open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
महाबलीपुरम लेणी

**महाबलीपुरम लेणी** भारतातील चेन्नई शहरापासून ५५ किमी अंतरावर असलेली लेणी आहेत. इ.स.१९८४ साली ही लेणी जागतिक वारसा म्हणून घोषित झाली आहेत.

महाबलीपुरम दक्षिण भारतातील एक ऐतिहासिक स्थान व प्राचीन संस्कृतीचे केंद्र समजले जाते. पुराण प्रसिद्ध बलीराजावरून या गावाला महाबलीपुरम हे नाव मिळाले. मम्मलापूर असेही याचे एक प्राचीन नाव आहे.

## भौगोलिक महत्त्व
हे ठिकाण पल्लव वंशाच्या आधीपासून बंदर म्हणून प्रसिद्ध होते. इ.स. पहिल्या व दुसऱ्या शतकातील ग्रीक व रोमन ग्रंथात याचा मलंगी म्हणून उल्लेख आढळतो. तमिळ काव्यातही या बंदराचा उल्लेख आहे. प्राचीन काळी त्याला मलंगे व कदलमललई ही नावे होती.

## सांस्कृतिक महत्त्व
इसवी सनाच्या सातव्या-आठव्या शतकात पल्लव वंशाच्या राजवटीत इथे अनेक शिल्पे निर्माण झाली. अखंड दगडात खोदलेली मंदिरे हे महाबलीपूरमचे वैशिष्ट्य आहे. इथेच कृष्ण मंडप नावाची एक गुहा पहाडात खोदलेली आहे. या गुंफेत गोवर्धन धारी श्रीकृष्ण व गोप-गोपी यांची चित्रे कोरलेली आहेत. या गुंफेजवळ पंच पांडव रथ आहेत. मुख्य रथाला धर्मराज रथ म्हणले जाते.  कोरलेले एक तीन मजली मंदिर येथे आहे. या मंदिरासमोरच वराहमंडप आहे. त्यात वराहरूपी विष्णू पृथ्वीला समुद्रातून वर काढीत आहे असे सुंदर शिल्प कोरलेले आहे. या गावात टेकडीवर एक शिव मंदिर आहे. त्याला ओलक्कनाथाचे मंदिर म्हणतात. ते दगडाचे बांधलेले असून इतके उंच आहे की पूर्वी ते दीपगृहाचे काम करीत असावे. चित्रे = पंच पांडव  काही अंतरावर १०० फूट लांब व ३० फूट रुंद उंच अशा एका प्रचंड खडकावर कोरलेली अनेक चित्रे आहेत. नाग, नागिण, जटाधारी पुरुष, अर्जुन, हत्ती, वाघ, सिंह, यक्ष, गंधर्व, सूर्य, अप्सरा यांची चित्रे कोरलेली आहेत.

## चित्रदालन

File:Shore Temple, Mahabalipuram.jpg|समुद्र किनाऱ्यावरील मंदिर 
File:Mahabalipuram India8.jpg|रथ
File:Mahabalipuram Caves detailing.JPG|लेणी मंदिरे 
File:@Mahabalipuram.jpg|शिल्प

वर्ग:भारतीय संस्कृती
वर्ग:प्राचीन स्थापत्य
वर्ग:शिल्पकला
वर्ग:भारतातील पर्यटनस्थळे
वर्ग:हिंदू लेणी
वर्ग:चेन्नई
वर्ग:बौद्ध लेणी
वर्ग:भारतातील जागतिक वारसा स्थाने
मूकनाट्य

**मूकनाट्य** म्हणजे कुठलाही संवाद नसलेले नाटक होय. या प्रकारच्या नाटकामध्ये संगीत, प्रकाशयोजना वापरले असते मात्र कोणत्याही प्रकारचे लिखित किंवा आवाजाच्या स्वरूपातले शब्द  वापरता येत नाहीत. संपूर्ण हावभाव करूनच नाटक सादर करतात.

चार्ली चॅप्लीन, कमल हसन, गुफी पेंटल व इतर कलावंतांनी चित्रपटांच्या माध्यमातून मूक अभिनया केला.

इ.स. २०१४ सालापसून पुण्यातील भरत नाट्य मंदिरात ‘ड्रीम्स डू रिॲलिटी’, ‘वाईड विंग्ज मीडिया’, ‘फेरीटेल मीडिया स्तुडिओ’ आणि ‘रंगीत तालीम’ यांच्यातर्फे मौनांतर मूकनाट्य स्पर्धेचे आयोजन करण्यात येते.  २०१७ साली झालेल्या स्पर्धेत एम्‌आय्‌टीच्या ‘वॉर अँड पीस’ या नाट्याला पहिला क्रमांक मिळाला. त्‍यावेळी स्पर्धेम्ध्ये पुण्यातील १४ तर मुंबईतील ३ संघ उतरले होते.

## मराठी कलावंतांची प्रसिद्ध मूकनाट्य
* बाकी शून्य
* रूपवेध प्रतिष्ठानच्या वतीने ९ डिसेंबर २०१६ रोजी तन्वीर स्मृतिदिनानिमित्त सादर केलेले विशेष मुलांचे ‘भरारी’ हे मूकनाट्य 
* वॉर अँड पीस 
* सो व्हॉट

## जागतिक दिन
२२ मार्च हा दिवस जागतिक मूकनाट्य दिन म्हणून पाळला जातो.

वर्ग:नाटक
विलास चाफेकर

**विलास चाफेकर** हे पुण्यातील वंचित विकास या संस्थेचे संस्थापक आहेत. इतर अनेक कामांसमवेत देवदासीना मूळ प्रवाहात आणण्याचे कार्य ही संस्था करते. चाफेकरांना त्यांच्या कार्यासाठी अनेक पुरस्कारांनी गौरवण्यात आले आहे.

विलास चाफेकर यांनी मुंबई विद्यापीटातून त्यानी सुवर्णपदक मिळवीत एम.ए. (हिंदी) केले आहे, त्याशिवाय ते पुणे विद्यापीठाचे M.Ed. आहेत.  'Education science : Comparative studies of education -various countries'हा प्रबंधासाठीचा विषय घेऊन पीएच.डी. करत होते, पण ते काम अपुरे राहिले. वयाच्या १७व्या वर्षी विलास चाफेकरांनी भटकी मुले, झोपडपट्टीतील मुले आदींच्या उन्नतीसाठी समाजकार्यास सुरुवात केली. वयाच्या ७५व्या वर्षीदेखील ते शिक्षण, आरॊग्य, भूमिहीनांची उन्नती, भटक्या जमाती यांसारख्या सामाजिक विषयांत सक्रिय आहेत. 'नीहार' ही त्यांनी त्यांनी वेश्यांच्या मुलांसाठी वसवलेली वसाहत आहे. हिची सुरुवात ५ जुलै १९८९ रॊजी झाली.

## वंचित विकास मार्फत विलास चाफेकर चालवत असलेले प्रकल्प 
* अभया (एकाकी स्त्रियांना एकत्र आणणारी संस्था)
* अभिरुची : वंचित मुलांसाठी खेळ, नाच, गाणी, अभिनय आदी शाळाबाह्य उपक्रम राबवणारी संस्था
* अवयवदान जागृतीसाठी काम करणारी संस्था 
* आदिवासी मुलींचे चंडिकादेवी वसतिगृह
* एचआयव्ही/एड्स जागृति कार्यक्रम राबवणारी संस्था
* निर्मळ रानवारा (मुलांसाठीचे सन १९८४ पासून प्रकाशित होणारे मासिक)
* फुलवा : नीहारमध्यॆ जागा न मिळालेल्या मुलांसाठी बालवर्गापासून ते संगणक शिक्षणापर्यंत शिक्षण देणारी शाळा
* मानवनिर्माण (समाजसेवेसाठी स्वयंसेवक बनवणारी संस्था)
* लातूरचे सबला महिला केंद्र : मराठवाड्यातील ग्रामीण भागांतून आलेल्या घटस्फोटित, परित्यक्ता आणि विधवा स्त्रियांना मदत करणारी संस्था 
* पुण्याचे सबला महिला केंद्र
* वेश्यावस्तीतील स्त्रियांसाठी आरोग्य आणि समुपदेशन केंद्र

## पुस्तके 
* रात्रंदिन आम्हा... (आत्मचरित्र) २०१६ साली प्रसिद्ध. 
* नीहार 
* १६ डिसेंबर
* पंचायत राज

## पुरस्कार
* पुणे महापालिकेकडून समाजभूषण पुरस्कार
* समाजशिल्पी पुरस्कार (मुंबई, १९९५)
* समाज सुधारक गोपाळ गणेश आगरकर पुरस्कार
* हृदयमित्र प्रतिष्ठानचा पुरस्कार  
 

## संदर्भयादी 
२. http://www.rasik.com/cgi_bin/display_author.cgi?authorId=a17124&lang=marathi

३. https://m.dailyhunt.in/news/india/marathi/policenama-epaper-policnam/samajakary+karatana+svatahche+aarogy+japave+vilas+chaphekar-newsid-95089778

४. https://maharashtratimes.indiatimes.com/editorial/samwad/autobiography-by-vilas-chafekar/articleshow/56705540.cms 

वर्ग:मराठी समाजसेवक
शं.ना. नवलगुंदकर

डॉ. **शंकर नागेश नवलगुंदकर** (२७ सप्टेंबर, १९३५:संगमनेर, महाराष्ट्र - ) हे पुणे विद्यापीठाचे माजी कुलगुरू आहेत.

## कौटुंबिक माहिती आणि शिक्षण
यांचे मूळ गाव संगमनेर असून त्यांचे वडील तेथे संस्कृतचे शिक्षक होते. नवलगुंदकरांचे शालेय शिक्षण संगमनेरच्या पेटिट हायस्कूलमध्ये आणि कॉलेज शिक्षण नाशिकच्या एचपीटी महाविद्यालयामध्ये झाले. महाविद्यालयातील प्राध्यापकांनी सुचवल्यामुळे संस्कृतऐवजी अर्थशास्त्र विषय घेऊन नवलगुंदकरांनी पदवी मिळवली. त्यांनी स्‍वातंत्र्यवीर सावरकर या विषयावर पीएच.डी.ची पदवी मिळवली. 

१९५८ च्या सुमारास नवलगुंदकर पुण्यात आले आणि सराफ विद्यालय (आत्ताचे भारत हायस्कूल) येथे इंग्लिश आणि गणिताचे शिक्षक म्हणून रुजू झाले. त्यानंतर शाहू महाविद्यालय, गरवारे महाविद्यालय, मॉडर्न महाविद्यालय आणि पुणे विद्यापीठात त्यांनी अध्यापन केले. पुणे विद्यापीठाचे कुलगुरू झाल्यावरही ते टिळक महाराष्ट्र विद्यापीठ, मुंबई विद्यापीठ आणि पुणे विद्यापीठात अर्थशास्त्र आणि राज्यशास्त्र हे विषय शिकवीत. नवलगुंदकर २०१६पासून संगमनेरच्या शिक्षण प्रसारक संस्थेचे अध्यक्ष आहेत.

## लेखन
नवलगुंदकरांनी राज्यशास्त्र व अर्थशास्त्राविषयीच्या अनेक पाठ्यपुस्तकांचे लेखन केले. *आधुनिक भारतीय राजकीय विचारवंत* हे त्यांचे पहिले पुस्तक होते. *सुलभ राज्यशास्त्र (भारतीय शासनसंस्था)* पुस्तक हे त्यांनी बाराव्या इयत्ते करिता लिहिले.

### अन्य पुस्तके
* आधुनिक भारतीय राजकीय विचारवंत
* आनंद तरंग ( विनोद आणि संस्कार) भाग १, २, ३.
* पसायदान : हिंदुत्वाचा जाहीरनामा   
* वि. दा. सावरकर
* स्वातंत्र्यवीर सावरकर विचारविश्व  (१९९९)

वर्ग:पुणे विद्यापीठाचे कुलगुरू
वर्ग:इ.स. १९३५ मधील जन्म
राजेंद्र बनहट्टी

**राजेंद्र श्रीनिवास बनहट्टी** (१४ जानेवारी, १९३८:नागपूर, महाराष्ट्र) हे एक मराठी कथाकार, कादंबरीकार आणि प्रवासवर्णने लिहिणारे लेखक आहेत. साहित्य-समानधर्मा (१९७१) हा त्यांचा पहिला कथासंग्रह होय. लेखक श्री.ना. बनहट्टी हे त्यांचे वडील होय. राजेंद्र बनहट्टी हे इंग्रजी भाषा आणि मानसशास्त्र या दोनही विषयांचे एम.ए. आहेत. पुण्यात त्यांची एक प्रकाशनसंस्था आहे.

बनहट्टी यांचा जन्म नागपूरला झाला, नंतर ते पुण्यात स्थायिक झाले. त्यांच्या बालपणीचे नागपूरचे घर, त्या घरातील सर्वांसोबतच्या आठवणी, काही प्रसंग या सर्वांचे चित्रण बनहट्टी यांनी ‘गोष्टी घराकडील’ या पुस्तकात केले आहे. राजेंद्र बनहट्टी यांच्या गंगार्पण, कृष्णजन्म, लांडगा यांना महाराष्ट्र सरकारचे सर्वोत्कृष्ट कथासंग्रहाचे पुरस्कार मिळाले आहेत.

## काही पुस्तके
* अकबर ते औरंगजेब (१९२३) (अनुवादित, मूळ इंग्रजी लेखक - विल्यम हॅरिसन मूरलॅंड - १८६८ - १९३८).
* अखेरचे आत्मचरित्र (कादंबरी, १९८२)
* अपूर्णा (कादंबरी, १९६५)
* अवेळ (कथासंग्रह, १९८५)
* आंब्याची सावली (कथासंग्रह, १९७८)
* कृष्णजन्म (तीन दीर्घकथा, १९८८)
* खेळ (कथासंग्रह, १९७५) 
* गंगार्पण (कथासंग्रह, १९८४)
* गोष्टी घराकडील (बालसाहित्य)
* जीवन त्यांना कळले हो (नाटक)
* तिघी - तीन दीर्घ कथा 
* त्रैराशिक 
* नवलाई (प्रवासवर्णन, १९९५)
* मध्यंतर (कथासंग्रह, १९९४)
* मरणानंतरचे मरण (कादंबरी, १९८५)
* माणूस म्हणतो माझे घर (नाटक)
* युद्धपर्व (कथासंग्रह, १९९२)
* राजेंद्र बनहट्टी यांच्या निवडक लघुकथा (संकलन आणि संपादन - श्रीराम शिधये)
* लांडगा (कथासंग्रह, १९८९)
* शंभूराव (व्यक्तिचित्रणे, १९७६)
* साहित्य-समानधर्मा (कथासंग्रह, १९७१)
* हिस्ट्री ऑफ मराठी लिटरेचर (खंड १ आणि २ संपादन; सहसंपादक डॉ. गं.ना. जोगळेकर)

## राजेंद्र बनहट्टी यांना मिळालेले सन्मान आणि पुरस्कार
* महाराष्ट्र साहित्य परिषदेचे अध्यक्षपद
* २००२ साली पुण्यात भरलेल्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाचे अध्यक्षपद.
* ‘त्रैराशिक’ या पुस्तकाला महाराष्ट्र शासनाकडून हरी नारायण आपटे यांच्या नावाचा सर्वोत्कृष्ट कादंबरीसाठीचा पुरस्कार 
* गंगार्पण, कृष्णजन्म, लांडगा यांना महाराष्ट्र सरकारचे सर्वोत्कृष्ट कथासंग्रहाचे पुरस्कार
* पुणे मराठी ग्रंथालय हे दरवर्षी एखाद्या पुस्तकाला राजेंद्र बनहट्टी यांच्या नावाचा एक कथा पुरस्कार देते. हा पुरस्कार मिळालेले लेखक आणि त्यांची पुस्तके:- 
** छाया महाजन 
** डॉ. रवींद्र शोभणे यांच्या 'चंद्रोत्सव' या कथासंग्रहाला 
** मृणालिनी चितळे यांच्या ‘सिनार’ या कथासंग्रहाला
** शुभदा गोगटे यांच्या 'घर' या कथा संग्रहास हा पुरस्कार मिळाला आहे. 
* स्वाती चांदोरकर
* पंकज कुरुलकर यांना ‘साकी, बार अँड रेस्टॉरंट’ या पुस्तकासाठी

वर्ग:मराठी लेखक
धर्मराजिका स्तूप

**धर्मराजिका स्तूप** (तक्षशिलेचा महान स्तूप) हा पाकिस्तानमधील तक्षशिला भागातला एक मोठा बौद्ध स्तूप आहे.

## इतिहास 
इ.स.पू. ३ ऱ्या शतकात मौर्य सम्राट अशोकांनी बुद्धांच्या अस्थींचे जतन करण्यासाठी हा स्तूप बांधला होता. पुढील शतकांमध्ये या स्तूपाला आणखी मजबूती देण्यात आली आणि त्यासाठी मूळ बांधकामाच्या भोवताली लहान लहान गोलाकार स्तूप बांधले गेले आणि इतरही काही बांधकामे केली गेली. इंडो-ग्रीक राजा दुसरा झॉयलस यांच्या काळातली अनेक नाणी, ख्रिस्तपूर्व पहिल्या शतकात बांधलेल्या स्तूपांच्या पायामध्ये सापडलेली होती.

## हे सुद्धा पहा 
* बुतकारा स्तूप
* धमेक स्तूप
* सांचीचा स्तूप
* धमेक स्तूप

## संदर्भ आणि नोंदी 
वर्ग:स्तूप
वर्ग:पाकिस्तान
वर्ग:पाकिस्तानमध्ये बौद्ध धर्म
वर्ग:सम्राट अशोक
बुतकारा स्तूप

**बुतकारा स्तूप** हा पाकिस्तानच्या स्वात प्रांतातील स्तूप असून हे बौद्धांचे एक महत्त्वाचे पवित्र स्थळ आहे. या स्तूपाचे मूळ निर्मान वा बांधकाम मौर्य सम्राट अशोकांनी केलेले आहे. पण सामान्यतः असेही समजले जाते की, अशोकांनंतर काही काळाने म्हणजे इ.स.पू. २ ऱ्या शतकात ह्याला बांधलेले आहे.

त्यानंतरच्या काही शतकांमध्ये या स्तूपाचा आकार पाच वेळा वाढविण्यात आला. प्रत्येक वेळी आधीच्या बांधकामाच्या बाहेरील बाजूने बांधकाम करत त्यात आधीचे बांधकाम जणू गुंडाळून ठेवावे, असे करत करत स्तूपाचा आकार वाढवला गेला.

## उत्खनन 
 from Butkara Stupa under which a coin of Azes II was found. Dated to 20 BCE or earlier (Turin City Museum of Ancient Art).]]
 devotee, Butkara I.]]

बुतकारा स्तूपाचे उत्खनन एका इटालियन गटाने केले होते. इ.स. १९५५ पासून हे उत्खनन करणाऱ्या या गटाचे नेतृत्व पुराणवस्तुसंशोधक पिअरफ्रान्सिस्को कॅलिएरी यांच्याकडे होते आणि या स्तूपाच्या बांधकामाचे व आकार वाढण्याच्या बद्दलचे विविध टप्पे जाणून घेणे, हा या उत्थननामागचा हेतू होता. या गटाने निर्विवादपणे असे सिद्ध केले सिद्ध केले की, इ.स.पू. २ ऱ्या शतकात, ग्रीक शिल्पशास्त्रानुसार केलेल्या सजावटीची भर घालून हा खूपच मोठा, विशाल केला गेला. ग्रीक-बौद्ध शिल्पशास्त्रात प्रगती करण्यामध्ये, त्या काळात भारताच्या उत्तर-पश्चिमी भागावर राज्य करणाऱ्या इंडो-ग्रीक राजांचा थेट सहभाग होता.

इथे इंडो-कॉरिन्थियन पद्धतीने, पाला-पाचोळ्यात दडलेले एखाद्या बौद्ध विभूतीचे एक छोटे स्मारक सापडले आहे, ज्याच्या तळामध्ये अवशेष (अस्थी) ठेवण्यासाठी वापरली जाणारी पेटी आणि ॲझेस दुसरा यांच्या काळातही काही नाणी पुरून ठेवली होती. जवळच्याच बारिकोट येथील ग्रीक धाटणीची तटबंदीही याच काळातली असावी, असे मानले जाते.

## हे सुद्धा पहा 
* धर्मराजिका स्तूप
* धमेक स्तूप
* सांचीचा स्तूप

## संदर्भ आणि नोंदी 
वर्ग:स्तूप
वर्ग:पाकिस्तान
वर्ग:पाकिस्तानमध्ये बौद्ध धर्म
वर्ग:सम्राट अशोक
माया धुप्पड

**माया दिलीप धुप्पड** या एक मराठी कवयित्री आणि बालसाहित्य लेखिका आहेत.

## कौटुंबिक माहिती
त्या जळगाव येथे राहतात. जळगावच्या स.नं. झंवर विद्यालयात त्या शिक्षिका होत्या. त्यांचे माहेर पुण्याजवळ राजगुरुनगरचे आहे. येथील विठ्ठल, राम यांच्या मंदिरांतीलकाकडा, कीर्तन, भजन, हरिनामाचा गजर, नागपंचमीचा फेर, भोंडले यांचा धुप्पड यांच्यावर प्रभाव पडला. लग्नानंतर त्यांनी लेखन सुरू केले.

## पुस्तके
* चांदणसांज (कवितासंग्रह) 
* पावसाची राणी (बालकविता संग्रह)
* मनमोर (कवितासंग्रह) 
* वाऱ्याची खोडी (बालकविता संग्रह)
* सावल्यांचं गाव (बालकविता संग्रह)
* सोनचांदणं (कवितासंग्रह)

## पुरस्कार
* महाराष्ट्र सरकारचा बालकवी पुरस्कार (२००५)
* महाराष्ट्र साहित्य परिषदेतर्फे बाबूराव शिरोळे पुरस्कार (२०१७)
* जळगावच्या सूर्योदय सर्वसमावेशक मंडळातर्फे, (स्व.) सौ. बदामबाई हेमराज देसर्डा, प्रा. पन्नालाल भंडारी, इंदरचंद लालचंद देसर्डा यांच्या स्मरणार्थ सूर्योदय साहित्य गौरव पुरस्कार
* ‘सावल्यांचं गाव’ या बालकविता संग्रहासाठी पार्वताबाई आव्हाड उत्कृष्ट बालवाड्मय पुरस्कार (११-६-२०१७)

वर्ग:मराठी कवयित्री
वर्ग:स्त्री चरित्रलेख
अहुपे घाट

**अहुपे घाट** हा महाराष्ट्रातील सह्याद्री पर्वतरांगेमधील एक घाटरस्ता आहे. हा रस्ता पुणे जिल्ह्याच्या आंबेगाव तालुक्यातील अहुपे गावाला ठाणे जिल्ह्याच्या मुरबाड तालुक्यातील खोपिवली गावाशी जोडतो. हा पक्का बांधलेला रस्ता नसून पायरस्ता आहे.खोपिवली गावत तुम्हाला टूरिस्ट गाइड म्हणून फेमस असलेले नकुल शिंदे है मिळतील ते तुम्हाला मार्गदर्शन करतील।

मंचरपासून घोडेगाव-डिंभे रस्त्याने अहुपे ५२ किलोमीटरवर आहे. रस्ता वळणावळणाचा असून चालताना डावीकडे डिंभे जलाशय कायम दिसत असतो. अहुप्याच्या शेजारीच एक मोठा कडा आहे त्याला *ढग* असे म्हणतात. ऐन पावसाळ्यात या कड्यावरून एक धबधबा खाली कोसळताना दिसतो. स्थानिक लोक याला *वाघमाचा धबधबा* म्हणतात.

अहुप्याच्या अलीकडे असलेल्या पिपरगणे गावातून दुर्ग आणि धाकोबा ही शिखरे दिसतात. अहुप्याच्या अलीकडे एक छोटी देवराई आहे. तिच्या अलीकडे खाली घोड नदीचे उगमस्थान दिसते. पूर्वी इथे अश्वमुखी असलेल्या दरीतून पाण्याचा प्रवाह वाहत असे. त्यामुळे या प्रवाहाला-नदीला घोड नदी असे नाव पडले. अहुप्यातून कोकणातल्या खोपिवली गावी चालत जाता येते.

भीमाशंकरला जवळच असलेला अहुपे घाट हे अत्यंत रमणीय ठिकाण आहे.

वर्ग:महाराष्ट्रातील घाटरस्ते
वर्ग:पुणे जिल्हा
वर्ग:ठाणे जिल्हा
सूर्योदय साहित्य संमेलन

**सूर्योदय साहित्य संमेलन** हे जळगावला होणारे एक एकदिवसीय मराठी साहित्य संमेलन आहे. जळगावची *सूर्योदय सर्वसमावेशक मंडळ* ही संस्था हे संमेलन भरवते. प्रा. डॉ. दत्ता भोसले, प्रा.डॉ. तारा भवाळकर, डॉ. बोल्ली लक्ष्मीनारायण, वामन होवाळ, प्रा. डॉ. रवींद्र शोभणे, सुधाकर गायधनी, डॉ. रा.रं. बोराडे, लक्ष्मण गायकवाड, रेखा बैजल, प्रा. डॉ. यशवंत पाठक, फादर फ्रान्सिस दिब्रिटो, संगीता बर्वे, इ. लेखक या संमेलनाचे माजी अध्यक्ष आहेत.

## पूर्वीची संमेलने
* ५वे सूर्योदय साहित्य संमेलन (७-८ नोव्हेंबर २००९) : अध्यक्षस्थानी डॉ. रवींद्र शोभणे.
* ६वे सूर्योदय साहित्य संमेलन (नोव्हेंबर २०१०) : अध्यक्षस्थानी नागपूरचे महाकवी सुधाकर गायधनी..
* ७वे सूर्योदय साहित्य संमेलन (२१ ऑगस्ट २०११) : अध्यक्षस्थानी डॉ. रा.रं. बोराडे.
* १०वे सूर्योदय साहित्य संमेलन (१७ ऑगस्ट २०१४) : अध्यक्षस्थानी डॉ. यशवंत पाठक. या संमेलनात गिरीजा कीर यांना साहित्यभूषण पुरस्कार प्रदान झाला.
* ११व्या सूर्योदय साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष फादर फ्रान्सिस दिब्रिटो होते. 
* १२वे सूर्योदय मराठी साहित्य संमेलन (१३ ऑगस्ट २०१६). अध्यक्षस्थानी डॉ.संगीता बर्वे.
* १३वे सूर्योदय मराठी साहित्य संमेलन (२० ऑगस्ट २०१७). अध्यक्षस्थानी वसंत आबाजी डहाके.
* १४वे सूर्योदय मराठी साहित्य संमेलन (१५ ऑगस्ट २०१८). अध्यक्षस्थानी प्रा. डाॅ. नागनाथ कोत्तापल्ले
* भवरलाल जैन साहित्य संमेलन, (जळगांव, २४ फेब्रुवारी २०१९), अध्यक्षस्थानी डाॅ. किशोर सानप
* १५वे सूर्योदय साहित्य संमेलन (१८ ऑगस्ट २०१९) रोजी जळगाव येथे होणार आहे. या संमेलनात कवी सुधाकर गायधनी यांना 'अखिल भारतीय दलुभाऊ जैन मराठी साहित्यभूषण' हा पुरस्कार देण्यात येईल.
* सूर्योदय बालकुमार साहित्य संमेलन. (नोव्हेंबर २०१९). अध्यक्षस्थानी डाॅ. सुरेश सावंत.
* पहिले अखिल भारतीय सूर्योदय मराठी साहित्य संमेलन जळगाव. (७ व ८ मे २०२२). अध्यक्षस्थानी प्रभा गणोरकर, उद्घाटक डॉ. विश्वनाथ शिंदे .

## हे सुद्धा पहा 
* साहित्य संमेलने

वर्ग:मराठी साहित्य संमेलने
रॉबर्ट बी. वूडवार्ड

इवलेसे|right|रॉबर्ट बी. वूडवार्ड
**रॉबर्ट बर्न्स वूडवार्ड** (१० एप्रिल, इ.स. १९१७:बॉस्टन, अमेरिका - ८ जुलै, इ.स. १९७९, कॅम्ब्रिज, मॅसेच्युसेट्स, अमेरिका) हा एक अमेरिकन रसायनशास्त्रज्ञ होता. त्याच्या जैविक रसायनशास्त्रामधील योगदानासाठी त्याला १९६५ सालचे रसायनशास्त्रातील नोबेल पारितोषिक मिळाले होते.

## बाह्य दुवे
* व्यक्तिचित्र

वर्ग:इ.स. १९१७ मधील जन्म
वर्ग:इ.स. १९७९ मधील मृत्यू
वर्ग:अमेरिकन रसायनशास्त्रज्ञ
वर्ग:रसायनशास्त्रातील नोबेल पारितोषिकविजेते
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
सरस्वती (निःसंदिग्धीकरण)

हिंदू पुराणांनुसार **सरस्वती** ही विद्येची देवता मानली जाते. माघ महिन्यातल्या शुद्ध पंचमीला वसंत पंचमी म्हणतात.  या दिवशी सरस्वतीचा जन्म झाल्याने हा दिवस सरस्वती जयंती म्हणून साजरा केला जातो. 

सरस्वती नावाच्या अनेक स्त्रिया पुराणकालात होऊन गेल्या.  त्यांपैकी काही ह्या :- 
* ब्रह्मदेवाची मानसकन्या शतरूपा. हिलाच सरस्वती म्हणतात. ही स्वायंभुव मनूची पत्‍नी होती. हिला प्रियव्रत, उत्तानपाद आदी सात पुत्र आणि देवहूती आदी तीन कन्या होत्या. 
* पद्मपुराणानुसार ब्रह्माची पत्‍नी. हिलाच गायत्री, शारद, सावित्री, ज्ञानशक्ती आणि वाच्‌ अशीही नावे होती. 
* महाभारतातील शतरूपा.  हिला दंडशास्त्र, नीतिशास्त्र आदींची कर्ती म्हणले आहे. 
* विष्णूच्या सार्वभौम नामक अवतारात त्याची माता.
* पुरुवंशातील अंतीनार राजाची पत्‍नी.  हिच्या मुलाचे नव त्रस्नु होते.
* ब्रह्मपुराणानुसार पुरुवरस्‌ राजाची पत्‍नी. हिच्या मुलाचे नाव सारस्वत होते.
* वायुपुराणानुसार  दधीची ऋषीची पत्‍नी. हिच्याही पुत्राचे नाव सारस्वत होते.
* मत्स्यपुराणानुसार आदित्याची पत्‍नी. ही दनु आणि दिती यांची आई.
* सरस्वती राणे : एक हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीत गायिका; गायिका हिराबाई बडोदेकर, अभिनेत्री कमलाबाई बडोदेकर आणि गायक सुरेशबाबू माने यांची बहीण; गायक अब्दुल करीम खान यांची कन्या.
* सरस्वती काळे : जुन्याकाळची एक अल्पज्ञात गायिका.  १९५९ साली निघालेल्या अनंत माने दिग्दर्शित ‘साता जन्माचा सोबती’ या चित्रपटातील गाण्यांची ही पार्श्वगायिका होती.
* सरस्वती महाल ग्रंथालय, तंजावर
* आर्य समाजाचे संस्थापक महर्षी स्वामी दयानंद सरस्वती (१८२४-१८८३)
* सरस्वतीबाई आपटे (निःसंदिग्धीकरण)
* सरस्वती (दीर्घिकासमूह)

वर्ग:निःसंदिग्धीकरण पाने
निवृत्ती महाराज वक्ते

ह.भ.प.निवृत्ती महाराज वक्ते (जन्म : बुलढाणा, ३० ऑक्टोबर १९३४) हे एक वारकरी संप्रदायातील महाराज आहेत . महाराष्ट्रातील थोर संत परंपरेला  पुढे नेण्याचे थोर कार्य  वक्ते महाराज करत आहेत. यांचे प्रवचन म्हणजे 
मुख्यता ज्ञानेश्वरी व तुकाराम गाथा या ग्रंथातील अभंग,ओव्या यांचे स्पष्टीकरण करणे व साधारण भाषेत समजावणे . संत साहित्याचा प्रचार व प्रसार ते करत आहेत  हिंदूधर्मद्वेष्ट्या लोकांवर टिका करणे व नास्तिकवादी पुरोगामित्वाचा विरोध  , हे यांचे किर्तनाचे विशेष होत . २०१७चा संत साहित्य   पुरस्कार त्यांना मिळाला आहे. दि . 8 फेब्रुवारी 2020 रोजी त्यांनी शूद्रांना वेदाध्ययनाचा अधिकार का नव्हता? याविषयी त्यांनी   वादग्रस्त वक्तव्य  केले होते.

## वक्ते यांनी संपादित केलेले ग्रंथ.ज्ञानेश्वर दिग्विजय अर्थात मुक्ताई चरित्र,वाल्मिकी रामायण भाष्य विठ्ठल पंचक, अग्निहोत्र ,संत तुकाराम महाराज सदेह वैकुंठगमन, ई......
## समाजसेवा
ह.भ.प.वक्ते यांची कीर्तन,प्रवचने अत्यंत अभ्यासू असून प्रवचनांद्वारे समाजात जागृती व प्रबोधन 

करण्याचे कार्य तसेच समाजात अध्यात्म वाढवण्याचे कार्य ६०हून अधिक वर्षे अखंड सुरू असून त्यांच्या मागदर्शनाखाली हजारो साधक राष्ट्र घडवण्याचे कार्य करत आहेत.

## पुरस्कार
महाराष्ट्र सरकारकडून संत साहित्यासाठी तसेच मानवतावादी कार्यासाठी दिला जाणारा २०१६-१७ या वर्षाचा ज्ञानोबा तुकाराम पुरस्कार ह.भ.प.निवृत्ती महाराज वक्ते यांना जाहीर झाला होता.

**संदर्भ**

https://www.youtube.com/watch?v=cqDqmkAjo3U

https://www.youtube.com/watch?v=D9DmJQJz66o

वर्ग:कीर्तनकार
कमलाबाई बडोदेकर

**कमलाबाई बडोदेकर** या एक हिंदी चित्रपट अभिनेत्री होत्या. प्रख्यात गायिका हिराबाई बडोदेकर यांच्या त्या भगिनी होत. 

## हिंदी आणि मराठी चित्रपट
* अपराधी (१९३५)
* अफगाण अबला (१९३४)
* अंबरीश (१९३४)
* अमीरजादी (१९३४)
* उमाजी नाईक (मराठी, १९३८)
* चंद्रहास (१९३३)
* सुलताना चॉंदबिबी (१९३६)
* संत जनाबाई (मराठी, १९३८)
* नारद नारदी अर्थात बहकलेला ब्रह्मचारी (मराठी, १९४१)
* प्रीत की रीत (१९३५)
* मिर्झा साहिबॉं (१९३३)	
* शहर का जादू (१९३४) 	
* सौभाग्य लक्ष्मी (१९३४)

वर्ग:मराठी चित्रपट अभिनेत्री
वर्ग:स्त्री चरित्रलेख
वर्ग:मराठी अभिनेत्री
वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेत्री
सांची

thumb|right|250px|सांची गाव – सांची टेकडी

**सांची** हे भारतातल्या मध्य प्रदेश राज्यातील रायसेन जिल्ह्यातले एक छोटेसे खेडेगाव आहे. हे गाव भोपाळच्या ईशान्य दिशेला ४६ कि.मी.  अंतरावर वसलेले आहे. तर बेसनगर आणि विदिशापासून सांची हे अवघे १० किमी अंतरावर आहे. इ.स.पू. ३ ऱ्या शतकापासून पुढे १२ व्या शतकापर्यंत उभारली गेलेली अनेक बौद्ध स्मारके - स्तूप सांची येथे आहेत आणि बौद्ध तीर्थक्षेत्रांपैकी हे एक महत्त्वाचे स्थान मानले जाते. येथील स्तूपाच्या बाहेर तोरणे उभारलेली आहेत आणि त्यातील प्रत्येक तोरण म्हणजे प्रेम, शांती, विश्वास व धैर्य यांचे प्रतीक आहे.

सांची येथील **पवित्र स्तूप** महान सम्राट अशोक यांनी इ.स.पू. तिसऱ्या शतकात सर्वप्रथम उभारला होता.

## हे सुद्धा पहा 
* सांचीचा स्तूप

## संदर्भ आणि नोंदी 
## बाह्य दुवे 
वर्ग:मध्य प्रदेश
वर्ग:बौद्ध धर्म
वर्ग:मध्य प्रदेश राज्यातील शहरे व गावे
वर्ग:मध्य प्रदेशातील पुरातत्त्वीय स्थळे
स्वाती दामोदरे

डॉ. स्वाती दामोदरे (जन्म सप्टेंबर १९७२) या मराठीतील स्त्रीवादी लेखिका आणि कथाकार आहेत. अकोला येथील एल. आर. टी. वाणिज्य महाविद्यालयात त्या मराठीच्या प्राध्यापक आहेत. ‘वैद्यकीय लेखन आणि डॉक्टरांची आत्मकथने’ हा त्यांचा विशेष अभ्यासाचा विशेष आहे. संत गाडगेबाबा अमरावती विद्यापीठाने त्यांना पीएच. डी. पदवी प्रदान केली आहे.

## शिक्षण 
डॉ. स्वाती दामोदरे यांचे शालेय व महाविद्यालयीन शिक्षण नागपूर येथे झाले. डॉ दीपक दामोदरे यांच्याशी विवाहानंतर त्या अकोला येथे स्थायिक झाल्या. डॉ दीपक दामोदरे हे इंग्रजी भाषेचे प्राध्यापक व मुक्त पत्रकार आहेत

## व्यवसाय 
आयुर्वेद या वैद्यकशाखेची पदवी डॉ. दामोदरे यांनी प्राप्त केली आहे. अकोला येथे त्यांनी बारा वर्षे वैद्यकीय सेवा दिली. या दरम्यान त्यांनी मराठी व मानसशास्त्र या विषयात पदवी प्राप्त केली. मराठी भाषा व साहित्यात पदव्युत्तर शिक्षण घेतले आणि आचार्य पदवीसाठी संशोधन केले.

## लेखन 
शालेय जीवनापासून स्वाती दामोदरे यांनी लेखनाला प्रारंभ केला. जीवनातील छोट्या छोट्या प्रसंगातील नाट्य, कारुण्य, विनोद आणि सौंदर्य यांनी स्वाती यांच्या लेखनात शब्दरूप मिळवले आहे. विविध वर्तमानपत्रे आणि नियतकालिकांमधून हे लेखन प्रकाशित झाले आहे.

### ग्रंथलेखन 
२०१२ साली स्वाती दामोदरे यांचा ‘शब्दमंजिरी’ हा ललितलेख संग्रह प्रकाशित झाला. पुणे येथील गमभन प्रकाशन संस्थेने हा संग्रह प्रकाशित केला आहे. वाणिज्य शाखेच्या विद्यार्थ्यांना मराठी भाषा व साहित्याची आवड निर्माण व्हावी यासाठी त्यांनी ‘वाणिज्यमित्र’ हा ग्रंथ लिहीला आहे. उत्तमकथा, शब्दरुची आणि इतर महत्त्वाच्या नियतकालिकांत दामोदरे यांचे लेखन प्रकाशित होत असते.

## सन्मान 
डॉ स्वाती दामोदरे यांना लेखनासाठी २०१६ साली डॉ दंडाळे स्मृती राज्य वाङ्मय पुरस्कार प्राप्त झाला आहे.

वर्ग:मराठी लेखिका
वर्ग:इ.स. १९७२ मधील जन्म
वर्ग:स्त्री चरित्रलेख
मोना चिमोटे

डॉ मोना मिलिंद चिमोटे (जन्म इ.स. १९६७, ऑगस्ट ८) या  येथे मराठीच्या प्राध्यापक आहेत. साहित्य समीक्षक, संशोधक आणि लेखिका म्हणुन त्यांची ओळख आहे.

‘रहस्यकथा या कथाप्रकाराचा चिकित्सक अभ्यास’ या विषयावरील शोधप्रबंधासाठी डॉ. चिमोटे यांना संत गाडगे बाबा अमरावती विद्यापीठाने आचार्य ही पदवी प्रदान केली आहे.

## शिक्षण 
डॉ मोना चिमोटे यांचे प्रारंभिक शिक्षण नागपूर येथे झाले. अमरावती विद्यापीठातून त्यांनी पदवी व पद्युत्तर शिक्षण पूर्ण केले.

## संशोधन 
रहस्यकथा या विषयावरती त्यांनी आचार्य पदवीसाठी संशोधन केले. विद्यापीठ अनुदान आयोगासाठी त्यांनी ‘मेळघाटातील आदिवासींचे सांस्कृतिक व वाङ्मयीन संचित’, ‘मराठी विज्ञान कथा’, ‘मराठी विज्ञान कथात्म साहित्याचा समाजावर होणारा परिणाम’ आणि ‘अनुवादीत विज्ञान कथा’ या विषयावरती शोध प्रकल्प सादर केले आहेत.

## गंथलेखन 
साहित्य समीक्षक, संपादक आणि संशोधक अशी डॉ. चिमोटे यांची ओळख आहे. त्यांचे सात संपादित ग्रंथ प्रकाशित आहेत. विविध नियतकालिकांमधून त्यांचे अठ्ठाविस शोधनिबंध प्रकाशित आहेत. वर्तमानपत्रातून अडोतीस लेख प्रकाशित आहेत.

### संपादित ग्रंथ 
मराठी संकेतस्थळांची सूची, युगमुद्रा, अमरावती, २०११

स्वच्छंद, अक्षरमुद्रा, नाशिक, २०१२

अनुकंपा, अक्षरमुद्रा, नाशिक, २०१२

डोहतळ, अक्षरमुद्रा, नाशिक, २०१२

स्नेहदग्ध, अक्षरमुद्रा, नाशिक, २०१२

ओघळांचे नकाशे, अक्षरमुद्रा, नाशिक, २०१२

अनन्यशर, अक्शरमुद्रा, नाशिक २०१३

अर्वाचीन कवींच्या कवितेतील स्त्रीरुपे, पद्मगंधा, पुणे

## वाङ्मयीन योगदान 
अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन, विश्व मराठी साहित्य संमेलन, विदर्भ साहित्य संमेलन अशा विविध साहित्य संमेलनातील चर्चासत्रांमध्ये डॉ. मोना चिमोटे यांनी सहभाग नोंदवला आहे. विद्यापीठ आणि महाविद्यालयातील साठ चर्चासत्र व परिसंवादांमध्ये त्यांनी शोधनिबंध सादर केले आहेत. नामवंत साहित्यिक व कलावंतांच्या प्रकट मुलाखती त्यांनी घेतल्या आहेत.

आकाशवाणी आणि दूरदर्शनवरती विविध चर्चांमध्ये त्या सहभागी झाल्या आहेत.

विदर्भ साहित्य संघ, अखिल भारतीय मराठी साहित्य महामंडळ, मराठी साहित्य परिषद, मराठी अभ्यास परिषद, विज्ञान साहित्य परिषद, बायजा ट्रस्ट या संस्थांच्या त्या सदस्या आहेत.

## संशोधक मार्गदर्शक 
डॉ. मोना चिमोटे या  संशोधक मार्गदर्शक आहेत. त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली एम. फिल. या पदवीसाठी नऊ विद्यार्थ्यांनी तर पीएच डी पदवीसाठी सात विद्यार्थ्यांनी मराठी भाषा व साहित्याचे संशोधन केले आहे.
नावजी बलकवडे

**नावजी बलकवडे** हे छत्रपती राजारामाच्या काळातील मराठ्यांचे एक सरदार होते.

बारा मावळातील सर्व किल्ले मोगलांनी जिंकून घेतले होते. शंकराजी नारायण पंत सचिव यांच्या मार्गदर्शनाखाली सरदार नावजी बलकवडे यांनी इ.स. १६९२च्या श्रावण महिन्यात ऐन पावसात लोहगड जिंकून घेतला. १ जुलै १६९३ च्या रात्री चारशे मावळ्यांनिशी सिंहगडासारखा अभेद्य किल्ला पुन्हा जिंकून घेतला. या कामगिरीवर खुश होऊन छत्रपती राजाराम यांना जिंजीहून ३ एप्रिल १६९४ला पाठवलेल्या अभिनंदनपर पत्रात लिहिले, *तुम्ही सिंहगडचे कार्यसिद्धीसमयी धारेस चढोन तलवारीची शर्थ केली. पूर्वी सुभेदार तानाजी मालुसऱ्यांनी जीव देऊन किल्ला संपादिला. त्याचप्रमाणे तुम्हीही प्राणाची बाजी लावून किल्ला सर केलात.* याचबरोबर नावजींना *पदाती सपृ सहस्री* हा किताब देऊन सात हजार पायदळांचे सेनापती पद बहाल करण्यात आले. अशा प्रकारे नावजी बलकवडे यांच्या बाबतीत *गड घेऊनी सिंह आला*.

यानंतर तीन वर्षांनी म्हणजे इ.स. १६९६मध्ये मोगल सरदार मन्सूरखान बेग जुन्‍नरकर याने फितुरीने जिंकून घेतलेला कोरीगड हा घाट माथ्यावरील किल्ला नावजींनी मोठ्या पराक्रमाने जिंकला.

वर्ग:मराठा साम्राज्य
हार्पर ली

**नेल हार्पर ली** (२८ एप्रिल, १९२६:मन्रोव्हिल, अलाबामा, अमेरिका - १९ फेब्रुवारी, २०१६:मन्रोव्हिल, अलाबामा) या इंग्लिश लेखिका होत्या हार्पर ली या नावाने लेखन करणाऱ्या लींच्या टु किल अ मॉकिंगबर्ड या पुस्तकाला १९६१ चे पुलित्झर पारितोषिक देण्यात आले होते. १९३० च्या दशकातील अमेरिकेतील वंशद्वेशाचे दोन छोट्या मुलांच्या दृष्टीने वर्णन करणारी ही कादंबरी अमेरिकेतील साहित्यामधील महत्त्वाचे लेखन समजले जाते.

ली यांना २००७मध्ये प्रेसिडेन्शियल मेडल ऑफ फ्रीडम हा सर्वोच्च नागरी पुरस्कार देण्यात आला.

वर्ग:इंग्लिश लेखक
वर्ग:प्रेसिडेन्शियल मेडल ऑफ फ्रीडम विजेते
वर्ग:इ.स. १९२६ मधील जन्म
वर्ग:इ.स. २०१६ मधील मृत्यू
वर्ग:स्त्री चरित्रलेख
स्रेब्रेनित्सा

**स्रेब्रेनित्सा** (सिरिलिक:Сребреница) बॉस्निया आणि हर्झगोव्हिनामधील छोटे शहर आहे. देशाच्या पूर्व टोकास असलेल्या या शहरात जुलै १९९५ मध्ये ८,३७३ व्यक्तींची हत्या करण्यात आली होती.

येथे रोमन काळापासून वस्ती असलेल्या या गावाची लोकसंख्या २०१३ च्या जनगणनेनुसार १५,२४२ होती.

वर्ग:बॉस्निया आणि हर्झगोव्हिनामधील शहरे
अशोकवदन

**अशोकवदन** (**अशोकांच्या गोष्टी**) हे २ ऱ्या शतकात लिहिले गेलेले मौर्य सम्राट अशोक यांच्या संदर्भातील आख्यायिकांवर आधारलेले पुस्तक आहे. चिनी लेखक फाहियान यांनी इ.स. ३०० साली या आख्यायिकांचा चिनी भाषेत अनुवाद केला. अशा वेगवेगळ्या गोष्टींचे संकलन करून निर्मिलेल्या *दिव्यवदन* (दैवी गौष्टी)  या मोठ्या पुस्तकाचा अशोकवदन हा एक भाग आहे. राजा अशोकांचा जन्म आणि त्यांचे राज्यशासन, याविषयीचे तपशीलवार वर्णन अशोकवदनात, बुद्धांच्या या भाकितासंदर्भात त्यांच्याच शब्दात असे म्हणलेले आहे की, “माझ्या मृत्यूनंतर शंभर वर्षांनी पाटलीपुत्र नगरात अशोक नावाचा एक सम्राट उदयास येईल. पृथ्वीवरच्या चार खंडांपैकी एकावर तो राज्य करेल; आणि माझे अवशेष जतन करत जंबुद्वीपाची शोभा वाढवेल. लोकांच्या कल्याणासाठी तो ८४,००० स्तूप बांधेल, ज्याबद्दल महान विभूतींना आणि माणसांना आदर वाटेल आणि त्यामुळे अशोकांच्या कीर्तीत भर पडून ती दूरवर पसरेल. त्यांना मिळालेली सर्वात स्तुत्य अशी भेट म्हणजे, जयाने तथागताच्या कटोऱ्यात फेकलेली ओंजळभर मूळ-माती, ही होती.”

या भविष्यवाणीच्या अनुषंगाने अशोकवदन मध्ये पुढे असे म्हणले आहे की, मौर्य सम्राट बिंदुसारांचा मुलगा म्हणून अशोक जन्मला आले. त्यांची आई ही गरीब ब्राह्मणाची मुलगी होती. त्या जरी पुरोहिताच्या वंशातील असल्यातरी त्या जन्माने राजघराण्यातील नसल्यामुळे राजाच्या तुलनेत त्या कमी दर्जाची समजल्या जायच्या. त्यांच्या पोटी जन्माला येणारा मुलगा हा एक महान राजा बनेल, असे त्यांच्याबद्दल केलेले भविष्य लक्षात घेऊन, त्यांच्या वडिलांनी त्यांना सम्राटाच्या राणीवशात अक्षरशः घुसवले होते. 

अशोकवदन या पुस्तकाचा उल्लेख उल्लेख आणखी एका संदर्भात केला जातो तो म्हणजे इ.स.पू. १८० मध्ये शुंगराजा पुस्यमित्र शुंग या यांच्या संदर्भातील तपशील होता. हा राजा बौद्ध धर्मावरील श्रद्धेचा शत्रू समजला जायचा आणि तो राजा होण्यापूर्वी कितीतरी पूर्वीपासून मौर्य साम्राज्याने बौद्ध धर्माला पाठिंबा दिला होता. जॉन स्ट्रॉंग यांनी अनुवादित केलेल्या अशोकवदन मधील १३३ व्या गोष्टीत याबाबतचा असा उल्लेख सापडतो की, “राजा पुस्यमित्राने चौपट सेना सज्ज करून बौद्ध धर्माला नामशेष करण्याच्या हेतूने तो कुक्तुटराम इथे गेला. त्याने संघरामचा विध्वंस केला  तिथल्या भिक्खूंना ठार मारले व तेथून निघून गेला. काही काळानंतर तो साकला येथे आला आणि जो कोणी जो कोणी बौद्ध भिक्खूंच्या प्रमुखाला त्याच्या समोर आणून उभा करेल, त्याला ह्या राजा शंभर दिनार बक्षीस म्हणून देण्याचे जाहीर केले.”

## हे सुद्धा पहा 
*मिलिंद पन्ह

## संदर्भ आणि नोंदी 
## बाह्य दुवे 
वर्ग:बौद्ध ग्रंथ
वर्ग:सम्राट अशोक
प्रेसिडेन्शियल मेडल ऑफ फ्रीडम

इवलेसे

**प्रेसिडेन्शियल मेडल ऑफ फ्रीडम** हा अमेरिकेच्या राष्ट्राध्यक्षांतर्फे देण्यात येणारा नागरी सन्मान आहे. हा पुरस्कार *अमेरिकेच्या संयुक्त संस्थानांच्या राष्ट्रीय हित, सुरक्षा, जागतिक शांतता, सांस्कृतिक किंवा इतर क्षेत्रांमध्ये मोठी सार्वजनिक अथवा खाजगी कामगिरी करणाऱ्यांस* दिला जातो. हा पुरस्कार अमेरिकेच्या नागरिकांपुरता मर्यादित नसून जगातील कोणत्याही व्यक्तीस देता येतो. हा नागरी पुरस्कार असूनही सैनिकी पेशातील व्यक्तींना देता येतो व त्यांना आपल्या गणवेशावर हा लावण्याची मुभा असते.

अमेरिकेच्या काँग्रेसद्वारे देण्यात येणाऱ्या कॉंग्रेशनल गोल्ड मेडल या पुरस्काराशी समान महत्त्व असणारा हा पुरस्कार अमेरिकेतील सर्वोच्च नागरी पुरस्कार आहे.

जॉन एफ. केनेडी यांनी हा पुरस्कार देण्यास सुरुवात केली.

*
वर्ग:अमेरिकेचे नागरी पुरस्कार
वर्ग:अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष
हास्कोव्हो

**हास्कोव्हो** (बल्गेरियन:Хасково; तुर्की:Hasköy) हे बल्गेरियाच्या दक्षिण भागातील शहर आहे. हास्कोव्हो प्रांताचे प्रशासकीय केन्द्र असलेल्या या शहराची लोकसंख्या ७५,६४१ आणि महानगराची लोकसंख्या २०१२ च्या जनगणनेनुसार ९३,३०५ होती.

वर्ग:बल्गेरियामधील शहरे
ब बळीचा

**ब बळीचा** ही राजन गवस यांची मराठी कादंबरी आहे. पॉप्युलर प्रकाशन यांनी २०१५ साली ही कादंबरी प्रकाशित केली. पटकथा संरचनेच्या पद्धतीने लिहीलेली ही मराठीतील पहिली कादंबरी आहे.  

या कादंबरीतून गवस यांनी महात्मा फुले यांच्या विचारांची पुनर्मांडणी केली आहे.

वर्ग:मराठी साहित्य यादी
फिलिपिन्स राष्ट्रीय फुटबॉल संघ

**फिलिपिन्स फुटबॉल संघ** आंतरराष्ट्रीय फुटबॉल स्पर्धांमध्ये फिलिपिन्सचे प्रतिनिधित्व करतो.

वर्ग:रिकामी पाने
फुटबॉल संघ
वर्ग:आशियामधील राष्ट्रीय फुटबॉल संघ
त्वक्‌ परिणाम

एकजिनसी संवाहकामधून स्थिर विद्युत्‌ प्रवाह एकाच दिशेत वाहत असताना संवाहकाच्या लंबच्छेदावरील प्रवाहाचे वितरण एकविध (एकसारखे) असते. म्हणजे लंबच्छेदावरील प्रत्येक बिंदूजवळची प्रवाह घनता (प्रती एकक पृष्ठफळातील प्रवाह) सारखी असते; परंतु प्रवाह प्रत्यावर्ती (उलटसुलट दिशेने वाहणारा) असल्यास प्रवाहाचे वितरण एकविध न राहता संवाहकाच्या पृष्ठभागाजवळ प्रवाह घनतेचे मूल्य वाढते. अती उच्च कंप्रतेस (दर सेकंदातील कंपनांच्या संख्येस) तर संवाहकातील प्रवाह संवाहकाच्या पृष्ठभागाजवळ अत्यंत पातळ पापुद्र्यात अथवा *त्वचेत* केंद्रित झालेला असतो, या आविष्काराला **त्वक्‌ परिणाम** म्हणतात. 

त्वक् परिणाम प्रामुख्याने संवाहकामध्ये निर्माण होणाऱ्‍या स्वयंप्रवर्तित (चुंबकीय स्रोतात बदल झाल्याने उत्पन्न होणाऱ्‍या) विद्युत्‌ चालक प्रेरणांमुळे (मंडलात विद्युत्‌ प्रवाह वाहण्यास कारणीभूत होणाऱ्‍या प्रेरणांमुळे; वि. चा. प्रे.) उद्‌भवतो. संवाहकातून स्थिर प्रवाह एकाच दिशेत वाहत असताना निर्माण होणारे चुंबकीय क्षेत्र संवाहकात व संवाहकाभोवती सममित असते. परंतु प्रत्यावर्ती प्रवाहाच्या वेळी हे क्षेत्र सतत उलटसुलट होत राहते. यामुळे संवाहकात वि. चा. प्रे. निर्माण होऊन ते प्रवाहवर्त निर्माण करतात. हे प्रवाहावर्त मुख्य प्रवाहास विरोध करतात. प्रवाहावर्त संवाहकाच्या पृष्ठभागाकडे जावे तसतसे क्षीण होत जातात. साहजिकच मुख्य प्रवाहाचे वितरण एकविध न राहता पृष्ठभागाजवळ प्रवाह घनता वाढते. प्रवाह वाहून नेणाऱ्‍या संवाहकाचा परिणामी लंबच्छेद लहान होत असल्यामुळे प्रत्यावर्ती प्रवाहास संवाहकाचा रोधही जास्त असतो. हा रोध कंप्रतेबरोबर वाढत जातो. 

सपाट, दंडगोलाकार, नलिकाकार, समाक्ष इ. वेगवेगळ्या प्रकारच्या  संवाहकांमधील त्वक्‌‌ परिणामाचे गणिती विश्लेषण करण्यात आले आहे. यासाठी बेसेल फलनांचा [⟶ फलन] बराच उपयोग होतो. दंडगोलाकार संवाहकाच्या आतील भागातून फारच थोडा प्रवाह वाहत असल्यामुळे उच्च कंप्रता प्रवाह प्रेषणासाठी नलिकाकार संवाहक वापरून द्रव्याची बचत करतात. उच्च कंप्रतेस वापरावयाच्या अनुस्पंदनी विवरे [⟶ विवर अनुस्पंदक] आणि ⇨ तरंग मार्गदर्शक यांच्या पृष्ठभागांवर विद्यूत्‌ रोधामुळे होणारा शक्तिव्यय (I2 R –व्यय, I –विद्युत्‌ प्रवाह, R–रोध) कमी करण्यासाठी चांदीचा मुलामा दिलेला असतो. 

त्वक्‌ परिणामामुळेच प्रवर्तन तापन शक्य होते [⟶ विद्युत्‌ तापन]. या तापन पद्धतीत बाह्य उष्णता उद्‌गमाची जरूरी नसते व ऊर्जा उद्‌गमाशी वस्तूचा प्रत्यक्ष संपर्क येण्याचीही आवश्यकता नसते. 

## संदर्भ आणि नोंदी 
* औद्योगिक इलेक्ट्रॉनिकी; तरंग मार्गदर्शक - शिरोडकर, सु. स.

वर्ग:विद्युत अभियांत्रिकी
त्वक्–स्‍नेह ग्रंथी

त्वचेच्या अंतस्त्वचा भागात  केशपुटकांच्या (केसांची मुळे जेथे असतात त्या त्वचेवरील खोलगट भागांच्या) सन्निध सर्व दूर पसरलेल्या छोट्या लघुकोशमय ग्रंथींना **त्वक्‌–स्नेह ग्रंथी** किंवा **त्वक्‌–वसा ग्रंथी** म्हणतात. सर्व सस्तन प्राण्यांपैकी फक्त मानवातच या ग्रंथींचे प्रमाण अधिक असून त्यांचे आकारमानही मोठे असते. शरीराच्या केशरहित भागांमध्ये उदा., तळहात व तळपाय यांमध्ये या ग्रंथी नसतात. याउलट शिरोवल्क (कवटीच्या वरच्या भागावरील आच्छादक केशमय त्वचा) व चेहरा या ठिकाणी त्यांचे प्रमाण अधिक असते. गुदद्वार, नाकाची भोके, तोंड व बाह्यकर्ण या ठिकाणीही त्या अधिक असतात. नवजात अर्भकामध्ये त्या मोठ्या असतात, परंतु बालवयात आकारमानाने कमी होतात. तारुण्यावस्थेपासून त्या आकारमानाने वाढू लागतात व प्रौढावस्थेत त्यांची वाढ पूर्ण होते. स्त्रियांपेक्षा पुरुषांतील ग्रंथी मोठ्या व अधिक उत्पादनक्षम असतात. 

प्रत्येक ग्रंथी २ ते ५ लघुकोश मिळून बनलेली असते. कधीकधी ही संख्या वीसही असते. प्रत्येक लघुकोश उपकला कोशिकांचा (अतिशय जवळजवळ असलेल्या पेशींचा) बनलेला असतो. कोशाची पोकळी वसायुक्त (स्निग्ध पदार्थयुक्त) मोठ्या कोशिकांनी भरलेली असते. मध्यभागातील या कोशिकांच्या नाशामुळे तयार झालेले तुकडे व वसा मिळून जो पदार्थ बनतो, त्याला त्वक्‌–वसा म्हणतात. कोशिका जसजशा नाश पावतात तसतशा नव्या कोशिका तयार होत असतात. प्रत्येक ग्रंथीची नलिका केशपुटकास जाऊन मिळते. अधूनमधून एखादी नलिका बाह्यत्वचेतून वर येऊन त्वचापृष्ठावरही उघडते. शिश्नमणी (शिश्नाचा पुढचा भाग), लघुभगोष्ठ [⟶ जनन तंत्र] या ठिकाणी नलिका पृष्ठभागावरच उघडतात. त्वक्‌–वसा हा स्राव केवळ कोशिकांच्या वसायुक्त अपकर्षापासूनच तयार होत असल्यामुळे या ग्रंथींना ‘कोशिकास्त्रावी’ (होलोक्राइन) ग्रंथी म्हणतात. नाक आणि चेहऱ्यावरील ग्रंथी आकारमानाने मोठ्या असतात आणि त्यांमध्ये लघुकोशही अधिक असतात. पुष्कळ वेळा स्त्राव बाहेर न पडून त्या फुगतात. पापण्यांच्या वर्त्मपट्टीतील ग्रंथी (टार्सल ग्रंथी) त्वाक्–स्नेह ग्रंथीच असतात. या ठिकाणी त्या लांबट असून लघुकोशही अधिक असतात. 

त्वक्–वसा स्रवणात वैयक्तिक व वांशिक फरक आढळतो. काळ्या त्वचेच्या माणसामध्ये त्वक्‌–वसेचे उत्पादक अधिक असते. शिवाय उष्णता व घाम उत्पादनवाढीस चेतना देतात. तारुण्यवस्थेत, ऋतुकालात आणि गर्भारपणी त्वक–वसेचे उत्पादन वाढते. त्वचा व केसांना त्वक्‌–वसा हे नैसर्गिक वंगण (मऊ ठेवणारा पदार्थ) असते. त्यामुळे बाह्य परिसरातील कोरड्या हवेचे किंवा दमटपणाचे दुष्परिणाम टळतात. त्वक्‌–वसा काही अंशी सूक्ष्मजंतुनाशक असते . या ग्रंथीवर तंत्रिका तंत्राचे (मज्जासंस्थेचे) नियंत्रण नसते. स्रावोत्पादनास हॉर्मोने (वाहिनीविहीन ग्रंथीपासून निघणारे व रक्तात एकदम मिसळणारे उत्तेजक स्राव) विशेषेकरून पौरूषजने (अँड्रोजेन्स) उत्तेजन देतात. तृतीयपंथी व्यक्तींमध्ये या ग्रंथीचे प्रमाण अत्यल्प असते. त्यांना पौरूषजने दिल्यास ते वाढते. 

## हे सुद्धा पहा
* त्वचा - त्वक्–स्नेह ग्रंथींच्या विकारांची माहिती

वर्ग:मानवी शरीर
एव्हारिस्त गॅल्वा

एव्हारीस्त गाल्वा (२५ ऑक्टोबर, १८११ – ३१ मे, १८३२) हा फ्रेंच गणितज्ञ होता.

उच्च बीजगणितात महत्त्वाचे कार्य. त्यांचा जन्म बूर-ला-रेन येथे झाला. गणिताच्या शिक्षणासाठी त्याकाळी फ्रान्समध्ये प्रसिद्ध असलेल्या एकोल पॉलिटेक्‍निक या संस्थेत प्रवेश मिळविण्याचा त्यांनी दोनदा प्रयत्‍न केला, परंतु ते अयशस्वी ठरले. १८३० मध्ये त्यांना एकोल नॉर्मलमध्ये प्रवेश मिळाला व तेथे त्यांनी परंपरित अपूर्णांकांसंबंधी (एक संख्या अधिक एक अपूर्णांक, या अपूर्णांकाच्या छेदात एक संख्या अधिक एक अपूर्णांक इ. अशा प्रकारच्या अपूर्णांकांसंबंधी) सहा निबंध प्रसिद्ध केले. त्याच वर्षी झालेल्या क्रांतीत भाग घेतल्यामुळे त्यांना संस्थेतून काढून टाकण्यात आले. १८३१ मध्ये त्यांना अटक झाली व नंतर सहा महिन्यांची शिक्षा झाली. पुढील वर्षीच एका द्वंद्वयुद्धात झालेल्या जखमांमुळे ते मृत्यू पावले त्यांनी मृत्यूपूर्वी एका मित्राला लिहिलेल्या पत्रात आपल्या संशोधनाची रूपरेखा दिलेली होती व हे पत्र सप्टेंबर १८३२ मध्ये सिद्ध झाले. या पत्रात त्यांनी विवृत्त फलने [→ फलन], बैजिक फलनांचे समाकल [→ अवकलन व समाकलन] व समीकरण सिद्धांत यांसंबंधी विवरण केलेले होते. त्यांनी समीकरणाच्या गटाची [→ गट सिद्धांत] मूलभूत संकल्पना मांडली. या गटात समीकरणाच्या मुळांच्या सर्व क्रमचयांचा (क्रमवारीने लावलेल्या संयोगांचा) समावेश होतो व ही संकल्पना या मुळांत असणाऱ्या कोणत्याही परिमेय संबंधांना लावता येते. या गटाला गाल्वा गट असे नाव देण्यात आलेले आहे. गाल्वा यांनी या सिद्धांताचा उपयोग करून समीकरणांचे निर्वाह परिमेय पदावलींच्या स्वरूपात मांडता येण्यास आवश्यक असणारी व्यापक अट मांडली [→ समीकरण सिद्धांत]. असत् घटकांसंबंधी गाल्वा यांनी मांडलेली संकल्पनाही महत्त्वाची असून हे घटक आता सांत क्षेत्रांत घटक  मानण्यात येतात [→बीजगणित, अमूर्त]. गाल्वा यांचे गट सिद्धांतातील कार्य अतिशय महत्त्वाचे ठरलेले असून आधुनिक अमूर्त बीजगणितात त्याला अनन्य स्थान प्राप्त झालेले आहे.

वर्ग:फ्रेंच गणितज्ञ
वर्ग:इ.स. १८११ मधील जन्म
वर्ग:इ.स. १८३२ मधील मृत्यू
स्मिता तांबे

**स्मिता तांबे** (जन्म : ११ मे १९८३) या एक मराठी नाट्य-चित्र अभिनेत्री आहेत. त्यांनी एका पेक्षा एक : अप्सरा आली, बोल बच्चन, फू बाई फू, अनुबंध, सोनियाचा उंबरा, लाडाची मी लेक गं! इत्यादी दूरचित्रवाणी कार्यक्रमांत भूमिका केल्या आहेत. स्मिता तांबे हिने श्रीमानयोगी, हमीदाबाईची कोठी या मराठी नाटकांत काम केले आहे.

## मराठी चित्रपट
* अननोन फेसेस (हिंदी)
* अरुणा शानबाग
* इट्स ब्रेकिंग न्यूझ 
* उमरिका (हिंदी)
* कँडल मार्च
* गणवेश
* जाने तूने क्या कही (हिंदी लघुपट)
* जोगवा
* तुकाराम 
* देऊळ
* नातीगोती 
* परतु
* पांगिरा
* ७२ मैल एक प्रवास
* बायोस्कोप
* महागुरू 
* लाठी
* सनई चौघडे
* सावरखेड एक गाव
* सासर माझे दैवत
* सिंघम रिटर्न्स (हिंदी)

वर्ग:मराठी चित्रपट अभिनेत्री
वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिनी अभिनेत्री
वर्ग:मराठी नाट्यअभिनेत्री
त्रिपंखी

**त्रिपंखी** (संस्कृत: त्रिपक्षी; हिंदी: त्रिपुंखी; इंग्लिश:ट्रेलिंग कोल्डेनिया; लॅटिन: कोल्डेनिया प्रोकम्बेन्स; कुल–बोरॅजिनेसी) ही ओलसर जमिनीवर पसरून वाढणारी ही अनेक फांद्यांची व एक वर्षभर जगणारी वनस्पती आहे. ही औषधी वनस्पती भारतात सर्वत्र, श्रीलंका व इतर अनेक उष्ण देशांत तणासारखी आढळते. कोवळे खोड व फांद्या लवदार असून पांढरट दिसतात. हिची पाने लहान (१·३–३·८ X ०·६ सेंमी.), एकाआड एक, तळाशी निमुळती असून पानांची किनार (कडा) काहीशी विभागलेली, बोथट दात्यांची व टोकास गोलसर असते; त्यांच्या दोन्ही बाजूंस दाट पांढरट लव असते. हिला सप्टेंबर ते ऑक्टोबरमध्ये लहान, पांढरी किंवा फिकट पिवळी फार लहान देठांची फुले पानांच्या बगलेत एकेकटी येतात. संदले जुळलेली; प्रदले व केसरदले प्रत्येकी चार असून किंजपुट किंचित चतुष्खंडी (चार भागी) व त्यात चार बीजके असतात. अश्मगर्भी (आठळीयुक्त) पण शुष्क फळ फार लहान (३ X ४ मिमी.) असून त्यावर दोन फुगीर रेषा व दोन खोलगट रेषा असतात; ते तडकल्यावर चार शकले होतात; बिया चार असतात. इतर सामान्य शारीरिक लक्षणे भोकर (बोरॅजिनेसी) कुलात वर्णिल्याप्रमाणे असतात. ताजी पाने वाटून संधिवातातील सुजेवर लावतात. फोड व गळवे पिकण्यासाठी मेथीचे चूर्ण गरम करून या सुक्या वनस्पतीसह समभाग लावतात. या वनस्पतीचा अंतर्भाव एहरेशिएसी या कुलात काही वनस्पतीवैज्ञानिक (सांतापाव) करतात; तिच्या वंशातील २०–२४ जातींपैकी भारतात ही एकच आढळते.

वर्ग:औषधी वनस्पती
शेख नूर-उद्-दीन नूरानी

**शेख नूर-उद्-दीन नूरानी** तथा **नुंदर्योश** (१३७६ किंवा १३७७:कियामू, काश्मीर, भारत - १४३८) हे काश्मीरी संतकवी होते. 

त्यांचे आईवडील श्रद्धाळू, धार्मिक होते. शेख ह्यांची ईश्वरभक्ती आणि साधुत्व बालपणापासूनच त्यांच्या वर्तनातून दिसून येऊ लागले. त्यांनी विवाह केला; पण काही काळ संसारात घालवल्यावर सांसारिक जीवनाचा त्याग केला. त्यानंतर बारा वर्षे एका गुहेत बसून ईश्वरचिंतनात आणि प्रार्थनेत त्यांनी व्यतीत केली. पुढे सय्यद मुहंमद हमदानी ह्यांनी त्यांना कुबाव्ही पंथाची दीक्षा देऊन जगातील वास्तवासमोर खुलेपणाने उभे राहण्याची शिकवण दिली. परिणामतः शेख हे एकांतातून बाहेर पडले. पुढे ‘ रेशी ’ ह्याधार्मिक संप्रदायाची त्यांनी स्थापना केली. ह्या संप्रदायाने काश्मीरी समाजावर प्रभावी संस्कार केले. तसेच करुणा आणि मानवता ह्या मूल्यांनी भारलेल्या सामाजिक वर्तनाची जडणघडण केली. काश्मीरात मानवतावादी मूल्ये नष्ट झाली नाहीत, ह्याचे श्रेय ह्या संप्रदायाला जाते.

‘श्रूख’ ह्या नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या काव्यप्रकारातील शेख ह्यांच्या छोट्याछोट्या रचना हे काश्मीरी साहित्याला त्यांनी दिलेले मोठे योगदान होय. ह्या रचनांचा आशय उपदेशपर असून त्यांतून स्वयंशिस्तीची, धर्मपरायणतेची आणि सर्वांवर प्रेम करण्याची शिकवण मोठया तळमळीने दिलेली आहे. त्यांच्या कवितेतील सुभाषिते, म्हणी आणि एकंदर शब्दकळा ह्यांनी काश्मीरी भाषेला संपन्न केले आहे. त्यांच्या कवितेच्या काही उत्तर-कालीन संकलकांनी त्यांच्या काही शिष्यांच्या रचनाही त्यांच्याच नावावर घातल्या आहेत. 

शेख यांचे जीवन आणि कार्य ह्यांचे दर्शन घडविणारे अनेक नूरनामे आणि रेशीनामे संकलित करण्यात आले आहेत. पहिला रेशीनामा बाबा नसिबुद्दीन यांनी शेख ह्यांच्या मृत्यूनंतर काश्मीरच्या तत्कालीन सुलतानाच्या आदेशानुसार संकलित केला. काश्मीरच्या सांस्कृतिक अकादमीसाठी एम्. ए. कामील ह्यांनी एक रेशीनामा संकलित केला आहे. शेख ह्यांनी ‘श्रूख’ खेरीज अन्य काही नवे काव्यप्रकारही हाताळले. काश्मीरी साहित्य आणि संस्कृती ह्यांचे क्षेत्र त्यांनी विस्तारले. काश्मीरी लोकांच्या ऐहिक-आध्यात्मिक विचारशैलीचे ते प्रतीक बनले. त्यांच्या दफनविधीच्या प्रसंगी काश्मीरचा तत्कालीन सुलतान स्वतः उपस्थित होता. त्सरारशरीफ येथील त्यांची कबर हे आज सर्व काश्मीरी लोकांचे एक यात्रास्थान झालेले आहे.

वर्ग:काश्मीरी कवी
वर्ग:इ.स. १४३८ मधील मृत्यू
सेई शोनागुन

'''''' (जपानी: 清少納言) इ.स. ९६६ – १०१७/१०२५) ह्या एक जपानी  लेखिका व कवयित्री होत्या. यांच्या जन्म-मृत्यूची ठिकाणे अज्ञातच आहेत. जपानच्या सम्राटाच्या राजदरबारात राणी सादाको हिची ती खास सेवेकरी होती. ह्या राजदरबारातच ‘सेई शोनागुन’ हे टोपणनाव तिला मिळाले आणि ह्याच नावाने लेखिका म्हणून तिची ओळख आहे. जपानच्या इतिहासातील हेआन कालखंडात (७९४-११८५) दोन श्रेष्ठ लेखिका होऊन गेल्या. एक, ⇨ गेंजी मोनोगातारी ही कादंबरी लिहिणारी मुरासाकी शिकिबू आणि दुसरी, माकुरानो-सोशि (इं. शी. ‘द पिलो बुक’) हा लेखन संग्रह लिहिणारी सेई शोनागुन.

 
‘द पिलो बुक’ वाचताना सेई शोनागुन ही जन्मजात लेखिका असली पाहिजे, अशी जाणीव निर्माण व्हावी, इतक्या सहजसुंदर शैलीत तिने तिच्या भोवतालच्या जगाबद्दलच्या आपल्या प्रतिक्रिया लेखनातून नोंदविल्या आहेत. त्याचप्रमाणे वेळोवेळी तिच्या मनात येऊन जाणारे विचारही प्रकट केलेले आहेत. तिच्या आवडीनिवडी, तिला लक्षवेधक वाटलेली नावे, नैसर्गिक घटना, पक्षी, पर्वत हे तिच्या विचारांना पुनःपुन्हा स्पर्श करणारे विषय आहेत. ‘द पिलो बुक’चा आरंभ चार ऋतूंवर तिने लिहिलेल्या एका परिच्छेदाने होतो. प्रत्येक ऋतूचे, त्या ऋतूमधील विविध दृश्यांचे शब्दचित्र ती अशा कौशल्याने उभे करते, की तो ऋतू निर्माण करणारी भाववृत्ती तिने नेमकी पकडल्याचा अनुभव वाचकांना येतो; तथापि तिच्या लेखनसंग्रहाचा सर्वांत मोठा भाग ज्या घटना तिने प्रत्यक्ष पाहिल्या वा ज्या घटनांत तिने प्रत्यक्ष सहभाग घेतला त्यांच्या निवेदनाचा आहे. काही पारंपरिक कथा तसेच काही काल्पनिक असे प्रसंगही ह्या संग्रहात आढळतात. ह्या लेखनसंग्रहात अखेरी अखेरीस लेखिकेने आपण लिहायला कशी सुरुवात केली हे सांगून ह्या लेखनसंग्रहाच्या नावाबद्दलही सूचकतेने काही लिहिले आहे. तिची एक आठवण अशी : एकदा राणी सादाकोचा भाऊ फुजिवारानो कोरेचिका (९७३-१०१०) ह्याने राजदरबारात कागदांचा गठ्ठा आणला. राणी सादाको हिने ह्या गठ्ठ्याचे काय करायचे, असे राजदरबारातील महिलांना विचारले; तेव्हा लेखिकेने सांगितले, की त्या गठ्ठ्याची उशी करणे योग्य होईल. ह्या घटनेतून असा तर्क करता येईल, की कागदाच्या, उशीसारख्या दिसणाऱ्या गठ्ठ्याचा उपयोग करून आपले लेखन करता येईल, असे तिला वाटले असावे आणि त्यातून तिच्या लेखनसंग्रहाचे शीर्षक तयार झाले असावे.    

वर्ग:जपानी महिला
वर्ग:जपानी साहित्यिक
वर्ग:जपानी कवी
वर्ग:इ.स. ९६६ मधील जन्म
वर्ग:स्त्री चरित्रलेख
शेडा

**शेडा**, **पवना** किंवा **शारा** (हिंदी: पवना, सेद्वा, शेडा; कन्नड: चिक्कसळ्ळी हुळ्ळू; लॅटिन: *सेहिमा नर्व्होसम, से. सल्केटम*) गॅमिनी कुलातील गवत आहे. हे गवत पवना भारतात सर्वत्र आढळते. ते सर्व प्रकारच्या जमिनींत वाढते. ते झुपकेदार बहुवर्षायू असून त्याचे जमिनीखालील खोड आखूड, बळकट व सरपटत वाढणारे असते. पाने साधी, उभी, रेखीय, निळसर असून त्यांची टोके तंतूसारखी असतात. फुलोरे एकाकी व चपट्या मंजरी प्रकारचे उभे, फिकट हिरवे किंवा जांभळट असतात. पवना हे गवत उत्तम प्रकारचा चारा असून फुले झडून गेल्यावरही जनावरे ते खातात. ते रूचकर व पौष्टिक आहे. त्यामुळे ते जनावरांना चांगले मानवते. वाळवून व मुरघास बनवूनही त्याचा उपयोग होतो. तसेच झोपड्यांची छपरे शाकारण्यासाठीही ते वापरतात. कागदाचा लगदा करण्यासाठी रोशा गवताबरोबर त्याचा वापर होतो.

शेडा गवताची खास लागवडही करतात. ५०-७५ सेंमी. पाऊस पडणाऱ्या प्रदेशात ते फक्त पावसाच्या पाण्यावरही येते. नव्या ठिकाणी ते लवकरमूळ धरत नाही, परंतु एकदा मूळ धरल्यास त्याची कापणी केल्यासही चालते. 

जमीन नांगरून व्यवस्थित तयार करतात व हेक्टरी ११-१३ किग्रॅ. बी फोकून पेरतात. सामान्यपणे याला कोणतेही खत देत नाहीत; परंतु नायट्रोजनयुक्त खते दिल्यास चांगली वाढ होते. पहिली कापणी साडेतीन महिन्यांनी करतात. एका वर्षात चार कापण्या केल्यास हेक्टरी ११ हजार ते १६ हजार किग्रॅ. हिरव्या गवताचे उत्पन्न येते. 

*से. सल्केटम* या जातीचे गवत बारीक, ३०-६० सेंमी. उंच असून त्याचा प्रसार मध्य प्रदेश व दक्षिण भारतात आहे. ह्याला कापणीयोग्य होण्यास तीन महिने लागतात. हे ओले, वाळवून तसेच मुरघास बनवूनही चारा म्हणून वापरता येते. दख्खनमध्ये गवताळ राने पेरण्यासाठी त्याचे बी वापरतात. चांगल्या परिस्थितीत ह्याचे हेक्टरी सु. ९,००० किग्रॅ. उत्पन्न येते. 

*से. नोटॅटम* या जातीचे गवतही उत्तम चारा म्हणून वापरात आहे. ते प. हिमालयात चंबा ते कुमाऊँमध्ये १,२००-२,१०० मी. उंचीपर्यंतच्या प्रदेशात आढळते

वर्ग:वनस्पती
विजयसिंह शेखावत

**विजयसिंह शेखावत** (१ ऑक्टोबर, १९३६:भिवनी, हरयाणा, भारत — ) हे भारताचे माजी नौसेनाप्रमुख आहेत. 

जुलै १९५६ मध्ये त्यांना भारतीय नौसेनेत कमिशन मिळाले. त्यांनी विविध भारतीय आरमारी नौकांवर काम केले. त्यांनी १९५७-५८ दरम्यान परदेशात कामगिरी. हे १९७९-८१ दरम्यान पुणे येथील राष्ट्रीय संरक्षण प्रबोधिनीचे डेप्युटी कमांडंट  होते. त्यांनी काम केलेली इतर काही पदे - निदेशक, नौसेना मुख्यालय, दिल्ली (१९८२—८४); एसीएन्एस् , नौसेना मुख्यालय, दिल्ली (१९८४); फ्लॅग ऑफिसर कमांडिंग (ध्वजाधिकारी), पश्चिम आरमार (१९८६-८७), महाराष्ट्र एरिया मुंबई (१९८७-८८); डीजीडीपीएस् , संरक्षण मंत्र्यांचे, दिल्ली (१९८८—९०); एफ्ओसी-इन-सी, ईस्टर्न नेव्हल कमांड (१९९०—९२); नौसेना उपप्रमुख (१९९२-सप्टेंबर १९९३); नौसेनाप्रमुख (१ ऑक्टोबर १९९३—३० सप्टेंबर १९९६) वगैरे पदांवर त्यांनी कार्य केले आहे. इंडिया इंटरनॅशनल सेंटर, युनायटेड सर्व्हिसेस इन्स्टिट्यूट ऑफ इंडिया, हिमालयन क्लबचे ते सदस्य होते.पीव्हीएस्एम्, एव्हीएस्एम् , वीर चक्र इ. पुरस्कार त्यांना मिळाले. 

## कौटुंबिक माहिती
त्यांच्या वडिलांचे नाव धरमपाल सिंह आणि पत्नीचे नाव बिनू आहे. त्यांना दोन मुले आहेत.

वर्ग:इ.स. १९३६ मधील जन्म
वर्ग:भारतीय नौदल प्रमुख
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
शेटलँड

**शेटलँड**, **झेटलँड** तथा **शेटलँड द्वीपसमूह** हा स्कॉटलँडच्या उत्तर द्वीपांमधील एक द्वीपसमूह आहे. स्कॉटलँडच्या मुख्य भूमीपासून अंदाजे १७० किमी ईशान्येस  असलेला हा द्वीपसमूह उत्तर समुद्रात फॅरो द्वीपसमूह आणि नॉर्वेच्या मध्ये आहे.

येथे मेसोलिथिक काळापासून मानवी वस्ती असल्याच्या खुणा आहेत.

वर्ग:स्कॉटलंड
त्वग्रंध्रे

वाहिनीवंत (पाणी किंवा अन्नरसाची ने–आण करणारे शरीरघटक असलेल्या) वनस्पतींच्या वायवी (हवेत वाढणाऱ्या) अवयवांच्या (विशेषतः पानांच्या) अपित्वचेत (सर्वांत बाहेरच्या त्वचेत) प्रामुख्याने आढळणाऱ्या सूक्ष्म छिद्रांना **त्वग्रंध्रे** ((लॅटिन: स्टोमॅटा) असे नाव आहे. ही छिद्रे व त्यांभोवतीच्या दोन रक्षक कोशिका–म्हणजे पेशी–(आणि कधीकधी आढळणाऱ्या दोन गौण कोशिका) यांचा अंतर्भाव त्वग्रंध्र या संज्ञेत करावा, अशी विचारसरणी सर्वमान्य आहे.

कोवळ्या खोडावर आणि कित्येकदा पुष्पदलांवरही त्वग्रंध्रे आढळतात. मुळे, भूमिस्थित (जमिनीतील) अवयव व पाण्यात बुडालेले (निमग्न) भाग यांवर ती नसतात. काही बीजुककोशांवर (ऑफिओग्लॉसेसी) व बीजुकधारींवर (बीजुके निर्माण करणाऱ्या अलैंगिक पिढीवर) ती आढळतात. भरपूर सूर्यप्रकाशात वाढणाऱ्या अनेक वनस्पतींच्या पानांवर फक्त खालच्या बाजूस व कधीकधी फक्त वरच्या बाजूसही (सावलीत वाढणाऱ्या वनस्पतींच्या पानांवर) ती असतात. तसेच काही पानांवर ती दोन्ही बाजूंस असतात. त्यांच्या संख्येचा पल्ला फार मोठा असतो; दर चौ. सेंमी. मध्ये शून्यापासून ते एक लक्षापर्यंत ती असू शकतात. बहुधा रक्षक कोशिका अपित्वचेच्या इतर कोशिकांच्याच पातळीत असतात; परंतु कधी त्या वरच्या पातळीवर आढळतात. मरुवनस्पतींत बहुधा त्या खाचेत असतात. बहुसंख्य वनस्पतींत त्यांचे स्वरूप मूत्रपिंडासारखे किंवा अर्धचंद्राकृती असून गवतांमध्ये डंबेलासारखे असते. त्याचे कोशिकावरण कमीजास्त जाडीचे असून कोशिकेत भरपूर प्राकल (जीवद्रव्य), मोठा प्रकल, हरित्कणू व स्टार्च असतात . प्रत्येक रक्षक कोशिकेला चिकटून एकेक गौण कोशिका काहींत आढळते. वनस्पतीबाहेरचे व वनस्पतीतील वातावरण छिद्रांमुळे परस्परांशी संबंधित राहिल्याने वायुविनिमय, श्वसन, बाष्पोच्छ्‌वास, प्रकाशसंश्लेषण इ. प्रक्रिया विशेष सुलभ रीतीने चालू राहतात. रक्षक कोशिकांत प्रकाशसंश्लेषण, अन्ननिर्मिती चालू राहते. त्यामुळे व जलीय विच्छेदन (पाण्याच्या विक्रियेमुळे रेणूंचे तुकडे होणे), संघटन इ. क्रियांमुळे अपित्वचा कोशिका व रक्षक कोशिका यांमध्ये स्फीततेचा (फुगीरपणाच्या बाबतीत) फरक पडतो. रक्षक कोशिकांतील पाण्याचा दाब कमी झाल्यास छिद्र बंद होते व तो भरपूर असल्यास ते उघडून बाष्परूप पाणी बाहेर येते. तापमान, प्रकाश, आर्दता इत्यादींचा या प्रक्रियेशी संबंध असतो. रक्षक कोशिका अपित्वचेच्या प्रारंभीच्या अवस्थेतील एका कोशिकेच्या विभागणीने बनतात; जरूर तेथे गौण कोशिकाही तशाच बनतात.

## हे सुद्धा पहा 
*  अपित्वचा
* ऑफिओग्लॉसेलीझ
* वनस्पती
* पाणी

वर्ग:वनस्पती
वीरेंद्र वीर विक्रम शाह

**वीरेंद्र वीर विक्रम शाह** (२९ डिसेंबर, १९४४:नारायणहिती राजवाडा, काठमांडू, नेपाळ - १ जून, २००१:नारायणहिती राजवाडा, काठमांडू, नेपाळ) हा नेपाळचा राजा होता. हा १९७२ पासून मृत्यूपर्यंत नेपाळच्या राजेपदी होता.

वीरेंद्र राजा महेंद्र वीर विक्रम शाह आणि इंद्रा राज्य लक्ष्मी देवीचा थोरला मुलगा होता.

वर्ग:नेपाळचे राजे
वर्ग:इ.स. १९४४ मधील जन्म
वर्ग:इ.स. २००१ मधील मृत्यू
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
नारायणहिती राजवाडा

**नारायणहिती राजवाडा** तथा **नारायणहिती दरबार** हा नेपाळची राजधानी काठमांडूमधील राजवाडा आहे. ह्या राजवाड्यात नेपाळच्या राजाचे वसतीस्थान व कार्यालय होते. देशातील महत्त्वाचे राजकीय निर्णय येथे होत असत.

हा राजवाडा एकोणिसाव्या शतकात बांधला गेला. सध्याच्या इमारती १९६१मध्ये बांधल्या गेल्या.

वर्ग:काठमांडू
दुसरा ईशानवर्मन

**ईशानवर्मन दुसरा** (ख्मेर:  ឦសានវរ្ម័នទី២១) हा ख्मेर राजवंशाचा सहावा सम्राट होता. ईशानवर्मन इ.स. ९२३ ते इ.स. ९२८पर्यंत सत्तेवर होता.

हा पहिल्या यशोवर्मनचा मुलगा होता. याला **परमरुद्रलोक** असेही म्हणत.

ईशानवर्मन आणि त्याचा मोठान भाऊ हर्षवर्मन यांनी सत्तेसाठी आपल्या मामा जयवर्मन याच्याशी केलेल्या चढाओढीमुळे याच्या संपूर्ण राज्यकाळात ख्मेरमध्ये शांतता नव्हती. हर्षवर्मनच्या मृत्यूपश्चात ईशानवर्मनने जयवर्मनचा पराजय करून त्यास ख्मेरमधून घालवून दिले.

ईशानवर्मनच्या मृत्यूनंतर जयवर्मन सम्राटपदी आला.

## संदर्भ आणि नोंदी 
जयवर्मन ०४
वर्ग:इ.स. ९२८ मधील मृत्यू