नागपूर मेट्रो

**नागपूर मेट्रो** ही नागपूर शहरात उभारण्यात येत असणारी मेट्रो प्रणाली आहे. याच्या नागपूर मेट्रो टप्पा २ या मूळ नागपूर मेट्रोच्या विस्तारीत प्रकल्पालाही मंजूरी देण्यात आलेली आहे. नागपूर मेट्रो महाराष्ट्रात मुंबई मेट्रो नंतर उभारण्यात आलेली दुसरी मेट्रो प्रणाली झाली. हा प्रकल्प सुरू होईल. भारताच्या केंद्रिय मंत्रिमंडळाची मंजूरी मिळाल्यावर व 'मेट्रो रेल्वे अधिनियम १९७८' लागू झाल्यावर २० ऑगस्ट २०१४ रोजी केंद्रीय मंत्रिमंडळाने यास मंजूरी दिली व २१ आॉगस्ट २०१४ रोजी नरेंद्र मोदी यांच्या हस्ते भूमिपूजन करण्यात आले.

या प्रकल्पावर ३० सप्टेंबर २०१७ रोजी ट्रायल रन घेण्यात आला. या प्रकल्पाचा एक भाग, म्हणजे यातील केशरी मार्गिका आधी सुरू होईल असा अंदाज आहे.

या संपूर्ण प्रकल्पापैकी रिच-१ (सिताबर्डी ते खापरी) हा तेरा किमीचा टप्पा व रिच-३ मधील लोकमान्यनगर ते सुभाषनगर हा मार्ग, व्यावसायिक वापरासाठी फेब्रुवारी २०१९ अखेरीसपर्यंत तयार होईल असा अंदाज वर्गविण्यात आला आहे.

## पार्श्वभूमी 
नागपूर शहराची लोकसंख्या अंदाजे २४ लाख असून या महानगराच्या सभोवताली असलेल्या ९ तालुक्यांची संख्या ३२.७२ लाख आहे. या शहरात बहुसंख्य इंधनचलित छोटी वाहने आहेत. दुचाकी १०.३३ लाख, तीन चाकी ०.१७ लाख, चारचाकी १.८७ लाख, अशी एकूण वाहने १२.३७ लाख आहेत. या सर्वांमुळे वाहतुकीवर पडणारा ताण, छोट्या रस्त्यांमुळे होणारे अपघात, प्रदूषण, पार्किंग प्रश्न इत्यादींवर उपाय म्हणून हा प्रकल्प प्रस्तावित करण्यात आला.

### तपशीलवार प्रकल्प अहवाल 
यानंतर दिल्ली मेट्रो रेल कॉर्पोरेशनने आपला प्रकल्प अहवाल या प्रकल्पाची नोडल एजन्सी असलेल्या नागपूर सुधार प्रन्यासला दि. १२ फेब्रुवारी २०१३ रोजी सादर केला. या प्रकल्पाची अंदाजित संपूर्ण किंमत ही ९० अब्ज रुपये इतकी आहे. यात दोन मार्गिका राहतील. 
* क्र.१ - कामठी रस्त्यावरील ऑटोमोटिव्ह चौक ते मिहान स्थित मेट्रो डेपो.
**मार्गिका क्र.-१ वर १७ स्थानके असतील, या मार्गाची समाप्ती मिहान येथे होईल. तेथेच याचे टर्मिनलही असेल.
* क्र. २ - पूर्व वर्धमान नगरातील प्रजापती नगर ते लोकमान्य नगर हिंगणा.
**तर, मार्ग क्र.-२ वर १९ स्थानके असतील. या मार्गाच्या लोकमान्यनगर येथे टर्मिनल असेल. मुंजे चौक, सिताबर्डी येथे या दोन्ही मार्गिका छेदतील. येथेच प्रवासी आपला मार्ग बदलू शकतील.

इ.स. २०२१ पर्यंत नागपूरच्या अंदाजित २.९ लाख लोकसंख्येतील १२.२१% (सुमारे ३,६३,०००) प्रवासी ही सेवा वापरतील असे अपेक्षित आहे.

स्थानकावर उतरल्यानंतर प्रवाशास पुढे इच्छित स्थळी जाण्यासाठी शटल बसेस, बॅटरीवर चालणारी वाहने, पादचारी सेवा व सहभागी तत्त्वावर सायकली इत्यादी गोष्टींच्या पुरवठ्याचा या प्रकल्पात समावेश करण्यात आला आहे. सर्व वर्गातील प्रवाशांना ही सेवा उपलब्ध असेल, जेणेकरून त्यांना आपले घर अथवा कार्यालयातून मेट्रोच्या स्थानकापर्यंत पोहोचणे सोयीचे होईल.

## प्रकल्पाचे फायदे
कायमस्वरूपी वेगवान व विनाअडथळा वाहतूक, वायू व ध्वनी प्रदूषणात घट, इंधन बचत, परकीय चलनात बचत, सध्या असलेल्या सार्वजनिक बस वाहतुकीस उत्तम पर्याय.

### कार्यान्वयन संस्था व इतर संस्था 
या कामासाठी नागपूर सुधार प्रन्यास या नागपूरच्या विकासासाठी असलेल्या संस्थेची 'कार्यान्वयन संस्था' म्हणून नेमणूक करण्यात आली आहे. 'मेट्रो रेल्वे अधिनियम १९७८' हा केंद्रिय मंत्रिमंडळाकडून लागू करवून घेणे इत्यादी कामे ही संस्था करणार आहे.

### मार्गिकांची अंतिम आखणी
नागपूर मेट्रोमधील केशरी व अ‍ॅक्वा मार्गिकांची अंतिम आखणी खालीलप्रमाणे असेल :

#### मार्गिका १ : (केशरी मार्गिका) 
**उत्तर - दक्षिण :ऑटोमोटिव्ह चौक ते मिहान, विमानतळ मार्गे  :** प्रवाशांसाठी एकूण १७ स्थानके.
(मार्गिकेची लांबी :१९.६५8&nbsp;किमी; स्थानकांची संख्या :२०)

या संपूर्ण मार्गिकेची लांबी (म्हणजे १९.६५८ किमी) ही पूर्णतः उन्नत (एलिव्हेटेड) असणार आहे. फक्त मिहान क्षेत्रामधील विमानतळ स्थानकानंतर खापरी रेल्वे स्थानकापर्यंत त्यात ४.६ किमी इतकी लांबी भू-पातळीवरच (तेथील जमिनीच्या पातळीवरच) असेल. यांत एकूण स्थानके २० आहेत. ज्यापैकी १५ स्थानके ही उन्नत असतील तर, ५ स्थानके ही भू-पातळीवर (जमिनीच्या पातळीवर) असतील. यापैकी सिताबर्डी स्थानक हे अदलाबदली (इंटरचेंज) स्थानक असेल. या मार्गिकेत असलेल्या स्थानकांचे आप-आपसामधील अंतर सरसरी १.२० किमी आहे, पण त्यात, दोन स्थानकांमधील ०.५४ किमी इतके कमी अंतर ते २.४ किमी महत्तम अंतर हा फरकही आहे. हा फरक स्थानकाच्या जागेच्या उपलब्धतेनुसार व संचालनाच्या तसेच प्रवासी आवश्यकतेच्या अनुसार करण्यात आला आहे.

प्रस्तावित स्थानकांची नावे :ऑटोमोटिव्ह, नारी रोड, इंदोरा, कडबी चौक, गड्डीगोदाम चौक, कस्तुरचंद पार्क, शून्य मैल, सिताबर्डी, काँग्रेस नगर, रहाटे कॉलनी, अजनी चौक, छत्रपती चौक, जयप्रकाश नगर, उज्जवलनगर, जुना विमानतळ, नवा विमानतळ, खापरी मेट्रो डेपो.

## प्रकल्पाचा नागपूरशेजारच्या गावांपर्यंत विस्तार
नागपूर शहरासोबतच त्याशेजारील गावांचाही विकास व्हावा या उद्देशाने नागपूर मेट्रोची व्याप्ती भंडारा, रामटेक, काटोल व वर्धा येथवर करण्याचे ठरविण्यात आलेले आहे. हा पुढील प्रकल्प ३३० कोटींचा आहे.

## नागपूर मेट्रो टप्पा २
**नागपूर मेट्रो टप्पा २** हा प्रकल्प नागपूर मेट्रोचा विस्तार करण्याचा प्रकल्प आहे. नागपूर मेट्रोच्या बांधण्यात येणाऱ्या सध्याच्या मार्गिकांची लांबी याद्वारे वाढविण्यात येणार आहे. नागपूर मेट्रोच्या पहिल्या टप्प्याचे काम पूर्ण होण्यापूर्वीच याचे काम सुरू करण्यात येईल.सन २०२४ पर्यंत या दुसऱ्या टप्प्यातून २.९ लाख प्रवासी प्रवास करतील असे अंदाजित आहे.हा प्रस्ताव दिनांक ८ जानेवारी रोजी होणाऱ्या राज्य मंत्रीमंडळाच्या बैठकीत ठेवला जाईल व त्यास मंजूरीनंतर तो केंद्रीय मंत्रीमंडळाच्या मंजूरीसाठी पाठविण्यात येणार आहे.;

या एकूण खर्चापैकी ६०% रक्कम ही महामेट्रोद्वारे कर्जामार्फत उभारण्यात येणार आहे. तर राज्य व केंद्र सरकार यापैकी प्रत्येकी २०% रक्कम देईल.

## संदर्भ
## बाह्य दुवे
* 

मे
वर्ग:भारतामधील जलद परिवहन
वर्ग:नागपूर मेट्रो
वर्ग:नागपूर