लोहाणा

**लोहाणा** हे हिंदू जात समूह असून पारंपरिकरित्या व्यापारी (वैश्य) समाज म्हणून ओळखले जातात. ते प्रामुख्याने भारतात राहतात, तसेच पाकिस्तानमध्येही त्यांची लक्षणीय वस्ती आहे.

शतकानुशतके विविध प्रदेशांत स्थलांतर केल्यामुळे लोहाणा समाज अनेक सांस्कृतिक गटांत विभागला गेला आहे. त्यामुळे गुजराती लोहाणा, कच्छी लोहाणा (गुजरात, भारत) आणि सिंधी लोहाणा (सिंध, पाकिस्तान) यांच्या भाषा, संस्कृती, व्यवसाय व सामाजिक रचनेत लक्षणीय फरक आढळतो. भारताच्या फाळणीनंतर अनेक सिंधी लोहाणा भारतात स्थलांतरित झाले.

## उत्पत्ती 
लोहाणा हे पारंपरिक हिंदू वर्णव्यवस्थेनुसार वैश्य वर्णातील मानले जातात; तथापि ते स्वतःला क्षत्रिय उत्पत्तीचे मानतात.

इतिहासकार आंद्रे विंक यांच्या मते, काही मुस्लिम स्त्रोतांमध्ये लोहाणा हे जाटांच्या उपशाखा मानले गेले आहेत किंवा त्यांना जाटांच्या बरोबरीचे स्थान दिले गेले आहे. डेव्हिड चीजमन यांच्या मते, पंजाबमधून सिंधमध्ये स्थलांतरित झालेल्या लोहाणांचा संबंध ७११ मधील अरब आक्रमणानंतर सिंध सोडून गेलेल्या लोकांशी असू शकतो.

पियेर लाशिए यांच्या मते, "लोहाणा" हे नाव पंजाबमधील लाहोर जिल्ह्यातील "लोहर्गढ" या शहरावरून पडले असावे. पारंपरिक व्यापारी व्यवसाय स्वीकारण्यापूर्वी लोहाणा व भाटिया हे कृषी व्यवसायातही होते. त्यांची धार्मिक-सामाजिक स्थिती काहीशी "अस्पष्ट" मानली जात होती.

## उपविभाग 
### सिंधी लोहाणा 
बहुसंख्य सिंधी हिंदू हे लोहाणा आहेत. सिंधी लोहाणा समाजात पुढील प्रमुख गट आढळतात:
*अमिल – सुशिक्षित वर्ग; मुस्लिम सत्ताधीशांच्या काळात लिपिक व प्रशासकीय पदांवर कार्यरत होते. पुढे ब्रिटिश राजवटीतही त्यांनी सरकारी सेवेत महत्त्वाची भूमिका बजावली.
*भाईबंद – हा व्यापारी व सावकार वर्ग आहे. सिंध प्रदेशातील अंतर्गत तसेच आंतरराष्ट्रीय व्यापारात सक्रिय सहभाग होता.
*साहिटी – अमिल व भाईबंद यांच्या मधला गट; शासकीय सेवा तसेच व्यापार या दोन्ही क्षेत्रांत हे लोक् कार्यरत अहेत्.

कल्होरा  सत्ताकाळात सिंधमध्ये लोहाणा समाज एक महत्त्वाचा व्यापारी समुदाय म्हणून उदयास आला.

## इतिहास 
अलाउद्दीन खिलजी (१२९६–१३१६) यांनी सिंध प्रदेशात मोहिमा केल्या. सूमरा आणि सम्मा वंशांमधील संघर्षात दिल्ली सल्तनत हस्तक्षेप करत असे. अखेरीस फिरोजशाह तुघलक यांच्या काळात सम्मा सत्तेने सूमरा वर्चस्व समाप्त केले.

### खोजा आणि मेमण समाजाची निर्मिती 
१५व्या शतकात पीर् सदर्दिन् यांनी काही लोहाणांना इस्माइली शिया  पंथात धर्मांतरित केले. या नव्या गटाला पुढे खोजा म्हणून ओळखले जाऊ लागले.

१४२२ मध्ये सिंधमधील एका लोहाणा प्रमुखास इस्लाम स्वीकारण्यास प्रवृत्त करण्यात आले. त्यानंतर सुमारे ७०० लोहाणा कुटुंबांनी इस्लाम स्वीकारला; हे पुढे मेमन म्हणून ओळखले जाऊ लागले.

### फाळणीनंतर 
१९४७ च्या फाळणीनंतर कच्छ व सिंधमधील अनेक लोहाणा गुजरात (कच्छ, अहमदाबाद, वडोदरा) तसेच महाराष्ट्र (मुंबई, पुणे, नागपूर) येथे स्थायिक झाले.

### परदेशातील प्रवासी समुदाय 
१८८०–१९२० दरम्यान अनेक गुजराती, त्यात लोहाणा समुदायातील लोकही, पूर्व आफ्रिकेतील ब्रिटिश वसाहतींमध्ये (युगांडा, केनया, टांगानिका) स्थलांतरित झाले. १९७२ मध्ये ईदी अमीन यांच्या हुकुमामुळे अनेक आशियाई लोकांनी युगांडा सोडले आणि ते युनायटेड किंग्डम, अमेरिका व कॅनडा येथे स्थायिक झाले.

## समाज आणि संस्कृती 
लोहाणा समाज प्रामुख्याने हिंदू परंपरा पाळतो. ते कृष्ण, राम–सीता, विष्णू यांच्या अवतारांची उपासना करतात. तसेच शक्तीच्या विविध रूपांची पूजा करतात. त्यांचे कुलदैवत म्हणून वीर दादा जशराज, सिंधवी सिकोटर माता, झुलेलाल् यांची पूजा केली जाते. काही शाखा हिंगलाज देवीचीही उपासना करतात.

सिंधी लोहाणा समाजात मांसाहार व मद्यपान स्वीकारलेले आहे.

## आडनावे 
लोहाणा समाजात गुजराती-कच्छी, सिंधी अमिल व सिंधी भाईबंद अशा उपगटांनुसार विविध आडनावे प्रचलित आहेत. उदाहरणार्थ:

गुजराती/कच्छी लोहाणा – कोटक, कोटेचा, लाधक, रायचुरा, ठक्कर, गनात्रा, माधवाणी इ.

सिंधी अमिल – अडवाणी, आहुजा, गिडवाणी, लालवाणी, माखिजा, वासवाणी इ.

सिंधी भाईबंद – बजाज, बलानी, दामाणी, जुनेजा, लखानी, मिरवाणी, निहलानी, सेठिया, वासन इ.

## संदर्भ 
## ग्रंथसूची