सोंडेघर

** सोंडेघर** हे भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील उत्तर कोकणातील दापोली तालुक्यातील एक गाव आहे.

## इतिहास आणि भौगोलिक स्थान
सोंडेघर गावाला सुमारे 300 वर्षांचा इतिहास आहे.

(संक्षिप्त ऐतिहासिक आढावा)

सोंडेघर हे  कोकणातील दापोली तालुक्यातील  एक जुने गाव आहे. डोंगररांगांनी वेढलेले, सुपीक जमीन आणि भरपूर पावसामुळे हे गाव शेतीसाठी प्रसिद्ध आहे. सुमारे २५०–३०० वर्षांपासून या गावात विविध कुटुंबे स्थायिक आहेत आणि पारंपरिक कोकणी संस्कृती येथे जपली गेली आहे.

1. प्रारंभिक वस्ती (सुमारे 17 वे –18 वे शतक)

सोंडेघर गावाची सुरुवात बहुधा मराठा साम्राज्याच्या काळात झाली असे मानले जाते.

त्या काळात डोंगर उतारांवर छोटी वस्ती निर्माण झाली. लोकांनी भात शेतीसाठी जमीन तयार केली नारळ, सुपारी आणि विविध फळझाडे लावली गावातील लोकांचे जीवन मुख्यतः भातशेती, जंगल आणि पशुपालनावर आधारित होते.

2. मराठेशाहीचा काळ (18 वे शतक)

मराठेशाही काळात कोकणातील गावांची व्यवस्था खोती-पाटीलकी पद्धतीने चालत होती.

या काळात शेती अधिक व्यवस्थित पद्धतीने सुरू झाली. जमीन मोजणी आणि महसूल व्यवस्था विकसित झाली गावात देवळे स्थापन झालीआणि धार्मिक परंपरा रुजल्या.

सोंडेघर गावातील लोक गावदेवी सोंडाई-काळकाई देवीची भक्तीभावाने पूजा करत होते.

3. ब्रिटिश काळ (19 वे शतक)

ब्रिटिश राजवटीच्या काळात कोकणातील गावांमध्ये काही बदल झाले. तरी व्यवस्था खोती-पाटीलकी पद्धतीनेच चालत होती.

त्या काळात जमीन महसूल व्यवस्था बदलली शिक्षण हळूहळू सुरू झाले. रस्ते आणि दळणवळण सुधारू लागले परंतु बहुतांश लोक अजूनही शेती, भाजीपाला, आंबा बागायती आणि पशुपालन करत होते.

4. कोकणातून स्थलांतर (19वे–20वे शतक)

कोकणात जमीन मर्यादित आणि रोजगार कमी असल्यामुळे अनेक कुटुंबांनी मुंबईकडे स्थलांतर सुरू केले.

सोंडेघर गावातील लोक पुढील शहरांमध्ये गेले:

मुंबई, ठाणे, मुंबई उपनगर, पुणे

येथे त्यांनी नोकरी, व्यापार आणि शिक्षणाच्या संधी शोधल्या. तरीही अनेक कुटुंबांनी मूळ गावाशी आपला संबंध कायम ठेवला.

## सोंडेघर गावची वाडीनुसार माहिती
1. गवळवाडी (गौळवाडी)

गवळवाडी ही सोंडेघर गावातील एक जुनी वस्ती मानली जाते. ही वाडी मूळ गावठाणाच्या शेजारी वसलेली होती आणि येथे मुख्यतः गवळी समाजाची वस्ती होती. पूर्वी गवळवाडीमध्ये साधारण ३० ते ३५ घरे होती. या समाजाची मुख्य उपजीविका भातशेती होती. गावातील सामाजिक व धार्मिक जीवनात गवळवाडीतील लोक सक्रियपणे सहभागी होत असत. कालांतराने गावातील काही सामाजिक कारणांमुळे गवळी समाजातील अनेक कुटुंबांनी गाव सोडण्याचा निर्णय घेतला. हा कालखंड साधारण १९३० ते १९४० दरम्यानचा मानला जातो. त्यामुळे अनेक कुटुंबे इतर गावात किंवा शहरात स्थलांतरित झाली. सध्या सोंडेघर गावात गवळवाडी नावाची स्वतंत्र वस्ती अस्तित्वात नाही. तरी गावाच्या जमीन नोंदी (रेव्हेन्यू रेकॉर्ड) मध्ये अजूनही “गौळवाडी” या नावाने जमीन नोंद आहे. यावरून या वाडीत पूर्वी गवळी समाजाची मोठी वस्ती होती हे स्पष्ट होते.

2. गावठाण (पवारवाडी)

सोंडेघर गावात “गावठाण” नावाची वस्ती आहे. शासकीय नोंदींमध्ये या वस्तीची नोंद आजही गावठाण अशीच आहे.
या वाडीत साधारण ३० ते ३५ घरे आहेत. पूर्वी या वस्तीला गावठाण वाडी असे म्हटले जात असे. सध्या ही वाडी पवारवाडी या नावाने ओळखली जाते.
याचे कारण म्हणजे या वाडीत पवार घराण्याची घरे सर्वाधिक आहेत. पूर्वी सोंडेघर गावातील खोत म्हणून पवार घराणे ओळखले जात होते.
त्या काळात गावातील पाटीलकी आणि खोतकी व्यवस्था पवार घराण्याकडे होती गावातील महसूल व्यवस्थेचे अधिकार या घराण्याकडे होते
पवार घराण्याबरोबरच या वाडीत इतर कुटुंबे देखील अनेक पिढ्यांपासून वास्तव्य करून आहेत:
इंदुलकर, खानविलकर, शिर्के, महाडिक
पूर्वी वाडीतील लोक मुख्यतः शेतीवर अवलंबून होते. कालांतराने उपजीविकेसाठी अनेक कुटुंबे शहरांकडे स्थलांतरित झाली. पवार घराणे हे लष्करी परंपरा असलेले घराणे म्हणून ओळखले जाते. पवार घराण्यातील अनेक व्यक्ती मराठा साम्राज्याच्या काळापासून ते ब्रिटिश व भारतीय लष्करात कार्यरत होत्या.
वाडीत एक गणपती मंदिर आहे. 
या मंदिरात श्रीगणेश जयंती, श्रीहनुमान जयंती, महाशिवरात्री आणि वार्षिक हरिनाम सप्ताह हे उत्सव साजरे केले जातात. 
गावठाण (पवारवाडी) येथे प्रामुख्याने मराठा समाजाची वस्ती आहे.

3. जाधववाडी

सोंडेघर गावाच्या उत्तरेला जाधववाडी नावाची वस्ती आहे. या वाडीत साधारण ५० ते ६० घरे आहेत.
या वाडीत जाधव कुटुंबाची घरे सर्वाधिक असून उर्वरित घरे इतर कुटुंबियांची आहेत. वाडीचे दोन भाग आहेत.
वाडीत दोन मंदिरे आहेत:
श्रीहनुमंत मंदिर
सोंडाई देवी मंदिर
पूर्वी वाडीतील लोक मुख्यतः भातशेती करून उदरनिर्वाह करत होते. सध्या अनेक कुटुंबे शहरात स्थायिक झाली आहेत.
येथील मुख्य सण:
हनुमंत मंदिरातील वार्षिक सप्ताह
सोंडाई देवीचा वार्षिक शिमगा उत्सव 
जाधववाडीत प्रामुख्याने मराठा समाजाची वस्ती आहे.

4. कुंभारवाडी

सोंडेघर गावाच्या उत्तरेला कुंभारवाडी ही हिंदू कुंभार समाजाची वस्ती आहे.
येथील प्रमुख कुटुंबे:
निवळकर, कुडवाळकर, आंबवले, वायकर
वाडीत संत श्री गोरोबा काका यांचे मंदिर आहे. येथे दरवर्षी हरिनाम सप्ताह आयोजित केला जातो.
कुंभारवाडीतील कुंभार समाज हा सोंडेघर गावच्या गावदेवीचा गुरव (पुजारी) आहे.
या समाजाकडे पुढील मान आहेत:
मंदिरातील पूजा करण्याचा मान
शिमग्यातील पालखी उचलण्याचा भोयांचा मान
पूर्वी येथील लोक शेतीवर अवलंबून होते. नंतर उपजीविकेसाठी अनेक कुटुंबे शहरांकडे स्थलांतरित झाली.

5. तेलवाडी

सोंडेघर गावाच्या उत्तरेकडे तेलवाडी नावाने नोंद असलेला भाग आहे.
या भागाची फारशी माहिती उपलब्ध नाही. तरी “वाडी” या नावावरून येथे पूर्वी एखादी लहान वस्ती असावी असा अंदाज व्यक्त केला जातो.

6. बौद्धवाडी

गावाच्या पूर्वेकडे बौद्धवाडी आहे. या वाडीत बौद्ध समाजाची वस्ती आहे.
येथे एक बौद्धविहार आहे.
पूर्वी येथील लोक शेतीवर अवलंबून होते. सध्या उपजीविकेसाठी अनेक कुटुंबे शहरांकडे स्थलांतरित झाली आहेत.

7. मोहल्ला

सोंडेघर गावाच्या पूर्वेकडे मोहल्ला ही वस्ती आहे. ही वस्ती क्षेत्रफळ आणि लोकसंख्येने गावातील सर्वात मोठी वस्ती मानली जाते. येथे प्रामुख्याने कोकणी मुस्लिम समाजाची वस्ती आहे. पूर्वी येथील लोक शेतीवर अवलंबून होते. कालांतराने उपजीविकेसाठी: शहरांकडे स्थलांतर तसेच नोकरीसाठी परदेशात जाणे याची सुरुवात झाली. येथील कोकणी मुस्लिम समाजाची मराठी संस्कृती आणि भाषेशी घट्ट नाळ जोडलेली आहे.

## शेती आणि जीवनशैली 
सोंडेघर गावातील पारंपरिक शेती:

भात, नाचणी, वरी

आंबा (हापूस), नारळ, काजू

भाजीपाला

गावातील जीवन पारंपरिक आणि धार्मिक संस्कृतीशी जोडलेले आहे.

सण-उत्सव

गावात प्रमुख सण:

गणेशोत्सव, अश्विन नवरात्र, शिमगा (होळी उत्सव)

याशिवाय हिंदू धर्मातील सर्व प्रमुख सण उत्साहाने साजरे केले जातात.

जत्रा

गावदेवी सोंडाई-काळकाई देवीची शिमगोत्सवातील पालखी सोहळा ही गावाची मुख्य जत्रा आहे.

देवळे आणि धार्मिक परंपरा

गावातील प्रत्येक वाडीत स्वतंत्र मंदिरे आहेत. गावाचे मुख्य दैवत गावदेवी सोंडाई-काळकाई आहे.

महत्त्वाचे धार्मिक कार्यक्रम:

शिमग्यातील पालखी सोहळा, अश्विन नवरात्र, वार्षिक गोंधळ, वार्षिक राखण

हे सर्व विधी परंपरेनुसार धार्मिक पद्धतीने केले जातात.

पारंपरिक कोकणी घरे

गावातील जुनी घरे पारंपरिक कोकणी पद्धतीची कौलारू घरे होती, जी स्थानिक हवामान आणि संस्कृतीशी सुसंगत होती.

---

आजचे सोंडेघर

आज सोंडेघर गाव दापोली तालुक्यातील शांत आणि निसर्गरम्य गाव आहे.

शेती आणि आंबा बागायतीसाठी ओळखले जाते.

मुंबई व इतर शहरांत गेलेल्या कुटुंबांचे मूळ गाव म्हणून ओळखले जाते.

गावातील लोक आजही परंपरा, सण आणि धार्मिक संस्कृती जपत आधुनिक जीवनाशी जुळवून घेत आहेत.

## प्रेक्षणीय स्थळे
सोंडेघर धरण जलाशय, गावदेवी मंदिर,  हनुमान मंदिर, धरण फाटा, सोंडेघर मोहल्ला, सोंडेघर गावठाण, जाधववाडी, जोग नदी.

## हवामान 
पावसाळ्यात येथे भरपूर प्रमाणात पाऊस पडतो आणि हवामान समशीतोष्ण राहते. हिवाळ्यात येथील हवामान थंड असते व अनेकदा सकाळी धुके पडते. उन्हाळ्यात हवामान उष्ण असते. पावसाळ्यात सध्या येथे काही प्रमाणात भातशेती केली जाते.

## जवळपासची गावे
शिरखल, पालगड, घेरापालगड, वनोशी तर्फे नातू, पिसई, पाचवली, वडवली, माटवण, हातीप, पोयनार, धामणी, करंजाली.

## संदर्भ
१.https://villageinfo.in/
२.https://www.census2011.co.in/
३.http://tourism.gov.in/
४.https://www.incredibleindia.org/
५.https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism
६.https://www.mapsofindia.com/

वर्ग:दापोली तालुक्यातील गावे
वर्ग:रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गावे