open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
विभीषण

इवलेसे
**विभीषण** (बिभीषण) हा लंकापती रावणाचा धाकटा भाऊ होता. त्याने अधर्म नीतीच्या विरोधात सुरू असलेल्या राम-रावण युद्धामध्ये रामाला मदत केली. विभीषणाच्या मृुत्यूचा कोणत्याही ग्रंथात उल्लेख न आल्याने विभीषण चिरंजीव (अमर) समजला जातो.

## वैयक्तिक माहिती 
विभीषण हा विश्रवा ऋषींच्या आठ पुत्रंपैकी एक होता. विश्रवा ऋषींना इलाविदा व कैकसी या पत्न्या होत्या. कैकासिला रावण, कुंभकर्ण, विभिषण, शूर्पणखा ही मुले होती. तसेच इलाविदा हिला कुबेर, खर, दूषण, अहिरावण ही मुले होती. वि विभीषण याला सरमा ही पत्नी होती त्यापासून त्याला त्रिजटा ही मुलगी, त्राणीसेन व नील ही मुले होती. 

## रामाच्या बाजूने युद्ध 
विभीषणाला माहित होते की रावणाची बाजू अधर्माची आहे. म्हणून त्याने रामाची बाजू स्वीकारली. त्याने युद्धामध्ये रामाला विविध लंकेची व रावणाची रहस्ये सांगितली. 

## इंद्रजिताच्या वधामध्ये सहाय्य 
मेघनाद याने स्वर्गराज इंद्राला हरवले होते. व बंदी बनवले होते. त्या वेळी ब्रम्हाने त्याला इंद्राला सोडायची विनंती केली. आणि इंद्रजित नाव दिले. आणि वरदान दिले की तो ज्या युद्धाच्या आधी देवीसाठी विशेष यज्ञ करेल, त्या युद्धात त्याला कुणीच हरवू शकत नाही. परंतु जो तो यज्ञ सुरू असताना त्याला ध्वस्त करेल, त्याच्याच हातून त्याचा वध होईल. 
हे विभिषणाला माहित होते. त्याने हे लक्ष्मणाला सांगितले. इंद्रजित रामायणाचे युद्ध सुरू व्हायच्या आधी रोज यज्ञ करायचा. लक्ष्मणाने त्याचा यज्ञ सुरू असताना ध्वस्त केला. आणि लक्ष्मणाच्याच हातून त्याचा मृत्यू झाला. 

## रावणाच्या वधात सहाय्य 
राम रावणाशी लढत असताना रामाचे बाण निष्फळ होत होते. तेव्हा रावणाचे एक रहस्य विभिषणाने रामाला सांगितले की ब्रम्हाने त्याला अमृत दिले आहे. ते त्याच्या नाभीमध्ये आहे. 
तेव्हा रामाने रावणाच्या नाभीमध्ये वार केला. आणि रावणाचा मृत्यू झाला. 

## देवाप्रती भक्ती 
विभीषणाचे मुनिंदर ऋषी नावाचे एक गुरू होते याचे पुरावे आढळतात.

एक कथा अशी आहे, राणी मंदोद्रीचा मेहुणा विभीषण हा एक धार्मिक व्यक्ती होता, म्हणून जेव्हा मंदोद्रीने त्याला ऋषी मुनिंदर आणि त्यांनी सांगितलेल्या खऱ्या आणि अद्भुत आध्यात्मिक ज्ञानाबद्दल सांगितले तेव्हा विभीषणाने त्यांच्या आश्रयाला येण्याचा निर्णय घेतला. मुनिंदर ऋषींनी त्याला दीक्षा दिली. अशा प्रकारे, विभीषणाला खरी भक्ती मिळाली आणि तो एक दृढ भक्त बनला.

रामायणातील रावणाच्या पराभव आणि मृत्युनंतर, विभीषणाला रामाने लंकेचा राजा म्हणून राज्याभिषेक करण्याचे आणखी एक कारण म्हणजे त्याची देवाप्रती असलेली भक्ती असे म्हणतात. इतर राक्षसांपेक्षा वेगळे, विभीषण हा देवाचा खरा भक्त होता आणि त्याने खऱ्या भक्तीने लंकेवर राज्य केले.

वर्ग:रामायणातील व्यक्तिरेखा
वर्ग:सप्तचिरंजीव
वर्ग:चिरंजीवी
सुमित्रा

इवलेसे
**सुमित्रा** (संस्कृत: सुमित्रा ; तमिळ: சுமித்ரா, *सुमित्रै* ; ख्मेर: *Sramut*, *स्रामुत* ; बर्मी: *Thumitra*, *थुमित्रा* ; भासा मलायू: *Samutra*, *समुत्रा* ;) ही रामायणातील उल्लेखांनुसार अयोध्येचा राजा दशरथ याच्या तीन पत्नींपैकी दुसरी पत्नी व अयोध्येची राणी होती. ती काशी देशाची कन्या होती. दशरथापासून तिला लक्ष्मण आणि शत्रुघ्न नावाचे जुळे पुत्र झाले.

वर्ग:रामायणातील व्यक्तिरेखा
जागतिक रेडक्रॉस दिन

मे ८ हा दिवस जागतिक रेडक्रॉस दिन म्हणून पाळला जातो.

;हे सुद्धा पहा : जागतिक दिवस आंतरराष्ट्रीय दिवस

वर्ग:रेडक्रॉस संघटना
रेडक्रॉस
वर्ग:विशेष दिवस
कौसल्या

thumb|right|250px|दशरथाच्या मृत्यूवार्तेने शोक करणाऱ्या कौसल्येचे भरत-शत्रुघ्न सांत्वन करताना. (चित्रनिर्मितिकाळ : इ.स.  १५९७-१६०५)

**कौसल्या** (संस्कृत: कौसल्या ; तमिळ: கௌசல்யா, *कोसलै* ; थाई: *Kausuriya*, *कौसुरिया* ; ख्मेर: *Kokalya*, *कोकल्या* ; बर्मी: *Kothalla*, *कोथल्ला* ; भासा मलायू: *Mandudari*, *मंदूदरी* ;) ही रामायणातील उल्लेखांनुसार अयोध्येचा राजा दशरथ याची पहिली पत्नी व अयोध्येची राणी होती. ती कोसल देशाच्या भानुमत् राजाची कन्या होती. दशरथापासून तिला राम नावाचा पुत्र झाला.

वर्ग:इक्ष्वाकु कुळ
वर्ग:रामायणातील व्यक्तिरेखा
कैकेयी

[thumb|right|200px|रामाला वनवासास धाडावे या मागणीसाठी विलापाचे निमित्त करणारी [कैकेयी व तिला सावरायाला येणारा दशरथ (चित्रकार: राजा रविवर्मा; इ.स. १८९५)]]

**कैकेयी** (संस्कृत: कैकेयी ; थाई: *Kaiyakesi*, *कैयाकेसी*; ख्मेर: *Kaikesi*, *कैकेसी* ; बर्मी: *Kaike*, *कैके* ; भासा मलायू: *Kekayi*, *केकायी* ;) ही रामायणातील उल्लेखांनुसार अयोध्येचा राजा दशरथ याच्या तीन पत्नींपैकी दुसरी पत्नी व अयोध्येची राणी होती. ती केकय देशाच्या अश्वपति राजाची कन्या होती. दशरथापासून तिला भरत नावाचा पुत्र झाला. भरतास अयोध्येचे राज्य मिळावे या हेतूने तिने आपला सावत्र मुलगा राम यास वनवासास धाडण्याची गळ दशरथाला घातली. कैकेयीस आधी दिलेल्या वरांच्या पूर्ततेसाठी दशरथाला कैकेयीची मागणी मान्य करावी लागली. परंतु पुत्रविरहाच्या शोकामुळे दशरथाचा मृत्यू झाला. रामाचा वनवास व दशरथाचा मृत्यू या घटनांना कारणीभूत ठरल्यामुळे वाल्मिकीकृत रामायणात व त्यावर आधारलेल्या उत्तरकालीन साहित्यात कैकेयीचे स्वभावचित्रण खलनायकी छटेत केले गेले आहे.

वर्ग:रामायणातील व्यक्तिरेखा
गोवर्धन मेहता

डॉ. गोवर्धन मेहता (जन्म : जोधपूर, २६ जून, इ.स. १९४३) हे एक भारतीय रसायनशास्त्रज्ञ आहेत. राजस्थान विद्यापीठातून बी.एस्सी. व एम.एस्सी. झाल्यानंतर त्यांनी पुणे विद्यापीठातून 
पीएच.डी. पदवी घेतली. नंतरच्या काळात त्यांनी बंगलोरची इंडियन इनस्टिट्यूट ऑफ सायन्सेस, हैदराबाद विद्यापीठ व इतरही अनेक संस्थांत संशोधनाचे पायाभूत काम केले. 

कार्बनी रसायनशास्त्र हा त्यांचा संशोधनाचा विषय असून कार्बन व त्यांचे बंध तसेच मूलद्रव्यातील नावीन्यपूर्ण गुणधर्म यावर त्यांनी काम केले आहे. औषधे म्हणजे प्रत्यक्षात रेणू असतात, 
रसायनशास्त्रात जे सौंदर्य आहे ते संयुगांच्या रचनेत आहे, असे त्यांना वाटते. त्यांनी एकूण ४०० शोधनिबंध लिहिले असून वेगवेगळ्या देशांत २५० व्याख्याने दिली आहेत. वार्धक्यात मेंदूचा ऱ्हास होत जातो व मेंदूच्या पेशी नवीन तयार होत नाहीत. त्यामुळे त्यांनी हा ऱ्हास रोखणारी औषधे तयार करण्यावर लक्ष केंद्रित केले आहे. काही नैसर्गिक पदार्थ हा ऱ्हास रोखू शकतात, असा दावा ते करतात. 

संशोधन हाच त्यांचा छंद. दुसरा कुठलाच व्यवसाय असा आनंद देऊ शकत नाही, असे ते मानतात. हैदराबाद विद्यापीठात, बसायला खुच्र्या नव्हत्या तेव्हापासून त्यांचे काम सुरू आहे. न थकता काम हे त्यांचे वैशिष्टय़. ते कधीही सुटी घेत नाहीत. आपल्या आयुष्यातील यशाचे श्रेय ते पत्‍नी रंजनाला देतात.

डॉ. गोवर्धन मेहता यांना त्यांच्या कामाबद्दल ४०हून अधिक पुरस्कार मिळाले आहेत, त्यांपैकी काही हे :- 
* जर्मनीत मिळालेला अलेक्झांडर हम्बोल्ट पुरस्कार (१९९५)
* जर्मनी सरकारचा ‘द क्रॉस ऑफ द ऑर्डर ऑफ मेरिट’ पुरस्कार (२०१६)
* काउन्सिल ऑफ सायंटिफिक अँड इंडस्ट्रियल रिसर्च--सीएसआयआरचा ‘शांतिस्वरूप भटनागर पुरस्कार’ (१९७८)
* भारत सरकारकडून पद्मश्री

वर्ग:पद्मश्री पुरस्कारविजेते
वर्ग:संशोधक
वर्ग:इ.स. १९४३ मधील जन्म
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
गुरदेवसिंग खुश

**गुरदेवसिंग खुश** हे भारतीय कृषिशास्त्रज्ञ आहेत. शेतीविषयक कामगिरीबद्दल भारत सरकारने त्यांना पद्मश्री पुरस्काराने गौरवले आहे.

वर्ग:भारतीय शास्त्रज्ञ
वर्ग:पद्मश्री पुरस्कारविजेते
वर्ग:पंजाबी व्यक्ती
वर्ग:इ.स. १९३५ मधील जन्म
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
हरगोविंद खुराणा

thumb|right|150 px|हरगोविंद खुराना
**हरगोविंद खुराना** (इ.स. १९२२- नोव्हेंबर ९, इ.स. २०११) भारतीय जैव-रसायनशास्त्रज्ञ. हरगोविंद खुराना हे भारतात जन्मलेले शास्त्रज्ञ आहेत. जनुकीय रचना व प्रथिनांच्या रचनेमधील त्यांचा महत्त्वाची कडी शोधण्याच्या महत्त्वपूर्ण कार्याबद्दल यांना रॉबर्ट डब्ल्यू. हॉली आणि मार्शल वॉरेन निरेनबर्ग यांच्या सोबत १९६८ चे वैद्यकशास्त्रातील नोबेल पारितोषिक मिळाले होते.

## संदर्भ 
वर्ग:भारतीय शास्त्रज्ञ
वर्ग:इ.स. १९२२ मधील जन्म
वर्ग:इ.स. २०११ मधील मृत्यू
वर्ग:पद्मविभूषण पुरस्कारविजेते
वर्ग:वैद्यकशास्त्रातील नोबेल पारितोषिकविजेते
वर्ग:भारतीय वंशाच्या अमेरिकन व्यक्ती
वर्ग:अमेरिकन जैवरसायनशास्त्रज्ञ
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
होमी भाभा

**डॉ. होमी जहांगीर भाभा** यांचा जन्म सधन पारशी कुटुंबात झाला. त्यांचे वडील जहांगीर भाभा हे बॅरिस्टर होते. पुस्तकांची आवड असल्यामुळे घरातच खूप पुस्तके गोळा केली होती. त्यात विज्ञान विषयाचीही पुस्तके होती. होमी भाभा यांना या पुस्तकांमुळे विज्ञानात स्वाभाविकपणे आवड निर्माण झाली. या शिवाय त्यांना कवितेचा आणि चित्रकलेचा छंद होता. अतिशय सुंदर, देखणे व्यक्तिमत्त्व लाभलेले होमी भाभा उत्तम व्यक्ती होते.
 
त्यांचे प्राथमिक ते पदवी पर्यंतचे शिक्षण मुंबई येथे झाले. होमी यांनी पुढे इंजिनियर व्हावे असे त्यांच्या वडिलांना वाटत होते. पण होमी यांनी वडिलांना आपल्याला गणित आणि भौतिकशास्त्र हे विषय विशेष आवडतात असे ठामपणे सांगितले. वडिलांनी हो-ना करत गणिताचा सखोल अभ्यास करण्यास परवानगी दिली पण आधी प्रथम श्रेणीत इंजिनियरिंगची पदवी प्राप्‍त करण्याची अट घालून दिली. वडिलांनी परवानगी दिल्यावर होमी भाभा केंब्रिज विद्यापीठातून इ.स. १९३० साली प्रथम श्रेणीत इंजिनियर झाले. तसेच पॉल डिरॅक यांच्या मार्गदर्शनाखाली गणिताचा अभ्यासही करीत राहिले. कॅव्हेंडिश लॅबोरेटरीत न्यूक्लिअर फिजिक्सचा अभ्यास करून इ.स. १९३३ साली त्यांनी डॉक्टरेट मिळवली. त्या काळात त्यांना शिष्यवृत्ती आणि अनेक बक्षीसेही मिळाली. त्यांनी अन्वीकक्षास्त्र निर्माण केले.

इ.स. १९४० साली भारतात परत आल्यावर काही काळ डॉ. भाभा यांनी भारतीय विज्ञान संस्था, बंगलोर येथे प्रोफेसर म्हणून काम केले. इ.स. १९४५ साली टाटा मूलभूत संशोधन संस्थेची स्थापना करण्यात मदत केली आणि आपले संशोधन कार्य संभाळून डॉ. भाभा हे टाटा मूलभूत संशोधन संस्थेचे संचालक झाले. भारताच्या स्वातंत्र्यानंतर इ.स. १९४८ साली त्यांच्या पुढाकाराने अणु उर्जा आयोगाची स्थापना करण्यात आली. याही संस्थेचे ते संचालक म्हणून काम पाहू लागले. त्यांच्या अथक परिश्रमांमुळेच भारत देशात अणु भट्टीची स्थापना होऊ शकली. अणुचा वापर शांततेच्या मार्गानेच व्हावा असे ठाम मत संयुक्त राष्ट्राच्या सभेत मांडणारे भाभा हे पहिले वैज्ञानिक. डॉ. होमी भाभा यांनी पाया रचला म्हणूनच भारताने अनेक ठिकाणी अणु भट्या सुरू करून त्यांचा वीज निर्मितीसाठी उपयोग केला. तसेच १८ मे, इ.स. १९७४ या दिवशी भारताने पोखरण येथे पहिला अणुस्फोट घडवून आणला.

## भाभांवरील पुस्तके
* भारताची अणुगाथा - आल्हाद आपटे. भारतातील अणुसंशोधन आणि....... 

## संदर्भ आणि नोंदी 
वर्ग:पद्मभूषण पुरस्कारविजेते
वर्ग:पारशी व्यक्ती
वर्ग:भारतीय भौतिकशास्त्रज्ञ
वर्ग:पोस्टाचे तिकीट असलेल्या व्यक्ती
वर्ग:इ.स. १९०९ मधील जन्म
वर्ग:इ.स. १९६६ मधील मृत्यू
वर्ग:कार्यक्षेत्र-भौतिकशास्त्रज्ञ
वर्ग: पुरुष चरित्रलेख
निर्मल कुमार गांगुली

**निर्मल कुमार गांगुली** (इ.स. १९४१ - ) हे एक भारतीय सूक्ष्मजीवाणुशास्त्रज्ञ आहेत. भारतीय शासनाने यांना पद्मभूषण पुरस्कार दिला.

## संदर्भ आणि नोंदी 
वर्ग:भारतीय जीवशास्त्रज्ञ
वर्ग:इ.स. १९४१ मधील जन्म
वर्ग:पद्मभूषण पुरस्कारविजेते
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
राजा रामण्णा

**राजा रामण्णा** (इ.स. १९२५ - सप्टेंबर २३, इ.स. २००४) हे भारतीय भौतिकशास्त्रज्ञ होते. रामण्णा १९७२-७८ आणि १९८१-८३ दरम्यान भाभा अणुशक्ती संशोधन केंद्राचे निदेशक होते. याशिवाय त्यांनी डी.आर.डी.ओ. महानिदेशक, संरक्षण संशोधन सचिव, इ. अनेक पदांवर काम केले. रामण्णा १९९७-२००३ दरम्यान राज्यसभा सदस्य व १९९०मध्ये संरक्षण राज्यमंत्री होते.

## पुरस्कार 
डॉ.राजा रामण्णा यांना फाय फाउंडेशन, इचलकरंजी यांच्यातर्फे राष्ट्रभूषण पुरस्कार देऊन गौरवण्यात आले. 

## संदर्भ आणि नोंदी 
वर्ग:भारतीय शास्त्रज्ञ
पद्मविभूषण पुरस्कारविजेते
वर्ग:भारतीय संशोधक
वर्ग:इ.स. १९२५ मधील जन्म
वर्ग:इ.स. २००४ मधील मृत्यू
वर्ग:राज्यसभा सदस्य
वर्ग:शांतिस्वरूप भटनागर पुरस्कार विजेते
रवी सेठी

हे एक भारतीय संगणकशास्त्रज्ञ आहेत.
सेठी, रवी
वर्ग:अवाया
वर्ग:इ.स. १९४७ मधील जन्म
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
मणिंद्र अग्रवाल

**मणीन्द्र अग्रवाल** (२० मे, १९६६ - ) हे भारतीय प्रौद्योगिकी संस्थान, कानपूर येथील प्राध्यापक आहेत. यांना पद्मश्री पुरस्कार आणि शांतिस्वरूप भटनागर पुरस्कार तसेच पहिला इन्फोसिस गणित पुरस्कार मिळाला आहे. 

## संदर्भ व नोंदी
वर्ग:भारतीय संगणकशास्त्रज्ञ
वर्ग:पद्मश्री पुरस्कारविजेते
वर्ग:शांतिस्वरूप भटनागर पुरस्कार विजेते
वर्ग:इन्फोसिस गणित पुरस्कार विजेते
वर्ग:इ.स. १९६६ मधील जन्म
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
मेनका

[इवलेसे|[शकुंतला|शकुंतलेच्या जन्मानंतर विश्वामित्रांना मेनका भेटते.]]
**मेनका** ही इंद्राच्या सभेतील एक अप्सरा होती.

वर्ग:हिंदू पौराणिक अप्सरा
वर्ग:अप्सरा
वर्ग:महाभारतातील व्यक्तिरेखा
वर्ग:अत्यंत छोटी पाने
दुष्यंत

[इवलेसे|दुष्यंत व [शकुंतला.]]

**दुष्यंत**  कुरुवंशातील राजा आणि सम्राट भरताचा पिता.
वर्ग:महाभारतातील व्यक्तिरेखा
शंतनू

यांचे चित्र.]]
शंतनू हा महाभारतातील हस्तिनापूरचा भरतवंशी व चंद्रकुळातील राजा होता. तो राजा प्रतीपचा सर्वात लहान मुलगा व भीष्म, चित्रांगद व विचित्रवीर्य यांचा पिता होता. 

## शंतनू व गंगा
तरुणवयात शंतनू गंगेच्या प्रेमात पडतो व तिला लग्नाची मागणी घालतो. मात्र गंगा एका अटीवर लग्नास तयार होते. ती अट म्हणजे तिने काहीही केले तरी शंतनू तिला त्याचे कारण विचारणार नाही. शंतनू ही अट मान्य करतो व गंगेशी लग्न करतो. मात्र त्यांना पहिला मुलगा झाल्यावर लगेच गंगा नवजात बालकास नदीमध्ये टाकून देते. मात्र वचनबद्ध शंतनू तिला याचे कारण विचारू शकत नाही. अशाप्रकारे गंगा एकामागोमाग एक सात नवजात बालकांना गंगेत टाकून देते. आठव्या मुलाच्या जन्मानंतर मात्र शंतनू न रहावून तिला त्याचे कारण विचारतो. गंगा त्या शेवटच्या बालकास मारत नाही मात्र शंतनूने वचनभंग केल्यामुळे ती त्याला सोडून जाते. हा शेवटचा मुलगा देवव्रत (नंतरचा भीष्म) या नावाने महाभारतातील प्रमुख पात्राच्या रूपाने पुढे येतो.

## शंतनू व सत्यवती
देवव्रत मोठा झाल्यावर शंतनू त्याला हस्तिनापूरचा भावी राजा म्हणून घोषित करतो. एकदा शंतनू व देवव्रत शिकारीला गेले असता यमुना नदीच्या काठावर शंतनू सत्यवती या दाशराज नावाच्या कोळ्याच्या मुलीला पाहून तिच्या प्रेमात पडतो. तो दाशराजाला भेटून सत्यवतीची मागणी घालतो. परंतु 'सत्यवतीचा पुत्र हा हस्तिनापूरचा भावी राजा होणार असेल, तरच तिचा विवाह शंतनूशी होईल' अशी अट दाशराज घालतो. शंतनू ते मान्य करत नाही व तिथून परततो. मात्र देवव्रताला हे समजल्यावर तो दाशराजाला भेटून त्यांना वचन देतो की सत्यवतीचा पुत्रच हस्तिनापूरचा राजा बनेल. पण या वचनानेसुद्धा दाशराजाचे समाधान होत नाही. त्याला वाटत असते की सद्ध्या जरी देवव्रताने स्वतः राजा न  होण्याचे वचन दिले असले तरी त्याच्या पुढील पिढ्या राजगादीवर आपला हक्क सांगतील. दाशराजाचे समाधान करण्यासाठी देवव्रत प्रतिज्ञा करतो की तो आजीवन ब्रह्मचारी राहील, ज्यामुळे सत्यवतीचे वंशजच हस्तिनापूरचे राजे बनतील. या भीषण प्रतिज्ञेमुळे देवव्रत पुढे भीष्म म्हणून ओळखला जाऊ लागतो. 

अशाप्रकारे सत्यवती व शंतनूचा विवाह होतो. व त्यांना चित्रांगद व विचित्रवीर्य ही दोन मुले होतात. मात्र आपल्यामुळेच भीष्माला ब्रह्मचर्याची प्रतिज्ञा करावी लागली या अपराधीभावनेमुळे यानंतर लवकरच शंतनूचा मृत्यू होतो. त्याच्या मृत्यूनंतर सत्यवती काही काळ भीष्माच्या मदतीने हस्तिनापूरच्या संत्तेचा सांभाळ करते व नंतर चित्रांगद हस्तिनापूरचा राजा बनतो.

वर्ग:महाभारतातील व्यक्तिरेखा
वर्ग:कुरु कुळ
सत्यवती

यांचे चित्र.]]

सत्यवती हे महाभारतातील एक पात्र असून ती राजा शंतनू याची पत्नी व कौरव व पांडवांची पणजी होती. लग्नाआधी ती निषाद राजा **दुशाराज**  नावाच्या एका कोळ्याची दत्तक मुलगी असते. तिच्या शरीरास माशांचा गंध येत असे म्हणून तिला मत्स्यगंधा असे म्हणत.  ऋषी पराशर यांची स्त्रीसुखाची इच्छा पूर्ण केल्यानंतर ऋषी पराशर यांनी तिच्या शरीरास येणारा माशांचा गंध नाहीसा करतात व त्याजागी अद्वितीय असा सुंगध तिच्या शरीरास येईल, असे वरदान देतात. हा सुगंध अनेक योजने दूरपर्यंत येत असे, यामुळे तिला योजनगंधा असे संबोधले जाऊ लागते. 

शंतनूशी विवाह होण्याआधी तिला ऋषी पराशर यांच्याकडून एक मुलगा होतो. हा मुलगा म्हणजे ऋषी व्यास. त्यानंतर यमुना नदीच्या काठावर शंतनू सत्यवतीला बघून तिच्या प्रेमात पडतो. तो दाशराजाला भेटून सत्यवतीची मागणी घालतो. परंतु 'सत्यवतीचा पुत्र हा हस्तिनापूरचा भावी राजा होणार असेल, तरच तिचा विवाह शंतनूशी होईल' अशी अट दाशराज घालतो. परंतु शंतनूने त्याआधीच त्याचा जेष्ठ पुत्र देवव्रत याला भावी राजा म्हणून घोषित केले असते. त्यामुळे शंतनू ते मान्य करत नाही व तिथून परततो. मात्र देवव्रताला हे समजल्यावर तो दाशराजाला भेटून त्यांना वचन देतो की सत्यवतीचा पुत्रच हस्तिनापूरचा राजा बनेल. पण या वचनानेसुद्धा दाशराजाचे समाधान होत नाही. त्याला वाटत असते की सद्ध्या जरी देवव्रताने स्वतः राजा न  होण्याचे वचन दिले असले तरी त्याच्या पुढील पिढ्या राजगादीवर आपला हक्क सांगतील. दाशराजाचे समाधान करण्यासाठी देवव्रत प्रतिज्ञा करतो की तो आजीवन ब्रह्मचारी राहील, ज्यामुळे सत्यवतीचे वंशजच हस्तिनापूरचे राजे बनतील. आजन्म ब्रह्मचारी राहिलेल्या देवव्रताला **भीष्म** हे नाव मिळाले. 

या प्रतिज्ञेनंतर सत्यवतीचा शंतनूशी विवाह होतो व तिला चित्रांगद व विचित्रवीर्य अशी दोन मुले होतात. शंतनूच्या मृत्यूनंतर ती काही काळ हस्तिनापूरचा राजकारभार पाहते. त्यानंतर चित्रांगद व त्याच्या मृत्यूनंतर विचित्रवीर्य हस्तिनापूरचा राजा बनतो. सत्यवती त्याचे लग्न अंबिका व अंबालिका या काशीराजाच्या मुलींसोबत करून देते. मात्र त्यांना मुलगा होण्याआधीच विचित्रवीर्याचा मृत्यू होतो. कुरू वंश इथेच संपू नये, यासाठी सत्यवतीच्या आज्ञेनुसार व्यासांकडून अंबा व अंबालिका व त्यांची एक दासी यांना पुत्रप्राप्ती होते.

## संदर्भ यादी 
वर्ग:महाभारतातील व्यक्तिरेखा
वर्ग:कुरु कुळ
विचित्रवीर्य

इवलेसे
'''''' हे महाभारतातील एक पात्र आहे. तो हस्तिनापूरचा राजा शंतनू व सत्यवती यांचा मुलगा, चित्रांगदाचा लहान भाऊ व भीष्माचा सावत्र भाऊ होता.

चित्रांगदाच्या मृत्यूनंतर भीष्माच्या देखरेखीखाली विचित्रवीर्याला हस्तिनापूरचा राजा बनवले गेले. भीष्माची इच्छा असते की त्याचा विवाह  काशीच्या राजाच्या मुली अंबा, अंबिका व अंबालिका यांच्याशी व्हावा. मात्र जुन्या वितुष्टामुळे काशीचा राजा हस्तिनापूर साम्राज्याला स्वयंवराचे आमत्रण देत नाही. तेव्हा क्रोधित होऊन भीष्म स्वयंवरात जातो व तेथील उपस्थित राजांना पराजित करून अंबा, अंबिका व अंबालिकाला घेऊन हस्तिनापूरला घेऊन येतो. मात्र अंबाने मनोमन शाल्व राजकुमाराला आपला पती मानले असल्यामुळे अंबिका व अंबालिका यांचा विवाह विचित्रवीर्यासोबत करून दिला जातो. 

मात्र विवाहानंतर मूल होण्याच्या आधीच क्षय रोगाने विचित्रवीर्याचा मृत्यू होतो. तेव्हा सत्यवतीच्या आज्ञेनुसार व्यासांकडून अंबिका, अंबालिका व त्यांची एक दासी यांना अनुक्रमे धृतराष्ट्र, पांडू व विदुर ही मुले होतात. अंबिका व्यासांना पाहताच त्यांची वाढलेली दाढी व रूप पाहून भीतीने डोळे मिटून घेते त्यामुळे तिचा पुत्र धृतराष्ट्र जन्मतः अंध असतो. अंबालिका व्यासांना पाहून भीतीने पांढरीफटक पडते त्यामुळे तिचा पुत्र पांडू कोड घेऊन जन्मतो. दासी मात्र धीटपणे व्यासांना सामोर गेल्याने तिचा पुत्र विदुर ज्ञानी म्हणून जन्मतो.
धृतराष्ट्र जेष्ठ भाऊ असूनसुद्धा तो जन्मजात अंध असल्यामुळे पांडू हस्तिनापूरचा विचित्रवीर्यानंतरचा राजा बनतो.
 

वर्ग:महाभारतातील व्यक्तिरेखा
वर्ग:कुरु कुळ
शकुंतला

[thumb|right|**शकुंतला** आपल्या सखींसोबत-पायात रुतलेला काटा काढण्याचे बहाण्याने [दुष्यंत|दुष्यंतास पाहतांना-राजा रविवर्म्याने काढलेले एक तैलचित्र]]

विश्वामित्र ऋषि तपस्या करीत असताना, त्यांची तपस्या भंग करण्यासाठी इंद्राने मेनका नावाच्या एका सुंदर अप्सरेला पाठविले. ऋषींची तपस्या भंग करण्यामधे मेनकेला यश आले आणि त्यानंतर तिला विश्वामित्र ऋषींकडून मुलगी झाली. नंतर ती मुलगी जंगलात सोडून मेनका निघून गेली. मुलीला **शकुंत** पक्ष्यांनी वाढवले म्हणून तिला "शकुंतला" म्हणू लागले.
**शकुंतला** ही भरताची आई आणि दुष्यंताची बायको आहे. महाभारतात तिच्याबद्दल बरीच माहिती दिली आहे. 

शकुंतलेच्या जीवनावर महाकवी कालिदासाने शाकुंतल हे संस्कृत नाटक लिहिले आहे. ते अप्रतिम नाटक वाचून जर्मन कवी गटे इतका आनंदला, की तो या नाटकाचे पुस्तक डोक्यावर घेऊन नाचला.

वर्ग:महाभारतातील व्यक्तिरेखा
पंडू

इवलेसे|पंडू किन्दम ऋषींना बाण मारताना
**पंडू** हा महाभारतातील हस्तिनापुराचा राजा व पांडवांचा पिता होता. तो हस्तिनापुराचा राजा असलेल्या विचित्रवीर्याच्या दुसऱ्या पत्नीस, म्हणजे अंबालिकेस व्यास पाराशरापासून झालेला पुत्र होता. व्यासाला पाहून अंबालिका भयाने पांढरी पडली, म्हणून हा कांतीने पांढरा (पंडुरोगी) होता, अशी आख्यायिका सांगितली जाते. कुंती व माद्री या त्याच्या दोन पत्नी होत्या. त्यांच्यापासून झालेले याचे पाच पुत्र पांडव म्हणून ओळखले जात.

पंडूला धृतराष्ट्र नावाचा थोरला भाऊ होता. धृतराष्ट्राहून वयाने लहान असूनही, धृतराष्ट्र आंधळा असल्याने  हस्तिनापुराचा कारभार पहात होता. 

एकदा पंडूने शिकार करताना चुकून किंदम ऋषी पति-पत्नीस हरणांची जोडी समजून बाण मारला. मरण्यापूर्वी किंदम ऋषींनी पंडूला शाप दिला की जेव्हा तो एखाद्या स्त्रीजवळ शरीरसुखाच्या अपेक्षेने जाईल, तेव्हा त्याला तत्काळ मृत्यू येईल. यानंतर विफल होऊन, राज्यत्याग करून पंडू आपल्या दोन्ही पत्नींसह वनवासात राहू लागला.  पुत्रप्राप्तीचा मार्ग खुंटल्याने पंडूने कुंतीला व माद्रीला नियोग पद्धतीने पुत्रप्राप्ती करून घेण्यास सांगितले. तेव्हा कुंतीने तिच्याकडे असलेल्या मंत्राच्या सामर्थ्याबद्दल पंडूला माहिती दिली. पंडूने त्या मंत्राद्वारे पुत्रप्राप्ती करून घेण्यास सहमती दर्शवली. त्यानंतर कुंतीने यमापासून युधिष्ठिर, वायूपासून भीम आणि इंद्रापासून अर्जुन असे तीन पुत्र प्राप्त करून घेतले. आपली सवत माद्री हिलादेखील माता होण्याचा अधिकार मिळावा म्हणून कुंतीने आपला मंत्र तिला दिला.. नंतर माद्रीने त्या मंत्रसामर्थ्याने अश्विनीकुमारांपासून नकुल आणि सहदेव हे जुळे पुत्र प्राप्त करून घेतले.. पंडू राजाच्या या पाच पुत्रांनाच पांडव असे म्हणतात. कुंती माद्रीच्या मुलांनाही आपल्या पोटच्या मुलांप्रमाणेच वागणूक देत असे.

पुढे शापाचा विसर पडून पंडू  माद्रीसोबत प्रणय करू पहात असताना, त्याचा किंदम ऋषींच्या शापाच्या प्रभावाने मृत्यू झाला, व त्याचे प्रायाश्चित म्हणून माद्री त्याच्याबरोबर सती गेली.

वर्ग:महाभारतातील व्यक्तिरेखा
वर्ग:कुरु कुळ
चित्रांगद

इवलेसे|इन्डोनेशियातील वायांग कठपुतळीतील चित्रांगद
'''''' हे महाभारतातील एक पात्र आहे. तो हस्तिनापूरचा राजा शंतनू व सत्यवती यांचा मुलगा, विचित्रवीर्याचा मोठा भाऊ व भीष्माचा सावत्र भाऊ होता.

शंतनूच्या मृत्यूनंतर चित्रांगद हस्तिनापूरचा राजा बनला. त्याने हस्तिनापूरचा विस्तार वाढवला. मात्र चित्रांगद नावाच्याच एका गंधर्व राजाशी झालेल्या द्वंद्वयुद्धात त्याचा मृत्यू झाला. त्याच्या मृत्यूनंतर त्याचा लहान भाऊ विचित्रवीर्य राजा बनला.

वर्ग:महाभारतातील व्यक्तिरेखा
अर्जुन

thumb|right|300px|कर्णाशी युद्ध करण्यास सज्ज झालेला व कृष्णाने हाकलेल्या रथावर बसलेला **अर्जुन** (डावीकडे)
**अर्जुन** ही महाभारतातील एक प्रमुख व्यक्तिरेखा असून तो पांडवांमधला तिसरा भाऊ होता. तो इंद्राच्या कृपेने पंडूची पत्‍नी कुंती हिला झालेला पुत्र होता. महाभारतीय युद्धात त्याचा सारथी असलेल्या कृष्णाने त्याला युद्धप्रसंगी कर्ममार्गाची आठवण करून देणारी भगवद्गीता सांगितली
.
महाभारतातील कृष्ण, भीष्म, द्रोणाचार्य, विदुर, नारदमुनी आणि धृतराष्ट्र यांच्यानुसार तो सर्वश्रेष्ठ धनुर्धर व अद्वितीय योद्धा होता. महाभारतात तोच एकटा अपराजित शूर होता. कुरुक्षेत्रातील युद्धात कौरवांच्या अपयशात याचा प्रमुख वाटा होता. हिंदू संस्कृतीमध्ये तो शौर्याचे प्रतीक मानला जातो. हिंदू धर्मानुसार तो नराचा अवतार होता तर कृष्ण हा नारायणाचा अवतार होता. 

अर्जुनाला द्रौपदीव्यतिरिक्त उलुपी, सुभद्रा आणि चित्रांगदा या पत्‍नी होत्या.

## बृहन्नडा 
अर्जुनाने अज्ञातवासात असताना षंढवेश धारण केला व बृहन्नडा या नावाने विराटाच्या नगरीत एक वर्ष काढले.

## पुस्तक
अर्जुनाच्या जीवनावर सुनील देसाई यांनी ’सर्वश्रेष्ठ धनुर्धर’ नावाची कादंबरी लिहिली आहे.

पहा : अर्जुन वृक्ष

वर्ग:पांडव
वर्ग:महाभारतातील व्यक्तिरेखा
वर्ग:कुरु कुळ
माद्री

इवलेसे|पांडू व कुंती सोबत वनवासात माद्री
**माद्री** ही महाभारतातील कथेमधील मद्र देशाची राजकन्या असते. ती कुरू सम्राट पांडूची द्वितीय पत्नी असते व नकुल व सहदेव या पाडूंपुत्रांची माता असते. 

पांडू जेव्हा दिग्विजयाच्या यात्रेवर निघालेला असतो त्यावेळेस मद्र देशाचा राजा शल्य विरोधाच्या ऍवजी मैत्रीचा प्रस्ताव पांडू पुढे ठेवतो व आपली बहीण माद्री हिला द्वितीय पत्नी म्हणून स्वीकारावे अशी विनंती करतो. माद्रीच्या रूपावर आकर्षित होऊन पाडूं माद्रीला आपली पत्नी म्हणून स्वीकार करतो. माद्रीला द्वितीय पत्नी म्हणून कुंती स्वीकारेल की नाही अश्या चिंतेत असतानाच माद्री कुंती व इतर कुरू जनांचे मन जिंकुन घेते.  किंदम ऋषींच्या शापामुळे पांडू राज्यत्याग करतो व आपल्या दोन्ही पत्नीसोबत वनवासात रहातो. कुंतीला दुर्वास ऋषींच्या युधिष्ठीर, भीम व अर्जुन या पुत्रांची मंत्राने पुत्रप्राप्ती झाल्यानंतर कुंती माद्रीला तो मंत्र देते ज्याच्या प्रभावाने माद्रीला अश्वीनीकुमारांच्या प्रभावाने नकुल व सहदेव हे दोन पुत्र होतात. काही वर्षे वनवासात काढल्यानंतर एकदिवशी माद्री अंघोळ करून येत असताना. तिच्या रूपाकडे पाहून पांडूचा संयम तुटतो व माद्रीशी प्रणय करु पहातो. परंतु किंदम ऋषींच्या शापाने पांडूचा जागीच मृत्यु होतो. माद्री याचे प्रायश्चित्त म्हणून पांडूच्या चितेत सती जाते. 

वर्ग:महाभारतातील व्यक्तिरेखा
वर्ग:कुरु कुळ
नकुल

thumb|right|200px|सिंहासनस्थ युधिष्ठिर व द्रौपदी यांच्याभोवती जमलेले अन्य पांडव; मागे उभे असलेले **नकुल** व सहदेव
**नकुल** महाभारतातील पाच पांडवांपैकी एक होता. नकुल आणि सहदेव हे राजा पंडूस अश्विनिदेवांच्या कॄपेने माद्रीपासून झालेले जुळे पुत्र होते. पंडूला कुंतीपासून झालेले युधिष्ठिर, भीम व अर्जुन हे पुत्र यांची सावत्र भावंडे होती. महाभारतातील संदर्भांनुसार नकुल हा दिसायला अतिशय राजबिंडा होता. त्याचा स्वभाव अतिशय विनोदी होता.अश्वपालनात व त्याने प्रावीण्य मिळवले होते. तलवार हे त्याच्या युद्धाचे प्रमुख अस्त्र होते. 

वर्ग:पांडव
वर्ग:महाभारतातील व्यक्तिरेखा
वर्ग:कुरु कुळ
सहदेव

thumb|right|200px|सिंहासनस्थ युधिष्ठिर व द्रौपदी यांच्याभोवती जमलेले अन्य पांडव; मागे उभे असलेले नकुल व **सहदेव**
**सहदेव** महाभारतातील पाच पांडवांपैकी एक होता. नकुल आणि सहदेव हे राजा पंडूस अश्विनिदेवांच्या कॄपेने माद्रीपासून झालेले जुळे पुत्र होते. पंडूला कुंतीपासून झालेले युधिष्ठिर, भीम व अर्जुन हे पुत्र यांची सावत्र भावंडे होती. महाभारतीय युद्धात सहदेवाने शकुनीस मारले. हातकु्र्हाड हे त्याचे युद्धाचे प्रमुख हत्यार होते. महाभारतातील संदर्भांनुसार सहदेवाला कोणतीही वाईट गोष्ट होण्याआधी त्या गोष्टीचा पूर्वाभास होत असे असे म्हणले आहे.

वर्ग:पांडव
वर्ग:महाभारतातील व्यक्तिरेखा
वर्ग:कुरु कुळ
पांडव

इवलेसे|उजवे|द्रौपदी आणि पांडव. सिंहासनावर द्रौपदी आणि युधिष्ठीर, खाली भीम व अर्जुन आणि पाठीमागे नकुल व सहदेव
thumb|300px|देवगड, उत्तर प्रदेश, भारत येथील दशावतार मंदिरातील पांडवांचे शिल्प. मध्यभागी युधिष्ठिर, डावीकडे भीम व अर्जुन, उजवीकडे नकुल व सहदेव. अगदी उजवीकडे पाच पांडवांची पत्‍नी द्रौपदी.

**पांडव** हे हस्तिनापूरचा राजा पंडू यांचे पुत्र होते. त्यांची नावे- युधिष्ठिर, भीम, अर्जुन, नकुल आणि सहदेव. पांडव महाभारतातील प्रमुख व्यक्तिरेखा आहेत.

## पांडवांचा जन्म 
कुंती व माद्री ह्या पंडूच्या दोन पत्‍नी होत्या. पंडू हा पंडुरोगाने पीडित असल्याने त्याच्यापासून मुले होणे उचित नव्हते. त्यामुळे, पंडूबरोबर वनवासात असताना दुर्वास ऋषींनी कुंतीला दिलेल्या वरदानाचा वापर करून कुंतीला  यमधर्मापासून युधिष्ठिर, वायूपासून भीम आणि इंद्रापासून अर्जुन अशी तीन मुले झाली. त्यानंतर माद्रीला अश्विनीकुमारांपासून नकुल आणि सहदेव ही जुळी मुले झाली.

वर्ग:महाभारतातील व्यक्तिरेखा
वर्ग:कुरु कुळ
दुःशासन

[thumb|right|200px|[दुःशासन|दुःशासनाला युद्धात मारून त्याचे रक्त पिऊन प्रतिज्ञा पुरी करणारा भीम]]
*दुःशासन*' हा महाभारतातील हस्तिनापुराचा आंधळा राजा धृतराष्ट्र व राणी गांधारी यांचा पुत्र व शंभर कौरव भावंडांमध्ये दुर्योधनापाठोपाठ दुसऱ्या क्रमांकाचा भाऊ होता. त्याने हस्तिनापुराच्या राजदरबारात आपली वहिनी, म्हणजेच पांडवपत्‍नी द्रौपदी हिची वस्त्रे फेडण्याचा प्रयत्‍न केला. महाभारतीय युद्धात भीमाच्या हातून तो मारला गेला. निर्जरा सोबत त्याने तिझ्याशी युद्ध केले.

वर्ग:कौरव
वर्ग:महाभारतातील व्यक्तिरेखा
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
वर्ग:कुरु कुळ
अंबालिका

[इवलेसे|[अंबा, अंबिका व अंबालिका यांचे अपहरण करताना भीष्म.]]

'''''' हे महाभारतातील एक पात्र आहे. ती काशीच्या राजाची मुलगी आणि अंबिका व अंबा यांची बहीण असते.

मुली मोठ्या झाल्यावर काशीचा राजा त्यांच्या स्वयंवराचे आयोजन करतो. हस्तिनापूरचा राजा विचित्रवीर्य याचा सावत्र भाऊ भीष्म याची इच्छा असते की त्याचा विवाह अंबा, अंबिका व अंबालिका यांच्याशी व्हावा. मात्र जुन्या वितुष्टामुळे काशीचा राजा हस्तिनापूर साम्राज्याला स्वयंवराचे आमत्रण देत नाही. तेव्हा क्रोधित होऊन भीष्म स्वयंवरात जातो व तेथील उपस्थित राजांना पराजित करून अंबा, अंबिका व अंबालिकाला घेऊन हस्तिनापूरला घेऊन येतो. मात्र अंबाने मनोमन शाल्व राजकुमाराला आपला पती मानले असल्यामुळे विचित्रवीर्याचे लग्न अंबिका व अंबालिकाशी होते.

मात्र लग्नानंतर लगेचच क्षयामुळे विचित्रवीर्याचा मृत्यू होतो. कुरू वंश टिकून राहावा यासाठी पुत्रप्राप्तीसाठी, अंबालिकाची सासू (सत्यवती) अंबिका व अंबालिकाला सत्यवतीचा जेष्ठ पुत्र व्यास यांच्याकडे पाठवते. मात्र महर्षी व्यासांचे उग्र रूप पाहून अंबिका एकदम घाबरून जाते आणि आपले डोळे मिटून घेते. यामुळे तिचा मुलगा धृतराष्ट्र अंधळा जन्मेल अशी भविष्यवाणी व्यास करतात. सत्यवती अंबालिकेला व्यासांना बघितल्यावर डोळे मिटू नकोस असे सांगते. पण व्यासांना बघून तीसुद्धा घाबरते. सत्यवतीकच्या सांगण्यानुसार ती डोळे उघडे ठेवते पण भितीने पांढरी पडते. यामुळे तिचा मुलगा पांडु हा रोगीष्ट (पंडुरोगी) जन्मतो.

वर्ग:महाभारतातील व्यक्तिरेखा
धृतराष्ट्र

**धृतराष्ट्र** हा अंबिका व विचित्रवीर्य यांचा नियोगाद्वारे जन्मलेला पुत्र होता. कुरू वंश टिकून राहावा यासाठी विचित्रविर्याच्या मृत्यूनंतर पुत्रप्राप्तीसाठी, अंबिका व अंबालिकेची सासू व राजमाता सत्यवतीच्या आदेशानुसार सत्यवतीचा कानिन पुत्र कृष्णद्वैपायन व्यास अर्थात्‌ व्यास पाराशर म्हणजेच महर्षी व्यास यांच्यामुळे अंबिकेला झालेला हा पुत्र होता. मात्र महर्षी व्यासांचे उग्र रूप पाहून तिने भितीने डोळे मिटून घेतले होते, यामुळे तिचा मुलगा धृतराष्ट्र आंधळा जन्मेल अशी भविष्यवाणी व्यासांनी केली होती. 

धृतराष्ट्र पांडुचा सावत्र भाऊ होता. तो शंभर कौरवांचा पिता होता. त्याच्या पत्नीचे व पट्टराणीचे नाव गांधारी होते. त्याच्या ज्येष्ठ पुत्राचे नाव दुर्योधन होते. धृतराष्ट्र हा जन्मत:चा नेत्रहीन असल्याने त्याला हस्तिनापूरचे राज्य मिळू शकले नाही. त्याच्याऐवजी पांडूला हस्तिनापूरचा सम्राट करण्यात आले होते. पुढे शाप मिळाल्यामुळे विफल होऊन, राज्यत्याग करून पांडू आपल्या दोन्ही पत्नींसह वनवासाला निघून गेला व सिंहासनावर बसण्याचा हक्क धृतराष्ट्राला आपोआपच प्राप्त झाला. मात्र काही वर्षांनंतर पंडूपुत्रांच्या म्हणजेच पांडवांच्या आगमनामुळे दुर्योधनाला हस्तिनापूरचा सम्राट बनविण्याचा हक्क डावलला जाऊ शकतो, हे लक्षात आल्यावर त्याने दुर्योधनाच्या पांडवविरोधातील सर्व कारवायांकडे दुर्लक्ष केले.

द्रौपदी वस्त्रहरणाच्या प्रसंगी त्याने आपल्या पुत्रांना द्रौपदीच्या शापांपासून वाचवण्यासाठी द्रौपदीला वरदाने देऊ केली होती, ज्यामुळे द्रौपदी आपल्या पांडवांना व आपल्या पुत्रांना दास्यत्वातून मुक्त करू शकली होती.

नेत्रहीन असूनही धृतराष्ट्राचे बाहूबल अचाट होते. भीमाने आपल्या सर्व पुत्रांना ठार केल्याचा प्रतिशोध घेता यावा, म्हणून महाभारत युद्धानंतर धृतराष्ट्राने भिमाला आलिंगन देण्याच्या हेतूने आपल्या मिठीमधे ठार मारण्याचा कट रचला होता. मात्र कृष्णाने चपळाईने भिमाऐवजी त्याच्या पुतळ्यास पुढे केले व धृतराष्ट्राने तो पुतळा मिठीत घेताच त्याचे तुकडे तुकडे झाले. कृष्णाच्या प्रसंगावधानामुळे धृतराष्ट्राच्या हातून घडू पाहणारी भिमाची हत्या टळली.

या प्रसंगानंतर त्याने आपली पत्नी गांधारी हिच्यासह वानप्रस्थाश्रम पत्करला.

वर्ग:महाभारतातील व्यक्तिरेखा
वर्ग:कुरु कुळ
शर्मिष्ठा

**शर्मिष्ठा** महाभारतातील एक व्यक्तिरेखा आहे. ही असुर सम्राट वृषपर्वाची मुलगी होती व देवयानीची मैत्रिण होती.

कालांतराने शर्मिष्ठाने देवयानीचे दासी होण्याचे पत्करले. देवयानीने राजा ययातीशी लग्न केल्यावर शर्मिष्ठा तिच्याबरोबर राहत असे. तिला ययातीपासून द्रुह्यू, अनुद्रुह्यू आणि पुरु अशी तीन मुले झाली.

## संदर्भ आणि नोंदी 
वर्ग:महाभारतातील व्यक्तिरेखा
पुरु (निःसंदिग्धीकरण)

**पुरु** या शब्दाशी संबंधित खालील लेख उपलब्ध आहेत:
* पुरु, कौरव राजा - महाभारतातील प्राचीन राजा
* पुरु, पौरव राजा - पौरव वंशातील राजा.

वर्ग:निःसंदिग्धीकरण पाने
देवयानी (पौराणिक व्यक्तिरेखा)

हिंदू पुराणांनुसार **देवयानी** ही असुरांचा पुरोहित शुक्राचार्य व जयंती यांची कन्या होती. आयुवंशातील राजा ययाति याची ती पत्नी होती. महाभारतात हिने बृहस्पतीचा पुत्र कच याच्यावर केलेल्या असफल प्रेमाची व त्यातून पुढे हिला ययातीशी विवाह करणे भाग पडल्याची कथा वर्णिली आहे. ययातीपासून हिला यदु व तुर्वसु या नावांचे दोन पुत्र झाले.

## जन्म
पौराणिक साहित्यमते पुरंदर इंद्राची कन्या जयंती ही हिची माता होती. शुक्राचार्याची तपस्या भंग करण्यासाठी इंद्राने जयंतीला त्याच्याकडे पाठविले. त्यास प्रसन्न करून दहा वर्षेवृपर्यंत ती त्याच्याकडे राहिली. त्यावेळी हिचा जन्म झाला.

## कच-देवयानी
संजीवनी विद्येच्या प्राप्तीसाठी देवांचे गुरू बृहस्पतीचा पुत्र कच शुक्राचार्यांच्या आश्रमात राहिला. त्याच्या आकर्षक व्यक्तीमत्त्वावर मोहित होऊन देवयानीने त्याच्याशी लग्न करण्याची इच्छा व्यक्त केली. परंतु गुरूकन्येशी विवाह करणे अयोग्य असल्याचे सांगून कचाने हिचा विवाह प्रस्ताव झिडकारला. क्रुद्ध होऊन कचाची विद्या निष्फळ होण्याचा शाप हिने त्याला दिला. कचानेही कोणीहि ऋषिकुमार हिच्याशी विवाह करणार नाही असा प्रतिशाप दिला. त्यामुळे देवयानीला उत्तरकालात क्षत्रिय कुळातील ययाति राजाशी विवाह करणे भाग पडले. (महाभारत. आदीपर्व. ७३.१२)

वर्ग:महाभारतातील व्यक्तिरेखा
वर्ग:हिंदू पौराणिक व्यक्ती
यदु

**यदु** हा हिंदू पौराणिक साहित्यात वर्णिलेला वंशकर्ता राजा होता. तो राजा ययाति व त्याची पत्नी देवयानी यांचा थोरला पुत्र होता. विष्णू, भागवत व गरुड पुराणांनुसार यदूस चार पुत्र झाले, तर पौराणिक साहित्यात अन्यत्र त्यास पाच पुत्र असल्याचे उल्लेख आहेत. क्रोष्टु, सहस्रजित्, नल, अंतिक व लघु अशी त्याच्या पुत्रांची नावे आढळतात. याच्यापासून सुरू झालेल्या वंशाला यादव कुळ किंवा *यदुवंश* असे उल्लेखले जाते. ]]कृष्ण]] हा यदुवंशात जन्मला.

## यदूचे पूर्वज 
ब्रह्मा - दक्ष - विवस्वत - मनु - चंद्र - पुरूरवा - आयु -. नहुष - ययाति - (यदु). हे यदूचे क्रमशः पूर्वज होत. (यादीत फक्त ज्येष्ठ पुत्राचे नाव आहे)

## श्रीकृष्णाचे पूर्वज 
यदु - क्रोष्टु - वृज्जीवंत - स्वाही - स्वती - रसदु - चित्ररथ - शशबिंदु - पृथुश्रवस् - अंतर - सुयज्ञ - उशनस् - शिनेयु - मरुत - कंबलबर्हिस् (?) - रुक्मकवच - परावृष्ट - जयमध - विदर्भ - क्रय - कुंती - धाष्टी - निवृत्ति - दशाई - व्योम - जीमूत - विकृति - भीमरथ - रथवर - नवरथ - दशरथ - एकादशरथ - शकुनी - कुरंभी - देवरत - देवक्षेत्र - देवन् - मधु - पुरूवश - पुरूहोत्र - अंशु - सत्त्वत् - भीम - भजमान - चित्ररथ - विदुरथ - शूर - शर्मन् - प्रतिक्षात्र - स्वयंभोज - हृदिक - देवभिथुश (?) - शूर (२) - वसुदेव - (कृष्ण)

## श्रीकृष्णाचे वंशज 
(कृष्ण) - प्रद्युम्न - अनिरुद्ध - वज्रनाभ - प्रतिबाहु - सुबाहु - शांतसेन - सत्यसेन - श्रुतसेन - गोविंदभद्र - सूर्यभद्र - शांतिवाहन - सद्विजय - विश्वराह - क्षेमराह/खेंगार - हरिराज - सोम.
जाधव माधव

वर्ग:यादव कुळ
उग्रसेन

यादव वंशीय राजा. मथुरेचा राज्यकर्ता आणि कंसाचे वडिल.
मथुरेचे राज्य जिंकल्यानंतर एका क्षणाचाही विचार न करता श्रीकृष्णाने मथुरेचे राज्य उग्रसेनाला दिले.वर्ग:महाभारतातील व्यक्तिरेखा
वर्ग:यादव कुळ
वसुदेव

इवलेसे
**वसुदेव** हे यदुवंशी शूरा आणि मरीषा, कृष्णाचे वडील, कुंतीचा भाऊ आणि मथुराचा राजा उग्रसेन यांचा मंत्री होता. त्याने देवका किंवा आहुकच्या सात मुलींशी लग्न केले होते, त्यापैकी देवकी प्रमुख होती. तो वृष्णांचा राजा आणि यादवांचा पुत्र होता. हरिवंश पुराणानुसार वसुदेव आणि नंद बाबा एकमेकांचे नाते होते. वसुदेवाच्या जन्माच्या वेळी देवता अनाक आणि दुंडुभी खेळत असत, येथूनच त्यांना ‘अंकदंडुभी’ हे नावही पडले. वायुदेवाने श्यामंतपंचक क्षेत्रात अश्वमेध यज्ञ केले.

हिंदू देवता कृष्ण (वासुदेव, म्हणजे "वसुदेवाचा पुत्र"), बलराम आणि सुभद्रा यांचे वडील आहेत. तो वृष्णीचा राजा आणि यादव राजपुत्र होता.  यादव राजा शूरसेनाचा मुलगा, तो नंदाचा दुसरा चुलत भाऊ, कृष्णाचा पालक पिता होता.  त्याची बहीण कुंतीचा विवाह पांडूशी झाला होता.

## संदर्भ यादि 
वर्ग:महाभारतातील व्यक्तिरेखा
वर्ग:यादव कुळ
रोहिणी (महाभारत)

इवलेसे|यशोदा, रोहिणी, कृष्ण व बलराम.
हा लेख रोहिणी या महाभारतातील व्यक्तिरेखेविषयी आहे. रोहिणी नक्षत्राबद्दलचा लेख येथे आहे.
**रोहिणी** ही राजा बाह्लिक याची मुलगी असून वसुदेवची पत्नी व बलराम आणि सुभद्राची आई होती.

वर्ग:महाभारतातील व्यक्तिरेखा
भीम

[इवलेसे|उजवे|200px|[यक्षगानाच्या एका प्रयोगामध्ये द्रौपदी व भीम]]
**भीम** ही महाभारतातील एक प्रमुख व्यक्तिरेखा असून, तो पांडवांमध्ये दुसरा आहे. तो वायूच्या कृपेने कुंतीस झालेला पुत्र होता. सर्व पांडवांमध्ये तो विशाल आकारमानाचा व अजोड सामर्थ्याचा होता. जन्मत: भीम वजनदार होता . कुंतीला त्याचे वजन सांभाळता न आल्याने, तो तिच्या हातातून निसटला. खालीएक शिळा होती , त्यावर पडला. कुंती घाबरली . तिने भीमला उचलून घेतले, ती खालची शिळा फुटली, त्यामुळे 'शिळाभंजन' हे एक नाव भीमास प्राप्त झाले.

द्रौपदीशी विवाह होण्याआधी भीमाचा हिडींबा या राक्षस कन्येशी विवाह झाला होता. हिडींबेचा भाऊ हिडींब याला भीमाने ठार केले होते. घटोत्कच हा हिडींबा व भीम यांचा पुत्र होय.

कुंति व इतर पांडवांसह एकचक्रा नगरीमधे एका ब्राम्हणाच्या घरी वास्तव्यास असताना बकासूर नावाच्या राक्षसास देखील भीमानेच ठार केले होते.

द्युतप्रसंगामधे दुर्योधनाने आपली उघडी मांडी दाखवून द्रौपदीला अपमानित व लज्जित केले होते, त्या अपमानाचा प्रतिशोध घेण्यासाठी भीमाने दुर्योधनाची मांडी फोडण्याची प्रतिज्ञा केली होती. तसेच, द्रौपदीचे वस्त्रहरण करण्याचा प्रयत्न करणाऱ्या दुःशासनाची छाती फोडून, त्याचे रक्त पिण्याची प्रतिज्ञादेखील भीमाने केली होती. या दोन्ही प्रतिज्ञा महाभारतीय युद्धामधे भीमाने पूर्ण केल्या.

अज्ञातवासात असताना विराट राजाच्या दरबारी भीमाने बल्लव या नावाने आचाऱ्याची नोकरी पत्करली होती. तेथेच द्रौपदीवर अतिप्रसंग करू पहाणारा विराट राजाचा मेहुणा व राणी सुदेष्णा हिचा सख्खा भाऊ कीचक याचा वध भीमाने केला होता.

महाभारतीय युद्धात दुर्योधनाचा मृत्यू भीमाशी घडलेल्या द्वंद्व गदायुद्धात झाला.

महाभारतीय युद्धामधे सर्व कौरव एकट्या भीमानेच मारले होते.

वर्ग:पांडव
वर्ग:महाभारतातील व्यक्तिरेखा
वर्ग:कुरु कुळ
नंद (कौरव)

इवलेसे|कौरव सेना

**नंद** महाभारतातील हस्तिनापुराचा राजा धृतराष्ट्र व राणी गांधारी यांचा पुत्र व शंभर कौरव भावंडांपैकी एक भाऊ होता. महाभारत युद्धामध्ये हा मारला गेला.

वर्ग:कौरव
वर्ग:महाभारतातील व्यक्तिरेखा
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
यशोदा

इवलेसे
मथुरेजवळच वृंदावन येथे राहणारी **यशोदा** कृष्णाची पालकमाता होती. तिच्या नवऱ्याचे नाव नंद आणि नंद हा वासुदेवाचा चुलतभाऊ होता.

यशोदेने कृष्ण आणि त्याचा मोठा भाऊ बलराम यांचा सांभाळ केला. तिला योगमाया नावाची मुलगी होती.

वर्ग:महाभारतातील व्यक्तिरेखा
पूतना

**पूतना** ही कंसाने  पाठवलेली एक राक्षसी  होती.तिने आपल्या स्तनांना विष लावून श्री कृष्णाला मारण्याचा अयशस्वी प्रयत्न केला .त्याच वेळी श्री कृष्णाने तिचा वध केला .

गर्गसंहितेनुसार पूर्वजन्मी पूतना बळी राजाची मुलगी होती तिचे नाव रत्नमाला होते.

वर्ग:महाभारतातील व्यक्तिरेखा
वर्ग:स्त्री चरित्रलेख
वर्ग:हिंदू देवी
कालिया

thumb|right|200px|कालियाचे मर्दन करणारा कृष्ण (चित्रनिर्मिती: इ.स. १६४० अंदाजे)
हिंदू पुराणांनुसार **कालिया** हा वृंदावनामध्ये यमुना नदीत राहणारा एक विषारी नाग होता. याच्या विषारी फुत्कारांमुळे यमुनेचे पाणी विषारी झाले होते. एकमेव कदंब वृक्ष सोडता या ठिकाणी कुणीही मासे, पशू, पक्षी जिवंत राहत नसत. भागवत पुराणानुसार कृष्णाने याचे दमन करून याला यमुनेतून पळवून लावले.

वर्ग:महाभारतातील व्यक्तिरेखा
वर्ग:हिंदू पौराणिक व्यक्ती
रुक्मिणी

**रुक्मिणी** ही कृष्णाची पत्नी होती. हिच्या पित्याचे नाव भीष्मक असून आईचे नाव शुद्धमती होते. भीष्मक विदर्भाचा राजा होता आणि आजचे अमरावती जवळील कौंडिण्य पूर ही त्याची राजधानी होती. 
देवी रुक्मिणीच्या मोठ्या भावाचे नाव सुभानदेव असे होते. रुक्मिणीस महाराष्ट्रात रखुमाई असेही म्हणतात.

## जीवन 
रुक्मिणीचे लग्न शिशुपालाशी होण्यापूर्वीच श्रीकृष्णाने तिला तिच्या इच्छेनुसार अंबामाता मंदिरातून पळवून नेले आणि तिच्याशी विवाह केला. पुढे त्यांना जो मुलगा झाला त्याचे नाव त्यांनी **प्रद्युम्न** असे ठेवले. 

जेव्हा यादवांचा संहार झाला, तेव्हा रुक्मिणीने अग्निप्रवेश केला.

## साहित्यातील उल्लेख 
रुक्मिणीस्वयंवर या विषयावर अनेक काव्ये, नाटके आणि कादंबऱ्या लिहिल्या गेल्या आहेत. त्यांतील प्रमुख -
* नरेंद्र कवी याने लिहिलेले रुक्मिणीस्वयंवर हे (अपूर्ण राहिलेले) काव्य. हे काव्य लिहून झाल्यावर देवगिरीचा उपान्य राजा रामदेवराय राजा याने हे काव्या त्याच्या नावाने प्रसिद्ध व्हावे अशी आज्ञा केली. नरेंद्रकवीला दरवडेखोराच्या हाती हे काव्य देणे  अर्थात मान्य नव्हते. काव्यात काही सुधारणा करून ते काव्य दुसऱ्या दिवशी परत दरबारात आणतो असे सांगून नरेंद्रकवीने ताॆ बाड घरी नेले. तो आणि त्याचे दोन भाऊ यांनी रातोरात जागून काव्याची नक्कल करण्यास सुरुवात केली. पहाटेपर्यंत फक्त ९०० ओळी लिहून पूर्ण झाल्या. रामदेवरायाची माणसे आली आणि त्त्यांनी त्या मूळ काव्याची संपूर्ण प्रत ताब्यात घेतली आणि रामदेवरायराजाला नेऊन दिली.  राजसत्तेच्या या पाशवी दर्शनाने नरेंद्रकवी राजसभेला विटला आणि तो महानुभाव पंथात दाखल झाला. त्या पंथाने ते काव्य सांकेतिक लिपीत लिहून प्रसिद्ध केले. कानामात्रेचाही फरक न झालेले या काव्याची लिखित प्रत इतिहासाचार्य वि.का. राजवाडे यांच्या हाती पडली. सांकेतिक लिपीचा उलगडा करून ते काव्य राजवाड्यांनी मराठीत आणले. हे ९०० ओळींचे अपुरे काव्य महानुभावपंथीय त्यांच्या पवित्र सात ग्रंथापैकी एक मानतात. 
असे असले असले तरी, राजवाड्यांचा अनुवाद केवळ विद्वानांच्या उपयोगाचा आहे, मराठी सामान्य रसिक वाचक अजूनही मुळच्या महानुभावीय रसास्वादाला पारखे झाले आहेत.
* एकनाथांनी लिहिलेला रुक्मिणीस्वयंवर हा आख्यानपर ग्रंथ. 
* कवि सामराजानेसुद्धा रुक्मिणीस्वयंवर नावाचे काव्य लिहिले आहे. ते काव्य प्रथम विनायक लक्ष्मण भावे यांनी प्रकाशात आणले. 
* सखारामतनय (सखारामसुत) नावाच्या एका कवीनेही आर्याबद्ध रुक्मिणीस्वयंवर लिहिले आहे. 
* नरेंद्रकृत आद्य मराठी महाकाव्य (डॉ. सुहासिनी इर्लेकर)
* नाथांचे रुक्मिणी-स्वयंवर (डॉ. सुहासिनी इर्लेकर)
* नरेंद्र : रुक्मिणी स्वयंवर (आनंद साधले)

## हे सुद्धा पहा 
* रुक्मिणीस्वयंवर (कर्ता नरेंद्र)
* रुक्मिणीस्वयंवर

वर्ग:महाभारतातील व्यक्तिरेखा
वर्ग:यादव कुळ
वर्ग:हिंदू देवी
सत्यभामा

**सत्यभामा** कृष्णाच्या   आठ राणीपैकीं  तिसरी पत्नी होती. ही राजा सत्राजितची कन्या होती. हिच्या साहाय्याने भगवान श्रीकृष्णांनी नरकासुराचा वध केला होता. देवमाता आदिती कडून तिला चिरयौवन प्राप्त झाले होते. श्रीकृष्णाला हीच्याकडूूून दहा पुत्र झाले होते.

### विवाह
सत्यभामा ही राजा सत्राजितची कन्या आणि श्रीकृष्णाच्या पत्नींपैकी एक होती. सत्रजित सूर्याचे भक्त होते. सूर्यदेवाने प्रसन्न होऊन त्यांना स्यमंतक मणी दिला होता. हा मणी अत्यंत तेजस्वी व आताच्या कोहिनूर हिऱ्यासारखा लखलखीत होता.एक दिवस एका समारंभात श्रीकृष्णाने सत्राजितला तो मणी अक्रूरला देण्याची विनंती केली, परंतु सत्राजितने त्यास नकार दिला. 

दुसऱ्या दिवशी तो मणी देवघरात ठेवला असता सत्राजितचा भाऊ प्रसेनजीत तो मणी परिधान करून जंगलात शिकारीसाठी गेला. तेथे एका सिंहाने त्याच्यावर हल्ला केला व प्रसेनजीतला ठार केले व तो मणी स्वतःकडे ठेवला. तो सिंह व त्याकडील मणी रूक्षराज जाम्बवंताच्या दृष्टीस पडतो. तेव्हा त्या सिंहास ठार मारून तो मणी त्याच्याकडून काढून घेतो, व आपली मुलगी जांबवंती हिला देतो.

इकडे सत्राजितला वाटले श्रीकृष्णाने आपल्या भावाची हत्या करून तो मणी चोरला असावा. व त्याने श्रीकृष्णावर चोरी व हत्येचा आरोप केला. तेव्हा श्रीकृष्ण आपल्यावरील आरोप खोटा ठरवण्यासाठी त्या मनीच्या शोधात जंगलात निघाला.

जंगलात गेल्यावर तो जांबवंताच्या गुहेजवळ गेला. मण्याचा प्रकाश पाहून तो आत गेला. तेव्हा त्याला त्या मण्यासाठी जाम्बवंताबरोबर युद्ध करावे लागले. जेव्हा जाम्बवंत युद्धात हरू लागला तेव्हा त्याने आपले प्रभू श्रीराम यांचे स्मरण केले. त्याची धाव ऐकून विष्णूचाच अवतार असलेल्या श्रीकृष्णाला आपल्या रामस्वरूपात यावे लागले. आपल्या देवाला पाहून जाम्बवंत त्याला शरण गेला व आपली चूक स्वीकारली व तो मणी श्रीकृष्णाला देऊ केला व त्याला आपली मुलगी जाम्बवंती हिच्याशी विवाह करण्याची विनंती केली. अशाप्रकारे श्रीकृष्ण व जांबवंती हीचा विवाह झाला.

नंतर तो मणी घेऊन श्रीकृष्ण सत्राजितकडे गेला.व त्यास तो मणी सुपूर्द केला तेव्हा सत्राजितला स्वतःची लाज वाटू लागली की त्याने विनाकारण श्रीकृष्णावर आरोप केला. त्याला या गोष्टीचे दुःख झाले. व त्याने श्रीकृष्णाची क्षमा मागितली. व आपली मुलगी सत्यभामा श्रीकृष्णाला देऊ केली, तसेच विनंती केली की हा मणी सुद्धा आपण आहेर म्हणून ठेवावा. तेव्हा श्रीकृष्ण हसत म्हणाला हा मणी म्हणजे आपत्ती आहे, एका मनीच्या नादात दोन - दोन मनी पदरात पडले. हा मणी मी नाही घेऊ शकत तो तुमच्याकडेच ठेवावा. व श्रीकृष्ण सत्यभामेबरोबर विवाह करून द्वारकेला निघाले.

### सत्यभामा-कृष्ण अपत्ये 
भानु, सुभानु, स्वरभानु, प्रभानु, भानुमान, चंद्रभानु, वृहद्भानु, अतिभानु, श्रीभानु आणि प्रतिभानु
जांबवंती

इवलेसे
**जांबवती** ही श्रीकृष्णाची दुसरी पत्नी होती. ती रूक्षराज जांबवताची कन्या होती. बाकीच्या पत्नीची नावे - रुक्मिणी, सत्यभामा, कालिंदी, मित्रवंदा, सत्या, भद्रा आणि लक्ष्मणा. 

जांबवतीच्या मुलांची नावे : सांब, सुमित्र, पुरुजित, शतजित, सहस्रजित, विजय, चित्रकेतु, वसुमान, द्रविड़ आणि क्रतु.  यांतील 'जांब' या मुलामुळे यदुवंशाचा नाश झाला. जांबाने दुर्योधनपुत्री 'लक्ष्मणा'शी लग्न केले होते. 

वर्ग:महाभारतातील व्यक्तिरेखा
वर्ग:यादव कुळ
वर्ग:रिकामी पाने
प्रद्युम्न

इवलेसे
**प्रद्युम्न** हा महाभारतातील एक् पात्र आहे.(संस्कृत: प्रद्युम्न, शब्दशः 'प्रसिद्ध पराक्रमी') हा हिंदू देवता कृष्ण आणि त्यांची प्रमुख पत्नी रुक्मिणी यांचा ज्येष्ठ पुत्र आहे. तो विष्णूच्या चार व्यूह अवतारांपैकी एक मानला जातो. भागवत पुराणानुसार, प्रद्युम्न हा प्रेमाचा देव कामदेवाचा पुनर्जन्म होता.
## संदर्भ यादी  
वर्ग:महाभारतातील व्यक्तिरेखा
वर्ग:यादव कुळ
वर्ग:रिकामी पाने
दारुक

एक यादववीर.दारुकाने कृष्णाची अविरत सेवा केली तसेच कृष्णाला कायम साथ दिली.

वर्ग:महाभारतातील व्यक्तिरेखा
वर्ग:यादव कुळ
जरासंध

इवलेसे|जन्म
[इवलेसे|[भीम|भीमाच्या हातून जरासंधाचा वध]]

**जरासंध** हा महाभारतकालीन मगध देशाचा राजा व महाभारतातील कृष्णाचा प्रमुख शत्रू होता. श्रीकृष्णालाही पलायन करायला लावणाऱ्या  जरासंधाला मयुरीच्या स्वयंवरात महारथी कर्णाने द्वंद्वयुद्धात जीवनदान दिले होते. तो एक शक्तिशाली राजा असून त्याचे स्वप्न एक चक्रवती सम्राट बनण्याचे होते, परंतु तो अत्यंत क्रूर होता. अनेक देशांच्या राजांना त्याने आपल्या कारागृहात बंदी बनवून ठेवले होते. मथुरा नरेश कंस त्याचा जावई होता व तो त्याचा सासरा होता. श्रीकृष्णाने केलेल्या कंसवधाचा प्रतिशोध घेण्यासाठी त्याने १७ वेळा मथुरा राज्यावर चढ़ाई केली, पण प्रत्येक वेळी त्याला असफल व्हावे लागले. श्रीकृष्णाने भीमाच्या हातून याचा वध घडवून आणला.
कृष्णाने राजसूय यज्ञ करण्याची कल्पना उचलून धरली. पण पांडवांना जरासंधाच्या सम्राटपदाची माहिती सांगून त्याला हरवल्याशिवाय युधिष्ठिराला राजसूय यज्ञ करण्याचा अधिकार नाही असे दाखवून दिले. जरासंध व यादव यांच्यामधील वैराचा सर्व इतिहास सांगितला. जरासंधाच्या बाजूने असलेल्या राजांची नामावळी सांगितली. एक युधिष्ठिराचा मामा पुरुजित कुंतिभोज सोडला तर इतर सर्व राजे, त्यांत पांडूचा मित्र असलेला राजा भगदत्त, कृष्णाचा सासरा भीष्मक,शिशुपाल वगैरे सर्व, जरासंधालाच सम्राट मानतात ही वस्तुस्थिति ऐकवली. ’थोडादेखील विसावा न घेता घोर अस्त्रांनी तीनशे वर्षे लढलो तरी जरासंधाचा पराभव करणे शक्य नाही’ या कारणास्तव भोजांच्या अठरा घराण्यांनी व नंतर इतर यादव घराण्यांनीहि, मथुरा सोडून द्वारकेला नवीन शहर वसवून, बंदोबस्तात राहणे पसंत केले हा इतिहास सांगितला. जरासंध व त्याचे दोन सेनापति हंस व डिंभक यांच्या पराक्रमामुळे त्याने अनेक राजे युद्धात हरवून, त्याना तुरुंगात टाकले आहे व शंभर राजे पकडल्यावर त्यांचा यज्ञात बळि देण्याचा त्याचा विचार आहे, तेव्हा त्याला हारवल्याशिवाय वा मारल्याशिवाय तुम्ही राजसूय यज्ञ कसा करणार असा प्रष्न उपस्थित केला. वास्तविक, यादवांबरोबरच्या युद्धात हंस व डिंभक मरण पावले होते. तरीहि युद्धामध्ये जरासंधाला हरवण्याची उमेद यादवांना राहिली नव्हती. तेव्हा, द्वंद्वामध्ये गाठून जरासंधाला एखाद्या महान वीराने मारले तरच त्याचे पारिपत्य शक्य होते. यासाठी अर्थातच भीमाशिवाय दुसरा कोण समर्थ होता? वास्तविक कुरूंचे व जरासंधाचे वैर नव्हते. भीष्माशी वैर वा युद्ध जरासंधालाही परवडले नसते! युधिष्ठिराने सरळ दूत पाठवून राजसूय यज्ञ करण्याचा प्रस्ताव जरासंधासमोर मांडला असता तर युधिष्ठिराबद्दलच्या आदरापोटी व भीष्माच्या धाकाने जरासंधाने कदाचित त्याला मान्यता दिलीहि असती. पण या पर्यायात कृष्णाला रस नव्हता! त्याला या निमित्ताने जरासंधाचा काटा काढावयाचा होता व त्याच्या कैदेत पडलेले आपले बांधव सोडवावयाचे होते.

वर्ग:महाभारतातील व्यक्तिरेखा
शिशुपाल

इवलेसे
**शिशुपाल** हा महाभारतकालीन चेदी राज्याचा राजा होता. हा दमघोष राजाचा मुलगा असून कृष्णाचा आतेभाऊ होता.

वर्ग:महाभारतातील व्यक्तिरेखा
कालयवन

**कालयवन** हा विष्णुपुराण आणि हरिवंशानुसार मथुरेवर चालून आलेला राजा होता.

## संदर्भ आणि नोंदी 
वर्ग:महाभारतातील व्यक्तिरेखा
वर्ग:रिकामी पाने
दुःशला

**दुःशला**  ही धृतराष्ट्र व गांधारी यांची कन्या होती व १०० कौरवांची एकमेव बहीण होती. हिचा विवाह सिंधु, शिबि व सौवीर देशांचा राजा वृद्धक्षत्र याचा पुत्र जयद्रथ ह्याच्याशी झाला होता. या दांपत्याच्या अनेक पुत्रांमध्ये सुरथ नावाचा एक पुत्र होता. 

युधिष्ठिराने जेव्हा अश्वमेध यज्ञ केला, तेव्हा अर्जुन यज्ञाच्या अश्वासह सिंधुदेशाला गेला होता. तेव्हा अर्जुनाने केलेल्या आपल्या पित्याचा(जयद्रथाचा) वध आठवून हा सुरथ भयभीत झाला आणि त्या भीतीनेच त्याचा प्राण गेला. तेव्हा कृष्णाने त्याच्यावर उपचार करून त्याला परत जिवंत केले.  त्यानंतर सुरथ हा  धर्मराजाच्या(युधिष्ठिराच्या) अश्वमेधसमारंभात उपस्थित राहिला होता.

वर्ग:महाभारतातील व्यक्तिरेखा
वर्ग:कौरव
दुर्जय

वर्ग:महाभारतातील व्यक्तिरेखा
वर्ग:कौरव
वर्ग:रिकामी पाने
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
कृपाचार्य

इवलेसे
**कृपाचार्य** हे महाभारतातील हस्तिनापूर राज्याचे कुलगुरू होते. त्यामुळे ते कौरव-पांडवांचे आद्य गुरू होते. नंतरचे गुरू द्रोणाचार्य. कृपाचार्यांच्या मृत्यूचा उल्लेख कोणत्याही ग्रंथात न आल्याने त्यांना चिरंजीव (अमर) समजले जाते. 

वर्ग:महाभारतातील व्यक्तिरेखा
वर्ग:सप्तचिरंजीव
वर्ग:चिरंजीवी
कौरव

इवलेसे
भारताच्या प्राचीन इतिहासातील प्रसिद्ध **कुरू** कुलातील व्यक्तींना कौरव असे म्हणले जाते.  महर्षी व्यास रचित महाभारत या महाकाव्यामुळे ढोबळमानाने दुर्योधन व त्याच्या बंधूंना **कौरव** असे म्हणण्याची प्रथा पडली आहे.
१०० कौरवांची नावे जन्माच्या क्रमाने खालीलप्रमाणे

* ही नावांची यादी महाभारतातच द्रौपदी स्वयंवर, घोषयात्रा व उत्तरगोग्रहण आदी ठिकाणी अलग अलग प्रकारांनी दिली आहे. या विविध याद्यांपैकी एक यादी वर दिली आहे. मूळच्या यादीतील काही नावे पुन्हा पुन्हा आली आहेत, तर काही नावांऐवजी समान अर्थाची वेगळी नावे आहेत.   

* शंभर कौरवांना सर्वात धाकटी एक बहीण होती. तिचे नाव **दुःशला** तिचा विवाह **जयद्रथ** ह्याचेशी झाला होता.

### पत्नी आणि मुले
दुर्योधनला चार पत्नी होती -
* मयुरी 
* श्रीमती 
* सुचिता आणि भानुमती 
दुःशासनला पाच पत्नी होती ज्यातात चंद्रमुखी, श्वेता, लता, निर्जरा आणि दिविजा होत्या. चंद्रमुखी सोबत त्याला ध्रुमसेन नावाचा मुलगा झाला.दुस्सलला दोन पत्नी होती- सुजाता आणि नीला. सोमकीर्तिला हेमाप्रभा नावाची पत्नी होती. चित्रायुधला पद्मांजलि नावाची पत्नी होती आणि त्यांना दोन मुले होती- दक्षेस आणि मुली शकीला. चारुचित्रला संजुक्ता नावाची पत्नी होती. दीर्घबाहुला आयुष्मती नावाची पत्नी होती. आणि कौरव चा पत्नीचा नाव स्त्री पर्व मध्ये आहे.

वर्ग:महाभारतातील व्यक्तिरेखा
वर्ग:कौरव
वर्ग:कुरु कुळ
दुर्योधन

[thumb|right|200px|[यक्षगान|यक्षगानाच्या प्रयोगामधील दुर्योधनाचे पात्र]]

**दुर्योधन** हा महाभारतातील हस्तिनापुराचा जन्मांध राजा धृतराष्ट्र व राणी गांधारी यांचा पुत्र व शंभर कौरव भावंडांपैकी सर्वांत मोठा होता.त्याला मयुरी,श्रीमती, 
सुचिता आणि भानुमती नावाची पत्नी व‌ लक्ष्मण नावाचा मुलगा व लक्ष्मणा नावाची मुलगी होती,जिच्याशी श्रीकृष्णा व राणी जांबवतीचा मुलगा सांब याने विवाह केला होता. तो पांडवांचा राजकीय विरोधक होता. दुर्योधन गदायुद्धात अतिशय प्रवीण होता.तो कृष्ण बंधू बलरामाचा शिष्य होता. त्याने पांडवांना मारण्यासाठी अनेक उपाय योजले. लाक्षागृहात ठेवून त्यांना जाळण्याचा त्याने प्रयत्‍न केला. भीमाला विष पाजून जीवे मारण्याचा त्याने प्रयत्‍न केला. पण त्याला कधीच यश आले नाही. शेवटी शकुनी मामाच्या साहाय्याने युधिष्ठिरास द्यूतात हरवून दुर्योधनाने पांडवांचे राज्य हिरावून घेतले. द्यूतप्रसंगात एके ठिकाणी त्याने द्रौपदीला आपली उघडी मांडी दाखवून लज्जित व अपमानित केले होते. यानंतर त्याने भर सभेमध्ये आपला बंधू दुःशासन याच्याकरवी द्रौपदीचे वस्त्रहरण करण्याचा प्रयत्‍न केला आणि पांडवांना १२ वर्षांचा वनवास आणि एक वर्षाचा अज्ञातवास भोगण्यास पाठविले. असे गोष्ट पण आहे जे राणी मयुरी ला दुर्योधनाची पत्नी असे म्हणतात. ती राजा वसंतराज व राणी वैशाली ह्यांची प्रथम मुलगी होती व तिला अनेक भावंड होते आणि तिला बहीण पण होती ज्यात श्वेता, लता, सुदेशनावती व इंदुमती होते. ही बायकांनी कौरावाशी लग्न केले.

पांडवांच्या अज्ञातवासाच्या काळातही दुर्योधनाने गंधर्वांकडून पांडवांना मारण्याचा बेत केला. दुर्वास मुनीना चाल करण्यास पाठवले आणि विराट राजाच्या गाई पळवून पांडवांच्या अज्ञातवासाचा भंग करण्याचा प्रयत्‍न केला. शेवटी १३ वर्षानंतर पांडवांतर्फे श्रीकृष्ण शिष्टाईसाठी आले तेव्हा "सुईच्या अग्राएवढी सुद्धा जमीन देणार नाही", असे सांगून त्यांचा उपमर्द केला. महाभारत युद्धात पराभव झाल्यावर दुर्योधन स्वाती डोहामध्ये लपून बसला. तेथे भीमाने जाऊन त्याला गदायुद्धात हरविले, त्याच्या मांडीवर आघात करून त्याची मांडी फोडली व द्यूतप्रसंगी घेतलेली आपली प्रतिज्ञा पूर्ण केली. महाभारतीय युद्धात दुर्योधन भीमाच्या हातून अखेर मारला गेला.

पांडवांची माता कुंती हिचा कानीन पुत्र कर्ण हा दुर्योधनाचा मित्र होता. दुर्योधनाने त्याला अंग देशाचा राजा बनविले होते.

*दुर्योधनाचे खरे नाव दुर्योधन नसून ते सुयोधन असावे व दुर्व्यवहारामुळे ते दुर्योधन असे बदलले गेले असावे, असाही एक प्रवाद आहे.*

## नावाचा विग्रह
*दुर्योधन* : 
संस्कृत : **दुर्जयं अस्ति योधनम् यस्मै सः तत्  **
अर्थ: ज्याचेशी (लढून) युद्धात जय मिळणे कठीण आहे असा जो तो.

## दुर्योधनावर लिहिलेली पुस्तके
* महाभारत आणि त्याची अनेक संस्‍करणे
* ज्येष्ठ कौरव दुर्योधन (कादंबरी) लेखक -  भास्कर महाजन 
* दुर्योधन कादंबरी : लेखक - काका विधाते. मूळ १९१४ मध्ये प्रकाशित झालेल्या कादंबरीचे २०१३साली पुनर्लेखन झाल्यावर, पृष्ठसंख्या ४००ने वाढून १०४६ झाली.

## दुर्योधनाचे देऊळ
* केरळातील कोल्लम येथील दुर्योधनाचे मंदिर आहे. मंदिरात येणारे भाविक दुर्योधनाला मद्य, सुपारी, कोंबडा आणि लाल रंगाचे कपडे अर्पण करतात. येथील कौरव समाज मार्च महिन्यात दुर्योधनाच्या नावाने ‘मालाकुडा’ नावाचा सण साजरा करतात. केरळ मधील प्रसिद्ध ‘केत्तूकाझची’ परंपरा ‘मालाकुडा’ सणापासूनच सुरू झाली आहे.
* दुर्योधनाचे दुसरे मंदिर उत्तराखंड राज्यामधील उत्तरकाशी या ठिकाणी आहे.
* महाराष्ट्रात अहमदनगर जिल्ह्यातील कर्जत तालुक्यामध्ये दुरगाव या ठिकाणी देखील दुर्योधनाचे मंदिर आहे.

वर्ग:कौरव
वर्ग:महाभारतातील व्यक्तिरेखा
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
वर्ग:कुरु कुळ