ताप (पश्चात्ताप), तपश्चर्या आणि समाप्तीच्या साधनांचे स्वेच्छेने कर्माचे परिणाम स्वीकारण्यासाठी किंवा कमी करण्यासाठी दर्शवितात. यात हेतुपुरस्सर आणि नकळत गैरप्रकारांसाठी प्रायश्चित्त समाविष्ट आहे. पश्चात्ताप, प्रायश्चित्त आणि प्रायश्चित्ताबद्दल प्राचीन हिंदू साहित्य व्यापक आहे, अगदी प्राचीन का उल्लेख वैदिक साहित्यात सापडतात. जाणीवपूर्वक आणि हेतुपुरस्सर गैरकृत्याबद्दल पश्चात्ताप करणे म्हणजे एखाद्याची दुष्कर्म, तपस्या, उपवास, तीर्थक्षेत्र आणि पवित्र पाण्याने स्नान करणे, तपस्वी जीवनशैली, यज्ञ (अग्नीदान, होमा), प्रार्थना करणे, योग करणे, गरीब आणि गरजूंना भेटवस्तू देणे इ. .

वर्ग:तत्त्वज्ञान
विश्वजीत कदम

**विश्वजीत कदम** (१३ जानेवारी, १९८०) हे एक भारतीय राजकारणी आहेत. ते महाराष्ट्राच्या सहकार, कृषी, सामाजिक न्याय, अन्न, नागरी पुरवठा व ग्राहक संरक्षण, अल्पसंख्यांक विकास व औकाफ, मराठी भाषा या विभागांचे राज्य मंत्री होते. भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या तिकिटावर पलुस-कडेगांव विधानसभा मतदारसंघातून निवडून आले आहेत.

विश्वजीत कदम उर्फ बाळासाहेब हे स्व.माजी मंत्री डॉ.पतंगराव कदम यांचे सुपुत्र. पतंगरावजी कदमांच्या पाऊलांवर पाऊल ठेवत राजकारणाच्या पलीकडे जाऊन समाजकारण करण्याकडे त्यांचा कल असतो.
ते भारती‌‌ विद्यापीठाचे कार्यवाहक म्हणून काम पाहतात. 2019 च्या विधानसभा निवडणुकीत 162000+ मतांनी निवडून येण्याची विक्रम त्यांनी केला आहे. तसेच महाविकास आघाडी च्या काळात अडीच वर्ष राज्यमंत्री पद भूषवले आहे. २०१९ च्या महापुरातील त्यांचे काम उलेखनीय आहे. तसेच डिसे.२०२२ मध्ये झालेल्या ग्रामपंचायत निवडणुकीत  भाजपाचा धुव्वा उठवून आपला गड अबाधित ठेवला.

## संदर्भ
वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षातील राजकारणी
वर्ग:महाराष्ट्राच्या १४ व्या विधानसभेचे सदस्य
वर्ग:मराठी राजकारणी
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
वर्ग:इ.स. १९८० मधील जन्म
वर्ग:महाराष्ट्रातील आमदार
वर्ग:पलूस-कडेगांवचे आमदार
सतेज पाटील

'''''' हे एक भारतीय राजकारणी आहेत. ते महाराष्ट्राच्या गृह (शहरे), गृहनिर्माण, परिवहन, माहिती तंत्रज्ञान, संसदीय कार्य, माजी सैनिक कल्याण या विभागांचे विद्यमान राज्य मंत्री होते. ते महाराष्ट्र विधान परिषदेचे सदस्य आहेत.

## संदर्भ
वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षातील राजकारणी
वर्ग:महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य
वर्ग:मराठी राजकारणी
वर्ग:इ.स. १९७२ मधील जन्म
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
सुंदरगिरी मठ

**सुंदरगिरी मठ** महाराष्ट्राच्या औसा शहराच्या पूर्व भागातील निलंगा वेशीजवळ आडतलाइनच्या शेजारी असलेला मठ आहे. हा दशनाम गोसावी पंथाचा विरक्त मठ ७०० वर्षापूर्वीचा असावा, असे आपल्याला 'मुन्तखब क्रमांक(११८)च्या माहितीनुसार. निशान क्र. तारीख १२७ फ २६' यावरून सांगता येते.या मठाची रचना त्याच्या ऐतिहासिकतेची साक्ष देते.
मठाचे बांधकाम दगडी आहे. तळघरात दोन खोल्या आहेत. सकाळचे सूर्यकिरण तळघरात पोहचतील अशी त्याची रचना आहे. एका खोलीत नंगेबाबांची समाधी आहे तर दुसऱ्या खोलीतील मूर्ती जैन महावीरांची किंवा पाश्र्वनाथांची असावी. अशी मुर्तीची रचना आहे. ही मुर्ती नंगेबाबांची आहे म्हणुन आजही त्यांचे शिष्य तिची पूजा करतात. मूर्ती दगडाची आहे. ती अत्यंत रेखीव आहे. मूर्तीच्या रचनेवरून ती १३ व्या शतकातील असावी, असे सांगता येते. तिथेच पादुका ही आहेत. यातुन एक गुप्त रस्ता औशाच्या किल्ल्यात निघतो.

## चित्रदालन

|thumb|सुंदरगिरी मठ - औसा आतील बाजू
|thumb|सुंदरगिरी मठ - औसा आतील बाजू भिंत 
|thumb|सुंदरगिरी मठ - औसा समाधी व मंदीराकडे जाणारा रस्ता
|thumb|सुंदरगिरी मठ - औसा - मुर्ती
|thumb|सुंदरगिरी मठ - औसा - नंगेबाबांच्या समाधीकडे जाणारा रस्ता
|thumb|सुंदरगिरी मठ - औसा - नंगेबाबांची समाधी

## संदर्भ आणि नोंदी 
वर्ग:महाराष्ट्रातील धार्मिक स्थळे
वर्ग:औसा
राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट आसामी चित्रपट

**राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट असमीया चित्रपट** ही राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांमधील एक श्रेणी आहे. भारतातील माहिती व प्रसारण मंत्रालयाने स्थापन केलेल्या डायरेक्टरेट ऑफ फिल्म फेस्टिव्हलद्वारे दरवर्षी हे पुरस्कार सादर करण्यात येतात. हा पुरस्कार असमीया भाषेतील सर्वोत्कृष्ट चित्रपटास सादर केला जातो आणि चित्रपटाच्या निर्माता आणि दिग्दर्शकाला दिला जातो. हा एक रजत कमल पुरस्कार आहे. २०१७ला या पुरस्कारात रजत कमल, प्रमाणपत्र आणि रोख रक्कम असे पारितोषिकात समाविष्ट होते. नवी दिल्ली येथे आयोजित कार्यक्रमात भारताच्या राष्ट्रपतींच्या हस्ते हा पुरस्कार प्रदान केला जातो.

भारताच्या संविधानाच्या आठव्या अनुसूची मधील २२ अधिकृत भाषांपैकी १८ भाषांतील चित्रपटांना हा प्रदान करण्यात येतो. ह्या भाषा आहेत, 
आसामी, बंगाली, बोडो, डोगरी, गुजराती, हिंदी, कन्नड, काश्मिरी, कोंकणी, मल्याळम, मणिपुरी, मराठी, उडिया, पंजाबी, संस्कृत, तमिळ, तेलुगू आणि उर्दू. ह्या भाषा व्यतिरिक्त, अजून काही भाषांतील चित्रपटांना असे पुरस्कार देण्यात येतात, जसे कि भोजपुरी, गारो, हरियाणवी, जसरी, इंग्रजी, खासी, कोडवा, कोकबोरोक, लडाखी, मिशिंग, मिझो, मोनपा, पांगचेनपा, रभा, शेरडोकपेन, तुलू आणि वानचो.

राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांची स्थापना १९५४ मध्ये "उच्च सौंदर्याचा आणि तांत्रिक मानक आणि शैक्षणिक आणि संस्कृती मूल्य असलेल्या चित्रपटांच्या निर्मितीस प्रोत्साहित करण्यासाठी" केली गेली आणि प्रादेशिक चित्रपटांसाठी पुरस्कारांचा समावेश करण्याचे नियोजनही केले. पुरस्कार "चित्रपटांसाठी राज्य पुरस्कार" म्हणून स्थापित करण्यात आले होते. परंतु १९५६ मध्ये १५व्या राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांमध्ये त्याचे "राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार" असे नामकरण करण्यात आले.

२१ डिसेंबर १९५५ रोजी सादर झालेल्या २ऱ्या राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांमधून सात प्रादेशिक भाषांमध्ये (बंगाली, हिंदी, कन्नड, मल्याळम, मराठी, तामिळ आणि तेलगू) चित्रपटांसाठी पुरस्कारांना प्रारंभ झाला. "सर्वोत्कृष्ट चित्रपटासाठी राष्ट्रपतींचे रौप्य पदक", "द्वितीय सर्वोत्कृष्ट चित्रपटासाठी प्रमाणपत्र" आणि "तृतीय सर्वोत्कृष्ट चित्रपटासाठी प्रमाणपत्र" या तीन पुरस्कारांची स्थापना करण्यात आली. नंतरचे दोन प्रमाणपत्र पुरस्कार १५व्या राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार (१९६७) पासून बंद केले गेले. असमीया भाषेतील चित्रपटांना सप्टेंबर १९५६ मध्ये झालेल्या ३ऱ्या राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांपासून पुरस्कार देण्यात आले. तथापि, या चित्रपटामध्ये राष्ट्रपतींच्या रौप्य पदकासाठी कोणताही चित्रपट योग्य नसल्याचे दिसून आले. फणी सरमा दिग्दर्शित *पियली फुकन* या चित्रपटला प्रथम प्रमाणपत्र देण्यात आले. १९५८ च्या सहाव्या राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांमध्ये निप बरुआ दिग्दर्शित *रोंगा पोलिस* हा चित्रपट असमीयातील सर्वोत्कृष्ट चित्रपटासाठी राष्ट्रपतींचा रौप्य पदक मिळवणारा पहिला चित्रपट ठरला.

भबेंद्र नाथ साईकिया आणि जाह्नू बरुआ दिग्दर्शित सात चित्रपटांनी हा पुरस्कार जिंकला आहे.

## संदर्भ 
वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार
वर्ग:आसामी चित्रपट
स्पर्श (चित्रपट)

***स्पर्श*** हा १९८० सालचा सई परांजपे दिग्दर्शित भारतीय हिंदी चित्रपट आहे. यामध्ये नसीरुद्दीन शाह आणि शबाना आझमी यांनी अंधांसाठी असलेल्या शाळेतील एक दृष्टिहीन मुख्याध्यापक आणि डोळस शिक्षीकेची प्रेमकहाणी साकारली आहे.

मुख्य कलाकारांच्या सूक्ष्म अभिनयाबरोबरच दृष्टिहीन असणाऱ्यांच्या नातेसंबंधांच्या मुद्यावर हा चित्रपट सर्वाधिक संस्मरणीय ठरला आहे. हा अंध आणि डोळस अश्या दोन जगामधील भावनिक आणि समजातील विभाजन प्रकट करतो. या चित्रपटाला हिंदीतील सर्वोत्कृष्ट चित्रपटाचा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार मिळाला. तथापि, चित्रपटाच्या प्रदर्शनास जवळपास अजून ४ वर्षे उशीर झाला.

## कथानक 
हा चित्रपट आंधळ्यांविषयी, विशेषतः अंध मुलांचे जीवन आणि त्यांच्या शाळेच्या मुख्याध्यापकांच्या जीवनाबद्दल आणि भावनांविषयी आहे. स्पार्श म्हणजे संवेदना ज्या जाणवल्याने अंध लोकांना दृष्टी नसतानाही त्यावर विसंबून राहता येते. अनिरुद्ध परमार (नसीरुद्दीन शाह) नवजीवन अंधविद्यालयाचे प्राचार्य म्हणून सुमारे २०० अंध मुलांना शिक्षण देणारी ही शाळा उघडतात. अनिरुद्ध बहुतेक काळासाठी एकाकी जीवन जगत असतो. एके दिवशी, डॉक्टरकडे जाताना, तो एक सुंदर गाणे ऐकतो आणि डॉक्टरांऐवजी गायकाच्या दाराजवळ मंत्रमुग्ध होतो.

हा आवाज कविता प्रसाद (शबाना आझमी) या युवतीचा आहे जी लग्नाच्या  तीन वर्षांनंतर नुकतीच विधवा झाली आहे. कविताचे सुद्धा एका निर्जन अस्तित्त्व आहे. तिचा बालपणीची मित्रीण मंजू (सुधा चोप्रा) तिच्या जवळची एकमेव व्यक्ती आहे. मंजूने एक छोटी पार्टी देते जिथे कविता आणि अनिरुद्ध पुन्हा भेटतात. तो तिला तिच्या आवाजावरून ओळखतो. संभाषण दरम्यान, तो नमूद करतो की तो शाळेत वाचण्यासाठी, गाण्यासाठी, हस्तकला शिकविण्यासाठी आणि मुलांसमवेत वेळ घालवण्यासाठी स्वयंसेवक शोधत आहे. कविता नाखूष तर आहे, परंतु तिला मंजू आणि तिचा नवरा सुरेश हे यावर जोरदार विचार करायला उद्युक्त करतात. कविता स्वयंसेवा करण्याचा निर्णय घेते.

कविता शाळेत जास्त वेळ घालवत असतानाच तीची अनिरुद्धशी मैत्री होते. कालांतराने मैत्री आणखी मजबूत होते आणि ते एकमेकात गुंतले जातात. परंतु त्यांचे व्यक्तिमत्त्वे आणि भावना भिन्न आहेत. अनिरुद्ध मजबूत व्यक्तिरेखेचे आहे; त्यांचा ठाम विश्वास आहे की अंधांना दया किंवा प्रेम नव्हे तर फक्त मदतीची गरज आहे. एकदा, जेव्हा त्याच्या कार्यालयात कविता त्याला कॉफी देण्यास मदत करते तेव्हा त्याच्या पाहुण्याने त्यांचे आतिथ्य करण्याच्या गोष्टीवर तो संतापला. नुकतीच शोकग्रस्त कविता ही त्याग सेवा म्हणुन शाळेकडे व अनिरुद्धकडे लक्ष देते. तिच्या आणि अनिरुद्धयांच्यात सुरुवातीची शीतलता भांडणाला मार्ग दाखवते आणि शेवटी, शाळेत घडलेल्या अनेक मालिकांमधून, त्या आधी ज्या विषयांवर चर्चा करू शकत नव्हते त्या भावना व्यक्त करतात. परिस्थिती अशी खराब होते की त्याच्यापैकी एकाने तरी शाळा सोडली पाहिजे. एकमेकांबद्दलच्या भावनांच्या तीव्र स्पर्शाने त्यांना एक शेवट मिळतो.

## निर्माण व पुरस्कार 
या चित्रपटाचे बहुतांश चित्रीकरण नवी दिल्लीतील ब्लाइंड रिलीफ असोसिएशनमध्ये करण्यात आला आहे. अनिरुद्धची व्यक्तिरेखा श्री. मित्तल यांच्यावर आधारित आहे, जे ब्लाइंड रिलीफ असोसिएशनचे मुख्याध्यापक होता.

१९७९ मध्ये या चित्रपटाला २७व्या राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार सोहळ्यात तीन पुरस्कार: सर्वोत्कृष्ट हिंदी चित्रपटाचा, तसेच नसीरुद्दीन शाहने सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा पुरस्कार जिंकला व साई परांजपेने सर्वोत्कृष्ट पटकथेचा पुरस्कार जिंकला.

## संदर्भ 
वर्ग:इ.स. १९८० मधील हिंदी चित्रपट
वर्ग:सई परांजपे दिग्दर्शित चित्रपट
झनक झनक पायल बाजे

***झनक झनक पायल बाजे*** हा व्ही. शांताराम दिग्दर्शित १९५५ सालचा बॉलिवूड चित्रपट आहे. यात शांतारामची पत्नी संध्या शांताराम आणि नर्तक गोपी कृष्ण मुख्य भूमिकेत आहेत. हा भारतातील रंगीत चित्रपटांच्या सुरुवातीच्या काळात बनवलेल्या चित्रपटांपैकी एक आहे. या चित्रपटाने १९५५ च्या राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार महोत्सवात सर्वोत्कृष्ट हिंदी चित्रपटाचे प्रमाणपत्र जिंकले. सोबतच फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट चित्रपटाचा पुरस्कार पण मिळविला. बॉक्स ऑफिस इंडिया येथे या चित्रपटाला ‘सुपर हिट’ घोषित करण्यात आले होते.

## कथानक 
शास्त्रीय नृत्य गुरू मंगल (केशवराव दाते) नीलाने (संध्या शांताराम) बांधलेल्या भव्य हवेलीतील नृत्याच्या कार्यक्रमात एके ठिकाणी अडखळतात. ते आपला प्रतिभावंत मुलाला गिरधर (गोपी कृष्ण) यांना शास्त्रीय नृत्य करण्याची खरी पद्धत प्रेक्षकांना दाखवून देण्याचे आदेश देतो. गिरधरच्या कौशल्यामुळे नीला स्वतःला मंगल गुरुजींची विद्यार्थिनी म्हणून प्रवेश द्यायला विनवणी करते. शेवटी मंगल गुरुजी दोन अटींवर सहमत होतात: तिने आपले आयुष्य कलेसाठी समर्पित केले पाहिजे आणि तिने आगामी नृत्य स्पर्धेच्या तांडवनृत्यात गिरधरला सोबत दिली पाहिजे. दोघे मिळून सराव करताना ती गिरधरच्या प्रेमात पडू लागते. स्वतःला नीला मिळावी ही अपेक्षा बाळगणारा श्रीमंत व मत्सरी मनीलाल (मदन पुरी) हे दोघे प्रेमात पडत आहे असा इशारा मंगलला देतो पण तो त्याकडे दुर्लक्ष करतो. मंगळ या जोडीसाठी नवीन पोशाख विकत घेण्यासाठी काही काळासाठी निघून जातो तेव्हा ते एकमेकांबद्दल असलेल्या प्रेमाची कबुली देतात आणि नाचण्याकडे दुर्लक्ष करतात. मंगल परततो आणि त्याला हे दोघे प्रेमात असल्याचे समजते. गिरधरच्या नृत्यकलेत भंग पडला आहे असा विश्वास ठेवत तो आता कधीही "भारत नटराजन" ही पदवी जिंकणार नाही, असा मंगलचा समज होतो. म्हणून तो आपल्या मुलाचा त्याग करतो. 

तिने गिरधरच्या कारकिर्दीला नुकसान पोहचवले या भीतीने निराश होऊन नीला ढोंग करतो की ती मनीलाल वर प्रेम करते आणि गिरधरचा विश्वासघात  करते. गिरधर आपल्या वडिलांकडे आणि त्याच्या कलेकडे परततो. उद्ध्वस्त झालेली नीला स्वतःला नदीत बुडवण्याचा प्रयत्न करते, पण एक दयाळू साधू (नाना पळशीकर) तिची सुटका करतो. ती मीराबाईच्या उदाहरणाचे अनुकरण करण्याचा निर्णय घेते आणि कृष्णावर आपले जीवन समर्पित करते. गिरधर तिला विसरू शकत नाही असे जाहीर करतो पण ती त्याला ओळखत नाही असे दर्शवते ज्याने तो संतापतो. त्याचे वडील त्याला घेऊन जातात. नीला आजारी पडते आणि साधू आणि नीलाला ज्या मंदिरात नृत्य स्पर्धा असते तेथे नेतात. शेवटचा डाव म्हणुन मनिलाल गिरधरच्या सोबतच्या नर्तकीला स्पर्धेतून बाहेर पडण्यासाठी लाच देतो. तांडव नृत्यात नीला तिचे स्थान घेते आणि मंगलला समजते की तिने स्पर्धेत विजय मिळविण्यासाठी गिरधरची मदत केली. त्यानंतर मंगल आपल्या मुलाला नीलाला दुसरी संधी देण्यासाठी पटवतो. नीलाच्या मदतीने गिरधर ही स्पर्धा जिंकतो आणि मंगल या जोडप्याला लग्न करण्याचा आशीर्वाद देतो.

## संगीत 
चित्रपटास वसंत देसाई यांनी संगीत दिले असून हसरत जयपुरी यांनी गीत लिहिले आहेत. मीराबाईंवर प्रेरित असलेले गीत "जो तुम तोडो पिया" हे नंतर १९८१ च्या *सिलसिला* या हिंदी चित्रपटात देखील वापरले गेले. या चित्रपटात पद्मश्री आणि पद्मविभूषण प्राप्त संगीतकार शिवकुमार शर्मा यांनी संतूरची साथ दिली आहे. 

## संदर्भ 
वर्ग:इ.स. १९५५ मधील हिंदी चित्रपट
वर्ग:व्ही. शांताराम दिग्दर्शित चित्रपट
पा (चित्रपट)

***पा***  हा २००९ सालचा भारतीय हिंदी कौटुंबिक विनोदी चित्रपट आहे. आर. बाल्की दिग्दर्शित या चित्रपटात अमिताभ बच्चन, अभिषेक बच्चन, अरुंधती नाग आणि विद्या बालन यांनी अभिनय केलेला. प्रोजेरिया सारख्या एका दुर्मिळ अनुवंशिक रोगावर व एका मुलाच्या त्याच्या पालकांसोबतच्या नात्यावर हा चित्रपट आधारित आहे. खऱ्या आयुष्यात अमिताभ बच्चन आणि अभिषेक बच्चन अनुक्रमे वडील आणि मुलगा आहेत, पण पा चित्रपटा मध्ये त्या दोघांनी अगदी उलट भूमिका केल्या आहेत. हा चित्रपट ४ डिसेंबर २००९ रोजी जगभरात प्रदर्शित झाला. ज्येष्ठ संगीतकार इलायराजा यांनी संगीत दिले आहे. चित्रपटाने बॉक्स ऑफिसवर चांगली कामगिरी झाली. भारतीय चित्रपट समीक्षकांकडून जोरदार स्वागत करण्यात आले असले तरी मेटाक्रिटिक आणि रोटेन टोमॅटो वेबसाइट्सच्या म्हणण्यानुसार या चित्रपटाला परदेशी चित्रपट समीक्षकांकडून संमिश्र प्रतिसाद मिळाला. त्यांच्या अभिनयासाठी अमिताभ बच्चन यांना ५७व्या राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्काराने सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा तिसरा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार आणि पाचवा फिल्मफेअर सर्वोत्कृष्ट अभिनेता पुरस्कार आणि विद्या बालन यांना पहिला फिल्मफेअर सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीचा पुरस्कार मिळाला.

## निर्माण 
बऱ्याच भागांचे चित्रीकरण लखनऊमध्ये झाले होते तर चित्रपटाचे काही भाग यूके आणि मलेशियामध्ये चित्रित करण्यात आले होते. हॉलिवूड कलाकार क्रिस्टीन तिनस्ले आणि डोमिनी टिलने अमिताभ बच्चनचा मेक-अप केला आहे. टिनस्ले *कॅटवुमन* या चित्रपटासाठी परिचित आहेत आणि टिल हे लॉर्ड ऑफ द रिंग्ज चित्रपटांसाठी ओळखले जातात. अमिताभ बच्चन यांना त्यांचा मेकअप घालण्यात आणि तो काढून टाकण्यास अनेक तास लागयचे. अभिषेक बच्चन हा केवळ पा मधील मुख्य कलाकारांपैकी एक नव्हता तर चित्रपटाचे बजेट, मार्केटींग आणि संपूर्ण चित्रपटाचे मुख्य निर्माता होते. इलायराजा यांचे संगीत असलेल्या या चित्रपटात शान, सुनिधी चौहान व शिल्पा राव यांनी गाणे गायली आहेत.

## पुरस्कार 
२००९ मध्ये ५७व्या राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांमध्ये या चित्रपटाला हिंदीतील सर्वोत्कृष्ट पुरस्कार बहाल करण्यात आला. सोबतच अमिताभ बच्चन यांना सर्वोत्तम अभिनेता, अरुंधती नाग यांना सर्वोत्कृष्ट सहायक अभिनेत्री व क्रिस्टीन टिनस्ले आणि डोमिनी टिल या जोडीला सर्वोत्तम मेक-अपचा पुरस्कार देण्यात आला. याव्यतिरिक्त, चित्रपटाने पाच स्टार स्क्रीन पुरस्कार, दोन स्टारडस्ट पुरस्कार, दोन फिल्मफेअर पुरस्कार, तीन आयएफएफए पुरस्कार आणि एक अप्सरा फिल्म अँड टेलिव्हिजन प्रोड्यूसर गिल्ड अवॉर्ड जिंकले.
 
## संदर्भ 
वर्ग:इ.स. २००९ मधील हिंदी चित्रपट
वर्ग:आर. बाल्की दिग्दर्शित चित्रपट
देवदास (१९५५ चित्रपट)

***देवदास*** हा १९५५ सालचा बिमल रॉय दिग्दर्शित भारतीय चित्रपट असून शरत चंद्र चट्टोपाध्याय यांच्या कादंबरी देवदासवर आधारित आहे. या चित्रपटात दिलीप कुमार या मुख्य भूमिकेत आहे. वैजयंतीमाला ने चंद्रपुखी नावाची भूमिका केली होती, तर सुचित्रा सेनने तिच्या बॉलिवूड मधील या प्रथम चित्रपटात पार्वती म्हणून भूमिका केली होती. मोतीलाल, नाझीर हुसेन, मुराद, प्रतिमा देवी, इफ्तेखार आणि शिवराज इतर मुख्य भूमिकेत होते आणि जॉनी वॉकर आणि प्राण यांच्या लहान भूमिका होत्या.

२००५ मध्ये, इंडियाटाइम्स मूव्हीजने बॉलिवूड चित्रपटातील अव्वल २५ चित्रपटात याचे नाव नोंदवले.  कमल बोस यांच्या नेतृत्वात सिनेमॅटोग्राफी आणि प्रकाशयोजनेसाठीही या चित्रपटाची नोंद झाली आहे ज्याने दिलीप कुमारने साकारलेल्या भावनांच्या छटा वाढविल्या होत्या.

## निर्माण 
देवदाससाठी दिग्दर्शक बिमल रॉय यांची दिलीप कुमार ही पहिली पसंती होती. तथापि, त्यांना पारोच्या रूपात मीना कुमारी आणि चंद्रमुखी म्हणून नर्गीस दत्त ह्या अभिनेत्री हव्या होत्या. पण, मीना कुमारी ही भूमिका करू शकली नाही कारण त्यांचे पती कमाल अमरोही यांनी काही अटी घातल्या ज्या बिमल रॉय यांना मान्य नव्हते. पारोची मुख्य भूमिका हवी असल्याने नर्गिसने चंद्रमुखीची भूमिका करण्यास नकार दिला. त्यानंतर बीना राय व सुरैय्या कडे संपर्क साधला गेला. पण यांनाही पारोचीच भूमिका हवी होती. काहीच पर्याय नसल्याने त्यांना नव्या उभरत्या अभिनेत्री वैजयंतीमालाला चंद्रमुखी म्हणून घ्यावे लागले. 

सचिन देव बर्मन यांनी संगीत दिलेले दहा गाणे या चित्रपटात आहेत. ज्येष्ठ कवी व गीतकार साहिर लुधियानवी यांनी ती लिहिलेली आहे. काही गाणी बाउल परंपरेने प्रेरित झाली. याशिवाय चंद्रमुखीच्या पात्राची तवाइफ संस्कृती दर्शविण्याकरिता ठुमरी पण आहेत. तलत मेहमूद, लता मंगेशकर, मुबारक बेगम, मन्ना डे, गीता दत्त, मोहम्मद रफी, आशा भोसले आणि उषा मंगेशकर या गायकांनी या गीतांना आपला आवाज दिला आहे. 

## पुरस्कार 
३ऱ्या राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांमध्ये या चित्रपटाने हिंदीतील तिसऱ्या सर्वोत्कृष्ट चित्रपटासाठी प्रमाणपत्र मिळवले. हा पुरस्कार चित्रपटाचे दिग्दर्शक आणि निर्माता (बिमल रॉय प्रॉडक्शन) यांना देण्यात आला आहे. तसेच ४थ्या फिल्मफेअर पुरस्कारांमध्ये या चित्रपटाने तीन पुरस्कार जिंकले: दिलीप कुमार यांना सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा पुरस्कार, मोतीलाला यांना सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता पुरस्कार आणि वैजयंतीमाला यांना सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्रीचा पुरस्कार मिळाला. कार्लोवी व्हेरी आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवात हा चित्रपट झळकला होता.

## संदर्भ 
वर्ग:इ.स. १९५५ मधील हिंदी चित्रपट
वर्ग:बिमल रॉय दिग्दर्शित चित्रपट
आशीर्वाद (१९६८ चित्रपट)

***आशीर्वाद*** हा १९६८ सालचा बॉलिवूड चित्रपट असून, दिग्दर्शन हृषिकेश मुखर्जी यांनी केले आहे. या चित्रपटात अशोक कुमार आणि संजीव कुमार मुख्य भुमीकेत आहेत. अशोक कुमार यांनी सादर केलेल्या रॅप गाणे, "रेल गाडी", साठी हा चित्रपट उल्लेखनीय आहे. या चित्रपटाने दोन राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार आणि एक फिल्मफेअर पुरस्कार जिंकला.

## कथानक 
जोगी ठाकूर (अशोक कुमार) हा उच्च तत्त्वांचा एक साधा माणूस आहे. आपल्या पत्नीसह वीणा (लीला चौधरी) सासरच्यातर्फे मिळालेल्या मालमत्ते मध्ये तो राहत असतो. त्याच्या पत्नीच्या आदेशावरून ती धूर्तपणे गरीबांची घरे जाळण्याच्या आदेशा देते आणि चतुराइने जोगी ठाकूरच्या स्वाक्षर्या करून घेते. ही माहिती मिळताच तो आपला विवाह तोडतो, लहान मुलगी नीनाला पण मागे सोडून पुन्हा परत येणार नाही अशी शपथ घेऊन तो घर सोडतो. तो मुंबईत फिरतो, जेथे तो एका पार्कमध्ये मुलांचे मनोरंजन करून जगतो. त्याला एक लहान मुलगी आवडते जिचे नाव संयोगाने नीना (सारिका) असते. दुर्दैवाने, ती मुलगी आजारी पडते आणि तिचा मृत्यू होतो.

त्यानंतर जोगी आपल्या गावी चंदनपुरला परततो. तेथे त्याच्या एका ग्रामस्थ मित्रा बैजू (हरिंद्रनाथ चट्टोपाध्याय)च्या मुलीचे अपहरण झाले आहे. एका धूर्त मुख्य लेखापालने तिच्यावर बलात्कार करण्याच्या प्रयत्नात असतानाच तो धावपळ करत त्या ठिकाणी पोहचतो आणि त्या मुलीच्या रक्षणासाठी लेखापालाला ठार मारतो. त्याला वाचवण्यासाठी गावकरी काल्पनिक कथा बनवतात, परंतु तो कोर्टात खोटे सांगण्यास नकार देतो आणि त्याला तुरूंगावासाची शिक्षा होते. तेथेच तो बागेत काम करणे सुरू करतो आणि तात्त्विक कविता तयार करतो. तुरूंगातील डॉक्टर बिरेन (संजीव कुमार) त्यांना जोगी ठाकूर खास आवडतात. योगायोगाने जोगी ठाकूर यांची मुलगी नीना (सुमिता सान्याल) डॉक्टरांशी लग्न करणार आहे. त्याची मुलगी गुन्हेगारांचा द्वेष करते हे देखील त्याला कळते आणि म्हणूनच आपली ओळख समोर येऊ नये याची तो काळजी घेतो. त्याच्या चांगल्या वागणुकीबद्दल सरकार त्याला माफी देते व लवकर त्याची सुटका करते. डॉक्टर बिरेन त्याला वडिलधाऱ्यासमान मानू लागतो. तो जोगी ठाकूरला सांगतो की ज्या दिवशी तो तुरूंगातून सुटेल त्याच संध्याकाळी त्याचे लग्न आहे. जोगी ठाकूर आपल्या मुलीचे लग्न बघण्याच्या इच्छेने तेथे येतो. लग्नासाठी जमलेल्या भिकार्यांमधे तो सामील होतो आणि जोडप्याला आशीर्वाद देतो. तथापि, तो रस्त्यावर कोसळत असतानाच त्याची ओळख जमावाला समजते. त्याच्या शेवटच्या क्षणी वडिलांना भेटायला घटनास्थळी नीना येते.

## निर्माण 
चित्रपटाचे संगीत वसंत देसाई यांचे होते, गुलजार यांच्या गीतांवर. हरिंद्रनाथ चट्टोपाध्याय यांनी "रेल गाडी" हे गीत लिहिले आहे व अशोक कुमार यांनी गायलेले आहे. इतर गाणी लता मंगेशकर आणि मन्ना डे यांनी गायली आहेत.

## पुरस्कार 
१९६८ मध्ये या चित्रपटाला १६व्या राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार सोहळ्यात सर्वोत्कृष्ट हिंदी चित्रपटाचा पुरस्कार मिळाला. तसेच अशोक कुमारने सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा पुरस्कारही जिंकला.

## संदर्भ 
वर्ग:इ.स. १९६८ मधील हिंदी चित्रपट
वर्ग:हृषिकेश मुखर्जी दिग्दर्शित चित्रपट
जागृती (चित्रपट)

***जागृती*** हा सत्येन बोस दिग्दर्शित १९५४चा बॉलिवूड चित्रपट आहे. हा १९४९ च्या बंगाली चित्रपट *परिबर्तन* वर आधारित होता जो बोस यांनीच दिग्दर्शित केला होता. या चित्रपटात राजकुमार गुप्ता, अभि भट्टाचार्य आणि रतन कुमार मुख्य भूमिकेत आहेत. १९५६ मध्ये ३र्या फिल्मफेर अवॉर्ड्समध्ये या चित्रपटाला सर्वोत्कृष्ट चित्रपटाचा फिल्मफेर पुरस्कार मिळाला होता आणि आपल्या अभिनयाबद्दल भट्टाचार्य यांना सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्याचा फिल्मफेर पुरस्कार मिळाला होता.

हा चित्रपट १५ ऑगस्ट २०१६ रोजी भारतीय चित्रपट महोत्सव संचालनालय आणि संरक्षण मंत्रालयाने संयुक्तपणे सादर केलेल्या स्वातंत्र्यदिनी फिल्म फेस्टिव्हलमध्ये ७० वा भारतीय स्वातंत्र्य दिनाचे औचित्य साधून प्रदर्शित केले गेला.

## कथानक 
हा चित्रपट एका वाया गेलेल्या श्रीमंत मुलाबद्दल आहे, अजय (राजकुमार गुप्ता) ज्याला त्याचे काका बोर्डिंग स्कूलमध्ये पाठवतात. बोर्डिंग स्कूल ही शेखर (अभि भट्टाचार्य) चालवितो, जो विद्यार्थ्यांमध्ये अपारंपरिक अध्यापन पद्धतींचा उपयोग करून चांगल्या मूल्ये रुजविण्याचा प्रयत्न करतो. तो विद्यार्थ्यांचा आत्मविश्वास वाढवतो आणि त्यांना त्यांच्या देशाच्या वारसाबद्दल प्रशिक्षण देतो आणि त्यांना आदर्श नागरिक होण्यासाठी प्रोत्साहित करतो. बोर्डिंग स्कूलमध्ये पण अजय आपले वाममार्ग सुरू ठेवतो आणि शेखरसह अनेक वेळा अडचणीत सापडतो. दरम्यान, अजय हा शक्ती (रतन कुमार) नावाच्या एका अपंग मुलाशी मैत्री करतो, ज्याचे पात्र अजयच्या विरुद्ध आहे; एक कर्तव्यदक्ष आणि आज्ञाधारक असे. शक्ती अजयचे मार्ग बदलण्यात मदत करण्यासाठी खूप प्रयत्न करतो, पण अजयचा हट्टी स्वभाव वाटेत येतो.

शेवटी, एक दिवस अजय शाळेतून पळण्याचा प्रयत्न करतो आणि शक्तीला ते समजते. शक्ती त्याच्या मागे जाऊन त्याला थांबवण्याचा प्रयत्न करतो, परंतु अपंगत्वामुळे ते जमत नाही. अजयला परत आणण्याच्या तळमळीत रस्त्यावरील एक जड वाहन त्याला चिरडून ठार मारते. अजयचा हा परिवर्तनीय क्षण होतो कारण त्याला समजते की शक्ती आपल्या जिद्दीमुळे मरण पावला. यामुळे तो बदलून आणि एक चांगली व्यक्ती बनण्यास प्रवृत्त होतो. तो शैक्षणिक आणि क्रीडा क्षेत्रात उत्कृष्ट होतो. दरम्यान, शेखर यांच्या अध्यापनाच्या पद्धतीला शिक्षण मंडळाची मान्यता मिळते. तो आपल्या अपारंपरिक परंतु यशस्वी मार्ग इतरत्र  पोहोचविण्यासाठी बोर्डिंग स्कूल सोडतो.

## संगीत 
हा चित्रपट आपल्या देशभक्तीपर गाण्यांसाठी ओळखला जातो. या काळातील सर्वश्रेष्ठ असे कवी प्रदीप यांनी लिहिलेले हे गीत हेमंतकुमार यांनी संगीत दिले आहेत. काही प्रसिद्ध गाणे आहेत: "आओ बच्चों तुम्हें दिखाये" आणि "दे दी हमें अजादी (साबरमती के संत)".

## चित्रपट *बेदारी* 
*बेदारी* या पाकिस्तानी चित्रपटाचे यासारखेच कथानक होते आणि काही शब्द बदलून गाणी आणि संगीत थेट *जागृती* चित्रपटातून घेण्यात आले होते. रतन कुमार, जे आपल्या परिवारासह पाकिस्तानला गेले होता, त्याने *बेदारी* मध्येही अभिनय केला. १९५६ मध्ये पाकिस्तानमध्ये *बेदारी* प्रकाशीत झाला तेव्हा प्रदर्शनाच्या पहिल्या काही आठवड्यात त्याने कमालीचा व्यवसाय केला. तथापि, ते पाकिस्तानी जनतेस समजले की हा एक चोरी केलेला चित्रपट आहे. पाकिस्तानच्या सेन्सॉर बोर्डाने त्वरित या चित्रपटावर बंदी आणली.

## संदर्भ 
वर्ग:इ.स. १९५४ मधील हिंदी चित्रपट
वर्ग:सत्येन बोस दिग्दर्शित चित्रपट
वर्ग:भारतीय कृष्णधवल चित्रपट
साहिब बीबी और गुलाम

***साहिब बीबी और गुलाम*** हा १९६२ सालचा भारतीय हिंदी चित्रपट आहे जो गुरू दत्त निर्मित आणि अबरार अल्वी दिग्दर्शित आहे. बिमल मित्राच्या *साहेब बीबी गोलम* या बंगाली कादंबरीवर आधारित असून ब्रिटिश राजवटीत बंगालमधील सरंजामशाहीच्या शोकांतिकेच्या घटनेचा हा एक देखावा आहे. चित्रपटाची कथा ही एका खानदानी (साहिब)ची सुंदर एकटी पत्नी (बीबी) आणि अल्प-उत्पन्न मिळवीणाऱ्या नोकर (गुलाम) यांच्यातील अलैंगिक मैत्रीचा शोध घेते. चित्रपटाचे संगीत हेमंत कुमार यांचे आहे आणि गीत शकील बदायुनी यांचे होते. व्ही. के. मूर्ती यांच्या उत्तम छायांकनासाठी देखील या चित्रपटाची नोंद केली आहे. या चित्रपटात गुरू दत्त, मीना कुमारी, रेहमान, वहीदा रहमान आणि नजीर हुसेन असे कलावंत आहेत.

हा चित्रपट बॉक्स ऑफिसवर फ्लॉप ठरला होता. पण टीकाकारांनी मीना कुमारीच्या अभिनयाने साकारलेल्या छोटी बहूच्या पात्राला हिंदी चित्रपटसृष्टीतील सर्वोत्कृष्ट कामगिरी म्हणून श्रेय दिले. १३व्या बर्लिन आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवात व ऑस्कर पुरस्कारामध्ये भारताचे अधिकृत प्रतिनिधी म्हणून हा निवडला गेला. चित्रपटाने चार फिल्मफेअर पुरस्कार आणि एक राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार (सर्वोत्कृष्ट हिंदी चित्रपट) जिंकला. इंडियाटाइम्स मुव्हीज अनुसार बॉलिवूड चित्रपटातील अव्वल २५ चित्रपटांपैकी हा एक आहे.

## निर्माण 
१९५८ मध्ये या प्रकल्पाच्या सुरुवातीपासूनच छोटा बहुच्या भूमिकेसाठी मीना कुमारी ही मूळ निवड होती पण कमाल अमरोही यांच्या सूचनेनुसार तिने ही भूमिका सुरुवातीस नाकारली. अमरोहीच्या म्हणण्यानुसार, छोटी बहुचे पात्रमुळे तिची "आयडियल इंडियन वूमन"ची प्रतिमा डागाळली असती. त्यानंतर ही भूमिका नर्गिस दत्त आणि लंडनमधील मुलगी छाया आर्य यांच्याकडे गेली; पण दोघांनीही ही  नाकारली. अखेर १९६०-६१ च्या सुमारास दत्तने पुन्हा एकदा या चित्रपटाची पटकथा कुमारीकडे पाठविली जी या वेळी भूमिका करण्यास तयार झाल्या. 

गुरुदत्तला संगीतासाठी सचिनदेव बर्मन आणि गीतांसाठी साहिर लुधियानवी हवे होते. पण बर्मन अस्वस्थ होता आणि साहिरने हे काम नाकारले. भूतनाथच्या भूमिकेसाठी शशी कपूर यांची पहिली पसंती होती. गुरू दत्त आणि अबरार अल्वी यांच्या भेटीसाठी त्यांनी अडीच तास उशीर केला आणि म्हणुन दत्तने त्यांना नाकारले. त्यानंतरची निवड बंगाली अभिनेता विश्वजीत यांची होती, ज्यांचा हा हिंदी चित्रपटसृष्टीतील पदार्पणाचा चित्रपट थरला असता. विश्वजीत यांनी पाठिंबा दर्शविला नाही कारण त्याला गुरुदत्त यांच्याबरोबर अनन्य करारात बांधायचे नव्हते. शेवटी, गुरू दत्तने स्वतःला भूतनाथ (म्हणजे गुलाम) या भूमिकेसाठी नियुक्त केले. छोटी बहूची भूमिका वहीदा रहमानला करायची होती. परंतु छायाचित्रकार व्ही.के. मूर्तीनी या प्रौढ भूमिकेसाठी त्या खूप लहान असल्याचे सांगीतले. तथापि, जेव्हा अल्वीने तिला जाबाच्या भूमिकेसाठी विचारले,   तेव्हा मीना कुमारीच्या खालची भूमिका असूनही त्यांनी ती स्वीकारली.

कलकत्ताजवळील धनकुरीया हवेली येथे या चित्रपटाचे चित्रीकरण करण्यात आले होते आणि मुंबईमध्ये हवेलीतील सेट पुन्हा तयार करण्यात आले होते.

## संगीत 
चित्रपटाचे संगीत हेमंत कुमार यांनी केले आहे. शकील बदायुनी यांनी गीते लिहिली आहेत. गीता दत्त आणि आशा भोसले यांनी या चित्रपटात पार्श्वगायन केले. "ना जाओ सैया छुडाके बैयां" हे या चित्रपटाचे सर्वात प्रसिद्ध गाणे आहे.

## संदर्भ 
वर्ग:इ.स. १९६२ मधील हिंदी चित्रपट