नारायणराव पेशवे

डिसेंबर १७७२ मध्ये माधवरावांचे धाकटे बंधू नारायणराव हे पेशवे झाले. मात्र राघोबादादांच्या गारद्यांनी त्यांचा खून केला. आणि, १७७३ मध्ये राघोबादादा स्वतःच पेशवे झाले. नारायणरावांच्या मृत्यूची चौकशी करून न्यायमूर्ती रामशास्त्री प्रभुणे यांनी नारायणरावाच्या खुनाचा ठपका राघोबादादांवर ठेवला, राघोबांनी निमूटपणे पेशवेपदाचा राजीनामा देऊन नारायणरावाचा पुत्र माधवराव २रा म्हणजेच सवाई माधवराव यास गादीवर बसवले. १७९६ पर्यंत त्यांनी गादी चालवली. सवाई माधवरावांच्या काळात मराठ्यांनी परत दिल्लीवर जरब बसवली. खुद्द महादजी शिंदे दिल्लीत तळ ठोकून राहिले, बादशहाने त्यांना वजीर म्हणून नेमणूक करायचा प्रस्ताव दिला, पण अतिशय नम्रपणे महादजी शिंदे यांनी त्याला नकार देऊन ती वस्त्रे पुण्यास पाठवून पेशव्यांना वजीर नेमले. दिल्लीच्या नाड्या पुनः पुण्याच्या हातात आल्या याचेच हे पुरावे होते. इथे मराठ्यांनी इंग्रजांची २-३ राजकीय व लष्करी आक्रमणे परतवून लावली. यामुळे "जबतक नाना तबतक पुना" असे भारतभर म्हंटले जाऊ लागले.

## सत्ताकाल 
### तंटे आणि रुसवेफुगवे 
#### गारदी 
पेशव्यांनी राजवाड्याच्या आणि पुणे शहराच्या सुरक्षेसाठी गारदी सैनिकांची नियुक्ती केली होती. गारद्यांची संख्या ५,००० पेक्षा कमी होती आणि त्यामध्ये प्रामुख्याने उत्तर भारतातील पठाण, इथिओपियन, अरब, राजपूत आणि पुरबिया सैनिकांचा समावेश होता. त्यांचा मासिक पगार ८ ते १५ रुपयांच्या दरम्यान असे. फ्रेंच लष्करी नेते मार्क्विस डी बुसी यांच्या मते गारदी हे भाडोत्री सैनिक असून त्यांना आपल्या मालकाबद्दल फारशी निष्ठा नव्हती.

थोरल्या माधवरावांच्या मृत्यूनंतर नारायणराव गादीवर आले तेव्हा पेशवाईचा खजिना रिकामा होता. माधवरावांनी साम्राज्याचे कर्ज फेडण्यासाठी बरीच संपत्ती खर्च केली होती आणि आपल्या आजारपणाच्या शेवटच्या वर्षांत ते राज्याची आर्थिक स्थिती सुधारू शकले नाहीत. इब्राहिम खान गारदी आणि डी बुसी यांच्या मृत्यूनंतर गारद्यांमध्ये खंबीर नेतृत्व आणि शिस्तीचा अभाव होता. पगार न मिळाल्याने ते इतस्ततः पसरलेले होते पेशव्यांसाठी एक डोकेदुखीच झालेले होते.. असे असूनही, पेशवे किंवा त्यांच्या सल्लागारांनी ही परिस्थिती हाताळण्यासाठी कोणतेही ठोस पाऊल उचलले नाही.

#### प्रभू (चांद्रसेनीय कायस्थ प्रभू) 
 हे पेशव्यांचे मुख्य ठिकाण होते]]
मराठा साम्राज्यात प्रभू समुदाय अत्यंत प्रभावशाली होता. त्यांनी स्वतःचा 'क्षत्रिय' दर्जा सिद्ध केला होता, ज्यामुळे त्यांना वेदोक्त मंत्रांचा वापर करून धार्मिक विधी करण्याचा अधिकार मिळाला होता. १७ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात त्यांच्या जातीच्या दर्जाबाबत वाद निर्माण झाला होता, परंतु मराठा छत्रपती शिवाजी महाराज आणि त्यांचे चिटणीस बाळाजी आवजी चिटणीस यांनी आपल्या मुलांची मुंज एकाच वेळी ब्राह्मण विद्वान गागाभट्ट यांच्या मार्गदर्शनाखाली वेदोक्त मंत्रांनी करून घेतल्यावर हा वाद मिटला होता. या घटनेमुळे एक पायंडा पडला होता, ज्यामुळे सनातनी ब्राह्मणांच्या हस्तक्षेपाशिवाय प्रभूंना आपला क्षत्रिय दर्जा टिकवून ठेवता आला.

मात्र, नारायणरावांच्या काळात हा मुद्दा पुन्हा उकरून काढण्यात आला. नाना फडणवीस आणि सनातनी ब्राह्मण मतांच्या प्रभावाखाली येऊन नारायणरावांनी प्रभूंचा दर्जा क्षत्रियावरून कमी करून 'शूद्र' केला. या समाजातील प्रमुख नेत्यांना बोलावण्यात आले आणि अमानुष छळ व उपासमारीची भीती दाखवून त्यांना त्यांच्या क्षत्रिय दाव्याचा त्याग करण्यास भाग पाडले गेले. त्यांच्याकडून नऊ कलमी करारावर स्वाक्षरी करून घेण्यात आली, ज्यामध्ये त्यांनी अधिकृतपणे शूद्रत्व स्वीकारले. या कृत्यामुळे प्रभू समाज नाराज झाला आणि परिणामी त्यांनी नारायणरावांचा पाठिंबा काढून घेऊन रघुनाथरावांची बाजू घेतली.

#### सखाराम बापू बोकील 
सखाराम बापूंचे मवाळ आणि समेटवादी धोरण अनेकदा नारायणरावांच्या रागीट आणि लहरी स्वभावाशी जुळत नसे. वसईच्या सुभेदारीच्या नियुक्तीवेळी त्यांचे मतभेद स्पष्ट झाले. हे पद दीर्घकाळापासून विसाजीपंत लेले यांच्याकडे होते, जे एक निष्ठावान सैनिक आणि मुत्सद्दी म्हणून सखाराम बापूंच्या मर्जीत होते. तथापि, लेले भ्रष्ट असल्याचे मानले जात असे आणि माधवराव पेशव्यांनी त्यांच्या शेवटच्या वर्षांत सुमारे २० लाख रुपयांच्या सरकारी मालमत्तेचा अपहार केल्याबद्दल त्यांना बडतर्फ केले होते.

नारायणरावांच्या आगमनानंतर लेलेंनी पुन्हा वसईचे सुभेदार होण्यासाठी अर्ज केला, ज्याला सखाराम बापूंचा पाठिंबा होता. मात्र, नारायणरावांनी बापूंचा सल्ला फेटाळून लावला आणि त्र्यंबक विनायक यांची या पदावर नियुक्ती केली.

नारायणराव आणि सखाराम बापू यांच्यात पटवर्धन सरदारांच्या वागणुकीवरूनही मतभेद होते. पटवर्धनांनी दिवंगत पेशव्यांच्या सेवेतून मोठे नाव कमावले होते, ज्यामुळे सखाराम बापू आणि रघुनाथराव त्यांच्यावर नाराज होते व त्यांचा प्रभाव कमी करण्याचा प्रयत्न करत होते. नारायणरावांनी या उपायांना विरोध केला. जसजसा तणाव वाढला, तसतसे त्यांनी पेशवा कुटुंबातील ज्येष्ठ सदस्य आणि नानासाहेब पेशव्यांच्या पत्नी गोपिकाबाई यांचा सल्ला घेण्याचे ठरवले.

मार्च १७७३ मध्ये नारायणराव, सखाराम बापू आणि वामनराव पटवर्धन हे सल्ला घेण्यासाठी गंगापूरला गेले. अनेक दिवस चर्चा होऊनही ही भेट कोणत्याही ठोस निर्णयाविना संपली.

#### इतर मराठा अधिकारी 
पुण्यातील दरबारी मंडळींचे नवीन पेशव्यांबद्दलचे मत अनुकूल नव्हते. ते त्यांना उतावीळ, रागीट, थट्टेखोर आणि अपरिपक्व मानत असत. नारायणराव आपल्या ज्येष्ठ मंत्र्यांचा सल्ला ऐकत नाहीत, असे त्यांचे मत होते. नारायणराव आपले मोठे बंधू माधवराव यांच्या वागणुकीची नक्कल करू लागले होते आणि अनेक प्रसंगी त्यांनी सखाराम बापू व इतर ज्येष्ठ अधिकाऱ्यांचा उघडपणे अपमान केला होता.

नारायणरावांनी नाना फडणवीसांवर फारसा विश्वास न दाखवल्यामुळे नाना सरकारी कामांपासून दूर राहू लागले होते. सखाराम बापूंच्या तुलनेत नाना केवळ अत्यंत आवश्यक असेल तेव्हाच प्रशासकीय बाबींमध्ये लक्ष घालत असत, कदाचित म्हणूनच पुण्यात त्यावेळेस शिजणाऱ्या कारस्थानांची त्यांना जाणीव नसावी.

मंत्रिमंडळातील दुसरे सदस्य मोरोबा फडणवीस आणि मराठा सेनापती हरिपंत फडके यांची वृत्तीही पेशव्यांच्या बाबतीत काहीशी उदासीनच होती.

### रघुनाथरावांची नजरकैद 
#### पळून जाण्याचा पहिला प्रयत्न 
सुरुवातीला नारायणराव आणि त्यांचे काका रघुनाथराव यांचे संबंध सलोख्याचे होते. जेव्हा रघुनाथरावांच्या कन्या दुर्गाबाईंचे लग्न ठरले, तेव्हा नारायणरावांनी ७ फेब्रुवारी १७७३ रोजी झालेल्या या सोहळ्याची सर्व व्यवस्था स्वतः पाहिली होती.

परंतु लवकरच दोघांमध्ये तणाव निर्माण झाला. नारायणराव जेव्हा नाशिकला गेले होते, तेव्हा रघुनाथरावांनी त्यांच्या अनुपस्थितीचा फायदा घेऊन पळून जाण्याचा कट रचला. त्यांनी सैन्य गोळा करण्यास सुरुवात केली आणि मदतीसाठी हैदर अलीला पत्र लिहिले. पुण्याच्या शांतता व सुव्यवस्थेचे प्रमुख नारो आप्पाजी यांनी रघुनाथरावांभोवती सुरक्षा वाढवली आणि वाड्याच्या सर्व दरवाजांवर व शहराच्या वेशींवर रक्षक तैनात केले. तेव्हा रघुनाथरावांनी आपण मोहिमेवर जात असल्याचे सांगून शहराबाहेर तंबू ठोकले.

ही बातमी ऐकताच नारायणराव पुण्याला परतले आणि त्यांनी आपल्या काकांना ११ एप्रिल १७७३ रोजी पुन्हा वाड्यात आणले. पळून जाण्याचे पुढचे प्रयत्न रोखण्यासाठी अतिरिक्त रक्षक तैनात करण्यात आले, ज्यामुळे त्यांच्यातील दुरावा अधिकच वाढला. जुलै १७७३ मध्ये लादलेल्या निर्बंधांमुळे रघुनाथराव इतके अस्वस्थ झाले की त्यांनी स्वतःला, पत्नीला आणि दत्तक मुलाला उपासमारीने मारून टाकण्याची धमकी दिली. नारायणराव हा प्रश्न तडजोडीने सोडवण्यात अपयशी ठरले आणि या काळात त्यांच्याकडे विश्वासू सल्लागारांचीही कमतरता होती.

#### पळून जाण्याचा दुसरा प्रयत्न 
मुधोजी भोसले यांचा मुलगा राघोजी (दुसरे) याला नागपूरचा शासक म्हणून मान्यता देण्यासाठी नागपूरहून दोन वकील पुण्यात आले होते. मुधोजी आणि त्यांचे बंधू साबाजी भोसले यांच्यातील वारसाहक्क वाद संपवण्याचा त्यांचा हेतू होता. जेव्हा या वकीलांना नारायणराव आणि रघुनाथराव यांच्यातील तणावाची माहिती मिळाली, तेव्हा त्यांना आपले हित साधण्याची संधी दिसली.

दुसरीकडे नारायणरावांनी साबाजींच्या दाव्याला पाठिंबा दिला होता आणि त्यांच्या मदतीसाठी खंडेराव दरेकर यांच्या नेतृत्वाखाली सैन्य पाठवले होते. यामुळे मुधोजी संतप्त झाले आणि त्यांनी आपल्या वकीलांना त्यांचे उद्दिष्ट साध्य करण्यासाठी आवश्यक ते पाऊल उचलण्याचे आदेश दिले—ज्यात रघुनाथरावांना पाठिंबा देण्याचाही समावेश होता.

रघुनाथराव कडक नजरकैदेत असल्यामुळे वकीलांनी सखाराम हरी गुप्ते यांची मदत घेतली. गुप्ते हे रघुनाथरावांचे समर्थक होते आणि त्यांच्या समाजाचा जातीचा दर्जा कमी करण्याच्या नारायणरावांच्या निर्णयामुळे तेही नाराज होते. गुप्ते यांनी रघुनाथराव आणि नागपूरच्या वकीलांची गुप्त भेट घडवून आणली, ज्यामध्ये नारायणरावांना पकडून रघुनाथरावांना गादीवर बसवण्याची योजना आखली गेली.

ऑगस्ट १७७३ मध्ये लक्ष्मण काशीच्या मदतीने रघुनाथरावांनी रात्रीच्या वेळी पळून जाण्याचा प्रयत्न केला. परंतु हा प्रयत्न फसला: रघुनाथराव पकडले गेले आणि त्यांना पुन्हा कोठडीत नेण्यात आले, तर लक्ष्मण काशी पुण्याहून पळून जाण्यात यशस्वी झाला.

या घटनेनंतर नारायणरावांनी आपल्या काकांवरील निर्बंध अधिक कडक केले. रघुनाथरावांना त्यांची खोली सोडून बाहेर जाण्यास मनाई करण्यात आली, त्यांच्या सुखसोयी काढून घेतल्या गेल्या आणि त्यांना सूर्यदर्शन किंवा अंगणात प्रार्थना करण्यासारख्या रोजच्या विधींनाही बंदी घालण्यात आली. माधवरावांनी ज्याप्रमाणे आपल्या काकांना न दुखावता मुत्सद्दीपणे हाताळले होते, तसा संयम नारायणरावांकडे नव्हता, ज्यामुळे त्यांचे विरोधक रघुनाथरावांच्या बाजूने एकत्र आले.

#### पळून जाण्याचा तिसरा प्रयत्न 
रघुनाथरावांनी पुण्यातील हैदर अलीचा वकील अप्पाजी राम याचीही सहानुभूती मिळवली होती, ज्याने आपल्या मालकाला (हैदर अलीला) रघुनाथरावांना पाठिंबा देण्यासाठी राजी केले होते. जेव्हा नारायणरावांना या योजनेची माहिती मिळाली, तेव्हा त्यांनी नजरकैद अधिक कडक करून मित्र किंवा नोकरांच्या भेटीवर बंदी घातली.

तेव्हा रघुनाथरावांनी आपण उपासमार करून प्राण देऊ अशी घोषणा केली, जेणेकरून त्यांच्या मृत्यूचा ठपका पुतण्यावर (नारायणरावांवर) येईल. अठरा दिवस त्यांनी केवळ दोन औंस हरणाच्या दुधावर काढले. अखेर उपासमारीने त्यांची प्रकृती खालावल्यामुळे नारायणरावांना माघार घ्यावी लागली. पेशव्यांनी आपल्या काकांना एक जिल्हा, पाच किल्ले आणि वार्षिक १२ लाख रुपयांची जहागीर देण्याचे मान्य केले, परंतु अट अशी होती की प्रमुख मराठा सरदारांनी रघुनाथरावांच्या चांगल्या वर्तणुकीची हमी (जामीन) द्यायला हवी होती.
## हत्या
वयाच्या १८व्या वर्षी नारायणरावाची हत्या झाली.

मराठ्यांच्या इतिहासात पेशवेपद पूर्वीपासून असले तरी ते प्रत्यक्ष राज्यकारभार करत नव्हते. त्या पदास प्रथम सत्तेच्या केंद्रस्थानी आणले ते बाळाजी विश्वनाथ भट ह्याने. तो मुळचा श्रीवर्धनचा (कोकण) होता. औरंगजेबाच्या कैदेतून परत आलेल्या शाहूला त्याने मदतीचा हात दिला, त्यामुळे छत्रपती शाहूंनी त्याच्या मृत्यूनंतर बऱ्याच जणांचा विरोध डावलत त्याचा मुलगा बाजीराव यास पेशवेपद दिले. पहिला बाजीराव हा अतिशय पराक्रमी निघाला येथून ते पद वंशपंरपंरागत बनले.

बाळाजी विश्वनाथ पेशवे यांचा दुसरा मुलगा चिमाजी अप्पा हे सदैव बाजीरावांसोबत राहिले. त्यांना एक मुलगा झाला. ते सदाशिवराव भाऊ . बाजीराव पेशवे यांच्या मृत्यूनंतर त्यांचा मुलगा नानासाहेब हे पेशवे बनले. नानासाहेबास ३ मुले झाली. विश्वासराव, माधवराव आणि नारायणराव.

पानिपताच्या तिसऱ्या युद्धात मराठ्यांची मोठी हानी झाली. स्वतः सदाशिवरावभाऊ व विश्वासराव हे लढाईत मारले गेले. या धक्क्यानंतर कालांतराने नानासाहेब पेशवे दगावले. यावेळी अशी परिस्थिती होती, नानासाहेब पेशवे यांचे वरिष्ठ पुत्र विश्वासराव जिवंत नव्हते. सर्वात वरिष्ठ होते ते रघुनाथराव (बाजीरावांचा थोरला मुलगा) होते. पण पेशवेपद वरिष्ठता न बघता वंशपरंपरा ठेवत, ते नानासाहेबांचे दुसरे पुत्र माधवराव यांकडे आले. माधवराव पेशव्यांचाही २७ वर्षाच्या आयुष्य जगून  विनासंतान मृत्यू झाला. यानंतरही पेशवेपद त्यांच्या भावाला नारायणरावाला दिले गेले. पेशवे पदापासून दोनदा डावलले जात पोरससवदा तरुणांना पेशवेपद दिल्याने रघुनाथराव नाराज झाले. त्यांना ईर्षेला इतर काही मंडळींनीही खतपाणी घातले. यामुळे रघुनाथराव काहीसे लहरी वागत.  

माधवराव पेशवे यांच्या काळापासूनच त्यांचे काका असणारे रघुनाथराव ह्यांचे पेशवेपदासाठी प्रयत्न चालू होते. अखेर आपल्या हयातीतच माधवराव पेशवे यांनी रघुनाथरावांना शनिवारवाड्यात बदामी महालात कैदेत ठेवले होते. माधवराव पेशवे यांच्या मृत्यूने त्यांची सत्तालालसा वाढली. व नारायणराव पेशव्यांच्या विरोधात त्यांनी बंड करण्याचे ठरवले. शनिवार वाड्याचे सुरक्षारक्षक गारद्यांना फितवून त्यांनी नारायणराव पेशव्यांना कैद करायचा कट आखला. याचा काहीसा संदेह जरी पेशव्यांकडील मंडळींना असला, तरी गारदी खुद्द पेशव्याविरोधात काही आगळीक करण्याची शक्यता इतकी तीव्र वाटली नाही. कारण इब्राहिम गारदीने पानिपतावर पेशव्यांकडून लढत अतुल्य पराक्रम गाजवला होता. अखेर अब्दालीने त्याला जिवंत पकडले तरी हालहाल करत मारले. म्हणुन त्यानंतर कौतुक म्हणुन शनिवारवाड्याची सर्व सुरक्षा माधवराव पेशवयांनी गारद्यांकडेच दिली होती. पण रघुनाथरावाच्या पत्नी आनंदीबाई यांनी गारद्यांना पाठवलेल्या चिठ्ठ्तील मजकुर " नारायणरावांस धरावे" ऐवजी "नारायणरावांस मारावे" असा केला. मराठीतील 'धचा मा करणे' ही म्हण याच प्रसंगावरून पडली. गारद्यांनी चिठ्ठीनुसार नारायणराव पेशव्यांची हत्या केली. नारायणरावांच्या हत्येनंतर रघुनाथरावाला पेशवेपद मिळाले. पण ते तात्पुरते ठरले. त्याच्या विरोधात बंड तर झालेच शिवाय नारायणरावांच्या हत्येनंतर जन्माला आलेल्या मुलालाच पेशवा बनवले गेले.

वर्ग:इ.स. १७५५ मधील जन्म
वर्ग:इ.स. १७७३ मधील मृत्यू
नारायणराव
वर्ग:मराठी राजे
वर्ग:महाराष्ट्राचा इतिहास