अनुनासिक

बोलताना जो नाकातून ओझरता असा उच्चार होतो त्या उच्चाराला अनुनासिक असे म्हणतात आणि ज्या (वर्णाचा) अक्षराचा असा उच्चार होतो त्या अक्षराला अनुनासिक उच्चाराचे अक्षर असे म्हणतात.  उदा. **अं**, **हं**, (के) **लें**, हिंदीमधले **मॉं**, फ्रेन्चमधले रेस्त**रां** वगैरे. मराठी मुळाक्षरांमध्ये ङ, ञ, ण, न, म ही पाच नासिक्य व्यंजने आहेत. या नासिक्य व्यंजनांपैकी ङ आणि ञ या वर्णांचा उच्चार शुद्ध अनुनासिक आहे. या पाचांमधल्या कोणत्याही वर्णाचा लगेच पुढे आलेल्या व्यंजनाशी संयोग झाला की त्या जोडाक्षराचा खणखणीत अनुनासिक उच्चार होतो. मात्र नासिक्य वर्णाचा (पर-सवर्णाचा) असा संयोग फक्त त्याच वर्गातील व्यंजनाशी करावा असा संस्कृतमध्ये संकेत आहे. उदा. क, ख, ग, घ या अक्षरांचा ’ङ’ हा पर (पुढचा)-सवर्ण. 

उदाहरणे

## तत्सम 
खणखणीत नाकात उच्चारले जाणारे अनुस्वारयुक्त तत्सम शब्द हिंदी-संस्कृतमध्ये लिहिताना पर-सवर्णयुक्त जोडाक्षर लिहितात. अशा वेळी अनुस्वारानंतर येणाऱ्या अक्षराच्या वर्गातील अनुनासिकच पर-सवर्ण म्हणून वापरतात. 

## परस-वर्ण केव्हा चालत नाहीत
य, र, ल, व, श, ष, स, ह, ळ, क्ष, ज्ञ यांच्यापूर्वी येणाऱ्या नाकातल्या नाकात केलेल्या उच्चारांसाठी  (अनुस्वार)शीर्षबिंदूच देतात. 
* उदाहरणार्थ: संयम, संरचना, संलग्न, संवाद, दंश, दंष्ट्रा, मांस, सिंह, खंळ, सॅंक्षन, संज्ञा' हे शब्द 'सय्यम, सौंरचना/संव्रचना, संल्लग्न, स‍उंवाद/संव्वाद, दंव्श, दञ्ष्ट्रा, माउंस/मांव्स, सिंव्ह, खंळ्ळ, सॅङ्क्षन, संव्ज्ञा' असे लिहीत नाहीत.
*नामांच्या व सर्वनामांच्या अनेकवचनी सामान्यरूपांवर विभक्ती प्रत्यय किंवा शब्दयोगी अव्यय  लावताना : उदा० स्त्रियांत, शब्दांमध्ये, आम्हांला, तुमच्यासारख्यांना, वकिलांनी, जतूंपासून, घरांपुढे वगैरे शब्दांत पर-सवर्ण चालत नाहीत.
* अनुस्वाराचा खणखणीत उच्चार नसेल तेव्हा. उदा०  हं हं, चीं चीं, कोंकण, मुळगांवकर, आशा भोंसले वगैरे शब्दांत.
*एका व्यक्तीचा आदरार्थी उल्लेख करतात तेव्हा. उदा० नेहरूंनी, आजोबांपाशी, आपणांस, तुम्हांला वगैरे उल्लेख असताना.
* शुद्धलेखनाच्या जुन्या नियमांनुसार लेखन करीत असताना, किंवा जुन्या पुस्तकांची नवी आवृत्ती काढताना अर्धोच्चारित अनुस्वार जेथे जसे मुळात होते तेथे तसेच छापतात.
* शुद्धलेखनाच्या जुन्या नियमांनुसार अर्थभेद, व्युत्पत्तिभेद, लिंगभेद आणि वचनभेद दाखवताना. उदा० गुरूं/गुरू, नांव/नाव, घोडी/घोडीं, शब्दांत/शब्दात. येथे पर-सवर्ण वापरत नाहीत.
* प्रमाण भाषेतील एं या उच्चाराऐवजी बोलीभाषेत वापरल्या जाणाऱ्या दीर्घ अ या उच्चारासाठी. उदा० घरें ऐवजी घरं इत्यादी ठिकाणी
* लंडन, इंडिया, स्कॉटलंड, फ्रॅंकेस्टाइन, ग्रँट, बॉंब, कॅंप यांसारख्या मराठीत रूढ वापर असलेल्या शब्दांमध्ये अनुस्वार(शीर्षबिंदू)च  वापरतात.
* शब्द रूढ नसतील तर परसवर्णाऐवजी न्‌ वापरतात. उदा० अँड, फ्रेन्च, इ.
* चंद्रबिंदूयुक्त हिंदी शब्द मराठीत लिहिताना चंद्रबिंदू लिहितात, पण जर शब्दाचे मराठीकरण झाले आहे असे वाटले तर नुसता शीर्षबिंदू देतात. उदा० मॉं/मां, हूॅं/हूं, हॅंसी/हंसी, हैॅं/हैं  इ. या ठिकाणी पर-सवर्ण चालत नाही.

## परस-वर्ण/नासिक्य वर्ण केव्हा अनिवार्य आहेत
* हिंदी किंवा संस्कृत लिहिताना
* व्याकरणाच्या पुस्तकात किंवा शब्दकोशात उच्चार स्पष्ट करून दाखवण्यासाठी
* इंग्रजी शब्दातल्या ingचा उच्चार शब्दकोशांत इङ्‌ असा लिहिलेला असतो.  उदा० वॉशिङ्‌टन
* सन्मान, मृण्मय, निम्न, वाङ्मय, वाङ्‌निश्चय, अन्य, हेन्‍री, आम्ल, अननन्वित,  होन्शू, अन्सारी, ब्रम्ह, यांसारख्या नासिक्य वर्णाची जोडाक्षरे असलेल्या शब्दांत
* अन्‍न, अण्णा, निम्मा या शब्दांत झाले आहे तसे, नासिक्य वर्णाचे द्वित्त झाल्यास.
* संस्कृत शब्द याच्ञा, आणि पालीमधले असंख्य शब्द लिहिताना नासिक्य वर्णच लिहावा लागतो.
* दक्षिण आफ्रिकेतील व भारताच्या ईशान्य भागांतील काही शब्दांत आणि व्यक्तिनामांत ङ आणि ञ ही अक्षरे येतात. उदा० ङक्रुमा, दार्जिलीङ, बाङ्‌ला, ममगाङ, निङतान, फालिङ, ङचेख इ.
* सामासिक शब्दांतला दुसरा शब्द ’अंत’ असेल तेव्हा. उदा० वेदान्त, देहान्त, सु्खान्त, शालान्त, सिद्धान्त वगैरे. असे न करता हे शब्द अनुस्वार वापरून अनुक्रमे वेदांत, देहांत, सुखांत, शालांत, सिद्धांत असे लिहिले तर त्यांचे अर्थ अनुक्रमे अनेक वेदांमध्ये, अनेक देहांमध्ये, सुखांमध्ये, शाळांमध्ये, सिद्ध पुरुषांमध्ये असे होतील.

## हे सुद्धा पहा 
* अनुस्वार
* वर्ण
* शुद्धलेखनाचे नियम

वर्ग:भाषा