माहिष्य

**माहिष्य** (आईएएसटी: **Māhiṣya**) ही एक बंगाली हिंदू पारंपारिकपणे खेतीकार आणि योद्धा जात आहे, आणि अविभाजित बंगालमधील सर्वात मोठी जात होती. माहिष्य ही पूर्वी आणि आजही एक अत्यंत वैविध्यपूर्ण जात आहे, जी भौतिक परिस्थिती आणि दर्जाच्या दृष्टीने सर्व संभाव्य वर्गांचा समावेश करते. या समाजाचा बंगालमध्ये महत्त्वपूर्ण कृषी, आर्थिक आणि राजकीय प्रभाव राहिला आहे.

## मूळ, शिलालेख आणि ग्रंथ
४४० ईस्वीचा कलाईकुरी-सुल्तानपूर ताम्रपत्र शिलालेख गुप्त काळात वरेन्द्र मध्ये स्थानिक सभेमध्ये (अधिकारण) कैवर्तशर्मन, जो एक ब्राह्मण कुटम्बिन (शेतकरी जमीनदार) होता, त्याच्या उपस्थितीवर प्रकाश टाकतो.

### स्मृति, पुराण आणि मध्ययुगीन ग्रंथ
याज्ञवल्क्य स्मृति आणि गौतम धर्मसूत्र सारख्या काही हिंदू धर्मग्रंथांनुसार, माहिष्यांची उत्पत्ती क्षत्रिय पिता आणि वैश्य मातेच्या संयोगातून झाली असे वर्णन केले आहे. पारंपारिक ग्रंथांमध्ये या वंशांना बहुतेक वेळा अनुकूल मानले जाते. ब्रह्म वैवर्त पुराण, जे विविध मिश्रित जातींचे वर्णन करते, कैवर्तांची उत्पत्ती देखील अशाच प्रकारे (क्षत्रिय पिता आणि वैश्य माता) सांगते, हा शब्द ऐतिहासिकदृष्ट्या शेती करणाऱ्या माहिष्यांशी जोडलेला आहे. उच्च वर्णांतील पालकांचा समावेश असलेला हा वंश ग्रंथांमध्ये वर्णन केलेल्या इतर मिश्रित उत्पत्तीपेक्षा वेगळा आहे. 'माहिष्य' हा शब्द या विशिष्ट शास्त्रीय उत्पत्तीशी जोडलेला आहे, ज्यामुळे हा समाज जलिय कैवर्त सारख्या गटांपेक्षा वेगळा ठरतो, जे भिन्न उत्पत्ती आणि व्यवसायांशी संबंधित आहेत आणि पारंपरिकदृष्ट्या मासेमारी करतात.

सोळाव्या शतकाच्या उत्तरार्धातील ग्रंथ चंडीमंगल मध्ये एका प्रकारच्या दासांचा उल्लेख आहे, जे शेतकरी होते. 'चासी-कैवर्त' हा शब्द सर्वप्रथम भारतचंद्र राय यांच्या अन्नदा मंगल (१७५३) मध्ये आढळला.

## इतिहास
सध्या माहिष्य म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या गटाला पूर्वी कैवर्त किंवा कैवर्तास म्हणून ओळखले जात असे. आठव्या ते तेराव्या शतकापर्यंत, कैवर्तांनी प्रशासक आणि कायदेशीर अधिकारी म्हणून पदे भूषवल्याची अनेक उदाहरणे आहेत. पाल राजवटीत, अनेक कैवर्त, अनेक ब्राह्मणांसोबत, राजदरबारात मंत्री म्हणून काम करत असत. अकराव्या शतकात, एका विद्रोही शत्रुत्वात, दिव्य, जो मूळतः एक सरंजामदार (सामंत) होता, त्याने महिपाल द्वितीयची हत्या केली, वarendraवर कब्जा केला आणि तिथे आपले राज्य स्थापन केले. थोड्या काळासाठी वarendraने तीन कैवर्त राजांची - दिव्य, रुदोक आणि भीमची - सर्वोच्चता स्वीकारली. इतिहासकार रोमिला थापर यांच्या मते, हा कदाचित भारतीय इतिहासातील पहिला शेतकरी उठाव होता. आपल्या राजवटीत भीमाने ब्राह्मणवादी आणि इतर लाभार्थ्यांना बेदखल केले आणि त्यांच्याकडून कर गोळा केले आणि शेतकऱ्यांच्या हितांना प्राधान्य दिले. अकराव्या आणि बाराव्या शतकात काही कैवर्त संस्कृतमध्ये निपुण होते आणि कविता रचत असत. १९ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात माहिष्य चळवळ यशस्वी व्यक्तींनी चालवली होती, ज्यांनी व्यापार, शिक्षण आणि व्यवसायात नवीन संधींचा फायदा घेतला होता, अनेकदा पारंपरिक समाजपतींच्या (भूमिधारक सामाजिक नेते) विरोधात, ज्यांनी कधीकधी चळवळीला विरोध केला. तोपर्यंत या विविध व्यक्तींना सामान्यतः चासी-कैवर्त म्हणून ओळखले जात होते. चासी-कैवर्त लोकसंख्या, विशेषतः मिदनापूरच्या पूर्व आणि दक्षिण भागांमध्ये प्रभावशाली होती. त्यांनी जमीन सुधारणे करून, जमीनदार आणि जोतदार ते लहान शेतकऱ्यांपर्यंत विविध स्तरांवर कब्जा करून कृषी अर्थव्यवस्थेत एक मजबूत स्थान स्थापित केले. मेदिनीपूरमधील अनेक प्रमुख अर्ध-राजघराणी, ज्यात तामलुक राजघराणे, काजलागढ़ राजघराणे आणि मोयना राजघराणे यांचा समावेश आहे, ते स्वतःला माहिष्य म्हणून ओळखतात.

ढाका सारख्या जिल्ह्यांमध्ये, मुस्लिम राजवटीच्या काळापासून माहिष्यांमधील उच्च आणि मध्यम वर्ग (ज्यांना पराशर दास किंवा हालीक दास म्हणूनही ओळखले जाते) उल्लेखनीय जमीनदार आणि मोठे भूधारक होते. बर्दवान, हुगली, नदिया, २४ परगणा आणि फरीदपूरसारख्या पूर्वेकडील जिल्ह्यांमध्ये, त्यांनी शेतीमध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावली, ज्यात काही मोठे भूधारक, धान्य व्यापारी आणि शेतकरी-मालक होते. कलकत्ता येथील मोठे जमीनदार कुटुंबे जसे की जानबाजारमधील मारह कुटुंब आणि बावली येथील मंडल कुटुंब देखील माहिष्य होते. शहरी भागांमध्ये, माहिष्यांचा एक मोठा गट व्यापार, उत्पादन आणि कायदा यांसारख्या व्यवसायांमध्ये गुंतलेला होता.

## स्वतंत्रता चळवळीतील भूमिका
नदिया येथील छोटे जमीनदार आणि सावकार दिगंबर विश्वास आणि बिष्णु चरण विश्वास यांनी नदिया आणि जैसोरच्या शेतकऱ्यांना संघटित केले आणि लाठियाल आणि भालाधारींची सेना उभी केली. त्यांनी या प्रदेशात नीळ उठावचे नेतृत्व केले आणि बंडानंतर शेतकऱ्यांचे कर्ज फेडले. नीळ कारखान्यांचे असंतुष्ट माजी कर्मचारी, गावचे प्रमुख (मंडल) आणि काही इतर शेतकरी समुदायांचे सदस्यही या युरोपियन मळेवाल्यांविरुद्धच्या उठावात मोठ्या प्रमाणात सहभागी झाले.

माहिष्यांनी राष्ट्रवादी चळवळीत महत्त्वाची भूमिका बजावली. *देशप्राण* बिरेन्द्रनाथ शासमल यांनी १९१९ मध्ये युनियन बोर्ड करांविरुद्ध माहिष्यांचे नेतृत्व केले, जे नंतर मिदनापूरमध्ये असहकार आंदोलनामध्ये विलीन झाले. [सविनय कायदेभंग चळवळ]च्या काळात माहिष्यांनी तामलुक आणि कोंताई क्षेत्रांमध्ये ब्रिटिश प्रशासनाच्या वस्तुतः पतनाकडे नेणाऱ्या भविष्यातील कृतींसाठी मार्ग मोकळा केला.

१९४० च्या दशकापर्यंत, मिदनापूर आणि संपूर्ण दक्षिण बंगालमध्ये काँग्रेसच्या नेतृत्वाखालील उग्रवादी राष्ट्रवादी चळवळीचा माहिष्य कणा बनले होते. खरं तर, मिदनापूरमधील भारत छोडो आंदोलनचे बहुसंख्य नेते आणि सैनिक माहिष्य होते. त्यांनी तामलुकमध्ये एक समांतर सरकार, ताम्रलिप्त जातीय सरकार स्थापन केली, जी जवळजवळ दोन वर्षे (१९४२-४४) चालली. तिची स्वतःची सेना, न्यायपालिका आणि वित्त विभाग होता. बिप्लबी, मिदनापूरमधील समांतर राष्ट्रीय सरकारचे मुखपत्र, नंतर इंग्रजीत प्रकाशित झाले.

## वर्ण दर्जा
बंगालमधील पारंपारिक वर्ण व्यवस्था कधीकधी ब्राह्मण आणि शूद्र यांच्यातील प्राथमिक विभाजनाद्वारे वैशिष्ट्यीकृत केली गेली आहे, ज्यामध्ये अनेक गैर-ब्राह्मण गट, ज्यात ऐतिहासिकदृष्ट्या क्षत्रिय आणि वैश्य स्थितीचा दावा करणारे समाविष्ट आहेत, त्यांना काही वर्गीकरणांमध्ये मोटे तौर पर शूद्र वर्गाखाली वर्गीकृत केले गेले आहे. तथापि, माहिष्यांनी सातत्याने एक वेगळा आणि उच्च दर्जा राखला आहे. शास्त्रानुसार, जसे की वर उल्लेख केले आहे, याज्ञवल्क्य स्मृति, गौतम धर्मसूत्र, आणि ब्रह्म वैवर्त पुराण सारखे ग्रंथ माहिष्य (किंवा कैवर्त, जे ऐतिहासिकदृष्ट्या या गटाशी संबंधित आहेत) यांना क्षत्रिय पिता आणि वैश्य मातेच्या संयोगातून उत्पन्न झालेले असल्याचे वर्णन करतात. ऐतिहासिकदृष्ट्या, समुदायाने या उत्पत्तीनुसार मान्यता मिळविण्यासाठी सक्रियपणे प्रयत्न केला, १९०१ च्या जनगणनेत वैश्य दर्जाचा दावा केला आणि १९३१ च्या जनगणनेत क्षत्रिय किंवा माहिष्य क्षत्रिय दर्जाचा दावा केला. स्वपन दासगुप्ता सारखे विद्वान त्यांच्या क्षत्रिय पार्श्वभूमीच्या दाव्याला समर्थन देतात, त्यांच्या शेतकरी-सैन्याच्या इतिहासाकडे लक्ष वेधून, ओरिसाच्या खंडाट्यांसारख्या गटांशी समानता दर्शवतात. माहिष्यांचा विशिष्ट वर्ण दर्जा हा विद्वत्तापूर्ण चर्चेचा विषय राहिला आहे. हे लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे की माहिष्य समाज जलिय कैवर्त गटापेक्षा वेगळा आहे, जो पारंपरिकदृष्ट्या मासेमारीशी संबंधित आहे आणि स्वतंत्रपणे वर्गीकृत आहे.

त्यांच्या ऐतिहासिक प्रमुखतेमुळे आणि उच्च वर्णांशी आत्म-ओळख असूनही, औपनिवेशिक प्रशासनाद्वारे केलेली काही वर्गीकरणे, जसे की १९२१ च्या "दबावलेल्या वर्गां"च्या यादीत 'चासी-कैवर्त'चा समावेश, समाजातील संपन्न आणि प्रगतीशील भागांनी जोरदारपणे नाकारली, ज्यांनी अशा वर्गीकरणांना त्यांच्या "उच्च जाति हिंदू" स्थितीच्या दाव्यासाठी हानिकारक मानले. नंतर, १९४६ मध्ये, कथित नुकसानीचा सामना करत, एका जाति संघटनेने "मध्यवर्ती आणि दबावाखालील" जाती म्हणून ओळख करून विशेष सुविधा मागितल्या, ज्याने संधींपासून त्यांच्या बहिष्कारावर जोर दिला. हे पाऊल निम्न दर्जाच्या सामान्य स्वीकृतीपेक्षा सामरिक राजकीय डावपेच दर्शवते.

आधुनिक संदर्भात, मंडल आयोगने पश्चिम बंगाल राज्यासाठी १७७ "मागास वर्गां"च्या यादीत चासी-कैवर्त आणि माहिष्य दोन्हीचा समावेश केला असला तरी, स्थिती जटिल राहिली आहे. सेन आयोगाने 'चासी-कैवर्त' (मागास म्हणून ओळखले गेलेले) आणि 'माहिष्य' (मागास म्हणून ओळखले न गेलेले) यांच्यात फरक केला. सध्या, 'चासी-कैवर्त' म्हणून दस्तऐवजीकृत असलेल्यांना ओबीसी दर्जा उपलब्ध आहे. माहिष्य गट एकूणच सामान्य श्रेणीतच राहतो, आणि पश्चिम बंगालमधील सर्वात मोठी जात बनवणे सुरू ठेवतो. जरी चित्तरंजन दासने शासमलच्या सेवांना या नोकरीची ऑफर देऊन पुरस्कृत करण्याचा प्रस्ताव दिला होता, तरी जेव्हा त्यांना समजले की या निवडीमुळे शहरातील कायस्थ टोळी नाराज होईल, तेव्हा ते लगेच मागे हटले. त्यापैकी एकाने तर असेही म्हटले की: 'मिदनापूरचा केओट येऊन कलकत्त्यात राज्य करेल का?' शासमलने बंगाल प्रांतीय काँग्रेस कमिटी (BPCC) च्या बैठकीत आपल्या मार्गदर्शकाला दास यांना दोन प्रश्न विचारले: '(१) सुभाष बोस स्वराज पक्षाने कलकत्ता कॉर्पोरेशनचे सदस्य आणि त्यांचे बंधू शरत बोस एल्डरमन म्हणून निवडले गेले होते. BPCC एकाच कुटुंबाचे कॉर्पोरेशनवर प्रभुत्व स्थापित करण्यावर का ठाम होते? (२) कॉर्पोरेशनच्या सर्वोच्च कार्यकारी पदावर, त्यांना बाजूला ठेवून दुसऱ्या माणसाची नेमणूक करण्याचा प्रस्ताव होता. हे त्याच्या निम्न जातीमुळे त्याला तुच्छ मानले जात होते म्हणून होते का?' दासांनी पहिल्या प्रश्नावर नाराजी व्यक्त केली आणि दुसऱ्याचे अपुरे उत्तर दिले ज्यामुळे शासमल संतुष्ट झाले नाहीत. शासमल पूर्ण अपमानाने आणि रागाने BPCC सोडून गेले आणि कोंताई आणि मिदनापूरमधील त्यांच्या कायदेशीर व्यवसायात आणि स्थानिक राजकारणावर नियंत्रण ठेवले.

माहिष्यांच्या आर्थिक, सामाजिक आणि राजकीय यशाव्यतिरिक्त, त्यांना कधीकधी सामाजिक आव्हानांचा सामना करावा लागला आहे. ऐतिहासिकदृष्ट्या कृषी मुळांशी संबंधित असल्याने, समाजाला शारीरिक श्रमाची सवय होती, हे वैशिष्ट्य पारंपरिकदृष्ट्या "उच्च जातीं"च्या काही भागांकडून कधीकधी वेगळ्या दृष्टीने पाहिले जात होते. ही गतिशीलता प्रमुख माहिष्यांनी शहरी आणि राजकीय क्षेत्रांमध्ये नेव्हिगेट करताना सामना केलेल्या प्रतिकाराच्या उदाहरणांद्वारे स्पष्ट होते, ज्यांवर पूर्वी इतर गटांचे वर्चस्व होते.

१९८० च्या दशकात, पश्चिम बंगाल सरकारकडून राज्यातील मागास जातींना मान्यता देण्याबाबत राजकीय इच्छाशक्तीचा अभाव होता.

बाराव्या शतकाच्या उत्तरार्धापर्यंत पार्थ चटर्जी यांनी माहिष्यांना दक्षिण-पश्चिम बंगालमधील एकमेव सर्वात महत्त्वाचा 'मध्यम-जाति' समूह मानले, जिथे त्यांची संख्या खूप मोठी आहे, ज्यात मिदनापूर, २४ परगणा, हुगली, हावडा जिल्हे समाविष्ट आहेत; तर बीच आणि बीच यांनी त्यांना पूर्वीच्या दोन जिल्ह्यांच्या दक्षिण भागात प्रमुख जाति म्हणून ओळखले. नदिया आणि मुर्शिदाबाद हे इतर दोन जिल्हे आहेत जिथे माहिष्य संख्यात्मकदृष्ट्या सर्वात प्रमुख जाति आहेत.

## उल्लेखनीय व्यक्ती
राणी राशमोनी, भारतीय जमीनदार, व्यावसायिक, परोपकारी, दक्षिणेश्वर काली मंदिरच्या संस्थापक

दीवान मोहनलाल, हिंदू राजा आणि नवाब सिराज उद्दौलाच्या प्रमुख सेनापतींपैकी एक

बिरेन्द्रनाथ शासमल, स्वातंत्र्यसैनिक, बॅरिस्टर आणि राजकारणी, लोकप्रिय 'देशप्राण' म्हणून ओळखले जातात

हेमचंद्र कानूनगो, बॉम्ब बनवणे शिकण्यासाठी परदेशात जाणारे पहिले क्रांतिकारक, भारताच्या पहिल्या अनधिकृत ध्वजाचे सह-निर्माता

बसन्त कुमार बिस्वास, स्वातंत्र्यसैनिक, सर्वात तरुण शहीदांपैकी एक, लॉर्ड हार्डिंगच्या हत्येचा प्रयत्न केला

मातंगिनी हाज़रा, स्वातंत्र्यसैनिक, भारत छोडो आंदोलन दरम्यान शहीद, लोकप्रिय 'लेडी गांधी' म्हणून ओळखल्या जातात

सतीश चंद्र सामन्त, स्वातंत्र्यसैनिक, समर्पित गांधीवादी, ब्रिटिश राज दरम्यान तामलुकमध्ये समानांतर सरकार स्थापन केली

सुशील कुमार धारा, स्वातंत्र्यसैनिक, ब्रिटिश राज दरम्यान तामलुकमध्ये समानांतर सरकार स्थापन केली

अनाथ बंधु पंजा, स्वातंत्र्यसैनिक, बंगाल वॉलंटियर्स सदस्य, जिल्हा दंडाधिकारी बर्नार्ड ई. जे. बर्जच्या हत्येनंतर शहीद झाले

चारु चंद्र भंडारी, स्वातंत्र्य कार्यकर्ते, गांधीवादी राजकारणी, वकील आणि बंगालमधील सर्वोदय चळवळचे प्रमुख नेते होते

आलममोहन दास, अग्रणी उद्योगपती आणि इंडिया मशीनरी कंपनीचे संस्थापक, दासनागरचे नामकरण त्यांच्या नावावर

शरत कुमार रॉय, भारतीय अमेरिकन भूवैज्ञानिक आणि साहसी. उत्तर ध्रुव मोहिमेवर जाणारे भारतीय वंशाचे पहिले व्यक्ती

प्रबोध कुमार भौमिक, प्राध्यापक, लेखक, कोलकाता विद्यापीठात मानवशास्त्रचे माजी डीन, लोढा जमातींवर काम केले

सौरिन्द्र मोहन सरकार, महानतम भारतीय वनस्पतिशास्त्रज्ञांपैकी एक. आयएसएसीचे सरचिटणीस देखील होते

तारक चंद्र दास, मानववंशशास्त्रज्ञ, लेखक, कोलकाता विद्यापीठात मानववंशशास्त्रचे पहिले प्राध्यापक
*सुनील जानाह, डाव्या विचारसरणीचे फोटो पत्रकार आणि माहितीपट छायाचित्रकार, कोलकाता फिल्म सोसायटीचे सह-संस्थापक
*निर्मलेन्दु चौधरी, अत्यंत प्रशंसित संगीतकार, संगीतकार आणि गायक, पूर्व भारतातील लोकसंगीतात मोठे योगदान दिले

मणी लाल भौमिक, भारतीय अमेरिकन भौतिकशास्त्रज्ञ, उद्योजक, आंतरराष्ट्रीय स्तरावर बेस्टसेलिंग लेखक आणि परोपकारी

अनिल कुमार गैन, भारतीय गणितज्ञ आणि सांख्यिकीविद्, विद्यासागर विद्यापीठाचे संस्थापक

कॅप्टन सुरेश बिस्वास, भारतीय साहसी, रिंगमास्टर म्हणून ख्याती मिळवली, ब्राझिलियन नौदल उठाव दडपण्यात महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली

पवित्र सरकार, भारतीय भाषावैज्ञानिक, लेखक आणि शिक्षणतज्ञ, जपान सरकारकडून ऑर्डर ऑफ द रायझिंग सन जिंकला

दिनेश दास, बंगाली कवि, स्वातंत्र्य कार्यकर्ते, मार्क्सवादी लेखक

अनिल घोरई, भारतीय कवि, कादंबरीकार आणि लघुकथा लेखक, २०१० मध्ये बंकिम पुरस्कार जिंकला

अनिल बिस्वास, भारतीय राजकारणी, प्रमुख मार्क्सवादी नेत्यांपैकी एक, सीपीएमच्या पॉलिट ब्युरोचे माजी सदस्य

आभा मैती, स्वातंत्र्यसैनिक, राजकारणी, पश्चिम बंगालच्या निर्वासित मदत आणि पुनर्वसन मंत्री (१९६२-१९६७), १९७७ ते १९७९ पर्यंत भारत सरकारमध्ये उद्योग राज्यमंत्री
*शैलेन मन्ना, भारतीय फुटबॉल खेळाडू, १९५३ मध्ये इंग्लिश एफएने जगातील दहा सर्वोत्तम कर्णधारांमध्ये निवडलेला एकमेव आशियाई फुटबॉल खेळाडू

## संदर्भ आणि नोंदी 
वर्ग:बंगाली हिंदू जाती
वर्ग:भारतातील जाती
वर्ग:भारताचा लोकसांख्यिकीय इतिहास
वर्ग:पश्चिम बंगालमधील सामाजिक गट