मेहरानगढ

thumb|left|मेहरानगढचा किल्ला
**मेहरानगढ** हा भारताच्या राजस्थान राज्यातील जोधपूरमधील एक  किल्ला आहे. १४६०साली जोसवणाऱ्या राव जोधा या राजाने मेहरानगढ किल्ल्याची उभारणी केली. जोधपुर शहरापासून ४१५ मीटर उंचीवरील हा किल्ला मोठ्या भिंतीमुळे अभेद्य बनला आहे.

प्रख्यात लेखक रूडयार्ड किप्लिंग याने वर्णन केल्या प्रमाणे "हे महाल महाकाय लोकांनी बांधल्यासारखे आणि सूर्याने रंगवल्यासारखे दिसतात".

## किल्ल्याची रचना
मेहरानगढ  हा किल्ला जोधपूर शहरातील कोणत्याही भागातून दिसून येतो. शहरातील उंच टेकडीवर हा किल्ला बांधला असून अतिशय पुरातन बांधकाम आहे. अतिशय उंच भिंती अभेद्य तटबंदी. किल्ल्याच्या भिंती ३६ मीटर उंच आणि २१ मीटर रुंद आहेत. किल्ला वास्तुरचनेचे अतिशय उत्तम् उदाहरण. येथून शहराचे विहंगम दृश्य दिसते. किल्यावरून शहराकडे नजर टाकल्यास शहरातील निळ्या रंगाची घरे नजरेत भरतात ही घरे शहरातील ब्राह्मण समाजाची आहे. किल्यामध्ये राजघराण्याचे संग्रहालय आहे व आजही जतन केलेला सोनेरी महाल आहे. हा महाल ८० ते १०० किलो सोन्याने मढवलेल्याचा अंदाज आहे. या महालात मैफिली वगैरे पार पडत. 

किल्ल्याच्या प्रवेशद्वाराबाहेरच किरात सिंह सोडा या किल्ल्याचे रक्षण करताना धारातीर्थी पावलेल्या सैनिकाची छत्री आहे. प्रवेश करून आत गेल्यावर जयपूरच्या सैन्याने हल्ला करताना बंदुकीच्या गोळ्यांनी पडलेली भिंतीवरील भोके तसेच एक निखळून पडलेला दरवाजा अजूनही दिसतो.

किल्ल्यात असणाऱ्या सात भव्य दरवाजांमध्ये महाराजा मानसिंह ने बांधलेला 'जय पोळ' (बांधकाम इ.स.१८०६ ) तसेच महाराज अजित सिंह यांनी बांधलेला, मुघलान्वरील विजयाचे प्रतिक असणारा 'फतेह पोळ'(बांधकाम इ.स.१७०७ ) आहेत. लोह पोळ या शेवटच्या दरवाज्यावर १८४३ मध्ये राजा मानसिंह यांच्या बरोबर सती गेलेल्या राण्याच्या हातांचे ठसे आहेत. दुधाकांग्डा पोळ, अमृत पोळ, गोपाल पोळ आणि भेरू पोळ असे एकूण सात दरवाजे या गडाला आहेत.

किल्ल्यात अनेक सुंदर महाल आहेत. मोती महाल, शिश महाल, फुल महाल, सिलेह खाना, दौलतखाना असे अनेक महाल बघण्यासारखे आहेत.

महालातील संग्रहालयात पुरातन पालख्या, हौदे, पाळणे, शस्त्र, कपडे, लघु चित्रे यांचे संग्रह आकर्षकपणे मांडलेले आहेत.

## इतिहास
राठोड घराण्याचा **राव रणमल** याच्या २४ मुलांपैकी एक म्हणजे **राव जोधा**. सुमारे हजार वर्षे मंदोर येथे असणारी राठोड घराण्याची राजधानी राव जोधाला असुरक्षित वाटू लागली म्हणून त्याने नवीन राजधानीसाठी योग्य जागेचा शोध घेणे चालू केले. मंदोर पासून सुमारे ६ मैलावर असणारी टेकड्यांनी घेरलेली एक जागा त्याच्या मनात भरली. या टेकडीला 'भाकुरचीडीया' म्हणजे पक्ष्यांची टेकडी असे नाव होते. या टेकडीवर चीडीया नाथजी या नावाचे साधू राहत होते. स्थानिक लोकांमध्ये प्रसिद्ध असणारे चीडीया नाथजी मात्र ती जागा सोडण्यास तयार नव्हते. राव जोधाने अनेक वेळा विनंती करूनही चीडीयानाथ यांनी ती मानली नाही. शेवटी राव जोधाने चारण जमातीतील दोन प्रतिष्ठित लोकांना  देशनोक या गावातील करणी माता या चारण संत स्त्रीला मध्यस्थी करण्यासाठी विनंती करण्यासाठी पाठवले.

करणी माता या सुद्धा अतिशय शूर आणि संत म्हणून प्रसिद्ध होत्या. करणी मातांच्या सांगण्यावरून चीडीयानाथ यांनी आपले बस्तान हलवले पण जाताना ते राव जोधाला शाप देऊन गेले कि तुझ्या राजधानीला नेहेमीच पाण्याचे दुर्भिक्ष्य जाणवेल. अजूनही या भागात दर तीन चार वर्षांनी दुष्काळ सदृश्य परिस्थिती असते. चीडीयानाथ यांचा कोप होऊ नये म्हणून राव जोधाने त्यांना एक घर बांधून दिले तसेच त्यांच्या गुहेजवळ एक मंदिर सुद्धा बांधले.

करणी मातांना आमंत्रण करण्यासाठी गेलेल्या दोघा चारण प्रतीष्ठीताना राव जोधाने मथानिया आणि चोपासनी ही दोन गावे भेट दिली. १२ मे १४५९ रोजी मेहरानगढ किल्ल्याची पाया भरणी झाली.

नवीन किल्ल्याचे बांधकाम यशस्वी व्हावे म्हणून तत्कालीन प्रथेनुसार नर बळी देण्याचे ठरले. एक प्रजानन 'राजा राम मेघवाल' याने स्वखुशीने नरबळी जाण्याचे मान्य केले. त्याच्या सन्मानार्थ दिलेल्या जागेत अजूनही त्याचे वंशज राहत आहेत. राज बाग या नावाने ही जागा ओळखली जाते. या माहितीमध्ये संभ्रम आहे कारण काही ठिकाणी या माणसाचे नाव राजीय भाम्बी असेही उल्लेखले गेले आहे.

राठोड वंशीय राजे स्वतःला सूर्यवंशी समजत असल्याने सूर्याच्या (मिहीर - सूर्याचे एक नाव) नावाने '**मिहीर गढ**' असे नाव ठेवले, जे पुढे अपभ्रंश होऊन '**मेहरानगढ**' असे झाले.

## परिसर
मेहरानगढ किल्ल्यासमोर '**जसवंत थडा**' या नावाचे जोधपुर राजघराण्यातील राजांचे संगमरवरी स्मारक आहे.

हा किल्ला सुमारे ६० कोटी वर्षापूर्वी बनलेल्या ज्वालामुखीय खडकावर बनलेला आहे. बाकुचीरीया टेकडीचा ७२ एकराचा भाग 'राव जोधा वाळवंटिय वन' म्हणून संरक्षित केले आहे. या वनात फिरण्यासाठी मार्गदर्शक, कॅफे अशा सोयी आहेत.

मेहरानगढ किल्ल्यावर साहसी खेळांची आवड असणाऱ्या पर्यटकांसाठी 'झिप लाईन'ची सोय आहे.

## चित्रपट संदर्भ
सलमान खानच्या '**हम साथ साथ है**' चित्रपटाचे चित्रीकरण मेहरानगढ किल्ल्यावर झाले आहे. ख्रीश्चीयान बाले याने अभिनित केलेल्या '**The Dark Night Rises**' या चित्रपटातील विहिरीचे चित्रण याच किल्ल्यामधील आहे. सुशांत राजपूतचा '**शुद्ध देसी रोमान्स**', १९९४ सालची 'the Jungle Book' ही हॉलीवूड फिल्म मेहरानगढ किल्ल्याच्या पार्श्वभूमीवर चित्रित झाले आहेत

## बाह्य दुवे
http://www.mehrangarh.org/

## चित्रदालन 

File:Mehrangrh Fort view.jpg|मेहरानगढ किल्ला
File:Soldier memorial at Mehrangarh Fort gate.jpg|कीरतसिंह सोधा या सैनिकाची समाधी
File:War Paintings on the Entrance gate.jpg|किल्ल्याच्या प्रवेशद्वारावरील भित्तीचित्रे
File:Royal lifestyle depicted in wall painting.jpg|किल्ल्याच्या प्रवेशद्वारावरील भित्तीचित्रे_१
File:Wall Painting at the fort entrance.jpg|किल्ल्याच्या प्रवेशद्वारावरील भित्तीचित्रे_२
File:Jay Pol at Mehrangarh Fort.jpg|जय पोळ कडे जाताना
File:High rise walls at Mehrangarh Fort.jpg|किल्ल्याच्या भिंती ३६ मीटर पर्यंत उंच आहेत
File:Jay Pol at Mehrangarh Fort 2.jpg|जय पोळ पाशी असलेला तुटका दरवाजा अजूनही ठेवलेला आहे
File:Blue City Jodhpur.jpg|जोधपूरमधील निळ्या रंगात रंगवलेली घरे
File:Entry to main Mehrangarh Fort area.jpg|लोहा पोळ कडे जाताना थोडा चढ आहे
File:Mahrangarh Palace Complex.jpg|मेहरानगढ किल्ल्यातील भरभक्कम बांधकाम
File:Sati Handpirnts.jpg|लोह पोळ येथील सतीच्या हातांचे ठसे
File:Waterbottle in old days.jpg|राजाच्या पिण्याच्या पाण्याचा कलश
File:Mahrangarh Palace Facade.jpg|किल्ल्यातील महालांचा दर्शनी भाग
File:Cafe at Mehrangarh Fort.jpg|किल्ल्यात कॅफे सारख्या सोयी पण केल्या आहेत
File:Intricate carving at facade Mehrangarh Fort.jpg|कोरीव काम असणारा दर्शनी भाग
File:Restoration Work at Mehrangarh Fort.jpg|मेहरानगढ किल्ल्यातील दुरुस्तीचे काम
File:Excellent craftsmanship at Mehrangarh.jpg|कारागिरांचे कौशल्य पाहून थक्क व्हायला होते
File:Windows are well decorated in Rajasthan.jpg|राजस्थानात खिडक्यांचे नक्षीकाम बघण्यासारखे आहे
File:Window Panel 2.jpg|अशीच एक देखणी खिडकी
File:Gallery of palanquins.jpg|मेहरानगढ किल्ल्याच्या संग्रहालयात पालख्यांचे, हत्तीवरील हौद्यांचे सुंदर प्रदर्शन आहे
File:Houda which is a sitting arrangement while riding an elephant.jpg|चांदीने बनलेला हत्तीवरील हौदा
File:Tiger with a moustache Design on Houda.jpg|हौद्यावरील सिंहाचे सुरेख उत्थित शिल्प
File:Coronation seat.jpg|नव्या राजाच्या राज्यारोहणाची जागा
File:Opium parlour in old days.jpg|जुन्या जमान्यातील हुक्का आणि अफूची सोय
File:Canon made up of five metals.jpg|पंच धातूनी बनलेली ८०० किलो वजनाची तोफ
File:Miniature paintings at Mehrangarh Fort museum.jpg|संग्रहालयातील लघुचित्रे
File:Miniature paintings at Mehrangarh Fort museum godess.jpg|दुर्गेचे लघुचित्र
File:Ceiling of Musum at Fort Mehrangarh.jpg|मेहरानगढ किल्ल्यातील संग्रहालयाचे सुंदर छत
File:Hand shield with intricate design.jpg|शस्त्रागारातील हाताचे कवच
File:Takhat Niwas a mahal in Mehrangarh Fort.jpg|तखत निवास महालातील सोन्याची नक्षी
File:Takhat Niwas Hall Interiors in Gold embossing.jpg| तखत निवास मधील सर्व नक्षीकाम सोन्याच्या पातळ पत्र्यापासून बनवलेले आहे
File:Takhat Niwas Hall Interiors in Gold embossing 1.jpg|तखत निवास महालातील छत तसेच मेहरपिवरील सर्व नक्षी सोन्याने मढवलेली आहे
File:Takhat Niwas Hall Interiors in Gold embossing Ceiling.jpg|तखत निवास छताचा जवळून नजारा
File:Jaswant thada seen from the Mehrangarh Fort.jpg|मेहरान गढ येथून जसवंत थाडा या स्मारकाचे दृश्य
File:Collection of Swords at Mehrangarh Fort Museum.jpg|मेहरान गड येथील संग्रहालयातील तलवारींचा संग्रह
File:Sword Grips at Mehrangarh Fort Museum.jpg|मेहरान गड येथील संग्रहालयातील तलवारींच्या मुठी
File:Dagger Grip made of ivory at Mehrangarh Fort Museum.jpg|मेहरान गड येथील संग्रहालयातील जाम्बियाची हस्तिदंती मुठ
File:Knife Grips at Mehrangarh Fort Museum.jpg|मेहरान गड येथील संग्रहालयातील जाम्बियाची मुठ
File:Dagger Grip at Mehrangarh Fort Museum.jpg|मेहरान गड येथील संग्रहालयातील कट्यारीची मुठ
File:Gun barrel beautifully decorated.jpg|मेहरान गड येथील संग्रहालयातील बंदुकीच्या नळीवरील सुंदर नक्षीकाम
File:Dagger attached to a walking stick grip.jpg|चालण्याच्या काठीमध्ये काठीमध्ये लपवलेल्या जम्बियाची मुठ
File:Sword Grip at Mehrangarh Fort Museum 2.jpg|मेहरान गड येथील संग्रहालयातील तलवारीची मुठ
File:Knife blade at Mehrangarh Fort Museum.jpg|मेहरान गड येथील संग्रहालयातील चाकूचे पाते
File:Javelin collection at Mehrangarh Fort Museum.jpg|मेहरान गड येथील संग्रहालयातील भाल्यांचा संग्रह
File:Phul Mahal at Mehrangarh Fort.jpg|फुल महाल रंगांची उधळण
File:Window pane at Mehrangarh Fort.jpg|जाळीतून दिसणारी सुरेख खिडकी
File:A wooden Door at Mehrangarh Fort.jpg|लाकूड आणि हस्तिदंत वापरून बनवलेला दरवाजा
File:Residential Area at Mehrangarh Fort.jpg|राजेशाही निवासाचा विभाग
File:Residential Area at Mehrangarh Fort 1.jpg|बाहेरून दिसणारा खिडकीचा सज्जा
File:Collection of swings for royal kids at Mehrangarh Fort Museum.jpg|राजपुत्रांच्या पाळण्याचे प्रदर्शन
File:Collection of swings for royal kids at Mehrangarh Fort Museum 1.jpg|राजपुत्रांचे पाळणे
File:Ceiling at Collection of swings for royal kids at Mehrangarh Fort Museum.jpg|पाळण्याचे प्रदर्शन असणाऱ्या महालातील छत
File:Ceiling at Collection of swings for royal kids at Mehrangarh Fort Museum 1.jpg|पाळण्याचे प्रदर्शन असणाऱ्या महालातील छत
File:Royal residence Windows at Mehrangarh Fort.jpg|मेहरानगढ किल्ल्यातील राजानिवास
File:Royal residence Windows at Mehrangarh Fort 1.jpg|साधी खिडकीपण किती सौन्दार्यपूर्ण करावी याचा हा नमुना
File:Royal residence arena at Mehrangarh Fort.jpg|निवासी चौकातील एक दृश्य
File:Window panel at Mehrangarh Fort.jpg|नखशिखांत मढवलेली एक खिडकी
File:An entrance in Mehrangarh Fort.jpg|राजानिवासाकडे येणारा दरवाजा
मेहरानगढ किल्ल्यातील एक ओसरी.jpg|मेहरानगढ किल्ल्यातील एक ओसरी
File:Verandah Opening at Mehrangarh Fort.jpg|सुरेख पडव्या
File:Royal Residence at Mehrangarh Fort.jpg|राजानिवास
File:Large Cooking vessels at Mehrangarh Fort.jpg|स्वयंपाकाची मोठी कढई
File:Side View of Royal Residence at Mehrangarh Fort.jpg|राजेशाही निवासाची भव्यता जाणवते
File:Performers at Mehrangarh Fort.jpg|मेहरानगढ किल्ल्यात ठिकठिकाणी आपली कला प्रदर्शित करणारे कलाकार
File:Performers at Mehrangarh Fort 1.jpg|मांगणीयार जमातीतील एक गायक
File:Jaswant thada 1.jpg|जोधपुरच्या राजांचे स्मारक , जसवंत थाडा
जसवंत थाडा.jpg|जसवंत थडा
File:Front view of Jaswant thada.jpg|जसवंत थाडा समोरून
File:Back view of Jaswant thada.jpg|जसवंत थाडा बाजूने
File:Marble work at Jaswant thada.jpg|जसवंत थाडा मधील संगमरवराचे सुरेख काम
File:Pillars at Jaswant thada.jpg|जसवंत थाडा मधील खांब
File:Garden at jaswant Thada.jpg|सभोवती असणाऱ्या बागेमुळे संगमरवराचे काम उठून दिसते
File:Entrance at Jaswant Thada.jpg|जसवंत थाडाचे प्रवेशद्वार

वर्ग:राजस्थानातील किल्ले
वर्ग:किल्ले