open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
सुवर्णपर्ण

**सुवर्णपर्ण** किंवा **स्टार ॲपल** (शास्त्रीय नाव: Chrysophyllum cainito Linn) हा एक वृक्ष आहे.

भारतातील उष्ण हवामान असलेल्या भागांत, बेळगावात चोरला घाट,उत्तर कारवार,सावंतवाडी,आंबोली येथे सुवर्णपर्ण आढळून येतो.सुवर्णपर्णाच्या १७० जाती असल्या तरी भारतात मात्र दोन ते तीनच जाती आढळतात.याचे प्रचलित नाव आहे 'स्टार ॲपल'.याचे फळ कापल्यावर सफरचंदाप्रमाणेच मध्यभागी एक षटकोनी तारा दिसतो म्हणून हे नाव पडले आहे.
हे सदाहरित झाड ३० ते ६० फुट व क्वचित १०० फुट उंचीपर्यंत वाढतं.ही झाडे चांगल्या जमिनीवर तर वाढतातच पण रेताड वा चिकणमातीसदृश जमिनीवरही वाढतात.बिया रुजल्यामुळे तसेच नवे अंकुर-फुटवे यांच्या कलमांमुळेही याची वाढ होते.

ऑगस्ट महिन्यात फुले येतात.पांढरट फुलांचे घाणेरीप्रमाणे झुबे आणि नंतर येणारी व डिसेंबरपर्यंत दिसणारी,हिरवट पिवळसर,कच्च्या टोमॅटोच्या वा ढेमशांच्या रंगाची फळंही पानांच्या पसाऱ्यात सहजासहजी दिसत नाहीत.चिकुसारखा चिकट पांढरा चीकही याच्या अपरिपक्व फळात आढळतो.फळं टणक,गोल वा लंबगोल आकाराची,गोडसर व तुरट मांसल गराची असतात.फळे झाडावरच पिकली कि गराला गोडवा येतो.
पानांचा आकार टोकदार व उपशाखांना १० ते १२ पानं किंचित आतल्या वा बाहेरच्या बाजूला वळलेली असतात.पानांची वरची बाजू मऊसर व चकचकीत हिरवीगार असते तर पाठची बाजू तांबूस झळाळत्या मखमली लवीने आच्छादलेली असते.
याचे खोड करड्या मातकट रंगाचे,भेगाळलेले,जिग-सॉ पझलच्या तुकड्यांप्रमाणे  चिपा असलेले असते.लाकूड हलक्या-तपकिरी रंगाचे व मऊ असते.बांधकामासाठी याचा वापर होतो.फांद्या जमिनीला समांतर असल्या तरी उपशाखा जमिनीकडे झुकलेल्या असतात.

## संदर्भ
* वृक्षराजी मुंबईची - डॉ.मुग्धा कर्णिक 

वर्ग:वनस्पती
मोठी लालसरी

**मोठी लालसरी** किंवा **शेन्द्र्या बाड्डा** या पक्ष्यास इंग्रजी भाषेमध्ये त्यास Redcrested Pochard असे म्हणतात.तर मात्राठी मध्ये चिकल्या,गोंदियामधील भंडारा जिल्ह्यात या पक्ष्यास शेन्द्र्या,शेंदूर बाड्डा,आणि ठाण्यामध्ये यास भवर असे म्हणतात तर हिंदी भाषेमध्ये त्यास डूम्मर,लालसर,लालसिर,गुजरातीमध्ये रातोबरी,लाल चांच आणि संस्कृतमध्ये यास रक्तचूड,मज्जिका,रक्तशीर्षक असे म्हणतात.
या पक्ष्याचे नर व मादी हे दोन प्रकार आहेत यापैकी नराच्या डोक्यावर मखमली शेंदऱ्या रंगाची लव असते.चोच ही लाल रंगाची असते आणि वरील रंग फिक्कट उदी रंगाचा असतो त्यांच्या खांद्यावर पांढरे डाग असतात.पंखावर पांढरा ऐना असतो.त्याचा खालील रंग हा कला असतो व पांढऱ्या बरगड्या असतात.उडताना त्याचे डोक व चोच ही शेंदरी दिसते.त्याचे अंग हे काळ्या रंगाचे असते व पांढऱ्या रंगाच्या पाखी,पंखांखालचा भाग हा पांढऱ्या शुभ्र रंगाचा व पंखाच्या टोकावरची शुभ्र पट्टी हे त्याचे वैशिष्ट आहे.
मादीचा वरच्या भागाचा रंग हा फिक्कट असतो ,धूसर उदी असतो.तिचा खालील रंग हा पंढूरका असतो व माथा हा गडद उदी असतो.चेहरा हा गौर असतो गाळ्यापासून मानेचा रंग हा आखीव असतो.व पंखावर पांढरी पट्टी असते 
नरापासून वेगळ्या असलेल्या मादीला ओळखायला अभ्यास व सराव लागतो.
प्रामुख्याने हा पक्षी हिवाळ्यात भारतात व पाकीस्तानमध्ये हिवाळी पाहुणा असतो तर पूर्वेकडे आसाम आणि दक्षिणेत तमिळनाडूत त्यांचे प्रमाण कमी-कमी होत जाते व कर्नाटक व केरळ या ठिकाणी कधी आढळून येत नाहीत. हा पक्षी फ्रान्स आणि राशीमध्ये वीण असतो.
या पक्ष्याची मुख्य राहण्याची ठिकाणे म्हणजे सरोवरे आणि झिलाणी ही आहेत
## संदर्भ
पुस्तकाचे नव:-पक्षिकोश 

लेखकाचे नव:-मारुती चितमपल्ली 

वर्ग:पक्षी
छोटी लालसरी

'*** किंवा **चिमण शेन्द्र्या*' या पक्ष्यास इंग्रजी भाषेमध्ये  comman pochard असे म्हणतात .तर मराठी मध्ये चिमण शेन्द्र्या आणि हिंदी मध्ये बुडार ,बुडार नर ,लाल सिर असे म्हणतात .
चिमण शेन्द्र्या हा पक्षी आकाराने बदकापेक्षा लहान पक्षी आहे .यामध्ये नर-मादी दिसायला वेगळे -वेगळे असतात .
नराचे डोके आणि मान तांबड्या असते .व छाती आणि पाठीवरचा भाग काळा असतो .राहिलेला करड्या भागावर बारीक काड्या  असतात .शेपटीचा खालचा आणि वरचा भाग काळ्या रंगाचा असतो .
मादीचे डोके, मान ,पाठीवरचा  भाग ,छाती आणि शेपूट गडद तपकिरी रंगाचा असतो .कंठ ,चोचीजवळचा तोंडाचा भाग ,डोळ्यांभोवतीचे कडे बदिमी रंगाचे असतात .राहिलेला वरचा भाग राखिडी रंगाचा असतो .व खालील भाग पिवळट करडा असतो .
हा पक्षी पाकिस्तान ,भारतचा वायव्य भाग, बांगला देश ,आसाम आणि सभोवतालचे प्रांत व दक्षिणेकडे कर्नाटकपर्यंत आढळते .हा पक्षी हिवाळ्यात आढळतात त्यामुळे यांना हिवाळी पक्षी असे म्हणतात .हा पक्षी पॅलिआर्क्टिक  या प्रदेशात आढळतो
हा पक्षीझिलानी आणिसरोवरे या ठिकाणी आढळतो . 

## संदर्भ
पुस्तकाचे  नाव:पक्षिकोश

लेखकाचे नाव:मारुती चितमपल्ली 

वर्ग:पक्षी
वर्ग:बदके
शेंडी बदक

**शेंडी बदक** किंवा **काळा बरडा**, गिजऱ्या, गोचा गिजरा, कारंज्या किंवा बाड्डा (इंग्रजी: Tufted duck, *टफ्टेड डक*) हा एक पक्षी आहे.

हा पक्षी बदकापेक्षा लहान असतो. हा काळा-पांढरा असतो. बाजूने पाहिल्यावर त्याच्या डोक्यावरची शेंडी स्पष्ट दिसते. नराच्या पंखाकाठी पांढरी पट्टी असते. या पक्षाची मादी गडद उदी रंगाची असते. मादीला शेंडी नसते आणि तिचा खालचा भाग फिक्कट असतो.

हे पक्षी पाकिस्तान, नेपाळ आणि उत्तर भारतात हिवाळी पाहुणे असतात. तसेच बांगला देश ते मणिपूर येथेही ते सापडतात. दक्षिण भागात त्याचे प्रमाण कमी असते. तसेच मालदीव बेटे आणि श्रीलंकामध्येही हे क्वचित आढळतात. 

## संदर्भ
पक्षिकोश - मारुती चितमपल्ली 

वर्ग:पक्षी
चौका

**चौका** हे औरंगाबाद जिल्ह्यातील गाव आहे. औरंगाबाद शहरापासून २० किमी अंतरावर असलेल्या या गावाची लोकसंख्या साधारण ५००० आहे. मुख्य व्यवसाय शेती व पशुपालन आहे. अजिंठा लेण्यांकडे जाणाऱ्या रस्त्यावर हे गाव असल्या कारणांने या गावाला विशेष महत्त्व आहे. या गावात महिषासुराचे देऊळ (म्हसोबा) आहे.

निजामाच्या राजवटीत या गावाजवळ सैनिकांची चौकी होती. दिल्ली कडे जाणारा एकमेव मार्ग चौका येथून जात होता. या कारणाने या गावास चौका हे नाव पडले.

## घनकचरा व्यवस्थापन
महिषासुराच्या देवळात येणाऱ्या लोकांमुळे गावात मोठ्या प्रमाणावर कचरा होतो. या मध्ये प्रामुख्याने प्लास्टिक तसेच थर्माकोल प्लेट यांचा मोठ्या प्रमाणावर समावेश आहे. याचा निचरा करण्यासाठी छत्रपती संभाजीनगर येथील सी आर टी या संस्थेने प्राथमिक सर्वेक्षण करून कचरा व्यवस्थापानाचे प्रशिक्षण गावकऱ्यांना दिले.

वर्ग:छत्रपती संभाजीनगर जिल्ह्यातील गावे
वर्ग:महाराष्ट्र राज्यातील शहरे व गावे
कृषि जैव तंत्रज्ञान

कृषि-जैव तंत्रज्ञान हा कृषि विज्ञान अभ्यासातिल एक विभाग असून त्यामध्ये जनुकीय तंत्रज्ञानाचा अभ्यास, उती संवर्धन अभ्यास अंतर्भूत होतो.

वर्ग:शेतीशास्त्र
कृषी संजीवनी

**कृषी संजीवनी** हा सावित्रीबाई फुले महिला एकात्म समाज मंडळातर्फे चालविला जाणारा एख उपक्रम आहे.

या अंतर्गत औरंगाबाद आणि जालना जिल्ह्यातील एकूण २५ गावांमध्ये कृषी संजीवनी या प्रकल्पाच्या माध्यमाने १२०० शेतकऱ्यांसोबत सेंद्रिय शेतीतील अनेक उपक्रम राबवले जातात. यात सेंद्रिय खत पुरविणे तसेच त्यात सेंद्रिय कर्बाचे प्रमाण वाढविण्याचा समावेश होतो.

वर्ग:शेती
थापट्या बदक

thumb | शोव्हेलर

**थापट्या किंवा परी बदक** हिवाळ्यात भारतात स्थलांतर करणारे बदक असून मुख्यत्वे सायबेरियातून येतात.
या पक्ष्यास इंग्रजी भाषेमध्ये Southern Shoveller असे म्हणतात. तर मराठीत परी, सरग्या व हिंदी मध्ये खातिया हंस, खोखार, घिराह, तीदारी, तोकरवाला, पुनन, सानखार, असे म्हणतात.

ओळख : हा पक्षी बदकापेक्षा मोठा असतो. या पक्ष्याचे डोके व मान चमकदार काळपट हिरवी असून छातीचा रंग पांढरा शुभ्र आहे. बाकीचा खालील भाग तांबूस आहे. पंखांचा पुढचा भाग पिवळसर निळा आसतो.त्यामध्ये पांढरी पट्टी. पाखीवर हिरवा पट्टा आसतो.
मादीच्या अंगावर गडद उदी व बदामी रंगाचे ठिपके असतात. पंख करडे निळे रंगाचे असून त्यावर हिरवी पट्टी असते. थापी सारखी रुंद चोच ठळक नारंगी रंगाची असते. पाय नारंगी रंगाचे असतात. 

हे पक्षी जास्तीत जास्त  भारत ,श्रीलंका आणि मालदीव बेटात हिवाळी पाहुणे असतात. हे पक्षी आर्कीटक प्रदेशात देखील आढळतात.
सरोवरे आणि झिलाणी येथील उथळ पाण्यात यांचा वावर असतो.

किडे, अळ्या, जंत, लहान बेडूक, शंख शिंपले, लहान मासे आणि सर्व प्रकारच्या बिया आणि पाण्यातील गवतांचे अंकुर  इत्यादी त्यांचे खाद्य असते.

वर्ग :पक्षी
वर्ग:बदके
शास्वत विकासाच्या पाऊलवाटा

उपक्रम एक शास्त्रीय संशोधनाच्या रूपात राबविण्याचे ठरले. अनेक विध शासकीय संस्था BIRAC, Department of biotechnology, Bill and milinda gates foundation, USAID, Institute of Chemical Technology (ICT) ह्यात सहभागी होत्या.  200 सौर वाळवण यंत्र, 200 महिलांना देण्याचे ठरले.  ह्या महिलांची निवड करताना ज्यांच्याकडे थोडी फार शेती आहे व स्वतः पावसाळ्यापुरता भाजीपाला घेतात अशा महिलांची निवड करण्यात आली आठ गावातील 200 महिला ह्या संशोधनात सहभागी होणाऱ्या आहेत.  अर्थातच अभ्यास शास्त्रीय पद्धतीने करण्याचे ठरविल्यामुळे ह्या अभ्यासगटातील सौरवाळवण यंत्र वापर करणाऱ्या 200 महिलांना त्यांचाच भागातील दुसऱ्या आठ गावातील ज्यांचा आर्थिक सामाजिक स्तर व वयोगटानुसार मॅचिंग गट जो संशोधनात राहील पण त्यांच्याकडे सौर वाळवण यंत्र नसतील असा दुसरा गट निवडला.  सर्व सहभागी 400 महिलांचे प्राथमिक सर्वेक्षण पूर्ण झाले.  त्यांची वजन, उंची व रक्ताची तपासणी करण्यात आली.  त्यानंतर 200 महिलांना सौर वाळवण यंत्र देण्यात आले.  त्यासाठी प्रत्येक गावातून एक ऊर्जामित्र निवडण्यात आली.  प्रशिक्षण घेऊन सौर वाळवण यंत्राचे आपल्या गावात जोडणी करण्याचे काम ह्या उर्जामित्रांनी पूर्ण केले.
सरग बाड्डा

सरग बाड्डा या पक्ष्यास इंग्रजी भाषेमध्ये Pintail असे म्हणतात.मराठीमध्ये या पक्ष्यास सरग बाड्डा,सरगे बाड्डा,सरग्या तर हिंदीमध्ये डिगोंच,संद,सिंखपर,सिखपर आणि संस्कृत भाषेमध्ये त्यास दीर्घपुच्छ शंकुपत्र,शंकुहंस,शंकु हंसक शल्यहंस असे म्हणतात.तर गुजराती मध्ये सिंगपर,कन्नडमध्ये कुलुमिलुकन बातु आणि तमिळमधे त्यास मार्कलियन असे म्हणतात.
त्याचा आकार हा बदकापेक्षा लहान असतो नराच्या वरच्या भागाचा रंग करडा असून त्यावर बारीक कड्या आहेत त्याचे डोळे हे कथ्थारंगाचे असतात मानेच्या दोन्हीही बाजूंना पांढरा पट्टा असून मानेचा व खालच्या अंगाचा रंग पांढरा असतो त्याची पिसे ही दाभणासारखी लांब टोकदार असून ती शेपटीपेक्षा लांब असतात.
तर मादीच्या अंगावर उदी आणि बदामी रंगाचे ठिपके असतात व लांबट शरीर असते शंकूच्या आकाराची शेपटी असते आणि शेपटीला नारासारखी टोकदार लांब पिसे नसतात.
नर व मादी हे दोघेही जोडीने किंवा थव्याने आढळून येतात हा पक्षी आभाळात म्हणजे स्वर्गात उडत असतात,म्हणून त्यास सरग्या असे म्हणतात 
हा पक्षी भारत आणि श्रीलंकेमध्ये हिवाळी पाहुणे म्हणून आढळतात तसेच हा पक्षी मालदीव बेटात ही  आढळून येतो तसेच युरोप,आशिया,अमेरिका आणि ब्रिटिश बेटे येथे ही आढळतात.
हे पक्षी जास्तीत जास्त झिलाणी,सरोवरे,नद्या,आणि समुद्रकिनारी निवास करतान दिसून येतात 
## संदर्भ
पुस्तकाचे नव:-पक्षिकोश 

लेखकाचे नव:-मारुती चितमपल्ली 
वर्ग:पक्षी
ग्रामीण विकास

## शाश्वत ग्रामीण विकास
शाश्वत विकास म्हणजे भविष्यातील पिढ्यांच्या गरजा पूर्ण करण्याच्या क्षमतेशी तडजोड न करता वर्तमान गरजा पूर्ण करणारा विकास. गावाचा विकास आराखडा तयार करताना तो शाश्वत ग्रामविकास आराखडा असणं गरेजचं आहे. भावी पिढ्यांच्या गरजा लक्षात ठेवून यासाठी आताच्या आपल्या गरजांचे सारासार विचार करून नियोजन ठेवून विकास करणं, पर्यावरण लक्षात ठेवून विकास करणं याला शाश्वत विकास आराखडा असं म्हणतात. जगातील विविध देशांनी आणि संस्थांनी ग्रामविकासासाठी विविध व्याख्या दिल्या आहेत. तसेच ग्रामविकास साध्य करण्यासाठी निश्चित ध्येयधोरणांनी यंत्रणा उभारून योजना राबवल्या आहेत. परंतु विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात मानवतेच्या प्रगतीला अडथळा आणणाऱ्या आणि त्याच्या अस्तित्वाला धोका निर्माण करणाऱ्या अनेक घडामोडींमुळे शाश्वत विकासाच्या संकल्पनेचा मुखवटा लोकांसमोर आला. यामध्ये पर्यावरण संकट, इंधन संकट, उर्जा संकटे, लोकसंख्या, अन्न समस्या, चालू लष्करी संघर्ष, दहशतवादाचा धोका, विविध सामाजिक श्रेणी आणि देशांमधील राहणीमानाचा वाढता फरक इत्यादींचा समावेश आहे.

### समग्र ग्रामीण विकास
समग्र ग्रामीण विकास हा शाश्वत ग्रामीण विकासाचा महत्त्वाचा टप्पा आहे. समाजातील मातृशक्ती, सज्जनशक्ती, संतशक्ती, संघशक्ती आणि युवाशक्ती यांच्या माध्यमातून जलसंपदा, जंगल - वन संपदा, जमीन - भूसंपदा, जनावर - जैवविविधता - संपदा, उर्जासंपदा  आणि  जनसंपदाचा समाजातील प्रत्येक घटकाचा सहभाग, विचार घेऊन करण्याची पर्यावरणपूरक शाश्वत विकास प्रक्रिया आहे.तसेच ग्रामीण भागात सुविधा राबवून ग्रामीण भागाचा मोठ्या प्रमाणात विकास केला गेला पाहिजे. शाश्वत ग्रामीण विकास करायचा असेल तर ग्रामीण भागातील लोकांची मानसिकता बदलली पाहिजे.
ग्रामीण विकासा विषय शिक्षण सोलापूर विद्यापीठाच्या अंतर्गत देले जाते   आपण त्याचा लाभ घ्यावा आसे मला वाटते. ग्रामीण विकास विभागात शिक्षण घेतल्यानंतर अनेक ठिकाणी नोकरीची संधी उपबल्ध आहे. परंतु त्याही आता नष्ट झाल्या आहेत. त्यामुळे ग्रामीण भागात जाऊन सरकारने नवनवीन तंत्रज्ञानस वाव दिला पाहिजे खेड्यापाड्यात जाऊन.तेथील लोकांच्या विविध समस्या जाणून घेतल्या पाहिजेत व त्या अंतर्गत उपाय योजना राबविल्या पाहिजेत. जर त्या योजना त्या ग्रामीण व्यक्तीपर्यंत पोहचात नसेल तर त्यासाठी मोठमोठ्या सामाजिक संस्थांनी त्या ग्रामीण भागात जाऊन त्यांना समजेल अशा भाषेत सांगायला हवे.

वर्ग:ग्रामीण विकास
महिलांचे मानसिक स्वास्थ्य

महिला सक्षमीकरण हा विषय जगभरात चर्चिल्या जात असताना महिलांचे मानसिक स्वास्थ्य हा अत्यंत महत्त्वाचा दुर्लक्षित राहतो .त्यातही ग्रामीण महिलांचे मानसिक स्वास्थ्य हा विषय तर खूपच दुर्लक्षित आहे. त्यावर विचार करून सावित्रीबाई फुले महिला एकात्म समाज मंडळ द्वारा डॉ.हेडगेवार रुग्णालय ह्या संस्थेने अरुणोदय मानसिक स्वास्थ्य प्रकल्प राबविला आहे. त्यावर एक संशोधन पेपर ही प्रकाशित झाला आहे .

## घरगुती महिलांचे मानसिक स्वास्थ्य
## कामावर जाणाऱ्या महिलांचे मानसिक स्वास्थ्य
## ग्रामिण महिलांचे मानसिक स्वास्थ्य
## पिडीत महिलांचे मानसिक स्वास्थ्य
विहंग (शाळा)

विहंग ही विशेष मुलांची शाळा सावित्रीबाई फुले महिला एकात्म समाज मंडळ आम्ही 2011 मध्ये सुरू झाले
संजीवनी आरोग्य प्रकल्प (छत्रपती संभाजीनगर)

**सावित्रीबाई फुले महिला एकात्म समाज मंडळ - संजीवनी आरोग्य प्रकल्प **
संजीवनी आरोग्य प्रकल्प ५ नोव्हेंबर इ.स. २००९ पासून औरंगाबाद जिल्ह्यात कार्यान्वित आहे.
या प्रकल्पा अंतर्गत माता बाल आरोग्यावर विशेष लक्ष केन्द्रित केले आहे.
सुरुवातीस या प्रकल्पा अंतर्गत ९ गावांचा समावेश होता.
२०१३ मध्ये या मध्ये २ गावांची भर टाकून एकूण 11 गावांमध्ये हा प्रकल्प चालू आहे.
या मध्ये महिन्यातून १ वेळेस गरोधर मातांची तपासणी केली जाते .
या तपासणी मध्ये ग्रामीण पातळीवर रक्तदाब बाळाच्या ह्रदयाचे ठोके फिटल मॉनिटर ने एकणे  इत्यादी तपासण्या अत्यल्प शुल्क घेऊन केल्या जातात .
पुढील तपासणी साठी शहरी रुग्णालयात पाठवले जाते.
या प्रकल्पा मध्ये आठवड्यातील १ वेळेस ओपीडी असते
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर समाज भूषण पुरस्कार

**डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर समाज भूषण पुरस्कार** हा महाराष्ट्र शासनाच्या सामाजिक न्याय विभागाद्वारे दिला जाणारा एक पुरस्कार आहे. अनुसूचित जाती, अनुसूचित जमाती, विमुक्त जाती, भटक्या जाती व इतर मागासवर्गीय यांच्यासाठी तसेच शारीरिक आणि मानसिक दृष्ट्या अपंग, कुष्ठरोगी, पीडीत, दुर्लक्षित या गरजूंची निष्ठेने सेवा करून सामाजिक क्षेत्रात मौलिक कार्य करणाऱ्या सेवाभावी व्यक्ती व सामाजिक संस्थांचा त्यांनी केलेल्या कामाचा यथोचित गौरव व्हावा व कामाची दाद घ्यावी यासाठी शासनाने १९७१-७२ पासून हा पुरस्कार देण्याची योजना कार्यान्वीत केली आहे. तर १९८९ पासून संस्थाना पुरस्कार देण्याचा निर्णय घेण्यात आला आहे. पूर्वी या पुरस्काराचे नाव **डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर दलित मित्र पुरस्कार** असे होते. 

दरवर्षी ५१ व्यक्ती व १० संस्थाना पुरस्कार देण्यात येतो. २ एप्रिल २०१२ च्या शासन निर्णयान्वये या पुरस्काराचे नाव ‘डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर समाज भुषण’ असे करण्यात आले आहे.

## निकष व अटी 
महाराष्ट्र शासनाने हा पुरस्कार प्रदान करण्यासाठी खालील निकष व अटी ठरवलेल्या आहेत.

;व्यक्तींसाठीचे निकष
* अनुसूचित जाती, अनुसूचित जमाती, विमुक्त जाती, भटक्या जमाती, शारीरिक आणि मानसिक दृष्ट्या अपंग, कुष्ठरोगी कल्याण क्षेत्रात उल्लेखनीय कार्याचा १० वर्षाचा अनुभव. 
* व्यक्तींकरिता वयाची अट पुरुषांसाठी ५० वर्षे आणि महिलांसाठी ४० वर्षे आहे.

;संस्था
* संस्थेत कोणताही गैरव्यवहार नसावा.
* संस्थेचे समाज कल्याण क्षेत्रात उल्लेखनीय कार्य आवश्यक.
* मागील ५ वर्षाचे लेखा परिक्षण अहवाल आवश्यक.
* या संस्था मुंबई सार्वजनिक विश्वस्त अधिनियम १९५० व संस्था नोंदणी अधिनियम १८६० अंतर्गत नोंदणीकृत असाव्यात.
* या संस्था राजकारणापासून अलिप्त असाव्यात.

## शिफारश पद्धती
या पुरस्कारासाठी शिफारश पद्धती खालीलप्रमाणे आहे.

### २०१७-१८
राज्यातील एकूण ६१ जणांना आणि सहा संस्थांना २०१७-१८ साठीचे पुरस्कार जाहीर करण्यात आले आहेत. यामध्ये खालील मराठवाड्यातील व्यक्तींचा समावेश आहे. 
# डॉ. ऋषिकेश भीमराव कांबळे
# यादव सीताराम तामगाडगे
# केशव गोरोबा कांबळे
# पंडित केरबा सूर्यवंशी
# माजीद गफूरसाब मोमीन
# भीमराव नागराव हत्तीअंबिरे
# साहेबराव कामाजीराव कांबळे
# सूरजितसिंह रामसिंह वाघमारे (ठाकूर) 
# शंकर चन्नापा वीटकर

### २०१८-१९
- कवी-बादशाह सैय्यद

## हे सुद्धा पहा 
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावावर असलेल्या गोष्टींची यादी
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संबंधित लेखांची सूची
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावे दिले जाणारे पुरस्कार
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर जीवनगौरव पुरस्कार
* लोकशाहीर अण्णाभाऊ साठे पुरस्कार
* संत रविदास पुरस्कार
* कर्मवीर पद्मश्री दादासाहेब गायकवाड पुरस्कार
* शाहू, फुले, आंबेडकर पुरस्कार
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर सामाजिक न्याय प्राविण्य पुरस्कार
* व्यसनमुक्ती पुरस्कार

## बाह्य दुवे
## संदर्भ 
वर्ग:महाराष्ट्र सरकारचे पुरस्कार
वर्ग:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावे असलेल्या गोष्टी
वर्ग:भारतीय पुरस्कार
व्यसनमुक्ती

## दारूपासून व्यसनमुक्ती 
दारू हे एक व्यसन आहे. वारंवार दारू पिण्याची इच्छा हा मानसिक आजार आहे.   दारूमुळे अनेकांची घरे उध्वस्त होतात. घरातील मुलांवर व्यवस्थित संस्कार होत नाहीत. स्रियांवर अत्याचार होतात. त्यामुळे त्यांचे जीवन असुरक्षित रहाते. व्यसनी व्यक्तीच्या जीवनावर खालील प्रकारचे दुष्परिणाम होऊ शकतात.

१.मानसिक : सतत चिडचिड होणे, आपल्यावर अन्याय होतो आहे असे वाटणे, काम, क्रोध, लोभ, मद, मोह, मत्सर ह्या विकारांचे प्रमाण वाढणे. एकलकोंडेपणा, अनामिक भीती, वैफल्यग्रस्तता, संशय, आपल्याला कोणी समजून घेत नाही असे वाटणे, दैनंदिन व्यवहारांत नकारात्मकता, आपण अपयशी असल्याचा गंड, आपण कुणीतरी विशेष आहोत असे समजणे, स्वतःच्या अति प्रेमात असणे व जगाला तुच्छ समजणे ही व यासारखी अनेक कारणे त्या व्यक्तीला दारूशी बांधून ठेवतात.

२.शारीरिक : सर्व इंद्रियांची क्षमता कमी होणे, रक्तवाहिन्या कमकुवत होणे, स्नायू, सांध्यांची कार्यक्षमता कमी होत जाणे, लैंगिक क्षमता नष्ट होणे किवा नपुंसकता निर्माण होणे, शुक्राणूंचा नाश, मज्जासंस्थेशी संबधित कार्यात बिघाड, पचनशक्ती क्षीण होणे, यकृत आणि किडनी खराब होणे, मधुमेह, रक्तदाब इत्यादी विकार होणे.

३.आर्थिक : व्यसनावर जास्तीतजास्त पैसे उडवणे, नोकरी/व्यवसाय यांकडे दुर्लक्ष, कार्यक्षमता कमी झाल्याने आळशीपणा वाढणे, घरातील आर्थिक गरजांकडे दुर्लक्ष, उधाऱ्या करणे किवा कर्जे काढणे, नोकरी/व्यवसाय बंद पडणे, वगैरे.

४.लैंगिक : दारू पिणाऱ्या माणसाला संभोगाची इच्छा होते परंतु लिंगास आधीसारखी ताठरता येत नाही दारू पिल्याने लैंगिक इच्छा वाढली तरी लैंगिक सुख कमी होते.

व्यसनमुक्तीचे काम करणाऱ्या अनेक संस्था महाराष्ट्रात आहेत. जसे की, अल्कोहोलिक्स ॲनॉनिमस,  मुक्तांगण व्यसनमुक्ती केंद्र, येरवडा, पुणे इत्यादी. याच सोबत विविध समाजसेवकांनी आणि लोककलाकारांनी सुद्धा व्यसनमुक्ती अभियान चालवले आहेत, ज्यात बशीर मोमीन (कवठेकर) यांचे देखील योगदान आहे, ज्या कारणास्तव त्यांना राज्य शासनाने २००३ साली ‘व्यसनमुक्ति पुरस्कार' देऊन सन्मानित केले.

## पुस्तके
व्यसनमुक्ती या विषयावर विविध लेखकांची पुस्तके सुद्धा आहेत.
* बिनपैशाने व्यसनमुक्ती (लेखक - एस.एस. सूर्यवंशी; मुक्तांगण प्रकाशन)
* मुक्तांगणचे दिवस (लेखक डॉ. अनिल अवचट)
* मुक्तीपत्रे (लेखक डॉ. आनंद नाडकर्णी)
* मनोगती (लेखक डॉ. आनंद नाडकर्णी)
* बारा पायऱ्या आणि बारा रूढी (अल्कोहोलिक ॲनॉनिमस)
* सोबर जगणे (लेखक ए ए सदस्य)

## संदर्भ 
वर्ग:मानसिक आजार
वर्ग:आरोग्य
वर्ग:सामाजिक समस्या
महाराष्ट्रातील दुष्काळ आणि दुष्काळमुक्ती

आपण गेल्या पाच वर्षापासून दुष्काळाचा सामना करत आहोत. अनियमित पर्जन्य, उन्हाळा आणि थंडी हे वातावरणातील बदल महाराष्ट्रात सुरू झाल्याचे सुचवते. अगोदरच 80% पेक्षा जास्त भूभाग हा बेसाल्ट या काळ्या पाषाणाचा आहे. यामुळे पाणी मुरण्यासाठी मर्यादा आणि वरून पाऊस कमी, हे कमी म्हणून कि काय गेल्या दहा वर्षात सिंचनासाठी वीजपुरवठ्याचा झालेला विस्तार हे देखील दुष्काळाचे एक कारण आहे. आता गरज आहे टी जल पुनर्भरणाची आणि सोबत पाण्याच्या वापराचे व्यवस्थापन करण्याची.
बोनेलीचा गरुड

**मोरघी** किंवा बगळ्या मोरगा (इंग्लिश: bonelli's Eagle; हिंदी:मोरंगी; गुजराती:सांसागर; संस्कृत:मयूरघ्नी, सिंहल श्नेयक; तेलुगू: कुदेली सलव) हा एक शिकारी पक्षी आहे.

## ओळख
हा आकाराने घारीपेक्षा मोठा,किरकोळ आणि तुरा नसलेला असतो. याच्यावरील अंगाचा रंग गर्द धुरकट व पिंगट.खालील भाग पांढरा-तांबूस.त्यावर काळसर काड्या.शेपटीचा वरील रंग गर्द राखाडी. खालील भागावर काळे पट्टे.
नर-मादी दिसायला सारखे असले,तरी मादी आकाराने मोठी असते.

हा पक्षी पूर्व बंगाल वगळता भारतात सर्व ठिकाणी आढळून येतो.

या पक्ष्याची डिसेंबर ते जानेवारी या काळात भारतात वीण होते.

## संदर्भ
* पक्षिकोश - मारुती चितमपल्ली

वर्ग:गरुड
लांब पायांचा बाज

**उंदीरमार बाज** (इंग्लिश: Longlegged Buzzard; हिंदी:चूहामार,चूहामार बाज; संस्कृत: दीर्घपाद मूषिक-बाज; गुजराती:मोसमी टीसो) हा एक शिकारी पक्षी आहे.

## ओळख
ह पक्षी आकाराने घारीएवढा असतो.मोठे रुंद पंख.तांबूस रंगाची गोलाकार शेपटी.वरील अंगाचा रंग पिंगट.डोके आणि मान पिवळट किंवा पांढरी.खालील भागाचा रंग पांढुरका.पोट पिंगट.

हा पाकिस्तानातील कोहट आणि गिलगिटपासून मकराणचा समुद्रकिनारा व सिंध,भारतात हिमालय,दक्षिणेकडे नेपाळ,सिक्कीम,दख्खनचा भाग,उत्तर बंगाल,भूतान आणि आसाम ह्या भूप्रदेशात हिवाळ्यात सापडतो.

सहसा हा पक्षी डोंगराळ जंगलाचा भाग.तसेच अधूनमधून मोकळी जागा असलेल्या डोंगराळ भागाचा विणीच्या हंगामात आश्रय हिवाळ्यात मात्र निम-वाळवंटे,शेते,वाड्या,तसेच,पानगळीच्या जंगलात वास्तव्य करतात.

वर्ग:पक्षी
मुक्ता (निःसंदिग्धीकरण)

दाते कर्वे यांच्या महाराष्ट्र शब्दकोशात मुक्ता ह्या शब्दाचा  अर्थ बंधनरहित, स्वच्छंद असा दिला आहे त्या प्रमाणेच मोती अथवा मोत्यांची माळ असाही दिला आहे. मुक्ता हे मुख्यत्वे स्त्रीवाचक व्यक्तिनाम म्हणून येताना दिसते.
## स्थलनाम
* मुक्ताईनगर
## संत आणि ऐतिहासिक व्यक्ति
### १३वे शतक 
* संत मुक्ताबाई संत ज्ञानेश्वरांची लहान बहीण

### १९वे शतक
* मुक्ता साळवे इ.स. १८४३ साली जोतिबा फुले आणि त्यांची पत्‍नी यांनी सुरू केलेल्या मुलींच्या शाळेतील विद्यार्थिनी

## २० आणि २१ व्या शतक
### अभिनेत्री
* मुक्ता बर्वे
* मुक्ता एल्सा जॉर्ज
### लेखिका
* मुक्ता मनोहर
### समाजसेविका 
* मुक्ता दाभोलकर
### राजकारण
* मुक्ता टिळक
### इतर
* मुक्ता - मराठी चित्रपट (१९९४)

## संदर्भ 
वर्ग:निःसंदिग्धीकरण पाने
ज्ञान दिन (महाराष्ट्र)

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचा जन्मदिवस - १४ एप्रिल हा इ.स. २०१७ पासून पुढे **ज्ञान दिवस** म्हणून महाराष्ट्र राज्यात साजरा करण्याचा निर्णय महाराष्ट्र शासनाच्या सामाजिक न्याय व विशेष साहाय्य विभागाने घेतला आहे.

गेल्या अनेक दशकांपासून आंबेडकरवादी लोक आंबेडकर जयंतीला ‘ज्ञान दिवस’ म्हणून साजरा करीत होते. महाराष्ट्र सरकारने सुद्धा आंबेडकर जयंतीला ज्ञान दिवस म्हणून घोषित करावे ही मागणी वारंवार ते करत होते. शेवटी त्यांना यश आलं आणि ‘प्रज्ञासूर्य डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचा जन्मदिवस ‘ज्ञान दिवस' म्हणून साजरी होऊ लागली.

## ज्ञानवंत डॉ. आंबेडकरांचे पैलू 
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांना ‘ज्ञानाचे प्रतिक’ म्हणले जाते, त्याची काही कारणे खालिलप्रमाणे आहेत. 
#डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे जगातील सर्वाधिक शिकलेल्या व्यक्तींपैकी एक आहेत व त्यांनी एकूण ३२ पदव्या मिळवलेल्या आहेत.
#इ.स. २००४ मध्ये, कोलंबिया विद्यापीठाने जगातल्या टॉप १०० विद्वानांची यादी तयार केली होती त्यात **पहिले**नाव 'डॉ. भीमराव आंबेडकर' हे होते. विद्यापीठाने त्यांचा उल्लेख **आधुनिक भारताचे जनक** असा केला होता.
#इ.स. २०११ मध्ये, इंग्लंडच्या केंब्रिज विद्यापीठाने डॉ. आंबेडकरांवर केलेल्या संशोधननानुसार, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचा ज्ञानक्षेत्रांतील तब्बल ६४ विषयांचा गाढा अभ्यास (मास्टरी) होता, जगाताच्या इतिहासात अन्य कुणाचेही एवढ्या विषयांत प्रभुत्व नव्हते.
#

## हे सुद्धा पहा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावावर असलेल्या गोष्टींची यादी
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संबंधित लेखांची सूची
* महाराष्ट्राचे विशेष दिवस
* आंबेडकर जयंती
* विद्यार्थी दिवस (महाराष्ट्र)

## संदर्भ आणि नोंदी 
वर्ग:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर
वर्ग:महाराष्ट्रातील विशेष दिवस
वर्ग:महाराष्ट्रातील सण आणि उत्सव
वर्ग:महाराष्ट्रीय प्रतिवार्षिक दिनपालन
वर्ग:महाराष्ट्रातील सार्वजनिक सुट्ट्या
ठाकर

**ठाकूर** ही एक आदिवासी जमात आहे. ह्या जमाती ची लोक समाज प्रामुख्याने महाराष्ट्रतील जिल्हातील जळगांव, धुळे, नंदुरबार, ठाणे या ठिकाणी अधिवास आहे. या जमातीच्या समाजाची बोली भाषा ही ठाकरी व मराठी आणि आप आपल्या भागानुसार भाषा बोल्या जातात.

वर्ग:आदिवासी
वर्ग:महाराष्ट्रामधील जाती
वर्ग:अत्यंत छोटी पाने
वर्ग:विस्तार विनंती
एकनाथी अभंग गाथा

नाथांच्या घरची उलटी खूण| पाण्याला मोठी लागली तहान ||
आत घागर बाहेर पाणी|पाण्याला पाणी आले मिळोनी ||
आज मी ऐक नवल देखिले |वळचणीचे पाणी आढयाला लागले||
शेतकऱ्याने शेत पेरिले| राखणदाराला त्याने गिळिले |
हंडी खादली भात टाकिला |बकऱ्यापुढे देव कापिला||
एका जनार्दनी मार्ग उलटा |जो जाणे तो गुरूचा बेटा ||
## अभंगाचे महत्त्व
संत एकनाथांचा हा कोडे या प्रकारातील प्रसिद्ध अभंग आहे या अभंगात ते म्हणतात "नाथांच्या घरची खुण उलटी आहे. पाण्याला मोठी तहान लागली आहे. घागर पाण्यात बुडाली आहे.घागरीत पाणी आहे.
आणि घागरीच्या बाहेरही पाणी आहे. हे घागरीतील पाणी बाहेरच्या अथांग पाण्यात मिसळून गेले.मी आज एक नवल पहिले. वळचणीला असणारे पाणी अढयाला गेले शेतकऱ्याने शेत पेरले. पण राखणदाराने त्याला गिळून टाकले खापराच्या हंडीत भात शिजवला पण जीवाने भात टाकून हंडी खाल्ली बकऱ्यापुढे देवाचा
बळी दिला.
हा मार्ग उलटा आहे हे वास्तव ज्याने जाणले तो गुरूचा बेटा होय.या अभंगातील भावार्था मागे आध्यात्मिक अर्थ दडलेला आहे.तो अर्थ समजला की अभंगातील कोडेही उलगडते. परमेश्वर सर्व पिंडापिंडात भरलेला आहे. त्याला न ओळखता जीव देहात अडकला आहे. देहाचा संकुचीतपण संपला कि  ईश्वरी चौतन्याचा  अनुभव यावा लागतो. म्हणजे जीवरूपी पाण्यला समष्टीरूप पाण्याची तहान लागते .जिवातील चैत्यण्याला देहाचे बंधन आहे. म्हणून त्याला घागरीतील पाणी सर्वस्व आहे. असे वाटते हे . घागर अथांग पाण्यात बुडाली तर घागरीच्या आतही पाणी असते आणि बाहेरही वळचणीचे पाणी आढयाच्या पाण्याशी म्हणजे विश्वात्मक चैत्यन्याशी एकरूप झाले. 
शेतानेच राखणदाराला गिळून टाकले. म्हणजे काय? विधात्याने हे विश्व निर्माण केले.त्याने विश्वरूप शेताची पेरणी केली म्हणून अनेक जिवांची निर्मिती झाली .तो देहाच्या शेताची राखणदारी करतो. पण अज्ञानामुळे जीव ईश्वराला विसरला. त्याने ईश्वररुपी राखणदाराला गिळून टाकले. असे म्हणले आहे. 
देहरूपी खापराच्या हंडीत भात शिजवला. सुज्ञान माणुस भात खाऊन हंडी फेकून देतो.पण मायामोहामुळे जीवाचा विवेक सुटला. ईश्वररुपी भात टाकून देहरूपी हंडी तो खात बसला.नेहमी देवापुढे बळी दिला जातो. पण येथे जीवाने उलटेच काम केले. म्हणजे बकऱ्या पुढे देवाचा बळी दिला जातो. 
जीवाने अंगिकारलेला उलटा मार्ग टाकून सरळ मार्गाने चालण्याची जाणीव झाली की गुरूचे बळ मिळाले असा अर्थं होतो. त्याच्यावर गुरूची पूर्ण कृपा होते.एकेक शब्दाचा गूढ अर्थ जसजसा स्पष्ट होत जातो तसतसे अभंगातील कोडे उलगडते. मनाला एका वेगळ्याच समाधानाची अनुभूती येते.

वर्ग:विकिस्रोत वर स्थानांतरित करण्याजोगे लेख
वर्ग:विकिस्रोत
काळा गरुड

काळा गरुड (इंग्लिश: Black eagle) हा एक शिकारी पक्षी आहे.

हा पक्षी आकाराने घारीपेक्षा मोठा असून काळसर वर्णाचा असतो. याच्या लांब शेपटीवर पुसट असतात. पंख लांब गोलाकार, पायाचा रंग पिवळा आणि चोच गर्द वर्णाची असते. यामध्ये नर-मादी दिसायला सारखे असले तरी यामध्ये मादी मोठी असते .

हे पक्षी हिवाळ्यात पाकिस्तानच्या रावळपिंडी जिल्ह्यात आढळतात. याशिवाय भूतान आणि भारतातील अरुणाचल प्रदेश तसेच ब्रह्मपुत्रेच्या दक्षिणेकडील पर्वत आणि कन्याकुमारी  तसेच श्रीलंकेकडील डोंगराळ भूप्रदेशातही आढळतात.

दक्षिणेकडे नोव्हेंबर ते मार्च या काळात आणि उत्तरेकडे आणि जानेवारी ते एप्रिलमध्ये आढळतात .

## संदर्भ 
* पक्षिकोश - मारुती चितमपल्ली 

वर्ग:पक्षी
वर्ग:गरुड
द्वारपाल

दारात उभे राहून वास्तूचे रक्षण करणारे ते **द्वारपाल** होत. हे देव सदृश्य योनीतील मानले जातात. मोठ्या देवळांमध्ये आणि प्राचीन लेण्यांमध्येही असे द्वारपाल आढळतात. चंड-प्रचंड, जय-विजय, हराभद्र-सुभद्र,  पद्मपाणी-वज्रपाणी अशी त्यांची नावे आहेत. शिल्पसंग्रह या ग्रंथात यांचे वर्णन दिलेले आढळते. द्वारपाल हे दोन हातांचे, गदाधारी, असतात. त्यांचे दात पुढे आलेले असतात. चेहरा कुरूप असतो. कमरेचा खालचा भाग किंचित वाकलेला असतो. शंकर किंवा विष्णू यांच्या मंदिराचे जे द्वारपाल असतात त्यांच्या हातात त्या देवतांची आयुधेही दिसतात. कर्नाटकातील हळेबीड, बेलूर येथील मंदिरांचे द्वारपाल वैशिष्ट्य पूर्ण आहेत.

## विष्णूचे द्वारपाल
खुप जणांना माहित असलेले जय विजय हे विष्णू देवतेचे खरेतर द्वारपाल पण विष्णूला हे दोनच प्रतिहार नसतात तर अशा (द्वारपाल) संख्या 8 आहे. 

त्यांची नावे :चंड, प्रचंड, जय ,विजय, धाता, विधाता, भद्र व सुभद्र. 

मूर्तीशास्त्राच्या दृष्टीने यांना वामनाकार बनवावे असे सांगितलेले असून मंदिरात विष्णूच्या आयतन योजनेनुसार प्रत्येकाचे स्थान असते. जसे की पुर्वेला चंड प्रचंड. पश्चिमेला धाता विधाता, दक्षिणेस जय विजय व उत्तरेस भद्र सुभद्राची जागा असते. विष्णूची जी आयुध असतात तीच द्वारपालांकडे असतात म्हणून काहींना ती मूर्ती विष्णूची वाटते पण कधीही त्रिभंग अवस्थेतील व दरवाजाबाहेरील मूर्ती ही देवता नसून द्वारपालच समजावी. 

वर्ग:पुतळे
वर्ग:कला
भोवत्या

भोवत्या 
याचे इंग्रजी नाव pale harrier असे नाव आहे.मराठीत मजला शिखरा,शिकरा,जळाट,आडेर,कहार,पिलानी घार,भोत्या,भोवत्या,सताना,हारिण,सरडामारी चचाण असे म्हणतात.हिंदीत गिरगीटमार,दस्तमल,मटीया गिरगीटमार असे म्हणतात.

## ओळख
आकाराने घारीपेक्षा लहान असतो.पिवळट राखी करडा बाज लांब अरुंद पंख,पंखाची टोके काळी असतात.उडताना पंख ठळक दिसतात.लांबट शेपटी त्यावर करडया  रंगाच्या आडव्या काडया असतात.मादीचा रंग उदी असतो.घुबडासारखे दिसणारे डोके,डोक्याचा रंग बदामी असतो.शेतातल्या उभ्या पिकांवरून,तसेच,कुरणांवरून उडताना दिसतो.

वितरण

भारत,नेपाळ,श्रीलंका,मालदीव आणि लक्ष्यद्वीप,तसेच अंदमान बेटांत हिवाळी पाहुणे.पूर्व युरोप ते पश्चिम आशियात वीण.

निवासस्थाने माळराने.

## माॅन्टग्यूचा भोवत्या
याला इंग्रजीमध्ये montagu harrier असे नाव आहे.हिंदीत गिरगिटमार,दस्तमल,पतई,सफेद गिरगिटमार असे म्हणतात.

## ओळख
वरील भाग गर्द राखी रंगाचा असतो.पाणघारीपेक्षा लहान.पंख अरुंद टोकदार असतात.शेपटीजवळचा भाग पांढरा असतो.पोटाखालून पांढरा त्यावर काळसर लाल पट्ट्ये असतात.

वितरण

हिवाळी पाहुणे,भारत,नेपाळ,श्रीलंका,मालदीव,लक्षद्वीप आणि अंदमान बेटे.

निवासस्थाने

दलदली,पठारी,गवती कुरणे आणि शेती      

## संदर्भ
पक्षिकोश 
लेखकाचे नाव - मारुती चितमपल्ली

वर्ग:पक्षी
बेलेवाडी काळम्मा

**बेलेवाडी काळम्मा** हे महाराष्ट्र राज्याच्या कोल्हापूर जिल्ह्याच्या कागल तालूक्यातील एक गाव आहे.

वर्ग:कोल्हापूर जिल्ह्यातील गावे
वर्ग:महाराष्ट्र राज्यातील शहरे व गावे
हसूर खुर्द

हसूर खुर्द हे महाराष्ट्र राज्याच्या कोल्हापूर जिल्ह्याच्या कागल तालूक्यातील एक गाव आहे.

## शैक्षणिक संस्था 
* श्री लक्ष्मी विद्यालय आणि कनिष्ठ महाविद्यालय

वर्ग:कोल्हापूर जिल्ह्यातील गावे
काळम्मा देवी

काळम्मा देवी ही महाराष्ट्रात लोकपरंपरेने पुजली जाणारी देवता आहे.

## मंदिरे 
मिणचे खुर्द, हालगा (ता. बेळगाव),

वर्ग:हिंदू देवता
कान्हेरी (निःसंदिग्धीकरण)

* कान्हेरी लेणी बोरीवली मुंबई.
* कान्हेरी सरप अकोला
* कान्हेरी (तालुका बारामती)
* कान्हेरी (तालुका औसा)
* कान्हेरी दिवाळी अंक

वर्ग:निःसंदिग्धीकरण पाने
काळम्मा (निःसंदिग्धीकरण)

* काळम्मा देवी
* बेलेवाडी काळम्मा
* काळम्मा धरण
* काळी नदी (कर्नाटक)

वर्ग:निःसंदिग्धीकरण पाने
कूच बिहार संस्थान

200 px|इवलेसे|कूच बिहार संस्थानाचा ध्वज
[250 px|इवलेसे|[कूच बिहार येथील कूच बिहार राजवाडा]]
**कूच बिहार** हे इ.स. १५८६ ते इ.स. १९४९ दरम्यान अस्तित्वात असलेले एक राज्य व संस्थान होते. ब्रिटिश राजदरम्यान बंगाल प्रांताच्या अखत्यारीखाली असलेले कूच बिहार संस्थान भारताला स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर भारतामध्ये विलीन करण्यात आले व ते आजच्या पश्चिम बंगाल राज्याचा भाग आहे.

कूच बिहार शहरात मुख्यालय असलेले हे संस्थान इतिहासात विविध साम्राज्यांचा भाग राहिले होते. आजचा कूच बिहार जिल्हा ह्याच संस्थानाचे नाव लावतो.

## बाह्य दुवे
*संपूर्ण इतिहास

वर्ग:बंगालचा इतिहास
वर्ग:भारतातील संस्थाने
ससाणा

**ससाणा**, पिन टूपली, बहिरी ससाणा याला इंग्रजीमध्ये Indian sparrow hawk असे म्हणतात. हिंदीमध्ये गौरेया, बाशा, चिडी बाज, वाशिन अशी नावे आहेत. हा एक शिकारी पक्षी आहे.

## ओळख
हा आकाराने कावळ्यापेक्षा थोडा मोठा असतो. याच्या वरील भागाचा रंग तपकिरी राखाडी असतो. पोटाखालचा रंग पांढरा, छाती व पोटावर तांबूस रंगाचे जवळ जवळ असलेले पट्टे, पिवळे डोके, गालावर तांबूस चट्टा असे नर ससाणाचे वर्णन आहे. तर मादी  ससाणाचे वर्णन वेगळे आहे . मादीच्या वरील भागाचा रंग गडद तपकिरी व छाती आणि पोट पांढरे व त्यावर गडद करड्या तांबूस रंगाचे जवळ जवळ पट्टे असतात. गालावर पट्टे नसतात, पण शेपटीवर गडद रंगाचे पट्टे असतात.

## आढळ
हे पक्षी साधारणपणे हिमालय पर्वताच्या रांगा, पूर्वेकडे अरुणाचल प्रदेश व नेपाळ  येथे आढळतात. एप्रिल ते जून या काळात ते भारताच्या अंतर्भागात येतात.

## संदर्भ 
* पक्षिकोश - मारुती चितमपल्ली 

वर्ग: पक्षी

वर्ग:पक्षी
वर्ग:शिकारी पक्षी
कूप नलिका

**कूप नलिका** म्हणजे कमी व्यासाची (१ फुटा पेक्षा कमी) खोल विहीर होय. यासाठी ड्रिलच्या सहाय्याने जमिनीला खूप खोल, सरळ भोक पाडले जाते. यातून जमिनीतील जिवंत झऱ्याचे पाणी वापरण्यास उपलब्ध होते. या विहिरीतून रहाट लावून पाणी काढता येत नाही. कूप नलिका या प्रकारच्या विहिरीतून मोटार लावून किंवा हातपंप लावून पाणी वर काढले जाते. कूप नलिका मोठ्या विहीरीपेक्षा खूपच कमी खर्चात, कमी वेळात खणली जाते. कूप नलिका बहुतेकदा एका दिवसात खणली जाते.

वर्ग:पाणी
वर्ग:जल अभियांत्रिकी
हापसा

**हापसा**  "**हापसी**" किंवा "**हापशी**" म्हणजे कूप नलिकेतून हाताच्या बलाने जमिनीतील पाणी वर काढणारे साधे यंत्र होय. हे बहुतेकदा ग्रामीण भागात, जेथे वीज पोचलेली नाही अशा ठिकाणी आढळते. *इंडिया मार्क I* व *इंडिया मार्क II* हे त्याचे दोन प्रकार आहेत. हापसा हा पाणी उपासणारा एक प्रकारचा हातपंप असतो. हापसा हा मानवी बलाने चालत असल्यामुळे साधारण ५० मीटर पेक्षा कमी खोल असणाऱ्या कूप नलीकेसाठीच त्याचा उपयोग केला जाऊ शकतो.

वर्ग:पाणी
रहाट

**रहाट** म्हणजे रुंद तोंडाच्या (५ फुटा पेक्षा जास्त व्यासाच्या) विहिरीतून दोरीला बादली बांधून पुलीच्या मदतीने पाणी वर काढले जाते ते चाक होय.
पूर्वी बागायतीला पाणी पुरवठा करण्यासाठी वाडीतील मोठ्या व्यासाच्या विहिरीच्या एका बाजूला मोठा लाकडी किंवा लोखंडी रहाट बसवून लोखंडी डब्यातून किंवा मातीच्या मडक्यातून ज्याला बांडी म्हणले जायचे त्याद्वारे पाणी उपसले जायचे आणि ते दांडाद्वारे किंवा पाटाद्वारे केळी, नारळ, पानवेल इत्यादी झाडांना पुरविले जायचे.साधारणपणे २०-२२ मडक्यांची माळ गोलाकार चक्रावर लावून हा रहाट फिरविण्यासाठी टोणगा किंवा बैल जुंपला जात असे जो ऊसाच्या घाणी प्रमाणे गोलाकार फिरत असे.प्रत्येक मडक्याला बुडाला एक लहानसे छिद्र पाडले जाई जेणेकरून चक्राच्या एका बाजूला अतिभार पडत नसे.

पाणी उपसण्यासाठी ‘नोरिया’ या नावाने रहाटगाडग्याचा वापर मध्यपूर्वेत फार पूर्वीपासून होत आलेला आहे. रहाटगाडगे चालविण्यासाठी पर्शियात गाढवे, मध्यपूर्वेतील  इतर बऱ्याच देशांत उंट, भारत व आग्नेय आशियातील देशांत रेडे व बैल आणि ग्रीस, इटली इ. दक्षिण यूरोपातील देशांत घोडे अशा निरनिराळ्या जनावरांचा उपयोग केला जातो.

भारताच्या समुद्रकिनाऱ्यालगत घाटाखालील प्रदेशात ९ मी. पर्यंत खोल विहिरीतून पाणी उचलण्यासाठी रहाटगाडग्यांचा उपयोग करतात. पूर्वापार वापरात असलेली रहाटगाडगी लाकडी आहेत. अशा रहाटगाडग्यात लाकडी चक्राकार मातीच्या पोहऱ्यांच्या (गाडग्यांच्या) निरंत माळा चढलेल्या असतात. त्या माळांमधील पोहऱ्यांतून वर आलेले पाणी एका पन्हळीत पडते. तेथून ते एका हौदात जाते व हौदातील पाणी पाटाने शेतात नेले जाते. या रहाटगाडग्यातील लाकडी सामान वरचेवर दुरुस्त करावे लागते. ते पाण्याने भिजत असल्याने कुजते. त्यामुळे दर तीन वर्षांनी ते बदलावे लागते. दैनंदिन वापरात तसेच पाण्याच्या पातळीनुसार माळेची लांबी कमीजास्त करताना मातीचे पोहरे फुटतात व ते बदलावे लागतात. या सर्व कारणांमुळे लाकडी रहाटगाडग्यांचा वापर कमी झालेला आहे. लाकडी रहाटगाडग्याने ८-९ मी. उंचीवर ताशी ५,००० लि. पाणी उचलता येते.

वर्ग:पाणी
सम्राट अशोक जयंती

**सम्राट अशोक जयंती** हा एक सण व उत्सव आहे जो चक्रवर्ती सम्राट अशोक यांच्या जन्मदिवशी १६ एप्रिल रोजी साजरा करण्यात येतो. त्यांचा जन्म इ.स.पू. ३०४, बिहार व निर्वाण (निधन) इ.स.पू. २३२ मध्ये झालेले आहे. हा सण मोठ्या उत्सात साजरा करतात.

## २,३२१ वी जयंती 
इ.स. २०१७ मध्ये, सम्राट अशोकांची २,३२१ वी जयंती भारतभर साजरी करण्यात आलेली आहे. अशोकांच्या जयंती निमित्त विविध कार्यक्रमाचे आयोजन करून सम्राटांच्या कार्य व कतृत्वाविषयी माहिती दिली जाते. बिहार मध्ये अशोक जयंती महोत्सवात प्रमुख्य पाहुणे म्हणून राज्याचे मुख्यमंत्री नितीश कुमार हे उपस्थित होते.

## हे ही पहा 
## संदर्भ 
वर्ग:भारतीय सण आणि उत्सव
वर्ग:बौद्ध सण
भोवत्या (पक्षी)

**भोवत्या**, मजला शिखरा,मशिक्र, जळाट किंवा कहर (इंग्लिश: Pale Harrer; हिंदी: पत्तई, मटिया, गिरगिटमार) हा एक पक्षी आहे.

भोवत्या आकाराने घारीपेक्षा लहान असतो. त्याचा बाज पिवळट राखी करडा असतो. त्याचे पंख अरुंद असतात. पंखांची टोके काळी असतात व उडताना पंख ठळकपणे दिसतात.लांबट शेपटी असून त्यावर तीवर करड्या रंगाच्या आडव्या कड्या असतात.मादीचा रंग उदी असतो.डोक्याचा रंग बदामी असतो.शेतातल्या उभ्या पिकांव्रून, तसेच कुरणांवरून सुंदर एकाकी उडताना दिसतो.भोवत्या भारत,नेपाळ,श्रीलंका,मालदीव,आणि लक्षद्वीप तसेच अंदमान बेटात हिवाळी पाहुणे असतात. भोवत्या पूर्व युरोप ते पश्चिम आशियात आढळतात.भोवत्या माळरानावर जास्त प्रमाणात दिसून येतो. 

## संदर्भ
* पक्षीकोश - मारुती चितमपल्ली

वर्ग:पक्षी
गिधाड घार (पक्षी)

**गिधाड घार**, गुरूवाई घार किंवा चामर कोंबडी (इंग्लिश: Indian Seavenger Velture; हिंदी:काला मुर्घ, गोबर गीद्ध) हा एक पक्षी आहे.

हा पक्षी मातकट पांढऱ्या रंगाचा असतो. घारीसारख्या दिसणाऱ्या गिधाड घारीची पिसे काळी असतात.शेपटीचा आकर पाचरीसारखा असतो.नर-मादी दिसायला सारखे असतात.ते गावाच्या शिवारात एकटे-दुकटे किंवा तिकटे दिसतात.गिधाड घार भारत द्विकल्प,नेपाळ ते पश्चिम बंगाल,श्रीलंकेत क्वचित आढळतात.मार्च व एप्रिल या महिन्यात ते येतात.गिधाड घार हे उजाड माळरानावर मोठ्या प्रमाणात दिसून येतात.

## संदर्भ
* पक्षीकोश - मारुती चितमपल्ली 

वर्ग:घार
जंगल तित्तिर

जंग्ल तित्तिर किंवा काळा तीतर (इंग्लिश: southern painted partridge; हिंदी:काला तितर)हा एक पक्षी आहे.

हा पक्षी आकाराने गावतित्तिराएवढा असतो. याचा रंग काळा असतो, त्यावर ठिपके व पट्टे असतात. डोके व पंखांचा काही भाग गंजल्या सारखा तांबडा गळपट्टा नसतो. उडताना शेपटीच्या सुरुवातीचा काळा भाग दोन्ही बाजूना दिसतो. पंख काळसर तांबूस असतात. मादी नरापेक्षा वेगळी दिसते. तिचा गळा पांढरा असतो. ते एकटा किवा जोडीने आढळतात.

हा पक्षी भारतीय द्वीपकल्पात झुडपी जंगले ,गवती कुरणे आणि माळरानांवर आढळतो.

## संदर्भ 
* पक्षिकोश - मारुती चित्तमपल्ली

वर्ग:पक्षी
आखुड बोटांचा सर्पगरुड

**पांगुळ गरुड** (इंग्लिश: Short-toed Eagle; हिंदी: सापमार) हा एक पक्षी आहे.

हा पक्षी आकाराने घारीपेक्षा मोठा असतो. याचा रंग काळा असून छातीखालचा रंग पांढरा असतो. छातीवर गडद बदामी रंगाच्या कड्या.घुबडसारखे मोठे डोके. उडताना खालचा भाग धूसर चंदेरी दिसतो. डोके काळसर. शेपटीवर काळपट आडवे पट्टे.(नेहमी ३ पट्टे) पायांवर पिसे नसतात. चेहऱ्यावर केसांसारखी दिसणारी पिसे. लहान पक्षी उदी रंगाचा. नर-मादी दिसायला सारखे असले, तरी मादी नरापेक्षा मोठी असते. 

## वितरण
भारतात निवासी. अलीकडे नेपाळात नोव्हेंबरमध्ये दिसल्याची नोंद. 
डिसेंबर ते मार्च महिन्यात वीण.
## निवासस्थाने
विरळ जंगले, माळराने आणि समुद्रकिनारे.
## संदर्भ
* पक्षिकोश - मारुती चितमपल्ली

वर्ग:गरुड
पाणघार

पाणघार (इंग्लिश: Marsh Harrier; हिंदी: कुतार, कुलेसिर, सफेद सिर; संस्कृत:कच्छपत्री; गुजराती: पट्टाई) हा एक पक्षी आहे.

## ओळख
त्याच्या उदी-तपकिरी वर्णामुळे तो कित्येकदा घारीसारखा वाटतो.

नर:शेपटीवरचा भाग तपकिरी किंवा पांढरा व त्यात उदी रंगाचे मिश्रण असते.छातीपासून शेपटीखालचा रंग तांबूस ते गर्द तांबूस-तपकिरी असतो.त्यावर उदी रेषा असतात.

मादी:पाठीवरचा रंग उदी-तपकिरी.डोके आणि मान पिवळट.पोटाखालील भागावर उदी रेषा नसतात.

## वितरण
हिवाळी पाहुणे.भारत,नेपाळ,श्रीलंका,अंदमान,मालदीव आणि लक्षद्वीप बेटे.
एप्रिल ते जून या काळात पॅलिआर्क्टिक प्रदेशात वीण.
## निवासस्थाने
दलदली आणि पाणी असलेली भातशेती तसेच माळराने.
## संदर्भ
* पक्षिकोश - मारुती चितमपल्ली

वर्ग:पक्षी
धुतर ससाणा

**धुतर ससाणा** हा एक शिकारी पक्षी आहे. याला मराठीमध्ये **धूती शिक्रा**, अंधारी बाज (स्त्री.), धूती शिखरा (पु.) असेही म्हणतात. इंग्रजीत याला Eurasian Hobby म्हणतात. हिंदी त्याला कश्मिरी मोरास्सानी, धूती, धूतारा, मोरास्सानी असे म्हणतात. गुजरातमध्ये धोती (स्त्री.), धुतार (पु.) असे म्हणून ओळखले जाते.

## ओळख
आकाराने कबुतरा एवढा. दिसायला बहिरी ससाण्यासारखा; पण आकाराने लहान शेपटीसहित वरील अंगावर पट्टे नसतात. अरुंद मिशा. मानेवरच्या बाजूला पांढरा चट्टा असतो. खालील भागावर रेषा असतात. पोटाखालचा भाग काळसर लाल असतो. उडताना लांब आणि रुंद पंखांचा व लहान शेपटीचा वाटतो.

## वितरण
हिवाळी पाहुणे असतात. पाकिस्तान, नेपाळ, बांगला देश आणि भारतात दक्षिणेकडे बेळगावपर्यंत.

## निवासस्थाने
माळराने आणि विरळ झाडे असलेला प्रदेश. 

## संदर्भ
* पक्षीकोश - मारुती चितमपल्ली 
वर्ग:पक्षी
वर्ग:शिकारी पक्षी
शिंजरा तिसा (पक्षी)

**शिंजरा तिसा** (इंग्लिश: White eyed buzzard; हिंदी: तीसा, श्वेतनेत्र गरुड; संस्कृत: द्रोनक, पुण्डरीकाक्ष, पुण्डरीकाक्ष सरटसुपर्ण; गुजराती: टीसो; तेलुगू: बोडूमली गड्ड) हा एक पक्षी आहे.

## ओळख
हा पक्षी आकाराने डोमकावळ्याएवढा असून याला करडा उंदी बाज, पांढरा कंठ असतो. गालावर काळे पट्टे. खालून बदामी व पांढराशुभ्र. चोचीच्या मुळाशी नारिंगी-पिवळा रंग. डोळा पांढरा. जवळून ठळक दिसतो. माथ्यावर ठळक डाग. खांदे बदामी रंगाचे. यांमुळे या पक्ष्याशी ओळख पटते. नर-मादी दिसायला सारखे. 

हे पक्षी भारतातील रुक्ष, उजाड प्रदेशात सापडता.

फेब्रुवारी ते मे या काळात यांची वीण होते.

## संदर्भ
* पक्षिकोश - मारुती चितमपल्ली 

वर्ग:पक्षी
तुर्रा बेसरा

**तुर्रा बेसरा** किंवा शेंडूर्ली बेसरा (इंग्लिश: North indian crested goshawk; हिंदी: तुर्राबाज; गुजराती: चोटलियो) हा वाजी कुळातील एक पक्षी आहे.

## ओळख
हा पक्षी आकाराने कावळ्यापेक्षा मोठा असतो. वाजी कुळातील तुरा असलेला एकुलता एक पक्षी आहे. उडताना हा तुरा दिसत नाही. झाडावर बसल्यावर स्पष्ट दिसतो. या पक्ष्याला भुवई नसते. आकाराच्या मानाने पंख लहान असत. पंख मिटले कि,त्यांची टोके शेपटीच्या मुळांपर्यंत येतात.पोटाखालील भाग पांढरा असतो.नर मादीत फरक असतो.मादी नरापेक्षा मोठी असते.

हा पक्षी पूर्व गढवाल ते सिक्कीम, ईशान्य भारतात व दक्षिण भारतातील गोदावरीच्या खोऱ्यात आढळतो. हे पक्षी पानगळी व निमचिरपल्लवी जंगले तसेच हिमालयात २,००० मीटर उंचीपर्यंतचा प्रदेशात असतात.

या पक्ष्याची मार्च ते मे या काळात भारतात वीण होते.

## संदर्भ
* पक्षिकोश - मारुती चितमपल्ली 

वर्ग:पक्षी
कैकर

**कैकर** हा एक शिकारी पक्षी आहे. या पक्षाला मराठीमध्ये मच्छीमार, मीनखाई घार, मोरघार ईजना, मासेमारी घार, कनेरी, काकणघार, कांतर, मांसी, लंगड्या असे म्हणतात. इंग्रजीमध्ये Western osprey म्हणतात. हिंदीमध्ये मछमंगा, मछरंग, मछरंगा, मछलीमार म्हणतात. संस्कृतमध्ये कुरर, कुरल, पंकजित, मत्सकुरर, मत्स्यनाशन कुरर, सारस म्हणतात. गुजरातीमध्ये मच्छीमार, माछीमार म्हणतात. तेलगुमध्ये कोरमि गद्द म्हणतात.

## ओळख
आकाराने अंदाजे घारीएवढा. गडद उदी रंगाचा पक्षी. डोके उदी पांढरे. शरीराचा खालचा भाग पांढरा. छातीवर रुंद उदी कंठा. त्यावरून ओळख पटते. नर-मादी दिसायला सारखे.

## वितरण
नेपाळच्या खोऱ्यात वर्षभर आढळून येतात. भारत, श्रीलंका, लक्षद्वीप, मालद्वीप आणि अंदमान बेटात हिवाळी पाहुणे.
लडाख, काश्मीर, गढवाल, कुमावून आणि आसाम या भागात मार्च-एप्रिल या काळात वीण.

## निवासस्थाने
सरोवरे, जलाशय आणि खाडी.

## संदर्भ
* पक्षिकोश - मारुती चितमपल्ली

वर्ग:पक्षी
वर्ग:शिकारी पक्षी
निळ्या छातीचा लावा

**निळ्या छातीचा लावा**, **गरंज लावा**, पेपट लावा, कानेली किंवा लहान टुरी (इंग्लिश: Blue-breasted Quail; हिंदी:चीना बटेर, गोबल बुटई) हा भारतात आढळणारा एक पक्षी आहे.

गरंज लावा आकाराने मोठ्या लाव्यापेक्षा लहान असतो. नर उडत असताना इतर कुठल्याही लावा पक्ष्यापेक्षा गडद रंग ठळकपणे दिसतो. मादी:भुवया फिक्कट, पिवळसर तांबूस छाती आणि कुशीवर काळसर पट्टे असतात. स्थायिक संचार करणारा स्थायिक पक्षी आहे. श्रीलंका आणि भारतात मुंबई, तसेच सिमला येथे हा पक्षी आढळतो.

## संदर्भ
* पक्षीकोश - मारुती चितमपल्ली 

वर्ग:पक्षी
छोटा खरूचि

**छोटा खरूचि**, **चिनी ससाणा**, चिमण नारझी किंवा चिमण नारझिनक (इंग्लिश: Lesser Kestrel) हा एक पक्षी आहे.

## ओळखण 
चिनी ससाणा हा पक्षी कबुतरापेक्षा आकाराने मोठा आहे. त्यात नराचे पंख मोठे असतात व त्यांचा रंग निळा करडा असतो. पोटाखालील भाग तांबूस पिवळट रंगाचा असतो. पंखांखालचा भाग पांढरा असतो. त्यावर कसलीही चिन्हे नसतात.
मादी: अस्पष्ट मिशा ,आकार लहान आसतो .मादी ही बेधडकपणे उड्डाण करते. ती उडणारे कीटक हवेतच पकडते. मादी शुभ्र अथवा पिवळसर वर्णाची असते. ती फांदीवर बसून पंखांच्या सहाय्याने घास चोचीजवळ नेते. हे पक्षी थव्याने किंवा एकटेही राहतात. 

## वितरण 
गिलगीट हरियाना आणि नेपाळ ते आसाम व आजूबाजूच्या प्रांतात आढळतात. दक्षिणेकडे महाराष्ट्र (सोलापूर, अहमदनगर) तामिळनाडू, ओरिसा या भागात हिवाळ्यात आढळतात त्यामुळे त्यांना हिवाळी पाहुणे म्हणतात. 
तुर्कस्तान ते पूर्वेकडे मांचुरिया आणि उत्तर चीन मध्ये आढळतात.

## निवास्थाने 
माळराने, गवती कुरणे आणि शेतीच्या प्रदेशात आढळतात.

## संदर्भ
* पक्षिकोश - मारुती चितमपल्ली 

वर्ग:पक्षी
खडक्या लावा

इवलेसे|Perdicula argoondah TZSL
इवलेसे|Perdicula argoondah -Rajasthan, India -male-8
**खडक्या लावा** किंवा **खडकी लावा** (इंग्लिश: Rock bush quail) हा भारतीय द्वीपकल्पातील लावा कुळातील एक पक्षी आहे.

हा पक्षी सहसा जंगल लाव्या बरोबर आढळून येतो. हनुवटी व गल्यावरचा डाग मातकट विटकरी, तांबडा. नराचा काळसर तपकिरी लावीच्या हनुवटीचा रंग पांढरा व गळ्यावर डाग असतो.

## वितरण 
हा पक्षी वऱ्हाडापासून दक्षिणेकडे दख्खनचे पठार ते तामिळनाडू पर्यंत आढळतो.

## निवासस्थाने 
दगड -गोट्याची झुडपी जंगले.

## संदर्भ 
* पक्षिकोश - मारुती चित्तमपल्ली

वर्ग:पक्षी
मोठा लावा

**मोठा लावा**, खडक्या बटेर, कटाणी लावा, बटेर घोटी लावा, डूरी, अरुण लावा (इंग्लिश: Grey Quail; हिंदी:गुरगंज) हा एक पक्षी आहे.

हा पक्षी आकाराने भुंड्या कावडी एवडा असतो . त्याच्या शरीराचा रंग बदामी उदी असतो . त्यावर फिक्कट काड्या तसेच काळ्या तांबूस चकत्या व पट्टे असतात नराच्या गळ्यावर नांगराच्या आकाराची खून असते . मादीला हे चिन्ह नसते . जोडीने किंवा थव्याने राहतात . 

## वितरण 
हे पक्षी पाकिस्तानच्या वायव्य भागात असतात व भारतात मोसमी स्थलांतर करतात.

## निवासस्थाने 
कुरणे आणि शेते 

## संदर्भ 
* पक्षिकोश - मारुती चित्तमपल्ली 

वर्ग:पक्षी
नारझीनक

**नारझीनक**, आकोस, आडेरा किंवा मोरगी (इंग्लिश: indian kestrel) हा एक शिकारी पक्षी आहे.

हा पक्षी दिसायला देवससाण्यासारखा परंतु आकाराने लहान असतो. तसेच नर आणि मादीचा रंग उजळ आणि सुंदर असतो . पोटाखालून तांबूस रंग असतो . 

## वितरण 
पश्चिम घाटातील खानदेश ते कन्याकुमारी व शेवरॉय डोंगराच्या रांगत जानेवारी ते मार्च या काळात वीण करतात . 

## निवासस्थाने 
माळराने 

## संदर्भ 
* पक्षिकोश  - मारुती चित्तमपल्ली 

वर्ग:पक्षी
कोकणी जंगली लावा

**कोंकणी जंगल लावा** (इंग्लिश: konkan jungle bush) हा एक पक्षी आहे.

हा पक्षी आकाराने लहान असतो . नर हा वरून पिंगट तपकिरी रंगाचा असून , त्यावर काळ्या आणि पिवळसर रंगाच्या रेषा व ठिपके असतात . खालच्या पांढऱ्या अंगावर जवळ जवळ असलेले काळे पट्टे असतात . मादीचा खालचा भाग गुलाबी वर्णाचा असतो .नर आणि मादी या दोगांच्या अंगावर कपाळापासून मानेच्या बाजूला गेलेली तांबूस भुवईची पट्टी ठळक दिसते . 

## वितरण 
हा पक्षी स्थानिक असून दक्षिण कोकणातील रत्‍नागिरी ते केरळ पर्यंतच्या झुडपी जंगलांमधून आढळतो.

## संदर्भ 
* पक्षिकोश - मारुती चितमपल्ली 

वर्ग:पक्षी
अमूर ससाणा

**अमूर ससाणा**, लाल पायांचा बाज किंवा **अमूर बाज** (इंग्लिश: Eastern redlegged falcon, Amur falcon; हिंदी:लाल टांग बाज) हा एक शिकारी पक्षी आहे.

हा पक्षी आकाराने कबुतरापेक्षा लहान नर वरील अंगाचा वर्ण राखी. पोपटासारखा राखी करडा असतो. शेपटी व मांडी गण्जासारखा तांबडी. डोळ्यांभोवती कातडी, डोक्याचा मागचा भाग आणि पाय नारंगी तांबड्या रंगाचे असतात. मादी: शेपटीसह वरील अंगाचा वर्ण राखी असतो. त्यावर काळ्या रेषा असतात. माथा गर्द राखी असतो. छातीवर काळे उभे ठिपके असतात. छातीवर व कुशीवर लांब पट्टे असतात. 

## वितरण
उत्तर भारत, बांगला देश, सिक्कीम, भूतान, नेपाल, मालदीव बेटे ह्या भूप्रदेशांत स्थलांतर करताना दिसतात. क्वचितच एखादा –दुसरा श्रीलंकेत दिसून येतो. मुंबईत भटक्या पक्षाची एक नोंद करतात. उत्तर कचार या भागात एप्रिल ते मे या काळात वीण असते. 
निवसस्थाने: माळराने आणि गवती कुरणे असा भागात असतात.  

## संदर्भ
* पक्षिकोश - मारुती चितमपल्ली 

वर्ग:शिकारी पक्षी  made by
रंगीत लावा

**सिरसी लावा** (इंग्लिश: northem painted bush quail) हा एक पक्षी आहे.
 

हा पक्षी मोठ्या लाव्या पेक्षा लहान असतो. नर वरून तपकिरी रंगाचा असतो. त्यावर पांढऱ्या रंगाच्या रेषा व काळ्या रंगाचे ठिपके असतात. कपाळापासून मानेच्या बाजुला पांढऱ्या रंगाची भुवईची ठळक पट्टी दिसते. मादीचा रंग वरून नरासारखाच असतो. डोके आणि गळा तांबूस असून गळ्यावर पांढरा डाग नसतो. भुवई वरची पट्टी नसते. पोटाखालचा रंग तांबूस आणि त्यावर चिन्हे.
 
## वितरण 
स्थानिक. पच्छिम बंगाल, ओरिसा

## निवासस्थाने 
पानगळ जंगलातील झुडपी भाग 

## संदर्भ 
* पक्षिकोश - मारुती चितमपल्ली 

वर्ग:पक्षी
लाल रानकोंबडा

**लाल रानकोंबडा** (इंग्लिश: Indian Red Junglefowl) हा एक पक्षी आहे.

## ओळख
आकाराने गावकोंबडीएवढा.नर व मादीच्या रंगात फरक.मादी उदी रंगाची.त्यावर काड्या.खालून तांबूस उदी.पाळीव बॅटमप्रमाणे ह्या पक्षाचे नर व मादी असतात.जोडीने किंवा समूहाने आढळून येतात.
कोकणात डोंगरेन कोंबा,सीम म्हणतात.गोंदियात गेरा गोगूर,कुरु,रेंगाल गोगड,रेंगाल गोगल(भंडारा),गेडा कोक परदा कोभरी(माडिया-गडचिरोली)म्हणतात.हिंदीमध्ये जंगली मुर्ग,जंगली मुर्गा,जंगली मुर्गी,बनमुर्ग,बनमुर्गा,बनमुर्गी,भुरी जंगली मुर्गी,लाल मुर्ग,लाल मुर्गी म्हणतात.संस्कृतमध्ये कृकवाकु,प्रख्यात रक्त वनकुक्कुट,वन कुक्कुट म्हणतात.तेल्गुम्ध्ये येर्र अडवि कोडि,यर्रानि,अडवि कोडि म्हणतात.

## वितरण
निवासी.हिमालयाच्या पायथ्यापासून पाकिस्तान,भूतान आणि अरुणाचल प्रदेश,बांगला देश,ब्रह्मपुत्रेकडील प्रांत,पश्चिम बंगाल,बिहार,उत्तर प्रदेश,मध्य प्रदेश ते पश्चिम सातपुडा,पश्चिम घाट(खंडाळा).अंदाजे गोदावरी नदीकाठ ते मुखापर्यंत.

## निवासस्थाने
पानगळीची आणि सालाच्या झाडांची दमट जंगले;तसेच शेतीचा भाग विखुरलेली झुडपी जंगले.हिमालयात २००० मीटर उंचीपर्यंत.

## संदर्भ
* पक्षिकोश - मारुती चितमपल्ली

वर्ग:कोंबडी
देवससाणा

**देवससाणा** (इंग्लिश: European Kestrel; हिंदी:करोंतिया, कोरुत्तीया, विलायती केमुटिया; गुजराती:लार्झी) हा एक पक्षी आहे.

हा पक्षी आकाराने अंदाजे कबुतरासारखा परंतु बारक्या चणीचा असतो. वरून विटकरी तांबड्या रंगाचा असतो. खालच्या भागाचा रंग बदामी असतो. त्यावर भल्याचा पत्त्याच्या आकाराचे खुणा असतात. टोकदार पंख असतात. तोल काळे व शेपटी करडी असते. गोलसर शेपटीचे टोक काळे असतात. मादी: तांबूस रंगाची असते . डोके व मानेवर आडवे पट्टे असतात. उजाड रानात एखाद्या काठीवर बसलेला किंवा हवेत तरंगणारा आढळतो . 

## वितरण 
भारत(India) , श्रीलंका(Sri lanka) , मालदीव(Maldives) , लक्षद्वीप(lakshyadweep)आणि अंदमान (Andaman) बेटात हिवाळी पाहुणे असतात. 
पाकिस्तानातील वायव्य सरहद प्रांत ते बलुचिस्थान आणि पंजाब ह्या भागात पर्वतीय आणि भारतात पश्चिम हिमाचल प्रदेशात वीण भागात आढळतात

## निवासस्थाने
माळराने आणि शहराजवळी भागात आढळतात
## संदर्भ 
* पक्षिकोश - मारुती चितमपल्ली

वर्ग:पक्षी
वारकरी (पक्षी)

**वारकरी** किंवी **चांदी** (इंग्लिश: Coot; हिंदी:आरी, खाराकुल, टीकारी; गुजराती:आड, दसाडी) हा एक पक्षी आहे.

हा पक्षी आकाराने लहान कोंबडीएवढा असतो. अंगाने लहानखुरी भुंडी असते. पाण्यात तरंगताना दुरून बद्कासारखा दिसतो. कपाळावर चांदीसारखा टिळा असतो. चोच हस्तीदंतासारखी पांढरी असते. ह्यावरून तिची ओळख पटते. पायाची बोटे कातडीने जोडलेली असतात. नर मादी दिसायला सारखेच असतात. हे पक्षी थव्याने आढळून येतात. 

## वितरण
भारतीय उपखंड आणि श्रीलंकेत निवासी आणि जुलै – ऑगस्ट या काळात आढळतात. 

## निवासस्थाने
हे पक्षी दलदली आणि सरोवरे, झिलानी, आणि तळी या भागात आढळतात.  

## संदर्भ
* पक्षीकोश - मारुती चितमपल्ली 

वर्ग:पक्षी
शंखिनी (पक्षी)

**शंखिनी**, **घोंघल्या फोडी** किंवा **कालव फोड्या** (इंग्लिश: Oystercatcher or sea-pie; हिंदी:दरिया गजपाँव; गुजराती:दरियाई अबलख; तेलुगू:येर्र कालि उलंक) हा एक पाणपक्षी आहे

हा पक्षी आकाराने तित्तिरापेक्षा मोठा असतो. ठळक काळा-पांढरा रंग असलेला समुद्रकाठचा हा पक्षी असतो.मजबूत तांबडे पाय असतात.लांब,सरळ,चपटी,नारिंगी,
लाल चोच.पाणलाव्याच्या चोचीसारखी टोकाला बोथट असतात.उडताना काळ्या पाठीवरचा खालचा भाग पांढरा शुभ्र.त्याविरुद्ध रंगाचे डोके,छाती व शेपटी काळी असते.नर-मादी दिसायला सारखे असतात.जोडीने किंवा समूहाने आढळतात.

## वितरण
भारत,पाकिस्तान आणि श्रींलंकेत हिवाळी पाहुणे असतात.क्वचितच स्थलांतर-मार्गावरील आतील भागात आढळतात.उन्हाळ्यात पाकिस्तानच्या समुद्रकिनाऱ्यावर विणीस योग्य नसलेले पक्षी आढळतात.होलार्क्टिक भागात वीण.

## निवासस्थाने
समुद्रकिनाऱ्यावरील पुळण आणि कातळ असलेला भाग तसेच खाडीवर दिसतात.

## संदर्भ
* पक्षीकोश - मारुती चितमपल्ली 

वर्ग:पक्षी
राखी रानकोंबडी

**राखी रानकोंबडी**, कोंबड, खैरी कोंबडी किंवा करडी जंगली कोंबडी (इंग्लिश:Grey Junglefowl; हिंदी : जंगली मुर्गी, भुरी जंगली मुर्गी; संस्कृत : कुक्कुट, यवग्रीव वन कुक्कुट; गुजराती : जंगली मरघी) हा एक कोंबडी कुळातील पक्षी आहे.

हा पक्षी आकाराने गावठी कोंबडीएवढा असतो. नर कोंबड्याचा रंग राखी असतो. मानेवर काळे, पांढरे व पिवळे ठिपके असतात. छातीवर व पाठीवर काळ्या पांढऱ्या बारीक उभ्या रेषा असतात. खांद्यावर नारिंगी रंगाचे लांबट ठिपके असतात. शेपटीला काळी हिरवट निळसर चमकदार विळ्यासारखी पिसे असतात. लाल व राखी कोंबड्याच्या मादीत फरक असतो. राखी कोंबडीची छाती पांढरी व तिच्यावर काळी किनार असलेली पिसे असतात. त्यामुळे ती खवल्यांसारखी दिसतात. हे पक्षी एकटे किंवा समूहाने राहतात. यांना फार दूर किंवा उंचावरून उडता येत नाही

घरटे : कोंबडी भुईवर खळगा करून किंवा बांबूच्या ताटव्यात टोपली सारखे घरटे करून त्यात अंडी घालते.

## वितरण
हा पक्षी भारतीय द्वीपकल्पात अबूचा पहाड, पंचमढी, गोदावरीचे मुख या सीमा असलेल्या प्रदेशांत आढळतो. राखी आणि तांबडे कोंबडे जेथे-जेथे जवळ राहतात. तेथे-तेथे त्यांच्या संकरातून एक नवीनच जात निर्माण होते. फेब्रुवारी ते मे हा या पक्ष्याच्या विणीचा काळ आहे..

## निवासस्थाने
राखी रानकोंबडी शुष्क पानगळीच्या जंगलांत तसेच दमट सदापर्णी वनांतील विरळ क्षेत्रात आढळतात. पर्वतीय प्रदेशांत शिखरापर्यंत आढळतात.

वर्ग:पक्षी