open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
फ्रीपोर्ट (इलिनॉय)

**फ्रीपोर्ट**  अमेरिकेच्या इलिनॉय राज्यातील स्टीव्हन्सन काउंटीची राजधानी. लोकसंख्या २७,७३६ (१९७०). हे शिकागोच्या वायव्येस सु. १६५ किमी. तर रॉकफर्डच्या पश्चिमेस सु. ४५ किमी. अंतरावर पेक्टॉनिका नदीवर वसले आहे.

विल्यम बेकरने १८३५ मध्ये वसविलेल्या या शहरात प्रथम पेनसिल्व्हेनियन जर्मनांनी वस्ती केली. १८३७ मध्ये याला काउंटीच्या राजधानीचा दर्जा प्राप्त झाल्यावर शहराचे ‘विनशीक’ हे नाव बदलून ‘फ्रीपोर्ट’ असे ठेवण्यात आले. १८५३ मध्ये लोहमार्ग चालू झाल्यामुळे शहराचा विकास झपाट्याने झाला. २७ ऑगस्ट १८५८ रोजी अब्राहम लिंकन व स्टीव्हन डग्लस यांची गुलामगिरीवरील जाहीर वादविवादाची दुसरी फेरी येथेच झाली. त्याची स्मृती म्हणून येथील टेलर उद्यानात लिंकनचा ब्राँझ पुतळा उभारण्यात आलेला आहे.

फ्रीपोर्ट मुख्यतः शेतमालाची बाजारपेठ म्हणून व दुग्धव्यवसायासाठी प्रसिद्ध आहे. याचा आसमंत कृषिउत्पादनासाठी प्रसिद्ध असून मका, गहू, ओट ही येथील मुख्य पिके आहेत. शिवाय अल्फाल्फा गवताचे उत्पादनही बरेच होते. शहरात दुग्धव्यवसाय, खाद्यपदार्थ, खेळणी, प्लॅस्टिक वस्तू, टायर, गुरांचे खाद्य व खते, रणगाडे, विद्युत् पंप, औषधे, सौंदर्यप्रसाधने, कृषिअवजारे इ. अनेक उद्योगधंदे चालतात. येथे एक उच्च माध्यमिक विद्यालयही आहे.
वर्ग:इलिनॉयमधील शहरे
वर्ग:स्टीवन्सन काउंटी (इलिनॉय)
आचार्य नागार्जुन विद्यापीठ

**नागार्जुन विद्यापीठ**  आंध्र प्रदेश राज्यातील एक विद्यापीठ. आंध्र विद्यापीठातील पदव्युत्तर अभ्यासकेंद्राचेच रूपांतर या विद्यापीठात झाले आणि नागार्जुनसागर या ठिकाणी १९ ऑगस्ट १९७६ रोजी या विद्यापीठाची स्थापना झाली. विद्यापीठाचे स्वरूप अध्यापनात्मक व संलग्नक असून सुरुवातीला विद्यापीठाच्या २० किमी. त्रिज्येच्या परिसरातील सु. २७ महाविद्यालये त्यास नजीकच्या काळात संलग्न करण्यात येतील. विद्यापीठाचे संविधान व प्रशासनव्यवस्था आंध्र विद्यापीठाप्रमाणेच असून अद्यापि हे विद्यापीठ प्राथमिक अवस्थेत आहे. विद्यापीठाचा सर्व खर्च विद्यापीठ अनुदान आयोग व राज्य सरकार यांमार्फत चालतो. सध्या विद्यापीठात दहा अध्यापन विभाग आहेत : पुरातत्त्वविद्या, अर्थशास्त्र, इंग्रजी भाषा व साहित्य, गणित, तेलुगू भाषा व साहित्य, वाणिज्य, भौतिकी, रसायनशास्त्र, वनस्पतिविज्ञान आणि प्राणिविज्ञान. या विभागांतून संशोधनही चालते.

वर्ग:आंध्र प्रदेशातील विद्यापीठे
वर्ग:इ.स. १९७६ मधील निर्मिती
इनाम अलीखाँ

भारतातील तबलावादकांच्या दिल्ली घराण्यातील एक तबलावादक. त्यांचा जन्म सांगीतिक परंपरा असलेल्या घराण्यात झाला. त्यांचे वडील गामे खॉं हे दिल्ली घराण्याचे एक ज्येष्ठ आणि प्रतिष्ठित असे तबलावादक होते. त्यांच्याकडून आणि काका मुन्नू खाँ यांच्याकडून इनाम अली खॉं यांना दिल्ली घराण्याची तबलावादनाची विशेष तालीम मिळाली. प्रथितयश तबलावादक नत्थू खॉं हे इनाम अली खॉं यांचे मामा होते. त्यांच्या वादनाचा विशेषतः निकास-शैलीचा प्रभाव इनाम अली खॉं यांच्यावर होता.

नाम अली खॉं यांच्या वादनावर दिल्ली घराण्याची छाप दिसत असली तरी पेशकार, कायदा वादन यांमध्ये त्यांची स्वतःची सौंदर्यदृष्टी आणि त्यांची प्रतिभा दिसून येते. कधीकधी ते पूरब अंगाच्या गतींचेही वादन करायचे म्हणजेच ते पूरब शैलीचा तबलाही प्रभुत्वाने वाजवीत. त्यांचे स्वतंत्र वादन जास्तीतजास्त त्रितालात झालेले दिसून येते. त्रितालामध्ये पेशकार, कायद्याच्या सौंदर्यपूर्ण विस्तारात ते सादरीकरण करायचे. त्यांच्या मते त्रिताल हा समबद्ध आकाराचा चतस्त्र जातीचा ताल आहे, त्यामुळे त्रितालामध्ये ज्याप्रमाणे सर्वांगसुंदर व परिपूर्ण रचना झाल्या किंवा नवीन होतील तशा इतर तालात होत नाहीत. यामुळे ते तीन तालात रमायचे. मात्रांचे सूक्ष्म विभाजन करताना जे विविध मात्रा संख्येने बोलसमूह येत की जे इतर तालांसाठी उपयोगी असत. ते सर्व त्यांच्या तीन तालांच्या विचारात प्रकट होत होते. शास्त्रशुद्ध दिल्ली घराण्याचे खानदानी निकास व कलात्मक विस्तार प्रक्रिया ही त्यांची वैशिष्ट्ये होती. याचबरोबर प्रभावी पढत हे त्यांचे आणखी एक वैशिष्ट्य.

इनाम अली खॉं यांनी लहानवयातच भारतातील विविध आकाशवाणी केंद्रावर आपल्या वादनाचे सादरीकरण केले. १९६० मध्ये वाराणसीचे गुदई महाराज यांच्यासोबतची त्यांची तबलावादनाची जुगलबंदी खूप गाजली. त्याचबरोबर त्यांच्या कलेच्या सादरीकरणासाठी त्यांनी देशपरदेशात अनेक मैफिली केल्या. तसेच ते भारतीय कला केंद्र, दिल्ली आणि दिल्ली विश्वविद्यालय यांच्या संगीत विभागासोबत अनेक वर्षे कार्यरत होते. त्यांच्या प्रमुख शिष्यांमध्ये गुलाम हैदर, फैय्याज खाँ, लतीफ अहमद खाँ इत्यादी उल्लेखनीय आहेत.

दिल्ली घराण्याच्या या प्रतिष्ठित तबलावादकांचे मुंबई येथे निधन झाले.

वर्ग:भारतीय तबलावादक
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
अनुज चौधरी

**अनुज कुमार चौधरी** (जन्म: ५ ऑगस्ट १९८०) हा एक निवृत्त हौशी भारतीय फ्रीस्टाइल कुस्तीपटू आहे, ज्याने पुरुषांच्या लाईट हेवीवेट प्रकारात भाग घेतला होता. त्याने आशियाई खेळांमध्ये (२००२ आणि २००६) ७४ किलो वजनी गटात टॉप टेनमध्ये स्थान मिळवले, कॉमनवेल्थ गेम्समध्ये (२००२ आणि २०१०) दोन रौप्य पदके आणि आशियाई कुस्ती अजिंक्यपद स्पर्धेत दोन कांस्य पदके मिळवली आणि २००४ उन्हाळी ऑलिंपिकमध्ये आपल्या देशाचे प्रतिनिधित्व केले. २०१० मध्ये त्यांची क्रीडा कारकीर्द संपण्यापूर्वी, चौधरी यांनी गुरू हनुमान आखाड्यात प्रशिक्षण घेतले. 

२००२ मध्ये इंग्लंडमधील मँचेस्टर येथे झालेल्या राष्ट्रकुल स्पर्धेत चौधरीने क्रीडा क्षेत्रातील प्रसिद्धी मिळवली, जिथे त्याने ८४ किलो वजनी गटात रौप्य पदक जिंकले आणि कॅनडाच्या निकोलस उगोआलाहकडून ४-१ असा पराभव पत्करावा लागला.   त्याच वर्षी, त्याने दक्षिण कोरियातील बुसान येथे झालेल्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेत भारतीय कुस्ती संघाकडून भाग घेतला, परंतु स्पर्धेत तो रिकाम्या हाताने आणि दुखापतीमुळे बाहेर पडला.

२००४ च्या अथेन्स येथील उन्हाळी ऑलिंपिकमध्ये, चौधरीने पुरुषांच्या ८४ किलो वजनी गटात त्याच्या पहिल्या भारतीय संघासाठी पात्रता मिळवली. या प्रक्रियेच्या सुरुवातीला, तो तिसऱ्या स्थानावर राहिला आणि सोफिया, बल्गेरिया येथे झालेल्या ऑलिंपिक पात्रता स्पर्धेत भारतीय कुस्ती संघात स्थान निश्चित केले.  तो इराणच्या माजिद खोदाई (१-५) आणि जपानच्या हिदेकाझू योकोयामा (५-११) यांच्याकडून सलग दोन सामने गमावला, ज्यामुळे तो प्रिलिम पूलमध्ये तळाशी राहिला आणि अंतिम क्रमवारीत सोळाव्या स्थानावर राहिला.   

खेळांनंतर लवकरच, चौधरीने २००५ मध्ये चीनमधील वुहान येथे झालेल्या आशियाई कुस्ती अजिंक्यपद स्पर्धेत कांस्यपदक जिंकून पदकांचा दुष्काळ संपवला आणि चार वर्षांनंतर थायलंडमधील पटाया येथेही तोच निकाल पुन्हा मिळवला.  २००८ च्या बीजिंग उन्हाळी ऑलिंपिकमध्ये भाग घेण्यासाठी त्याने आपला अर्ज मागितला होता, परंतु ऑलिंपिक स्पर्धेतून त्याला अर्ज मिळाला नाही.

२०१० च्या राष्ट्रकुल क्रीडा स्पर्धांचे आयोजन भारताने त्यांच्या मूळ दिल्लीत केले तेव्हा चौधरी यांचा शेवटचा सामना शेजारच्या पाकिस्तानच्या मुहम्मद इनाम यांच्याकडून ४-३ असा पराभव झाला आणि इंदिरा गांधी अरेना येथे त्यांच्या घरच्या प्रेक्षकांसह त्यांना रौप्य पदक मिळाले.   आणखी एका पदकाच्या विक्रमानंतर, चौधरीने आपल्या वैयक्तिक आयुष्यावर लक्ष केंद्रित करण्यासाठी स्पर्धात्मक कुस्ती कारकिर्दीतून निवृत्ती घेतली.

सध्या ते उत्तर प्रदेश पोलिसात उपअधीक्षक (डीएसपी) म्हणून कार्यरत आहेत. 
## सन्दर्भ
वर्ग:भारतीय कुस्तीगीर
वर्ग:इ.स. १९८० मधील जन्म
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
व्हित्तोरियो इमॅनुएल ऑर्लांदो

व्हित्तोरियो इमॅनुएल ऑर्लांदो (१९ मे १८६०—१ डिसेंबर १९५२) इटालियन मुत्सद्दी व विधिज्ञ. पालेर्मो येथील एका मध्यमवर्गीय कुटुंबात त्याचा जन्म झाला. कायद्याचे शिक्षण घेतल्यावर तो १८९७ मध्ये सिसिलीतील संसदेवर निवडून आला. पुढे तो १९०३ ते १९०५ च्या दरम्यान जोलीत्तीच्या मंत्रिमंडळात शिक्षणमंत्री होता. त्यानंतर सालांद्रा व बोसेलीच्याही मंत्रिमंडळांत तो अनुक्रमे विधिमंत्री व अंतर्गत खात्याचा मंत्री होता.

बोसेलीच्या मंत्रिमंडळाच्या राजीनाम्यानंतर १९१७ ते १९१९ च्या दरम्यान तो पंतप्रधान झाला. ११ नोव्हेंबर १९१८ च्या शांतता तहानंतर पॅरिसला भरणाऱ्या शांतता परिषदेत त्याने इटलीच्या प्रतिनिधिमंडळाचे नेतृत्व केले. तथापि इटलीच्या सर्व मागण्या ह्या परिषदेत धुडकावण्यात आल्यामुळे तो स्वदेशी परतला आणि त्याला आपल्या मंत्रिमंडळाचा राजीनामा देणे भाग पडले. पुढे काही दिवस त्याने संसदेच्या अध्यक्षाचे काम केले व मुसोलिनीस पाठिंबा दिला, पण पुढे मात्तेऑत्तीच्या खुनाच्या (१९२४) निषेधार्थ त्याने संसद त्याग केला. त्यानंतरचे उर्वरित आयुष्य त्याने लेखन-वाचनात व्यतीत करण्याचे ठरविले. दुसऱ्या महायुद्धानंतर त्याने पुन्हा राजकीय जीवनात पदार्पण केले व नॅशनल डेमॉक्रॅटिक युनियनचा पुढारी, संविधान समितीचा अध्यक्ष व सीनेटचा सभासद इ. पदांवर काम केले. मे १९४८ च्या प्रजासत्ताक इटलीच्या अध्यक्षीय निवडणुकीत त्याचा पराभव झाला. तो वयाच्या ब्याण्णवव्या वर्षी रोममध्ये मरण पावला.

वर्ग:इटलीचे पंतप्रधान
वर्ग:इ.स. १८६० मधील जन्म
वर्ग:इ.स. १९५२ मधील मृत्यू
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
अनोखेलाल मिश्र

भारतीय तबलावादक. त्यांचा जन्म उत्तरप्रदेशातील वाराणसीजवळील ताजपूर, सकलडीहा येथे झाला. त्यांचे वडील बुद्धूप्रसाद मिश्र सारंगीवादक होते. त्यांच्या घरी संगीताची परंपरा होती. अनोखेलाल यांच्या बालपणीच त्यांचे आईवडील निवर्तले. त्यामुळे त्यांचे संगोपन त्यांची आजी जानकीबाई यांनी केले. अनोखेलाल यांना तबलावादनाचे शिक्षण मिळावे याकरिता त्या बनारसला आल्या. त्यांचे बालपण कष्टप्रद होते.
इवलेसे|Tabla

अनोखेलाल यांना लहानपणापासून सुमारे पंधरा वर्षे बनारस घराण्याचे पं. भैरवप्रसाद मिश्र यांच्याकडून तबलावादनाची तालीम मिळाली. योग्य गुरूंची तालीम व कठोर रियाझ यांमुळे अल्पावधीतच त्यांनी नाव कमावले. लवकरच त्यांना आकाशवाणीवरही वादनाकरिता बोलाविण्यात आले. त्यांचे तबलावादन वैशिष्ट्यपूर्ण होत असे. बनारस घराण्याचे खास तबलावादन त्याचबरोबर दिल्लीसहित अन्य घराण्यांचे कायदे शास्त्रशुद्ध पद्धतीने ते सादर करीत. तबलावादनाची विलक्षण तयारी व बोलांची स्पष्टता यांवर त्यांचे प्रभुत्व होते. अनेक संगीतसंमेलनांत विविध कलावंतांची साथसंगत त्यांनी उत्तमप्रकारे केली. तसेच तबलावादनाच्या जुगलबंदीचेही सादरीकरण केले. १९४७ मध्ये आरा कॉन्फरन्समध्ये त्यांनी केलेली प्रस्तुती खूप गाजली. अनोखेलाल भारतीय सांस्कृतिक मंडळासोबत अफगाणिस्तानला गेले असता, तेथील शाह जहीरशाहने त्यांना ‘मौसिकी तबला नवाज’ हा किताब देऊन गौरविले (१९५२). भारत सरकारने त्यांना संस्कृती दूत म्हणून नेपाळलाही पाठविले होते. कोलकात्यातील अखिल भारतीय संगीत संमेलनात त्यांना ‘संगीत रत्न’ ह्या उपाधीने गौरविण्यात आले.

शिस्तबद्ध पद्धतीने कायदे वा चलन वाजविणे आणि त्यांचा शास्त्रशुद्ध व दीर्घ विस्तार करणे ही अनोखेलाल यांची मुख्य वादनवैशिष्ट्ये होत. पं. रविशंकर, उस्ताद अली अकबरखाँ यांचे ते आवडते संगतकार होते. प्रखर रियाझाने त्यांनी दमसास कमावलेला असल्याने शेवटच्या पलट्यापर्यंत त्यांच्या वादनात सशक्तपणा असे. सर्वांत कठीण असा एकबोटी “धा धीं धीं धा’ हा तीन तालाचा (त्रिताल) ठेका अत्यंत लयीत ते अर्धा-अर्धा तास अविश्रांतपणे वाजवीत.

अनोखेलाल यांचा विवाह चंद्रकलीदेवी यांच्याशी झाला. त्यांना रामजी, काशीनाथ व शकुंतला ही मुले.

अनोखेलाल यांचे स्वतंत्र तबलावादनही अतिशय कर्णमधूर होत असे. बनारस घराण्याच्या श्रेष्ठ तबलावादकांपैकी ते एक समजले जातात. त्यांचा वारसा त्यांचे सुपुत्र पं. रामजी मिश्र, काशीनाथ मिश्र आणि शिष्य रामसुमेर मिश्र, नागेश्वरप्रसाद मिश्र, महापुरुष मिश्र, ईश्वरलाल मिश्र, छोटेलाल मिश्र इत्यादींनी पुढे नेला.

१९५६ पासून ते गँगरिनमुळे आजारी होते. त्यातच त्यांचे काशी येथे निधन झाले.

वर्ग:महिला संपादनेथॉन- २०२५
वर्ग:भारतीय तबलावादक
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
फेझ (मोरोक्को)

**फेज**  मोरोक्कोतील इस्लाम संस्कृतीचे प्रमुख केंद्र, मोरोक्कोच्या चार पारंपरिक राजधान्यांपैकी एक व फेज प्रांताची राजधानी. लोकसंख्या ३,२५,३२७ (१९७१). हे राबातच्या पूर्वेस १५० किमी., सेबू नदीखोऱ्यात फेज नदीकाठी वसले असून दळणवळणाचे मोठे केंद्र आहे. पहिल्या 
इद्रिसने आठव्या शतकात (७९०) फेज नदीच्या डाव्या तीरावर मेदिनात फेज (फेज-एल्-बाली) हे शहर बसविले, तर उजव्या तीरावर दुसऱ्या इद्रिसने ८०८ मध्ये एलायू हे शहर वसविले. अकराव्या शतकात या दोन्ही शहरांचे एकत्रीकरण करण्यात आले. चौदाव्या शतकाच्या आरंभकाळात (मारीनिदचा काळ) हे शहर वैभवाच्या शिखरास पोहोचले. तत्कालीन संपूर्ण इस्लामी जगात त्याची किर्ती पसरली. १५४८ मध्ये हे मोरोक्कोत समाविष्ट करण्यात आले. यानंतर मात्र यास उतरती कळा लागली. पुढे फेज तहानुसार ३० मार्च १९१२ पासून त्यावर फ्रेंचांचा अंमल प्रस्थापित झाला.

शहराचे फेज-एल्‌-बाली (जुने शहर), फेज-एल्‌-जोदिद (नवे शहर) व नवीन यूरोपीय शहर असे तीन विभाग पडतात. हा प्रत्येक भाग एकमेकांपासून अलग आहे. जुने शहर नदीच्या पश्चिम (डाव्या) तीरावर आहे. या भागातील कारावीन ही मशीद आफ्रिका खंडात सर्वात मोठी समजली जात असून तेथेच कारावीन हे प्रसिद्ध विद्यापीठही (स्था. ८५९) आहे. येथे सु. ८०० मध्ये बांधलेली मूले इद्रिस ही मशीद अत्यंत पवित्र मानली जाते. यांशिवाय येथे अनेक सांस्कृतिक, धार्मिक स्मारके आहेत.

नवे शहर नदीच्या उजव्या तीरावर तेराव्या शतकात मारीनिद राजघराण्याने स्थापिले. या भागात राजवाडा व ज्यूंची सिनॅगॉग आहेत. येथील मशीद ही विविधरंगी व राजवाडा चित्रांकित मनोऱ्यासाठी प्रसिद्ध आहे. नवीन यूरोपीय शहर हे जुन्या शहराच्या आग्नेयीस असून ते १९१६ मध्ये मार्शल ल्वी गाँझाल्व्ह यूबेर ल्योते याने वसविले. हा भाग अनेक उद्याने, इमारती इत्यादींमुळे आकर्षक बनला आहे.

व्यापार आणि परंपरागत हस्तकला यांचे हे केंद्र असून लोकरी कापड, साबण, गालिचे, कातडी वस्तू इ. उद्योगांचा येथे विकास झालेला आहे. येथील शंक्वाकार लाल ‘फेज हॅट’ जगप्रसिद्ध असून या टोप्यांच्या उद्योगाचे हे एकोणिसाव्या शतकापर्यंत एकमेव केंद्र होते.

विसाव्या शतकातही याचे धार्मिक महत्त्व टिकून आहे. मुस्लिम यात्रिक फेजला फार मोठ्या संख्येने भेट देतात.

वर्ग:मोरोक्कोमधील शहरे
मेरी हेलेन

**मेरी हेलेन** - (जन्म - जॉर्जिया, यूएसए, मृत्यू - ७ फेब्रुवारी १९९८) श्रीअरविंद व श्रीमाताजी यांच्या एक अमेरिकन अनुयायी. छायाचित्रकार, लेखिका, चित्रकार, वनस्पती-अभ्यासक

## जीवन व कार्य 
मेरी हेलेनचा जन्म कोलंबस, जॉर्जिया, यूएसए येथे झाला. वडील अमेरिकन सैन्यात कर्नल होते आणि  मेरी बालपणात लिबिया आणि जपानसह अनेक देशांमध्ये राहिल्या होत्या. 

मेरी यांना तरुण वयातच श्रीअरविंद आणि श्रीमाताजी यांच्याविषयी माहिती मिळाली व ऑगस्ट १९६६ मध्ये श्रीमाताजींना भेटण्यासाठी त्या भारतात आल्या. १९६८ मध्ये ऑरोविलच्या उद्घाटनासाठी त्या पुन्हा श्रीअरविंद आश्रमात आल्या. त्यांनी ऑरोविल माहिती आणि डिझाइन कार्यालयात काही महिने काम केले. काही वर्षे अमेरिकेत परतल्यानंतर त्या पुन्हा १९७१ मध्ये आश्रमात परतल्या. पुढे त्यांनी ऑरोविल येथे मातृमंदिर गार्डन्सच्या नर्सरीमध्ये १० वर्षे काम केले. त्यांनी वनस्पतींच्या असंख्य प्रजाती गोळा केल्या आणि त्यांचा अभ्यास केला. त्यांनी उष्णकटिबंधीय वनस्पतींवर संशोधन केले होते.

त्यांनी ऑरोविलच्या प्रगतीची माहिती देणारे प्रोग्रेस नावाचे एक नियतकालिक सुरू केले. 

## प्रकाशित लेखन 
* 'फ्लॉवर्स अँड देअर मेसेजेस'  - श्रीमाताजींनी फुलांना जे आध्यात्मिक अर्थ प्रदान केले होते त्याचे संकलन असणाऱ्या  'फ्लॉवर्स अँड देअर मेसेजेस' या पुस्तकाच्या पहिल्या आवृत्तीसाठी अनेक रेखाचित्रे मेरी यांनी  काढली.
* द हँडबुक ऑन प्लुमेरिया कल्चर - सहलेखक रिचर्ड एगनबर्गर ऊर्फ नारद
* द हँडबुक ऑन ऑलिंडर्स - सहलेखक रिचर्ड एगनबर्गर ऊर्फ नारद 
* लेक्सिकाॅन ऑफ ॲन इन्फिनिट माइंड - सहलेखक रिचर्ड एगनबर्गर ऊर्फ नारद 

## सन्मान 
* २००१ मध्ये त्यांना दक्षिण कॅलिफोर्निया प्लुमेरिया सोसायटीचे आजीवन सदस्य होण्याचा मान देण्यात आला.
* त्यांच्या सन्मानार्थ तीन फुलांना मेरी यांचे नाव देण्यात आले. बोगनविले सोसायटी ऑफ अमेरिका, अटलांटा, जॉर्जिया आणि हवाई येथील लोकांनी अनुक्रमे बोगनविले, फ्लॉक्स आणि प्लुमेरिया या फुलांना त्यांचे नाव दिले आहे.

## पूरक 
पोएम्स टू मेरी हेलेन - लेखक रिचर्ड एगनबर्गर ऊर्फ नारद 

## संदर्भ 
वर्ग:अमेरिकन लेखिका
वर्ग:इ.स. १९९८ मधील मृत्यू
वर्ग:अमेरिकन वनस्पतिशास्त्रज्ञ
फ्रीमँटल

**फ्रीमँटल**  ऑस्ट्रेलियाच्या वेस्टर्न ऑस्ट्रेलिया राज्यातील प्रमुख बंदर. लोकसंख्या २३,४९७ (१९७६). हिंदी महासागरावर, स्वान नदीमुखापाशी पर्थच्या नैर्ॠत्येस १९ किमी. अंतरावर हे वसले असून क्विनाना-पर्थ या लोहमार्गावरील स्थानक आहे.

फ्रीमँटल प्रथम ब्रिटिश वसाहतकारांच्या आधिपत्याखाली होते. फ्रेंच आणि अमेरिकन वसाहतकारांना प्रतिकार करण्यासाठी ब्रिटीशांनी कॅ. सर चार्ल्‌स फ्रीमँटल याची नाविकदल प्रमुख म्हणून नेमणूक केली (१८२९). त्याच्या नावावरूनच या शहरास फ्रीमँटल हे नाव मिळाले.

यूरोपाकडून येणाऱ्या जहाजांचे हे विश्रांतीस्थान असल्यामुळे व याच्या आसमंतातील कूलगार्डी आणि कॅलगुर्ली भागांत सोन्याच्या खाणींचा शोध लागल्यामुळे (१८९२-९३) एकोणिसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात त्याची झपाट्याने प्रगती झाली. शहरात रासायनिक खते, फर्निचर, साखर शुद्धीकरण, कातडी, मेंढपाळी, पोलाद, सिमेंट, खनिज तेल उत्पादन व ॲल्युमिनियम इ. विविध उद्योग चालतात. त्याचप्रमाणे गहू, लोकर, फळे, लाकूड, शुद्ध खनिज तेल इत्यादींची येथून निर्यात होते. मच्छीमारीसाठी फ्रीमँटल प्रसिद्ध आहे.
वर्ग:बंदरे
वर्ग:वेस्टर्न ऑस्ट्रेलिया
वर्ग:ऑस्ट्रेलियामधील शहरे
डबल बास

या वाद्यास डबल बास असेही म्हणतात. पाश्चात्य वाद्यवृंदातील व्हायोलिनगटातील (फॅमिली) सर्वांत मोठे व खालच्या पट्टीचे एक तंतुवाद्य. ते संकरज (Hybrid) तंतुवाद्य असून त्यावर व्हायोलिनगट व गम्बा (वाद्य) यांचा प्रभाव आहे. हे सर्वसाधारणत: चार तारांचे असते; कधी कधी तीन अथवा  पाच  ताराही आढळतात. डबल बेस वाद्याची उत्पत्ती वाद्यवृंदात खर्ज स्वराचा परिणाम दुप्पट करण्याच्या उद्देशाने झाली आहे. गजाने तारांचे घर्षण करून अथवा केवळ तारा छेडून (पिस्सिकातो) अशा दोन्ही प्रकारांनी ते वाजविले जाते. हे वाद्य उभे राहून वाजवितात. डबल बेस हे दोन भिन्न प्रकारच्या गजांचा (Bow) वापर करूनही वाजविता येते. फ्रेंच किंवा बोतेझिनी गज हे सेलो गजसदृश आहेत; परंतु ते जड व अखूड आहेत. दुसरा गजप्रकार म्हणजे जर्मन सिमांडी किंवा बटलर होय. मात्र हे स्वतंत्र वाद्य म्हणून क्वचित वाजविले जाते. विद्यमान परिस्थितीत ते प्रामुख्याने चित्रपट संगीतातील वाद्यवृंदात लयवाद्य म्हणून वापरले जाते. पाश्चात्य संगीतात त्याच्या धीरगंभीर आवाजाचा उपयोग करतात. त्याचप्रमाणे चेंबर म्युझिकसाठीही कधी कधी त्याचा उपयोग केला जातो. याशिवाय त्याचा वापर सामान्यत: जॅझ, नृत्यसंगीत, लोकसंगीत आणि विशेषतः सैन्य आणि बॅण्ड पथकांतून केला जातो. या वजनदार वाद्याची अनेक उपनामे रूढ असून त्याला कोण्ड्रा बेस, स्ट्रिंग बेस, बेस, बेस व्हाइअल, बेस फिडल किंवा बुल फिडल असेही संबोधतात. व्होल्फ्गांग मोट्सार्ट (१७५६–१७९१) या थोर संगीतकाराने त्याची एक अलौकिक सांगीतिक कृती *द अरिया परक्वेस्टाबेलामानो*  यात डबल बेसचा वापर केला असून ती मुद्रित व प्रकाशित स्वरूपामध्ये उपलब्ध आहे.

बेथोव्हन (१७७०–१८२७) या जर्मन संगीतकाराने आणि त्याच्या उत्तरकालीनांनी या वाद्यास सिंफनी वाद्यवृंदामध्ये खास प्रतिष्ठा मिळवून दिली आहे. सुमारे पंधराव्या शतकापासून या गंभीर ध्वनी तंतुवाद्याने यूरोपीय वाद्यवृंदात स्थान पटकाविले असून आजमितीच्या लोकप्रिय संगीतामध्ये आपला नैसर्गिक ध्वनिसदृश आवाज टिकवून ठेवला आहे. प्रतिष्ठित, ख्यातनाम कुशल डबल बेस वादक व संगीतकार दोमेनीको द्रागोनेत्ती (१७६३-१८८६), जोव्हान्नी बोतेझिनी (१८२१-१८८९) आणि सर्ग कूसोव्हिट्स्की (१८७४-१९५१) यांनी डबल बेसची प्रदीर्घ परंपरा व प्रतिष्ठा जपली आहे. त्यांनी काही काँचेर्टोही सादर केले आहेत. विसाव्या शतकाच्या मध्यास बेस गिटार वापरात येऊनही बेस वाद्याची लोकप्रियता आणि वापर यत्किंचितही कमी झालेला नाही.

* Baines, Anthony, *European and American musical Instruments*, London, 1966.

वर्ग:वाद्ये
फिलाइट

**फिलाइट**  सूक्ष्मकणी रूपांतरित खडक. हा मऊ असल्याने टिकाऊ नसतो. त्यामुळे हा बांधकामासाठी उपयुक्त नाही. क्वॉर्ट्‌झ व शुभ्र अभ्रक ही यातील आवश्यक खनिजे असून क्लोराइट, सेरिसाइट, अल्बाइट, गार्नेट इ. खनिजे व जैव पदार्थही यात असतात. यातील खनिजानुसार याला रंग आलेला असतो. उदा., क्लोराइटामुळे हिरवा, सेरिसाइटाने करडा, जैव पदार्थामुळे तांबडा वा काळा. यातील कणांचे आकारमान पाटीच्या दगडातील कणांपेक्षा मोठे आणि  सुभाजातील (सहज फुटणाऱ्या रूपांतरित खडकातील ) कणांपेक्षा लहान असते. यातील चापट खनिजे (उदा., अभ्रक, क्लोराइट) एकमेकांना समांतर मांडली जाऊन खडक स्तरभिदुर (फरश्या वा पापुद्रे सुटण्याचा गुणधर्म असलेला) झालेला असतो. अशा फरश्यांच्या पृष्ठांवर अभ्रकाच्या सूक्ष्म तुकड्यांमुळे रेशमाप्रमाणे चकाकी येऊ शकते मात्र हे तुकडे नुसत्या डोळ्यांनी दिसत नाहीत. ही स्तरभिदुरता अथवा पर्णन (पानांसारख्या थरांच्या रूपात झालेली मांडणी) सरळ वा वेडेवाकडे असते. पर्णन मूळच्या स्तरणाला (थरयुक्त रचनेला) समांतर वा कोन करून असते.

पंकाश्म, शेल यांसारख्या मूळच्या मृण्मय खडकांचे वा गाळाचे गतिक रूपांतरण (विशिष्ट दिशेने दाब पडल्याने झालेले बदल) होऊन प्रथम पाटीचा दगड बनतो. याबाबतीत रूपांतरणाची तीव्रता कमी असते. मात्र थोडेसे पुनर्स्फटिकीभवन होऊ शकते. जेव्हा दाब व उष्णता यांचा एकत्रित परिणाम होतो तेव्हा पुनर्स्फटिकीभवन जलदपणे होते व फिलाइट तयार होतो. रूपांतरणाची तीव्रता जास्त असल्यास सुभाजा खडक बनतो. दाबामुळे चापट खनिजे समांतर मांडली जाऊन खडकाला स्तरभिदुरता येते व दाबाच्या दिशेनुसार पर्णनाची दिशा ठरते. पाटीच्या दगडापेक्षा फिलाइटात आणि फिलाइटापेक्षा सुभाजात अधिक चांगली स्तरभिदुरता असते. रूपांतरित खडक.

फिलाइट अतिशय जुन्या विशेषतः कँब्रियन-पूर्व (सु. ६० कोटी वर्षांहून जुन्या) काळातील खडकांत जगात बऱ्याच ठिकाणी विपुल प्रमाणात आढळतो. घड्या पडलेल्या पर्वतांच्या भागांतही तो सापडतो. स्कॉटलंड, नॉर्वे, आल्प्स, ॲपालॅचिअन, ग्रेट लेक्स डिस्ट्रिक्ट (अमेरिका) इ. ठिकाणी फिलाइटाचे निक्षेप (राशी) आढळले आहेत. हिमालयाचा भाग व द. भारतात फिलाइट कोठे कोठे आढळतो. महाराष्ट्रामध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यात थोड्या प्रमाणात फिलाइट आढळतो. याच्या पापुद्रे सुटण्याच्या गुणधर्मावरून व पान अर्थाच्या ग्रीक शब्दावरून याचे फिलाइट हे नाव पडले आहे.

वर्ग:खनिजे
वर्ग:खडक
ध्रांगध्रा

**ध्रांगध्रा** हे गुजरात राज्याच्या सुरेंद्रनगर शहर आहे. हे याच नावाच्या तालुक्याचे प्रशासकीय केन्द्र आहे तसेच पूर्वीच्या ध्रांगध्रा संस्थानाची राजधानी होते.

लोकसंख्या ४०,७९१ (१९७१). हे फुलका नदीकाठी वसले असून अहमदाबादच्या पश्चिमेस सु. १२० किमी. अहमदाबाद–भूज लोहमार्गावरील स्थानक आहे. येथे दगडांच्या अनेक खाणी आहेत. येथे एक राजवाडा व रणछोडजी, राम, स्वामीनारायण यांची मंदिरे असून प्रत्येक मंदिराला जोडूनच एक धर्मशाळा आहे. ह्या भागातील हे एक औद्योगिक केंद्र असून कॉस्टिक सोडा, सोडा ॲश, सोडियम बायकार्बोनेट या रासायनिक पदार्थांचे तसेच यंत्रसामग्री, सरकी काढणे, कापूस पिंजणे, सुती वस्त्रोद्योग इत्यादींचे कारखाने आहेत. कापूस, मीठ, ज्वारी, बाजरी, इमारतीस लागणारा दगड यांचा व्यापार आणि हातमाग, मातीची भांडी, भरतकाम इ. उद्योग आहेत. येथे नगरपालिका आहे.

वर्ग:गुजरात राज्यातील शहरे व गावे
वर्ग:सुरेंद्रनगर जिल्हा
न्यूर

**न्यूर**  दक्षिण सूदानमधील एक आदिम जमात. त्यांची लोकसंख्या ३,००,००० (१९६१) होती. यांची वस्ती मुख्यत्वे नाईल नदीच्या दोन्ही काठांवर दलदलीच्या प्रदेशात आढळते. उंच, आजानुबाहू व अरुंद कपाळ ही या जमातीची काही शारीरिक वैशिष्ट्ये असून स्त्रीपुरुष नग्‍नावस्थेत वावरतात. ह्यांचा मुख्य व्यवसाय पशुपालन आहे. बागकाम, शेती व मच्छीमारी हे जोडधंदेही हे लोक करतात आणि शेतातून भरडधान्ये तसेच ज्वारी व मका ही पिके काढतात. पावसाळ्यात नद्यांना पूर येत असल्यामुळे ते टेकड्यांवर वस्ती करतात. तेथे फळांच्या बागा लावतात.

त्यांचे अन्न मुख्यत्वे दूध, मांस, मासे, ज्वारी व मका असून उन्हाळ्यात त्यात जनावरांच्या, विशेषतः गाईच्या, रक्ताचाही अंतर्भाव होतो. गुरे वैयक्तिक मालकीची असतात. जमिनीवर गावाचा हक्क असतो. जनावरांच्या मूत्राचा उपयोग ते शरीर स्वच्छ करण्याकरता करतात.

र ही प्रत्यक्षात काही जमातींच्या समूहाला लाभलेली संज्ञा आहे. तीत एकोपा कमी असून मालकीसंबंधी तंटे अधिक आढळतात तथापि विभक्त किंवा एकत्र नातेसंबंधास त्यांच्यात फार महत्त्व आहे. गावातील लोक एकमेकांस गणगोताने बांधलेले असतात. वर्गनिष्ठ नातेपद्धती, तसेच पितृवंशावळ आणि कुलपद्धती रूढ आहेत. स्वतःच्या किंवा मातृवंशावळीतील कोणत्याही व्यक्तीशी विवाह निषिद्ध मानतात. विवाहात वधूमूल्य म्हणून पशुधनाचा वापर केला जातो. विवाहात वधूच्या चेहऱ्याला लोणी लावून तिचे केशवपन करतात. ते तिच्या वैवाहिक दर्जाचे निदर्शक असते. विवाहानंतर पतिपत्‍नी एकत्र न राहता आपापल्या आईवडिलांकडे राहतात. पहिले मूल झाल्यानंतर वधूच्या आईवडिलांकडे आणि तदनंतर ते स्वगृहात राहू लागतात. पतीपासून फारकत घ्यावयाची झाल्यास वधूमूल्य परत करावे लागते. फारकतीचे प्रमाण बरेच कमी आहे. पुत्रजन्मासाठी नियोग पद्धतीही प्रचलित आहे. वयोगटाप्रमाणे पुरुषांचे सामाजिक स्थान बदलते. असे सु. सहा वयोगट असून वयात येणाऱ्या मुलावर अनेक धार्मिक संस्कार करतात. याशिवाय प्रत्येक वयोगट बदलताना विधी असतात. त्यांतील सर्वांत महत्त्वाच्या विधीच्या वेळी पुरुषाच्या दोन कानांमधील भाग सहा ठिकाणी कापला जातो व नंतर त्यास इतर भागांपासून अलग करण्यात येते.

त्यांची शासकीय संस्था दुबळी आहे. मुख्य पुढारी चित्त्या वाघाचे कातडे परिधान करतो. त्याला धार्मिक बाबतींत, तसेच वेळ पडल्यास इतर बाबतींत मध्यस्थी करण्याचा अधिकार असतो.

मृत माणसास पुरण्याची पद्धती त्यांच्यात रूढ असून एखाद्या व्यक्तीच्या मृत्यूनंतर त्याचे नातेवाईक सहा महिने केस वाढवितात. मृत माणसांपासून भूतबाधा होते, असा त्यांचा समज आहे.

आकाशदेवतेला हे पूज्य मानतात. ‘देंग’ नावाच्या देवतेचा युद्ध, शिकार व आजारपणाशी ते संबंध जोडतात. काही देवतांची पिरॅमिडवजा स्मारके ते बांधतात. दृष्ट लागणे व जादूटोणा यांवर त्यांचा विश्वास आहे.

वर्ग:मानवशास्त्र
वर्ग:सुदान
नौपार्श्व

नौपार्श्व : (अरित्र, पपिस). दक्षिण खगोलातील एक तारकासमूह. पूर्वीच्या नौका (आर्‌गो नेव्हिस) या समूहाचे टॉलेमी यांनी नौकातल (कॅरिना), नौशीर्ष (व्हेला), होकायंत्र-दिग्दर्शक (पिक्सिस) व अरित्र (पपिस) असे चार विभाग केले. नौपार्श्वाच्या उत्तरेस शृंगाश्व, पश्चिमेस बृहल्लुब्धक, दक्षिणेस नौशीर्ष आणि पूर्वेस होकायंत्र व वासुकी असे तारकासमूह आहेत. विशेषतः व्याधाच्या पूर्वेस व आग्नेयीस आणि अगस्तीच्या उत्तरेस हा समूह पाहता येतो. याची व्याप्ती साधारण क्रांती –१०° ते –५०° व होरा ६ ते ८ ता. ज्योतिषशास्त्रीय सहनिर्देशक पद्धति अशी आहे. यामध्ये २ प्रतीचे प्रत तीन व ५ प्रतींपर्यंतचे पुष्कळ अधुंक तारे आहेत. आकाशगंगेचे विषुववृत्त यातून जाते. यांशिवाय याच्या क्षेत्रात दुर्बिणीतून दिसू शकणारे अनेक युग्मतारे, चल तारे, तारकागुच्छ व अभ्रिका आहेत. उदा., उत्तरेकडे एनजीसी २४३७ हा सुंदर तारकागुच्छ, त्याच्याही उत्तरेस एनजीसी २४३८ ही अनियमित बिंबाभ्रिका व दक्षिणेस ३ ते ४ अंश अंतरावर एनजीसी २४४० ही तेजस्वी निळसर बिंबाभ्रिका आहे. यातच झीटा हा अतितप्त व प्रमुख श्रेणीचा तारा आहे  तारा. १९४२ मध्ये या समूहात नोव्हा पपिस हा नवतारा (ज्याची तेजस्विता अचानकपणे अनेक पटींनी वाढते असा तारा) आढळला होता. हा तारकासमूह हिवाळ्यामध्ये उत्तर गोलार्धातील प्रदेशांत दिसतो.

वर्ग:तारकासमूह
नापोली विद्यापीठ

**नापोली विद्यापीठ** तथा **उनिव्हर्सिता देल्यी स्तुदी दि नापोली फ्रेदेरिको सेकोंदो** हे इटलीतील एक जुने विद्यापीठ आहे. त्याची स्थापना नेपल्स येथे १२२४ मध्ये रोमन सम्राट दुसरा फेड्रिक याने आपल्या सनदेद्वारा केली. लोकांना मोठ्या प्रमाणावर शिक्षणाची संधी मिळावी, हा त्याचा उद्देश होता. त्याचबरोबर आपला धार्मिक विशेषाधिकारी हा पोपच्या अधिकाऱ्यासारखाच आहे, हे प्रस्थापित करण्याचा व बोलोन्या, पॅड्युआ व पाव्हिया या विद्यापीठांच्या साम्राज्यविरोधी धोरणाचा मुकाबला करण्याचाही त्याचा विचार होता. सुरुवातीस या विद्यापीठात धर्मशास्त्र, विधी, कला आणि वैद्यक हे विषय शिकविले जात. फ्रेड्रिकच्या मृत्यूनंतर (१२५०) राजसत्तेच्या परिवर्तनाबरोबर या विद्यापीठाचे स्थानांतर झाले आणि अधूनमधून ते दीर्घकाळ बंदही राहिले. फ्रेंच राज्यक्रांतीनंतरच्या कालखंडात जहाल शिकवणीमुळे १७९९ साली ते पुन्हा बंद पडले. बूर्‌बाँ अंमल संपुष्टात आल्यानंतर (१८०६) फ्रांचेस्को दे सांक्तिस या त्याच विद्यापीठातील प्रसिद्ध इटालियन प्राध्यापकाने त्याची पुनर्रचना करून विधी–वैद्यक यांच्या शाखा विस्तृत केल्या व विद्यापीठात एक बहुचिकित्सालय उभारले.

विद्यमान विद्यापीठात विधी, राज्यशास्त्र, अर्थशास्त्र, वाणिज्य, रसायनशास्त्र, तत्त्वज्ञान, वैद्यक, गणित, निसर्गविज्ञाने, औषधनिर्माणशास्त्र, अभियांत्रिकी, वास्तुशास्त्र, कृषी, पशुविकारविज्ञान आदी विद्याशाखा आहेत. विद्यापीठाच्या ग्रंथालयाची स्थापना १६१५ साली झाली असून १९६१ साली विद्यापीठात १४,००,००० ग्रंथ होते. एक पुरावस्तू संग्रहालयही तेथे आहे. १९७६ साली अध्यापकांची संख्या ३,००० व विद्यार्थ्यांची संख्या ४०,००० होती. सागरी प्राणिविज्ञानाच्या पदव्युत्तर अभ्यासाचे केंद्र म्हणून या विद्यापीठाची ख्याती आहे.

वर्ग:इटलीमधील विद्यापीठे
वर्ग:इ.स. १२२४ मधील निर्मिती
वर्ग:नापोली
चेन्नई महानगर क्षेत्र

**चेन्नई महानगर क्षेत्र** (सीएमए) किंवा **ग्रेटर चेन्नई** हे भारतातील चौथे सर्वाधिक लोकसंख्या असलेले महानगर क्षेत्र आहे आणि जगातील ३५ वे सर्वात जास्त लोकसंख्या असलेले महानगर आहे. यामध्ये चेन्नई जिल्ह्याशी जोडलेले चेन्नईचे मुख्य शहर आणि कांचीपुरम, चेंगलपट्टू, तिरुवल्लूर आणि रानीपेट जिल्ह्यांमधील उपनगरे समाविष्ट आहेत.

चेन्नई मेट्रोपॉलिटन डेव्हलपमेंट अथॉरिटी (CMDA) ही मेट्रो क्षेत्रातील नगर नियोजन आणि विकास हाताळणारी नोडल एजन्सी आहे. १९७४ मध्ये,  क्षेत्र व्यापलेले   शहराभोवतीचा परिसर महानगर क्षेत्र म्हणून नियुक्त करण्यात आला जो नंतर  पर्यंत वाढवला गेला २०२२ मध्ये.

## संदर्भ 
वर्ग:चेन्नई
वर्ग:भारतातील महानगर क्षेत्र
निसीह

**निसीह**  श्वेतांबर जैनांच्या सहा छेदसूत्रांपैकी क्रमाने आणि महत्त्वाच्या दृष्टीने पहिले. अर्धमागधी भाषेत त्याची रचना झालेली आहे. जैन साधुसाध्वींच्या हातून आचारनियमांचा भंग झाला असता त्यांना कोणते प्रायश्चित्त द्यावे वा शासन करावे, ह्याचे प्रतिपादन छेदसूत्रांत आढळते. गुन्हा करणाऱ्या साधूच्या वा साध्वीच्या ज्येष्ठतेला शिक्षा म्हणून छेद देणे, ही कल्पना ह्या सूत्रांना छेदसूत्रे म्हणण्यामागे असावी. श्वेतांबर जैनांचा पहिला अंगग्रंथ  आयारंग (आचारांग) ह्याच्या द्वितीय श्रुतस्कंधाची निसीह ही एके काळी पाचवी चूला (परिशिष्ट) होती व तिचे नाव ‘आयारपकप्प’ (आचारप्रकल्प) असे होते. तथापि पुढे ही चूला आयारंगपासून वेगळी करून तिला स्वतंत्र छेदसूत्राचे स्थान देण्यात आले.

‘निशीथ’ हे ‘निसीह’ ह्या शब्दाचे संस्कृत रूप. त्याच्या अर्थाबद्दलही अभ्यासकांत मतभेद आहेत. उदा., निशीथ म्हणजे मध्यरात्र. मध्यरात्रीप्रमाणे जे अप्रकाशरूप, अप्रकाशनीय, रहस्यमय, गोपनीय असेल, ते निशीथ असा एक अर्थ. जे कशाचे तरी निसीदन किंवा निराकरण करते ते ‘निशीथ’, असा आणखी एक अर्थ सांगण्यात येतो. हे आचारप्रकल्पशास्त्र अष्टविधकर्ममलाचे निराकरण करते आणि त्यात सांगितलेली प्रायश्चित्ते आचरणशुद्धी घडवून आणू शकतात, असे ह्या अर्थाच्या समार्थनार्थ म्हटले जाते.

ह्या छेदसूत्राचा कर्ता कोण, हा प्रश्नही अजून अनिर्णितच आहे. निशीथ चूर्णिकारांच्या मते हे सूत्र गणधरकृत आहे. आचारांगनिर्युक्तीवर टीका लिहिणाऱ्या शीलांकाच्या मते हे सूत्र चतुर्दशपूर्वधर (१४ पूर्वग्रंथांचे ज्ञान असणाऱ्या) स्थविराने रचिले. पंचकल्पभाष्य चूर्णिकाराच्या मते ही रचना चतुर्दशपूर्वी (१४ पूर्वग्रंथांचे ज्ञान असणाऱ्या) भद्रबाहूची आहे. निशीथ चूर्णीच्या अंती दिलेल्या प्रशस्तीप्रमाणे विशाखाचार्याने हे सूत्र लिहिले. कल्याण विजयगणीच्या मते आर्यरक्षिताने हे सूत्र रचिले. ह्या सूत्राची रचना वीरनिर्वाणानंतर १५० ते १७५ वर्षे ह्या कालावधीत झाली असावी, ह्याबद्दल मात्र दुमत नाही.

निसीहाचे एकूण २० उद्देश असून सूत्रे सु. १,५०० आहेत. हे छेदसूत्र गोपनीय मानले गेले आहे. दीक्षा घेतल्यापासून कमीत कमी तीन वर्षे झाल्याखेरीज त्याच्या वाचन-अध्ययनाचा अधिकार कोणास दिला जात नाही. ज्याला हे सूत्र अवगत नाही किंवा जो ते विसरला, त्याला कधीही आचार्यपद दिले जात नाही. निसीहची तुलना बौद्धांच्या पातिमोक्ख ह्या ग्रंथाशी केली जाते. ह्या ग्रंथात बौद्ध भिक्षुभिक्षुणींच्या हातून घडणाऱ्या विविध दोषांची प्रायश्चित्ते सांगितली आहेत. कर्तव्यविचार मोलाचा असला, तरी काही विशिष्ट परिस्थितीत अकर्तव्य हेच कर्तव्य ठरू शकते, ह्याची जाण ठेवून निसीहात अपवादविधींचे विवेचनही आहे. तथापि ही विशिष्ट परिस्थिती नेमकेपणाने ओळखणे सामान्य साधकाला शक्य नसल्यामुळे असे अपवाद सर्वांना सांगणे योग्य होणार नाही, अशा भूमिकेतून हे अपवाद देखील गोपनीय ठरले आहेत. निसीहातील सूत्रांवर त्या व सूत्रांवरील निर्युक्तीवर संघदास गणीचे भाष्य आहे. ह्या भाष्यावर जिनदास गणी महत्तराने विशेषचूर्णी –विसेसनिसीहचुण्णी –रचिली आहे.

वर्ग:धार्मिक साहित्य
वर्ग:जैन धर्म
कल्लाकुरिची जिल्हा

**कल्लाकुरिची** हा भारतातील तमिळनाडू राज्यातील ३८ जिल्ह्यांपैकी एक आहे. जिल्ह्याचे मुख्यालय कल्लाकुरिची येथे आहे. कल्लाकुरिची जिल्हा ८ जानेवारी २०१९ रोजी घोषित करण्यात आला आणि तो २६ नोव्हेंबर २०१९ रोजी अस्तित्वात आला.

## संदर्भ 
वर्ग:तमिळनाडूमधील जिल्हे
वर्ग:कल्लाकुरिची जिल्हा
हैदराबाद महानगर प्रदेश

**हैदराबाद महानगर प्रदेश** हा भारताच्या तेलंगणा राज्यातील हैदराबाद शहराने व्यापलेला महानगरीय क्षेत्र आहे. हा प्रदेश हैदराबाद, यदाद्रि भुवनगिरी, मेडचल-मलकाजगिरी, रंगारेड्डी, संगारेड्डी, मेदक आणि सिद्दिपेट या जिल्ह्यांमध्ये पसरलेला आहे. हैदराबाद महानगर विकास प्राधिकरणाच्या अधिकारक्षेत्रात, ते  क्षेत्र व्यापते आणि त्याची लोकसंख्या १.१ कोटी आहे.

## संदर्भ 
वर्ग:हैदराबाद
वर्ग:भारतातील महानगर क्षेत्र
अ‍ॅनी नन्नली

**अ‍ॅनी नन्नली** - (जन्म १८ डिसेंबर १९३६ -  मृत्यू २६ एप्रिल २०१७)  - या 'ईस्ट-वेस्ट कल्चरल सेंटर, लॉसएंजेलिस'च्या अध्यक्षा होत्या. श्रीअरविंद आणि श्रीमाताजी यांच्या अमेरिकन अनुयायी होत्या.

## जीवन व कार्य 
अ‍ॅनी यांचे वास्तव्य मिसिसिपीतील हॅटीसबर्ग येथे होते. आई पियानो वादक असल्यामुळे अ‍ॅनी अगदी लहानवयातच संगीताकडे वळल्या. त्यांनी सदर्न मिसिसिपी विद्यापीठातून संगीतात पदवी प्राप्त केली आणि मॅनहॅटन स्कूल ऑफ म्युझिक आणि हंटर कॉलेज ऑपेरा विभागात शिक्षण घेतले होते. या संस्थेमध्ये १९९९ पर्यंत सचिव म्हणून जबाबदारी सांभाळली.

## पूरक 
* होमेज टू अ‍ॅनी नन्नली - लेखक - नारद (रिचर्ड एगनबर्गर) 
* रिमेम्बरिंग द मदर - लेखिका - अ‍ॅनी नन्नली 

## संदर्भ 
वर्ग:इ.स. २०१७ मधील मृत्यू
वर्ग:इ.स. १९३६ मधील जन्म
वर्ग:अमेरिकन गायिका
मयिलादुथुराई जिल्हा

**मयिलादुथुराई जिल्हा** हा तामिळनाडूतील सर्वात तरुण जिल्ह्यांपैकी एक आहे, जो २०२० मध्ये नागापट्टिनम जिल्ह्यातून वेगळा करण्यात आला. तमिळनाडूमध्ये एकूण ३८ जिल्हे आहेत आणि त्यापैकी मयिलादुथुराई हे भारताच्या दक्षिण भागात स्थित आहे, जे प्रशासकीय कार्यक्षमता सुधारण्यासाठी आणि प्रादेशिक विकासाला चालना देण्यासाठी तमिळनाडू सरकारच्या प्रयत्नांचा एक भाग आहे. या जिल्ह्याचे नाव त्याच्या मुख्यालयातील, ऐतिहासिक शहर मयिलादुथुराईवरून ठेवण्यात आले आहे, जे त्याच्या सांस्कृतिक, धार्मिक आणि ऐतिहासिक महत्त्वासाठी प्रसिद्ध आहे. हा जिल्हा सुपीक कावेरी त्रिभुज प्रदेशात आहे, जो त्याच्या हिरवळीच्या शेतीसाठी, प्राचीन मंदिरांसाठी आणि उत्साही परंपरांसाठी ओळखला जातो.

## संदर्भ 
वर्ग:तमिळनाडूमधील जिल्हे
वर्ग:मयिलादुथुराई जिल्हा
नाडीव्रण

**नाडीव्रण**  (नालव्रण). त्वचेवर व्रण असून त्याच्या तळापासून आत कमीअधिक खोलवर जाणाऱ्या अरुंद नलिकाकार मार्गाला किंवा दोन पोकळ अवयवांना जोडणाऱ्या विकृत मार्गाला नाडीव्रण किंवा नालव्रण म्हणतात. इंग्रजी भाषेतील सायनस (Sinus) आणि फिस्चुला (Fistula) या दोन्ही संज्ञांचा अर्थ यात सामाविलेला आहे कारण दोन्हीमध्ये अत्यल्प फरक असतो.

नाडीव्रणाची नलिकावजा पोकळी कणोतकाने (नवीनच तयार झालेल्या व तंतुमय ऊतकाने ऊतक म्हणजे समान कार्य व रचना असलेल्या पेशींचे समूह) किंवा उपकलेने (पातळ अस्तराने) आच्छादिली गेल्यामुळे, तसेच तीच्यातून अधूनमधून किंवा एकसारखा मल, मूत्र, स्राव इत्यादींचा निचरा होत गेल्यामुळे ती इतर जखमांप्रमाणे भरून येणे अशक्य असते.

स्थानपरत्वे नाडीव्रणाचे प्रकार ओळखले जातात. अश्रू ग्रंथीमध्ये विद्रधी (पू असलेला फोड) होऊन तो फुटल्यास पापणीच्या आतील कोपऱ्यात जो नाडीव्रण बनतो त्याला ‘नासूर’ वा ‘लासूर’ म्हणतात. लाला ग्रंथींपैकी अनुकर्ण ग्रंथीच्या (बाह्यकर्णाच्या पुढे गालावर असणाऱ्या ग्रंथीच्या) विद्रधीपासून वा आघातामुळे लालानलिका तुटल्यामुळे जो नाडीव्रण तयार होतो त्याला ‘अनुकर्ण ग्रंथी नाडीव्रण’ म्हणतात. गंडमाळा [मानेतील लसीका ग्रंथींच्या क्षयरोगजन्य विकृतीचा परिणाम →गंडमाळा] या विकृतीत मानेवर एकापेक्षा अधिक नाडीव्रण तयार होतात. ⇨ किरणकवक रोगातही नाडीव्रण उत्पन्न होतात.

गुदांत्र आणि मूत्राशय यांना जोडणाऱ्या नाडीव्रणाला गुद-मूत्राशय नाडीव्रण, तसेच स्त्रियांमध्ये योनिमार्ग व मूत्राशय यांना जोडणाऱ्या नाडीव्रणाला ‘मूत्राशय-योनी नाडीव्रण’ म्हणतात. नाडीव्रण ज्या पोकळीपर्यंत किंवा अंतस्त्यापर्यंत (छाती व पोट यांतील एखाद्या इंद्रियापर्यंत) गेला असेल त्यावरूनही त्यास नावे देतात, उदा., ‘उदरगत नाडीव्रण’, ‘मूत्रनलिकांतर्गत नाडीव्रण’, ‘पैत्तिक नाडीव्रण’, वगैरे. गुदद्वारासभोवती विद्रधी फुटून जो नाडीव्रण होतो त्याला ⇨ भगंदर म्हणतात व तो सर्व प्रकारच्या नाडीव्रणांमध्ये अधिक प्रमाणात आढळतो.

काही नाडीव्रण जन्मजात असतात व ते गर्भवाढीतील दोषामुळे उद्‌भवतात. त्यांना ‘जन्मजात नाडीव्रण’ म्हणतात. मानेवरील अशा प्रकारचे नाडीव्रण ग्रसनी (घसा), स्वरयंत्र, श्वासनाल किंवा फुप्फुसापर्यंत गेलेलेही आढळतात.

बहुतेक नाडीव्रण शस्त्रक्रियेशिवाय बरे होत नाहीत. शरीरस्थानपरत्वे साधी किंवा विशेष आणि जटिल (गुंतागुंतीची) शस्त्रक्रिया करावी लागते.

वर्ग:रोग
वर्ग:शरीरशास्त्र
अमीर हुसेनखाँ

भारतीय तबलावादक. त्यांचा जन्म उत्तर प्रदेश राज्यातील मेरठ जिल्ह्यातील बनखंडा या गावी झाला. त्यांचे वडील उस्ताद अहमद बक्क्षखाँ यांची उत्तम सारंगीवादक म्हणून ख्याती होती. दक्षिण हैदराबादच्या निजामाकडून ‘दरबारी वादक’ म्हणून त्यांची नेमणूक झाली होती. त्यामुळे अमीर यांचे लहानपण हैदराबाद येथेच व्यतीत झाले. तबलावादनाचे प्राथमिक शिक्षण त्यांनी आपल्या वडिलांकडून आत्मसात केले. त्यांना वाचनाचीही आवड होती. उर्दूत भाषांतरित झालेल्या इतिहास व तत्त्वज्ञान या विषयांतील अनेक ग्रंथांचे वाचन त्यांनी केले होते. तरुणवयात त्यांना कुस्तीचीही आवड होती. पण मुळात त्यांना लयकारीमध्ये खूप स्वारस्य होते. सुप्रसिद्ध तबलावादक उस्ताद मुनीरखाँ हे त्यांचे मामा त्यावेळी मुंबईला राहात असत. ते ज्यावेळी हैदराबादला येत त्यावेळी छोट्या अमीरचे तबलावादन ऐकत. तेही त्यांना तबल्याची तालीम देत. त्यांच्याकडून तबलावादनाचे शिक्षण घेण्यात खंड पडतो. हे लक्षात आल्यावर उद्वेगाने अमीर एकदा घरी न सांगताच मामांकडे मुंबईला गेले. त्यानंतर मात्र तबलावादनाचे त्यांचे शिक्षण अखंडितपणे चालू राहिले. अमीर हुसेनखाँ प्रामुख्याने पूरब शैली वाजवीत. दिल्ली घराण्याचे उ. नत्थ्थूखाँ यांच्या दोन बोटी ‘धिरधिर’ चा त्यांच्यावर विलक्षण प्रभाव होता. त्यांनी त्या ‘धिरधिर’वर प्रभुत्व संपादन केले. मुनीरखाँ त्यांना बडोदा, दिल्ली-मेरठ, रायगड इत्यादी ठिकाणी कार्यक्रमांसाठी आपल्याबरोबर घेऊन जात व त्यांना साथसंगत व स्वतंत्र तबलावादनाची संधी देत.

अमीर हुसेनखाँ यांचा प्रचंड रियाझ, तबलावादनाच्या प्रत्येक घराण्याचा सखोल अभ्यास, निकास वादनातील सशक्तपणा, दायाँ-बायाँवरील लक्षणीय प्रभुत्व, निकासाबाबतचे वेगळे विचार, तबल्याच्या बंदिशीतील काव्यात्मकतेचा सूक्ष्म अभ्यास ही त्यांची उल्लेखनीय गुणवैशिष्ट्ये.

संगीताच्या क्षेत्रात अशी व्यक्तिमत्त्वे फार कमी आहेत की, ज्यांच्यामध्ये ‘बनायक-बतायक-बजायक’ ही तीनही वैशिष्ट्ये सामावलेली आहेत; पण अमीर हुसेनखाँ हे त्या दुर्मीळ व्यक्तिमत्त्वांपैकी एक होत. त्यांनी केलेल्या अनेक सौंदर्यपूर्ण रचना त्यांच्या अमोघ प्रतिभेची, कल्पनाशक्तीची, विद्वत्तेची व त्यांच्यातील ‘बनायक’ ची साक्ष देतात. त्यांच्या रचना आकर्षक, कर्णमधूर व नाविण्यपूर्ण असून पेशकार, कायदे, रेले, तिहाई, चक्रधार इत्यादी सर्व प्रकारांत त्या आहेत. त्यांच्या शेकडो शिष्य-प्रशिष्यांच्या रूपाने त्यांच्यातील ‘बतायक’ सिद्ध होतो व त्यांच्या अनोख्या वादनाने त्यांच्यातील ‘बजायक’ प्रत्ययास येतो. त्यांच्या तबलावादनावर खूष होऊन रायगडच्या महाराजांनी अमीर हुसेनखाँ यांना एक हजार अश्रफींची (सोन्याची नाणी किंवा मोहोर) थैली प्रदान केली होती. उत्कृष्ट वादक, रचनाकार व उत्तम शिक्षक म्हणून ते विख्यात होते. उच्च दर्जाच्या शुद्ध शास्त्रीय तबलावादनाचा त्यांनी प्रचार केला.

अमीर हुसेनखाँ यांच्या शिष्य-परिवारातील अनके शिष्य पुढे नावारूपाला आले. त्यांमध्ये त्यांचे सुपुत्र उ. फकीर हुसेनखाँ, पं. पंढरीनाथ नागेशकर, पांडुरंग साळुंखे, उ. बाबासाहेब मिरजकर, पं. अरविंद मुळगावकर, महिला तबलावादक आबान मिस्त्री इत्यादींचा समावेश आहे.

अमीर हुसेनखाँ यांचे यकृताच्या कर्करोगाने मुंबई येथे निधन झाले.

वर्ग:महिला संपादनेथॉन- २०२५
वर्ग:भारतीय तबलावादक
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
नति

**नति**  क्षितिजसमांतर पातळी व खडकाचा थर यांच्यातील कोन दर्शविणारी राशी. गाळाचे बहुतेक खडक सामान्यपणे क्षितिजसमांतर साचतात परंतु त्यांपैकी काही नंतर घड्या पडून अथवा भूकवचातील इतर हालचालींमुळे तिरपे होतात. अशा खडकांतील थर भूपृष्ठाखाली कोणत्या स्थितीत आहेत, हे समजण्याच्या दृष्टीने त्यांचा उतार वा तिरपेपणा अचूकपणे समजणे महत्त्वाचे असते आणि त्यासाठी नती व नतिलंब (नतीला काटकोनात असलेली दिशा) या संज्ञा वापरतात.

तिरप्या थराचा (उदा., घडीच्या भुजेतील थराचा) उतार व क्षितिजसमांतर पातळी यांच्यातील कोनाला नती म्हणतात. हा कोन जास्तीत जास्त उताराच्या दिशेत व उदग्र (उभ्या) पातळीत मोजतात. भूवैज्ञानिक नकाशावर नती लहान बाणाने दर्शवितात व बाणाशेजारी अंक असतो. बाणाने उताराची दिशा व अंकाने उताराचा अंशातील कोन दर्शविला जातो. संधी व विभंगाचे (भेगेचे) पृष्ठ, पाटनपृष्ठ  पाटन, भित्ती, शीर वगैरे एकप्रतलीय (सपाट) परंतु तिरप्या भूवैज्ञानिक बाबींची नतीही अशा प्रकारे देतात. मात्र खाणकामामध्ये एखाद्या विभंगाचा वा थराचा उतार नतीऐवजी लंबविक्षेपाने देण्याची पद्धत आहे. लंबविक्षेप म्हणजे विभंगपृष्ठाचा महत्तम उतार व उदग्र दिशा यांच्यातील कोन होय म्हणजेच नती व लंबविक्षेप एकमेकांचे कोटिकोन असतात.

स्तरणपातळीत (थराच्या पातळीत) नतीला काटकोनात असणाऱ्या दिशेला नतिलंब म्हणतात. स्तरणाची पातळी व क्षितिजसमांतर पातळी (उदा., पाण्याचा पृष्ठभाग) यांच्यातील छेदन रेषा किंवा स्तरणपातळीवरील कोणतीही क्षितिजसमांतर रेषा म्हणजे नतिलंब होय. नती व नतिलंब मोजण्यासाठी नतिमापक (क्लिनॉमीटर) व होकायंत्र यांचा वापर करतात.
वर्ग:भूविज्ञान
नग्नसंप्रदाय

**नग्नसंप्रदाय**  शारीरिक नग्नतेचा पुरस्कार करणारा एक आधुनिक संप्रदाय. उघडा मानवी देह हितावह असून त्यात अश्लील किंवा कामोत्तेजक असे अंगभूतपणे काहीही नाही व म्हणून समाजात लिंगभेद न करता नग्न वावरणे स्वाभाविक ठरते  असे या संप्रदायाच्या पुरस्कर्त्यांचे मत आहे. स्त्रीपुरुषांच्या मानसिक व शारीरिक निकोपतेसाठी आणि मुलांच्या निकोप संवर्धनासाठीही नग्नतेची गरज आहे  त्यामुळे लैंगिक विषयासंबंधीचे विकृत कुतूहल तसेच इतरही लैंगिक विकृती कमी होतात. सूर्यप्रकाश आणि स्वच्छ हवा यांचा हितकर असा लाभ शरीराला होतो नग्नतेमुळे सौंदर्य, आरोग्य यांचा उपभोगही चांगल्या प्रकारे घेता येतो  नग्नतेमुळे इंद्रियदमन करण्याचे सामर्थ्य प्राप्त होते इ. मतांचा पुरस्कार या संप्रदायात केला जातो. जननेंद्रियांसह संपूर्ण शरीर उघडे ठेवणे यालाच नग्नता समजण्यात येते.

नग्न देहाचा पुरस्कार एका विशिष्ट मर्यादित प्राचीन काळापासून केल्याचे दिसून येते. आदिम जमातीमधील तसेच काही प्रगत समाजातील काही धार्मिक विधींशी व आचारांशी नग्नता निगडित होती. कलेच्या क्षेत्रातही स्त्रीपुरुषांची नग्न शिल्पे, चित्रे त्याचप्रमाणे साहित्यांतर्गत वर्णने यांतून स्त्रीपुरुषांच्या नग्न देहाचे उघड दर्शन घडते. जैनातील दिगंबर पंथात मोक्षप्राप्तीकरिता नग्नतेचा पुरस्कार केला जातो. त्यांच्या तीर्थंकरांच्या मूर्ती व आदर्श साधू वस्त्रविहीनच असतात.

आधुनिक नग्न संप्रदायाचे मूळ रिचर्ड उंगेव्हिटर या जर्मन विचारवंताने लिहिलेल्या ‘नेकेडनेस’ (इं. शी.) या पुस्तकात (१९०६) आढळते. विसाव्या शतकाच्या आरंभापासून यूरोपीय देशात ‘फ्री बॉडी कल्चर’ या नावाने नग्नतेचा पुरस्कार उद्याने किंवा निवासस्थाने यांसारख्या मर्यादित क्षेत्रात करण्यात आला. अमेरिकेत १९२९ साली कुर्ट बार्टेल या जर्मन आप्रवाशाने न्यू यॉर्कमध्ये पहिली नग्न सहल काढली. यातूनच ‘अमेरिकन लीग फॉर फिजिकल कल्चर’ या नग्‍नसंप्रदायी संस्थेचा जन्म झाला (१९२९). पुढे ही संस्था ‘इंटरनॅशनल न्यूडिस्ट कॉन्फरन्स’ मध्ये रूपांतरित झाली. १९३७ मध्ये याच संस्थेचे ‘अमेरिकन सन-बेदिंग असोसिएशन’ असे नामांतर झाले. अमेरिकेत १५० हून अधिक नग्‍न संप्रदायी उद्याने आहेत. यूरोपमध्ये नग्‍न संप्रदायाला ‘नेचरिस्ट’ अशी संज्ञा असून डेन्मार्कमध्ये यर्टशज येथे ‘इंटरनॅशनल नेचरिस्ट फेडरेशन’ या संस्थेचे कार्यालय आहे. ही संस्था तेरा देशांचे प्रतिनिधित्व करते.

कायद्याच्या दृष्टीने नग्‍नसंप्रदायी चळवळीचा अनुभव उलटसुलट असला, तरी स्थूलमानाने ही चळवळ कायदेशीर मानण्याकडेच अधिक कल दिसतो. या चळवळीची प्रकाशनेही अश्लीलतेच्या आरोपातून, विशेषतः अमेरिकेमध्ये, मुक्त झालेली आहेत. एका समग्र नग्‍न समाजाचे ध्येय मात्र नग्‍नसंप्रदायी तत्त्वज्ञानात आढळत नाही.
वर्ग:संप्रदाय
वर्ग:समाजव्यवस्था
झी सिने पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री (समीक्षक)

**झी सिने पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री (समीक्षक)** याची निवड झी एंटरटेनमेंट एंटरप्रायजेसने आयोजित केलेल्या ज्युरीद्वारे केली जाते. हा हिंदी चित्रपट उद्योगासाठी झी सिने पुरस्काराचा एक भाग आहे. "सिनेमातील उत्कृष्टता - लोकशाही मार्गाने" हे ह्या पुरस्काराचे ब्रिदवाक्य आहे. नोव्हेंबर १९९७ मध्ये त्यांची स्थापना करण्यात आली. ह्या श्रेणीतील पुरस्कार २००५ पासून सुरू झाले. हा समारंभ २००९ आणि २०१० मध्ये आयोजित करण्यात आला नव्हता, परंतु २०११ मध्ये पुन्हा सुरू करण्यात आला. कोविड-१९ साथीच्या आजारामुळे २०२१ आणि २०२२ मध्ये हा सोहळा पुन्हा रद्द करण्यात आला, परंतु २०२३ मध्ये तो पुन्हा सुरू झाला.

२००४ पर्यंत पुरस्कार वितरण समारंभ मुंबईत आयोजित केले जात होते. २००४ नंतर, हा समारंभ दुबई, लंडन, मॉरिशस, मलेशिया, अबू धाबी, सिंगापूर, मकाओ येथे आंतरराष्ट्रीय स्तरावर देखील आयोजित केला गेला आहे. ह्या श्रेणीतील पहिली मानकरी २००५ मध्ये अभिनेत्री ऐश्वर्या राय होती जिला *रेनकोट* चित्रपटातील तिच्या कामासाठी हा पुरस्कार मिळाला होता. २०२४ पर्यंत हा पुरस्कार १६ वेळा दिला आहे ज्यात १३ अभिनेत्रींना नावाजले आहे.

## विजेते 
## अनेक पुरस्कार व इतर माहिती 
चार अभिनेत्रींना हा पुरस्कार दोन वेळा मिळाला आहे: ऐश्वर्या राय (२००५ व २०११), विद्या बालन (२०१२ व २०१३), दीपिका पडुकोण (२०१६ व २०१९), आणि आलिया भट्ट (२०१७ व २०२३). ह्यात विद्या बालन यांना *द डर्टी पिक्चर* आणि *कहानी* ह्या चित्रपटांमधील कामगिरीसाठी हा पुरस्कार लागोपाठ मिळाला आहे. २००७ मध्ये आयेशा टाकिया आणि गुल पनाग या दोघींना *डोर* चित्रपटासाठी हा पुरस्कार विभागून मिळाला.

ह्या विजेत्यांपैकी, आलिया भट्ट, ऐश्वर्या राय, दीपिका पडुकोण, राणी मुखर्जी आणि विद्या बालन या पाच अभिनेत्रींना झी सिने पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री पुरस्कार देखिल मिळाला आहे. ह्यात बालन यांना दोन्ही पुरस्कार एकाच चित्रपटासाठी (*द डर्टी पिक्चर*) मिळाले आहे.

## संदर्भ 
वर्ग:अभिनेत्रींसाठी पुरस्कार
वर्ग:झी सिने पुरस्कार
राणीपेट जिल्हा

**राणीपेट जिल्हा** हा भारतातील तमिळनाडू राज्यातील ३८ जिल्ह्यांपैकी एक आहे, जो वेल्लोर जिल्ह्याचे तीन भाग करून तयार झाला आहे. तमिळनाडू सरकारने १५ ऑगस्ट २०१९ रोजी तिरुपत्तूर जिल्ह्यासह आपला प्रस्ताव जाहीर केला आणि २८ नोव्हेंबर २०१९ रोजी तामिळनाडू सरकारने अधिकृतपणे तो घोषित केला. राणीपेट हे शहर जिल्ह्याचे मुख्यालय आहे.

वर्ग:राणीपेट जिल्हा
वर्ग:तमिळनाडूमधील जिल्हे
वर्ग:इ.स. २०१९ मधील निर्मिती
तिरुपथूर जिल्हा

**तिरुपथूर जिल्हा** हा दक्षिण भारतातील तमिळनाडू राज्यातील ३८ जिल्ह्यांपैकी एक आहे. २०१९ मध्ये वेल्लोर जिल्ह्याचे तीन लहान जिल्ह्यांमध्ये विभाजन करून या जिल्ह्याची स्थापना करण्यात आली. राणीपेट जिल्ह्यासह त्याची निर्मिती १५ ऑगस्ट २०१९ रोजी जाहीर करण्यात आली आणि २८ नोव्हेंबर २०१९ रोजी अधिकृतपणे घोषित करण्यात आली. तिरुपथूर हे शहर जिल्हा मुख्यालय म्हणून काम करते.

## संदर्भ 
वर्ग:तिरुपथूर जिल्हा
वर्ग:तमिळनाडूमधील जिल्हे
आयेशा कपूर

**आयेशा जुलिया कपूर** (१३ सप्टेंबर, १९९४ - ) ही एक भारतीय-जर्मन अभिनेत्री आहे, जी *ब्लॅक* या बॉलिवूड चित्रपटातून प्रसिद्ध झाली आहे. कपूरला "सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्री" श्रेणीतील अनेक पुरस्कार मिळाले. असे केल्याने, ती फिल्मफेर पुरस्कारासाठी नामांकन मिळालेली आणि जिंकलेली दर्शील सफारी नंतरची दुसरी सर्वात तरुण अभिनेत्री बनली आणि सध्या ती झी सिने पुरस्कार आणि आयफा पुरस्कार जिंकणारी सर्वात तरुण महिला आहे.

## वैयक्तिक जीवन 
कपूर पुडुचेरीतील ऑरोव्हिल येथे राहते व तेथेच लहानाची मोठी झाली. तिला एक भाऊ, मिलन आणि तिच्या वडिलांच्या पहिल्या लग्नापासून आकाश आणि विकास हे दोन सावत्र भाऊ आहेत. ती इंग्रजी, जर्मन आणि तमिळ बोलत मोठी झाली आणि हिंदी देखील बोलते. मधून पूर्ण केले आणि नंतर २०२० मध्ये कोलंबिया विद्यापीठातून पदवी प्राप्त केली.

## कारकीर्द 
२००५ मध्ये आलेल्या *ब्लॅक* या चित्रपटात कपूरने बॉलिवूडमधील तिच्या पहिल्या प्रमुख भूमिकेत राणी मुखर्जी आणि अमिताभ बच्चन यांच्यासोबत तरुणी मिशेल मॅकनॅलीची भूमिका साकारली. तिच्या भूमिकेसाठी तिला प्रशंसा आणि समीक्षकांची प्रशंसा मिळाली. तिच्या भूमिकेसाठी, कपूरने ५१ व्या फिल्मफेर पुरस्कारांमध्ये सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्रीचा फिल्मफेर पुरस्कार (२००६) जिंकले आणि महिला श्रेणीमध्ये सर्वात तरुण नामांकित आणि पुरस्कार विजेत्याचा विक्रम तिच्या नावावर आहे. तिला झी सिने पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्री, आय.आय.एफ.ए. पुरस्कार, बॉलीवूड चित्रपट पुरस्कार, प्रोड्यूसर्स गिल्ड फिल्म अवॉर्ड्स, स्क्रीन पुरस्कार, स्टारडस्ट पुरस्कार देखील मिळाले आहे. कपूरचा दुसरा चित्रपट २००९ मध्ये *सिकंदर* होता जिथे तिने मुख्य कलाकार परजान दस्तूरच्या सोबत एका तरुण काश्मिरी मुस्लिम मुलीची भूमिका केली होती, नसरीन, जिच्याशी ती एक बंध निर्माण करते आणि त्याची विवेकबुद्धीची रक्षक बनते.

२०१० पासून, कपूर तिची आई जॅकलिनसोबत, आयेशा ॲक्सेसरीजचा स्वतःचा ब्रँड चालवते. ती अभिनेता अंशुमन झा यांच्यासोबत *हरि का ओम* या चित्रपटात मुख्य भूमिका साकारणार होती.

## संदर्भ 
वर्ग:२१व्या शतकातील भारतीय अभिनेत्री
वर्ग:कोलंबिया विद्यापीठाचे माजी विद्यार्थी
वर्ग:फिल्मफेर पुरस्कार विजेते
वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेत्री
वर्ग:भारतीय चित्रपट अभिनेत्री
वर्ग:इ.स. १९९४ मधील जन्म
वर्ग:स्त्री चरित्रलेख
झी सिने पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्री

**झी सिने पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्री** हा  हिंदी चित्रपट उद्योगासाठी झी सिने पुरस्काराचा एक भाग आहे. ह्याच्या विजेत्यांची निवड प्रेक्षकांद्वारे केली जाते आणि प्रत्यक्ष समारंभात विजेत्याची घोषणा केली जाते. "सिनेमातील उत्कृष्टता - लोकशाही मार्गाने" हे ह्या पुरस्काराचे ब्रिदवाक्य आहे. नोव्हेंबर १९९७ मध्ये त्यांची स्थापना करण्यात आली. ह्या श्रेणीतील पुरस्कार १९९८ पासून सुरू झाले.  हा समारंभ २००९ आणि २०१० मध्ये आयोजित करण्यात आला नव्हता, परंतु २०११ मध्ये पुन्हा सुरू करण्यात आला. कोविड-१९ साथीच्या आजारामुळे २०२१ आणि २०२२ मध्ये हा सोहळा पुन्हा रद्द करण्यात आला, परंतु २०२३ मध्ये तो पुन्हा सुरू झाला.

हा पुरस्कार मार्चमध्ये दिला जातो, परंतु ज्या अभिनेत्रीला हा पुरस्कार मिळतो तिला मागील वर्षी १ जानेवारी ते ३१ डिसेंबर या कालावधीत प्रदर्शित झालेल्या चित्रपटातील तिच्या कामासाठी हा पुरस्कार दिला जातो. 

२००४ पर्यंत पुरस्कार वितरण समारंभ मुंबईत आयोजित केले जात होते. २००४ नंतर, हा समारंभ दुबई, लंडन, मॉरिशस, मलेशिया, अबू धाबी, सिंगापूर, मकाओ येथे आंतरराष्ट्रीय स्तरावर देखील आयोजित केला गेला आहे. ह्या श्रेणीतील पहिली मानकरी १९९८ मध्ये अभिनेत्री करिश्मा कपूर होती जिला *दिल तो पागल है* मधील कामासाठी हा पुरस्कार मिळाला होता.

सुश्मिता सेन (२००० व २००३), दिव्या दत्ता (२००५ व २०१४), स्वरा भास्कर (२०१२ व २०१४) आणि शबाना आझमी (२००४ व २०१७) या चार अभिनेत्री आहेत ज्यांना आजपर्यंत दोनदा हा पुरस्कार मिळाला आहे. २०१४ मध्ये दिव्या दत्ता आणि स्वरा भास्कर यांना त्यांच्या *भाग मिल्खा भाग* आणि *रांझणा* या चित्रपटांमधील कामगिरीसाठी विभागून हा पुरस्कार मिळाला होता. माधुरी दीक्षित, राणी मुखर्जी आणि अनुष्का शर्मा या तीन अभिनेत्री आहेत ज्यांना सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री आणि सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्री दोन्ही पुरस्कार मिळाले आहेत.

## विजेते 
## संदर्भ 
वर्ग:झी सिने पुरस्कार
वर्ग:अभिनेत्रींसाठी पुरस्कार
मेहेर विज

**मेहेर विज** (जन्म नाव **वैशाली सहदेव**) ही एक भारतीय अभिनेत्री आहे जी हिंदी चित्रपट आणि दूरदर्शनमध्ये काम करते. ती *बजरंगी भाईजान* (२०१५) आणि *सिक्रेट सुपरस्टार* (२०१७) या संगीतमय चित्रपटांमधील भूमिकांसाठी प्रसिद्ध आहे. या दोन्ही चित्रपटांना आतापर्यंतच्या सर्वाधिक कमाई करणाऱ्या भारतीय चित्रपटांमध्ये स्थान आहे. नंतरच्या चित्रपटासाठी तिला सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्रीचा फिल्मफेअर पुरस्कार मिळाला.

ती *किस देश में है मेरा दिल* आणि *राम मिलाये जोडी* या टेलिव्हिजन मालिकांमध्ये दिसली आहे.

## वैयक्तिक जीवन 
विज यांना दोन भाऊ आहेत, अभिनेता पियुष सहदेव आणि गिरीश सहदेव. २००९ मध्ये, तिने मुंबईत अभिनेता मानव विजशी लग्न केले. त्यानंतर तिने तिचे नाव वैशाली सहदेव वरून मेहर विज असे बदलले.

## कारकीर्द 
मेहेरने अनेक चित्रपटांमध्ये व दूरदर्शन मालिकांमध्ये छोट्या सहाय्यक भूमीका साकारल्या. तिने अनेक पंजाबी चित्रपटांमध्ये पण काम केले (जसे की *दिल विल प्यार व्यार*, *अर्दास* आणि *अरदास करान*). २०१५ मधील *बजरंगी भाईजान* मध्ये तिने पाकिस्तानी आई रझियाची भूमीका साकारली जिची लहान मुलगी ट्रेनमध्ये हरवते व भारतात जाते. हा तिचा व्यावसायिकदृष्ट्या यशस्वी चित्रपट होता, जरी तिने यामध्ये छोटी भूमिका केली होती. २०१७ चा *सिक्रेट सुपरस्टार* मध्ये नजमाचे पात्र रंगवले. एनडीटीव्हीचे साईबाल चॅटर्जी यांनी त्यांच्या पुनरावलोकनात लिहिले की, "अद्भुत मेहेर विजबद्दल, कोणीही फक्त विचारू शकतो: ती इतक्या वर्षात कुठे होती? आम्हाला तिला मोठ्या पडद्यावर आणखी पाहण्याची आशा आहे."

### चित्रपट 
### दूरदर्शन व वेबसिरीज 
## पुरस्कार 
## संदर्भ 
वर्ग:२१व्या शतकातील भारतीय अभिनेत्री
वर्ग:जन्म वर्ष गहाळ (जिवंत लोक)
वर्ग:फिल्मफेर पुरस्कार विजेते
वर्ग:हिंदी दूरचित्रवाहिनी अभिनेत्री
वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेत्री
वर्ग:भारतीय चित्रपट अभिनेत्री
वर्ग:स्त्री चरित्रलेख
अपघर्षण

पृष्ठभागाची मुख्यत: घर्षणाद्वारे झीज घडवून आणणाऱ्या क्रियेला **अपघर्षण** म्हणतात. वाळू, रेती, खडकाचा चुरा किंवा इतर डबरयुक्त जलप्रवाह, हिमनदी, वारा, सागरी लाटा यांच्यामुळे अशी झीज होते. वाऱ्यातील रेती, वाळू तसेच हिमनदी व हिमस्तर यांतील गोठलेली डबर यांच्याद्वारे अपघर्षण होते. बर्फाच्या तळातील गोठलेला डबर किंवा बर्फ वितळून बनलेल्या उच्च दाबाच्या पाण्यातील डबर आधारशिलेवरून किंवा अन्य पृष्ठभागावरून झपाट्याने वाहत गेल्याने त्याची घर्षणाने झीज व संनिघर्षण (घासले, तासले व खरवडले जाण्याची क्रिया) होते. यामुळे त्या पृष्ठभागावर सूक्ष्म चरे (ओरखडे) व रेखांकने निर्माण होतात. अगदी गुळगुळीत पृष्ठभाग हा जलदपणे झालेल्या झिजेचा पुरावा आहे. डबरातील दगडगोटेही झिजून सपाट व रेखांकित होतात. सूक्ष्म डबर घासकागदाप्रमाणे कार्य करते.

त्यामुळे खडकाचा पृष्ठभाग गुळगुळीत व झिलईदार होतो. रांजण खळगे किंवा कुंभगर्त हे अपघर्षणाचे एक रूप आहे. अपघर्षण प्रभावी होण्यासाठी बर्फाच्या तळात डबर चांगला एकत्रित झालेला असावा लागतो किंवा बर्फ वितळून बनलेल्या उच्च दाबाच्या पाण्यात डबराचे प्रमाण जास्त असावे लागते. तसेच त्यासाठी तीक्ष्ण कडा असलेला अणकुचीदार व पृष्ठभागातील खडकांपेक्षा अधिक कठीण डबर, तसेच तळातील बर्फाचा उच्च दाब आणि अपघर्षणाने निर्माण झालेला डबर हलविला जाण्याचा प्रभावी मार्ग असावा लागतो. या सर्व घटकांमुळे अपघर्षणाची क्रिया अखंडपणे चालू राहते. असा अपघर्षणजन्य डबर हिमनदीच्या दुधी प्रवाहाच्या अनस्रोते (खालच्या दिशेतील) भागात प्रचंड प्रमाणात निर्माण होतो. हा प्रवाह मोठ्या प्रमाणातील सूक्ष्म डबरामुळे निळसर किंवा निळसर हिरवा दिसतो. या सूक्ष्म डबराला ‘हिमनदीय दूध’ वा ‘खडकाचे पीठ’ (चूर्ण) म्हणतात.

वर्ग:भूविज्ञान