काझीरंगा राष्ट्रीय उद्यान

**काझीरंगा राष्ट्रीय उद्यान** (, *(Kazirônga Rastriyô Uddan)*, उच्चार ) हे भारतातील आसाम राज्यातील गोलाघाट व नागांव जिल्ह्यातील राष्ट्रीय उद्यान आहे. याचा समावेश  जागतिक वारसा स्थानांत केलेला असून, जगात सापडणाऱ्या भारतीय एकशिंगी गेंड्यांपैकी दोन-तृतीयांश गेंडे या अभयारण्यात सापडतात. काझीरंगामध्ये अनेक वाघ असून २००६ मध्ये त्याला वाघांचे अभयारण्य म्हणून घोषित करण्यात आले. या जंगलात अनेक हत्ती, पाणम्हशी तसेच हरणे आढळतात. काझीरंगा अभयारण्यामध्ये अनेक दुर्मिळ पक्षी आढळतात. काझीरंगा हे भारतातील सर्वात जास्त सुरक्षित अभयारण्य मानले जाते.

काझीरंगामध्ये चार प्रमुख नद्या आहेत. यापैकी मुख्य म्हणजे ब्रह्मपुत्रा नदी होय. तसेच अनेक छोटे-मोठे पाण्याचे तलावसुद्धा आढळतात. काझीरंगाला १९०५ मध्ये संरक्षित वनक्षेत्राचा दर्जा मिळाला होता.

## नावाची व्युत्पत्ती 
काझीरंगा नावाच्या व्युत्पत्तीबद्दल अनेक आख्यायिका आहेत. एका आख्यायिकेप्रमाणे, रंगा नावाची एक मुलगी, जवळच्या कार्बी ॲंगलॉंग जिल्ह्यातील काझी नावाच्या मुलाच्या प्रेमात पडली. पण त्यांच्या घरच्यांना हा विवाह मान्य नव्हता. म्हणून ते दोघे कायमसाठी जंगलात पळून गेले. त्यांच्या नावांवरूनच या भागाला काझीरंगा असे नाव पडले. दुसऱ्या आख्यायिकेप्रमाणे १६ व्या शतकातील वैष्णव संत श्रीमंत शंकरदेव यांनी एका निपुत्रिक दांपत्यावर (काझी व रंगा) कृपा केली व त्यांना त्या भागात एक मोठे तळे तयार करण्यास सांगितले. काझीरंगा नावाचे उल्लेख इतिहासात अनेक ठिकाणी आढळतात. १७ व्या शतकातील ॲहम राजा प्रतापसिंह जेव्हा या भागातून जात होता, तेव्हा त्याने खाल्लेले मासे हे काझीरंगातून आणल्याचे त्याला सांगण्यात आले होते.

तरीही, काही स्थानिक लोकांच्या मते काझीरंगा हे नाव कार्बी भाषेतील *काझीर-ए-रंग* या शब्दातून तयार झाले. याचा अर्थ 'काझीरांचे गाव' असा आहे. कार्बी लोकांमध्ये 'काझीर' हे मुलीचे नाव मोठ्या प्रमाणात वापरले जाते, व असे म्हणतात की पूर्वी "काझीर" नावाच्या एका स्त्रीने या भागावर राज्य केले. या भागात सापडणाऱ्या काही अवशेषांमुळे या तर्काला पुष्टी मिळते.

काझीरंगाचा अजून एक अर्थ *लाल बकऱ्यांचे (हरणांचे) क्षेत्र* असाही होऊ शकतो. कारण कार्बी भाषेमध्ये "काझी"चा अर्थ "बकरी" तर "रंगाई"चा अर्थ "लाल" असा आहे. जेव्हा तिला एकही गेंडा दिसला नाही तेव्हा तिने आपल्या पतीकडे गेंड्यांचे संरक्षण करण्याची मागणी केली. जून ११ १९०५ रोजी सुमारे २३२ वर्ग कि.मी. क्षेत्रफळ असणारा भाग प्रस्तावित संरक्षित वनक्षेत्र म्हणून राखून ठेवण्यात आला. त्यानंतरच्या तीन वर्षात ब्रह्मपुत्रा नदीच्या काठावरील सुमारे १५२ वर्ग कि.मी. भाग या क्षेत्राला जोडण्यात आला. इ.स. १९०८ मध्ये काझीरंगाला संरक्षित वनक्षेत्राचा दर्जा मिळाला. इ.स. १९१६मध्ये याचे रूपांतर काझीरंगा संरक्षित शिकार (Game Reserve) वनक्षेत्रामध्ये करण्यात आले व शेवटी इ.स. १९३८मध्ये या जंगलात शिकारींवर बंदी घालण्यात आली.

अलीकडील काळामध्ये काझीरंगावर अनेक नैसर्गिक तसेच मानवनिर्मित संकटे आली. ब्रह्मपुत्रा नदीला येणाऱ्या पुरांमुळे येथील प्राणिजगतावर बरेच परिणाम झाले. जंगलपट्ट्यातील मानवी आक्रमणांमुळे प्राण्यांच्या नैसर्गिक वसतिस्थळांना धोका पोचत आहे. आसाममधील उल्फा अतिरेक्यांनी जरी आसामच्या आर्थिक स्थितीवर परिणाम केलेला असला, तरीही काझीरंगावर या कारवाईचा काहीही परिणाम झालेला नाही. उलट अतिरेक्यांनी  शिकाऱ्यांच्या हत्या केल्याच्या नोंदी १९८० सालापासून आढळू लागल्या आहेत. 

## भूगोल 
काझीरंगा हे अभयारण्य २६°३०' व २६°४५' उ. अक्षांश आणि ९३°०८' ते ९३°३६' पू. रेखांशांदरम्यान येते. हे जंगल  भारतातील आसाम राज्यातील दोन जिल्ह्यांमध्ये - नागांव जिल्हा व गोलाघाट जिल्हा - पसरलेले आहे. काझीरंगा आता फक्त ३७८ चौरस कि.मी. क्षेत्रावर पसरलेले आहे, कारण जवळ जवळ ५१.१४ चौरस कि.मी. क्षेत्रफळाची धूप झालेली आहे. याची उंची ४० मी. पासून ८० मी. पर्यंत आहे.

## हवामान 
या उद्यानात मुख्य तीन ऋतू आढळतात - उन्हाळा, पावसाळा व हिवाळा. हिवाळा नोव्हेंबर ते फेब्रुवारीच्या दरम्यान असतो. हिवाळा जास्त करून शुष्क असतो व हिवाळ्यात येथील सरासरी कमाल तापमान २५° सेल्शियस तर सरासरी किमान तापमान ५° सेल्शियस इतके असते.

## वनस्पती 
thumb|काझीरंगातील गवताळ प्रदेश व जंगले

काझीरंगा उद्यानात मुख्यत: चार प्रकारचे वनस्पती विभाग आढळतात. पाण्याने भरलेला गवताळ प्रदेश, सवाना जंगले, विषववृत्तीय पानगळीची जंगले व वृत्तीय अर्ध सदाहरित जंगले. लॅंडसॅट उपग्रहाने दिलेल्या माहितीनुसार १९८६ साली या जंगलाचा ४१% भाग हा उंच गवताने, ११% भाग हा छोट्या गवताने, २९% भाग उघड्या जंगलाने, ४% भाग दलदलीने, ८% भाग नद्या व अन्य पाण्याने, व उरलेला ६% भाग हा वाळूने व्यापलेला होता.

काझीरंगा हे उतारावर वसलेले जंगल आहे. या जंगलाचा पश्चिमेचा भाग हा पूर्व भागापेक्षा कमी उंचीवर आहे. पश्चिमेचा भाग हा गवताळ प्रदेशांनी व्यापलेला आहे. उंच गवत हे जास्त उंचीवरच्या भागात आढळते तर छोटे गवत हे कमी उंचीच्या भागावर तलावांच्या काठाने आढळते. यापैकी सुमारे १५ प्रजाती या नष्ट होण्याच्या मार्गावर आहेत. व बाराशिंगा (४६८) आढळते. तसेच शाकाहारी प्राण्यापैकी हत्ती (१,९४०), रानगवे (३०) आणि सांबर (५८) आहेत. छोट्या प्राण्यांमध्ये भेकर, रानडुक्कर व हॉग हरणेसुद्धा  आढळतात. भारतात आढळणाऱ्या माकडांच्या १४ जातींपैकी ९ जाती या उद्यानात आहेत.  काझीरंगामध्ये अनेक प्रकारचे स्थलांतर करणारे पक्षी, पाणपक्षी, शिकारी पक्षी, इ. आढळतात. हिवाळ्यामध्ये मध्य आशियातून विविध प्रकारची बदके, बगळे, करकोचे, इ. पक्षी स्थलांतर करून येतात. नदीकाठच्या पक्ष्यांमध्ये खंड्या, पेलिकन, सारंग, इ. पक्षी आहेत.  

## प्रबंधन 
left|thumb|उद्यानातील एक माहिती-फलक
बोकाखाट येथील आसाम सरकारच्या जंगल विभागातील वन्यप्राणी विभाग या उद्यानाची व्यवस्था पाहतो.  विविध अभ्यासांनुसार अल कायदाशी संलग्न असणाऱ्या बांग्लादेशातील दहशतवादी गटांना मिळणारे पैसे व गेंड्यांच्या शिकारी यांचा परस्पर संबंध आढळून आलेला आहे.
काझीरंगा उद्यानात तयार करण्यात आलेली शिकारी-विरोधी ठाणी, गस्तीमध्ये वाढ तसेच जंगलाच्या आजूबाजूला हत्यारे बाळगण्यावर घालण्यात आलेली बंदी यांच्यामुळे शिकारींची संख्या लक्षणीयरीत्या घटलेली आहे.
thumb|left|काझीरंगा उद्यानातील गवतास मुद्दाम लावण्यात आलेली आग
वारंवार येणारे पूर व होणारा जास्त पाऊस यामुळे बऱ्याच वन्य जीवांचे अस्तित्त्व धोक्यात येते. तसेच वन्य प्राण्यांच्या सुरक्षिततेकरिता केल्या जाणाऱ्या उपायांमध्येही यामुळे अडथळे निर्माण होतात. वेगवेगळे आजार पसरण्यापासून रोखण्यासाठी स्थानिक पातळीवरील पाळीव प्राण्यांचे लसीकरण मोठ्या प्रमाणात करण्यात येते. हे उद्यान मध्य एप्रिल पासून मध्य ऑक्टोबरपर्यंत पर्यटकांसाठी बंद असते. याचे मुख्य कारण म्हणजे इथे होणारा पाऊस. आसाम सरकार द्वारा या उद्यानात तीन विश्रामगृहे तसेच कोहोरा येथे चार विश्रामगृहे चालविली जातात. खाजगी विश्रामगृहे उद्यानाच्या बाहेर उपलब्ध आहेत.

## काझीरंगाला जाण्याचे मार्ग 
सरकारच्या जंगल खात्याचे अधिकृत वाटाडे  सर्व पर्यटकांना उद्यानात फिरताना सतत सोबत करतात. माहूत असणारे हत्ती तसेच जीप व इतर चार-चाकी वाहने आधी नोंदणी केल्यास मिळू शकतात.

## संस्कृती 
काझीरंगाचा उल्लेख अनेक पुस्तके, चित्रपट व गाण्यांमधून आढळतो. काझीरंगाचा पहिला उल्लेख १९६१ साली बर्लिन दूरचित्रवाणीवर प्रसारित झालेल्या रॉबिन बॅनर्जी यांच्या *काझीरंगा* या माहितीपटात आढळतो. अमेरिकेचा लेखक, एल. स्प्रेग डि कॅम्प ने त्याच्या *काझीरंगा, आसाम* कवितेमध्ये या उद्यानाचा उल्लेख केलेला आहे. ही कविता प्रथम १९७० साली *डेमॉन्स अँड डायनोसोर्स* मध्ये प्रसिद्ध झाली व नंतर *काझीरंगा* या नावाने २००५ मध्ये पुनःप्रकाशित झाली.

*काझीरंगा ट्रेल* (चिल्ड्रन्स बुक ट्रस्ट), १९७९), नावाच्या एका लहान मुलांसाठीच्या अरूप दत्ता यांनी लिहिलेल्या गोष्टीच्या पुस्तकाला शंकर पुरस्कार मिळालेला आहे. आसामी गायक भूपेन हजारिका यांनी त्यांच्या एका गाण्यामध्ये काझीरंगाचा उल्लेख केलेला आढळतो.

## हे सुद्धा पहा 
* काझीरंगा राष्ट्रीय उद्यानातील हवामान
* भारतातील राष्ट्रीय उद्याने
* आसाम मधील जैवविविधता
* मानस राष्ट्रीय उद्यान

## संदर्भ 
## अधिक माहिती 
* 
* 
* 
* 
* 

## बाह्य दुवे 
*युनेस्कोच्या यादीत काझीरंगा राष्ट्रीय उद्यान
* 
* डिपार्टमेंट ऑफ एन्व्हायर्नमेंट अँड फॉरेस्ट्स (गव्हर्नमेंट ऑफ आसाम) - काझीरंगा 
* 

वर्ग:भारतातील राष्ट्रीय उद्याने
वर्ग:भारतातील जागतिक वारसा स्थाने
वर्ग:आययुसीएन वर्ग २