जुने भारतीय चलन

मुगल काळापासून ते भारताला स्वातंत्र्य मिळेपर्यंत, खालील प्रकारचे चलन अस्तित्वात होते. सगळ्यात छोटे चलन हे फुटकी कवडी होते. त्यानंतर कवडी, दमडी, पै ,ढेला, पैसा, आणा व रुपया असे चलनाची किंमत वाढत जात होती. खाली त्याबाबतचा तक्ता दिला आहे-

शिवाजी महाराजांच्या आधी, शिवाजी महाराजांच्या काळी आणि शिवाजी महाराजांच्या कालोत्तर व्यवहारात असलेल्या चलनांचा शब्दकोष -
* अटका, अडका- सुपारी
* अटीचा रुपया- आटविण्यास योग्य, खराब झालेला रुपया
* अदवानी- होनाचा प्रकार
* अधेला- अर्धा पैसा
* अधेली- अर्धा रुपया
* अर्दी- एक पै
* अलिबागी- आंग्रे यांचा रुपया
* अशरफी- अश्रफी, एक सोन्याचे नाणे, मोहर, झेराफिन या पोर्तुगीज शब्दाचा अपभ्रंश
* अहमदी- टिपू सोन्याचा होन
* आगुदान- देवगिरिच्या यादवांचे सुवर्णाचे नाणे
* आसू- देवगिरीच्या यादवांचे एक चांदीचे नाणे
* इटावप्रत- इटावा येथील रुपया
* इभ्रामी- इब्राहीम आदिलशहाचा होन
* उदानका- पैसा
* एकेरी- दक्षिणेकडील होन
* कची ठेली- तडे गेलेला, तुटका , पुसट रुपया
* कंठी रुपया- नीळकंठी रुपया
* कपर्दक, कपर्दिका-कवडी
* कलदार- इंग्रजी शिक्क्याचा सूरत येथील रुपया
* कलेकरी- कलदार रुपया
* कामील- होनाचा एक प्रकार
* कावेरीपाक- एक होन प्रकार
* कार्षापण- जुन्या काळातिल नाणे
* खुर्दा- मोड
* खुळा पैसा- दक्षिणेतील तांब्याचे नाणे, ७०० खुळे पैसे= १  रुपया
* गंजीकोट- गंजीकोट येथील चलन
* गबर, गंभर, गंभार, - एक सोन्याचे नाणे
* गिनी- इंग्लंडमधील एक सोन्याचे नाणे
* गिन्नी- हिन्दुस्थानातील एक आणा किमतीचे नाणे
* घुला- पिवळसर रंगाची मोठी कवडी
* चकार, चकारा, चकारी- चवला, दोन आण्याचे नाणे
* चक्रम- दक्षिणेतील एक सुवर्ण नाणे
* चतरसिंगी रुपया- पुणे येथील चतुशृंगी रुपया
* चवल, चवली- दोन आण्याचे नाणे
* चाम- सुवर्ण नाणे
* चाल- एक नाणे
* चौली- चवली
* दुणेली- एक आणे किमतीचे नाणे 
* छदाम- एका पैशाचा एक चतुर्थांश, दोन दमड्या, सहा दाम
* जडमोल- होन प्रकार
* जमखंडी, जमसिरी, जमसेरी - होनाचा एक प्रकार
* जहाजानी पंचमेळ रुपया- रुपयाचा एक प्रकार
* जुनथर- जुने चलनातील नाणे
* जुल्फकारी, झुल्पकारी- हैद्राबादचा रुपया. यावर तरवार चिन्ह असते
* जैफ- पुसट, गुळगुळीत झालेली किंवा कातरलेली नाणी. ही पोत्यास किंवा सरकारी तिजोरित
* टाक- चांदीचा रुपया
* टाली- आठ आणे, अधेली
* टोली- पैश्याचा आठवा हिस्सा
* तांग- सोळा पयांचे एक चलन, आणेली
* ताट- पुतळी, अजमासे पांच रुपये किमतीचे सोन्याचे नाणे
* तांबली-तांब्याचे एक क्षुद्र नाणे
* तिवल- दीड आणा
* दुवल- एक आणा
* दुवली- आणेली
* तिरकी- एक पै, रुका
* तुरू- एक प्रकारचे नाणे
* दमडी- पैशाच्या चौथ्या हिश्श्याचे किंवा दहा बारा कवड्यांच्या किमतीचे नाणे
* दाभोळीलारी- दाभोळ बंदर टांकसाळीत पडलेले आदिलशाही चांदीचे नाणे. याचा आकार स्त्रियांच्या हेअर पिनसारखा होता
* दाम- एक तांब्याचे नाणे=१/६ छदाम
* दिडकी- एक पैसा, दीड दुगाणी नाणे
* दिरम, दिरिम- दोन आणे किमतीचे चांदीचे नाणे
* दुकंडा- दोन कवड्यांचे चलन
* दुगनी- तांब्याचे जुने नाणे
* दुगाणी- अर्धा पैसा
* दुदांडी- दोन समांतर रेषा असलेली पेशवाई शिवराई
* दुकार- एक आणा
* दुडु- पैशाच्या एक चतुर्थांश किमतीचे नाणे
* दुवल- रुपयाचा सोळावा भाग
* दुवली- आणेली
* दोकडा- गुजराथमधील नाणे परिमाण
* धरण- सम्मुचयाने नऊ आणे, पाव होन
* नासरी- अर्धी दमडी
* निमती- अधेली, आठ आणे
* निष्क- एक सोन्याचे नाणे, चार रुपये किंमतीचे एक परिमाण
* पचकी- दमडीच्या किंमतीचे एक तांब्याचे नाणे
* पताक- एक रुप्याचे नाणे
* पाई- पै
* पागोडा- मद्रासमधील सोन्याचे नाणे
* पाची- पांच रुपये किमतीचे सोन्याचे नाणे
* पार्दाव- पोर्तुगीज नाणे
* पावणा- पाव आणा
* पावला, पावली- रुपयाचा एक चतुर्थांश, चार आणे किंमतीचे नाणे
* पै- आण्याचा बारावा भाग
* पैसा- आण्याचा चौथा भाग, एक तांब्याचे नाणे
* पोवन- साॅच्हरीन नावाचे सोन्याचे नाणे
* पुतळी- हिन्दुस्तानात चलनात असलेले प्राचीन ग्रीक रोमन नाणे
* फनम- दक्षिणेतील चांदीचे किंवा सोन्याचे एक लहान नाणे
* फसकी- फांसा असलेली पुतळी
* फाटा, फांटा- रुपयाचा सोळावा भाग, आणा
* बेल- अर्धा आणा
* बोडी- वीस कवड्यांचे एक नाणे
* ब्याळ- अर्धा आणा
* मुयेद- अट्ठावीस रुपये किमतीचे एक नाणे
* मोहर- सोन्याचे एक तोळा वजनाचे नाणे
* म्वार- मोहर
* रयाल- एक चांदीचे नाणे
* रुका, रुक्का- आण्याचा बारावा भाग
* रुपया- सोळा आणे किंमतीचे चांदीचे नाणे
* रुब- चार पै
* रुबल- रूस देशातील दीड रुपया किंमतीचे एक नाणे
* रेवती- अधेली, अर्धा रुपया
* रेस- आण्याचा २५वा व रुपयाचा ४००वा भाग, एक पोर्तुगीज नाणे
* लहारी, लारी, लाहरी, लाहारी- तीन आणे किंमतीचे एक चांदीचे स्त्रियांच्या हेअर अहमदी पिन सदृश्य आदिलशाही नाणे
* लोही- मोहर, सोन्याचे नाणे
* शाईपैसा- शाही पैसा
* शिवराई- शिवाजीने पाडलेली सोन्याची व तांब्याची नाणी
* शिवाई- शिवराई होन
* शेटवाई, मोहर- सावकाराने पाडलेली मोहर
* शेणी- दूंडा, ढबू पैसा
* सणी- सजगनी, ढबू पैसा, दोन पैसे
* सन्या- अर्धा आणा
* सप्तगनी, सप्तगाणी- दुंडा पैसा
* सकरीन- आठ आणे किंमतीचे आणे
* सजगनी, सणी, ससगणी, ससगाणी- ढबू पैसा
* सापिका- दीड रुका किंमतीचे तांब्याचे नाणे
* होन- सोन्याचे साधारण साडेतीन रुपये किंमतीचे नाणे
वर्ग:भारतीय चलनव्यवस्था*/ मुघल काळ **/स्वातंत्र्यपूर्व काळ

## या चलनांवर आधारित म्हणी, वाक्प्रचार व गाणी
### मराठी
* कवडी एक खर्चिता देशी हार मुक्ताफळाहो - देवीच्या आरतीमधील ओळ
* दातांवर मारायला फुटकी कवडी नाही.
* दीड दमडीचा नाही पण गोष्टी पहा याच्या. - संवाद
* नाही खर्चिली कवडी दमडी, नाही वेचला घाम - मराठी गाणे, 'जगाच्या पाठीवर' मराठी चित्रपट

### हिंदी
* एक फूटी कौडी नही दूंगा - (हिंदी चित्रपटातील डायलॉग)
* चमडी जाय पर दमडी न जाय ‌- एक हिंदी म्हण
* ढेलेका काम नही करता वो, सिर्फ बैठके खाता है| 
* पाई पाई (पै) का हिसाब लूंगा -

## भारतीय चलनांवरील मराठी पुस्तके
* महाराष्ट्रातील चलनाचा इतिहास (पद्माकर प्रभुणे)

## अधिक वाचन
* हिंदी विक्शनरीवर कौडी (कवडी) बाबत माहिती.