मूलाधार चक्र

**मूलाधार** (शब्दशः अर्थ "अस्तित्वाचा पाया/मूळ." मूळ आणि आधार किंवा पाया) किंवा रूट चक्र हे हिंदू तंत्रशास्त्रानुसार सात प्रमुख चक्रांपैकी एक आहे. हे चार पाकळ्यांचे कमळ  लाल रंगाने दर्शविले जाते.

## वर्णन 
 पिवळ्या चौरसाने दर्शविले आहे.|alt=एक लाल रंगाचे चार पाकळ्यांचे कमळ ज्यावर व, श, ष आणि स ही संस्कृत अक्षरे आहेत. मध्यभागी 'लं' असून त्याभोवती पिवळा चौरस आहे.]]
मूलाधार चक्र हे मर्कटास्थि मज्जातंतू जाळे जवळ त्रिकास्थि च्या खाली स्थित असल्याचे मानले जाते, तर त्याचे 'क्षेत्रम्' किंवा बाह्य सक्रियकरण बिंदू शिवणी (शरीरशास्त्र) आणि माकडहाड किंवा ओटीपोटाच्या हाडाच्या दरम्यान असते. मूलाधार हे असे आधारस्थान मानले जाते जिथून तीन मुख्य नाड्या उगम पावतात: इडा, पिंगला आणि सुषुम्णा. मूलाधार चक्राशी संबंधित मुख्य देवता भगवान गणेश आहेत. गणपतीच्या सर्वात पूजनीय अशा गणपती अथर्वशीर्षामध्ये असा उल्लेख आहे की, "जो भगवान गणपतीची उपासना करतो, त्याला ब्रह्म (अंतिम सत्य) ही संकल्पना सहज समजते आणि त्याचा साक्षात्कार होतो."
### स्वरूप 
या चक्राचे प्रतीक लाल रंगाचे, चार पाकळ्यांचे कमळ असून त्याच्या मध्यभागी पिवळ्या रंगाचा चौरस आहे. प्रत्येक पाकळीवर सोन्याच्या अक्षरात *वं *, *शं*, *षं* आणि *सं* ही संस्कृत अक्षरे लिहिलेली असतात. ही अक्षरे चार वृत्तीचे प्रतिनिधित्व करतात: परम आनंद, नैसर्गिक आनंद, संयमित भावनांचा आनंद आणि एकाग्रतेतील परमानंद. वैकल्पिकरित्या, ते धर्म (आध्यात्मिक ओढ), अर्थ (मानसिक ओढ), काम (शारीरिक ओढ) आणि मोक्ष (मुक्तीची ओढ) यांचे प्रतिनिधित्व करतात. चौरसाच्या बाजू आणि कोपऱ्यांतून आठ भाले बाहेरच्या दिशेला दर्शविलेले असतात.
इंद्र देव सुद्धा मूलाधाराशी संबंधित आहेत. या चित्रणात ते पिवळ्या रंगाचे, चतुर्भुज असून त्यांच्या हातात वज्र आणि निळे कमळ असते. ते सात सोंडा असलेल्या ऐरावत हत्तीवर स्वार असतात; या सात सोंडा जीवनासाठी आवश्यक असलेल्या सात घटकांचे प्रतीक आहेत. कधीकधी गणेशाचे चित्रणही मूलाधाराशी जोडले जाते. यात त्यांची त्वचा केशरी असून त्यांनी पितांबर आणि खांद्यावर हिरवा रेशमी शेला परिधान केलेला असतो. त्यांच्या तीन हातांत लाडू, कमळाचे फूल आणि परशू असतो, तर चौथा हात अभय मुद्रेत असतो.
### बीजाक्षर 
या चक्राचे बीजाक्षर *लं* आहे. पत्राचा भाग असलेल्या बिंदूमध्ये ब्रह्मा वास करतात. ते गडद लाल रंगाचे, चर्तुमुख आणि चतुर्भुज असून त्यांनी दंड, अमृताचा कलश आणि जपमाळ धारण केलेली असते आणि ते अभय मुद्रा दर्शवितात. काही ठिकाणी दंड आणि जपमाळेऐवजी त्यांनी कमळाचे फूल आणि पवित्र शास्त्रे (वेध) हातात घेतलेली असतात. ते हंसावर विराजमान असतात. त्यांची शक्ती, देवी डाकिणी देखील त्यांच्यासोबत दर्शविली जाते. ती अतिशय सुंदर, त्रिनेत्री आणि चतुर्भुज आहे. डाकिणीची त्वचा सहसा लाल किंवा पांढऱ्या रंगाची असते. तिने त्रिशूळ, खट्वांग (कपालदंड), हंस आणि पानपात्र धारण केलेले असते आणि ती हंसावर बसलेली असते. काही प्रसंगी, हंस आणि पानपात्राऐवजी तिच्या हातात तलवार आणि ढाल असते.
### कुंडलिनीचे स्थान 
चौरसाच्या मध्यभागी, बीजाक्षराच्या खाली, एक गडद लाल रंगाचा उलटा त्रिकोण असतो. असे म्हटले जाते की कुंडलिनी शक्ती येथे सुप्त अवस्थेत असते, जी जागृत होऊन पुन्हा मूळ स्रोत असलेल्या ब्रह्माकडे जाण्याची वाट पाहत असते. याचे प्रतीक म्हणून धुरकट राखाडी रंगाच्या लिंगाभोवती साडेतीन वेढे घातलेला साप दर्शविला जातो.

## साधना 
कुंडलिनी योगामध्ये मूलाधार चक्रातील शक्ती जागृत करण्यासाठी विविध योगाभ्यास सांगितले आहेत: आसने (जसे की गरुडासन, शशांकासन, बालासन आणि सिद्धासन); नासिकाग्र दृष्टी (नाकाच्या शेंड्यावर लक्ष केंद्रित करणे); विशिष्ट प्राणायाम; आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे 'मूलबंध'चा सराव. मूलबंधामध्ये शिवणीचे (perineum) आकुंचन केले जाते, ज्यामुळे कुंडलिनी जागृत होण्यास मदत होते आणि वीर्य धारणा (retention of semen) करण्यासाठी हे महत्त्वाचे मानले जाते.
बीजाक्षराचा जप करूनही हे चक्र सक्रिय केले जाऊ शकते. असे म्हटले जाते की, जो कोणी मूलाधार चक्राच्या बीजाक्षराचा १० कोटी (१००,०००,०००) पेक्षा जास्त वेळा जप करतो, त्याला मूलाधार चक्राच्या सर्व सिद्धी प्राप्त होऊ शकतात.
मूलाधार चक्र जागृत करण्यासाठी काही विशेष ध्यानधारणा पद्धती देखील अस्तित्वात आहेत.
### सिद्धी 
साधकाला 'दर्दुरी सिद्धी' प्राप्त होते (बेंडकाप्रमाणे हवेत उड्या मारणे किंवा शरीराची ऊर्ध्व गती होणे).
साधकाला वर्तमान, भूतकाळ आणि भविष्याचे ज्ञान प्राप्त होते. साधकाचे पृथ्वी तत्त्वावर नियंत्रण प्रस्थापित होते.

## इतर चक्रांशी संबंध 
मूलाधार चक्र हे मानवी शरीरातील सात मुख्य चक्रांच्या ऊर्ध्वगामी प्रवासातील पहिले पायरी आहे. मूलाधार चक्राचा इतर चक्रांशी असलेला संबंध अतिशय महत्त्वाचा आहे, कारण ते संपूर्ण ऊर्जा प्रणालीचा 'पाया' मानले जाते. याचा इतर चक्रांशी असलेला संबंध खालीलप्रमाणे स्पष्ट करता येतो:
* स्वाधिष्ठान चक्राशी संबंध: मूलाधार हे पृथ्वी तत्त्वाचे प्रतीक आहे, तर स्वाधिष्ठान हे जल तत्त्वाचे. मूलाधारामध्ये ऊर्जेची निर्मिती आणि स्थिरता मिळाल्यानंतरच ऊर्जा स्वाधिष्ठान चक्राकडे प्रवाहित होते. जर पाया (मूलाधार) डळमळीत असेल, तर स्वाधिष्ठान चक्रातील सर्जनशीलता आणि भावनांमध्ये असंतुलन निर्माण होऊ शकते.
* ऊर्जेचा प्रवाह (कुंडलिनी): कुंडलिनी शक्ती मूलाधार चक्रात सुप्त अवस्थेत (साडेतीन वेढे घालून) असते. जेव्हा ही शक्ती जागृत होते, तेव्हा ती मूलाधारातून निघून स्वाधिष्ठान, मणिपूर, अनाहत, विशुद्ध, आज्ञा आणि शेवटी सहस्रार चक्रापर्यंत पोहोचते. मूलाधार हे या सर्व प्रवासाचे उगमस्थान आहे.
* ग्रंथी भेद (ब्रह्म ग्रंथी): योगशास्त्रानुसार, मूलाधार चक्राच्या ठिकाणी 'ब्रह्म ग्रंथी' असते. ही ग्रंथी आध्यात्मिक प्रगतीमधील पहिला अडथळा मानली जाते. या ग्रंथीचा भेद केल्याशिवाय ऊर्जा वरच्या चक्रांकडे (विष्णू ग्रंथी आणि रुद्र ग्रंथी) जाऊ शकत नाही.
* सहस्रार चक्राशी संतुलन: मूलाधार हे सर्वात खालचे (भौतिक) चक्र आहे, तर सहस्रार हे सर्वात वरचे (आध्यात्मिक) चक्र आहे. या दोन्ही चक्रांमध्ये संतुलन असणे आवश्यक आहे. मूलाधार चक्र व्यक्तीला जमिनीशी (पृथ्वीशी) जोडून ठेवते, ज्यामुळे उच्च आध्यात्मिक अनुभव घेताना व्यक्तीचे मानसिक संतुलन कायम राहते.

## सप्तचक्रांची माहिती व तुलना 
## मूलाधार चक्र आणि आरोग्य 
मूलाधार चक्र हे शरीराच्या खालच्या भागातील अवयवांशी आणि अस्थिसंस्थेशी संबंधित आहे. जेव्हा या चक्राचे संतुलन बिघडते, तेव्हा खालील प्रकारचे शारीरिक आणि मानसिक त्रास जाणवू शकतात:
### शारीरिक परिणाम
मूलाधार चक्राचे असंतुलन प्रामुख्याने शरीराच्या उत्सर्जन संस्था आणि हाडांशी संबंधित असते:
* पाचन संस्था: बद्धकोष्ठता, मूळव्याध किंवा कोलायटिससारखे त्रास.
* अस्थिसंस्था: कंबरदुखी, सायटिका, गुडघेदुखी आणि हाडांची झीज होणे.
* इतर: मूत्रपिंडाचे आजार, पाय आणि घोट्यांच्या समस्या, आणि शरीरातील ऊर्जेची कमतरता (नेहमी थकवा जाणवणे).
### मानसिक आणि भावनिक परिणाम 
मूलाधार चक्र हे आपल्या 'अस्तित्वाच्या' भावनेशी जोडलेले असल्याने, त्याच्या असंतुलनाचा मनावर खोलवर परिणाम होतो:
* असुरक्षितता: व्यक्तीला नेहमी भविष्याची किंवा आर्थिक परिस्थितीची भीती वाटते.
* एकाग्रतेचा अभाव: कामात मन न लागणे किंवा नेहमी विचारांमध्ये गुरफटून राहणे.
* अति-भौतिकवाद: पैशांचा हव्यास किंवा भौतिक गोष्टींमध्ये अतिशय अडकून पडणे.
* नैराश्य आणि आळस: कोणत्याही नवीन कार्यासाठी उत्साह न वाटणे.

### संतुलन राखण्याचे उपाय 
मूलाधार चक्र संतुलित करण्यासाठी काही साधे उपाय केले जातात:
* निसर्गाशी जवळीक: अनवाणी पायांनी जमिनीवर (गवतावर किंवा मातीवर) चालणे.
* लाल रंगाचा वापर: आहारामध्ये लाल रंगाची फळे (सफरचंद, डाळिंब) आणि भाज्यांचा समावेश करणे.
* प्राणायाम: नियमितपणे 'अनुलोम-विलोम' आणि 'भ्रामरी' प्राणायाम करणे.

## इतर नावे 
* **तंत्र:** आधार, ब्रह्मपद्म, भूमी चक्र, चतुर्दल, चतुष्पत्र, मूलाधार, मूल चक्र, मूल पद्म
* **वेद (उत्तरकालीन उपनिषदे):** आधार, ब्रह्म, मूलाधार, मूलकंद
* **पौराणिक:** आधार, मूलाधार

## संदर्भ 
वर्ग:चक्र
वर्ग:आरोग्य
वर्ग:अध्यात्म