जयंत पवार

**जयंत पवार** (२२ फेब्रुवारी, १९६० - २९ ऑगस्ट, २०२१:मुंबई, महाराष्ट्र) हे एक मराठी साहित्यिक होते. त्यांनी नाट्यसमीक्षा, एकांकिका, नाटक, कथा, वैचारिक व ललित लेख अशा अनेक प्रकारातील लेखन केले. याशिवाय चित्रपटांचे पटकथा व संवादही लिहिले. त्यांनी महानगर, चंदेरी साप्ताहिक, लोकसत्ता दैनिकात होते व नंतर अनेक वर्षे महाराष्ट्र टाइम्समध्ये पत्रकारित्व केले.

अधांतर हे यांचे पहिले प्रसिद्ध नाटक होते. याचा पहिला प्रयोग ८ ऑगस्ट १९९७ला झाला . नाटकास अनेक मानाचे पुरस्कार मिळाले. २०१०मध्ये प्रकाशित झालेल्या त्यांच्या पहिल्याच कथासंग्रह फिनिक्सच्या राखेतून उठला मोरला २०१२मध्ये साहित्य अकादमी पुरस्कार मिळाला.

## लेखन 
नाट्यसमीक्षा, एकांकिका, नाटक, कथा, वैचारिक व ललित लेख अशा अनेक प्रकारातील लेखन त्यांनी केले, त्याची विभागवार माहिती अशी आहे:

### एकांकिका संग्रह 
‘नाद’ ‘निनाद’ व ‘पडसाद’ हे तीन त्यांच्या एकांकिकांचे संग्रह आहेत.

### नाटके 
**‘वंश / पाऊलखुणा’** (उपलब्ध नाही),  **अधांतर’,**  **‘काय डेंजर वारा सुटलाय**’, **‘टेंगशेंच्या स्वप्नात ट्रेन,**  **‘लिअरने जगावं की मरावं?’,**  **‘माझं घर**’ ही त्यांची नाटके प्रकाशित झालेली आहेत.

**अधांतर’** व **काय डेंजर वारा सुटलाय**’ या नाटकांचे मराठी आणि हिंदीत प्रयोग होतात.

### कथासंग्रह 
* फिनिक्सच्या राखेतून उठला मोर - कवयित्री नीरजा यांनी या कथासंग्रहाची *तुकड्या तुकड्यात विखुरलेलं आजचं वास्तव* या शीर्षकाने महाराष्ट्र टाइम्समध्ये समीक्षा केली  
* वरनभातलोन्चा नि कोन नाय कोंचा
* लेखकाचा मृत्यू आणि इतर गोष्टी
* मोरी नींद नसानी होय

## वैचारिक - ललित पुस्तके 
* बहुजन संस्कृतिवाद आणि लेखक
* सत्य, सत्ता आणि साहित्यिक - संपादक नीतीन रिंढे, प्रफुल्ल शिलेदार

## साहित्यकृती व नाटकांवर आलेली पुस्तके 
* अधांतर : भूमी आणि अवकाश - संपादक राजू देसले,  हा 'अधांतर' या नाटकाचा वेध घेणारा लेखसंग्रह आहे. महेंद्र सुके यांनी केलेली या पुस्तकाची समीक्षा
* काय डेंजर वारा सुटलाय… : साहित्य आणि प्रयोग - संपादक प्रशांत नागावकर सहाय्य डॉक्टर ज्ञानेश्वर कांबळे, प्रकाशक: मराठी विभाग, यशवंतराव चव्हाण (केएमसी) कॉलेज, कोल्हापूर
* हा ॠतू वेगळा आहे - संपादक - संदीप दळवी. कथांवरील लेखसंग्रह. दळवींनी लिहिलेल्या प्रस्तावनेचा अंश 
* रंगकथा जयंत पवार स्मृतिग्रंथ - संपादक गणेश विसपुते, संध्या नरेपवार, मुकुंद कुळे, समर खडस. पवार व त्यांच्या साहित्यकृतींवर लेख, तसेच जयंत पवार यांचे काही अप्रकाशित लेख.

### मुलाखती व लेख 
पत्रकार, नाटककार आणि लेखक जयंत पवार यांना ‘फिनिक्सच्या राखेतून उठला मोर’ या कथासंग्रहासाठी २०१२ मध्ये साहित्य अकादमी पुरस्कार मिळाला होता. त्यावेळी ‘खेळ’च्या जानेवारी ते जून २०१३ या अंकासाठी अभ्यासक नागनाथ बळते यांनी जयंत पवार यांची मुलाखत घेतली होती. त्या मुलाखतीचा भाग एक  व मुलाखतीचा भाग दोन  

विदर्भ साहित्य संघ प्रकाशित ‘युगवाणी’ या त्रैमासिकाच्या जानेवारी-फेब्रुवारी-मार्च २०२० या अंकात ज्येष्ठ पत्रकार, नाटककार व कथाकार जयंत पवार यांची रवींद्र लाखे यांनी घेतलेली व प्रफुल्ल शिलेदार यांनी संपादित केलेली प्रदीर्घ मुलाखत प्रकाशित झाली होती.  मुलाखत मुख्यतः जयंत पवार यांची जडणघडण व नाटकाबाबत आहेत. 

त्या मुलाखतीचा भाग एक  व मुलाखतीचा भाग दोन  

**काय डेंजर वारा सुटलाय** नाटकाविषयी स्वतः जयंत पवार यांनी १२ जानेवारी २०१३ च्या साप्ताहिक साधनामध्ये लेख लिहिला होता. 

## गाजलेले लेख व त्यावरील अभिवाचनाचे प्रयोग, कथांचे अभिवाचन 
**‘तर्काच्या खुंटीवरून निसटलेले रहस्य’** या कथेचे अभिवाचनाचे प्रयोग दिग्दर्शक अतुल पेठे करत असत.

स्मशानात काम करणाऱ्या कारकुनाची मुलाखत जयंत पवार यांनी घेतली होती व ती **‘पासवाला’** या नावाने ती प्रसिद्ध झाली होती. नाटककार विजय तेंडुलकर याचे अभिवाचन करत. सध्या समीर दळवी आणि विनीत मराठे याच्या अभिवाचनाचे प्रयोग करत असतात.  हैद्राबादमध्येही तेथील सुत्रधार नाट्यसंस्थेने याच्या अभिवाचनाचा प्रयोग केला होता.

**‘जन्म एक व्याधी’** या त्यांच्या कथेवर आधारित एकपात्री / दिर्घांक सादर झाला होता.

**‘साशे भात्तर रुपयांचा सवाल अर्थात युद्ध आमुचे सुरू’** यावर आधारित नाटकाचे प्रयोग स्वप्नील आजगावकर करत. नाट्यरुपांतर व दिग्दर्शन स्वप्नील आजगावकर यांनीच केले होते.

**‘खच्चीकरणाची पंचवीस वर्ष’** - लेख

मुंबईच्या गिरणी संपाला १८ जानेवारी २००७ मध्ये पंचवीस वर्षे पूर्ण झाली, त्यानिमित्त जयंत पवार यांनी महाराष्ट्र टाइम्समध्ये ‘खच्चीकरणाची पंचवीस वर्ष’ असा लेख लिहिला होता. अडीच लाख गिरणी कामगारांचा हा संप कसा झाला व त्यात काय घडामोडी झाल्या याचे वृत्तांकन करणारा हा लेख आहे.

जयंत पवार यांनी त्यांच्या अखेरच्या दिवसात आपल्या दिवगंत वडिलांबरोबर संवाद साधणारा **‘तुझ्या नादानं पाहिली तुझीच रे पंढरी’** हा लेख लिहिला व तो २०२० च्या पुढारी दिवाळी अंकात प्रसिद्ध झाला.  याच्या अभिवाचनाचे प्रयोग होत असतात.

## जयंत पवार यांच्या साहित्याचा इतर भाषांमधील अनुवाद 
अधांतर नाटकाचा हिंदीत अनुवाद **‘अभी रात बाकी है…’** अनुवाद कैलाश सेंगर

अधांतर नाटकाचा इंग्लिशमध्ये अनुवाद

**‘अधांतर द नोव्हेअर पिपल Adhantar The Nowhere People’** अनुवाद माया पंडित

काय डेंजर वारा सुटलाय नाटकाचा हिंदीत अनुवाद **‘क्या डेंजर हवा चली है’** अनुवाद असलम परवेज (अप्रकाशित तथापि प्रयोग होत असतात)

फिनिक्सच्या राखेतून उठला मोर या कथासंग्रहाचा हिंदीत अनुवाद:

**‘फिनिक्सच्या राखेतून उठला मोर’ -** अनुवाद: प्रकाश भातम्ब्रेकर

फिनिक्सच्या राखेतून उठला मोर या कथासंग्रहाचा कन्नडमध्ये अनुवाद: **‘फिनिक्स बूदियिन्देद्ध’** अनुवाद : चंद्रकांत पोकळे. 

ही दोन्ही पुस्तके  साहित्य अकादमी, दिल्लीने स्वतःच  प्रकाशित केली आहेत.

जयंत पवार यांच्या निवडक सहा दीर्घ कथांचा हिंदीत अनुवाद

**‘तर्क के खूंटे से…’** (सहा दीर्घ कथा) संपादन व अनुवाद : डॉ. गोरख थोरात

**‘और आखिरकार’** संपादन व अनुवाद : डॉ. गोरख थोरात हा जयंत पवार यांच्या अनेक कथांचा हिंदीत अनुवाद व त्याचे पुस्तक आहे.

‘बहुजन संस्कृतिवाद आणि लेखक’ पुस्तकाचा कन्नडमध्ये अनुवाद: अनुवाद : चंद्रकांत पोकळे

आलेफ प्रकाशनने इंग्रजीत प्रकाशित केलेल्या 'The Greatest Marathi Stories Ever Told' (selected and edited by Ashutosh Potdar) या कथासंग्रहात जयंत पवार यांची ''''Hari's Laughter'** - हॅरीचे हसू ही कथा समाविष्ट केलेली आहे.

माकडं या कथेचा **वानर** या नावाने भारत भूषण यांनी हिंदीत अनुवाद केला असून तो हंस या हिंदी मासिकाच्या एप्रिल २०२४ च्या अंकात प्रकाशित झाला आहे.

## **चित्रपट पटकथा संवाद** 
अरविंद गोखले यांच्या कथांवर आधारित **'कथनी'''' या दूरदर्शन मालिकेच्या काही भागांचे पटकथा लेखन आणि संवादलेखन

'अधांतर' या नाटकावर आधारित '**लालबाग परळ**' हा मराठी चित्रपट, हिंदी नाव सिटी ऑफ गोल्ड.

https://mr.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%97_%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%B3&oldid=2568784.(https://mr.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%97_%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%B3&oldid=2568784.)

'साशे भात्तर रुपयांचा सवाल अर्थात युद्ध आमचे सुरू!' या कथेवर भाऊबळी चित्रपट २०२२मध्ये आला होता. नितीन वैद्य, निनाद वैद्य आणि अपर्णा पाडगावकर या चित्रपटाचे निर्माते होते व समीर पाटील दिग्दर्शक होते. यात मनोज जोशी, मेधा मांजरेकर, किशोर कदम, रसिका आगाशे, राजन भिसे, विजय केंकरे, आनंद अलकुंटे असे नामवंत कलाकार होते.

चंदूच्या लग्नाची गोष्ट अर्थात सड्डम में टड्डुम यावर आधारित **‘रज्जो’** हा हिंदी चित्रपट. 

माझं घर नाटकावर आधारित **‘तिचा उंबरठा’** हा मराठी चित्रपट. याची कथा पटकथा व संवाद जयंत पवार यांचे आहेत.

वरनभातलोन्चा नि कोन नाय कोंचा कथेवर आधारित नाय वरनभातलोन्चा नि कोन नाय कोंचा हा चित्रपट. याचे संवादही जयंत पवार यांचे आहेत.

https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Nay_Varanbhat_Loncha_Kon_Nay_Koncha&oldid=1270736945

दुःखाचे श्वापद ही रंगनाथ पठारे यांची कथा. त्यावर आधारित **‘दुःखाचे श्वापद’** हा मराठी चित्रपट आला होता. त्याची पटकथा व संवाद जयंत पवार यांचे होते.

**इट्स अ ब्रेकिंग न्यूज** या हिंदी चित्रपटाच्या पटकथेचे व संवादाचे सहलेखक होते.

## **अप्रकाशित साहित्य** 
चंदूच्या लग्नाची गोष्ट (नाटक)

नाट्यसमीक्षण व इतर लेख

## जयंत पवार यांना मिळालेले पुरस्कार 
### अधांतर नाटक 
**अधांतर** नाटकाला जवळपास ४८ पुरस्कार आहेत व त्यातील १४ पुरस्कार लेखनासाठी आहेत. त्यापैकी काही असे आहेत:

राम गणेश गडकरी महाराष्ट्र राज्य साहित्य पुरस्कार

महाराष्ट्र राज्य व्यावसायिक नाट्यस्पर्धा २००० मध्ये सर्वोत्कृष्ट नाटककार द्वितीय

महाराष्ट्र फाउंडेशन ललित साहित्य गौरव

नाट्य दर्पण पुरस्कार

मॅजेस्टीक प्रकाशनचा जयवंत दळवी स्मृती नाट्य लेखन पुरस्कार

द गोवा हिंदू असोशिएशनचा २००० मध्ये शशिकांत नार्वेकर स्मृती पुरस्कार

### माझं घर नाटक 
**माझं घर** नाटकास पुरस्कार

१९९९मध्ये माझं घर नाटकास व्यावसायिक राज्य नाट्य स्पर्धेत लेखन पुरस्कार

### टेंगशेंच्या स्वप्नात ट्रेन 
**टेंगशेंच्या स्वप्नात ट्रेन** नाटकास पुरस्कार

२००९मध्ये टेंगशेंच्या स्वप्नात ट्रेन या नाटकास सर्वोत्कृष्ट प्रायोगिक नाटकाचा झी गौरव पुरस्कार

### **काय डेंजर वारा सुटलाय** 
**काय डेंजर वारा सुटलाय** नाटकास पुरस्कार

'**काय डेंजर वारा सुटलाय**' या त्यांच्या नाटकाला महाराष्ट्र फाउंडेशनचा साहित्य : रा. शं. दातार नाट्य पुरस्कार २०१३मध्ये मिळाला.  या प्रसंगी जयंत पवार यांनी व्यक्त केलेले मनोगत: 

महाराष्ट्र शासनाचा अण्णासाहेब किर्लोस्कर  पुरस्कार

या नाटकाला नाट्यलेखन स्पर्धेत अखिल भारतीय मराठी नाट्य परिषदेकडून सर्वोत्कृष्ट लेखनाचे प्रथम पारितोषिकसुद्धा मिळाले.

सर्वोत्कृष्ट लेखक व्यावसायिक नाटक झी गौरव २०११ पुरस्कार 

उत्कृष्ट सामाजिक नाटकासाठी मिफ्ता अवार्ड

### वंश 
**वंश** नाटकास पुरस्कार

१९८६ साली वंश नाटकास महाराष्ट्र राज्य नाट्य स्पर्धेतील प्रथम क्रमांक

१९८७ साली वंश नाटकास मामा वरेरकर नाट्यलेखन पुरस्कार

**नाट्यलेखनासाठी काही पुरस्कार**

२०१६ मध्ये नाशिक नाट्य परिषद कुसुमाग्रज नाट्य लेखन पुरस्कार

२०१७ मध्ये शाहीर विठ्ठल उमप स्मृती मृद्‌गंध पुरस्कार

२०१९ मध्ये महाराष्ट्र राज्य हौशी नाट्यस्पर्धा नाट्यलेखन प्रथम- **लिअरने जगावं की मरावं**

**समीक्षेसाठी पुरस्कार**

१९८५मध्ये नाट्य समीक्षेसाठी माधव मनोहर स्मृती नाट्य दर्पण पुरस्कार

२००५मध्ये अखिल भारतीय मराठी नाट्य परिषदेचा गो. ब. देवल नाटककार पुरस्कार

२००७ मध्ये अखिल भारतीय मराठी नाट्य परिषदेचा वि. स. खांडेकर स्मृती नाट्य समीक्षा पुरस्कार

### **कथासंग्रहास पुरस्कार** 
'फिनिक्सच्या राखेतून उठला मोर' या कथासंग्रहासाठी २०१२ सालचा साहित्य अकादमी पुरस्कार मिळाला. साहित्य अकादमी पुरस्काराची बातमी ,  साहित्य अकादमी पुरस्कार_विजेत्यांची_यादी_(मराठी) , महाराष्ट्र टाइम्समधील दोन पुरस्काराची बातमी डिसेंबर २०१२ . 

२०१२मध्येच फिनिक्सच्या राखेतून उठला मोर कथासंग्रहास महाराष्ट्र शासनाचा पु.भा.भावे स्मृती वाङ्मय पुरस्कार

२०११मध्ये फिनिक्सच्या राखेतून उठला मोर या कथासंग्रहास भाऊसाहेब नांदुरकर साहित्य पुरस्कार यवतमाळ आणि पु. ना. पंडित पुरस्कार

### **लालबाग परळ चित्रपट** 
२०११मध्ये लालबाग परळ चित्रपटाच्या कथालेखनासाठी मिफ्ता अवार्ड

### जयंत पवार यांना मिळालेले इतर सन्मान 
२०१४साली महाड येथे झालेल्या १५व्या कोकण मराठी साहित्य परिषदेच्या साहित्य संमेलनाचे जयंत पवार अध्यक्ष 

बुलढाणा येथे झालेल्या तेराव्या विद्रोही मराठी साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष

प्रयोग मालाड' या नाट्यसंस्थेने १३-१४ ऑक्टोबर २०१८ हे दोन दिवस '**लेखक एक, नाट्यछटा अनेक**' अशी एकांकिका स्पर्धा आयोजित केली होती. स्पर्धेच्या अंतिम फेरीमध्ये जयंत पवार यांच्या १४ एकांकिकांमध्ये सादर करण्यात आल्या. हा कार्यक्रम बोरिवली, मुंबईतील प्रबोधनकार ठाकरे नाट्यगृहाचे मिनी थिएटर येथे होता. या स्पर्धांचे हे पाचवे वर्ष होते.
##### वैयक्तिक 
कॅन्सरसारख्या दुर्धर व्याधीशी त्यांनी अनेक वर्षे लढा दिला व त्याही परिस्थितीत आपले लेखन कार्य सुरू ठेवले होते. ते शेवटपर्यंत कार्यरत होते.

लढवय्या लेखक : जयंत पवार - प्रफुल्ल शिलेदार  यांचा लेख 

जयंत पवार - समकालीन मराठी कथेतला अनन्य कथाकार - गणेश विसपुते यांचा लेख 

पहा : नाट्यसमीक्षक

## संदर्भ व टीप 
वर्ग:मराठी नाटककार
वर्ग:मराठी नाट्यसमीक्षक
वर्ग:साहित्य अकादमी पुरस्कार विजेते
वर्ग:साहित्यिक
वर्ग:मराठी रंगकर्मी