वेद

मानवाला उमगलेले अत्युच्च आध्यात्मिक ज्ञान म्हणजे वेद अशी जागतिक मान्यता त्यांना आहे. जे जगात नाही ते वेदांमध्ये आहे असे म्हणतात. **वेद** हे भारतीय धर्माचे व संस्कृतीचे मूलाधार ग्रंथ आहेत. वेदान्त, पुराणे, तंत्रविद्या, सहा दर्शने इत्यादी सर्व हिंदू तत्त्वज्ञान प्रणालींचा उगम वेदांपासून आहे. 

'मन्त्रब्राह्मणयोर्वेदनामधेयम्' अशी वेदाची व्याख्या करता येईल. जगातील पहिले साहित्य वेद. वेद हे मानवसृष्टीच्या आधी परमेश्वराने मानवाच्या कल्याणासाठी निर्माण केले आणि म्हणूनच ते अनादी आहेत अशी वैदिकांची धारणा आहे. 

वेद हे बीसीईच्या दुसऱ्या सहस्राब्दीपासून विस्तृत स्मृती तंत्राच्या मदतीने मौखिकरित्या प्रसारित केले गेले आहेत. वेदांचा सर्वात जुना भाग असलेले मंत्र, आधुनिक युगात शब्दार्थाऐवजी त्यांच्या ध्वनीविज्ञानासाठी पाठवले जातात आणि ते ज्या स्वरूपांचा संदर्भ घेतात त्यापूर्वी ते "सृष्टीचे आदिम लय" मानले जातात. त्यांचे पठण केल्याने ब्रह्मांड पुन्हा निर्माण होते, "त्यांच्या पायावर सृष्टीच्या रूपांना सजीव करून आणि पोषण देऊन."  

विविध भारतीय तत्त्वज्ञाने आणि हिंदू संप्रदायांनी वेदांवर वेगवेगळी भूमिका घेतली आहे. वेदांचे महत्त्व किंवा प्राथमिक अधिकार मान्य करणाऱ्या भारतीय तत्त्वज्ञानाच्या शाळांमध्ये विशेषतः हिंदू तत्त्वज्ञानाचा समावेश होतो आणि सहा "ऑर्थोडॉक्स" (आस्तिक) शाळा म्हणून त्यांचे वर्गीकरण केले जाते. तथापि, चार्वाक, अजीविका, बौद्ध आणि जैन धर्म यांसारख्या श्रमण परंपरा, ज्यांनी वेदांना अधिकृत मानले नाही, त्यांना "हेटेरोडोक्स" किंवा "नॉन-ऑर्थोडॉक्स" (नास्तिक) शाळा म्हणून संबोधले जाते. वेदांमध्ये पूर्ण परमात्म्याची महिमा आणि मोक्ष प्राप्तीचे खरे पूजा मंत्र देखील आहेत। वेदांमध्ये भगवंत एकच आहे कविर्देव अर्थात कबीर साहेब जी त्यांच्या महिमेचे वर्णन केले आहे.

चारही पवित्र वेद ईश्वराचे संविधान आहेत. याशिवाय, वेदांमध्ये पूर्ण परमात्म्याबद्दल विस्तृत माहिती दिली आहे, परंतु ते हे सांगत नाहीत की आपल्याला पूर्ण परमात्म्याची पूजा कशी करावी किंवा आपण पूर्ण मोक्ष कसा प्राप्त करू शकतो. ही माहिती तत्वदर्शी संत देतात.

## वेद 
ऋग्वेद,यजुर्वेद,सामवेद आणि अथर्ववेद यांना वेद अथवा संहिता असे म्हणले जाते. या वेदांचे संहिता, आरण्यके, ब्राह्मणे आणि उपनिषदे असे चार उपविभाग आहेत. यापैकी उपनिषदे ही वेदांच्या शेवटी येतात म्हणून त्यांना 'वेदान्त' असे म्हणले जाते. वेदांना श्रुती असे म्हणतात. 

प्रत्येक वेदाचे चार प्रमुख मजकूर प्रकारांमध्ये वर्गीकरण करण्यात आले आहे - संहिता (मंत्र आणि आशीर्वाद), आरण्यक (विधी, नवजात बाळाचे विधी, वय, विवाह, निवृत्ती आणि अंत्यसंस्कार, यज्ञ आणि प्रतीकात्मक यज्ञ यासारख्या विधींवरील मजकूर) , ब्राह्मण (विधी, समारंभ आणि यज्ञ यावर भाष्य), आणि उपनिषदे (ध्यान, तत्त्वज्ञान आणि आध्यात्मिक ज्ञानावर चर्चा करणारा मजकूर). उपासना (लहान विधी उपासनेशी संबंधित विभाग) काही विद्वान पाचवा भाग मानतात. विट्झेल नोंदवतात की या प्राचीन ग्रंथांमध्ये वर्णन केलेले विधी, संस्कार आणि समारंभ मोठ्या प्रमाणात भारतीय उपखंड, पर्शिया आणि युरोपीय क्षेत्रामध्ये पाळल्या जाणाऱ्या इंडो-युरोपियन विवाह विधींची पुनर्रचना करतात आणि काही अधिक तपशील वैदिक युगात आढळतात.  

ऋग्वेदाची फक्त एक आवृत्ती आधुनिक युगात टिकून राहिली आहे. सामवेद आणि अथर्ववेदाच्या अनेक भिन्न आवृत्त्या ज्ञात आहेत आणि यजुर्वेदाच्या अनेक भिन्न आवृत्त्या दक्षिण आशियातील विविध भागांमध्ये आढळून आल्या आहेत.

### ऋग्वेद 
ऋग्वेद हा यातील मूळ ग्रंथ मानला जातो. तो काव्यरूप आहे. अनेक ॠचा ज्यात आहेत तो ऋग्वेद होय. ऋचा म्हणजे स्तुती करण्यासाठी रचलेले पद्य. अनेक ऋचा एकत्र गुंफून एखाद्या देवतेची स्तुती करण्यासाठी तयार केलेल्या काव्याला **सूक्त** असे म्हणतात. ऋग्वेद संहितेमध्ये विविध देवतांची स्तुती करणारी सूक्त आहेत.

### यजुर्वेद 
यजुर्वेद संहितेमध्ये यज्ञात म्हणले जाणारे मंत्र आहेत. यज्ञविधी मध्ये कोणत्या मंत्राचे पठण केव्हा आणि कसे करावे याचे मार्गदर्शन या संहितेमध्ये केलेले आहे. त्यात असणारे मंत्र आणि गद्यात दिलेले त्याचे स्पष्टीकरण अशी या संहितेची रचना आहे. 

### सामवेद 
यज्ञ विधीच्या वेळी तालासुरात मंत्र गायन केले जात असे ते गायन कसे करावे याचे मार्गदर्शन साम वेदामध्ये आहे. भारतीय संगीताच्या निर्मितीमध्ये सामवेद याचा मोठा वाटा आहे. 

### अथर्ववेद 
अथर्ववेदाच्या संहितेला अथर्व ऋषींचे नाव देण्यात आले. अथर्व वेदांमध्ये दैनंदिन जीवनातील अनेक गोष्टींना महत्त्व दिलेले आढळते. आयुष्यात येणाऱ्या संकटावर तसेच दुःखांवर कशा पद्धतीने उपाय करायचे हे त्यामध्ये सांगितले आहेत. तसेच अनेक औषधी वनस्पतींची माहिती त्यात दिलेली आहे. राजाने राज्य कसे करावे याचेही मार्गदर्शन त्यामध्ये केलेले आहे.   

## वेदांचे उपविभाग 
या वेदांचे संहिता, आरण्यके, ब्राह्मणे आणि उपनिषदे असे चार उपविभाग आहेत. 

### आरण्यके 
आरण्यक म्हणजे अरण्यात जाऊन एकाग्रचित्ताने केलेली चिंतने.

वेदानंतर ब्राह्मण आणि उपनिषदांचा काल आला. या कालात वेद, त्यातील कर्मकांड, यज्ञयाग, विधिविधान यांच्या गर्दीतून आध्यात्मिक विचार आणि अनुभूतींचा शोध घेण्याची प्रक्रिया जोमाने सुरू झाली. या प्रक्रियेचे दोन परस्परपूरक भाग होते. एक म्हणजे बाह्यरचना सांभाळण्याचा आणि दुसरा म्हणजे वेदांचे अंतरंग उलगडण्याचा. पहिला भाग ब्राह्मण ग्रंथांनी केला आणि दुसरा भाग उपनिषदांनी केला. तर वेदांमध्ये काही देवतांचा सुद्धा उल्लेख येतो. उदा. इला, सरस्वती आणि सरमा या वैदिक देवता म्हणजे अंतःस्फूर्त ज्ञानाची प्रतीके आहेत. 

## वेदांमधील संज्ञा 
वेदांचा अर्थ कळण्याच्या दृष्टीने त्यातील विविध पारिभाषिक शब्दांचा नेमका अर्थ माहित असणे आवश्यक असते. 

पाहा: वेदांमधील संज्ञा

## वेदांमधील कथा 
वेदांमध्ये ज्या कथा येतात त्यांना प्रतीकात्मक आध्यात्मिक अर्थ आहे. 

पाहा: वेदांमधील कथा

## वेदांचे रक्षण व अध्ययन
व्यासांनी वेदांचे प्रवर्तन केले व त्यांच्या शिष्यांनी वेदांचे ग्रहण करून त्यांची परंपरा पुढे चालू ठेवली.हे सर्व शिष्य ज्ञानोपासक होते. वेदांचे अध्ययन करणे, त्यांचे अध्यापन करणे व वेदांचे संरक्षण करणे हे त्यांचे जीवित कार्य होते. मूळच्या वेदमंत्रांमध्ये कोणत्याही प्रकारचा बदल होऊ नये यासाठी प्राचीन ऋषींनी अनेक कॢप्त्या योजल्या आहेत.
हे वेदमंत्र सस्वर असे टिकावेत यासाठी आणखी एक युक्ती प्राचीन आर्यांनी योजिली आणि ती म्हणजे वेदांच्या विकृती तयार करणे ही होय...

## वेदांचे स्वरूप
वेदांमध्ये अग्नी, इंद्र, वरुण, उषा,मरुत अशा विविध देवतांची स्तुतीपर सूक्ते आहेत. वैदिक ऋषींनी निसर्गातील वेगवेगळ्या शक्तींना उद्देशून रचलेली ही स्तोत्रेच आहेत. वैदिक काळातील कुटुंब व्यवस्था, लोकजीवन, संस्कृती, आश्रम व्यवस्था, शिक्षण पद्धती ,राष्ट्र दर्शन ,तत्त्वज्ञान विषयक संकल्पना अशा विविध मुद्द्यांची माहिती आपल्याला वेदांमध्ये अभ्यासायला मिळते.

## इतर दृष्टिकोनांच्या दृष्टिकोनातून वेद 
वेदांच्या अनेक शब्दांचे आकलन करणे सोपे नाही. वेदांचा वास्तविक अर्थ समजण्यासाठी त्यांच्या आंतर्गत वेदांगांची रचना केली गेली. कारण यामध्ये वर्णन केलेले अर्थ समजणे शक्य नाही. सर्वाधिक विवाद-वार्ता ईश्वराच्या स्वरूपावर, म्हणजेच एकच देव किंवा अनेक देव यांवर झाली आहे. वेदांचा वास्तविक अर्थ तोच समजू शकतो जो वेदांग- शिक्षा, कल्प, व्याकरण, निरुक्त, छंद आणि ज्योतिष यांचा ज्ञाता आहे. युरोपमधील संस्कृत विद्वानांची व्याख्या हिंद-आर्य जातीच्या सिद्धांताने प्रेरित होती. प्राचीन काळातही त्यांच्या सत्तेला आव्हान देऊन असे अनेक मत प्रकट झाले ज्यांना आजही धार्मिक मत म्हणतात, पण अनेक रूपांमध्ये वेगवेगळे आहेत. यांचे मुख्य अंतर खाली स्पष्ट केले आहे. ज्यांची अविच्छिन्न परंपरा वेद, शाखा आणि कल्पसूत्रांद्वारे निर्देशित होते आणि एक अद्वितीय ब्रह्मतत्त्वाला ईश्वर मानून कोणत्याही एक देववादात न अडकता वेदवादात रमण करतात ते वैदिक सनातन वर्णाश्रम धर्माचे अनुयायी आहेत, तेच वेदांना सर्वोच्च मानतात. याशिवाय वेगळे विचार ठेवणारे आणि वेगळे देव मानणारे काही संप्रदाय आहेत:

**-जैन:** यांना मूर्तीपूजेचे प्रवर्तक मानले जाते. हे वेदांना श्रेष्ठ मानत नाहीत पण अहिंसा मार्गावर जोर देतात.

**-बौद्ध:** या मतामध्ये महात्मा बुद्ध यांनी प्रवर्तित केलेले ध्यान आणि तृष्णा यांना दुःखाचे कारण मानले आहे. वेदांमध्ये लिहिलेल्या ध्यानाच्या महत्त्वाला ते मान्यता देतात, परंतु ईश्वराच्या सत्ता मानण्यापासून नास्तिक आहेत. हे देखील वेद मानत नाहीत.

**-शैव:** वेदांमध्ये वर्णन केलेल्या रुद्राच्या रूप शिवाला सर्वोपरि मानणारे. स्वतःला वैदिक धर्म मानणारे शिवाला एकमेव ईश्वराचे कल्याणकारी रूप मानतात, परंतु शैव लोक शंकर देवाच्या रूपाला (ज्यात नंदी बैल, जटा, बाघांबर इत्यादी आहेत) विश्वाचा कर्ता मानतात.

**-वैष्णव****:** विष्णू आणि त्यांच्या अवतारांना ईश्वर मानणारे. वैदिक ग्रंथांपेक्षा आपला आगम मत सर्वोच्च मानतात. विष्णूला एकच ईश्वर मानतात आणि ज्याच्या अनुसार सर्वत्र व्याप्त असलेला ईश्वर विष्णू म्हणवला जातो.

**-शाक्त****:** स्वतःला वेदोक्त मानतात परंतु पूर्वोक्त शैव, वैष्णवापेक्षा श्रेष्ठ समजतात. महाकाली, महालक्ष्मी आणि महासरस्वतीच्या रूपात नवकोटी दुर्गाला इष्टदेवता मानतात. त्या सृष्टिकारिणी आहेत असे मानतात.

**-सौर****:** जगतसाक्षी सूर्याला आणि त्यांच्या विविध अवतारांना ईश्वर मानतात. ते स्थावर आणि जंगम यांच्या आत्मा सूर्यच आहे असे मानतात.

**-गाणपत्य****:** गणेशाला ईश्वर मानतात. साक्षात शिवादी देवांनीही त्यांच्या उपासनेने सिद्धी प्राप्त केली आहे, असे मानतात.

**-सिख****:** यांचा विश्वास एकमेव ईश्वरावर आहे, पण वेदांना ईश्वराची वाणी मानत नाहीत.

**-आर्य समाज****:** हे निराकार ईश्वराचे उपासक आहेत. हे वेदांना ईश्वरीय ज्ञान मानतात. हे मानतात की वेद आदि सृष्टीत अग्नि, वायु, आदित्य आणि अङ्गिरा इत्यादी ऋषींच्या अंतःस्थानी उत्पन्न झाले आहेत. वेदांना अंतिम प्रमाण मानतात. आणि वेदांच्या नंतर जी पुराणे वगैरे रचली गेली ती वेदविरुद्ध मानून अस्वीकार करतात. रामायण आणि महाभारताच्या इतिहासाला मान्यता देतात. या समाजाचे संस्थापक महर्षि दयानंद आहेत ज्यांनी वेदांकडे परत जाण्याचा संदेश दिला. हे अर्वाचीन वैदिक आहेत.

**-यज्ञ****:** यज्ञाच्या वर्तमान रूपाच्या महत्त्वाबद्दल अनेक विद्वान, मत आणि भाष्यकारांमध्ये विरोधाभास आहे. यज्ञामध्ये अग्नीचा प्रयोग प्राचीन पारशी पूजन पद्धतीसारखा असणे आणि हवनाच्या अत्यधिक महत्तेबद्दल विद्वानांमध्ये रस आहे.

**-देवता****:** देव शब्दाबद्दलच अनेक विद्वानांमध्ये असहमती आहे. वेदोक्त निर्गुण- निराकार आणि सगुण- साकार यांमध्ये, साकार रूपाला मानणाऱ्या अनेक मतांमध्ये (जसे शैव, वैष्णव आणि शाक्त सौर गणपत, कौमार) याला महामानवाच्या रूपात विशिष्ट शक्ती प्राप्त साकार चरित्र समजतात आणि त्यांची मूर्ती रूपात पूजा करतात तर इतर अनेक त्यांना ईश्वर (ब्रह्म, सत्य) चेच नाव मानतात. परोपकार (भला) करणाऱ्या वस्तू (जसे नदी, सूर्य), विद्वान आणि मार्गदर्शन करणारे मंत्र यांना देव म्हटले जाते. उदाहरणार्थ अग्नि शब्दाचा अर्थ आग न समजता सर्वात पुढे म्हणजेच प्रथम म्हणजे परमेश्वर समजतात. देवता शब्दाचा अर्थ दिव्य, म्हणजे परमेश्वर (निराकार, ब्रह्म) च्या शक्तीने पूर्ण मानला जातो - जसे पृथ्वी आदि. या मतात महादेव, देवांचे अधिपती असल्यामुळे त्यांना ईश्वर म्हणतात. याच प्रकारे सर्वत्र व्यापक ईश्वर विष्णू आणि सत्य असल्यामुळे ब्रह्मा म्हणतात. या प्रकारे ब्रह्मा, विष्णू आणि महादेव कोणत्याही चरित्राचे नाव नाही तर ईश्वराचेच नाव आहे. व्याकरण आणि निरुक्त यांच्या आधारावरच वैदिक आणि लौकिक शब्दांचे अर्थ निर्धारण केले जाते. त्याशिवाय अर्थाचा अनर्थ होतो. याचप्रमाणे गणेश (गणपति), प्रजापति, देवी, बुद्ध, लक्ष्मी इत्यादी परमेश्वराचेच नाव आहेत. वेदादी शास्त्रांमध्ये आलेले विविध एकच परमेश्वर आहेत. उपनिषदांमध्ये म्हटले आहे - एको देव सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा. काही लोक ईश्वराच्या सगुण-निर्गुण स्वरूपावर वाद घालत राहतात. यांमध्ये काही मूर्तिपूजा करतात आणि काही मूर्तिपूजेच्या विरोधात आहेत आणि ईश्वराला एकमेव सत्य, सर्वोपरि मानतात.

-**अश्वमेध****:** राजा न्यायपूर्वक आपल्या प्रजेला पालन करतो तेव्हा त्याला अश्वमेध यज्ञ म्हणतात. अनेक विद्वान मानतात की मेध शब्दात अध्वरं चा उपयोग झाला आहे ज्याचा अर्थ अहिंसा आहे. त्यामुळे मेध चा अर्थ काहीतरी वेगळा राहिला असावा. त्याचप्रमाणे अश्व शब्दाचा अर्थ घोडा न राहता शक्ती राहिला असावा. श्रीराम शर्मा आचार्य कृत भाष्यांनुसार अश्व शब्दाचा अर्थ शक्ती आणि गौ शब्दाचा अर्थ पोषण आहे. त्यामुळे अश्वमेध चा अर्थ घोड्याच्या बलिपेक्षा वेगळा वाटतो.

## आधुनिक काळातही अभ्यासाची गरज 
खऱ्या अर्थाने वेदांचे रक्षण करायचे असेल तर वेदांतील ऋचांचाचा उच्चार योग्य माणसाने, योग्य वेळी व योग्य परिस्थितीत केल्याने त्यातील खरा अर्थ प्रकट होतो, असे सांगितले जाते. गुरू शिष्य परंपरेने चालत आलेले हे ज्ञान आजवर सांभाळले गेले आहे.

----
वेदांशी निगडित असे -

* व्यास
* वेदान्त (उपनिषदे, वगैरे)

## वेदांचे भाष्यकार
* सायणाचार्य  - वेदांवरील कर्मकांड-प्रधान भाष्य
* यास्काचार्य -  निरुक्त व वेदांगाच्या मदतीने भाष्य 
* लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक - आर्टिक्ट होम ऑफ द वेदाज या ग्रंथामध्ये टिळकांनी उषा आणि गायी या संकल्पनांचा नव्याने विचार केला आहे. 
* टी.परमशिव अय्यर - अहि, वृत्र आणि सप्तनद्यांची मुक्ती या वैदिक कथेवर नवीन प्रकाश टाकला आहे.

## टीका
हिंदू धर्माचे अनेक विश्लेषक असा दावा करतात की हिंदू धर्म सर्व समकालीन धर्मांचे घटक स्वीकारतो आणि हिंदू धर्मातील वैदिक पुराणांसह अनेक धर्मग्रंथांमध्ये बौद्ध, जैन आणि शीख धर्माचे घटक आहेत आणि ग्रीक आणि झोरोस्ट्रियन धर्मातील महत्त्वपूर्ण घटकांनी दत्तक घेतलेले आहे. अवेस्ताः आहूरा ते असुर, देयब ते देवा, अहुरा ते मजदा ते एकेश्वरवाद, वरुण, विष्णू व गरुड, अग्निपूजा, सोम ते होम असे सोम, स्वर्ग ते सुधा, यासना ते योजना किंवा भजन, नरियसंघ ते नरसंघ (ज्याचे बरेच लोक म्हणतात) इस्लामिक प्रेषित मुहम्मद यांचे भविष्यवाणी), इंद्र ते इंद्र पर्यंत, गंडरेवापासून गंधर्व, वज्र, वायु, मंत्र, याम, आहुती, हुमाता ते सुमती इ.

## वेदांविषयी मराठी पुस्तके
* अनोखा परिचय ऋग्वेद आणि उपनिषदांचा (रघुनाथ जोशी)
* ऋग्वेद शांतिसूक्त (वेदरत्न केशवशास्त्री जोगळेकर)
* ऋग्वेदसार - अनुवादासह (मूळ हिंदी, ऋग्वेद-सारः (विनोबा भावे, मराठी अनुवाद - अच्युत देशपांडे)
* ऋग्वेदाची ओळख (गुंडोपंत हरिभक्त)
* ऋग्वेदाचे प्राचीनत्व (ज्ञानेश्वर कुलकर्णी)
* ऋग्वेदीय सूक्तानि (सार्थ - संक्षिप्त- सस्वर; स्वामी विपाशानंद)
* चार वेद (विद्यावाचस्पती शंकर वासुदेव अभ्यंकर)
* वेदांची ओळख: परंपरा आणि नवा दृष्टिकोन (डॉ. प्रमोद पाठक)  
* वेदामृत (विनोबा भावे)
* वेद-रहस्य - मूळ लेखक योगी श्रीअरविंद, अनुवाद - ना.स.पाठक, १९९०, श्रीअरविंद आश्रम ट्रस्ट, ISBN 81-7058-178-8
* वेद-रहस्य - मूळ लेखक योगी श्रीअरविंद, अनुवाद - स्वर्णलता भिशीकर, २०२३, श्रीअरविंद आश्रम

## संदर्भ 
वर्ग:वेद
वर्ग:हिंदू धर्म
वर्ग:वैदिक साहित्य
वर्ग:हिंदू ग्रंथ
वर्ग:प्राचीन इराणी धर्माचे स्रोत
वर्ग:संस्कृत ग्रंथ