open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
अरणमुला पोन्नम्मा

**अरणमुला पोन्नम्मा** (८ एप्रिल १९१४ &ndash; २१ फेब्रुवारी २०११) ही एक भारतीय अभिनेत्री होती जी पाच दशकांहून अधिक काळच्या कारकिर्दीत असंख्य चित्रपटांमध्ये नायकाच्या आईच्या भूमिकेसाठी ओळखली जात असे. मल्याळम चित्रपटसृष्टीत तिचे वर्णन मोठ्या प्रमाणात आई म्हणून केले जाते. २००५ मध्ये, तिला मल्याळम चित्रपटातील योगदानासाठी केरळ सरकारचा सर्वोच्च सन्मान जे.सी. डॅनियल पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले होते.

## सुरुवातीचे जीवन 
पोन्नम्माचा जन्म मलेथु घरातील एम. केशवा पिल्लई आणि पारकुट्टी अम्मा यांच्या अरनमुला, ओल्ड क्विलोन, त्रावणकोर (सध्याचा पत्तनम्तिट्टा जिल्हा) येथे पाच मुलांपैकी एक म्हणून झाला. तिला रामकृष्ण पिल्लई, पंकियम्मा, भास्कर पिल्लई आणि थंकम्मा अशी चार भावंडे होती. तिने वयाच्या १२ व्या वर्षी कर्नाटक संगीत गायिका म्हणून तिच्या कारकिर्दीला सुरुवात केली. तिने पंपा नदीच्या काठावर हिंदू महामंडळाने आयोजित केलेल्या सभांमध्ये गायन सुरू केले. वयाच्या १५ व्या वर्षी, वरिष्ठ वर्गात शिकवण्यास सुरुवात करण्यापूर्वी, तिला पाला येथील एका प्राथमिक शाळेत संगीत शिक्षिका म्हणून नियुक्त करण्यात आले होते. नंतर ती स्वाती तिरुनल संगीत अकादमीतील विद्यार्थ्यांच्या पहिल्या तुकडीत सामील झाली. अभ्यासक्रमानंतर, तिला त्रिवेंद्रममधील कॉटन हिल गर्ल्स हायस्कूलमध्ये संगीत शिक्षिका म्हणून नियुक्त करण्यात आले.

तिचे लग्न कोचू कृष्ण पिल्लई यांच्याशी झाले होते. या जोडप्याला एक मुलगी, राजम्मा आणि एक मुलगा, राजशेखरन आहे. तिची नात राधिका सुरेश, जी स्वतः एक गायिका आहे, तिचे लग्न भारतीय राजकारणी सुरेश गोपीशी झाले आहे, आणि तरुण अभिनेता गोकुळ सुरेश हा तिचा पणतू आहे.

## कारकीर्द 
पोन्नम्माचा अभिनयाचा पहिला टप्पा वयाच्या २९ व्या वर्षी *भाग्यलक्ष्मी* नावाच्या नाटकातून झाला.

## पुरस्कार 
* १९९६: राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार - सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्री - *कथापुरुष* 
* १९९६: केरळ राज्य चित्रपट पुरस्कार - दुसरी सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री - *कथापुरुष*
* १९९८: एशियानेट चित्रपट पुरस्कार - जीवनगौरव पुरस्कार
* २००५: केरळ राज्य चित्रपट पुरस्कार - जे.सी. डॅनियल पुरस्कार 

## संदर्भ 
वर्ग:तमिळ चित्रपट अभिनेत्री
वर्ग:मल्याळम दूरचित्रवाहिनी अभिनेत्री
वर्ग:भारतीय महिला टेलिव्हिजन प्रेझेंटर्स
वर्ग:२१व्या शतकातील भारतीय अभिनेत्री
वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय अभिनेत्री
वर्ग:भारतीय चित्रपट अभिनेत्री
वर्ग:मल्याळम चित्रपट अभिनेत्री
वर्ग:राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट सहायक अभिनेत्री
वर्ग:इ.स. २०११ मधील मृत्यू
वर्ग:इ.स. १९१४ मधील जन्म
वर्ग:स्त्री चरित्रलेख
क्रेग स्पियरमन

**क्रेग मरे स्पीअरमन** (जन्म ४ जुलै १९७२) हा इंग्लिश-न्यू झीलंडचा माजी क्रिकेट खेळाडू आहे ज्याने १९९५ ते २००१ पर्यंत न्यू झीलंडसाठी १९ कसोटी आणि ५१ एकदिवसीय सामने खेळले. स्पीअरमन २००० च्या आयसीसी नॉकआउट ट्रॉफी जिंकणाऱ्या न्यू झीलंड संघाचा सदस्य होता.

## संदर्भ 
वर्ग:न्यू झीलंडचे क्रिकेट खेळाडू
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
डॅम्पर (खाद्यपदार्थ)

**डॅम्पर** हे ऑस्ट्रेलियातील पारंपरिक घरगुती खाद्य आहे, जे लवकरच्या युरोपियन वसाहतींनी विकसित केले होते. हे गव्हाच्या पिठापासून बनवले जाते आणि सामान्यतः आगशेजारी किंवा कॅम्प ओव्हनमध्ये भाजले जाते. गव्हाचे पीठ, मीठ आणि पाणी हे त्याचे मुख्य घटक आहेत, ज्यामध्ये कधीकधी बटर किंवा दूध मिसळले जाते.हे खाद्य विशेषतः ऑस्ट्रेलियातील स्टॉकमन (पशुपालक) आणि ग्रामीण भागातील रहिवाशांसाठी उपयुक्त होते, जे लांब काळ दूरस्थ भागात प्रवास करत असत.

## इतिहास आणि तयारी
डॅम्परची उत्पत्ति ऑस्ट्रेलियातील लवकरच्या युरोपियन वसाहतींमध्ये झाली, जेव्हा स्टॉकमन आणि जमिनदार (squatters) लांब प्रवासात फक्त गव्हाचे पीठ, साखर आणि चहा घेऊन फिरत असत. हे पीठ बेक्ड ब्रेडपेक्षा कमी जागा घेत असे, ज्यामुळे ते प्रवासात सोयीचे ठरत असे. परंपरेनुसार, हे आगशेजारी कोळशात किंवा कॅम्प ओव्हनमध्ये भाजले जाई. डॅम्पर हे ऑस्ट्रेलियाच्या ग्रामीण जीवनाचे आणि वसाहती इतिहासाचे प्रतीक मानले जाते.

## नावाची उत्पत्ती
"डॅम्पर" हे नाव ब्रिटिश इंग्रजीतील "damper" या शब्दावरून आले आहे, ज्याचा अर्थ "भूक कमी करणारी गोष्ट" असा होतो. यात "आग कमी करणे" (damp down a fire) या अर्थाचा प्रभावदेखील आहे, कारण डॅम्पर आगशेजारीच तयार होत असे.

## तयारी आणि प्रकार
डॅम्पर बनवण्यासाठी गव्हाचे पीठ, मीठ आणि पाणी मिसळून डो तयार केला जातो. पारंपरिक पद्धतीत यात खमीर वापरला जात नाही, परंतु आधुनिक काळात काही जण बेकिंग पावडर किंवा बिअरसारखे पदार्थ घालून हलका बनवतात. हे खाद्य आगशेजारी कोळशात किंवा कॅम्प ओव्हनमध्ये भाजले जाते. लहान भागांत बनवले असता त्याला "बुश स्कोन्स" किंवा "जॉनीकेक" असे म्हणतात.

## संदर्भ
वर्ग:ऑस्ट्रेलियन खाद्यपदार्थ  
वर्ग:अखमीर ब्रेड  
वर्ग:परंपरागत खाद्य
हुबळी-धारवाड

**हुबळी** आणि **धारवाड** ही भारताच्या कर्नाटक राज्यातील जुळी शहरे आहेत. हुबळी-धारवाड ही राजधानी बंगळूर नंतर कर्नाटकातील दुसऱ्या क्रमांकाची सर्वात मोठी नगरपालिका आणि शहरी समूह आहे. धारवाड हे प्रशासकीय मुख्यालय आहे, तर हुबळी शहर, सुमारे  धारवाडच्या आग्नेयेस, उत्तर कर्नाटकचे व्यावसायिक केंद्र आणि व्यवसाय केंद्र आहे. शहरांमध्ये हुबळी-धारवाड महानगरपालिका (HDMC) नावाची एकच महानगरपालिका आहे.

हुबळी-धारवाडमध्ये जगातील सर्वात लांब प्लॅटफॉर्म आहे आणि धारवाड हे उडुपी आणि दक्षिण कन्नड सारख्या इतर शहरांसह कर्नाटकचे शैक्षणिक केंद्र म्हणून ओळखले जाते. या जुळ्या शहरांमध्ये रस्ते आणि रेल्वेची चांगली जोडणी आहे. कर्नाटकातील एकमेव BRTS (बस रॅपिड ट्रान्झिट सिस्टम) येथे आहे. हुबळी धारवाड बीआरटीएस, ज्याला एचडीबीआरटीएस म्हणूनही ओळखले जाते, ते जुळ्या शहरांना शहरातील रस्त्यांसह स्वतंत्र कॉरिडॉरसह सेवा देते. हुबळी आणि धारवाड या दोन्ही ठिकाणी औद्योगिक वसाहती आणि अनेक कारखाने आणि अनेक सेवा देणाऱ्या औद्योगिक कंपन्या आहेत. हुबळी आणि धारवाड दरम्यान तीन रेल्वे स्थानके आहेत, ती आहेत अंकल, अमरगोल, नवलूर. ही रेल्वे लाईन नृपतुंगा टेकड्यांच्या पायथ्याशी, वस्त्रोद्योगांच्या शेजारी, इत्यादी ठिकाणांमधून जाते. जर सर्व काही योजनेनुसार झाले तर, जुळी शहरे विद्यमान बस रॅपिड ट्रान्झिट सिस्टीम (BRTS) सोबत लाईट रेल ट्रान्झिट (LRT) असलेले देशातील पहिले शहर बनण्याच्या मार्गावर आहेत.

## संदर्भ
वर्ग:हुबळी-धारवाड
वर्ग:जुळी शहरे
वर्ग:कर्नाटकातील शहरे
रॉबर्ट केनेडी (क्रिकेट खेळाडू)

**रॉबर्ट जॉन केनेडी** (जन्म ३ जून १९७२) हा न्यू झीलंडचा माजी क्रिकेट खेळाडू आहे जो १९९६ मध्ये न्यू झीलंडसाठी चार कसोटी सामने आणि सात एकदिवसीय सामने खेळला.

## संदर्भ 
वर्ग:न्यू झीलंडचे क्रिकेट खेळाडू
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
मॅट हॉर्न

**मॅथ्यू जेफरी हॉर्न** (जन्म ५ डिसेंबर १९७०) हा न्यूझीलंडचा माजी क्रिकेट खेळाडू आहे जो १९९७ ते २००३ पर्यंत ३५ कसोटी सामने आणि ५० एकदिवसीय सामने खेळला.

## संदर्भ 
वर्ग:न्यू झीलंडचे क्रिकेट खेळाडू
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
डेव्हिड सूवेल

**डेव्हिड ग्रॅहम सेवेल** (जन्म २० ऑक्टोबर १९७७) हा न्यू झीलंडचा माजी क्रिकेट खेळाडू आहे.

## संदर्भ 
वर्ग:न्यू झीलंडचे क्रिकेट खेळाडू
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
मॅथ्यू बेल

**मॅथ्यू डेव्हिड बेल** (जन्म २५ फेब्रुवारी १९७७) हा न्यूझीलंडचा माजी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडू आहे.

## संदर्भ 
वर्ग:न्यू झीलंडचे क्रिकेट खेळाडू
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
नाशिक महानगर प्रदेश

**नाशिक महानगर प्रदेश (एनएमआर)** हा नाशिक शहराभोवतीचा महानगर प्रदेश आहे. नाशिक महानगर प्रदेश विकास प्राधिकरण (NMRDA)  ही या प्रदेशाची नियोजन आणि विकास प्राधिकरण आहे. एनएमआरडीएचे नेतृत्व महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री (सध्या एकनाथ शिंदे) करतात. राधाकृष्ण गमे, आयएएस, हे मुख्य कार्यकारी अधिकारी आहेत. हे प्राधिकरण विविध नगररचना योजनांसाठी जबाबदार आहे.

## संदर्भ
वर्ग:नाशिक
वर्ग:भारतातील महानगर क्षेत्र
झी सिने पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री

झी एंटरटेनमेंट एंटरप्रायजेसच्या प्रेक्षकांकडून बॉलीवूडच्या हिंदी चित्रपटांसाठीच्या वार्षिक झी सिने पुरस्कार सोहळ्याचा भाग म्हणून **सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री पुरस्कार** निवडला जातो, ज्याने प्रमुख भूमिकेत उत्कृष्ट कामगिरी करणाऱ्या अभिनेत्रीला सन्मानित केले जाते. १९९८ मध्ये स्थापन झाल्यानंतर, हा समारंभ २००९ आणि २०१० मध्ये आयोजित करण्यात आला नव्हता, परंतु २०११ मध्ये पुन्हा सुरू करण्यात आला. कोविड-१९ साथीच्या आजारामुळे २०२१ आणि २०२२ मध्ये हा सोहळा पुन्हा रद्द करण्यात आला, परंतु २०२३ मध्ये तो पुन्हा सुरू झाला.

२००४ पर्यंत पुरस्कार वितरण समारंभ मुंबईत आयोजित केले जात होते. २००४ नंतर, हा समारंभ दुबई, लंडन, मॉरिशस, मलेशिया, अबू धाबी, सिंगापूर, मकाओ येथे आंतरराष्ट्रीय स्तरावर देखील आयोजित केला गेला आहे. ह्या श्रेणीतील पहिली मानकरी १९९८ मध्ये माधुरी दीक्षित होती जिला *दिल तो पागल है* चित्रपटातील तिच्या कामासाठी हा पुरस्कार मिळाला होता. २०२४ पर्यंत हा पुरस्कार २२ वेळा दिला आहे ज्यात १३ अभिनेत्रींना नावाजले आहे.

## विजेते आणि नामांकन 
## अनेक पुरस्कार आणि नामांकन 
या श्रेणीत आलिया भट्ट सर्वाधिक पुरस्कार विजेती अभिनेत्री आहे, ज्यांनी ४ पुरस्कार जिंकले आहेत. त्यानंतर तब्बू, ऐश्वर्या राय बच्चन, राणी मुखर्जी, काजोल, विद्या बालन आणि दीपिका पडुकोण यांचा क्रमांक लागतो, ज्यांनी प्रत्येकी २ पुरस्कार जिंकले आहेत. भट्ट ही सलग ४ विजयांसह सर्वाधिक सलग विजय मिळवणारी अभिनेत्री देखिल आहे. 

सर्वाधिक नामांकने मिळालेली अभिनेत्री दीपिका पडुकोण आहे जिला ११ नामांकन आहे; त्यानंतर काजोलला ९ आणि करीना कपूर खान, राणी मुखर्जी आणि आलिया भट्ट यांना प्रत्येकी ८ नामांकने मिळाली आहेत. काजोल आणि दीपिका पडुकोण या एकाच वर्षात सर्वाधिक नामांकने मिळालेल्या अभिनेत्री आहेत व दोघांनाही एकाच वर्षात ३ चित्रपटांसाठी नामांकन मिळाले आहे.

अनेक नामांकन मिळूनही पुरस्कार न मिळणाऱ्यांपैकी करिश्मा कपूर (६), प्रीती झिंटा (४) आणि कतरिना कैफ, सोनम कपूर, कृती सेनॉन आणि श्रद्धा कपूर यांना प्रत्येकी ३ नामांकने मिळाली आहे.

## इतर माहिती 
३३ व्या वर्षी दुसऱ्यांदा हा पुरस्कार जिंकणारी विद्या बालन ही सर्वात वयस्कर विजेती आहे, तर हेमा मालिनी ५५ व्या वर्षी सर्वात वयस्कर नामांकित झाली. काजोल आणि आलिया भट्ट या सर्वात तरुण विजेत्या आहेत, ज्यांना त्यांचा पहिला पुरस्कार वयाच्या २४ व्या वर्षी मिळाला होता, तर जायरा वसीम ही वयाच्या १७ व्या वर्षी सर्वात तरुण नामांकित ठरली. माधुरी दीक्षित, राणी मुखर्जी आणि अनुष्का शर्मा या तीन अभिनेत्री आहेत ज्यांना सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री आणि सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्री दोन्ही पुरस्कार मिळाले आहेत. ऐश्वर्या राय बच्चन, विद्या बालन, दीपिका पदुकोण आणि आलिया भट्ट या चार अभिनेत्री आहेत ज्यांना सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री आणि सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री (समीक्षक) पुरस्कार मिळाले आहेत. बालन, पदुकोण आणि भट्ट यांनी एकाच वर्षी दोन्ही पुरस्कार जिंकले, बालन यांनी एकाच चित्रपटासाठी आणि पदुकोण आणि भट्ट यांनी दोन वेगवेगळ्या चित्रपटांसाठी पुरस्कार जिंकले. काजोल आणि तब्बू या दोन अभिनेत्री आहेत ज्यांना सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री आणि सर्वोत्कृष्ट खलनायक दोन्ही पुरस्कार मिळाले आहेत.

## संदर्भ 
वर्ग:अभिनेत्रींसाठी पुरस्कार
वर्ग:झी सिने पुरस्कार
घोटूल

**घोटूल** ही छत्तीसगडमधील मुरिया जमातीची एक खास सामाजिक प्रथा आहे. ही एक अशी जागा आहे जिथे गावातील अविवाहित मुलं-मुली रात्री एकत्र राहतात. तिथे ते नाच-गाणी करतात, सामाजिक नियम शिकतात आणि जोडीदार निवडतात.

## इतिहास 
घोटूल प्रथा खूप जुनी आहे. मुरिया जमातीच्या कथांनुसार, लेंगा नावाच्या देवतेने ही प्रथा सुरू केली. मुरिया जमात छत्तीसगडच्या बस्तर भागात राहते. अनेक आदिवासी जमातींमध्ये अशीच प्रथा आहे, पण नावे वेगळी आहेत. उदाहरणार्थ:
* मुरिया, गोंड जमातींमध्ये "घोटूल"
* आसाममधील गारो जमातीमध्ये "कुमारगृह"
* हिमालयातील भोटिया जमातीमध्ये "रंगबंग"
* छोटानागपूरमधील मुंडा जमातींमध्ये "गितिओरा"
* पूर्वोत्तर भारतातील ब्रह्मपुत्रा परिसरात "मौरूंगा"
* उडीसा मधील उरांव जमातींमध्ये "जोख", "एरया", "धुमकुरिया"
* नागा जमातींमध्ये "बनवयो"
* **नाच-गाणी**: दररोज रात्री मांदरी आणि हुल्की नृत्य होतात.
* **जोडीदार निवड**: मुलं-मुली आपला जोडीदार निवडतात. ही प्रक्रिया मोकळ्या वातावरणात होते.
* **जीवनाचे धडे**: मध गोळा करणे, शिकार, शेती, आणि पर्यावरणाचे रक्षण यांचे शिक्षण मिळते. तसेच लैंगिक शिक्षण आणि सामाजिक शिस्त शिकवली जाते. काही ठिकाणी ही प्रथा "चुकीची" मानली जाते, त्यामुळे ती बंद झाली आहे. पण छत्तीसगड सरकार आणि काही संस्था घोटूल टिकवण्यासाठी प्रयत्न करत आहेत.

## संदर्भ
नाशिक महानगर प्रदेश विकास प्राधिकरण

**नाशिक महानगर प्रदेश विकास प्राधिकरण (एनएमआरडीए)** हे नाशिक महानगर प्रदेशासाठी नियोजन आणि विकास प्राधिकरण आहे. २०१८ मध्ये महाराष्ट्रात एक शहरी युनिट बनवून ते अधिसूचित करण्यात आले. एनएमआरडीएमध्ये नाशिक शहर आणि नाशिकमधील सर्व तालुके समाविष्ट आहेत: निफाड, सिन्नर, दिंडोरी, इगतपुरी आणि त्र्यंबकेश्वर. महाराष्ट्र सरकारच्या नगरविकास विभागाने एनएमआरडीएची स्थापना कायदेशीररित्या सक्षम आणि स्वयं-वित्तपुरवठा करणारी कॉर्पोरेट संस्था म्हणून केली आहे.

## संदर्भ
वर्ग:नाशिक
वर्ग:भारतातील महानगर प्रदेश विकास प्राधिकरणे
वर्ग:इ.स. २०१८ मधील निर्मिती
घुमट (वाद्य)

**घुमट ** गोवा आणि कोकणातील एक पुरातन स्वरूपाचे अवनद्ध वर्गवारीतील लोकवाद्य. याचा आकार मडकीसारखा असतो; परंतु या मातीच्या मडकीची दोन्ही तोंडे उघडी असतात. एका तोंडाचा व्यास १५ ते २० सें. मी. तर लहान तोंडाचा व्यास १० ते १२ सें. मी. असतो. मोठया तोंडावर घोरपडीचे कातडे वनस्पतीच्या चिकाच्या सहाय्याने ताणून बसवितात. तो ताण कायम राहाण्यासाठी तोंडाच्या काठावर दोरीचा वापर केला जातो. नंतर कातडे सुकेपर्यंत ते सावलीत ठेवून देण्यात येते. घुमटाच्या दोन्ही तोंडांवर दोरी ओवून ती वादकाच्या खांद्यावर अडकविली जाते. कातडे मढविलेल्या तोंडावर थाप मारून व बोटे आपटून घुमट वाजवितात. त्यावेळी छोटया तोंडावर दुसरा हात ठेवून घुमटातील हवेचा दाब नियंत्रित केला जातो. त्यामुळे वाद्यापासून निर्माण होणाऱ्या आवाजात वैविध्य येते.

## तालवाद्य 
घुमट हे तालवाद्य म्हणून वापरतात. गोव्यातील बहुतेक सर्व लोकोत्सव आणि मंदिरातील उत्सवांमधून हे वाद्य प्रामुख्याने वाजविण्यात येते. शिगमो, गणेशचतुर्थी, मांडो-धुलपद, विवाहप्रसंगीचे नृत्यसोहळे, मंदिरातील आरत्या अशाप्रसंगी घुमटवादन केले जाते. घुमट हे वाद्य स्वतंत्रपणे वाजविले जात नाही. घुमटाच्या साथीला शामेळ अथवा समेळ, कांसाळे आणि सोबत लोकगीतांचे गायनही केले जाते. शिगमोसारख्या उत्सवाच्या वेळी सनई आणि सूर्त किंवा सूर या वाद्यांचीही साथसंगत पुरविली जाते. घुमटाच्या विशिष्टवादन प्रकाराला सुंवारी म्हणतात. घुमणारा घट किंवा घुमणारा माठ अशी घुमट या शब्दाची उत्पत्ती सांगितली जाते. 

घुमट वाजविणारे कलाकार गोव्याच्या प्रत्येक गावात आहेत. किंबहुना युवावर्गातील घुमटवादकांची शेकडो पथके गोव्याच्या गावागावातून विखुरलेली दिसतात. घुमटवादन आणि घुमटावरील आरती-गायनाच्या अनेक स्पर्धा व उपक्रम गोव्यात संपूर्ण वर्षभर अधूनमधून चालू असतात. घुमट हे आदिम परंपरेतील लोकवाद्य असल्याने ते गोमंतकीय अस्मितेचे एक प्रतीक मानण्यात येते.

वर्ग:वाद्ये
सुकन्या रामगोपाल

**सुकन्या रामगोपाल** (जन्म: १३ जुलै १९५७, मायलादुथुराई, तमिळनाडू) या भारतातील पहिल्या आणि प्रसिद्ध महिला घटमवादक आहेत. त्यांनी कर्नाटक शास्त्रीय संगीतात आपल्या खास शैलीने बदल घडवला. घटम हे मातीच्या भांड्यापासून बनलेले वाद्य आहे, जे ताल आणि लय तयार करते. हे वाद्य पूर्वी फक्त पुरुषांचे मानले जायचे. पण सुकन्या रामगोपाल यांनी हा समज बदलला आणि या वाद्याला नवीन ओळख दिली. त्यांच्या कामासाठी त्यांना २०१४ मध्ये संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार मिळाला, जो संगीतातील मोठा सन्मान आहे.

## प्रारंभिक जीवन आणि शिक्षण
सुकन्या रामगोपाल यांचा जन्म मायलादुथुराई या छोट्या शहरात झाला. हे शहर संगीत आणि संस्कृतीसाठी ओळखले जाते. त्यांच्या कुटुंबात संगीताची परंपरा नव्हती, पण त्यांना लहानपणापासून संगीताची आवड होती. त्यांनी टी.आर. हरिहर शर्मा यांच्याकडून मृदंगम वादन शिकले. मृदंगम हे दुसरे तालवाद्य आहे, ज्यामुळे त्यांना ताल आणि लयीचा पाया मिळाला. नंतर त्यांनी घटम वादन शिकण्यासाठी श्री विक्कू विनायकराम यांचे मार्गदर्शन घेतले. विक्कू विनायकराम हे घटम वादनातील मोठे नाव आहेत. त्यांच्याकडून त्यांनी कोन्नकॉल आणि घटमच्या ठोक्यांचे तंत्र शिकले. अनेक वर्षांच्या मेहनतीने त्यांनी घटम वादनाला ‘थरंग’ ही नवीन शैली दिली, जी स्वर आणि लय यांचा संगम आहे.  

## संगीत क्षेत्रातील योगदान
सुकन्या रामगोपाल यांनी घटम वादनाला कर्नाटक संगीतात खास स्थान मिळवून दिले. त्यांनी एकट्याने घटम वाजवून मैफली केल्या आणि मोठ्या संगीतकारांसोबतही वादन केले. त्यांनी ‘श्री थरंग’ नावाचा तालाचा प्रयोग सुरू केला, ज्यात घटम, मृदंगम आणि इतर तालवाद्यांचा समन्वय आहे. या प्रयोगाने त्यांनी घटमला संगीत सादरीकरणाचे साधन बनवले. त्यांनी देशभरातील संगीत समारंभांत आणि आंतरराष्ट्रीय मंचावर कला सादर केली, ज्यामुळे घटम वादन लोकप्रिय झाले.  

त्यांनी बेंगळुरू दूरदर्शनसाठी एक छोटा चित्रपट बनवला, जो २०१४ मध्ये दाखवला गेला. या चित्रपटात त्यांनी घटम वादनाची तंत्रे आणि संगीत प्रवास दाखवला. त्या उत्तम शिक्षिका आहेत. त्यांनी अनेक कार्यशाळा घेतल्या आणि खासकरून महिलांना घटम वादन शिकवले. त्यांच्या शिकवण्यात परंपरा आणि आधुनिक तंत्रांचा मेळ आहे.  

## संगीत शैली आणि नवाचार
सुकन्या रामगोपाल यांची संगीत शैली परंपरा आणि आधुनिकतेचा मेळ आहे. त्यांनी घटम वादनात ‘थरंग’ आणली, जी ठोक्यांतून स्वर आणि लय देते. या शैलीत त्या वेगवेगळ्या तालांचा वापर करतात, जसे की आदी ताल, रूपक ताल आणि झम्पे ताल. त्यांचे वादन ऐकताना प्रत्येक ठोक्याचा भाव जाणवतो. त्यांनी लिंगभेदाला आव्हान दिले आणि घटम वादन महिलांसाठी खुले केले.  

## पुरस्कार आणि सन्मान
सुकन्या रामगोपाल यांना संगीतातील योगदानासाठी अनेक पुरस्कार मिळाले:  
*संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार (२०१४): कर्नाटक संगीतातील उत्तम कामासाठी.  
*नादज्योती पुरस्कार (१९९२): नाद ज्योती श्री त्यागराज स्वामी भजना सभा, बंगळुरू.  
*लयकला रत्न पुरस्कार (२००१): बंगळुरू येथील कला रत्न सभा.  
*स्वरा भूषण (२०१४): बंगळुरू गायन समाज.  

## वैयक्तिक जीवन आणि सामाजिक प्रभाव
सुकन्या रामगोपाल यांचे जीवन संगीताने भरलेले आहे. त्या बंगळुरूत राहतात आणि तिथे संगीत प्रशिक्षण केंद्र चालवतात. त्यांनी अनेक पुस्तके आणि लेख लिहिले, ज्यात संगीत प्रवास आणि घटम वादनाचे तंत्र आहे. त्यांचे पुस्तक Songs written by C.S. Lakshmi (२०००) हे महत्त्वाचे आहे. त्यांनी महिलांना संगीतात प्रोत्साहन दिले, ज्यामुळे अनेक मुली घटम वादनाकडे वळल्या.  

## संदर्भ
वर्ग:भारतीय संगीतकार  
वर्ग:कर्नाटक संगीत  
वर्ग:घटमवादक  
वर्ग:भारतीय महिला संगीतकार  
वर्ग:संगीत नाटक अकादमी पुरस्कारविजेते  
वर्ग:स्त्री चरित्रलेख
श्रीअरविंद व श्रीमाताजी यांचे कार्य

श्रीअरविंद व श्रीमाताजी यांचे कार्य या नावाने साचा तयार केला आहे. या मध्ये श्रीअरविंद व श्रीमाताजी यांच्याशी संबंधित कार्य करणाऱ्या व्यक्तींचा, त्याच्या कार्याचा, संस्थात्मक कार्याचा समावेश केला जाईल.
शांता देवी

**दमयंती** (१९२७-२०१०), तिच्या रंगमंचाच्या नावाने **कोझिकोडे शांता देवी** या नावाने ओळखली जाते. ती एक भारतीय मल्याळम चित्रपट आणि रंगमंच अभिनेत्री होती. सुमारे साठ वर्षांच्या कारकिर्दीत, तिने १००० हून अधिक नाटके आणि सुमारे ४८० चित्रपटांमध्ये काम केले होते.

## चरित्र 
शांता देवी यांचा जन्म कोळिकोड येथे थोट्टाथिल नावाच्या तत्कालीन सुप्रसिद्ध थारावडूमध्ये झाला. थोट्टाथिल कन्नक्कुरुप्पू आणि कार्तियायनी अम्मा यांच्या १० मुलांपैकी ती सातवी मुलगी होती. १९२७ मध्ये तिचा जन्म झाला होता. तिने तिचे शिक्षण सभा शाळेतून आणि नंतर बीईएम शाळेतून केले. तिला पाच भाऊ आणि चार बहिणी होत्या. तिचे सर्व भाऊ हवाई दल आणि लष्करी सेवेत होते. वयाच्या १८ व्या वर्षी तिने तिच्या काकाचा मुलगा, रेल्वे गार्ड बालकृष्णनशी लग्न केले, परंतु हे नाते फार काळ टिकले नाही. त्या जोडप्याला मुलगा झाल्यानंतर ते वेगळे झाले. नंतर, तिने कोझिकोडचे लोकप्रिय मल्याळम पार्श्वगायक अब्दुल कादर यांच्याशी लग्न केले. तिला दोन मुले आहेत, सुरेश बाबू आणि सत्यजित.

१९५४ मध्ये वासु प्रदीप लिखित आणि कुंदनरी अप्पू नायर दिग्दर्शित *स्मारकम* या नाटकातून तिने अभिनेत्री म्हणून पदार्पण केले. रामू करयत दिग्दर्शित *मिन्नामिनुंगू* (१९५७) या चित्रपटा मधून तिने चित्रपटसृष्टीत पदार्पण केले. तिने *मूडूपडम* (१९६३), *कुट्टीक्कुप्पयम*, *कुंजली मारायक्कर* (१९६७), *इरुतिंटे अथमावू* (१९६७), *स्थलते प्रधान पायन्स* (१९९३) आणि *अद्वैथम* (१९९१) यासह ४८० हून अधिक चित्रपटांमध्ये काम केले. दिग्दर्शक रणजीत निर्मित *केरला कॅफे* हा तिचा शेवटचा चित्रपट होता जिथे तिने एका दुःखी आजीची भूमिका साकारली होती जिथे तिची काळजी घेणारे कोणीही नव्हते. चित्रपटांव्यतिरिक्त, ती दूरदर्शन मालिकांमध्ये देखील सक्रिय होती. तिच्या सर्वात संस्मरणीय भूमिका मानसी आणि मिन्नुकेटू या आहेत.

शांता देवी यांचे २० नोव्हेंबर २०१० रोजी संध्याकाळी कोझिकोड येथील एका खाजगी रुग्णालयात निधन झाले.

## पुरस्कार 
शांता देवी केरळ संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार (१९७८) आणि केरळ संगीत नाटक अकादमी फेलोशिप (२००३) प्राप्तकर्त्या आहेत.   भरत गोपी दिग्दर्शित '''यमनम'* (१९९२) मधील तिच्या अभिनयासाठी तिला सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्रीचा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार मिळाला.  १९६८ मध्ये *कुडुक्कुकलमधील* तिच्या भूमिकेसाठी तिला सर्वोत्कृष्ट रंगमंच अभिनेत्रीचा केरळ राज्य पुरस्कार मिळाला आहे. १९६८ मध्ये तिला त्रिशूर फाइन आर्ट्स सोसायटीकडून पुरस्कार मिळाला आणि १९७३ मध्ये तिला पुन्हा सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीचा पुरस्कार मिळाला. 1978 मध्ये, *इथू भूमियानु* आणि *इन्किलाबिंटे मक्कलमधील* तिच्या अभिनयामुळे तिला केरळ संगीता नाडाका अकादमीचा सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीचा पुरस्कार मिळाला. १९७९ मध्ये तिला केरळ फिल्म क्रिटिक्स असोसिएशन पुरस्कार आणि १९८३ मध्ये *दीपस्तंभम महाश्चर्यम या'' चित्रपटासाठी राज्य नाटकांमध्ये सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीचा केरळ राज्य पुरस्कार मिळाला. 

१९९२ मध्ये तिला पुन्हा चित्रपट समीक्षक पुरस्कार मिळाला. शांना देवी यांना प्रेमजी पुरस्कार आणि नंतर २००५ मध्ये केरळ संगीत नाटक अकादमीकडून जीवनगौरव पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले.

## संदर्भ 
वर्ग:मल्याळम दूरचित्रवाहिनी अभिनेत्री
वर्ग:मल्याळम चित्रपट अभिनेत्री
वर्ग:२१व्या शतकातील भारतीय अभिनेत्री
वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय अभिनेत्री
वर्ग:राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट सहायक अभिनेत्री
वर्ग:इ.स. २०१० मधील मृत्यू
वर्ग:इ.स. १९२७ मधील जन्म
वर्ग:भारतीय चित्रपट अभिनेत्री
वर्ग:स्त्री चरित्रलेख
फांग

**फांग**  आफ्रिकेतील एक बांतू भाषिक जमात. त्यांची वस्ती मुख्यत्वे गाबाँचा जंगली उत्तर भाग, विषुववृत्तीय गिनी व कॅमेरूनचा दक्षिण भाग यांतून आढळते. आधुनिक मानवशास्त्रज्ञ कॅमेरूनमधील सानागा नदीपासून गाबाँमधील ओगोवे नदीच्या त्रिभुज प्रदेशापर्यंत राहणाऱ्या तत्सम जमातींना ही संज्ञा देतात. त्यांची लोकसंख्या १९७१ मध्ये सु. दहा लाख होती. त्यांपैकी फांग जमातीची लोकसंख्या सु. १,७६,००० होती. त्यांना फान, फान्वे, पँग्वे व पाहुइन अशी इतर नावेही आढळतात. एकोणिसाव्या शतकात सॅव्हाना पठारावरून सानागा नदीच्या उजव्या तीरावरील जंगलात हे लोक आले असावेत.

फांग या शब्दाचा अर्थ ‘माणसे’ असा आहे. तपकिरी वर्णाचे आणि दृढ व सुरेख बांध्याचे हे लोक पूर्वी नरमांसभक्षक होते. त्यांचा धर्म इतर आदिम जमातींप्रमाणेच जडप्राणवादी असून पूर्वजपूजा विशेष रूढ आहे. शिकार आणि युद्ध यांतील नैपुण्याबद्दल त्यांची विशेष प्रसिद्धी आहे. काही फांग लोहार व सुतारकामात निष्णात होते. पाश्चात्त्यांच्या, विशेषतः फ्रेंच लोकांच्या आगमनानंतर या पारंपरिक कला लोप पावल्या व शेतीकडे त्यांनी अधिक लक्ष पुरविले. कॉफी व कोको ही त्यांची महत्त्वाची सध्याची उत्पादने होत. काही फांग हस्तिदंती कलेतही कुशल आहेत. फांगमध्ये पितृसत्ताक कुटूंबपद्धती प्रचलित असून थोरल्या मुलाकडे वारसाहक्काने संपत्ती जाते. बहिर्विवाही कुळींत नातेसंबंध जोडले जातात. लग्नात वधूमूल्य देण्याची प्रथा आहे. साटेलोटे विवाहास प्राधान्य दिले जाते. बहुभार्या विवाहपद्धती रूढ असून मेहुणी-विवाह संमत आहे. दक्षिणेकडील फांगमध्ये राजकीय संघटना अस्तित्वात नाही. उत्तरेकडील लोकांत कुलप्रमुख आढळतात.

वर्ग:जमाती
प्रदिश

**प्रदिश ** (टेन्सॉर). सदिश विश्लेषणातून सदिश व्यापकीकरणाने विकसित झालेली प्रदिश विश्लेषण ही एक गणित पद्धती आहे. प्रदिश संकल्पनेचा उदय सी. एफ्. गौस, जी. एफ्. बी. रीमान व ई. बी.क्रिस्टोफेल यांनी एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात केलेल्या अवकल भूमिती विषयक भूमिती अभ्यासातून झाला आणि १९०१ मध्ये इटलीतील सी. जी. रीत्ची व त्यांचे शिष्य टी. लेअव्हि-चिव्हिता यांनी व्यवस्थित व शास्त्रशुद्ध पायावर ‘प्रदिश विश्लेषणा’ची (किंवा ‘शुद्ध अवकल गणिता’ची) उभारणी केली. निरनिराळ्या सहनिर्देशक पद्धतींमध्ये भूमिती काही गणितीय विधाने निश्चल राहतात. अशा विधानांचा रूपांतरण पद्धतीने अभ्यास करणे हे प्रदिश विश्लेषणाचे प्रमुख कार्य आहे. भौतिकीतील सत्य विधाने स्वभावतः शास्त्रज्ञांनी वापरलेल्या कोणत्याही संदर्भ व्यूहावर अवलंबून नसणारच परंतु त्यांचे वर्णन करण्यास सहनिर्देशकांची आवश्यकता असते. म्हणून अशा नियमांना गणितीय सूत्रांचे रूप देण्यास प्रदिश विश्लेषण अत्यावश्यक आहे. ॲल्बर्ट आइन्स्टाइन यांनी प्रदिशांच्या साहाय्याने आपल्या व्यापक सापेक्षता सिद्धांताची  सापेक्षता सिद्धांत मांडणी अतिशय प्रभावीपणे केल्यापासून ही गणित पद्धती सर्वमान्य झाली. रीमानीय अवकल भूमितीच्या अभ्यासात तर प्रदिशांचा आधार घेतल्याशिवाय चालतच नाही आणि गतिकी (प्रेरणा कशा प्रकारे गती निर्माण करते याचा अभ्यास करणारी अनुप्रयुक्त गणिताची शाखा), स्थितिस्थापकताशास्त्र (वस्तू ताणल्यानंतर, दाबल्यानंतर वा विकृत केल्यानंतर पुन्हा मूळ आकार वा आकारमान धारण करण्याच्या तिच्या प्रवृत्तीसंबंधीचे शास्त्र), द्रायुगतिकी (द्रव व वायू यांसंबंधीची गतिकी), विद्युत् चुंबकत्व (चुंबकत्व व विद्युत् प्रवाह यांतील संबंध आणि त्यांचे गुणधर्म यांसंबंधीचे शास्त्र) इ. अनेक शास्त्रशाखांच्या उच्च सैद्धांतिक अभ्यासात प्रदिश विश्लेषणाला विशेष महत्त्व आहे.
चौडैया

**चौडैया (**१ जानेवारी १८९४– १९ जानेवारी १९६७). कर्नाटक संगीतपद्धतीतील एक नामवंत व्हायोलिन वादक. कर्नाटकातील तिरुमकूडल येथे जन्म. बिद्राम कृष्णाप्पा या विद्वानाकडे त्यांचे संगीतशिक्षण झाले.

चौडैयांनी आपले वादन सुरुवातीस चार तारांच्या व्हायोलिनवरच केले. नंतर त्यांनी सात तारांचे व्हायोलिन प्रचारात आणले. षट्‌कल गोविंद मारार यांनी तंबोऱ्यासाठी सात तारा वापरल्या होत्या. त्यावरून स्फूर्ती घेऊन चौडैयांनी रंगप्पा या स्थानिक तंत्रज्ञाच्या मदतीने सात तारांचे व्हायोलिन तयार केले. सात तारांच्या तंबोऱ्यात पंचम आणि जोडाच्या दोन तारा यांची संख्या दुप्पट केली होती. त्याचप्रकारे चौडैयांनी व्हायोलिनच्या पहिल्या तीन तारांची संख्या दुप्पट केली. जादा तारांना आपल्या शेजारच्या तारेच्या एक सप्तक खालच्या स्वरात जुळविण्यात येई.

चौडैयांचे वादनकौशल्य, विशेषतः  गजकाम, वाखाणण्याजोगे होते. सरळ ताना काढणे व गजाच्या तुटक आघाताने (स्टकाटो) वाजविणे या दोन्हींत त्यांचा हातखंडा होता. गेल्या व चालू पिढीतील बहुतेक नामवंत कलावंतांबरोबर त्यांनी साथसंगत केली. म्हैसूर दरबारचे ‘समस्थान विद्वान’, म्हैसूरच्या महाराजांकडून ‘संगीतरत्‍न’ पदवी असे अनेक मानसन्मान त्यांना लाभले.
प्रच्छिद्रण यंत्र

**प्रच्छिद्रण यंत्र**(बोरिंग मशीन). अभियांत्रिकी कामात छिद्रण यंत्राने एखाद्या तयार (निर्मित) यंत्रभागात किंवा वस्तूत पाडलेले छिद्र किंवा मूळचेच असलेले भोक एकतर मोठ्या व्यासाचे करण्यासाठी किंवा त्याचे अचूक वर्तुळाकार अंत्यरूपण करण्यासाठी ज्या यंत्राचा उपयोग करतात त्यास प्रच्छिद्रण यंत्र व या यंत्रणाच्या (कातण्याच्या) क्रियेस प्रच्छिद्रण म्हणतात. 

या यंत्राचे वर्गीकरण दोन मुख्य वर्गांत केले जाते : 

#  आडवे प्रच्छिद्रण यंत्र 
#  उभे प्रच्छिद्रण यंत्र

## आडवे प्रच्छिद्रण यंत्र
आडवे प्रच्छिद्रण यंत्र केवळ प्रच्छिद्रण कामासाठी वापरावयाचे यंत्र इंग्लंडमध्ये जॉन विल्किन्‌सन यांनी प्रथम १७७५ साली तयार केले व त्यामुळेच जेम्स वॉट यांच्या पहिल्या वाफेच्या एंजिनाचे काम होऊ शकले. या यंत्राच्या साहाय्याने १४३ सेंमी. व्यासाच्या सिलिंडराचे प्रच्छिद्रण करता येत असे. फक्त प्रच्छिद्रण कामासाठी बनविलेल्या यंत्रावर मोठ्या निर्मित भागांचे प्रच्छिद्रण केल्यावर जर त्यावर छिद्रण व चक्री कर्तन क्रिया करावयाच्या असल्यास असे भाग स्वतंत्र ⇨ छिद्रणयंत्रावर व ⇨ चक्रीकर्तनयंत्रावर हलवून पुन्हा बसवावे लागतात. यात वेळ तर जास्त जातोच पण त्या भागाचे पुनर्योजन करताना स्वतंत्र यंत्रांतील सूक्ष्म दोषांमुळे किंवा त्रुटींमुळे निर्मित भागाचे अचूक यंत्रण होत नाही. यासाठी बहुधा संयुक्तपणे प्रच्छिद्रण, छिद्रण व चक्री कर्तन क्रिया करता येतील अशी एकाच यंत्रात रचना केलेली असते. अशा संयुक्त यंत्राचे तीन प्रकार असतात : (१) कार्यपट (कार्यमंच) प्रकार, (२) रधित्र-पट प्रकार व (३) भू-पट प्रकार.

## उभे प्रच्छिद्रण यंत्र 
उभे प्रच्छिद्रण  यंत्राचा साटा (सांगाडा) व माथ्याची कमान बिडाची ओतीव असून साट्याच्या दोन्ही बाजूंच्या दर्शनी उभ्या स्तंभांच्या पृष्ठभागावर अंगचे सरकमार्ग असून त्यावर काटकोनात एक आडवा बिडाचा ओतीव सरकपाट वर-खाली सरकवून हव्या त्या ठिकाणी पक्का करता येतो. या आडव्या सरकपाटाच्या पृष्ठभागावर अंगचे सरकमार्ग असून त्यावर बिडाची दोन उभी कर्तक शीर्षे हव्या त्या अंतरावर सरकवून पक्की करता येतात. ही कर्तक शीर्षे बिडाच्या रेटकाने वर-खाली सरकविण्याची योजना केलेली असते. उजव्या बाजूच्या स्तंभावर एक जादा आडवे सरकणारे कर्तक शीर्ष बसविलेले असते. उभी कर्तक शीर्षे उभ्या पातळीत हव्या त्या कोनात फिरवून चालविता येतात. साट्याच्या दोन दर्शनी स्तंभातील पोकळीला तळाला बिडाची ओतीव बैठक बसविलेली असून तिच्या वरच्या पृष्ठभागावर आडव्या पातळीत उभ्या आसावर फिरणारा बिडाचा कार्यपट धारव्यांत बसविलेला असतो. ज्या निर्मित भागाचे किंवा वस्तूचे प्रच्छिद्रण करावयाचे असते त्याची पक्की बांधणी या कार्यपटावर करतात. त्याचे कर्तन (यंत्रण) उभ्या खाली-वर सरकणाऱ्या कर्तक शीर्षातील कर्तकांनी केले जाते. हे यंत्र विद्युत् चलित्रावर चालते. थोड्या जागेत मोठाले अवजड निर्मित भाग यावर कातले जातात व त्यांचे वजन पायावर सारखे विभागले जाऊन त्यांचा समतोल राखला जातो.
वर्ग:यंत्र
प्रत्यक्षार्थवाद

**प्रत्यक्षार्थवाद**  (पॉझिटिव्हिझम). ह्या तात्त्विक विचारप्रणालीची स्पष्ट मांडणी प्रथम ऑग्यूस्त काँत (१७९८-१८५७) या फ्रेंच विचारवंताने केली. ह्या विचारप्रणालीचा गाभा थोडक्यात असा मांडता येईल : इंद्रियांनुभवाने, निरीक्षणाने वस्तू आणि त्यांचे गुणधर्म, त्यांना घडणाऱ्या घटना ह्यांच्याशी आपला परिचय होतो व ह्या वस्तुस्थितींचे आणि घटनांचे स्पष्टीकरण वैज्ञानिक पद्धतीला अनुसरून आपण करतो. प्रत्यक्षार्थवादाचा मूलभूत सिद्धांत असा, की निरीक्षणावर आधारलेले आणि ज्याचे प्रामाण्य निरीक्षणाच्या निकषावर पारखले जाते असे जे वैज्ञानिक ज्ञान आहे तेच समग्र, प्रमाण ज्ञान होय, ह्याच्या पलीकडचे असे प्रमाण ज्ञान नसते. गणित आणि तर्कशास्त्र इंद्रियानुभवावर आधारलेली नसतात आणि ती ज्ञानात मोडतात, हे खरे आहे. पण ही शास्त्रे केवळ ‘आकारिक’ असतात ती केवळ संकल्पनांमधील संबंधांवर आधारलेली असतात ती वस्तूंविषयीची शास्त्रे नसतात आणि त्यांच्यात वस्तुस्थितीचे ज्ञान सामावलेले नसते. तेव्हा गणित आणि तर्कशास्त्र ही आकारिक शास्त्रे आणि इंद्रियानुभव व वैज्ञानिक पद्धती यांच्यावर आधारलेली विज्ञाने एवढीच ज्ञानाची व्याप्ती आहे, असे प्रत्यक्षार्थवाद मानतो आणि म्हणून ईश्वर, आत्मा इ. अतींद्रिय मानलेल्या वस्तूंशी संबंधित असलेला धर्म तसेच केवळ विवेकशक्तीच्या साह्याने इंद्रियानुभवापलीकडे असणाऱ्या अस्तित्त्वाचे ज्ञान मिळवू पाहणारी तत्त्वमीमांसा (मेटॅफिजिक्स) यांचे प्रामाण्य प्रत्यक्षार्थवाद नाकारतो. प्रत्यक्षार्थवादाच्या दृष्टीने अतींद्रिय अस्तित्त्वाचे ज्ञान मिळविणे हे तत्त्वज्ञानाचे कार्य नव्हे. असे अस्तित्त्व नसते आणि म्हणून त्याचे ज्ञान मिळविण्याचा प्रश्नही उपस्थित होत नाही. तत्त्वज्ञानाचे कार्य म्हणजे आकारिक शास्त्रांची आणि विज्ञानांची सुसंगत व्यवस्था लावणे आणि ह्या ज्ञानापासून प्राप्त होणाऱ्या तत्त्वांच्या आधाराने मानवी जीवनाचे आणि समाजाचे नियमन करणे हे असते. नीतिशास्त्रात प्रत्यक्षार्थवाद हे सामान्यपणे  सुखवादी होते. अधिकात अधिक लोकांचे अधिकात अधिक सुख साधणारी कृत्ये नीतिमान असतात, असा त्यांचा नीतीचा निकष होता.

जरी आग्यूस्त काँत यांनी प्रत्यक्षार्थवादाची, ‘पॉझिटिव्हिझम’ हे नाव वापरून, प्रथम मांडणी केली, तरी  डेव्हिड ह्यूम (१७११-७६) ह्या तत्त्ववेत्त्याच्या भूमिकेत ह्या मताचे सार आलेले आहे. प्रोटॅगोरस (इ. स. पू. सु. ४८०-४१०) हा प्राचीन ग्रीक तत्त्ववेत्ता, सेक्स्टस एंपिरिकस (इ. स. सु. २००) हा संशयवादी ग्रीक तत्त्ववेत्ता, प्येर बेल (१६४७-१७०६) हा आधुनिक संशयवादी व दीद्रोसारखे फ्रेंच  ज्ञानोदयाचे तत्त्ववेत्ते अशी प्रत्यक्षार्थवादाची पूर्वपरंपरा सांगता येईल. काँत यांच्या प्रत्यक्षार्थवादाचा प्रभाव  जॉन स्ट्यूअर्ट मिल (१८०६-७३) आणि  हर्बर्ट स्पेन्सर (१८२०-१९०३) ह्या इंग्रज विचारवंतांवर पडला. मिल यांनी मानवी ज्ञानाची आणि नीतीची उभारणी अनुभववादी तत्त्वांवर करण्याचा प्रयत्‍न केला, तर स्पेन्सर ह्यांनी ज्ञानाला व नीतीला उत्क्रांतीवादाची बैठक दिली.  एर्न्स्ट माख (१८३८-१९१६) आणि रिखार्ट आव्हेनारिउस (१८४३-९६) हे प्रमुख जर्मन प्रत्यक्षार्थवादी होत. वैज्ञानिक संकल्पना व उपपत्ती आणि आपली निरीक्षणे ह्यांचा संबंध स्पष्ट करण्याचा ह्या विचारवंतांचा प्रयत्‍न होता. प्रत्यक्षार्थवादाचे सर्वांत आधुनिक रूप म्हणजे तार्किक प्रत्यक्षार्थवाद होय. ‘व्हिएन्ना वर्तुळ’ ह्या नावाने प्रसिद्ध असलेल्या तार्किक प्रत्यक्षार्थवाद्यांच्या गटावर माख यांचा विशेष प्रभाव होता.

## संदर्भ
J. Logical Positivism, Glencoe. III., 1959.

वर्ग:विचारप्रणाली
वर्ग:तत्वज्ञान
पोर्टस्मथ (व्हर्जिनिया)

**पोर्टस्मथ – २**  अमेरिकेच्या संयुक्त संस्थानांपैकी व्हर्जिनिया राज्यातील बंदर आणि नाविक तळकेंद्र. लोकसंख्या १,१०,९६३ (१९७०). हे रिचमंडच्या आग्नेयीस सु.१३७ किमी. नॉरफॉकच्या विरुद्ध दिशेस, हॅम्प्टन रोड्स क्षेत्रात एलिझाबेथ नदीतीरावर वसले आहे. पोर्टस्मथचा इतिहास हा नेहमी नाविक घडामोडींनी भरलेला आढळतो.

प्रारंभी इंडियनांच्या असलेल्या या गावातील जमिनी ब्रिटिशांनी निरनिराळ्या व्यक्तींना जहाजबांधणी व मळाउद्योग यांसाठी १६२० पासून दिल्याचे आढळते. १७५२ मध्ये नॉरफॉक परगण्याचा न्यायाधीश कर्नल विल्यम क्रॉफर्ड याने शहराची स्थापना करून, त्याला इंग्लंडमधील पोर्टस्मथ बंदराचे नाव दिले. अमेरिकेच्या स्वातंत्र्ययुद्ध काळात पोर्टस्मथचा ताबा आलटून-पालटून ब्रिटिश व अमेरिकन सैन्याकडे राहिला. १७६७ मध्ये अँड्रू स्प्राउल नावाच्या धनाढ्य स्कॉटीश व्यापाऱ्याने येथे एक जहाजकारखाना उभारला, त्याचेच पुढे १८०१ मध्ये अमेरिकन सरकारने ‘नॉरफॉक नेव्हल शिपयार्ड’ या नौदलाची जहाजे बांधण्याच्या कारखान्यात रूपांतर केले. १८३३ मध्ये देशातील पहिली निर्जल गोदी येथे बांधण्यात आली. या कारखान्यातून अमेरिकन नौदलाची ‘चेसपीक ’ नावाची पहिली युद्धनौका बाहेर पडली तसेच १८६२ मध्ये ‘मेरिमॅक’ या लाकडी जहाजाचे लोखंडी पत्र्याने वेष्टित अशा प्रसिद्ध ‘व्हर्जिनिया’ नामक पहिल्या जहाजामध्ये रूपांतर करण्यात आले. ‘टेक्सस’ ही देशातील पहिली युद्धनौका १८९२ मध्ये, त्याचप्रमाणे ‘लॅंगली’ हे देशातील पहिले विमानवाहू जहाज १९२२ मध्ये येथेच बांधण्यात आले. पहिल्या व दुसऱ्या महायुद्धांमध्ये स्वाभाविकच पोर्टस्मथला अतिशय महत्त्व होते. पोर्टस्मथमधील जहाजकारखान्याची जगातील सर्वांत मोठ्या जहाजकारखान्यांत गणना होते. अमेरिकेत येथे सर्वाधिक निर्जल गोद्या आहेत. अमेरिकेच्या पाचव्या किनारी संरक्षण व्यवस्थेचे मुख्य कार्यालय, मोठे नाविक रुग्णालय, नौदलाच्या दारूगोळ्याचे मोठे कोठार पोर्टस्मथ येथे आहे.

व्यापारी जलवाहतूक व रेल्वेवाहतूक यांचे पोर्टस्मथ हे एक महत्त्वाचे केंद्र असून तेथे जहाजबांधणी, प्लॅस्टिके, रसायने, अन्नप्रक्रिया, यंत्रे व अवजारे या उद्योगांचा विकास झाला आहे. नौदल जहाजविषयक वस्तुसंग्रहालय, ट्रिनिटी एपिस्कोपल कॅथीड्रल (१७६२), मॉन्युमेंटल युनायटेड मेथडिस्ट चर्च (१७७२), त्याचप्रमाणे किनारी भागातील निसर्गसुंदर पुळणी ही पोर्टस्मथमधील आकर्षणस्थळे होत.

वर्ग:अमेरिकेमधील बंदरे
वर्ग:व्हर्जिनियामधील शहरे
क्रिस ड्रम

**ख्रिस्तोफर जेम्स ड्रम** (जन्म १० जुलै १९७४) हा न्यूझीलंडचा माजी क्रिकेट खेळाडू आहे जो १९९९ ते २००२ पर्यंत पाच कसोटी सामने आणि पाच एकदिवसीय सामने खेळला.

## संदर्भ 
वर्ग:न्यू झीलंडचे क्रिकेट खेळाडू
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
आंद्रे अ‍ॅडम्स

**आंद्रे रायन ॲडम्स** (जन्म १७ जुलै १९७५) हा न्यू झीलंड क्रिकेट प्रशिक्षक आणि कॅरिबियन वंशाचा माजी क्रिकेट खेळाडू आहे.

## संदर्भ 
वर्ग:न्यू झीलंडचे क्रिकेट खेळाडू
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
ब्रुक वॉकर

**ब्रूक ग्रॅमी कीथ वॉकर** (जन्म २५ मार्च १९७७) हा न्यू झीलंडचा माजी क्रिकेट खेळाडू आहे.

## संदर्भ 
वर्ग:न्यू झीलंडचे क्रिकेट खेळाडू
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
पोरबंदरी दगड

**पोरबंदरी दगड**  (मिलिओलाइट). काठेवाड व कच्छच्या किनाऱ्यावर आढळणारा सूक्ष्मकणी चुनखडक. पोरबंदर येथून त्याची वाहतूक होत असे, त्यामुळे त्याला हे नाव पडले असून त्याच्यात फोरॅमिनीफेरा जीवांच्या मिलिओलिना या वंशातील जीव विपुल असल्याने त्याला मिलिओलाइट असेही म्हणतात. हा खडक जैव कॅल्शियमी कणांचा, मुख्यतः फोरॅमिनीफेरांच्या चोलांचा (संरक्षक कठीण कवचांचा) बनलेला असून त्यात थोडे अंदुकी (सूक्ष्म गोलसर) कण व लगतच्या अग्निज खडकांतील खनिजांचे सूक्ष्म तुकडे असतात. हे सर्व कण कॅल्साइटाने संयोजित झालेले (चिकटविले गेलेले) असतात. या खडकाचा रंग पांढरा वा मलईसारखा असून हा सुच्छेद्य (फोडण्यास सोपा) आहे. याची जास्तीत जास्त जाडी सु. ३३ मी. आहे. किनारी भागात यामध्ये पुष्कळ प्रमाणात वाळू मिसळलेली आढळते. यामध्ये ओबडधोबड स्वरूपाचे स्तरण (थरयुक्त रचना) आढळते व काही ठिकाणी सूक्ष्मकणी वालुकाश्मांचे कमी जाड थरही यांत आढळतात. यांशिवाय यात प्रतिस्तरण (मुख्य थरांच्या प्रतलाशी कोन करून असलेले दुय्यम स्तरण) आढळते व ते वाऱ्याच्या क्रियेमुळे उद्‌भवले असावे, असे मानतात. तसेच हा खडकही वाऱ्याने वाहून आणलेले कॅल्शियमी सूक्ष्मकण साचून बनला असावा, असे मत आहे. दुसऱ्या मतानुसार या शैलसमूहातील काही भाग उथळ समुद्रात लाटांच्या क्रियेमुळे निक्षेपित झाला (साचला) असावा. पोरबंदरी खडकाचे वय प्लाइस्टोसीन (सु. ६ लाख ते ११ हजार वर्षांपूर्वीचे) आहे व हे खडक सु. ३५० मी. उंचीच्या चोटिला टेकडीवर आढळत असल्यामुळे वरील किनारा उचलला जाण्याची क्रिया अगदी अलिकडच्या काळात घडून आली असावी. हा काठेवाडच्या पूर्व भागात फक्त किनाऱ्यालगत आढळतो, तर पश्चिम भागात हा विस्तृत क्षेत्रात व तृतीय (सु.६·५ ते १·२ कोटी वर्षांपूर्वीच्या) काळातील खडकांवर व  दक्षिण ट्रॅपवर पसरलेला आहे. हा मुख्यतः बांधकामासाठी वापरतात. शिवाय सिंमेट, विरंजक (रंग काढून टाकण्यासाठी वापरण्यात येणारे) चूर्ण यांच्या निर्मितीत व रासायनिक उद्योगांतही हा वापरला जातो.

वर्ग:खडक
पोर्ट आर्थर (चीन)

**पोर्ट आर्थर – १ :** चीनच्या लिआउनिंग प्रांतातील बंदर व नौदलकेंद्र. हे मँचुरियातील लिनाउडुंग द्विपकल्पाच्या दक्षिण टोकावर, डायरेनच्या नैर्ऋत्येस ३८ किमी., पीत समुद्राच्या पॉहाय आखातावर वसलेले आहे. डायरेन-पोर्ट आर्थर भागास चिनी भाषेत ‘लुता’ म्हणतात. डायरेनसह लोकसंख्या ४२,००,००० (१९७७). पोर्ट आर्थर हे प्राचीन काळापासून चीनचे प्रमुख बंदर असून, मिंग वंशाच्या राजवटीत यास ‘लूशून’ म्हणत. पोर्ट आर्थर मोक्याच्या जागी असून, ते हिवाळ्यात हिमयुक्त असल्याने लष्करी दृष्ट्या त्यास महत्त्व आहे. १८९४–९५ च्या चीन-जपान युद्धात जपान्यांनी हे जिंकले, पण पाश्चात्य राष्ट्रांच्या दबावामुळे जपानला ते परत करावे लागले. जर्मनांनी पोर्ट आर्थरजवळील जिआउजो बंदर काबीज केल्यावर १८९८ मध्ये रशियाने चीनबरोबर तह करून खंडणीने २५ वर्षांसाठी पोर्ट आर्थर मिळविले आणि ट्रान्स-सायबीरियन लोहमार्गास जोडून शहरास तटबंदी केली. १९०४–०५ च्या रशिया-जपान युद्धात जपान्यांनी यास वेढा घातला, तेव्हा सर्व आरमारासह रशियन सैन्याने शरणागती पतकरली. त्यानंतरच्या पोर्टस्मथच्या तहाने पोर्ट आर्थर जपानला मिळाले. १९४५ मध्ये जपानचा रशियाने येथे पराभव केला त्यामुळे जपानचा यावरील हक्क संपुष्टात आला. दुसऱ्या महायुद्धानंतर याल्टा परिषदेतील ठरावानुसार चीन व रशिया यांचा संयुक्त आरमारी तळ येथे होता. १९५५ पासून यावर फक्त चीनचाच अंमल आहे.

आजचे पोर्ट आर्थर शहर म्हणजे पाश्चात्य शहरांच्या धर्तीवर आखणी केलेले सुंदर शहर आहे. लुंग नदीमुळे याचे दोन विभाग झाले असून पूर्वेकडील जुन्या भागात गोद्या व बंदरांशी निगडित अशा इतर सोयी असून पश्चिमेकडील आधुनिक भागात प्रामुख्याने लोकवस्ती आढळते. मॉन्युमेंट हिल, सैनिकी पेहराव व युद्धसाहित्य यांचे संग्रहालय, ईगल्स नेस्ट हिल, द ट्‍‌विन ड्रॅगन हिल इ. भाग इतिहासप्रसिद्ध आहेत.

वर्ग:चीनमधील बंदरे
पोर्ट हारकोर्ट

**पोर्ट हारकोर्ट**  नायजेरियातील दुसऱ्या क्रमांकाचे मोठे बंदर, प्रमुख औद्योगिक शहर, तसेच रिव्हर्स राज्याचे व पोर्ट हारकोर्ट प्रांताचे मुख्य ठिकाण. लोकसंख्या २,४२,००० (१९७५ अंदाज). हे बॉनी या नायजर नदीच्या त्रिभुज प्रदेशातील पूर्वेकडील शाखेवर, अंटलांटिक महासागर किनाऱ्यापासून आत सु. ६६ किमी. अंतरावर वसले आहे. हवामान उष्ण व दमट. वार्षिक सरासरी पर्जन्य २३७ सेंमी आहे. याच्या आसमंतात कच्छ वनश्री व वर्षारण्ये आहेत. पूर्वीच्या ओबोमोटूनामक उजाड गावाच्या जागेवर १९१२ मध्ये उडी कोळसा क्षेत्रांचे बहिर्द्वार म्हणून ब्रिटिशांनी याची स्थापना केली तथापि १९१६ मध्ये एनूगू कोळसा खाणींशी जोडणाऱ्या लोहमार्गामुळे त्याचा विकास झाला. तत्कालीन ब्रिटीश वसाहतीचा सचिव लूइस हारकोर्ट याच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ याला पोर्ट हारकोर्ट हे नाव मिळाले.

उत्तरेस सहा किमी.वरील ट्रान्स-आमाडी या १,००० हे. क्षेत्राच्या औद्योगिक वसाहतीत टायर, ॲल्युमिनियम उत्पादने, कागद, काचेच्या बाटल्या बनविणे इ. उद्योग तर शहरात सिमेंट, सिगारेटी, धातूच्या खिडक्या व दारे, रंग, प्लॅस्टिके, कापड, लाकडी वस्तू, बोटी बांधणे, तेलशुद्धीकरण इ. उद्योगधंदे चालतात. आसमंतातील ताड तेल, खोबरे, कोळसा, कोको, कथिल, कोलंबाइट, खनिज तेल, इमारती लाकूड, वाटाणे इ. उत्पादनांची येथून निर्यात केली जाते. हे बंदर ताड तेल व खनिज तेल साठविण्याच्या सोयींनी युक्त आहे. नळांद्वारे आसमंतातील तेल व नैसर्गिक वायू शहरात आणलेला आहे. रस्त्यांनी व लोहमार्गांनी महत्त्वाच्या ठिकाणांशी हे शहर जोडले असून, ईशान्येस ११ किमी.वर विमानतळ आहे. ‘सर्कल’ नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या शहराच्या मध्यभागातील जूबिली मेमोरियल पार्क, खेळांचे प्रेक्षागार व गोल्फ मैदान असेच रुग्णालये, दूरचित्रवाणी केंद्र, तांत्रिक व व्यापारी संस्था, रोमन कॅथलिक, बॅप्टिस्ट, अँग्लिकन व मेथडिस्ट मिशन आणि त्यांची विद्यालये इ. सुविधा येथे आहेत.

वर्ग:नायजेरियामधील बंदरे
वर्ग:नायजेरियामधील शहरे
आंध्र प्रदेश राजधानी क्षेत्र

**आंध्र प्रदेश राजधानी क्षेत्र** ( ISO : आंध्र प्रदेश राजधानी प्रदेश) हे भारतातील आंध्र प्रदेश राज्याच्या राजधानीचे महानगर क्षेत्र आहे. हा प्रदेश कृष्णा, गुंटुर, पालनाडू, एनटीआर, बपतला आणि एलुरु या जिल्ह्यांमध्ये पसरलेला आहे. त्यात विजयवाडा आणि गुंटुर ही प्रमुख शहरे समाविष्ट आहेत. विजयवाडा हे या प्रदेशातील सर्वात मोठे शहर आणि मुख्यालय आहे. हे आंध्र प्रदेशातील सर्वात जास्त लोकसंख्या असलेल्या महानगरांपैकी एक आहे. हा प्रदेश आंध्र प्रदेश राजधानी क्षेत्र विकास प्राधिकरणाच्या अखत्यारीत आहे आणि  क्षेत्र व्यापतो ५८ मंडळांखालील. राजधानी अमरावती हे शहरी अधिसूचित क्षेत्र आहे आणि ते  व्यापेल, आंध्र प्रदेश राजधानी क्षेत्रात.

## संदर्भ
वर्ग:भारतातील महानगर क्षेत्र
वर्ग:आंध्र प्रदेश
वर्ग:इ.स. २०१४ मधील निर्मिती
वर्ग:कृष्णा जिल्हा
वर्ग:गुंटुर जिल्हा
वर्ग:पालनाडू जिल्हा
वर्ग:एन.टी.आर. जिल्हा
वर्ग:बपतला जिल्हा
वर्ग:एलुरु जिल्हा
राज्य प्रदूषण नियंत्रण मंडळ

**राज्य प्रदूषण नियंत्रण मंडळ** (State Pollution Control Board - SPCB) ही भारतातील प्रत्येक राज्यात असलेली एक संस्था आहे, जी पर्यावरण संरक्षण आणि प्रदूषण नियंत्रणासाठी काम करते. ही मंडळे जल, वायू आणि ध्वनी प्रदूषण कमी करण्यासाठी आणि कचरा व्यवस्थापनाला प्रोत्साहन देण्यासाठी कार्यरत असतात. ही मंडळे केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या (CPCB) मार्गदर्शनाखाली काम करतात.

## स्थापना आणि हेतू
राज्य प्रदूषण नियंत्रण मंडळाची स्थापना जल (प्रदूषण प्रतिबंध आणि नियंत्रण) अधिनियम, १९७४ आणि वायू (प्रदूषण प्रतिबंध आणि नियंत्रण) अधिनियम, १९८१ अंतर्गत झाली आहे. या मंडळांना स्वतंत्र कायदेशीर दर्जा आहे, म्हणजेच त्यांच्याविरुद्ध किंवा त्यांच्यातर्फे न्यायालयात दावा दाखल करता येतो. या मंडळांचा मुख्य हेतू पर्यावरण स्वच्छ ठेवणे आणि प्रदूषण कमी करणे हा आहे.

## मंडळाची रचना
या मंडळात जास्तीत जास्त १७ सदस्य असतात, ज्यांची नियुक्ती राज्य सरकार करते. यामध्ये एक अध्यक्ष, राज्य सरकारचे ५ प्रतिनिधी, स्थानिक प्राधिकरणांचे ५ प्रतिनिधी, कृषी-उद्योगांचे ३ प्रतिनिधी, राज्य सरकारच्या कंपन्यांचे २ प्रतिनिधी आणि एक सदस्यसचिव (भारतीय प्रशासकीय सेवेतील अधिकारी) यांचा समावेश असतो. सदस्यांचा राजीनामा किंवा अपात्रता याबाबत नियम जल आणि वायू अधिनियमात नमूद आहेत.

## कचरा व्यवस्थापन
पर्यावरण (संरक्षण) अधिनियम, १९८६ अंतर्गत मंडळाला घनकचरा, जैव-वैद्यकीय कचरा, प्लास्टिक कचरा, ई-कचरा आणि ध्वनी प्रदूषण यांच्या व्यवस्थापनासाठी नियम लागू करण्याचे अधिकार आहेत. उदाहरणार्थ, महाराष्ट्रात सिंगल युज प्लास्टिकवर बंदी घालण्यासाठी ‘स्वच्छता ही सेवा’ मोहीम राबवली गेली, ज्यामध्ये ४ हजार गावांमध्ये जनजागृती करण्यात आली.

## बैठका आणि समित्या
मंडळाची बैठक दर तीन महिन्यांतून किमान एकदा घेतली जाते. मंडळाला विशेष कामांसाठी समित्या स्थापन करण्याचा आणि तज्ज्ञांची मदत घेण्याचा अधिकार आहे.

## राज्य सरकारचे अधिकार
राज्य सरकारला मंडळाला सूचना देण्याचा आणि आवश्यकता भासल्यास मंडळ निष्प्रभावी करण्याचा अधिकार आहे.

## संदर्भ
वर्ग:महाराष्ट्र शासनाचे विभाग
झ्दानफ

**झ्दानफ** रशियाचे डोनेट्स्क विभागातील औद्योगिक शहर. लोकवस्ती ४,५१,००० (१९७४ अंदाज). हे महत्त्वाचे बंदर ॲझॉव्ह समुद्र किनाऱ्यावर कालमीऊस व काल्चिक नद्यांच्या खाडीवर असून डोनेट्स कोळसाक्षेत्राशी लोहमार्गाने जोडलेले आहे. येथे लोखंड, पोलाद, कोकसंबंधित रासायनिक पदार्थ, यंत्रे, जहाजदुरुस्ती, मासे पकडणे व डबाबंद करणे, धान्य दळणे इ. कारखाने व व्यवसाय असून लोहधातुक, मँगॅनीज, सिमेंट, खनिज तेल, इमारती लाकूड इत्यादींची आयात व कोळसा, पोलाद, यंत्रे, धान्य इत्यादींची निर्यात होते. येथे एक धातुकर्मशाळाही आहे.

वर्ग:रशियामधील शहरे
वर्ग:रशियामधील बंदरे
बंटी (गवत)

**बंटी**  (बरटी).  ग्रॅमिनी कुलातील (तृण कुलातील) एकिनोक्लोआ या वंशातील दोन जातींची गवते ‘बंटी’ अथवा ‘बरटी’ या नावाने ओळखली जातात. दोन्ही जातींचा उपयोग गरीब लोकांचे धान्य आणि गुरांचा चारा यांसाठी केला जातो. यांखेरीज आणखी दोन जाती (ए. कोलोनम व ए. फ्रुमेंटॅशिया) भारतात आढळतात. त्यांचाही कमी प्रमाणात तसाच उपयोग केला जातो.

## एकिनोक्लोआ क्रुसगल्ली (पॅनिकम क्रुसगल्ली इ. बार्नयार्ड मिलेट) 
हे १ ते १·२५ मी. उंचीचे वर्षायू (जीवनक्रम एका हंगामात पूर्ण होणारे) गवत लागवडीत आहे. याची पाने सपाट व पट्टीसारखी असून याचे दाणे गुळगुळीत व अंड्याच्या आकाराचे असतात. असतात. भारतात ते सु. २,००० मी. उंचीपर्यंत सर्वत्र आढळते. भाताच्या शेतात ते सर्वसामान्यपणे आढळून येणारे तण आहे. त्याचा उपयोग विशेषेकरून मुरघासाकरिता करतात. रक्तस्त्राव थांबविण्यासाठी आणि पानथरीच्या रोगांतही ही वनस्पती वापरतात. हलक्या जमिनीत त्याची लागवउ करतात. उ. गुजरातेत फेब्रुवारी ते एप्रिलमध्ये पेरणी करतात. महाराष्ट्रात नासिक, धुळे, जळगाव, जिल्ह्यांतच या पिकाचे क्षेत्र केंद्रित झालेले आहे. जुलैमध्ये पाभरीने ३० सेंमी. अंतरावर पेरणी करतात व त्यासाठी हेक्टरी ८-१० किग्रॅ. बी वापरतात. कापणी ऑक्टोबरमध्ये करतात. यापासून हेक्टरी ५०० ते ८०० किग्रॅ. दाणे अणि १,२०० किग्रॅ. पेंढा मिळतो. ईजिप्तमध्ये खार जमिनी सुधारण्यास ह्या गवताची लागवड करतात.

## ए. स्टॅग्निना (पॅ. स्टॅग्निनम) 
हे सु. ०·९ ते १·२५ मी. उंचीचे वर्षायू किंवा बहुवर्षायू (अनेक वर्षे जगणारे) गवत भारतात सर्वत्र आढळते. साचलेल्या पाण्यात, शेतात अगर दलदलीच्या जागी हे अर्धवट बुडालेल्या स्थितीत आणि सरोवरे व तळ्यांच्या काठांवर वाढते. पिकाखालील शेतातही हे वाढते. याचे खोड मऊ व रसाळ, पाने सपाट व पट्टीसारखी असून त्यांवर जांभळे पट्टे असतात. गुरेढोरे व घोडे यांच्यासाठी ओली अगर वाळलेली वैरण म्हणून हे गवत फार उपयुक्त आहे. गरीब लोक दुष्काळात याचे दाणे भातासारखे उकडून खातात. याच्या खोडात सु. १७% साखर असते. खोडांचा रस आटवून काकवी किंवा तो आंबवून मद्य (बिअर) अगर शिर्का (व्हिनेगार) तयार करतात. या गवताचा घरांच्या छपरासाठी व भेंडाचा नावांच्या भेगा बुजविण्यासाठी उपयोग करतात. फिलीपीन्समध्ये भेंडाचा काढा लघवी साफ होण्यास घेतात.
वर्ग:तृणधान्ये
वर्ग:भरड धान्ये
प्रशिखा

**प्रशिखा** भूगोलविज्ञानातील या संज्ञेचा अर्थ तीव्र उताराच्या बाजू असलेले कटक (डोंगररांग). प्रशिखेच्या दोन्ही बाजू जवळजवळ उभ्या कड्यासारख्या असतात. हिमालय, आल्प्स वगैरेंच्या हिमाच्छादित भागांत दोन हिमगव्हरांच्या उभ्या बाजू हिमानी क्रियेने झिजून विरुद्ध दिशांनी एकत्र आल्यामुळे प्रशिखा तयार होतात. यांनाच अमेरिकेत ‘कोम्-रिज’ म्हणतात. अनेक हिमगव्हरे एकमेकांच्या शेजारी पाठीला पाठ लागून असली, म्हणजे त्यांच्या उभ्या कडा झिजत जाऊन त्यांमधील भागाची रुंदी खूपच कमी होते आणि हिमगव्हरांचे उभे भाग एकमेकांस भिडून शिखरासारखे टोकदार गिरिशृंग तयार होते. स्वित्झर्लंड व इटली यांच्या सीमेवरील  मॅटरहॉर्न हे याचेच उदाहरण होय.
वर्ग:भूगोल
कॅव्हेट

‘इशारा’ किंवा ‘सावधानपत्र’. एखाद्या व्यक्तीला त्याच्याविरुद्ध दाखल झालेल्या किंवा दाखल होणाऱ्या दाव्याची पूर्वसूचना देण्यात यावी, त्याशिवाय त्या व्यक्तीविरुद्ध न्यायालयाने कोणताही एकतर्फा हुकूम देऊ नये, याकरिता करण्यात आलेला अर्ज म्हणजे कॅव्हेट. ही न्यायालयाला देण्यात आलेली एक कायदेशीर नोटीस असते. ‘कॅव्हेट’ हा मूळ लॅटिन शब्द असून याचा अर्थ असा की, न्यायालयाने दावा दाखल करून घेण्यापूर्वी किंवा त्याची सुनावणी करण्यापूर्वी नोटीस देण्याऱ्याचे म्हणणे ऐकून घ्यावे.

दिवाणी प्रक्रिया संहिता १९०८ च्या कलम १४८ (अ) नुसार कॅव्हेट दाखल करता येऊ शकते. दिवाणी प्रक्रिया संहितेत कायदा आयोगाच्या शिफारशीनुसार सन १९७६ च्या दुरुस्तीनुसार १४८ (अ) हे नवीन कलम समाविष्ट करण्यात आले.

जेव्हा ‘अ’ व्यक्तीस असे वाटत असेल की, ‘ब’ ही व्यक्ती किंवा संस्था आपल्याविरुद्ध न्यायालयात अर्ज/वाद दाखल करून काही एकतर्फा हुकूम घेऊ शकते, तेव्हा ‘अ’ ही व्यक्ती न्यायालयात कॅव्हेट दाखल करू शकते. जी व्यक्ती कॅव्हेट दाखल करते, तिला ‘कॅव्हेटर’ असे म्हणतात. कॅव्हेटचा मूळ उद्देश अर्जदाराच्या कायदेशीर हक्कांचे संरक्षण व्हावे, असा आहे. तसेच न्यायालयात दाखल होणाऱ्या दाव्यांची संख्या मर्यादित राहावी, हा देखील त्यामागचा उद्देश आहे. उदा., ‘अ’ व्यक्तीला काही मालमत्ता विकायची आहे; परंतु तिला अशी साधार भीती वाटते की, ‘ब’ व्यक्ती न्यायालयात ‘अ’ व्यक्तीविरुद्ध दावा दाखल करून विक्रीस एकतर्फा मनाई हुकूम घेऊ शकतो. अशा वेळी ‘अ’ व्यक्ती ‘ब’ व्यक्तीविरुद्ध न्यायालयात कॅव्हेट दाखल करू शकते. ‘अ’ व्यक्तीने कॅव्हेट दाखल केले असेल व त्यानंतर जर ‘अ’ व्यक्तीविरुद्ध काही वाद/दावा न्यायालयात दाखल झाला असेल, तर त्या न्यायालयास ‘अ’ व्यक्तीला नोटीस काढल्याशिवाय कोणताही एकतर्फा हुकूम देता येणार नाही. कॅव्हेट अर्जावर अर्जदाराची अथवा त्याच्या वकिलाची सही असावी लागते.

कॅव्हेट हे दिवाणी/महसूल न्यायालय तसेच धर्मादाय आयुक्त यांचेकडे दाखल करता येते. कॅव्हेट अर्जात अर्जदारास स्वतःचे नाव, पत्ता तसेच विरुद्ध पक्षकाराचे नाव व पत्ता लिहावे लागते. तसेच दाव्याविषयी थोडक्यात माहिती द्यावी लागते. वकिलाने दाव्यात वकीलपत्र हजर करावे लागते किंवा एका आठवड्यात वकीलपत्र दाखल करू, असे लेखी न्यायालयात द्यावे लागते. तसेच कॅव्हेट दाखल करणेपूर्वी कॅव्हेट अर्जाची एक प्रत विरुद्ध पक्षकारास नोंदणीकृत टपालाने पाठविणे बंधनकारक असते. कॅव्हेटचे स्वतंत्र नोंदणीपुस्तक प्रत्येक न्यायालयाच्या कार्यालयात ठेवले जाते. त्यात प्रत्येक कॅव्हेट अर्जाची नोंद केली जाते. कॅव्हेट दाखल झाल्यावर कोणत्याही न्यायालयात दावा दाखल झाल्यावर न्यायालयास कॅव्हेटरला किंवा त्याच्या वकिलास नोटीस काढल्याशिवाय कोणताही एकतर्फा हुकूम पारित करता येत नाही. कॅव्हेटची मुदत कॅव्हेट दाखल झाल्याच्या तारखेपासून ९० दिवसांपर्यंतची असते. ९० दिवसांनंतर नवीन कॅव्हेट दाखल करावे लागते.

थोडक्यात, अर्जदारास हुकूम होणेपूर्वी सुनावणीची संधी देणे, हा या कलमाचा मूळ उद्देश आहे.

कॅव्हेटविषयीची अधिक माहिती दिवाणी प्रक्रिया संहिता १९०८ चे कलम १४८ (अ) व आदेश ४० (अ) नियम १ ते ७ यांत दिलेली आहे.
कोलकाता महानगर प्रदेश

**कोलकाता महानगर प्रदेश** (संक्षिप्त **KMA** ; पूर्वी **कलकत्ता मेट्रोपॉलिटन एरिया**), ज्याला **ग्रेटर कोलकाता** म्हणूनही ओळखले जाते, हे भारतातील पश्चिम बंगाल राज्यातील कोलकाता शहराचे शहरी समूह आहे. दिल्ली आणि मुंबई नंतर हे भारतातील तिसरे सर्वाधिक लोकसंख्या असलेले महानगर क्षेत्र आहे. हा परिसर कोलकाता महानगर विकास प्राधिकरण (केएमडीए) द्वारे प्रशासित आहे.

## संदर्भ 
वर्ग:कोलकाता
वर्ग:भारतातील महानगर क्षेत्र
२०२५ महिला दिन चषक

**२०२५ महिला दिन चषक** ८ ते १६ मार्च २०२५ या काळात युगांडा येथे आयोजित करण्यात आला होता. हा चषक युगांडा महिलांनी जिंकला.

## गुणफलक
## फिक्स्चर
----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

## बाद फेरी
### तिसरे स्थान प्ले-ऑफ
### अंतिम सामना
## संदर्भ 
## बाह्य दुवे
* ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर मालिका मुख्यपृष्ठ

वर्ग:इ.स. २०२५ मधील क्रिकेट
वर्ग:महिला क्रिकेट
वर्ग:युगांडा मधील क्रिकेट
नाथपंचक

**नाथपंचक**  संत एकनाथ आणि त्यांचे समकालीन चार प्रमुख ग्रंथकार मिळून ‘नाथपंचक’ मानले जाते. विठा रेणुकानंदन, जनीजनार्दन, रामाजनार्दन आणि ⇨दासोपंत हे नाथपंचकातील एकनाथांबरोबरचे चार ग्रंथकार. विठा रेणुकानंदन हे राजवाड्यांच्या मते सोळाव्या शतकातले. त्यांची काही पदे उपलब्ध आहे. त्यांच्या एका पदात ‘विठ्याचा स्वामी रेणुकानंदन’ असा उल्लेख आहे. त्यावरून ‘रेणुकानंदन’ हे त्यांच्या गुरूंचे नाव असावे, असा एक तर्क केला जातो. हे देवी-उपासक होते आणि रेणुकादेवीचे एक मंदिरही त्यांनी बांधले होते, असे म्हणतात. ते रामभक्तही होते आणि सीतास्वयंवर नावाचे एक काव्य त्यांनी लिहिलेले आहे. त्याशिवाय काही पदे, अभंग, धावा (२० कडवी) आणि उत्तर (२१ कडवी) अशी त्यांची काही स्फुट रचनाही आढळते. जनीजनार्दनांचे स्वतःचे नाव जनार्दन. त्यांना त्यांच्या आईच्या ‘जनी’ या नावाची जोड देऊन लोक ‘जनीजनार्दन’ म्हणून ओळखू लागले. आपल्या पदांतून ते स्वतःचा उल्लेख बहुशः ‘जनार्दन’ असा करतात. त्यांचे उपनाव ‘गोसावी’ असे होते. ते भूम ह्या गावचे. तेथे त्यांची एक समाधी आहे. त्यांची दुसरी समाधी बीड पाटांगण येथे आहे. तीवर १५२४ असा शकाचा उल्लेख आहे. गणपती हे जनीजनार्दनांचे उपास्य दैवत. निर्विकल्प हा कृष्णउद्धवसंवादरूपाने विविध आध्यात्मिक प्रश्नांचे विवरण करणारा ग्रंथ, गोड आणि प्रासादिक अशी काही हिंदी-मराठी पदे, महावाक्यविवरण हे वेदान्तरपर प्रकरण आणि सीतास्वयंवर हे पौराणिक आख्यान जनीजनार्दनांनी लिहिले आहे. ह्यांखेरीज जानकी-सैंवर हे कोणा जनार्दनाने लिहिलेले एक ओवीबद्ध काव्य धुळ्याच्या राजवाडे संशोधन मंदिरात आहे. ते जनीजनार्दनांचेच असल्याचे एक मत आहे. रामाजनार्दनांविषयी फारशी माहिती उपलब्ध नाही. त्यांनी रचिलेली ज्ञानेश्वरांची आरती मात्र प्रसिद्ध आहे. ह्या आरतीखेरीज त्यांनी अनंतभुजाची आरती लिहिल्याचे उल्लेख आढळतात. त्याशिवाय त्यांचे ५ अभंगही आहेत. त्यांनी ज्ञानेश्वरीची प्रत केल्याची माहिती मिळते. दासोपंत हे नाथपंचकातील सर्वांत महत्त्वाचे कवी. ते दत्तभक्त होते. गीतार्णव ही गीतेवरील विस्तृत टीका, पदार्णव (मधुर, भावपूर्ण पदे ), ग्रंथराज हा अध्यात्मपर ग्रंथ आणि एका पासोडीवर लिहिलेले पंचीकरणनामक १,६०० ओव्यांचे एक प्रकरण ह्या दासोपंतांच्या प्रमुख कृती होत. त्यांच्या ग्रंथराजाचा समर्थांच्या दासबोधावरील प्रभाव लक्षणीय आहे. दासबोधातील अनेक विषय ग्रंथराजात विवेचिलेले आहेत.

वर्ग:धर्मशास्त्र
वर्ग:नाथ संप्रदायातील व्यक्ती