सांगोला

[इवलेसे|सांगोला येथील प्रसिद्ध [अंबिका मंदिर, सांगोला|अंबिका मंदिर (२०२१)]]

**सांगोला** किंवा **सांगोले** हे महाराष्ट्राच्या सोलापूर जिल्ह्यातील याच नावाच्या तालुक्याचे ठिकाण आहे. दक्षिणमध्य रेल्वेच्या कुर्डवाडी-मिरज लोह-मार्गावरील हे एक स्थानक आहे. पंढरपूर या तीर्थक्षेत्रापासून हे जवळचे ठिकाण आहे. राज्य महामार्ग SH-१६१, SH-३, SH-७१ सांगोल्यातून जातात. पूर्वी फार संपन्न असल्याने 'सांगोले सोन्याचे' म्हणून हा भाग ओळखला जायचा. सांगोले हे नाव सहा - इंगोले आडनावाच्या - लोकांवरून पडले अशी आख्यायिका आहे.

सांगोल्यातील सहकारी सूत गिरणी उत्तम धाग्यासाठी प्रसिद्घ आहे. उच्च प्रतीच्या डाळिंबांच्या उत्पन्नासाठी हा तालुका ख्यातनाम असून त्यांची परदेशांतही निर्यात होते. दर रविवारी येथे जनावरांचा मोठा बाजार भरतो. सांगोल्याचे खिलार जातीचे बैल प्रसिद्घ आहेत. तसेच शहरातील प्राचीन अंबिकादेवी मंदिर प्रसिद्ध आहे. दरवर्षी रथसप्तमीला मोठी यात्रा भरत असते.

आमदार गणपतराव देशमुख हे याच महाराष्ट्र विधानसभा मतदारसंघातून सर्वात जास्त वेळा निवडून आले होते. हा त्यांचा विश्वविक्रम होता, जो गिनीज बुकात नोंदवला गेला.
**सांगोला तालुका** हा सोलापूर जिल्ह्यातील एक महत्त्वाचा तालुका आहे. हा तालुका पंढरपूर पासून सुमारे २५–२६ किमी अंतरावर स्थित आहे. ऐतिहासिक, प्रशासकीय व सामाजिक दृष्टिकोनातून सांगोला तालुक्याला दख्खनच्या इतिहासात विशेष स्थान प्राप्त झाले आहे.

## नावाची उत्पत्ती 
सांगोला या नावाचा उल्लेख *सांगोलिया*, *सांगोली* व *सांगोला* अशा विविध रूपांत आढळतो. मध्ययुगीन कागदपत्रे व शिलालेखांमध्ये *सांगोलिया* असा उल्लेख सापडतो. कालांतराने भाषिक रूपांतरणामुळे *सांगोला* हे नाव रूढ झाले.

लोककथांनुसार इंगोल्या आडनावाच्या काही सरदारांवरून हे नाव पडल्याचे सांगितले जाते; तथापि या दाव्याला ठोस ऐतिहासिक पुरावा उपलब्ध नाही.

## भौगोलिक स्थान 
सांगोला तालुका सोलापूर जिल्ह्याच्या नैऋत्य भागात स्थित असून भीमा नदीच्या उपनद्यांच्या खोऱ्यात येतो. पूर्वी हा तालुका सातारा जिल्ह्याचा भाग होता; सन १९०३ नंतर तो सोलापूर जिल्ह्यात समाविष्ट करण्यात आला. सांगोला तालुक्याचे एकूण क्षेत्रफळ सुमारे १४०० चौ.कि.मी. आहे.

## हवामान व शेती 
सांगोला तालुका हा अल्पपर्जन्य व दुष्काळप्रवण भाग म्हणून ओळखला जातो. येथील हवामान उष्ण व कोरडे आहे. शेती प्रामुख्याने पावसावर अवलंबून असून ज्वारी व बाजरी ही प्रमुख पिके आहेत. याशिवाय तूर, मूग, हरभरा, ऊस, कांदा व कापूस ही पिके घेतली जातात.

कमी पाण्यावर तग धरू शकणाऱ्या फळबागांचे क्षेत्र वाढले असून डाळिंब, बोर व चिकू ही प्रमुख फळपिके आहेत. सांगोला तालुक्याच्या आर्थिक रचनेत फळबाग शेतीचे महत्त्वाचे स्थान आहे.

## प्राचीन व मध्ययुगीन इतिहास 
इ.स. ११४६ मधील मसवड येथील सिद्धनाथ मंदिरातील शिलालेखात कल्याण चालुक्य राजा जगदेव कमल याचा उल्लेख आढळतो. यावरून सांगोला परिसर चालुक्य साम्राज्याच्या प्रभावाखाली असल्याचे सूचित होते.

१२व्या–१३व्या शतकात पंढरपूर येथील शिलालेखांमध्ये सांगोलिया कसब्यातील व्यक्तींनी मंदिरासाठी दिलेल्या दानाचा उल्लेख आढळतो. यादव काळात हा प्रदेश *मानदेश* म्हणून ओळखला जात होता व देवगिरीच्या यादव साम्राज्याच्या अखत्यारीत होता.

## मराठेशाही व सांगोला तह 
इ.स. १६८७ मध्ये छत्रपती संभाजी महाराज यांनी सांगोला किल्ला जिंकून मराठेशाहीचा प्रवेश घडवून आणला. पुढे छत्रपती राजाराम महाराज यांच्या काळात सांगोला परिसर स्वराज्यात स्थिर झाला.

१८व्या शतकात मराठा साम्राज्यातील सत्तासंघर्षाच्या पार्श्वभूमीवर सांगोला येथे महत्त्वाचा तह झाला. छत्रपती रामराजे व नानासाहेब पेशवे यांच्यातील करार सांगोला येथील अंबिका देवी मंदिरात झाला. या तहानुसार मराठा साम्राज्याची प्रत्यक्ष प्रशासकीय सूत्रे पेशव्यांकडे गेली, तर छत्रपतींकडे वैधानिक व धार्मिक सर्वोच्चता कायम ठेवण्यात आली.

## ब्रिटिश व आधुनिक काळ 
इ.स. १८१८ मध्ये पेशवाईचा अस्त झाल्यानंतर सांगोला परिसर ब्रिटिश सत्तेखाली गेला. ब्रिटिश काळात हा प्रदेश सातारा कलेक्टरेट अंतर्गत पंढरपूर मामलेदाराच्या अखत्यारीत होता. नंतर सांगोला सोलापूर जिल्ह्यात समाविष्ट करण्यात आला.

सांगोला नगरपरिषद ही मुंबई इलाख्यातील पहिली ग्रामीण नगरपालिका मानली जाते.

## सामाजिक चळवळी 
ब्रिटिश काळात सांगोला तालुक्यात सत्यशोधक, ब्राह्मणेतर व शेतकरी-कामगार चळवळी सक्रिय होत्या. या चळवळींनी ग्रामीण समाजरचनेत महत्त्वाचे बदल घडवून आणले. भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातही सांगोला तालुक्यातील कार्यकर्त्यांचा सहभाग नोंदविला गेला आहे.

## लोकसंख्या 
2021 जनगणनेनुसार सांगोल्याची लोकसंख्या 297000आहे. यामध्ये पुरुष 42% तर महिला 41% आहेत. साक्षरता दर 94% आहे. यामध्ये  88% पुरुष आणि 77% महिला साक्षर आहेत.

तसेच लोकसंख्यमध्ये 17% हे सहा वर्षांपेक्षा कमी वयाचे आहेत.

## इतिहास 
सांगोला हे किल्ल्याच्या पायथ्याशी वसले आहे. येथील किल्ला आदिलशाही काळात (१४८९–१६८६) बांधला गेला असून तत्कालीन कागदोपत्री सांगोला एक भरभराटीचे स्थान मानले जाई. त्यामुळे त्याची ख्याती 'सोन्याचे सांगोला' अशी होती. आदिलशाहीच्या पतनानंतर (१६८६) मोगलांच्या आधिपत्याखाली किल्ला आला व औरंगजेबाच्या मृत्यूनंतर (१७०७) छ. शाहूंनी (१७०७–४९) यांच्या अखत्यारीत हे शहर आले. छ. शाहूंनी मरतेसमयी दोन सनदांद्वारे राज्याचा कारभार पेशवे बाळाजी बाजीराव यांकडे सोपविला. त्यानंतर १७५० मध्ये महाराणी ताराबाईंच्या यमाजी शिवदेव नावाच्या सेवकाने सांगोल्याचा किल्ला हस्तगत करून बाळाजींच्या विरूद्घ बंड केले. ते सदाशिवराव भाऊने नेस्तानाबूत करून त्यावर पुन्हा पेशव्यांची सत्ता प्रस्थापित केली. दुसऱ्या बाजीरावाच्या कारकिर्दीत (१७९५–१८१८) होळकरांच्या पठाण पलटणीने १८०२ मध्ये सांगोला शहरावर हल्ला करून ते उद्ध्वस्त केले. त्यात शहराचे अतोनात नुकसान झाले. पेशवाईच्या अस्तानंतर ते इंग्रजी अंमलाखाली भारतीय स्वातंत्र्यापर्यंत होते. 

## शिक्षणव्यवस्था 
अनेक शाळा, महाविद्यालये सांगोल्यात कार्यरत आहेत, ज्या पूर्व प्राथमिक, प्राथमिक आणि माध्यमिक शिक्षण देतात. पुढील उच्च शिक्षण आणि अभियांत्रिकी, औषधी, शिक्षण इत्यादी अभ्यासक्रमांसाठीही स्वतंत्र संस्था आहेत. 
 
**माध्यमिक** 

शहरात सांगोला विद्यामंदिर प्रशाला आणि न्यू इंग्लिश स्कूल ह्या माध्यमिक शिक्षण देणाऱ्या दोन प्रमुख शाळा आहेत. 
 
**उच्च शिक्षण** 

सांगोला महाविद्यालय आणि डॉ. गणपतराव देशमुख महाविद्यालय ही उच्चशिक्षण देणारी दोन प्रमुख पदवी महाविद्यालये आहेत 
 
**अभियांत्रिकी** 

शिवाजी पॉलीटेक्नीकल आणि फॅबटेक कॉलेज ही महाविद्यालये पदविका आणि पदवीचे शिक्षण देतात. 

## अर्थव्यवस्था
प्रमुख व्यवसाय शेती आहे. डाळिंबाच्या उत्पादनात हा भाग अग्रेसर आहे. येथील डाळींबाची निर्यात अमेरिका, इंग्लंड आणि मध्यपूर्वेच्या देशांत केली जाते.  खिलारी जातीच्या बैलांसाठीही हा भाग प्रसिद्ध आहे. राज्यातील सर्वात मोठा बैलांचा बाजार येथे दर रविवारी भरतो.

## वाहतूक 
**महामार्ग**

सांगोला हे इतर शहरांशी महत्त्वाच्या मार्गांजोनी जोडले गेले आहे. रत्‍नागिरी-नागपूर महामार्ग, म्हणजेच MSH-3, हा सांगोल्यातून जातो. हा रस्ता कोल्हापूर, सांगली, सोलापूर, तुळजापूर, औसा, नांदेड, हिंगोली, यवतमाळ, वर्धा आणि नागपूर या शहरांना जोडतो.

तसेच MSH 71 आणि MSH 161 हे दोन राज्य महामार्गही आहेत. पहिला अकलूज आणि जतला जोडतो, तर दुसरा पंढरपूर-मिरज-सांगली जोडतो. तसेच नव्याने तयार झालेला सांगोला-पंढरपूर, MSH 161 हासुद्धा महत्त्वाचा चौपदरी महामार्ग आहे.

**रेल्वे**

सांगोला रेल्वे स्थानक हे दक्षिणमध्य रेल्वेच्या कुर्डवाडी-मिरज लोह-मार्गावरील हे महत्त्वाचे स्थानक आहे. सुरुवातीला हा रेल्वेमार्ग narrow-gaugeचा होता. २००९ आणि २०११ च्या कालावधीत हा मार्ग broad-gauge मध्ये रूपांतरित केला गेला.

## सांगोला तालुक्यातील प्रसिद्ध व्यक्ती 
* गणपतराव देशमुख
* शहाजीबापू पाटील
* बाबासाहेब देशमुख
* श्रीकांत देशमुख 
* कृष्णा इंगोले
* वैभवकुमार आलदर (Joint Commissioner)
* पै.सुनील साळुंखे, हिंदकेसरी 
* सोमा(आबा) मोटे(प्रदेश सरचिटणीस, राष्ट्रीय समाज पक्ष)

## जिल्हा परिषद गट आणि पंचायत समिती गण 
### महुद 
* **महुद पंचायत समिती गण**- महुद बु, ढाळेवाडी, महिम, कारंडेवाडी, खिलारवाडी
* **चिकमहुद पंचायत समिती गण** - चिकमहुद, जाधववाडी, बंडगरवाडी, कटफळ,इटकी, खवासपूर, जुनी लोटेवाडी, नवी लोटेवाडी, सातारकरवस्ती

### एखतपूर 
* **एखतपूर पंचायत समिती गण ** - एखतपूर, शिवणे, चिंचोली, धायटी, शिरभावी, मेटकरवाडी
* **वाकी-शिवणे पंचायत समिती गण** - वाकी, शिवणे, नरळेवाडी, अचकदाणी, लक्ष्मीनगर, बागलवाडी, सोनलवाडी, हलदहिवडी, गायगव्हाण

### जवळा 
* **जवळा पंचायत समिती गण**- जवळा, मेडशिंगी, बुरलेवाडी, आलेगाव, वाकी घेरडी, वाणीचिंचाळे
*  **वाढेगाव पंचायत समिती गण**- वाढेगाव, बामणी, संगेवाडी, मांजरी, देवकतेवाडी, मेथवडे, देवळे, सावे, राजापुर 

### कडलास 
*  **कडलास पंचायत समिती गण**-कडलास, अकोला, वासूद, केदारवाडी, वाटंबरे 
* **अजनाळे पंचायत समिती गण**-अजनाळे, लिगाडेवाडी, कमलापूर, गोडसेवाडी, चिणके, य.मंगेवाडी, वझरे

### चोपडी 
*  **चोपडी पंचायत समिती गण**-चोपडी, बंडगरवाडी, बलवडी, नाझरे, सरगरवाडी, सोमेवाडी, बुद्धेहाळ, करांडेवाडी 
*  **राजुरी पंचायत समिती गण**-उदनवाडी, कारंडेवाडी, झापाचीवाडी, राजुरी, अनकढाळ, मानेगाव, हणमंतगाव, पाचेगाव खुर्द, मिसाळवाडी, नलवडेवाडी, निजामपूर, लोणविरे

### कोळा 
* **कोळा पंचायत समिती गण**-कोळा, कराडवाडी, कोंबडवाडी, किडबिसरी, पाचेगाव बु 
*  **हातीद पंचायत समिती गण**--जुनोनी, काळूबाळूवाडी, हातीद, तिप्पेहळ्ळी, जुजारपूर, गुणापवाडी, ह.मंगेवाडी, गौडवाडी 

### घेरडी 
* **घेरडी पंचायत समिती गण** -  घेरडी, हंगिरगे, गावडेवाडी, पारे, डिकसळ, नराळे, हबिसेवाडी
* **सोनंद पंचायत समिती गण ** - सोनंद, गळवेवाडी, डोंगरगाव, आगलावेवाडी, बुरंगेवाडी, भोपसेवाडी, तरंगेवाडी

## तालुक्यातील गावे
#अचकदाणी
#आगलावेवाडी
#अजनाळे
#अकोला (सांगोला)
#आळेगाव
#अनकढाळ
#बागलवाडी
#बालवाडी (सांगोला)
#बामणी
#बंडगरवाडी
#भोपसेवाडी
#बुद्धेहाळ
#बुरळेवाडी
#बुरंगेवाडी
#चिकमहुद
#चिनके
#चिंचोली (सांगोला)
#चोपडी (सांगोला)
#देवळे (सांगोला)
#देवकतेवाडी
#ढाळेवाडी
#धायटी (सांगोला)
#डिकसळ (सांगोला)
#डोंगरगाव (सांगोला)
#एखतपूर
#गळवेवाडी
#गावडेवाडी (सांगोला)
#गायगव्हाण
#घेरडी
#गोडसेवाडी (सांगोला)
#गौडवाडी (सांगोला)
#गुणप्पावाडी
#हबिसेवाडी
#हलदहिवडी
#हंगिरगे
#हणमंतगाव
#हातीद
#हाटकर मंगेवाडी
#इटकी (सांगोला)
#जाधववाडी (सांगोला) 
#जवळा
#जुजारपूर
#जुनी लोटेवाडी
#जुनोनी
#कडलास
#काळुबाळूवाडी
#कमलापूर
#करांडेवाडी
#करंदेवाडी
#कटफळ
#केदारवाडी (सांगोला)
#खवासपूर
#खिलारवाडी
#किडबिसरी
#कोळा
#कोंबडवाडी (सांगोला)
#लक्ष्मीनगर (सांगोला)
#लिगाडेवाडी
#लोणविरे
#लोटेवाडी
#महीम
#महुद
#माणेगाव (सांगोला)
#मांजरी (सांगोला)
#मेडशिंगी
#मेटकरवाडी (सांगोला)
#मेथवडे
#मिसाळवाडी
#नलवडेवाडी
#नराळे
#नारळेवाडी
#नाझरे (सांगोला)
#निजामपूर (सांगोला)
#पाचेगाव बुद्रुक
#पारे
#राजापूर (सांगोला)
#राजुरी
#संगेवाडी
#सारंगरवाडी
#सातारकरवस्ती
#सावे (सांगोला)
#शिरभावी
#शिवणे (सांगोला)
#सोनलवाडी
#सोनंद
#सोनेवाडी
#तरंगेवाडी
#तिप्पेहाळी
#उदनवाडी
#वासुद
#वझरे
#वाढेगाव
#वाकी घेरडी
#वाकी शिवणे
#वाणीचिंचाळे
#वाटंबरे
#यलमार मंगेवाडी
#झापाचीवाडी

## हे सुद्धा पहा 
* अंबिका मंदिर, सांगोला
*सांगोला महाविद्यालय
*सांगोला रेल्वे स्थानक

## संदर्भ
#https://villageinfo.in/
#https://www.census2011.co.in/
#http://tourism.gov.in/
#https://www.incredibleindia.org/
#https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism
#https://www.mapsofindia.com/ 
#https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics
#https://www.weather-atlas.com/en/india-climate 
#https://transport.maharashtra.gov.in/

वर्ग:सोलापूर जिल्ह्यातील गावे
*