नरेश पांडेय चकोर

**नरेश पांडेय चकोर** (३ जानेवारी, १९३८ – १४ नोव्हेंबर, २०१५) हे बिहारमधील एक अत्यंत महत्त्वाचे भारतीय साहित्यकार, संपादक, कवी आणि सांस्कृतिक कार्यकर्ते होते. ते विशेषतः **अंगिका भाषे**च्या आणि तिच्या साहित्य चळवळीचे संस्थापक व्यक्तीमत्त्व आणि एक **"युगप्रवर्तक योद्धा"** म्हणून ओळखले जातात. ४६ वर्षांपर्यंत 'अंग माधुरी' या अंगिका मासिक पत्राचे सातत्याने प्रकाशन आणि संपादन करणे, हे त्यांचे सर्वात मोठे योगदान मानले जाते.

## प्रारंभिक जीवन आणि शिक्षण 
नरेश पाण्डेय यांचा जन्म **३ जानेवारी १९३८** रोजी बिहारमधील भागलपूर जिल्ह्यातील सुलतानगंजपासून सुमारे १५ किलोमीटर दक्षिणेस असलेल्या **देवधा** या गावात झाला. त्यांचा जन्म एका सामान्य शेतकरी कुटुंबात झाला होता. त्यांचे वडील **श्री चंद्रमोहन पाण्डेय** आणि आई **श्रीमती प्रजावती देवी** होत्या.

त्यांचे प्राथमिक शिक्षण गाव आणि जवळपासच्या शाळांमध्ये झाले, तर उच्च शिक्षण त्यांनी **भागलपूर विद्यापीठाच्या टी.एन.जे. कॉलेजमधून** पूर्ण केले.

## व्यावसायिक कारकीर्द आणि भाषिक चळवळ 
### सरकारी सेवा 
१९६३ मध्ये, डॉ. पाण्डेय यांनी **पाटणा येथील बिहार राज्य खादी ग्रामोद्योग बोर्डात** **सांख्यिकी अधिकारी** म्हणून आपली नोकरी सुरू केली आणि १९९६ मध्ये तेथूनच निवृत्त झाले.

### अंगिका चळवळीतील अग्रणी 
नोकरी सांभाळत असतानाच त्यांनी अंगिका भाषेच्या प्रचार आणि मान्यतेच्या चळवळीत सक्रिय सहभाग घेतला.

* **पहिले प्रकाशन:** १९६१ मध्ये, त्यांनी लिहिलेले अंगिका भाषेतील पहिले एकांकिका नाटक **"किसान क॑ जगाबऽ"** (शेतकऱ्याला जागे करा) प्रकाशित झाले. हे **आधुनिक अंगिका भाषेतील पहिले प्रकाशित पुस्तक** मानले जाते.
* ''''अंग भाषा परिषद'**: याच वर्षी ते **'अंग भाषा परिषद'** मध्ये **प्रचार मंत्री** म्हणून सामील झाले आणि त्यांनी अंगिका भाषा चळवळीच्या प्रवासाला एक नवी दिशा दिली.
* **सरकारी प्रकाशन:** १९६३ मध्ये प्रकाशित झालेले त्यांचे दुसरे अंगिका नाटक **"सर्वोदय समाज"** हे **सरकारी विभागाकडून प्रकाशित झालेले पहिले अंगिका पुस्तक''' होते.

### 'अंग माधुरी' चे संपादक 
**डिसेंबर १९७०** मध्ये त्यांनी अंगिका मासिक पत्रिका ''''अंग माधुरी'** चे प्रकाशन आणि संपादन सुरू केले आणि मृत्यूपर्यंत, म्हणजेच तब्बल **४६ वर्षे**, ते अखंडपणे त्याचे संपादक राहिले. हिंदी साहित्यातील इतर महान संपादकांच्या तुलनेत त्यांचे हे कार्य अधिक मोठे मानले जाते.

### सांस्कृतिक कार्य 
ते उत्कृष्ट संघटक आणि चळवळकर्ते होते. पाटणामध्ये **'जाह्नवी अंगिका संस्कृती संस्थे'** अंतर्गत ते दरवर्षी **'अंगिका महोत्सव'** (अंगिका उत्सव) आयोजित करत असत. या उत्सवात अंगिका पुस्तकांचे प्रदर्शन भरवण्यासाठी ते अनेकदा पुस्तकांचे जड बॉक्स स्वतः डोक्यावर घेऊन जात असत.

## साहित्यिक योगदान आणि वारसा 
डॉ. पाण्डेय यांनी अंगिका आणि हिंदी भाषेत मिळून एकूण **८० पुस्तके** लिहिली किंवा संपादित केली. त्यांच्या कार्याची व्याप्ती मोठी होती, ज्यात नाटक, कविता, कादंबरी, सांस्कृतिक अभ्यास आणि अनुवाद यांचा समावेश आहे.

## विशेषण आणि गौरव 
अंगिका भाषेसाठी केलेल्या अथक सेवेमुळे त्यांना विद्वान आणि लेखकांनी अनेक गौरवपूर्ण उपाधींनी संबोधले, ज्यात:

* **अंगिकाचे भारतेन्दु हरिश्चंद्र**
* **महावीर प्रसाद द्विवेदी**
* **तुळसीदास**
* **शेक्सपीअर**
* **कालिदास**

यांचा समावेश आहे.

## सहकार्य 
त्यांनी **डॉ. अभयकांत चौधरी** यांच्यासोबत मिळून **नऊ पुस्तके''' लिहिली आणि संपादित केली. या ग्रंथांमध्ये अंगिका साहित्य, अलंकार, रस व्यंजन (भाव अभिव्यक्ती), आणि लोकगीतांचा सांस्कृतिक अभ्यास यांसारख्या विषयांवर सखोल संशोधन केले गेले.

## मृत्यू 
डॉ. नरेश पाण्डेय 'चकोर' यांचे निधन **१४ नोव्हेंबर २०१४** रोजी पाटणा येथे झाले. विशेष म्हणजे, ते **राम आणि तुळसीदास संबंधित एका लेखाचे प्रूफरीडिंग** करत असतानाच अनंतात विलीन झाले, जे त्यांच्या साहित्य सेवा आणि **राम-भक्ती** (रामभक्ती) या दोन्हीवरील तीव्र श्रद्धेचे प्रतीक होते.

## निवडक ग्रंथसंपदा 
* **नाटक/एकांकिका:** *किसान क॑ जगाबऽ*, *एक शाख : दो फूल* (हिंदी), *सर्वोदय समाज*, *श्री राम जन्मोत्सव* (गीति-नाट्य).
* **काव्य/महाकाव्य:** *भोरकऽ लाली*, *ययाति*, *किसान: देशऽ के शान*, *सावन सलोनी* (हिंदी).
* **कादंबरी/कथा:** *विशाखा* (लघु कादंबरी), *एब्लिन* (हिंदी कादंबरी), *तिलका सुन्दरी डार-डार*.
* **सांस्कृतिक/संशोधन:** *अंगिका साहित्य का इतिहास* (सह-लेखन), *अंगिका आन्दोलन का इतिहास*, *अंगिका लोकगीतों का सांस्कृतिक अध्ययन*.
* **अनुवाद:** *अंगिका गीता*, *रघुवंशम्* (अनुवाद).

## संदर्भ 
वर्ग:अंगिका लेखक
वर्ग:बिहारचे व्यक्ती
वर्ग:इ.स. १९३८ मधील जन्म
वर्ग:इ.स. २०१५ मधील मृत्यू