पिंकी विराणी

**पिंकी विराणी** (जन्म: ३० जानेवारी १९५९) या एक भारतीय लेखिका, पत्रकार आणि मानवाधिकार कार्यकर्त्या आहेत. त्यांनी 'वन्स वॉज बॉम्बे', 'अरुणाज स्टोरी', 'बिटर चॉकलेट: चाइल्ड सेक्सुअल अब्युज इन इंडिया' (ज्याला राष्ट्रीय पुरस्कार मिळाला आहे) आणि 'डेफ हेवन' ही पुस्तके लिहिली आहेत. त्यांचे पाचवे पुस्तक 'पॉलिटिक्स ऑफ द वूम्ब – द पेरिल्स ऑफ आयव्हीएफ, सरोगसी अँड मॉडिफाईड बेबीज' या नावाने प्रसिद्ध आहे.

## बालपण आणि शिक्षण 
विराणी यांचा जन्म ३० जानेवारी १९५९ रोजी मुंबई येथे एका गुजराती मुस्लिम कुटुंबात झाला. त्यांचे वडील दुकानदार होते आणि आई शिक्षिका होती. त्यांचे शालेय शिक्षण मुंबई, पुणे आणि मुसोरी येथे झाले. कोलंबिया विद्यापीठात पत्रकारितेचे शिक्षण घेण्यासाठी त्यांनी आगा खान फाउंडेशनची शिष्यवृत्ती मिळवली होती. त्यांनी 'द संडे टाइम्स' मध्ये उमेदवारी केली, जिथे त्यांनी ब्रिटनमधील वांशिक दंगलींवर सविस्तर वृत्तांकन केले होते.

## कारकीर्द 
विराणी यांनी वयाच्या १८ व्या वर्षी टायपिस्ट म्हणून कामाला सुरुवात केली. भारतात परतल्यानंतर त्यांनी वार्ताहर म्हणून काम केले आणि त्यानंतर त्या सायंकाळच्या दैनिकाच्या भारताच्या पहिल्या महिला संपादक बनल्या.
विराणी यांनी एक काल्पनिक आणि चार माहितीपर पुस्तके लिहिली आहेत. त्यांचे पहिले पुस्तक 'अरुणाज स्टोरी-१९९८' हे अरुणा शानबाग यांच्या जीवनावर आधारित आहे. अरुणा शानबाग या के.ई.एम. रुग्णालयात २५ वर्षांच्या परिचारिका होत्या, ज्यांच्यावर नोव्हेंबर १९७३ मध्ये लैंगिक अत्याचार आणि गळा दाबून हल्ला करण्यात आला होता. या हल्ल्यामुळे शानबाग २०१५ मध्ये त्यांच्या मृत्यूइतपत ४२ वर्षे 'पर्झिस्टंट वनस्पती अवस्था' (शुद्धीवर नसलेली अवस्था) मध्ये होत्या. या पुस्तकावर आधारित 'पॅसिव्ह यूथनेशिया: कहाणी करुणा की' नावाचा ५२ मिनिटांचा माहितीपट 'पीएसबीटी'ने  तयार केला आहे. नाट्य दिग्दर्शक अरविंद गौर यांनी याचे रूपांतर 'अरुणाज स्टोरी' या एकल नाटकात केले, ज्याचा प्रयोग ल्युशिन दुबे यांनी केला होता. २००२ मध्ये विनय आपटे यांनी या पुस्तकावर आधारित 'कथा अरुणाची' हे मराठी नाटक दिग्दर्शित केले, ज्यामध्ये चिन्मयी सुमीत यांनी अरुणा शानबाग यांची आणि अभय राणे यांनी वाल्मिकी यांची भूमिका साकारली होती.
त्यांचे दुसरे पुस्तक 'वन्स वॉज बॉम्बे' मध्ये तीन कादंबरिका आणि चार लघुकथा आहेत. हे पुस्तक एकेकाळी अस्तित्वात असलेल्या मुंबई शहराच्या "ऱ्हासावर" भाष्य करते आणि कशा प्रकारे राजकारणी, अंडरवर्ल्ड, डॉन, माफिया, टोळीयुद्ध आणि जातीय भेदांनी शहरावर ताबा मिळवला, याचे चित्रण करते.
विराणींचे तिसरे पुस्तक, 'बिटर चॉकलेट', भारतीय घरांमधील बाल लैंगिक शोषण आणि त्याभोवती असलेली शांतता, कौटुंबिक प्रतिष्ठा आणि नैतिकता यांसारख्या अस्वस्थ करणाऱ्या विषयांचा शोध घेते. त्यांनी देशभर घडलेल्या बाल लैंगिक शोषणाच्या विविध घटनांसोबतच, वयाच्या आठव्या वर्षापर्यंत स्वतःच्या वडिलांच्या भावाकडून झालेल्या शोषणाचा अनुभवही यात मांडला आहे. हे पुस्तक तीन भागांत विभागलेले असून, बाल लैंगिक शोषणाचे गुन्हेगार हे बहुधा बाहेरचे नसून कुटुंबातील ओळखीचेच लोक असतात, यावर प्रकाश टाकते. या पुस्तकावर आधारित एकल नाटकाचे लेखन-दिग्दर्शन अरविंद गौर यांनी केले आणि ल्युशिन दुबे यांनी ते सादर केले. २००८ पर्यंत 'बिटर चॉकलेट'च्या ३०,००० हून अधिक प्रती विकल्या गेल्या होत्या आणि ११ वेळा पुनर्मुद्रण झाले होते. याचे मराठी आणि हिंदी भाषेतही भाषांतर झाले आहे.
त्यांचे चौथे पुस्तक 'डेफ हेवन' (Deaf Heaven - २००९) हा त्यांचा कल्पित साहित्यातील (Fiction) एकमेव प्रयत्न आहे. हे भारतातील पहिले "सेल नोव्हेल" होते, जे तीन महिन्यांच्या कालावधीत ९० संदेशांद्वारे वाचकांपर्यंत पोहोचवले गेले होते. हार्पर कॉलिन्स (Harper Collins) द्वारे प्रकाशित हे पुस्तक भारतात सूर्यग्रहण होण्याच्या काही दिवस आधी प्रदर्शित झाले होते.

## अरुणा शानबाग खटला 
२००९ मध्ये, पिंकी विराणी यांनी अरुणा शानबाग यांच्या वतीने भारताच्या सर्वोच्च न्यायालयात एक याचिका दाखल केली. २७ नोव्हेंबर १९७३ रोजी मुंबई येथील के.ई.एम. रुग्णालयात परिचारिका म्हणून कार्यरत असताना एका सफाई कामगाराने अरुणा यांच्यावर लैंगिक अत्याचार केला होता. या हल्ल्यादरम्यान शानबाग यांचा साखळीने गळा आवळण्यात आला होता, ज्यामुळे मेंदूला ऑक्सिजन मिळणे बंद झाले आणि त्या 'व्हेजिटेटिव्ह स्टेट' (शुद्धीवर नसलेली अवस्था) मध्ये गेल्या. या घटनेनंतर त्यांच्यावर के.ई.एम. रुग्णालयात उपचार करण्यात आले आणि २०१५ मध्ये न्यूमोनियाने मृत्यू होईपर्यंत ४२ वर्षे त्यांना फीडिंग ट्यूबद्वारे जिवंत ठेवण्यात आले होते.
विराणी यांनी २००९ च्या याचिकेत असा युक्तिवाद केला होता की, "अरुणा यांचे अशा प्रकारे जिवंत राहणे हे त्यांच्या सन्मानाने जगण्याच्या अधिकाराचे उल्लंघन आहे". सर्वोच्च न्यायालयाने ७ मार्च २०११ रोजी यावर आपला निर्णय दिला. न्यायालयाने अरुणा यांची जीवनरक्षक प्रणाली  काढून घेण्याची विनंती फेटाळून लावली, परंतु भारतात 'पॅसिव्ह यूथनेशिया' (निष्क्रिय इच्छामरण) कायदेशीर करण्यासाठी मार्गदर्शक तत्त्वे जारी केली. तसेच, सर्वोच्च न्यायालयाने विराणी यांना शानबाग यांची 'नेक्स्ट फ्रेंड' (जवळची व्यक्ती/मित्र) म्हणून मान्यता देण्यास नकार दिला; विराणी यांनी याचिका दाखल करण्यासाठी याच संज्ञेचा वापर केला होता.

## वैयक्तिक जीवन 
त्यांनी पत्रकार आणि 'ॲक्सिडेंटल इंडिया' या पुस्तकाचे लेखक शंकर अय्यर यांच्याशी विवाह केला आहे.

## ग्रंथसूची 
* 'अरुणाज स्टोरी: द ट्रू अकाउंट ऑफ अ रेप अँड इट्स आफ्टरमॅथ'. वायकिंग, १९९८.
* 'बिटर चॉकलेट: चाइल्ड सेक्सुअल अब्युज इन इंडिया', पेंग्विन बुक्स, २०००.
* 
* 'डेफ हेवन', हार्पर कॉलिन्स पब्लिशर्स इंडिया, २००९. .
* 'पॉलिटिक्स ऑफ द वूम्ब — द पेरिल्स ऑफ आयव्हीएफ, सरोगसी अँड मॉडिफाईड बेबीज', पेंग्विन रँडम हाऊस, २०१६. 

## संदर्भ 
वर्ग:भारतीय महिला पत्रकार
वर्ग:इ.स. १९५९ मधील जन्म
वर्ग:भारतीय महिला गैर-काल्पनिक लेखक
वर्ग:भारतीय महिला कार्यकर्त्या
वर्ग:गुजराती व्यक्ती
वर्ग:भारतीय राजकीय लेखक
वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय नॉन-फिक्शन लेखक
वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय लेखिका
वर्ग:भारतीय राजकीय लेखिका
वर्ग:२१व्या शतकातील भारतीय लेखिका
वर्ग:२१व्या शतकातील भारतीय लेखक
वर्ग:महाराष्ट्रातील लेखिका
वर्ग:महाराष्ट्रातील कार्यकर्ते