open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
अंबाडी

उजवे|इवलेसे|अंबाडीच्या फळाचे वरचे आवरण
उजवे|इवलेसे|अंबाडीच्या फळाचा आतील भाग-वरचे फुलासारखे आवरण काढल्यावर
thumb|left|250px|अंबाडी फळ कोलकात्याच्या बाजारात विक्रीसाठी, पश्चिम बंगाल, भारत
उजवे|इवलेसे|अंबाडीच्या बिया
ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे. अंबाडीच्या पानांची भाजी करतात. अंबाडीचे खोड मुळाशी धरून झोडपतात आणि वाळल्यावर त्यांपासून वाख करून त्यांचे दोरखंड वळतात.

अंबाडीला भारतीय भाषांमधून या वेगवेगळ्या नावांनी ओळखले जाते -

* संस्कृत-अन्वष्टा
* हिंदी-अम्बारी,मोईआ
* बंगाली-माचिका
* कानडी-पुंडी, पुंडियानारू
* गुजराती-अंबाडी
* मल्याळम-
* तामीळ-
* तेलगू- गोंगुरा
* इंग्रजी- *लॅटिन-हिबिस्कस सबडेरिफ्फा (Hibiscus sabdariffa)

### वर्णन 
याचे सर्वात जास्त उत्पादन चीनमध्ये होते.
ही सुमारे १.५ ते २ मीटर उंच वाढणारी वनस्पती आहे. हे झाड सरळ वाढते. ह्याची पाने चवीने आंबट असतात. कोवळी असतांना ह्याच्या पाल्याची भाजी करतात.याच्या बियांपासून तेल काढतात.त्यास 'हॅश ऑईल' असे म्हणतात.यात टेट्राहायड्रोकॅनॉनिबॉल(टीएचसी) या रसायनाचे प्रमाण जास्त असते.त्यात ओमेगा ३ व ओमेगा ६ ही मेदाम्ले भरपूर प्रमाणात असतात.मानवी शरीरासाठी आवश्यक ते गुणोत्तर नेमके यात असते.

## उत्पत्तिस्थान
भारतात विदर्भ, खानदेश व पंजाबचा काही भाग.

## उपयोग
**सर्वसाधारण** - भाजी, दोऱ्या, सतरंज्या,कागद करण्यास उपयुक्त
 
**आयुर्वेदानुसार** - पित्त, जळवात, अजीर्ण इत्यादी

नवरात्र उपवासात ही भाजी खाल्ली जाते हिला   संस्कृत मध्ये कात्यायनी  असेें ही ओलखतात

## हे सुद्धा पहा 
* विकिपीडिया:वनस्पती/यादी

### संदर्भ 
वनौषधी गुणादर्श - आयुर्वेद महोपाध्याय-दाजी शंकर पदेशास्त्री

वर्ग:औषधी वनस्पती
वर्ग:भाज्या
वर्ग:पालेभाज्या
वर्ग:पाककलेमध्ये वापरले जाणारे पदार्थ
आंबेहळद

**आंबेहळद** (शास्त्रीय नाव: *Curcuma Amada*, *क्युरकुमा अमाडा*;) ही दक्षिण आशिया, आग्नेय आशिया या भूप्रदेशांत उगवणारी, हळदीच्या सजातीय प्रजातीतील एक औषधी वनस्पती आहे.

## औषधी गुणधर्म 
शरीराच्या एखाद्या भागावर सूज आली असता आंबेहळद उगाळून लावली जाते.

## हे सुद्धा पहा 
* विकिपीडिया:वनस्पती/यादी

## बाह्य दुवे 
वर्ग:छायाचित्रांची आवश्यकता असलेले वनस्पती लेख
वर्ग:औषधी वनस्पती
आंबटी

ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे.

* विकिपीडिया:वनस्पती/यादी

वर्ग:औषधी वनस्पती
वर्ग:भाज्या
आलुबुखार

इवलेसे
**आलुबुखार** किंवा **आलुबुखारा** (प्रूनस बुखारेंसिस) हे अफगाणिस्तानातले एक फळ व फळझाड आहे.

वर्ग:फळे
ईडलिंबू

ईडलिंबू भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे.हा लिंबाचाच प्रकार आहे. याचे फळ लिंबापेक्षा बरेच मोठे असते.

## हे सुद्धा पहा
*विकिपीडिया:वनस्पती/यादी

वर्ग:औषधी वनस्पती
वर्ग:फळे
वर्ग:लिंबू वर्गीय वनस्पती
उत्कटारा

उत्कटारा(काटेचिबुक)ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे.  हे एक छोटेसे झुडूप आहे. याच्या फांद्या अगदी जमिनीपासूनच फुटतात.

## हे सुद्धा पहा
*विकिपीडिया:वनस्पती/यादी

वर्ग:औषधी वनस्पती
उतरणी

**उतरणी** ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वेल-वनस्पती आहे. हिचा उपयोग तोंड येण्यावर होतो.

## हे सुद्धा पहा
*विकिपीडिया:वनस्पती/यादी

वर्ग:औषधी वनस्पती
आंबटवेल

ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे.

वर्ग:औषधी वनस्पतीही वनस्पती कोकण भागात आढळते. वेल पोपटी रंगाची लुसलुशीत असते व पाने नाजुक असतात.
पावसाळ्यात उगवणारी ही वनस्पती आपल्या जेवणात वापरावी (डाळ, किंवा भाजीत). पदार्थाला आंबट चव येते. सेवन केल्यास पोट हलके व निरोगी राहते व पचन क्रिया सुलभ होते.
डॉ. सुषमा वाघ
उपरसाळ

ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे.

## हे सुद्धा पहा
*विकिपीडिया:वनस्पती/यादी

वर्ग:औषधी वनस्पती
उंदीरकानी

**उंदीरकानी** ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे. ही पाणथळ जागी उगवते. हिची पाने उंदराच्या कानाप्रमाणे असतात म्हणून हिला हे नांव पडले आहे.

उंदीरकानी : (हिं. मुसकानी गु. उंदरकानी सं. मूषककर्णी लॅ. आयपोमिया रेनिफॉर्मिस, कुल-कॉन्व्हॉव्ल्ह्युलेसी). जमिनीवर पसरत वाढणाऱ्या या ओषधीय [→ ओषधि] वेलीचा प्रसार भारत (बंगाल, प. द्वीपकल्प), श्रीलंका, आग्‍नेय व उत्तर आफ्रिका इ. भागांत असून ती बहुधा पाणथळ जागी आढळते. हिच्या अनेक केसाळ फांद्यांपासून निघालेली आगंतुक मुळे जमिनीत जातात. पाने साधी, मूत्रपिंडाकृती व उंदराच्या कानासारखी खोलगट, हृदयाकृती व दातेरी फुले पानांच्या बगलेत, पिवळी, एकाकी (एकेकटी) किंवा दोन-तीन एकत्र अशी सप्टेंबर–ऑक्टोबरात येतात. हिची गोलसर व लवदार बोंडे केसाळ संवर्ताने (फुलाच्या सर्वांत बाहेरील हिरवट मंडलाने) वेढलेली असून बी पिंगट असते. ही वनस्पती शरीरातील अवयवांच्या कार्यांतील अडथळे दूर करणारी, मूत्रल (लघवी साफ करणारी), त्वचादोषनाशक, आरोग्य पुनःस्थापक असून संधिवातावर व तंत्रिका शूलावर (मज्‍जातंतूच्या मार्गात अधूनमधून होणाऱ्या तीव्र वेदनेवर) गुणकारी असते. ⇨ अनंतमुळाबरोबर तयार केलेला हिचा फांट (काढा) सारक असतो.

## हे सुद्धा पहा
*विकिपीडिया:वनस्पती/यादी

वर्ग:औषधी वनस्पती
वर्ग:मराठी विश्वकोशातून कॉपीपेस्ट मजकूर
ऊद

**ऊद** (हिंदीत लुबान; लोबान; इंग्रजीत Styrax benzoin, गम बेंझोइन, गम बेंजामिन) हा स्टायरॅक्स बेंझोइन असे शास्त्रीय नाव असलेल्या एका झाडाचा डिंक आहे. ह्या राळेसारख्या परिचित पदार्थाचे उत्पादन मलाया, मलाक्का, जावा, सुमात्रा आदी देशांत होते. भारताच्या पूर्व भागात (बंगाल व आसाम) व ब्रम्हदेशात आढळणाऱ्या स्टायरॅक्स सेऱ्यालेटम या दुसऱ्या मोठ्या जातीपासून कमी प्रतीचा ऊद काढतात व चांगल्या उदात त्याची भेसळ करतात.

उदाच्या झाडाच्या सालीवर चरे पाडतात व त्यांतून स्रावणारा पिवळट पदार्थ सुकून घट्ट झाल्यावर जमा करून स्वच्छ करतात. ह्यात दोन प्रकार असतात. स्टायरॅक्स टोकिनेन्स व स्टायरेक्स बेंझाइड्स या वृक्षांपासून आत पांढरे ठिपके असलेला पिवळा किंवा तपकिरी, कठीण वा ठिसूळ ऊद (सयामी ऊद) मिळतो. स्टायरॅक्स बेंझोइन वृक्षापासून मिळालेला ऊद (सुमात्रा ऊद) लालसर किंवा करडा तपकिरी असतो. उदाचे खडे किंवा पूड मंदिरात किंवा घरात जाळतात. सयामी ऊद सरस असून उत्तेजक व कफोत्सारक म्हणून औषधात वापरतात. अनेक त्वचारोगांत ऊद, कोरफडीचा रस व अल्कोहोल मिसळून लावल्यास गुणकारी असतो. यांशिवाय उदबत्ती, सुगंधी तेले, अत्तरे, साबण, सौंदर्य प्रसाधने, दंतधावने इत्यादींत आणि धूप व धुरी देण्याच्या पदार्थांतही ऊद घालतात.

## हे सुद्धा पहा
*विकिपीडिया:वनस्पती/यादी

वर्ग:औषधी वनस्पती
अळू

thumb|right|200px|अळूची पाने
**अळू** (शास्त्रीय नाव : *Colocasia esculenta*, *कलोकेशिया एस्क्युलेंटा* ; इंग्लिश: *Taro*, *टॅरो* ;) ही कंदमूळ प्रकारात मोडणारी, *अरॅशिए* सुरण कुळातील वनस्पती आहे. मुळात आग्नेय आशियातली ही वनस्पती आता आफ्रिका व आशिया खंडांतील उष्ण कटिबंधीय प्रदेशांमध्ये सर्वत्र आढळते. अळू बारमाही उगवणारा असून, याची पाने व कंद खाण्याजोगे मानले जातात. अळू ही एक औषधी वनस्पती मानली जाते. मराठवाड्यात अळूला 'चमकोरा/चमकुरा' असे पण म्हणतात.

## उपयोग 
### खाद्यपदार्थांमधील उपयोग 
महाराष्ट्रात लग्नसमारंभांत याच्या पानांची पातळ भाजी करतात. त्या भाजीला कोंकणात अळूचे फदफदे असे म्हणतात. अळूच्या पानांवर हरबऱ्याच्या डाळीचे भिजवलेले पीठ आणि इतर मसाले थापून पानाला उभी घडी घालून उकडतात. नंतर त्या पानाच्या वड्या पाडतात. या वड्यांना गुजरातमध्ये पात्रा म्हणतात. उपवासाच्या दिवशी अळूचे कंद उकडून खातात. या कंदांना अळकुडी असे नांव आहे. गुजराथीत आरवी असे म्हणतात.
भाजीचा अळू, वडीचा अळू आणि शोभेचा अळू असे याचे तीन मुख्य प्रकार आहेत. अळूच्या पानाच्या मधोमधून पिवळे फुल येते.

अळूच्या देठापासून "*देठी*" हा पदार्थ बनवला जातो. अळूचे देठ सोलून त्याचे लहान तुकडे करावे. ते कुकरमध्ये वाफवून घ्यावेत. त्यानंतर ते थंड झाल्यावर हाताने कुस्करावे.त्यात गुळ,कांदा बारीक चिरून,हळद,मीठ,तिखट व दही घालावे. नंतर सर्व मिश्रण एकजीव करून वाढावे. हा पदार्थ जेवणापूर्वी खूप आधी करून ठेवू नये.

## हे सुद्धा पहा 
* विकिपीडिया:वनस्पती/यादी

## संदर्भ 
* आप्पाशास्त्री साठे, "घरगुती औषधे", आयुर्वेद भवन: १९८८, पृष्ठ १२ 

## बाह्य दुवे 
* 

वर्ग:कंदमुळे
वर्ग:पालेभाज्या
वर्ग:औषधी_वनस्पती
ओट

ओट (Avena sativa) हे युरोप व अमेरिका येथे वापरात असलेले एक एकदलिक धान्य आहे. याच्या पिकाला थंड, ओलसर हवा आणि मध्यम जमीन लागते. त्यामुळे ओटचे पीक भारतात हिमालयाच्या असलेल्या प्रदेशांत अल्प प्रमाणात घेतले जाते.  ओटचे तुसे काढलेले दाणे भट्टीत भाजून त्याचे पीठ करतात व पिठाची बिस्किटे करतात.

ओटचे पोहे तयार करतात.  ते शिजवून पाण्यात वा दुधात भिजवून सकाळी न्याहारी म्हणून खातात.  ओटच्या पोह्यांची खीर बनते तसेच उत्तप्पाही करता येतो.

## हे सुद्धा पहा
*विकिपीडिया:वनस्पती/यादी
*यव;
*सातू; 
*बार्ली; 
*जवस

वर्ग:औषधी वनस्पती
वर्ग:धान्ये
वर्ग:पाककलेमध्ये वापरले जाणारे पदार्थ
ओवा

thumb|right|250px|
**ओवा** (शास्त्रीय नाव: *Trachyspermum copticum* , *ट्रॅकिस्पर्मम कॉप्टिकम* ; ) ही पश्चिम आशिया व दक्षिण आशियात उगवणारी एक औषधी वनस्पती आहे. याच्या बिया घरगुती वापरात असतात.

## औषधी गुणधर्म 
पाचक औषधांमध्ये महत्त्वाचे स्थान असणारा ओवा एक मसाल्याचा पदार्थ आहे. ओवा पाचक असतो, रुचकर असतो, चवीला तिखट, आंबट, कडवट, वीर्याने उष्ण व तीक्ष्ण, तसेच लघू गुणांचा (?) असतो. अग्नीला प्रदीप्त करतो, वात, तसेच कफदोषाचे शमन करतो, पोटात वायू धरणे, उदररोग, गुल्म, प्लीहावृद्धी, तसेच जंत होणे तक्रारींत हितकर असतो. मात्र अतिप्रमाणात सेवन केल्यास पित्त वाढवतो, शुक्रधातूला कमी करतो.
पराठे, खारी शंकरपाळे, पुरी इत्यादींमध्ये याचा वापर करतात.

## उत्पादन 
### लागवड 
* ओवा ह्या पिकाची लागवड ऑक्टोबरच्या शेवटच्या आठवड्यापासून नोव्हेंबरच्या पहिल्या पंधरवाड्यापर्यंत करतात. २ ते २.५ किलो प्रती हेक्टरी बियाणे वापरतात.
* दोन ओळीतील अंतर ३० सेमी तर दोन झाडातील अंतर ४५ सेमी ठेवतात
.
### पिकाची कापणी 
* ओवा हे पीक दोन महिन्यांमध्ये फुलधारणा करते आणि फळाचे तोंड विटकरी रंगाचे झाल्यानंतर तोडणीस योग्य आहे असे समजतात. अशी फळे तोडून चटईवर किंवा चादरीवर वाळवतात व हाताने किंवा पायाने घासून बी वेगळे करतात.

### उत्पादन क्षेत्र 
#### भारत 
भारतात ओव्याचे पीक प्रामुख्याने उत्तर प्रदेश, राजस्थान, मध्य प्रदेश व काही प्रमाणात महाराष्ट्रामध्ये घेतले जाते.

## हे सुद्धा पहा
*विकिपीडिया:वनस्पती/यादी

## संदर्भ 
वर्ग:औषधी वनस्पती
वर्ग:पाककलेमध्ये वापरले जाणारे पदार्थ
वर्ग:मुखशुद्धी
वर्ग:भारतीय मसाले
वर्ग:मसाले
कचोरा

**कचोरा** ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी व सुगंधी वनस्पती आहे. या वनस्पतीला गवला कचरा किंवा कचूर सुगंधी असे देखील म्हणले जाते. हळद किंवा आल्याप्रमाणे या वनस्पतीच्या मुळ्या वापरल्या जातात. ही वनस्पती सुगंधी असल्याने या मुळ्या वाळवून त्यांची पूड करून उटण्याप्रमाणे वापरता येते. कचोरा उष्णता निर्माण करणारी वनस्पती आहे.

 
विकिपीडिया:वनस्पती/यादी
वर्ग:छायाचित्रांची आवश्यकता असलेले वनस्पती लेख
वर्ग:औषधी वनस्पती
कढीलिंब

thumb|right| गोडलिंब/कढीपत्त्याचे झाड
thumb|कढीलिंबाची पाने आणि फुले
**गोडलिंब/कढीपत्ता** हा एक मसाल्याचा पदार्थ आहे. याचा वापर कढी, आमटी, खिचडी, पोहे, इत्यादी पदार्थ बनवताना करतात.

ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे. हिच्या पानांमध्ये antioxidant (ॲंटिऑक्सिडन्ट), ॲंटि-डायबेटिक (anti-diabetic), ॲंटिमायक्रोबियल (antimicrobial), ॲंन्टि-इन्फ्लेमेटरी (सूजप्रतिबंधक) गुण असतो .

कढ़ीलंबाचे झाड (मुराया कोएनिजी, (Murraya koenigii); अन्य नावे : बर्गेरा कोएनिजी, (Bergera koenigii), चल्कास कोएनिजी (Chalcas koenigii), वगैरे. हे झाड छोटे असते. याची उंची दोन ते चार मीटर असते आणि त्याच्या खोडाचा व्यास ४० सें.मी. पर्यंत असू शकतो. झाडाची पाने टोकदार असतात. प्रत्येक फांदीवर ११ ते २१ पर्णिका असतात. प्रत्येक पर्णिका दोन ते चार सें.मी. लांब व एक-दोन सें.मी. रुंद असते.

उष्णकटिबंधीय तसेच उप-उष्णकटिबंधीय प्रदेशांत मिळणारे हे रुतासी (Rutaceae) परिवाराचे झाड आहे. हे झाड मुळचे भारतीय आहे. या झाडाची ओली पाने रस्सेदार किंवा शिजवलेल्या सुक्या खाद्यपदार्थांत स्वादासाठी वापरतात.. 

कढीलिंबाच्या पानांना हिंदीत "कढ़ी पत्ता" म्हणतात. काही लोक याला "मीठी नीम की पत्तियां" पण म्हणतात. 

याच्या तमिळ नावाचा अर्थ आहे - जिचा उपयोग रस्सेदार खाद्यपदार्थात होतो अशी पाने.  

कन्नड़ भाषेमध्ये कधीलिंबाच्या पानाला 'काला नीम' या अर्थाचा शब्द आहे. कारण याची पाने कडूनिंबाच्या पानांसारखी दिसतात. परंतु या कढ़ीपत्त्याच्या झाडाचा लिंबाच्या झाडाशी काही संबंध नाही. 

कढ़ीपत्ता हे पान तमाल पत्र किंवा तुळशीच्या पान यांच्यापेक्षा किंवा भूमध्यसागर प्रदेशांमध्ये मिळणाऱ्या सुगंधित पानांपेक्षा खूप वेगळे आहे. 

या  प्रजातीला वनस्पतिशास्त्रज्ञ जोहान कॉनिग याचे नाव दिले आहे. 

कढीलिंबाची फुले लहान, सफ़ेद रंगांची आणि सुगंधित असतात. त्याची लहान चमकदार, हिरवी-काळी फळे खाण्यासारखी असतात पण त्यांतले बी विषारी असते (?). 

## अन्य उपयोग
कढीलिंबाच्या  पानांची वाटून चटणी करतात. 

याच्या पानांचा उपयोग तमालपत्राप्रमाणे साधारणत: पाककृतीत सुरुवातीलाच फोडणीबरोबरच शिजवून केला जातो. कढीलिंबाचे ताजे पान फ्रिजमध्येपण ताजे राहत नाही आणि बाहेरही बरेच दिवस नाही रहात नाही.. तसे हे पान वाळले तरी वापरता येते. पण त्यात सुगंध कमी असतो. 

मुराया कोएनिजी (Murraya koenigii)च्या पानांचा आयुर्वेदिक उपचारांमध्ये जड़ी-बूटीच्या रूपात औषधी वापर केला जातो. 

More information: मीठा नीम, वैज्ञानिक वर्गीकरण …

वर्ग:औषधी वनस्पती
वर्ग:मसाल्याचे पदार्थ
वर्ग:भारतीय मसाले
कंकोळ

ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे.

वर्ग:औषधी वनस्पती
वर्ग:पाककलेमध्ये वापरले जाणारे पदार्थ
वर्ग:मुखशुद्धी
करडई

thumb|right|250px|करडईचे वनस्पतिशास्त्रीय चित्र

**करडई** (शास्त्रीय नाव: *Carthamus tinctorius*, *कार्थेमस टिंक्टोरियस* ; इंग्लिश: *Safflower*, 'सॅफ्लॉवर'' ;) हे बारमाही उगवणारे, काटेरी कडांची पाने असणारे झुडूप आहे. कोवळी पाने काटेरी नसतात, जून झाली की होतात. करडईची रोपे ३० सें.मी. ते १५० सें.मी. उंचीपर्यंत वाढतात. यांना पिवळी, भगवी, तांबडी गेंदेदार फुलेही येतात. याच्या पानांची खाण्यासाठी भाजी करतात. तसेच करडईच्या बियांपासून खाद्यतेल बनवले जाते.
करडईची एक बिन काटेरी जात आहे. तिच्या फुलांपासून दोन प्रकारचे रंग मिळतात. एक पाण्यात विरघळणारा पिवळा आणि दुसरा अविद्राव्य गडद लाल. या लाल रंगाच्या वड्या करून ठेवतात आणि कपड्यांना रंग देण्यासाठी हव्या तेव्हा वापरतात.

संस्कृतमध्ये करडईला कुसुंभ म्हणतात. मराठीत कुसुंब म्हणज करडईचे फूल. एकेकाळी महाराष्ट्रात कुसुंबी रंगांच्या साड्यांची चलती होती.

कालिदासाने ऋतुसंहारमध्ये रानातील वणव्याचे वर्णन करताना,

**विकचनवकुसुंभस्वच्छसिंदूरभासाः दिशि दिशि परिदग्धा भूमयः पावकेन** ऋ.सं १-१७ 
अर्थ:नुकत्याच फुललेल्या कुसुंभाच्या नव्या कळ्यांनी स्वच्छ सिंदूराचा(शेंदुराच्या रंगाचा) भास होतो. असे वाटते कि भूमी ही दिशा-दिशांना (सर्व दिशांना) अग्निने जळत आहे.

आणि, वनितांच्या रंगवलेल्या वस्त्रांचे वर्णन करताना, 
**कुसुंभरागारुणितैर्दुकूलैः** ऋ.सं ६-४
असे लिहिले आहे.
## पीक
हे रबी हंगामात घेण्यात येणारे एक पीक आहे.या झाडाचे वैशिष्ट्य असे कि, कमी पाण्यावर तसेच अवर्षणावर मात करण्याची क्षमता या पिकात जास्त आहे. त्यामुळे कोरडवाहू जमिनीतही हे पीक घेता येते.

या पिकास थंड हवामान मानवते. मध्यम प्रकारची जमिन आवश्यक आहे पण ती चांगला निचरा असणारी हवी.ओल धरून ठेवण्याची क्षमता अशा जमिनीत हवी.
### उपाय
करडईची पेरणी लवकर म्हणजे सप्टेंबर महिन्याच्या दुसऱ्या पंधरवाड्यापर्यंत संपवावी. त्यानंतरही या पिकावर मावा आढळल्यास, पाच टक्के निंबोळी अर्काची फवारणी करणे योग्य असते.
## संदर्भ
## बाह्य दुवे 
* 
* 

वर्ग:औषधी वनस्पती
वर्ग:पालेभाज्या
कांचन

250px|right|thumb|कांचन

**कांचन** ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे. भारतीय संस्कृतीमध्ये अनेक पुरातन वृक्षांचा उल्लेख आढळतो. कूळ सिसैलपीनेसी त्यापैकी हा कांचनवृक्ष सुद्धा एक वृक्ष आहे. हे झाड मध्यम आकाराचे असून त्याची साल गडद तपकिरी रंगाची व काहीशी गुळगुळीत असते. त्याचे नवे अंकुर तपकिरी रंगाच्या कोवळ्या लवीने झाकलेले असतात. कांचनाची पानगळ थंडीच्या मौसमात होते. ही पाने कोवळी असताना त्यावर बारीक लव असते. परंतु ही पाने जशीजशी मोठी होतात तसतशी ही लव नाहीशी होते. पानांचा पृष्ठभाग चामडयासारखा चिवट होत जातो. या सुंदर झाडाची फुले वेगवेगळ्या रंगाची असतात. गुलाबी, पांढरी, फिकट जांभळ्या रंगावर गडद जांभळ्या छटा असलेली आणि सुवासिक असतात. याची फुले पानाच्या खोबणीत किंवा फांदीच्या टोकावर येतात. फुलांचे देठ अतिशय लहान ,दिसेल न दिसेल असा असतात.यातील चार पाकळ्या फिकट कोनफाळी रंगाच्या व पाचवी पाकळी गडद रंगाची असते. काही फुलांच्या एक किंवा दोन पाकळ्यांच्या मुलाशी पिवळ्या रंगाचे ठिपके सुद्धा आढळतात. ही फुले फारच आकर्षक व मनमोहक दिसतात. कांचन या वृक्षाच्या फुलांचा मौसम हा डिसेंबर ते मार्च किंवा एप्रिल मध्ये असतो. पांढऱ्या रंगाच्या फुलांचा कांचन हे झाड नसून झुडूप आहे. याच्या शेंगा कठीण असतात. यामध्ये १० ते १५ बिया असतात. या शेंगा झाडावर असतानाच फुटतात व त्यातील बिया जमिनीवर पसरल्या जातात.

ही झाडे भारताच्या पूर्वेस आसाम, म्यानमार, तसेच छोटा नागपूर, मध्य प्रदेश येते भरपूर आढळतात. कधी कधी ही झाडे लावल्यावर दुसऱ्याच वर्षी ती बहरू लागतात, फुलतात. ही झाडे बऱ्याच प्रकारच्या मातीत रुजतात .पण उंच व पाण्याचा निचरा होणाऱ्या मातीत लवकर रुजतात व बहरतात .ती फार नाजूक असतात .त्यामुळे थंडीचा त्यावर चटकन परिणाम होतो .या झाडांच्या वाढीच्या बाबतीत किंवा खताच्या बाबतीत फारशी काळजी घेण्याची गरज नसते ,परंतु या झाडाची थोडीशी काळजी घेतली तर या झाडांचा चांगला फुलोरा येतो ,ती बहरतात .या झाडाच्या तोडलेल्या फांदीही मातीत लावल्यास त्या रुजतात.
या झाडची फुले सुवासिक असल्यमुळे मधमाश्या त्याकडे आकर्षित होतात व त्या माध्यमातून परागण होते.या झाडाच्या पावसाळ्यापूर्वी पडलेल्या बिया पावसाळ्यात त्वरित अंकुरित होतात व अश्या अंकुरित बिया झाडाच्या अवतीभोवती फार मोठया प्रमाणत पडलेल्या दिसतात.परंतु ज्या बिया मातीत रुजल्या आहेत किंवा पालापाचोळयात झाकल्या गेल्या आहेत ,ज्या बियांवर सूर्यप्रकाश पडत नाही अश्या बिया सोडून उर्वरित बियांची कोवळी रोपे सुर्यप्रकाशामुळे सुकून,करपून जातात .   

## हे सुद्धा पहा
* विकिपीडिया:वनस्पती/यादी

वर्ग:औषधी वनस्पती
कुचला

250px|thumb|right|कुचला
ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे. 'कुचलिया वृक्षाची फळे मधुर कैसी असतील' असे व्यंकटेश स्तोत्रात लिहिलेले आहे . या वनस्पतीची फळे कडू असतात.हा अश्विनी नक्षत्राचा आराध्यवृक्ष आहे.

वर्ग:औषधी वनस्पती
वर्ग:आराध्यवृक्ष
कांडवेल

250px|right|thumb|कांडवेल
ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे.

## हे सुद्धा बघा
*विकिपीडिया:वनस्पती/यादी
वर्ग:औषधी वनस्पती
इसबगोल

250px|right|thumb|इसबगोल
**इसबगोल** ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे.

'इसबगोल' हे नाव  शब्दावरून आले आहे ज्याचा अर्थ 'घोड्याचा कान' असा होतो, कारण त्याची पाने एकाच आकाराची असतात.

इसबगोलची झाडे एक मीटरपर्यंत उंच असतात, ज्यामध्ये लांब पण कमी रुंद, पाने भाताच्या पानांसारखी असतात.  फांद्या पातळ असतात आणि त्यांच्या टोकाला गव्हासारखे झुमके असतात, ज्यात बिया असतात.  या वनस्पतीची आणखी एक प्रजाती देखील आहे, ज्याला लॅटिनमध्ये 'प्लांटागो अम्प्लेक्सी कॅनालिस' म्हणतात.  पहिल्या प्रकारच्या वनस्पतीमध्ये, ज्या बिया लावल्या जातात त्यावर पांढरा पडदा असतो, त्यामुळे त्यांना पांढरा इसबगोल म्हणतात.  दुसऱ्या प्रकारच्या वनस्पतीच्या बिया तपकिरी असतात.  औषधाच्या कल्पनेपेक्षा पांढरे बिया चांगले मानले जातात.  दुसऱ्या जातीच्या बिया काळ्या असतात, पण त्या औषधात वापरल्या जात नाहीत.

या वनस्पतीचे मूळ इजिप्त आणि इरानइराण आहे.  आता पंजाबपंजाब, माळवा आणि सिंधमध्येही त्याची लागवड केली जात आहे.  परदेशी असल्याने प्राचीन आयुर्वेदिक ग्रंथात त्याचा उल्लेख नाही.  आधुनिक ग्रंथांमध्ये या बिया सौम्य, पौष्टिक, तुरट, स्नेहन, आतडे आकुंचनकारक आणि कफ, पित्त आणि अतिसारावर उपयुक्त असल्याचे सांगितले आहे.

ग्रीकग्रीक पद्धतीच्या अरबी आणि पर्शियन विद्वानांनी त्याची खूप प्रशंसा केली आहे आणि दीर्घकालीन 'अम्रक्तातिसरा' (अमीबिक डिसेंट्री), पुरातन, इत्यादींमध्ये उपयुक्त म्हणले आहे.  इसबगोलची भुसी बाजारात वेगळी उपलब्ध आहे.  झोपण्यापूर्वी अर्धा किंवा एक तोळा भुसा फोडून पाणी प्यायल्याने सकाळी पोट साफ होते.  हे रेचक (सैल मल आणणे) नाही, परंतु आतडे स्निग्ध आणि चिकट बनवून त्यांच्यातील खराब मल सहज बाहेर काढते.  अशाप्रकारे बद्धकोष्ठता दूर करून मूळव्याधमध्येही फायदा होतो.  रासायनिक विश्लेषणावरून बियांमध्ये असा अंदाज आहे की त्यापासून तयार होणारा लगदा आणि न पचलेली भुसा, दोन्ही पोटात जमा झालेला मल बाहेर काढतात.

## हे सुद्धा पहा
* विकिपीडिया:वनस्पती/यादी

वर्ग:औषधी वनस्पती
काटेधोत्रा

**काटेधोत्रा** किंवा **पिवळा धोत्रा** (शास्त्रीय नाव- Argemone Mexicana) ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे. या वनस्पतीची पाने काटेरी असून व फुलांचा रंग पिवळा आहे, त्यामुळे हिला काटे धोतरा असे नाव पडले आहे. या वनस्पतीचा उगम मेक्सिको येथील आहे. सर्वसाधारणपणे पडीक जमिनीत सहजपणे वाढणारी ही वनस्पती थोडीफार दुर्लक्षित आहे.

## अन्य नावे
* इंग्रजी - Mexican Prickly Poppy, Mexican poppy, Prickly Poppy
* कानडी - दत्तुरीगिड्डा
* कोंकणी - फिरंगी धत्तुरो
* बंगाली - सियाल कांटा
* मराठी - फिरंगी धोत्रा, विलायती
* हिंदी - सत्यानाशी, भडभाड, घमोई
* संस्कृत - सुवर्णक्षिरी, कटूपर्णी

## संदर्भ
विकिपीडिया:वनस्पती/यादी
वर्ग:औषधी वनस्पती
उन्हाळी (वनस्पती)

ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे.

हिला वेगवेगळ्या भाषांत असे म्हणतात : 

*मराठी- शरपुंखा, उन्हाळी
*गुजराती - घोडाकन, झिला, सरपंखो
*हिंदी - सरफोंका
*कानडी - एंपली, कोग्गे
*बंगाली - बननील
*तामीळ - कोल्लुक्कवकेल्लपि
*संस्कृत - शरपुङ्‌खा
*इंग्रजी - Purple Tephrosia
*लॅटिन - Tephrosia purpurea
मराठीत शरपुंखा हे नाव पडण्याचे मुख्य कारण असे आहे या झाडाचे पान तोडल्यास बाणाच्या शेपटीचा आकार तयार होतो . शर म्हणजे बाण व पुंखा म्हणजे शेपटी यावरून नाव पडले शरपुंखा .

प्लीहा म्हणजे स्प्लीनवर कार्य करणाऱ्या द्रव्यात शरपुंखा प्रमुख समजली जाते. शरपुंखेचे झुडूप असते. फुलाच्या रंगावरून तांबडी शरपुंखा व पांढरी शरपुंखा असे दोन प्रकार पडतात. पांढरी शरपुंखा तांबड्यापेक्षा कमी प्रमाणात सापडते. शरपुंखेला तीन ते चार सें.मी. लांबीच्या थोड्याशा वाकलेल्या शेंगा येतात. शेंगेमध्ये ८-१० बिया असतात. 

शर म्हणजे बाण. शरपुंखेचे वैशिष्ट्य असे की, हिच्या पानाचे टोक बोटात धरून तोडले, तर पानाच्या डेखाकडील बाजूस बाणाच्या मागच्या भागाप्रमाणे दोन टोके दिसतात म्हणून शरपुंखेला बाणपुंखा, सायकपुंखा असेही म्हणतात. प्लीहेवर कार्य करणारी असल्यामुळे हिला प्लीहशत्रू, प्लीहारी असेही म्हणतात. हिचे लॅटिन नाव गलेगा पुरपुरिया Galega purpurea असे आहे. 

औषधात शरपुंखेचे पंचांग म्हणजे मूळ, साल, पाने, फुले व फळे हे सर्व भाग वापरले जातात. 

शरपुंखेचा रस कडू व तुरट असतो. विपाक तिखट असतो व वीर्य शीतल असते. शरपुंखा पित्त व कफदोषाचे शमन करते. शरपुंखेचे मुख्य कार्य यकृत व प्लीहेवर होते. याशिवाय ती ताप, दमा, खोकला, गुल्म वगैरे व्याधीत उपयुक्‍त असते. व्रण भरून आणण्यास मदत करते. विषद्रव्यांचा नाश करते. 

काविळीवर शरपुंखा पंचांगाचे चूर्ण साखरेसह मिसळून कोमट पाण्यासह घेण्याने उपयोग होतो. यकृत किंवा प्लीहा आकाराने वाढली असता शरपुंखेचे मूळ हे एक उत्तम औषध समजले जाते. शरपुंखेचे मूळ वाटून ताकासह सेवन केल्यास वाढलेली प्लीहा निश्‍चित कमी होते, असे भावप्रकाशात सांगितलेले सापडते.

## हे सुद्धा पहा
*विकिपीडिया:वनस्पती/यादी

वर्ग:औषधी वनस्पती
कासाळू

**कासाळू** ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे.

कासाळू म्हणजे एक प्रकारच्या अळूचा कंद.  हा कंद पेरला असता रोपे येतात. रोपाची पाने ३ ते ४ फूट लांब होतात.  पानांना जाड देठ असतात. 
ही पाने खात नाहीत, फक्त कंद खातात.

कोकणात नारळी-पोफळीच्या बागांत कासाळू सर्रास सापडते. 

वर्ग:औषधी वनस्पती
कारिवणा

**वनस्पतीशास्त्रीय नावः** Hydrocotyle asiatica L. (हायड्रोकॉटिल एशिआटिका) किंवा Centella asiatica 
**कुळ:** Umbelliferae
**नाम:**- (सं.) मण्डूकपर्णी, एकपर्णी; (को.) एकपानी; (हिं.) ब्रह्ममंडूकी, खुलखुडी, बल्लारि; (बं.) ब्रम्हमंडूकी, थलखुरी; (गु.) खडब्राह्मी; (क.) ओंदेलग; (ते.) मंडूकब्रह्मी; (ता.) वल्लारै; (मला.) कोडोगम्, मुत्रळ; (तु.) तिमरे; (सिंगाली) हिंगोटुकोल; (ब्रम्हदेश) मिंकहु अविन्; (मलै) दवून् पुंग्घ्; (इं.) Pennywort (पेनीवॉर्ट).
**वर्णन:** ही जमिनीवर पसरणारी वेल आहे. ही सर्वत्र पावसाळ्यांत उगवते व पाणी मिळाल्यास वर्षभर जगते. ताणे लांबवर जातात व त्यांस पेरापेरांवर मुळे, पाने, फुले आणि फळे येतात; प्रत्येक पेरावर एकच पान असते; पान अखंड, मूत्रपिंडाकृति, दांतेयुक्त व सुमारे १ ते १ १/२ इंच मोठे; पानावर ७ शिरा असतात व कोवळेपणी खालचे अंगावर लव असते; पानाचे देठ लांब असतात; फुले लहान व साधी. ही वेल गुरे, बकरी, डुकरे वगैरे जनावरे खातात. ताजी वनस्पती चुरडल्यास सुवास येतो; चव किळसवाणी कडू व तिखट; पाने सुकविली म्हणजे वास व रूची जातात. औषधांत मुळासकट अखंड वेल वापरली जाते.
कारिवण्याची वेल ब्राह्मीसारखी दिसते परंतु ह्या दोन्ही वेली अगदी भिन्न आहेत. ब्राह्मीची पाने गुळगुळीत व एकापेक्षा जास्त प्रत्येक पेरावर असतात. कारिवण्याची पाने जरा खरखरीत, जरा लहान व प्रत्येक पेरावर एक एक पान असते. ब्राह्मीची क्रिया मज्जातंतूव्यूहावर होते व कारिवण्याची क्रिया त्वचेवर होते. thumb|right
**रसशास्त्र:**- ताज्या पानांत ७८ टक्के पाणी असते. सुक्या पानाची १२१/४ टक्के राख पडते. ताज्या पानांत उडणारे तेल असते ते उष्णतेने किंवा उन्हाने उडते.
**धर्म:**- कारिवणा कुष्ठघ्न, व्रणशोधन, व्रणरोपण, मूत्रजनन, स्तन्यशोधन, संग्राहक, बल्य व रसायन आहे. मोठ्या मात्रेंत कैफजनक आहे. ह्याने डोके दुखते, भोवळ येते व कैफ चढतो. ह्याची त्वचेवर खास क्रिया घडते. ह्याच्यांतील तेल त्वचेंतून बाहेर पडावयास जलदी लागते. त्वचा गरम वाटते व टोचल्यासारखे वाटू लागते. टोचणी प्रारंभी हातापायास जाणवते, नंतर सर्व शरीरभर उष्णता भासते ती इतकी कीं, केव्हां केव्हां असह्य होते. त्वचेंतील रक्तवाहिन्यांचे विकासन होते व त्यांजमधून रक्त जलदी वाहते. त्वचा लाल होते व फार खाज सुटते. सुमारे एक आठवड्यानंतर भूक वाढते. ह्याच्यांतील तेल मूत्रपिंडांतून बाहेर पडते म्हणून मूत्राचे प्रमाण वाढते.** मात्रा:**- उजेडांत व पुष्कळ वाऱ्यावर सुकविलेले पंचांगाचे चूर्ण २ ते ४ गुंजा, दिवसांतून तीन वेळ देणे. कारिवण्याचा काढा करू नये, कारण त्यांतील उपयुक्त तेल उष्णतेने उडून जाते. ताजी पाने २ ते ४ मुलांसाठी व ८ ते १२ प्रौढांसाठी. 
**उपयोग:**
# त्वचेच्या रोगांत कारिवणा उत्तम गुणकारी आहे
# सर्व त्वचेच्या रोगांत कारिवणा पोटांत देतात व त्याचा लेप करितात.
# मार किंवा ठेच लागून रक्त सांकळले असल्यास किंवा सूज आली असल्यास कारिवण्याचा लेप करितात.
# कारिवण्याने लघवीचे प्रमाण वाढते खरे तरी त्यास मूत्रजनन म्हणून स्वतंत्र वापरता येत नाही. कारण त्याने मूत्रपिंडास दगा होतो व इतर कांहीं त्रास होतात. जावा बेटांत कारिवण्याचा रस ज्येष्ठीमधाबरोबर दुधांतून मूत्रनलिकेच्या रोगांत देतात.
# उन्हाळ्यांत लहान मुलांस रक्तमिश्रित जुलाब होतात व लघवीस त्रास होतो किंवा लघवी कमी होते तेव्हां २ ते ४ पानांचा रस जिरे आणि खडीसाखरेबरोबर देतात व कारिवणा वाटून त्याची पोळी बेंबीखालीं पोटावर बांधतात. ह्या रोगांत ज्वर असल्यास मलबारांत कारिवणा मेथीच्या फांटाबरोबर देतात.
# बोबडे बोलणाऱ्या मुलांस शब्दोच्चार स्पष्ट होण्यास पाने चावण्यास देतात.

## संदर्भ
  विकिपीडिया:वनस्पती/यादी
वर्ग:औषधी वनस्पती
आपटा

**आपटा** हे एक झाड आहे. आपट्यास संस्कृत मध्ये अश्मंतक असे म्हणतात. आपटयाला शास्त्रीय नाव बौहिनिया रेसीमोसा Bouhinia racemosa आहे. या कुलातील झाडांना दोन दले असलेली पाने असल्यामुळे बौहिनिया हे नाव सोळाव्या शतकातील वनस्पतीशास्त्रज्ञ जॉन व कॅस्पर बौहिन या दोन भावांच्या स्मरणार्थ देण्यात आले आहे.

आपटा पानझडी वनांत आढळणारे झाड आहे. प्रामुख्याने भारत, श्रीलंका व चीन या देशांतील जंगलात आपट्याची झाडे आढळून येतात. हे झाड भारतभरात सर्वत्र आढळते.

## रचना
आपट्याचे झाड सरळ न वाढता वेडेवाकडे वाढत असते. याला भरपूर फांद्या असतात. याची पाने जुळी असतात, ती काळसर हिरव्या रंगाची असतात. याच्या शेंगा या लंबगोल व चपट्या आकाराच्या असतात. पाने साधी, दोन भागात विभागलेली असून वरून हिरवी तर खालून पांढऱ्या रंगाची असतात. फेब्रुवारी ते मे या काळात या झाडाला लहान, पांढरी, पिवळसर फुले येतात. फुलाला पाच पाकळ्या आणि दहा पुकेसर असतात. शेंगा चपट्या आणि वाकड्या असून १५ ते २५ सेमी लांबीच्या आणि  १.८ ते २.५ सेमी रुंदीच्या असतात. नोव्हेंबर-डिसेंबरमध्ये शेंगा पिकतात आणि उन्हाळ्यात गळून पडतात.

बौहीनिया जातीतील झाडांची पाने एकाच आकाराची असतात. कांचन हे झाडसुद्धा याच प्रजातीतील आहे.

## उपयोग
आपटा (बाउहिनिया रेसिमोसा)  हे झाड बहुगुणी औषधी वनस्पती आहे. याची पाने, शेंगांच्या बिया, फुले व झाडाची साल औषध म्हणून वापर केला जातो. सालीपासून दोरखंड बनवतात. झाडापासून डिंकही मिळवला जातो. या झाडापासून टॅनिन मिळते. गुजरातमध्ये पानांचा उपयोग विडी बनविण्याकरिता केला जातो. जुन्या काळात तोटयाच्या बंदुका वापरत, त्यासाठी लागणाऱ्या वाती या झाडाच्या आंतरसालीपासुन तयार होत असत .

आपट्याचे अश्‍मंतक हे नाव दोन अर्थांनी महत्त्वाचे आहे. अश्‍मंतक म्हणजे दगडाचा, खडकाचा नाश करणारा. त्याची मुळे जमिनीत खोलवर जातात. खडकाच्या फटीत शिरून वाढतात, कालांतराने फटी मोठ्या होऊन खडक दुभंगतात, अक्षरशः फुटतात. त्यामुळे खडकाळ, मुरमाड, उघड्या, बोडक्‍या टेकड्यांवर आणि माळांवर वनीकरणासाठी हे एक आदर्श झाड आहे. अश्‍मंतक याचा दुसरा अर्थ "मूतखडा (किडनी स्टोन) होऊ न देणारा किंवा तो जिरवणारा, मूत्रावाटे बाहेर काढण्यास मदत करणारा होय.' धन्वन्तरी निघण्टूमध्ये आणखी औषधी उपयोग असे दिले आहेत.

अश्‍मनंतकः कषायस्तु हिमः पित्तकफापहः। 
मधुरः शीतसंग्राही दाहतृष्णाप्रमेहजित्‌ ।।

पित्त आणि कफदोषांवर गुणकारी; दाह, तृष्णा आणि प्रमेह यांवर विजय मिळवणारा.

तेंदू पत्त्याप्रमाणेच आपट्याच्या पानांपासूनसुद्धा बिड्या वळल्या जातात.

## धार्मिक महत्त्व
आपट्याच्या झाडाची पाने सोने म्हणून दसरा या सणाला एकमेकांना वाटली जातात.

**अश्मन्तक महावृक्ष महादोष निवारण | इष्टानां दर्शनं देही कुरु शत्रुविनाशनम् ||**

**अर्थ:** आपट्याचा वृक्ष हा महावृक्ष असून तो महादोषांचे निवारण करतो.इष्ट(देवतेचे) दर्शन घडवितो व शत्रूंचा विनाश करतो.

हा वृक्ष शततारका नक्षत्राचा आणि कुंभ राशीचा आराध्यवृक्ष मानला गेला आहे.

## हे सुद्धा पहा
* विकिपीडिया:वनस्पती/यादी

## बाह्य दुवे
आपट्या बद्दल माहिती इथे उपलब्ध आहे
## संदर्भ आणि नोंदी 
वर्ग:औषधी वनस्पती
वर्ग:वनसंपदा
वर्ग:सण आणि उत्सव
वर्ग:पवित्र वनस्पती
वर्ग:आराध्यवृक्ष
वर्ग:शारदीय नवरात्र
कुटकी

250px|right|thumb|कुटकी
कुटकी ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती तथा भरड धान्य आहे.
कुटकी हा ताप आणि आम्ल पित्त या आजारात गुणकारी आहे.

वर्ग:औषधी वनस्पती
वर्ग:तृणधान्ये
वर्ग:भरड धान्ये
कुडा

इवलेसे|उजवे|कुडा
thumb|right|200px|कुडा

**कुडा** ही एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे.
#पांढरा कुडा किंवा 'इंद्रजव' किंवा 'कुटज' (इंग्लिश: *Holarrhena pubescens*) मूळव्याध, रक्तस्राव, अतिसार, आमांश, अग्निमांद्य या विकारांतील आयुर्वेदिक औषधीमध्ये कु्ड्याचा वापर होतो. १० ते १५ फूट उंच वाढणाऱ्या या झुडुपास प्रत्येक फांदीच्या टोकाशी मंद सुवास असलेल्या पांढऱ्या रंगाच्या फुलांचे गुच्छ येतात. या फुलांची भाजीसुद्धा करतात. या झाडाला  लांबट शेंगा  जोडीजोडीने येतात. कुड्याच्या सालीचा त्वचाविकारातही उपयोग होतो. कुटजारिष्ट हे प्रसिद्ध अौषध कुटाच्या सालींपासून बनते.

#तांबडा कुडा किंवा 'पांडुकुडा'  (इंग्लिश: *Wrightia arborea*) पांढऱ्या रंगाची फुले मात्र फुलाच्या मधला भाग (पुंकेसर) तांबडे असलेले गुच्छ येतात.

#काळा कुडा किंवा 'भूरेवडी' (इंग्लिश: *Wrightia tinctoria*) 

## कुडाची विविधभाषिक नावे
संस्कृत : कुटज, इन्द्रजव 
हिंदी 	: कूड़ा, कुरैया 
इंग्रजी 	: कुर्ची 
लॅटिन : होलेरिना ॲन्टिडीसेन्ट्रिका 
मराठी 	: कुड़ा 
गुजराती : कड़ों 
बंगाली : कुरची

वर्ग:औषधी वनस्पती
कायफळ

**कायफळ** (शास्त्रीय नाव:*Myrica esculenta*; इंग्रजी:*Box Myrtle*) (संस्कृतमध्ये कट्फल) ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे. ह्या वनस्पतीची फुले लालसर गुलाबी रंगाची व आंबट-गोड असतात. तिच्या फळालाही कायफळ म्हणतात. हे फळ मात्र चवीला तुरट-कडू-तिखट असते. 

कायफळाच्या चूर्णाचा वास घेतल्यावर खूप शिंका येतात आणि डोकेदुखी-सर्दी बरी होते. . 

कायफळ खोकल्यावर, दातदुखीवर, त्वचारोगावर आणि जखमा साफ करण्यास व त्याची पूड सुगंधी उटणॄैात वापरली जाते. 

## बाह्य दुवे 
* 

वर्ग:औषधी वनस्पती
काडेचिराईत

250px|right|thumb|किराईत
**किराईत** (किंवा चिराईत) ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे.

वर्ग:औषधी वनस्पती
किराईत

या वनस्पतीस लॅटिनमध्यें स्वर्टीया चेराइटा
(swertia chirayita);  संस्कृतमध्यें किरात, भूर्निब, किराततिक्त; मराठींत काडेचिराईत, किराईत; हिंदींत व गुजराथींत चिरायता  इत्यादी नांवें आहेत.
(काडेचिराईत हिं. चिरायत, चिरेता; क. नेलबेवू; गु. करियातू; सं. चिरतित्क, भूनिंब; इं. चिरेता; लॅ. स्वर्शिया चिराता; कुल- Gentianaceae (जेन्शिएनेसी).

यांत दोन जाती आहेत. एक काडेकिराईत व दुसरी पालेकिराईत. किराइताचीं झाडें लहान हात दीड हात उंच असून पानें लहान व लांबट असतात. पालेकिराईत हिंदुस्थानांत बागांतून होते. काडेचिराईत नेपाळकडून कलकत्त्याच्या मार्गानें मुंबईस येते. याची चव फार कडू असते.

 ही वर्षायू (एक वर्ष जगणारी) औषधी सु १.५ मी. उंच असून समशीतोष्ण हिमालयात १,२००-३,००० मी. उंचीवर, काश्मीर ते आसामपर्यंत आढळते.
पाने समोरासमोर, साधी, बिनदेठाची, खालची अधिक मोठी व कधी देठाची; परिमंजरी मोठी, शाखित व पर्णयुक्त; फुले लहान, फिकट हिरवी व त्यांवर जांभळी छटा; प्रत्येक पाकळीच्या तळाशी हिरवट प्रपिंडांची (ग्रंथींची) जोडी आणि तीवर पांढरे किंवा लालसर लांब केस. केसरदले ४-६, पाकळयांच्या तळाशी चिकटलेले; किंजपुटात एकच कप्पा [à फूल, ] बोंड लहान, ०.६ मिमी., लंबगोल आणि टोकदार असून फुटून त्याची दोन शकले होतात.बिया अनेक व सूक्ष्म असतात.

उपयोग - याचीं वाळलेलीं पानें, फुलें, मळें व काष्ठें यांच्या अंगीं पौष्टिक, ज्वरनाशक व सारक धर्म आहेत. बोंडें चांगलीं झाल्यावर झाडें मुळासकट काढून विक्रीकरितां पाठवितात. नेपाळांतून या झाडांचे गठ्ठे कलकत्यास जाऊन तेथून सर्व हिंदुस्थानस्थानभर व जगाच्या कित्येक भागांत त्यांची रवानगी होते.

आमवात, जीर्णज्वर व सर्व प्रकारच्या ज्वरांवर किराईत, सुंठ व डिकेमाली यांचा अष्टमांश काढा करून ठेवावा व सकाळीं तिसऱ्या प्रहरीं व सायंकाळीं याप्रमाणें तो तीन वेळ घ्यावा. आम्लपित्तावर किराईत व माका यांचा काढा करून त्यांत मध घालून द्यावा. हरताळाच्या विषावर किराइताचा काढा द्यावा.

फुले आली असताना ही वनस्पती जमा करून वाळवितात व औषधात वापरतात.  ती कडू, दीपक (भूक वाढविणारी), ज्वरनाशक, सारक, पौष्टिक व कृमिनाशक आहे.  अतिसार, दुर्बलता, ताप इत्यादींवर ती देतात.  जीर्ण विषमज्वरात व आमाशयाच्या शिथिलतेत किराईत उपयुक्त असते.
किराइताच्या वंशातील अनेक जाती डोंगराळ भागात आढळतात; त्यांचा उपयोग किराइताप्रमाणे करतात.  भारतात दरवर्षी सु. ४०० क्विंटल किराइताचा वापर करतात.ही वनस्पती रस पाचक मध्ये वापरतात
केवडा

250px|thumb|right|केवडा
**केवडा** (अन्य मराठी नावे: **केतकी** ; शास्त्रीय नाव: *Pandanus Odoratissimus*, *पांदानस ओडोटिसिमस* ; इंग्लिश: *Screw Pine*, *स्क्रू पाइन* ;) ही आग्नेय आशिया, दक्षिण आशिया या प्रदेशांत आढळणारी सुगंधी वनस्पती आहे. केवड्याची नर व मादी झाडे वेगवेगळी असतात. याचे कणीस म्हणजे नरफूल २५-५० से.मी. लांब असते. त्यात ५-१० से.मी. लांब अनेक तुरे असतात व त्यावर पांढरट पिवळे सुगंधी आवरण असते, तर मादी फूल लहान असून (५ से. मी.) त्याचे पुढे पिवळे व पिकल्यानंतर लाल रंगाचे लंबगोल १५-२५ से. मी. लांबीचे फळ तयार होते.

## लागवड 
250px|thumb|right|केवड्याचे बन
लागवडीसाठी ३-४ इंच जाडीचे २/२.५ फूट लांबीच्या फुटव्यांची अथवा फांद्याची लागण करावी. याच्या खोडाला जमिनीपासून थोडय़ाशा अंतरावर आधारमुळे येतात. वाढणाऱ्या झाडास या हवेतील मुळांपासून आधार मिळतो. केवड्याची अभिवृद्धी जमिनीतून निघालेल्या फुटव्यांपासून अथवा जुन्या फांद्यांपासून करतात. सुगंधी कणसाकरिता नर झाडांची लागवड करतात. 
### भारतातील उत्पादन 
भारतात केवडा आंध्र प्रदेश, तमिळनाडू, ओरिसा, गुजरात, अंदमान व कोकणात आढळतो. ओरिसामध्ये मोठय़ा प्रमाणावर याचे उत्पादन घेतले जाते.

## उपयोग 
केवडा ही बहुउपयोगी वनस्पती असून सुगंधी औषधी व इतर उत्पादनासाठी केवडय़ाचा उपयोग होतो. फुलांचा वापर केवडा अत्तर, केवडा तेल व केवडा पाणी यासाठी करतात. जल ऊर्ध्वपतनाने केवडा तेल व केवडा पाणी मिळते. केवड्याचे तेल काढताना केवड्याच्या कणीसापासून हिरवी पाने वेगळी करतात व कणसाचे ३-४ तुकडे करून स्टेनलेस स्टीलच्या ऊर्ध्वपतन यंत्रात पाण्यासह घालून गुलाबाप्रमाणेच ऊर्ध्वपतन प्रक्रिया करतात. केवड्याच्या तेलात सुमारे ७.५ टक्के मिथाईल बीटा फिनाईल इथाईल ईथर हे रासायनिक घटक द्रव्य असते. केवड्याच्या पाण्याचा वापर विविध प्रकारांच्या मिठायांत केला जातो. सरबते तयार करण्यासाठी देखील केवडा पाणीचा वापर केला जातो. केवडा तेलाचा वापर पान मसाल्यात, जर्दा तसेच उच्च प्रतीच्या सौंदर्यप्रसाधनात केला जातो.

## अधिक माहितीसाठी पाहा 
फुलांचे आध्यात्मिक अर्थ

वर्ग:पवित्र वनस्पती
वर्ग:औषधी वनस्पती
वर्ग:फुलझाडे
कोरांटी

**कोरांटी** अथवा **कोरांडी** ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे.
फुले पिवळी, निळी अथवा जांभळी असतात. फुलांच्या तुऱ्याच्या तसेच तसेच संपूर्ण वनस्पतीवरती लहान काटे असतात. ह्या फुलांना खास सुगंध नसतो. पण फार सुंदर दिसतात. लांब देठांमुळे ह्यांचे गजरे, हार तसेच वेण्या करता येतात. 

## हे सुद्धा पहा 
* अबोली

वर्ग:औषधी वनस्पती
वर्ग:काटेरी वृक्ष
कारले

thumb|right|200px|कारल्याचा वनस्पतिशास्त्रीय चित्र
thumb|दोन अर्धे आणि दोन क्रॉस विभाग असलेले एक पूर्ण कडू लौकी (मोमॉर्डिका चरंतिया)
thumb|कारले बियाणे (परिपक्व)
**कारले** (शास्त्रीय नाव: *Momordica charantia*, *मोमॉर्डिका कॅरेंशिया* ; इंग्लिश: *Bitter Gourd*, *बिटर गूर्ड*-मराठी उच्चार गोअर्ड ;) (हिंदी - करेला; गुजराती - करेलो; कानडी -हगलकई, हागलहण्णु, हागाला ; संस्कृत -कंदुरा, कारवल्ली, कारवेल्लकम्‌, कठिल्ल(क); बंगाली -बडकरेला उच्छे; तामिळ-पाकै, मितिपाकल) हा आशिया, आफ्रिका व कॅरिबियन बेटे या उष्ण कटिबंधीय प्रदेशांमध्ये आढळणारा  वेल आहे. याला कडू चवीची, खडबडीत सालीची फळे येतात. याच्या कोवळ्या फळांचा भाजी म्हणून पाककृती बनवण्यासाठी वापर होतो. बाह्य आकार किंवा साल आणि कडवटपणा यांत वैविध्य असणारे कारल्याचे अनेक प्रकार आढळतात. कारले फार कडू वाटले तर भाजी करताना त्याच्यातून निघालेले पाणी कमी करून भाजी करतात.

## वनस्पती 
कारले ही द्विलिंगाश्रयी (एकाच वेलीवर नरफुले व मादीफुले येणारी) शाखायुक्त वनस्पती असून तिच्या खोडांवर खाचा असतात. कोवळे भाग अधिक केसाळ असून साध्या, सडपातळ आणि लांबट तणावांच्या आधाराने ही वेल वर चढते. पाने साधी,वलयाकृती, हस्ताकृती आणि ५-७ दलांत विभागलेली असतात. फुले एकलिंगी व पिवळी असून ५-१० सेंमी लांब,  सवृंतावर(लांब देठावर) येतात. कच्ची फळे हिरवी किंवा पांढरी व पक्की फळे गर्द नारिंगी, ५-१५ सेंमी लांब, निलंबी (लोंबकळणारी-suspending), विटीच्या आकाराची व चवीला कडू असून त्यांवर लहान मोठ्या पुटकुळ्या असतात. ती भाजीकरिता उपयुक्त असतात. 
300px|right|thumb|कारल्याचा वेल

## औषधी उपयोग 
* कारल्याचे फळ थंड व पौष्टिक असून ते खाल्ल्यावर पचनक्रिया सुधारते. 
* खोकला, पित्त, सांधेदुखी, त्वचारोग, कुष्ठरोग, बद्धकोष्ठता, मधुमेह इ. विकारांवर ते गुणकारी असते. 
* कारल्याचे किंवा कारल्याच्या रसाचे नियमित सेवन करणाऱ्याचे वजन कमी होते.
* कारल्यात अ, ब आणि क ही जीवनसत्त्वे असतात.
* कार्ल्याने पचन क्रिया सुधारते.

= इतर उपयोग =
* कारल्याच्या कोवळ्या फळांचा भाजी म्हणून पाककृती बनवण्यासाठी वापर होतो.

= संबधित म्हणी =
कडू कारले तुपात तळले, साखरेत घोळले, तरी ते कडूच.

## संदर्भ
## बाह्य दुवे 
* 
* 

वर्ग:औषधी वनस्पती
वर्ग:भाज्या
वर्ग:पाककलेमध्ये वापरले जाणारे पदार्थ
वर्ग:वेली
करटोली

thumb|करटोली
right|thumb|300px|करटोली फळ
**करटोली** (शास्त्रीय नाव:*Momordica dioica* ; इंग्लिश:*Spine gourd*) ही भारतात डोंगराळ भागात उगवणारी एक वेलवर्गीय आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे. कारल्यासारख्या दिसणाऱ्या पण आकाराने लहान अशा या फळांची भाजी करून खातात.

सातपुडा च्या जंगलामध्ये जास्त प्रमाणात ही रानभाजी आढळते, आदीवासी तडवी भिल्ल समाजाचे है पारंपारिक अन्न आहे आदीवासी तडवी भिल्ल समाज जंगालातुन कंटोल गोळा करून इतर भागात पोहचवतात व त्याला मोठ्या प्रमाणात मागणी मिळते.

याला गुजरातीमध्ये *कंटोळा* असे नाव आहे.
right|thumb|करटोली फळे-यांची भाजी करून खातात

वर्ग:वेली
वर्ग:औषधी वनस्पती
वर्ग:भाज्या
कोहळा

thumb|कोहाळा
thumb|(पिकलेला) **काशीकोहळा**-कोहोळ्यातील एक प्रकार

**कोहळा** किंवा **कोहाळा** किंवा हिंदीत पेठा ही भारतात खाल्ली जाणारी एक फळभाजी आहे. हिला **पांढरा भोपळा** असेही म्हणतात. हा दुधी भोपळ्याप्रमाणे बहुधा हिरवट रंगाचा असतो. कोहळ्याचा वेल जमिनीवर सरपटत जातो. हे फळ आकाराने आवळ्यासारखे गोल असते. त्यावरूनच आवळा देऊन कोहळा काढणे ही म्हण मराठीत आली. 

अन्य नावे : शास्त्रीय नाव : Benincasa hispida
* इंग्रजी : Ash Gourd, Winter Melon

भारतातील आग्रा येथे बनणारी पेठा नावाची गोड मिठाई कोहळ्यापासून बनते. ही मिठाई बर्फाच्या वडीसारखी अर्धपारदर्शक असते. 

कोहळा बांधल्याने घरातील लोकांना दीर्घायुष्य आणि आरोग्य लाभते, असा विश्वास आहे.

## कोहळ्यापासून बनणारे पदार्थ
भाजी, कोहळ्याचे तुकडे घातलेले दक्षिण भारतीय सांभार, रायते, सूप, सांडगे, कोहळेपाक, पेठा, 

कोहळेपाक हा पौष्टिक समजला जातो. हा बाजारात मिळतो. हा द्रवस्वरूपात असतो. 

कार्तिक शुक्ल नवमीला कुष्मांड नवमी, किंवा अक्षय नवमी म्हणतात. या दिवसाला महाराष्ट्राबाहेरचे लोक आवळा नवमी म्हणतात. 

वास्तुशास्त्रातील एक समजूत : वास्तूमधून नजरदोष शोषून घेतल्यावर हे फळ नासते. म्हणजे दरवाज्यावर टांगलेला कोहळा खराब झाला तर नकारात्मक शक्ती नाश पावली असे समजून, पुन्हा दुसरे फळ घरात उंबरठ्यावर चार चौघांना दिसेल असे बांधून ठेवतात.

## संदर्भ 
वर्ग:औषधी वनस्पती
वर्ग:वेली
वर्ग:भाज्या
कोरफड

thumb|right|200px|कोरफड

कोरफड ही एक औषधी वनस्पती आहे.  हिला संस्कृतमध्ये कुमारी आणि इंग्रजीत ॲलो (Aloe) म्हणतात. हिच्यापासून कुमारी आसव हे परंपरागत आयुर्वेदिक औषध बनते.

कोरफडीचा रस आरोग्यदायी आहे. कोरफडीच्या रसामध्ये व्हिटॅमिन ‘ए’, ‘सी’, ‘बी1’, ‘बी2’, बी3’, ‘बी6’, फाॅलिक ॲसिड हे घटक असतात. तर मॅग्नेशियम, झिंक, लोह, कॅल्शियम, पोटॅशियम आणि सेलेनियम यांसारखी खनिजे असल्याने शरीराला पोषक घटकांचा पुरवठा होतो. त्यामुळे दररोजच्या आहारात कोरफडीच्या रसाचा समावेश करावा अशी काहीची शिफारस आहे.

कोरफड ही एकाच ॲलो नावाच्या कुळातल्या ५०० प्रजातींपैकी एक प्रजाती आहे. याकुळात काही पुष्पवंत वनस्पतीदेखील येतात. सर्वात परिचित प्रजाती म्हणजे कोर्या व्हेरा, किंवा "खरी कोरफड" होय.मिश्रित फार्मास्युटिकल उद्दिष्टांसाठी तथाकथित "कोरफड व्हेरा" प्रमाण मानली जाते. ॲलो फेरोक्ससारख्या इतर प्रजातींची लागवड आणि कापणी जंगलांमधून केली जाते.

## वर्णन
बहुतांश कोर्या प्रजातींमध्ये पान म्हणजे एक मोठा, जाड, मांसल काटेरी दात असलेला दांडा असतो. 
फुलांचे फुलं ट्यूबल्युटर असतात, बहुतेक पिवळे, नारिंगी, गुलाबी किंवा लाल असतात आणि ते साधे किंवा पुष्कळ फांद्यांचे, हिरव्या नसलेले दातांचे शीर्षस्थानी असतात, घनतेने क्लस्टर्ड आणि लॅंडिंग करतात. कोरफड जातीच्या अनेक प्रजाती दमठल्यासारखे दिसतात, जमीनीच्या पातळीवर थेट उष्माघातामुळे; इतर जातींमध्ये एक पुष्कळ फांदया किंवा खवलेला स्टेम असू शकतो ज्यामधून मांसल पाने स्प्रिंग असतात. ते राखाडी रंग ते तेजस्वी-हिरव्या रंगाच्या असतात आणि काहीवेळा स्ट्रीप किंवा चंचल असतात. दक्षिण आफ्रिकेचे मूळचे काही झाडच वृक्षाप्रमाणे (उष्ण प्रदेशातील) आहेत.

## कोरफडीमुळे होणारे फायदे
टांगलेले कोरफडीचे रोप मातीशिवाय नुसत्या हवेमध्ये जगू शकते. जमिनीत लावले असता कमी पाण्यात येते. पाणी नियमित घातल्यास पान दळदार व रसरशीत होते.

कोरफडीस संस्कृतमध्ये कुमारी, इंग्रजीत *बार्बेडोस ॲलो*  व शास्त्रीय परिभाषेत *ॲलो बार्बेडेन्सिस*  असे म्हणता आणि विदर्भातील झाडीप्रांतात **गवारफाटा** असे म्हणतात. ही वनस्पती ***Liliaceae*** या कुळातील असून हिचे उत्पत्तिस्थान वेस्ट इंडीज आहे. हिच्या भारतीय जाती Aloe vera (ॲलोव्हेरा) आणि Aloe indica (ॲलोइंडिका) या आहेत.

## उपयोग 
कोरफडीमध्ये ॲलोईन (
२० ते २२%), बार्बॉलाई (४ ते ५%) तसेच शर्करा, एन्झाईम व इतर औषधी रसायने असतात. कोरफडीपासून कुमारी आसव बनवितात.  हिच्या पानांत ॲलोईन व बार्बालाईन ही मुख्य ग्लुकोसाइड्‌स असतात.

## संदर्भ व नोंदी 
वर्ग:औषधी वनस्पती
वर्ग:काटेरी वृक्ष
अशोक वृक्ष

thumb|अशोकाची पाने
thumb|अशोकाची फुले
ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे. 

## नावे 
अशोकाला भारतीय भाषांमधून  वेगवेगळ्या नावांनी ओळखले जाते. यांत साधा अशोक. पानांचा अशोक आणि लाल-नारिंगी फुलांचा अशोकवगैरे प्रकार आहेत. या फुलाच्या अशोकाला सीतेचा अशोक, रक्ताशोक, रक्तपल्लव, ताम्रपल्लव, तपनीय अशोक, सुवर्णाशोक वगैरे नावे आहेत. शास्त्रीय नावे आहेत--Saraca asoca, Saraka indica व  Jonesia asoca. या वृक्षाचे वर्णन कालिदासाने ऋतुसंहार या काव्यात खालील पंक्तीत केले आहे : 

**आमूलतो विद्रुमरागताम्रं सपल्लवं पुष्पचयं दधानः** -- ऋतुसंहार ६-१७. (अर्थ : आरंभापासून पोवळ्यासारखा तांबडा रंग असणारे फुलांचे झुपके असणारा भरपूर पाने असलेला वृक्ष.

अशोकवनात रावणाच्या बंदिवासात असलेली सीता याच वृक्षाखाली बसली होती. फुले येण्याच्या बाबतीत हा वृक्ष फार लहरी आहे. फुलण्याचा काळ शरद ऋतूपासून ग्रीष्म ऋतूपर्यंत मागेपुढे होऊ शकतो. म्हणूनच बहुधा सुंदर स्त्रियांच्या लत्ताप्रहारांनी हा फुलतो अशी कविकल्पना आहे. 

*संस्कृत : अशोकः, वञ्जुलः, कान्ताङ्‌घ्‍रिः, नारीपाद्स्पर्शः, दोहदम्‌, पुष्पोद्‌गमौषधम्‌(+ वर दिलेली नावे)
*हिंदी : अशोक, अंपिच 
*बंगाली : अशोक
*गुजराती : अशोपालव
*मल्याळम : अशोका, हेमपुष्पम्‌
*तामिळ : अशोगम्‌ 
*उडिया : ओशोको 
*तेलुगू : अशोकमू 
*इंग्रजी : Asoka 

## वर्णन
हा संयुक्त पाने असलेला घनदाट पाने असणारे डेरेदार छोटा वृक्ष बाराही महिने हिरवागार असतो. याची जाडसर पाने ७ ते २५ सेंटिमीटर लांब असतात. पर्णदलाच्या ४ ते ६ जोड्या असतात. फुले गर्द नारिंगी-तांबड्या रंगांची झुपक्याझुपक्यांनी असतात. फळे १५ ते २५ सेंटिमीटर लांब व सपाट असतात. एकेका फळात(शेंगेत) ४ ते ८ बिया असतात, पण पिकलेले बी एखादेच असते. बिया रुजायला फार वेळ लागतो अनेक बिया पेराव्यात तेव्हा त्यांतली एखादीच रुजते. त्यांतली चार रोपे ४-५ वर्षे सांभाळली की एखादा वृक्ष तयार होतो.

## उत्पत्तिस्थान 
अशोकाचे झाड मध्य आणि पूर्वीय हिमालयात, पूर्वीय भारतात आणि दक्षिणी भारतात आढळते.  याच्या शोभिवंत फुलांसाठी हे झाड मुद्दाम लावले जाते.

## उपयोग 
झाडाच्या वाळलेल्या सालीत औषधी गुणधर्म आहेत. साल स्त्रियांच्या मासिक पाळीत होणाऱ्या अतिरक्तस्रावासाठी गुणकारी असते.याचा पुरुषाना ही फायदा होतो.याच्या पानाचा काढा पिल्याने थकवा निघुन जातो.

## पानांचा अशोक
पानांचा अशोक किंवा हरित अशोक हे फुलांच्या अशोकापेक्षा वेगळे झाड आहे, त्याचे शास्त्रीय नाव  Polyalthia longifolia आहे. हिंदी-बंगालीत याला देवदारु असे म्हणतात. मल्याळीत पानाच्या अशोकाला चोरुणा म्हणतात.

## हे सुद्धा पहा
* विकिपीडिया:वनस्पती/यादी

## संदर्भ
वर्ग:औषधी वनस्पती
वर्ग:वनसंपदा
खैर

thumb|right|250px|खैराची पाने, शेंगा, बिया यांचे वनस्पतिशास्त्रीय रेखाचित्र
**खैर**(कात), (शास्त्रीय नाव: *Acacia catechu*, *अकॅशिया कॅटिचू* ; इंग्लिश: *Black Catechu* (*ब्लॅक कॅटिचू*), *Mimosa catechu* (*मिमोसा कॅटिचू*); संस्कृत खदिर) हा १५ मी. उंचीपर्यंत वाढणारा पानझडी, काटेरी वृक्ष आहे. चीन, आग्नेय आशिया, भारतीय उपखंड व हिंदी महासागराच्या परिघावरील भूभाग या प्रदेशांत हा निसर्गतः आढळतो. याच्यापासून काथ हा विड्याचा घटकपदार्थ बनवला जातो. 

खैराचा आढळ प्रामुख्याने आशिया खंडातील भारत, चीन, पाकिस्तान, ब्रह्मदेश इत्यादी ठिकाणी असतो. या झाडाच्या कोवळ्या फांद्या िपगट रंगाच्या असतात. जून खोडाची साल करडी खरखरीत असते. पाने संयुक्त असून पिसासारखी दोन भागांत विभागलेली असतात. खैराची फुले पिवळ्या  रंगाची असतात. त्यांना देठ नसतो. पानाच्या बगलेत किंवा कणसाच्या स्वरूपात पातळ, सपाट टोकाला निमुळत्या होत गेलेल्या शेंगा वृक्षावर येतात. या शेंगांमध्ये ३ ते ८ बिया असतात. खैराचे लाकूड कठीण आणि टिकाऊ असते. त्याला वाळवी लागत नाही. त्यामुळे त्याचा उपयोग लाकडी खांब, हत्यारे अवजारे, बासरी, होड्या इत्यादी वस्तू बनवण्यासाठी होतो.

## आयुर्वेदात खैर
खैराच्या झाडाच्या अतिजून, लालसर मध्यकाष्ठापासून पाण्यात उकळवून काढलेल्या पदार्थास कात (किंवा काथ) म्हणतात. 

खैराच्या बिया प्रथिनांचे उत्तम स्रोत आहेत. आयुर्वेदीय औषधांमध्ये मुखविकार, डायरिया यावर औषध म्हणून कात वापरतात. तसेच तोंडाला चव आणण्यासाठी पचनक्रिया सुधारण्यासाठी व दाताचे आरोग्य सुधारण्यासाठी, तसेच त्वचेचे आरोग्य सुधारण्यासाठी काताचा वापर करतात. कात कफ कमी करून गळा साफ करतो. अतिसार, आमांश पोटात दुखणे इत्यादींसाठी काताची पूड अणि मध घेतात. अधिक वेळा लघवी होत असल्यास कातपूड वापरतात. काताचा उपयोग जखम लवकर भरून येण्यासाठी होतो. तसेच उपदंशच्या व्रणावरही कात उपयुक्त आहे. कात पाचक, रक्तशोधक आणि कफनाशक असून खदिरवटी, खदिरादी तेल या आयुर्वेदिक औषधांमध्ये वापरतात. खैराचे लाल खैर, सोनखैर असे इतर प्रकार आहेत. 

## धार्मिक, सांस्कॄतिक संदर्भ 
हिंदू मान्यतेनुसार खैर मृग नक्षत्राचा आराध्यवृक्ष मानला जातो.

वर्ग:औषधी वनस्पती
वर्ग:वनसंपदा
वर्ग:काटेरी वृक्ष
गुग्गुळ

गुग्गुळ ही भारतातील एक  औषधी  आहे. धार्मिक कार्यक्रमात हिचा उपयोग धुपावर टाकण्यासाठी करतात. ही  जंतुघ्न आहे. 

गुग्गुळाला संस्कृतमध्ये उलूखल, कुंभ, कालनिर्यास, कौशिक,  गुग्गुळ, दिव्य, पलंकशा, पवनद्विष्ट, पुर, भूतहर, मरुद्विष्ट, महि़षाक्ष, यातुघ्न, रक्षौहा, शिव, इत्यादी शब्द आहेत. अन्य भाषेतील शब्द :  मुक्कूल (अरबी), Indian Dellium (इंग्रजी), काष्ठगण (कानडी), गुगरु (गुजराती-सिंधी), गुक्कल/गुक्कुलु (तामिळ), गुबुल/मैषाक्षी (तेलुगू), बूएज हैदौन (फारसी), गुग्गुलु (बंगाली), Commiphora mukul (शास्त्रीय नाव),  गुगल (हिंदी).

कण गुग्गुळ, कुमुद गुग्गुळ, पद्म गुग्गुळ, महानीळ गुग्गुळ आणि म्हैशा गुग्गुळ या पाच प्रकारच्या गुग्गुळांची शेती करतात. 

आयुर्वेदामध्ये गुग्गुळापासून बनविलेली शेकडो रसायने आहेत.  अमृतादी गुग्गुळ, कांचनार गुग्गुळ, कुक्कुटनखी गुग्गुळ, गुग्गुळ कल्प, गोक्षुरादी गुग्गुळ, त्यागराज गुग्गुळ,  त्रिफळा गुग्गुळ, मेदोहर गुग्गुळ, लाक्षादि गुग्गुळ, सिंहनाद गुग्गुळ, इत्यादी.  वैद्याच्या सल्ल्याशिवाय गुग्गुळाचे औषध घेणे धोक्याचे असते.

### औषधी उपयोग
ही वनस्पती वजन कमी करण्यासाठी वापरली जाते. "स नवो ब़्रहण, पुराण लेखनः।"
म्हणजे नवीन गुग्गुळ बलकर असतो आणि जुना 'लेखन' करतो.तसेच याचा उपयोग औषधादिक्रनात संधानीय द्रव्य म्हणूनवापर करतात

वर्ग:औषधी वनस्पती
गुंज

**गुंज** ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे. हिचा वेल असतो. गुंजेची पाने गोडसर असतात व विड्यात वापरतात. पूर्वीच्या काळी, सोन्याचे वजन करावयाचे भारतात वापरले जाणारे हे एक परिमाण होते. (एक गुंज=तोळ्याचा ९६वा भाग).
गुंजेत दोन जाती आहेत. एक पांढरी व दुसरी लाल. पांढऱ्या गुंजेची मुळे व पाला औषधात वापरतात. 

ही वेलवर्गीय वनस्पती आहे. ही बहूवर्षायू वनस्पती आहे. उष्णकटीबंधात ही वेल सामान्यपणे उगवलेली आढळते. तसेच विरळ दमट जंगलांत सापडते. गुंज ही दुसऱ्या वनस्पतीच्या आधाराने साधारण पाच ते सहा मीटर पर्यंत वाढते. पाने संयुक्त व समदली असतात. फुले लहान व गुलाबी असून पावसळ्यात येतात. वाटाण्याच्या शेंगासारख्या शेंगा येतात. त्या तडकल्या म्हणजे त्यात चार ते सहा बिया निघतात. त्यांनाच गुंजा म्हणतात. यामध्ये लाल व सफेद अशा दोन प्रकारच्या असतात.लाल गुंजेवर काळ्या रंगाचा ठिपका असतो. तो कधी-कधी संपूर्ण गुंजेवर असतो. गुंजा थोड्या लांबट, वाटोळ्या, गुळगुळीत व चमकदार असतात. मुळे व पाने मधूर असतात परंतु बिया विषारी असतात. कच्च्या बियांच्या सेवनाने जनावरांना विषबाधा होऊ शकते. आयुर्वेदानुसार  वनस्पतींमधील सात उपविषांमध्ये गुंजेचा समावेश होतो.
पूर्वी सोनारांच्या दुकानांत वजनांसाठी गुंजेचा वापर करत असे. गुंजेच्या वजनात नेहमी सातत्य असते.
धर्म- गुंजेच्या मुळाची क्रिया जेष्ठमधासारखी होते.पाल्याचे धर्म मुळासारखे आहेत. मधुर, स्नेहन,कफशामक, मूत्रजनन आणि व्रणरोपण.
गुंजेमध्ये कटु, तिक्त, शीत, कफ, पित्त, ग्रहपीडानाशक, कृमिघ्न, व्रणनाशक, कुष्ठनाशक, वाजीकर, रेचक इ. गुणधर्म असतात.

औषधी उपयोग:-

जेष्ठमधा ऐवजी गुंजेची मुळी वापरतात.

उपदंशावर सफेद गुंजेचे मुळ व सफेद जास्वंदीचे मुळ पाण्यात उगाळून पोटातून घ्यावे व व्रणावरही लावावे.

मुखपाक झाल्यावर पाने चावून खावी.

खोकला व मूत्ररोगात प्रयोजक औषधांबरोबर गुंजेचे मुळ द्यावे.

पाला वाटून व्रणशोधावर व व्रणावर बांधल्याने थंडावा मिळून सूज कमी होऊन व्रण रोपन होते.

गुंजेच्या बिया खाल्याने विषबाधा होऊन उलटी, जुलाब, मळमळ, धाप लागणे, यकृताचे कार्य बिघडणे इ. लक्षणे दिसतात. उपचार न मिळाल्यास मृत्यू होऊ शकतो.

केसांसाठी बाह्य उपचारामध्ये गुंजेचा उपयोग करतात.

मानसिक स्वास्थ मिळावे म्हणून बहूतेक लोक सफेद गुंजाची माळ गळ्यात घालतात.

* संस्कृत- काकाणन्तिका, काकणन्ती, काकादनी, गुंजा, चिरिहिण्टिका,  रक्तिका
* हिंदी- गुंज, गुंजा, घुंगची, घुंघची, चिरमिटी, माषा, रति
* बंगाली- कुंच
* कानडी- गुंजा, मधुका, हागा,गुळगंती
* गुजराती- चनोरी, गुंज
* मलयाळम-कुन्नि
* मराठी-  गुंज, रती
* तामिळ-
* तेलगू-गुरिगिंज
* नेपाळी- मस्वतः
* उर्दू- खाक्शी
* इंग्रजी- Crab's Eye, Indian Liquorice/Indian Licorice
* लॅटिन- Abrus precatorius L.

## चित्रदालन

File:Abrus_precatorius_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-002.jpg|गुंज (वनस्पतीशास्त्रीय चित्र)
File:Starr 031108-3195 Abrus precatorius.jpg|गुंजेचे झाड व पाने
File:Abrus precatorius1SHSU.jpg|गुंजेची फुले
File:Starr 060928-0417 Abrus precatorius.jpg|गुंजेची शेंग
File:Abrus precatorius1.jpg|झाडावरील गुंजेच्या बिया

वर्ग:वेली
वर्ग:औषधी वनस्पती
गांजा

**गांजा** ही  एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे.हा अंमली पदार्थ आहे. याने नशा व व्यसनाधिनता येते.चिलीमीत भरून याचे धुम्रपान केले जाते.पूर्वी जेंव्हा सुंगणीचे अत्याधुनिक तंत्र उपलब्ध नव्हते तेंव्हा शस्त्रक्रियेदरम्यान याचा वापर केला जात असे. सतत गांजा पिणाऱ्या व्यक्तिस 'गंजेडी' म्हणतात. गांजा पिणा-या व्यक्तीची बुद्धी एकाग्रता जास्त असते. २० वर्ष वय पूर्ण झाल्यावर गांजा पासून कोणताही धोका राहत नाही. गांजा मध्ये मिसळण्यात येणारी तंबाखु ( मिरजी ) कर्करोगाचे कारण ठरते.
गांजावर बंदी असल्यामुळे गांजा १०००० रू. प्रति किलो एवढा महाग आहे. याची लागवड सहज केली जाऊ शकते. या झाडांना वाढण्यासाठी फक्त पाण्याची गरज असते.

right|thumb|गांजाचे झाड

वर्ग:औषधी वनस्पती
गुलबक्षी

thumb|right|250px|
**गुलबक्षी** किंवा गुलबाक्षी (शास्त्रीय नाव: *Mirabilis jalapa*, उच्चार: *मिराब्लिस हालापा*) ही दक्षिण अमेरिका, आशिया खंडांतील उष्ण कटिबंधीय प्रदेशांत उगवणारी एक औषधी वनस्पती आहे. गुलबक्षी मुळातील दक्षिण अमेरिकेतील अँडीज पर्वतरांगांच्या प्रदेशांतून इ.स. १५४० नंतर बाहेरील जगात पसरलेली वनस्पती आहे. या वनस्पतीस गुलाबी रंगाची फुले येतात म्हणून तिला मराठीत हे नाव पडले . यांत, इतरही अनेक रंगांची फुले येणाऱ्या जाती आहेत. दुपारी ४ वाजता फुलणारी म्हणुन 4o'clock. हे एक छोटे झाड असते. निर्लोमकरणासाठी, म्हणजेच *केस काढण्यासाठी*, याचे कंद वापरतात.

गुलबक्षीच्या फुलांना फारसा वास नसतो. पण त्यांचे लांब दांडे एकमेकांत गुंफून, सुईदोरा न वापरता या फुलांचे गजरे करता येतात.  हे झुडुप वर्षातील बाराही महिने फुले देते. 

येथे एक व्युत्पत्ती लक्षात घेण्यासारखी आहे :- 

गुल (फारसी) = फूल, 

बक्ष  गुलबक्षी असे नांव पडले असणे शक्य आहे.

## अधिक माहितीसाठी पाहा 
फुलांचे आध्यात्मिक अर्थ

वर्ग:फुले
वर्ग:औषधी वनस्पती
वर्ग:फुलझाडे
गहुला

**गहुला** ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे.ही सुगंधी आहे.

वर्ग:औषधी वनस्पती