बेने इस्रायल

बेने इस्रायल (हिब्रू : בני ישראל‎) म्हणजे इस्रायलचे पुत्र. हे मूळचे ज्यू म्हणजेच यहुदी. प्रचलित समज असा आहे की, दोन हजार वर्षांपूर्वी ज्यू समाजातील काही लोक त्या काळातल्या पॅलेस्टाइन म्हणजे सध्याच्या इस्रायलमधील धार्मिक जाचाला कंटाळून समुद्रामार्गे पूर्वेकडे निघाले. त्यातले एक गलबत फुटले आणि त्यातली सात जोडपी महाराष्ट्रातल्या रायगड जिल्ह्यातील अलिबाग-नागावच्या किनाऱ्यावर आली.

स्थानिक जनतेने आश्रय दिल्यावर मूळचे उद्यमशील आणि कष्टाळू असलेले हे ज्यू प्रथम सुतारकाम, तेलाचे घाणे चालवणे अशा प्रकारचे लहान-मोठे व्यवसाय करून उपजीविका करू लागले. आपले पारंपरिक व्यवसाय सचोटीने करीत हा समाज कालांतराने रायगड जिल्ह्यातून मुंबई आणि ठाणे या परिसरात नोकरी-धंद्यासाठी स्थिरावला. बेने इस्रायली जमातीपकी जवळपास ऐंशी टक्के लोक महाराष्ट्रात राहतात, त्यातही अधिकतर लोक ठाणे परिसरात राहतात. काळाच्या ओघात ही यहुदी म्हणजेच ज्यू मंडळी स्थानिक समाजाबरोबर इतकी मिसळून गेली की काही चालीरीती वगळता त्यांचे परकेपण अजिबात शिल्लक राहिले नाही.

बेने इस्रायली मराठी संस्कृतीत इतके रमले की, त्यांना ‘स्थानिक यहुदी’ किंवा 'शनवार तेली' या नावानेही ओळखले जाते. ते मराठीत बोलतात. त्यांच्या प्रचलित मराठीला ‘जुदाव मराठी’ म्हणतात. ठाण्यातले हे यहुदी त्यांचे शायली हे मासिक मराठीत काढतात एवढेच नव्हे तर इस्रायलमध्ये स्थलांतरित झालेल्या बेने यहुदी लोकांसाठी मुंबई विद्यापीठातर्फे   मराठी भाषेचे वर्ग चालविले जातात. 

मराठी भाषा, मराठी खाद्यपदार्थ, मराठी जीवनशैली हे सर्व अनेक शतकांपासून स्वीकारलेल्या या यहुदींना आपण मराठी असल्याचा अभिमान आहे. विवाहप्रसंगी मंगळसूत्र घालणे, हिरवा चुडा भरणे या प्रथा ते पाळतात, प्रार्थनेच्या वेळी तेलाचा दिवा वापरतात, मेणबत्तीचा वापर नाही, शुभ प्रसंगात आणि सणासुदीला करंजी, पुरणपोळी करतात. 

हिंदूंच्या दिवाळीच्या सणाच्या जवळच यहुदींचा दिव्यांचा सण असतो. ज्युडाइसम हा त्यांचा धर्म आणि सिनेगॉग ही त्यांची प्रार्थनास्थळे. ठाण्याच्या परिसरात अशी सिनेगॉग आहेत. किहिमकर, रोहेकर, अष्टमकर अशी आडनावे लावणारे हे बेने इस्रायली हे गेल्या काही पिढय़ांपासून मराठी संस्कृतीशी पूर्णपणे समरस झालेले आहेत.

बेने इस्रायलीपैकी फक्त पोक्त माणसे जुदाव मराठी ही भाषा बोलतात.
## इस्राएलमधील जीवन
१९४८ ते १९५२ दरम्यान सुमारे २,३०० बेने इस्राएल समुदायातील लोकांनी इस्राएलमध्ये स्थलांतर केले. भारतात बेने इस्राएल व इतर यहूदी प्रामुख्याने शहरी भागांत राहत होते; परंतु इस्राएलमध्ये त्यांना विकास नगरांमध्ये वसविण्यात आले.

बेने इस्राएल सदस्यांना इतर यहूदी गटांकडून काही प्रमाणात भेदभाव सहन करावा लागला; यामागील एक कारण म्हणजे त्यांचा तुलनेने गडद त्वचेचा रंग होता. काही रब्बींनी बेने इस्राएल लोकांचे इतर यहूदी समुदायांशी विवाह लावण्यास नकार दिला, कारण ऑर्थोडॉक्स यहूदी कायद्यानुसार ते पूर्णपणे वैध यहूदी नाहीत असे त्यांचे मत होते. १९५२ ते १९५४ दरम्यान बेने इस्राएल समुदायाने भारतात परत पाठविण्याची मागणी करत बसून आंदोलन व उपोषणे केली. त्यानंतर ज्यूइश एजन्सीने बेने इस्राएल समुदायातील ३३७ सदस्यांना भारतात परत पाठविले; तथापि त्यांपैकी बहुतेक जण काही वर्षांनी पुन्हा इस्राएलमध्ये परत गेले.

१९६२ मध्ये इस्राएलमधील अधिकाऱ्यांवर बेने इस्राएल समुदायाविषयी वर्णद्वेषी वागणूक दिल्याचा आरोप करण्यात आला. या वादग्रस्त प्रकरणात इस्राएलचे मुख्य रब्बिनेट परिषदेनं निर्णय दिला की भारतीय यहूदी व त्या समुदायाबाहेरील यहूदी यांच्यात विवाह नोंदविण्यापूर्वी संबंधित रब्बीने भारतीय अर्जदाराची वंशावळ तपासावी. जर गैर-यहूदी वंशाचा संशय वाटला तर त्या व्यक्तीस धर्मांतर किंवा धार्मिक स्नान (immersion) करण्याची अट घालावी.

काही धार्मिक अधिकाऱ्यांच्या मते, भारतात दीर्घ काळ वेगळे राहिल्यामुळे व मधल्या काळात आंतरविवाह झाल्यामुळे बेने इस्राएल पूर्णपणे यहूदी नाहीत अशी शंका व्यक्त केली जात होती. १९६२ ते १९६४ दरम्यान बेने इस्राएल समुदायाने या धोरणाविरुद्ध आंदोलन केले. अखेरीस १९६४ मध्ये इस्राएलच्या रब्बिनेटने बेने इस्राएल हे “सर्व बाबतीत पूर्ण यहूदी” असल्याचे घोषित केले.

*Report of the High Level Commission on the Indian Diaspora* (२०१२) या अहवालात इस्राएलमधील बेने इस्राएल समुदायाच्या जीवनाचा आढावा घेण्यात आला आहे. या अहवालानुसार दक्षिण इस्राएलमधील बेअरशेबा शहरात बेने इस्राएल समुदायाची सर्वात मोठी वस्ती आहे, तसेच रामला येथेही त्यांची लक्षणीय संख्या आहे.

सामान्यतः बेने इस्राएल लोक राजकीयदृष्ट्या फार सक्रिय नसून आर्थिकदृष्ट्या मध्यम स्थितीत राहिले आहेत. भारताशी त्यांचे सातत्यपूर्ण आर्थिक संबंध फारसे राहिले नाहीत आणि इस्राएलमध्ये त्यांचे राजकीय प्रतिनिधित्वही मर्यादित आहे. भारतीय वंशाचे बहुतेक यहूदी सेफार्डिक परंपरेशी संबंधित मानले जातात आणि ते इस्राएलमधील सेफार्डिक धार्मिक समुदायात मोठ्या प्रमाणात समाविष्ट झाले आहेत. तथापि काही अभ्यासकांच्या मते, बेने इस्राएल इस्राएलमध्ये स्वतंत्र वांशिक अल्पसंख्याक म्हणूनही विकसित झाले आहेत.

*मलिदा* (*Malida*) हा समारंभ—यहूदी भविष्यवक्ता एलिजाह यांच्या स्मरणार्थ केला जाणारा कृतज्ञता विधी—आजही पाळला जातो. त्यांच्या पारंपरिक वाद्यांमध्ये हार्मोनियम आणि बुलबुल तरंग यांचा समावेश होतो.

इस्राएलमधील भारतीय यहूदींची केंद्रीय संघटना (Central Organisation of Indian Jews in Israel – COIJI) नोआ मॅसिल यांनी स्थापन केली. या संस्थेच्या इस्राएलभर सुमारे वीस शाखा आहेत. बेने इस्राएल समुदायासाठी *मैबोली* (*Maiboli*) नावाचे वृत्तपत्र प्रकाशित केले जाते. तसेच इस्राएलमधील भारतीय यहूदी समुदायाच्या सांस्कृतिक उपक्रमांचे समन्वयन करणारी संकेतस्थळही उपलब्ध आहे.

२०१२ मध्ये डिमोना येथे भारतीय यहूदी वारसा संग्रहालय (Museum of Indian Jewish Heritage) सुरू करण्यात आले. हे संग्रहालय सध्या स्वयंसेवकांच्या मदतीने चालविले जाते. येथे समुदायाने दान केलेल्या वस्तूंचा छोटा संग्रह आहे तसेच विविध समुदायांसाठी सांस्कृतिक व पाककला कार्यशाळा आयोजित केल्या जातात.
## प्रसिद्ध व्यक्ती
#आयझॅक किहीमकर 
## संदर्भ व नोंदी
वर्ग:ज्यू धर्म