open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
फारसी लाटचिरा

**फारसी लाटचिरा** हा प्रोसेलॅरीफॉर्मेस वर्गातील प्रोसेलॅरीडे कुळातील एक समुद्री पक्षी आहे. 

हा पक्षी आकाराने कबुतरा एवढा असतो. त्याचा रंग धुरकट काळा आणि मानेपासून छातीपर्यंत राखाडी रंग असतो. तसेच शेपटीखालचा रंग कृष्णधवल असतो. नर आणि मादी दिसायला सारखे असतात. भारतामध्ये हा पक्षी  मुंबई आणि केरळची किनारपट्टी तसेच अरबी समुद्राचा एडन आणि कराची मधील भागापर्यंत आढळतो.

त्याची इतर भाषांमधील नावे पुढीलप्रमाणे:
* इंग्रजी: Persian shearwater (*पर्शिअन शीअरवॉटर*)
* मराठी: वादळी पाखरू, मटन पक्षी
* शास्त्रीय नाव: पफिनस पर्सिकस

## निवासस्थाने
समुद्र  
 
## संदर्भ
* पक्षिकोश लेखकाचे नाव - मारुती चितमपल्ली
 
वर्ग:पक्षी
ख्रिस्ती वाडवळ समाज

**ख्रिस्ती वाडवळ समाज** हा मुंबईलगतच्या वसई, विरार, नालासोपारा भागातील समाज आहे. ख्रिस्ती धर्म पाळणारा हा समाज मूळ हिंदू असून पोर्तुगीज अंमलादरम्यान त्यांनी धर्मांतर केले.

शके १०६० मध्ये चालुक्य राजाचा मांडलिक राजा गोवर्धन बिंब ह्याने आपला भाऊ प्रतापबिंब ह्यास दहा हजार घोडेस्वार देऊन उत्तर कोकणावर स्वारी करण्यासाठी पाठविले. त्याने प्रथम दमण आणि नंतर तारापूर घेऊन पुढे शिरगाव मार्गे तो महिकावतीस आला. त्याच्यासोबत बरीच कुळे आली. ती कुळे आसपासच्या परिसरात उत्तरेला देहेरी उंबरगाव पासून दक्षिणेला वसईखाडीपर्यंत स्थिरस्थावर झाली.ह्यातील  क्षत्रिय कुळातील लोक पुढे शेती-बागायती व्यवसाय करु लागले.केळी, पानवेल, फुले, फळभाज्या, फुलभाज्या, इत्यादी बागायतीच्या वाड्या निर्माण केल्या.कालांतराने वाड्या करणारे म्हणून हे लोक वाडीवाले म्हणून ओळखले जाऊ लागले. वाडीवाले शब्दाचा अपभ्रंश वाडवळ झाला. ह्यांची आपापसांत बोलली जाणारी भाषा वाडवळी भाषा म्हणून नावारूपास आली.ह्यातील वसईमध्ये राहणारे काही लोक पोर्तुगीज सत्तेच्या जुलमी राजवटीत  ख्रिश्चन धर्माच्या  रुढीमुळे धर्मांतरित झाले.तेच आज ख्रिस्ती वाडवळ म्हणून ओळखले जातात.

वर्ग:भारतातील ख्रिश्चन धर्म
वर्ग:भारतामधील जाती
खारवी समाज

खारवी समाज हा मुंबई, रायगड, रत्‍नागिरी  जिल्ह्यात वास्तव्य करून आहे. मुख्य व्यवसाय मासेमारी हा आहे. पूर्वी खारवी लोक मराठा आरमारात कोळी आणि भोयांप्रमाणे तांडेल, नावाडी व खालाशाचा काम करत होते. सध्या खारवी समाजातील लोक मासेमारी करतात. मराठा आरमारात खारवी लोक वर्सोवा, मड भाटी, उरण मोडा, कुलाबा या ठिकाणी कार्यरत होते.

वर्ग:जाती
वर्ग:महाराष्ट्राची संस्कृती
ख्रिस्ती कुपारी समाज

वसई तालुक्यातील कुपारी समाजाला पोर्तुगीजांनी हिंदू धर्मातुन धर्मांतरीत करून ख्रिस्ती केले आहे. कुपारी समाजाचा मुख्य व्यवसाय भातशेती आणि बागायतीचा आहे. वसई, भाईंदर, नालासोपारा, विरार भागात कुपारी समाजाचे वास्तव्य आहे. कुपारी समाजाची कादोडी किंवा सामवेदी ही भाषा आगरी कोळी बोलीभाषेशी मिळतीजुळती आहे.

वर्ग:जाती
लवणासुर

इवलेसे
**लवणासुर** हा एक दैत्य होता. तो ऋषींना त्रास देत , त्याला त्याचे पित्याकडून वारसाने प्राप्त झालेल्या भगवान शंकराचे त्रिशूळाचा अभिमान होता. 

त्याचे त्रासास कंटाळून ऋषींनी श्री रामाकडे याचना केली असता, त्यांचा सर्वात लहान भाऊ शत्रुघ्न यांनी त्यास युद्ध करण्याची मागणी श्री रामाकडे केली. व श्री 

शत्रुघ्न सैन्यासह त्या असुराचा वध करण्यास रवाना झाले. 

रावणाचा वध केल्यानंतर रामाने आपला भाऊ शत्रुघ्न याचेकडून त्याचा वध करविला.

वर्ग:रामायण
खैरी ढोकरी

खैरी ढोकरी 
खैरी  ढोकरीला इंग्रजी मध्ये  little green heron असे म्हणतात .
खैरी ढोकरीला मराठी मध्ये   खिलखिल (पु ) खैरी ढोकरी , जफरी ढोकरी म्हणतात .

## ओळखण
हा बदकासारखा दिसणारा पाणथळ पक्षी आहे . त्याची शेपटी लांबट तहाठ असते . आणि चोच बारीक चपटी असते .तसेच चोचीच्या टोकाला अंगकुचीदार बाक असतो . आणि गळ्याला पांढरा डाग असतो . तसेच डोक्यामागे तुर्यासारखा भाग असतो . 
## वितरण 
भारत, बंगला देश ,पाकिस्तान आणि श्रीलंका याच भागात नोहेंबर ते फेब्रुवारी या काळात आढळतात .
## निवासस्थाने
तळी  व झिलाणी 

## हेही पहा 
*रात ढोकरी
*ढोकरी

## संदर्भ
पक्षिकोश

लेखकाचे नाव :मारुती चितमपल्ली  

वर्ग:पक्षी
पिवश्या ढोक (पक्षी)

पिवाश्या ढोकला इंग्रजी भाषेमध्ये Spottedbilled or Grey Pelican आसे म्हणतात.तर मारठी भाषेमध्ये भंडारा येथे त्याला पांढरा भुज्या,नाशिकमध्ये करढोक,पुण्यामध्ये महाप्लव,सिंधुदुर्ग येथे ढोक  तसेच मेळघाट-अमरावती येथे ढोकनाम आणि भंडारा येथे थैलीवाले ढोकी आसे म्हणतात.
पिवळा ढोक हा पक्षी त्याच्या काही वैशिष्ट्यांनी ओळखला जातो जसे की,आकाराने कोहकाळाएवढा,लांबट मानेचा आणि लांब पायांचा दलदलीतील पक्षी.नरवरच्या भागाचा,मध्याचा आणि मानेचा रंग राखी.कळा तुरा .त्याच्या गळ्याच्या मध्यावर काळ्या ठिपक्यांची रेघ.छातीवरील पांढऱ्या पिसांवर लांब काळ्या रेघा.उरलेला भाग करड्या रंगाचा.मादी नरासारखी दिसत असली,तरी आकाराने लहान आहे.
यांचे विसृत जाळे हे खूप लांबवर पसरलेले आहे.जसे की,भारत,पाकिस्तान,नेपाल,श्रीलंका,मालदीव,अंदमान आणि निकोबार बेटे.
पिवळ्या ढोक हा पक्षी जास्तीत-जास्त काश्मीरात मार्च ते जून,तसेच उत्तर भारतात जुलै ते ऑक्टोबर,दक्षिण भारतात आणि श्रीलंकेमध्ये नोव्हेंबर ते मार्च या काळात विण 
त्यांची निवास्थाने खाड्यांमध्ये,खाजणी,खडकाची बेटे आणि सरोवरे ही आहेत.
## संदर्भ
पुस्तकाचे नाव:पक्षिकोश
 
लेखकाचे नाव:मारुती चितमपल्ली

वर्ग:पक्षी
मध्यम बगळा

मध्यम बगळा 
मध्यम बगळ्याला इंग्रजी मध्ये smaller or median egret (४७)असे म्हणतात .
व मराठी मध्ये मध्यम बगळा ,मध्वा बगळा असे म्हणतात 
## ओळखण 
दिसायला मोठ्या बगळ्यासारखा काळ्या पंजामुळे त्याची लहान बगळ्यापासून वेगळी ओळखण करता येते .मान इंग्रजी sच्या आकाराची असते .गायबगळ्यापेक्षा मोठा आणि दिसायला सुंदर असतो .
## वितरण
भारत ,श्रीलंका ,अंदमान आणि निकोबार बेटे येथे प्रामुख्याने आढळून येतात .
## निवासस्थाने
भातशेती सरोवरे ,दलदली ,खाजणी आणि चिखलाणी येथे असतात . 
## संदर्भ 
पक्षिकोश 

लेखाकाचे नाव -मारुती चित्तमपल्ली 

वर्ग :पक्षी
चोर कावळा

चोर कावळ्याला इंग्रजी मध्ये Western jackdaw किंवा नुसतेच jackdaw असे म्हणतात.

## ओळखण 
आकाराने मोठ्या घारीएवढा. नर तुकतुकीत काळा. मध्य पक्षवरकावर (median wing -covers ) तपकिरी रंगाचे पट्टे -मादी नरापेक्षा आकाराने मोठी. गळा छाती आणि पोटाचा भाग वगळता इतर भाग काळा. करडा गळा. पांढरी छाती. पोटाच्या पांढऱ्या रंगावरून ओळखता येतो.

## आढळ 
स्थलांतर करताना थव्यातून मागे पडलेले काही पक्षी मुंबई, केरळ, श्रीलंका येथे जून -जुलैमध्ये आढळून येतात.

## निवासस्थाने 
समुद्रकिनारे आणि बेटे 

## संदर्भ 
पक्षिकोश : लेखकाचे नाव -मारुती चितमपल्ली 
 
वर्ग :पक्षी
बलौदा बाजार जिल्हा

**बलौदा बाजार** हा भारताच्या छत्तीसगढ राज्यामधील एक जिल्हा आहे. हा जिल्हा छत्तीसगढच्या मध्य भागात स्थित असून बलौदा बाजार हे त्याचे प्रशासकीय मुख्यालय आहे. २०१२ साली हा जिल्हा रायपूर जिल्ह्यापासून वेगळा करण्यात आला असून तो रायपूर व बिलासपूर जिल्ह्यांच्या मध्ये स्थित आहे.

## बाह्य दुवे
*अधिकृत संकेतस्थळ


वर्ग:छत्तीसगढमधील जिल्हे
मोठा बगळा

मोठा बगळा 
मोठ्या बगळ्याला इंग्रजी मध्ये eastern large egret (४६)असे म्हणतात .
व मराठी मध्य मोठा बगळा असे म्हणतात .
व हिंदी मध्ये लाल बगला ,बडा बगला ,मलंग बगला असे म्हणतात .
## ओळखण 
ढोकरीसारखा दिसणारा ,हिमवर्णचा पाणथळ पक्षी .काळसर पाय .मान आणि डोके सडपातळ .पिवळी चोच .विणीच्या काळात पाठीवर सुंदर पिसाचा झुपका शेपटीच्या टोकापर्यंत वाढलेला दिसतो .
## वितरण 
पाकिस्तान आणि उत्तर प्रदेशात क्वचितच भटके पक्षी आढळून येतात .
## निवासस्थाने 
भातशेते ,खाजणी ,सरोवरे ,नद्या आणि दलदली .

## संदर्भ 
पक्षिकोश 

लेखकाचे नाव -मारुती चित्तमपल्ली 

वर्ग :पक्षी
वर्ग:बगळे
घोंगल्या फोडा (पक्षी)

## घोंगल्या फोड
Anastomus oscitans (Boddaert)
या पक्ष्याचे इंग्रजी नाव Openbil stork असे आहे.याला मराठीमध्ये अनेक नवे आहेत. गुजे,गोजे,घोंगल्या फोड,घोंगल्या खाई ढोकरू,बुज्या,भुज्या,लहान बुज्या, खुबाला,खुबल स्त्री,उघड्या चोचीचा करकोचा ,उघड तोंड बलाक. हा आकाराने मोठ्या बदकएवढा असतो.हा पांढरा किवा करड्या रंगाचा लहान ढोक असतो.याचे पंख काळे असतात.दुरून हा पक्षी बहाडा ढोकासारखा दिसतो.कमानदार चोचीच्या दोन्ही भागात फट असते.चोचीच्या या विशिष्ट रचनेमुळे त्याची ओळख पटते.नर-मादी दिसायल सारखेच असतात. घोंगल्या फोडा भारत व श्रीलंका येथे स्थलांतर करतो.हा सरोवरे,नद्या,दलदली,आणि भातशेती या ठिकाणी आढळतो.

वर्ग:पक्षी
वर्ग:चित्र हवे
चाम ढोक

**चाम ढोक**, चत्रा ढोक ,चाम ढोक, मोठा ढोक (इंग्लिश:पेंटेड स्टोर्क; हिंदी:कठसारंग ,कनकरी, झींगरी ,ढोक ,ढोख) हा एक पक्षी आहे

## ओळख 
हा आकाराने गिधाडापेक्षा मोठा व मोठी लांब पिवळी चोच व टोकाला थोडासा बाक व मेणासारखा पिवळा रंग असलेल्या चेहऱ्यावर पिसे नसतात .साऱ्या अंगावर पांढरी पिसे असतात .त्यावर चमकदार हिरवट काळ्या रंगाच्या खुणा असतात तसेच छातीवर आडवा काळा पट्टा व पंख गुलाबी असतात .व नर मादी सारखे असतात .

## वितरण 
निवासी असतात व स्थानिक स्थलांतर असते .तसेच भारतातील पठारी भाग ,नेपाल आणि श्रीलंका येथे आढळतात .

## निवासस्थाने 
दलदली ,सरोवरे आणि भातशेती 

## संदर्भ 
पक्षिकोश 
लेखकाचे नाव -मारुती चितमपल्ली 

वर्ग:पक्षी
जांभळा बगळा

जांभळा  बगळा हा एक पाणथळ जागी राहणारा पक्षी आहे. त्याची वीण आफ्रिका, मध्य आणि दक्षिण युरोप आणि दक्षिण तसेच पूर्व आशियात होते.

जांभळया  बगळ्याला इंग्रजी भाषेमध्ये ‘ Purple Heron’ असे म्हणतात.  सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात याला मोठा ढोक म्हणतात (नक्की?). तर हिंदीमध्ये त्यास अंजन, नरी, निरगोंग, लाल अंजन, लाल सैन म्हणतात. अन्य भाषांतील शब्द :- 

* संस्कृत - नीलांग, नलारुण बक, पूर्वीय नीलारुण बक
* गुजराती - नडी 
* तेलगू -  येर्र नारायण पक्षी, पमुल नारीगाडू
* तमिळम - चिन्नारै 

## वर्णन 
जांभळा बगळा हा राखी बगळ्यापेक्षा लहान आणि सडपातळ असतो. त्यांतील नर व मादी सारखेच दिसतात. त्यांचे रंग, रूप, आकार, इत्यादी सारखेच असते. त्या दोघांचा रंग जांभळा, निळा अथवा जांभळसर काळा असतो.  त्यांचे पंख व शेपटी काळसर रंगाची असते. शरीराचा मधला भागाचा व तुऱ्याचा रंग राखी काळा असतो. त्यांच्या तांबूस मानेवर काळ्या रेघा असतात; हनुवटी व कंठ हे पांढऱ्या रंगाचे असतात. जांभळ्या बगळ्याच्या छातीवरच्या बदामी कलाबुती पिसांवर तांबूस काड्या असतात व इतर भाग हा पांढऱ्या वर्णाचा असतो.

## आढळ 
हा पक्षी साधारणतः भारतातील पाणथळ प्रदेशात, श्रीलंका,अंदमान आणि निकोबार बेटे, इत्यादी भागांत आढळतो .तो देशातल्या देशात स्थलांतर करणारा पक्षी आहे. उत्तर भारतात तो जून ते ऑक्टोबर, तसेच दक्षिण भारत आणि श्रीलंकेमध्ये नोव्हेंबर ते मार्च या काळांत दिसतो.

तो बहुतकरून दलदली, सरोवरे, खाजणी आणि भातखाचरे असलेल्या भागांत निवास करतो. ही सगळी ठिकाणे त्याची निवासस्थाने म्हणून ओळखली जातात. 

  
## चित्रदालन

File:Purple Heron, India 1.jpg|जांभळा बगळा, भारत
File:Purple Heron taking a flight.jpg|  जांभळा बगळा 

## संदर्भ
पुस्तकाचे नाव : पक्षिकोश 

लेखकाचे नाव : मारुती चितमपल्ली 

वर्ग:पक्षी
करोता

करोता 

करोताला इंग्रजी मध्ये -darter or snake -bird म्हणतात .
करोता पक्षाला मराठी मध्ये मोठा पान कावळा , कार बगळा ,ढोक लांबडा ढोक म्हणतात .
## ओळखण
हा पक्षी आकाराने मोठ्या बदकाएवढा असतो . पानकावळ्या सारखा दिसणारा हा पाणपक्षी त्याच्या पाठीवर रुपेरी रंगाच्या रेषा असतात . त्याच्या डोके व मानेचा रंग मखमली बदामी असतो .तसेच हनुवटी व गळा पंदुरका आणि लांब तहाठ शेपटी असते .पोहोताना त्याची मान पाण्याबाहेर नागासारखी वळवळताना दिसते .त्याचे डोके अरुंद आणि खंजीरा सारखी चोच असते .नर आणि मादी दिसायला सारखेच असतात .
## वितरण
स्थानिक स्थलांतर भारत बंगला देश आणि पाकिस्तान उत्तर भारतात जून मध्ये तर दक्षिण भारतात नोहेंबर ते फेब्रुवारी या काळात वीण करतात 
## निवासस्थाने
दलदली आणि सरोवरे 

## संदर्भ
पक्षिकोश

लेखकाचे नाव - मारुती चितमपल्ली 
वर्ग:पक्षी
देव कोह्काळ

देव कोह्काळ
इवलेसे|Grey Heron (Ardea cinerea) - geograph.org.uk - 1659022
इवलेसे|Great White Egret or Heron - Ardea alba (2241775199)
देव कोह्काळ या पक्षाला इंग्रजी मध्ये european grey heron असे म्हणतात .
मराठी मध्ये या पक्षाला बगळा (पु )अकोला कोहोकाड आणि ढोक ,देव कोहकाळ असे म्हणतात .
## ओळखण 
या पक्षाची मान आणि पायासकट लांबी ९८ से. मीटर आहे . नर आणि मादी दिसायला सारखेच असतात . या पक्षाचा उडताना पंखाखालील भाग काळा दिसतो शेपटीकडील पाय लांबकळत असतात .
## वितरण 
हे पक्षी अधून मधून हिवाळ्यात सिंध नेपाळ आणि कर्नाटकात दिसतात .हा पक्षी रशिया आणि म्हैसूर मध्येही आढळतो .युरोप उत्तर आफ्रिका ते आशिया मायनर येथे विन करतात .
## निवासस्थाने 
सरोवर झिलानी नद्या चिखलणी आणि भातशेती .

## संदर्भ 
पक्षिकोश

लेखकाचे नाव -मारुती चितमपल्ली

वर्ग:पक्षी
कामऱ्या ढोक

कामऱ्या ढोकला इंग्रजी मध्ये whitenecked stork असे म्हणतात .
व मराठीमध्ये करढोक ,कामऱ्याढोक ,कामरा ढोक असे म्हणतात .
तसेच हिंदी मध्ये मानिक -जोर महाबक असे म्हणतात .

## ओळखण 
आकाराने मध्यम हंसायवडा व उंची अंदाजे तीन फुट व पांढरी मान असलेला काळा ढोक .डोके काळे पोट व शेपटी खालचा भाग पांढरा लांब तांबडे पाय काळसर मोठी चोच असते .व नर -मादी दिसायला सारखे असतात .

## वितरण 
निवासी भारत आणि श्रीलंका भूखडातील सखोल भागात आढळून येतात .नेपाल भागात १२५० मीटर उंचीपर्यत आढळतात .

## निवासस्थाने 
शेते ,भातशेति आणि जंगलातील दलदली 

## संदर्भ 
पक्षिकोश 

लेखकाचे नाव -मारुती चितमपल्ली 

वर्ग :पक्षी
चन्ना ढोक (पक्षी)

**चन्ना ढोक**, **कामऱ्या**, **पिशव्या ढोक** किंवा **पिशव्या ढोकारू** (इंग्लिश: blacknecked store) हा क पक्षी आहे. हा चामढोकापेक्षा मोठा असतो.याची उंची अंदाजे चार फूट असते. त्याची चोच मोठी व कळ्या रंगाची असते.तसेच त्याची मान व डोके काळे असतात.त्याच्या पोटाचा भाग व पंख पांढरे असतात.नर व मादी दिसायला सारखे असले तरी,त्यांच्या डोळ्यांच्या रंगत फरक दिसून येतो.नराचे डोळे पिंगट,तर मादीचे डोळे पिवळ्या रंगाचे असतात.भारत व श्रीलंका या भागात दूरवर पसरलेले असले तरी, ते खूप तुरळक प्रमाणात आढळतात.चन्ना ढोक साधारणपणे झिलानी, नद्या आणि सरोवरे या भागात जास्त प्रमाणात अधालीन येतात. 
## संदर्भ
* पक्षीकोश (पुस्तक)

लेखक :मारुती चितमपल्ली

वर्ग :पक्षी
भव्य करमळ

हा एक पानगळीचा वृक्ष आहे. हा साधारणपणे १० मी . उंचीपर्यंत  वाढणारा वृक्ष आहे. महाराष्ट्रातील सर्व वनांमध्ये आढळतो . 
## इंग्रजी नाव
Elephant Apple (एलिफन्ट ॲप्पल)
## माहिती
खोड- खोडाचा रंग फिकट तपकिरी असतो . खोडाची आतली साल पांढऱ्या रंगाची असुन त्यावर हिरवे किंवा काळे ठिपके अथवा पट्टे असतात

पाने -पाने लक्षवेधक असतात . फांदयाच्या टोकाशी झुबक्यांनी येतात. पानांची लांबी ३० ते ६० सेमी व रुदी१५तेेे ३० सेमी असते. पानांची कड करवतीसारखी दातेरी असते . पानांच्या उपशिरा संमातर असतात. मार्च किंवा एप्रिल महिन्यात पानगळ होते

फुले - पिवळ्या रंगाची , पाच पाकळ्यांची २० मि.मि. रुंदीची असतात .एप्रिल- मे महिन्यात येतात व त्यांना मंद सुंगध असतो .

फळे - मे- जून महिन्यात येतात . फळे पिवळ्या रंगाची आंबट चवीची असतात. फळे साधारणपणे रायआवळयाएवढी असतात.

उपयोग -खोडापासून कोळसा बनवतात तर पानांचा वापर पत्रावळ तयार करण्यासाठी व हिरवे खत तयार करण्यासाठी होतो .
या वृक्षाचे संस्कृत नाव आहे 'भव्य'. याच्या फळाच्या आकारामुळे त्याला इंग्रजीत एलिफन्ट ॲपल असे नाव पडले असावे. डिलेनिअेसी या कुळातील. डिलेनिआ इंडिका हा वृक्ष मुलाचा मलेशिया, इंडोनेशियाचा. या सदाहरित वृक्षांची वाढ ६० फुटांपर्यंत होते. पणे मोठी, लांब व जाडसर, ठळक मोठ्या शिरा असणारी असतात. फुल पांढरे, साधारण मोठ्या गुलाबाच्या फुलाच्या आकाराचे सुगंधी असते. फुलांमध्ये मध असल्यामुळे सतत त्यावर मधमाशा रुंजी घालत असतात. जून-जुलैच्या आसपास हा वृक्ष फुललेला दिसतो. फुल उंचावर व फांद्याच्या आतील बाजूला असल्यामुळे व मोठ्या पानांमुळे झाकले जात असल्यामुळे शोधण्यास वेळ लागतो. 
याची फळे ताडाच्या फळासारखी मोठी व आकारालाही तशीच असतात. फळे हिरवट असतात. कच्ची फळे चटणी व लोणचे बनवण्यासाठी वापरतात. पिकलेल्या फळांपासून मिळणारा रस हा सरबतासाठी वापरला जातो. मलेशियामध्ये याच्या फळांची भाजी व जाम बनवतात. फळांचा गर केस धुण्यासाठीही वापरला जातो. 
याच्या फळांचा व खोडाच्या सालाचा औषधी उपयोगही होतो. पोटातील वेदनांवर याचा उपयोग होतो. खोड व पानांपासून टॅनिन मिळते. भारतात हा वृक्ष हिमालयाच्या उतारावर, गाढवाल, आसाम, बंगाल, महाराष्ट्र, मध्यप्रदेश व दक्षिणेकडे तामिळनाडू, केरळमध्ये आढळतो.
## संदर्भ
वृक्षराजी मुंबईची 
डॉ.मुग्धा कर्णिक 
वर्ग:वनस्पती
बालोद जिल्हा

**बालोद** हा भारताच्या छत्तीसगढ राज्यामधील एक जिल्हा आहे. हा जिल्हा छत्तीसगढच्या मध्य भागात स्थित असून बालोद हे त्याचे प्रशासकीय मुख्यालय आहे. २०१२ साली हा जिल्हा दुर्ग जिल्ह्यापासून वेगळा करण्यात आला.

## बाह्य दुवे
*अधिकृत संकेतस्थळ


वर्ग:छत्तीसगढमधील जिल्हे
क्लायनोव्हिया (वनस्पती)

**क्लायनोव्हिया** हा एक वृक्ष आहे.
## माहिती
मध्यम आकाराचा, ओबडधोबड खोड व फांद्या असणारा ४० ते ५० फुट उंचीचा सदाबहार असा हा क्लायनोव्हिया. यांच्या बुंध्याशी भरपूर फुटवा दिसतो, तसेच वर आलेल्या फांद्यासुद्धा भरपूर नवीन पालवी दिसते. बऱ्याच ठिकाणी असलेल्या गाठींमुळे व पसरलेल्या फांद्यांमुळे, वृक्षछाटणीनंतर वाढलेल्या सरळसोट खोडांमुळे, वृक्षाचे वेगवेगळे आघात सोसून उभे राहण्याची धडपड लक्षात येते. खोडाचा बराचसा भाग मऊ, सफेद व हलका असतो. त्यापासून अतिशय टिकाऊ असा दोरखंड बनवतात. काही ठिकाणी जुन्या खोडापासून सूऱ्या व टिकावाच्या मुठी बनवतात. 
याची पाने हृदयाकृती, थोडे भेंडीच्या पानासारखे असते. दोन्ही बाजू गुळगुळीत असतात. छोट्या गुलाबी फुलांचे गुच्छ झाडावर सगळीकडे दिसतात. पाच पाकळ्यांचे छोटे गुलाबी फुल गव्हाच्या दोन दाण्यांएवढे असते. याचे फळ पाच फुगीर बाजूंनी बनवलेले पोकळ, चक्राकार असते. दोन्ही हातांनी फळ फोडले तर फट् असा आवाज येतो. फुले बारा महिने येतात पण खरा बहर जुलै ते ऑगस्टपासून जानेवारी-फेब्रुवारीपर्यंत असतो. 
याला क्लायनोव्हिया हे लॅटिन नाव क्लाईनहॉफ नावाच्या डच डॉक्टरवरून मिळाले, कारण हा डॉक्टर उदार व आतिथ्यशील होता, तसेच हे झाडही वेगवेगळ्या नेच्यांच्या, हिरवळीच्या जाती, साप, सरडे, पाली, मुंग्या व पोपट यांना आसरा देत असल्यामुळे हे विशेषनाम याला मिळाले असणार. 
मेकॉंग नदीकिनारी, मलाया बेट, जावा, सुमात्रा, श्रीलंका, पूर्व आफ्रिका व ऑस्ट्रेलियामध्ये याचे बरेच वृक्ष आहेत. साल व पाने यांचा काढा त्या देशांत उवा मारण्यासाठी त्याचा वापर केला जातो. कोवळी पाने फिलिपाईन्समध्ये भाजीसाठी वापरली जातात.                        

## संदर्भ
* वृक्षराजी मुंबईची - डॉ.मुग्धा कर्णिक 

वर्ग:वनस्पती
चंद्नेश्वर (पक्षी)

**चंद्नेश्वर**, चंद्रया ढोक,  पिशव्या ढोक,मोठा कामऱ्या, बुज्या, हवासन, काळा शराटी, भारवेल  (इंग्लिश:Adjutant stork) हा एक पक्षी आहे. मध्यम आकाराच्या कोंबडीएवढा हा दिसायला असतो.त्याची चोच काेरलच्या चोचीप्रमाणे बाकदार असते.खांद्यावर ठळक पांढरा डाग असतो.याचे पाय विटकरी रंगाचे असतात.त्याच्या डोक्यावर कोणत्याही प्रकारची पिसे नसतात.डोक्यावे तिकोनी आकाराचा किरमिजी चामखीळवजा तुरा असतो.यामध्ये नर-मादी दिसायला सारखे असतात.चंद्नेश्वर पाकिस्तान, गुजरात, राजस्थान,व ब्रम्हदेश या देशात जास्त आढळतात.चंद्नेश्वर नद्या,सरोवरे,दलदली,आणि भातशेती या ठिकाणी आढळतात.

## संदर्भ
पक्षीकोश

लेखक: मारुती चितमपल्ली 

वर्ग:पक्षी
ग्लिरिसीडिया

**ग्लिरिसीडिया** ही एक वनस्पती शास्त्रातील जातकुळी (Genus) आहे. विशेष करून गिरीपुष्प या वनस्पतीच्या नावाने ओळखला जातो.

## गिरीपुष्प
मध्य अमेरिकेत जन्मस्थान असलेला गिरीपुष्प हा तसा सर्वत्र आढळणारा आणि सुपरिचित आलेला वृक्ष असून त्याचा प्रसार वसाहतवाद्यांनी कॉफी, कोको यांच्या लागवाडीवर सावली देण्यासाठी कॅरिबिअन बेटे, फिलिपाईन्स, भारत, श्रीलंका आणि पश्चिम आफ्रिका या देशात केला. श्रीलंकेत या वृक्षाचे आगमन १८९९ साली त्रीनिदाद येथून झाले. मुंबईत १९१६ साली प्रथम लावण्यात आलेले या वृक्षाचे रोप श्रीलंकेतील पॅराडेनिया उद्यानातून आणलेल्या बीपासून तयार करण्यात आले होते. तसं पाहिलं तर गिरीपुष्पाची लागवड ही गेली अनेक वर्षे होत आहे. याचा पुरावा म्हणजे वेगवेगळ्या भाषांत विविध नावांनी हा वृक्ष ओळखला जातो. स्पॅनिश वसाहतवाद्यांनी कोकोला छाया देणारा वृक्ष म्हणून या वृक्षाचे नाव मदर ऑफ कोको असे ठेवले. ग्लिरीसिडीया हे वनस्पती शास्त्रातील नाव ग्लिरीस् म्हणजे उंदीर व सिडो म्हणजे मारक अशा दोन शब्दांनी बनवले आहे. याच्या बिया आणि साल यांत उंदीरनाशक विषारी द्रव्य असल्यामुळे त्याचे ग्लिरीसिडीया हे नाव सार्थक ठरते. मराठीत या नावाचे योग्य भाषांतर करायचे तर त्याला मुषकारि म्हणता येईल,पण त्याला नाव पडले आहे गिरीपुष्प. याची पाने विषारी असल्यामुळे जनावरे पण खात नाहीत. त्यामुळे शेताच्या बांधावर ही झाडे लावली जातात.
हा वृक्ष भारतातील उष्ण प्रदेशात सर्वत्र आढळणारा असला तरी, मूलतः परकीय वृक्ष असून अतिशय जलद गतीने वाढणारा, मध्यम उंचीचा आणि बुंध्यापासून अनेक फांद्या फुटणारा म्हणून इतर वृक्षांपेक्ष वेगळा असा ओळखला जातो. बुंध्यावर व फांद्यांवर पांढरे ठिपके असतात. याचे लाकूड इतर स्थानिक वृक्षांपेक्षा ठिसूळ असते. त्यामुळे वाऱ्याच्या झोताने फांद्या मोडण्याचे प्रमाणही जास्तच असते. पानांच्या मागील बाजूवर काळसर ठिपके असतात. 
हिवाळ्यात पानगळीवर निष्पर्ण फांद्या फुलपाखरांसारख्या निळसर गुलाबी फुलांच्या गुच्छांनी डंबरून जातात. फुलल्यापासून साधारण २-३ आठवड्यांपर्यंत हा बहर टिकतो आणि या कालावधीत गिरीपुष्प कोणाचंही लक्ष वेधून घेतो. या फुलात मध असतो आणि त्यावर काही विशिष्ट प्रकारचे कीटक आकर्षित होतात. त्यापैकी सुतार माशी ही प्रमुख असून ती कित्येक किलोमीटर दूर अंतरापर्यंत परागण करते असा उल्लेख आढळतो. यशस्वी परागण झालेल्या फुलांतून उन्हाळ्याच्या सुरुवातीस चापट्या हिरव्या शेंगा दिसू लागतात. वाढत्या उन्हाबरोबर त्या पिकून पिवळट तपकिरी होतात. शेंगेत ८-१० तपकिरी, चपट्या, गोल आकाराच्या बिया असतात. पूर्ण पिकल्यावर शेंग जोरात तडकून बिया दूरवर फेकल्या जातात. 

दरवर्षी व्यवस्थित छाटणी केल्यास त्याला नवीन धुमारे फुटून भरपूर पालवी येते. हा पाला त्यातील भरपूर नत्रामुळे शेतात जैविक खात म्हणूनही बहुमुल्य आहे. यांच्या पानांचा अर्क एक्झिमा व अन्य त्वचा रोगांवर गुणकारी आहे. लाकूड सावकाश जळत असल्यामुळे त्याचा धूर कमी होतो. मध्य अमेरिकेत पूर्वापार याची पाने व सालींची पूड माक्यासोबत घालून उंदीर मारण्यासाठी वापरतात.

## संदर्भ
वर्ग:वनस्पती
राखी कोह्काळ

राखी कोह्काळ 
इंग्रजी मध्ये या पक्षाला eastern grey heron असे म्हणतात 
मराठी मध्ये या पक्षाला कोह्काळ (पु),बग लोनचा (पु),राखी कोह्काळ ,राखी बगळा असे म्हणतात .

## वितरण
अंदमानआणि निकोबार बेटात स्थानिक स्थलांतर करतात .नेपाळ मधील खोऱ्यातील सपाट भूभाग तसेच दक्षिणेतील नऊशे मीटर उंचीपर्यंत स्थलांतर करतात .उत्तर भारतात जुलै ते ऑगस्ट आणि दक्षिण भारतात नोहेंबर ते फेब्रुवारी या काळात वीण करतात .

## निवासस्थाने
दलदली, भातशेती, सरोवरे, चिखलाणी  

## संदर्भ
पक्षिकोश

लेखकाचे नाव -मारुती चितमपल्ली 

वर्ग:पक्षी
बहाडा ढोक

बुज्या , भुज्या , मोठा धोकरू , पांढरा करढोक , करढोक , पांढरा बलाक ,पांढरा बुजा , श्वेतबलाक अशी अनेक नावे असलेला पक्षी म्हणजे बहाडा ढोक होय. इंग्रजी मध्ये याला  white stork असे म्हणतात. 

## ओळखण
 या पक्ष्याचा आकार मध्यम - हंसाएवढा तर उंची अंदाजे ३ ते ३ १/२ फुट ,बगळ्यासारखा दिसणारा लांब मानेचा पक्षी . स्वच्छ पांढरा , फक्त पंख काळे , व त्याचे पाय लांब असतात . बहाडा या पक्षाची चोच लाल , तांबडी , मोठी व अणकुचीदार असते .हे पक्षी एकटे , जोडीने किंवा समूहाने राहतात .

## वितरण
 पाकिस्तान , उत्तर भारत , नेपाळ , तराई आणि थोड्याशा प्रमाणात पुर्वस बंगला देश , आसाम तसेच दक्षिणेकडे महाराष्ट्र , कर्नाटक आणि तामिळनाडू या भागांत हिवाळ्यात दिसतात . 
## निवासस्थाने
हे पक्षी दलदली व भातशेतीत आढळतात .

## संदर्भ
* पक्षीकोश - मारुती चितमपल्ली

वर्ग:पक्षी
कलहंस

thumb|Archibald Thorburn Greylag goose

**कलहंस** (इंग्लिश:Eastern greylag goose) हा एक पक्षी आहे.

## ओळख 
हा पक्षी मध्यम आकाराच्या पाळीव हंसाएवडा पाळीव हंसाचे कूल मुळात कलहंसापासून हिवाळी पाहुणा व रंगारुपाने व आकाराने धूसर रंगाच्या पाळीव हंसाप्रमाणे दिसतो. शेपटीकडील भाग करडा चोच मांसल गुलाबी असते.

## वितरण 
ते हिवाळी पाहुणा असतो. (कुठे?) पाकिस्तान ते मणिपूर, चिलका सरोवर, ओरिसा या भागात विपुल प्रमाणात आढळतात. मध्य प्रदेशात व महाराष्ट्रात दुर्मिळ पुढे दक्षिणकडे आढळून येत नाहीत.

## निवासस्थाने 
नद्या, सरोवरे,धनाची शेती आणि गवती कुरणे 
## चित्रदालन
* वेगवेगळ्या प्रकारचे कलहंस

चित्र:Greylag goose (anser anser).JPG|Variant with white "front"
चित्र:Anser anser EM1B5927 (36071281286).jpg|In flight
चित्र:Birds of Sweden 2016 44.jpg|Swimming
Ánsar común (Anser anser) en el Palacio de Nymphenburg, Múnich, Alemania08.JPG|Detail
चित्र:Greylag_Goose_Grauwe_Gans.JPG|A crossbreed between a wild greylag goose and a domestic goose (*A. a. domesticus*), as evidenced by its thick neck and bulky head, both of which display vestigial patterning like certain domestic breeds
चित्र:Graugans (Anser anser).jpg|Head
चित्र:Greylag Goose from the Crossley ID Guide Britain and Ireland.jpg|ID composite
चित्र:Grågås (Anser-anser)-Ystad-2015.jpg|Flock taking off over water
चित्र:Anser anser MWNH 0955.JPG|Egg, Collection Museum Wiesbaden
चित्र:Anser anser EM1B9595 (33952161753).jpg|Female with chicks
चित्र:Alerte grauwe ganzen-4961601.webm|On Texel, Netherlands
चित्र:Grågås (Anser anser) Ystad 2016.ogv|On Ystad

## संदर्भ 
पक्षिकोश  लेखकाचे नाव -मारुती चित्तमपल्ली 

वर्ग :पक्षी
वर्ग:इंग्रजी-मराठी भाषांतर हवे
ऊ२ (बर्लिन उ-बाह्न)

इवलेसे|right|180px|ऊ-२वरील झूलॉजिशर गार्टेन स्थानक
**ऊ२** तथा **ऊ झ्वाइ** किंवा **उंटरग्राउंडबाह्न झ्वाइ** हा जर्मनीच्या बर्लिन शहरातील उ-बाह्न प्रणालीतील एक मार्ग आहे.

२०.७ किमी लांबीचा हा मार्ग पॅन्काउ पासून रुह्लबेन स्थानकांपर्यंत आहे. एकूण २९ स्थानके असलेला हा मार्ग साधारण ग्लाइसड्राइएक पर्यंत साधारण उत्तर-दक्षिण व तेथून पश्चिमेस धावतो.

वर्ग:बर्लिन उ-बाह्न
*
पाक हंस

इवलेसे|पाक हंस
इवलेसे|सरोवरात पाक हंस
इवलेसे| *Cygnus olor*
**पाक हंस** (इंग्लिश:mute swan) हा एक पक्षी आहे.

## ओळख 
आकाराने गिधाडापेक्षा मोठा असतो.पांढरा रंग व लांब मान,व नर-मादी दिसायला सारखे चोच पाण्यात घालून चरतात.चोचीच्या मुळाशी काळ्या रंगाची गुठळी असते.

## वितरण 
पाकिस्तान आणि भारताच्या वायव्यदिशेला हिवाळ्यात काही भटके पक्षी आढळून आले.महाराष्ट्रातील पुण्याजवळ एक भटका पक्षी दिसला.

## निवासस्थाने 
सरोवरे,तळी,नद्या आणि खाजणी

## संदर्भ 
* पक्षिकोश - मारुती चित्तमपल्ली

वर्ग:पक्षी
काळा ढोक

काळा ढोक या पक्ष्याला इंग्रजी मध्ये  black stork असे म्हणतात. 

## ओळखण
हा पक्षी आकाराने मध्यम - बहाढा ढोकाएवढा छातीच्या खालचा भाग , पोट आणि शेपूटीच्या खालचा पांढरा भाग सोडला , तर उरलेल्या भागाचा रंग काळा असतो .त्याची चोच तांबडी , लाल अणकुचीदार असते व पाय तांबडे असतात . 

## वितरण
हे पक्षी हिवाळ्यात पाकिस्तान , उत्तर भारत , बलुचिस्तान ते दख्खन भागात दुर्मिळ सोलापूर जिल्ह्यातही क्वचितच आढळून येतात . स्तलांतर करताना गिलगीट आणि काश्मीरात दिसतात .  मध्य युरोपात एप्रिल ते मे या काळात दिसतात .

## निवासस्थाने
 हे पक्षी नद्या , सरोवरे आणि दलदली या ठिकाणी आढळून येतात .

## संदर्भ
* पक्षीकोश - मारुती चितमपल्ली 

वर्ग : पक्षी
समुद्र राघू

**समुद्र राघू** किंवा **लाल ढोक** (शास्त्रीय नाव: *फोनिकोप्टेरिडी फ्लेमिंगो*; इंग्लिश: flamingo) हा एक पक्षी आहे '' आहे.

## ओळख
आकाराने गिधाडापेक्षा मोठा.उंची अंदाजे चार फुट.लांब पाय.कुसुंबी धुवट रंगाची लांब मान.दिसायला ढोकासारखा.अगडबंब लाल चोच मध्यावर मोडल्यागत वाकलेली.नर-मादी दिसायला सारखेच.काळा काठ असलेल्या व गडद कुसुंबी पंखांच्या या पक्षिगणाचा आकाशात उडताना वळण घेत असतानाचा देखावा मनोहर दिसतो.

## वितरण
निवासी आणि भटके.तसेच स्थलांतर करणारे.पाकिस्तान (सिंध),संपूर्ण भारत,नेपाळ तराई, बांगलादेश आणि श्रीलंकेतआढळतात.कच्छच्या रणात सप्टेंबर/ऑक्टोबर ते मार्च/एप्रिल या काळात वीण.

## निवासस्थाने
दलदली,सरोवरे,चिखलाणी आणि खाड्या.

## छोटा समुद्रराघू
इंग्रजीमध्ये lesser flamingo म्हणतात.मराठीमध्ये छोटा समुद्रराघू (पुरुष),बांडी (स्री)असे म्हणतात.हिंदीत छोटा राजहंस.गुजरातीत नानो बालो, नानो हंज.आणि तेलगुमध्ये चिन्नराजहंस असे म्हणतात.

वर्ग:पक्षी
बेमेतरा जिल्हा

**बेमेतरा** हा भारताच्या छत्तीसगढ राज्यामधील एक जिल्हा आहे. हा जिल्हा छत्तीसगढच्या उत्तर-मध्य भागात स्थित असून बेमेतरा हे त्याचे प्रशासकीय मुख्यालय आहे. २०१२ साली हा जिल्हा दुर्ग जिल्ह्यापासून वेगळा करण्यात आला.

## बाह्य दुवे
*अधिकृत संकेतस्थळ


वर्ग:छत्तीसगढमधील जिल्हे
गजरा (पक्षी)

**गजरा**, चतुरंग बदक किंवा रानबदक (इंग्लिश: mallard, wild duck) हा एक पाणपक्षी आहे.

## अन्य भाषांतील नावे
* गुजराती - नीलशिर
* नेपाळी - हरियो टाउके 
* फ्रेन्च - Canard colvert
* शास्त्रीय नाव - Anas platyrhynchos
* संस्कृत - ढामरा, नीलग्रीव हंसक
* हिंदी - नीरागी, नीलसीर बत्तख, हिरागी
## चित्रदालन

 

## ओळख
गजरा हा पक्षी आकारमानाने बदकाएवढा असतो. या पक्ष्यातील  नर करड्या रंगाचा असतो. पक्ष्याच्या शरीरावर खालच्या भागावर बारीक काळ्या काड्या असतात . डोके व मान हिरवी असते.  हिरव्या मानेवर पांढरी कंठी असते .शेपटी आणि नजीकचा भाग काळा असतो . पंखावर जांभळट निळा रंग  असतो .

## आढळ
पाकिस्तान, नेपाळ, उत्तरी भारत, महाराष्ट्र व पूर्वेकडे बांगला देश ते ब्रम्हदेशापर्यंतच्या प्रदेशांत हा हिवाळी पाहुण असतो. . 

## निवासस्थाने
सरोवरे व नद्या  

## संदर्भ
पक्षिकोश (लेखक - मारुती चितमपल्ली)

वर्ग :पक्षी
योगिनी सातारकर

**योगिनी सातारकर-पांडे** (जन्म : १० एप्रिल, इ.स. १९८० - ) या मराठी कवयित्री आहेत. *डायस्पोरिक व्हायसेस : अ स्टडी ऑफ सेल्फ, कल्चर अँड सोसायटी* हा त्यांच्या शोधनिबंधाचा विषय होता.

स्वामी रामानंद तीर्थ मराठवाडा विद्यापीठ, नांदेड मध्ये त्या इ.स. २०१० सालापासून  इंग्रजी विषयाच्या सहायक प्राध्यापक आहेत.

### इंग्लिश ग्रंथ 
इंडियन रायटर्स इन इंग्लिश : ए ट्रीटाईज

### मराठी ग्रंथ 
जाणिवांचे हिरवे कोंभ (कवितासंग्रह)

## पुरस्कार 
योगिनी सातारकर यांना एकूण बारा पुरस्कार मिळालेले आहेत.

वर्ग:मराठी कवी
वर्ग:इ.स. १९८० मधील जन्म
वर्ग:स्त्री चरित्रलेख
बीजापूर जिल्हा

**बीजापूर** हा भारताच्या छत्तीसगढ राज्यामधील एक जिल्हा आहे. हा जिल्हा छत्तीसगढच्या दक्षिण भागात स्थित असून त्याच्या पश्चिमेस महाराष्ट्र राज्याचा गडचिरोली जिल्हा तर नैऋत्येस तेलंगणा राज्य आहेत. बीजापूर हे ह्या जिल्ह्याचे प्रशासकीय मुख्यालय आहे. २००७ साली हा जिल्हा दांतेवाडा जिल्ह्यापासून वेगळा करण्यात आला. साक्षरतेच्या बाबतीत बीजापूर जिल्ह्याचा देशात खालून दुसरा क्रमांक लागतो. येथील केवळ ४०.९ टक्के जनता साक्षर आहे.

## बाह्य दुवे
*अधिकृत संकेतस्थळ


वर्ग:छत्तीसगढमधील जिल्हे
ढोकरी

**ढोकरी** या पक्षास इंग्रजी भाषे मध्ये Indian Pond Heron आणि Paddybird असे म्हणतात.ढोकरी या पक्ष्याचे नर व मादी म्हणजेच स्त्री  व पुरुष असे दोन भाग पडतात त्या पैकी स्त्री लिंगास मराठी मध्ये कबोडी,कुबढी ढोकरी,खैरी ढोकरी,ढोकरी,भंडारा भागात देवढोकरी म्हणतात तर पुरुष लिंगास कोका,पिवळा कोक मिला,बग लोणचा,मिळ,मिळा,मिळोख, पण बगळा,वंचक बक,वंचक बगळा तर ठाणे येथे लोण बगळा,नाशिक येथे पण ढोसला,पुणे येथे पिसाळ बगळा,गोवामध्ये बके ,मेळघाट अमरावती येथे कीटकीर,भंडारा भागात टोकरी ढोकी,धमनी ढोकी,माडिया गडचिरोली येथे त्यास गुटी कोंगा असे म्हणतात. तर हिंदी भाषेमध्ये त्यास अन्धा बगला,चामा बगला,खुंच बगला,बगला,बोगली,इ.म्हणतात 
तसेच संस्कृत मध्ये त्यास अन्धकाक,अन्धबक,कोयष्टि,भारत अन्ध बक,स्वल्पकड्.क  असे म्हणतात.
गुजराती भाषेमध्ये त्यास काणी बगली तर तेलुगू मध्ये गुड्डी कोंग,गुड्डी कोक्कराइ  तर कन्नड मध्ये कोलद बक,अंध बक,काब्बार कोळद कंक बक,कंक,लोह्पृष्ठ,हरटेहक्कि तसेच तमिळमध्ये कुरुट्टु  कोक्कु,कोलातु कोक्कु,मडै काटान,मडयान  असे म्हणतात.
या पक्षास ओळखणे खुपच सोप्प नाहीए कारण नर व मादी दोघेही दिसायला म्हणजेच रंग,रूप,आकार,इ.बाबतीत सारखेच असतात.हा पक्षी कोंबडीपेक्षा मोठा आणि लहान असतो तर बगळ्यासारखा दिसणारा पाणपक्षी.बसलेला असला की,मतट उदी दिसतो.उडू लागला की,पंख पांढरे दिसू लागतात.विणीच्या काळात त्याच्या पाठीवर किरमिजी रंगाची केसांसारखी सुबक पिसे दिसतात.डोक्यावर लांब पांढरा तुरा येतो.  
हा पक्षी जास्तीत-जास्त भारत,श्रीलंका,अंदमान आणि निकोबार बेटांत आढळतो.तो आपले स्थानिक स्थलांतर करत असतो साधारणतः हा पक्षी भारतामध्ये मे ते सप्टेंबर या काळात आढळतो.याचे निवासस्थान म्हणजे तळी,दलदलीची जागा,भातशेते आणि खजणीची जंगले आहेत.

## संदर्भ
पुस्तकाचे नाव:पक्षीकोश 
लेखकाचे नाव:मारुती चितमपल्ली

वर्ग:पक्षी
कंकर (पक्षी)

**कंकर**, गंडेर, पांढऱ्या बुज्या, कामरी, सफेत कुडावळ, काकणघार, खारी बलई, खुबळ, पांढरा अवाक, सफेत खुबळ (इंग्लिश: White Ibis) हा एक पक्षी आहे.

याला हिंदी मध्ये कचाटोर,दिढर मुंड,मुंडा,मुंडूख,सफेद बाज,सफेद बुज्जा असे म्हणतात.

याला गुजरातीमध्ये धोली कांकणसार असे म्हणतात.

याला तेलगुमध्ये तेल्ल कंकणम असे म्हणतात.

**ओळख**

आकाराने कोंबडीपेक्षा मोठा असतो.पाणथळीतील पांढरा पक्षी.डोके व मान काळी.त्यांवर पिसे नसतात.कोरलच्या चोचीप्रमाणे खाली वाकलेली चोच.विणीच्या हंगामात पाठ व पंख काळपट करडे.मानेच्या बुडाशी सुंदर,सुबक पिसे. नर-मादी दिसायला सारखेच असतात.

**वितरण**

भारत,नेपाळ आणि श्रीलंका या भागांत निवासी आणि भटके 

**निवासस्थाने**

दलदली आणि सरोवर 

## कंकरचे प्रकार
## १)काळा कंकर
काळा कंकर या पक्षाला इंग्रजीमध्ये Indian Blak Ibis 
या पक्षाला मराठीमध्ये कामऱ्या कंकर,काळा कंकर,काळा गंडेर,ढोकरू,मोरकुंच,लहान कामऱ्या,कामरी,काकणघार,काळी कुडावळ,कुडवळ,काळा अवाक,भारवेल असे म्हणतात.
या पक्षाला हिंदीमध्ये कडाकुल,करंकुल,काला बाज,काला बुज्जा,बाज असे म्हणतात.
या पक्षाला गुजरातीमध्ये काली कांकणसार असे म्हणतात.
या पक्षाला तेलगुमध्ये नल्ल कंकणम असे म्हणतात.

**ओळखण:**

मध्यम आकाराच्या कोंबडीएवढा कोरलच्या चोचीप्रमाणे बाकदार चोच.खांद्यावर ठळक पांढरा डाग.विटकरी तांबड्या रंगाचे पाय.पिसे नसलेले काळे डोके.डोक्यावर तिकोनी आकाराचा किरमिजी चामखीळवजा तुरा.नर-मादी दिसायला सारखेच असतात.

**वितरण**

निवासी पाकिस्तान,गुजरात,राजस्थान,ब्रम्हदेशापर्यंत.

**निवासस्थाने**

सरोवरे,नद्या,दलदली आणि भातशेती.                       

## २)चिमणा कंकर
चिमणा कंकर या पक्षाला इंग्रजीमध्ये Glossy Ibis असे म्हणतात.
या पक्षाला मराठीमध्ये चिमणा कंकर असे म्हणतात. 
या पक्षाला हिंदीमध्ये कोवर,कोवारी,छोटा बाज,छोटा बुज्जा असे म्हणतात.
या पक्षाला गुजरातीमध्ये पान कांकणसार असे म्हणतात.
या पक्षाला तेलगुमध्ये ताट कंकणम असे म्हणतात.

**ओळखण:**

मध्यम आकाराच्या कोंबडीएवढा दुरून काळा दिसत असला तरी अगदी जवळून निरीक्षण केल्यास हिरव्या आणि तांबूस रंगाची झाक पंखावर दिसते.बाकदार चोच.पाय काळे.खांद्यावर पांढरी पट्टी असते.

**वितरण**

पाकिस्तान,बांगला देश,उत्तर प्रदेश,नेपाळ,गुजरात,ओरिसा,आसाम आणि मणिपूर रशियातील व्होल्गा डेल्टा येथे.

**निवासस्थाने**

दलदली आणि सरोवरे.

## संदर्भ
* पक्षीकोश - मारुती चितमपल्ली 

वर्ग:पक्षी
अडई

**अडई**, अरई किंवा मराल (इंग्लिश: Lesser whistling duck) हा एक पक्षी आहे.

## ओळख
हा पक्षी बदकापेक्षा लहान असतो. हे पक्षी लाल रंग चिला व गाद या वनस्पतीनी भरलेल्या तळ्यात थव्यानी राहतात. हे पक्षी उडताना सी सिक अशी सतत शिळ ऐकू येते.

## वितरण
हे पक्षी निवासी आणि भटके, पाकिस्तान, उत्तर भारत ते दक्षिणकडील दख्खन येथे आढळतात. पूर्वेकडील मणिपूर आणि बांगला देश येथे असतात. भारतात जून ते ऑक्टोबर या काळात वीण करतात.

## निवासस्थाने
झिलानी, सरोवर, भात शेतीचा प्रदेश

## संदर्भ
* पक्षिकोश  - मारुती चितमपल्ली 
वर्ग:पक्षी
पडौक (वनस्पती)

**पडौक** हा एक पानगळीचा महाकाय वृक्ष असून तो १०० फूट उंच वाढू शकतो. त्याचा बुंधा ६-७ फूट इतका तर त्याची आधारामुळे २० फुटापर्यंत पसरलेली असतात.याच्या विलोप्रमाणे झुकलेल्या फांद्या प्रकर्षाने नजरेत भरतात.संपूर्ण वृक्ष ६-१२ पर्णिका असलेल्या संयुक्त पानांनी डंबरलेला असतो.प्रत्येक पर्णिका लंबगोल असते.

हिवाळ्यात पानगळीचा मोसम संपला की वसंतात वृक्ष नव्या पालवीने भरून जातो.पोपटी,हिरव्या पानांच्या संगतीने फांद्यांच्या टोकावर काळ्यांचे घोस लहडतात.दिवसागणिक या कळ्या वाढत जातात.परंतु पूर्ण पक्व झाल्यावरही या कळ्या न फुलता स्तब्धच रहातात,जोपर्यंत या वृक्षाला येणाऱ्या पावसाची संवेदना होत नाही तोपर्यंत कळ्या उमलून संपूर्ण वृक्ष नाजूक,सुगंधी,पिवळ्या फुलांनी बहरून जातो.हा बहर केवळ एक दिवस टिकतो आणि दुसऱ्या दिवशी वृक्षाखाली असंख्य फुलांचा सडा पडतो.बहर येऊन गेल्यानंतर यशस्वी परागण झालेल्या थोडक्यात फुलांपासून टोकावर फळे येतात.मध्ये एक बी आणि सभोवती कागदी पापुद्रा अशी रचना असल्यामुळे त्यास 'pterocarpus' हे नाव प्राप्त झाले आहे.

या वृक्षाचे गाभ्याचे लाकूड लाल असते म्हणून त्याला रेडवूड म्हणतात.ते अतिशय कणखर असते.त्याचा उपयोग उत्तम दर्जाचे फर्निचर बनवण्यासाठी होतो.पडौक हा वृक्ष एक उत्तम औषधी वृक्षही असून तोंड येणे,व्रण,उष्म्याचे विकार,ताप,आमांश इ.वर त्याचा उपयोग विविध देशांत करण्यात येतो.तसेच या वृक्षापासून 'इंडियन किनो'या नावाने ओळखला जाणारा डिंकही मिळतो.

## संदर्भ
* वृक्षराजी मुंबईची - डॉ.मुग्धा कर्णिक 

वर्ग:वनस्पती
घनवर (पक्षी)

**घनवर**, अहेरी किंवा राखी बदक (इंग्लिश: Spotbill Duck; हिंदी: गुगरल,लाद्दीम,बरमुघी हंस) हा एक पक्षी आहे.

घनवर हा आकाराने बदकाएवढा असतो परंतु चणीने मोठा असतो. याच्या पिसांवर खवल्या-खवल्यांसारखी पिवळट व गडद उदी रंगाची चिन्हे असतात.पंखाची बाजू पांढऱ्या व तकाकीत हिरव्या रंगाच्या दुरंगी पत्त्याने उठून दिसते.त्याचे पाय नारंगी-तांबडे रंगाचे असतात.चोचीच्या बुडाशी कपाळाच्या दोन्ही बाजूंना दोन रंगाचे ठिपके अस्रतात.यावरून त्याची ओळख निश्चित पटते.नर-मादी दिसायला सारखेच असतात.घनवर भारत दक्षिणेकडे कर्नाटक आणि काश्मीर या भागात निवासी असतात.हे पक्षी भटके आणि स्थानिक स्थलांतर करतात.घनवर हा श्रीलंकेत हिवाळ्यात पाहायला मिळतो.अंदमान येथे एकदाच आढळून येतो.घनवर हा प्रामुख्याने झिलानी,नद्या आणि सरोवरे येथे आढळतो.

## संदर्भ
* पक्षीकोश - मारुती चितमपल्ली

वर्ग:पक्षी
ताडगोळा पाम

**ताडगोळा पाम**, **पामीरा पाम** (संस्कृत: ताल)  हा एक वृक्ष आहे.

या वृक्षाचे संस्कृत नाव 'ताल', या 'ताल' नावाचा पुढे अपभ्रंश होऊन त्याचे ताड झाले. ताड वृक्ष साधारणतः ४० फूट इतका उंच वाढतो. पण काही ठिकाणी त्याचे ७० ते ९० फूट उंचीचे वृक्षही आढळले आहेत. याचे खोड काळसर रंगाचे असते आणि त्यावरील आडव्या पट्ट्या त्याच्या पडून गेलेल्या पानाच्या बुडाच्या खुणा दर्शवितात. ताडाचे फळ रुजण्यास दोन ते अडीच वर्षांचा काळ लागतो. बिया गरम पाण्यात बुडवून त्यांच्या त्यांच्या रुजण्याचा काळ कमी केला जातो. ताडाच्या खोडाचे लाकूड वयपरत्वे टणक होत जाते. विशेषतः मादी ताडाचे लाकूड जास्त कडक आणि जास्त उपयुक्त असतो असे मानले जाते. घर बांधणीच्या कामात आणि शेतीच्या अवजारात याचा उपयोग केला जातो. ताडाचे फळ हिरवट सोनेरी रंगाचे असते व हळूहळू काळसर पडू लागते. बाहेरील गुळगुळीत आवरणाच्या आंत मांसल काथ्याचा भाग येतो. या मांसल कथ्यामध्ये बुळबुळीत गराचे दोन किंवा तीन भाग असतात. हा गर चवीला गोड आणि रुचकर असतो. ताडाला   फुले मार्च आणि एप्रिल महिन्यात येतात. फळे एप्रिल-मे मध्ये पिकू लागतात आणि जुलै-ऑगस्ट मध्ये गळायला लागतात. ताडला फुले फळे येण्यास १२ ते १५ वर्षे लागतात. फुले आल्यावरच वृक्ष नर किंवा मादी असल्याची ओळख होते. या ताडाच्या बाबतीत एक चमत्कारिक घटना पुन्हा पुन्हा निदर्शनाला येते. बरेचसे पक्षी निरनिराळ्या फायकसच्या फळांच्या जातीवर (वड, पिंपळ, इत्यादी) उदरभरण करतात. हे पक्षी जेव्हा ताड वृक्षावर बसतात तेव्हा त्यांच्या विष्ठेतून पडलेल्या या बिया पावसाळ्यात कधी पानाच्या खाचीत रुजतात तर कधी खोडाच्या निरनिराळ्या भागात अडकून रुजू लागतात. अशी रुजलेली ही उंबर-वडाच्या जातीची झाडे ताडाच्या खाचीत त्याच्या खडबडीत खोडावर वाढू लागतात. हळूहळू ही रोपे आपली आगंतुक हवेत वाढणारी मुळे हळूच जमिनीकडे पाठवतात. ही मुळे एकदा क जमिनीपर्यंत पोहोचली कि झाडे जोमाने वाढू लागतात. मुळांना फाटे फुटून ती ताडाच्या चारही बाजूंनी पसरतात व ताडला संपूर्ण कवेत घेतात. हळूहळू या वाढणाऱ्या मूळांचा दाब या ताडाच्या खोडावर वाढू लागतो. जोपर्यंत ताड वाढत असतो आणि त्याच्या स्वतःच्या वाढीचा जोम कायम असतो, तोपर्यंत त्यावर वड-उंबराच्या झाडांचा काहीही परिणाम होत नाही. पण जेव्हा ताडाचे वय होऊ लागते व त्याचे आयुष्य नैसर्गिक रीतीने संपुष्टात येण्याच्या जवळ येऊ लागते तसा वडाच्या झाडाचा जोर वाढू लागतो आणि तो ताडाला चिरडू लागतो. अशा वृक्षांना स्ट्रॅंगलिंग फायकम असे म्हणतात.

## संदर्भ
* वृक्षराजी मुंबईची - डॉ.मुग्धा कर्णिक 

वर्ग:वनस्पती
शाही चक्रवाक

शाही चक्रवाक किंवा सफेद चक्रवाक  (इंग्लिश: common shelduck) हा एक पक्षी आहे

हा पक्षी मध्यम आकाराच्या बदकाइतका असतो. तो दुरून काळ्या पांढऱ्या वर्णाचा दिसतो . याच्या शेपटीखालचा भाग तांबूस असून पाय गुलाबी असतात. हा पक्षी नद्या आणि सरोवरांमध्ये आढळतो.

## संदर्भ
* पक्षिकोश  - मारुती चितमपल्ली 

वर्ग:पक्षी
सोनुला पक्षी

सोनुला, गज, गजरो, भळीन बड्डा (इंग्लिश: gadwall) हा एक पक्षी आहे.

सोनुला हा पक्षी बदकापेक्षा लहान असतो . त्याच्या पोटाचा रंग पांढरा असतो, शेपटी काळीभोर असते तर पंखावरती पांढरा डाग असतो. याच्या पंखाची काळी किनार उडताना ठळकपणे दिसते.

## मादी
हि गडद उदी रंगाची असते . तिच्यावर बदामी रंगाचे ठिपके असतात . तिचे पाय पिवळे असतात . आकाशात उडताना पंखावरील येण्यावरून त्याची ओळख पटते . पंख हलवले नाही तर तो उडताना दिसत नाही.

## वितरण
हे पक्षी भारतात हिवाळी पाहुणे असतात. दक्षिण भारतात आणि श्रीलंकेत आढळतात. हे सहसा दलदली व सरोवरांमध्ये असतात.

## संदर्भ
* पक्षिकोश  - मारुती चितमपल्ली 

वर्ग:पक्षी
वनकी (पक्षी)

## इंग्रजी नाव
Cotton teal

## मराठी नाव
वंडकी,वनकी,फंडकी,गजरे,अडी,काणूक

## हिंदी नाव
गिरीजा,गुडगुडा,गंगरैल

वनकी हा आकाराने तित्तिराएवढा असतो.त्याच्या पिसाऱ्यात ठळक पांढरा रंग असतो व चोच आखूड असतो. त्याची चोच दिसायला हंसाच्या चोचीसारखी असते.नराच्या वरचा रंग उदी असतो.गळ्याला काळी कंठी असते.पंखाची किनार पांढरी असते.मादीला कंठी व किनार नाही.विनिनंतरच्या हंगामात नर दिसायला मादीसारखा लागतो.यातील फरक पंखावरच्या पांढऱ्या काठाने कळून येतो.वनकी हा स्थानिक स्थलांतर करणारा पक्षी आहे.तो सर्वात जास्त पाणी असलेल्या प्रदेशात आढळतो.त्यामुळे जवळजवळ सर्व भारतभर आणि श्रीलंकेत दिसून येतात.विनकी झिलानी आणि तळी या भागात आढळतो.

## संदर्भ
पक्षीकोश 

लेखक:

मारुती चितमपल्ली 

वर्ग:पक्षी
समुद्रफळ

**समुद्रफळ** हा हिंदी महासागराचा आणि पॅसिफिक महासागराचा किनारा तसेच फिलिपाईन्स बेटांवर आढळणारा वृक्ष आहे.

तेथे वाढणाऱ्या या वृक्षाची फळे समुद्राच्या पाण्यावर तरंगत दूरवर गेली व तेथे रूजली. त्याद्वारेहा वृक्ष आग्नेय आशिया, पूर्व आफ्रिका, जपान, ऑस्ट्रेलिया इ. सर्व ठिकाणी आढळतो. देशी बदाम व समुद्रफळामधील फरक मोठ्या वृक्षात स्पष्ट होतो. देशी बदामाच्या फांद्या पसरटच पण ऊर्ध्वगामी, पर्णपिसाऱ्याचा घुमट करू पाहणाऱ्या. फांद्यांचा आणि खोडाचा रंग राखाडी. खोड दिसायला गुळगुळीत,जाड व किंचित ओबडधोबड सालीचे. या देखण्या वृक्षाचा फुलांचा बहार तर अप्रतिमच! याची फुले मोठी साधारण २ ते ३ इंच रुंदीची असतात. किंचित हिरवट रंगाच्या पुष्पकोषातून उमललेल्या २ ते ३ इंच लांबीच्या ४ पांढऱ्या रंगाच्या पाकळ्या असतात. पाकळ्यांच्या आत असंख्य पुंकेसरांच्या तंतूचे रिंगण असते. पुंकेसराचे धागे खालच्या बाजूला पांढऱ्या व वरच्या बाजूला गुलाबी रंगाचा शिडकावा असणारे असतात. आणि त्यातून उभी ठाकलेली एक दांडी. या फुलात मधाचा भरपूर साठा असल्याने पतंग याकडे आकर्षित होतात आणि परगण घडवून आणतात. या परागणाचे फलित म्हणून काही काळानंतर त्या जागी हिरव्या रंगाची फळे दिसायला लागतात. ही फळे आकाराने मोठी साधारण ३ इंच लांब व ३ इंच रुंद, लांबटसर चौकोनी असतात. तळाकडे चारही कोन ठळकपणे दिसतात. 

## संदर्भ
* वृक्षराजी मुंबईची - डॉ.मुग्धा कर्णिक 

वर्ग:वनस्पती
कविता मुरुमकर

**कविता मुरुमकर** (१७ मार्च, इ.स. १९७७) या मराठी भाषेतील एक कादंबरीकार आणि कवयित्री आहेत.

## जन्म आणि शिक्षण 
कविता मुरुमकर यांच्या वडिलांचे नाव राजाराम नील आहे. पतीचे नाव दत्तात्रय मुरुमकर आहे. 
कविता मुरुमकर यांचे शालेय आणि महाविद्यालयीन शिक्षण सोलापूर जिल्ह्यातच झाले.
*कवितेतील मिथक* या विषयावरती त्यांचे विशेष संशोधन आहे.

## प्रकाशित लेखन 
त्यांचे सुरुवातीचे लेखन 'कविता नील' या नावाने प्रकाशित झाले आहे. महाविद्यालयात शिक्षण घेत असताना त्यांचा कवितासंग्रह प्रकाशित झाला. वसंत कानेटकर यांनी त्या संग्रहाविषयी प्रशंसापर उद्गार काढले होते.

### कवितासंग्रह 
* तुझीच कविता (चारोळीसंग्रह)
* मी राधा (कवितासंग्रह)

### कादंबरी 
* भैरवी (कादंबरी)
* मी सावित्री जोतिराव (चरित्रात्मक कादंबरी)

## पुरस्कार 
कविता मुरुमकर यांना विविध पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले आहे. तत्कालीन केंद्रीय कृषिमंत्री शरद पवार यांच्या हस्ते सावित्री पुरस्कारदेऊन २०१३ साली त्यांना सन्मानित करण्यात आले आहे. प्रसाद बन साहित्य पुरस्कार, भारतीय जैन संघटना पुणे यांचा क्रांतिज्योति सावित्रीबाई फुले साहित्य पुरस्कार, धोंडिराम माने साहित्य पुरस्कार, यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठानचा सह्याद्री पुरस्कार, रा. ना. पवार साहित्य पुरस्कार, नारायण सुर्वे काव्यपुरस्कार  इत्यादी पुरस्कार त्यांना मिळाले आहेत.

## इतर 
कविता मुरुमकर यांनी सोलापूर सकाळ साठी स्तंभलेखन केले आहे. 'बाई समजून घेताना', ही त्यांची लेख मालिका विशेष लोकप्रिय आहे.

वर्ग:मराठी लेखिका
वर्ग:इ.स. १९७७ मधील जन्म
वर्ग:स्त्री चरित्रलेख
गिजरा

गिजरा (इंग्लिश: scaup duck;हिंदी: कालकन्ठ हंस) हा एक पाणपक्षी आहे.

हा आकाराने बदकापेक्षा लहान पक्षी आहे. नर पक्ष्याचे काळे डोके,मान आणि छाती ,तसेच,खालचा भाग पांढरा, शेपटी काळी,डोक्यावर हिरव्या रंगाची झाक असते. मादी दिसायला काळ्या बरडयाच्या मादिप्रमाणे असते,परंतु तोंड व चोचीच्या मुळाशी पांढरा पट्टा स्पष्ट दिसतो.

**वितरण**

पाकिस्तान,उत्तर भारत ते महाराष्ट्र (पनवेल व अहमदनगर),पूर्वेकडे बांगलादेश ते ब्रह्मदेश.हिवाळ्यात भटके.भारतात प्रामुख्याने गोड्या पाण्याच्या सरोवरात आणि समुद्रकिनाऱ्यावर आढळून येतात.

## मोठा गिजरा
इंग्रजीमध्ये white-eyed pochard ,ferruginous duck अशी नावे आहेत.मराठीत कवंदर,मोठा गिजरा,लहान चिकल्या,शिंजरा बाडडा् असे म्हणतात.आणि हिंदीत कुर्चिया,बुडार मादा,मजीठा असे म्हणतात. 

**ओळख**

आकाराने बदकापेक्षा लहान असतो.तांबूस उदी व काळपट बदामी रंगाचा असतो.पंखावर पांढूरकी पट्टी असते.उडताना ती ठळक दिसते.उडताना पोटावर अंड्याच्या आकाराचा पांढरा रंग दिसतो.मादी फिक्कट रंगाची असते.नराच्या डोळ्यांची बुबुळे पांढरी असतात.

**वितरण**

प्रामुख्याने पाकिस्तान आणि वायव्य भारतात हिवाळ्यात असतात.मात्र हे प्रमाण पूर्वेकडील बांगला देश आणि मणिपूर तसेच,दक्षिणेकडील दख्खन आणि पश्चिमेकडे केरळात कमी होते.लडाख,काश्मीर पश्चिम प्रदेशात वीण.

**निवासस्थान**
दलदली,सरोवरे आणि नद्या.

## संदर्भ
* पक्षिकोश - मारुती चितमपल्ली

वर्ग:पक्षी
नाकेर

**नकेर**, नकटा, नंदिमुख (इंग्लिश: Nakta, comb Duck) हा एक पाणपक्षी आहे.

नाकेर आकाराने बदकापेक्षा मोठा असतो.त्याचा वरून रंग काळा असतो. त्यावर हिरवी व निळी झाक असते.खालील भागाचा रंग पांढरा असतो.डोक्यावर व मानेवर काळे ठिपके असतात.उडताना पंखावर ठळक पांढरा डाग दिसतो.नराच्या चोचीवर नाक असते. म्हणून त्याला नाकेर म्हणतात.म्हणून इंग्रजीत त्याला कॉम्ब डक म्हणतात.नाकेर व नाकेरी दिसायला सारखेच असतात.परंतु नाकेरी बारक्या चणीची असते.तिच्या चोचीवर नाक नसते.विणीच्या हंगामात नाकेराच्या कोंब जांभळा एवढा असतो.नाकेर स्थानिक स्थलांतर करणारा पक्षी असतो.पाकिस्तान सिंध व भारतात नेपाळ तराईपासून ते दक्षिणेकडे कर्नाटक आणि पूर्वेकडे बांगला देश ते ब्रह्मदेश आढळतात.नाकेर दलदल असलेली सरोवरे आणि भातशेतीच्याप्रदेशात आढळतो.

## संदर्भ
* पक्षीकोश - मारुती चीतमपल्ली

वर्ग:पक्षी
मुंगेली जिल्हा

**मुंगेली** हा भारताच्या छत्तीसगढ राज्यामधील एक जिल्हा आहे. हा जिल्हा छत्तीसगढच्या उत्तर भागात स्थित असून मुंगेली हे त्याचे प्रशासकीय मुख्यालय आहे. २०१२ साली हा जिल्हा बिलासपूर जिल्ह्यापासून वेगळा करण्यात आला.

## बाह्य दुवे
*अधिकृत संकेतस्थळ 


वर्ग:छत्तीसगढमधील जिल्हे
वर्ग:इ.स. २०१२ मधील निर्मिती
कापशी घार

**कापशी** किंवा **काळ्या पंखाची घार** किंवा कापश्या (शास्त्रीय नाव : *Elanus caeruleus*, *इलेनस सेरुलेअस* ; इंग्लिश: *Black-winged Kite*, *ब्लॅक विंग्ड काइट*;) हा मध्यम शुष्क प्रदेशांत आढळणारा दिनचर शिकारी पक्षी आहे. याला मराठीमध्ये **चचान** किंवा पांजरा म्हणूनही ओळखतात. या पक्ष्याचे घारीशी साम्य असते. याच्या दुभंगलेल्या शेपटीमुळे हा घार कुटुंबात गणला जातो. काळ्या पंखांमुळे माळरानावर सहजपणे ओळखता येतो. हा पक्षी आकाराने कावळ्यापेक्षा लहान असतो. याचा वरचा रंग राखी करडा, खालचा पांढरा तर डोळ्यावर काळ्या रेषा, खाद्यावर पांढरे डाग असतात. उडताना तो स्थिर स्थितीत असला म्हणजे ते डाग ठळक दिसतात. मिटलेल्या पंखाची टोके शेपटीपेक्षा लांब दिसतात. याचे मुख्य खाद्य लहान उंदीर, पक्षी व किडे आहेत. आकाशात एकाच जागी स्थिर घिरट्या घालत तो शिकार करतो. 

## बाह्य दुवे 
* प्रकाशचित्रे, व्हिडिओ, आवाजाची ध्वनिमुद्रणे इत्यादींचा संग्रह (इंग्लिश मजकूर)

वर्ग:घार
महोगनी (वनस्पती)

## माहिती
महोगनीच्या दोन उपजाती आहेत.स्पॅनिश महोगनी,होंडूरास महोगनी स्वीटेनिया महोगनी मायक्रोफायला साधारणपणे ६० फूट उंच वाढतो.याची वाढ तशी संथच आहे.स्वीटेनिया महोगनी मॅक्रोफायला त्यामानाने झपाट्याने वाढतो आणि जास्त कणखर आहे.हा साधारण ५० ते ७० फूट उंच वाढतो.स्वीटेनिया महोगनी मॅक्रोफायलाची पानं आकाराने थोडी मोठी,गडद हिरवी आणि चकचकीत असतात.महोगनीच्या पानगळीचा काळ फार थोडा असल्यामुळे अगदी निष्पर्ण अशी ही झाडं कधी दिसतच नाहीत.महोगनीचे खोडही अगदी लक्षात रहाण्यासारखे आहे.काळसर खोडाच्या सालीवर पडलेल्या भेगांमुळे सालीचे पापुद्रे निघतात आणि पूर्ण खोड खवले पांघरल्यासारखे दिसते.
महोगानीची फुलं अतिशय लहान,हिरवट पांढरी असतात. लहान आकार आणि हिरवट रंगामुळे फुलांचे गुच्छ काही नजरेत भरत नाहीत.त्याच्या लांबट गोल,टणक फळामध्ये पातळ पंख असलेल्या बिया असतात.  स्वीटेनिया महोगनी मॅक्रोफायलवर बरेच महिने ही फळं पहायला मिळतात.फळ फुटल्यावर आतल्या बिया वाऱ्याबरोबर पसरतात.दोन्ही प्रकारच्या महोगनींची लागवड बियांपासून करतात.दमट आणि कोरड्या अशा दोन्ही प्रकारच्या हवामानात ही वाढतात.समुद्रकाठची खारी हवाही यांना मानवते.याचा खरा उपयोग फर्निचरसाठी होतो.टणकपण आणि लालसर रंग यामुळे महोगनीचं लाकूड फर्निचरसाठी उत्तम!मॅक्रोफायलाचं लाकूड जरा कमी प्रतीचं मानतात.याच्या सालीचा उपयोग कातडी कमावण्यासाठी होतो महोगनीचा गर्द लाल रंग यामुळे मिळतो.सालातून डिंकही मिळतो.जखमांवर ॲस्ट्रिंजंट म्हणून तसेच ताप वगैरे रोगांवर औषधी आहे.पण आपल्यासाठी याचा खरा उपयोग म्हणजे याची सागर्द वली होतो.

## संदर्भ
वृक्षराजी मुंबईची 

डॉ.मुग्धा कर्णिक 

वर्ग:वनस्पती
क्षीरचंपक

**क्षीरचंपक** किंवा **देवचाफा** (इंग्लिश: Plumeria rubra Linn,Plumeria obtusa Linn.)

या झाडातून निघणाऱ्या पांढऱ्या, दुधासारख्या दिसणाऱ्या चिकावरून या झाडाला क्षीरचंपक असे नाव पडले. एप्रिल-नोव्हेंबर या महिन्यात हा वृक्ष संपूर्ण फुललेला असतो. हा वृक्ष प्रतिकूल परिस्थितीतही वाढतो.

हे पानगळीचे झाड असून ते हिवाळ्यात निष्पर्ण असते.पाण्याचे दुर्भिक्ष झाल्यास,पानांद्वारे होणाऱ्या बाष्पीभवनामुळे,आपल्या अंगात साठवलेल्या पाण्याचा ऱ्हास टाळण्यासाठी झाड आपली पाने गाळून टाकते.हे झाड विषारी असले तरी यात अनेक औषधी गुण आहेत. खुरचाफ्याच्या पाच पाकळ्यांच्या फुलांचा गंध,गोड सुवास असतो.कधी तो मोगऱ्यासारखा,कधी लिंबासारखा तर कधी सोनचाफ्याच्या सुवासाप्रमाणे वाटतो.देवचाफ्याच्या पांढऱ्या पिवळसर छटा असलेल्या प्रकारांत जेवढा आल्हादायक दरवळ असतो तेवढा लाल-गुलाबी छटा असलेल्या फुलांमध्ये नसतो.

क्वचितच या झाडाला शेंगा येतात-जुळ्या शेंगा,काही फुलांचे रूपांतर जुळ्या शेंगात होते.शेंगेत अत्यंत शिस्तबद्धतीने बियांची रचना केलेली असते.बिया पातळ असून त्याच्या सभोवार पातळ पापुड्याचा पंख असतो.शेंग जुनी होवून तडकली कि ही बियांची पिलावळ खट्याळ वारा चहुबाजूस उधळून टाकतो.वाऱ्यावर स्वार होवून या दूर-दूरपर्यंत प्रवास करतात. जुन्या चाका काही वेळेला पारंब्या येतात.

## संदर्भ
* वृक्षराजी मुंबईची - डॉ.मुग्धा कर्णिक 

वर्ग:वनस्पती
काणूक बदक

**काणूक बदक** या पक्ष्याला इंग्रजी मध्ये Cotton teal असे म्हणतात. याला मराठी मध्ये **वणकी पक्षी**, वंडकी, फंडकी, पानकोंबडी, अडी काणूक असेही म्हणतात.
 
## ओळखण
आकाराने हा पक्षी तीतीराएवढा असतो. हा सर्वात लहान बदक असतो. त्याच्या पिसाऱ्यात ठळक पांढरा रंग असतो आणि चोच आखूड असते. दिसायला त्याची चोच हंसाच्या चोचीसारखी असते. नराचा  वरचा रंग उदी आणि गळ्याला काळी कंठी असते पंखाची किनार पांढरी असते. मादी पिवळसर झाक असते. कंठी व किनार नसते. 

## वितरण
निवासी स्थानिक स्थलांतर करणारे पक्षी पाणी असलेल्या प्रदेशात आढळतात. त्यामुळे ते जवळ जवळ सर्व भागात भारत भर आणि श्रीलंकेत दिसून येतात. तसेच मालदीप आणि अंदमान बेटावर भटके दिसून येतात.

## निवासस्थाने
जिलानी आणि तळी 

## संदर्भ
पक्षिकोश 

लेखकाचे नाव - मारुती चितमपल्ली 
वर्ग:पक्षी
वर्ग:बदके
पुत्रंजीवा

इवलेसे|Rosa hirtula
इवलेसे|Rosa roxburghii flower
**पुत्रंजीवा**, पुत्रंजीवा किंवा पुतजन हा एक वृक्ष आहे.

उन्हाळ्यात शुष्क हिरवा,पावसाळ्यात गर्द हिरवा आणि हिवाळ्यात गर्द हिरवा असा पर्णसंभार असतो.याची उंची ५०-६० फुट असते.अशा झाडांचा बुंधा घेरदार असतो.त्याला ठिकठिकाणी गाठींची सूज दिसते.एरंडकुळातील हा वृक्ष आहे.पानांचा हिरवागर्द रंग फांद्यां लटकदार,उतरत्या असल्यामुळे जास्तच हिरवा दिसतो.यामुळे वेगवेगळे पक्षी या झाडावर घरटे बांधतात.पावसाळ्यात पानांचा आकार लांबट असतो.साधारण अर्ध्यावितिएवढी लांब व अंगठ्याएवढी रुंद पाने फांदीपासून जवळ असतात.त्यांच्या खाचांत मंद वासाची झुपकेदार पिवळी नरपुष्पे व विरळ पांढरट स्रीपुष्पे असतात.फळे लांबटगोल करवंदाच्या आकाराची असतात.संस्कृतमध्ये पुत्रंजीवा असे समर्पक नाव दिले आहे.बियांच्या माळा करून मुलांच्या गळ्यात घालतात त्यामुळे बालकांचे रक्षण होते असा समज आहे म्हणून पुत्रंजीवा असे नाव आहे.पानांचा काढा सूज आणि वेदना कमी करण्यासाठी वापरला जातो.फोर्ट परिसर,कुलाबा,मलबारहिल परिसर,दादर-माहीम-माटुंगा-प्रभादेवी,सावरकर मार्ग,शिवाजी पार्क,आंबेडकर मार्ग अशा विविध ठिकाणी पुत्रंजीवा हा वृक्ष आढळतो.
इवलेसे|Tree line towards Triund peak, above McLeod Ganj

## संदर्भ 
वृक्षराजी मुंबईची
डॉ.शेखर लेले

वर्ग:वनस्पती
मोहाळ्या मोरगा

या पक्षाला इंग्रजीमध्ये creasted Honey Buzzard असे म्हणतात 
व याला मराठीमध्ये मधमाशी मुरुग असे म्हणतात .

## ओळखण 
ह्या पक्षाचे आकारमान मध्यम आकाराच्या घारीएवढे असते. पक्ष्याच्या वरील भागाचा वर्ण राखट तपकिरी असून, त्यावर जवळ -जवळ असलेले पांढरे पट्टे असतात. माथ्यावर किंचित दिसणारी शेंडी असते. पंखाखालील रंग चंदेरी करडा असतो. त्यावर गर्द वर्णाचे पट्टे असतात. शेपूट  गोलाकार असते .

## वितरण 
हे पक्षी भारतात सर्व ठिकाणी स्थायिक व स्थानिक स्थलांतर करणारे आहेत. तसेच ते बहुधा हिवाळ्यात दिसतात.

## निवासस्थाने 
पानगळीची जंगले, अरण्ये आणि वाळवंटी भूप्रदेश .

## संदर्भ 
पक्षिकोश 

लेखकाचे नाव -मारुती चित्तमपल्ली 

वर्ग :पक्षी