थरचे वाळवंट

**थरचे वाळवंट** हे भारत व पाकिस्तान या दोन देशांच्या सरहद्दीवरचे वाळवंट आहे.

thumb|right|नासाच्या उपग्रहाने घेतलेले थर वाळवंटाचे चित्र
२००००० चौरस कि.मी. क्षेत्रफळ असलेले हे वाळवंट आकारमानाने जगातील सातव्या व आशियातील तिसऱ्या क्रमांकाचे आहे.
 
thumb|right|सरस्वती नदी

## सीमा 
भारतात थरच्या पूर्वेला सतलज नदी व अरवली पर्वतरांग असून दक्षिणेला कच्छचे रण आहे. पश्चिमेला हे वाळवंट पाकिस्तानात सिंधू नदीपर्यंत पसरले आहे.
भारतातील राजस्थान राज्याचा ३/५ भाग तसेच गुजरात व हरियाणातला काही प्रदेश या वाळवंटाने व्यापला आहे. 
पाकिस्तानातील सिंध प्रांताचा पूर्व भाग (थरपरकार जिल्हा) व पंजाब प्रांताचा दक्षिणेकडचा काही भाग थरमध्ये येतो.

## निर्मिति 
थर वाळवंटाचा जन्म हा  एक वादाचा विषय असून काही भूवैज्ञानिकांच्या मते हे वाळवंट ४००० वर्षे ते १ लाख वर्षे इतके जुने आहे, तर काहींच्या मते हा भूप्रदेश शुष्क होण्यास त्यापेक्षा बऱ्याच आधी सुरुवात झाली होती.
अगदी अलीकडे (इ.पू. २०००) सरस्वती नदी अदृश्य झाल्यानंतर हा प्रदेश वालुकामय झाला असाही एक मतप्रवाह आहे. 
वाळवंटात लुप्त होणारी वर्तमान काळातील घग्गर नदी म्हणजेच सरस्वती यावर मतभेद असले तरी खालील निरीक्षणे संशोधनांती विश्वासार्ह वाटतात.

# सतलज व यमुना ह्या नद्या कधी काळी घग्गर / सरस्वतीच्या उपनद्या होत्या पण भूगर्भातील चकत्यांच्या हालचालींमुळे त्यांचे प्रवाह बदलले. परिणामतः मुख्य नदी आटली.
# कर्बौत्सर्जनाद्वारे कालमापन केले असता हडप्पा व काली बंगा संस्कृतीचे स्थलांतर इ.पू. २००० च्या काळात पाण्याच्या तीव्र दुर्भिक्ष्यामुळे झाले असे अनुमान निघते. 

## अर्वाचीन साहित्यातील उल्लेख 
या प्रदेशाचा रामायणांत लवणसागर असा उल्लेख आढळतो. नंदिस्तुति (ऋग्वेद १०.७५)मधील दाखल्यानुसार सरस्वती नदी सतलज व यमुनेच्या मधोमध होती.
महाभारतात देखील सरस्वती नदी वाळवंटात लुप्त होत असल्याची नोंद आहे.

## भूविज्ञान 
thumb|left|थरमधील वाळूच्या टेकड्या आणि सांडणीस्वार

## सजीव सृष्टी 
thumb|right|चिंकारा हरीण
thumb|right|काळवीट नर व मादी
thumb|right|खेजडी वृक्ष

## वनस्पती 

Image:Khejri.jpg|खेजडीचे झाड (*प्रॉसोपिस सिनेरारिया*)

Image:Neem (Azadirachta indica) tree with flowers in Kolkata W IMG 6189.jpg|कडुलिंब *ॲझाडिरॅक्टा इंडिका*

Image:Rohida1.jpg|रोहिडा (*टेकोमेला अंड्युलाटा*)

Image:Khabbar (Salvadora oleoides), Hodal (Faridabad, Haryana) I IMG 1194.jpg|पिलू (*साल्व्हाडोरा ओलेओइडेस*)

Image:Starr 080531-4752 Albizia lebbeck.jpg|*अल्बिझिया लेबेक* (शिरीष)

Image:Balanites roxburghii.JPG|*बॅलेनाइट्स रॉक्सबर्गी* इंगुडा

Image:Kair.jpg|*कॅपारिस डेसिड्युआ* (खैर)

Image:Acacia leucophloea flowering in Vanasthalipuram, Hyderabad, AP W IMG 9230.jpg|*अकेशिया ल्युसोफ्लोआ* (रेमझा)

Image:Acacia_senegal_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-004.jpg|* अकेशिया सेनेगाल* (डिंकबाभूळ)

Image:Calligonum polygonoides.JPG|*कॅलिगोनम पॉलिगॉनोइडेस* फोग

Image:Babool (Acacia nilotica) flowers at Hodal W IMG 1163.jpg|*अकेशिया निलोटिका* (बाभूळ)

Image:ZiziphusJujubaVarSpinosa.jpg|*झिझिफस झिझिफस* (बोरीचे झाड)

Image:Karonda.JPG|*कॅरिसा कॅरेंडस* (करवंद)

Image:Tapuach-sdom.jpg|*Calotropis procera* (Aak shrub)

Image:Kankeda shrub.JPG|Kankeda (Rajasthani) shrub or small tree

Image:Leptadenia pyrotechnica Marco Schmidt 0771.jpg|*Leptadenia pyrotechnica* (Khimp shrub)

Image:Illustration Lycium barbarum0.jpg|*Lycium barbarum*

Image:Arana shrub.JPG|*Clerodendrum multiflorum* (Arana shrub)

Image:Murayla shrub.JPG|Murayla (Rajasthani) shrub

Image:Mimosa hamanta (Gulabi babhul) in Hyderabad, AP W IMG 9141.jpg|*Mimosa hamata* (Alāy shrub)

Image:Starr 030612-0063 Tribulus terrestris.jpg|*Tribulus terrestris* (गोखरू)

Image:Aerva tomentosa.JPG|*Aerva tomentosa* (Bui herb)

Image:Crotalaria burhia (Sania).JPG|*Crotalaria burhia* (Sania herb)

Image:Saccharum munja.JPG|*Saccharum munja* (Munja grass)

Image:K5601-19.jpg|*Saccharum spontaneum* (Kans grass)

Image:Sorghum halepense closeup.jpg|*Sorghum halepense* (Barru grass)

Image:Masa (rajasthani) 1.JPG|Masa (Rajasthani) herb

Image:Cenchrus biflorus.jpg|*Cenchrus biflorus (Bharut grass)

Image:Cenchrus ciliaris USGS0.jpg|*Cenchrus ciliaris*

Image:Citrullus colocynthis - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-040.jpg|*Citrullus colocynthis'' (Gadtumba climber)

## संदर्भ 
वर्ग:वाळवंटे