लंका

**लंका** (आधुनिक काळातील श्रीलंका) हे *रामायण* आणि *महाभारतातील* राक्षस राजा रावणाच्या राजधानीचे बेट होते. येथील किल्ला *त्रिकुट पर्वत* म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या तीन पर्वतशिखरांमधील पठारावर वसलेला होता. प्राचीन लंकापुरा शहर हनुमानाने जाळून टाकल्याचे म्हटले जाते. रावणाचा भाऊ विभीषण याच्या मदतीने रामाने रावणाला मारल्यानंतर, विभीषणाला लंकापुराचा राजा बनवण्यात आले. रावणाच्या राजवाड्यांचे रक्षण चार सुळाधारी हत्ती करत होते असे म्हटले जाते.

पांडवांच्या काळात त्याचे वंशज अजूनही राज्य करत असल्याचे सांगितले जाते. महाभारतानुसार युधिष्ठिराच्या दक्षिणेकडील राजसूय यज्ञाच्या लष्करी मोहिमेदरम्यान सहदेवानी या राज्याला भेट दिली होती.

## रामायण 
*रामायण* आणि *महाभारत* दोन्हीनुसार, लंकेवर मूळतः सुमाली नावाचा राक्षस राज्य करत होता. उत्तर कांडानुसार, देवांचे दिव्य शिल्पकार विश्वकर्मा यांनी मूळतः शिवासाठी लंका बांधली होती, परंतु माल्यवान, सुमाली आणि माली या भावांनी ती ताब्यात घेतली. ह्या भावांनी हजारो वर्षे राज्य केले आणि देवांची राजधानी अमरावतीवर आक्रमण केले. विष्णूच्या हातून अपमानास्पद आणि विनाशकारी पराभव झाल्यानंतर हे भाऊ लंकेत परतण्यास लाजले.

कुबेराने लंकेचा ताबा घेतला आणि यक्ष राज्य स्थापन केले. त्याचा सावत्र भाऊ रावण, जो ऋषी विश्रवाचा मुलगा आणि सुमालीची कन्या कैकेसीचा मुलगा होता, त्याने कुबेराशी युद्ध केले आणि त्याच्याकडून लंका हिसकावून घेतली. रावणाने राक्षस राज्याचा राजा म्हणून लंकेवर राज्य केले. रावणाच्या मृत्युनंतर, त्याचा भाऊ विभीषण त्याच्यानंतर राजा झाला.

### लंकेचे स्थान 
अजूनही अस्तित्वात असलेल्या हिंदू ग्रंथांमध्ये आणि रामायणात (ज्याला रावणाची लंका म्हणून संबोधले जाते) उल्लेख केलेली लंका ही हिंदी महासागरात वसलेला एक मोठा बेटावर होती. अभ्यासांवरून असे दिसून येते की रावणाचा राजवाडा श्रीलंकेतील सिगिरिया येथे होता, अनुराधापुराच्या कश्यप प्रथमने बांधलेला राजवाडा होता. काही विद्वानांनी असा दावा केला की लंका ही श्रीलंका असावी कारण ५व्या शतकातील श्रीलंकेच्या ग्रंथ *महावंशात* असे म्हटले आहे. रामायणात असे म्हटले आहे की रावणाची लंका भारताच्या मुख्य भूमीपासून १०० योजना अंतरावर होती.

काही विद्वानांनी या ग्रंथांच्या मजकुराचा अर्थ असा लावला आहे की लंका भारताचा प्राइम-मेरिडियन विषुववृत्त ओलांडतो त्या बिंदूवर स्थित होता.   म्हणून हे बेट  जास्त अंतरावर असेल जे सध्याच्या श्रीलंकेच्या नैऋत्येस असेल. वाल्मिकीच्या रामायणाच्या सर्व विद्यमान आवृत्त्यांपैकी सर्वात मूळ आवृत्त्या रावणाच्या लंकेचे स्थान पश्चिम हिंद महासागरात असल्याचे सूचित करतात.

१९ व्या शतकापासून अनेक विद्वानांनी असा अंदाज लावला आहे की रावणाची लंका हिंद महासागरात असावी जिथे मालदीव एकेकाळी एका उंच पर्वताच्या रूपात उभा होता आणि नंतर तो हिंदी महासागरात बुडाला होता.     भारत आणि मालदीवच्या दरम्यान मिनिकॉय बेटाच्या उपस्थितीमुळे या अनुमानाला पाठिंबा मिळतो, ज्याचे प्राचीन नाव मिनिका किंवा मैनाका (हनुमानाला लंकेला जाताना भेटलेला पर्वत) आहे, ज्याचा अर्थ त्या ठिकाणाच्या प्राचीन भाषेत "नरभक्षक" असा होतो. सुमात्रा आणि मादागास्कर बेट देखील एक शक्यता म्हणून सुचवले गेले आहे.

### वर्णन 
रावणाची लंका आणि त्याची राजधानी लंकापुरी यांचे वर्णन अशा पद्धतीने केले आहे की ते आधुनिक काळातील मानकांनुसारही अलौकिक वाटते. रावणाचा मध्यवर्ती राजवाडा परिसर हा एका योजनेपेक्षा जास्त लांबी, एक योजना लांब आणि अर्धा योजन रुंदीच्या अनेक इमारतींचा एक प्रचंड संग्रह होता (१ योजन = ). या बेटावर त्रिकुट पर्वत (तमिळमध्ये त्रिकोणमलाई) म्हणून ओळखली जाणारी एक मोठी पर्वतरांगा होती. आज श्रीलंकेत हे ठिकाण त्रिंकोमाली म्हणून अस्तित्वात आहे, ज्याच्या वर रावणाची लंकेची राजधानी होती, ज्याच्या मध्यभागी त्याचा किल्ला होता.  

## *महाभारत* 
महाभारतात लंकेचे अनेक संदर्भ ऋषी मार्कंडेय यांनी राजा युधिष्ठिराला दिलेल्या राम आणि सीतेच्या कथेच्या कथनात आढळतात, जे कथन रामायणाच्या एका छोट्या आवृत्तीसारखे आहे.

पांडूचा मुलगा सहदेव याने आपल्या दूतांचा वापर करून संजयंती शहर आणि पाषांड आणि करणटकांचा प्रदेश जिंकला. त्याने लंका या राज्याला भेट दिली होती. पांडव राजा युधिष्ठिराच्या राजसूय यज्ञात उपस्थित असलेल्या राजांच्या संमेलनात लंकेचा राजा उपस्थित असल्याचे नमूद केले आहे.

## संदर्भ 
वर्ग:हिंदू पौराणिक कथा
वर्ग:रामायणातील स्थाने