open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
कोची

**कोची** (जुने नाव: **कोचीन**) हे भारताच्या केरळ राज्यातील सर्वात मोठे शहर आहे. याचे मुळातले कोचीन हे नाव बदलून *कोच्चि* असे करण्यात आले आहे. अर्नाकुलम आणि कोची ही जोडशहरे आहेत.

## नाव 
कोची(कोचिन)

## इतिहास
कोची हे बऱ्याच शतकांपासून भारतीय मसाल्यांच्या व्यापाराचे केंद्र होते, आणि ते प्राचीन काळापासून यवन (ग्रीक आणि रोम) तसेच यहूदी, अरामी, अरब आणि चिनी लोकांना माहित होते.

अनेक इतिहासकारांच्या मते, १२ व्या शतकाच्या सुरुवातीच्या काळात कोचीनचे राज्य अस्तित्वात आले. हे राज्य आनुवंशिक होते, आणि या प्रांतावर राज्य करणारे कुटुंब स्थानिक भाषेतील पेरुंपडप्पू स्वरूपम म्हणून ओळखले जाई.thumb|कोचीनचे सेंट फ्रान्सिस चर्च
*
thumb|हिब्रू भाषेतील मजकूर

## भूगोल आणि पर्यावरण 
## प्रशासन 
[left|thumb|[अर्नाकुलम येथील केरळ उच्च न्यायालय]]
## अर्थव्यवस्था 
कोचीनला केरळची आर्थिक आणि व्यावसायिक राजधानी म्हणतात. भारतातील चौथ्या क्रमांकाची खासगी क्षेत्रातील फेडरल बँक, कोचीन उपनगरातील अलुवा येथे आहे.

## भौगोलिक विस्तार
### उपनगरे
* अरूर
* अलुवा

## संस्कृती 
## शिक्षण
## प्रसारमाध्यम 
[thumb|[कोचीन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ, भारतातील एक गजबजलेला विमानतळ]]

## वाहतूक 
राष्ट्रीय महामार्ग ६६ हा भारताच्या पश्चिम किनारपट्टीवरून धावणारा प्रमुख महामार्ग कोचीला कर्नाटक, गोवा व महारष्ट्रासोबत जोडतो. कोची आंतरराष्ट्रीय विमानतळ हा केरळमधील एक प्रमुख विमानतळ आहे. नागरी परिवहनासाठी कोची मेट्रो २०१७ सालापासून कार्यरत आहे. भारतीय रेल्वेच्या दक्षिण रेल्वे क्षेत्राच्या अखत्यारीत असलेली एर्नाकुलम जंक्शन रेल्वे स्थानक व एर्नाकुलम टाउन रेल्वे स्थानक ही दोन कोचीमधील प्रमुख रेल्वे स्थानके लांब पल्ल्याची रेल्वेसेवा पुरवतात.

## कोचीन शहरातील इतर पर्यटन ठिकाणे 
* चायनीज फिशिंग नेट्स
* वास्को द गामा चौक
* फोर्ट कोचीन चौपाटी
* सांताक्रुझ बॅसिलिका चर्च
* वास्को हाऊस
* व्हीओसी गेट
* परेड ग्राऊंड
* द बिशप्स हाऊस
* फोर्ट इमॅन्युएल
* द डच सिमेट्री
* सेंट फ्रान्सिस चर्च
* विलिंग्डन बेट
* ज्युइश सिनॅगॉग आणि ज्यू टाऊन
* द कूनन कुरिश चॅपल
* मट्टानचेरी बेट
* डच महाल मट्टानचेरी
* चेरै चौपाटी
* बोलघाटी बेट
* वायपीन बेट आणि लाईट हाऊस
* पल्लीपुरम कोट (किल्ला)
* गुंडू बेट
* मंगलवनम
* मरीन ड्राईव्ह
* सी इंडिया फाऊंडेशन
* संत फ्रान्सिस असिसी चर्च
* शिवा देऊळ
* चोट्टानिक्कार देऊळ

## संदर्भ आणि नोंदी 
वर्ग:केरळमधील शहरे
वर्ग:एर्नाकुलम जिल्हा
वर्ग:कोची
पैनावु

**पैनाव** भारताच्या केरळ राज्यातील एक शहर आहे.

हे शहर इडुक्की जिल्ह्याचे प्रशासकीय केंद्र आहे. २०११ च्या जनगणनेनुसार येथील लोकसंख्या १४,४३० इतकी होती.

वर्ग:केरळमधील शहरे
वर्ग:इडुक्की जिल्हा
कोल्लम

**कोल्लम** भारताच्या केरळ राज्यातील एक शहर आहे.

हे शहर कोल्लम जिल्ह्याचे प्रशासकीय केंद्र आहे.

वर्ग:केरळमधील शहरे
वर्ग:कोल्लम जिल्हा
*
तलवार

**तलवार** हे समोरासमोरच्या लढाईत वापरायचे शस्त्र आहे. हे इतिहासकाळापासूनचे सर्वात प्रसिद्ध असे शस्त्र आहे. तलवार हे राजघराण्यातील लोकांचे भुषण होते. शिवाजी महाराजांचे हे प्रमुख हत्यार होते. मराठा तलवारी हया विशेष बनावटीच्या होत्या प्रमुख व निवडक महाराजांच्या मर्जीतील लोकांना ख़ास मराठा धोप मानाच्या पोशाखा सोबत दिल्या जात.  

तलवारीचा उपयोग मानचिह्न म्हणूनही होतो.

वर्ग:तलवार
वर्ग:पात्याची शस्त्रे
वर्ग:शस्त्रे
इ.स. १३१६

## ठळक घटना आणि घडामोडी 
## जन्म
* मार्च २ - रॉबर्ट दुसरा, स्कॉटलंडचा राजा.
* मे १४ - चार्ल्स चौथा, पवित्र रोमन सम्राट.

## मृत्यू 
* जून ५ - लुई दहावा, फ्रांसचा राजा.

वर्ग:इ.स. १३१६
वर्ग:इ.स.च्या १३१० च्या दशकातील वर्षे
वर्ग:इ.स.च्या १४ व्या शतकातील वर्षे
वर्ग:इ.स.च्या २ ऱ्या सहस्रकातील वर्षे
संत गाडगे बाबा अमरावती विद्यापीठ

तत्कालीन नागपूर विद्यापिठाचे विभाजन करून दि 1 मे 1983 रोजी या विद्यापिठाची स्थापना झाली. सुरुवातीला या विद्यापिठाचे नाव अमरावती विद्यापिठ असे होते. नंतर महाराष्टातील थोर संत व समाजसुधारक गाडगेबाबा यांचे नाव या विद्यापिठास देण्यात आले. अमरावती विभागातील अमरावती, अकोला, यवतमाळ, बुलढाणा आणि वाशिम हे पाच जिल्हे या विद्यापीठाच्या अखत्यारीत येतात.
 thumb|अमरावती विद्यापीठ

## विभाग
* विद्यापीठ शैक्षणिक विभाग
* आजन्म शिक्षण विभाग
* विद्यापीठ ग्रंथालय
* युजीसी - नेट परीक्षा केंद्र
* अकेडेमिक स्टाफ कॉलेज
* दूरस्थ शिक्षण
	* शारीरिक शिक्षण व रंजन मंडळ
## कार्य
संत गाडगेबाबा विद्यापीठाद्वारे डॉ. विठ्ठल वाघ (संशोधक), डॉ. रावसाहेब काळे (सहायक संशोधक) अनेक वर्षांपासून हाती घेतलेल्या या कामातून वऱ्हाडी बोलीचे तीन शब्दकोश पूर्ण केले आहेत.
## दुवा
* संत गाडगे बाबा अमरावती विद्यापीठ संकेतस्थळ 

वर्ग:महाराष्ट्रातील विद्यापीठे
वर्ग:अमरावती
भवानी तलवार

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या तलवारीला **भवानी तलवार** म्हणतात. ही तलवार  छत्रपती शिवाजी महाराजांना तुळजापूरच्या भवानी माता देवीने दिली असे इतिहासात वाचायला मिळते.

## भवानी तलवार कशी होती?
भवानी तलवार कशी होती, हे कुणालाच माहित नाही. इतिहासकार ग.ह. खरे सांगत, ""भवानी तलवारीचे प्रमाणभूत वर्णन आजही उपलब्ध नाही. परमानंदाच्या शिवभारतात आणि हरि कवीच्या शंभुराजचरित्रात हिचा उल्लेख आला असला, तरी त्यात हिची लांबी, रुंदी, धार, मूठ, पाते, पोलाद, तीवरील चिन्हे, जडाव वगैरेचे काम इत्यादी तपशील दिलेला नाही. शिवाय परंपरागत अशीही माहिती उपलब्ध नाही. म्हणून आज एखाद्याने एखादी तलवार पुढे आणून ती "भवानी' असल्याचे सांगितले, तर तज्ज्ञ त्याच्या शब्दास कधीच मान्यता देणार नाहीत.''
या तलवारीची प्रतिकृती आता उपलब्ध आहे.

## बाह्य दुवे
वर्ग:तलवार
कासारगोड

**कासारगोड** भारताच्या केरळ राज्यातील एक शहर आहे. हे शहर तिरुवनंतपुरमपासून ५८५ किमी उत्तरेस तर मंगळूरपासून ५० किमी दक्षिणेस आहे.

हे शहर कासारगोड जिल्ह्याचे प्रशासकीय केंद्र आहे. केंद्रीय नारळ संशोधन केंद्र या शहरात आहे.

वर्ग:केरळमधील शहरे
वर्ग:कासारगोड जिल्हा
कल्पेट्टा

**कल्पेट्टा** भारताच्या केरळ राज्यातील एक शहर आहे.

हे शहर वायनाड जिल्ह्याचे आणि वैतिरी तालुक्याचे प्रशासकीय केंद्र आहे.

२०११ च्या जनगणनेनुसार येथील लोकसंख्या ३१,५८० इतकी होती.

## संदर्भ आणि नोंदी
वर्ग:केरळमधील शहरे
वर्ग:वायनाड जिल्हा
उत्तर गोवा जिल्हा

**उत्तर गोवा जिल्हा** हा भारताच्या गोवा राज्यातील जिल्हा आहे.

याचे प्रशासकीय केंद्र पणजी येथे आहे.

## तालुके
#तिसवाडी (Tiswadi)
#बार्देस (Bardez)
#पेडणे (Pernem)
#सत्तरी (Sattari)
#डिचोली (Bicholim)

वर्ग:उत्तर गोवा जिल्हा
वर्ग:गोव्यामधील जिल्हे
दक्षिण गोवा जिल्हा

इवलेसे|250 px|right|मडगांव महापालिकेची इमारत
**दक्षिण गोवा** हा भारताच्या गोवा राज्याच्या दोन जिल्ह्यांपैकी एक आहे. दक्षिण गोव्याच्या उत्तरेस उत्तर गोवा जिल्हा, पूर्वेस व दक्षिणेस कर्नाटक राज्याचा उत्तर कन्नड जिल्हा तर पश्चिमेस अरबी समुद्र आहेत. मडगांव हे दक्षिण गोव्याचे मुख्यालय व सर्वात मोठे शहर आहे. वास्को दा गामा व मुरगाव ही येथील इतर मोठी शहरे आहेत.

दक्षिण गोवा जिल्हा साष्टी, केपे, मुरगाव, काणकोण, सांगे व धारबांदोडा ह्या सहा तालुक्यांमध्ये विभागला गेला आहे.

गोवा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ वास्को दा गामापासून ५ किमी अंतरावर आहे. मडगांव रेल्वे स्थानक हे गोव्यातील सर्वात वर्दळीचे स्थानक मडगांव शहरात स्थित आहे.

## बाह्य दुवे
*अधिकृत संकेतस्थळ


वर्ग:गोव्यामधील जिल्हे
तमिळनाडूमधील जिल्हे

भारत देशाच्या **तमिळनाडू** राज्यात ३२ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप.

## यादी
## संदर्भ 

वर्ग:भारतामधील जिल्हे
ये रे ये रे पावसा

ये रे ये रे पावसा,तुला देतो पैसा;पैसा झाला खोटा,पाउस आला मोठा!

ये ग ये ग सरी,माझे मडके भरीसर आली धावूनमडके गेले वाहून!

पाउस पडतो रिमझिम,आंगण झाले ओलेचिंब;पाउस पडतो मुसळधार,रान होई हिरवेगार!!

वर्ग:विकिस्रोत
कण्णुर

**कण्णुर** भारताच्या केरळ राज्यातील एक शहर आहे.

हे शहर कण्णुर जिल्ह्याचे प्रशासकीय केंद्र आहे.

वर्ग:केरळमधील शहरे
वर्ग:कण्णुर जिल्हा
नित्योपयोगी उपकरणे

दैनंदिन आयुष्यात वापरल्या जाणाऱ्या उपकरणांना **नित्योपयोगी उपकरणे** असे म्हणतात.

आपण कितीतरी "साधी" उपकरणे नित्य वापरत असतो, पण ती उपकरणे 

शोधून काढणाऱ्या कल्पक माणसांच्या त्या शोधांमागच्या कल्पकतेचा आपण अगदी क्वचित विचार करतो. 

ही उपकरणे अत्युपयुक्त असूनही साधी असतात ही गोष्ट आणखीच कौतुकाची असते. त्यातल्या 

कितीतरी उपकरणांशिवाय आपल्या दैनंदिन आयुष्याची कल्पनादेखील कठीण वाटते. त्यांपैकी कित्येक 

उपकरणे वास्तविक प्रदीर्घ काळ माणसांच्या वापरात आहेत. उदाहरणार्थ, कात्री. कात्री हे कल्पक 

उपकरण निदान गेली ३,३०० वर्षे माणसांच्या वापरात आहे! ह्या सगळ्या उपकरणांपैकी बहुतेकांच्या 

निर्मात्यांची नावेसुद्धा कोणालाही माहित नाहीत, मग त्या निर्मात्यांची आणखी काही माहिती तर दूरच 

राहिली.

ही उपकरणे "साधी" असली तरी त्यांमागे पुष्कळदा पदार्थ- किंवा रसायनविज्ञानातली काहीना काही 

थोडी गहन तत्त्वे संबंधित असतात. कात्रीने आपण कापड किंवा कागद कापतो तेव्हा कापड/कागद ह्या 

गोष्टींना "रूप" देणाऱ्या मूलाणुसंचयांमधे --molecules मधे-- परस्परात जो एक गहन दुवा 

असतो तो कापलेल्या जागी कात्रीच्या साह्याने आपण तोडत असतो. ती प्रक्रिया आणि कात्री ह्या 

उपकरणामागचे वैज्ञानिक तत्त्व ह्या दोन्ही गोष्टी "साध्या" अजिबात नाहीत. गंमत म्हणजे ज्या कोणी 

अज्ञात कल्पक माणसाने ३.३३० वर्षांपूर्वी कात्री तयार केली त्याला कात्रीमागच्या त्या सगळ्या जरा गहन 

तत्त्वांची थोडीदेखील जाण असणे अर्थात अशक्य आहे. असे असूनही आजूबाजूच्या काही घटनांचे 

निरीक्षण करून आणि त्यात कदाचित थोड्या कर्मधर्मसंयोगाची भर पडून त्या कल्पक माणसाने 

महाभारतात वर्णन असलेले युद्ध घडले त्या काळी कात्री तयार केली होती! तीच कथा इतर पुष्कळ 

नित्योपयोगी उपकरणांनाही लागू असणार.

कात्रीसारख्या नित्योपयोगी उपकरणांची एक यादी अशी: (ती यादी घाईने न वाचता त्या यादीतल्या 

प्रत्येक गोष्टीचा काही सेकंद विचार उद्बोधक ठरेल.)

चाक.....कात्री.....आरसा.....स्क्रू/स्क्रूडायव्हर.....पकड.....चिमटा.....
कागद जोडायचा चिमटा (म्हणजे paper clip!).....झिपर.....व्हेल्क्रो.....स्कॉच 

टेप.....स्कॉच टेप डिस्पेन्सर.....कुलूप/किल्ली.....बिजागिरी.....साबण.....कॅन 

ओपनर.....पंप.....भिंग.....हूक.....आगकाडी/आगपेटी.....खिळा.....काटा 

(fork).....गुंडी/गुंडीकरता छिद्र.....सेफ्टी पिन.....स्टेपलर.....स्टेपल 

रिमूव्हर.....झाडू.....सुई.....टाचणी.....कागद.....पेन्सिल.....खोडरबर..

...बॉलपेन.....डिंक/सरस.....रंगकामाचे रंग.....दुचाकी.....कंबरपट्ट्याचे 

बकल.....चपला/जोडे.....कुंचले.....फणी.....मेणबत्ती.....करवत.....चष्मा

.....इलेक्ट्रिक बल्ब.....सॅंडपेपर.....पुठ्ठा.....टेलिफोन.....लांबणारी/आकुंचणारी 

(elastic) फीत.....पेल्याचा/कपाचा कान.....जाळी.....
चेन्नई जिल्हा

*हा लेख चेन्नई जिल्ह्याविषयी आहे. चेन्नई शहराच्या माहितीसाठी येथे टिचकी द्या.*

**चेन्नई** हा भारताच्या तमिळनाडू राज्यातील जिल्हा आहे. याचे प्रशासकीय केंद्र चेन्नई येथे आहे.

## चतुःसीमा 
## तालुके
## बाह्य दुवे 
वर्ग:चेन्नई जिल्हा
वर्ग:तमिळनाडूमधील जिल्हे
कोइंबतूर जिल्हा

*हा लेख कोइंबतूर जिल्ह्याविषयी आहे. कोइंबतूर शहराच्या माहितीसाठी येथे टिचकी द्या.*

**कोइंबतूर** हा भारताच्या तमिळनाडू राज्यातील जिल्हा आहे. याचे प्रशासकीय केंद्र कोइंबतूर येथे आहे.

वर्ग:कोइंबतूर जिल्हा
वर्ग:तमिळनाडूमधील जिल्हे
कोट्टायम

**कोट्टयम** () हे भारत देशाच्या केरळ राज्यामधील कोट्टयम जिल्ह्याचे मुख्यालय व एक प्रमुख शहर आहे. कोट्टयम शहर केरळच्या दक्षिण भागात राजधानी तिरुवनंतपुरमच्या १४७ किमी उत्तरेस तर कोचीच्या ६० किमी आग्नेयेस वसले आहे. २०११ साली कोट्टयमची लोकसंख्या सुमारे ५५ हजार होती ज्यापैकी ३९ टक्के रहिवासी ख्रिश्चन धर्मीय होते. साक्षरतेच्या बाबतीत कोट्टयमचा केरळमध्ये पहिला तर भारत देशात चौथा क्रमांक लागतो व येथील ९७.१ टक्के लोकसंख्या साक्षर आहे.

कोट्टयम हे दक्षिण रेल्वेचे केरळमधील एक वर्दळीचे स्थानक असून येथून भारताच्या सर्व प्रमुख शहरांसाठी थेट प्रवासी गाड्या सुटतात. हिमसागर एक्सप्रेस, केरळ एक्सप्रेस इत्यादी येथून जाणाऱ्या काही उल्लेखनीय रेल्वेगाड्या आहेत.

## संदर्भ आणि नोंदी 
## बाह्य दुवे 
* कोट्टायम महापालिका 

वर्ग:केरळमधील शहरे
वर्ग:कोट्टायम जिल्हा
कडलूर जिल्हा

*हा लेख कडलूर जिल्ह्याविषयी आहे. कडलूर शहराच्या माहितीसाठी येथे टिचकी द्या.*

**कडलूर** हा भारताच्या तमिळनाडू राज्यातील जिल्हा आहे. याचे प्रशासकीय केंद्र कडलूर येथे आहे.

वर्ग:कडलूर जिल्हा
वर्ग:तमिळनाडूमधील जिल्हे
धर्मपुरी जिल्हा

*हा लेख धर्मपुरी जिल्ह्याविषयी आहे. धर्मपुरी शहराच्या माहितीसाठी येथे टिचकी द्या.*

**धर्मपुरी** हा भारताच्या तमिळनाडू राज्यातील जिल्हा आहे. याचे प्रशासकीय केंद्र धर्मपुरी येथे आहे.

वर्ग:धर्मपुरी जिल्हा
वर्ग:तमिळनाडूमधील जिल्हे
दिंडुक्कल जिल्हा

*हा लेख दिंडुक्कल जिल्ह्याविषयी आहे. दिंडुक्कल शहराच्या माहितीसाठी येथे टिचकी द्या.*

**दिंडुक्कल** किंवा **दिंडीगुल** हा भारताच्या तमिळनाडू राज्यातील जिल्हा आहे. याचे प्रशासकीय केंद्र दिंडुक्कल येथे आहे.

वर्ग:दिंडुक्कल जिल्हा
वर्ग:तमिळनाडूमधील जिल्हे
इरोड जिल्हा

*हा लेख इरोड जिल्ह्याविषयी आहे. इरोड शहराच्या माहितीसाठी येथे टिचकी द्या.*

**इरोड** हा भारताच्या तमिळनाडू राज्यातील जिल्हा आहे. याचे प्रशासकीय केंद्र इरोड येथे आहे.


वर्ग:तमिळनाडूमधील जिल्हे
कांचीपुरम जिल्हा

*हा लेख कांचीपुरम जिल्ह्याविषयी आहे. कांचीपुरम शहराच्या माहितीसाठी येथे टिचकी द्या.*

**कांचीपुरम** हा भारताच्या तमिळनाडू राज्यातील जिल्हा आहे. याचे प्रशासकीय केंद्र कांचीपुरम येथे आहे.


वर्ग:तमिळनाडूमधील जिल्हे
मदुराई जिल्हा

*हा लेख मदुराई जिल्ह्याविषयी आहे. मदुराई शहराच्या माहितीसाठी येथे टिचकी द्या.*

**मदुराई** हा भारताच्या तमिळनाडू राज्यातील जिल्हा आहे. याचे प्रशासकीय केंद्र मदुराई येथे आहे.


वर्ग:तमिळनाडूमधील जिल्हे
नागपट्टिनम जिल्हा

*हा लेख नागपट्टिनम जिल्ह्याविषयी आहे. नागपट्टिनम शहराच्या माहितीसाठी येथे टिचकी द्या.*

**नागपट्टिनम** हा भारताच्या तमिळनाडू राज्यातील जिल्हा आहे. याचे प्रशासकीय केंद्र नागपट्टिनम येथे आहे.

वर्ग:नागपट्टिनम जिल्हा
वर्ग:तमिळनाडूमधील जिल्हे
नामक्कल जिल्हा

*हा लेख नामक्कल जिल्ह्याविषयी आहे. नामक्कल शहराच्या माहितीसाठी येथे टिचकी द्या.*

**नामक्कल** हा भारताच्या तमिळनाडू राज्यातील जिल्हा आहे. याचे प्रशासकीय केंद्र नामक्कल येथे आहे.

वर्ग:नामक्कल जिल्हा
वर्ग:तमिळनाडूमधील जिल्हे
पेराम्बलुर जिल्हा

*हा लेख पेराम्बलुर जिल्ह्याविषयी आहे. पेराम्बलुर शहराच्या माहितीसाठी येथे टिचकी द्या.*

**पेरम्बलूर** हा भारताच्या तमिळनाडू(तमिळ:பெரம்பலூர்) राज्यातील जिल्हा आहे. याचे प्रशासकीय केंद्र पेराम्बलुर येथे आहे.

वर्ग:पेराम्बलुर जिल्हा
वर्ग:तमिळनाडूमधील जिल्हे
पुदुकोट्टई जिल्हा

*हा लेख पुदुकोट्टई जिल्ह्याविषयी आहे. पुदुकोट्टई शहराच्या माहितीसाठी येथे टिचकी द्या.*

**पुदुकोट्टई** हा भारताच्या तमिळनाडू राज्यातील जिल्हा आहे. याचे प्रशासकीय केंद्र पुदुकोट्टई येथे आहे.

वर्ग:पुदुकोट्टई जिल्हा
वर्ग:तमिळनाडूमधील जिल्हे
रामनाथपुरम जिल्हा

[इवलेसे|250 px|right|[रामेश्वरम द्वीपाला मुख्य भूमीसोबत जोडणारा पांबन पूल]]
[250 px|इवलेसे|१२ [ज्योतिर्लिंगांपैकी एक असलेले रामेश्वरम येथील रामनाथस्वामी मंदिर]]
**रामनाथपुरम** हा भारताच्या तमिळनाडू राज्यामधील एक जिल्हा आहे. तामिळनाडूच्या आग्नेय भागात मन्नारच्या आखाताच्या व पाल्क सामुद्रधुनीच्या किनाऱ्यावर स्थित असलेल्या रामनाथपुरम जिल्ह्याची लोकसंख्या २११ साली १३.५३ लाख होती. 

## बाह्य दुवे
*अधिकृत संकेतस्थळ


वर्ग:तमिळनाडूमधील जिल्हे
सेलम जिल्हा

*हा लेख सेलम जिल्ह्याविषयी आहे. सेलम शहराच्या माहितीसाठी येथे टिचकी द्या.*

**सेलम** हा भारताच्या तमिळनाडू राज्यातील जिल्हा आहे. याचे प्रशासकीय केंद्र सेलम येथे आहे.

२०११ च्या जनगणनेनुसार येथील लोकसंख्या ३४,८२,०५६ इतकी होती.

वर्ग:सेलम जिल्हा
वर्ग:तमिळनाडूमधील जिल्हे
करुर जिल्हा

*हा लेख करुर जिल्ह्याविषयी आहे. करुर शहराच्या माहितीसाठी येथे टिचकी द्या.*

**करुर** हा भारताच्या तमिळनाडू राज्यातील जिल्हा आहे. याचे प्रशासकीय केंद्र करुर येथे आहे.


वर्ग:तमिळनाडूमधील जिल्हे
शिवगंगा जिल्हा

*हा लेख शिवगंगा जिल्ह्याविषयी आहे. शिवगंगा शहराच्या माहितीसाठी येथे टिचकी द्या.*

**शिवगंगा** हा भारताच्या तमिळनाडू राज्यातील जिल्हा आहे. याचे प्रशासकीय केंद्र शिवगंगा येथे आहे.

वर्ग:शिवगंगा जिल्हा
वर्ग:तमिळनाडूमधील जिल्हे
तिरुचिरापल्ली जिल्हा

*हा लेख तिरुचिरापल्ली जिल्ह्याविषयी आहे. तिरुचिरापल्ली शहराच्या माहितीसाठी येथे टिचकी द्या.*

**तिरुचिरापल्ली** हा भारताच्या तमिळनाडू राज्यातील जिल्हा आहे. याचे प्रशासकीय केंद्र तिरुचिरापल्ली येथे आहे.

वर्ग:तिरुचिरापल्ली जिल्हा
वर्ग:तमिळनाडूमधील जिल्हे
तिरुनेलवेली जिल्हा

*हा लेख तिरुनलवेली जिल्ह्याविषयी आहे. तिरुनलवेली शहराच्या माहितीसाठी येथे टिचकी द्या.*

**तिरुनलवेली** हा भारताच्या तमिळनाडू राज्यातील जिल्हा आहे. याचे प्रशासकीय केंद्र तिरुनलवेली येथे आहे. येथे कोड्डनकुलन अणुऊर्जा प्रकल्प हा प्रस्तावित प्रकल्प उभारला जात आहे.

## चतुःसीमा 
## तालुके 
## बाह्य दुवे 
वर्ग:तिरुनलवेली जिल्हा
वर्ग:तमिळनाडूमधील जिल्हे
तूतुकुडी जिल्हा

*हा लेख तूतुकुडी जिल्ह्याविषयी आहे. तूतुकुडी शहराच्या माहितीसाठी येथे टिचकी द्या.*

**तूतुकुडी** हा भारताच्या तमिळनाडू राज्यातील जिल्हा आहे. याचे प्रशासकीय केंद्र तूतुकुडी येथे आहे.

वर्ग:तूतुकुडी जिल्हा
वर्ग:तमिळनाडूमधील जिल्हे
तिरुवल्लूर जिल्हा

*हा लेख तिरुवल्लूर जिल्ह्याविषयी आहे. तिरुवल्लूर शहराच्या माहितीसाठी येथे टिचकी द्या.*

**तिरुवल्लूर** हा भारताच्या तमिळनाडू राज्यातील जिल्हा आहे. याचे प्रशासकीय केंद्र तिरुवल्लूर येथे आहे.

### तालुके 
### चतुःसीमा 
### बाह्य दुवे 
वर्ग:तिरुवल्लूर जिल्हा
वर्ग:तमिळनाडूमधील जिल्हे
तेनी जिल्हा

*हा लेख तेनी जिल्ह्याविषयी आहे. तेनी शहराच्या माहितीसाठी येथे टिचकी द्या.*

**तेनी** हा भारताच्या तमिळनाडू राज्यातील जिल्हा आहे. याचे प्रशासकीय केंद्र तेनी येथे आहे.

या जिल्ह्याची रचना ७ जुलै, १९९६ रोजी मदुरै जिल्ह्यातून करण्यात आली.

वर्ग:तेनी जिल्हा
वर्ग:तमिळनाडूमधील जिल्हे
वर्ग:इ.स. १९९६ मधील निर्मिती
विनोदाची मीमांसा

**प्रथम एक चुटका:**

 
अभिजित आणि सत्यजित अरण्यात भटकत असताना त्यांना  एक वाघ अचानक समोर उभा ठाकलेला 

दिसला. लगेच सत्यजितने आपले हंटर शूज काढून स्पोर्ट्‌स शूज घालायला सुरुवात केली. 

'वेडा की काय तू?' अभिजितने पृच्छा केली, 'स्पोर्ट्‌स शूज घातलेस म्हणून तू वाघापेक्षा 

जास्त वेगाने धावू शकणार आहेस का?' 
 
'अभी,' सत्यजित म्हणाला, 'मला कुठे वाघापेक्षा जास्त वेगाने पळायचंय...तुझ्याहून जास्त 

वेगानं पळालो म्हणजे झालं!!!' 

...................................................................................................................................................................

विनोद हे माणसाच्या आयुष्याचे एक महत्त्वाचे अंग आहे.

बुद्धिकौशल्य दाखवणारे विनोद/चुटके वाचकांचे/श्रोत्यांचे मनोरंजन करतात. गंमत म्हणजे बहुतांश 

चुटक्यांचे जनक वाचकां-श्रोत्यांना अज्ञात असतात, पण त्या गोष्टीचे चुटके रचणाऱ्या बहुतांश माणसांना 

काहीएक महत्त्व वाटत नाही. चांगल्या दर्जाचा विनोद रचण्यातला आनंद त्यांना पुरेसा समाधानदायक 

वाटत असतो. चांगले चुटके "सांगोवांगी"तून लोकांमधे पसरत रहातात. चुटके स्वभावतः छोटे 

असल्याने संगणकावर वाचणे सोपे असते, आणि ते वाचून त्वरित मनोरंजन होते; ह्या दोन गोष्टींमुळे 

विशेषतः इंटरनेट-ईमेलच्या नव्या जमान्यात चुटक्यांचा प्रसार अगदी जलदीने वाढत आहे.

चुटक्यांच्या शेवटच्या वाक्यात असलेली अनपेक्षित कलाटणी हे चुटक्यांमधले मर्मस्थान असते. वर 

उद्धृत केलेल्या चुटक्यात ह्या गोष्टीचा सहज प्रत्यय येईल.

माणसाच्या सामुदायिक आयुष्यातली कोणतीना कोणती घटना, अगदी यत्किंचित का होईना पण दुःखद घटना 

प्रत्येक विनोदाच्या बुडाशी असते. (माणसाचे शरीर हे वाघोबाच्या शरीरधारणेचे एक साधन आहे ही

--माणसाच्या दृष्टिकोनातली!-- 

निसर्गातली एक दुःखद रचना वर उद्धृत केलेल्या चुटक्याच्या बुडाशी आहे.)

आयुष्यातल्या कुठल्याही आनंददायक घटनेसंबंधात विनोद रचणे अशक्य 

आहे. (गुलाबाचे सुंदर फूल पाहून त्या सौंदर्याबाबत काही विनोद करणे शक्य आहे का?) पण 

माणसाच्या सामुदायिक आयुष्यातल्या दुःखाची तीव्रता कमी करण्याकरता माणसाच्या प्रगत कल्पनाशक्तीने 

विनोद हा एक सुंदर इलाज हजारो वर्षांपासून शोधून काढला आहे. शिवाय हसण्याच्या संवेदनेने 

माणसाच्या शरीरातली आजारप्रतिकारशक्तीही बरीच वाढत असल्याचे एक महत्त्वाचे संशोधन तज्ज्ञांनी 

केलेले  आहे. (माणसाच्या मेंदूत चालणाऱ्या वैचारिक प्रक्रिया आणि इतर शरीरात चालणाऱ्या प्रक्रिया 

ह्यांच्या परस्परप्रभावाचे हे एक चांगले उदाहरण आहे.)

काही काही विनोद कुठल्यातरी भाषेतल्या शब्दश्लेषादी वैशिष्ट्यांवर अवलंबून असतात. तशा तऱ्हेच्या  

विनोदांचे दुसऱ्या भाषेत भाषांतर शक्य नसते. (वर उद्धृत केलेला चुटका कुठल्याही भाषेच्या वैशिष्ट्यावर 

अवलंबून नसल्याने त्याचे कुठल्याही भाषेत भाषांतर शक्य आहे.)
तिरुवरुर जिल्हा

*हा लेख तिरुवरुर जिल्ह्याविषयी आहे. तिरुवरुर शहराच्या माहितीसाठी येथे टिचकी द्या.*

**तिरुवरुर** हा भारताच्या तमिळनाडू राज्यातील जिल्हा आहे. याचे प्रशासकीय केंद्र तिरुवरुर येथे आहे.

वर्ग:तिरुवरुर जिल्हा
वर्ग:तमिळनाडूमधील जिल्हे
तिरुवनमलाई जिल्हा

*हा लेख तिरुवनमलाई जिल्ह्याविषयी आहे. तिरुवनमलाई शहराच्या माहितीसाठी येथे टिचकी द्या.*

**तिरुवनमलाई** हा भारताच्या तमिळनाडू राज्यातील जिल्हा आहे. याचे प्रशासकीय केंद्र तिरुवनमलाई येथे आहे.


वर्ग:तमिळनाडूमधील जिल्हे
विलुपुरम जिल्हा

*हा लेख विलुपुरम जिल्ह्याविषयी आहे. विलुपुरम शहराच्या माहितीसाठी येथे टिचकी द्या.*

**विलुपुरम** हा भारताच्या तमिळनाडू राज्यातील जिल्हा आहे. याचे प्रशासकीय केंद्र विलुपुरम येथे आहे.


वर्ग:तमिळनाडूमधील जिल्हे
विरुधुनगर जिल्हा

*हा लेख विरुधुनगर जिल्ह्याविषयी आहे. विरुधुनगर शहराच्या माहितीसाठी येथे टिचकी द्या.*

**विरुधुनगर** हा भारताच्या तमिळनाडू राज्यातील जिल्हा आहे. याचे प्रशासकीय केंद्र विरुधुनगर येथे आहे.


वर्ग:तमिळनाडूमधील जिल्हे
कन्याकुमारी जिल्हा

*हा लेख कन्याकुमारी जिल्ह्याविषयी आहे. कन्याकुमारी स्थळाच्या माहितीसाठी येथे टिचकी द्या.*

**कन्याकुमारी** हा भारताच्या तमिळनाडू राज्यातील जिल्हा आहे. याचे प्रशासकीय केंद्र नागरकोइल येथे आहे.

वर्ग:कन्याकुमारी जिल्हा
वर्ग:तमिळनाडूमधील जिल्हे
निलगिरी जिल्हा

*हा लेख निलगिरी जिल्ह्याविषयी आहे. निलगिरी पर्वतरांगेच्या माहितीसाठी येथे टिचकी द्या. निलगिरीच्या ईतर उपयोगांसाठी पहा - निलगिरी-निःसंदिग्धीकरण*

**निलगिरी** हा भारताच्या तमिळनाडू राज्यातील जिल्हा आहे. याचे प्रशासकीय केंद्र उदगमंडलम येथे आहे.

## चतुःसीमा 
## तालुके 
## बाह्य दुवे 
वर्ग:निलगिरी जिल्हा
वर्ग:तमिळनाडूमधील जिल्हे
वेल्लूर जिल्हा

*हा लेख वेल्लूर जिल्ह्याविषयी आहे. वेल्लूर शहराच्या माहितीसाठी येथे टिचकी द्या.*

**वेल्लूर** हा भारताच्या तमिळनाडू राज्यातील जिल्हा आहे. याचे प्रशासकीय केंद्र वेल्लूर येथे आहे. २०११ च्या जनगणनेनुसार येथील लोकसंख्या १६,१४,२४२ होती.

वर्ग:वेल्लूर जिल्हा
वर्ग:तमिळनाडूमधील जिल्हे
कोळिकोड

**कोळिकोड** भारताच्या केरळ राज्यातील एक शहर आहे.

हे शहर कोळिकोड जिल्ह्याचे प्रशासकीय केंद्र आहे.

वर्ग:केरळमधील शहरे
वर्ग:कोळिकोड जिल्हा
वर्ग:कोळिकोड
कडलूर

**कडलूर** (तमिळ: கடலூர்) भारताच्या तमिळनाडू राज्यातील एक शहर आहे. २०११ च्या जनगणनेनुसार येथील लोकसंख्या १,७३,६७६ होती.

हे शहर कडलूर जिल्ह्याचे प्रशासकीय केंद्र आहे.

## इतिहास 
अमेरिकेच्या स्वातंत्र्ययुद्धाच्या सुमारास फ्रेंचांनी इंग्लंडच्या इतर वसाहतींवर हल्ला केला होता. त्यावेळी १७८२मध्ये फ्रेंचांनी कडलूर जिंकून घेतले. १७८३मध्ये इंग्रजांनी शहराला वेढा घातला. हा वेढा फसला परंतु १७९५मध्ये कडलूर परत इंग्रजांच्या ताब्यात आले.

वर्ग:तमिळनाडूमधील शहरे
वर्ग:कडलूर जिल्हा
वर्ग:कडलूर
दिंडुक्कल

**दिंडुक्कल** तथा **दिंडीगुल** (तमिळ: திண்டுக்கல் ; उच्चार: दिंडक्कल) भारताच्या तमिळनाडू राज्यातील १३ वे मोठे शहर आहे. हे शहर दिंडुक्कल जिल्ह्याचे प्रशासकीय केंद्र आहे.

वर्ग:तमिळनाडूमधील शहरे
वर्ग:दिंडुक्कल जिल्हा
नागरकोविल

**नागरकोविल** (तमिळ: நாகர்கோவில் ) भारताच्या तमिळनाडू राज्यातील एक शहर आहे.

हे शहर कन्याकुमारी जिल्ह्याचे प्रशासकीय केंद्र आहे. २०११ च्या जनगणनेनुसार येथील लोकसंख्या ६,२२,७५९ होती. येथील दर १०० पुरुषांमागे १०५ स्त्रिया होत्या. राष्ट्रीय सरासरी ९२ स्त्रियांची आहे.

वर्ग:तमिळनाडूमधील शहरे
वर्ग:कन्याकुमारी जिल्हा
करुर

**करुर** भारताच्या तमिळनाडू राज्यातील एक शहर आहे. २००१ च्या जनगणनेनुसार येथील लोकसंख्या २,६२,५८० होती.

हे शहर करुर जिल्ह्याचे प्रशासकीय केंद्र आहे.

करुर वैश्य बँक आणि लक्ष्मी विलास बँक या दोन बँकांची मुख्यालये करुर येथे आहेत.

वर्ग:तमिळनाडूमधील शहरे
वर्ग:करुर जिल्हा
कोइंबतूर

**कोइंबतूर** हे भारताच्या तमिळनाडू राज्यातील चेन्नई खालोखाल दुसऱ्या क्रमांकाचे मोठे शहर व कोइंबतूर जिल्ह्याचे मुख्यालय आहे. कोइंबतूर शहर तमिळनाडूच्या पश्चिम भागात सह्याद्रीचा भाग असलेल्या अनामलाई व निलगिरी पर्वतरांगेच्या पायथ्याशी वसले आहे. पालक्काड खिंड कोइंबतूर व तमिळनाडूला केरळ राज्यासोबत जोडते. कोइंबतूर शहर चेन्नईपासून ५०० किमी, बंगळूरपासून ३१० किमी तर पालक्काडपासून ५० किमी अंतरावर स्थित आहे. उटी हे दक्षिण भारतामधील सर्वात लोकप्रिय थंड हवेचे पर्यटनस्थळ कोइंबतूरपासून ८५ किमी अंतरावर आहे. २०११ साली कोइंबतूरची लोकसंख्या १०.५ लाख होती.

येथील कापूस उत्पादनामुळे व मोठ्या प्रमाणावरील वस्त्रउद्योग कारखान्यांमुळे कोइंबतूरला दक्षिण आशियाचे मॅंचेस्टर असे संबोधले जात असे. स्वातंत्र्यानंतर कोइंबतूरचे झपाट्याने उद्योगीकरण झाले व सध्या ते भारतामधील सर्वात झपाट्याने प्रगती करणाऱ्या शहरांपैकी एक मानण्यात येते. 

## वाहतूक
कोइंबतूर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ शहरापासून १५ किमी अंतरावर असून तो भारतामधील १८व्या क्रमांकाच्या वर्दळीचा विमानतळ आहे. सध्या येथून केवळ देशांतर्गत प्रवासी वाहतूक चालवली जाते. कोइंबतूर रेल्वे स्थानक दक्षिण रेल्वेवरील चेन्नई सेंट्रलखालोखाल दुसऱ्या क्रमांकाचे वर्दळीचे रेल्वे स्थानक आहे. येथून चेन्नई, दिल्ली, मुंबई, बंगळूर इत्यादी अनेक शहरांसाठी थेट गाड्या सुटतात. युनेस्कोचे जागतिक वारसा स्थान असलेली निलगिरी पर्वतीय रेल्वे कोइंबतूरच्या मेट्टुपलयम ह्या उपनगरापासून उटीपर्यंत धावते.

राष्ट्रीय महामार्ग ४७, ६७ व २०९ हे तीन राष्ट्रीय महामार्ग कोइंबतूरमधून जातात. कोइंबतूर शहरामधील वाहतूक समस्या सोडवण्यासाठी येथे मोनोरेल मार्गाचे प्रस्तावन करण्यात आले आहे.

कोइंबतूर हे कृषि विद्यापीठ असलेले शहर आहे.

## बाह्य दुवे
*अधिकृत संकेतस्थळ 

वर्ग:कोइंबतूर जिल्हा
वर्ग:तमिळनाडूमधील शहरे
*
इरोड

**इरोड** भारताच्या तमिळनाडू राज्यातील एक शहर आहे.

हे शहर इरोड जिल्ह्याचे प्रशासकीय केंद्र आहे. २०११ च्या जनगणनेनुसार या शहराची लोकसंख्या ४,९८,१२९ तर महानगराची लोकसंख्या ५,२१,७७६ होती.

## वाहतूक 
येथे भारतीय रेल्वेच्या डीझेल आणि विद्युत इंजिनांचे मोठे ठाणे आहे.

वर्ग:तमिळनाडूमधील शहरे
वर्ग:इरोड जिल्हा
उदगमंडलम

250px|इवलेसे|उजवे|उटीमधील सरोवर
**उदगमंडलम** किंवा **उदगमंडलम्** () भारताच्या तमिळनाडू राज्यातील एक शहर आहे. हे **उटी** किंवा उटकमंड या नावांनीही ओळखले जाते.

हे शहर निलगिरी जिल्ह्याचे प्रशासकीय केंद्र आहे. हे शहर कोईमततुर पासून ८६ किलोमीटर उत्तरेस म्हैैसूर पासूूून दक्षिणेस १२८ कि.मी. आहे. हे एक लोकप्रिय हिल स्टेशन आहे. हे निलगिरी पर्वतरांगेत स्थित आहे. तर येथील स्थानिक रहिवासी **हिल्सची क्वीन** म्हणतात.

मूळतः टोडा लोकांच्या ताब्यात असलेले हे क्षेत्र १८ व्या शतकाच्या शेवटी ईस्ट इंडिया कंपनीच्या अखत्यारीत होते. येथील अर्थव्यवस्था पर्यटन आणि शेतीवर आधारित असून औषधी व छायाचित्रण, चित्रपट निर्मिती केली जाते. हे शहर नीलगिरी घाट रस्ते आणि नीलगिरी माउंटन रेल्वेने जोडलेले आहे . येथील नैसर्गिक वातावरण पर्यटकांना आकर्षित करते तर उन्हाळ्यात पर्यटकांना आकर्षित करणार एक लोकप्रिय ठिकाण आहे. २०११ मध्ये या शहराची लोकसंख्या ८८,४३० होती. 

वर्ग:तमिळनाडूमधील शहरे
वर्ग:निलगिरी जिल्हा
वर्ग:थंड हवेची ठिकाणे
सेलम

**सेलम** (तमिळ:சேலம்)) हे भारताच्या तमिळनाडू राज्यातील एक शहर आहे.तसेच हे शहर सेलम जिल्ह्याचे प्रशासकीय केंद्र आहे.

वर्ग:तमिळनाडूमधील शहरे
वर्ग:सेलम जिल्हा
तिरुचिरापल्ली

**तिरुचिरापल्ली** भारताच्या तमिळनाडू राज्यातील एक शहर आहे. २०११ च्या जनगणनेनुसार येथील लोकसंख्या १०,२२,५१८ होती.

हे शहर तिरुचिरापल्ली जिल्ह्याचे प्रशासकीय केंद्र आहे.

भारतीय व्यवस्थापन संस्थेचे एक आवार येथे आहे.

वर्ग:तमिळनाडूमधील शहरे
वर्ग:तिरुचिरापल्ली जिल्हा
*
तूतुकुडी

**तूत्तुक्कुडी** [तमिळ:தூத்துக்குடி इंग्रजी:**Tuticorin /Thoothukudi** ]भारताच्या तमिळनाडू राज्यातील एक शहर आहे.तूत्तुक्कुडिची ओळख मोत्याचे शहर अशी देखील आहे.तूत्तुक्कुडि हे जिल्ह्याचे प्रमुख ठिकाण व महानगरपालिका असलेले मुख्य शहर आहे.

हे शहर तूतुकुडी जिल्ह्याचे प्रशासकीय केंद्र आहे.

वर्ग:तमिळनाडूमधील शहरे
वर्ग:तूतुकुडी जिल्हा
तिरुवरुर

**तिरुवरुर** भारताच्या तमिळनाडू राज्यातील एक शहर आहे.

हे शहर तिरुवरुर जिल्ह्याचे प्रशासकीय केंद्र आहे.

वर्ग:तमिळनाडूमधील शहरे
वर्ग:तिरुवरुर जिल्हा
तिरुनेलवेली

**तिरुनलवेली** भारताच्या तमिळनाडू राज्यातील एक शहर आहे.

हे शहर तिरुनलवेली जिल्ह्याचे प्रशासकीय केंद्र आहे.

या शहराला **नेन्लई** किंवा **तिन्नेवेल्ली** या नावांनेही ओळखले जाते.

वर्ग:तमिळनाडूमधील शहरे
वर्ग:तिरुनलवेली जिल्हा
वेल्लूर

**वेल्लूर** हे भारताच्या तमिळनाडू राज्याच्या वेल्लूर जिल्ह्याचे एक लहान शहर आहे. वेल्लोर शहर तमिळनाडूच्या उत्तर भागात चेन्नईपासून १२५ किमी अंतरावर स्थित आहे. २०११ साली वेल्लूरची लोकसंख्या १.८५ लाख होती. वेल्लूर हे तमिळनाडूमधील एक प्रमुख शैक्षणिक केंद्र आहे. येथील व्ही.आय.टी. विद्यापीठ हे अभियांत्रिकी कॉलेज व ख्रिश्चन मेडिकल कॉलेज हे वैद्यकीय कॉलेज भारतामधील सर्वोत्तम शैक्षणिक संस्थांपैकी एक मानली जातात. 

काटपाडी जंक्शन हे बंगळूर-चेन्नई रेल्वेमार्गांवरील एक महत्त्वाचे जंक्शन आहे.

## हे सुद्धा पहा
* वेल्लूर लोकसभा मतदारसंघ

वर्ग:वेल्लूर जिल्हा
वर्ग:तमिळनाडूमधील शहरे
सेंद्रिय खते

सेंद्रिय खते म्हणजे जनावरांचे पदार्थ, जनावरांचे मल (खत), मानवी मलमूत्र आणि भाजीपाला पदार्थ (उदा. कंपोस्ट आणि पिकाचे अवशेष) यापासून तयार केलेली खते.नैसर्गिकरित्या उद्भवणाऱ्या सेंद्रिय खतांमध्ये मांस प्रक्रिया, कुजून रूपांतर झालेले वनस्पतिजन्य पदार्थ (सरपणासाठी याचा वापर होतो) , खत, स्लरी आणि सागरी पक्ष्यांच्या विष्ठेपासून बनवलेल्या खतापासून होणारा जनावरांचा कचरा यांचा समावेश आहे.

याउलट, व्यावसायिक शेतीत वापरण्यात येणारी बहुतेक खते, खनिजे (उदा. फॉस्फेट खडक) मधून काढली जातात किंवा औद्योगिकरित्या उत्पादित केली जातात (उदा. अमोनिया).

## संदर्भ आणि नोंदी 
वर्ग:शेती
वर्ग:खते
बिलासपूर जिल्हा

*हा लेख बिलासपूर जिल्ह्याविषयी आहे. बिलासपूर शहराच्या माहितीसाठी येथे टिचकी द्या.*

**बिलासपूर** हा भारताच्या छत्तीसगढ राज्यातील जिल्हा आहे. याचे प्रशासकीय केंद्र बिलासपूर येथे आहे.

## चतुःसीमा
वर्ग:बिलासपूर जिल्हा
वर्ग:छत्तीसगढमधील जिल्हे
छत्तीसगढमधील जिल्हे

भारताच्या **छत्तीसगढ** राज्यात एकूण २७ जिल्हे आहेत. मध्य प्रदेशमधून छत्तीसगढ राज्य वेगळे करण्यात आले तेव्हा येथे १६ जिल्हे होते. २००७ साली २ तर २०१२ साली ९ नवे जिल्हे वेगळे करण्यात आले ज्यामुळे राज्यातील जिल्ह्यांची संख्या २७ वर पोचली.

## तपशील
## बाह्य दुवे
* छत्तीसगढ शासनाचे संकेतस्थळ 
* छतीसगढ पर्यटन मंडळाचे संकेतस्थळ 


वर्ग:भारतामधील जिल्हे
विलुपुरम

**विलुपुरम** भारताच्या तमिळनाडू राज्यातील एक शहर आहे. जिंजीचा किल्ला येथून जवळ आहे.

हे शहर विलुपुरम जिल्ह्याचे प्रशासकीय केंद्र आहे. २०११ च्या जनगणनेनुसार येथील लोकसंख्या ९६,२५३ होती.

वर्ग:तमिळनाडूमधील शहरे
वर्ग:विलुपुरम जिल्हा
दुर्ग जिल्हा

**दुर्ग** हा भारताच्या छत्तीसगढ राज्यातील जिल्हा आहे. याचे प्रशासकीय केंद्र दुर्ग येथे आहे.

२०११ च्या जनगणनेनुसार येथील लोकसंख्या १७,२१,९४८ इतकी होती.

## चतुःसीमा
वर्ग:दुर्ग जिल्हा
वर्ग:छत्तीसगढमधील जिल्हे
जशपूर जिल्हा

*हा लेख जशपूर जिल्ह्याविषयी आहे. जशपूर शहराच्या माहितीसाठी येथे टिचकी द्या.*

**जशपूर** हा भारताच्या छत्तीसगढ राज्यातील जिल्हा आहे. याचे प्रशासकीय केंद्र जशपूर येथे आहे.

## चतुःसीमा
## तालुके
## बाह्य दुवे
* छत्तीसगढ शासनाचे संकेतस्थळ 
* छतीसगढ पर्यटन मंडळाचे संकेतस्थळ 

वर्ग:जशपूर जिल्हा
वर्ग:छत्तीसगढमधील जिल्हे
कांकेर जिल्हा

*हा लेख कांकेर जिल्ह्याविषयी आहे. कांकेर शहराच्या माहितीसाठी येथे टिचकी द्या.*

**कांकेर** हा भारताच्या छत्तीसगढ राज्यातील जिल्हा आहे. याचे प्रशासकीय केंद्र कांकेर येथे आहे.

हा जिल्हा सन १९९८ पासून अस्तित्वात आला.या जिल्ह्यात महानदी, दूध नदी, हतुल नदी, सिंदूर नदी, तरु नदी ह्या नद्या आहेत.

## चतुःसीमा
## तालुके
## संदर्भ व नोंदी
## बाह्य दुवे
* छत्तीसगढ शासनाचे संकेतस्थळ 
* छतीसगढ पर्यटन मंडळाचे संकेतस्थळ 

वर्ग:कांकेर जिल्हा
वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख
वर्ग:छत्तीसगढमधील जिल्हे
दांतेवाडा जिल्हा

*हा लेख दांतेवाडा जिल्ह्याविषयी आहे. दांतेवाडा शहराच्या माहितीसाठी येथे टिचकी द्या.*

**दांतेवाडा** हा भारताच्या छत्तीसगढ राज्यातील जिल्हा आहे. याचे प्रशासकीय केंद्र दांतेवाडा येथे आहे.

## चतुःसीमा
वर्ग:दांतेवाडा जिल्हा
वर्ग:छत्तीसगढमधील जिल्हे
महासमुंद जिल्हा

*हा लेख महासमुंद जिल्ह्याविषयी आहे. महासमुंद शहराच्या माहितीसाठी येथे टिचकी द्या.*

**महासमुंद** हा भारताच्या छत्तीसगढ राज्यातील जिल्हा आहे. याचे प्रशासकीय केंद्र महासमुंद येथे आहे.

## चतुःसीमा
## तालुके
वर्ग:महासमुंद जिल्हा
वर्ग:छत्तीसगढमधील जिल्हे
रायगढ जिल्हा

[250 px|इवलेसे|रायगढ येथील [रायगढ रेल्वे स्थानक]]
**रायगढ** हा भारताच्या छत्तीसगढ राज्यामधील एक जिल्हा आहे. छत्तीसगढच्या पूर्व भागात ओडिशा राज्याच्या सीमेवर स्थित असणाऱ्या रायगढ जिल्ह्याचे मुख्यालय रायगढ येथे असून २०११ साली जिल्ह्याची लोकसंख्या १४.९३ लाख इतकी होती. हिंदीसोबत येथे छत्तीसगढी व उडिया ह्या भाषादेखील वापरल्या जातात.

## बाह्य दुवे
*अधिकृत संकेतस्थळ 


वर्ग:छत्तीसगढमधील जिल्हे
रायपूर जिल्हा

*हा लेख रायपूर जिल्ह्याविषयी आहे. रायपूर शहराच्या माहितीसाठी येथे टिचकी द्या.*

**रायपूर** हा भारताच्या छत्तीसगढ राज्यातील जिल्हा आहे. याचे प्रशासकीय केंद्र रायपूर येथे आहे.

## चतुःसीमा
## तालुके
वर्ग:रायपूर जिल्हा
वर्ग:छत्तीसगढमधील जिल्हे
बस्तर जिल्हा

**बस्तर** हा भारताच्या छत्तीसगढ राज्यातील जिल्हा आहे. याचे प्रशासकीय केंद्र जगदलपुर येथे आहे.

हा जिल्हा छत्तीसगढचा दक्षिण भाग आहे. यास 'दक्षिण छत्तीसगढ' असेही म्हणतात.या जिल्ह्यातील 'बस्तरचा दसरा' अतिशय प्रसिद्ध आहे.येथील वस्ती आदिवासीबहुल आहे. ते पारंपारिक पद्धतीने शेती करतात. तेथे वाहन म्हणून बैलगाडीचा वापर आहे. ट्रॅक्टर वगैरे वाहने अपवादानेच आढळतात.येथे १० ते १२ प्रकारच्या आदिवासी जमाती आहेत. अर्वांचे वेगवेगळे वैविध्य आहे. अगदी भाषेपासून ते सर्व चालीरितीपर्यंत. ज्या ठिकाणावरून या जिल्ह्याचे 'बस्तर' हे नाव पडले ते बस्तर गाव रायपूर-जगदलपूरला रस्त्याने जातांना २५ किमी आधी पडते.

बस्तर या गावात व शेजारी आदिवासी नृत्यकला, शिल्पकला, काष्ठ कला बांबू आर्ट मेटलक्राफ्ट वगैरे गोष्टी बघावयास मिळतात.या ठिकाणच्या बहुसंख्य लोकांचे आराध्य दैवत दंतेश्वरी देवी आहे.या देवीचे मंदिर दंतेवाडा येथे आहे.

## चतुःसीमा
## तालुके
बस्तर, जगदलपूर, दरभा, टोकपाल बस्तानार, लोहंडीगुडा, बकावंड

## संदर्भ व नोंदी
## हे सुद्धा पहा
* बस्तर

वर्ग:बस्तर जिल्हा
वर्ग:छत्तीसगढमधील जिल्हे
जांजगिर-चांपा जिल्हा

**जांजगिर-चांपा** हा भारताच्या छत्तीसगढ राज्यातील जिल्हा आहे. याचे प्रशासकीय केंद्र जांजगिर येथे आहे.या जिल्ह्याचे हे जुळे नाव असले तरी ही गावे एकमेकांपासून सुमारे ८ ते १० किमी अंतरावर वसलेली आहेत.

## चतुःसीमा
## तालुके
## संदर्भ
## बाह्य दुवे
* छत्तीसगढ शासनाचे संकेतस्थळ 
* छतीसगढ पर्यटन मंडळाचे संकेतस्थळ 

वर्ग:जांजगिर-चांपा जिल्हा
वर्ग:छत्तीसगढमधील जिल्हे
राजनांदगांव जिल्हा

*हा लेख राजनांदगांव जिल्ह्याविषयी आहे. राजनांदगांव शहराच्या माहितीसाठी येथे टिचकी द्या.*

**राजनांदगांव** हा भारताच्या छत्तीसगढ राज्यातील जिल्हा आहे. याचे प्रशासकीय केंद्र राजनांदगांव येथे आहे.

## चतुःसीमा
वर्ग:राजनांदगांव जिल्हा
वर्ग:छत्तीसगढमधील जिल्हे
कबीरधाम जिल्हा

*हा लेख कवर्धा जिल्ह्याविषयी आहे. कवर्धा शहराच्या माहितीसाठी येथे टिचकी द्या.*

**कवर्धा** हा भारताच्या छत्तीसगढ राज्यातील जिल्हा आहे. याचे प्रशासकीय केंद्र कवर्धा येथे आहे.

## चतुःसीमा
## तालुके
## बाह्य दुवे
* छत्तीसगढ शासनाचे संकेतस्थळ 
* छतीसगढ पर्यटन मंडळाचे संकेतस्थळ 

वर्ग:कबीरधाम जिल्हा
वर्ग:छत्तीसगढमधील जिल्हे
इ.स.पू. ३२२

## महत्त्वाच्या घटना आणि घडामोडी 
## जन्म 
## मृत्यू 
* मार्च ७ - ऍरिस्टोटल, ग्रीक तत्त्वज्ञ.

## शोध 
## निर्मिती 
## समाप्ती 
वर्ग:इ.स.पू. ३२२
वर्ग:इ.स.पू.चे ३२० चे दशक
वर्ग:इ.स.पू.चे ४ थे शतक
वर्ग:इ.स.पू.चे १ ले सहस्रक
दांतेवाडा

**दंतेवाडा** भारताच्या छत्तीसगढ राज्यातील एक शहर आहे.हे शहर दंतेवाडा जिल्ह्याचे प्रशासकीय केंद्र आहे.

हे ठिकाण जगदलपूरपासून आग्नेयेस सुमारे ५५ किमी लांब आहे. येथे दंतेश्वरी देवीचे मंदिर आहे. हे मंदिर तेथील आदिवासींचे आराध्यदैवत आहे.हे ठिकाण शाकिनी व डाकिनी या दोन नद्यांच्या संगमावर आहे.

## संदर्भ
## बाह्य दुवे
* छत्तीसगढ शासनाचे संकेतस्थळ 
* छतीसगढ पर्यटन मंडळाचे संकेतस्थळ 

वर्ग:छत्तीसगढमधील शहरे
वर्ग:दांतेवाडा जिल्हा
जगदलपूर

**जगदलपूर** भारताच्या छत्तीसगढ राज्यातील एक शहर आहे.हे शहर बस्तर जिल्ह्याचे प्रशासकीय केंद्र आहे.

येथील 'बस्तर राजवाडा' ही राजघराण्याची वास्तू आहे.यास जगदलपूर पॅलेसही म्हणतात.येथे गंगामुंडा व दलपत लेक नावाचे दोन तलाव आहेत.

येथून जवळच सुमारे ४५ किमी अंतरावर चित्रकोट धबधबे आहेत. हे धबधबे इंद्रावती नदीवर आहेत.हे घोड्याच्या नालेच्या आकाराचे असून सुमारे १०० फूट उंचीवरून ते खाली कोसळतात.याजवळच नारायणपल नावाचे एक विष्णूंचे मंदिर आहे.तसेच या गावाच्या दक्षिणेला तीरथगड नावाचा अजून एक धबधबा आहे.येथे जाणारा महामार्ग हा कांगर व्हॅली राष्ट्रीय उद्यानातून जातो.हा धबधबा सुमारे ३०० फूट खाली कोसळतो.या धबधब्यांशिवाय येथे मांडवना, चित्रधारा व थामाद घुमार आदी धबधबे आहेत.

याजवळ असलेल्या कांगर व्हॅली राष्ट्रीय उद्यानात कैकश अथवा कुतुमसर नावाची एक गुहा आहे.ही गुफा सुमारे २०-३० फूट खोल आहे. येथे चुनखडीपासून निसर्गतःच बनलेल्या आकृती आहेत.

येथून सुमारे ५५ किमी दूर दंतेश्वरी देवीचे मंदिर असलेले दंतेवाडा हे ठिकाण आहे.शाकिनी व डाकिनी नद्यांच्या संगमावर वसलेले हे मंदिर येथील मुख्य आकर्षण आहे.

## संदर्भ
## बाह्य दुवे
* छत्तीसगढ शासनाचे संकेतस्थळ 
* छतीसगढ पर्यटन मंडळाचे संकेतस्थळ 
वर्ग:छत्तीसगढमधील शहरे
वर्ग:बस्तर जिल्हा
बिलासपूर

**बिलासपूर** हे भारत देशाच्या छत्तीसगढ राज्यामधील बिलासपूर जिल्ह्याचे मुख्यालय व राज्यातील एक प्रमुख शहर आहे. राजधानी रायपूरच्या १३३ किमी उत्तरेस वसलेले बिलासपूर छत्तीसगढमधील दुसऱ्या क्रमांकाचे मोठे शहर आहे. २०११ साली येथील लोकसंख्या सुमारे ३.३१ लाख इतकी होती. हिंदीसोबत येथे छत्तीसगढी भाषा देखील मोठ्या प्रमाणावर वापरली जाते.

## वाहतूक
भारतीय रेल्वेच्या दक्षिण पूर्व मध्य रेल्वे क्षेत्राचे मुख्यालय बिलासपूर येथेच असून हावडा-नागपूर-मुंबई रेल्वेमार्गावर असलेले बिलासपूर रेल्वे स्थानक देशातील प्रमुख रेल्वे स्थानकांपैकी एक आहे.

बिलासपूर विमानतळ या शहरास विमानसेवा पुरवतो.

## बाह्य दुवे
* छत्तीसगढ शासनाचे संकेतस्थळ 
* छतीसगढ पर्यटन मंडळाचे संकेतस्थळ 

वर्ग:छत्तीसगढमधील शहरे
वर्ग:बिलासपूर जिल्हा
वर्ग:बिलासपूर
कोर्बा (छत्तीसगढ)

**कोरबा** भारताच्या छत्तीसगढ राज्यातील एक शहर आहे.

हे शहर कोर्बा जिल्ह्याचे प्रशासकीय केंद्र आहे. नॅशनल थर्मल पावर प्लांट कोरबा येथे आहे. तसेच कोरबा येथे कोळशाच्या खाणी आहेत.

## बाह्य दुवे
* छत्तीसगढ शासनाचे संकेतस्थळ 
* छतीसगढ पर्यटन मंडळाचे संकेतस्थळ 

वर्ग:छत्तीसगढमधील शहरे
वर्ग:कोर्बा जिल्हा
धमतरी

**धमतरी** भारताच्या छत्तीसगढ राज्यातील एक शहर आहे.हे शहर धमतरी जिल्ह्याचे प्रशासकीय केंद्र आहे.

हे गाव शिवाहा पहाडाच्याशेजारी वसलेले आहे.येथे *सप्तर्षीमंडल* हे येथील एक प्रेक्षणीय ठिकाण आहे. ऋंगी, गौतम,अगस्ती , कंक, मुचकुंद, अंगीरा व शरभंग अशी या ऋषींच्या मंदिरांची नावे आहेत.या गावाच्या आजूबाजूस जंगल आहे. या जंगलात वन्य प्राण्याचा संचारही आहे.

## संदर्भ व नोंदी
## बाह्य दुवे
* छत्तीसगढ शासनाचे संकेतस्थळ 
* छतीसगढ पर्यटन मंडळाचे संकेतस्थळ 

वर्ग:छत्तीसगढमधील शहरे
वर्ग:धमतरी जिल्हा
वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख
कोरिया (छत्तीसगढ)

*हा लेख भारतातील छत्तीसगड राज्यातील कोरिया शहराविषयी आहे. कोरियाच्या इतर उपयोगांसाठी पहा - कोरिया (निःसंदिग्धीकरण).*

**कोरिया** भारताच्या छत्तीसगड राज्यातील एक शहर आहे.

हे शहर कोरिया जिल्ह्याचे प्रशासकीय केंद्र आहे.

वर्ग:छत्तीसगढमधील शहरे
वर्ग:कोरिया जिल्हा
जांजगिर

**जांजगिर** भारताच्या छत्तीसगढ राज्यातील एक शहर आहे.

हे शहर जांजगिर-चांपा जिल्ह्याचे प्रशासकीय केंद्र आहे.जरी जांजगिर-चांपा असे संयुक्त नाव असले तरी प्रशासकीय सोयीचे दृष्टीने जिल्हा कचेरी व जिल्ह्याशी संबंधित कार्यालये या गावी आहेत.
## हे सुद्धा पहा
* चांपा, छत्तीसगढ
* जांजगिर-चांपा जिल्हा
## संदर्भ
## बाह्य दुवे
* छत्तीसगढ शासनाचे संकेतस्थळ 
* छतीसगढ पर्यटन मंडळाचे संकेतस्थळ 

वर्ग:छत्तीसगढमधील शहरे
वर्ग:जांजगिर-चांपा जिल्हा
कोरिया जिल्हा

*हा लेख कोरिया जिल्ह्याविषयी आहे. कोरिया शहराच्या माहितीसाठी येथे टिचकी द्या. कोरिया शब्दाच्या ईतर उपयोगांसाठी पहा कोरिया (निःसंदिग्धीकरण).*

**कोरिया** हा भारताच्या छत्तीसगढ राज्यातील जिल्हा आहे. याचे प्रशासकीय केंद्र कोरिया येथे आहे.

## चतुःसीमा
## तालुके
## बाह्य दुवे
* छत्तीसगढ शासनाचे संकेतस्थळ 
* छतीसगढ पर्यटन मंडळाचे संकेतस्थळ 

वर्ग:कोरिया जिल्हा
वर्ग:छत्तीसगढमधील जिल्हे
रायपूर

**रायपूर** भारताच्या छत्तीसगढ राज्यातील एक शहर आहे.रायपूर हे भारताच्या छत्तीसगड राज्यातील एक शहर आहे . ही राज्याची राजधानी आणि रायपूर जिल्ह्याचे मुख्यालय आहे. रायपूर हे छत्तीसगड राज्यातील सर्वात मोठे शहर तसेच राज्याचे महत्त्वाचे औद्योगिक आणि व्यवसाय केंद्र आहे. [३] [४] छत्तीसगडच्या विभाजनापूर्वी, रायपूर मध्य प्रदेश राज्याचा एक भाग होता. [५] रायपूरला स्वच्छ सर्वेक्षण २०२१ मध्ये भारतातील सहावे स्वच्छ शहर घोषित करण्यात आले आहे. [६]

हे शहर रायपूर जिल्ह्याचे प्रशासकीय केंद्र आहे.

## हे सुद्धा पहा
* रायपूर आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान

## बाह्य दुवे
* छत्तीसगढ शासनाचे संकेतस्थळ 
* छतीसगढ पर्यटन मंडळाचे संकेतस्थळ 

वर्ग:छत्तीसगढमधील शहरे
वर्ग:रायपूर जिल्हा
वर्ग:रायपूर
कांकेर

**कांकेर** भारताच्या छत्तीसगढ राज्यातील एक शहर आहे.हे शहर कांकेर जिल्ह्याचे प्रशासकीय केंद्र आहे.

हे ठिकाण धमतरीपासून सुमारे ७० किमी वर आहे.येथे केशकलघाट हा एक प्रसिद्ध घाट आहे.गोबरहिन गड नावाचे एक स्थळही प्रेक्षणीय आहे.कांकेर  हे एक जूने संस्थान आहे.या राज्याच्या नावात असलेल्या छत्तीसगडांपैकी ते एक आहे.केशकलघाटापासून १२ किमी अंतरावर मलाजकुंदम हा धबधबा आहे.

## संदर्भ व नोंदी
वर्ग:छत्तीसगढमधील शहरे
वर्ग:कांकेर जिल्हा
इ.स. ११४४

## ठळक घटना आणि घडामोडी 
* पाल घराण्याच्या तिसऱ्या गोपालाच्या मृत्यूनंतर मदनपाल राजेपदी.

## जन्म
## मृत्यू 
* मार्च ८ - पोप सेलेस्टीन दुसरा.

वर्ग:इ.स. ११४४
वर्ग:इ.स.च्या ११४० च्या दशकातील वर्षे
वर्ग:इ.स.च्या १२ व्या शतकातील वर्षे
वर्ग:इ.स.च्या २ ऱ्या सहस्रकातील वर्षे
इ.स. १२०२

## ठळक घटना आणि घडामोडी 
* मोहम्मद घौरी घूरचा राज्यकर्ता झाला.

## जन्म
## मृत्यू 
* मार्च ८ - स्वेर, नॉर्वेचा राजा.

वर्ग:इ.स. १२०२
वर्ग:इ.स.च्या १२०० च्या दशकातील वर्षे
वर्ग:इ.स.च्या १३ व्या शतकातील वर्षे
वर्ग:इ.स.च्या २ ऱ्या सहस्रकातील वर्षे
पुडुचेरीमधील जिल्हे

पुडुचेरीत ४ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप.

वर्ग:भारतामधील जिल्हे
वर्ग:पुडुचेरीमधील जिल्हे
करैकल जिल्हा

*हा लेख करैकल जिल्ह्याविषयी आहे. करैकल शहराबद्दलचा लेख येथे आहे.*

**करैकल** किंवा **करैकाल्** (तमिळ्: *காரைக்கால்*) भारताच्या पुडुचेरी राज्यातील जिल्हा आहे.

याचे प्रशासकीय केंद्र करैकल येथे आहे.

२०११ च्या जनगणननेनुसार येथील लोकसंख्या २,००,२२२ इतकी होती.

## संदर्भ आणि नोंदी 
वर्ग:पुडुचेरीमधील जिल्हे
वर्ग:करैकल जिल्हा
माहे जिल्हा

*हा लेख माहे जिल्ह्याविषयी आहे. माहे शहराबद्दलचा लेख येथे आहे.*

**माहे** भारताच्या पुडुचेरी राज्यातील जिल्हा आहे.

याचे प्रशासकीय केंद्र माहे येथे आहे.

भारतातील ७३१ जिल्ह्यांपैकी माहे सहाव्या क्रमांकाचे सगळ्यात कमी लोकसंख्या असलेला जिल्हा आहे.

## संदर्भ आणि नोंदी
वर्ग:पुडुचेरीमधील जिल्हे
वर्ग:माहे जिल्हा
दुर्ग (छत्तीसगढ)

**दुर्ग** हे भारत देशाच्या छत्तीसगढ राज्यामधील दुर्ग जिल्ह्याचे मुख्यालय व राज्यातील एक प्रमुख शहर आहे. दुर्ग-भिलाई महानगर राजधानी रायपूरच्या ६० किमी पश्चिमेस वसले असून ते ह्या भागातील एक प्रमुख औद्योगिक क्षेत्र आहे.

## इतिहास 
हे शहर दहाव्या शतकाच्या सुमारास जगपाल नावाच्या व्यक्तीने वसवले होते, जो मूळचा मिर्झापूरमधील बधल देशाचा होता आणि छत्तीसगडच्या कलाचुरी राजाचा कोषागार अधिकारी बनला होता. त्याच्या उत्कृष्ट सेवेसाठी त्याला दुर्गच्या जमिनीचे अनुदान मिळाले आणि नंतर त्याने कलाचुरी राजाला त्याच्या विजयांमध्ये खूप मदत केली. शहराचे मूळ नाव "शिव दुर्ग" होते, ज्याचा शब्दशः अर्थ शिवनाथ नदीवरील किल्ला होता. दुर्गमध्ये एक किल्ला होता जो मध्ययुगीन कलाचुरी राजांच्या प्रशासनाखालील १८ गड किंवा जिल्ह्यांपैकी एकाचे मुख्यालय होता. एक प्रख्यात ब्रिटिश पुरातत्वशास्त्रज्ञ अलेक्झांडर कनिंगहॅम यांना वाटले की दुर्ग हे मध्ययुगीन काळात काही महत्त्वाचे ठिकाण असावे कारण त्याचे नाव शब्दशः "किल्ला" असा होतो.१७४१ मध्ये नागपूरच्या मराठ्यांनी छत्तीसगडवर आक्रमण केले तेव्हा त्यांनी जुना कलाचुरी किल्ला ताब्यात घेतला आणि तो त्यांच्या कारवायांचा आधार बनवला.

## बाह्य दुवे
* छत्तीसगढ शासनाचे संकेतस्थळ 
* छतीसगढ पर्यटन मंडळाचे संकेतस्थळ 

वर्ग:छत्तीसगढमधील शहरे
वर्ग:दुर्ग जिल्हा
धमतरी जिल्हा

*हा लेख धमतरी जिल्ह्याविषयी आहे. धमतरी शहराच्या माहितीसाठी येथे टिचकी द्या.*

**धमतरी** हा भारताच्या छत्तीसगढ राज्यातील जिल्हा आहे. याचे प्रशासकीय केंद्र धमतरी येथे आहे.हा एक सुपिक व संपन्न असा जिल्हा आहे.येथे अनेक मुख्य नद्या वाहतात व त्यावर धरणेही आहेत.येथून महानदी वाहते. गांगरेल धरण, सोंधूर धरण, दुधवा धरण ही या जिल्ह्यातील धरणे आहेत.येथील हाथीकोट, अमृत कुंड,दंतेश्वरी गुफा ही प्रेक्षणीय स्थळे आहेत.

## चतुःसीमा
## तालुके
वर्ग:धमतरी जिल्हा
वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख
वर्ग:छत्तीसगढमधील जिल्हे
यानम जिल्हा

*हा लेख यानम जिल्ह्याविषयी आहे. यानम शहराबद्दलचा लेख येथे आहे.*

**यानम** हा भारताच्या पुडुचेरी राज्यातील जिल्हा आहे. याचे प्रशासकीय केंद्र यानम येथे आहे. २०११ च्या जनगणनेनुसार येथील लोकसंख्या ५५,६२६ इतकी होती. 

वर्ग:पुडुचेरीमधील जिल्हे
वर्ग:यानम जिल्हा
करैकल

**करैकल** हे भारताच्या पुडुचेरी राज्यातील शहर आहे.

हे शहर करैकल जिल्ह्याचे प्रशासकीय केंद्र आहे.

वर्ग:पुडुचेरीमधील शहरे
वर्ग:करैकल जिल्हा
माहे

**मय्याऴी** हे भारताच्या पुडुचेरी राज्यातील शहर आहे।

हे शहर माहे जिल्ह्याचे प्रशासकीय केंद्र आहे।
वर्ग:पुडुचेरीमधील शहरे
वर्ग:माहे जिल्हा
यानम

**यानम** किंवा **यानं** (तेलुगु: యానాం) हे भारताच्या पुदुच्चेरी राज्यातील शहर आहे.

हे शहर यानम जिल्ह्याचे प्रशासकीय केंद्र आहे.

वर्ग:पुडुचेरीमधील शहरे
वर्ग:यानम जिल्हा
बटाट्याची चाळ (पुस्तक)

बटाट्याची चाळ (१९६२) हा मराठी भाषेतील पु.ल. देशपांडे यांचा विनोदी कथासंग्रह आहे. मौज प्रकाशनाकडून तो प्रसिद्ध केला गेला. १९६२ साली या पुस्तकाची पहिली आवृत्ती प्रकाशित झाली होती. त्यानंतर आजतागायत अनेक आवृत्त्या प्रसिद्ध झाल्या आहेत. मराठीतल्या सर्वोत्कृष्ट साहित्यात याची गणना होते.

## संदर्भ 
वर्ग:मराठी साहित्य यादी
वर्ग:पु.ल. देशपांडे यांचे साहित्य
वर्ग:सर्वोत्कृष्ट पुस्तके (निवड : मुंबई आकाशवाणी; इ. स. १९९७)
राजनांदगांव

**राजनांदगांव** हे भारताच्या छत्तीसगढ राज्यातील एक शहर आहे. राजनांदगाव हे मराठी संस्थान, भारताला स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर, वल्लभभाई पटेलांनी खालसा केले, आणि तो प्रदेश इ.स. १९४८ मध्ये दुर्ग जिल्ह्यात विलीन केला. १९७३ सालापासून हे शहर राजनांदगांव जिल्ह्याचे प्रशासकीय केंद्र आहे.

## हे सुद्धा पहा 
* मराठी संस्थाने

## बाह्य दुवे
* छत्तीसगढ शासनाचे संकेतस्थळ 
* छतीसगढ पर्यटन मंडळाचे संकेतस्थळ 

वर्ग:छत्तीसगढमधील शहरे
वर्ग:राजनांदगांव जिल्हा
इ.स. १६१

## महत्त्वाच्या घटना आणि घडामोडी
## जन्म
* ऑगस्ट ३१ - कोमॉडस, रोमन सम्राट.

## मृत्यू
* मार्च ७ - ॲंटोनियस पायस, रोमन सम्राट.

## शोध
## निर्मिती
## समाप्ती
वर्ग:इ.स. १६१
वर्ग:इ.स.च्या १६० च्या दशकातील वर्षे
वर्ग:इ.स.च्या २ ऱ्या शतकातील वर्षे
वर्ग:इ.स.च्या १ ल्या सहस्रकातील वर्षे
पुडुचेरी जिल्हा

*हा लेख पुडुचेरी जिल्ह्याविषयी आहे। शहर येथे व राज्याबद्दलचा लेख येथे आहे।*

**पुदुचेरी** भारताच्या पुडुचेरी राज्यातील जिल्हा आहे।

याचे प्रशासकीय केंद्र पुडुचेरी येथे आहे।
वर्ग:पुडुचेरीमधील जिल्हे
वर्ग:पुडुचेरी जिल्हा
बुरूज

पूर्वीच्या काळी किल्ल्यांच्या चारी बाजूंच्या भिंती जोडणाऱ्या  (ज्या बहुधा गोलाकार भिंती असत) त्यांना **बुरूज** ही संज्ञा आहे. बुरुजांवर तोफांची स्थापना करण्यात येऊन आणि दारुगोळा ठेवण्यात येऊन शत्रूवर लक्ष ठेवण्यासाठी पहारेकरी नेमण्यात येत असत.

बुरूज हे किल्ल्यांचे एक फार महत्त्वाचे आणि कणखर अंग असे कारण शत्रूच्या माऱ्यात बुरूज ढासळला म्हणजे किल्यात शत्रूचा शिरकाव सोपा होत असे.
वर्ग:किल्ले
फटका

समाजाला एखादी गंभीर गोष्ट कठोर भाषेत पटवून देणे/सांगणे, म्हणजे फटका. अनंत फंदींनी त्यांना ‘*फटका*‘ या काव्यप्रकाराचे जनक म्हणले जाते. शंकाराचार्यांनी संध्येतील २४ नावे म्हणून दाखव, असे म्हटल्यावर फंदींनी डफावर थाप मारून शीघ्र रचना केली अशी आख्यायिका सांगतात. शार्दूलविक्रीडित, शिखरिणी या वृत्तांत त्यांनी रचना केल्या आहेत.

कवी अनंतफंदींच्या अनेक फटक्यांपैकी एक उपदेशपर फटका:

```
बिकट वाट वहिवाट नसावी, धोपट मार्गा सोडु नको
संसारामधी असा आपला, उगाच भटकत फिरू नको
चल सालसपण धरुनी निखालस, खोट्या बोला बोलु नको
अंगी नम्रता सदा असावी, राग कुणावर धरूं नको
नास्तिकपणी तुं शिरुनि जनाचा बोल आपणा घेउ नको
आल्या अतिथा मुठभर द्याया मागेपुढती पाहु नको
मायबापांवर रुसूं नको
दुर्मुखलेला असूं नको
व्यवहारमधी फसूं नको
कधी रिकामा बसू नको
परी उलाढाली भलभलत्या, पोटासाठी करू नको ॥ १ ॥

वर्म काढुनी शरमायाला, उणे कुणाला बोलूं नको
बुडवाया दुसऱ्याचा ठेवा, करूनी हेवा, झटू नको
मी मोठा शाहणा, धनाढ्यही, गर्वभार हा वाहू नको
एकाहूनू चढ एक जगामंधि, थोरपणाला मिरवू नको
हिमायतीच्या बळे गरिबगुरीबाला तू गुरकावू नको
दो दिवसाची जाइल सत्ता, अपेश माथा घेउ नको
विडा पैजेचा उचलु नको
उणी कुणाचे डुलवु नको
उगिच भीक तूं मागुं नको
स्नेह्यासाठी पदरमोड कर, परंतु जामीन राहू नको ॥ २ ॥

उगीच निंदा स्तुती कुणाची स्वहितासाठी करू नको
वरी खुशामत शाहण्याची परि मूर्खाची ती मैत्री नको
कष्टाची बरी भाजिभाकरी, तूपसाखरे चोरू नको
दिली स्थिती देवाने तीतच मानी सुख, कधीं विटू नको
असल्या गाठी धनसंचय, कर सत्कार्यी व्यय, हटू नको
आता तुज गुज गोष्ट सांगतो, सत्कर्मा तूं टाकू नको
सुविचारा कातरू नको
सत्संगत अंतरू नको
द्वैताला अनुसरू नको
हरिभजना विस्मरू नको
सत्कीर्ती नौबतिचा डंका गाजे मग शंकाच नको ॥ ३ ॥
```

-अनंतफंदी

वर्ग:मराठी साहित्य
अनंत भवानीबावा घोलप

अनंत घोलप ऊर्फ **अनंतफंदी** (जन्म : शा.श. १६६६ / इ.स. १७४४;  - शा.श. १७४१ / इ.स. १८१९) हे एक मराठी कवी, शाहीर होते.

## जीवन 
अनंत फंदी हे  संगमनेर येथे राहत होते. त्यांचे आडनाव घोलप असे होते. हे दुसऱ्या बाजीराव पेशव्यांच्या काळात होऊन गेले.

अनंतफंदींच्या आईचे नाव राऊबाई आणि पत्नीचे म्हाळसाबई. अनंत फंदींच्या पूर्वजांचा गोंधळीपणाचा व सराफीचाही धंदा होता. अनंत फंदींनी पुढे बऱ्याच लावण्या केल्या; त्यांतील कांहीं प्रसिद्ध आहेत. नंतर त्यांनीं तमाशा आरंभिला व नंतर तमाशा सोडला. त्यांचे तमाशांतील साथी एक मलकफंदी, दुसरे रतनफंदी, तिसरे राघवफंदी आणि चवथे हे अनंतफंदी. 

अनंतफंदीस "फंदी" नांव पडण्याचें कारण, पूर्वी संगमनेर येथें मलकफंदी म्हणून एक फकीर होता. तो नेहमीं लोकांत चमत्कारिक रीतीनें वागत असे म्हणून त्यास फंदी म्हणत. त्या फकिराचा आणि अनंतफंदीचा स्नेह असे. यावरून यासही लोक फंदी म्हणूं लागले.  वर सांगितलेले चौघे फंदी तमाशा घेऊन होळकरशाहीत गेले. अनंत फंदींनी आठ लावण्या व काही पोवाडे रचले. त्यांची 'रावबाजीवरील लावणी, नाना फडणवीसाचा पोवाडा व फटका हे विशेष नावाजले. त्यांना  ‘*फटका*‘  या काव्यप्रकाराचे जनक म्हणले जाते. शंकराचार्यांनी संध्येतील २४ नावे म्हणून दाखव, असे म्हटल्यावर फंदींनी डफावर थाप मारून शीघ्र रचना केली अशी आख्यायिका सांगतात. शार्दूलविक्रीडित, शिखरिणी  या वृत्तांत त्यांनी रचना केल्या आहेत.

## साहित्य 
* माधवग्रंथ

## अनंदफंदीवरील पुस्तके
* अनंतफंदीकृत लावण्या, अनेक भाग (चित्रशाळा प्रकाशन) 

## संदर्भ 
## बाह्य दुवे 
* 

वर्ग:मराठी कवी
वर्ग:इ.स. १७४४ मधील जन्म
वर्ग:इ.स. १८१९ मधील मृत्यू
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर तंत्रशास्त्र विद्यापीठ

**डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर तंत्रशास्त्र विद्यापीठ** (**डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर तंत्रज्ञान विद्यापीठ**) या विद्यापीठाची स्थापना इ.स. १९८९ साली झाली. हे विद्यापीठ महाराष्ट्रामध्ये रायगड किल्ल्याच्या पायथ्याशी लोणेरे गावात वसलेले आहे. स्थापनेच्या वेळी पेट्रोकेमिकल, केमिकल आणि मेकॅनिकल शाखांमध्ये पदवी अभ्यासक्रम सुरू करण्यात आला. लवकरच संगणक, विद्युत आणि "इलेक्ट्रॉनिक्स आणि टेलिकम्युनिकेशन" ह्या नवीन शाखा १९९५ साली सुरू करण्यात आल्या.

पदव्युत्तर पदवी
निर्माणशास्त्र अभियांत्रिकी
औष्णिक आणि द्रविक अभियांत्रिकी
रसायन अभियांत्रिकी
विद्युत अभियांत्रिकी
इलेक्ट्रोनिक आणि दूरसंचार अभियांत्रिकी

## पदवी शाखा (Degree) 
*पेट्रोकेमिकल
*रसायन अभियांत्रिकी
*यांत्रिक अभियांत्रिकी
*संगणक अभियांत्रिकी
*विद्युत अभियांत्रिकी
*इलेक्ट्रॉनिक्स आणि टेलिकम्युनिकेशन
*माहिती तंत्रज्ञान
*स्थापत्य अभियांत्रिकी

## पदविका शाखा (Diploma) 
*यांत्रिक अभियांत्रिकी
*रसायन अभियांत्रिकी
*पेट्रोकेमिकल अभियांत्रिकी
*संगणकशास्त्र अभियांत्रिकी
*इलेक्ट्रॉनिक्स आणि टेलिकम्युनिकेशन
*विद्युत अभियांत्रिकी
*माहिती आणि तंत्रज्ञान अभियांत्रिकी
पाॅलिमर आणि प्लास्टिक अभियांत्रिकी
इन्स्ट्रुमेंटेशन अभियांत्रिकी

## हे सुद्धा पहा 
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावावर असलेल्या गोष्टींची यादी
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संबंधित लेखांची सूची
## बाह्य दुवे 
*www.dbatechuni.org

## संदर्भ आणि नोंदी 

वर्ग:रायगड जिल्हा
वर्ग:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावे असलेल्या गोष्टी
वर्ग:महाराष्ट्रातील विद्यापीठे
जय जय महाराष्ट्र माझा

इवलेसे|महाराष्ट्र सरकारचे बोधचिन्ह
**जय जय महाराष्ट्र माझा** हे महाराष्ट्राचे अधिकृत राज्यगीत आहे. महाराष्ट्र राज्याचे गुणगान करणारे हे देशभक्तीपर गीत आहे. गाण्याचे मूळ बोल राजा बढे यांनी लिहिले असून संगीत श्रीनिवास खळे यांनी दिले होते. हे गीत लोकगायक कृष्णराव उर्फ शाहीर साबळे यांनी गायले होते. हे गाणे महाराष्ट्र सरकारच्या अधिकृत कार्यक्रमांत मोठ्या प्रमाणावर वापरले आणि वाजवले जाते.  मूळ गीत तीन कडव्यांचे आहे. तर राज्यगीत दोन कडव्यांचे आहे.

## राज्यगीत 
जय जय महाराष्ट्र माझा, गर्जा महाराष्ट्र माझा 

जय जय महाराष्ट्र माझा, गर्जा महाराष्ट्र माझा ॥धृ॥

भिती न आम्हा तुझी मुळीही गडगडणाऱ्या नभा 

अस्मानाच्या सुलतानीला जबाब देती जिभा 

सह्याद्रीचा सिंह गजर्तो शिव शंभू राजा 

दरी दरीतून नाद गुंजला महाराष्ट्र माझा 

जय जय महाराष्ट्र माझा, गर्जा महाराष्ट्र माझा ॥१॥ 

काळ्या छातीवरी कोरली, अभिमानाची लेणी 

पोलादी मनगटे खेळती, खेळ जीव घेणी 

दारीद्र्यांच्या उन्हात शिजला 

निढळाच्या घामाने भिजला 

देश गौरवासाठी झिजला 

दिल्लीचे ही तख्त राखितो, महाराष्ट्र माझा 

जय जय महाराष्ट्र माझा, गर्जा महाराष्ट्र माझा जय जय महाराष्ट्र माझा ॥२॥

गीत : राजा बढे
संगीत : श्रीनिवास खळे
स्वर : शाहीर साबळे 
अल्ट=Shahir_Sable|thumb|शाहीर साबळे

## संदर्भ 
वर्ग:मराठी भाषा
वर्ग:महाराष्ट्र
वर्ग:गाणी
वर्ग:विशेष गाणी
वर्ग:महाराष्ट्र गीते