पंडितराव दौंड

**पंडितराव नारायणराव दौंड** (जन्म : ११ फेब्रुवारी १९३८, दौंडवाडी) हे महाराष्ट्रातील एक ज्येष्ठ राजकारणी, माजी राज्यमंत्री आणि सामाजिक कार्यकर्ते आहेत. परळी  बीड,  लातूर, अंबाजोगाई, मराठवाडा या भागातील राजकारणात त्यांचे महत्त्वाचे स्थान आहे. ग्रामीण विकास, कामगार चळवळ आणि शेतकरी प्रश्न यांसाठी ते  महाराष्ट्रात  ओळखले जातात. मंत्रीमंडळात त्यांनी पिण्याच्या पाण्याचे स्थायी समाधान, जलसंधारण, सिंचन प्रकल्प, पूर-बचाव व गावपातळीवरील पायाभूत सुविधा उभारण्यात महाराष्ट्र सरकार मंत्री मंडळात काम केले. त्यांची राजकीय ओळख प्रामुख्याने १९८५–१९९० या काळातील आमदार म्हणून आहे. 

## संक्षिप्त परिचय (Lead) 
**जन्मस्थान:** दौंडवाडी, तालुका अंबाजोगाई (सध्याचा परळी/अंबाजोगाई परिसर). 

**शिक्षण:** प्राथमिक—दौंडवाडी व परळी; माध्यमिक व महाविद्यालायीन शिक्षण योगेश्वरी महाविद्यालय, अंबाजोगाई (B.Sc., १९६०).

**राजकीय पद:** गेवराई/सभागीतून विधायक (माजी आमदार) — १९८५ ते १९९०.

**प्रमुख क्षेत्र:** जल-साधन (पिण्याचे पाणी, सिंचन), दुष्काळ निवारण, शिक्षण व आरोग्य विकास.

## प्रारंभिक जीवन 
पंडितराव दौंड यांचा जन्म ११ फेब्रुवारी १९३७ रोजी एका सामान्य शेतकरी कुटुंबात झाला. ग्रामीण भागातील सामाजिक आणि आर्थिक परिस्थिती जवळून पाहिल्यामुळे लहानपणापासूनच त्यांच्यात समाजकार्याची ओढ निर्माण झाली. वंजारी समाजात जन्म झालेले पंडितराव दौंड हे भगवान बाबा यांच्या सानिध्यात येऊन शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर समाजसेवा जोपासली आणि राजकीय क्षेत्रात सक्रिय सहभाग घेतला. महाविद्यालयीन काळात त्यांना लोकसेवा आणि संघटनात्मक कामाची आवड निर्माण झाली, ते विद्यार्थी संघटनेमध्ये सक्रिय झाले आणि १९५९–६० मध्ये **विद्यार्थी संघाचे अध्यक्ष (President of student’s union)** म्हणून निवडले गेले.

## कारकीर्द — राजकारण आणि सरकारी काम 
पंडितराव दौंड यांनी स्थानिक पातळीवरील समाजकार्यातून करिअर सुरू केले. स्थानिक शाळा, आरोग्य केंद्र आणि सार्वजनिक कार्ये सुरू करण्याच्या प्रयत्नांत त्यांनी पुढाकार घेतला. १९८५ मध्ये ते विधानसभेचे आमदार म्हणून निर्वाचित झाले. आमदार म्हणून त्यांच्या पुढाकाराचा मुख्य फोकस खालील बाबींवर होता:

## प्रमुख धोरणे व उपक्रम 
# **पाण्याचा सातत्यपूर्ण पुरवठा**
#* अनेक गावांसाठी पाझर तलाव, साठवण तलाव, सिंचन तलाव आणि पाणी साठवण्याच्या प्रकल्पांची निर्मिती.
#* डोंगराळ व नदीनाल्या भागात जलसंधारण योजना राबवून पाण्याच्या उपलब्धतेत लक्षणीय वाढ.
# **नळ पाणी व नळयोजना**
#* तालुकास्तरीय व जिल्हास्तरीय नळपाणी योजनांसाठी निधी व मंजुरी मिळवून देणे, ठाणे - भिवंडी नळ पाणीपुरवठा (संदर्भांत १६८ कोटींचा उल्लेख), पुणे जिल्ह्यातील उरळी कांचन नळ पाणी योजनांसाठी आर्थिक मदत इत्यादी.
# **सिंचन व कृषी विकास**
#* कोल्हापूरच्या पद्धतीचा बंधारा व लहान-लहान धरणे बांधण्यास हातभार; पाटबंधारे व कोरडवाहू जागांवर सिंचन व्यवस्थेची अंमलबजावणी.
#* शेतकऱ्यांसाठी पाण्याची उपलब्धता वाढल्याने त्या भागातील पिकांची उत्पादकता वाढली.
# **दुष्काळ आणि पूर सहाय्य**
#* १९८९ मधील भीषण पुर काळात त्यांनी तत्काळ मदतकरी मोहीम राबविली शेकडो कुटुंबांना तातडीची मदत, स्थलांतरितांची पुनर्वसन व्यवस्था व शासकीय मदत मिळवून देणे; १०० कुटुंबांना नव्याने घर व जीवनायन साहित्य दिले आहे असे दस्तऐवजीकरणात नमूद आहे.
# **शिक्षण व आरोग्य**
#* गावागावात प्राथमिक शाळा व प्राथमिक आरोग्य केंद्र (PHC) स्थापन करणे, शाळांना अनुदाने मिळवून देणे आणि स्थानिक विद्यार्थ्यांसाठी प्रवेशसुविधा सुनिश्चित करणे.

## कामगार चळवळीतील योगदान 
२००२ साली महाराष्ट्रातील ऊसतोडणी कामगार संघटना आणि ऊसतोड मजुरांनी विविध मागण्यांसाठी संप पुकारला होता. या संपामुळे साखर कारखानदारांची मोठी कोंडी निर्माण झाली होती. राज्यातील सुमारे १० लाख ऊसतोडणी व वाहतूक कामगारांच्या वेतनावाढीचा नवीन करार १५ दिवसात करण्याचे आश्वासन गेल्या २० नोव्हेंबरला मुंबईतील त्रिपक्षीय बैठकीत सहकारमंत्री व राज्य साखर संघाच्या अध्यक्षांनी दिले होते. परंतु त्याबाबत प्रत्यक्षात कोणतीही कार्यवाही झाली नसल्याने कामगारांची फसवणूक झाली आहे. दर ३ वर्षांनी करण्यात येणाऱ्या या आधीच्या त्रिपक्षीय कराराची मुदत २०१३-१४ च्या गळीत हंगामात संपली

ही कोंडी फोडण्यासाठी महाराष्ट्र शासनाने **दादासाहेब रूपवते** आणि **पंडितराव दौंड** यांच्या अध्यक्षतेखाली एक समिती स्थापन केली. या समितीने कामगार आणि कारखानदार यांच्यात समन्वय साधून महत्त्वपूर्ण तोडगा काढला. या कामामुळे दौंड यांची प्रतिमा संवेदनशील आणि समन्वयवादी नेता म्हणून अधिक बळकट झाली.

## २००९ नंतरची भूमिका 
२००९ च्या विधानसभा निवडणुकीच्या काळातही त्यांनी **राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष** मध्ये सक्रिय सहभाग ठेवला. परळी विधानसभा मतदारसंघ, रेणापूर, अंबाजोगाई, केज, बीड मतदारसंघातील राजकारणात त्यांचा प्रभाव कायम राहिला. स्थानिक विकासकामे, सामाजिक उपक्रम आणि कामगार हितासाठी ते सातत्याने कार्यरत करतात.

## राजकीय शैली आणि व्यक्तिमत्त्व 
**शरद पवार** यांच्या सोबत मंत्री मंडळात काम करताना त्यांनी त्यांची वेगळी राजकीय शैली उभा केली. पंडितराव दौंड हे साधेपणा, प्रामाणिकपणा आणि लोकाभिमुख नेतृत्वासाठी ओळखले जातात. जनतेच्या प्रश्नांवर थेट संवाद साधणे, सर्वसामान्य माणसाच्या अडचणी समजून घेणे आणि त्यावर उपाय शोधणे ही त्यांची खास कार्यपद्धती होती. वर्ष २०२० मध्ये होणाऱ्या इलेक्शनसाठी त्यांचे मित्र शरद पवार, अजित पवार, यांनी त्यांच्या राहत्या घरी भेट दिली आणि आपण धनंजय मुंडे यांना मदतकरा मी तुमच्या मुलाला **संजय दौंड** यांना विधान परिषदेची उमेदवारी देतो आमदार करतो असे आश्वासन दिले. 

## योगदान व वारसा 
* ग्रामीण भागातील विकासकामांना प्राधान्य
* ऊसतोड मजुरांच्या प्रश्नांवर प्रभावी भूमिका
* शेतकरी आणि कामगारांच्या हितासाठी सातत्यपूर्ण लढा
* स्वच्छ प्रतिमेचे आणि अभ्यासू नेतृत्व

आजही पंडितराव दौंड यांना मराठवाड्यातील एक अनुभवी आणि कर्तव्यदक्ष नेता म्हणून ओळखले जाते. त्यांच्या कार्यातून अनेक कार्यकर्त्यांना प्रेरणा मिळाली असून त्यांचे योगदान महाराष्ट्राच्या राजकीय इतिहासात महत्त्वाचे मानले जाते.

## तसेच पहा 
* भगवान बाबा 
* वंजारी समाज 
* गोपीनाथ मुंडे 
* धनंजय मुंडे 
* पंकजा मुंडे
* प्रीतम मुंडे 
* भागवत कराड 
* सुहास कांदे
* अभिजीत वंजारी
* विमल मुंदडा
* नमिता मुंदडा 

## संदर्भ 
वर्ग:महाराष्ट्र विधानसभेचे सदस्य
वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी
वर्ग:भारतीय राजकारणी
वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षातील राजकारणी
वर्ग:गेवराईचे आमदार
वर्ग:महाराष्ट्रातील आमदार
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख