open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
गिरीजा देवी

**गिरिजादेवी** (जन्म : ८ मे, इ.स. १९२९; मृत्यू :कलकत्ता, २४ ऑक्टोबर २०१७)  ह्या बनारस घराण्याचा वारसा चालविणाऱ्या हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीत गायिका होत्या.. त्या शास्त्रीय व उपशास्त्रीय संगीत गायनासाठी, तसेच ठुमरीला अधिक समृद्ध स्थान देण्यासाठी विशेष ओळखल्या जात. 

## पूर्वायुष्य
गिरिजादेवींचा जन्म इ.स. १९२९ मध्ये भारतात वाराणसी येथे झाला. त्यांचे वडील रामदेव राय जमीनदार असून उत्तम हार्मोनियम वादक होते. त्यांच्याकडून गिरिजादेवींनी गाण्याचे प्राथमिक धडे घेतले. वयाच्या पाचव्या वर्षापासून गायक व सारंगी वादक सर्जूप्रसाद मिश्रा यांच्याकडून त्या ख्याल व टप्पा शिकल्या. श्रीचंद मिश्रा यांच्या मार्गदर्शनाखाली आपले संगीत शिक्षण त्यांनी  चालू असतानाच त्यांनी वयाच्या नवव्या वर्षी 'याद रहें' या हिंदी चित्रपटात भूमिका केली.  

## सांगीतिक कारकीर्द
गिरिजादेवींनी इ.स. १९४९ मध्ये अलाहाबाद आकाशवाणी केंद्रावर आपला पहिला संगीत कार्यक्रम केला. त्यांनी अशा प्रकारे बाहेरचे कार्यक्रम करण्यास त्यांच्या आई व आजीचा विरोध होता. तेव्हाच्या समजुतीनुसार उच्चवर्गीय स्त्रिया गाण्याचे सार्वजनिक कार्यक्रम करत नसत. गिरिजादेवींनी त्या कोणतेही खासगी संगीत कार्यक्रम करणार नाहीत हे मान्य केले. इ.स. १९५१ मध्ये बिहार प्रांतात त्यांनी आपला पहिला खुला संगीत कार्यक्रम सादर केला. इ.स. १९६० पर्यंत त्या आपले गुरू श्री चंद मिश्रा यांच्याकडे शिकत होत्या. इ.स. १९८० च्या दरम्यान त्यांनी कलकत्त्याच्या आय. टी. सी. संगीत संशोधन संस्थेत तर इ.स. १९९० च्या दरम्यान बनारस हिंदू विद्यापीठात अध्यापनाचे कार्य केले. आपला सांगीतिक वारसा जपण्यासाठी  संगीत अध्यापन करून अनेक नवीन विद्यार्थ्यांना तयार करताना गिरिजादेवींनी इ.स. २००९ पर्यंत आपले संगीत दौरे चालू ठेवले होते.  

गिरिजादेवी बनारस घराण्याच्या परंपरेत गात आणि त्या परंपरेतील पूरबी अंग शैलीच्या ठुमरीचे सादरीकरण करत. कजरी, चैता, चैती, घाटो, होरी, ख्याल गायकी, टप्पा, लोकसंगीत अशा विविधांगी शास्त्रीय व उपशास्त्रीय गायन प्रकारांवर त्यांचे  प्रभुत्व होते.
त्या विलंबित लयीतली, मध्य लयीतली किंवा द्रुत लयीताली अशा सर्वच प्रकारच्या ठुमऱ्या गात. बोल बनाव ठुमरी, बोल बांट ठुमरी याही प्रकारातल्या मुरकी आणि तिरकिट त्या सारख्याच ताकदीने सादर करीत.   

## गिरिजादेवी यांच्या प्रसिद्ध ठुमऱ्या
* कहनावा मानो
* चैत मासे चुनरी रंगायिलो हो राम
* नयन की मत मारो तलवारियॉं
* रस से भरे तोरे नैन
* रात हम देख ली

## सन्मान व पुरस्कार
* इ.स. १९७२ मध्ये पद्मश्री पुरस्कार
* इ.स. १९८९ मध्ये पद्मभूषण पुरस्कार.
* इ.स. १९७७ मध्ये संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार
* इ.स. २०१० मध्ये संगीत नाटक अकादमी फेलोशिप
* इ.स. २०१६ मध्ये पद्मविभूषण पुरस्कार

## बाह्य दुवे 
* गिरिजा देवी @ ऑल म्यूझिक

वर्ग:हिंदुस्तानी गायक
वर्ग:पद्मभूषण पुरस्कारविजेते
वर्ग:इ.स. १९२९ मधील जन्म
वर्ग:इ.स. २०१७ मधील मृत्यू
वर्ग:स्त्री चरित्रलेख
डॅलस ग्रांप्री

**डॅलस ग्रांप्री** ही फॉर्म्युला वन कारशर्यत होती. १९८४मध्ये ही शर्यत फोर्म्युला वन जागतिक विजेतेपदाचा एक भाग होती तर १९८८-९६ मध्ये ही शर्यत अमेरिकन ट्रान्स-ॲम मालिकेचा भाग होती. १९९६नंतर ही शर्यत झालेली नाही.

## सर्किट
### फेयर पार्क
वर्ग:फॉर्म्युला वन ग्रांप्री
वर्ग:डॅलस ग्रांप्री
स्विस ग्रांप्री

**स्विस ग्रांप्री** हा फॉर्म्युला वन स्पर्धेचा एक भाग आहे. यातील कार शर्यती स्वित्झर्लंडमध्ये भरतात.

## सर्किट
### सर्किट ब्रेमगारटेन
### डिजॉन-प्रेनॉइस
वर्ग:फॉर्म्युला वन ग्रांप्री
वर्ग:स्विस ग्रांप्री
बाळकृष्णबुवा इचलकरंजीकर

**पं. बाळकृष्णबुवा इचलकरंजीकर **( इ.स. १८४९ -  - ९ फेब्रुवारी १९२६) हे ख्याल गायकीत पारंगत असे ग्वाल्हेर घराण्याच्या हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीताचे गायक होते. महाराष्ट्रात ख्यालगायनाचे प्रवर्तक म्हणून ओळखले जाणारे गायनाचार्य बाळकृष्णबुवा इचलकरंजीकर हे मिरज, औंध आणि इचलकरंजी येथील राजदरबारात दरबारी राजगायक होते. बाळकृष्णबुवांनी गुरूसेवा करून ज्ञान मिळवले. ग्वाल्हेर हे ठिकाण ख्याल शैलीतील हिंदुस्तानी संगीतासाठी तेव्हा सुप्रसिद्ध होते. 
## कारकीर्द
हस्सूखाँ यांचे शिष्य पं.वासुदेवराव जोशी यांच्याकडे गेले. आधी देवजीबुवा यांच्याकडून त्यांनी शिक्षण घेतले असल्याचे कळल्यावर जोशी यांनी शिकवण्यास नकार दिला. बाळकृष्णबुवा वाराणसी येथे पोचले. तेथे त्यांची पुन्हा वासुदेवराव जोशी यांच्याशी भेट झाली. जोशींचे मत परिवर्तन झाले आणि त्यांनी संगीत शिकवण्याचे मान्य केले. त्यानुसार जोशी यांच्याकडे त्यांनी ख्याल गायकीचे शिक्षण घेतले.[२] बाळकृष्णबुवांनी गुरूसेवा करून ज्ञान मिळवले. ग्वाल्हेर हे ठिकाण ख्याल शैलीतील हिंदुस्तानी संगीतासाठी तेव्हा सुप्रसिद्ध होते.  

१८९६ मध्ये इचलकरंजीचे संस्थानिक नारायणराव बाबासाहेब घोरपडे त्यांना इचलकरंजी येथे घेऊन गेले. त्यांना दरबारी गायकाची नोकरी दिली. येथे त्यांनी तयार केलेल्या शिष्यांमध्ये अण्णाबुवा मिराशी, भाटे बुवा यांचा समावेश होतो. 

## वारसा 
सर्वसामान्य लोकांना शास्त्रीय संगीताची गोडी लावण्यात व त्याचा प्रसार करण्यात त्यांचे शिष्य पलुसकर बुवा यांचे योगदान मोठे आहे. 
## मृत्यू 
 १९२५ मध्ये बाळकृष्णबुवांचे पुत्र अण्णाबुवांचे तरुण वयातच निधन झाले. पुत्रशोकामुळे बाळकृष्णबुवांचे ९ फेब्रुवारी १९२६ रोजी निधन झाले.  

## स्मारक 
त्यांच्या स्मरणार्थ इचलकरंजी येथे पंडीत बाळकृष्ण बुवा स्मृती मंदिर हे स्मारक उभारण्यात आले आहे.

## संदर्भ 
## बाह्य दुवे 
* 
* इचलकरंजीकरांचे दुर्मिळ छायाचित्र 
* गायनाचार्य/भीष्माचार्य बाळकृष्णबुवा इचलकरंजीकर..

वर्ग:इ.स. १८४९ मधील जन्म
वर्ग:इ.स. १९२६ मधील मृत्यू
वर्ग:भारतीय शास्त्रीय गायक
वर्ग:इचलकरंजी
गांधी स्मारक संग्रहालय (मदुराई)

300px|right|thumb|गांधी संग्रहालय, मदुराई

**गांधी स्मारक संग्रहालय** हे तमिळनाडू राज्यामधील मदुराई शहरातील संग्रहालय आहे.

वर्ग:मदुराई
अमिता मलिक

**अमिता मलिक** (जन्म : इ.स. १९२१ -  - २००९) यांचा भारतीय पत्रकारितेतील प्रथम महिला म्हणून उल्लेख केला जातो. त्या ज्येष्ठ आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावरच्या चित्रपट समीक्षक आणि दूरचित्रवाणी माध्यमाच्या समीक्षक होत्या.

१९४४ मध्ये ऑल इंडिया रेडिओच्या लखनौ केंद्रावर आपल्या कारकीर्दीला सुरुवात केली आणि १९४६ मध्ये त्या दिल्ली केंद्रावर आल्या. त्या देशाच्या प्रसारण व पत्रकारिता क्षेत्राच्या केंद्रस्थानी राहिल्या. ‘स्टेट्समन’, टाइम्स ऑफ इंडिया, इंडियन एक्सप्रेस आणि ‘पायोनियर’ मधून त्यांनी सदर लेखन केले. ‘इंडियन एक्सप्रेस’मध्ये ८० च्या दशकात दूरचित्रवाणीवरील त्यांचे ‘साइट अँड साऊंड’ हे सदर प्रसिद्ध होत असे.

ऑल इंडिया रेडिओच्या विकासातल्या विविध टप्प्यांच्या आणि पुढे १९५९ नंतर दूरचित्रवाणीच्याही विकासाच्या त्या साक्षीदार, इतिहासकार होत्या. १९६५ पासून खऱ्या अर्थाने नियमितपणे दूरचित्रवाणीचे प्रक्षेपण सुरू झाले तेव्हा ६७मध्ये अमिता मलिक यांनी दूरचित्रवाणीवर मार्लन ब्रॅन्डो आणि सत्यजित रे यांच्याबरोबर कार्यक्रम सादर केले होते.

## आत्मचरित्र 
* ‘अमिता, नो होल्ड्स बार्ड : अ‍ॅन ऑटोबायोग्राफी’

## संदर्भ 
## बाह्य दुवे 
वर्ग:इ.स. १९२१ मधील जन्म
वर्ग:इ.स. २००९ मधील मृत्यू
वर्ग:समीक्षक
युद्ध प्रवाहांचे

thumb|थॉमस एडीसन
thumb|वेस्टिंगहाउस
thumb|निकोला टेस्ला
इस १८८० च्या दशकाचा उत्तरार्ध हे प्रवाहांच्या युद्धाचे युग ("** वर ऑफ करन्टस **") म्हणून ओळखले जाते. वेस्टिंगहाउस आणि निकोला टेस्ला द्वारा निर्मित आणि पुरस्कृत पात्यावर्ती प्रवाह (एसी करन्ट) द्वारे वीज वितरणाच्या विरोधात थॉमस एडीसन यांनी आपल्या अन्वय प्रवाह (डीसी करन्टस) द्वारे वीज वितरणाच्या सुरू केलेल्या जाहीर प्रचार अभियाना मुळे ते एकमेका समोर विरोधक म्हणून उभे ठाकले.

## पृष्ठभूमि
विद्युत वितरणाच्या सुरुवातीचा काही वर्षात एडीसनचे अन्वय प्रवाह (डीसी करन्टस) हेच अमेरिकेत विद्युत वितरणाचे मानक होते व त्यचे मार्फत मिळणारे एकस्व राजस्व अबाधित राहणे बाबत तो इच्छुक होता. त्या काळात मुख्यतः वापरात असलेल्या उष्णते द्वारे प्रकाश निर्मिती करणाऱ्या दिव्यांसाठी आणि विद्युत मोटारीन साठी अन्वय प्रवाह उत्तम होता.

## विद्युत वितरण 
## युद्ध प्रवाहांचे
## संदर्भ 
#मार्गरेट चेनी, टेस्ला: ' म्यान आउट ऑफ टाईम ' पृष्ठ. क्र २१
#एच. डब्ल्यू ब्रांड,  रेकलेस 'डिकेड'. पृष्ठ. क्र ५०
#थॉमस ह्यूजेस, 'पॉवर ऑफ नैटवर्क्स'. पृष्ठ. क्र १२०
#रिचर्ड मूनसन, 'फ्रॉम एडीसन टू  एडीसन'. पृष्ठ. क्र  २३
## बाह्य दुवे 
*विद्युत गजवध 
*प्रवाहांच्या युद्धाचे युग चित्रफीत

वर्ग:विद्युत अभियांत्रिकी
विद्याधर व्यास

**विद्याधर व्यास** (८ सप्टेंबर, इ.स. १९४४ - हयात) हे हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीत गायक असून पलुसकर बुवांच्या उत्तर भारतीय शास्त्रीय गायन शैलीचे समकालीन प्रतिपादक आहेत. ते ग्वाल्हेर घराण्याचे गायक असून त्यांच्यामागे संगीत महर्षी पं. विष्णू दिगंबर पलुसकर यांसारख्या थोर कलावंतांची परंपरा आहे. 

## पूर्वायुष्य
विद्याधर व्यास यांचा जन्म महाराष्ट्र राज्यात झाला. ते पं. पलुसकरांचे शिष्य पं. नारायण व्यास यांचे सुपुत्र होत. त्यांनी मुंबई विद्यापीठातून समाजशास्त्रातील स्नातकोत्तर पदवी (मास्टर्स) संपन्न केली; तसेच मुंबई येथील अखिल भारतीय गंधर्व महाविद्यालयातून डॉक्टरेट मिळवली. 

## सांगीतिक कारकीर्द
ते अखिल भारतीय आकाशवाणीचे उच्चतम श्रेणीचे कलावंत असून दूरदर्शनवरही त्यांचे अनेक कार्यक्रम झाले आहेत. आपल्या ध्वनिमुद्रिका, संगीत विषयक लेख व संगीत कार्यक्रमांखेरीज ते एक उत्तम अध्यापक आहेत. इ.स. १९७३ मध्ये त्यांची जयपूर येथील शासकीय संगीत महाविद्यालय (राजस्थान संगीत संस्थान) ह्या ठिकाणी मुख्याध्यापक पदी नियुक्ती झाली. इ.स. १९८४ मध्ये मुंबई विद्यापीठात त्यांनी संगीत विभागाचे प्रमुखपद स्वीकारले. इ.स. २००४ च्या फेब्रुवारीत ते उत्तर प्रदेशातील लखनौ येथील भातखंडे संगीत संस्थान विश्व विद्यालयाच्या उपकुलपती पदावर रुजू झाले. इ.स. २००७ मध्ये ऑगस्ट महिन्यात त्यांनी कोलकाता येथील आय. टी. सी. संगीत संशोधन संस्थेच्या संचालक पदाची सूत्रे स्वीकारली. इ.स. २००७ मध्ये व्यासांना संगीत नाटक अकादमी पुरस्काराने गौरवण्यात आले.     

## ध्वनिमुद्रिका
सुनेरी मैने निर्बलके बलराम 

## लेखन
* 'कलर्स ऑफ द नाइट' - लेखक विद्याधर व्यास

## पुरस्कार
* संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार, २००७.

## बाह्य दुवे
* आय. टी. सी. संगीत संशोधन संस्था

वर्ग:हिंदुस्तानी गायक
वर्ग:संगीत नाटक अकादमी पुरस्कारविजेते
वर्ग:इ.स. १९४४ मधील जन्म
युरोफायटर टायफून

**युरोफायटर टायफून** ही विमाने  जर्मनी आणि इंग्लंड यांनी एकत्रितरित्या बनवलेली आहेत.

## इतिहास
हा प्रकल्प सुमारे इ.स. १९७१ नंतर सुरू झाला इ.स. १९९०च्या दशकात जर्मनीकडे पैसे नसल्याने काहीसा रेंगाळला होता. परंतु, पुढे २००२ नंतर ऑस्ट्रिया,  स्पेन व इतर देशांनी या विमानांच्या खरेदीत रस घेतल्याने प्रकल्प परत रुळावर आला. हे विमान अनेक विमान कंपन्यांना एकत्र आणून बनवलेले आहे.  

## स्वरूप
कार्बन फायबर आणि इतर साहित्याद्वारे हे हलके लढाऊ विमान बनवले जाते. नव्या तंत्रज्ञानाने सुसज्ज  कॉकपीट आणि एकापेक्षा अधिक धोक्यांकडे एकावेळी लक्ष पुरवण्याची क्षमता या विमानात आहे.  सुखोई एम के आय जसे हवेतल्या हवेत निरनिराळ्या प्रकारे वळवता येते; तसेच युरोफायटर टायफून विमान हवेमध्ये अतिशय सुळसुळीतपणे हाताळता येते, हा याचा मोठा गूण मानला जातो. तसेच  रडारवरून आपले अस्तित्त्व कमी करण्यासाठी असलेले तंत्रज्ञान हे सुखोईपेक्षाही प्रगत असल्याचा दावा केला जातो.

## जुळणी
## तंत्रज्ञान
## युद्धातील वापर
## खरेदी व पुरवठा
यात अनेक देशांच्या कंपन्या एकत्र झाल्याने त्यांच्याही सुट्या भागांचा प्रश्न निर्माण होऊ शकतो. यातली सगळ्यात जास्त विमाने इंग्लंड आणि जर्मनीकडेच आहेत.  ऑस्ट्रिया,  स्पेन आणि  सौदी अरेबियाने काही विमाने खरेदी केली आहेत.

## भारतासाठी उपयुक्तता
भारतासाठी ही चांगली संधी असण्याची प्रमुख कारणे म्हणजे यातील संशोधन कार्यात सहभागी होण्याचे निमंत्रण आहे. याचा अर्थ आधी संशोधित साहित्य भारताला मिळाले तरी पुढील संशोधनासाठी पैसेही गुंतवावे लागतील. मात्र याच वेळी या विमानांचे उत्पादन भारतात करण्याची युरोफायटर टायफून कंपन्यांची तयारी आहे. त्यामुळे भारतात रोजगार निर्मितीला संधी आहे.

## वैशिष्ट्ये
400px|उजवे
* चालक दल : १ जागा
* लांबी : १५.९६ मी ( ५२.४ फुट)
* पंखांची लांबी : १०.९५ मीटर ( ३५.९ फुट)
* उंची : ५.२८ मी (१७.३ फुट)
* पंखांचे क्षेत्रफ़ळ : ५१.२ चौरस मी( ५५१ चौरस फुट)
* निव्वळ वजन : ११,००० कि.ग्रॅ.
* सर्व भारासहित वजन : १६,००० कि.ग्रॅ.
* कमाल वजन क्षमता : २३,५०० किलो
* आंतरिक इंधन क्षमता : ५,००० कि.ग्रॅ.
* कमाल वेगः
** अति उंचीवर : २,४९५ किमी/तास, माख २
** समुद्रसपाटीजवळ : १,५३० किमी/तास, माख १.२५
* पल्ला : >३,७९० किमी
* प्रभाव क्षेत्र : १,३८९ किमी
* बंदुक : २७ मिमी, १५० गोळ्या
* उडताना समुद्रसपाटीपासुन कमाल उंची : १९,८१२ मी

## अपघात
## हे सुद्धा पहा
* तेजस
* रफल
* चेंग्दु थंडर
* भारतीय हवाई दल

## बाह्य दुवे
* युरोफायटर टायफून अधिकृत आंतरजालीय दुवा (भाषा:इंग्रजी)
* युरोफायटर टायफून ऑस्ट्रियाच्या हवाईदलाकडे (भाषा:ऑस्ट्रियन)
* युरोफायटर टायफून जर्मन हवाईदलाकडे (भाषा:जर्मन)
* युरोफायटर टायफून इंग्लंड हवाई दलात (भाषा:इंग्रजी)
* युरोफायटर टायफून विषयी इंग्लंड हवाई दलाच्या मासिकातील लेख Eurofighter FGR4 (भाषा:इंग्रजी)

* युरोफायटर टायफून अनधिकृत आंतरजालीय दुवा (भाषा:इंग्रजी)

वर्ग:लढाऊ विमाने
वर्ग:युरोपीय बनावटीची लढाऊ विमाने
वर्ग:विमाने
वर्ग:त्रिकोणी पंखांची विमाने
बालगंधर्व (चित्रपट)

**बालगंधर्व** हा इ.स. २०११ साली पडद्यावर झळकलेला, व नितिन चंद्रकांत देसाई याने निर्माण केलेला मराठी चित्रपट आहे. मराठी रंगभूमीवर इ.स.च्या २०व्या शतकात अतिशय लोकप्रिय ठरलेले गायक-अभिनेते नारायण श्रीपाद राजहंस, अर्थात बालगंधर्व यांच्या जीवनावर हा चित्रपट आधारलेला आहे. सुबोध भावे याने या चित्रपटात बालगंधर्वांची मध्यवर्ती भूमिका साकारली आहे. ६ मे, २०११ रोजी हा चित्रपट चित्रपटगृहांत प्रदर्शित करण्यात आला.
:
## कलाकार 
* सुबोध भावे - बालगंधर्व
* सुहास जोशी - नारायणची आई
* किशोर कदम - गणपतराव बोडस
* अविनाश नारकर - बाळासाहेब पंडित
* सागर तळशीकर - नानासाहेब जोगळेकर
* आनंद अभ्यंकर - मामा
* विभावरी देशपांडे - लक्ष्मी (नारायणची पत्नी)
* प्राचिती म्हात्रे - गौहरबाई कर्नाटककी
* अभिजित केळकर - सादूभाऊ रानडे
* राहुल देशपांडे - केशवराव भोसले (संगीतसूर्य)
* राहुल सोलापूरकर - शाहू महाराज
* मुकेश ऋषी - पठाण
* मनोज कोल्हटकर - राम गणेश गडकरी 
* अंगद म्हस्कर - अनंत कान्हेरे
* अथर्व कर्वे - धाकटा बालगंधर्व
* विद्याधर जोशी - शंकरराव
* सिद्धार्थ चांदेकर - अभ्यंकर
* मनोज जोशी - शेठ लक्ष्मीचंद नारायण
* माधव अभ्यंकर - भोर संस्थानाचे पंत
* नितीन चंद्रकांत देसाई - लोकमान्य टिळक

## पुरस्कार आणि गौरव 
८ मे २०११ रोजी न्यू यॉर्क इंडियन फिल्म फेस्टिव्हलपासून या चित्रपटाचे प्रदर्शन जगभरातील अनेक चित्रपट महोत्सवांमध्ये करण्यात  त्यानंतर कान्स आणि व्हेनिस चित्रपट महोत्सवांमध्येही हा चित्रपट दाखवण्यात आला.
२०११ च्या ५९ व्या राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांमध्ये या चित्रपटाने सर्वाधिक (३) पुरस्कार जिंकले.
;राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार
* २०११: सर्वोत्कृष्ट पार्श्वगायक - आनंद भाटे
* २०११: सर्वोत्कृष्ट वेशभूषा - नीता लुल्ला 
* २०११: सर्वोत्कृष्ट रंगभूषाकार - विक्रम गायकवाड

## संदर्भ 
## बाह्य दुवे 
* 
* बालगंधर्व (चित्रपट) - समीरण वाळवेकर
वैमानिक कक्ष

विमान उडवणाऱ्या वैमानिकाच्या वैमानिक कक्ष असे म्हणतात. 
thumb|right|वैमानिक कक्ष
या कक्षात 
* जमीनीवरील हवाई नियंत्रकांशी संवाद
* विमानाच्या इंजिनाचे नियंत्रण
* हवेचा वेग मापन 
* विमानाचा यांत्रिक प्रवास मापन
* विमानाची दिशा दर्शक 
* विमानाची उंची दर्शक
* तापमान नियंत्रण
* हवेच्या दाबाचे नियंत्रण
* वेग नियंत्रण 
* इंधनाचा प्रवाह 
* विमान प्रवासातील अडथळे 
या सर्व प्रकारांचे नियंत्रण होते. 
यातच ब्लॅक बॉक्स असतो.

वर्ग:विमाने
वर्ग:तंत्रज्ञान
अनंतराव कुलकर्णी

**अनंतराव कुलकर्णी**  (१९ सप्टेंबर १९१७ - मृत्यू:६ नोव्हेंबर १९९८)
*पुणे येथे २ जून १९८५ रोजी झालेल्या पहिल्या मराठी प्रकाशक संमेलनाचे अध्यक्ष*

कॉन्टिनेन्टल प्रकाशन पुणे. पन्नासहून अधिक वर्षे प्रकाशन व्यवसायात. महाराष्ट्रात अग्रेसर प्रकाशक म्हणून नावलौकिक. लोकप्रिय व नावाजलेल्या लेखकांबरोबरच अन्य लहान मोठ्या लेखकांची पुस्तके प्रकाशित करत. या पुस्तकांना विविध पुरस्कार. शेती विषयावरील विविध पुस्तके मराठी साहित्यात अनंतरावांनी लोकप्रिय केली. १ जून १९८८ रोजी 'पन्नास वर्षांची ग्रंथसेवा' ही कॉन्टिनेन्टल प्रकाशनाची स्मरणिका प्रकाशित करण्यात आली.

वर्ग:मराठी प्रकाशक
वर्ग:इ.स. १९१७ मधील जन्म
वर्ग:इ.स. १९९८ मधील मृत्यू
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
श्री.पु. भागवत

**श्री.पु.भागवत** ( २७ डिसेंबर १९२३ - मृत्यू: २१ ऑगष्ट २००७)
*महाबळेश्वर येथे ३१ जानेवारी १९८७ रोजी झालेल्या तिसऱ्या मराठी प्रकाशक संमेलनाचे अध्यक्ष*

शिक्षण- एम.ए. मुंबई विद्यापीठ 
संपादक आणि प्रकाशक - मौज प्रकाशन गृह 1950-2007. 
मौज प्रकाशनच्या मौज(साप्ताहिक आणि वार्षिक) व सत्यकथा मासिकाच्या माध्यमातून एकूण चाळीस ते पन्नास वर्षे मराठी साहित्यावर आपला प्रभाव गाजविणारे प्रकाशक. प्रकाशन क्षेत्रातील तज्ज्ञ म्हणून मार्गदर्शनपर अनेक भाषणे, चर्चासत्रे, मुलाखती वगैरे माध्यमांतून मराठी प्रकाशकांना मोलाचे मार्गदर्शन.
लेखन - साहित्याची भूमी, मराठीतील समीक्षा लेखांचा संग्रह, साहित्यःअध्यापन आणि प्रकार.

## पुरस्कार
श्री.पु. भागवत यांच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ दरवर्षी महाराष्ट्र सरकार एका ग्रंथप्रकाशन संस्थेस श्री..पु. भागवत पुरस्कार देते.  श्री. पु. भागवत स्मृतिचिन्ह, मानपत्र आणि एक लाख रु. असे पुरस्काराचे स्वरूप आहे. आत्तापर्यंत हा पुरस्कार मिळालेल्या प्रकाशनसंस्था---
:इ.स. २००९ -
:इ.स. २०१०-  औरंगाबाद येथील 'साकेत' प्रकाशन
:इ.स. २०११ - संजय भागवत (मौज प्रकाशन)
:इ.स. २०१२ - मॅजेस्टिक प्रकाशन
:इ.स. २०१६ - भारतीय विचार साधना प्रकाशन
:इ.स. २०१८ - ४८ वर्षे मराठी प्रकाशन क्षेत्रात निरंतरपणे कार्यरत असलेलेल्या आणि सुमारे ३००हून अधिक दर्जेदार पुस्तके प्रकाशित केलेले 'साहित्य प्रसार केंद्र' प्रकाशन *इ..स. २०२१ - श्रीरामपुरातील शब्दालय प्रकाशन*

वर्ग:मराठी प्रकाशक
वा.वि. भट

**वामन वि. भट** (१८ जून, इ.स. १९२० - १६ मे, इ.स. २०००) हेसोलापूर येथे २३-२४ जानेवारी १९८८ रोजी झालेल्या चौथ्या मराठी प्रकाशक संमेलनाचे अध्यक्ष होते. 

ते अभिनव प्रकाशन, मुंबई या संस्थेचे संस्थापक, प्रकाशक होते. अण्णा भाऊ साठे यांची 'फकिरा', बाबुराव बागुलांचे 'जेंव्हा मी जात चोरली!', व्यंकटेश माडगूळकरांची 'माणदेशी माणसं', नारायण सुर्वे, बा.सी. मर्ढेकर अशा अनेक मोठ्या लेखकांची पुस्तके वा.वि. भट यांनी प्रथम प्रकाशित केली. साहित्य चळवळीला वाहिलेल्या 'संग्रहालय' या त्रैमासिकाचे संपादक होते. 'आम्ही दोघं' हे चरित्र प्रकाशित झाले.

वर्ग:मराठी प्रकाशक
वर्ग:इ.स. १९२० मधील जन्म
वर्ग:इ.स. २००० मधील मृत्यू
हाक्रा संस्कृती

**हाक्रा संस्कृती (इ.स.पू. ३८०० - ३२००)** 
पाकीस्तानात सरस्वती नदीला हाक्रा असे नाव आहे. त्यामुळे तेथे सापडलेल्या सिंधु पूर्व संस्कृतीला हाक्रा संस्कृती असे नाव दिले गेलेले आहे. डॉ.रफिक मोगल यांनी तेथे चोलीस्तानच्या वाळवंटात केलेल्या अन्वेषणात ही संस्कृती उजेडात आली. तेथे बहावलपूर जिल्ह्यात या संस्कृतीची शंभराहून अधिक स्थळे त्यांनी शोधून काढली आहेत. भारतातही अशी काही स्थळे सापडली आहेत. पाकीस्तानात हडप्पा आणि जलीलपूर आणि भारतात कुणाल (हरीयाणा) येथील हाक्रा संस्कृतीच्या वसाहतींचे उत्खनन झालेले आहे. हाक्रा संस्कृती ही ग्रामीण संस्कृती होती. मातीच्या आणि कुडाच्या भिंती असलेल्या झोपड्यात हे लोक राहत असत. लाकडी वाशांवर छत उभारले जाई. थोडीफार शेती, पशुपालन आणि क्वचित शिकार आणि मासेमारी यावर लोक गुजराण करीत. तांबे हा धातू त्यांना माहित होता पण ते दुर्मिळ होते त्यामुळे हे लोक हाडांची हत्यारे बनवित. या लोकांच्या भांड्याचे घाट, त्यावरील नक्षी यांचे सिंधु संस्कृतीच्या भांड्यांशी विलक्षण साम्य आहे.

वर्ग:प्राचीन संस्कृती
अरविंद कृष्ण जोशी

**अरविंद कृष्ण जोशी** (ऑगस्ट ५, इ.स. १९२९:पुणे, महाराष्ट्र, भारत - ) हे युनिव्हर्सिटी ऑफ पेनसिल्व्हेनियाच्या संगणक विभागातील हेन्री साल्व्हातोरी प्राध्यापक आहेत.

जोशींनी पुणे विद्यापीठ आणि इंडियन इंस्टिट्यूट ऑफ सायन्स येथे आपला अभ्यास केला, जिथे त्यांना इलेक्ट्रिकल इंजिनिअरिंग आणि बीईएससी कम्युनिकेशन इंजिनियरिंग ही पदवी मिळाली. जोशींची पदवी अभ्यासक्रम पेंसिल्वेनिया विद्यापीठात केला गेला आणि १९६० मध्ये त्यांना पीएचडी देण्यात आली.नंतर, ते पेन (Penn) येथे प्राध्यापक झाले आणि इन्स्टिट्यूट फॉर रिसर्च इन कॉग्निटिव्ह सायन्सचे सह-संस्थापक आणि सह-संचालक होते.

वर्ग:इ.स. १९२९ मधील जन्म
अविनाश काक

**अविनाश काक** (१९४४) संगणन शास्त्र विख्यात आचार्य शास्त्रज्ञ आहेत

तो श्रीनगर येथे झाला. त्याचा भाऊ सुभाष काक देखील संगणक शास्त्रज्ञ आहे .

## संदर्भ
काक, अविनाश
वर्ग:काश्मिरी व्यक्ती
वर्ग:इ.स. १९४४ मधील जन्म
होमाई व्यारावाला

**होमाई व्यारावाला** (जन्म-९ डिसेंबर १९१३, मृत्यू-१५ जानेवारी २०१२) : भारतातल्या पहिल्या महिला छायाचित्र पत्रकार. १९३८ मध्ये त्यांनी छायाचित्रव्यवसायाला प्रारंभ केला. आपल्या कारकिर्दीत त्यांनी भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याच्या अखेरच्या पर्वात पंडित नेहरू, महात्मा गांधी यांच्यासह अनेक महत्त्वाच्या नेत्यांची छायाचित्रे घेतली; तसेच स्वतंत्र भारतातील पहिल्या तीन दशकांतील अनेक घटना, घडामोडींची छायाचित्रे टिपली. २०११ मध्ये भारत सरकारने त्यांना पद्मविभूषण पुरस्काराने सन्मानित केले.

होमाई व्यारावालांचा जन्म गुजरातमधील नवसारी येथे एका मध्यमवर्गीय पारशी कुटुंबात झाला. आपल्या एका मित्राकडून त्यांनी छायाचित्रकला शिकली. १९४१ मध्ये त्यांनी त्याच्याशी विवाह केला. १९४२ मध्ये त्या दिल्लीला वास्तव्यासाठी गेल्या. ज्याकाळात भारतातील महिला कारकीर्द करताना दिसत नसत अशा काळात होमाई व्यारावालांनी छायाचित्रपत्रकार म्हणून नव्या क्षेत्रात धाडसाने प्रवेश केला, आणि कारकीर्द यशस्वी केली. त्यांचे पती माणेकशॉ व्यारावाला यांचे १९७० मध्ये निधन झाले त्यानंतर अल्पावधीतच त्या व्यावसायिक छायाचित्रकारीतून निवृत्त झाल्या आणि वडोदरा येथे १९७३ मध्ये कायमच्या वास्तव्याला गेल्या.

घरातल्या किरकोळ अपघातानंतर त्यांना रुग्णालयात दाखल करण्यात आले होते. तेथेच त्यांचे १५ जानेवारी २०१२ रोजी निधन झाले.

## संदर्भ 
मृत्यू [संपादन]

जानेवारी 2012 मध्ये, व्य्यावलाने आपल्या बेडवरून खाली पडली आणि हिप हाड मोडला. तिच्या शेजार्यांनी तिला तिच्या एका रुग्णालयात पोहचण्यास मदत केली होती जिथे ती श्वासोच्छवासाची गुंतागुंत झाली. 15 फेब्रुवारी 2012 रोजी सकाळी 10.30 वाजता तिचा मृत्यू झाला होता.

वर्ग:प्रकाशचित्रण
वर्ग:इ.स. १९१३ मधील जन्म
वर्ग:इ.स. २०१२ मधील मृत्यू
वर्ग:भारतीय व्यक्ती
वर्ग:पत्रकार
वर्ग:पारशी व्यक्ती
वर्ग:पद्मविभूषण पुरस्कारविजेते
वर्ग:स्त्री चरित्रलेख
दामोदर दिनकर कुलकर्णी

**दामोदर दिनकर** *मधुकाका* **कुलकर्णी** (ऑक्टोबर २३, इ.स. १९२३ - फेब्रुवारी २२ इ.स. २०००) हे मुंबई येथे ३ जून १९९० रोजी झालेल्या सहाव्या मराठी प्रकाशक संमेलनाचे अध्यक्ष होते.

मधुकाका नावाने परिचित असणारे श्री.दामोदर दिनकर कुलकर्णी हे एक धडाडीचे व आक्रमक प्रकाशक होते. १९४७ ते १९६२ या काळात कॉन्टिनेन्टल प्रकाशन, पुणे येथे तसेच १९६२ ते १९६७ या काळात त्यांनी संयुक्त साहित्य या संस्थांमध्ये काम केले. १९६८ मध्ये त्यांनी श्रीविद्या प्रकाशनाची मूहमर्तमेढ रोवली. 'वाळवंटातील चंद्रकोर' हे त्यांचे पहिले प्रकाशन. त्यानंतर ललित व शैक्षणिक अशी एक हजारावर पुस्तके त्यांनी प्रकाशित केली. पैकी 'आंबेडकरी चळवळ', 'अक्करमाशी', 'उचल्या', 'काबूलनामा', 'श्री विठ्ठल एक महासमन्वय',' मेड इन इंडिया', 'लोकमान्य टिळक आणि क्रांतिकारक' आदी महत्त्वाची पुस्तके आहेत. 

श्रीविद्या प्रकाशनाच्या 'उचल्या' या लक्ष्मण गायकवाड लिखित पुस्तकास साहित्य अकादमी पुरस्कार. 

मधुकाका कुलकर्णी यांनी 'प्रकाशकनामा' नावाचे आत्मचरित्र लिहिले आहे. पुणे महापालिकेच्या वतीने प्रभात रोड गल्ली क्रमांक १४ मधील आयकरभवनच्या चौकाला ४-२-२०१८ रोजी मधुकाका कुलकर्णी यांचे नाव देण्यात आले.

वर्ग:मराठी प्रकाशक
वर्ग:इ.स. १९२३ मधील जन्म
वर्ग:इ.स. २००० मधील मृत्यू
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
दोरजी खांडू

**दोरजी खांडू**  हे भारतातील अरुणाचल प्रदेशचे मुख्यमंत्री होते. 

## जीवनपट 
दोरजी खांडू यांचा जन्म- ३ मार्च , १९५५ ग्यानखार येथे झाला. मोनपा जमातीचे दोरजी खांडू राजकारणात प्रवेश करण्यापूर्वी भारतीय लष्कराच्या गुप्तचर विभागात कार्यरत होते. तिथे सात वर्ष काम केलं. बांगलादेश युद्धाच्या वेळी त्यांनी विशेष गुप्तचर विभागासाठी केलेल्या अतुलनीय कामाकरता त्यांना सुवर्णुपदकाने गौरवण्यात आलं. १९८२ साली दोरजी सांस्कृतिक आणि सहकारी सोसायटीचे अध्यक्ष होते. त्यांच्या विशेष पुढाकारामुळे तवांग जिल्ह्यात सांस्कृतिक आणि सहकारी सोसायट्यांची स्थापना झाली. दोरजी यांच्या प्रयत्नांमुळेच तवांगमधील सांस्कृतिक चमूला १९८२ साली दिल्लीत भरलेल्या एशियाडमध्ये सहभागी होता आलं. याकरता त्यांना रौप्यपदकही मिळाले. 

## राजकारणात प्रवेश 
१९९० मध्ये अरुणाचल प्रदेशच्या पहिल्यावहिल्या विधानसभा निवडणुकीत थिंगबू-मुक्तो मतदारसंघातून त्यांची बिनविरोध निवड झाली. १९९५ साली झालेल्या दुसऱ्या निवडणुकीतही ते बिनविरोध निवडून आले व मंत्रिमंडळामध्ये २१ मार्च , १९९५ रोजी सहकार खात्याचे मंत्री झाले.  १९९६ साली पशुसंवर्धन आणि पशुवैद्यकीय तसंच डेरी विकास खात्याच्या कॅबिनट मंत्री झाले.  १९९८ साली ते ऊर्जा मंत्री झाले. १९९९ साली अरुणाचल प्रदेशच्या विधानसभेवर निवडून गेले व २००२ ते २००३ या कालावधीत दोरजी खांडू खाण , मदतकार्य आणि पुर्नवसन खात्याचे मंत्री होते. 
२००३ मध्ये ते मदतकार्य आणि पुनर्वसन तसंच आपत्ती व्यवस्थापन खात्याचे मंत्री झाले. २००४ मध्ये मुक्तो मतदारसंघातून त्यांची अरुणाचल प्रदेश विधानसभेवर बिनविरोध निवड झाली व ते ऊर्जा , एनसीईआर , पुर्नवसन खात्याचे मंत्री झाले. ९ एप्रिल २००७ला दोरजी यांनी पहिल्यांदा मुख्यमंत्रीपदाची सूत्रं हाती घेतली. जीऑंग अपांग यांच्याकडून त्यांनी मुख्यमंत्रीपद स्वीकारलं.

२००९ साली त्यांची पुन्हा एकदा मुक्तो मतदारसंघातून बिनविरोध निवड झाली आणि २५ ऑक्टोबर २००९ रोजी ते पुन्हा मुख्यमंत्रीपदी विराजमान झाले.

## मृत्यू 
३० एप्रिल २०११ला दोरजी खांडू आणि अन्य चौघे पवनहंस हेलिकॉप्टरनं इटानगरकडे रवाना झाले होते. सकाळी ९.५६ वाजता उड्डाण केल्यानंतर पुढील २० मिनिटांतच हेलिकॉप्टरचा नियंत्रण कक्षाशी असलेला संपर्क तुटला. हेलिकॉप्टर भरकटलं की कोसळलं हे कळायला मार्ग नव्हता. हेलिकॉप्टरमध्ये मुख्यमंत्री असल्यानं लष्कराचे दोन हजार ४०० जवान, भारत-तिबेट सीमा पोलीस दलाचे १५० जवान, सीमा रस्ते संघटना, आयटीबीपी, एसएसबी आणि अरुणाचल प्रदेश पोलीस तात्काळ लष्कराची दोन चेतक आणि हवाई दलाचे एक एमआय-१७ हेलिकॉप्टरच्या मदतीने कामाला लागले होते. परंतु, खराब हवामानामुळे ही शोधमोहीम अत्यंत मंद गतीनं सुरू होती. पूर्व कामेंग जिल्ह्याच्या सीमेजवळ काही हेलिकॉप्टरसदृश अवशेष विखुरल्याचे दोन सुखॉय विमानं आणि इस्रोच्या उपग्रहाने टिपले. तसंच, काही स्थानिकांनी विमानसदृश आकृती पाहिल्याची माहिती दिल्यानंतर शोधपथकाची वाटचाल त्या दिशेनं सुरू झाली. नागाजिजी या डोंगराळ भागात ६६ किमीच्या परिघातच शोधकार्य केंद्रीत केलं गेलं. ४  मे २०११ला तवांग जिल्ह्यात लोबोथांगजवळ त्यांच्या पवनहंस विमानाचे अवशेष आणि मृतदेह सापडले, त्यात त्यांच्यासह वैमानिक जे.एस. बाबर, टी.एस. मामिक, खांडू यांचे सुरक्षा अधिकारी येशी चोड्डाक आणि येशी लामू यांचा मृत्यू झाला.

## संदर्भ 
वर्ग:भारतीय राजकारणी
वर्ग:भारतातील हवाई अपघातात मृत पावलेल्या व्यक्ती
वर्ग:अरुणाचल प्रदेशचे मुख्यमंत्री
डसॉल्ट राफेल

**रफल** हे फ्रान्सने विकसित केले अत्याधुनिक लढाऊ विमान आहे. हे दोन इंजिने असलेले त्रिकोनी पंखाचे विमान आहे.

## इतिहास 
युरोफायटर टायफून या प्रकल्पाची इ.स. १९७० मध्ये सुरुवात होतांना यात फ्रान्सही सामील होता. परंतु फ्रान्सला युरोफायटर टायफूनपेक्षाही हलके विमान हवे होते. शिवाय त्या विमानाने अणुस्फोटके वाहून नेली पाहिजेत अशीही अट होती. विमानाचे वजन किती असावे यावरून फ्रान्सचे इतर देशांशी फाटले आणि त्यांनी रफलचा विमानांचा संसार थाटला. सुरुवातीला रफल एची निर्मिती झाली मग रफल बी प्रत्यक्षात आले. हे विमान फ्रान्सच्या हवाई दलाप्रमाणेच फ्रान्सच्या आरमारालाही हवे होते. कारण त्यांची तत्कालीन विमाने मोडीत काढण्याची वेळ आली होती. मग या दोन विभागांनी मिळून हा प्रक्ल्प करायला घेतला.

## स्वरूप 
या विमानाला दोन इंजिने आहेत. याचाही आकार डेल्टा विंग म्हणजे त्रिकोनी पंखाचा आहे. या विमानातही कार्बन धागे आणि इतर साहित्य वापरले जाते. हे विमानही रडार आपले अस्तित्त्व पुसट करू शकते. अतिशय वेगवान त्रिमितीय नकाशे या विमानात उपलब्ध होऊ शकतात. तसेच प्रहार झाल्यास त्याचा आगाऊ प्रतिभेद करण्याची क्षमता या विमानात आहे. या विमानाची रडार अतिप्रगत इलेक्ट्रोनिक तंत्रज्ञान आणि लपण्याची क्षमता याचीच किंमत जास्त आहे. हे विमान भरपूर दारूगोळा घेऊन उडू शकते. याच विमानाचा भाऊ रफल एम हा फ्रेंच आरमारात वापरात आहे. एकाच प्रकारचे विमान हवाईदल आणि आरमारात वापरता येणे हा चांगला भाग या विमानाच्या वापरात आहे.

## तांत्रिक बाबी 
इवलेसे|रफल cross-section
* चालक दल: २
* लांबी: १५.२७ मीटर (५०.१ फुट)
* पंखांची लांबी : १०.८० मीटर(३५.४ फुट)
* उंची : ५.३४ मीटर (१७.५ फुट)
* पंखांचे क्षेत्रफळ: ४५.७ मी² (४९२ फुट²)
* विमानाचे वजन: १०,१९६ किलो
* भारासहित वजन : १४,०१६ किलो (३०,९०० पाउंड)
* कमाल वजन क्षमता : २४,५०० किलो
* इंधन क्षमता :४७०० किलो
* कमाल वेग :
* अति उंचीवर: मॅक १.८+ (२,१३०+ किमी/तास)
* कमी उंचीवर: १३९० किमी/तास
* पल्ला: ३,७००+ किमी
* प्रभाव क्षेत्र: १८५२+ किमी
* बंदुक : ३० मिमी
* उडताना समुद्रसपाटीपासुन उंची : १५ किमी

## वापर 
नाटो राष्ट्रांनी इ.स २०११ मध्ये लिबिया विरुद्ध केलेल्या हल्ल्यात या विमानांचा वापर करण्यात आला.

## भारताची खरेदी 
इ.स २०११ मध्ये भारताने फ्रान्सला या विमानांच्या प्रात्यक्षिकासाठी आमंत्रित केले होते. फ्रान्स शिवाय हे विमान अन्य कोणत्याही देशाकडे नाही.

## इतरत्र वापर 
सौदीने हे विमान घेण्याची तयारी दाखवली होती पण त्यांना यापेक्षाही आधुनिक तंत्रज्ञान हवे होते म्हणून हा करार झाला नाही.

## हे सुद्धा पहा 
* तेजस
* मरुत
* जग्वार
* मिराज
* मिग-२१
* मिग-२९ के
* युरोफायटर टायफून
* चेंग्दु थंडर
* भारतीय हवाई दल

## बाह्य दुवे 
* दसौल रफल अधिकृत आंतरजालीय दुवा (भाषा:फ्रेंच)
* 
* दसौल रफल कामगिरीची माहिती  (भाषा:इंग्रजी)
* दसौल रफल (भाषा:इंग्रजी)
* दसौल रफल  (भाषा:इंग्रजी)

* दसौल रफल फायटर प्लेन्स या स्थळावर माहिती  (भाषा:इंग्रजी)
* दसौल रफल (भाषा:इंग्रजी)

* दसौल रफल (भाषा:इंग्रजी)
* दसौल रफल (भाषा:इंग्रजी)

वर्ग:लढाऊ विमाने
वर्ग:युरोपीय बनावटीची लढाऊ विमाने
वर्ग:विमाने
वर्ग:त्रिकोणी पंखांची विमाने
संगणक आज्ञावली भाषांची यादी

जगात हजारो संगणक आज्ञावली भाषा उपलब्ध आहेत. त्यांपैकी काही इंग्रजी तर काही इतर भाषांत उपलब्ध आहेत. एकूण आज्ञावली भाषांपैकी १/३ ह्या फक्त इंग्रजी भाषेतून आहेत. उरलेला २/३ आज्ञावली भाषा जगातील ईतर भाषांत विभागलेल्या आहेत. सर्व आज्ञावली भाषा खालील यद्यांत सामाविष्ट केल्या आहेत :

*शैक्षणिक आज्ञावली भाषा
*कालखंडानुसार आज्ञावली भाषांची यादी
*आज्ञावली भाषांचा इतिहास
*वस्तुभिमुख आज्ञावली भाषांची यादी ( object oriented )
*आज्ञावली भाषांची यादी ( सर्व आज्ञावली भाषा एका यादीत )
*प्रकारानुसार आज्ञावली भाषांची यादी ( त्यांच्या नेहमीच्या वापरानुसार )
*कृत्रिम बौधिमत्तेनासार आज्ञावली भाषांची यादी ( artificial intelligens मधील वापरानुसार )
*इंग्रजी व्यतिरिक्त आज्ञावली भाषांची यादी ( जसे : हिंदी किंवा फ्रेंच किंवा जपानी आज्ञावली भाषा )
*पिढीनुसार आज्ञावली भाषांची यादी 

वर्ग:आज्ञावली भाषांची यादी
वर्ग:संगणक भाषा
वर्ग:संगणक अभियांत्रिकी
वर्ग:संगणक
प्रेम नसीर

**प्रेम नसीर** (6 April 1926 - 16 January 1989) हा मलयाळम चित्रपटसृष्टीतील एक अभिनेता आहे.

## संदर्भ 
नसीर, प्रेम
उत्खनन (निःसंदिग्धीकरण)

**उत्खनन** या शब्दाशी संबंधित खालील लेख उपलब्ध आहेत :
* उत्खनन - पुरातत्त्वीय प्रक्रिया.
* उत्खनन (पुस्तक) - गौरी देशपांडे यांनी लिहिलेले मराठी पुस्तक.

वर्ग:निःसंदिग्धीकरण पाने
अच्युत जयवंत प्रभू

**अच्युत जयवंत प्रभू** (जन्म - १५ ऑगष्ट इ.स.१९२६) 
*नागपूर येथे २९,३० डिसेंबर १९९६ रोजी झालेल्या नवव्या मराठी प्रकाशक संमेलनाचे अध्यक्ष.*

विदर्भ-मराठवाडा बुक कंपनी या प्रकाशन संस्थेचे संस्थापक.  अ.ज. प्रभूंनी, रामायण, महाभारत, योगवासिष्ठ, भागवत इत्यादी नावाजलेले ग्रंथ मोठ्या प्रमाणावर व अनेक खंडांत प्रकाशित करून, हे ग्रंथ महाराष्ट्रात लोकप्रिय केले.   हे ग्रंथराज प्रकाशित करून जे मोठे सांस्कृतिक कार्य केले त्याचा जागतिक पातळीवर गौरव होऊन who in the world  या अमेरिकेतील महत्त्वाच्या विश्वकोशात त्यांचा सन्मानपूर्वक उल्लेख आलेला आहे.

वर्ग:मराठी प्रकाशक
वर्ग:इ.स. १९२६ मधील जन्म
डाव

डाव हा बऱ्याच खेळांमध्ये एक ठराविक वेळेचा भाग असतो. या खेळाचा एका सामन्यात एका संघास् एक किव्वा त्याहून अधिक डाव खेळण्यास मिळू शकतात. डाव हे मुख्यत्वे क्रिकेट व बेसबॉल या खेळात आढळतात.
डाव (निःसंदिग्धीकरण)

**डाव** शब्द अनेक अर्थांनी वापरला जातो --

* डाव (खेळ) - खेळातील प्रतिस्पर्ध्यांनी आळीपाळीने करण्याच्या क्रिया किंवा काळ
* डाव (उपकरण) - स्वयंपाक करताना वापरले जाणारे पळीसारखे उपकरण
* डाव (योजना) - खेळ किंवा लढाईत प्रतिस्पर्ध्यावर मात करण्यासाठीचा व्यूह किंवा योजना

वर्ग:निःसंदिग्धीकरण पाने
राष्ट्रीय तंत्रज्ञान दिन

वर्ग:विज्ञान
वर्ग:तंत्रज्ञान
वर्ग:राष्ट्रीय दिन
वर्ग:रिकामी पाने
सु.वा. जोशी

**सुधाकर वामन जोशी** (जानेवारी १९, इ.स. १९४१ - ) हे औरंगाबाद येथे २३,२४ फेब्रुवारी २००२ रोजी झालेल्या दहाव्या मराठी प्रकाशक संमेलनाचे अध्यक्ष होते.

यांनी प्रकाशक होण्यापूर्वी जुनी पुस्तके विकण्याचा व्यवसाय सुरू केला. त्यानंतर उत्कर्ष बुक सर्व्हिस, उत्कर्ष ग्रंथालय आणि उत्कर्ष प्रकाशन या संस्था सुरू केल्या. १९७१ साली साहित्यिक व्यंकटेश माडगूळकर यांच्या पुस्तकाने उत्कर्ष प्रकाशनाचा श्रीगणेशा झाला.  भा. रा. भागवत, शांता शेळके, रविंद्र पिंगे, रा. चिं. ढेरे, गंगाधर गाडगीळ अशा दिग्गज लेखक मंडळींची पुस्तके त्यांनी प्रकाशित केली.  श्रीपाद जोशी यांच्या ‘मी पाहिलेले गांधीजी’च्या ४थ्या आवृत्तीचेही तेच प्रकाशक होते. उत्कर्ष प्रकाशनाने ८६८हून अधिक पुस्तके प्रकाशित केली आहेत.

एक तपाहून अधिक काळ आळंदी देवस्थान येथे विश्वस्त म्हणून सेवारत आहेत.

वर्ग:मराठी प्रकाशक
वर्ग:इ.स. १९४१ मधील जन्म
पोटॅशियम आरगॉन कालमापन पद्धती

**पोटॅशिअम अर्गोन कालमापन पद्धती** (इंग्लिश: *K–Ar dating*, *पोटॅशिअम अर्गोन डेटिंग * ) ही जे. एफ. एव्हर्णडेन आणि जी. एच. कर्टिस यांनी इ.स. १९६१ मध्ये शोधून काढली. या पद्धतीत कालमापनाचा आवाका खूप मोठा असतो. अडिच हजार ते चार अब्ज वर्षे इतके जुने अवशेष या पद्धतीने कालमापीत करता येतात. पोटॅशिअम अर्गोन पद्धतीत पोटॅशिअम ४०K या घटकाचे अर्धे आयुष्य १.३ अब्ज + ४० दशलक्ष वर्ष इतके प्रचंड आहे.
पृथ्वीच्या कवचात पोटॅशिअम (K) हा घटक फार मोठ्या प्रमाणावर आढळतो. हाच घटक जवळजवळ प्रत्येक खनिजात आढळतो. याचे विघटन झाल्यावर त्यातून अर्गोन ४० हा वायू तयार होतो. याचे संक्षिप्त रूप ४० Ar  असे मांडतात. खडकाच्या घडणीत हा अर्गोन ४० नाहिसा होतो. खडकाची घडण पूर्ण झाल्यावर ४०Kचे विघटन चालू राहते. ही विघटन क्रिया चालू असताना अर्गोन ४०ची निर्मिती होत असते. या अर्गोन ४० चे मापन करून त्या खडकाचा काळ मोजता येतो. या पद्धतीने प्राचीन खडकाचे कालमापन करता येते. त्यामुळे या पद्धतीचा उपयोग भूविज्ञानशास्त्राला जास्त होतो. पुरातत्त्वशास्त्रात प्रागैतिहासिक, पाषाणयुगीन हत्यारांचा काळ ठरविण्यासाठी या पद्धतीचा उपयोग होतो. मात्र हा काळ हत्यारांच्या बनावटित वापरलेल्या दगडांचा ठरतो.

वर्ग:कालमापन
वसंत शांताराम देसाई

वसंत शांताराम देसाई (जन्म :२७ डिसेंबर, इ.स. 1904;  - २३जून १९९४) हे एक मराठी नाटककार, नाट्यसमीक्षक आणि पदरचनाकार होते. त्यांनी राम गणेश गडकरी यांच्या प्रेमसंन्यास या नाटकासाठी पदे लिहिली.

वसंत शांताराम देसाई हे मराठी रंगभूमीचा चालताबोलता कोश समजले जात.

विधिलिखित हे त्यांचे पहिले आणि अमृतसिद्धी हे दुसरे नाटक. ही दोन्ही नाटके त्यांनी बालगंधर्वांची मध्यवर्ती भूमिका डोळ्यासमोर धरून लिहिली.

## वसंत शांताराम देसाई यांची साहित्य संपदा 
* अमृतसिद्धी (नाटक)
* अशीच एकाची गोष्ट (आत्मचरित्र)
* कलावंतांच्या सहवासात
* कलेचे कटाक्ष
* किर्लोस्कर आणि देवल (नाट्यसमीक्षा)
* कुलीन स्त्रिया आणि रंगभूमी
* खाडिलकरांची नाट्यसृष्टी (नाट्यसमीक्षा)
* गडकऱ्यांची नाट्यसृष्टी (नाट्यसमीक्षा)
* नट, नाटक आणि नाटककार
* बालगंधर्व : व्यक्ती आणि कला
* मखमलीचा पडदा
* महात्मा जोतीराव फुले (चरित्र)
* रागरंग
* विद्याहरणाचे अंतरंग (नाट्यसमीक्षा)
* विधिलिखित (नाटक)

## सन्मान 
* वसंत शांताराम देसाई हे १९६० साली अखिल भारतीय मराठी नाट्यसंमेलनाचे अध्यक्ष होते.

वर्ग:मराठी लेखक
पुराचुंबकीय कालमापन पद्धती

**पुराकालमापनाची चुंबकीय पद्धत** (इंग्रजी: *Archaeomagnetic dating*, *अर्किओमॅग्नेटिक डेटिंग * ) या पद्धतीत एखाद्या प्राचीन अवशेषात अथवा वस्तूत दीर्घ कालावधीनंतरही शिल्लक राहिलेल्या चुंबकत्वाचे मापन केले जाते. पृथ्वीच्या चुंबकीय क्षेत्राची दिशा त्याचप्रमाणे त्याची तीव्रता हे दोन घटक कालांतराने बदलत जातात हे शास्त्रज्ञांना माहिती असलेले तत्त्व आहे. गाळात किंवा गाळयुक्त मातीत चुंबकीय खनिजे असतात. ती माती एका विशिष्ट तापमानापर्यंत तापविल्यावर त्या मातीतील खनिजांना चुंबकीय क्षेत्राची दिशा व तीव्रता ही वैशिष्ट्ये प्राप्त होतात. थंड झाल्यावरही त्या मातीच्या वा मातीतील पदार्थाच्या चुंबकीय क्षेत्राची दिशा व तीव्रता कायम राहते. या दिशेचे व तीव्रतेचे मापन केल्यास त्या मातीच्या वस्तूचे वय ठरविता येते.
पृथ्वीच्या पोटात चालू असलेल्या घडामोडी, पृथ्वीला मिळणाऱ्या सौरशक्तीत होणारे बदल, तसेच पृथ्वी स्वतःच्या आसाभोवती ज्या वेगाने फिरते त्या वेगात होणारा बदल, यामुळे पृथ्वीच्या चुंबकीय क्षेत्रात भूतकाळात अनेक बदल झालेले आहेत. या बदलणाऱ्या चुंबकीय क्षेत्राची नोंद शास्त्रज्ञ, विशेषतः भूगर्भशास्त्रज्ञ करीत असतात. पुरातत्त्वशास्त्रीय उत्खननात मिळालेल्या वस्तू, खनिजे आणि अस्थी यांच्यात शिल्लक राहिलेल्या चुंबकत्वाची दिशा व तीव्रता यांचे मापन करून त्यांच्या काळाची माहिती मिळविता येते.

वर्ग:कालमापन
इंदिरा गांधी राष्ट्रीय उड्डाण अकादमी

**इंदिरा गांधी राष्ट्रीय उड्डाण ॲकॅडमी** भारतातील वैमानिक प्रशिक्षणसंस्था आहे. याची स्थापना  इ.स. १९८५ मध्ये झाली. येथे शिकवले जाणारे अभ्यासक्रम हे नागरी विमान वाहतूक संचालनालय (डायरेक्टरेट जनरल ऑफ सिव्हिल एव्हिएशन- डी. जी. सी. ए.) व आंतरराष्ट्रीय नागरी वाहतूक संस्था यांच्या मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार आखून शिकवले जातात. ॲकॅडमीमध्ये व्यावसायिक वैमानिक परवाना प्रशिक्षणातील दोन अभ्यासक्रम उपलब्ध आहेत. याच संस्थेमध्ये बॅचलर ऑफ सायन्स (एव्हिएशन) ही पदवीही घेता येते.

## इतर वैमानिक प्रशिक्षण संस्था 
* द बॉम्बे फ्लाइग क्लब मुंबई 
* नागपूर फ्लाइग क्लब नागपूर.
* फ्लायटेक एव्हिएशन अकॅडमी , सिकंदराबाद
## बाह्य दुवे
*गांधी राष्ट्रीय उड्डाण ॲकॅडमी

वर्ग:प्रशिक्षण संस्था
एकाधिकार

अर्थशास्त्रात जेव्‍हा एका व्यक्ति अथवा संस्थेचे एखाद्या उत्पादनावर अथवा सेवेवर एवढे नियंत्रण होते कि ती व्यक्ति अथवा संस्था विक्रीसंबंधित अटी व मूल्य आपल्या इच्छेनुसार लागू करू शकते अशी स्थिति म्हणजे **एकाधिकार** अथवा **मक्तेदारी**.
"मोनॉपली" (ग्रीक : μονοπωλίαν, अर्थ : एकाधिकार) ह्या संज्ञेचा वापर सर्वप्रथम ग्रीक तत्त्वज्ञ अ‍ॅरिस्टॉटलने त्याच्या "पॉलिटिक्स" नामक ग्रंथात केला होता. मात्र काळानुरूप त्याचे संदर्भ आणि अर्थ बदलत गेले.
मिग-२९ के

मिग २९ के हे एक रशियन बनावटीचे विमान आहे. 
## स्वरूप
याचा कमाल वेग २४०० कि.मी. प्रतितास आहे. या विमानाचा पल्ला ८५० कि.मी. आहे. हवेत उडत असतानाच यात इंधन भरल्यास याचा पल्ला ३५०० कि.मी.पर्यंत वाढतो. इ.स १९८६ मध्ये भारतीय हवाई दलात सामील झालेल्या मिग-२९ एस या विमानांवर आधारीत मिग-२९ के ही नौदलासाठी निर्मिलेली आवृत्ती आहे. युद्धाच्या काळात शत्रूच्या दळणवळण यंत्रणेत अडथळे निर्माण करण्यासाठी जॅमर म्हणूनही याचा उपयोग करता येतो. हे दोन आसनी विमान असून यामध्ये मागील वैमानिकाच्या आसनाखाली एक जास्तीची  इंधन टाकी बसविण्यात आलेली आहे. त्यामुळे आणीबाणीच्या वेळी इंधन वाहक विमानाची भूमिकाही हे विमान घेऊ शकते.
## जुळणी
## तंत्रज्ञान
## वैमानिक कक्ष
या विमानात उपग्रहावर आधारित दळणवळण यंत्रणा (जीपीएस) बसविण्यात आली आहे. या सर्व यंत्रणांमुळे या विमानाचा पल्ला ८५० कि.मी. आहे.
मिग-२९ केवर बसविण्यात आलेल्या झुक-एमई या रडारच्या साहाय्याने विमानाभोवतीच्या १२० कि.मी. परिघातील १० लक्ष्यांचा एकाचवेळी शोध घेता येतो. हा शोध घेतांनाच सर्वाधिक धोकादायक चार लक्ष्यांवर एकाचवेळी मारा करता येतो. वैमानिक कक्ष बहुपयोगी रंगीत डिस्प्ले आहेत. तसेच आधुनिक नियंत्रण यंत्रणेच्या मदतीने वैमानिकाला युद्धाच्या वेळी हल्ल्यांचे नियोजन करणे सोपे जाते. 
## क्षमता
केएच-३१ ए, केएच-३१ पी, केएच-२९ टी आणि रडार नियंत्रित केएच-३५ ई जहाजभेदी क्षेपणास्त्रे या विमानांवर बसवण्यात आली आहेत. आर-६६ आणि आर-७३ ई ही हवेतून हवेतील लक्ष्यावर मारा करणारी क्षेपणास्त्रे ही यावर बसविण्यात आलेली आहेत. त्याचबरोबर क्लस्टर बॉम्बस्, व अन्य शस्त्रास्त्रांसह एकूण साडेपाच टन वजनाची शस्त्रास्त्रे हे  विमान वाहून नेऊ शकते. यावर ‘जीएसएच-३०१’ ही स्वयंचलित  मशीनगन बसविण्यात आली आहे.
## युद्धातील वापर
## खरेदी व पुरवठा
## भारतासाठी उपयुक्तता
हे विमान असणारे भारतीय नौदल हे जगातील एकमेव नौदल आहे.
## वैशिष्ट्ये
मिग-२९ के भारतीय जहाजांवर तैनात होणार असल्याने हे हवाई दलातील मिग-२९ पेक्षा आकाराने लहान आहे. तसेच याचे वजनही तूलनेने कमी आहे. या विमानाच्ज्या पंखांच्या घड्या होत असल्याने ते कमी जागेत उभे करणेही शक्य होते. जहाजावरील मर्यादित धावपट्टीवर उतरणे शक्य व्हावे यासाठी याला आकडे बसविण्यात आले आहेत. 
right|thumb|विमानाचे घडी होणारे पंख
## अपघात
## हे सुद्धा पहा
* तेजस
* मरुत
* जग्वार
* मिराज
* मिग-२१
* युरोफायटर टायफून
* चेंग्दु थंडर
* भारतीय हवाई दल
## बाह्य दुवे
* मिग-२९ के विमानाचे अधिकृत संकेत स्थळ  (भाषा:रशियन)

वर्ग:लढाऊ विमाने
वर्ग:रशियन लढाऊ विमाने
वर्ग:विमाने
वैमानिक

विमान चालकाला **वैमानिक** असे म्हणतात. वैमानिक हा विमानाचा कप्तान असतो. प्रवाशांचा हवाई प्रवास सुखाचा व सुरक्षित व्हावा हे वैमानिकाचे प्रथम कर्तव्य असते. धोक्याची परिस्थिती उद्भवल्यावर ती हाताळणे हे वैमानिकाच्या कौशल्यावर अवलंबून असते. हे असे नैपुण्य त्याला प्रशिक्षणातून आणि अनुभवातून मिळवावे लागते. 
लढाऊ वैमानिकांना वेगळे प्रशिक्षण दिलेले असते. भारतीय हवाई दलातील महाराष्ट्र राज्यातील पहिली महिला वैमानिक भूपाली वडके ही आहे.
right|thumb|अमेरिकेच्या हवाई दलाचा एक वैमानिक

## प्रशिक्षण
वैमानिकाच्या प्रशिक्षणाचा दर्जा उच्च असतो. त्यात नेमकेपणा आणि शिस्त असते. वैमानिक होण्यासाठी तंत्रज्ञानाचे उत्तम प्रशिक्षण दिले जाते. 
वैमानिकाच्या प्रशिक्षणामध्ये हवाई वाहतूक नियंत्रण,  हवामानशास्त्र, रेडिओ, नॅव्हिगेशन, विविध यंत्रांची देखभाल यांचा अंतर्भाव असतो. 
वैमानिकांचे प्राविण्य आणि नैपुण्य सूक्ष्म दृष्टिने तपासून मगच त्यांना प्रमाणपत्र दिले जाते. वैमानिक प्रशिक्षण हे वेगवेगळ्या विमानांसाठी निरनिराळे असते. 
ऐनवेळी एखादा भाग अथवा इंजिने बंद पडल्यास किंवा निकामी झाल्यास, आणीबाणीच्या परिस्थितीला शांतपणे सामोरं जाऊन योग्य निर्णय घेणे, सातत्याने जमिनीवरील नियंत्रण कक्षाशी संपर्कात राहून त्यांच्या सूचनांचे योग्य पालन करणे, हे प्रशिक्षण वैमानिकाला दिले जाते. 
प्रशिक्षण पूर्ण झाल्या नंतरच त्यांची नेमणूक विशिष्ट विमानांसाठी होते. या शिवाय प्रशिक्षणात वैमानिक आणि तंत्रज्ञांची मानसिकताही बारकाईने तपासली जाते. भारतात वैमानिक प्रशिक्षण घेण्यासाठी डायरेक्टर जनरल सिव्हिल एव्हिएशन (डी. जी. सी. ए.) या संस्थेच्या मान्यता असलेल्या संस्थेमध्येच प्रशिक्षण घेणे आवश्यक असते. भारतात वैमानिक प्रशिक्षण इंदिरा गांधी राष्ट्रीय उड्डाण अ‍ॅकॅडमी देते. 

### खासगी वैमानिक परवाना
खासगी वापरासाठी विमान चालवण्याचे प्रशिक्षण घेऊन हा परवाना मिळतो. यासाठी १०वी उत्तीर्ण असणं आवश्यक असते. तसेच वय १७ र्वष पूर्ण असले पाहिजे. ७० तासांच्या हवाई प्रशिक्षणानंतर परीक्षा देऊन खासगी वैमानिक परवाना मिळतो. यानंतर एक इंजिन असलेल्या प्रवासी अथवा मालवाहतूक करणाऱ्या विमानाचा वैमानिक बनता येते. मात्र यासाठी आर्थिक मोबदला घेता येत नाही.

### व्यावसायिक वैमानिक परवाना
व्यावसायिक वैमानिक परवाना प्रशिक्षणामध्ये २५० तासांचे हवाई प्रशिक्षण पूर्ण केले जाते. १८ महिन्यांच्या या प्रशिक्षणामध्ये प्रशिक्षकां समवेत आणि स्वतंत्रपणे विमान उड्डाण करायला शिकवले जाते. मात्र या प्रशिक्षणासाठी यासाठी विज्ञान शाखेतून १२वी उत्तीर्ण असणे व वय किमान १७ वर्षे असणे आवश्यक असते.

## तंत्रज्ञान
वैमानिकाला तंत्रज्ञानाचा उत्तम वापर यावा लागतो. विमान वर चढताना आणि खाली उतरताना मार्गदर्शन करणाऱ्या यंत्रणेसारखीच अंतरासाठी मार्गदर्शन करण्यासाठीची यंत्रणाही असते. ही यंत्रणा वापरून विमान योग्य रितीने आकाशात अथवा जमिनीवर आणावे लागते.

## निर्बंध
वैमानिकांची शारीरिक तपासणीही होते. मद्याचा अंमल अथवा हँगओव्हर असेल तर त्याला त्या दिवसाचे काम मिळत नाही. असे काम केल्यास त्यावर कारवाई होते.

## हे सुद्धा पहा
## बाह्य दुवे
* [www.dgca.nic.in डायरेक्टर जनरल सिव्हिल एव्हिएशन यांचे संकेतस्थळ] (इंग्रजी)
* [www.igrua.com इंदिरा गांधी राष्ट्रीय उड्डाण अ‍ॅकॅडमी] (इंग्रजी)

वर्ग:पेशानुसार व्यक्ती
वर्ग:विमाने
न्यूट गिंग्रिच

**न्यूटन लेरॉय गिंग्रिच** (,  १७ जून १९४३) हे एक अमेरिकन राजकारणी आहेत. गिंग्रिच हे इ.स. १९९५ ते इ.स. १९९९ च्यादरम्यान अमेरिकेच्या प्रतिनिधींच्या सभागृहाचे ५८ वे सभापती होते. रिपब्लिकन पक्षाचे सदस्य असणाऱ्या गिंग्रिच ह्यांनी आपण २०१२ साली घेण्यात येणाऱ्या अध्यक्षीय निवडणुकीमध्ये लढणार असल्याचे जाहीर केले आहे.

वर्ग:अमेरिकन राजकारणी
वर्ग:रिपब्लिकन पक्ष (अमेरिका) मधील राजकारणी
वर्ग:अमेरिकेच्या प्रतिनिधीगृहाचे सदस्य
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
तप्तदीपन कालमापन पद्धती

**तप्तदीपन कालमापन पद्धती** (इंग्लिश: *Thermoluminescence dating*, *थर्मोल्युमिनेसिन्स डेटिंग * ) 200px|right|thumb|तप्तदीपन प्रक्रियेचे तीन टप्पे

तप्तदीपन म्हणजे एखादी वस्तू तापविल्यावर तिच्यातील संग्रहित शक्तीचा प्रकाशात होणारा मुक्त अविष्कार. ही कालमापनाची पद्धत १९५३ साली प्रा. फॅरिंग्टन यांनी सुचविली. शास्त्रज्ञांच्या मते ही पद्धत जवळजवळ अचूक असून तिच्या कालमापनात फारतर १० टक्के चूक होऊ शकते. प्रत्येक मृद भांड्यात अत्यंत कमी प्रमाणात किरणोत्सारी द्रव्ये, युरेनियम, थोरेनियम, पोटॅशियम असतात. या घटकांचे विभाजन होताना त्यातून आल्फा, बिटा, गॅमा किरण एका विशिष्ट प्रमाणात उत्सर्जित होतात. यामुळे या द्रव्याचे विघटन होऊन मृद भांड्याच्या रचनेत फरक पडतो.

वर्ग:कालमापन
शिवानंद शंकरगौडा पाटील

**शिवानंद शंकरगौडा पाटील**. जन्म इचलकरंजी. वडील शंकरगौडा पाटील व आई हिराबाई हे कन्नड संगीत रंगभूमीवरील एक नावाजलेले जोडपे होते. प्रमुख नट व नटी म्हणून दोघे एणगी बाळप्पा ह्यांच्या 'कलावैभव नाटक मंडळी'तले कलाकार होते. एणगी बाळप्पा म्हणजे महाराच्ट्रातल्या 'ललित कलादर्श'च्या अण्णा पेंढारकरांसारखे. बहुतेक दोघेही समकालीन आणि संगीत रंगभूमीच्या पडत्या काळात कंपनी सांभाळून नेणारे असे होते. शिवानंदचा जन्म नाटक-बिऱ्हाडीच झाला. 'कलावैभव'मध्ये पाळणा हलला व शिवानंद अक्षरशः संगीताचे बाळकडू व नाटकाचे अनुभवाचे बालामृत पिऊनच लहानाचा मोठा झाला. त्याचे बालपण, शिक्षण वगैरे जिकडे कंपनी गेली, तिकडेच झाले. 

कर्नाटक-महाराष्ट्र सीमा भागांत व धारवाड, बेळगांवमध्ये शिवानंद यांनी संगीताचे पुढचे धडे चंदशेखर पुराणिकमठ व पं. बसवराज राजगुरू ह्यांच्याकडे गिरवले. डॉ. गंगूबाई हनगल यापण त्याला वात्सल्याने शिकवायच्या. त्या आजीसारखी सदैव त्याच्या पाठीशी उभ्या राहिल्या. मग शिवानंदने सांगली-मिरज(काणे बुवा) करत मुंबई गाठली. तो काळ संगीत नाटककंपन्यांचा पडता काळ होता. मराठी असो वा कन्नड, नाटक कंपन्यांची बिऱ्हाडे बंद होण्याच्या मार्गावर होती. त्यामुळे बालकलाकार म्हणून नावाजलेला शिवानंद अखेरीस मुंबईत आला व अक्षरशः दादरच्या एका बियर बारमध्ये मॅनेजर म्हणून कामाला लागला. 

त्यानंतरच्या काळात शिवानंद रेल्वेत रुजू झाला. तिथे त्याला योजना भेटली. 'योजना प्रतिष्ठान'चा जन्मही कदाचित ह्याच काळातला. त्याचवेळी शिवानंदच्या आई-बाबांचा कर्नाटक सरकारच्या 'नाटक अकॅडमी'त सत्कार झाला. योजनाने पुढे जयस्वाल सरांच्या हाताखाली आर.पी.जी. (पूर्वाश्रमीची एच्.एम्.व्ही.)मध्ये प्रवेश केला व शिवानंद पाटीलचेच शिष्यत्व पत्करले. त्याच सुमारास म्हणजे १९९२ च्या जुलै-ऑगस्टमध्ये बसवराज राजगुरू अमेरिकेच्या दौऱ्यावर निघाले होते, पण त्यांचा वाटेतच अकाली मृत्यू झाला. 

शिवानंदचे रीतसर शिक्षण पं. जितेंद्र अभिषेकी, पं. यशवंतबुवा जोशी, काणेबुवा ह्यांच्याकडे चालूच होतं. दूरदर्शन आणि इतरत्र 'जय जय गौरीशंकर' इत्यादी संगीत नाटकंही सुरू होती. 'योजना प्रतिष्ठान'तफेर् राबविण्यात येणाऱ्या वैविध्यपूर्ण कार्यक्रमात पं. शिवानंद पाटील आवर्जून हिरीरीने भाग घ्यायचा. कधी गुरू म्हणून, कधी रंगकर्मी म्हणून शिवानंदने सलग दहा वर्षं राजगुरू स्मृतीचे कार्यक्रम आयोजित केले होते. आषाढी एकादशीनिमित्त शिवाजी मंदिर व 'योजना प्रतिष्ठान'तर्फे 'कानडा वो विठ्ठलु' कार्यक्रम जल्लोषात सादर केला जायचा. भक्तजनांचा त्याला चांगला प्रतिसाद मिळायचा. 

मोहन वाघांच्या 'चंदलेखा'ची निर्मिती असलेल्या 'शतजन्म शोधिताना' या नाटकात शिवानंदने प्रमुख भूमिका केली होती.

त्याने केलेली संगीताची सेवा लक्षात घेऊनच त्याला आजवर कर्नाटक सरकारचा संगीतसन्मान, मुंबई कर्नाटक संघातर्फे कन्नड व मराठी भाषा बांधवांसाठी देण्यात येणारा आद्य सन्मान मिळाला होता. 'दीनानाथ मंगेशकर प्रतिष्ठान'तर्फेही  २०११ सालच्या एप्रिल महिन्यात त्याचा सन्मान झाला होता.

## संदर्भ 
वर्ग:शास्त्रीय गायन
वर्ग:शास्त्रीय संगीत
वर्ग:भारतीय शास्त्रीय गायक
वर्ग:हिंदुस्तानी गायक
ऑब्सिडियन कालमापन पद्धती

**ऑब्सिडियन कालमापन पद्धती** (इंग्लिश: *Obsidian hydration dating; ऑब्सिडियन हायड्रेशन डेटिंग * ) 
ऑब्सिडियम ही एक प्रकारची नैसर्गिक काच आहे. ज्वालामुखीच्या उद्रेकातून ती उत्पन्न होते व ती हिरवट वा काळपट रंगाची असते. तिला उत्कृष्ट चकाकीही असते. याच्यातील कणखरपणामुळे या काचेपासून अश्मयुगीन मानवाने आपली हत्यारे बनविल्याचे आढळून येते. याशिवाय या काचेपासून बनविलेले नाकातील कानातील अलंकारही उपलब्ध झाले आहेत. युरोपमधील देशात तसेच जपानमध्ये ऑब्सिडियम आढळून येते.
 
ऑब्सिडियम काचेच्या पृष्ठभागावर वातावरणातील बाष्पाचा थर जमा होऊ लागतो. हा तर इतका सूक्ष्म असतो की तो नुसत्या डोळ्यांनी पाहता येत नाही. हा बाष्पथर म्हणजे रासायनिक प्रक्रियेने चढलेला गंज नसतो. फक्त ऑब्सिडियमच्या दगडावरच असा बाष्पथर जमतो हे एक वैशिष्ट्य आहे. या प्रक्रियेमुळे ऑब्सिडियमच्या पृष्ठभागावर पाण्याचे अतिसूक्ष्म कण जमून ते ऑब्सिडियमच्या अंतरभागात पसरतात. ऑब्सिडियममध्ये ०.१ ते ०.३ टक्के पाणी असते. पण बाष्पथर जमून हे प्रमाण वाढते. या बाष्पथराची जाडी मोजून त्या ऑब्सिडियमचे कालमापन करता येते.

.ऑब्सिडियमच्या मापनासाठी अत्यंत पातळ चकती कापून घेतली जाते. त्या चकतीच्या पृष्ठभागावरील बाष्पथराची जाडी अत्यंत सूक्ष्ममापन यंत्राने मोजतात. ऑब्सिडियन या कालमापन पद्धतीचा वापर प्रथम डोनोव्हान क्लार्क यांनी इ.स. १९६६ साली केला. त्यांनी या पद्धतीतून मेक्सिको आणि पश्चिम आशियातील काही प्रदेशातील उत्खनन अवशेषांवरून अनेक तारखा निश्चित केल्या.

वर्ग:कालमापन
जॉन मेनार्ड केन्स

thumb|right|250px|
**जॉन मेनार्ड केन्स** (इंग्लिश: *John Maynard Keynes* ;) (५ जून, इ.स. १८८३ - २१ एप्रिल, इ.स. १९४६) हा ब्रिटिश अर्थशास्त्रज्ञ होता.

## बाह्य दुवे 
* केंब्रिज विद्यापीठात अल्फ्रेड मार्शल आणि  ए.सी  पिगू  यांचा  एक शिष्य  जॉन  मेनार्ड  केन्स (१८८३-१९४६) अध्यापनाचे  काम  करत असे .१९१८ मध्ये जेव्हा पहिले महायुद्ध संपले तेव्हा व्हर्सायच्या तहासाठी ब्रिटिश शासनाचा अर्थप्रतिनिधी म्हणून केन्सला पाठविण्यात आले . 
*केन्सने तहाचे सूक्ष्म विश्लेषण करून दि ईकानॉमिकस कन्सिक्वेन्स ऑफ  दि पीस हा प्रबंध लिहिला .जर्मनीवर लादलेल्या जाचक अटींचे त्यात विश्लेषण  केले होते ,केन्सने  तहातून काढता पाय घेतला आणि असा  तह  झाल्यास आर्थिक मंदी येईल आणि दुसरे महायुद्ध होईल असं  भाकीत केलं .जगाने १९२९ मध्ये पहिली  जागतिक महामंदी आणि १९३९ मध्ये सुरू झालेले  दुसरे  महायुद्ध  बघितले . केन्सने आखलेली गणिते  खरी निघाली . १९३६ मध्ये  केन्सने  दि जनरल थिअरी  ऑफ एम्पालॉयमेंट .इंटरेस्ट ऍण्ड  मनी  हे  अर्थशास्त्रातील  जगप्रसिद्ध क्रांतिकारी  पुस्तक लिहले . 
*

वर्ग:ब्रिटिश अर्थशास्त्रज्ञ
वर्ग:इ.स. १८८३ मधील जन्म
वर्ग:इ.स. १९४६ मधील मृत्यू
विभाजन तेजोरेषा कालमापन पद्धती

**विभाजन तेजोरेषा कालमापन पद्धती** (इंग्लिश: *Fission track dating*, *फिजन ट्रॅक डेटिंग * ) 
या पद्धतीचा उपयोग प्रामुख्याने भूविज्ञानशास्त्र शाखेतील अवशेषांचे कालमापन करताना होतो. एक अब्ज वर्ष पूर्व इतक्या प्राचीन काळातील अवशेषांचे कालमापन या पद्धतीने करता येते. पुरातत्त्वीय अवशेषांच्या दृष्टीने पाहता या पद्धतीने प्रामुख्याने एक ते दहा लाख या मर्यादेतील अवशेषांचे कालमापन योग्य रितीने होऊ शकते. 
प्रत्येक खनिजात व नैसर्गिक काचेत यूरेनिअम हा घटक थोड्याफार प्रमाणात का होईना असतोच. या यूरेनिअमचे आपोआप विघटन चालू असते. या विघटनाला फिजन डिके असे म्हणतात. या विघटनाच्या क्रियेमुळे सबल अणू तयार होऊन ते त्या वस्तूंवर संकुचित तेजोरेषा निर्माण करतात. वस्तू जितकी प्राचीन तितक्या तिच्यावरील तेजोरेषा अधिक. या रेषांचे मापन करून त्या वस्तूचा काळ ठरविता येतो.

वर्ग:कालमापन
आशा खाडिलकर

'''''' (: ११ जानेवारी, इ.स. १९५५ - हयात) या हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीत गायिका असून शास्त्रीय, उपशास्त्रीय, नाट्यगीत व भक्तीगीत गायनासाठी प्रसिद्ध आहेत.

## पूर्वायुष्य 
इ.स. १९५५ मध्ये महाराष्ट्रातील सांगली येथे आशाताईंचा जन्म झाला. त्यांनी प्रारंभीचे सांगीतिक शिक्षण कै. श्री. बाळकृष्णबुवा मोहिते यांचेकडून घेतले. लहान वयातच त्यांनी संगीत नाटकांमध्ये भाग घेण्यास सुरुवात केली. अवघ्या तेराव्या वर्षी त्यांनी आपल्या गायनाचा पहिला कार्यक्रम सादर केला. इ.स. १९७५ मध्ये लग्नानंतर मुंबईस स्थलांतर केल्यावर आशाताईंनी ख्यातनाम गायिका  माणिक वर्मा यांच्याकडे गायनाचे शिक्षण चालू ठेवले. पुढच्या काळात त्या ग्वाल्हेर घराण्याचे समर्थ गायक पं. यशवंतबुवा जोशी यांच्या मार्गदर्शनाखाली गायनकलेची आराधना करत होत्या.

## सांगीतिक कारकीर्द 
आशाताईंनी वेगवेगळ्या संगीत घराण्यांना आपल्या गायनात समाविष्ट करून त्यातून आपले गाणे अधिक कसदार बनविले आहे. किराणा घराणे, ग्वाल्हेर घराणे व आग्रा घराणे यांच्या गायन शैलीची अनेक वैशिष्ट्ये आशाताईंच्या गायनात दिसून येतात. त्यांनी पं. यशवंतबुवा जोशी, पंडिता पद्मावती शाळिग्राम, जितेंद्र अभिषेकी, वसंतराव देशपांडे अशा अनेक संगीताचार्यांचे मार्गदर्शन घेतले आहे. आशाताई पारंपरिक मराठी भावगीते, भजने व नाट्यगीतेही तितक्याच प्रभावीपणे सादर करतात. देशोदेशी त्यांचे कार्यक्रम होत असतात.

आशाताईंनी संगीत दिग्दर्शन व संगीत रचनाही केल्या आहेत, तसेच अनेक बंदिशी रचल्या आहेत. 'संगीत आराधना' व 'संगीत कविराज जयदेव' यांसारख्या नव्या काळातील मराठी संगीतिकांचे त्यांनी संगीत दिग्दर्शन केले आहे.

जाहीर कार्यक्रमांच्या जोडीला आशाताईंनी वेगवेगळ्या संकल्पनांवर आधारित कार्यक्रम, जसे, 'होली रंग रंगीले', 'सावन - रंग', 'ऋतु-रंग', 'रचनाकार को प्रणाम', सादर केले आहेत.

इ.स. १९९४पासून आपले पती श्री. माधव खाडिलकर यांच्या सहयोगाने आशाताईंनी ठाणे, मुंबई येथे 'उत्तुंग सांस्कृतिक परिवार' नामक सांस्कृतिक संस्था सुरू केली असून तिचा उद्देश संगीत, नृत्य, नाट्य व साहित्य विश्वातील नव्या दमाच्या प्रतिभेला आपली कला सादर करण्यासाठी व्यासपीठ उपलब्ध करून देणे हा आहे. ह्या क्षेत्रांत लक्षणीय कामगिरी करणाऱ्यांसाठी ही संस्था 'उत्तुंग पुरस्कार' जाहीर करते.

## संगीत ध्वनिमुद्रिका 
एच. एम. व्ही., टिप्स यांसारख्या नामवंत ध्वनिमुद्रण कंपन्यांनी आशाताईंच्या शास्त्रीय तसेच भावसंगीत व भक्तिगीतांच्या ध्वनिमुद्रिका प्रकाशित केल्या आहेत.

## पुरस्कार व सन्मान
* महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक विभागातर्फे उपशास्त्रीय संगीतातील योगदानाबद्दल पुरस्कार
* 'सह्याद्री' मराठी दूरदर्शन वाहिनीतर्फे 'स्वर-रत्‍न' पुरस्कार
* माणिक वर्मा पुरस्कार
* पंडित कुमार गंधर्व पुरस्कार
* कै. श्रीमती हिराबाई बडोदेकरांच्या हस्ते 'नटसम्राट बालगंधर्व पुरस्कार'
* महाराष्ट्र शासनातर्फे मराठी नाट्य-विश्वातील सर्वोत्कृष्ट संगीत रचनाकार पुरस्कार
* जागतिक महिला दिनाच्या निमित्ताने महाराष्ट्र शासनातर्फे सन्मान
* सांगीतिक क्षेत्रात एकूणपन्‍नास वर्षे पूर्ण केल्याबद्दल पुण्यातील सांस्कृतिक कला अकादमीकडून सत्कार (जानेवारी२०१७)

वर्ग:मराठी गायक
वर्ग:हिंदुस्तानी गायक
वर्ग:इ.स. १९५५ मधील जन्म
वर्ग:स्त्री चरित्रलेख