open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
सुलतान निसार बेगम

**सुलतान निसार बेगम** किंवा **सुलतान-उन-निसा बेगम** (२५ एप्रिल १५८६ - ५ सप्टेंबर १६४६) ही मुघल राजकन्या होती, ती मुघल सम्राट जहांगीरची त्याची पहिली पत्नी, शाह बेगम यांच्यापासून सर्वात मोठी आणि पहिली मुलगी होती.

## जीवन 
तिचा जन्म २५ एप्रिल १५८६ रोजी काश्मीर मध्ये तिचे आजोबा, अकबर यांच्या कारकिर्दीत शाही घराण्याच्या फतेहपूर सिक्रीच्या दिशेने परतीच्या प्रवासात झाला. तिचे वडील राजकुमार सलीम (जहांगीत)  आणि तिची आई शाह बेगम होती, जी मनबाई म्हणून प्रसिद्ध होती. मनबाई ही आमेरचा राजा भगवंत दास यांची मुलगी होती.

तिच्या जन्मानिमित्त, सम्राटाने राणी आई, मरियम मकानी (हमीदा बानू बेगम) यांच्या महालात मेजवानी दिली व मोठ्या प्रमाणात भेटवस्तूंची देवाणघेवाण झाली असे उल्लेख आहे.

तिचा एकुलता एक पूर्ण भावंड म्हणजे दुर्दैवी खुसरो मिर्झा ज्याला तिचा धाकटा सावत्र भाऊ राजकुमार खुर्रम (शाह जहानच्या) आदेशानुसार मारण्यात आले होते.

तिचे ५ सप्टेंबर १६४६ रोजी अविवाहित असताना निधन झाले. अलाहाबादमधील खुसरो बागेत तिच्यासाठी एक थडगे बांधण्यात आले होते, परंतु तेथे तिला दफन करण्यात आले नाही. तिला तिचे आजोबा अकबर यांच्या समाधीमध्ये पुरण्यात आले.

## संदर्भ 
वर्ग:इ.स. १५८६ मधील जन्म
वर्ग:इ.स. १६४६ मधील मृत्यू
वर्ग:स्त्री चरित्रलेख
वर्ग:मुघल साम्राज्याच्या स्त्रिया
फील्ड मार्शल (भारत)

**फील्ड मार्शल** हे भारतीय सैन्यातील पंचतारांकित (फाईव्ह-स्टार) अधिकारी पद असून ते भूदलातील सर्वोच्च पद आहे. १९७३ मध्ये निर्माण करण्यात आलेले हे पद एक सन्माननीय पद म्हणून ओळखले जाते. युद्धकाळात अपवादात्मक सेवा बजावणाऱ्या अधिकाऱ्यांनाच हा बहुमान दिला जातो.

ब्रिटीश सैन्य पदरचनेवर आधारित असलेले हे पद, भारतीय हवाई दलातील 'मार्शल ऑफ द इंडियन एअर फोर्स' (MIAF) या पदाच्या समकक्ष आहे—जे भारतीय सशस्त्र दलातील एकमेव दुसरे पंचतारांकित पद आहे.
या पदाच्या स्थापनेपासून आतापर्यंत हे पद केवळ दोनदाच बहाल करण्यात आले आहे. सर्वप्रथम जानेवारी १९७३ मध्ये सॅम माणेकशा यांना आणि त्यानंतर एप्रिल १९८६ मध्ये के.एम. करिअप्पा यांना या पदाने सन्मानित करण्यात आले. भूदलाव्यतिरिक्त, सशस्त्र दलातील इतर एकमेव अधिकारी ज्यांनी पंचतारांकित पद भूषवले आहे, ते म्हणजे अर्जन सिंग होत. त्यांना जानेवारी २००२ मध्ये 'मार्शल ऑफ द इंडियन एअर फोर्स' म्हणून पदोन्नती देण्यात आली होती.

## फील्ड मार्शलची यादी 
## संदर्भ 
वर्ग:लष्कर
वर्ग:पद
वर्ग:भारतीय सेनेतील पद
कॉनर एस्टरहुइझेन

कॉनर एस्टरहुइझेन (जन्म ३१ मे २००१) हा एक दक्षिण आफ्रिकी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटपटू असून, तो उजव्या हाताने फलंदाजी करतो. १५ मार्च २०२६ रोजी न्यू झीलंडविरुद्धच्या आंतरराष्ट्रीय टी२० सामन्यात त्याने दक्षिण आफ्रिकेकडून आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले. देशांतर्गत क्रिकेटमध्ये तो 'लायन्स' (Lions) संघाकडून खेळतो.

वर्ग:दक्षिण आफ्रिकेचे क्रिकेट खेळाडू
वर्ग:दक्षिण आफ्रिकेचे टी२० क्रिकेट खेळाडू
वर्ग:इ.स. २००१ मधील जन्म
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
पूर्णमासी जानी

**पूर्णमासी जानी** (जन्म १९४४), ज्या **ताडीसारू बाई** म्हणूनही ओळखल्या जातात, या ओडिशाच्या कवयित्री आणि सामाजिक कार्यकर्त्या आहेत. त्यांनी कुई, ओडिया आणि संस्कृतमध्ये ५०,००० हून अधिक भक्तीगीते रचली आहेत. २०२१ मध्ये, त्यांना भारत सरकारतर्फे पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले.

## वैयक्तिक जीवन 
जानी यांचा जन्म कंधमाळ जिल्ह्यातील खजुरीपाडा ब्लॉकमधील चारीपाडा गावात १९४४ मध्ये झाला.

## पुरस्कार 
* २००६ मध्ये कवितेसाठी ओडिशा साहित्य अकादमी पुरस्कार 
* २००८ मध्ये दक्षिण ओडिशा साहित्य पुरस्कार 
* २०२१ मध्ये पद्मश्री पुरस्कार 

## संदर्भ 
वर्ग:इ.स. १९४४ मधील जन्म
वर्ग:कलेतील पद्मश्री पुरस्कारविजेते
वर्ग:स्त्री चरित्रलेख
लाजवंती छाबरा

**लाजवंती छाबरा** या पंजाबमधील पारंपरिक भरतकाम कला असलेल्या फुलकारीच्या जतनकार्यातील योगदानासाठी ओळखल्या जाणाऱ्या एक भारतीय कारागीर आहेत. त्यांनी फुलकारी वस्त्रप्रकाराच्या पुनरुज्जीवनात महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे. त्यांनी फुलकारीच्या सांस्कृतिक पैलूंकडे लक्ष वेधले आणि त्यांच्या कार्यामुळे ग्रामीण महिला कारागिरांना सक्षम केले गेले, ज्यामुळे त्यांना ओळख आणि उपजीविका मिळण्यास मदत झाली. 

तिचा जन्म पंजाबमध्ये झाला, जिथे लहानपणापासूनच तिची भरतकामाशी ओळख झाली. स्थानिक परंपरा आणि धाग्याच्या कामातून कथाकथन यांच्या सान्निध्यात असताना, तिच्या समाजातील महिलांनी तिला फुलकारीची तंत्रे शिकवली होती.

## संदर्भ 
वर्ग:जन्म वर्ष गहाळ (जिवंत लोक)
वर्ग:स्त्री चरित्रलेख
वर्ग:२१व्या शतकातील भारतीय महिला कलाकार
शुचिता नांदापूरकर-फडके

**डॉ. शुचिता नांदापूरकर-फडके** (जन्म - १९६५) या अनुवादक, समुपदेशक म्हणून विख्यात आहेत. गेल्या दशकभराहून अधिक काळ मराठी वाङ्मयविश्वात अनुवादक म्हणून त्या कार्यरत आहेत.

## शिक्षण 
शुचिता फडके यांचा जन्म १८ सप्टेंबर १९६५ झाला. त्यांनी विज्ञान आणि कला शाखेची पदवी प्राप्त केली असून, मानसशास्त्राच्या त्या द्विपदवीधर आहेत. शिवाय एम.बी.ए.(एच.आर) ही पदवीही त्यांनी प्राप्त केली आहे. ‘अनुवादशास्त्राची शास्त्रशुद्ध मांडणी’ या विषयाचा अभ्यास करून त्यांनी ‘विद्या वाचस्पती’ ही पदवी प्राप्त केली. कॅन्सर रुग्णांसाठी समुपदेशन, शैक्षणिक क्षेत्र (अभ्यागत प्राध्यापक), मेडिकल ट्रान्सक्रिप्शन, शालेय अभ्यासक्रम रचना, व्हॉईस ओव्हर, प्री स्कूल उभारणी या क्षेत्रांमध्ये त्यांचं योगदान आहे.  

## अनुवादक म्हणून कार्य 
२०१२ पासून आजपर्यंत त्यांनी इंग्रजीतील विविध विषयांवरील सुमारे सव्वाशेहून अधिक पुस्तकांचे मराठीत अनुवाद केले असून त्यांपैकी १०० पेक्षा अधिक पुस्तके प्रकाशित झाली आहेत. अनुवादाच्या सुरुवातीच्या काळात त्यांनी सहलेखन, शब्दांकन आणि संपादन अशा प्रकारच्या जबाबदाऱ्या सांभाळल्या होत्या. अध्यात्म, तत्त्वज्ञान, व्यक्तिमत्त्व विकास, स्व-मदत साहित्य, चरित्र-आत्मचरित्रे, इतिहास, व्यवस्थापन, तसेच जागतिक दर्जाच्या कादंबऱ्या आणि पौराणिक पुनर्कथन अशा विविध प्रकारांतील पुस्तकांचे त्यांनी मराठीत सुलभ रूपांतर केले आहे. त्यांना बालसाहित्यातही रस आहे.  रोहन प्रकाशन, मेहता पब्लिशिंग हाऊस इत्यादी प्रकाशनसंस्थातर्फे त्यांची पुस्तके प्रकाशित करण्यात आली आहेत.

### इंग्रजीतून मराठीत केलेला अनुवाद 
### मराठीतून इंग्रजीत केलेला अनुवाद 
## पुरस्कार 
त्यांच्या अनुवादकार्याची दखल घेत खालील संस्थांतर्फे त्यांना उत्कृष्ट अनुवादक म्हणून सन्मानित करण्यात आले आहे.

* महाराष्ट्र साहित्य परिषद, पुणे - 'अलकेमिस्ट' या पाऊलो कोएल्हो लिखित जागतिक कीर्तीच्या पुस्तकाच्या त्यांनी केलेल्या अनुवादाला महाराष्ट्र साहित्य परिषदेचा, उत्तम अनुवादाचा (२०१९) पुरस्कार प्राप्त झाला आहे. 
* महाराष्ट्र ग्रंथोत्तेजक संस्था, पुणे - २०२२ साली अनुवाद क्षेत्रातल्या भरीव कामगिरीसाठी सन्मानित करण्यात आले आहे. 
* आपटे वाचनालय, इचलकरंजी 

## सन्मान 
* कर्नाळा चॅरिटेबल ट्रस्ट, पुणे यांच्यातर्फे २०२६ मध्ये आयोजित करण्यात आलेल्या आठव्या राष्ट्रभक्ती साहित्य संमेलनाच्या अध्यक्ष 

## अधिक माहितीसाठी 
* डॉ. शुचिता नांदापूरकर-फडके यांची मुलाखत
* डॉ. शुचिता नांदापूरकर-फडके यांची वनिता मंडळतर्फे घेण्यात आलेली मुलाखत

## संदर्भ 
वर्ग:भाषांतरकार
वर्ग:संपादक
वर्ग:समुपदेशक
वर्ग:इ.स. १९६५ मधील जन्म
ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२५–२६

ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघ मार्च आणि एप्रिल २०२६ मध्ये वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाविरुद्ध खेळण्यासाठी वेस्ट इंडीजच्या दौऱ्यावर आहे. या दौऱ्यामध्ये तीन आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय (ODI) आणि तीन आंतरराष्ट्रीय टी२० सामन्यांचा समावेश आहे. एकदिवसीय मालिका २०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद स्पर्धेचा एक भाग होती. फेब्रुवारी २०२६ मध्ये, क्रिकेट वेस्ट इंडीजने  या दौऱ्याचे सामने निश्चित झाल्याचे जाहीर केले.

या दौऱ्याद्वारे वेस्ट इंडीजचा संघ २२ वर्षांनंतर प्रथमच कसोटी क्रिकेटमध्ये पुनरागमन करेल अशी अपेक्षा होती; मात्र, २०२६ च्या महिला टी-२० विश्वचषकाला प्राधान्य देण्यासाठी CWI ने हा सामना वेळापत्रकातून वगळला.

## संघ
## आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका
### १ला आं.टी२० सामना
### २रा आं.टी२० सामना
### ३रा आं.टी२० सामना
## आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका
### १ला आं.ए.दि सामना
### २रा आं.ए.दि सामना
### ३रा आं.ए.दि सामना
## नोंदी 
## संदर्भयादी 
## बाह्यदुवेs
* मालिका मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर

वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६
२०२६
वेस्ट इंडीज
ऑस्ट्रेलिया
संगीत देवबाभळी

**संगीत देवबाभळी** हे आधुनिक मराठी रंगभूमीवरील एक विक्रमी संगीत नाटक आहे.
हे नाटक संत तुकाराम यांच्या जीवनातील काही प्रसंगांवर आधारित असून त्यांच्या पत्नी **आवली** आणि **रखुमाई** यांच्या कथानकावर केंद्रित आहे. या नाटकाचे ८००पेक्षा अधिक प्रयोग सादर झाले असून त्यापैकी १६० पेक्षा जास्त प्रयोग आगाऊ हाऊसफुल ठरले आहेत. या नाटकाला एकूण ४४ पुरस्कार प्राप्त झाले असून आधुनिक मराठी रंगभूमीवरील सर्वाधिक यशस्वी आणि विक्रमी नाटकांपैकी एक म्हणून याची नोंद केली जाते.

## कथासार 
हे नाटक संत तुकाराम आणि त्यांच्या पत्नी आवली यांच्या जीवनावर आधारित आहे. संत तुकाराम हे भगवान विठोबाचे अत्यंत निष्ठावान भक्त होते आणि ते सतत भजन-कीर्तनात रममाण असत. त्यामुळे ते जगाच्या व्यवहारापासून दूर राहत असत.  
  
एका दिवशी आवली त्यांना शोधत असताना तिच्या पायाला काटा लागतो आणि ती बेशुद्ध पडते. काही वेळानंतर ती आपल्या घरी शुद्धीवर येते, जिथे तिला एक अनोळखी स्त्री मदत करताना दिसते. ती स्त्री स्वतःला "लखुबाई" असे सांगते, परंतु प्रत्यक्षात ती भगवान विठोबाची पत्नी रखुमाई असते.  
  
या घटनेमुळे रखुमाईच्या मनात प्रश्न निर्माण होतो की, विठोबा एका सामान्य स्त्रीच्या पायाला स्पर्श का करतात? नाटकात या प्रश्नाचे उत्तर आणि आवली-लखुबाई यांच्यातील नाते सुंदरपणे उलगडले जाते.

## निर्मिती 
या नाटकाचे लेखन व दिग्दर्शन प्राजक्त देशमुख यांनी केले आहे. संगीत आनंद ओक यांनी दिले असून नेपथ्य प्रवीण मुळ्ये यांनी साकारले आहे. प्रकाशयोजना प्रफुल्ल दीक्षित यांनी केली आहे. निर्मिती कविता मच्छिंद्र कांबळी यांनी केली आहे.  
  
हे नाटक पारंपरिक अभंग आणि आधुनिक सादरीकरण यांचा संगम साधणारे आहे, ज्यामुळे प्रेक्षकांना एक आध्यात्मिक आणि भावनिक अनुभव मिळतो.  
  
## कलाकार 
* शुभांगी सदावर्ते — आवली  
* मानसी जोशी — लखुबाई    
## प्रतिसाद 
## पुरस्कार 
## संदर्भ 
## बाह्य दुवे 
अधिकृत माहिती
संगीत देवबाभळी – भद्रकाली प्रॉडक्शन्स (फेसबुक व्हिडिओ)
संगीत देवबाभळी – अधिकृत इंस्टाग्राम पोस्ट

वर्ग:मराठी नाटकांची यादी
रंगराव बापू पाटील

रंगराव बापू पाटील (जन्म १९३९)

ग्रामीण कथा व कादंबरी लेखक. ग्रामीण जीवनाचे वास्तव दर्शन हे. त्यांच्या लेखनाचे वैशिष्ट्य. 'ल्हावर', 'रानकोंबडी', ‘मुराळी', ‘भोवरा' इत्यादी कथासंग्रह; 'बोरबन', 'दंश', 'वस्ताद' या त्यांच्या कादंबऱ्या प्रकाशित.

आपल्या कृषिप्रधान देशात बैलाला विशेष महत्त्व आहे. 'पाखऱ्या ' या पाठात पाखऱ्या हा बैल वृद्ध झाला तरी तो शेवटपर्यंत आपल्याजवळच राहिला पाहिजे ही मुक्या प्राण्यांबद्दलची प्रेमभावना परिणामकारकपणे लेखकाने विशद केली आहे.
संध्या रमण

**संध्या रमण** या एक भारतीय वेशभूषाकार (कॉस्च्युम डिझायनर) आणि संग्रहालयाचे क्युरेटर आहेत. सामाजिकदृष्ट्या जबाबदार डिझाइन्सवर त्यांचा प्रामुख्याने भर असतो.
रमण या 'डेस्मॅनिया फाउंडेशन'च्या संस्थापक आहेत. संध्या रमण या समकालीन तसेच पारंपारिक नृत्य प्रकारांमधील नर्तकांसाठी वेशभूषा तयार करतात.

## शिक्षण आणि कारकीर्द 
रमण या राष्ट्रीय डिझाईन संस्थान (नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ डिझाइन), (अहमदाबाद) येथील माजी विद्यार्थिनी असून त्यांनी 'अपॅरल आणि टेक्सटाईल डिझाइन' (पोशाख आणि कापड रचना) यामध्ये विशेष प्राविण्य मिळवले आहे.

## प्रदर्शने 
* एनिग्मॅटिक ईस्ट - फ्रॉम झिरो टू इन्फिनिटी : २९ जानेवारी २०१९ रोजी इंडिया हॅबिटॅट सेंटर, दिल्ली येथे आयोजित.
* व्हेन द प्लीट्स डान्स : 'इंडिया इंटरनॅशनल सेंटर'च्या आर्ट गॅलरीमध्ये चार दशकांतील नृत्य वेशभूषेच्या उत्क्रांतीवर आधारित प्रदर्शन.
* (अन)मास्क : ऑक्टोबर २०१७ मध्ये आयोजित (इंटरनॅशनल मेडिकल हेल्थ ऑर्गनायझेशनसाठी यातून निधी उभारण्यात आला).

## निर्मिती 
* गॉडसेस सेंट्रल : स्त्री भ्रूणहत्येच्या विषयावर आधारित एक नृत्य नाटिका.
* मूनबीम - १९९१: बॅटरी डान्स कंपनी (USA) च्या जॉनाथन हॉलंडर यांनी कोरिओग्राफ केलेले आणि मल्लिका साराभाई यांनी सादर केलेले नाटक.
* ब्युटी अँड बीस्ट : भरतकाल नाट्य अकादमीची निर्मिती.
* पद्म : अनिता रत्नम यांची निर्मिती.
* इंटरप्टेड : आदिती मंगलदास आणि दृष्टीकोन डान्स कंपनी.
* प्रलय : संप्रदाय कॅनडा, लता पाडा यांची निर्मिती.
* द इनकंप्लीट जेस्चर : नाट्य डान्स थिएटर, शिकागो.
* अनेकांत : गीता चंद्रन आणि नाट्य वृक्ष डान्स कंपनी.

## पुरस्कार 
* भारत सरकारचा स्त्री शक्ती पुरस्कार (२००८).
* संयुक्त राष्ट्र लोकसंख्या निधी (UNFPA) कडून 'क्रिएटिव्ह एक्सलन्स अवॉर्ड' (२००८).

## संदर्भ 
वर्ग:इ.स. १९६७ मधील जन्म
वर्ग:दिल्लीतील महिला कलाकार
वर्ग:स्त्री चरित्रलेख
राकेश इंगवले

नाटककार व लेखक. त्यांचे गाजलेलं नाटक तुघलक, साम्राज्यम् व त्यांनी लिहलेली नाटक - 'मॅजिक मोमेन्ट', 'ओल्ड मंक' इत्यादी.

सध्या त्यांचे पॉपकॉर्न नावाचे नाटक रंगभूमीवर सुरू आहे. याचे त्यांनी दिग्दर्शन केले आहे.
हिना शाह

**हिना शाह** या एक भारतीय उद्योजक आहेत. आर्थिक विकासाच्या क्षेत्रातील त्यांच्या योगदानाबद्दल त्यांना भारताच्या राष्ट्रपती प्रतिभा पाटील यांच्या हस्ते प्रदान करण्यात आलेला स्त्री शक्ती पुरस्कार, तसेच 'भारत ज्योती पुरस्कार', 'टायटन बी मोर लेजेंड' किताब आणि 'प्रोजेक्ट मॅनेजमेंट इन्स्टिट्यूट'कडून दिला जाणारा 'सर्वोत्कृष्ट प्रकल्प पुरस्कार' यांसह अनेक पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले आहे.

## महिला सक्षमीकरण 
त्यांनी १९७६ मध्ये प्लास्टिक पॅकेजिंग उद्योगातून आपल्या कारकिर्दीची सुरुवात केली.
 संवाद साधताना हिना शाह]]
१९८६ मध्ये त्यांनी 'इंटरनॅशनल सेंटर फॉर एन्टरप्रेन्योरशिप अँड करिअर डेव्हलपमेंट'ची (ICECD) स्थापना केली. शाह यांनी सुरू केलेल्या "महिलांसाठी उद्योजकता विकास कार्यक्रमात" (एन्टरप्रेन्योरशिप डेव्हलपमेंट प्रोग्राम फॉर विमेन) गुजरातमधील २५ महिला सहभागी झाल्या होत्या; त्यापैकी १६ महिलांनी बिगर-पारंपारिक व्यवसाय सुरू केले, जे २०११ पर्यंत यशस्वीरीत्या सुरू होते.

झाम्बिया, बांगलादेश, लेसोथो, बोत्स्वाना, कॅमेरून, मलेशिया, फिलीपिन्स, जॉर्डन, श्रीलंका, गयाना, आयव्हरी कोस्ट आणि सेंट किट्स यांसारख्या देशांमध्ये महिलांच्या आर्थिक सक्षमीकरणाची रणनीती आखण्यात आणि ती संस्थात्मक स्वरूपात राबवण्यात शाह यांनी मोलाची भूमिका बजावली.

## संदर्भ 
वर्ग:भारतीय उद्योगिनी
वर्ग:गुजराती व्यक्ती
वर्ग:स्त्री चरित्रलेख
कर्पूरी देवी

**कर्पूरी देवी** (१९२९–३० जुलै २०१९)  या एक भारतीय लोककलाकार होत्या, ज्या मधुबनी कला परंपरेतील चित्रकलेसाठी आणि सुजनी परंपरेतील वस्त्रकलेसाठी ओळखल्या जातात. त्यांनी मधुबनी कलेची विक्री करून समीक्षकीय आणि व्यावसायिक यश दोन्ही मिळवले. त्यांची कलाकृती भारतातील तसेच जपान, ऑस्ट्रेलिया आणि अमेरिकेतील संग्रहांमध्ये संग्रहित आहे.

## कारकीर्द 
देवीला तिच्या आईने मधुबनी कलेचे तंत्र शिकवले आणि तिने तिचे सुरुवातीचे बालपण वाळलेल्या शेणाने बनवलेल्या फरश्या आणि भिंतींवर चित्रकला करण्यात घालवले. तिचे औपचारिक शिक्षण फक्त प्राथमिक शाळेपुरते मर्यादित होते.

देवी मधुबनी (कधीकधी मिथिला म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या) कलाकारांच्या सुरुवातीच्या पिढीतील होत्या, ज्यांना त्यांच्या कामामुळे आणि कलाशैलीमुळे सार्वजनिक ओळख मिळाली. हस्तकला परिषदेने देवींसारख्या कलाकारांना त्यांची कलाकृती जमिनीवरून आणि भिंतींवरून हस्तनिर्मित कागदावर आणण्यास प्रोत्साहित केले, ज्यामुळे त्यांना ही चित्रे विकणे शक्य झाले. सुरुवातीच्या काळात देवींना त्यांच्या कामासाठी सामाजिक विरोधाचा सामना करावा लागला, विशेषतः सार्वजनिक क्षेत्रातील महिलांसंबंधीच्या सामाजिक वर्जनांमुळे. मधुबनी कलेतील त्यांचे काम कचनी (रेषीय चित्र) आणि भरणी (रंगीत शैली) यांचे मिश्रण होते. जरी या शैलींचा वापर पारंपरिकरित्या एका विशिष्ट जातीच्या सदस्यांपुरता मर्यादित होता, तरी देवींच्या कामाने या दोन्ही शैलींना सामावून घेऊन सामाजिक सीमा ओलांडल्या. देवींनी बनवलेले सुजनी-शैलीतील भरतकाम केलेले पटल ऑस्ट्रेलियातील नॅशनल गॅलरी ऑफ व्हिक्टोरियाच्या संग्रहाचा भाग आहेत.

देवी यांनी त्यांच्या कारकिर्दीत बिहार राज्य सरकार आणि भारत सरकारकडून अनेक पुरस्कार जिंकले, ज्यामध्ये केंद्र सरकारच्या वस्त्रोद्योग मंत्रालयाकडून १९८६ मध्ये सुजनी कलेसाठी मिळालेला राष्ट्रीय पुरस्कार; १९८० मध्ये मधुबनी कलेतील त्यांच्या कार्यासाठी बिहार राज्य कला पुरस्कार आणि १९८३ मध्ये 'सर्वोत्कृष्ट कारागीर' म्हणून राज्य सरकारचा पुरस्कार यांचा समावेश आहे.

देवी यांनी त्यांच्या सहकारी मधुबनी कलाकार, महासुंदरी देवी, ज्या त्यांच्या जाऊबाई देखील होत्या, यांच्यासोबत जवळचे व्यावसायिक आणि सहयोगात्मक संबंध जपले.

## वैयक्तिक जीवन 
कर्पूरी देवी यांचा जन्म बिहार राज्यातील मधुबनी जिल्ह्यातील रांती गावात झाला आणि त्या तिथेच राहत होत्या. त्यांची मुलगी, मोती कर्ण, ही सुद्धा एक मधुबनी कलाकार आहे.

## संदर्भ 
वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय महिला कलाकार
वर्ग:भारतीय महिला चित्रकार
वर्ग:इ.स. २०१९ मधील मृत्यू
वर्ग:इ.स. १९२९ मधील जन्म
वर्ग:स्त्री चरित्रलेख
बुआंगी सायलो

**बुआंगी सायलो** (१९२९ – १८ जून, २०१२) या मिझोरममधील एक भारतीय लेखिका, कवयित्री आणि संगीतकार होत्या. मिझो साहित्य, शिक्षण आणि मिझो इतिहास व संस्कृतीच्या दस्तऐवजीकरणातील त्यांच्या योगदानासाठी त्या ओळखल्या जातात. त्यांना २०११ मध्ये भारताचा चौथा सर्वोच्च नागरी पुरस्कार पद्मश्री आणि २००९ मध्ये स्त्री शक्ती पुरस्कार देऊन गौरविण्यात आले.

## वैयक्तिक जीवन 
सायलो मिझोरमची राजधानी ऐझॉलमधील तुइकुअल नॉर्थ परिसरात राहत होत्या. त्यांचे 'झोरम रोझ पार' हे गाण्यांचे पुस्तक त्यांनी आपली सर्वात धाकटी मुलगी मारिया झोरेममावी (जी 'नौतेई' म्हणूनही ओळखली जाते) हिला समर्पित केले होते, जिचा २००० मध्ये मृत्यू झाला.

'सायलो' हे आडनाव मिझोरममधील इतर अनेक पद्म पुरस्कार प्राप्तकर्त्यांशी संबंधित आहे, ज्यात कॅप्टन एल. झेड. सायलो आणि ब्रिगेडियर टी. सायलो यांचा समावेश होतो. बुआंगी सायलो यांनी विशेषतः सायलो वंशाच्या इतिहासावर एक पुस्तक लिहिले होते. १८ जून २०१२ रोजी ऐझॉल, मिझोरम येथील राहत्या घरी वयाच्या ८२ व्या वर्षी बुआंगी सायलो यांचे निधन झाले.

## कारकीर्द आणि योगदान 
सायलो यांचे कार्य प्रामुख्याने ऐतिहासिक लेखन आणि कविता या क्षेत्रांत आहे, जे मुख्यत्वे मिझो भाषेत (रोमन लिपीतील लुशाई बोली) आहे.
### साहित्य आणि इतिहास 
२०११ मध्ये, सायलो यांनी 'सायलो थ्लाह छावंग चानचिन' (सायलो वंशजांचा इतिहास) प्रकाशित केले.

### संगीत आणि कविता 
सायलो यांची ओळख एक संगीतकार म्हणूनही आहे. त्यांच्या 'झोरम रोझ पार' या गाण्यांच्या पुस्तकाचे प्रकाशन जुलै २०११ मध्ये ऐझॉल येथे झाले, ज्यामध्ये त्यांनी रचलेल्या १५५ गाण्यांचा समावेश आहे.
### शिक्षण आणि समाजकार्य 
सायलो यांना "साहित्य आणि शिक्षण" क्षेत्रातील योगदानाबद्दल पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. त्यांचे ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक लेखन, तसेच शैक्षणिक क्षेत्रात त्यांच्या गाण्यांचा होणारा वापर यांमुळे या क्षेत्रात त्यांचे मोठे योगदान आहे. समाजकार्यातील त्यांच्या योगदानाचीही दखल घेतली गेली आहे. मिझोरममध्ये हिंदी भाषेचा प्रसार करणाऱ्या एका कार्यक्रमादरम्यान त्यांनी 'युनिव्हर्सल हिंदी कम्युनिकेशन्स सेंटर' (UHCC) च्या वतीने पुरस्कार प्रदान केला होता.

## पुरस्कार आणि गौरव 
* स्त्री शक्ती पुरस्कार (२००७): भारत सरकारच्या महिला आणि बाल विकास मंत्रालयाद्वारे प्रदान करण्यात आला. २८ फेब्रुवारी २००९ रोजी नवी दिल्ली येथे आयोजित समारंभात सायलो यांना 'राणी गायदिनल्यू झेलियांग' श्रेणीतील हा पुरस्कार प्रदान करण्यात आला.
* पद्मश्री (२०११): साहित्य आणि शिक्षण क्षेत्रातील योगदानाबद्दल भारत सरकारतर्फे सन्मानित करण्यात आले.
## संदर्भ 
वर्ग:इ.स. २०१२ मधील मृत्यू
वर्ग:भारतीय लेखिका
वर्ग:पद्मश्री पुरस्कार प्राप्त महिला
वर्ग:मिझोरममधील व्यक्ती
वर्ग:स्त्री चरित्रलेख
वर्ग:साहित्य व शिक्षणातील पद्मश्री पुरस्कारविजेते
चंद्रकांत शहासने

**चंद्रकांत शहासने** **-** हे देशभक्त-कोशकार म्हणून ओळखले जातात. ते कवी, लेखक, पत्रकार, सामाजिक कार्यकर्ते आहेत. 

## जीवन 
शहासने हे एक शासकीय अधिकारी असून आता निवृत्त आहेत.

## कार्य 
* **देशभक्त कोश** - ८३९ पानी असलेल्या या कोशामध्ये स्वातंत्र्यचळवळीमध्ये सहभागी झालेल्या देशभक्तांची माहिती संकलित करण्यात आली आहे. प्लासीच्या लढाईपासून म्हणजे १७५७ ते गोवा मुक्तिसंग्रामापर्यंत म्हणजे १९६१ पर्यंतच्या देशभक्तांची नोंद यामध्ये केली आहे. हा कोश प्रकाशित करण्यामागे, सर्वाना एकीचे बळ कळावे, आपली समृद्ध परंपरा पुढील पिढीपर्यंत पोहोचवावी हा आपला उद्देश आहे, असे  चंद्रकांत शहासने यांनी म्हटले आहे. या कोशातील नोंदीच्या संकलनाचे काम त्यांनी ३२ वर्षे केले आहे. बहुजन साहित्यधारा आणि कर्नाळा चॅरिटेबल ट्रस्ट यांच्या संयुक्त विद्यमाने हा कोश प्रकाशित करण्यात आला. 

* चंद्रकांत शहासने यांनी **शाळा तेथे क्रांतिमंदिर** या उपक्रमांतर्गत महाराष्ट्रातील ५०० हून अधिक शाळांमध्ये जाऊन, देशभक्तांची ओळख  करून देणारे चित्र-माहिती प्रदर्शन आयोजित केले होते. यासाठी त्यांनी ९४८ दिवसांच्या परिक्रमा पूर्ण केली. या परिक्रमेचा प्रारंभ  १४ जून २०२३ रोजी झाला तर त्याची सांगता २२ फेब्रुवारी २०२६ रोजी करण्यात आली. हा उपक्रम महाराष्ट्राप्रमाणेच गोवा व (बेळगाव) कर्नाटक या राज्यांमध्येही चालविण्यात आला. पाच लाख विद्यार्थ्यांपर्यंत हा उपक्रम पोहोचला आहे. 
* शहासने यांनी डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर यांचे चरित्र महाकाव्याच्या स्वरूपात लिहिले आहे. त्यात ३४०७ ओव्या आहेत. 

## संदर्भ 
वर्ग:कोशकार
वर्ग:समाजसेवक
प्रणिता तालुकदार

**प्रणिता तालुकदार** या एक भारतीय शिक्षिका, समाजसेविका आणि भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या राजकारणी होत्या. त्या सरभोग विधानसभा मतदारसंघातून भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या उमेदवार म्हणून आसाम विधानसभेवर दोनदा निवडून आल्या होत्या.
## जीवनचरित्र 
तालुकदार यांचा जन्म १९३५ मध्ये झाला. त्यांचे पती घनश्याम तालुकदार हे आसाम विधानसभेचे सदस्य होते, ज्यांनी 'बरनगर महाविद्यालय' स्थापन केले होते. १९७२ मध्ये त्या पुन्हा सरभोगमधून निवडून आल्या.
तालुकदार यांनी महिलांसाठीही कार्य केले. त्या 'सेंट्रल वुमन अँड चिल्ड्रन वेल्फेअर असोसिएशन'च्या अध्यक्षा होत्या.
तालुकदार यांचे २० एप्रिल २०१९ रोजी निधन झाले.

## संदर्भ 
वर्ग:स्त्री चरित्रलेख
वर्ग:इ.स. १९३५ मधील जन्म
वर्ग:इ.स. २०१९ मधील मृत्यू
वर्ग:आसामी व्यक्ती
वर्ग:आसामचे आमदार
वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षातील राजकारणी
सेनो त्सुहा

**सेनो त्सुहा** (Seno Tsuhah) या नागालँडमधील 'चिझामी' येथील 'चखेसंग नागा' समुदायातील एक प्राथमिक शिक्षिका आणि स्वदेशी  सामाजिक कार्यकर्त्या आहेत. ईशान्य भारतामध्ये लिंग न्याय आणि शाश्वत शेती या विषयांवरील त्यांच्या कार्यासाठी त्या ओळखल्या जातात. त्या गेल्या वीस वर्षांहून अधिक काळ 'नॉर्थ ईस्ट नेटवर्क' (NEN) या स्त्रीवादी संघटनेशी जोडल्या गेल्या आहेत.

## सुरुवातीचे जीवन 
सेनो त्सुहा या नागालँडमधील चिझामी येथील चाखेसंग नागा समुदायाचा भाग आहेत. 'चिझामी स्टुडंट्स युनियन'चा हिस्सा म्हणून त्या सामाजिक कार्यात सहभागी होऊ लागल्या. महाविद्यालयीन शिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर त्या आपल्या मूळ गावी परतल्या आणि शेजारच्या गावातील प्राथमिक शाळेत शिक्षिका म्हणून काम करू लागल्या. याच काळात त्या 'चिझामी वुमेन्स सोसायटी'मध्ये (CWS) सामील झाल्या. १९९६ मध्ये फुत्सेरो येथे 'नॉर्थ ईस्ट नेटवर्क'च्या (NEN) एका प्रशिक्षण कार्यक्रमादरम्यान त्यांची भेट मनीषा बहल यांच्याशी झाली आणि दोन वर्षांनंतर त्या अधिकृतपणे NEN मध्ये सामील झाल्या. तेथे त्यांनी महिला हक्कासाठी कार्यकर्त्या म्हणून काम करण्यास सुरुवात केली.
आठ वर्षांच्या सातत्यपूर्ण प्रयत्नांनंतर, त्सुहा यांनी चिझामी ग्रामपरिषदेला हे पटवून देण्यात यश मिळवले की, अकुशल मजुरीमध्ये महिलांना पुरुषांइतकीच समान मजुरी मिळणे आवश्यक आहे. २०१४ मध्ये, ग्रामपरिषदेने शेतमजूर महिलांना पुरुषांच्या बरोबरीने समान मजुरी देण्याचा ठराव मंजूर केला. त्यानंतरच्या वर्षी, परिषदेचे सदस्य म्हणून दोन महिलांची निवड करण्यात आली. अत्यंत पुरुषप्रधान असलेल्या नागा समाजात, महिलांना सक्रिय सदस्य म्हणून स्थान देणाऱ्या मोजक्या ग्रामपरिषदांपैकी चिझामी ग्रामपरिषद एक आहे.

## स्वदेशी शेती 
त्सुहा या एक स्वदेशी 'अन्न सार्वभौमत्व' कार्यकर्त्या आहेत. त्यांनी चिझामी येथे 'नॉर्थ ईस्ट नेटवर्क'चे (NEN) एक केंद्र स्थापन केले, ज्याद्वारे तृणधान्यांच्या १५ विविध वाणांचे संकलन करण्यात आले आहे. त्सुहा यांनी २००९ मध्ये डेन्मार्क मधील कोपनहेगन येथे झालेल्या संयुक्त राष्ट्रांच्या हवामान बदल परिषदेत चाखेसंग नागा समुदायाचे प्रतिनिधित्व केले. त्सुहा या पिकांची निवड आणि बियाणे जतन करण्यातील महिलांच्या महत्त्वाच्या भूमिकेवरही लक्ष केंद्रित करतात.
दोन वर्षांनंतर, 'चिझामी विव्हज' मधील त्यांच्या नाविन्यपूर्ण कार्याची दखल घेऊन 'बालिपारा फाउंडेशन'तर्फे त्यांना 'नेचरनॉमिक्स पुरस्कार' प्रदान करण्यात आला. त्यांनी हा पुरस्कार त्या विणकर महिलांना समर्पित केला ज्या "स्वतःच्या गावातील सामुदायिक कार्यात अधिक सक्रिय झाल्या असून, त्यांच्या कामामुळे महिलांचे योगदान समाजासमोर ठळकपणे आले आहे." कापड विणकामाच्या माध्यमातून शाश्वत उपजीविका निर्माण करण्याच्या प्रयत्नांची ही पावती असल्याचे त्यांनी यावेळी नमूद केले.

## संदर्भ 
वर्ग:नागा लोक
वर्ग:भारतीय शिक्षिका
वर्ग:स्त्रीवादी कार्यकर्ते
वर्ग:स्त्री चरित्रलेख
सर्वाधिक बोलल्या जाणाऱ्या भाषांनुसार भारतीय राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांची यादी

अल्ट=Language region map of India|इवलेसे|310x310अंश|भारतातील राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांमधील सर्वाधिक बोलल्या जाणाऱ्या भाषा, ज्यापैकी बहुतेक अधिकृत आहेत, परंतु काही अधिकृत नाहीत, जसे की नागालँडची आओ, मेघालयाची खासी, लडाखची लडाखी, मिझोरामची मिझो आणि अरुणाचल प्रदेशची न्यिशी. अपवादात्मकरीत्या, मिझो ही अधिकृत भाषा नसतानाही तिला राज्यस्तरीय भाषेचा दर्जा मिळाला आहे. नेपाळी ही सिक्कीमची संपर्क भाषा तसेच एक अधिकृत भाषा असूनही, ती सिक्कीम राज्याची राज्य भाषा नाही.
खालील यादीमध्ये **भारतीय राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांमध्ये बोलल्या जाणाऱ्या सर्वाधिक अधिकृत भाषांचा** समावेश आहे. हे भारताच्या २०११ मधील जनगणनेवर आधारित आहेत. २०११ नंतर निर्माण/वेगळे/एकत्र झालेल्या राज्य व केंद्रशासित प्रदेशांमधील माहिती ही त्यांच्या २०११ च्या स्थितीनूसार आहे. पण आंध्र प्रदेश आणि तेलंगणा यांची आकडेवारी तत्कालीन एकत्र आंध्र प्रदेशच्या २००१ च्या जनगणनेवर आधारित आहे.

## यादी 
## नोंदी 
## संदर्भ 
वर्ग:भारतामधील भाषा
वेद कुमारी घई

**वेद कुमारी घई** (१६ डिसेंबर, १९३१ - ३० मे, २०२३) या जम्मू आणि काश्मीरमधील जम्मू शहरातील एक भारतीय संस्कृत विदुषी होत्या. त्या जम्मू विद्यापीठातील संस्कृत विभागाच्या प्रमुख होत्या.

## सुरुवातीचे जीवन 
घई यांचा जन्म १६ डिसेंबर १९३१ रोजी जम्मू येथील प्रतापगड मोहल्ला येथे झाला. त्यांनी शालेय शिक्षण जम्मूमध्येच पूर्ण केले. त्यांनी १९५३ मध्ये पंजाब विद्यापीठातून संस्कृतमध्ये एमए, १९५८ मध्ये प्राचीन भारतीय इतिहास आणि संस्कृती या विषयात एमए आणि १९६० मध्ये बनारस हिंदू विद्यापीठातून संस्कृतमध्ये पीएचडी पूर्ण केली.
## कारकीर्द 
घई यांनी त्यांच्या कारकिर्दीची सुरुवात शासकीय महिला महाविद्यालय, परेड, जम्मू येथे संस्कृतच्या प्राध्यापिका म्हणून केली. ३१ डिसेंबर १९९१ रोजी निवृत्त होईपर्यंत त्या जम्मू विद्यापीठात पदव्युत्तर संस्कृत विभागाच्या प्रमुख होत्या. त्यांनी १९६६-१९६७ आणि १९७८-१९८० मध्ये डेन्मार्कच्या कोपनहेगन विद्यापीठातील 'इन्स्टिट्यूट ऑफ इंडियन स्टडीज'मध्ये पाणिनीचे संस्कृत व्याकरण आणि साहित्य शिकवले. त्या डोगरी भाषेतील विदुषी होत्या आणि त्यांना हिंदी भाषाही अवगत होती. त्या सामाजिक कार्यातही सहभागी होत्या.
## वैयक्तिक जीवन आणि मृत्यू 
घई यांचा विवाह डॉ. राम प्रताप यांच्याशी झाला होता, ते स्वतः देखील संस्कृत विद्वान होते. ३० मे २०२३ रोजी वयाच्या ९१ व्या वर्षी घई यांचे निधन झाले.
## गौरव आणि पुरस्कार 
 ३१ मार्च २०१४ रोजी नवी दिल्ली येथे एका समारंभात प्रा. वेद कुमारी घई यांना पद्मश्री पुरस्कार प्रदान करताना.]]
* २०१४ मध्ये भारताचा चौथा सर्वोच्च नागरी पुरस्कार पद्मश्री.
* संस्कृतमधील त्यांच्या पांडित्याबद्दल भारताच्या राष्ट्रपतींकडून 'प्रमाणपत्र' (Certificate of Honour).
* समाजकार्यासाठी १९९५ मध्ये जम्मू आणि काश्मीर सरकारकडून सुवर्णपदक.
* १९९७ मध्ये संस्कृतसाठी राष्ट्रपती पुरस्कार.
* २००५ मध्ये डोगरा रत्न पुरस्कार, २००९ मध्ये जीवनगौरव पुरस्कार आणि २०१० मध्ये स्त्री शक्ती पुरस्कार.

## संदर्भ 
वर्ग:इ.स. १९३१ मधील जन्म
वर्ग:इ.स. १९२३ मधील मृत्यू
वर्ग:बनारस हिंदू विद्यापीठाचे माजी विद्यार्थी
वर्ग:भारतीय संस्कृत विद्वान
वर्ग:साहित्य व शिक्षणातील पद्मश्री पुरस्कारविजेते
वर्ग:स्त्री चरित्रलेख