open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
उद्धव किशनराव भयवाळ

**उद्धव किशनराव भयवाळ** (जन्म : बदनापूर-जालना जिल्हा, १८ जून १९५०) हे एक मराठी साहित्यिक आहेत.

## शिक्षण व नोकरी
मूळ गावातून १९६६ साली एस.एस.सी झाल्यावर उद्धव भयवाळ जालन्याला आले. तेथे ते जे.ई.एस. कॉलेजमधून फिजिक्स विषय घेऊन बी.एस्‌सी. झाले. त्यानंतर त्यांनी १९७३-२००६ या काळात स्टेट बँक ऑफ हैद्राबादमध्ये विविध पदांवर काम केले. तेथून २००६ साली स्वेच्छानिवृत्ती घेतल्यावर ते लेखनाकडे वळले.

## उद्धव किशनराव भयवाळ यांनी लिहिलेली पुस्तके
* इंद्रधनुष्य (कवितासंग्रह)
* हसरी फुले (बालकविता संग्रह)
* याशिवाय काही एकांकिका व विनोदी कथा

## मिळालेले पुरस्कार व सन्मान
* अंकुर वाङ्मय पुरस्कार (२००८)  
* 'नवरत्न' पुरस्कारापैकी साहित्य क्षेत्रातील पुरस्कार (दिनांक २५-०२-२०१६ रोजी पंढरपूर येथे)  
* साहित्यसेवेबद्दल 'कलाकुंज ‘ प्रकाशनाच्या वतीने साहित्यिक चंद्रकांत महामिने यांच्या अध्यक्षतेखाली २० जुलै २०१४ रोजी  नाशिक येथे सत्कार.
* सुभेद्रा प्रतिष्ठान (सेलू-परभणी जिल्हा) यांच्यातर्फे व दाजी पणशीकर यांच्या हस्ते गौरव पुरस्कार (५ मार्च २०१२)

वर्ग:मराठी लेखक
स्वप्नवासवदत्तम्

**स्वप्नवासवदत्तम्** हे महाकवी भास यांचे संस्कृत नाटक आहे. या नाटकात सहा अंक असून राजा उदयन व वासवदत्ता यांच्या गूढ प्रेमाचे वर्णन आहे.

भास संस्कृतमधील पहिले गद्य नाटककार समजले जातात. त्यांनी एकूण तेरा नाटकांची रचना केली. ही नाटके रामायण, महाभारत, हरिवंशपुराण, लोककथा, बृहत्कथा यांवर आधारित आहेत. पंचरात्रम्, मध्यमव्यायोग:, अभिषेकनाटकम्, प्रतिमानाटकम्, अविमारकम्, प्रतिज्ञायौगन्धरायण, स्वप्नवासवदत्तम्‌, बालचरितम्, चारुदत्त, दूतवाक्य, दूतघतोत्कचम्, कर्णभारम्, ऊरुभंगम्  यापैकी 'स्वप्नवासवदत्तम्' हे सुप्रसिद्ध संस्कृत नाटक आहे.या नाटकात सहा अंक असून राजा उदयन व वासवदत्ता यांच्या गूढ प्रेमाचे वर्णन आहे.

## स्वप्नवासवदत्तम् या नाटकाविषयी मराठी पुस्तके
* वासवदत्ता (जनार्दन ओक)

वर्ग:संस्कृत साहित्य
इंद्रजित भालेराव

**इंद्रजित नारायणराव भालेराव** हे एक मराठी कवी असून ग्रामीण कवी म्हणून इंद्रजीत भालेराव ह्यांचे नाव मराठी साहित्याच्या क्षेत्रात प्रसिद्ध आहे.२०१९ सालच्या  फेब्रुवारी महिन्यात पैठण येथे होणाऱ्या अखिल भारतीैय मराठी शेतकरी साहित्य संमेलनाचे ते नियोजित अध्यक्ष आहेत.
 

## इंद्रजित भालेराव यांची पुस्तके
# आम्ही काबाडाचे धनी (कविता संग्रह १९९२)
# उगवले नारायण (कविता संग्रह १९९६)
# कुळंबिणीची कहाणी (कविता संग्रह १९९६)
# गाऊ जिजाऊस आम्ही (कवितासंग्रह)
# गावकडं चल माझ्या दोस्ता (कविता संग्रह, १९९८)
# गाई घरा आल्या (ललित)
# घरीदारी (ललित)
# टाहो (कविता संग्रह, २००२)
# दूर राहिला गाव (कविता संग्रह १९९४)
# निवडक भास्कर चंदनशिव, संपादक- इंद्रजित भालेराव (कथासंग्रह)
# नाद (कविता संग्रह)
# पीकपाणी (कादंबरी?/कविता संग्रह, १९८९)
# पेरा (कविता संग्रह, २००२)
# बलचनमा (अनुवादित कादंबरी; मूळ हिंदी लेखक - नागार्जुन)
# बहिणाबाई (साहित्यसमीक्षा)
# भूमीचे मार्दव (कवितासंग्रह, २०११)
# मऱ्हाटवाडी (समीक्षात्मक ललित लेख)
# मळा (कादंबरी)
# मळ्यातील अंगार (सामाजिक)
# मुलूख माझा (कवितासंग्रह)
# रानमळ्याची वाट (कवितासंग्रह, १९९६)
# लळा (ललित)

वर्ग:मराठी कवी
वर्ग:मराठी लेखक
शन्कनि मोहन कारुपैल

३० नोव्हेंबर १९५५

लेखक ,शास्त्रज्ञ , शिक्षण म्हणुन सकनी मोहन कारूपाईल प्रसिद्ध आहेत

त्यांनी बाल साहित्य प्रकरात लेंखन केले आहे त्यांची पुस्तके ३२ भाषा मध्ये अनुवादित आहेत

त्यांची पुस्तके नवी दिल्ली येथून प्रकाशित झालेली आहेत.

ते जीवशात्राचे प्राध्यापक आहेत

## शिक्षण:- 
# बी	.एस्सी	वनस्पती विज्ञान ,श्रीक्रुष्ण	महाविद्यालय ,केरळ	
# एम.एस्सी	वनस्पती विज्ञान,जीवशात्र	संकुल ,सरदार	 पटेल विधापीठ ,गुजरात
# सर्टिफिकेट	कोर्स – तमिळ अन्ना मलई विद्यापीठ	तामिळनाडू.
# पीएच	. डी	– वनस्पती विज्ञान – वनस्पती	विज्ञान अन्नामलाई विद्यापीठ	तामिळनाडू 
# जीवतंत्रज्ञान	मध्ये त्यांचे विशिशीकरण	झाले आहे .

## प्रकाशित साहित्यः - 
वासू मिट्स ए तडपोल  या पुस्तकाचे – ३२ भाषेत अनुवाद झाला आहेत .

हे पुस्तक नवी दिल्ली द्वारे प्रकाशित  झाले आहे.

या पुस्तकाचे तमिळ ,हिंदी, चीनी या भाषेत अनुवाद झाला आहे .

## पूरस्कार व सन्मान:- 
# आय	. एन	.एस	. के	. नांनो	तंत्रज्ञान वैज्ञानिक म्हनून	 भेट सी. एस.	आय	.आर.	 – एन	 सी  एन पुणे 
# सर्वोत्कृष्ट	शिक्षक पुरस्कार – स्वा .	रा	. ती	. म.	वि	. नांदेड	.
# समन्वयक	यु . जि	. सी	.— एस	. ए	. पी	. कार्यक्रम	
# समन्वयक	 डि. एस.	टी.	- पीस्ट	  कार्यालय कार्यक्रम  
# सर्वोत्कृष्ट	चित्र पुरस्कार – ध्वनी मुद्रण	सक्रीय आणि दमन 
# टेक्सास	आरोग्य शास्त्र केंद्र	विद्यापीठ ,	सन	अन्तनिओ ,टेक्सास	,यु	.एस	.ए	
# सर्वोच्च	 डॉक्टरी सहाय्य ,	मुलभूतशास्त्र	
# आरोग्य	द्रव्य विकास संस्था 
# राष्ट्रीय	आरोग्य संस्था संशोधन शिष्यवृती	आणि विकसित तंत्रज्ञान	कार्यक्रम यु .एस.ए	
# वैज्ञानिक	भेट सूक्ष्मजीवशात्र आणि 	सूक्ष्मजीवघटक ,अनुवंशिकता	विभाग ,ऑस्टीन	यु.एस.ए	
# समन्वयक	यु . जि	. सी.	बी	.एस	.आर.	कार्यक्रम

## लेखन:- 
त्यांनी ललित साहित्य बरोबरच माहितीपर लेखन केले आहे.विविध विषयावरचे त्यांनी वेगवेगळ्या विद्यापीठात पेपर वाचले  आहेत .

वर्ग:लेखक
वर्ग:इ.स. १९५५ मधील जन्म
सचिन रनवीर

नांव     :- तगडपल्ले चन्द्रकान्त प्रल्हदरव 
जन्म दि.:-०५जुन १९७७
पत्ता    :- मु.कंजारा (बु.) पो.उमरी(ज.)
        ता.हदगाव जि. नांदेड
जडण-घडण:-इ.०१ते ०७वी पर्यंत जि.प.प्रा.शा.कंजरा (बु.)
          इ.०८ते१०वीपर्यंत जि.प.प्रा.प्रा.व माध्य.हा.तामसा
          इ.११वी ते पदवी श्री.दत्त महाविद्यालय हदगाव जि.नांदेड
          एम.ए.(समजशास्त्र)यशवंत महा.नांदेड
          बी.एड् इंदिर गांधी महा. नांदेड
          एम.एड् शारदा भवन नांदेड 
          एम.ए.(अर्थशास्त्र)संत गाडगेबाबा विद्यपीठ अमरावती
          सी.टी.सी  हिंगोली
शिक्षण  :- एम.ए.(समजशास्त्र,अर्थशास्त्र)एम.एड्,डी.एस.एम.,सी.टी.सी.   
व्यवसायः-  अधिव्यख्याता/प्राध्यापक
लेखनाचा प्रकार:-एकांकीका संग्रह,नाटक,काव्य,कथा
लेखनाचे टप्पे:- सवडीनुसार २०१५-२०१६
प्राप्त पुरस्कार:- नाही
त्यांच्या मते :- साहित्य म्हणजे अस्वस्थ मनाचे सामजिक क्षेत्रात वर्णन करने.
पुस्तकंची नांवे:- मीच खरा अपराधी(एकांकीका संग्रह्)
तूमचे संदर्भ को को मिळतील:-निर्मल प्रकाशन नांदेड श्री दत्त महविद्यालयाचे ग्रंथलय व इतर खासगी व शासकिय ग्रंथलय
तूमच्या विषयी कोणी लिहले आहे का:-नाही
भुजंगराव दत्तराव वाडीकर

## भुजंगराव दत्तराव वाडीकर 
जन्म : ३० ऑक्टोबर १९३४ साली वाडी या गावी झाला.   ता.मुदखेड जी.नांदेड

     मराठी साहित्यातील समीक्षा या साहित्य प्रकारात त्यांची योगदान आहे. आधुनिक समीक्षा, प्राचीन समीक्षा, अर्वाचीन समीक्षा इत्यादी समीक्षा लेखन त्यांनी केले 

प्राथमिक शिक्षण : चीकाला ता. मुदखेड जी. नांदेड येथे झाले.

माध्यमिक शिक्षण ; नांदेड येथील प्रतिभा निकेतन हायस्कूल मध्ये झाले 

मेट्रिक १९९५ साली ते दहावी उत्तीर्ण झाले 

इंटरमिजीएंत १९५८ मध्ये उस्मानिया विद्यापीठात हेद्राबाद या ठिकाणी झाले 

बी.ए. मराठवाडा विद्यापीठ औरंगाबाद येथ १९६१ला झाले 

एम.ए. मराठी मराठवाडा विद्यापीठ औरंगाबाद येथे १९६३ साली झाले 

नौकारीविषयक १९५५ते १९९६ प्राथमिक शिक्षक अमदुरा जी नांदेड येथे तर १९५६ ते १९६३

माध्यमिक शिक्षक प्रतिभा निकेतन हायस्कूल नांदेड या ठिकाणी व १९६३ ते १९९४ यशवंत महाविद्यालय नांदेड मराठे विभागप्रमुख 

## प्रकाशित पुस्तके 
गजर 

प्राचीन साहित्य समीक्षा 

साक्षेप 

अर्वाचीन साहित्य समीक्षा

प्राचीन मराठी वाण्ग्मयाचा इतिहास 

भारतीय साहित्य विचार 

पाणी: नितळ गंगेचे 

लोभस 

संपादने : 

संगीत्त शारदा 

श्री गोविन्द्प्रभू चरित्र 

ज्ञानेश्वरी 

संत तुकारानांचे निवडक अभंगे 

भौसाहेबांची बखर 

साहित्यावेध 

अन्वय 

वारसा वाटचाल 

रससूत्र 

परिचय अभिवादन 

अखिल भारतीय मराठी नाट्य संमेलननांदेड येथे संपण झाले त्याचे संयोजन सदस्य म्हणून कार्य केले 

पुरस्कार व बहुमान :

आदर्श शिक्षक पुरस्कार नांदेड 

मराठवाडा साहित्य परिषद शाखा नांदेडचे अध्यक्ष होते 

अखिल भारतीय साहित्य संमेलन नांदेड १९८५ साली सरचिटणीस म्हणून कार्यरत होते 

अविष्कार साहित्य मंडळ प्रायोजित नरहर कुरुंदकर स्मुती साहित्य संमेलन २००३ चे अध्यक्ष 

अविष्कार साहित्य संमेलन हदगाव याचे ते उद्घाटक होते 

उत्कृष्ट वांग्मय निर्मिती महाराष्ट्र शासन राज्य पुरस्कार 

नरहर कुरुंदकर पुरस्कार जी प नांदेड 

वी द सर्जे गुरुजी प्रतिष्टान पुरस्कार नांदेड 

धोंडीराम माने वांग्मय पुरस्कार औरंगाबाद

शितलादेवी मुदखेड तालुका भूषण पुरस्कार 

आवड व सहभाग : काव्य नाटक संगीत यात त्यांचा सहभाग 

१९९४ मध्ये सेवानिवृत्त , निवृत्ती नंतरच्या काळातही अधयन, मार्गदर्शन आणि लेखन ही विचारप्रक्रिया निरंतर चालू असून भाषेची समज वाढावी यासाठी सतत प्रयत्नशील व कार्यव्यग्र
केशव सखाराम देशमुख

केशव सखाराम देशमुख हे एक मराठी लेखक आणि कवी आहेत. ते मराठी भाषा हा विषय घेऊन एम.ए.पीएच.डी. झाले आहेत. बी.ए.च्या आणि एम.ए.च्या अंतिम परीक्षांत ते मराठवाडा विद्यापीठातून सर्वोच्च गुण मिळवून उत्तीर्ण झाले होते. मेरतमध्ये आल्याबद्दल त्यांना विद्यापीठाची चौदा पारितोषिके प्राप्त झाली होती. पीएच.डी. झाल्यावर ते नांदेड विद्यापीठात प्राध्यापक झाले आणि पुढे मराठी विभागाचे प्रमुख झाले.

## केशव सखाराम देशमुख यांनी लिहिलेली पुस्तके
* अथक (कवितासंग्रह)
* गाभा (कवितासंग्रह)
* चालणारे अनवाणी पाय (कवितासंग्रह)
* तंतोतंत (कवितासंग्रह)
* पाढा (कवितासंग्रह)
* पीकपाणी (संपादित)
* फ.मुं. शिंदे यांची काव्यप्रतिभा (फ.मुं शिंदे यांचे संक्षिप्त चरित्र, त्यांच्या कवितांची सूची आणि काही कवितांचे रसग्रहण)
* भाषाचिंतन (मराठीविषयक ४३ लेखांचा संग्रह)
* राजश्री शाहू यांची भाषणे (संपादित)
* साहित्य समाज आणि संस्कृती (संपादित)
* सौंदर्यशास्त्र (संपादित)

## के.द. देशमुखांना मिळालेले सन्मान आणि पुरस्कार
* दिल्लीच्या साहित्य अकादमीकडून देशमुखांच्या कवितांचे इंग्रजी, उर्दू, कोकणी, गुजराती व सिंधी भाषांमध्ये अनुवाद प्रसिद्ध.
* साहित्य अकादमीच्या कविता अनुवाद कार्यशाळेत निमंत्रित कवी म्हणून सहभाग.
* मराठवाडा विद्यापीठाच्या पदवी अभ्यासक्रमात आणि नांदेड विद्यापीठाच्या पदव्युत्तर अभ्यासक्रमांत देशमुखाच्या कवितांचा समावेश झाला आहे.
* मुंबई विद्यापीठाच्या पदवी अभ्यासक्रमात तीन कविता समाविष्ट.
* औरंगाबाद येथील मराठवाडा साहित्य परिषदेच्या कार्यकारिणीचे सदस्य.
* जालना येथील यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठानचे विश्वस्त.
* उच्च व माध्यमिक शिक्षण मंडळ, पुणे यांचे मराठी पाठ्य पुस्तक- 'युवकभारती'चे संपादक सदस्य.
* एम.फिल., पीएच.डी.चे मार्गदर्शक.
* महाराष्ट्र शासनाच्या, साहित्य संस्कृती मंडळाच्या, तसेच महाराष्ट्रातील भिन्न-भिन्न मराठी वाङ्मय पुरस्कार निवड समितींवर तज्ज्ञ परीक्षक म्हणून कार्य.
* देशमुखांव्या कवितांना मिळालेले पुरस्कार - 
१) कवी केशवसुत राज्य पुरस्कार, महाराष्ट्र पुरस्कार 
२) महाराष्त्र सरकारचा बालकवी पुरस्कार
३) कोपरगावचा भी.ग.रोहमारे ग्रामीण पुरस्कार
४) येशवंत चव्हाण पुरस्कार, पुणे
५) शेतकरी साहित्य पुरस्कार, औरंगाबाद
६) ना.ध. देशपांडे पुरस्कार, मेहकर
७) नानासाहेब वैराळे पुरस्कार, अकोला
८) संजीवनी खोजे काव्य पुरस्कार, अहमदनगर
९) विशाखा काव्य पुरस्कार, नाशिक.
१०) साहित्य साधना पुरस्कार, यवतमाळ.
११) सुजाता पाब्रेकर पुरस्कार, मुंबई.
१२) धोंडीबा माने  पुरस्कार, औरंगाबाद
१३) साहित्य सेवा वाड्मय पुरस्कार, नाशिक रोड.

वर्ग:मराठी कवी
वर्ग:मराठी लेखक
एल.एस. देशपांडे

नाव:- एल. एस. देशपांडे 	 
जन्म :- १९४९ साली झाला. 
गाव:-साखरा ता. शेनगाव जि.हिंगोली 
## शिक्षण
पदवी पर्यंतचे  शिक्षण तालुक्याला घेतले 
पदव्युत्तर पदवीचे (एम.ए.इंग्रजी) शिक्षण त्यांनी एलफिस्टन कॉलेज मुंबई येते १९६४ साली उत्तीर्ण झाले.१९७४ साली 
त्यांनी दुसऱ्यांदा पदवीत्तर पदवीचे शिक्षण मराठवाडा विद्यापीठात घेतले.
१९८० साली पी.जि.डी.टी.ई. ,१९८४ साली.विद्यावाच्य्स्पती(पी.एचडी) साठी नोंदणी केली.
त्यांचा विद्यावाच्य्स्पती (पी.एचडी) चा
विषयः-भाषांतराचा शास्त्रीय अभ्यास.
मार्गदर्शकः-भालचंद्र नेमाडे 
१९९० मध्ये त्यांना पी.एचडी. प्राप्त झाली.
## लेखन
त्यांना लिहिण्याची प्रेरणा त्त्यांच्या वडिलांपासून मिळाली. त्यांचे वडील शिक्षक होते. त्यांचे नाव संतुकराव भवानीदास देशपांडे असे होते.
### पुस्तके
*१.	संरचनाचा शोध
- साहित्यसेतू भाषांतरावर नांदापूरकर पुरस्कार, २०००
- नरहरी कुरुंदकर साहित्य अकादमी पब्लिश मेकर्स ऑफ लिटरेचर 
गंधर्व प्रकाशन पुणे ६५ पुस्तकांचा संच २०१० साली पब्लिश केला. त्यात
*१.	मराठी समीक्षा 
*२.	इंग्रजी समीक्षा 
*३.	संशोधन लेख 
त्यांची प्रकाशनाच्या उंबरठ्यावर असलेली पुस्तके :-
*१ त्यांनी भगवत गीतेचे भाषांतर करून मूळ संस्कृती व तत्त्वज्ञानावर आधारीत असलेले पुस्तक थोड्याच दिवसात प्रकाशित होणार आहे.
*२	फिलोंसोफिकाल समकालीन भारतीय रंगभूमी (२००६), बिर्ला फौंडेशन नवी दिल्ली, हे पुस्तक प्रकाशित होणार आहे.

त्यांनी काही काळ मराठी साहित्य अकादमीवर तज्ञ म्हणून काम केले आहे.
### त्यांनी अनुवाद केलेले साहित्य
त्यांनी अनुवादित केलेल्या काही कवी आणि कवयत्रीच्या कविता आणि लेख :-
*१.	वृषाली किन्हाळकर यांची कविता इंग्रजीत भाषांतरित केली.
*२.	द्वैमासिक आणि भाषिक या दोन्ही मासिकात अनुवादित केले.
*३.	क्रियेटीव्ह राईट मास्तरच पोर यातील ७५ कविता अनुवादित केल्या.
*४.	दलित आणि आदिवासी यांच्यावर लिहलेल्या कविता त्यांनी अनुवादित केल्या.
*५.	वाहरू सोनावणे यांच्या कविता त्यांनी अनुवादित केल्या.
*६.	निर्मला कुतूल यांच्या कवितेचे भाषांतर करून दोन पुस्तके अनुवादित केली.
*७.	वीरा राठोड यांच्या बंजारा भाषेतल्या कविता इंग्रजीत अनुवादित केल्या. साहित्य अकादमीने त्यांचे हे पुस्तक प्रकाशित केले.
*८.	फ्रेंच भाषेतील एक कविता त्यांनी ‘छोटा राजपूत’ या नावाने प्रकाशित केली.
## प्रभाव
*१.	तुकाराम 
*२.	नामदेव ढसाळ 
*३.	नारायण सुर्वे
*४.	बहिणाबाई चौधरी
*५.	ना.धो.महानोर ( यांच्या रानातल्या कविता )
*६.	इंद्रजीत भालेराव ( यांच्या सर्वकालीन कविता आवडतात )
*७.	नरहरी कुरुंदकर ( पहिले गुरू तर भालचंद्र नेमाडे दुसरे गुरू)

वर्ग:मराठी लेखक
माधव बसवंते

इंदिरा गांधी महाविद्यालयातील मराठी विभागाचे प्राध्यापक व लेखक. 

## साहित्य
* 'मातंग समाज : इतिहास आणि वास्तव'

## पुरस्कार
मधुकर धर्मापुरीकर

मधुकर धर्मापुरीकर हे मराठीतले एक लेखक आहेत. त्यांचा जन्म १९५४ साली नांदेड जिल्ह्यातल्या कंधार गावी झाला. ते नांदेड जिल्हा परिषदेतून वरिष्ठ लेखाधिकारी म्हणून २००७ साली निवृत्त झाले. १९७६पासून त्यांनी व्यंगचित्रांचा संग्रह करण्यास सुरुवात केली. कथालेखनासोबत व्यंगचित्रांच्या आस्वादाच्या निमित्ताने त्यांनी विपुल लेखन केले.

## मधुकर धर्मापुरीकर यांची प्रकाशित पुस्तके
* अचंब्याच्या गोष्टी – कथासंग्रह
* अनकॉमन मॅन : आर. के. लक्ष्मण
* अप्रूप – कथासंग्रह.
* आलटून पालटून – कथासंग्रह
* आर. के. नारायण यांच्या ‘मालगुडी डेज’ आणि ‘स्वामी अँड फ्रेन्ड्स’ या दोन पुस्तकांचा मराठीत अनुवाद.
* गीतमुद्रा – संगीतविषयक लेख
* गोष्टीवेल्हाळ – कथासंग्रह
* चिनकुल - लघुतम कथासंग्रह
* जानिब-ए-मंजिल (गझलसंग्रह)
* झाली लिहून कथा? (मॅजिस्टिक प्रकाशन)
* डिप्टी कलक्टरी - अनुवाद आणि अनुभव
* पारख – कथासंग्रह
* पिता-पुत्र : नाते आणि अंतर (संपादित)
* बाधा – कथासंग्रह
* मालगुडी डेज् (अनुवादित, मूळ इंग्रजी लेखक - आर.के. नारायण)
* मिळून मिसळून
* रूप – कथासंग्रह
* रेषालेखक वसंत सरवटे (चरित्र – राजहंस प्रकाशन; सहसंपादक दिलीप पाडगावकर)
* विश्वनाथ – कथासंग्रह
* सुपरहिरो आर.के. लक्ष्मण (चरित्र)
* स्वामी अँड फ्रेंड्स (अनुवादित, मूळ इंग्रजी लेखक - आर.के. नारायण)
* हसऱ्या रेषेतून हसवण्याच्या पलीकडे (सदरलेखन संग्रह; मॅजिस्टिक प्रकाशन)

## मधुकर धर्मापुरीकर यांना मिळालेले पुरस्कार
* ‘अनकॉमन मॅन : आर. के. लक्ष्मण’साठी महाराष्ट्र सरकारचा २०१६ सालचा पुरस्कार; २०१७ सालचा ना.धों. ताम्हनकर पुरस्कार.
* अप्रूपसाठी – महाराष्ट्र राज्य शासन पुरस्कार. 
* 'झाली लिहून कथा'साठी महाराष्ट्र सरकारचा दिवाकर कृष्ण लघुकथा लेखनाचा पुरस्कार (२०१७)
* वसंत गाडगीळ पुरस्कार.
* विश्वनाथसाठी – महाराष्ट्र साहित्य परिषदेचा व इचलकरंजीच्या आपटे वाचनमंदिराचा पुरस्कार. 

वर्ग:मराठी लेखक
बर्लिन उ-बाह्न

**बर्लिन उ-बाह्न** किंवा **उंटरग्राउंडबाह्न** (भुयारी रेल्वे) ही जर्मनीची राजधानी बर्लिनमधील वाहतूक प्रणाली आहे. यात १० मार्ग असून त्यांवर एकूण १७३ स्थानके आहेत. प्रत्येक मार्गावरून गर्दीच्या वेळी दर २-५ मिनिटांनी तर इतर वेळी दिवसा दर पाच मिनिटांनी आणि रात्रीच्या वेळी दर दहा मिनिटांनी गाड्या धावतात. पहाटे १-४ या वेळात ही प्रणाली बंद असली तरीही त्यावेळी त्याच मार्गांना समांतर बस दर २० मिनिटांनी धावतात. या रात्रबस प्रत्येक उ-बाह्न स्थानकांना जातात. १५७.५ किमी लांबी असलेले हे रेल्वेमार्ग अंदाजे ८०% जमिनीखालून आहेत तर उरलेले जमिनीवर आणि पुलांवरून आहेत. २०१५ साली ५३ कोटी ४५ लाख प्रवाशांनी यातून प्रवास केला होता.

उ-बाह्नचे उद्घाटन १९०२ साली झाले.

## मार्ग
## संदर्भ आणि नोंदी 
उ-बाह्न
वर्ग:इ.स. १९०२ मधील निर्मिती
वर्ग:भुयारी जलद वाहतूक
*
सर्वदर्शी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (पुस्तक)

**सर्वदर्शी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर** हे स्वामी रामानंद तीर्थ मराठवाडा विद्यापीठाने तयार केलेले पुस्तक आहे. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या शतकोत्तर रौप्य महोत्सवी जयंती वर्षाचे औचित्य साधून या ग्रंथाची निर्मिती विद्यापीठाने केली आहे. डॉ. आंबेडकरांच्या बहुश्रुत, बहुआयामी पैलूंवर प्रकाश टाकणारे हे पुस्तक आहे.

डॉ. आंबेडकरांनी उच्चवर्णीयांना जातीची अहंता सोडायला भाग पाडले आणि दलित व मागास समाजाचे समग्र मानसिक परिवर्तन करून त्यांना आत्मसन्मानाची जाणीव करून दिली. “शिका, संघटित व्हा आणि संघर्ष करा” हा त्यांचा विचार सर्वार्थाने परिणामकारक ठरला आणि यातूनच अभूतपूर्व बदल घडून आला. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या विचारांची समर्पकता समकालीन संदर्भात मांडणे आवश्यक आहे व समाजाच्या प्रती विद्यापीठाचे उतरदाययित्व आहे.  ते निभावण्याचा प्रयत्न नांदेड विद्यापीठाने या ग्रथांच्या माध्यमातून केला आहे.
           
विविध अभ्यासकांनी आपल्या लेखांमधून डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या कार्यावरती या ग्रंथामधून प्रकाश टाकला आहे. पी. विठ्ठल आणि नागोराव कुंभार यांनी हा ग्रंथ संपादित केला आहे.

## अनुक्रमणिका 
### विभाग अ 
डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर यांची मूल्यदृष्टी :-
 
१) डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांची धार्मिक संकल्पना आणि धर्मांतर – डॉ. जनार्दन वाघमारे 

२) डॉ. बाबासाहेबांचा बुद्ध व त्यांचा धम्म – डॉ. रावसाहेब कसबे

३)  डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे धम्म विषयक तत्त्वज्ञान – डॉ. ज.रा. दाभोळे 

४) डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचा सामाजिक मूल्यविषयक दृष्टिकोण – प्रा. सुहास पळशीकर
 
५) डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांची स्वंतत्रविषयक संकल्पना – प्रा. जयदेव डोळे 

६) डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांची लोकशाही संकल्पना – बी.व्ही. जोंधळे 

७) डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांची सामाजिक लोकशाहीची  संकल्पना – प्रा. मोतीराम कटारे 

८) राजकारण, धर्म व डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर – प्रा. राजीव आरके

९) डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचा प्रजासत्ताक राष्ट्रवाद – प्रा. डॉ. शिद्धोधन

### विभाग ब 
१०) डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचा विचारांचा शैक्षणिक संदर्भ – डॉ. पंडित विद्यासागर 

११) डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे शेक्षणिक विचार – डॉ. नागोराव कुभार 

१२) डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि कामगारांचे प्रश्न – डॉ. गंगाधर पानतावणे 

१३) डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे चळवळीविषयक विचार – ज.वि. पवार  

१४) जागतिकीकरण व  डॉ. आंबेडकर प्रणीत दलितांचा मुक्तिप्रपंच  – डॉ. आनंद तेलतुंबडे

१५) डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर आणि क्रांती – प्रतिक्रांतीचे वास्तव - डॉ. संजय मून

१६) जातिव्यवस्थेचे राजकीय अर्थशास्त्र डॉ. आंबेडकर यांचे योगदान – प्रा. सचिन गरुड 

१७) डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या शेतीविषयक विचारांची वर्तमान उपयुक्तता – डॉ. पी.एस. कांबळे 

१८) आंबेडकर विचारधारा आणि आदिवासी क्रांतिवाङ्मय – डॉ. वैजनाथ अनमुलवाड 

१९) अतुलनीय अद्भुत – डॉ. नरेद्र जाधव 

२०) वेटिंग फॉर व्हिसा – प्रा. अविनाश डोळस 

२१) राष्ट्रनिर्माता डॉ. आंबेडकर – डॉ. प्रकाश मोगले
 
२२) डॉ. आंबेडकर व हिंदू कोडबिल – डॉ. संगीता ठोसर 

२३) हेद्राबाद स्वतंत्र सागरम व डॉ. आंबेडकर – डॉ. प्रकाश वाघमारे 

२४) डॉ. आंबेडकर विद्रोही – सृजनशील संकृतीचा महान आदर्श - डॉ. राजेश्वर दुडूकनाळे

२५) सर्वदर्शी आंबेडकर – कविता पी. विठ्ठल

## हे सुद्धा पहा 
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावावर असलेल्या गोष्टींची यादी
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संबंधित लेखांची सूची
## संदर्भ 
वर्ग: पुस्तके
वर्ग:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावे असलेल्या गोष्टी
वर्ग:आंबेडकरवादी साहित्य
वैती कोळी

**वैती कोळी** हा समाज मुंबई, पालघर व ठाणे जिल्ह्यात वास्तव्य करून आहे. मासेविक्री, भातशेती, मीठ हे वैती कोळ्यांचे व्यवसाय आहेत. समाजातील इतर सर्व रिती, परंपरा व आडनावे आगरी कोळ्यांसारखी आहेत. कुलदैवत कार्ल्याची एकविरा, विरारची जीवदानी, खंडोबा, भैरी, भवानी, जोगेश्वरी हे आहेत.

वर्ग:महाराष्ट्रामधील जाती
मनोज बोरगावकर

मनोज बोरगावकर (जन्म : अर्जापूर-बिलोली (नांदेड जिल्हा) हे एक मराठी साहित्यिक आहेत. त्यांनी त्यांनी नांदेडच्या 'नेताजी सुभाषचंद्र बोस' काॅलजातून राज्यशास्त्र हा विषय घेऊन .एम.ए.ची पदवी संपादन केली आहे. ते नांदेड शहरातील वजिराबाद येथील खुर्शीदबानू आर. मेवावाला आर्ट्‌स अँड काॅमर्स महिला महाविद्यालयात प्राध्यापक आहेत.

## मनोज बोरगावकरांनी लिहिलेली पुस्तके
* अकथ कहाणी सद्गुणांची ललित)
* कोरा कागद निळी शाई (कवितासंग्रह, पहिली आवृत्ती : सप्टेंबर.२००६, दुसरी आवृत्ती : एप्रिल २०१२)
* नदीष्ट (कादंबरी)
* पाश्चिमात्य विचारप्रवाह (काॅलेजच्या अभ्यासक्रमासाठीचे राज्यशास्त्रावरील क्रमिक पुस्तक)
* लोकप्रशासन (काॅलेजच्या अभ्यासक्रमासाठीचे राज्यशास्त्रावरील क्रमिक पुस्तक)
* स्वातंत्र्य पूर्वकालीन राजकीय विचारप्रवाह (काॅलेजच्या अभ्यासक्रमासाठीचे राज्यशास्त्रावरील क्रमिक पुस्तक)
* दैनिकांच्या पुरवण्यामधून केलेले लेखन :- १)दैनिक सकाळ माध्यम - YIN (Young inspiraters network) या विषयावरील लेख
* २) दैनिक लोकमतच्या पुरवणीतील लेखन : १) आयुष्य उलगडताना.
* इतर लेखन :- १) "गाय दि मोपांसा" या फ्रेंच कथाकारावर लेख.
* २) अनेक पुस्तकांवर समीक्षा लेखन

## मनोज बोरगवकरांचे पदवी अभ्यासक्रमातील योगदान : 
१) त्यांची 'आत्महत्येपूर्वीचे स्वगत' ही कविता नांदेडच्या विद्यापीठांतर्गत बी.ए. (प्रथम वर्षा)च्या मराठी पुस्तकात समाविष्ट झाली आहे.

२) एम. ए. प्रथम वर्षासाठी वर्ष २००९-२०१० च्या अभ्यासक्रमात त्यांची 'कोरा कागद निळी शाई ' ही कविता होती.

३) राज्यशास्त्र या विषयासाठी एम्. ए.च्या अभ्यासक्रमात त्यांचे 'आंतरराष्ट्रीय संबध' या विषयावरचे लेखन समाविष्ट झाले आहे.

४) यशवंतराव चव्हाण महाराष्ट्र ओपन युनिव्हर्सिटीच्या राज्यशास्त्र या विषयासाठी १) स्वातंत्र्य पूर्वकालीन राजकीय विचारप्रवाह, २) पाश्चिमात्य विचारप्रवाह आणि ३) लोकप्रशासन, या ३ पुस्तकांचे लेखन.

## मनोज बोरगावकर यांना मिळालेले पुरस्कार आणि सन्मान 
## बँक ऑफ बडोदा च्या वतीने दिला जाणारा राष्ट्रभाषा सन्मान पुरस्कार
* अच्युतबन पुरस्कार
* इचलकरंजीच्या आपटे ग्रंथालयाकडून पुरस्कार 
* कविवर्य टिळक पुरस्कार
* कालिदास पुरस्कार
* राय हरिश्चंद्र साहनी 'दुःखी'पुरस्कार
* YIN (Young inspiraters network) या चळवळीसाठी आयकॅन म्हणून निवड.
* महाराष्ट्र शासनाचा सर्वोत्तम प्रौढ कादंबर 2020 पुरस्कार ('नदीष्ट'साठी.)

## विशेष सन्मान
मुंबईतील भारतीय विद्याभवनाच्या 'तेरह शिखर, तेरह आवृत्तियाँ' या प्रकल्पासाठी १३ भाषांतील, १३ ज्ञानपीठ विजेत्या कवींच्या,'संभवनाएँ' निवडल्या गेल्या.  त्यांत कुसुमाग्रजांच्या कवितांची शिखर म्हणून, आणि मनोज बोरगावकरांच्या कवितांची 'संभावनाएँ म्हणून निवड.

वर्ग:मराठी लेखक
मल्हार कोळी

**मल्हार कोळी** हा महाराष्ट्रातील एक समाज आहे. ह्या समाजातील लोक मल्हारीचे भक्त असल्यामुळे त्यांना हे नाव पडले. पणभरी कोळी आणि मल्हार कोळी या दोन भिन्न भिन्न जाती आहेत. पाणीभरे कोळी हे एसबीसी या प्रवर्गातील मोडतात तर मल्हार कोळी अनुसूचित जमाती कायदा १९५० च्या ३० क्रमांकाच्या अनुसूची मध्ये आहेत. तिथे पाणीभरे कोळी असा उल्लेख नसून केवळ कोळी मल्हार - ३० असाच उल्लेख आहे. मल्हार कोळी ठाणे, पालघर नाशिक रायगड, मुंबई या सह्याद्रीला अगदी जवळ आढळतात. यांच्यात दुमाडे (दुमाडा), मोरे, भोटकर, दांडगे, मढवी, भोईर, जाधव, तुंबडा, हाडल, तांडेल,मातेरा, सुतार, केरव, लांग, पोवार, शरणपाद, शेलार, धांगडा, बुंधे, सोज्वळ, सातवी, ठाकरे, वावरे, घाटाळ,वेखंडे, भालके, सरनोबत, वाडेकर, मरवट, गवे, गोऱ्हे, सोनवणे, जाधव,गोरे, गायकर,कोशिंबे, गवारी, करांदे, लांघी, केंगे निरगुडा, ही आडनावे आढळतात.मल्हार कोळ्यांपैकी बरेचजण शेती करतात.

वर्ग:महाराष्ट्रामधील जाती
ब्राउमिया

**ब्राउनिया** (शास्त्रीय नाव: Brownea  grandiceps jacq. Caesalpiniaceae) हे उंचीने छोटे असलेले झाड अशोकाच्या झाडासारखे असते. याची पाने सीतेच्या अशोकासारखी असतात. छत्रीसारख्या पानोळ्यात लपल्यासारखी याची फुले जर्द केशरीलाल रंगाची असतात. जानेवारी ते मार्च महिन्यात हा वृक्ष फुलांनी बहरतो.याची कळी किंवा कळ्यांचा समूह सुंदर फळाप्रमाणे दिसतो. ब्राउनिया हे झाड विज्ञानसंस्थेच्या उद्यानात आहे. तसेच हे झाड उष्ण-दमट हवेत याची वाढ चांगली होते.

## संदर्भ
वृक्षराजी मुंबईची - डॉ.मुग्धा कर्णिक

वर्ग:वनस्पती
कांडोळ

कांडोळ
नावे- कांडोळ, भुताचे झाड, घोस्ट ट्री
   
शास्त्रीय नाव -स्टरक्युलीया  युरेन्स (sterculia urens)   

कुळ-स्टरक्युलीएसी कांडोळाच झाड नितळ, पांढऱ्या बदामी रंगाचे असते. म्हणून त्याला भुताचे झाड असे म्हणतात. केवळ वर्षाऋतूतच मोठी पाने म्हणजे जवळजवळ एक फुट व्यासाची, पंचकोनी पान पावसाळा ओसरताच अंतर्धान पावतात. याची फुल शेवाळी लालसर छटेची . नरपुष्प आणि स्री पुष्प भिन्न–भिन्न आणि मग येणारी फळ हिरवी आणि मग काळपट लाल अशी पाच फुगीर पाकळ्या असाव्यात तशी. त्याच्या पृष्ठभागावर खाजरी-बोचरी लव असते.   

## संदर्भ
वृक्षराजी मुंबईची 
डॉ.मुग्धा कर्णिक 

वर्ग:वनस्पती
आविष्कार साहित्य संमेलन

नांदेडची अविष्कार साहित्य मंडळ ही संस्था हे संमेलन भरवते. दत्ता नागोराव डांगे हे या संस्थेचे इ.स. २००७पासून अध्यक्ष आहेत.

हे संमेलन आजवर १) नांदेड २) मुदखेड ३) धर्माबाद ४) आष्टा ५) उमरी, इत्यादी ठिकाणी भरले आहे.

पहा : साहित्य संमेलने

वर्ग:मराठी साहित्य संमेलने
सोनकोळी

**सोनकोळी** हा महाराष्ट्राच्या कोकण भागात राहणारा समाज आहे. या जातीचें मुख्य ठिकाण चंपावती (चेऊल, रायगड जिल्हा) हे होय. यांची मुख्य वस्ती मुंबई बेट, कुलाबा, ठाणे व रत्‍नागिरी  या चार भागांतील समुद्रकांठच्या गांवी आहे. मुंबईचे पूर्वज म्हणून यांना ओळखले जाते.कारण मुंबई चे नामकरण या लोकांची ईष्टदेवी मुंबा देवीचा नावाने झाला आहे.मुंबईत १९३४ साली लालबाग चा राजाची स्थापना याच लोकांनी केली होती.हे लोक खूप पारंपरिक आणि मन मिळाऊ असतात.यांचा मुख्य आहार मासे(म्हावरा) आहे. आणि कोकण मध्ये ही एक प्राचीन आणि प्रमुख जात आहे.तसेच ठाणे,कल्याण-डोंबिवली जे खाडी लगतचे गाव आहेत तिकडे सोनकोळी लोकांची वस्ती दिसून येते.

यांचा मुख्य धंदा मासे धरण्याचा. मोठे मासे फक्त दर्यात सापडतात. म्हणून हे दर्याकाठीच राहतात.  हे लोक जाळ्यांनी मासे धरतात व यांच्या बायका ते मासे ताजे किंवा वाळवून बाजारांत विकतात. यांच्या जाळ्यांची नावे पुढीलप्रमाणे आहेत:- डोलं, बोकशी, जाळ, पास, तिबोटें, वागूर, कानजावळें, जावळें, हेडा, पाग,भुसा,घोळवें, खांदा वगैरे.तसेच मागील काही वर्षांपासुन आधुनिक पद्धतीचा वापर करून देखील हे लोक मत्स्यशेती करतात. 
  सोनकोळी नावाबद्दल शिवनिबंध नामक ग्रंथांत पुढील कथा आहे. परमेश्वराच्या सोहंध्वनीपासून एक पुरुष निर्माण झाला, त्याला सोहं अगर सोम किंवा मयातऋषी असे नाव मिळाले. त्याची मुलगी अचिंता ही कश्यपास दिली, तिला मार्धन म्हणून मुलगा झाला. याच्या वंशजास सोम नाव पडलें. त्याची प्रवृत्ती तपापासून सुटून हिंसेकडे होऊ लागल्याने मयातऋषीने त्यास मासे मारून निर्वाह करण्यास सांगितले. त्याप्रमाणे तो करू लागल्यावर त्याचे सोम नाव जाऊन सोन अगर सोनकोळी हे नाव पडलें. सोनकोळी जात कोणत्या वर्णाची आहे याबद्दल निश्चित सांगता येत नाही. “यांची प्रथम वस्ती कुलाबा जिल्ह्यांत होती. नंतर तेथून ते ठाणे व रत्‍नागिरी जिल्ह्यांत पसरले. कुलाबा जिल्ह्यांतील थळ वगैरे गावांतील वस्ती उठून मुंबई, ठाणें, चिंबई, वेसावें इकडे येऊन राहिली.यांची कुलदैवते जेजुरीचा खंडोबा व कार्ल्यांच्या लेण्यांतील एकवीरा देवी ही होत. या पंथाचा प्रवर्तक कुलाबा जिल्ह्यांतील मौजे वरसोली गांवचा पूर्वीचा कोणी कान्हो नावाचा भगत होता. हा स्मार्तपंथांतर्गत खंडोबाचा पंथ असून याच्या धर्मगुरूची गादी वरील वरसोली गावी आहे व गादीवर वरील भगताचाच वंशज अधिष्ठित आहे. सोनकोळ्यांकडून भिन्न अशा कोळ्यांच्या जाती पुढीलप्रमाणे आहेत:- गांवकर सोनकोळी, वैती, मांगेली, मेंद्री, खारबी, ढोरलेकर, ऱहटाळकर, गावीट, पान, राज, मार्तंड, डोंगरी, भिल्ल, भोईर, कराडे व क्रिस्तांव. या जाती बहुतेक मासळी मारून त्यावर निर्वाह करणाऱ्या व थोडय़ा शेती वगैरे दुसरे धंदे करणाऱ्या आहेत. क्रिस्ताव हे जरी ख्रिस्ती धर्म पाळतात तरी ते हिंदू धर्मही थोडाफार आचरतात. सोन, गांवकरसोन, वैती व मार्तंड या चौघांत परस्पर अन्नोदकव्यवहार चालतो. मात्र हे चारही इतर कोळ्यांच्या घरी जेवीत नाहीत. लग्नव्यवहाराविषयी म्हटल्यास ज्या जातींतील स्त्री-पुरुषांचा त्याच जातींतील स्त्री-पुरुषांबरोबर विवाह होत असतो. मध्यंतरी सोन व गांवकरसोन यांच्यात लग्ने होत; परंतु हल्ली ही चाल बंद होत चालली आहे. मात्र कुलाब्यातील करंजे मुलुखांड व ठाण्यांकडील साबासें, दिवाळें इकडे ही चाल सुरू आहे.

वर्ग:महाराष्ट्रामधील जाती
उंडी

**उंडी** (इंग्रजीत Calophyllum inophyllum) हे  महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवर समुद्रालगत आढळणारे एक अत्यंत सुंदर झाड आहे. त्याचे शास्त्रीय नाव - कॅलो फायलम इनो हे नावसुद्धा त्याच्या सौंदर्याचे गुणगान करते.  'कॅलो' म्हणजे सुंदर, 'फायलम' म्हणजे पाने, 'इनो' म्हणजे पानांवरील शिरा किंवा तंतू. या वृक्षाची पाने पोपटी आणि हिरव्या रंगाची असून ती रबराच्या पानांसारखी जाड असतात. पानांवरील शिरांच्या रचनेमुळे ती खूपच सुंदर दिसतात. क्लुझिअेसी कुळातील हा वृक्ष. कोकम, नागकेकेशराची झाडे सुद्धा याच कुळातील.

हा वृक्ष नक्की कोणत्या प्रदेशाचा या संदर्भात संभ्रम निर्माण करणाऱ्या नोंदी आढळतात. पूर्व आफ्रिकेचा सागरी किनारा, भारताचा पश्चिम किनारा, मलेशिया ते उत्तर ऑस्ट्रेलियाचा सागरी किनारा ही या वृक्षाची व्याप्ती. तरीसुद्धा हे झाड उत्तर ऑस्ट्रेलियाच्या किनाऱ्यावरचे आहे असे बऱ्याच नोंदीमध्ये आढळते. आपल्याकडे हा वृक्ष कोकण किनारा, केरळ, मद्रास ते ओरिसातील कटकच्या समुद्रालगत, अंदमान-निकोबार, पश्चिम बंगाल आणि अरुणाचलमध्ये सापडतो.

सदरहित असणारा हा वृक्ष २०-२५ फूट उंच वाढतो व पसरतो. फुले साधारण वर्षभर येतात, परंतु खरा बहर मात्र डिसेंबर ते जानेवारी महिन्यात येतो. इंचभराच्या पांढऱ्या रंगाच्या फुलांत असंख्य पिवळे पुंकेसर असतात. स्त्रीकेसर हा स्प्रिंगसारख्या आकाराचा असून पुंकेसरापेक्षा जास्त लांब असून त्याचे टोक हे लालसर व छोटाशा भूछत्रासारखे दिसते.

या झाडाचे बीजप्रसारण वटवाघळांमार्फत, तसेच समुद्राच्या पाण्याच्या मदतीने होते. बिया समुद्राजवळील वाळूत आणि चिखलात वेगाने रुजतात. झाड समुद्रापासून दूरही वाढू शकते, परंतु ती वाढ मात्र वेगाने होत नाही. झाडाच्या खोडातून अथवा पान तोडल्यास देठातून पिवळसर रंगाचा चीक निघतो.

उंडीच्या फळांपासून आणि  बियांपासून तेल काढतात. वेगवेगळ्या प्रदेशात या तेलाला वेगवेगळे नाव आहे, तसेच त्याचे उपयोगही वेगवेगळे आहेत.

प्रशांत महासागरातील बेटांवर या तेलाचा उपयोग त्वचा रोगांवर होतो. कुष्ठरोग्यांवरसुद्धा या तेलाचा यशस्वी उपयोग करण्यात आला आहे. आपल्याकडे कोकणामध्ये या तेलाचा उपयोग संधिवातावर करतात. वंगणा तेल म्हणूनही वापर केला जातो. तेलाला मंद सुवास येत असल्यामुळे ॲरोमा थेरपीमध्ये याचा वापर होतो. 
 
## संदर्भ
वृक्षराजी मुंबईची 
डॉ.मुग्धा कर्णिक 
https://marathi.pratilipi.com/read/उंडयाची-फुले-उंडयाची-फुले-सुरंगीची-फुले

वर्ग:वनस्पती
त्रिंकोमाली वूड

**त्रिंकोमाली वूड** हे मलाया द्वीपसमूहातील जंगलात आढळणारा वृक्ष आहे.

अंदमान व श्रीलंका हे या वृक्षांचे मूळ प्रदेश आहे. सापडते. या झाडाची उंची साधारण २५-४० फुट असून त्याची पणे साधारण पिंपळाच्या पानाच्या आकारासारखी व तितकीच मोठी असतात. या वृक्षाला मे ते ऑगस्ट महिन्यांदरम्यान फुले येतात. फुले सुरुवातीला गुलाबी-पांढरी किंवा पांढरी असतात. फुलांच्या मोसमात झाड पर्णरहित असते. फळाला पाच-सहा कडा असतात व त्यामुळे वाऱ्याच्या मदतीने याचे बीज-प्रसारण होते.

या झाडापासून मिळणारे लाकूड अत्यंत कठीण व टणक असते. वेगवेगळ्या फ्रेम्स, चाकू, अवजारांच्या मुठी, काठ्या, नांगर, बोटी वगैरे साहित्य बनवण्यासाठी याच्या लाकडाचा उपयोग होतो. आंध्र प्रदेशामध्ये तसेच तामिळनाडूमध्ये होड्या बनविण्यासाठी याचा उपयोग करतात.

याच्या बियांवर असलेले केस हे मानवी त्वचेच्या संपर्कात आल्यास खाजकुयलीसारख्या वेदना देतात.      

## संदर्भ
* वृक्षराजी मुंबईची - डॉ.मुग्धा कर्णिक 

वर्ग:वनस्पती
भालवडी

**भालवडी** हे भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील पुणे जिल्ह्यातील वेल्हे तालुक्यातील एक गाव आहे.
## भालवडी 
## भोगोलिक स्थान आणि लोकसंख्या 
भालवडी हे पुणे जिल्ह्यातल्या वेल्हे तालुक्यातील गाव असून २०११ च्या जनगणनेनुसार ह्या गावात १७ कुटुंबे व एकूण १३० लोकसंख्या आहे. ह्याच्या सर्वात जवळचे शहर Pune ५५ किलोमीटर अंतरावर आहे.  यामध्ये ७० पुरुष आणि ६० स्त्रिया आहेत. यामध्ये अनुसूचित जातीचे लोक ४ असून अनुसूचित जमातीचे ११ लोक आहेत.

## साक्षरता 
## शैक्षणिक सुविधा 
गावात १ शासकीय पूर्व-प्राथमिक शाळा आहे.
गावात १ शासकीय प्राथमिक शाळा आहे.

सर्वात जवळील कनिष्ठ माध्यमिक शाळा (Panshet)  १६ किलोमीटरहून जास्त अंतरावर आहे.
सर्वात जवळील माध्यमिक शाळा (Panshet)  १६ किलोमीटर अंतरावर आहे.
सर्वात जवळील उच्च माध्यमिक शाळा (khanapur) 30 किलोमीटरहून जास्त अंतरावर आहे.
सर्वात जवळील पदवी महाविद्यालय (पुणे) १० किलोमीटरहून जास्त अंतरावर आहे. सर्वात जवळील अभियांत्रिकी महाविद्यालय (पुणे) १० किलोमीटरहून जास्त अंतरावर आहे.

## वैद्यकीय सुविधा (शासकीय) 
सर्वात जवळील सामूहिक आरोग्य केंद्र १६ किलोमीटरहून जास्त अंतरावर आहे.
सर्वात जवळील प्राथमिक आरोग्य केंद्र १६ किलोमीटरहून जास्त अंतरावर आहे

## वैद्यकीय सुविधा (अशासकीय) 
## पिण्याचे पाणी 
गावात शुद्धीकरण न केलेल्या नळाच्या पाण्याचा पुरवठा नाही
गावात न झाकलेल्या विहिरीच्या पाण्याचा पुरवठा आहे.
गावात हॅन्डपंपच्या पाण्याचा पुरवठा नाही.
गावात झऱ्याच्या पाण्याचा पुरवठा आहे.
गावात नदी / कालव्याच्या पाण्याचा  पुरवठा आहे.
गावात तलाव /तळे/सरोवर यातील पाण्याचा पुरवठा नाही.

## स्वच्छता 
गावात उघडी गटारव्यवस्था उपलब्ध नाही.
या क्षेत्राचा संपूर्ण स्वच्छता अभियानात समावेश आहे.
गावात न्हाणीघरासह सार्वजनिक स्वच्छता गृह उपलब्ध नाही.
गावात न्हाणीघर नसलेले सार्वजनिक स्वच्छता गृह उपलब्ध नाही.

## संपर्क व दळणवळण 
गावात पोस्ट ऑफिस उपलब्ध नाही.सर्वात जवळील पोस्ट ऑफिस २ किलोमीटर अंतरावर आहे.
गावाचा पिन कोड  ४१२१०७
गावात दूरध्वनी उपलब्ध  आहे.
गावात मोबाईल फोन सुविधा उपलब्ध  आहे.
## हवामान
येथील सर्वसाधारण हवामान उष्ण व कोरडे आहे. हवामानातील बदलानुसार प्रत्येक वर्षात मुख्यतः तीन ऋतू असतात.मार्च ते मे पर्यंत उन्हाळा, जून ते ऑक्टोबर पर्यंत पावसाळा  आणि नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी पर्यंत हिवाळा असतो. हिवाळ्यात शीतल वातावरण असते. तालुक्यातील वार्षिक सरासरी पर्जन्यमान २,५६० मिमी पर्यंत असते.

## लोकजीवन
## प्रेक्षणीय स्थळे
## नागरी सुविधा
## जवळपासची गावे
## संदर्भ
#https://villageinfo.in/
#https://www.census2011.co.in/
#http://tourism.gov.in/
#https://www.incredibleindia.org/
#https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism
#https://www.mapsofindia.com/ 
#https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics
#https://www.weather-atlas.com/en/india-climate 

वर्ग:पुणे जिल्ह्यातील गावे
वर्ग:वेल्हे तालुक्यातील गावे
कर्णफळ

## मराठी नाव
कर्णफळ 
## इंग्रजी नाव
एलिफन्ट इयर पॅाट

या वृक्षाला 'एलिफन्ट इयर पॅाट' असेही म्हणतात. यांचा विस्तार एवढा की ते १००-१२० फूट उंच वाढून रस्ताच्या दुसऱ्या बाजूला पोहोचून फांद्या जमिनीला लागलेल्या. जरी याची पाने उन्हाळ्यात पूर्ण गळून जातात तरी उर्वरित दिवसांत या वृक्षाच्या भव्य छत्रीसारख्या पसरलेल्या फांद्या भरपूर सावली देतात. पाने आणि शेंगा जनावरांचे खाद्य म्हणून मोठ्या प्रमाणात वापरले जातात. शेंगा सुरुवातीला हिरव्या असून पक्व झाल्यावर कॉफीच्या रंगाच्या होतात. दोन महिन्यानंतर शेंगा झाडावरून गळून पडतात. 

शेंगामधे असलेला घट्ट द्रव गोड असतो. 'पोर्टोरिको' येथील नोंदीनुसार झाडाला प्रथम फळ यायला कमीत कमी २५ वर्षे लागतात. कदाचित त्याचमुळे मलबार हिलवरील वृक्षाची ओळख पटायला एवढे दिवस लागले असावेत. लाकूड अत्यंत उपयोगी असून त्याला वाळवी लागत नाही. या लाकडाचा वापर घरातील वासे, बोटींमधील मोठे वासे यांसाठी करण्यात येतो. कच्च्या शेंगांचा रोजच्या आहारात वापर होतो. बिया भाजून व भूकटी करून खातात. हा वृक्ष जमिनीतील नत्रयुक्त क्षारांचे प्रमाण वाढवतो म्हणून कदाचित त्याची शेताच्या बाजूला लागवड केली जाते. या झाडाची लागवड बीपासून होते. एक पूर्ण वाढलेले झाड वर्षाकाठी सुमारे २००० बियांचे उत्पादन देते. याचे फळ गारंबीसारखे कठीण व विभाजन न होणारे असल्यामुळे त्याला हाताने फोडावे लागते. अन्यथा फळाची कुजण्याची प्रक्रिया पूर्ण होऊन बी बाहेर पडते. भारतातील काही महत्त्वाच्या शहरांमध्ये असलेल्या उद्यानांमध्ये हा वृक्ष मोठ्या प्रमाणात लावला आहे.   
## संदर्भ
वृक्षराजी मुंबईची 
डॉ. मुग्धा कर्णिक 
वर्ग:वनस्पती
खिरणी

**खिर्णी** किंवा *रायन* हे आणि *चिकू* (शास्त्रीय नाव: manilkara hexandra (Roxb.) Dubard sapotaceae) ही एकाच *सॅपोटेसी* या बकुळीच्या कुटुंबातील आहेत. चिकूचे रोप खिर्णीवर कलम केले तर तग धरू शकते. खिर्णी किंवा रायनचे झाड १२-१५ मीटर उंच वाढणारे, पसरणाऱ्या फांद्यांचे असते. हिरवीगार पालवी फांद्यांच्या टोकांना दाटी करून असते. पान खुडल्यावर किंवा डहाळी तोडल्यावर दुधट चिकाचे थेंब ठिबकतात. फेब्रुवारी – मार्चमध्ये फिकट पिवळ्या रंगाची फुले झाडावर दिसतात. ही फळे चकचकीत पिवळी, लांबोडी गोल असतात. व बाजारात अहमदाबादी मेवा या नावाने विकली जातात. फळे चवीला काहीशी गोड, पण चिकट गराची असतात.
इवलेसे|Ankalu (Telugu- అంకాలు) (3437817833)
इवलेसे|Plants of the coast of Coromandel Coast Tamil Nadu Andhra Pradesh India Flora Fruits Flowers (45)

## संदर्भ 
वृक्षराजी मुंबईची - डॉ.मुग्धा कर्णिक

वर्ग:वनस्पती
नांदेड आकाशवाणी

**नांदेड आकाशवाणी** हे ऑल इंडिया रेडियोचे एफ्एम (Freqency Modulation) रेडियो स्टेशन आहे. या नभोवाणी केंद्राची स्थापना २९ मे १९९१ साली झाली. हे स्टेशन १०१.१ मेगाहर्ट्‌झवर प्रसारण करते. केंद्राचे प्रसारण नांदेड, परभणी, हिंगोली, निझामाबाद, उमरखेड, उदगीर, परळी व अहमदपूर या शहरांपर्यंत पोहोचते. 

नांदेड आकाशवाणीचे कार्यक्रम शिक्षण, माहिती, मनोरंजनावर आधारित असतात.  हे कार्यक्रम तीन सभांत प्रसारित होतात. पहिल्या प्रसारण सभेत सकाळी ६ वाजेपासून १० वाजेपर्यंत कार्यक्रम असतात. तर , दुसऱ्या सभेत सकाळी १० वाजेपासून सायंकाळी ५ वाजेपर्यंत विविध भारती वाहिनीचे कार्यक्रम सहक्षेपित करण्यात येतात.  तिसऱ्या प्रसारण सभेत सायंकाळी ६ वाजेपासून रात्री ११ वाजेपर्यंत परत नांदेड आकाशवाणीचे कार्यक्रम प्रसारित होतात. 

या कार्यक्रमांत बातम्या, चित्रपट संगीत, लोकसंगीत, भाषणे, मुलाखती, संवाद, नाटके, युवावाणी, किसान वाणी, आरोग्य -विषयक,फोन फर्माइश इ. यांचा समावेश आहे. नांदेड आकाशवाणीचे ४० लाख श्रोते आहेत.

{विस्तार}}

वर्ग:नांदेड
वर्ग:आकाशवाणी
आदिवासी समाज, संस्कृती आणि साहित्य (पुस्तक)

**आदिवासी समाज संस्कृती आणि साहित्य** हे वैजनाथ अनमुलवाड यांनी संपादित केलेले पुस्तक आहे.

आदिवासी समूह म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या समाजाला अभ्यासकांनी विविध नावे दिलेली आहेत.

अनुक्रम १ ) बीजभाषण २ ) आदिवासी साहित्य : जीवनाशय  व चळवळ ३ ) शेड्युल विधेयक व आदिवासी मुक्ती ४ ) आदिवासी  साहित्य संकृती परंपरा आणि इतिहास ५ ) आदिवासी साहित्य, अस्मिता व विद्रोह ६ ) आदिवासी आणि मुख्य प्रवाह ७ ) माडियांच्या लोकगीतातील सौंदर्य ८ ) आदिवासी स्त्री ९ ) आदिवासी: जादू व मंत्रतंत्र विद्या १० ) आंबेडकर वादि व अदिवशी साहित्य ११ ) मराठी अदिवशी कवितेचे स्वरूप : एक आकलन १२ ) अदिवशी काव्यातील वांग्मय जाणीव १३ ) अदिवशी भाषा : आव्हाने  व पुढील दिशा १४ ) अदिवशी लोक जीवन १५ ) आदिवाशीच्या विकासात प्रसार माद्यमाची भूमिका १६ ) अदिवशी चित्रकला १७ ) आदिवाशीचे धर्म व धर्माचरन १८ ) आदिवाशीचे वैदिकशास्त्र व वनस्पतीशास्त्र १९ ) महाराष्ट्रातील आदिवाशीच्या विकासाची दिशा २० ) अदिवशी जीवन व जागती करण २१ ) अदिवशी साहित्य स्त्रीजीवन २२ ) चित्रपटातील आदिवाशीचे चित्रन आणि वास्तव २३ ) पावरा आदिवासी : समाज , संस्कृती व लोक साहित्य २४ ) महाराष्ट्रातील आदिवासी जमाती व त्यांच्या बोली इ. महत्त्वपूर्ण विषयांचा यात अंतर्भाव आहे.

सदर ग्रंथ मिळवण्यासाठी डॉ. वैजनाथ अनमुलवाड, नांदेड यांच्याशी ९४२१९३८८०२ या क्रमांकावर संपर्क साधा.

धन्यवाद!

वर्ग:मराठी साहित्य यादी
गम ग्वायकम

**गम ग्वायकम** हे दक्षिण अमेरिकेत आढळणारे झाड आहे. याची लागवड भारतातही झाली आहे. याची उंची १५-२० फूट असून हे सदाहरित झाड आहे. खोड भुरकट, तुकतुकीत, थोडे फार पेरूच्या खोडासारखे असून त्यावर पांढरे चगदे-चगदे असतात. संयुक्त पाने थोडी जाडसर, गडद हिरवी, चमकदार पर्णसंभार. फुलांचा हंगाम मार्च-एप्रिल मधे फुले गुच्छात  उमलल्यावर पाकळ्या देठाकडे वाकलेल्या. फुलांचा रंग या झाडाला लाजबाब श्रेणीत ठेवणार. अतिशय आकर्षक आणि हटके. निळसर, गुलाबी छटेच्या  छोट्या फुलांचे दाट गुच्छ भरभरून फुलतात आणि पाने झाकून टाकतात. फुलं कोमेजतात फिकट पांढऱ्या रंगाची होतात. फळं लहान चपटी, सोन-पिवळ्या रंगाची झाडाची उंची आणि विस्तार लक्षात घेता बागेत आणि कमी रुंदीच्या रस्त्यावर उपयुक्त असं हे झाड आहे. 

हे झाड बहामास देशाचे राष्ट्रीय झाड आहे.

## संदर्भ
* वृक्षराजी मुंबईची - डॉ.मुग्धा कर्णिक 

वर्ग:वनस्पती
फिश पॉयझन ट्री

**फिश पॅायझन ट्री** तथा **जमैकन डॅागवूड ट्री** हे कॅरिबियन समुद्रातील जमैका बेटावळ आढळणारे वृक्ष आहे. तेथे याचा उपयोग मासे मारण्याकरता होतो. म्हणून त्याला तेथे  फिश पॅायझन ट्री असे ही नाव आहे.

मार्च ते मे महिन्यात जांभळा किंवा गुलाबी ठिपका असलेली पांढरी फुले या वृक्षाला येतात. कधी कधी त्याची एक पाकळी हिरवट रंगाची सूद्धा असते. याची शेंग सुरुवातीला हिरवी व नंतर पिवळट पडते. शेंगेला चार टोकदार कडा किंवा पंख असतात.

याच्या बिया विषारी आहेत आणि याच बिया जमैकामध्ये मासेमारीसाठी वापरण्यात येतात. बिया पाण्यात टाकल्यानंतर मासे काही काळासाठी बेशुद्ध होतात. त्या स्थितीत त्यांना गोळा करण्यात येते. या बियांचा प्रमाणित डोस देऊन काही प्राण्यांनाही संमोहित करता येते. याच गुणधर्मांचा वापर औषधांमध्ये करण्यात येतो. याची मुळेसुद्धा विषारी असून त्यांचा ही उपयोग मासे पकडण्यासाठी करण्यात येतो. 
झाडाचे लाकूड अत्यंत टणक असून पाण्यात व पाण्याच्या बाहेरही त्याचा वापर होतो. गाडीची चाके, गाड्यांचा सांगाडा, कुंपणासाठी वापरात येणारे खांब यांसाठी याचे लाकूड वापरले जाते. झाडाच्या खोडात 'पिसीडीन' नावाचे अल्कलॉईड मिळते. या रसायनामुळे नशा येते. याचा वापर निद्रानाशाच्या विकारासाठी उपचारासाठी केला जातो. तापावरही हे औषध दिले जाते. डोकेदुखी, मासिकपाळी यांसारख्या विकारांवरही हे औषध जमैका व इतर देशांमध्ये दिले जाते .

## संदर्भ
* वृक्षराजी मुंबईची - डॉ. मुग्धा कर्णिक

वर्ग:वनस्पती
ऊ१ (बर्लिन उ-बाह्न)

इवलेसे|right|180px|वारशाउरस्ट्रास स्थानकातून श्लेसिशेस टॉर कडे निघालेली ऊ१ गाडी
**ऊ१** तथा **ऊ आइन** किंवा **उंटरग्राउंडबाह्न आइन** हा जर्मनीच्या बर्लिन शहरातील उ-बाह्न प्रणालीतील एक मार्ग आहे.

९ किमी लांबीचा हा मार्ग उह्लांडस्ट्रास पासून वारशॉउअरस्ट्रास स्थानकांपर्यंत आहे. एकूण १३ स्थानके असलेला हा मार्ग साधारण पूर्व-पश्चिम धावतो. उह्लांडस्ट्रास स्थानक पूर्वीच्या श्लेसिशेनबाह्नच्या दक्षिणेस आहे.

वर्ग:बर्लिन उ-बाह्न
*
लोसर

**लोसर** हा एक बौद्ध सण आहे. लोसर हा एक तिबेटी भाषेचा शब्द आहे,  ज्याचा अर्थ आहे - 'नवीन वर्ष' ('लो' = नवीन, 'सर' = वर्ष ; युग). हा उत्सव तिबेट, नेपाळ आणि भूतानचा सर्वात महत्त्वपूर्ण बौद्ध सण आहे. भारताच्या आसाम आणि सिक्कीम राज्यांत हा सण साजरा केला जातो.

## बाह्य दुवे 
* अरुणाचल प्रदेशात लोसर सण
* Losar in Lhasa, kekexili.typepad.com
* Tibetan Lunar Calendar 1930 - 2010, iol.ie
* http://imaginaryofferings.blogspot.com/search/?q=losar&x=0&y=0  calculating Losar

वर्ग:तिबेटी संस्कृती
वर्ग:भूतानी संस्कृती
वर्ग:भारतातील सण आणि उत्सव
वर्ग:बौद्ध सण
वाडवळ समाज

**वाडवळ समाज** महाराष्ट्रातील उत्तर कोकणातील समाज आहे.
वडवळ या शब्दाची उत्पत्ती 'वाडी करणारे ते वाडवळ'अशी झाली असावी असे समाजातील जुनी वयस्कर माणसे म्हणतात.
अशोक सावे यांच्या मते वाडवळ शब्दाची उपपत्ती *वाडवडील* या शब्दातून झाली.

वाडवळ समाजाच्या कुलदेवता - एकविरा, वज्रेश्वरी, शितला देवी, महालक्ष्मी, मातृकी ऊर्फ महिकावती या आहेत. वाडवळ समाजाचा कुलदेव - खंडोबा देव आहे.

महिकावतीची बखर (लेखक - केशवाचार्य व इतर) हा प्राचीन दस्तऐवज आहे. बखरीत महिकावती राजधानी असलेल्या बिंब राजांचा इतिहास (वंशावळी) वर्णलेला आहे. बिंब राजे सोमवंशी व सूर्यवंशी क्षत्रिय राजे होते. ज्यांना वाडवळ असे संबोधले जाते ते त्यातील सोमवंशी राजांशी संबंधित आहेत. महिकावतीच्या बखरीबरोबर ‘बिंबाख्यान’ (लेखक - रघुनाथ पुतळाजी राणे), ‘अर्ली हिस्ट्री ऑफ बॉम्बे’ ‘उत्तर कोकणचा इतिहास’ (लेखक - पु. बा. जोशी), *ओरिजिन ऑफ बॉम्बे* (लेखक - डॉ. जी. द. कुन्हा) इत्यादी ग्रंथांमधून सोमवंशी क्षत्रियांचा इतिहास उपलब्ध होतो.

वर्ग:महाराष्ट्रामधील जाती
ख्रिस्ती कोळी समाज

**ख्रिस्ती कोळी** समाज वसईजवळील समाज आहे.

मूळचे हिंदू असलेल्या कोळ्यांना वसईच्या पोर्तुगीजांनी धर्मांतर करून ख्रिस्ती केले. म्हणून ह्या कोळ्यांना ख्रिस्ती कोळी बोलतात. यांचा मुख्य धंदा मासेमारी आहे. वसई तालुक्यापुर्तीच यांची वस्ती मर्यादित आहे.

वर्ग:ख्रिश्चन धर्म
वर्ग:महाराष्ट्रामधील जाती
पूर्व एक्सप्रेस

**पूर्व एक्सप्रेस** ही भारतीय रेल्वेची हावडा (पश्चिम बंगाल) आणि नवी दिल्लीच्या मध्ये दररोज धावणारी सुपरफास्ट एक्सप्रेस ट्रेन आहे.

पूर्व हा शब्द भारताचा पूर्वेकडील भाग दर्शवितो. ही ट्रेन बिहार, झारखंड आणि पश्चिम बंगाल मधील प्रवाशांसाठी राजधानी नंतर सगळ्यात चांगली ट्रेन आहे. या ट्रेनला एल.एच.बी.चे २२ कोच देण्यात आलेले आहे जे ३० एप्रिल २०१३ पासून कार्यरत आहेत. सध्या या ट्रेनचा अधिकतम शक्य वेग १३० कि.मी. प्रतितास आहे.

## लोको
१२३०३/०४ पूर्व एक्सप्रेस ही तिच्या हावडा ते नवी दिल्ली (पाटणा मार्गे) ह्या मेन लाईन सेक्शन दरम्यान WAP-४ / WAP ७ ह्या विजेवर चालणाऱ्या एका इंजिनच्या मदतीने चालविली जाते. १२३०३/०४ पूर्व एक्सप्रेस ही तिच्या हावडा ते नवी दिल्ली प्रवासादरम्यान WAP ७ ह्या विजेवर चालणाऱ्या एका इंजिनच्या मदतीने चालविली जाते.

## बदल
सन २००० च्या सुरुवातीला या ट्रेनचा रंग फिकट तपकिरी वरून निळा करण्यात आला. सुरुवातीला या ट्रेनला संपूर्ण फर्स्ट ए.सी. कोच होते. जेव्हा ही ट्रेन सुरू झाली होती तेव्हा त्या ट्रेनला तिच्या प्रवासादरम्यान सर्वोत्तम प्राधान्य दिले जात होते. राजधानी एक्सप्रेस सुरू झाल्यानंतर या ट्रेनला पूर्वीइतके प्राधान्य दिले जात नव्हते.

## काही घटना
१४ डिसेंबर २०१४ रोजी ८:१५ वाजता १२३८१ अप हावडा - नवी दिल्ली गाडी हावडा स्टेशन सोडल्यानंतर ८:२७ वाजता ट्रेन रुळांवरून घसरली. पूर्व एक्सप्रेसचे ११ स्लीपर कोच आणि एक पॅन्ट्री कोच हावडा स्टेशन सोडल्यानंतर लिलूह स्टेशनजवळ रुळांवरून घसरले. रेल्वेच्या सूत्रांनुसार कुणीही जखमी किंवा कुठल्याही प्रकारची जीवितहानी झाली नाही. रेल्वे सूत्रांच्या म्हणण्यानुसार ट्रेनचा वेग खूप कमी होता आणि अपघातामागची कारणे ते शोधत आहेत. ट्रेनचा वेग कमी असल्यामुळे सर्व प्रवासी बचावले. सूत्रांनुसार "पूर्व एक्सप्रेस १० ते १५ कि.मी. प्रतितास या वेगाने धावत होती. जरी ट्रेनचा उच्चतम वेग १२० कि.मी. प्रतितास असला तरी तिचा सरासरी वेग ६३ कि.मी. प्रतितास आहे. ट्रेन वेगात असतांना जर ही घटना घडली असती तर खूप मोठी आपत्ती ओढवली असती".

## संदर्भ
## बाह्य दुवे
*मार्ग व वेळापत्रक

वर्ग:भारतातील नामांकित रेल्वेगाड्या
वर्ग:पश्चिम बंगालमधील रेल्वे वाहतूक
आफ्रिकन सॉसेज ट्री

**आफ्रिकन सॉसेज ट्री** हा मुळचा आफ्रिकेतील वृक्ष आहे. हा वृक्ष उष्णकटिबंधातील आफ्रिकेत उत्तरेत इरिट्रिया आणि चाडपासून दक्षिणेत दक्षिण आफ्रिकेचा उत्तर भाग आणि पश्चिमेला सेनेगल, नामिबिया पर्यंत आढळतो. या झाडाला २ फुटांपर्यंत वाढणारी, ५ ते १० किलो वजनाची फळं येतात. ती सॉसेज सारखी दिसतात.

## वर्णन 
हे झाड २० मीटरपर्यंत वाढते. त्याचे खोड सुरुवातील मऊ आणि करडे दिसते.

वर्षभर पाऊस पडणाऱ्या ठिकाणी हे झाड सदाहरित असते आणि कमी पावसाच्या प्रदेशात पानगळी असते. त्याची पानं लंबगोल आकाराची २० सेंमी लांब आणि ६ सेंमी रुंद असतात. याची फुलसुद्धा लांब देठावर गुच्छाने येतात. गडद जांभळ्या रंगाच्या या फुलांना चांगला वास नसतो. या झाडाला २ फुटांपर्यंत वाढणारी, ५ ते १० किलो वजनाची मातकट रंगाच्या दुधी भोपळ्यांसारखी लांब फळं येतात.

## वापर आणि लागवड 
याचे कोवळे फळ विषारी असते. आफ्रिकेत याच्या पिकलेल्या फळापासून बीअरसारखे मद्य तयार केले जाते. ही फळे पडून झाडाखाली पार्क केलेल्या गाड्यांचे नुकसान होऊ शकते तसेच एखाद्याला गंभीर दुखापत होऊ शकते.आफ्रिकेतील महिला या फळांचा उपयोग चेहऱ्यावरील डाग काढून टाकण्यासाठी करतात.या झाडाच्या पानांचा उपयोग जनावरांना चारा म्हणून देखील करतात.याचे फळ चवीला तुरट आणि त्याचा वास कडू असतो.या झाडाच्या फळाचा उपयोग जखम झालेल्या ठिकाणी किंवा अल्सर साठी त्या फळाच्या चूर्णाचा उपाय जंतुनाशक म्हणून केला जातो.फुलांच्या पावडरचा उपयोग स्तनांच्या सूज आणि स्तनदाह कमी करण्यासाठी देखील वापरला जातो.दक्षिणी नायजेरियामध्ये लहान मुलांसाठी पेय म्हणून फळ वापरले जाते.मध्य आफ्रिकेत कच्चे फळ संधिवातासाठी वापरले जाते.पश्चिम आफ्रिकेमध्ये कच्चे फळ हे कृत्रिम अवयव म्हणून वापरले जाते.

भारतात मुंबई, कलकत्ता, चेन्नई, गाझियाबाद या शहरांमध्ये ही झाडं आढळतात.

वर्ग:वनस्पती
कुसुंब

**कुसुंब** हा वृक्ष शहरात कमी प्रमाणात आढळतो. कुसुंब हा मुळातच भारतीय उपखंडातील वृक्ष आहे. तो हिमालयाच्या पायथ्यापासून दक्षिणेकडे संपूर्ण भारतभर आढळतो. हा उष्णकटीबंधातील वृक्ष असल्याने कोरड्या हवेत असला तरी त्याला दमट हवामान जास्त मानवते. भारताशिवाय श्रीलंका, मलेशिया, जावा इ. ठिकाणी देखील यांचे वास्तव्य आढळते. कुसुंब हा ५०-६० फुट उंची पर्यत सहज वाढतो. हा दाट सावली देणारा वृक्ष आहे. याच्या दाट पानाच्या रचनेमुळे झाडाखाली दाट गारवा असतो. याच्या फांद्या झाड करड्या रंगाच्या असून याचे खोड मध्यम उंचीचे असते. अगदी ८-१० फुटापासून फांद्यांचा पसारा सुरू होतो. कुसुंबाची पाने ही संयुक्त पर्णदले असून पाने एकाच बिंदू वरून समोरासमोर येतात. त्यामुळे दोनी बाजूकडील पानाची संख्या समप्रमाणात असते. एका पर्णदलात साधारणपणे ३- जोड्या असतात. पाने गर्द लाल रंगाची असून हा रंग बरेच दिवस टिकून राहतो. हळूहळू पावसाला सुरुवात होते आणि पावसाच्या पाण्यात सचैल स्नान करून झाड आपले रूप हळूहळू बदलू लागते आणि कुसुंब४ जंगलाच्या हिरव्या रंगात हरून जाते. पावसाळ्यात पिवळ्या रंगाच्या छोट्या छोट्या फुलांचे तुरे झाडावर बहरू लागतात. फुलांचा आकार कपासारखा असून, बाह्य भाग चार ते सहा भागात विभागाला असल्याने पाकळ्या सारखा दिसतो लांबकोळया फळांच्या टोकावर चार पाच काटे दिसू लागतात. ही फळे पावसाळ्यात परिपक्व होतात. या फळांमध्ये आंबट-गोड असा गर असतो. या फळांमध्ये चपट्या, गोलाकार, अर्ध्या ते एक ग्रॅम वजनाच्या एक ते दोन बिया असतात. या बियांच्या गरामध्ये आठ ते बहात्तर टक्के एवढा तेलाचा अंश असतो. लॅटीन भाषेत याचा अर्थ तेलयुक्त किवा तेलाने समृद्ध असा आहे. भारतामध्ये याला याच नावाने ओळखले जाते. संस्कृत मध्ये याला मुकुलक, रक्ताम्र तसेच लाक्षावृक्ष असे म्हणतात. कुसुंब हा औषधोपयोगी वृक्ष असून, सालीचा तसेच तेलाचा औषधामध्ये वापर होतो. या तेलाचा वापर साबण तसेच केशकाल तेल तयार करण्यासाठी होतो. हे तेल निर्यात करणारा भारत हा प्रमुख देश आहे. या तेलाचे भारतातील वार्षिक उत्पादन ४ ते ५ हजार टन असून, हे तेल आयात करणारा जर्मनी हा प्रमुख देश आहे. या झाडांची लागवड बियांपासून तसेच मुळापासून जे अंकुर फुटतात त्यापासून करता येते. या झाडांची लागवड वनखात्याकडून जंगलाच्या परिसरात होते.

## संदर्भ
मुंबईची वृक्षराजी 
प्रकाशक =मुग्धा कर्णिक

वर्ग:वनस्पती
मादागास्कर कोपल (वनस्पती)

**मादागास्कर कोपल** हा साधारण २५-४० फुटाचा छोटासा पण पसरलेला 'पूर्व आफ्रिकी कोपल' वृक्ष आहे. गुलमोहर, बहावा  यांच्या कुळातील हा वृक्ष संयुक्तपर्णी आहे. दोनच पर्णिका असलेले पान आणि त्या पर्णिकांवरील शिरा उठून दिसतात. या शिरा व्हेरिकोज व्हेन्स॒सारख्या दिसत असल्यामुळे याचे शास्त्रीय नाव 'हायमोनिया व्हेरिकोज' असे आहे.

मुळचा हा वृक्ष मादागास्कर-सेशेल्स बेटावरचा असून तिथून त्याचे स्थलांतर आफ्रिकेच्या पूर्ण किनाऱ्यावरील देश म्हणजे केन्या, टांझानिया, मोझांबिक आणि झांजीबार येथे झाले. साधारण सप्टेंबर मध्ये या वृक्षाची पांढरी-हिरवट रंगाची फुले फुलून येतात आणि ती शोभून दिसतात. भारतातातील उद्यानांमध्ये हा वृक्ष एकट्या-दुकट्या स्वरूपात आढळतो.

वर्ग:वनस्पती
मोठा समुद्री कावळा

**मोठा समुद्रकावळा** हा सुलीफॉर्मेस वर्गातील सुलीडे कुळातील एक पक्षी आहे. याला इंग्रजीमध्ये Masked booby (*मास्क्ड बूबी*) तर हिंदीमध्ये जलकौवा, पानकौवा म्हणतात.

हा पक्षी आकाराने राजहंसापेक्षा मोठा आहे. प्रामुख्याने शुभ्रवर्णाचा, पंखाची किनार काळी, पिवळी, नारिंगी किवां निळसर असते. तोंड आणि कंठावरील उघड्या कातडीचा रंग काळा-निळा असतो.

भारतातामध्ये हा पक्षी विणीनंतर पाकिस्तानच्या किनार पट्टीवर, तसेच वर्षा-ऋतूतील वादळातून भारताचा पश्चिम किनारा आणि श्रीलंकेपर्यंत येतात तसेच मालदीव बेटावरही आढळतात.

## निवासस्थाने
समुद्रकिनारे आणि बेटे
हा पक्षी एका नागरिकाला अंबरनाथ शहराच्या पश्चिमेला असलेल्या डोंगराळ भागात आढळला.ह्या पक्ष्याला मराठीत मुखवटा घातलेला बुबी असेही म्हणतात. त्या नागरिकाने तो पक्षी दुर्मिळ असल्याने पक्षीमित्र लोकांचे सहकार्य घेऊन बदलापूर येथील वनविभागाच्या कार्यालयात असलेल्या वन अधिकारी वैभव वाळिंबे ह्यांना सुपूर्द केला.

## संदर्भ 
वर्ग:पक्षी
प्रिंटर

संगणक वरून माहिती छापून घेण्यासाठी प्रिंटर या आउटपुट डिवाइस वापर केला जातो. संगणकाने प्रिंट कमांड दिली कि तो आपोआप जशीतशी माहिती कागदावर छापतो. संगणका मधून अशी माहिती प्रिंटर या प्रदान म्हणजेच आउटपुट डिवाइस मधून कागदावर छापता येते. प्रिंटर ने छापलेली माहिती तशीच राहते म्हणुन त्या माहितीला हार्ड कॉपी असे म्हणतात. प्रिंटर हे परेलाल किवा यूएसबी केबल द्वारे CPU मध्ये मदरबोर्डला जोडले जाते.
प्रिंटरचे सध्या ३ भाग प्रचलित आहेत.

## डॉट मेट्रिक्स प्रिंटर
संगणकाच्या संदेशा प्रमाने पिन्स रिबिन वर जलद गतीने आघात करतात त्या मुळे कागदावर टीबाच्या स्वरूपात अक्षरे उमटतात.  पण प्रिंटिंगच्या वेळी खुप मोठा आवाज करत प्रिंटिंग करतात. बँकेच्या ठिकाणी अशाच प्रकारचे प्रिंटर वापरले जातात

## इंक जेट प्रिंटर 
इंकच्या तुषार सूक्ष्म छिद्रांच्या नॉझल्सने कागदावर उडवले जातात. यात नोझल्सच्या मदतीने योग्य प्रमाणात चार प्राथमिक रंग मिसळुन रंगित प्रिंट करता येते.

## लेझर प्रिंटर
हा प्रिंटर छपाईसाठी लेझर किरणांचा वापर करतो.. संगणकाकडून येणाऱ्या माहितीनुसार लेझर किरण सतत गोल फिरणाऱ्या ड्रमवर पडतात. या लेझर किरणांमुळे ड्रमवर स्थिर विद्युत प्रभाराचे ठिपके तयार होतात. ड्रमच्या लगत असलेली कोरड्या शाईची भुकटी (टोनर) ड्रमवरील विद्युत् प्रभारित कागदावर मजकुराच्या ओळी किवा चित्राचे भाग तयार करते..

झेराॅक्स, स्कॅनर, प्रिंटर, फॅक्स अशा सर्व गोष्टी एकात मिळणाऱ्या ऑल इन वन (All In One ) प्रिंटरला सध्या जास्त मागणी आहे.

## चित्रदालन
वर्ग:संगणक अभियांत्रिकी
दुआबंगा

**दुआबंगा** (शास्त्रीय नाव: Duabanga grandiflora (Roxb.ex DC.)) हा एक वृक्ष आहे.

## पाने
सणसणीत लांबोळी पाने , फुटभर लांब , चार -पाच इंच रुंद 

## फांद्या
लटकलेल्या लोंबत्या 

## कुळ 
इंडो मलायन भागातील वृक्ष

## संदर्भ
* वृक्षराजी मुंबईची - प्रकाशक: मुग्धा कर्णिक

वर्ग:वनस्पती
निरामय संस्था

## स्थापना
रक्षाबंधन २८ ऑगस्ट २००७ 

## ध्येय्य
बालमृत्यूचे प्रमाण कमी करणे

किशोरवयीन मुलींच्या सर्वांगीण विकासासाठी विविध कार्यक्रम,उपक्रम राबवणे

## प्रकल्प
१. लसीकरण प्रकल्प

२. किशोरी शक्ती प्रकल्प

३. कुपोषण निर्मुलन प्रकल्प

४. आरोग्य विषयक जनजागृती कार्यक्रम

५. अंगणवाडी सेविका प्रशिक्षण

## बाह्य दुवे
* [निरामय  संस्था-अधिकृत संकेतस्थळ

वर्ग:समाजकारणी संस्था