नागद्वार

**नागद्वार** हे भारताच्या मध्य प्रदेश राज्यात पचमढी जवळ असलेले एक ठिकाण आहे.येथे दरवर्षी गुरुपौर्णिमा ते नागपंचमी दरम्यान ही यात्रा असते.नागद्वार ही यात्रा नागाशी संबंधित आहे. नमुद सर्व ठिकाणी देवता ही नागच आहे.येथील ठिकाणांची नावेही नागाशीच संबंधित आहेत. यातील ठिकाणे सातपुडा पर्वतात असलेल्या घनदाट जंगलात आहेत.पचमढी जवळ असलेल्या धूपगड जवळुन या यात्रेचा मार्ग सुरू होतो. भजेगिरी,काजळी,सखारामबाबा घंटा,पदमशेष,पश्चिमद्वार, स्वर्गद्वार, चिंतामणि,नागिणी-पद्मिनी,गुप्तगंगा,चित्रशाळामाता,दुधाळा मार्गे भजेगिरी परत असा या यात्रेचा साधारणतः मार्ग असतो.काजळी-निशाणगड-काजळी, व काजळी-राजागिरी-काजळी असे करून निशाणगड व राजागिरी या दोन ठिकाणी  जाता येते.चिंतामणिहुन गंगावनशेष, गुलालशेष,डोमनशेष, हल्दीशेष,व मग चित्रशाळामाता असाही एक मार्ग आहे.तसेच, चित्रशाळामाताहुन नंदीगडला जाउन परत तेथेच  येउन मग दुधाळा असा यात्राक्रमही कोणी करतात.

या यात्रेचा मार्ग निव्वळ जंगलातुन आहे. येथे मार्गात बांबूचे जंगल आहे.तसेच विपूल वनसंपदा आहे.वेगवेगळ्या प्रकारच्या व जातीच्या वनस्पतींनी हे जंगल परिपूर्ण आहे.या संपूर्ण यात्रेदरम्यान सातपुड्यातील अनेक पहाड चढावे व उतरावे लागतात. कठिण चढणीच्या जागी लोखंडी शिड्या लावण्यात आलेल्या आहेत.धोक्याचे ठिकाणी कठडे लावण्यात आलेले आहेत.तसेच अनेक छोट्या नद्या कधी-कधी दोरांच्या सहाय्याने छातीभर पाण्यातुन पार कराव्या लागतात.फार पूर्वीच्या काळात,वेलींच्या सहाय्याने दोर बनवुन चढण चढावी लागत असे.ही यात्रा पावसाळ्यात येत असल्यामुळे भुरभुर वा कधी धो-धो पावसातुनच मार्गक्रमण केले जाते.विदर्भ व मध्य प्रदेशातल्या अनेक गावातुन येथे भक्त ही यात्रा करण्यास येतात.या यात्रेस सुमारे १ लाख माणसे येतात असा अंदाज आहे.

या संपूर्ण यात्रेदरम्यान कोरकू आदिवासी यात्रेकरुंचे ३०-३५ किलोग्राम वजनाचे ओझे घेउन पहाड पार करतात.या यात्रेस 'छोटी अमरनाथ यात्रा' वा 'गरीबांची अमरनाथ यात्रा' असेही म्हणतात.

ही यात्रा कोणत्याही वाहनाशिवाय पायीच करण्यात येते.मार्गात हल्दीशेष व  गुलालशेष येथे गुहा आहेत. तेथे सरपटत जावे लागते.हल्दीशेष गुहेत जाउन आल्यावर माणुस हळदीसारखा पिवळा होतो तर गुलालशेषमधे जाउन आलेला गुलालासारखा गुलाबी. अनेक लोकं धनगवरी या मध्यप्रदेशातील गावापासुन पायी काजळी या गावास येतात व ही यात्रा पूर्ण करतात.

## पूर्वतयारी 
मध्य प्रदेश वन खाते व सेनादल यात्रेपूर्वी झाडांच्या फांद्या कापून व आवश्यक तेथे भरण घालुन या यात्रेचा मार्ग बनवितात.वन्य जीवांना पळविण्यास फटाके फोडतात.

## चित्रदालन 

चित्र:Denwa river.JPG|पचमढीत शिरतांना लागणारी 'देनवा' नदी
चित्र:Denwa river flood.JPG|'देनवा' नदीला आलेला पूर
चित्र:Dhoopgarh road.JPG|पचमढी ते धूपगड रस्ता
चित्र:Weather on route.JPG|या ठिकाणचे वातावरण
चित्र:Nagdwar start point.JPG|नागद्वार यात्रा सुरू होण्याचा बिंदु
चित्र:Satpuda clouds.JPG|सातपुडा पर्वत व ढग
चित्र:Satpuda range4.JPG|सातपुडा पर्वत
चित्र:Satpuda range3.JPG|सातपुडा पर्वत
चित्र:Satpuda range2.JPG|सातपुडा पर्वत
चित्र:Satpuda range.JPG|सातपुडा पर्वत
चित्र:Another peak.JPG|सातपुडा पर्वत
चित्र:Satpuda Rocks.JPG|मार्गात असलेले शेवाळलेले दगड
चित्र:Peaks around kajli.JPG|'काजळी' गावासभोवताल असलेले पर्वत
चित्र:Peaks aroun kajli1.JPG|'काजळी' गावासभोवताल असलेले पर्वत
चित्र:Nishangarh from kajli.JPG|काजळीहुन दिसणारा निशाणगड
चित्र:Pilgrims on yatra.JPG|यात्रेकरु
चित्र:Resting a while.JPG|यात्रेदरम्यान थोडा विश्राम
चित्र:Yatrekaru.JPG|एक यात्रेकरु
चित्र:Path6.JPG|यात्रेतील मार्ग
चित्र:Path5.JPG|यात्रेतील मार्ग
चित्र:Path4.JPG|यात्रेतील मार्ग
चित्र:Path3.JPG|यात्रेतील मार्ग
चित्र:Path2.JPG|यात्रेतील मार्ग
चित्र:Path1.JPG|यात्रेतील मार्ग
चित्र:Waterfall at Paaschimdwar.JPG|पश्चिमद्वार येथील धबधबा
चित्र:Waterfall2A.JPG|मार्गातील एक धबधबा
चित्र:WaterfallA.JPG|आणखी एक धबधबा
चित्र:Valley.JPG|चित्रशाळामाता व नंदीगड दरम्यान असलेली एक दरी
चित्र:Padamshesh.JPG|पद्मशेष असलेला पर्वत
चित्र:Nandigarh.JPG|नंदीगड
चित्र:Ladders for Chitrashalamata.JPG|चित्रशाळामाता या ठिकाणी जाण्यासाठी असलेल्या लोखंडी शिड्या
चित्र:Ladders at Chitrashalamata.JPG|चित्रशाळामाता या ठिकाणी जाण्यासाठी असलेल्या लोखंडी शिड्या
चित्र:Chitrashalamata overview.JPG|चित्रशाळामातास जातांना असे दृश्य दिसते.
चित्र:Chintamani from Chitrashalamata.JPG|वरून दिसणारे चिंतामणी हे ठिकाण
चित्र:Ladder alighting1.JPG|शिड्यांवरून उतरणारे यात्रेकरु
चित्र:Ladder alighting.JPG|शिड्यांवरून उतरणारे यात्रेकरु
चित्र:Korku resting a while.JPG|ओझे नेणारा कोरकू थोडा थांबुन विश्राम घेतांना
चित्र:Kamrak Fruits.JPG|रस्त्यात मिळणारे कमरक हे आंबटगोड फळ

## संदर्भ 
* नवभारत,नागपूर या वर्तमानपत्रातील मनोज चौबे यांची बातमी(हिंदी मजकूर)

वर्ग:यात्रा
वर्ग:भारतातील पर्यटनस्थळे‎