open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
चैत्र पौर्णिमा

इवलेसे|१८७१-७२ची हिंदू दिनदर्शिका
हिंदू कालगणनेनुसार चैत्र पौर्णिमा  ही वर्षाची पहिली पोयउरणीम आहे । चैत्र शुक्ल प्रतिपदा , म्हणजेच गुढीपाडव्यापासून एक पक्षाने ही पौर्णिमा येते । 
**चैत्र पौर्णिमा** ही सध्या साधारणपणे एप्रिल महिन्यात येते. हिंदू जैन व बौद्ध या सर्व धर्मात या पौर्णिमेचे वेगवेगळे विशेष महत्त्व आहे.

## हिंदू धर्म 
चैत्र महिन्यात मार्तंड भैरव अवतार दिन, श्री शिलाई देवी चैत्र पौर्णिमा उत्सव, होम हवन व पालखी सोहळा असतो. हा हनुमानाचा जन्मदिवस मानला जातो ।  ( उत्तर भारतात हनुमानाची जन्मतिथी आश्विन वद्य चतुर्दशी आहे, असे मानले जाते)।  या दिवशी राज्यभरातील हनुमानाच्या देवळात पहाटेपासूनच किर्तनाला प्रारंभ करतात. सुर्योदयाला हनुमानाचा जन्म सोहळा पार पडतो . 
चैत्र पौर्णिमा या दिवशी  शिवाजी महाराज यांची पुण्यतिथीही असते. 

## बौद्ध धर्म
**चैत्र पौर्णिमा** साधारणतः एप्रिल महिन्यात येतते. सिंहली मान्यतेनुसार संबोधी प्राप्तीनंतर पाचव्या वर्षी भगवान बुद्धांच्या लंका (श्रीलंका) भेटीच्या स्मरणार्थ ही पौर्णिमा मोठ्या प्रमाणात साजरी केली जाते. सिंहली ग्रंथ दिपवंस, महावंसच्या मान्यतेनुसार तेथील परंपरा मानते की, बुद्ध श्रीलंकेला गेले होते मात्र याला कोणताही ऐतिहासिक आधार नाही. महोदर आणि चूुोदर या दोन नागवंशीय राजांचा रत्नजडीत सिंहासनावरून होऊ घातलेला वाद मिटविण्याच्या दृष्टीने ही भेट होती. या कलहातून निर्माण होणारे दुःख, नुकसान , निवारण करावे म्हणून केवळ करुणेपोटी तथागत बुद्ध हयांनी ही भेट दिली अशी मान्यता आहे. रणमैदानाजवळच्या जागेत वास्तव्य करून तथागतांनी राजांना धम्मोपदेश दिला. यामुळे दोघांत समेट घडून आला. उपदेश श्रवण केल्यानंतर वादग्रस्त रत्नजडीत सिंहासन त्यांनी तथागत बुद्धांला दान केले गेले.

कल्याणीचा नाग राजा मणिअख्खिका जो ययद्धात भाग घेण्यास आला होता, भगवंताजवळ आला आणि म्हणाला – भगवान आपण आपल्या अपार करुणेचा वर्षाव आम्हांवर केलात. आपण जर येथे आला नसता तर आमची राखरांगोळी झाली असती. भगवंतानी अशीच करुणा माझ्यावर दाखवावी आणि माझ्या राज्याला भेट द्यावी. भगवान बुद्धांनी राजाचे निमंत्रण स्वीकारले. शांतता प्रस्थापित झाल्यानंतर भगवान बुद्ध जेतवनाराम येथे परतले.

भारतीय मान्यतेनुसार या पौर्णिमेच्या दिवशी सुजाताने बोधिसत्त्व सिद्धार्थ गौतमाला वडाच्या झाडाखाली खीर दिली होती.

## हे ही पहा 
* श्रीराम नवमी
*बौद्ध धर्मातील सण व उत्सव
* हनुमान जयंती

वर्ग: बौद्ध सण
वर्ग:हिंदू कालमापन
वर्ग:पौर्णिमा
वर्ग:हिंदू प्रेम पूर्णिमा पतिव्रत
वैशाख शुद्ध तृतीया

इवलेसे|१८७१-७२ची हिंदू दिनदर्शिका

## या तिथीला साजरे करण्यात येणारे सण व उत्सव 
* अक्षय्य तृतीया
* परशुराम जयंती
हनुमान जयंती

**हनुमान जयंती** म्हणजे हिंदू देवता हनुमान यांचा जन्मदिवस होय. चैत्र महिन्यातील  पौर्णिमा तिथीच्या  दिवशी सूर्योदयाच्या वेळी हनुमान जयंती साजरी केली जाते. 
## स्वरूप
या दिवशी हनुमानाच्या देवळात सूर्योदयाच्या आधीपासून षोडशोपचार पूजेला तसेच कीर्तनाला प्रारंभ करतात. सूर्योदयाला हनुमानाचा जन्म होतो अशी कथा आहे,  त्यानुसार  कीर्तन संपते आणि सर्वांना प्रसाद वाटला जातो. हनुमान यांचा जन्म नाशिक जिल्ह्यातील अंजिनेरी येथे झाला असे मानले जाते.
या दिवशी उत्तर भारतात विशेष रूपाने व्रत- उपवास यांचे पालन केले जाते. रामायणातील सुंदर कांड याचा पाठ वाचला जातो. हनुमान चालिसा याचा पाठ या दिवशी करणे महत्वाचे मानले जाते.

## जन्मकथा
वानर गणांचा मुख्य केसरी आणि त्याची पत्नी अंजनी यांचा हनुमान हा पुत्र आहे अशी हिंदू धर्मातील प्रचलित धारणा आहे. हनुमान हा श्रीरामांचा निससीम भक्त असल्याच्या कथा वाल्मिकी  रामायणात आढळतात. भारतात रामकथा प्रसिद्ध असून हनुमानाची भक्ती ही सुद्धा प्रसिद्ध पावलेली आहे.

## पूजा पद्धती
महाराष्ट्र राज्यात सामान्यपणे  शनिवार, तर उर्वरित भारतात शनिवार आणि मंगळवार हे मारुतीच्या पूजेचे  वार मानले जातात. या दिवशी मारुतीला शेंदूर, तेल तसेच रुईची फुले आणि पाने अर्पण करण्याची प्रथा आहे. मारुतीला नारळ फोडण्याची रुढीही पूर्वापार चालत आलेली आहे. उत्तर भारतात सुद्धा हनुमानाची उपासना प्रसिद्ध आहे. तुलसीदास विरचित हनुमान चालिसा उत्तर भारतात विशेष लोकप्रिय आहे.

समर्थ रामदास स्वामी यांनी महाराष्ट्रात १७ व्या शतकात स्वराज्य स्थापनेसाठी हनुमानाची उपासना महाराष्ट्रात पोहोचविली. त्यासाठी ११ विविध ठिकाणी मारुतीची मंदिरे स्थापन केली आणि बलाच्या उपासनेचे महत्व प्रस्थापित केले. रामदास स्वामी यांनी रचलेले भीमरूपी महारुद्रा हे मारुती स्तोत्र महाराष्ट्रात उपासनेचे मुख्य स्तोत्र मानले जाते.

## चित्रदालन
### भारतात असलेल्या हनुमानाच्या विविध मूर्ती 

चित्र:Hanuman statue found in gudiwada.jpg|गुडीवाड, आंध्र प्रदेश
चित्र:Hanuman statue 2.JPG|मैलम्पावली
चित्र:Hanuman statue in Halebid.jpg|हळ्ळेबीड
चित्र:Lord Hanuman statue.jpg
चित्र:Hanuman statue, Gwalior district, MP, India.jpg|ग्वालियर, म.प्र.
चित्र:Hanuman statue 2.jpg|बुलढाणा
चित्र:Hanuman Statue 1.JPG|बंगलोर
चित्र:Hanuman Statue of Damanjodi.jpg|दमणजोडी
चित्र:Hanuman Statue at Abbirajupalem.jpg|अब्बिरजुपालेम
चित्र:Hanuman Statue in Jakhoo Temple.jpg|झाकू मंदिर
चित्र:Hanuman Statue In Haladiagada Kendrapada.JPG|हल्दियागड
चित्र:Lord Hanuman statue Tagarapuvalasa Visakhapatnam.jpg|विशाखपट्टनम्
चित्र:Hanuman statue at chhatarpur.jpg|छत्तरपूर
चित्र:Hanuman statue sukhanand Neemuch.jpg|नीमच, म.प्र.
चित्र:Huge hanuman statue-girisola orissa state.JPG|गिरिसोला, ओडिशा
चित्र:Hanuman at Nrisinghanath.JPG|नृसिंहनाथ
[right|thumb|200px|[नांदुरा येथील १०५ फुट उंच हनुमान मूर्ती]]
चित्र:Hanuman-vijayawada-paritala.jpg|परिताला,विजयवाडा, आंध्र प्रदेश

### भारताबाहेर असलेल्या हनुमानाच्या विविध मूर्ती 

चित्र:Batu caves hanuman statue malaysia.jpg|मलेशिया 
चित्र:TnT Hanuman Statue 1.jpg|त्रिनिदाद
चित्र:Hanuman statue, Hanumandhoka at Basantapur Durbar Square, Kathmandu 2013.jpg|काठमांडू, नेपाळ
चित्र:Hanuman's statue (12653448125).jpg|काठमांडू, नेपाळ

## हे सुद्धा पहा
* चैत्र पौर्णिमा

## संदर्भ 
वर्ग:हिंदू धर्मातील सण आणि उत्सव
वर्ग:हिंदू देवता
वर्ग:भारतातील हिंदू सण
श्रावण कृष्ण अष्टमी

इवलेसे|१८७१-७२ची हिंदू दिनदर्शिका

* कृष्णजन्माष्टमी 
* गोकुळ अष्टमी
* कृष्णजन्म सोहळा
* गोपालकाला
श्रावण अमावास्या

इवलेसे|१८७१-७२ची हिंदू दिनदर्शिका
## या तिथीला साजरे करण्यात येणारे सण व उत्सव 
*पोळा - श्रावण महिन्यातील अमावास्येला "पोळा"सण साजरा केला जातो.  प्रामुख्याने महाराष्ट्रातील शेतकरी हा सण साजरा करतात.  या दिवशी घरातील बैलांना आंघोळ घालून सजवतात.. त्यांना (पुरणपोळीयुक्त) गोडाचे जेवण देतात. या दिवशी बैलांकडून शेतातील कामे करवून घेत नाहीत.
गोठ्यातील भिंती आणि जमिनी शेणाने सारवतात व तांदळाच्या पिठीने त्यावर रांगोळी काढतात.
भाद्रपद अमावास्या

इवलेसे|१८७१-७२ची हिंदू दिनदर्शिका
हिंदू पंचांगाप्रमाणे दक्षिणी भारतात हा दिवस भाद्रपद महिन्याचा शेवटचा दिवस असतो, तर मध्य आणि उत्तरी भारतात हा दिवस आश्विन महिन्याच्या मध्याला येतो. इंग्रजी कालगणनेप्रमाणे हा दिवस सप्टेंबर किंवा ऑक्टोबर महिन्यात येतो. या अमावास्येला 'सर्वपित्री अमावस्या' किंवा 'पितृमोक्ष अमावस्या' असेही म्हणतात. ज्या हिंदूंना आपल्या पितरांची मृत्युतिथी नक्की माहित नसेल असे सर्व धार्मिक प्रवृत्तीचे लोक, या दिवशी पितरांचे श्राद्ध करतात. किंवा निदान, कावळ्यासाठी वाढलेल्या अन्‍नाचे ताट ठेवतात.

हिंदू पंचांगाप्रमाणे कधीकधी एका वर्षात, दोन भाद्रपद महिने आणि त्यामुळे दोन भाद्रपद अमावास्या येतात. पहिला भाद्रपद अधिक भाद्रपद असतो, तर दुसरा निज भाद्रपद. अशा वेळी दुसऱ्या म्हणजे निज भाद्रपद महिन्यातली अमावास्या, ही सर्वपित्री अमावास्या समजली जाते.

## हे सुद्धा पहा 
* श्राद्ध
* पितृपक्ष
* महालय

वर्ग:हिंदू धर्म
कृष्ण पक्ष

कृष्ण प्रतिपदेपासुन ते अमावस्येपर्यंतचा काळ हा **कृष्ण पक्ष** आहे.यात १५ तिथी येतात.या पक्षात चंद्राचा आकार दिवसेंदिवस लहान-लहान होत जातो.या काळात दर रात्री तो कमी वेळ आकाशात दिसतो. अमावस्येला तर चंद्रदर्शन होतच नाही.कृष्ण पक्ष म्हणजे चांद्रमासाचा अर्धा भाग.

वर्ग:हिंदू कालमापन
वर्ग:हिंदू पंचांग
वर्ग:ज्योतिष
वर्ग:भूगोल
वर्ग:भारताची राष्ट्रीय दिनदर्शिका
वर्ग:हिंदू दिनदर्शिका
भाद्रपद शुद्ध चतुर्थी

इवलेसे|१८७१-७२ची हिंदू दिनदर्शिका

## या तिथीला साजरे केले जाणारे सण व उत्सव
*गणेश चतुर्थी
भाद्रपद शुद्ध चतुर्दशी

इवलेसे|१८७१-७२ची हिंदू दिनदर्शिका

*अनंत चतुर्दशी - हिंदुधर्मातील सण आणि उत्सव
आश्विन शुद्ध प्रतिपदा

इवलेसे|१८७१-७२ची हिंदू दिनदर्शिका

* घटस्थापना - हिंदु धर्मातील सण आणि उत्सव
* शारदीय नवरात्रारंभ
* रेणुकादेवी नवरात्रोत्सव
आश्विन

इवलेसे
हिंदू पंचांगाप्रमाणे **आश्विन** महिना भाद्रपदानंतर आणि कार्तिक महिन्याआधी येतो.

आश्विन महिन्यांत प्रजोत्पत्ती आश्विन, अंगिरस आश्विन आदी प्रकार असतात. युधिष्ठिराचा जन्म प्रजोत्पत्ती आश्विन महिन्यात शुक्ल पंचमीला, तर भीमाचा जन्म अंगिरस आश्विन महिन्यात वद्य नवमीला झाला.

आश्विन महिन्यात हिंदूंचे शारदीय नवरात्र, दसरा हे सण आणि दिवाळीतले नरक चतुर्दशी आणि लक्ष्मीपूजन हे दिवस येतात. आश्विन शुद्ध एकादशीला पाशांकुशा एकादशी, तर कृष्ण एकादशीला रमा एकादशी ही नावे आहेत.  द्वादशीला वसू बारस (गोवत्स द्वादशी) आणि त्रयोदशीला धनत्रयोदशी म्हणतात.

आश्विन पौर्णिमेला कोजागरी (पौर्णिमा) असते. या दिवशी ज्याने अजमेर शहराची स्थापना केली त्या अजमीढ राजाची जयंती असते.

आश्विन वद्य चतुर्थीला उत्तर भारतीय स्त्रियांचा करवा चौथ हा सण असतो.

## भारतीय राष्ट्रीय पंचांग
'''''' हा भारतीय सरकारी पंचांगानुसारही वर्षातील सातवा महिना आहे. हा २३ सप्टेंबरला सुरू होतो व ३० दिवसांचा असतो.

वर्ग:हिंदू कालमापन
वर्ग:हिंदू पंचांग
वर्ग:ज्योतिष
*
परशुराम जयंती

**परशुराम जन्मोत्सव (जयंती नाही )** भगवान परशुराम हे चिरंजीव आहेत . ही भगवान परशुराम याची जन्मतिथी म्हणून साजरी केली जाते.वैशाख शुद्ध तृतीया (अक्षय्य तृतीया) या दिवशी परशुरामांचा जन्म झाला असे मानले जाते. प्रदोषकाली परशुरामाची पूजा करून त्याला अर्घ्य दिले जाते.

## हे सुद्धा पहा
* जयंत्यांची यादी

## संदर्भ व नोंदी
१. भारतीय संस्कृती कोश खंड १.

## बाह्य दुवा
आश्विन शुद्ध दशमी

इवलेसे|१८७१-७२ची हिंदू दिनदर्शिका

## या तिथीला साजरे करण्यात येणारे सण व उत्सव
* दसरा, विजयादशमी

## हे सुद्धा पहा
* हिंदू धर्मातील सण आणि उत्सव
आश्विन अमावास्या

इवलेसे
इवलेसे|१८७१-७२ची हिंदू दिनदर्शिका
* लक्ष्मीपूजन (दीपावली दुसरा दिवस) - हिंदू धर्मातील सण आणि उत्सव
* अभ्यंगस्नान
कार्तिक शुद्ध प्रतिपदा

इवलेसे|१८७१-७२ची हिंदू दिनदर्शिका

*बलिप्रतिपदा, बलिपूजन (दीपावली तिसरा दिवस, वैश्य नववर्ष प्रारंभ) - हिंदुधर्मातील सण आणि उत्सव
* विक्रम संवत्सर प्रारम्भ
## बाह्यदुवे
वर्ग:हिंदू कालमापन
कार्तिक शुद्ध एकादशी

इवलेसे|१८७१-७२ची हिंदू दिनदर्शिका

कार्तिक शुद्ध एकादशीला प्रबोधिनी एकादशी असेही म्हणतात. देवशयनी आषाढ एकादशीला निद्रिस्त झालेला भगवान विष्णू प्रबोधिनी एकादशीला जागा होतो अशी कल्पना  यामागे आहे. कार्तिक शुद्ध एकादशीपासून ते कार्तिक पौर्णिमेपर्यंतच्या काळात कोणत्याही एखाद्या दिवशी घरच्या घरी तुळशीचे लग्न करण्याची प्रथा आहे. तुलसी विवाहात तुळशीचा विवाह कृष्णाशी (विष्णूशी) लावतात.

प्रबोधिनी एकादशीला देव प्रबोधिनी असेही म्हणतात, हिंदीत  देवउठनी एकादशी किंवा देवोत्थनी एकादशी.

## वारकरी संप्रदाय
कार्तिकी एकादशीला वारकरी संप्रदायात विशेष महत्त्व आहे.आषाढी एकादशीसाठी ज्याप्रमाणे वारकरी पायी पंढरपूर येथे पायी चालत जातात, त्याप्रमाणे कार्तिकी एकादशी वारीही केली जाते. वैष्णव संप्रदायात आणि भागवत संप्रदायात या एकादशीला उपवास केला जातो. साधारणपणे सर्वच मराठी माणसे आषाढी आणि कार्तिकी एकादशांना उपवास करतात. 

## आवळी भोजन
आवळी भोजन म्हणजे कार्तिक शुद्ध एकादशीला कुटुंबाची आवळीच्या बागेत काढलेली एक दिवसाची सहल. या दिवशी सकाळी आवळीच्या झाडाची पूजा करतात, व दुपारी तिथेच केलेल्या स्वयंपाकाचा सहकुटुंब आस्वाद घेतात. मुले झाडावर बांधलेल्या दोरखंडाच्या झोपाळ्यावर झोके घेतात, चिंचा, पेरू, आवळे पाडतात, खातात आणि खेळतात. मुली सागरगोटेही खेळतात. संध्याकाळी सर्व कुटुंबे आपआपल्या घरी परततात.

## हे ही पहा
*कार्तिक महिना 
*वारी

## संदर्भ 
वर्ग:व्रतवैकल्ये
वर्ग:हिंदू कालमापन
कार्तिक पौर्णिमा

**कार्तिक पौर्णिमा** हा एक बौद्धांचा व हिंदूंचा सण आहे.

## बौद्ध धर्म 
कार्तिक पौर्णिमेच्या दिवशी तथागत बुद्धांचा एक पट्टशिष्य धम्म सेनापती सारिपुत्रज्ञचे परिनिर्वाण झाले होते. या पौर्णिमेला बौद्ध धर्मीय स्त्री-पुरुष आठ शीलांचे पालन व उपोसथ करतात. सर्व लहान थोर उपासक-उपासिका एकत्र जमून बुद्ध वंदना घेऊन धम्म उपदेश ग्रहण करतात.

## हिंदू धर्म 
कार्तिक महिन्याच्या या पौर्णिमेला त्रिपुरारी पौर्णिमा असे म्हणले जाते. या रात्री कार्तिकेयाने त्रिपुरासुराचा वध केला अशी आख्यायिका प्रचलित आहे. त्यानिमित्त या दिवशी कार्तिकेयाचे पूजन केले जाते. केवळ या रात्रीच महिला कार्तिकेयाचे दर्शन घेऊ शकतात, असाही संकेत रूढ आहे. या दिवशी मंदिरांमध्ये दीपोत्सव केला जातो.

## हे ही पहा 
* बौद्ध सण

## बाह्यदुवे
वर्ग: बौद्ध सण
वर्ग:व्रतवैकल्ये
वर्ग:हिंदू संस्कृती
वर्ग:पौर्णिमा
मार्गशीर्ष शुद्ध षष्ठी

इवलेसे|१८७१-७२ची हिंदू दिनदर्शिका

## या तिथीला साजरे करण्यात येणारे सण व उत्सव
* चंपाषष्ठी
आश्विन कृष्ण चतुर्दशी

इवलेसे|१८७१-७२ची हिंदू दिनदर्शिका
इवलेसे|नर्कासूर
या दिवशी पहाटे लवकर उठुन,अंगास तिळाचे तेल व सुगंधित उटणे लावून शरीराचे मर्दन करतात.ओवाळतात.नंतर सुर्योदयापूर्वी स्नान करतात. 

## हे ही पहा
* नरक चतुर्दशी 
* दिवाळी 
* अभ्यंगस्नान

वर्ग:भारतीय संस्कृती
वर्ग:हिंदू कालमापन
माघ शुद्ध सप्तमी

इवलेसे|१८७१-७२ची हिंदू दिनदर्शिका

## या तिथीला साजरे केले जाणारे सण व उत्सव
* रथसप्तमी

वर्ग:भारतीय संस्कृती
पौष शुद्ध अष्टमी

इवलेसे|१८७१-७२ची हिंदू दिनदर्शिका

## या दिवशी साजरे करण्यात येणारे सण
* दुर्गाष्टमी
फाल्गुन पौर्णिमा

इवलेसे
हा दिवस हुताशनी पौर्णिमा किंंवा होळी पौर्णिमा म्हणूनही ओळखला जातो.

## हे सुद्धा पहा
* होळी

वर्ग:हिंदू धर्मातील सण आणि उत्सव
वर्ग:पौर्णिमा 
वर्ग:बौद्ध सण
फाल्गुन कृष्ण पंचमी

इवलेसे

*रंगपंचमी - हिंदुधर्मातील सण आणि उत्सव
मार्गशीर्ष पौर्णिमा

**मार्गशीर्ष पौर्णिमा** ही हिंदू पंचांगातील मार्गशीर्ष महिन्याच्या शुद्ध पक्षातील पंधरावी तिथी आहे. 

## हिंदू धर्म
या दिवशी दत्त जयंती असते. याच दिवशी अन्नपूर्णा जयंतीही असते.

## बौद्ध धर्म
**मार्गर्शीष पौर्णिमा** हा एक बौद्ध धर्मीयांचा सण आहे. या दिवशीच मार्गर्शीषातल्या पौर्णिमेला गौतम बुद्ध राजगृहाला गेले होते. तेव्हा श्रेणीय बिंबिसार राजाने यष्टिवन दान दिले. तथागत बुद्ध आल्याचे समजल्यावर त्यांच्या स्वागतासाठी व दर्शनासाठी राजा व प्रजा गेली. सर्वांनी भिक्खू संघासह बुद्धांना अभिवादन केले. त्यानंतर राजाने बुद्ध व भिक्खू संघाला दुसऱ्या दिवशी भोजनदान स्वीकारण्याची नम्र विनंती केली. दुसऱ्या दिवशी बुद्ध आपल्या शिष्यांसमवेत भोजनासाठी गेले, तिथे त्यांचा आदरसत्कार केला गेला. भोजनदान संपल्यावर धम्म उपदेश श्रवण करून राजाने बुद्ध आणि त्यांच्या भिक्खू संघाला वेळूवन दान दिले.

## हे ही पहा 
* बौद्ध सण

वर्ग:बौद्ध सण
वर्ग: पौर्णिमा
भारताची राष्ट्रीय दिनदर्शिका

**भारताची राष्ट्रीय दिनदर्शिका** ही शालिवाहन शकावर आधारित आहे. या दिनदर्शिकेत चैत्र हा पहिला महिना आहे. भारताने मार्च २२ इ.स. १९५७ रोजी ग्रेगोरियन दिनदर्शिका पुढील सरकारी कारणांसाठी अवलंबली:

*Gazette of India.
*News broadcast by All India Radio.
*Calendars issued by the भारत सरकार.
*सरकार communications addressed to the members of the public.

## संदर्भ
वर्ग:भारताची राष्ट्रीय दिनदर्शिका
आश्विन पौर्णिमा

इवलेसे|१८७१-७२ची हिंदू दिनदर्शिका

## हिंदू
हिंदू पंचांगातील आश्विन महिन्यातल्या या पौर्णिमेला  कोजागरी पौर्णिमा किंवा  शरद पौर्णिमा म्हणतात. हा हिंदुधर्मातील एक व्रताचार आहे ज्याला सामूहिक स्वरूपात साजरे करताना सण मानले गेले  आहे आणि तो उत्साहात साजरा केला जातो. या दिवशी मातापित्यांचा ज्येष्ठ पुत्र किंवा ज्येष्ठ पुत्री हिची आश्विनी असते. त्यादिवशी त्याला किंवा तिला ओवाळतात, व भेटवस्तू देतात.

या दिवशी अजमेर शहराची ज्याने स्थापना केली त्या अजमीढ राजाची जयंती असते.

## बौद्ध
याच पौर्णिमेला **महाप्रवारणा पौर्णिमा** म्हणतात. हा एक बौद्ध सण आहे. ही पौर्णिमा अशोक विजयादशमीनंतर येते. या दिवशी भिक्खू संघाचा वर्षावास संपतो. वर्षावास संपताना होणाऱ्या उत्सवाच्या दिवशी पांढरेशुभ्र वस्त्र परिधान करून सर्व उपासक व उपासिका एकत्र जमतात आणि बुद्ध वंदना घेऊन तथागत बुद्धांना वंदन करतात. त्यांनंतर ज्येष्ठ बौद्ध भिक्खू धम्म प्रवचन देतात, प्रवचन संपल्यावर बौद्ध उपासक-उपासिका भिक्खूंना कठीण चिवरदान करतात.

## हे ही पहा
* बौद्ध सण

वर्ग:बौद्ध सण
वर्ग:व्रतवैकल्ये
वर्ग:धार्मिक आचार
वर्ग:पौर्णिमा
माघ कृष्ण पंचमी

इवलेसे|१८७१-७२ची हिंदू दिनदर्शिका

## जन्म 
* शा.श. १७५८ - कृष्ण सरस्वती दत्त महाराज, दत्तसंप्रदायातील गुरू.

कृष्ण,०५
माघ पौर्णिमा

## बौद्ध धर्मांत
**माघ पौर्णिमा** हा एक बौद्ध सण आहे. या दिवशी तथागत बुद्धांनी वैशाली नगरीमध्ये इ.स.पू. ४८३ला ४५ वा वर्षावास केला होता. तथागतांनी माघ पौर्णिमेलाच आपल्या महापरिनिर्वाणाची घोषणा केली होती. या पौर्णिमेला बुद्ध पौर्णिमा व माघ पौर्णिमा एवढेच महत्त्व प्राप्त झाले आहे. या दिवशी बौद्ध राष्ट्रात आणि जम्बुद्विप भारतातील बौद्ध धम्मीय लोक हा माघ पौर्णिमेचा सोहळा साजरा करतात. या पौर्णिमेला बुद्ध मुर्तींची मिरवणूक काढली जाते आणि धम्माची शिकवण घेऊन अष्ठशीलाचे व्रत केले जाते.

## हिंंदु कृृषी संंस्कृृतीत
माघ पौर्णिमेला “नव्याची पुनव” म्हणतात. नव्याची म्हणजे नवीन धान्याची. भूमीविषयी कृतज्ञता व्यक्त करणारा हा शेतीशी संबंधित असाच सण आहे.पश्चिम महाराष्ट्रात  शेतात पिकलेल्या नवीन धान्याची  मुठीच्या आकाराची  पेंधी एक किंवा दोन आणतात. त्या घराच्या दाराजवळ बांधतात. मग मातीच्या पाच चपट्या मूर्ती तयार करून उंब-याजवळ सारवलेल्या जमिनीवर त्या ठेवतात. अंगणात नवीन धान्याची नैवेद्य  शिजविला जो. तो या मूर्तींना आणि ग्रामदेवतेला दाखवितात. ज्वारीची पाच ताटे आणतात.त्यांच्या टोकाला गाठ मारतात. गव्हाच्या पाच मुठीएवढ्या पेंढ्या तेथे ठेवल्या जातात. या ताटात कणकेचे पाच दिवे करून लावतात व त्यांची पूजा करतात. त्याशिवाय नवीन आलेले धान्य खायचे नाही अशी पद्धत आहे. काही ठिकाणी धान्याची एक पेंढी रानातच एका मेढीला बांधून ठेवतात.  त्या मेढीची पूजा करून  तिला धान्याचे पाच दाणे आणि नव्या धान्याचा नैवेद्य दाखवितात. काही शेतकरी धान्याचे खळे करतानाच खळ्याच्या मध्यभागी पेंढी पूजतात  व मगच खळे करण्यास प्रारंभ करतात.

## विविध समाजगटातील प्रथा
मराठा कुणबी लोक  भात कापून त्याचा ढीग घातल्यावर  ते झोडपण्यापूर्वी  सा दगडांची पूजा करून त्यांना बळी देतात. सात दगड म्हणजे पाच पांडव आणि दोन वनदेव. वारली लोक भात तयार झाल्यावर तो खाण्यापूर्वी  नृत्य करतात. भाताच्या राशीवर नारन नावाच्या  देवीची स्थापना करून  तिच्याभोवती पुरुष फेर धरून नाचतात. ओरिसामध्ये भुवान  नावाचा देव शेताचे रक्षण करतो. या देवाला अफू आणि काकवीचा नैवेद्य दाखवितात. कर्नाटकात शेतकरी  भाताची कापणी करण्यापूर्वी  काहे रोपे कापून त्याची शेतातच पूजा करतो. त्याच्या लोंब्या घराच्या खांबाला किंवा छपराला बांधतात. या सणाला ‘ होस्थू’ असे म्हणतात.

वर्ग:शेती
वर्ग:ग्रामीण परंपरा
वर्ग:पर्यावरण
वर्ग:कृषी संस्कृती

## हे ही पहा
*बौद्ध सण

वर्ग: बौद्ध सण
वर्ग:हिंदू कालमापन
वर्ग:पौर्णिमा
माघ शुद्ध चतुर्थी

इवलेसे|१८७१-७२ची हिंदू दिनदर्शिका

## गणेश जयंती 
गणेश जयंतीसंबंधी एक पौराणिक कथा आहे. या कथेनुसार भगवान गणेश भगवान शिव आणि देवी पार्वतीचा पुत्र असल्याचे मानले जाते. गणेश चतुर्थी हा दिवस गणपतीच्या जन्माचा उत्सव आहे. त्यामागील गोष्ट तुम्ही निश्चितच ऐकलेली असेल. पौराणिक कथेनुसार या दिवशी माता पार्वती स्नानासाठी जात असताना आपल्या अंगावरील मळापासून एका लहानशा मुलाची मूर्ती तयार करते आणि त्यात प्राण ओततर. या लहान मुलाला देवी पार्वती आपले स्नान होईपर्यंत आपल्या कक्षाबाहेर पहारा देण्यास सांगतात आणि कोणालाही आत प्रवेश न देण्याची सूचना बाल गणेशला त्याप्रमाणे गणेश आपल्या मातेच्या आज्ञेचे पालन करतो आणि कक्षाबाहेर पहारा देत बसतो.
त्याच वेळी देवी पार्वतीचे पती महादेव त्यांना भेटण्यासाठी तिथे येतात. त्या क्षणी गणेश आणि महादेव दोघेही एकमेकांना ओळखत नसतात. गणेश आपला पुत्र आहे हे भगवान शंकर यांना माहित नसते आणि भगवान शंकरच आपले पिता आहेत हे बाल गणेशला माहित नसते. त्यामुळे तो लहान मुलगा महादेवांना माता पार्वतीच्या कक्षात प्रवेश करण्यापासून रोखतो. महादेव सुद्धा ते मान्य करत नाही आणि हा लहान मुलगादेखील मागे हटत नाही. भगवान शंकरांना राग अनावर होतो.
दोघांमधील वाद टोकाला जातो आणि शंकर आपल्या त्रिशूळाने त्या मुलाचे शिर धडापासून वेगळे करतात. तोपर्यंत माता पार्वती स्नान आटोपून बाहेर येतात तेव्हा आपल्या मुलाची अशी स्थिती पाहून अत्यंत त्यांना अत्यंत दुःख होते. आपल्या मुलाला पुन्हा जिवंत करण्याचा भगवान शंकराकडे त्या हट्ट धरतात. तेव्हा महादेव त्यांच्या देवतांना उत्तर दिशेला सर्वांत पहिल्यांदा जो प्राणी दिसेल त्याचे डोके आणण्यास सांगतात. देवता प्राण्याच्या शोधार्थ निघतात शेवटी त्यांना हत्तीचे डोके मिळते. अखेर महादेव ते हत्तीचे डोके त्या लहान मुलाच्या धडाला जोडतात आणि श्रीगणेश पुन्हा जिवंत होतात.
माघ शुद्ध पंचमी

इवलेसे|१८७१-७२ची हिंदू दिनदर्शिका

## या दिवशी साजरे केले जाणारे सण व उत्सव 
* वसंत पंचमी
माघ शुद्ध त्रयोदशी

इवलेसे|१८७१-७२ची हिंदू दिनदर्शिका

**माघ शुद्ध त्रयोदशी** या तिथीला "आद्यपरमेश्वर भगवान श्री विश्वकर्मा " यांची जयंती असते. अखिल विश्वाचे निर्माते असलेले भगवान  विश्वकर्मा हे  विष्णूचे अवतार मानले जातात.भगवान विश्वकर्मा हे कलाकारांचे गुरू मानले जातात.

वर्ग:माघ महिना
चैत्र शुद्ध द्वितीया

## सण उत्सव व व्रते
चांद्रव्रतासाठी चंद्रदर्शन.

## दिनविशेष
* अक्कलकोट स्वामी समर्थ महाराज प्रकट दिन
* हरिहर महाराज (त्याडी) पुण्यतिथी, अमरावती
* माधवनाथ महाराज जन्मोत्सव, चित्रकूट
* झुलेलाल जयंती
चैत्र शुद्ध तृतीया

इवलेसे|१८७१-७२ची हिंदू दिनदर्शिका

**चैत्र शुद्ध तृतीया** ही हिंदू पंचांगाप्रमाणे चैत्र महिन्याच्या शुद्ध पक्षात तिसऱ्या दिवशी येणारी तिथी आहे. महाराष्ट्रातील या दिवशी देवघरात ठेवलेल्या छोट्या पाळण्यामध्ये चैत्रगौरी बसते आणि ती पुढे वैशाख शुद्ध तृतीयेला-अक्षय्य तृतीयेला- उठते. 

चैत्र शुद्ध तृतीयेला गौरी तृतीया म्हणतात. याच दिवशी मत्स्यजयंती असते. या दिवशी गौरी माहेरी येते आणि एक महिना राहते. या कालखंडात स्त्रिया आसपासच्या स्त्रियांना घरी हळदीकुंकवाला बोलावतात. 

वर्ग:महाराष्ट्रातील सण आणि उत्सव
चैत्र कृष्ण चतुर्थी

इवलेसे|१८७१-७२ची हिंदू दिनदर्शिका

## या तिथीला साजरे करण्यात येणारे सण व उत्सव 
*संकष्ट चतुर्थी
चैत्र कृष्ण षष्ठी

इवलेसे|१८७१-७२ची हिंदू दिनदर्शिका

## जन्म 
* शा.श. १९९८ - आसाराम बापू, भारतातील आध्यात्मिक गुरू.

कृष्ण,०६
पौष पौर्णिमा

इवलेसे|१८७१-७२ची हिंदू दिनदर्शिका
## शाकंभरी पौर्णिमा उत्सव 
**पौष पौर्णिमा** किंवा **शाकंभरी पौर्णिमा** हा देवीच्या उपासनेचा एक दिवस मानला जातो. भारतीय संस्कृतीत हा दिवस उत्सवाप्रमाणे साजरा केला जातो.

### स्वरूप
शाकंभरी देवीचे नवरात्र हे ग्रेगोरियन कालगणनेनुसार जानेवारी महिन्यात येते. पौष पौर्णिमेला नवरात्रीचा शेवटचा दिवस असतो त्याआधी आठ दिवस म्हणजे पौष अष्टमीला शाकंभरी देवीचे नवरात्र सुरू होते.

### देवतेचे महत्त्व
भाज्या धारण करणारी देवी असलेले पार्वतीचे रूप शाकंभरी म्हणून पूजनीय आहे. अशी मान्यता आहे की  दुर्गम नावाच्या राक्षसामुळे पृथ्वीवर शंभर वर्षे दुष्काळ पडला, त्यावेळी भक्तांनी आणि प्राचीन ऋषी-मुनींनी देवीचा धावा केला. आपल्या भक्तांच्या प्रार्थनेनुसार देवीने राक्षसाचा वध केला आणि  पावसाचा वर्षाव केला आणि पृथ्वीवर अन्नधान्य तयार होऊ लागले. तेव्हापासून भक्त देवीच्या शाकंभरी या पोषण करणाऱ्या  देवतेची पूजा करू लागले.
देवीने आपल्या हजार डोळ्यांनी पृथ्वीकडे पाहिले त्यामुळे पृथ्वी हिरवीगार झाली आणि येथील नद्या वाहू लागल्या. दुष्काळ संपून जमीन सुजला सुफला झाली असेही या देवतेचे माहात्म्य आहे. देवीने एक हजार वर्षे तप केले आणि त्यावेळी तिने केवळ भाज्या सेवन केल्या म्हणून या देवतेचा संबंध भाज्यांशी आणि फळांशी जोडला जातो..

### धार्मिक महत्त्व
या दिवशी नदीत स्नान करणे महत्त्वाचे मानले जाते. सूर्याकडे मुख करून, पाण्यात उभे राहून सूर्याला अर्घ्य देऊन भक्त उपासना करतात.

### उत्सवाचे स्वरूप
शाकंभरी पौर्णिमा या दिवशी  भारतातील विविध मंदिरात तसेच शाकंभरी देवीच्या मंदिरात देवीला  विविध प्रकारच्या भाज्या आणि फळे अर्पण करतात. दुसऱ्या दिवशी गरजू व्यक्तीना त्यांचे दान करताात; भाजी भक्तांना प्रसाद म्हणून देतात..

## संदर्भ 
वर्ग:उपासना पद्धती
वर्ग:हिंदू धर्मातील सण आणि उत्सव
वर्ग:पौर्णिमा
वैशाख पौर्णिमा

इवलेसे|१८७१-७२ची हिंदू दिनदर्शिका

## वन्य जीव गणना
भारतीय वनविभागाच्या वतीने दरवर्षी वैशाख पौर्णिमा रात्री वन्य प्राण्यांची गणना केली जाते.

## या तिथीला साजरे करण्यात येणारे सण व उत्सव 
*बुद्ध पौर्णिमा
*कूर्म जयंती

## संदर्भ 
वर्ग:हिंदू कालमापन
वर्ग:भारतीय संस्कृती
वर्ग:पौर्णिमा 
वर्ग:बौद्ध सण
ज्येष्ठ शुद्ध एकादशी

इवलेसे|१८७१-७२ची हिंदू दिनदर्शिका

हिंदू पंचांगातील ज्येष्ठ शुद्ध एकादशी या दिवशी गायत्री जयंती आणि निर्जला एकादशी असते.
ज्येष्ठ पौर्णिमा

इवलेसे|१८७१-७२ची हिंदू दिनदर्शिका

## या दिवशी साजरे करण्यात येणारे सण व उत्सव 
* वटपौर्णिमा

वर्ग:हिंदू कालमापन
वर्ग:पौर्णिमा
आषाढ शुद्ध प्रतिपदा

इवलेसे|१८७१-७२ची हिंदू दिनदर्शिका

या दिवशी आषाढ मास सुरू होतो.
* हा दिवस 'महाकवी कालिदास दिन' म्हणुन साजरा करतात.
* वासुदेवानंद सरस्वती टेंबेस्वामी पुण्यतिथी, गरूडेश्वर.
* भगवंत महाराज पुण्यतिथी, आर्वी (तेलंगराय) वर्धा जिल्हा
आषाढ शुद्ध द्वितीया

इवलेसे|१८७१-७२ची हिंदू दिनदर्शिका

## साजरे केले जाणारे सण व उत्सव 
* जगन्नाथपुरी येथे कृष्ण,बलराम व सुभद्रा यांचा रथोत्सव असतो.

## दिनविशेष
आषाढ शुद्ध षष्ठी

इवलेसे|१८७१-७२ची हिंदू दिनदर्शिका

## साजरे केले जाणारे सण व उत्सव 
* कुमार षष्ठी
आषाढ शुद्ध नवमी

इवलेसे|१८७१-७२ची हिंदू दिनदर्शिका

हिला कांदे नवमी किंवा भडली नवमी म्हणतात. यादिवशी कांद्याचे भरपूर पदार्थ करून खाण्याची प्रथा आहे. कारण या दिवसानंतर दोनच दिवसांनी आषाढी एकादशी येते आणि त्या दिवसापासून चातुर्मासाला सुरुवात होते. चातुर्मासात कांदा, लसूण, वांगे वगैरे पदार्थ आणि मांसाहार वर्ज्य असतो. आषाढ शुद्ध एकादशीपासून ते कार्तिक शुद्ध एकादशीपर्यंत चातुर्मास असतो. चातुर्मास म्हणजे वर्षातले चार महिने, कांदा लसूण खाणे बंद करायचे. मग ते बंद करण्यापूर्वी भरपूर खाऊन घ्यायचे म्हणून मोठी एकादशीपूर्वी अर्थात आषाढ शुद्ध नवमीला कांदे नवमी साजरी होते. पावसाळ्यात कांदा सडल्यासारखा होतो, म्हणून चातुर्मासात वर्ज्य केलेला आहे. तसेच वांगीदेखील वर्ज्य असतात. यादिवशी कांदा भजी, कांद्याचे थालीपीठ, भरलेली वांगी, कांद्याची भजी-भाजी-कोशिंबीर, थालीपीठे, झुणका, कांदे पोहे, कांदे घातलेला फोडणीचा भात  हे पदार्थ खाऊन हा दिवस साजरा केला जातो.

भडली नवमीच्या दिवशी मध्य आणि उत्तर भारतात धडाक्यात लग्ने होतात. या मुहूर्तासाठी पंचांग पहावे लागत नाही. भडली नवमीनंतर दोनच दिवसांनी चातुर्मास सुरू होतो आणि तो संपेपर्यंत लग्नाचे मुहूर्त नसतात.
आषाढ शुद्ध दशमी

इवलेसे|१८७१-७२ची हिंदू दिनदर्शिका

## साजरे केले जाणारे सण व उत्सव व व्रते 
* विठ्ठल नवरात्राची सुरुवात या दिवसापासून होते.

## दिनविशेष 
* दिगंबर महाराज पितळे पुण्यतिथी, मेहकर, बुलढाणा
आषाढ पौर्णिमा

**आषाढ पौर्णिमा** हा दिवस महर्षी वेदव्यास यांचा जन्म दिवस म्हणून साजरा केला जातो
इवलेसे|१८७१-७२ची हिंदू दिनदर्शिका

## बौद्ध धम्म आषाढ पौर्णिमा महत्त्व 
१. या पवित्र पौर्णिमेच्या रात्री सिद्धार्थ गौतमाने माता राणी महामाया यांच्या गर्भात प्रवेश केला होता.  
अल्ट=खांद्यातून अग्नी व पायातून जल आणि शरीरातून सप्त रंग) प्रकाशित केले|इवलेसे|दुहेरी चमत्कार

अल्ट=सिद्धार्थ गौतमाने आपले शाही जीवन त्यागले होते त्यास (महाभिनिष्क्रमण) या नावाने ओळखले जाते|इवलेसे|महाभिनिष्क्रमण

२. याच पवित्र पौर्णिमेच्या दिनी सिद्धार्थ गौतमाने आपले शाही जीवन त्यागले होते त्यास (महाभिनिष्क्रमण) या नावाने ओळखले जाते

३. राजकुमार सिद्धार्थ आणि राणी यशोधरा यांचे एकमात्र पुत्र राजकुमार राहुल यांचा जन्म ही याच दिनी झाला.

४. भगवान बुद्धांनी त्यांचा प्रथम उपदेश सुद्धा याच पवित्र पौर्णिमेच्या दिनी दिला जो पुढे धम्मचक्रप्रवर्तन सुत्त म्हणून प्रसिद्ध झाला.

५. भगवान बुद्धांनी याच दिवशी दुहेरी चमत्कार दाखविला होता (खांद्यातून अग्नी व पायातून जल आणि शरीरातून सप्त रंग) प्रकाशित केले

६. तवातिंसा देवलोकात जाऊन ३ महिने त्यांची माता राणी महामाया यांना अभिधम्माचा उपदेश दिला.

७. आषाढी पौर्णिमा याच पवित्र पौर्णिमेला वर्षावास सुरू होतो. जेथे ३ महिने भिक्षु आणि उपासक धम्माचा अभ्यास करतात.

## या दिवशी साजरे करण्यात येणारे सण व उत्सव 
* गुरुपौर्णिमा / व्यासपौर्णिमा

## कोकिलाव्रत 
आषाढ हा अधिकमास आला असता त्या मासाच्या पौर्णिमेला या व्रताची सुरुवात व श्रावण शुद्ध पौर्णिमेला समाप्ती करतात. कोकीलारूपी गौरी ही या व्रताची प्रधान देवता आहे. नक्तभोजन व पूजा ही याची प्रधान अंगे आहेत. हे व्रत संपूर्ण  एक महिना करणे शक्य नसेल, तर कमीत कमी सात दिवस, निदान तीन दिवस तरी करावेच. महिलांनी करावयाचे व्रत.

वर्ग:धार्मिक आचार
वर्ग:व्रतवैकल्ये
वर्ग:पौर्णिमा
श्रावण शुद्ध तृतीया

इवलेसे|१८७१-७२ची हिंदू दिनदर्शिका

## हे सुद्धा पहा 
* हरियाली तृतीया
श्रावण शुद्ध एकादशी

इवलेसे|१८७१-७२ची हिंदू दिनदर्शिका
यादिवशी पुत्रदा एकादशी असते. पौष शुक्ल एकादशीला वर्षातली दुसरी पुत्रदा एकादशी येते. .
श्रावण कृष्ण चतुर्थी

इवलेसे|१८७१-७२ची हिंदू दिनदर्शिका
## या तिथीला साजरे करण्यात येणारे सण व उत्सव 
*संकष्ट चतुर्थी
श्रावण कृष्ण दशमी

इवलेसे|१८७१-७२ची हिंदू दिनदर्शिका
## जन्म 
* शा.श. १८२२ - कृष्ण सरस्वती दत्त महाराज, दत्तसंप्रदायातील गुरू.

कृष्ण,१०
श्रावण कृष्ण द्वादशी

इवलेसे|१८७१-७२ची हिंदू दिनदर्शिका
## मृत्यू 
* शा.श. १७१२ - महिपती ताहराबादकर, मराठी संतकवी.

कृष्ण,१२
आषाढ अमावास्या

**दिव्याची अमावास्या** म्हणजेच आषाढ महिन्यातील अमावास्या होय.

## उत्सवी स्वरूप
या दिवशी कणकेचे गूळ घालून केलेले उकडलेले दिवे किंवा पुरण घालून केलेली दिंडे(करंज्या) पक्वान्न म्हणून खातात. अशा एका कणकेच्या दिव्यामध्ये तुपाची वात ठेवून तो देवापुढे ठेवतात. या दिवशी घरातले सर्व दिवे, कंदिल, निरांजने, समया वगैरे स्वच्छ करतात. त्यांची पूजा करतात.

* *गटारी* अमावास्या - अनेकजण चातुर्मासात, विशेषतः श्रावण महिन्यात मांस, मद्य, इ.चे सेवन वर्ज्य करतात. त्यामुळे हा तीस दिवसांचा कालखंड सुरू होण्याआधीच्या दिवशी मांस-मद्य सेवन करण्याची रूढी अनेक ठिकाणी प्रचलित झाली आहे.

## व्यावहारिक महत्त्व
अमावास्येच्या रात्री प्रकाशाचे विशेष महत्त्व असते. ज्याकाळात अंधारी रात्रीसाठी कृत्रिम प्रकाशाची पुरेशी सोय नव्हती त्याकाळात प्रचलित असलेले दीपपूजन औचित्यपूर्ण होते.

## संदर्भ 
वर्ग:हिंदू धर्मातील सण आणि उत्सव
भाद्रपद कृष्ण चतुर्थी

इवलेसे|१८७१-७२ची हिंदू दिनदर्शिका

## या तिथीला साजरे करण्यात येणारे सण व उत्सव 
*संकष्ट चतुर्थी

## हे सुद्धा पहा
* श्राद्ध
* पितृपक्ष
ऋषी पंचमी

इवलेसे|१८७१-७२ची हिंदू दिनदर्शिका

**ऋषी पंचमी**  हे  हिंदूंच्या चालीरीतींप्रमाणे,भाद्रपद शुद्ध पंचमीला  स्त्रियांनी करावयाचे एक व्रत आहे. या दिवशी स्त्रिया ऋषींची मनोभावे व षोडशोपचारे पूजा करतात. यावरून या दिवसाला ऋषिपंचमी हे नाव मिळाले. 
## आशय व महत्त्व
कश्यप, भारद्वाज, विश्वामित्र, गौतम, जमदग्नी, वसिष्ठ आणि अत्रि या सात ऋषींची प्रत्येकी एक आणि वसिष्ठांची पत्नी अरुंधतीची एक अशा एकूण आठ सुपाऱ्या मांडून ही पूजा सिद्ध केली जाते.
ब्रह्मदेवाचे मानसपुत्र पुलस्त्य, क्रतु, पुलस्त्य, मरीचि, अत्रि आणि वसिष्ठ या ऋषींचे पूजनही या दिवशी केले जाते. या दिवशी बैलाच्या कष्टाचे कोणतेही अन्न खाल्ले जात नाही. वर्षातून किमान एक दिवस तरी स्वतःच्याच कष्टाचे अन्न खावे, हा यामागचा संकेत वा संदेश आहे. अशा  रितीने ‘स्वकष्टार्जित’ या शब्दाला ऋषींनी प्रतिष्ठा दिलेली आहे. आपल्या जीवनाच्या सर्वांगीण विकासासाठी ऋषींनी सांगितलेल्या ज्ञान सिद्धान्ताचे वाचन, चिंतन, मनन पुढच्या पिढीने करत राहावे, याची आठवण देण्यासाठी हे व्रत आहे असे मानले जाते.
गृहस्थाश्रमी पुरुषांच्या बाबतीत या व्रताची मुख्य योजना मुख्यत: आचार प्रणालींची ओळख व्हावी व गृहस्थाश्रम हा त्यांच्याप्रमाणेच आचारसंपन्न व्हावा या हेतूने असतो. स्त्रियांनी रजोनिवृत्तीनंतर हे व्रत अशा प्रकारे केल्यास त्यांच्याकडून पूर्वी रजोदर्शन काळात घडलेल्या स्पर्शात्मक दोषांचे मानसिक पातळीवर निरसन होऊ शकते असे मानले जाते. ज्या विद्यार्थ्याना श्रावणी (वेदाध्ययन करणाऱ्या वर्गासाठी विहित व्रत)संस्काराचा लाभ होत नाही अशा सर्ववर्णीय स्त्री पुरुषांनी त्यांच्या नित्य कर्मातील त्रुटी व स्खलन यांच्या परिहारासाठी ऋषिपंचमी हे व्रत करावे, असे सांगितले आहे.

## व्रताचार
कोणत्याही व्रताचा काल व आचार निर्धारित होताना प्रामुख्याने भौगोलिक वातावरणाचा विचार केलेला असतो. त्यानुसार चातुर्मास काळात येणाऱ्या या ऋषी पंचमी व्रतामध्ये ऋषी पूजनाखेरीज आघाड्याच्या काष्ठाने दंतधावन, पंचगव्य प्राशन, सुवासिनींना हरिद्रास्नान, भस्मस्नान, गोमय स्नान, मृत्तिकास्नान, महासंकलपयुक्त तीर्थस्नान, अर्घ्यदान, अशा अनेक महत्त्वाच्या विधींचा अंतर्भाव केलेला आहे. ऋषिपंचमीच्या दिवशी विशिष्ट व्रताहार आणि ऋषी स्मरण (सप्तर्षीची पूजा ) या दोन्ही गोष्टी अत्यंत महत्त्वाच्या असून धर्मशास्त्रकारांना अभिप्रेत असणारा व्रताहार हा नेहमीच्या उपवासाहून पूर्णतया भिन्न आहे.

## प्रांतनिहाय
महाराष्ट्रात ग्रामीण भागात विशेषतः कोकण भागात हे व्रत महिला करतात त्याचप्रमाणे नेपाळमधील महिलाही हे व्रत करतात.

## ऋषीची भाजी
या दिवशी एक विशिष्ट प्रकारची भाजी केली जाते. अळूची पाने, सुरण, वाल, लाल भोपळा, मटार, भेंडी, कोवळा माठ( भाजी) या भाज्या वापरून ही भाजी तयार केली जाते.  यांतली कोणतीही भाजी बैलाच्या श्रमाची नसते.

## गजानन महाराज समाधी दिन
भाद्रपद शुक्ल पंचमीच्या म्हणजे ऋषिपंचमीच्या दिवशी  महाराष्ट्र राज्यातील शेगाव येथील  संत गजानन महाराज यांचा समाधीदिन असतो.

## गणेश विसर्जन
श्री गणेश चतुर्थी या दिवशी प्राणप्रतिष्ठा झालेल्या दीड दिवसाच्या गणपतींचे विसर्जन या पंचमीला करतात.

## हे सुद्धा पहा
भाद्रपद

भोगीची भाजी

## संदर्भ 
वर्ग:हिंदू धर्म
वर्ग:हिंदू परंपरा
वर्ग:सण आणि उत्सव
वर्ग:व्रतवैकल्ये
वर्ग:भारतातील हिंदू सण
भाद्रपद शुद्ध एकादशी

इवलेसे|१८७१-७२ची हिंदू दिनदर्शिका

भाद्रपद शुक्ल एकादशीला पद्मा एकादशी किंवा परिवर्तिनी एकादशी म्हणतात.
भाद्रपद पौर्णिमा

इवलेसे|१८७१-७२ची हिंदू दिनदर्शिका

## हिंदू संस्कुतीत
 हिंदू संस्कृतीनुसार या दिवसाला "प्रौष्ठपदी पौर्णिमा " असे म्हणले जाते.

## बौद्ध धर्मात
**भाद्रपद पौर्णिमा** हा एक बौद्ध सणही आहे. या काळात बौद्ध भिक्खूंचा वर्षावास असतो. आषाढ पौर्णिमेपासून वर्षावासाला सुरुवात झाल्यानंतर धम्माचे चिंतन मनन करून जनजागृती व धम्मजागृतीची शिकवण भिक्खू उपासक-उपासिकांना देत असतात. या पौर्णिमेला बौद्धधर्मीय एकत्र येऊन भिक्खूंद्वारे अष्टशील ग्रहण करून धम्मरसाचे अमृत श्रवण करतात.  बौद्ध उपासक आपल्या घरी मिष्टान्न तयार करून हा सण साजरा करतात. 

## हे सुद्धा पहा 
* बौद्ध सण

वर्ग: बौद्ध सण
वर्ग: पौर्णिमा
आश्विन शुद्ध सप्तमी

या तिथीला स्वाध्याय परिवाराचे  प्रणेते पांडुरंग वैजनाथ आठवले यांची मराठी तिथी नुसार जयंती आहे. वैश्विक स्वाध्याय परिवाराचे प्रणेते म्हणुन परमपुजनीय पांडुरंग शास्त्रीजीचे मानव जातीला मीळालेले मार्गदर्शन हे अनमोल आहे.इवलेसे|१८७१-७२ची हिंदू दिनदर्शिका
आश्विन कृष्ण चतुर्थी

इवलेसे|१८७१-७२ची हिंदू दिनदर्शिका
## या तिथीला साजरे करण्यात येणारे सण व उत्सव 
*संकष्ट चतुर्थी
आश्विन कृष्ण अष्टमी

इवलेसे|१८७१-७२ची हिंदू दिनदर्शिका
महाराष्ट्रात अाश्विन कृष्ण अष्टमी या दिवशी महालक्ष्मीच्या 'आठवी' नावाच्या अवताराची पूजा केली जाते. ही पूजा जो कोणी करेल त्याला त्वचा रोगापासून मुक्ती मिळते, अशी समजूत आहे.  या दिवशी आंबील हा प्रसाद केला जातो.  हा पदार्थ ज्वारीचे पीठ, दही, खोबऱ्याचे तुकडे व हिरव्या मिरच्या याच्या मिश्रणाने बनवितात. हा प्रसाद त्वचारोग निवारक म्हणून चार ते पाच दिवस ग्रहण केला जातो. या दिवशी उत्तरी भारतात कार्तिक वद्य अ़ष्टमी असते. ती अहोरी अ़ष्टमी म्हणून ओळखली जाते.

या अष्टमीनंतर सहा दिवसांनी दिवाळी हा सण सुरू होतो, दिवाळी सणाची वास्तविक गणना या अष्टमीपासून करतात.

## हे सुद्धा पहा
* चित्र
आश्विन कृष्ण एकादशी

इवलेसे|१८७१-७२ची हिंदू दिनदर्शिका
हिंदू कालगणनेनुसार रमा एकादशी ही एक धार्मिक दृष्ट्या महत्त्वाची तिथी मानली जाते.  तमिळ पंचांगानुसार हा दिवस पुरातास्सी महिन्यात येतो. 

## स्वरूप
कृष्णाच्या उपासनेसाठी ही तिथी महत्त्वाची मानली जाते. पूजा,उपवास आणि जागरण हे या व्रताचे स्वरूप आहे. पृथ्वी आणि परलोकात सुखाची प्राप्ती हे या व्रताचे फळ सांगितले गेले आहे.
या व्रताने मोक्षप्राप्ती  होते असे पद्म पुराण ग्रंथात सांगितले आहे.
या दिवशी कृष्णाची पूजा केल्यानंतर भगवद्गीता या धार्मिक ग्रंथांचे पठण करावे असा संकेत रूढ आहे.

## संदर्भ
आश्विन कृष्ण द्वादशी

इवलेसे|१८७१-७२ची हिंदू दिनदर्शिका
## हे ही पहा
* वसुबारस
* गुरूद्वादशी
* दिवाळी

वर्ग:हिंदू कालमापन
वर्ग:व्रतवैकल्ये
आश्विन कृष्ण त्रयोदशी

इवलेसे|१८७१-७२ची हिंदू दिनदर्शिका
## हे ही पहा
* धनत्रयोदशी
* दिवाळी

वर्ग:हिंदू कालमापन
ललिता पंचमी

ललिता पंचमी ही शारदीय नवरात्र उत्सवातील महत्त्वाचा दिवस मानली गेलेली तिथी आहे. आश्विन महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील पंचमी तिथीला ललिता पंचमी  म्हणले जाते. 

## व्रताचे स्वरूप 
या दिवशी नवरात्र उत्सवानिमित्त देवीच्या उपांग ललिता या रूपाची पूजा केली जाते. करंडा या  भांडे प्रकारावरील केवळ झाकणाची प्रतीकरूप पूजा या दिवशी केली जाते. ललिता देवीला दूर्वांचा हार अर्पण केला जातो.
देवीच्या नैवेद्याला खीर, लाडू,घारगे तयार करतात. भोपळ्याच्या घारग्याचे वन देण्याची पद्धतीही दिसून येते. रात्री जागरण आणि देवीच्या कथेचे श्रवण केले जाते. दुस-या दिवशी सकाळी व्रताचे उद्यापन केले जाते. हे व्रत स्त्री आणि पुरुष दोघेही करतात.

## कुमारिका पूजन
ललिता हे देवीचे कुमारी स्वरूप मानले गेले असल्याने कुमारिका मुलींचे पूजन ललिता पंचमीच्या दिवशी करण्याची पद्धती आहे.काही ठिकाणी ते अष्टमी आणि नवमी तिथीला केले जाते.

## संदर्भ 
वर्ग:शारदीय नवरात्र
कालमापन

कालमापनासाठी संदर्भादाखल नियमित अशी एकादी गती आवश्यक असते. गेली हजारो वर्षे कालमापनासाठी ग्रहभ्रमणाचा --विशेषतः पृथ्वीच्या परिभ्रमणाचा-- उपयोग माणसांनी केला आहे. प्राचीन काळी माणसांनी "दिवस" आणि "रात्र" ह्यांच्या जोडलेल्या कालव्याप्तीचे २४ समान भाग केले, आणि प्रत्येक भागाला "तास" (लॅटिन/संस्कृत : होरा) अशी संज्ञा दिली;  तासाचे ६० समान भाग करून प्रत्येक ६०व्या भागाला "मिनिट" (लॅटिन: मिन्युता) ही संज्ञा दिली. पुन्हा प्रत्येक मिनिटाच्या ६०व्या भागाला "सेकंद" (लॅटिन: सेकुंदा) ही संज्ञा दिली. २४ आणि ६० ह्या अंकांचे  २, ३, ४, ५(?), आणि ६ ह्या अंकांनी सहज पुनर्विभाजन होऊ शकते म्हणून प्राचीन बाबिलोनी संस्कृतीत २४ आणि ६० ह्या अंकांचा वापर लोकांनी बुद्धीची चमक दाखवून कालमापनासाठी केला. 

पृथ्वीच्या परिभ्रमणाखेरीज लंबकांदोलनांसारख्या इतर काही नियमित गतींचाही उपयोग लोकांनी कालमापनासाठी केला.

नव्या जमान्यात जास्तीत जास्त अचूकतेसाठी किरणोत्सर्जक सेझिअमच्या अणुकेंद्रक आणि सर्वात आतल्या इलेक्ट्रॉन कक्षेमधल्या चुंबकीय आंतर्क्रियेतील कंपनाचा उपयोग करण्यात येतो. बाहेरच्या इलेक्ट्रॉनकक्षांच्या आवरणामुळे रासायनिक, प्रकाशीय, किंवा विद्युत ह्यांसारख्या बाह्य गोष्टींचा ह्या आंतर्क्रियेवर काहीएक प्रभाव नसतो हे तिचे वैशिष्ट्य आहे. शिवाय अणूच्या मानाने ही आंतर्क्रिया प्रदीर्घ कालावधीची असल्याने ती प्रत्येक कंपनाचे मापन कमालीच्या अचूकपणेही देते. अशा ९,१९,२६,३१,७७० कंपनांचा कालावधी तो एक "सेकंद" अशी व्याख्या १९६४ साली तज्‍ज्ञांनी मुक्रर केली. 

पहा: काळ
इ.स. १९४८

## ठळक घटना आणि घडामोडी 
* जानेवारी ४ - म्यानमार(तत्कालीन बर्मा)ला युनायटेड किंग्डमकडून स्वातंत्र्य.
* जानेवारी ५ - वॉर्नर ब्रदर्सनी प्रथम रंगीत सिनेमाचे प्रदर्शन केले.
* जानेवारी ३० - नथुराम गोडसेने महात्मा गांधींचा पिस्तुलाने खून केला.
* जानेवारी ३० - पाचवे हिवाळी ऑलिम्पिक खेळ सेंट मॉरिट्झ, स्वित्झरलंड येथे सुरू.
* फेब्रुवारी २- श्रीलंका (तत्कालीन सिलोन) युनायटेड किंग्डम पासून स्वातंत्र्य.
* फेब्रुवारी २२ - चेकोस्लोव्हेकियात क्रांति सुरू.
* मार्च ८ - अमेरिकेच्या सर्वोच्च न्यायालयाने निकाल दिला की सरकारी शाळांमधून धर्माचे शिक्षण देणे अमेरिकेच्या संविधानाच्या विरुद्ध आहे.
* मे १ - उत्तर कोरियाचे राष्ट्र अस्तित्वात आले.
* मे १५ - ईजिप्त, ट्रान्सजॉर्डन, सिरिया, इराक व सौदी अरेबियाने इस्रायेलवर हल्ला केला.
* मे १६ - चैम वाइझमान इस्रायेलच्या पंतप्रधानपदी.
* मे ३० - अमेरिकेच्या ओरेगॉन राज्यातील कोलंबिया नदीची संरक्षक भिंत तुटली. व्हॅनपोर्ट शहर काही मिनिटांत उद्ध्वस्त.
* जून १ - भारताच्या महाराष्ट्रराज्यात सरकारी महामंडळाद्वारे एसटीबससेवेला प्रारंभ
* जून ७ - चेकोस्लोव्हेकियात राष्ट्राध्यक्ष एडव्हार्ड बेनेसने कम्युनिस्ट दबावाखाली राजीनामा दिला.
* जून ८ - जॉर्ज ओरवेलची नाइन्टीन एटी फोर(१९८४) ही कादंबरी प्रसिद्ध झाली.
* जून २६ - सोवियेत संघाने बर्लिनची रसद कापल्यावर अमेरिकेने विमानाद्वारे रसद कायम केली.
* जुलै २० - सिंगमन ऱ्ही दक्षिण कोरियाच्या राष्ट्राध्यक्षपदी.
* जुलै २६ - हॅरी ट्रुमनने अमेरिकन सैन्यातील वंशभेद नियमबाह्य ठरवला.
* जुलै २६ - आंद्रे मरी फ्रांसच्या पंतप्रधानपदी.
* जुलै ३१ - न्यू यॉर्कचा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ खुला.
* ऑगस्ट १५ - दक्षिण कोरियाची निर्मिती.
* सप्टेंबर ९ - उत्तर कोरिया: प्रजासत्ताक दिवस
* ऑक्टोबर ५ - अश्गाबादमध्ये भूकंप. १,००,००० मृत्युमुखी.

## जन्म 
* जानेवारी ७ - शोभा डे, भारतीय लेखिका
* फेब्रुवारी २४ - जे. जयललिता, भारतातील तमिळनाडूची मुख्यमंत्री.
* मार्च ११ - जॉर्ज कूय्मन्स, नेदरलँड्सचा गायक व गिटारवादक.
* जून २० - लुडविग स्कॉटी, नौरूचा राष्ट्राध्यक्ष.
* ऑगस्ट ३ - ज्यॉॅं-पिएर रफारिन, फ्रांसचा पंतप्रधान.
* ऑगस्ट ७ - ग्रेग चॅपल, ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू व मार्गदर्शक.
* सप्टेंबर १० - भक्ती बर्वे, मराठी अभिनेत्री.
* सप्टेंबर १२ - मॅक्स वॉकर, ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू.
* सप्टेंबर २७ - डंकन फ्लेचर, इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू.
* ऑक्टोबर २ - रॉबर्ट अँडरसन, न्यू झीलंडचा क्रिकेट खेळाडू.

## मृत्यू 
* जानेवारी ३० - महात्मा गांधी.
* जानेवारी ३० - ऑर्व्हिल राइट, अमेरिकन विमानतंत्रज्ञ.
* मार्च ४ - बाळकृष्ण शिवराम मुंजे, भारतीय-मराठी राजकारणी, हिंदू महासभेचे संस्थापक.


वर्ग:इ.स.च्या १९४० च्या दशकातील वर्षे
वर्ग:इ.स.च्या २० व्या शतकातील वर्षे
वर्ग:इ.स.च्या २ ऱ्या सहस्रकातील वर्षे
मार्गशीर्ष शुद्ध एकादशी

इवलेसे|१८७१-७२ची हिंदू दिनदर्शिका

यास 'मोक्षदा एकादशी' असेही म्हणतात.
## साजरे केले जाणारे सण आणि उत्सव
* मौनी एकादशी - जैन सण
* गीता जयंती - हा दिवस भगवद् गीतेच्या जयंतीचा दिवस म्हणून साजरा होतो.
## बाह्यदुवे
कार्तिक शुद्ध चतुर्दशी

इवलेसे|१८७१-७२ची हिंदू दिनदर्शिका

चातुर्मासी चतुर्दशी हा जैन धर्मातील सण आणि उत्सव  या दिवशी साजरा केला जातो . वैकुंठ चतुर्दशी हे हिंदू धर्मातील व्रतही  याच  दिवशी केले जाते. या दिवशी आवळीच्या झाडाखाली बसून जे जेवण करतात, त्यास आवळी भोजन म्हणतात.

## वैकुंठ चतुर्दशी
त्रिपुरारी पौर्णिमेचा आदला दिवस म्हणजे कार्तिक चतुर्दशी. ही 'वैकुंठ चतुर्दशी' म्हणून साजरी केली जाते. चातुर्मासामध्ये विष्णू शेषावर झोपत असल्याने त्या काळात विश्वाचा कारभार शंकराकडे असतो, असे म्हणतात.वैकुंठ चतुर्दशीच्या दिवशी शंकर विष्णूकडे येऊन त्याला कारभार सोपवतात व स्वतः कैलास पर्वतावर तपस्येसाठी जातात. या दिवशी 'हरिहर भेट' म्हणजे विष्णू आणि शंकराची भेट होते, असे मानले जाते. या दिवशी चतुर्मासाची सांगता होते असे मानले जाते. या दिवशी रात्री शंकराची १००८ नावे घेऊन तुळशी वाहून आणि विष्णूची सहस्र नावे घेऊन बेल वाहून पूजा केली जाते हे या पूजेचे विशेष महत्त्व आहे. इतर वेळी शंकराला बेल आणि विष्णूला तुळस वाहिली जाते परंतु या पूजेचा त्याला अपवाद आहे. या दिवशी मंदिरांमध्ये अन्नकोट केला जातो.
 
## कला 
चित्रकार राजा रविवर्मा यांनी काढलेले हरिहर भेटीचे चित्र प्रसिद्ध आहे. काशी येथील प्रसिद्ध काशी विश्वनाथ मंदिरात या दिवशी विष्णू या देवतेला शंकराच्या गर्भगृहात विशेष स्थान दिले जाते आणि पूजा केली जाते.

## चित्रदालन

File:विठ्ठल मंदिर सजावट त्रिपुरी पौर्णिमा.jpg|विठ्ठल मंदिर सजावट त्रिपुरी पौर्णिमा
File:हरिहर पूजा.jpg|हरिहर पूजा

## संदर्भ
मार्गशीर्ष शुद्ध दशमी

इवलेसे|१८७१-७२ची हिंदू दिनदर्शिका

*पार्श्वनाथ जयंती - जैन धर्मातील सण आणि उत्सव
कार्तिक शुद्ध पंचमी

इवलेसे|१८७१-७२ची हिंदू दिनदर्शिका

## या तिथीला साजरे करण्यात येणारे सण व उत्सव
* ज्ञानपंचमी - जैन धर्मातील सण आणि उत्सव
## बाह्यदुवे
वसंतराव देशपांडे

**डॉ. वसंतराव देशपांडे** (मे २, १९२० ; मूर्तिजापूर - जुलै ३०, १९८३ ; पुणे) हे हिंदुस्तानी संगीतशैलीतील प्रसिद्ध गायक, मराठी संगीत रंगभूमीवरील अभिनेते होते.

देशपांडे यांचा जन्म २ मे १९२० रोजी अकोला जिल्ह्यातील, मूर्तिजापूर मध्ये एका देशस्थ ब्राह्मण कुटुंबात झाला. वयाच्या आठव्या वर्षी देशपांडे यांची क्षमता भालजी पेंढारकर यांनी हेरली आणि त्यांना 'कालिया मर्दन' (१९३५) या हिंदी चित्रपटात कृष्णाची भूमिका दिली. त्यांनी संगीत विषयात पीएचडी केली होती.

देशपांडे यांनी शंकरराव सप्रे, असदअली खाँ, सुरेशबाबू माने, अमानतअली खाँ, अंजनीबाई मालपेकर, रामकृष्णबुवा वझे अशा विविध गुरूंकडून संगीताचे शिक्षण घेतले. प्रारंभीची चोवीस वर्षे त्यांनी संरक्षण विभागात हिशेब खात्यात नोकरी करीत संगीताची उपासना चालू ठेवली. या काळात त्यांनी संगीताच्या कार्यक्रमासाठी अफ्रिकेचा दौरा केला. तसेच पेडगावचे शहाणे, गुळाचा गणपती, दूधभात, अवघाची संसार वगैरे चित्रपटांसाठी पार्श्वगायन केले. त्यानंतर मात्र नौकरी सोडून त्यांनी पूर्णवेळ संगीताला वाहून घेतले. त्या काळात कट्यार काळजात घुसली या नाटकामुळे त्यांची लोकप्रियता अतिशय वाढली. सर्व प्रकारच्या गायकीवर आणि तबला, संवादिनी या वाद्यांवर त्यांचे प्रभुत्व होते. इ.स. १९८२ सालच्या अखिल भारतीय नाट्य संमेलनाचे ते अध्यक्ष होते. मराठी गायक राहुल देशपांडे हे वसंतरावांचे नातू आहेत.

## संस्था
डॉ.वसंतराव देशपांडे यांच्या स्मरणार्थ महाराष्ट्रात अनेक संस्था निघाल्या आहेत. त्यांतल्या काही अश्या : 

* डॉ. वसंतराव देशपांडे मेमोरिअल फाउंडेशन , चिंचवड (पुणे) (अध्यक्ष डॉ. रवींद्र घांगुर्डे) : ही संस्था इ.स. १९८९ सालापासून, दरवर्षी मेच्या पहिल्या आठवड्यात संगीत महोत्सव साजरा करते.  या संस्थेने आजवर अनेक गुणी कलाकारांना संधी दिली व त्यांना घडविले.

## वारसा 
डॉ. वसंतराव देशपांडे प्रतिष्ठान, त्यांच्या स्मरणार्थ पुण्यात वसंतोत्सव हा वार्षिक संगीत महोत्सव आयोजित करतो. हा उत्सव जानेवारी महिन्यात तीन दिवस चालतो. या महोत्सवादरम्यान, होनहार कलाकारांसाठी "वसंतोत्सव युवा पुरस्कार" आणि दिग्गज कलाकारांसाठी "वसंतोत्सव पुरस्कार" असे दोन पुरस्कार दिले जातात.

२०११ मध्ये, देशपांडे यांच्या स्मरणार्थ भारत सरकारच्या दक्षिण-मध्य क्षेत्र सांस्कृतिक केंद्राने (SCZCC) नागपुरात तीन दिवसीय संगीत आणि नृत्य महोत्सव आयोजित केला होता.

देशपांडे यांच्या जीवनावर आधारित मी वसंतराव नावाचा चित्रपट १ मे २०२० रोजी प्रदर्शित होणार होता, परंतु कोविड-19 महामारीमुळे तो १ एप्रिल २०२२ रोजी प्रदर्शित झाला.

## डाॅ. वसंतराव देशपांडे यांच्यावरील पुस्तके
* संगीतसूर्य डाॅ. वसंतराव देशपांडे (पं. जयराम पोतदार)

## पुरस्कार
* वसंतराव देशपांडे मेमोरिअल फाउंडेशन(चिंचवड) ही संस्था दरवर्षी तरुण उभरत्या गायकांना वसंतराव देशपांडे युवा पुरस्कार देते.  मे २०१३ मध्ये झालेल्या २५व्या वर्षीच्या महोत्सवात नाट्यसंगीतासाठी लीलाधर चक्रदेव याला, आणि शास्त्रीय संगीतासाठी आर्या आंबेकर हिला ’डॉ. वसंतराव देशपांडे युवा पुरस्कार’ देण्यात आले. २५०० रुपये रोख, स्मृतिचिन्ह, श्रीफळ आणि पुष्पगुच्छ असे पुरस्काराचे स्वरूप होते.

## संदर्भ 
## बाह्य दुवे 
* 
* 

वर्ग:इ.स. १९२० मधील जन्म
वर्ग:मराठी गायक
वर्ग:मराठी नाट्यअभिनेते
वर्ग:मराठी पार्श्वगायक
वर्ग:संगीत नाटक अकादमी पुरस्कारविजेते
वर्ग:हिंदुस्तानी गायक
वर्ग:इ.स. १९८३ मधील मृत्यू
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
बलिप्रतिपदा

इवलेसे
दिवाळीत येणारी तिथी कार्तिक शुद्ध प्रतिपदा हा दीपावलीचा तिसरा दिवस असतो.  हिंदुधर्मीयांचा हा एक मोठा सण आहे. या दिवसाला दिवाळी किंवा दीपावली पाडवा असे म्हणतात. या दिवशी विष्णूने वामन बटूचे रूप घेऊन उदार बळीराजाला जमिनीत म्हणजे पाताळात गाडले. बळीला पाताळाचे राज्य देऊन विष्णूने त्याच्या राज्याच्या द्वारपालाचे काम स्वीकारले अशी अख्याईका आहे.

बलिप्रतिपदेतला बळिराजा हा शेतकरी राजा होता. त्याला तिन पावले जमिन दान स्वरूपात मागून विष्णूच्या वामन अवताराने मारले. हा राजा जनतेची काळजी घेत होता म्हणून त्याचं राज्य अजूनही यावं यासाठी ग्रामीण भागात अजूनही स्त्रिया भावाला ओवाळताना म्हणतात "इडा पीडा टळो, बळीचे राज्य येवो" अशी म्हण रूढ आहे.

याच दिवशी मध्य आणि उत्तर भारतात नवीन विक्रम संवत् सुरू होतो. इसवी सनाच्या आकड्यामध्ये ५७ (किंवा ५८) मिळवले की या संवत्सराचा अनुक्रमांक मिळतो. शलिवाहन शकाच्या आकड्यामध्ये १३५ (किंवा १३६) मिळवले कीही संवत्सराचा अंक मिळतो. महाराष्ट्रात या दिवशी स्त्रिया पतीला व माहेरच्या आणि सासरच्या इतर पुरुषांना ओवाळतात.

घरोघरी सायंकाळी पाटाभोवती रांगोळी काढून पत्नी पतीला औक्षण करते व पती पत्नीला ओवाळणी घालतो. नवविवाहित दांपत्याची पहिली दिवाळी पत्नीच्या माहेरी साजरी करतात. ह्यालाच दिवाळसण म्हणतात. त्यानिमित्त यादिवशी जावयास आहेर करतात.

उत्तर भारतात या दिवशी गोवर्धन पूजा असते. श्रीकृष्णाच्या किंवा विष्णूच्या देवळात ही पूजा होते. या दिवशी देवाला अनेक पक्वान्नांचा आणि मिठायांचा डोंगर अर्पण केला जातो. म्हणून या सणाला अन्नकूट असेही म्हणतात.

दिवाळीतला पाडवा हा साडेतीन मुहूर्तांपैकी अर्धा मुहूर्त आहे. आर्थिक हिशोबाच्या दृष्टीने व्यापारी हा दिवस नव्या वर्षाची सुरुवात मानतात. लक्ष्मीपूजन करून व्यापारी लोक वर्षाचा प्रारंभ करतात. त्यांच्या जमा-खर्चाच्या कीर्द खतावणीच्या नवीन वह्या ह्या दिवशी सुरू होतोत. नवीन वह्या सुरू करण्यापूर्वी वह्यांना हळद-कुंकू, गंध, फूल, अक्षता इत्यादी वाहून त्यांची पूजा होते.

## बाह्यदुवे
## संदर्भ 
वर्ग:हिंदू धर्मातील सण आणि उत्सव
वर्ग:महाराष्ट्रातील सण आणि उत्सव
वर्ग:दिवाळी
वर्ग:महाराष्ट्रातील सार्वजनिक सुट्ट्या
लक्ष्मीपूजन

** लक्ष्मीपूजन** ही भारतीय संस्कृतीतील वैशिष्ट्यपूर्ण पूजा आहे. लक्ष्मी ही समृद्धीची देवी आणि वैष्णवांची सर्वोच्च देवी यांच्या पूजेसाठी हा एक हिंदू प्रसंग आहे.आश्विन महिन्यातील अमावास्येला संध्याकाळी ही पूजा प्रतिवर्षी केली जाते. दिवाळीमध्ये लक्ष्मी पूजनाला अधिक महत्त्व दिले जाते.

## पूजा
दिवाळीच्या अमावास्येला केरसुणी पूजन केले जाते. घरातून दारिद्र्य, अलक्ष्मी घालवून टाकणारी केरसुणी ही देवी स्वरूप मानली जाते म्हणून या दिवशी तिचे महत्व विशेष आहे.
अश्विन अमावास्येच्या रात्री लक्ष्मी सर्वत्र संचार करते आणि आपल्या निवासासाठी योग्य असे स्थान शोधू लागते. जेथे चारित्र्यवान, कर्तव्यदक्ष, संयमी, धर्मनिष्ठ, देवभक्त आणि क्षमाशील पुरुष आणि गुणवती आणि पतिव्रता स्त्रिया असतात, त्या घरी वास्तव्य करणे लक्ष्मीला आवडते, अशी आख्यायिका आहे. समृद्धी आणि ऐश्वर्य यांचे प्रतीक असलेल्या लक्ष्मीची पूजा या रात्री केली जाते. श्री लक्ष्मीपूजनाच्या वेळी अक्षतांनी बनवलेले अष्टदल कमल किंवा स्वस्तिक यांवरच श्री लक्ष्मीची स्थापना केली जाते. त्यानंतर लक्ष्म्यादी देवतांना लवंग, वेलची आणि साखर घालून तयार केलेल्या गायीच्या दुधाच्या खव्याचा नैवेद्य दाखवतात. धने, गूळ, साळीच्या लाह्या, बत्तासे इत्यादी पदार्थ लक्ष्मीला वाहून नंतर ते आप्तेष्टांना वाटतात. याखेरीज चलनी नोटा, नाणी, सोन्याचे अलंकार यांचीही पूजा यावेळी केली जाते. व्यापारी वर्गात यापूजेच्या वेळी फटाके उडवून आनंद साजरा केला जातो.  
thumb|दिवाळीतील लक्ष्मी पूजन
thumb|right|भेंड-बत्तासे

## कथा
लक्ष्मीपूजनाच्या दिवशी श्रीविष्णूने लक्ष्मीसह सर्व देवांना बळीच्या कारागृहातून मुक्त केले अशी कथा आहे. पौराणिक साहित्यात लक्ष्मी ही विष्णूची पत्नी मानली गेली आहे.

## हे ही पहा 
दिवाळी

## संदर्भ यादि 
## बाह्य दुवे 
* सनातन.ऑर्ग - लक्ष्मीपूजन (मराठी मजकूर)
* 

वर्ग:हिंदू धर्म उपासना पद्धती
वर्ग:हिंदू धर्मातील सण आणि उत्सव
वर्ग:दिवाळी
वर्ग:महाराष्ट्रातील सार्वजनिक सुट्ट्या
वर्ग:सण आणि उत्सव
कार्तिक शुद्ध द्वितीया

इवलेसे|१८७१-७२ची हिंदू दिनदर्शिका

*भाऊबीज (दीपावली , चौथा दिवस) - हिंदुधर्मातील सण आणि उत्सव
पोळा

**पोळा** किंवा **बैलपोळा** हा श्रावण अमावस्या किंवा भाद्रपद अमावास्या या तिथीला प्रदेशानुसार साजरा करण्यात येणारा बैलांचा सण आहे. बैलांप्रती कृतज्ञता व्यक्त करणारा हा एक मराठी सण असून हा विशेषतः विदर्भात भव्य पातळीवर साजरा केला जातो, विदर्भातील सीमेवर असलेल्या मध्य प्रदेश व तेलंगण सीमाभागातसुद्धा हा सण साजरा होतो. ज्यांच्याकडे शेती नाही ते मातीच्या बैलाची पूजा करतात. नागपंचमी, नारळी पौर्णिमा, रक्षाबंधन, गोकुळाष्टमी या सणांबरोबरच सरत्या श्रावणात पिठोरी अमावस्येला संपूर्ण महाराष्ट्रात साजरा केला जातो असा सर्जा-राजाचा सण म्हणजे ‘पोळा.’

## स्वरूप
हा दिवस बैलांचा विश्रांतीचा दिवस असतो. बैलाची निगा राखणाऱ्या 'बैलकरी' घरगड्यास नवीन कपडे देण्यात येतात.

विदर्भात साजरा केला जातो तान्हा बैल पोळा
विदर्भातील बऱ्याच भागात बैल पोळा हा सण सलग दोन दिवस साजरा केला जातो. पहिल्या दिवशी मोठा बैल पोळा आणि दुसऱ्या दिवशी छोटा बैल पोळा. मोठ्या पोळ्याच्या दिवशी शेतकरी बैलाला सजवून त्याची पूजा केली जाते, तर तान्ह्या बैल पोळ्याच्या दिवशी शेतकऱ्याची लहान मुले त्यांच्यासाठी आणलेले मातीचे बैल सजवून घरोघरी नेत असतात. त्या बदल्यात या बकगोपालांना लोक पैसे किंवा भेटवस्तू देऊन खुश करत असतात. या सणासाठी शेतकऱ्यांमध्ये उत्साह असतो. आपला बैल उठून दिसावा यासाठी शेतकरी आपल्या ऐपतीप्रमाणे त्याचा साजशृंगार खरेदी करतात. बैल सजवितात व पोळ्याच्या मिरवणुकीत भाग घेतात. गावाच्या सीमेजवळच्या शेतावर (आखरावर) आंब्याच्या पानाचे एक मोठे तोरण करून बांधतात. या सणादिवशी महाराष्ट्रातल्या खेड्यांमधल्या प्रत्येक घराला आंब्याच्या पानांचे तोरण बांधले जाते. त्या जवळ गावातल्या सर्व बैलजोड्या, वाजंत्री, सनई, ढोल, ताशे वाजवत एकत्र आणल्या जातात. या वेळेस 'झडत्या' (पोळ्याची गीते) म्हणायची पद्धत आहे. त्यानंतर, 'मानवाईक' (ज्याला गावात मान आहे तो-गावचा पाटील/श्रीमंत जमीनदार) तोरण तोडतो व पोळा 'फुटतो'. नंतर बैल मारुतीच्या देवळात नेतात व नंतर घरी नेऊन त्यांना ओवाळतात. बैल नेणाऱ्यास 'बोजारा' (पैसे) देण्यात येतात. शेतकरी वर्गात हा सण विशेष महत्त्वाचा मानला गेल्याने तो उत्साहाने साजरा करण्यात येतो.  
700px

## कर्नाटकी बेंदूर 
महाराष्ट्र-कर्नाटक सीमेवरील काही भागात उदा. कोल्हापूर जिल्ह्यात कर्नाटकी बेंदूर साजरा केला जातो. हा सण वटपौर्णिमेच्या दुसऱ्या दिवशी असतो. या दिवशी बैलांना शेतीच्या कामातून विश्रांती दिली जाते. पोळ्याप्रमाणेच बैलांना सजवून मिरवणुका काढल्या जातात. संध्याकाळी कर तोडण्याचा कार्यक्रम असतो.  

## पोळा सणावरच्या काही मराठी कविता
* अमावस्या श्रावणाची, आली घेऊन सणाला, कृषीवल आनंदाने, सजवितो हो बैलाला ...
* आला आला शेतकऱ्या, पोयाचा रे सन मोठा, हातीं घेईसन वाट्या, आतां शेंदूराले घोटा, आतां बांधा रे तोरनं, सजवा रे घरदार ... (बहिणाबाई चौधरी)
* शिंगे रंगविली, बाशिंगे बांधली, चढविल्या झुली, ऐनेदार............सण एक दिन, बाकी वर्षभर ओझे मर मर, ओढायाचे. (सण एक दिन : कवी यशवंत)

## हे ही पहा
* श्रावण

## बाह्य दुवे
## संदर्भ
वर्ग:महाराष्ट्रातील सण आणि उत्सव
वर्ग:हिंदू धर्मातील सण आणि उत्सव
वर्ग:कृषी संस्कृती