निलज बुद्रुक

महाराष्ट्र राज्यातील भंडारा जिल्ह्यातील मोहाडी तालुक्यात '*निलज बु. (*Nilaj Bk*)** हे गाव आहे. तुमसर-साकोली राज्य महामार्ग क्रमांक ३५६ वर हे गाव वसलेले आहे. निलज बु. ला निलज बुज, निलज बुजरूक किंवा निलज बुद्रुक या नावाने ओळखले जाते. हे गाव वैनगंगा नदी काठावर वसले आहे. गावात शेतकऱ्यांची संख्या ही इतर व्यवसाय करणाऱ्या नागरिकांच्या तुलनेत अधिक आहे.

## लोकसंख्या 
२०११ च्या जनगणनेनुसार निलज बु. गावाची एकूण लोकसंख्या १७३१ असून त्यापैकी ८६५ पुरुष तर ८६६ महिला आहेत. निलज बु गावात ०-६ वयोगटातील मुलांची लोकसंख्या १९७ आहे जी गावाच्या एकूण लोकसंख्येच्या ११.३८% आहे. निलज बु गावाचे सरासरी लिंग गुणोत्तर १००१ आहे जे महाराष्ट्र राज्याच्या सरासरी ९२९ पेक्षा जास्त आहे. २०११ च्या जनगणनेनुसार निलज बु. चे बाल लिंग गुणोत्तर १०५२ आहे, जे महाराष्ट्राच्या सरासरी ८९४ पेक्षा जास्त आहे.

### साक्षरता प्रमाण 
महाराष्ट्राच्या तुलनेत निलज बु. गावात साक्षरतेचे प्रमाण जास्त आहे. २०११ च्या जनगणनेनुसार निलज बु. गावाचा साक्षरता दर महाराष्ट्राच्या ८२.३८% च्या तुलनेत ८३.७०% होता. निलज येथे पुरुष साक्षरता ९०.२५% आहे तर महिला साक्षरता दर ७७.१२% आहे.

३)प्राथमिक आरोग्य उपकेंद्र

४)संत साईबाबा सार्वजनिक वाचनालय

५)जय गुरुदेव पाणी वापर सहकारी संस्था

६)विविध कार्यकारी सेवा सहकारी संस्था

७)व्यायामशाळा (जिम)

८)बस स्टॉप

९)महाराष्ट्र जीवन प्राधिकरण, जलशुद्धीकरण प्रकल्प

१०)सार्वजनिक गाळे

## ग्रामपंचायत 
इवलेसे|279x279अंश|२०२२ साली कार्यकाल संपलेले निलज बु येथील ग्रामपंचायत पदाधिकारी
भारतीय संविधान आणि पंचायती राज कायदा व मुंबई ग्रामपंचायत कायदा १९५८ कलम ५ अन्वये निलज बु. येथे १९५९ साली ग्रामपंचायतीची स्थापना करण्यात आली. ग्रामपंचायत कार्यालयाचे प्रथम सरपंच ८ एप्रिल १९५९ पासून ते १७ मार्च १९६४ दरम्यान मारोती जगन्नाथ उरकुडे होते. निलज बु. ग्रामपंचायतीच्या **प्रथम महिला सरपंचा सुशिला ताराचंद डोळस*' या होत्या. ग्रामपंचायत कार्यालयाची इमारत २००३ साली महादेव गोपाळा पचघरे सरपंच असताना त्यांच्या कार्यकाळात बांधण्यात आली होती.

### सरपंचांची यादी 
## आरोग्य 
निलज बु. येथे प्राथमिक आरोग्य उपकेंद्र आहे. या केंद्राला आरोग्यवर्धिनी केंद्र असेही म्हणले जाते. गावातील व परिसरातील नागरिक येथे आरोग्य सुविधा घेण्याकरिता येतात. हे रुग्णालय पूर्णपणे शासकीय आहे. इथे दररोज वैद्यकीय अधिकारी, परिचारिका व योगशिक्षिका सेवा देण्यासाठी येत असतात. या रुग्णालयात स्त्री- प्रसुती विभाग आहे.

## शिक्षण 
* जिल्हा परिषद पूर्व माध्यमिक शाळा, निलज बु.
* अंगणवाडी क्रमांक - १
* अंगणवाडी क्रमांक - २

### जिल्हा परिषद पूर्व माध्यमिक शाळा, निलज बु. 
इवलेसे|268x268अंश|मुख्य प्रवेशद्वार : जिल्हा परिषद पूर्व माध्यमिक शाळा निलज बु.
जिल्हा परिषद पूर्व माध्यमिक शाळा, निलज बु. या शाळेची स्थापना स्वातंत्र्यपूर्व काळात म्हणजेच १९४६ मध्ये झाली. शाळेचे व्यवस्थापन जिल्हा परिषद भंडारा आणि स्थानिक संस्था करते. कधीकाळी परिसरातील ग्रामीण भागात महत्वाची शाली म्हणून या शाळेची ओळख होती. हे महाराष्ट्रातील भंडारा जिल्ह्यातील मोहाडी तालुक्यात आहे. शाळेमध्ये १ ते ७ पर्यंतचे वर्ग आहेत. शाळा सह-शैक्षणिक आहे आणि त्यात पूर्व-प्राथमिक विभाग संलग्न नाही. या शाळेत मराठी हे शिक्षणाचे माध्यम आहे. शाळेपर्यंत सिमेंटचा पक्का रस्ता उपलब्ध आहे. या शाळेतील शैक्षणिक सत्र एप्रिलमध्ये सुरू होते.

शाळेला शासकीय इमारत आहे. त्यात शिक्षणासाठी ७ वर्गखोल्या आहेत. सर्व वर्गखोल्या चांगल्या स्थितीत आहेत. त्यात अशैक्षणिक उपक्रमांसाठी इतर २ खोल्या आहेत. शाळेमध्ये मुख्याध्यापक/शिक्षकांसाठी स्वतंत्र खोली आहे. शाळेला पक्की सीमा भिंत आहे. शाळेला विद्युत जोडणी आहे. शाळेतील पिण्याच्या पाण्याचा स्रोत हातपंप आहे आणि तो कार्यरत आहे. पिण्याच्या पाण्यासाठी ग्रामपंचायतीने आरओ उपलब्ध करून दिले आहे. शाळेत मुलांचे व मुलींची शौचालय असून ते कार्यरत आहेत. शाळेला खेळाचे मैदान आहे. शाळेचे वाचनालय असून लायब्ररीत ४८४ पुस्तके आहेत. शाळेला अपंग मुलांसाठी प्रत्येक वर्गखोल्यांमध्ये प्रवेश करण्यासाठी रॅम्पची उपलब्ध आहेत. शाळेत शिकवण्यासाठी आणि शिकण्याच्या उद्देशाने भेट मिळालेले संगणक आहेन पण शाळेत संगणक अनुदानित लर्निंग लॅब नाही. शाळेच्या आवारात माध्यान्ह भोजन तयार करून विद्यार्थ्यांना वितरित केले जाते.

### निलजची मंडई 
इवलेसे|295x295अंश|भाऊबीजेच्या निमित्ताने झाडीपट्टीतील उपकार संगीत हे संगीत नाटक सादर करताना निलज बु. येथील कलावंत
दिवाळीच्या निमित्ताने निलज बु. येथे भाऊबीजेच्या निमित्ताने पहिलीच्या मंडईचे आयोजन करण्यात येते. निलज बु येथे भाऊबीजेच्या दिवशी व त्रिपुरारी पौर्णिमरच्या नंतर मंडईचे आयोजन करण्यात येते. गावात या निमित्ताने जत्रेचे वातावरण पहायला मिळते. तस बघितलं तर गावात दिवाळी उत्सवाची खरी मजा ही मंडई उत्सवाची असते.

गावात मंडई निमित्त आयोजित करण्यात येणाऱ्या कार्यक्रमामध्ये नाटक, तमाशा, दंडार, गोंधळ, कव्वाली, आमदंगल आणी आंबट शौकीनांसाठी लावणीचा आड डान्स हंगामा आयोजित केला जातो. या निमित्ताने गावातील युवक गावात नाटक सादर करतात.

## गावातील खाद्यसंस्कृती 
गावात मोठ्या प्रमाणात शेतकरी राहत असल्याने स्थानिकांची खाद्यसंस्कृती शेतीशी निगडित आहे. गावातील लोकांच्या नाश्त्याच्या पोहे, उपमा, उसळ, तळला भात यांसारखे पदार्थ असतात. तर जेवणात ऋतूनुसार अन्नपदार्थ बदलत असतात. जेवणात प्रामुख्याने भात, पोळी, विविध प्रकारच्या भाज्या असतात. गावात दुधाचे मुबलक प्रमाणात उत्पादन होत असल्याने दुग्ध व दुग्धजन्य पदार्थ जेवणात असतात. नवीन तांदळापासून तयार होणाऱ्या 'आक्ष्या', 'कोसल्या', मुठे, धापुडे (थालीपीठ), घिऊर व इतर पदार्थ हिवाळा ऋतूत बनवले जातात.

## बाजारपेठा 
गावापासून ३ किलोमीटर अंतरावर देव्हाडा बु. हे बुधवारी भरणारे आठवडी बाजार आहे. या व्यतिरिक्त गावापासून ५ किलोमीटर अंतरावर करडी येथे सोमवारी भरणारे आठवडी बाजार आहे. नव्याने सुरू केलेले मोहगाव येथे रविवारी भरणारे आठवडी बाजारही लोकांच्या आवडीचे आहे. शेतकऱ्यांना शेतातील होणारे उत्पन्न कृषी उत्पन्न बाजार समिती तुमसर अथवा धान खरेदी केंद्रांवर विकावे लागते.  कोणालाही मोठी वस्तू खरेदी करायची असल्यास त्याला गावापासून १२ किलोमीटर अंतरावर तुमसर शहरात जावे लागते. अनेक लोक मोठ्या खरेद्यांसाठी भंडारा, गोंदिया व नागपूर या शहरांचा ही आसरा घेतात. त्यासोबतच ऑनलाइन पद्धतीने खरेदी केलेला समान गावात थेट घरपोच मिळतो.

## दळणवळण 
### रस्ते 
निलज बु. गावाच्या हद्दीतून तुमसर-देव्हाडा बु- करडी -साकोली राज्यमार्ग क्रमांक ३५६ (SH-356) जातो. या राज्यमार्गापासून ते गावापर्यंत दीड किलोमीटरचा ग्रामीण मार्ग क्रमांक ४३ आहे. गावापासून ३ किलोमीटर अंतरावर रामटेक-तिरोडा-गोंदिया राष्ट्रीय महामार्ग क्रमांक-७५३ (NH-753) आहे. हा राष्ट्रीय महामार्ग देव्हाडा बु. चौकात साकोली राज्यमार्गाशी जुळतो.

### रेल्वे सेवा 
गावापासून ८ किलोमीटर अंतरावर तुमसर रोड (देव्हाडी) रेल्वे स्थानक आहे. या स्थानकातून हावडा, मुंबई, पुणे, अमृतसर, चेन्नई, दिल्ली इतर मार्गांच्या रेल्वेगाड्या सहज उपलब्ध आहेत.

### बस सेवा 
गावाच्या हद्दीतील साकोली - तुमसर राज्यमार्गावर बस स्टॉप आहे. या बस थांब्यावरून महाराष्ट्र राज्य मार्ग परिवहन महामंडळाच्या तुमसर, साकोली, पालांदुर, करडी, कोका, मुंढरी, साठी बस उपलब्ध आहेत. तिरोडा, गोंदिया किंवा भंडारा शहरात जायचे असल्यास करडी किंवा देव्हाडा बु. चौकातून बस बदलावी लागते.

### ऑटो सेवा 
आधी तुमसर ते करडी दरम्यान टम-टम (डुक्कर) ऑटो चालायचे. सध्या बस स्टॉप वरून जवळच्या अंतरासाठी ओमनी अथवा ई-रिक्षा उपलब्ध असते.

### बैलगाडी 
शेतकरी बहुल गाव असल्याने गावातील शेतकरी शेतावर जाणे-येणे करण्यासाठी बैलगाडीचा वापर करतात. निलज बु. गावात आजही बैल आहेत. शेतावरील पीक आणणे, शेतावर खत पोहचवणे, गुरांचे वैरण घरी आणणे इत्यादी कामांसाठी बैलगाडी सोयीची ठरते.

### दुचाकी 
गावातील अनेक घरी दुचाकी असून ती चालवणाऱ्यांची संख्या फार मोठी आहे.

### सायकल 
निलज बु. येथील बरेच लोक सायकल चालवताना नजरेस पडतात.

### ट्रॅक्टर 
गावात ट्रॅक्टरची मोठ्या प्रमाणात असून यांचा वापर शेती व मालकीसाठी केला जातो.

## कृषी 
देशाप्रमाणे निलज बु. हे कृषी प्रधान गाव आहे. गावात ९०% पेक्षा जास्त नागरिक शेतीवर अवलंबून आहेत. गावात भात (धान किंवा तांदूळ), ऊस, गहू , पावटा (पोपट), जवस, लाखोरी, हरभरा (चना), तूर, मसूर, मुग, इत्यादी पिके घेतली जातात. यासोबतच निवडक शेतकरी फळशेती करतात. प्रामुख्याने वैनगंगा नदीच्या काठावर पेरू व बोरीची बाग आहेत. येथील पेरू राष्ट्रीय महामार्गावर विक्रीसाठी ठेवले जातात. त्यासोबतच वैनगंगा नदी पात्रात उन्हाळ्यामध्ये काकडी, टरबूज, खरबूज इत्यादी पिके मोठ्या प्रमाणात घेतली जातात.

### भातशेती (धान) 
इवलेसे|249x249अंश|**निलज बु. परिसरात यंत्राद्वारे धानाची (भात) मळणी**
निलज बु व परिसरात 'सिहार' प्रकारची मृदा असल्याने येथे भात पीक मोठ्या प्रमाणात घेतले जाते. भात शेतीच्या सिंचनासाठी विहीर, बोरवेल, नदीचे पाणी व तलावाच्या पाण्याचा वापर केला जातो.

### फलोत्पादन 
निलज बु. गावाच्या बाहेर वैनगंगा नदी काठावरचा पट्टा गाळाच्या मातीचा असल्याने येथे मोठ्या प्रमाणात पेरू व बोरीच्या बागा आहेत. कधी काळी येथील पेरू नावानेच विकले जायचे. आजही येथील पेरू राष्ट्रीय महामार्गावर विक्रीसाठी ठेवले जातात.

### ऊस 
निलज बु. परिसरात असलेल्या मानस अ‍ॅग्रो इंडस्ट्रीज अँड इन्फ्रास्ट्रक्चर लिमिटेड युनिट-४ देव्हाडा बु.साखर कारखान्याचा गळीत हंगाम नुकताच सुरू झाला आहे. या कारखान्यात मोठ्या प्रमाणात साखरेचे उत्पादन घेतले जाते. गावाशेजारी साखर कारखाना असल्याने गावात ऊसाची शेती करणाऱ्या शेतकऱ्यांची संख्या मोठी आहे. सिंचनाच्या साहाय्याने वेगवेगळ्या जातीचे ऊस येथे पिकवले जाते व गळीत हंगामात साखर कारखान्याला विकले जाते.

येथे वैनगंगा नदीकाठावर ही प्रस्तावित उपसा योजना कार्यान्वीत करण्यात येणार आहे. गावात जिल्हा परिषदेच्या अंतर्गत कालव्यांची निर्मिती आधीपासूनच करण्यात आली आहे. त्यामुळे येथे नव्याने कालवे निर्माण करण्याची गरज पडणार नाही. या योजनेतून लघु पाटबंधारे विभागाच्या तलावाचे पूनर्भरण करण्यात येणार आहे. प्रकल्पासाठी शासनाने १ कोटी ५५ लक्ष रुपयांच्या निधीला मान्यता दिली होती. प्रकल्प पूर्ण झाल्यानंतर लाभधारकांची पाणी वापर संस्था स्थापन करण्यात येणार. प्रकल्पाच्या देखभाल दुरुस्तीचे काम पाणीवापर संस्थेकडे हस्तांतरीत करण्यात येणार आहे. तसेच दुरुस्तीचा खर्च हा शेतकऱ्यांकडून करण्यात येणार आहे.

## खनिज संपत्ति 
निलज बु. परिसरातून वाहणाऱ्य वैनगंगा नदीत मोठ्याप्रमाणात शुभ्र वाळू (रेती) उपलब्ध आहे. येथील वाळू नागपूर शहरात बांधकामासाठी नेली जाते.

## दिवाबत्तीची सोया 
निलज बु. गावात दिवाबत्तीची सोय महावितरणच्या माध्यमातून करण्यात येते. महावितरण करडी उपकेंद्र अंतर्गत गावात विद्युत पुरवठा होत असतो. कृषी फिडरसाठी वेगळी वाहिनी टाकण्यात आलेली आहे. शेतीसाठी ८ तास वीज पुरवठा देण्यात येतो. गावातील पथदिव्यांचे नियोजन ग्रामपंचायत कार्यालय करते.

## जवळची गावे 
मोहगाव, करडी, देव्हाडा बु., नरसिंह टोला, निलज खुर्द, नवेगाव बु., मुंढरी खुर्द, मुंढरी बु., पांजरा, पालोरा, जांभोरा, जांभळापाणी, मनोरा, इत्यादी

## संदर्भ 
वर्ग:भंडारा जिल्ह्यातील गावे
वर्ग:महाराष्ट्र राज्यातील शहरे व गावे