काळभैरव

**काळभैरव** एक तांत्रिक देवता आहे; हिंदूंचे एक कुलदैवत आहे. हा शंकराचा अवतार असून कालभैरव, काळभैरवनाथ, काळभैरी, भैरव, भैरवनाथ, बहिरीनाथ, भैरी(नाथ), भैरोबा, ही त्याची अन्य नावे आहेत. महाराष्ट्रात काळभैरव व भवानी ही अनेक कुटुंबांची कुलदैवते आहेत. काळभैरव-जोगेश्वरी, भैरी-भवानी, भैरी-जोगेश्वरी अशी दैवते कुलस्वामी व कुलस्वामिनीच्या स्वरूपांत पूजली जातात. भैरव हा शक्तिपीठाचा रक्षक आहे. त्यामुळे सर्वच शक्तिपीठांच्या ठिकाणी भैरवाचे स्थान असते, असे सांगितले जाते.

भैरवचा अर्थ भयापासून रक्षण करणारा असा होतो. (भय + रव = भैरव अर्थात् भय पासून रक्षा करणारा). हे एक शिवाचे उग्र व भीषण असे  रूप आहे. पंचमुखी शिवाच्या दक्षिणेकडील मुखालाही भैरव म्हणतात तसेच भैरव हा शिवाचा एक प्रमुख गण असल्याचेही मानले आते.वज्रयान बौद्ध धर्मात, त्यांना बोधिसत्व मंजुश्री यांचा क्रोधापासुन उत्पत्ती मानले जाते आणि त्यांना हेरुका, वज्रभैरव आणि यमंतका म्हणूनही ओळखले जाते. 

त्याची पूजा भारत, श्रीलंका आणि नेपाळ तसेच तिबेटी बौद्ध धर्मात केली जाते.

== पौराणिक कथा विद्या, काम, नाग, स्वच्छंद, लम्बित, देव, उग्र व विघ्न या प्रत्येकाला शेवटी ‘राज’ हे पद जोडूनही ही यादी केली जाते. शांतिकर्मात व शैव व्रताच्या उद्यापनात अष्टभैरवांना आहुती दिली जाते.

चौसष्ट भैरवाचे प्रमुख असलेल्या कालभैरवाला काशीचा कोतवाल म्हणले जाते. त्याला पापभक्षण, आमर्दक, काळराज इ. नावेही आहेत. काशीत जाताना प्रथम त्याचे दर्शन घ्यावयाचे व परतताना त्याच्या नावाचा काळा गंडा बांधावयाचा, अशी प्रथा आहे. उज्जैनजवळील भैरवगढ या कोटात त्याचे भव्य मंदिर आहे. मार्गशीर्ष वद्य अष्टमी ही कालभैरवाष्टमी म्हटली जाते. आश्विन, कार्तिक व भाद्रपद वद्य अष्टमीला कालाष्टमी हे त्याचे व्रत केले जाते. शेंदूर व तूप यांनी संतुष्ट होणारा एक बालभैरवही आहे. नेपाळमधील नेवार लोक वीरभद्राचे रूप असलेल्या पाचलीभैरवाची पूजा करतात. सूर्य व शिव यांचे संयुक्त स्वरूप असलेल्या मार्तंडभैरवाची त्रिमुखी मूर्ती आढळली आहे. शिवाचे बटुकभैरव नावाचे एक तामसरूपही आढळते. दक्षिण भारतातील शैव मंदिरांची रक्षकदेवता असलेल्या क्षेत्रपालाला महाभैरव म्हणतात. राजस्थानात भूतपिशाचांना ताब्यात ठेवणारे काला व गोरा असे दोन भैरव असून माघ महिन्यात त्यांचा लोकोत्सव असतो. मुसलमान लोक यतिभैरवाची उपासना करतात.
[इवलेसे|315x315अंश|काल भैरव, वसन्तपुर दरबार क्षेत्र (बसंतपूर, [काठमांडू,नेपाळ )]]
‘भीषण गोष्टींना भिवविणारा’ या अर्थाने विष्णू व शंकर यांना भैरवतर्जक म्हणले जाते. कालिकापुराणानुसार वारणासीचा राजा व खांडवनाचा निर्माता विजय हा भैरवाचा वंशज होता. भैरव हे नाव धारण करणारे भैरवपुराण, भैरवतन्य इ. ग्रंथ आढळतात. भीतीची भावना निर्माण करणाऱ्या संगीतातील रागाला भैरव असे नाव आहे.

भैरवी हे भैरव या शब्दाचे स्त्रीलिंगी रूप असून दुर्गेचे एक रूप, महाविद्यांपैकी सहावी देवी, शिवाच्या दहा शक्तींपैकी एक, आठ अबांपैकी एक, नित्य प्रलय घडवून आणणारी मृत्युशक्ती, दुर्गेच्या महोत्सवात दुर्गेचे काम करणारी १२ वर्षांची मुलगी, हिंदुस्थानी संगीतातील एक राग इ. अर्थांनी हा शब्द वापरला जातो. काशीला मरण पावलेल्या व्यक्तीला सद्‌गती मिळण्यासाठी भैरव ज्या यातना भोगावयास लावतो, त्यांना भैरवी यातना म्हणतात.

## भैरवनाथाची मंदिरे 
महाराष्ट्रात भैरवनाथाची मंदिरे खालीलप्रमाणे आहेत.

●श्री भैरवनाथ मंदिर गोडोली ता. जि. सातारा
* (आगडगाव) (अहील्यानगर)
* (सोनारी) (उस्मानाबाद)
*. (मेडद) (माळशिरस)
*.(जातेगाव) (अहील्यानगर)
* (धारूर) (उस्मानाबाद
* (हिप्परगा) (सोलापूर)
* (थोरगव्हाण) (जळगाव)
* (देवीभोयरे) (अहमदनगर)
* (वीर) (पुरंदर, पुणे)
* (रिळे) (बत्तीस शिराळा)
* (वडनेर भैरव) (चांदवड - नाशिक)
* (भैरोबा अंकोली)(सोलापूर तालुका मोहोळ)
* (खरसुंडी) (सांगली)
* यवतेश्वर सातारा
* आसगाव ता. जि. सातारा.
* काळभैरवनाथ मंदिर (बावधन, वाई)
* मंदोशी ता.खेड,जि.पुणे
* किकली ता.वाई,जि.सातारा

## हे सुद्धा पहा 
* कालभैरवाष्टक
* वाराणसी
## संदर्भ यादी 
वर्ग:शिव
वर्ग:वाराणसी
वर्ग:हिंदू दैवते
वर्ग:हिंदू तांत्रिक देवता