open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
गोकर्णी

इवलेसे|गोकर्णीचे पान

**गोकर्णी** किंवा **गोकर्ण** ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे. या वनस्पतीची फुले गायीच्या कानासारखी असतात म्हणून ही या नावाने ओळखली जाते. ही वनस्पती पारदबंधनासाठी वापरण्यात येणाऱ्या ६४ वनस्पतींपैकी एक आहे.

## अन्य भाषांतील नावे
* वनस्पतीचे नाव गोकर्ण, वेलाचे नाव गोकर्णी (मराठी).
* अपराजिता (संस्कृत)
* सुपली, हिंदी व मराठी दोन्ही (सुपली म्हणजे छोटे सूप)
* Butterfly pea, Blue pea, Cordofan pea and Asian pigeonwings (इंग्रजी) 
* Clitoria ternitea (शास्त्रीय नाव)

गोकर्णी ही भारतीय वंशाची वेलवर्गीय सदाहरित वनस्पती आहे. गोकर्णीच्या फुलांचा रंग सामान्यत: गडद निळा  किंवा पांढरा सफेद असतो. परंतु फिकट निळा, फिकट गुलाबी या रंगांची फुले असलेली गोकर्णीदेखील आढळते. रंग कोणताही असो; गर्द हिरव्या पानांत ही फुले अगदी उठून दिसतात.

गोकर्णाची वेल आधार घेत वर वर चढते. बाल्कनीमधील ग्रिलवर किंवा कुंपणावर सहज आपला जम बसवते.

गोकर्णीची पाने गर्द हिरव्या रंगाची असून ती संयुक्त प्रकारची असतात. सदाहरित वेल असल्याने बारा महिने तेरा काळ वेलीवर पाने असतात. पानांची विशिष्ट रचना आणि आकार यामुळे शोभेची वेल म्हणून उद्यानात गोकर्णीची लागवड केली जाते. गोकर्णाची वेल बहुवर्षांयू आहे. पानांचा वापर औषधात केला जातो. पंचकर्मात या वेलीचा वापर शरीरातील त्रिदोषांना संतुलित करण्यासाठी, तसेच शरीरातील नको असणारे विषारी घटक बाहेर काढण्यासाठी केला जातो.

गोकर्णीच्या फुलांचा आकार गायीच्या कानासारखा असतो. पाच पाकळ्यांनी बनलेल्या या फुलात एक पाकळी मोठी असते. तिचाच आकार गायीच्या कानासारखा असतो. गोकर्णाच्या वेलीला पावसाळ्यात फुलांचा बहर येतो. ही फुले सुकून गेली की शेंगा येतात. शेंगा साधारण श्रावण घेवड्याच्या शेंगेच्या आकाराच्या; परंतु चपट्य़ा असतात. कोवळ्या शेंगांची भाजी करता येते.

गोकर्णीच्या फुलांचे असंख्य औषधी गुणधर्म आहेत. त्यामुळेच अनेक रोग, व्याधी निवारण्यासाठी या फुलांचा वापर करतात. गोकर्णाच्या निळ्या फुलांपासून नैसर्गिक रंगदेखील तयार होतो. गोकर्णाची फुले सावलीत वाळवून त्यांची पावडर करतात. या पावडरचा चहा करता येतो. गोकर्णाच्या फुलांचा चहा अत्यंत औषधी असून, तो मध किंवा गूळ घालून घेतात.

गोकर्णाची फुले, शेंगा, पाने, साल, मुळ्या या प्रत्येक भागाचा औषधांमध्ये वापर केला जातो. सर्दी, खोकला, ताप, दमा या सगळ्या विकारांवर गोकर्ण औषधी आहे. तसेच त्वचा विकार आणि रक्तशुद्धीकरणासाठीदेखील गोकर्णाचा वापर केला जातो. थोडक्यात काय, कोणताही रोग असला तरी गोकर्णाचा औषधी म्हणून वापर करायचा विचार करा; गोकर्ण कधीच पराजित होणार नाही, म्हणजे हरणार नाही. म्हणूनच की काय, गोकर्णाला ‘अपराजिता’ असेही सुंदर नाव आहे.

गोकर्णाची लागवड बियांपासून केली जाते. शेंगा पक्व झाल्या की त्यांचा रंग बदलतो आणि त्या तडकतात. त्यातून साधारण आठ-दहा बिया मिळतात. याच बिया रुजवून गोकर्णाची नवीन रोपे तयार करता येतात. पाण्याचा निचरा होणाऱ्या कोणत्याही मातीत या बिया अगदी सहज रुजतात. फार मेहनत करावी लागत नाही.

घराची गॅलरी, कमान, शाळेच्या गेटची कमान, मंदिराचे प्रवेशद्वार अगदी कुठेही गोकर्णाच्या वेलीची लागवड करून तो परिसर सुशोभित करता येऊ शकतो.
इवलेसे|उजवे|गोकर्णीचे पान

## चित्रदालन 

File:Clitoria Ternatea Front and back sides.jpg|पुढील व मागील बाजू
File:Flor de Clitoria ternatea.jpg|एका बगिच्यात असलेले फूल
File:Clitoria ternatea.jpg|दुसरे एक चित्र
File:Clitoria tea (2).jpg|याचेपासून तयार केलेला अर्क/चहा
File:Khao tom-dok anchan53.JPG|एक थाई फूल
File:Butterfly Pea Double Flower ( Clitoria Ternatea ).JPG|सामान्यपणे न आढळणारे एक जोडफूल

वर्ग:औषधी वनस्पती
वर्ग:वेली
गोरखचिंच

250px|thumb|right|गोरखचिंचेचे झाड

**गोरखचिंच** (शास्त्रीय नाव: *Adansonia digitata*, *अदानसोनिया डिजिटेटा* ; इंग्लिश: *African baobab* , *आफ्रिकन बाओबाब* ;) हा मूलतः आफ्रिका खंडातला, मादागास्कर, अरबी द्वीपकल्प तसेच ऑस्ट्रेलिया येथे व आता उष्ण कटिबंधीय प्रदेशांत आढळणारा वृक्ष आहे. याच्या नऊ प्रजातींपैकी सहा फक्त मादागास्करमध्ये आढळतात. मायकेल ॲडनसन या फ्रेंच निसर्ग शास्त्रज्ञाने या वृक्षाचे वर्णन केल्यामुळे त्याच्या सन्मानार्थ Adansonia digitata हे नाव देण्यात आले.  त्याची उंची ५० फुटांपर्यंत होत असून हा पानगळी वृक्षात मोडतो. खोडाचा परीघ १०० फुटांपर्यंतही असतो. खोडाचा जाड पापुद्रा राखाडी रंगाचा असतो. फुले मांसल ५ पाकळ्यांची असून, लांब देठाने झाडावर लटकत राहतात. याची फुले रात्री फुलतात. त्यांना मंद सुवास असतो. फुले गळून तेथे बाटलीच्या आकाराची फूटभर लांबीची फळे येतात. ती राखाडी रंगाच्या व कठीण कवचाच्या दुधी भोपळ्यांसारखी दिसतात. खोडामध्ये मोठ्या प्रमाणावर पाणी साठवले जाते, त्यामुळे पाणी कमी असलेल्या प्रदेशातसुद्धा हे वृक्ष तग धरतात. त्यांचे आयुष्य १००० वर्षे असते. खोडे पोकळ झालेले काही वृक्षसुद्धा आढळले आहेत. अशा खोडात मादागास्करमध्ये आलेल्या वादळाच्या वेळी काही लोकांनी आश्रय घेतला होता.महाराष्ट्रात नगर जिल्ह्यात धमोरी येथे पुरातन वृक्ष असून परिसरातील लोक येथे पूजा करतात गोरक्षनाथ यांचे शिष्य अडबनगीनाथ यांनी याच ठिकाणी तप केले अशी आख्यायिका आहे.

## नावामागील आख्यायिका 
गोरखचिंचेखाली बसून गोरक्षनाथांनी शिष्यांना विद्यादान केले, म्हणून याला गोरखचिंच हे नाव पडल्याचे सांगितले जाते. याच्या *बाओबाब* या आफ्रिकन नावाचा अर्थ *ज्येष्ठवर्य* असा आहे.

## उपयोग 
250px|thumb|right|गोरखचिंचेचे फळ
फळाचे साल मखमली असून वजन साधारण १.५ किलो असते. गोरखचिंचेच्या पानांत ‘क’ जीवनसत्त्व, शर्करा, पोटॅशिअम व टार्टरेट असते. ताज्या बियांची भाजी करतात, तर काही वेळा त्या भाजून कॉफीऐवजी वापरतात. गरापासून शीत पेय करतात. गराचा उपयोग दाह कमी करण्यासाठी होतो. आव, अजीर्ण, अतिसार, भोवळ यांवर या पेयाचा उपयोग होतो. जंगली प्राणी याची पाने आवडीने खातात. माणसे खोडाचे तुकडे चघळून शोष कमी करतात. खोडाच्या अंतरसालापासून मजबूत दोर व गोणपाट तयार केले जातात. फळाच्या वाळलेल्या करवंट्यांचा उपयोग पाणी पिण्यासाठी करतात. लाकूड हलके असते. त्यामुळे गुजरातमध्ये याच्या लाकडापासून मासेमारीसाठी होड्या तयार केल्या जातात. अंतरसाल उत्तम, टिकाऊ असल्यामुळे त्याचा वापर ब्राऊन पेपर तयार करण्यासाठी होतो. या वृक्षावर सुगरणीसारखे पक्षी घरटी करतात.

वर्ग:औषधी वनस्पती
गोरखमुंडी

इवलेसे|180px|right|गोरखमुंडी
**गोरखमुंडी** किंवा मुंडीगोरखमुंडी ही भारतात उगवणारी एक सुगंधी आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे. ही भारतभर भातशेती सारख्या सखल जागेत आणि आर्द्र हवामानात उगवते. 

ही वनस्पती साधारण ३० सेंटिमीटरपर्यंत उंच वाढते. खोड व फांद्या दंडगोलाकार, दातेरी, गाठी असलेल्या आणि केसाळ असतात. पाने अवृंत अधोगामी व फुले संयुक्त असून लंबवर्तुळाकार असतात. फुले नोव्हेंबर ते जानेवारी या काळात येतात.

* कानडी नाव : करंदा-गीडा : 
* गुजराती नाव : नदानीमुंडी, बोडियोकलार
* तमिळ नाव : विष्णूकरन्तै
* फारसी नाव : सखिमि-इ-ह्यत्‌
* बंगाली नाव : मुंडीरी, थुलकुडी
* मराठी नाव : मुंडी, बोंडथरा, बरसबोंडी
* संस्कृत नाव : अरुणा, कुंभला, तपोधना, प्रव्राजिता, भिक्षु, महामुंडी, मुंडतिक्ता, मुण्डी, श्रावणी
* शास्त्रीय नाव : स्फीरॅंथस इंडिकस
* हिंदी नाव : छोटी मुण्डी, गोरखमुंडी

गोरखमुंडी ही उष्ण आहे आणि चवीला कडू अशी आहे.

### आयुर्वेदीय मतानुसार 
* गोरखमुंडी गोमूत्राबरोबर घेतल्याने ज्वराचा नाश होतो.
* ह्या वनस्पतीच्या पानांचा रस जठराच्या विकारांवर उपयोगी आहे. 
* बियांची आणि मुळांची पूड कृमिसारक असून मुळांचा अर्क छातीच्या दुखण्यावर,.खोकल्यावर आणि मलाशयाच्या तक्रारींसाठी गुणकारी आहे. 

वर्ग:औषधी वनस्पती
घायपात

ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे.
right|200px|घायपात

वर्ग:औषधी वनस्पती
घायपात झाडाला बांबू सारखे सरळ व उच्च अस लाकुड येते. तसेच तयला फुले येतात. फुलाची भाजी करतात.
घेवडा

right|thumb|घेवड्याचा वेल व शेंगा
ही भारतात उगवणारी एक भाजीची वनस्पती आहे. या वनस्पतीच्या एका प्रकारास श्रावणात शेंगा येतात म्हणून त्या प्रकारास 'श्रावणघेवडा' म्हणतात.  श्रावणघेवड्यास कोल्हापुरात बिनीस, इंग्रजीत फ्रेंच बीन्स आणि हिंदीत फरसबी म्हणतात. घेवड्याच्या शेंगाची भाजी करतात.

शास्त्रीय नाव - Dolichos lablab, संस्कृतमध्ये अङ्गुलफल. 
घेवड्याचे अन्य प्रकार : काळा घेवडा, बाजीराव घेवडा, बोंबल्या घेवडा, वगैरे.

## चित्रदालन

File:Phaseolus_vulgaris_MHNT.BOT.2016.24.73.jpg|
File:Tuinboon_zaden_in_peul.jpg|
File:Phaseolus vulgaris white beans, witte boon.jpg|
File:Black Turtle Bean.jpg|
File:Kidney beans.jpg|

वर्ग:औषधी वनस्पती
वर्ग:वेली
वर्ग:भाज्या
घोसाळे

thumb|250px|घोसाळ्याचे वनस्पतिशास्त्रीय चित्र

**घोसाळे**, ऊर्फ **गिलके** ऊर्फ **चोपडे दोडके**, (लेखनभेद: **घोसावळे**; शास्त्रीय नाव: *Luffa aegyptiaca*, *लुफ्फा एजिप्टिएका*; इंग्लिश: *Smooth Luffa*, *स्मूद लुफ्फा*;) हा मुळातला उत्तर आफ्रिकेतला आणि आता आफ्रिका व आशिया खंडांमधील उष्ण कटिबंधीय प्रदेशांत उगवणारा एक वेल आहे. याला काकडीसारखी दंडगोलाकार, गुळगुळीत सालीची फळे येतात. याच्या कोवळ्या फळांचा भाजी म्हणून पाककृती बनवण्यासाठी वापर होतो, तसेच याची वाळलेली फळे अंघोळीसाठी नैसर्गिक स्पॉंज म्हणून वापरली जातात.

## बाह्य दुवे 
* 

वर्ग:औषधी वनस्पती
वर्ग:भाज्या
वर्ग:वेली
घोळ

**घोळ** भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे.ही उन्हाळ्यात येते. गुणांनी थंड असते.हीची भाजी करून खातात.

right|thumb|घोळ

वर्ग:औषधी वनस्पती
वर्ग:वनस्पती
वर्ग:पालेभाज्या
खसखस

**खसखस** ही अफूच्या बोंडांमध्ये मिळते. भारतात ज्या ज्या भागात अफूची शेती असते अशा मध्य प्रदेशासारख्या राज्यांत खसखशीचे उत्पादन होते. महाराष्ट्रात हिचा उपयोग दिवाळीतील अनरसा नावाचा पदार्थ करण्यास, मकर संक्रांतीचा हलवा करण्यास किंवा काही विशिष्ट पाककृतींमध्ये करतात. बाळंतिणीच्या पौष्टिक आहारात खसखशीची खीर असते. खसखशीचा हलवाही करतात.

वर्ग :सुकामेवा
वर्ग :अन्न

अनेक आयुर्वेदिक औषधांमध्ये खसखस वापरतात. पण तिचा मुख्य उपयोग स्वयंपाकात होतो.
right|200px|खसखस

वर्ग:औषधी वनस्पती
वर्ग:पाककलेमध्ये वापरले जाणारे पदार्थ
वर्ग:मुखशुद्धी
चिकणा

ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे.

वर्ग:औषधी वनस्पती
चार (वनस्पती)

**चार** ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे.या वनस्पतीची फळे पिकल्यावर काळ्या रंगाची होतात. ती गोड लागतात.याच्या फळात एक कठीण कवच असते. ती फोडली असता त्यातुन निघालेल्या बीला चारोळी म्हणतात.

चार, चिरंजी, चारोळी, राजदाणा, तपसप्रिय इत्यादी नावांनी ओळखले जाणारे हे झाड काजू कुळातील असून अतिशय काटक आहे. हे झाड १५ ते २५ फूट उंच वाढते. पाने काजूच्या पानासारखी असून झाडाची साल काळी, करडी व ती चौकोनी आकाराच्या खवल्यांनी विभागलेली असते.  हा वृक्ष ॲनाकार्डिएसी (Anacardiaceael) कुलातील असून त्याचे शास्त्रीय नाव बूखनॅनिया कोचीनचाईनेसिस (Buchanania cochinchinensis) आहे

चारोळीची फळे करवंदाएवढी गोल असतात. फळे कच्ची असताना हिरवी व पिकल्यावर काळी होतात. फळांचा गर गोड असून आत कठीण कवच असते. कवचाच्या आत गोडंबी असते. ह्या बियांनाच चारोळी म्हणतात. बिया गोल, चपट्या, नरम व चवीला काजूप्रमाणे लागतात. त्या बियांत तेल असते. बियांनाच चारोळी व झाडाला चार म्हणतात.

चारोळीच्या उगमस्थानाबाबत निश्चित माहिती उपलब्ध नाही. परंतु भारतातील विविध राज्यांत जंगलामध्ये आणि डोंगराळ भागात चारोळीची झाडे आढळून येतात. महाराष्ट्राच्या शहरी आणि ग्रामीण भागात चारोळी लोकप्रिय असून चारोळीला मोठ्या प्रमाणावर मागणी आहे.  

कर्नाटक राज्यातील बेळगाव जिल्ह्यातील जंगलांमध्ये, महाराष्ट्र राज्यात सिंधुदुर्ग जिल्ह्यामध्ये, आणि खानदेशमध्ये चारोळीचे वृक्ष मुबलक प्रमाणांत आढळतात. साधारण उन्हाळ्यांत ही लहान छोटी काळ्या रंगांची रुचकर फळे बाजारांत येतात.

### हे सुद्धा बघा
* ४ (संख्या)
* चारोळी (सुकामेवा)- चार (वनस्पती) या फळाच्या आतुन निघणारी बी, एक प्रकारचा सुकामेवा.
* चारोळी (कविता) - चार ओळींच्या कविता असणारा एक साहित्यप्रकार 

वर्ग:औषधी वनस्पती
चोपचिनी

चिन मधुन येणारा म्हणुन यास 'चिनी' हा शब्द लागला. ही  एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे. या वनसतीचे शास्त्रीय नाव स्माईलेक्स चायना (smilax china)असे आहे. याचे कुळ- (smilacaceae )स्माईलैकेसी आहे .

वर्ग:औषधी वनस्पती
वर्ग:वेली
जटामांसी

right|thumb |जटामांसी
**जटामांसी** ही भारतात उगवणारी एक सुगंधी आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे.

वर्ग:औषधी वनस्पती

जटामांसी हिमालयाच्या पर्वतरांगा, उत्तराखंड, नेपाळ ,भूतान या प्रदेशात आढळणारी वनस्पती आहे. हिचे शास्त्रीय नाव नारडोस्टॅचिस जटामांसी (Nardostachys 
jatamansi) असे आहे .
जव

जव, यव, सातू किंवा बार्ली ही एक धान्य आहे. या वनस्पतीचे शास्त्रीय नाव Hordeum vulgare असे आहे. याचे कूळ -पोएसी (poaceae) आहे . याचे इंग्रजी नाव बार्ली असे आहे . जव म्हणजे ओट नाही आणि जवसही नाही.

जव ही भारतात प्राचीन काळीही माहित असलेली आणि देशात आजही उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती तथा एक भरड धान्य आहे. भारतातापेक्षा परदेशांतच या पिकाची लागवड जास्त प्रमाणात होते. तेथे जनावरांचे खाद्य म्हणून वापरात आहे.

जवाचे रोप ७० ते ९० सेंटिमीटर उंचीचे असून पुष्कळ अंशी गव्हाच्या रोपासारखे असते. याची पाने गव्हाच्या पानापेक्षा खरखरीत असतात. पर्णपत्राची लांबी १५ ते ३० सेंटिमीटर असते. रोपाला तुरे (मंजिऱ्या) येतात. तुऱ्यांचा देठ चपटा असतो आणि त्या देठावर रांगेने कळ्या लागाव्यात तशा जवाच्या साळी लागतात. एका देठावर दोन्ही बाजूंना १० ते १५ साळी असतात. साळीमधे जवाचे दाणे असतात. जवापासून माल्ट बनवतात. सातूची खीर आणि लापशीही करतात.

आजारी लोकांना विशेषतः मधुमेही रोग्यांना पथ्यकर म्हणून या धान्याचा उपयोग होतो.

## हे सुद्धा पहा
* सातूचे पीठ

वर्ग:भरड धान्ये
वर्ग:औषधी वनस्पती
खजूर

300px|right|thumb|खजूर

ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे.या वनस्पतीची फळे खाण्यासाठी वापरतात.पिवळट तपकिरी रंगाचे हे बोरासारखे दिसणारे व थोडेसे लांबट फळ असते. एका फळात एकच बी असून तिच्या भोवतीच्या गरात ६० ते ७० टक्के साखर असते.खजूर लवकर आंबू लागतो,म्हणून खजुराची फळे कडक उन्हात सुकवतात. खजूर सुकवताना त्याचे ३५ टक्के वजन कमी होते.

मेसापोटेमियात सापडलेल्या ५००० वर्षापूर्वीच्या विटांवरील लिखाणात खजुराची लागवड करण्याविषयीच्या सूचना सापडतात, तर इजिप्तमधील स्मारकांवर खजुरांच्या झाडांची चित्रे कोरलेली आहेत.

बायबलमध्ये हे झाड व फळ यांचे गुण सांगणारे कित्येक उल्लेख आहेत. प्रेषित महंमद पैगंबर असे मानीत होते की, देवाने माणूस निर्माण केल्यावर उरलेल्या त्या खास मातीतून झाड निर्माण केले आहे.

खजुराचे मूळ स्थान मेसापोटेमिया अगर पार्शियाचे आखात असावे, असे मानतात. आज जगातल्या प्रमुख पिकांत त्याची गणना होते. सौदी अरेबिया, इजिप्त, इराण, स्पेन, इटली, चीन व अमेरिका इतक्या ठिकाणी याचे पीक घेतात. खजुरात शरीरास पोषक अशी द्रव्ये भरपूर आहेत. ग्लुकोज व फ्रुक्टोज स्वरूपातील साखर त्यातून मिळते.खारीक खाल्ल्यास शरीराला विविध फायदे होतात. विशिष्ट जातीचा खजूर वाळवून खारीक तयार केली जाते. संस्कृत; तसेच हिंदीत खर्जुरी, मराठीत खारीक, तर इंग्रजीत ड्राय डेट असे म्हणतात.

खजुराचे काही **फायदे** खालीलप्रमाणे आहेत-

१)बिया काढलेल्या चार खारका, एक चिमुटभर केशर( १२५ मिलीग्रॅम) आणि आवश्यकतेनुसार साखर ५०० मि.ली दुधामध्ये उकळून घ्या.यामुळे त्याचे पोषणमूल्य वाढते.

२)खजूर हे पौष्टिकतेमुळे टॉनिक मानले गेले आहे.

३)खजूर सहज पचत असल्याने शक्ती व उत्साह पुरवून तो रुग्णाची झीज लवकर भरून काढतो.

४)खजूर घालून उकळलेले दूध मुलांना व आजारी व्यक्तींना विशेषतः आचके येत असल्यास गुणकारी ठरते.

५)खजुरातील निकोटिनमुळे आतडय़ाच्या तक्रारींवर तो रामबाण ठरतो.

६)मेटचिनकाफ या रशियन शास्त्रज्ञाच्या मते खजुराचा भरपूर वापर केल्याने आतडय़ातील अपायकारक जंतूंची वाढ रोखली जाऊन आटोक्यात राहते.

७)खजूर हे सारक फळ आहे.

८)दारू व तत्सम पदार्थाची नशा खजुरामुळे उतरते.

९)दुबळय़ा हृदयासाठी खजूर चांगला आहे.

१०)लहान मुलांच्या मनगटाला खजूर कडे बनवून बांधावा. दात येताना त्याला तो चघळू द्यावा. यामुळे हिरडय़ा मजबूत होऊन दात ठिसूळ होत नाहीत.

११)खजूर निवडताना खबरदारी घ्यावी. कारण सालीच्या चिकटपणामुळे त्यावर धूळ व रोगजंतू चिकटतात. नीट केलेला चांगल्या प्रतीचा खजूर घेऊन नेहमी धुऊनच तो वापरावा.

१२)सर्दीने त्रस्त असाल तर खारीक उकळलेल्या दुधामध्ये विलायची पूड टाकून सेवन करा. सर्दी लवकर बरी होईल.

१३)भूक वाढवण्यासाठी खारीक दुधामध्ये उकळून घ्या. थोड्या वेळाने थंड झाल्यानंतर बारीक करून घ्या. हे दुध खूप पौष्टिक असते, यामुळे भूक वाढते आणि अन्न व्यवस्थित पचते.

१४)खारीक पुरुषांमधील नपुंसकता दूर करण्याचा रामबाण उपाय आहे. तीन महिने सलग खारीक खाल्ल्यास नपुंसकतेची समस्या दूर होईल. दररोज रिकाम्या पोटी खारीक खावी. पहिल्या आठवड्यात एक खारीक आणि दुसऱ्या आठवड्यापासून पुढील दोन आठवडे दोन खारका दररोज चावून-चावून खाव्यात. तिसऱ्या आठवड्यात तीन खारका खाव्यात आणि चौथ्या आठवड्यापासून १२ व्या आठवड्यापर्यंत चार-चार खारकांचे दररोज सेवन करावे. नपुंसकतेची समस्या दूर होईल.

१५)खारीक नियमित खाल्ल्यास हृदयविकार होत नाहीत. शरीरातील रक्ताची कमतरता खारकाच्या सेवनाने दूर होईल.

## खारीक
वाळलेल्या खजुरास खारीक म्हणतात.
## गूळ
खजुराच्या चिकापासून खजुराचा गूळ तयार करण्यात येतो. यासाठी त्या झाडास चीर देण्यात येते व निघणारा चीक एका लोखंडी कढईत आटवून त्याचा गूळ केल्या जातो.
## संदर्भ
वर्ग:औषधी वनस्पती
जवस

right|thumb|जवसाचे शेत
thumb|जवसबियांच्या कोषिका
thumb|150px|right|जवसाच्या बिया 
**जवस** (शास्त्रीय नाव: *Linum usitatissimum*; *लिनम युसिटेटिसियम* ) हे एक गळिताचे धान्य आहे. यालाच मराठीत अळशी, गुजराथीत अलसी, हिंदीत अलसी किंवा तिसी, कानडीत अल्सी आणि आलसी आणि संस्कृतमध्ये अलसी, अतसी, अतसिका, हैमवती, मदगंधा, मलीना, तैलोत्तमा, नीलपुष्पी, उमा किंवा क्षुमा म्हणतात. जवसाचा उगम इजिप्त देशातील आहे. महाराष्ट्रात व भारतात जवस हे हिवाळ्यातले (रब्बीचे) पीक आहे. याच्या एका फळात दहा टोकदार चकचकीत चपट्या बिया असतात. त्या बियांपासून तेल निघते. विदर्भात जवसाचे तेल खाद्यपदार्थांमध्ये वापरतात. याच्या वापराने दृष्टी मंदावते आणि नपुंसकत्व येते असा समज आहे. जवसाच्या बियांची भुकटी करून चविष्ट चटणी करतात. 
खोडाच्या अंतर्सालीपासून धागा निघतो.जवस हे समशीतोष्ण प्रदेशातील रोप आहे. रेशेदार पिकात याचे महत्त्वपूर्ण स्थान आहे. याच्या रेशेपासुन कापड, दोरी, रस्सी आणि टाट बनवले जाते याच्या बियांपासून तेल निघते या तेलाचे वापर वार्निश, रंग, साबुन, रोगन, पेन्ट तयार करण्यासाठी केला जातो. चीन सनचा सर्वात मोठा उत्पादक देश आहे रेशे साठी सनला उत्पादित करणारे देशात रूस, पोलैण्ड, नीदरलैण्ड, फ्रांस, चीन आणि बेल्जियम प्रमुख आहे व बी काढण्यातील देशात भारत, संयुक्त राज्य अमरीका आणि अर्जेण्टाइनाचे नाव उल्लेखनीय आहे. सनचे प्रमुख निर्यातक रूस, बेल्जियम तथा अर्जेण्टाइना आहे. आयुर्वेदात जवसाला मंदगंधयुक्त, मधुर, बलकारक, किंचित कफवात-कारक, पित्तनाशक, स्निग्ध, पचनास  भारी, गरम, पौष्टिक, कामोद्दीपक, पाठीच्या दुखणे कमी करणारे व सूजेला नष्ट करणारे म्हणले अाहे. गरम पाण्यात टाकून बीज किंवा याच्या बरोबर एक तृतीयांश भाग ज्येष् मधाचे चूर्ण मिसळून क्वाथ (काढा) बनवला जातो, जो रक्तातिसार आणि मूत्र संबंधी आजारात उपयुक्त मानला जातो..

### तेलाचे उपयोग 
हे तेल वापरून तैलरंग, व्हॉर्निश, सौम्य साबण, छपाईची शाई वगैरे बनते. वंगणे, मलमे आणि चामड्याचे पॉलिशसाठीही अळशीच्या तेलाचा उपयोग होतो. तेल काढून उरलेली पेंड, गुरांच्या सकस खाद्यासाठी अणि खत म्हणून वापरतात. पशुवैद्य या तेलाचा उपयोग दुभती जनावरे आणि घोडे यांच्याकरिता रेचक म्हणून करतात.

## औषधी गुणधर्म 
बियांच्या वापराने पित्तभावना, पाठदुखी आणि दाह-क्षोभ आदी कमी होते. व्रण आणि लघवीच्या त्रासावर गुणकारी. खोकल्यावर आणि मूत्रपिंडाच्या विकारांवर आराम पडण्यासाठी जवसाच्या बिया चांगल्या असतात. साल आणि पाने परम्यासाठी उपयोगी, तर जाळलेली साल भळभळ वाहणारे रक्त थांबवते आणि जखमा भरण्यास उपयोगी पडते. फुले मेंदू आणि हृदयासाठी पौष्टिक. युनानी वैद्य अंतर्गत जखमांसाठी बियांचे सेवन करण्यास सांगतात तर त्याच बियांचा गजकर्णादी वापर त्वचारोगांवर बाह्योपचाराने करतात. चुन्याच्या निवळीत मिसळलेले तेल हा कातडीच्या भाजण्यावरचा फायदेशीर उपाय आहे.

जवसामध्ये 'ओमेगा-३' या मेदाम्लाचे प्रमाण सुमारे ५८% राहते त्यामुळे,हृदयाला रक्तपुरवठा करणाऱ्या वाहिन्या अवरुद्ध होत नाहीत.जवस हे रक्तातील कॉलेस्टेरॉलचे प्रमाण ९ ते १८ टक्क्याने कमी करते.हे सांधेदुखी कमी करते तसेच यामुळे 'ग्लिसराईड'चे प्रमाण कमी होते.याचे सेवनाने आतड्याचा कर्करोग होत नाही.अकाली वृद्ध्त्व टळते.

## संदर्भ
## हे सुद्धा पहा 
* जवसाची चटणी

## बाह्य दुवे 
* तंत्र जवस लागवडीचे... (विदगारातील आवृत्ती)

वर्ग:तेलबिया
वर्ग:औषधी वनस्पती
वर्ग:खाद्यतेले
जुई

इवलेसे|right|180px|जुईचे फूल
**जुई** हे एक फुलझाड आहे. या वनस्पतीचे शास्त्रीय नाव जस्मिनम ऑरिक्युलेटम [Jasminum auriculatum] असे आहे. याचे कूल ओलिएसी (Oleaceae) आहे .संस्कृतमध्ये गणिका, अम्बष्ठा , मुग्धी , सुचिमल्लीका नावे आहेत. हिला इंग्रजीत Needle Flower Jasmine म्हणतात.

अभिवृद्धी: प्रामुख्याने वेलाच्या लवचिक फांद्या टोकुन रोपे तयार करून केली जाते (रानावनात बियांपासुनही नैसर्गिकरित्या अभिवृद्धी होते व असे वेल जगण्यास अधिक सक्षम असतात).

## उपयोग 
जुईच्या फुलांचा उपयोग सुगंधित गजरे, हार, अत्तर बनवण्यासाठी केला जातो 

## चित्रदालन  
वर्ग:औषधी वनस्पती
वर्ग:फुलझाडे
वर्ग:वेली
सायली (वनस्पती)

**सायली** ही जुई सारखी जस्मिन वर्गातील वनस्पती आहे.

काही ठिकाणी या वनस्पतीचे शास्त्रीय नाव Jasminum officinale आहे.

काही ठिकाणी ते नाव Jasminum calophyllum असेही आहे.

## संदर्भ 
वर्ग: पश्चिम आशियातील वनस्पती
वर्ग: भारतीय उपखंडातील वनस्पती
वर्ग: ताजिकिस्तानमधील वनस्पती
वर्ग: तिबेटमधील वनस्पती
वर्ग: सिचुआनमधील वनस्पती
वर्ग: युन्नानमधील वनस्पती
वर्ग: १७५३ मध्ये वर्णन केलेल्या वनस्पती
वर्ग: आशियातील औषधी वनस्पती
वर्ग: आशियातील बागेतील झाडे
जेपाळ

ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे.

वर्ग:औषधी वनस्पती
जायफळ

इवलेसे|उजवे|250px|जायफळाचे वनस्पतिशास्त्रीय चित्र
वनस्पतिशास्त्रानुसार **जायफळ** (शास्त्रीय नाव: *Myristica fragrans*, *मायरिस्टिका फ्रॅग्रन्स* ; इंग्लिश: *Nutmeg*, *नटमेग* ;) हे मायरिस्टिका प्रजातीत मोडणाऱ्या अनेक जातींच्या वृक्षांसाठी योजले जाणारे नाव आहे. व्यापाराच्या दृष्टीने महत्त्वाची जात म्हणजे 'मायरिस्टिका फ्रॅग्रन्स'(Myristica fragrans)होय. ही जात मूळची इंडोनेशियातील मोलुक्का द्वीपसमूहातील बांदा बेटांवरची आहे. जायफळाच्या झाडापासून जायफळ व जायपत्री अशी दोन प्रमुख मसाल्याची उत्पादने मिळतात.

इवलेसे|उजवे|250px|जायफळे
जायफळ हे जायफळाच्या झाडाचे बी होय. याचा आकार अंडाकृती असून ते २० ते ३० मि.मी. (०.८ ते १ इंच) लांब आणि १५ ते १८ मि.मी. (०.६ ते ०.७ इंच) रुंदीचे असते. त्याचे वाळल्यावर वजन ५ ते ७ ग्रॅम (०.२ ते ०.४ औंस) होते. जायपत्री म्हणजे या बीची वाळलेली, लालसर रंगाची साल होय. जायफळाचे झाड लावल्यापासून ७ ते ९ वर्षांनी त्याला पहिल्यांदा फळे धरतात व २० वर्षांनंतर झाड पूर्ण जोमाने उत्पादन देऊ लागते. मसाल्यांमध्ये अनेकदा जायफळाची पूड वापरली जाते. एकाच झाडापासून दोन मसाल्याचे पदार्थ निर्मिणारे हे एकमेव झाड आहे.

याव्यतिरिक्त तैलार्क, तैलीय रेसिने, जायफळाचा स्निग्धांश (बटर) इत्यादी व्यापारी उत्पादने या झाडापासून मिळतात.

जायफळ किसणीवर सहज किसता येते, आणि सहाणीवर उगाळता येते. 

जायफळात आढळणारे ‘ट्रायमिरस्ट्रेन’ (trimyristin) हा घटक शरीरातील स्नायू आणि चेतासंस्था आरामदायी स्थितीत आणण्यास मदत करतात. त्यामुळे रात्री उत्तम झोप येण्यासाठी जायफळ घातलेला पदार्थ उपयोगी पडतो. नाटकाच्या किंवा संगीताच्या कार्यक्रमाच्या मध्यांतरात वेलदोडा-जायफळ घातलेली काॅफी आवर्जून पितात.

भारतीय खाद्यसंस्कृतीची खरी खासियत त्यात मिसळल्या जाणाऱ्या मसाल्यांमध्ये आहे. जायफळ आणि वेलचीने तर गोडाच्या पदार्थांची चव अधिकच वाढते. पदार्थ चविष्ट बनवण्यासोबतच जायफळामध्ये काही औषधी गुणधर्मदेखील आहेत.

मायरिस्टिका फ्रॅग्रन्स ही जायफळाची सर्वसाधारण जात इंडोनेशियातील बांदा बेटांव्यतिरिक्त, मलेशियातील पेनांग बेटावर तसेच कॅरिबिअन भागातील ग्रॅनडा येथे आढळून येते. दक्षिण भारतात केरळामध्ये ही जात जोपासली जाते. न्यू गिनी येथील पापुअन नटमेग मायरिस्टिका अर्जेंटिया आणि भारतातील बॉंबे नटमेग मायरिस्टिका मलाबारिका या जायफळाच्या इतर प्रमुख जाती होत.

## संदर्भ व नोंदी 
## बाह्य दुवे 
* 

वर्ग:औषधी वनस्पती
वर्ग:मसाल्याचे पदार्थ
वर्ग:मुखशुद्धी
टेंटू

thumb|right|200px|
**टेटू** किंवा **टेंटू** ही भारतात उगवणारा वृक्ष आहे. याच्या भागांचा उपयोग आयुर्वेदिक औषधे तयार करण्यासाठी होतो.

या वृक्षाची उंची ६० फुटांपर्यंत असते.

Oroxylum indicum leaves.jpg|
Oroxylum indicum.JPG|
Oroxylum indicum W IMG 3170.jpg|
Oroxylum indicum W3 IMG 3170.jpg|
Oroxylum indicum 01.jpg|
Oroxylum indicum (Arbre de Damoclès) MHNT.BOT.2007.26.56.jpg|

वर्ग:औषधी वनस्पती
टेंभुरणी

**टेंभुरणी** (Diospyros malabarica) ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे. 

हा वृक्ष असतो. याला संस्कृतमध्ये तिन्दुक आणि हिंदीत तेंदू म्हणतात. याच्या पानांच्या तंबाखू भरून विड्या वळतात. साधरण ही वनस्पती २०ते२५ मीटर असते. ह्याचे फळ ऑपल बोर आकाराचे असते.फळ आगोदर हिरवे आणि पक्व झाल्यावर पिवळे,तांबस दिसते.

## संदर्भ व टीप
वर्ग:औषधी वनस्पती
टाकळा

'''''' या वनस्पतीचे शास्त्रीय नाव कॅशिया टोरा ( cassia tora) आहे .ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे. हिच्या कोवळ्या पानाची भाजी करतात.ती पौष्टिक व वातनाशक असते.प्रसूती नंतर टाकल्याची भाजी करून स्त्रियांना खायला देतात.
दद्रु(गजकर्ण)यामध्ये दही किंवा कांजी मध्ये टाकळा च्या बिया भिजवून व लिंबाच्या रसात घोटून लेप करावा.

## बाह्य दुवे 
* 
* 

वर्ग:पालेभाज्या
वर्ग:औषधी वनस्पती
डांगर

250px|right|thumb|डांगर
**डांगर** ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे. याच्या फळाला डांगर म्हणतात. याचे वेल असतात. ही लागवडयोग्य वेल आहे.
वर्ग:भाज्या
वर्ग:औषधी वनस्पती
वर्ग:वेली
गवती चहा

**गवती चहा** (शास्त्रीय नाव: *Cymbopogon citratus*; इंग्लिश: *lemon grass*;) ही मूलतः आफ्रिका, युरोप, आशिया व ऑस्ट्रेलिया या खंडांतील उष्णकटिबंधीय व समशीतोष्ण प्रदेशांतील एक तृणवर्गीय वनस्पती आहे. हे एक बारमाही प्रकारातील सुवासिक गवत आहे. हे महाराष्ट्र, कर्नाटक आणि केरळात मुबलक उगवते. चहाला चव येण्यासाठी थंडीच्या काळात याच्या लांब पानाचे बारीक तुकडे करून चहाबरोबर किंवा चहाशिवाय उकळतात.

## अन्य नावे
गवती चहाला संस्कृतमध्ये सुगंध तृण, हिंदीत अग्याघास, गंधबेना, सिंधीत हरिचांय, आणि बंगालीत गंधतृण म्हणतात.  

## वनस्पती 
गवतासारखी वाढणारी ही बहुवर्षायू व एकदलीय वनस्पती १.५-२ मी. उंच व झुबक्यांनी वाढते. खोड ( मूलस्तंभ ) आखूड व जमिनीत वाढते आणि काही भाग जमिनीवर येतो. मुळे आखूड, तंतुमय आणि मोठ्या संख्येने व दाटीवाटीने वाढलेली असतात. पाने (पाती) १-१.५ मी. लांब, टोकाला निमुळती होत गेलेली आणि हिरवी असतात.

## लागवड 
गवती चहासाठी निचरा होणारी, पोयट्याची किंवा रेताड जमीन योग्य असते. या गवताच्या कठीणपणामुळे विविध प्रकारच्या हलक्‍या ते भारी जमिनीत हे पीक घेता येते. केरळमध्ये हे गवत, बरड व उताराच्या जमिनीवर लावतात, त्यामुळे जमिनीची धूप रोखली जाते. सर्वसाधारणपणे खरिपामध्ये लागवड करावी
लागवडीसाठी ठोंबा(खुंटा)पासून, तसेच बियांपासून रोपे मिळविता येतात.गवतीचहाचा आमवातावर पालाचा वाफारा उपयुक्त आहे. 

## उपयोग 
* ऊर्ध्वपातन पद्धतीने पानांतील तेल काढले जाते. या तेलात सिट्रल, सिट्रोनेलॉल, मिरसीन आणि निरोल हे घटक आहेत. तेल सारक, उत्तेजक, शामक असल्यामुळे जंतनाशक, रेचक, उपदंश, त्वचाविकार, कुष्ठरोग, अपस्मार, पोटातील वात वगैरे विकारांवर उपयुक्त आहे. तेल काढलेल्या पानांच्या चोथ्यापासून लिहिण्याचा किंवा छपाईचा कागद बनू शकतो. 
* हो तेल संधेदुखीवर पण उपयुक्त आहे
* कफ आणि वात विकारांवर या वनस्पतीचा उपयोग होतो.
* पानांचा काढा घाम आणणारा व ज्वरनाशक आहे. सुगंधी तेलाचा उपयोग सौंदर्य़प्रसाधनांत, तसेच अत्तर म्हणून होतो.
* साठवण्याच्या धान्यांमध्ये आणि कीटकनाशक म्हणून पानांचा वापर करतात.

वर्ग:औषधी वनस्पती
वर्ग:चहा
डोरली

**डोरली** भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे.

डोरली संग्राही, हृदयाला हितकर , पाचक, कफवाताचा नाश करणारी ,तोंडाची बेचवपणा, अरूचीचा नाश करणारी समजली जाते.

वर्ग:औषधी वनस्पती
ताड

**ताड** या वनस्पतीचे शास्त्रीय नाव बोरैैसस
फ्लेेबेलीफर (Borassus flabellifer) असे आहे. ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे या वनस्पतीला दिर्धतरु, तृणराज, लेख्यपत्र व ताल अशी संस्कृत नावे आहेत. याचे झाड उंच असते. ते सरळ वाढते व फक्त याच्या माथ्यासच पाने असतात. यास त्याखाली फांद्या असत नाहीत. याचे खोडास खाचा असतात.
* याचेपासुन ताडी हे पेय बनवितात. सुर्योदयापूर्वी प्यायल्यास हे स्फुर्तीदायक असते.
दक्षिण भारत, गोवा व समुद्र किनाऱ्यालगतच्या प्रदेशात ही झाडे बहुसंख्य आढळतात. यास पिवळ्या रंगाची फळे येतात. याच्या ईतरही अनेक प्रजाती आहेत.
 नारळाचे झाड ही त्यापैकी एक.
तमिळनाडू राज्याचा राज्यवृक्ष.

वर्ग:औषधी वनस्पती
तांदुळजा

250px|इवलेसे|उजवे|तांदुळजा
ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे.याची भाजी करतात.शरीरात सी जीवनसत्त्व साठी तांदुळजाची भाजी खावी ही भाजी मधुर रसाच्या गुणांनी समृद्ध व शितविर्य आहे उष्णतेच्या तापात विशेषतः गोवर कांजण्या व त्रिव तापत फार उपयुक्त आहे विष विकारी, नेत्र विकारी,पित्त विकारी, मूळव्याध, यकृत, व पाथारी वाढणे या विकारांत पथ्यकर म्हणुन जरूर वापरावी ,उपदंश, महारोग,,त्वचेचे समस्त विकार या मध्ये दाह ,उष्णता कमी करावयास तांदुळजा फार उपयुक्त आहे .नाजूक प्रकृतीच्या व्यक्ती करिता,बाळंतीण,गरोदर स्त्रीया यांच्या साठी वरदान आहे डोळ्याच्या विकारांत आग होणे ,कंड सुटणे ,पाणी येणे ,डोळे चिकटने या तक्रारी करिता फार उपयुक्त आहे.डोळे तेजस्वी होतात जुनाट मलावरोध विकारात आतड्यात चिकटून राहिलेला मळ सुटा व्हायला तांदुळजा भाजी ऊपयुक्त आहे.तांदुळजा पातळ भाजी वृद्ध माणसांच्या आरोग्यासाठी जास्त उपयुक्त आहे.{विस्तार}}

वर्ग:औषधी वनस्पती
तालीस

**तालीस** किंवा तालीस पत्र (Indian Silver Fir.; Abies Webbiana) ही भारतातील अासाम, नेपाळ, बंगाल आणि काश्मिरात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे. तालीसाचा मोठा सदाहरित वृक्ष असतो. याच्या मजबूत फांद्या आडव्या पसरतात. वृक्ष ६० मीटरपर्यंत उंच वाढू शकतो. झाडाची साल खडबडीत असून तपकिरी रंगाची असते.

योगराज गुग्गुळ या आयुर्वैदिक औषधात तालीसाच्या पानांचा वापर केलेला असतो. 

वर्ग:औषधी वनस्पती
वर्ग:अत्यंत छोटी पाने
त्रिधारी निवडुंग

**त्रिधारी निवडुंग** ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे.

वर्ग:निवडुंग
वर्ग:औषधी वनस्पती
डिकेमाली

ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे.
* संस्कृत- नाडीहिंगु; गुजराती,हिंदी- डिकामाली; कन्नड- डिक्कामल्लि; तेलुगू- गेरिबिक्की; तामिल- कुंबै शास्त्रीय नाव- Gardenia gummifera
* वर्णन - डिकेमालीचे मोठे वृक्ष असतात व ते डोंगराळ प्रदेशांत होतात. हा वृक्ष पेरूच्या झाडासारखा दिसतो. पाने पेरूच्या पानांसारखी, फळ तोंडल्याएवढे व पेरूसारखे; बीजकोश एकखोलीचा व त्यात पुष्कळ बिया असतात. फांदीच्या डेखावर गोंद असतो. तो काढून जमा करतात. ह्या गोंदास डिकेमाली असे म्हणतात. डिकेमाली एक जातीचा गोंद आहे व त्याचा रंग हिरवड पिवळा असून त्यास बोक्याच्या मूत्रासारखा वास येतो. हा निर्भेळ असल्यास ओलसर राहून तकाकतो. ह्यात नेहमी बहुतेक भेसळ केलेलली असते.म्हणून सुका  दिसतो. निर्भेळ डिकेमालीचे चूर्ण होण्यास कठीण पडते. औषधात निर्भेळ डिकेमाली वापरावी.
* धर्म- डिकेमाली संकोचविकासप्रतिबंधक, कोष्ठवातप्रशमन,कृमिघ्न, नियतकालिकज्वरनाशक, स्वेदजनन, श्लेष्मनिस्सारक आणि त्वग्दोषहर आहे. 
* उपयोग- डिकेमाली हिवतापात प्रयोजक औषधाबरोबर देतात. त्याचा उद्देश अंगातील कापरे कमी करणे हा होय.आंतड्याच्या रोगात डिकेमालीची क्रिया उत्तम घडून येते. हिने आतड्यातील वायु नाहीसा होतो.पीडा कमी होते. जंत पडतात. गोल जंत पडण्यास हे उत्तम औषध आहे. मुलांना दात येताना ज्वर येऊन जुलाब व उलट्या होतात.अशा स्थितीत डिकेमाली फार गुणावह आहे.

## हे सुद्धा पहा
* विकिपीडिया:वनस्पती/यादी

वर्ग:औषधी वनस्पती
तोंडले

250px|right|thumb|तोंडल्याची फुले व फळे
**तोंडले** ( सस्य शास्त्रीय*Coccinia grandis*;) ही भारतात उगवणारी एक वेलवर्गीय आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे. याच्या फळांची भाजी करतात. फळे सुरुवातीला हिरवी असतात, पिकल्या नंतर ती लाल दिसतात.

वर्ग:औषधी वनस्पती
वर्ग:भाज्या
वर्ग:वेली
दर्भ

250px|right|thumb|दर्भ

ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे.हा गवताचा एक प्रकार आहे.यास पांढरे तुरे येतात.धार्मिक कार्यात दर्भाचा वापर करतात.यास **कुश** असेही म्हणतात.
(शास्त्रीय नाव: **डेस्मोस्टाच्या बिपिन्नाटा**)  

हिंदू व बौद्ध धर्मात या वनस्पतीला पवित्र मानले गेले आहे. प्राचीन बौद्ध धर्मीय लेखांनुसार गौतम बुद्ध कुश दर्भाने बनविलेल्या आसनावर ध्यानस्थ बसले होते, जेव्हा त्यांचे प्रबोधन झाले.

या वनस्पतीचा उल्लेख ऋग्वेदात देव व ऋषींचे आसन म्हणून केला गेला आहे तसेच श्री कृष्णाने भगवद्‌गीतेत ध्यानासाठी कुशाचे आसन सुचवले आहे.

## संदर्भ
वर्ग:हिंदू धर्म
वर्ग:औषधी वनस्पती
वर्ग:पवित्र वनस्पती
दालचिनी

right|thumb|250 px|दालचिनीच्या काड्या व पूड
**दालचिनी** (कलमी) हा मुख्यतः श्रीलंका देशात आणि भारतात केरळ राज्यात उगवणारा सदाहरित वृक्ष आहे. हा एक मसाल्याचा पदार्थ आहे. स्वयंपाकघरात वापरावयाची दालचिनी म्हणजे झाडाच्या आतील खोडाच्या सालीची पुंगळी असते. याच जातीच्या एका वृक्षाच्या वाळवलेल्या पानांना तमालपत्र (हिंदीत तेजपत्ता, Cinnamomum tamala) म्हणतात. पारंपरिक काळापासून दालचिनीचा आणि तमालपत्राचा स्वयंपाकात व आयुर्वेदिक औषधांमध्ये वापर केला गेला आहे.

दालचिनीला कलमी देखील म्हंटले जाते. दालचिनी हा एक अत्यंत स्वादिष्ट मसाला आहे. हे त्याच्या औषधी गुणधर्मांसाठी हजारो वर्षांपासून प्रसिद्ध आहे. दालचिनी हा एक मसाला आहे जो वैज्ञानिकदृष्ट्या  दालचिनी म्हणून ओळखल्या जातो, तो झाडांच्या आतील सालातून बनविला जातो. जेव्हा ते कोरडे वाळते, तेव्हा त्याच्या पट्ट्या बनवतात ज्या रोलमध्ये गुंडाळतात, ज्याला दालचिनी स्टिक्स म्हणतात. या काठ्या दालचिनीची भुकटी तयार करतात. दालचिनीचे दोन प्रकार आहेत: कॅसिया आणि सिलोन. दोघांची पौष्टिक गुणधर्म वेगळी आहेत. दालचिनीतील सर्वात महत्त्वाचा सक्रिय घटक म्हणजे एक दालचिनी. याचा स्वाद आणि सुगंधात वापरला जातो. दालचिनीच्या काही संभाव्य आरोग्य फायद्यासाठी हे जबाबदार असू शकते.

याचे इंग्लिशमधील *सिनॅमन* (Cinnamon) हे नाव ग्रीक भाषेतील * सिन्नामोमोन* या शब्दापासून आलेले आहे. 
   
याला कलमी असेही म्हणतात. शास्त्रीय नाव - Cinamomum zeylanicum.

## संदर्भ आणि नोंदी 
वर्ग:वनस्पती
वर्ग:औषधी वनस्पती
वर्ग:मसाल्याचे पदार्थ
वर्ग:भारतीय मसाले
दारुहळद

300px|right|thumb|दारुहळद 
'''''' हिचे (शास्त्रीय नाव: Berberis aculeata वैकल्पिक नाव: Berberis aristata) व कूळ बरबेरीडेसी आहे .ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे. दारुहळदीचा वृक्ष लहान आणि काटेरी असतो. याचे कांड(खोड) फिकट उदी रंगाचे असून आतून पिवळे असते. ते चिवट आणि सहज न तुटणारे असते.  पाने निळसर, काटेरी आणि लंबाकृती असतात.  मार्च ते मे या काळात झाडाला पिवळी फुले येतात.
अल्ट= Berberis aristata fruits|इवलेसे|दारूहळदीची फळे

## नैसर्गिक आढळ
नरम रेतीयुक्त जमिनीत, थंड हवेच्या ठिकाणी, हिमालयाच्या पहाडांवर, आसामात, निलगिरी पर्वतावर आणि छोटा नागपूर विभागात.
बिब्ब्याच्या झाडाच्या दक्षिणेला व दारूहळदीच्या उत्तरेला वारूळ असेल तर पूर्वेला पाणी लागते.

## उपयोग
क्विनाईनपेक्षा हे औषध जास्त गुणकारी आहे. हाडीताप, डेंगी, कावीळ, प्लीहादोष, यकृतविकार, रक्ती मुळव्याध आणि डोळ्यांच्या विकारांवर दारुहळदीचा औषधोपचार करतात. दारुहळदीपासून रसांजन आणि रसोत या नावाची औषधे बनतात.

## संदर्भ
## बाह्यदुवे
वर्ग:औषधी वनस्पती
वर्ग:काटेरी वृक्ष
दुधी भोपळा

इवलेसे|दुधी भोपळा
thumb|right|200px|वेलीवरील दुधीभोपळा
**दुधी भोपळा** (शास्त्रीय नाव: *Lagenaria siceraria* ; इंग्लिश: *Bottle Gourd* (*बॉटल गार्ड*), *Calabash* (*कॅलाबॅश*)) ही वेलवर्गातील एक वनस्पती आहे. या वेलीला फळल्यावर दंडगोलाकार फळे लगडतात व त्यांना त्याच नावाने ओळखले जाते. ही फळे दुधट हिरव्या सालींची व आतून पांढऱ्या, तंतुमय गराची असतात.

## इतर वापर
दुधी भोपळ्याच्या आयुर्वेदिक औषधी गुणांमुळे त्यास विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे. यात लोह, कॅल्शियम, फॉस्फरस व अन्य खनिजे तसेच क जीवनसत्त्व असतात. अन्नाव्यतिरीक्त दुधी भोपळ्याचा वापर इतरत्रही होतो. चांगला वाळलेला दुधी भोपळा नव्याने पोहायला शिकणारे आणि मासेमार पाण्यावर तरंगण्यासाठी वापरतात.  वाळलेल्या भोपळ्याचा वापर एकतारी बनण्यासाठीही करतात.

Image:Bottle gourd seeds.jpg|बिया
Image:Gambia kora havard.jpg|वाद्ये बनविण्यासाठी वापर
Image:Calabash flower.jpg|दुधी भोपळ्याचे फूल
Image:Calebasse.jpg|भांडे म्हणुन वापर
Image:Gourd lamp.jpg|दिवा
Image:Gourdlamp.jpg|दुधी भोपळ्यापासुन बनविलेला एक प्रकारचा दिवा
File:Lagenaria siceraria var peregrina MHNT.BOT.2013.22.54.jpg|दुधी भोपळ्याच्या बीया

## बाह्य दुवे 
वर्ग:औषधी वनस्पती
वर्ग:वेली
वर्ग:भाज्या
दोडका

'***

thumb|right|200px|दोडक्याचे वनस्पतिशास्त्रीय चित्र
**दोडका**, अर्थात **शिराळे**, (लेखनभेद, अन्य नावे: **दोडके**, **शिरांचा दोडका*', शिराळे, कोशातकी; शास्त्रीय नाव: *Luffa acutangula*, *लुफ्फा अक्यूटॅंगुला* ; इंग्लिश: *Ridged luffa*, *रिज लुफ्फा* ;) हा दक्षिण आशियापासून आग्नेय आशिया व पूर्व आशियापर्यंत आढळणारा एक वेल आहे. याला दंडगोलाकार, शिरा किंवा कंगोरे असलेल्या सालीची फळे येतात. याची कोवळी फळे भाजी म्हणून पाककृती बनवण्यासाठी वापर होतो, तसेच याची वाळलेली फळे अंघोळीसाठी नैसर्गिक स्पॉंज म्हणून वापरली जातात. दोडक्यांचा वापर आयुर्वेदात, उलटी व जुलाबाचे औषध म्हणून केला जात असे. 

## कडू दोडकी 
याचा एक प्रकार कडू दोडकी ही आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे.

## बाह्य दुवे 
* संयुक्त राष्ट्रांच्या 'अन्न आणि कॄषी संघटनेचे' संकेतस्थळ -  (इंग्लिश मजकूर)

वर्ग:औषधी वनस्पती
वर्ग:भाज्या
वर्ग:वेली
देवदार

thumb|right|हिमाचल प्रदेश येथील देवदार वृक्ष

**देवदार** ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे. देवदार हा वृक्ष वनस्पतिसृष्टीच्या पिनोफायटा प्रभागाच्या पायनेसी कुलातील असून त्याचे शास्त्रीय नाव सीड्रस डेओडारा (cedrus deodard) आहे. वनस्पतिसृष्टीचे १३ ते १४ प्रभाग पाडले जातात. यांपैकी ४ प्रभाग अनावृत बीजी (ज्या वनस्पतींच्या बियांवर आवरण नसते अशा) वृक्षांचे आहेत. यातील पिनोफायटा हा एक प्रभाग आहे. देवदार वृक्ष मूळचा पश्चिम हिमालयातील असून उत्तर पाकिस्तान, पूर्व अफगाणिस्तान, नेपाळ तसेच तिबेटमध्ये समुद्रसपाटीपासून १५००–३००० मी. उंची पर्यंत आढळतो.

देवदार या सदाहरित वृक्षाची उंची ४०–५० मी. असून तो सरळ वाढतो. साल फिकट तपकिरी असून तिचे उभे तुकडे सुटून पडतात. खोडावर असलेल्या आडव्या फांद्या आणि त्याला असलेल्या लोंबत्या उपफांद्यांमुळे त्याचा आकार शंकूसारखा (पिरॅमिड) दिसतो. पाने लहान, सुईसारखी, ३–५ सेंमी. लांब व टोकदार असून लांब फांद्यांवर एकेकटी तर छोट्या फांद्यांवर २०–३० च्या गुच्छात असतात. पानांचा रंग गडद हिरवा किंवा चमकदार निळसर दिसतो.

वर्ग:औषधी वनस्पती
देवडांगरी

**देवडांगरी** ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे.

वर्ग:औषधी वनस्पती
धमासा

**धमासा** (शास्त्रीय नाव:*फॅगोनिया क्रेटिका*) ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे.

वर्ग:औषधी वनस्पती
धायटी

ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे. धायटीचे फूल (धायटीफूल) हे  धातकी या संस्कृत नावाने ओळखले जाते.
धायटीच्या पानांचा रस अतिसारावर उपयुक्त आहे. त्यांची भाजीही करतात.

right|thumb|धायटी

वर्ग:औषधी वनस्पती
धोत्रा

thumb|धोत्रा/ काटेधोत्र्याचे झाड
thumb|धोत्रा/ काटेधोत्र्याची पाने व फुले
thumb|काटेधोत्र्याचे फळ - यावरुनच याला काटेधोत्रा म्हणतात.
इवलेसे
**धोत्रा** ही एक वनस्पती आहे. ते सुमारे 1 मीटर उंचीपर्यंत वाढते. हे झाड काळे आणि पांढरे अशा दोन रंगात असते. आणि काळ्या फुलावर निळे डाग असतात. हिंदू शंकरजींना धोत्राची फळे, फुले आणि पाने अर्पण करतात. आचार्य चरकाने त्याला ' कनक ' आणि सुश्रुताने 'उन्मत्ता' असे संबोधले आहे. आयुर्वेदाच्या ग्रंथात ते विष वर्गात ठेवले आहे. त्याचे विविध भाग अल्प प्रमाणात वापरल्याने अनेक रोग बरे होतात.

**नाव** : संस्कृत - धतूर, मदन, मनमत, मातुल, हिंदी - धतुरा, बांगला - धतुरा, मराठी - धोत्रा, धोधरा, गुजराती - धनतर्रा, इंग्रजी - धोर्न ऍपल स्ट्रॉमोनियम.

## आयुर्वेदात वापर 
धोत्राच्या पानांचा धूर दमा शांत करतो आणि धोत्राच्या पानांचा अर्क कानात टाकल्याने डोळ्यांचे दुखणे थांबते. धोत्राच्या मुळाचा वास घेतल्यास मृग नक्षत्राचा रोग शांत होतो. धोत्रा फळ मधोमध कापून त्यात लवंगा ठेवाव्यात, नंतर ते मातीत भाजून नंतर त्याची कासे बारीक करून समान गोळ्या कराव्यात, रोज सकाळी एक गोळी घेतल्याने उष्णता व छातीचे आजार दूर होऊन वीर्य बाहेर पडावे. धोत्राच्या मऊ पानांवर तेल लावून विस्तवावर भाजून मुलाच्या पोटावर बांधल्याने केसांची थंडी दूर होते. आणि ते फोडणीवर बांधून ठेवल्याने उकळी चांगली होते. स्त्रीला प्रसूती रोग किंवा संधिवात असल्यास धोत्रा बियांचे तेल मूळव्याध आणि फिशरवर चोळले जाते.
वर्ग:Pages with unreviewed translations
नांदुरकी

**नांदरुख**, **नांद्रुक** किंवा नांदुरकी हा एक मोठा वृक्ष आहे.

देहूला संत तुकाराम महाराज जेथून वैकुंठाला गेले, त्या स्थानावर नांदुरकीचे एक झाड आहे. तुकाराम बिजेला बरोबर दुपारी १२:०२ वाजता तुकाराम वैकुंठाला गेले, त्या वेळी हा नांदुरकीचा वृक्ष प्रत्यक्ष हलतो, असे सांगितले जाते. संत तुकाराम महाराज हे देहू या गावी जन्मले. संत तुकाराम महाराजांना "जगदगुरू" असे संबोधले जाते. जगदगुरू तुकाराम महाराज हे सदैव "हरिनामात" गढलेले असायचे. होळी नंतर लगेच दुसऱ्या दिवशी "तुकाराम बीज" हा दिवस येतो. याच दिवशी जगदगुरू तुकाराम महाराज हे नांदुरकी वृक्षाच्या छायेखाली ध्यानस्त बसून सदेह वैकुंठधामाला गेले. वैकुंठधाम म्हणजे साक्षात "श्री हरि भगवान विष्णू" यांचे धाम. जगदगुरू तुकाराम महाराज यांच्या नावातच "राम" आहे. हे नांदुरकी वृक्ष तुकाराम बीजेला बरोबर १२.०२ला हलते. खरचं हे जगातील सर्वात मोठे आश्चर्य असावे. "मनुष्याच्या रूपात जन्माला येऊन केवळ आपल्या कर्तुत्वाने व भक्तीने देवत्वाला प्राप्त करणे ही खूप मोठी गोष्ट आहे". "छत्रपती शिवाजी महाराज" यांच्यासारख्या एक युगप्रर्वतक महापुरुषाणे तुकाराम महाराज यांचे आशीर्वाद घेऊन आपल्या कार्याला सुरुवात केली होती. खरचं तुकाराम महाराज हे "जगदगुरू" होते...

## नांदुरकीच्या झाडाचा उल्लेख असलेले एक मराठी चित्रपटगीत
एक होता चिमणा, एक होती चिमणी ।
नांदुरकीच्या झाडावर त्यांची झाली ओळखदेख ।। ... (चित्रपट - सुखाची सावली; गीतकार - ग.दि. माडगूळकर;  गायिका - सुमन कल्याणपूर, अपर्णा मयेकर; संगीतकार - दत्ता डावजेकर)

right|thumb|नांदरुखाचे रोप
वर्ग:वृक्ष
निर्गुडी

**निरगुडी** किंवा **निर्गुंडी** ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे. विविध रोग व दुखण्यांवर गुणकारी असणाऱ्या काही थोड्या वनस्पतींमध्यी निरगुडीचा समावेश होतो; स्नायु विश्रांतिसाठी, दुखणे व जळजळ कमी करण्यासाठी, संधिवात, त्वचा रोग, डोकेदुखी, इत्यादी. आयुर्वेदामध्ये सर्व प्रकारच्या रोगांसाठी निरगुडी शिलाजिताबरोबर देल्यास चालते. 

## वनस्पती 
निरगुडी ही बहुवर्षायू वाढणारी व एकदलीय वनस्पती आहे. उंची २ ते ५ मी तर बुंध्याचा व्यास ५-२० सेमी असतो. उंच व झुबक्यांनी वाढते. खोड (मूलस्तंभ) आखूड व जमिनीत वाढते आणि काही भाग जमिनीवर येतो. मुळे आखूड, तंतुमय आणि मोठ्या संख्येने व दाटीवाटीने वाढलेली असतात. पाने (पाती) १-१.५ मी. लांब, टोकाला निमुळती होत गेलेली आणि हिरवी असतात. निरगुडीच्या वरच्या भागात पांढरी फुले असतात.

## लागवड 
निरगुडीची लागवड घराच्या परस बागेमध्ये कुंपणाच्या साहाय्याने केली जाते.

## उपयोग 
* निरगुडीचा पाला गरम करून सुजेवर बांधले जाते. निरगुडीच्या गरम पाल्याने सूज आणि ठणका दोन्ही थांबते.

वर्ग:वनस्पती
वर्ग:वृक्ष

## संदर्भ 
वर्ग:औषधी वनस्पती
निर्मळी

ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे.गाळयुक्त पाणी याच्या वापराने निर्मळ होते त्यावरून याचे नाव पडले आहे.

वर्ग:औषधी वनस्पती
पपनस

पपनस ही एक लिंबू वर्गीय वनस्पती आहे. रूटेसी कुलातील या वनस्पतीचे शास्त्रीय नाव सिट्रस मॅक्झिमा असे आहे. याला इंग्रजीमध्ये पोमेलो असे म्हणतात.

पपनसाचे झाड ५-१० मीटर उंच वाढते. पानांचा रंग गडद हिरवा असतो. पपनसाची फुले पांढऱ्या रंगाची असतात. झाडाला फुलांचे गुच्छ लागतात.
फळे मोठ्या चेंडूच्या आकाराची, हिरव्या सालीची, १० ते ३० सेंमी व्यासाची असतात. वजन सुमारे १-२ किलोग्रॅम भरते. फळे पिकू लागली की साल पिवळ्या रंगाची होते. फळ सोलले की आत पांढऱ्या रंगाचे बरेच जाड भुसभुशीत आवरण असते.
ते सोलल्यावर आत मोसंब्याप्रमाणे फोडींची रचना असते. पांढरा गर किंवा वैशिष्ट्यपूर्ण गुलाबी रंगाचा गर असलेल्या पपनसाच्या दोन जाती आहेत.
फळ कच्चे असेल तर गर बराच कडवट लागतो. फळ पिकल्यावर हा कडवटपणा कमी होतो.
बियांपासून रोपे तयार करता येतात.

### आढळ
महाराष्ट्रातील कोकणात विशेषतः ही झाडे जास्त प्रमाणात आहेत.

### स्थानिक नाव
पपनसाला 'चकुत्र' 'बंपर' आणि 'चकोत्रा' अशा स्थानिक नावानी ओळखले जाते.

### वापर
पपनस ही एक औषधी वनस्पती आहे. पपनसाचा मगज पौष्टिक तसाच ज्वरनाशी आहे. पपनसाचा मगज साखर घालून खातात. त्यात पोटॅशियम, कॅल्शियम आणि 'क' जीवनसत्त्व मोठ्या प्रमाणावर असते. त्यापासून मुरंबे, मार्मालेड असे पदार्थ बनवतात. फुलांपासून अत्तर तयार करतात.
लाकूड थोडेसे कठीण असते. त्यापासून अवजारांच्या मुठी तयार करतात. गणेशोत्सवात गणपतीला पपनसाचा नैवैद्य दाखवण्याची पद्धत काही भागात आहे.
संदर्भ :कुमार विश्वकोश महाराष्ट्र राज्य

## चित्रदालन

चित्र:सोललेला पपनस.jpg|गुलाबी सोललेला पपनस
चित्र:पपनसाचे झाड.jpg|पपनसाचे झाड
File:柚子花 Pummelo Flowers - panoramio.jpg|पपनसाचे फूल 
चित्र:पपनस.jpg|पपनसाचे फळ

## संदर्भ
वर्ग:औषधी वनस्पती
वर्ग:लिंबू वर्गीय वनस्पती
पळस

**पळस** ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे. याची पाने तळहाताएवढी रुंद व जाड असतात. जेवणाच्या पत्रावळीसाठी याच्या पानांचा वापर होतो. भारतात या झाडास वसंत ऋतूत (होळीच्या सुमारास) गर्द केशरी रंगाची फुले येतात. या फुलांचा पूर्वी रंग करण्यास वापर होत असे. कृत्रिम रासायनिक रंगामुळे ही पद्धत मागे पडली आहे. याच्या बिया फार कडू असतात. त्यास पळसपापडी म्हणतात. त्याचा औषधी उपयोग आहे. अक्षय्य तृतीया (वैशाख शु.३) या दिवशी याच्या पत्रावळींचा वापर विदर्भात जरूर होतो. पळसाच्या झाडाला पाने तीन पानाच्या समूहातच असतात, यावरून **पळसाला पाने तीनच** ही म्हण मराठी भाषेत रुढ झालेली आहे. या वनस्पतीला इंग्रजीत फ्लेम ऑफ फॉरेस्ट (Flame of the forest) असे म्हणतात, कारण पानगळीनंतर आलेल्या लाल रंगाच्या फुलांना ज्वालासारखा आकार आणि रंग असतो. संपूर्ण झाड पेटल्यासारखे दिसते .

ही वनस्पती बांगलादेश, भारत, नेपाळ, पाकिस्तान, श्रीलंका, म्यानमार, थायलंड, लाओस, कंबोडिया, व्हियेतनाम, मलेशिया आणि पश्चिम इंडोनेशियामध्ये वाढते.

हा पूर्वा फाल्गुनी नक्षत्राचा आराध्यवृक्ष आहे.

## संदर्भ यादी 
वर्ग:आराध्यवृक्ष
वर्ग :औषधी वनस्पती
वर्ग:  वनसंपदा
वर्ग: वृक्ष
पांगारा

ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे. यास नाजुक, सुन्दर लाल फुले येतात.
पांगारा 
पर्णसंभार असल्यावर हिरवी शाल पांघरल्यागत वाटणारा हा वृक्ष. वृक्ष आपल्या हिशेबी जरी हा फारसा महत्त्वाचा नसला तरी त्याच्या सर्व अंगोपांगाच्या उपयुक्ततेचा विचार केला तर याचे महत्त्व पटते. पर्णसंभार नसताना येणारी लाल सॅटीनसारखी फुले मिरवणारा उघडा-बोडका पांगारा एखाद्या उघड्या अंगाच्या, कपाळावर लाल मळवट भरलेल्या पोतराजासारखा वाटतो. ही लाल फुले फुलपाखरे, पक्षी यांना आपल्याकडील मधामुळे आकर्षून घेतात आणि या पोतराजाचा खेळ पाहायला आपणही नकळत क्षणभर त्याच्यासन्निध थांबतोच थांबतो. पांगारा हा उष्ण प्रदेशातील वनामध्ये आढळणारा वृक्ष आहे. आपल्याकडे पांगारा जंगलात खडकातला, शहरातील बागेमध्ये, शेताच्या कुपणाला लावतात. चहाच्या मळ्याला सावलीसाठी लावलेला असतो. या वृक्षाचा प्रसार पश्चिम द्वीपकल्प भागातील कोकण व उत्तर कारवार येथील पानझडी व मिश्र जंगलात विशेषकरून आहे. पांगाऱ्याचा प्रवास तसा निसर्गातच होतो. पक्षी भुंगे फुलातील मध घेताना परागीकरण करतात. त्यातून धरलेल्या शेंगांमधील बी पडूनही रोपे होतात. पांगारा फांद्या लावूनही जगतो. पांगारा याच्यावर एकही पान नसताना लाल मनमोहक फुलांनी बहरतो. याच्या फुलांना गंध नसला तरी आपल्या मनाला त्याचा रंग मोहिनी घालतो. फेब्रुवारी ते एप्रिल या काळात पांगाऱ्याला फुले येतात. फुलांचा लाल रंग आणि मखमली वाटणाऱ्या पाकळ्या कुणालाही आपल्याकडे पाहायला लावतात. अंगावर जरी काटे असली तरी या ५०-६० फुट उंच वृक्षाच्या पानाच्या हिरवाईने त्याचा फुलाच्या लाल रंगाने आसमंत रसरसून उठतो. पांगाऱ्याला फार महत्त्वाचे स्थान आहे. याची साल तसेच पाने औषधी गुणधर्मयुक्त आहेत. विहीर बांधताना विहिराच्या पायाच्या घोळभागाला पांगाऱ्याची फळी वर्तुळाकार बसवतात. सालीतील धाग्यापासून दोर बनवतात. अशा पद्धतीने पांगारा हा अत्यंत महत्त्वाचा वृक्ष आहे. पांगारा हा उष्ण अग्निदीपक व कफ–कृमी-मेद नाशक आहे 

right|thumb|पांगाऱ्याचे फुल

## हे सुद्धा पहा
*विकिपीडिया:वनस्पती/यादी
* आयुर्वेदातील विविध संज्ञा‎

## संदर्भ 
वृक्षराजी मुंबईची 

वर्ग:औषधी वनस्पती
वर्ग:काटेरी वृक्ष
गोखरू

thumb|300px|right|सराट्याचे झाड

**सराटा** किंवा **काटे गोखरू** (शास्त्रीय नाव: *Tribulus terrestris* (*ट्रिबुलस टेरेस्ट्रिस*), (हिंदी: *गोखरू*), (संस्कृत: *गोक्षुर*), इंग्रजी:*land caltrops*  *लँड कॅलट्रॉप्स*) ही प्रामुख्याने उष्ण प्रदेशात आढळणारी आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे. पावसाळ्यातील सुरुवातीच्या काळात उगवणारी ही वनस्पती भारतात सर्वत्र आढळते. ही जमिनीवर सरपटत वाढणारी वनस्पती आहे. या वनस्पतीच्या खोडावर व फांद्यांवर दाट लव असते. फांद्या जवळपास ९० से.मी. लांबीच्या असतात. पाने लंबगोलाकार समोरील बाजूने किंचित टोकदार, समोरासमोर ४ ते ७ जोड्यामध्ये असतात. टोकाजवळ किंचित पांढऱ्या रंगाची असणारी पिवळी फुले पानांच्या बगलेत किंवा पानांसमोर हिवाळ्यात उगवतात. सराट्याची मुळे पांढऱ्या रंगाची मुलायम, रेशेदार, उसाच्या मुळासारखी असतात.

लहान गोखरू व मोठे गोखरू अशा गोखरूच्या दोन जाती आहेत. दोन्हींचे गुणधर्म सारखेच आहेत.

## विविध भाषांतील नावे
* इंग्रजी : Land caltrops'
* कानडी : नेगलू
* गुजराती : बेटा-नाना गोखरू
* तमिळ : नैरिंची
* फारसी : तुखमेखार
* बंगाली : गोखरी
* मराठी : सराटा, गोखरू
* शास्त्रीय नाव : ट्रिबुलस टेरेस्ट्रिस
* संस्कृत : इक्षुगंधा, कण्टकत्रिक, कण्टफल, गोकण्ट(क), गोक्षुर(क), त्रिकण्टक, पलंकषा, वनशृंगाट, श्वदंष्ट्रा, षडंग, स्वादुकण्टक, क्षुद्रकण्टक
* हिंदी : छोटा गोखरू, गोक्षी, हुस्सुक

## गोखरूसाठीच्या अमरकोशातील ओळी
पलंकषा त्विक्षुगन्धा श्वदंष्ट्रा स्वादुकण्टकः ॥ - अमरकोश २.४.९८चा उत्तरार्ध
गोकण्टको गोक्षुरको वनशृंगाट इत्यपि । - अमरकोश २.४.९९चा ्पूर्वार्ध.

## आयुर्वेदिक उपयोग
**किडनी ट्रान्सप्लान्ट** : ज्या लोकांना मूत्रपिंड प्रत्यारोपणाचा वैद्यकीय सल्ला देण्यात आलेला आहे ते हा प्रयोग करून पाहू शकतात. २५० ग्राम गोखरू (फळ) घेउन, त्यास थोडे कुटून, त्यात ४ लिटर पाणी टाकावे व त्यास इतके उकळावे कि पाणी १ लिटर राहील.याला मग थंड झाल्यावर गाळून एका काचेच्या स्वच्छ बाटलीत ते गाळलेले पाणी भरून ठेवावे.चोथा फेकून द्यावा. रोज सकाळी, काहीही न खातापिता, अनशा पोटी (रिकाम्या पोटी) त्यापैकी १०० मिली पाणी पिण्याजोगे गरम करून ते घ्यावे. तसेच संध्याकाळीही, (दुपारच्या जेवणानंतर ५-६ तासांनी) या प्रमाणेच १०० मिली पाणी घ्यावे. हा काढा घेतल्यानंतर १ तास काहीही खाऊ पिऊ नये. तसेच, आपला नेहमीचा औषधोपचार, जेवण वगैरे पूर्ववतच सुरू ठेवावे. त्रास कमी झाल्यावर ८-१० दिवसांनी याचे प्रमाण सकाळी फक्त १ वेळा असे करता येईल.

## गोखरूपासून बनवलेली व बाजारात मिळणारी आयुर्वेदिक औषधे
* गोक्षुराद्यवलेह, गोक्षुरादिगुग्गु्ळ, अश्मरीहर कषाय, गोखरूपाक, लघुपंचमूळ, दशमूळकाढा, वगैरे.

## चित्र दालन

चित्र:Starr 030612-0067 Tribulus terrestris.jpg|सराट्याचे फळ
Tribulus terrestris MHNT.BOT.2007.40.112.jpg|Tribulus terrestris - Museum specimen

## संदर्भ
## बाह्य दुवे 
वर्ग:औषधी वनस्पती
पाषाणभेदी

ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे.

वर्ग:औषधी वनस्पती
दूर्वा

250px|right|thumb|दूर्वा
दूर्वा ही  औषधी वनस्पती आहे. या वनस्पतीचे  शास्त्रीय नाव Cynadon dactylon असे असून त्याचे कूळ Poaceae किंवा Gramineae हे आहे.ही वनस्पती वर्षभर उपलब्ध असते. पावसाळ्यात ही मोठ्या प्रमाणावर उगवते. सप्टेंबर-ऑक्टोबर तसेच फेब्रुवारी-मार्च या महिन्यात या वनस्पतीला फुले येतात. 
## औषधी गुणधर्म
*दूर्वा ही शीतल गुणधर्माची वनस्पती आहे.
*उष्णतेमुळे नाकातून रक्त आल्यास नाकात दुर्वांचा रस पिळला जातो.
*त्वचेचे तेज वाढण्यासाठी दुर्वा वाटून लेप चेह-याला लावला जातो. 
*मूत्र विकारांवर दूर्वारस उपयुक्त ठरतो.
*रक्तशुद्धीसाठी दूर्वारस पोटात घेतला जातो.

## धार्मिक महत्त्व
हिंदू धर्मात या वनस्पतीला धार्मिक विधींमध्ये विशेष महत्त्वाचे स्थान आहे. कारण या गणपतीला प्रिय आहेत असे मानले जाते.
दुर्वा वनस्पतीचा विवाह वडाच्या झाडाशी करण्याची परंपरा हिंदू जीवनशैलीत आहे.

## संदर्भ 
वर्ग:औषधी वनस्पती
वर्ग:पवित्र वनस्पती
वर्ग:हिंदू धर्म
वर्ग:सण आणि उत्सव
पिंपळी

thumb|पिंपळीची पाने
thumb|पिंपळी

ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे.

## हे सुद्धा पहा
* विकिपीडिया:वनस्पती/यादी
## बाह्यदुवे
* 
वर्ग:औषधी वनस्पती
वर्ग:वेली
पुदिना

**पुदिना** ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे. याचे लँटिन नाव मेंन्था विहरीडीस(Mentha viridis) असे नाव आहे . हिचे लँटिन कूळ लॅमिएसी (Lamiaceae) आहे.शरीरास थंडावा देणारी वनस्पती असून, वायूहारक,पाचक व वातानुलोमन करणारी आहे.पोटदुखीवर उपयोगी आहे.पुदिना खाल्ल्याने पोट साफ व लघवी साफ होते. याचे सेवनाने लघवीचे प्रमाण वाढते.थंडाई (मेंथॉल) यातील एक घटक असल्याने सर्दी,वातकारक पदार्थ खाल्ल्यामुळे होणारी डोकेदुखी,दातदुखी, वातविकार  इत्यादी याचे सेवनाने बरे होतात. वांतीहारक म्हणून व आम्लपित्तातही याचा चांगला प्रभाव पडतो. आतड्यांचे रोगातही हा उपकारक आहे.तुळशीच्या पानासारखेच, विषारी कीडा चावल्याच्या जागी हिची पाने चोळल्यास, कीडा चावल्यामुळे होणारी आग व कंड कमी होतो.या वनस्पतीचा स्वयंपाकातही वापर होतो.पाणीपुरी, कैरीची चटणी, जलजीरा आदींमध्ये हा एक महत्त्वाचा घटक आहे.स्वयंपाकातील अन्य पदार्थांसाठीही याचा वापर होतो.भारतात, उन्हाळ्यात याचा वापर जास्त करण्यात येतो.

यातील एका विशिष्ट प्रकारच्या सुगंधामुळे, याचा वापर साबण,त्वचेस लावावयाचे अवलेह, डोक्यास व शरीरास लावावयाची सुगंधी तैले, इत्यादींमध्ये विपुल प्रमाणात करण्यात येतो.

## हे सुद्धा पहा 
* विकिपीडिया:वनस्पती/यादी

वर्ग:औषधी वनस्पती
वर्ग:पाककलेमध्ये वापरले जाणारे पदार्थ
पुनर्नवा

thumb|right|200px|पुनर्नव्याचे वनस्पतिशास्त्रीय चित्र
इवलेसे
**पुनर्नवा**, अर्थात **घेटुळी** (शास्त्रीय नाव: *Boerhavia diffusa*) महाराष्ट्रात वसू किंवा खापरा या नावाने देखील ओळखली जाणारी ही दक्षिण आशिया, प्रशांत महासागरी परिसरातील भूभागात व अमेरिकेच्या दक्षिणेकडील प्रदेशांत आढळणारी एक वेलवर्गीय वनस्पती आहे. हा ०.६६ मी. ते १ मीटर उंचीचा, अनेक वर्षे जगणारा वेल आहे. ग्रीष्मात पुनर्नवा सुकते व पावसाळयात तिला पुन्हा पालवी फुटते. पुनर्नव्यास २.५ सें.मी. ते ४ सें.मी. लांबीची गोल किंवा लंबवर्तुळाकार, मांसल व पांढुरक्या पाठीची पाने असतात. पाने अभिमुख असून, बहुधा त्यांतील एक लहान व एक मोठे असते. पुनर्नव्यास वर्षाऋतूत फुले व फळे येतात. हिची फुले लहान, पांढऱ्या किंवा गुलाबी रंगांची असतात. पुनर्नव्याला पांढुरक्या रंगाचे, मोठे, बळकट व वाळल्यावर पिळा पडणारे मूळ असते.

## औषधी गुणधर्म 
thumb|left|300px|पुनर्नव्याचा वेल
पुनर्नव्यापासून *पुनर्नवासव* हे औषधी आसव बनवतात. शरीराच्या एखाद्या अवयवावरील सुजेवर देवदार, सुंठ व वाळा यांसोबत पुनर्नव्याचा काढा गुणकारी मानला जातो. रांताधळेपणात पांढऱ्या पुनर्नवेची मुळी कांजीत उगाळून अंजन लावण्याचा उपाय काहीजण करतात. लघवीची वरचेवर भावना होत असल्यास पुनर्नव्याचा काढा २० ते ४० मिलिलिटर या प्रमाणात रोज दोन वेळा घेतल्यास गुण येतो, असे मानले जाते. तसेच दर चार दिवसांनी येणाऱ्या तापावर श्वेत पुनर्नवाची मुळे दुधात उगाळून देतात.

## बाह्य दुवे 
* 
## हे सुद्धा पहा
*  विकिपीडिया:वनस्पती/यादी

वर्ग:औषधी वनस्पती