open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
नागालँड

**नागालॅंड**  हे ईशान्य भारतातील एक राज्य आहे. या राज्याच्या पश्चिमेला आसाम, उत्तरेला अरुणाचल प्रदेश व आसामचा काही भाग, तर पूर्वेकडे म्यानमार हा देश आणि दक्षिणेला मणिपूर राज्य आहे. हे राज्य सृष्टिसौंदर्याने व विविध लोकसंस्कृतींनी नटले आहे. नागालॅंड राज्याचे क्षेत्रफळ १६,५७९ चौ.किमी असून लोकसंख्या १९,८०,६०२ एवढी आहे. कोहिमा ही नागालॅंडची राजधानी व सर्वात मोठे शहर आहे. ॲंगमी व चॅंग ह्या येथील प्रमुख भाषा आहेत. शेती, हातमाग व विणकाम हे नागालॅंडमधील प्रमुख उद्योग आहेत. तांदूळ, डाळ, ऊस व कापूस ही येथील प्रमुख पिके आहेत. या राज्याची साक्षरता ८०.११ टक्के एवढी आहे. 

## इतिहास 
नागभूमीत राहणाऱ्यांना किरात म्हणले जाई.. नाग ही एकच जनजाती नाही. अंगामी, आअ, कुबई, कचा, लेंगमी, कोन्याक, रेंगमा, जेलियांग अशा साऱ्या किरातांना 'नाग' ही सामान्य संज्ञा आहे. नाग हे त्यांचेचंद्रकुलचिन्ह आहे. या जनजातीचा प्रमुख देव सूर्य आहे. तसेच प्रत्येक जनजातीचे देव आहेत. अंगामी नागांचा देव उकपेनुअकाई- तर आअंचा देव पाषाणस्वरूप आणि तोच त्यांचा मूळ पुरुष. रेंगमाच्या दृष्टीने सूर्य पुरुष आहे तर [[]] हा देवी आहे. नागकन्यांचे आकर्षण रामायण काळातही होते असे दिसून येते. श्रीरामाचा पुत्र कुशाचा विवाह नागकन्येशी झाला होता. रावणाचा पराक्रमी पुत्र मेघनाद याची पत्‍नी नागभूमीची होती, तर. उलुपी ही अर्जुनाची पत्‍नी नागकन्या होती.

## नागालँडमधील भारत सरकारविरोधी फुटीरवादी संघटना
* एनएससी‍एन-के : नॅशनल सोशॅलिस्ट कौन्सिल ऑफ नागालॅंड-खापलांग (सदस्यसंख्या २,५००)- प्रभावक्षेत्र - मणिपूर, नागालॅंड :- या संस्थेची निर्मिती, एनएससी‍एन-आयएम या संघटनेतील अंतर्गत संघर्षातून  झाली. ही संघटना भारत सरकारशी शस्त्रसंधीला तयार होती, पण मार्च २०१५मध्ये त्यांनी हा विचार रद्द केला. 

* एनएससी‍एन-केके : नॅशनल सोशॅलिस्ट कौन्सिल ऑफ नागालॅंड-खोले कितोवी (सदस्यसंख्या ८००-१०००)- प्रभावक्षेत्र - नागालॅंडचा काही भाग :- एनएससी‍एन-खापलांग संघटनेत ब्रह्मदेशीय व भारतीय असे भेद पडल्याने या संघटनेचा जन्म झाला. खोले कोनयाक व कितोवी झिमोमी या दोन नेत्यांमधील स्पर्धेमुळे ही (केके) संघटना जन्माला आली. 

* एनएससी‍एन-आयएम : नॅशनल सोशॅलिस्ट कौन्सिल ऑफ नागालॅंड-इसाक मुईवा (सदस्यसंख्या ४,५००)- प्रभावक्षेत्र -मणिपूर, नागालॅंड, अरुणाचल प्रदेश : खापलांग संघटनेशी संघर्ष झाल्यामुळे चिशी स्यू व थुइंगलेंग मुईवा हे दोन नेते बाहेर पडले आणि त्यांनी ही संघटना स्थापन केली. इ.स. १९९७ मध्ये या संघटनेने सरकारशी केलेला शस्त्रसंधी अजून कायम आहे.याच संघटनेशी भारत सरकारने ऑगस्ट २०१५मध्ये नवा करार केला आहे.

* एनएससी : नागा नॅशनल कौन्सिल (सदस्यसंख्या ५००-६००)- प्रभावक्षेत्र -कार्यरत नाही. :- ही पहिली फुटीरवादी नागा संघटना, अंगामी झापू फिझो यांनी इ.स. १९४० मध्ये स्थापन केली. त्यानंतर ती पाच गटात विखुरली गेली.  त्यांतील एनएनसी हामूळचा गट आहे.  या गटाला फिझोची मुलगी इंग्लंडमधून मार्गदर्शन करते.

* झेडयूएफ : झेलियांगग्रॉंग युनायटेड (सदस्यसंख्या ?)- प्रभावक्षेत्र - मणिपूरचा काही भाग. :- २०१२ साली या संघटनेची स्थापना झाली. हे संघटना झेम्स, लियांगमाईस, आणि रोंगमेईस या जातीच्या लोकांचे नेतृत्व करते, व नागालॅंड,मणिपूर आणि आसाममधील बंडखोरांना पाठिंबा देते.

## नागालँडवरील पुस्तके
* नागालॅंडच्या अंतरंगात (लेखिका - डॉ. अर्चना जगदीश).  या मराठी पुस्तकाला पुणे मराठी ग्रंथालयाचा २०१७ सालचा ना.के. बेहेरे पुरस्कार मिळाला आहे.

## भूगोल 
### जिल्हे 
*यावरील विस्तृत लेख पहा - नागालॅंडमधील जिल्हे*

नागालॅंड राज्यात एकूण ८ जिल्हे आहेत.

   

*
वर्ग:इ.स. १९६३ मधील निर्मिती
वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख
वर्ग:ईशान्य भारत
बिहार

**बिहार** उत्तर भारतातील राज्य आहे. बिहारच्या उत्तरेला नेपाळ हा देश, पश्चिमेला उत्तर प्रदेश, दक्षिणेस झारखंड तर पूर्वेला पश्चिम बंगाल ही राज्य आहेत. बिहारचे क्षेत्रफळ ९४,१६३ चौ.किमी एवढे आहे. याची लोकसंख्या २,७७,०४,२३६ एवढी आहे. साक्षरता ६३.८२ टक्के आहे. हिंदी ही येथील प्रमुख भाषा आहे.भोजपुरी ही बिहारची बोलीभाषा आहे.ती प्रामुख्याने बिहारच्या भोजपूर जिल्ह्यात बोलली जाते. तांदूळ, गहू व मका ही  येथील प्रमुख पिके आहेत.

## इतिहास 
## बिहारचे मुख्यमंत्री 
२०२६पर्यंत २३ व्यक्ती बिहारच्या मुख्यमंत्रीपदी बसलेल्या आहेत.

## भूगोल 
### जिल्हे 
*यावरील विस्तृत लेख पहा - बिहारमधील जिल्हे*

बिहार राज्यात ३८ जिल्हे आहेत. 

*
मिझोरम

**मिझोरम** हे भारत देशाच्या ईशान्य भागातील एक राज्य आहे. मिझोरमच्या उत्तरेस आसाम, ईशान्येस मणिपूर, पश्चिमेस त्रिपुरा ही राज्ये तर पूर्वेस व दक्षिणेस म्यानमार व पश्चिमेस बांगलादेश हे देश आहेत. ऐझॉल ही मिझोरमची राजधानी व सर्वात मोठे शहर आहे.

मिझोरम राज्याची स्थापना १९८७ साली आसाम राज्याला विभागून केली गेली. त्याचे एकूण क्षेत्रफळ २१,०८१ चौ.किमी एवढे आहे तर लोकसंख्या १०,९१,०१४ एवढी आहे. मिझो व इंग्रजी ह्या येथील प्रमुख भाषा आहेत. मिझोरम मध्ये मिझो जमातीचे लोक बहुसंख्येने राहतात. मिझोरममधील बहुतेक भू-भाग डोंगराळ स्वरूपाचा असून शेती हा येथील प्रमुख उद्योग आहे. त्यासोबतच पशुपालन व रेशीम हे येथील जोड व्यवसाय आहेत. मका, चहा व कडधान्ये ही येथील मधील प्रमुख पिके आहेत. या राज्याची साक्षरता जास्त म्हणजे ९१.५८ टक्के एवढी आहे. साक्षरतेच्या बाबतीत मिझोरमचा भारतात दुसरा (पहिला केरळ) क्रमांक लागतो.

## बाह्य दुवे
*अधिकृत संकेतस्थळ 
*पर्यटन संकेतस्थळ 

*
वर्ग:भारतीय राज्ये
वर्ग:ईशान्य भारत
झारखंड

**झारखंड** () हे भारत देशाच्या पूर्व भागातले एक राज्य आहे. बिहार राज्याचा दक्षिणेकडील भाग वेगळा काढून, या राज्याचा निर्मितीचा ठराव भारतीय संसदेने सन २००० मध्ये संमत केला. त्यानुसार भारतीय गणराज्यातील २८ वे राज्य म्हणून १५ नोव्हेंबर २००० रोजी झारखंड अस्तित्वात आले. वने आणि खनिज संपत्तीची समृद्धी हे या राज्याचे वैशिष्ट्य आहे. राज्याच्या अर्थव्यवस्थेत या दोन घटकांचा सर्वांत मोठा वाटा आहे. रांची हे औद्योगिक शहर झारखंड राज्याची राजधानी आहे. झारखंड या राज्याचे क्षेत्रफळ ७९,७१४ चौ.किमी. एवढे आहे. या राज्याची लोकसंख्या ३,२९,६६,२३८ एवढी आहे. हिंदी ही येथील प्रमुख भाषा आहे. तांदूळ, गहू व मका ही येथील प्रमुख पिके आहेत.

## बाह्य दुवे
*अधिकृत संकेतस्थळ 
*पर्यटन संकेतस्थळ 


वर्ग:भारतीय राज्ये
हिमाचल प्रदेश

**हिमाचल प्रदेश** ( इंग्रजी : Himachal Pradesh, उच्चारण [hɪmaːtʃəl prəd̪eːʃ] ( मदत · माहिती ) ) हे उत्तर-पश्चिम भारतातील एक राज्य आहे. हे 21,629 mi² (56019 km²) पेक्षा जास्त क्षेत्र व्यापते आणि उत्तरेला जम्मू आणि काश्मीर आणि लडाख, पश्चिम आणि दक्षिण-पश्चिमेला पंजाब (भारत), हरियाणा आणि उत्तर या केंद्रशासित प्रदेशांच्या सीमेवर आहे. दक्षिणेला प्रदेश, पूर्वेला उत्तराखंड आणि पूर्वेला तिबेटने वेढलेले आहे. हिमाचल प्रदेश म्हणजे "हिमाच्छादित पर्वतांचा प्रांत". हिमाचल प्रदेशला "देवभूमी" असेही म्हणतात. या प्रदेशात आर्यांचा प्रभाव ऋग्वेदापेक्षा जुना आहे. अँग्लो-गुरखा युद्धानंतर ते ब्रिटिश वसाहती सरकारच्या ताब्यात आले. १८५७ पर्यंत, महाराजा रणजित सिंग यांच्या राजवटीत पंजाब राज्याचा (पंजाब हिल्सचे सिबा राज्य वगळता) भाग होता. १९५६ मध्ये ते केंद्रशासित प्रदेश बनवण्यात आले, परंतु १९७१ मध्ये, हिमाचल प्रदेश राज्य कायदा-१९७१ अंतर्गत, २५ जानेवारी १९७१ रोजी ते भारताचे अठरावे राज्य बनले.

## इतिहास 
कोहिली, हली, दगी, धुघरी, दासा, खसा, कनौरा आणि [किरात असे [आदिवासी प्रागैतिहासिक युग परिसर आहे. २२५० ते १७५० दरम्यान विकसित झालेल्या सिंधू खोरे संस्कृतीतील लोकांचे हिमाचल प्रदेश हे तळघर आहे. कोल्स किंवा मुंडस हिमाचल प्रदेशातील भोटस आणि किराट्सच्या टेकड्या मूळ स्थलांतरित मानल्या जातात.

राजा हर्षवर्धन यांनी थोड्या काळापुरते हा प्रदेश राजपूत प्राध्यापकांसह प्रमुख स्थानिक अधिकारांमध्ये विभागला होता. या साम्राज्यांना मोठ्या प्रमाणावर स्वातंत्र्य मिळाले, परंतु दिल्ली सल्तनत यांनी अनेक वेळा त्यांच्यावर हल्ले केले. १० व्या शतकाच्या सुरुवातीस महमूद गझनवींनी कांग्रा संस्थान जिंकले. तैमूरलंग आणि सिकंदर लोधी यांनी देखील अनेक किल्ले मिळविले आणि अनेक युद्धे लढविली. अनेक डोंगराळ प्रदेशांनी मुघल अधिराज्य स्वीकारले.

## भूगोल
हिमाचल प्रदेश हे उत्तर भारतातील एक पहाडी राज्य आहे. हिमाचलच्या उत्तरेला जम्मू आणि काश्मीर, पश्चिमेला पंजाब, आग्नेयेला उत्तराखंड व दक्षिणेला हरियाणा ही राज्ये आहेत. हिमाचल प्रदेशाचे क्षेत्रफळ ५५,६७३ चौ.किमी आहे. लोकसंख्या ६८,५६,५०९ एवढी आहे. हिंदी व पहाडी ह्या येथील प्रमुख भाषा/बोली आहेत. शिमला ही हिमाचलची राजधानी व सर्वात मोठे शहर आहे. हिमाचल प्रदेशाची साक्षरता ८३.७८ टक्के आहे. गहू, बटाटे, तांदूळ, आले ही येथील प्रमुख पिके आहेत. हे राज्य हिमालयाच्या कुशीत वसले असल्यामुळे येथे अनेक निसर्गरम्य ठिकाणे आहेत. पर्यटन हा येथील प्रमुख व्यवसाय आहे. कुलू, मनाली, सिमला, धरमशाला यांसारखी पर्यटन स्थळे या राज्यात असल्यामुळे पर्यटनाच्या बाबतीत हे राज्य आघाडीवर आहे.

### जिल्हे 
*यावरील विस्तृत लेख पहा - हिमाचल प्रदेशमधील जिल्हे*

हिमाचल प्रदेश या राज्यात १२ जिल्हे आहेत.
हिमाचल प्रदेशातील पर्यटन स्थळे 

## चित्रदालन 

चित्र:Dharamsala-douladhar-range.jpg
चित्र:Nature of Khajjiar (cropped).jpg
चित्र:Pahari group at Bazaar in town by Samuel Bourne.jpg
चित्र:Terrace Farming (2877646816).jpg
चित्र:Gaddi shepherds having a good time (16260304116).jpg

## संदर्भ 
#https://villageinfo.in/himachal-pradesh.html

*
जम्मू आणि काश्मीर (केंद्रशासित प्रदेश)

**जम्मू आणि काश्मीर** हा भारताचा एक केंद्रशासित प्रदेश आहे. हा २०१९ पर्यंत भारताचे एक राज्य होता. भारतीय संसदेने मंजूर केलेल्या ठरावानुसार ३१ ऑक्टोबर २०१९ पासून जम्मू आणि काश्मीर हा केंद्रशासित प्रदेश बनला आहे. त्याचबरोबर लडाखला जम्मू-काश्मीरपासून वेगळे केले गेले आहे आणि लडाखला सुद्धा केंद्रशासित प्रदेश बनविण्यात आले आहे.

केंद्र सरकारने जम्मू-काश्‍मीरमधील कलम ३७० रद्द केल्यानंतर जम्मू-काश्मीर राज्यातील वेगळी राज्यघटना आणि वेगळा झेंडा यांच्यासह अनेक गोष्टी राज्यात लागू होणार नाहीत. परंतू, अजूनही राज्यातील सरकारी कार्यालयावर असणाऱ्या राज्याच्या झेंड्याविषयी आता सरकारकडून स्पष्टीकरण देण्यात आले आहे. येत्या स्वातंत्र्यदिनी जम्मू आणि काश्‍मीरमधील प्रत्येक ग्रामपंचायतीवर राष्ट्रध्वज फडकवला जाईल, असे केंद्रीय गृह राज्यमंत्री जी. किशन रेड्डी यांनी सांगितले.इवलेसे|काश्मीरच्या चाश्मेशाही बागेतील एक छायाचित्र

२० जिल्हे असलेला जम्मू व काश्मीर, आणि २ जिल्हे असलेला लडाख असे दोन संघराज्यीय प्रदेश निर्माण करण्यात आले. कलम ३७०, ३५अ रद्द केल्याने देशात सर्वात मोठा केंद्रशासित प्रदेश लडाख ठरला आहे.

जम्मू आणि काश्मीर हा केंद्रशासित प्रदेश हिमाचल प्रदेश आणि पंजाब या भारतीय राज्यांच्या उत्तरेस आणि लडाखच्या पश्चिमेस आहे. जम्मू आणि काश्मीरची राजधानी श्रीनगर आणि उपराजधानी जम्मू आहे.

## संदर्भ
जम्मू आणि काश्मीर
वर्ग:भारताचा इतिहास
देवभूमी

देवभूमी हे महाराष्ट्राचे पूर्वीचे नाव होते. तसेच या भागास दक्षिणपथ हे देखील एक नाव होते.

## हे सुद्धा पहा
*महाराष्ट्रातील भागांची पूर्वीची नावे
*भारतातील भागांची पूर्वीची नावे

वर्ग: महाराष्ट्राचा इतिहास
वर्ग: महाराष्ट्राची संस्कृती
वर्ग: अत्यंत छोटी पाने
हरियाणा

**हरियाणा** हे भारताच्या उत्तर भागातील एक प्रमुख व प्रगत राज्य आहे. या राज्याचे क्षेत्रफळ ४४,२१२ चौ.किमी आहे. हरियाणाची लोकसंख्या २,५३,५३,०८१ एवढी आहे. हिंदी ही हरियाणाची प्रमुख भाषा आहे. चंदीगड ही हरियाणा व पंजाब या दोन राज्यांची संयुक्त राजधानी आहे. हरियाणाची साक्षरता ७६.६४ टक्के आहे. गहू, ज्वारी, जव, ऊस ही येथील प्रमुख पिके आहेत. महाभारत काळात कौरव व पांडव यांच्यात हरियाणा येथील कुरुक्षेत्र या ठिकाणी भीषण युद्ध झाले होते.  

## इतिहास 
हरियाणा राज्य पंजाबमधून १९६६ साली वेगळे करण्यात आले.

## भूगोल
### जिल्हे 
*यावरील विस्तृत लेख पहा - हरियाणामधील जिल्हे*

हरियाणा राज्यात १९ जिल्हे आहेत.

हरियाणा - प्रशासनिक नकाशा
इवलेसे
इवलेसे
इवलेसे
इवलेसे
इवलेसे
इवलेसे
इवलेसे

इवलेसे
इवलेसे
इवलेसे
इवलेसे

इवलेसे
इवलेसे

इवलेसे

*

## बाह्य दुवे
;General
*  Haryana
;सरकार
* Official website  of सरकार of Haryana
* List of websites of all departments, boards, corporations, institutes, officials, universities and districts of Haryana
* Haryana  related information on official portal of भारत सरकार
वज्र

thumb|right|250px|जपान येथील बौद्ध मठातील वज्र
हिंदू व बौद्ध परंपरांनुसार **वज्र** (संस्कृत: *वज्र* ; चिनी: 金剛, *चिंगांग* ;  तिबेटी: རྡོ་རྗེ། , *तोर्जे* ;  जपानी: 金剛 ; दोक्को) हे एका प्रकारच्या शस्त्राचे नाव आहे. वस्तू म्हणून पाहता, हे हातात पकडता येण्याजोगे धातूचे शस्त्र असते. हिंदू, बौद्ध व जैन मतांनुसार वज्र हे आत्मबलाचे चिन्ह मानले जाते. बौद्ध धर्मविधींतील धार्मिक साहित्यसामग्रीत याला अविभाज्य स्थान आहे.

तसेच भारतात प्राचीन काळी व तिबेट, भूतान, थायलंड इत्यादी बौद्धमतप्रभावित देशांत *वज्र* हे पुरुषांसाठीचे व्यक्तिवाचक नाव म्हणूनही वापरण्याची रीत आहे.

## सांस्कृतिक संदर्भ 
### हिंदू परंपरेतील संदर्भ 
देवांचा राजा इंद्र याचे शस्त्र होते. महर्षि दधिची यांच्या त्यागामुळे वज्राची निर्मिती होऊ शकली. हे शस्त्र त्यांचा अस्थींपासून निर्मिले होते. या शस्त्राचा वापर करून इंद्राने वृत्राचा निप्पात केला; तसेच स्वर्गावरील अनेक आक्रमणे परतवून लावत युद्धे जिंकली.

## चित्रदालन 

चित्र:Emblem_of_Bhutan.svg|दोन वज्रे असलेले भूतानाचे राजचिन्ह
चित्र:Relief of King Rama VI's privy seal.jpg|थायलंडाचा भूतपूर्व राजा सहावा राम याच्या वज्रांकित राजचिन्हाचे नमुनाशिल्प.
चित्र:Bundesarchiv Bild 135-S-15-47-18, Tibetexpedition, Fürst von Gautsa.jpg|हाती वज्र धरलेला तिबेटी बौद्ध धर्मगुरू (इ.स. १९३८)
चित्र:Vajrasattva Tibet.jpg|वज्रधारी बोधिसत्वाची - अर्थात वज्रसत्त्वाची - तिबेटी मूर्ती

वर्ग:हिंदू देवतांची शस्त्रे
वर्ग:बौद्ध धर्म
फोबॉस

मंगळाचा उपग्रह.

वर्ग:मंगळ ग्रहाचे उपग्रह
डीमॉस

वर्ग:मंगळ ग्रहाचे उपग्रह
वर्ग:रिकामी पाने
गुरू (निःसंदिग्धीकरण)

**गुरू** हा शब्द खालील लेखांशी संबंधित आहे.

## व्यक्ती 
* गुरु - शिक्षक

## चित्रपट 
* द गुरू (१९६९ चित्रपट), मर्चंट-आयव्हरी चित्रपट
* गुरू (१९८० चित्रपट), कमल हासन आणि श्रीदेवी अभिनीत एक तमिळ चित्रपट
* गुरू (१९८९ चित्रपट), उमेश मेहरा दिग्दर्शित हिंदी भाषेतील चित्रपट
* गुरू (१९९७ चित्रपट), राजीव आंचल दिग्दर्शित मल्याळम चित्रपट
* द गुरू (२००२ चित्रपट), डेझी वॉन शेरलर मेयर दिग्दर्शित एक ब्रिटिश चित्रपट
* गुरू (२००३ चित्रपट), स्वपन साहा दिग्दर्शित बंगाली चित्रपट
* गुरू (२००५ चित्रपट), बी जाफर दिग्दर्शित तेलगू चित्रपट
* गुरू (२००६ चित्रपट), रॉबर्ट विल्किन्स दिग्दर्शित योगगुरू के. पट्टाभी जोइस यांच्याविषयीचा चित्रपट
* गुरू (२००७ चित्रपट), मणिरत्नम दिग्दर्शित एक हिंदी चित्रपट
* गुरू (२०१२ चित्रपट), जगेश दिग्दर्शित कन्नड चित्रपट
* गुरू (२०१६ चित्रपट), संजय जाधव दिग्दर्शित मराठी चित्रपट
* गुरू (२०१७ चित्रपट), सुधा कोंगारा दिग्दर्शित एक तेलुगू चित्रपट

## इतर 
* गुरू ग्रह - सूर्यमालेतील ग्रह
* गुरू (ज्योतिष) - फलज्योतिषातील गुरू ग्रहाविषयी लेख

वर्ग:निःसंदिग्धीकरण पाने
कॅलिस्टो (उपग्रह)

इवलेसे|उजवे|220px|कॅलिस्टो
**कॅलिस्टो** हा गुरू ग्रहाचा उपग्रह आहे.

वर्ग:गुरू ग्रहाचे उपग्रह
मे १९

## ठळक घटना आणि घडामोडी 
### सोळावे शतक 
* १५३६ - इंग्लंडचा राजा हेन्री आठव्याची दुसरी बायको ऍन बोलेनचा व्यभिचाराबद्दल शिरच्छेद.
* १५६८ - मेरी स्टुअर्टला अटक.

### सतरावे शतक 
* १६०४ - कॅनडात मॉन्ट्रिआल शहराची स्थापना.

### अठरावे शतक 
* १७४९ - इंग्लंडचा राजा जॉर्ज दुसऱ्याने ओहायो कंपनीला अमेरिकेतील ओहायो प्रदेशातील जागा दिली.

### एकोणिसावे शतक 
* १८४८ - मेक्सिकन-अमेरिकन युद्ध-ग्वादालुपे हिदाल्गोचा तह - मेक्सिकोने पराभव मान्य केला व कॅलिफोर्निया, नेव्हाडा, युटाह ही राज्ये व अ‍ॅरिझोना, कॉलोराडो, वायोमिंग व न्यू मेक्सिको राज्यांचा काही भाग अमेरिकेला १८,२५,००० अमेरिकन डॉलरला विकला.

### विसावे शतक 
* १९२१ - अमेरिकन काँग्रेसने नागरिकत्त्व याचणाऱ्या व्यक्तिंवर देशानुसार आरक्षण सुरू केले.
* १९७१ - सोवियेत संघाने मार्स २ या अंतराळयानाचे प्रक्षेपण केले.

### एकविसावे शतक 
## जन्म 
* १८७४ - गिल्बर्ट जेसप, इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू.
* १८८२ - मोहम्मद मोसादेघ, इराणचा पंतप्रधान.
* १८९० - हो चि मिन्ह, व्हियेतनामचा क्रांतीकारी.
* १९०९ - निकोलस विंटन, शेकडो ज्यू मुलांना वाचवणारा रॉयल एर फोर्सचा लेफ्टनंट.
* १९२५ - पॉल पॉट, कंबोडियाचा हुकुमशहा.
* १९२६ - स्वामी क्रियानंद, भारतीय तत्त्वज्ञ.
* १९१३ - नीलम संजीव रेड्डी, भारताचे सहावे राष्ट्रपती.
* १९३८ - गिरीश कर्नाड, नाटककार, दिग्दर्शक आणि कलाकार.

## मृत्यू 
* १२९६ - पोप सेलेस्टाईन पाचवा.
* १५२६ - गो-काशीवाबारा, जपानी सम्राट.
* १८९८ - विल्यम इवार्ट ग्लॅड्स्टोन, युनायटेड किंग्डमचा पंतप्रधान.
* १९०४ - जमशेदजी टाटा, आधुनिक  औद्योगिक भारताचे शिल्पकार व टाटा उद्योग समुहाचे संस्थापक.
* १९३५ - टी.ई. लॉरेन्स तथा *लॉरेन्स ऑफ अरेबिया*, ब्रिटिश सैनिक.
* १९५८ - सर जदुनाथ सरकार, भारतीय इतिहासकार.
* १९९४ - जॅकिलिन केनेडी-ओनासिस, अमेरिकन राष्ट्राध्यक्ष जॉन एफ. केनेडीची पत्नी.
* १९९८ - उनो सोसुके, जपानचा पंतप्रधान.
* २००२ - जॉन गॉर्टन, ऑस्ट्रेलियाचा पंतप्रधान.
* २००८ - विजय तेंडुलकर, मराठी साहित्यिक.

## प्रतिवार्षिक पालन 
* युवा व क्रीडा दिन - तुर्कस्तान.

## बाह्य दुवे 
----
मे १७ - मे १८ - **मे १९** - मे २० - मे २१ - (मे महिना)
चंद्रयान मोहीम

**चंद्रयान** हे भारतीय अंतराळ संशोधन संस्थेच्या या चंद्रावरील मोहिमेचे नाव आहे. या मोहिमेचे दोन टप्पे खालीलप्रमाणे आहेत. 
* चंद्रयान १: हे मानवरहित अंतराळयान चंद्राभोवती प्रदक्षिणा मारेल. याचे प्रक्षेपण ऑक्टोबर २२, २००८ रोजी करण्यात आले आहे.
* चंद्रयान २: हे नियोजित मानवरहित अंतराळयान चंद्रावर उतरेल. याचे प्रक्षेपण २०१० किंवा २०११ मध्ये करण्यात येईल.

*
नवी दिल्ली

**नवी दिल्ली** हे दक्षिण आशियामधील भारत देशाच्या राजधानीचे शहर आहे. त्याचबरोबर भारताच्या दिल्ली ह्या केंद्रशासित प्रदेशाच्या मुख्यालयाचे ठिकाण देखील नवी दिल्ली येथेच आहे. राजधानी असल्याने भारत सरकारच्या विधी, न्याय व प्रशासन ह्या तिन्ही शाखांची मुख्यालये येथे आहेत. ह्या शहराची कोनशिला १५ डिसेंबर १९११ला बसवली गेली. भारताच्या राजधानी क्षेत्राचा उल्लेख करताना दिल्ली व नवी दिल्ली ही दोन्ही नावे वापरात असली तरीही नवी दिल्ली हा दिल्ली प्रदेशाचा एक लहान जिल्हा आहे. दिल्ली महानगर क्षेत्रामधील नोएडा, फरीदाबाद, गुरुग्राम, गाझियाबाद इत्यादी शहरे नवी दिल्लीसोबत रस्ते व रेल्वेमार्गांद्वारे जोडली गेली आहेत. 

ब्रिटिश राजवटीदरम्यान १९११ साली भरवलेल्या दिल्ली दरबारामध्ये नवी दिल्ली ह्या शहराचा आराखडा मांडला गेला. एडविन ल्युटेन्स व  हर्बर्ट बेकर ह्या दोन ब्रिटिश स्थापत्यकारांनी नवी दिल्लीची रचना केली व १३ फेब्रुवारी १९३१ रोजी वॉईसरॉय Lord Irwin ह्याच्या हस्ते नवी दिल्लीचे उद्घाटन करण्यात आले. केवळ ४२.७ चौरस किमी एवढे क्षेत्रफळ असणारे नवी दिल्ली हे दिल्ली महानगराचा एक लहान भाग आहे. दिल्लीचे क्षेत्रफळ १४८३ चौ.किमी. आहे. २०११ साली नवी दिल्लीची लोकसंख्या सुमारे २.५७ लाख तर दिल्ली महानगराची लोकसंख्या सुमारे २.८५ कोटी होती.

२० व्या शतकातील अग्रगण्य ब्रिटिश वास्तुविशारद एडविन लुटियन्स यांनी आखलेल्या बहुतेक नवी दिल्ली शहराचे मध्यवर्ती प्रशासकीय क्षेत्र म्हणून ब्रिटनच्या शाही महत्त्वाकांक्षा दाखवल्या गेल्या. राजपथ आणि जनपथ या दोन मध्यवर्ती टप्प्याटप्प्याने नवी दिल्लीची रचना आहे. राजपथ किंवा किंग वेज राष्ट्रपती भवन ते इंडिया गेटपर्यंत पसरलेला आहे. जनपथ (हिंदी: "लोकांचे पथ"), पूर्वी क्वीन्स वे, कॅनॉट सर्कसपासून सुरू होते आणि राजपथला काटकोनात कट करते. जवळपास शांतीपाठवर (१९: "शांतीचा मार्ग") वर १९ विदेशी दूतावास आहेत, हे भारतातील सर्वात मोठे राजनयिक एन्क्लेव्ह बनवित आहे. शहराच्या मध्यभागी एक भव्य राष्ट्र भवन आहे (पूर्वी व्हायसरॉय हाऊस म्हणून ओळखले जाते) रायसीना हिलच्या शिखरावर आहे. भारत सरकारची मंत्रालये असलेली सचिवालय राष्ट्रपती भवनाच्या बाहेर आहे. हर्बर्ट बेकर यांनी डिझाइन केलेले संसद भवन सांसद मार्गावर आहे.

## वाहतूक
नवी दिल्ली रेल्वे स्थानक हे भारतामधील सर्वात वर्दळीचे स्थानक असून ते भारतीय रेल्वेच्या उत्तर रेल्वे क्षेत्राचे मुख्यालय आहे. त्याचबरोबर हजरत निजामुद्दीन रेल्वे स्थानक, दिल्ली जंक्शन रेल्वे स्थानक, दिल्ली सराई रोहिल्ला रेल्वे स्थानक व आनंद विहार टर्मिनल रेल्वे स्थानक ही देखील येथील मोठी रेल्वे स्थानके आहेत. दिल्ली मेट्रो ही भारतामधील सर्वात मोठी जलद परिवहन प्रणाली असून आजच्या घडीला दिल्ली मेट्रोचे जाळे ३५२ किमी एवढे पसरले आहे. इंदिरा गांधी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ हा भारतामधील सर्वात वर्दळीचा विमानतळ नवी दिल्लीच्या नैऋत्येस स्थित असून तो दिल्ली-गुरगांव द्रुतगतीमार्गद्वारे नवी दिल्लीसोबत जोडला गेला आहे.

## संदर्भ 
वर्ग:आशियातील देशांच्या राजधानीची शहरे
वर्ग:राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र
वर्ग:नवी दिल्ली
नेपच्यून ग्रह

**नेपच्यून** हा ग्रह सूर्यापासून आठवा व सूर्यमालेतील सर्वांत बाहेरचा ग्रह आहे. या ग्रहाला हिंदीत व मराठीत वरुण असे म्हणतात. नेपच्यूनचा शोध ४ ऑगस्ट १९६४ रोजी लागला. हा ग्रह दुर्बिणीनेच पाहता येतो.

नेपच्यून हा ग्रह युरेनसच्याही पुढे एक अब्ज मैल अंतरावर आहे. या ग्रहाचे सूर्यापासूनचे अंतर साधारणतः ४,४९८,२५२,९०० कि.मी. ( 30.06896348 A.U.) एवढे आहे. स्वतःभोवती एक फेरी पूर्ण करण्यास यास साधारणतः १९ दिवस लागतात. तर सूर्याभोवती एक प्रदक्षिणा पूर्ण करण्यास यास जवळपास १६५ वर्षे लागतात. याचा व्यास साधारणतः ४९,५२८ कि.मी. आहे.

अंतराळयानांनी पाठविलेल्या माहितीनुसार या ग्रहाभोवतीदेखील कडे आढळून आले आहे. परंतु इतर ग्रहांच्या कड्याप्रमाणे ते वर्तुळाकृती नसून त्याच्या एका ठिकाणी रिकामी जागा आहे. ज्यामुळे ते घोड्याच्या नालेसारखे वाटते. ही कडा दुर्बिणीतून दिसत नाही.

नेपच्यूनचे आकारमान सुमारे युरेनसच्या आकारमानाइतकेच आहे. सूर्यापासून अतिशय दूर अंतरावर असल्याने तेथे कमालीची थंडी आहे. तेथील वातावरण मिथेन या विषारी वायूचे बनलेले आहे. नेपच्यून ग्रहास एकूण १३ चंद्र आहेत. तसेच या ग्रहास चुंबकीय क्षेत्रदेखील आहे.

## नेपच्यूनचा शोध 
गॅलिलिओने इ.स. १६६२मध्ये केलेल्या काही पहिल्या संशोधनांच्यावेळी त्याने आखलेल्या चित्रांकनांतील एका बिंदूत नेपच्यूनची कक्षा आढळली. एकूण १३ चंद्र आहेत

## भौतिक गुणधर्म 
## अवकाशयानांनी केलेले निरीक्षण 
नेपच्यून हा दिसायला निळ्या रंगाचा आहे.

## नेपच्यूनभोवतीची कडी 
## नैसर्गिक उपग्रह (चंद्र) 
एकूण १३ चंद्र

## पृथ्वीवरूनची दृश्यता 
पृथ्वीवरून दिसणाऱ्या नेपच्यूनची दृश्य प्रत(भासमान प्रत) +७.७ ते +८.० इतकी असते. हा आकडा +६पेक्षा जास्त असल्याने नेपच्यून नुसत्या डोळ्याने दिसत नाही.

## बाह्य दुवे 
*अवकाशवेध

## संदर्भ आणि नोंदी 
*
वर्ग:सूर्यमाला
बुध ग्रह

**बुध** हा सूर्यमालेतील सूर्यापासून सर्वांत जवळ असलेला ग्रह आहे. त्याचे सूर्यापासूनचे अंतर फक्त ५७, ९०९१७५ किलोमीटर. ( 0.38709893 A. U.) आहे. बुध त्याची सूर्याभोवतीची प्रदक्षिणा ८८ दिवसात पूर्ण करतो. हा एक छोटा ग्रह असून आकारानुसार केवळ प्लूटो ग्रह हा बुधापेक्षा लहान आहे (अर्थात प्लूटोच्या याच लहान आकारामुळे त्याची ग्रह ही संज्ञा रद्द करण्यात आलेली आहे.) सूर्याच्या फारच जवळ असल्याने दुर्बिणीतून फार क्वचित दिसतो. त्याला कोणतेही नैसर्गिक उपग्रह नाहीत. मरीनर १० हे यान बुधाजवळून गेले त्यावेळी त्या यानाने बुधाच्या पृष्ठभागाची छायाचित्रे काढून पृथ्वीवरील संकलन केंद्राला पाठविली. या छायाचित्रांच्या साहाय्याने बुधाच्या ४० ते ४५ टक्के पृष्ठभागाचे नकाशे बनविण्यात शास्त्रज्ञांना यश मिळाले.

बुध हा पृथ्वीच्या चंद्राप्रमाणेच असून त्यावर फारसे वातावरणही नाही. या ग्रहाला लोहाचा गाभा असून त्यामुळे पृथ्वीच्या १% इतके चुंबकीय क्षेत्र तयार होते. त्याच्या पृष्ठभागावरचे तापमान ८० ते ७०० केल्विन(-१८० ते ४३० सेल्सियस) इतके असते. बुधाच्या सूर्यासमोरील भागाचे तापमान सर्वांत जास्त, तर ध्रुवावरील विवरांच्या तळाशी सर्वांत कमी तापमान असते.

## रचना 
बुध हा सूर्यमालेतील बुध, शुक्र, पृथ्वी व मंगळ या चार घन पृष्ठभाग असणाऱ्या ग्रहांपैकी एक आहे (इतर ग्रहांचे पृष्ठभाग द्रवरूप किंवा गोठलेल्या द्रवरूपांत आहेत), व त्यांच्यामध्ये आकारमानाने सर्वांत लहान आहे. म्हणजे त्याचा पृष्ठभाग हा पृथ्वीप्रमाणेच खडकाळ आहे. त्याचा विषुववृत्ताजवळ व्यास हा ४८७९ कि.मी. आहे. बुध हा ७०% धातू तर ३०% सिलिका यांचा बनला आहे. घनतेच्या बाबतीत तो सूर्यमालेत दुसऱ्या क्रमांकावर आहे. त्याची घनता ही ५४३० कि.ग्रॅ./घन मी. इतकी असून ती पृथ्वीच्या घनतेपेक्षा थोडीशी कमी आहे.

## परिभ्रमण कक्षा व परिवलन 
बुध हा  ८८ दिवसात सूर्यप्रदक्षणा करतो.  त्याचा वेग तासाला १,८०,००० किलोमीटर पडतो.

परिवलनाचा (स्वतःभोवती फिरण्याचा) काळ - ५९ दिवस.

बुधाचा रास बदलण्याचा काळ अनियमित असतो.  उदा० 
* २५ डिसेंबर २०१९पासून धनु राशीत असलेला बुध १३ जानेवारीला २०२० रोजी मकर राशीत आला/येईल. (धनु राशीत मुक्काम १९ दिवस)
* ३० जानेवारी २०२०ला तो कुंभ राशीत गेला/जाईल. (मकर राशीतला मुक्काम - १८ दिवस)
* ७ एप्रिल २०२० रोजी मीन राशीत गेला/जाईल. (कुंभ राशीत तो ६९ दिवस होता). १७ फेब्रुवारी ते १० मार्च २०२० या २३ दिवसांच्या काळात तो वक्री होता. 
* २४ एप्रिलला मेष राशीत प्रवेश. (मीन राशीतला मुक्काम १८ दिवस)
* ९ मेला वृषभ राशीत प्रवेश. (मे़ष राशीतला मुक्काम १६ दिवस).
* २४ मेला मिथुन. (वृषभ राशीतला मुक्काम १६ दिवस)
* १ ऑगस्ट २०२० रोजी कर्क राशीत प्रवेश. (मिथुन राशीतला मुक्काम ७० दिवस). १८ जून ते १२ जुलै २०२० या ४२ दिवसांच्या काळात बुध वक्री होता.
* १६ ऑगस्ट २०२० रोजी सिंह राशीत प्रवेश. (कर्क राशीतला मुक्काम १५ दिवस). 
* २ सप्टेंबर - कन्या. (सिंह राशीतला मुक्काम १७ दिवस).
* २२ सप्टेंबर२०२०ला तुला राशीत प्रवेश. (कन्या राशीतला मुक्काम २० दिवस).
* २७ नोव्हेंबरला वृश्चिकप्रवेश. (तुला राशीतला मुक्काम ६६ दिवस). (वृश्चिक राशीत बुध २० दिवस होता/असेल) १४ ऑक्टोबर ते १३ नोव्हेंबर या ४६ दिवसांच्या काळात बुध वक्री होता. 
* १७ डिसेबरला बुध धनूत जाईल आणि तेथॆ तो १९ दिवस असेल/होता.

## बुधावरील मराठी पुस्तके
* वेधक प्रभाव वक्री बुधाचा (अनंत मराठे)

## संदर्भ  
जाणून घ्या सूर्यमालेतील बुध ग्रहाविषयी रंजक माहिती  

पहा : चांदण्यांची नावे

*
वर्ग:सूर्यमाला दालन
वर्ग:सूर्यमाला
वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख
कायपरचा पट्टा

thumb|250px|कायपरच्या पट्ट्यातील ज्ञात खगोलीय वस्तू, सोबत ४ बाह्य राक्षसी वायुग्रह दाखविले आहेत.
**कायपरचा पट्टा** किंवा **एजवर्थ-कायपर पट्टा** हा नेपच्यूनच्या कक्षेपासून पुढे (सूर्यापासून सुमारे ३० खगोलशास्त्रीय एकक (A.U.)) ते ५० खगोलशास्त्रीय एकक यामध्ये पसरला आहे. हा पट्टा लघुग्रहांच्या पट्ट्यासारखाच आहे, मात्र त्यापेक्षा बराच मोठा, म्हणजे जवळपास २० पट रुंद व २०-२०० पट अधिक वस्तुमान असलेला असा आहे. 
लघुग्रहांच्या पट्ट्याप्रमाणेच हा पट्ट्यातसुद्धा मुख्यत्वेकरून सूर्यमालेतील छोट्या वस्तू आहेत. जवळपास सर्व लघुग्रह हे पाषाण रूपात असले तरी कायपर पट्ट्यातील जवळपास सर्व वस्तू ह्या गोठलेला मिथेन, अमोनिया व पाण्याचा बर्फ ह्यांच्या बनलेल्या आहेत.  प्लूटो,  हौमिआ व माकीमाकी हे तीन बटु ग्रह या पट्ट्यात आहेत. सूर्यमालेतील काही ग्रहांचे उपग्रह (उ.दा. नेपच्यूनचा ट्रायटन व शनीचा फीबी) हे याच पट्ट्यात बनले आणि नंतर त्या ग्रहांच्या गुरुत्वाकर्षणामुळे या पट्ट्यात अडकले आहेत.

१९९२च्या सुरुवातीपासून खगोलशास्त्रज्ञांना नेपच्यूनच्या पुढे अनेक छोट्या बर्फाळ वस्तू सापडू लागल्या. यांची केवळ कक्षाच नव्हे तर आकार व संरचना पण प्लूटोसारखी होती. या पट्ट्याला जेरार्ड कायपर यांच्या नावावरून **कायपरचा पट्टा** असे नाव देण्यात आले. कायपर हे नेपच्यूनपलीकडील वस्तूंच्या गुणधर्माबद्दल भाकीत करण्याच्या पहिल्या काही खगोलशास्त्रज्ञांपैकी एक होते. हा पट्टा अनेक (short-period)(अल्पायुषी) धूमकेतूंचे उगमस्थान मानला जातो. खगोलशास्त्रज्ञ आता प्लूटोला कायपरच्या पट्ट्यातील सर्वात मोठी वस्तू म्हणून गणतात.  कायपरच्या पट्ट्यातील वस्तूंमध्ये व धूमकेतूंमध्ये अनेक समानता आहेत. उदाहरणार्थ, सौरवाऱ्यामुळे धूमकेतूंप्रमाणे प्लूटोचाही पृष्ठभाग अंतराळात भिरकावला जात आहे. जर प्लूटोला सूर्यापासून पृथ्वीइतक्या अंतरावर ठेवले तर त्याचीसुद्धा शेपटी तयार होईल.

जरी प्लूटोला कायपरच्या पट्ट्यातील सर्वात मोठी वस्तू मानण्यात येत असले तरी, प्लूटोपेक्षा थोडा मोठा असलेल्या ट्रायटनचे वातावरण, तसेच त्यावरची भूरचना, यांबाबतीतील अनेक गुणधर्म प्लूटोसारखेच आहेत. यामुळे अनेक शास्त्रज्ञांची अशी समजूत आहे की ट्रायटन आधी कायपरच्या पट्ट्यात होता व नंतर तो नेपच्यूनच्या गुरुत्वाकर्षणामुळे त्याच्या भोवतीच्या कक्षेत अडकला.

## संदर्भ 
*
वर्ग:सूर्यमाला
वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख
ऊर्टचा मेघ

**ऊर्टचा मेघ** हा एक धूमकेतूंचा विरळ मेघ असून त्याच्या अस्तित्वाबद्दल शास्त्रज्ञांमध्ये जबरदस्त संभ्रम आहे. सूर्यापासून तो ५०,००० खगोलीय एकक किंवा १ प्रकाशवर्ष अंतरावर आहे असे मानतात. मित्र ताऱ्याच्या तो चारपट जवळ आहे.

जॅन हेडील ऊर्ट या डच खगोलशास्त्रज्ञाला अनेक धूमकेतूंच्या अभ्यासानंतर समजले की अनेक धूमकेतूंच्या कक्षा फारच लंबगोलाकृती आहेत. आपल्या कक्षेच्या सीमेजवळून ते सूर्याला फेरी मारून ते परत आपल्या कक्षेकडे जातात. साधारणपणे बहुतेक धूमकेतूंची कक्षा ही पृथ्वी-सूर्य यांच्या अंतरापेक्षा साधारण एक लाख खगोलीय एकक एवढी मोठी आहे. तसेच धूमकेतूंची सूर्यमालेमध्ये येणाची दिशा ठराविक नसून ते कोणत्याही मार्गाने सूर्यमालेमध्ये प्रवेश करतात. यावरून ऊर्ट या शास्त्रज्ञाने असा अंदाज वर्तविला की सूर्यमालेपासून साधारण ५००० ते १,००,००० खगोलीय एकक एवढ्या अंतरामध्ये बर्फ आणि धुळीचे गोळे असलेला प्रचंड ढग सूर्यमालेभोवती विखुरलेला असावा.

मंगळ आणि गुरू या ग्रहांच्या दरम्यान असलेल्या लघुग्रहांच्या तसेच नेपच्यून ग्रहाच्या पुढे असलेल्या क्यूपर बेल्ट सारख्या लघुग्रहांच्या पट्ट्याप्रमाणे या ऊर्टच्या मेघाची कक्षा गोलाकार पसरट प्रतलाची नसून हा मेघ सूर्यमालेभोवती सर्व बाजूंनी व्यापलेला आहे.

काही वेळेस अंतर्गत हालचालीमुळे तर काही वेळेस गुरुत्वाकर्षणामुळे ह्या बर्फाने व धुळीने व्यापलेल्या मेघातील मोठे गोळे सूर्यमालेमध्ये खेचले जातात. सुरुवातीला हे फक्त बर्फाचे आणि धुळीचे गोळे असतात परंतु जसजसे सूर्याजवळ येऊ लागतात तसतसे सूर्याच्या ऊर्जेमुळे त्यातील बर्फ आणि वायू वितळून मोकळे होतात व त्या गोळ्यांमागे शेपटी तयार होते. आणि त्यांस आपण धूमकेतू म्हणतो.

शास्त्रज्ञांच्या मते ह्या ऊर्ट मेघातील सर्व गोळ्यांचे एकूण वस्तुमान पृथ्वीच्या वस्तुमानाच्या जास्तीतजास्त ४० पट तर कमीतकमी १० पट असावे.
 
इवलेसे|upright=1.3|ऊर्टचा मेघ


वर्ग:सूर्यमाला
अंतराळ विज्ञान

अंतराळ म्हणजे पृथ्वीच्या पलीकडे आणि आकाशीय शरीर यांच्यामध्ये अस्तित्वात असलेला विस्तार. बाह्य जागा पूर्णपणे रिक्त नाही - हे कणांचे कमी घनता, मुख्यत: हायड्रोजन आणि हीलियमचा प्लाझ्मा तसेच विद्युत चुंबकीय किरणोत्सर्गीकरण, चुंबकीय क्षेत्र, न्यूट्रिनो, धूळ आणि वैश्विक किरणांसह एक कठोर व्हॅक्यूम आहे. बिग बॅंगच्या पार्श्वभूमीच्या रेडिएशनद्वारे सेट केल्यानुसार बाह्य जागेचे बेसलाइन तापमान २.७ केल्विन्स (-२७०.४५ °c ; −४५४.८१ ° F) आहे.

आकाशगंगा दरम्यानचा प्लाझ्मा विश्वातील जवळजवळ अर्धा बॅरॉनिक (सामान्य) पदार्थ असतो; त्याची घनता प्रति घनमीटर एकापेक्षा कमी हायड्रोजन अणूची आणि दशलक्ष केल्व्हिनचे तापमानाची असते.

या प्लाझ्माच्या स्थानिक एकाग्रतेमुळे तारे आणि आकाशगंगेमध्ये घनरूपता आली आहे. अभ्यास असे दर्शवितो की बहुतेक आकाशगंगेतील ९०% वस्तुमान अज्ञात स्वरूपात आहे, ज्याला डार्क मॅटर म्हणतात, जे गुरुत्वाकर्षणाद्वारे इतर पदार्थांशी संवाद साधते परंतु विद्युत चुंबकीय शक्तींनी नव्हे.

निरीक्षणे सूचित करतात की निर्यातीत येणारा विश्वातील बहुतेक वस्तुमान उर्जा ही गडद उर्जा आहे, एक प्रकारची व्हॅक्यूम एनर्जी ज्याला कमी समजली जाते. इंटरगॅलेक्टिक स्पेस विश्वाचा बहुतांश भाग घेते, परंतु आकाशगंगा आणि तारा प्रणाली अगदी जवळजवळ रिक्त जागेत असतात.

बाह्य अवकाश पृथ्वीच्या पृष्ठभागाच्या वरील विशिष्ट उंचीपासून सुरू होत नाही. तथापि, समुद्रसपाटीपासून १०० किमी (६२ मैल) उंचीवरील कार्मन लाइन हा पारंपारिकपणे अंतरिक्ष करारामध्ये आणि अंतराळ क्षेत्रातील नोंदी ठेवण्यासाठी बाह्य जागेची सुरुवात म्हणून वापरला जातो. बाह्य अवकाश कराराद्वारे आंतरराष्ट्रीय अंतराळ कायद्याची चौकट स्थापन केली गेली, जी १० ऑक्टोबर १९६७ रोजी अस्तित्त्वात आली. हा करार राष्ट्रीय सार्वभौमत्वाच्या कोणत्याही दाव्यांना मागे टाकत नाही आणि सर्व राज्यांना मुक्तपणे बाह्य जागांचा शोध घेण्यास परवानगी देतो. बाह्य जागेच्या शांततापूर्ण वापरासाठी संयुक्त राष्ट्रांच्या ठरावांचे मसुदे तयार करूनही, पृथ्वीच्या कक्षेत उपग्रहविरोधी शस्त्रे तपासण्यात आली आहेत.

## संदर्भ 
**अंतराळ विज्ञान** किंवा अंतरिक्ष विज्ञान हे सूर्यमाला, सौर मंडळ, ग्रह गोल, त्यांचे उपग्रह यांचा उगम, अंत आणि त्या ठिकाणी जीवन अस्तित्वात आहे का? असल्यास कशा प्रकारचे आहे याचा शोध घेणारे एक शास्त्र आहे.

या शास्त्रामध्ये पुढील बाबींचा अभ्यास केला जातो:

विश्व
विश्वाची उत्पत्ती
विश्वातील विविध वस्तू
आकाशगंगा
तारे
ग्रह
बाह्य जीवसृष्टी

## हे सुद्धा पहा 
खगोलशास्त्र
मे २०

## ठळक घटना आणि घडामोडी 
### एकोणविसावे शतक 
:* १८००

### विसावे शतक 
:* इ.स. १९००
### एकविसावे शतक 
जनसंघचा विजयQ

## जन्म 
* १८२२ - फ्रेडेरिक पॅसी, नोबेल पारितोषिक विजेता फ्रेंच अर्थशास्त्रज्ञ.
* १८५० - विष्णूशास्त्री चिपळूणकर, आधुनिक मराठी गद्याचे जनक, ग्रंथकार.
* १८६० - एडुआर्ड बुखनेर, नोबेल पारितोषिक विजेता जर्मन रसायनशास्त्रज्ञ.
* १८८२ - सिग्रिड उंडसेट, नोबेल पारितोषिक विजेता नॉर्वेजियन लेखिका.
* १८८३ - फैसल पहिला, इराकचा राजा.
* १९४६ - शेर बोनो, अमेरिकन गायिका.
* १९६७ - राम्झी युसेफ, पाकिस्तानी दहशतवादी.
* १९८२ - इमरान फरहात, पाकिस्तानी क्रिकेट खेळाडू.

## मृत्यू 
* संत चोखामेळा.
* १२७७ - पोप जॉन एकविसावा.
* १२८५ - जॉन दुसरा, जेरुसलेमचा राजा.
* १५०३ - लॉरेंझो दि मेदिची, इटलीतील राज्यकर्ता.
* १५०६ - क्रिस्टोफर कोलंबस, इटलीचा शोधक.
* १६२२ - उस्मान दुसरा, ऑट्टोमन सम्राट.
* १६४८ - व्लादिस्लॉस चौथा, पोलंडचा राजा.
* १७२२ - सेबास्टियें व्हैलां, फ्रेंच वनस्पतीशास्त्रज्ञ.
* १९३२ - बिपिनचंद्र पाल, भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक.
* १९४० - व्हर्नर फॉन हायडेनस्टाम, नोबेल पारितोषिकविजेता स्विडिश लेखक.
* १९४७ - फिलिप लेनार्ड, नोबेल पारितोषिकविजेता ऑस्ट्रियाचा भौतिकशास्त्रज्ञ.
* १९९४ - कासू ब्रह्मानंद रेड्डी, महाराष्ट्राचे राज्यपाल.
* २००० - एस.पी. गोदरेज, भारतीय उद्योगपती.

## प्रतिवार्षिक पालन 
* राष्ट्रीय स्मृती दिन -- कंबोडिया.

## बाह्य दुवे 
मे १८ - मे १९ - **मे २०** - मे २१ - मे २२ - (मे महिना)
वन

[thumb|right|250px|[टास्मानिया, ऑस्ट्रेलिया येथील हेल्यर घळीतील सदाहरित वन]]
झाडांनी दाटलेल्या भागाला **वन** (इतर नावे: **जंगल**, *रान* ; इंग्लिश: *Forest* ;) असे म्हणतात. एकेकाळी पृथ्वीच्या भूपृष्ठाचा ५० % भाग व्यापणाऱ्या वनांनी वर्तमानात पृथ्वीच्या पृष्ठभागावरील ९.४ % भाग, अर्थात भूपृष्ठाचा ३० % भाग, व्यापला आहे. वनांमध्ये सजीवांना नैसर्गिक आश्रय लाभतो, तसेच वनांमुळे जलचक्राचे नियमन व भूपृष्ठाचे संरक्षण होते. जंगल आपल्या गरजा भागवतात उदा. लाकूड, औषधी वनस्पती.वन म्हणजे वृक्षांचे वर्चस्व असलेले मोठे क्षेत्र आहे.  

## वनाचे प्रकार 
(१) सदाहरित वने (२) निमसदाहरित वने (३) पानझडी वने (४) वर्षावने (५) सूचिपर्णी वने(६) उष्ण कटीबंधीय वने
इवलेसे|वनाचे दृश्य

## बाह्य दुवे 
*
मे २१

## ठळक घटना आणि घडामोडी 
### एकोणिसावे शतक 
* १८५१ - कोलंबियामध्ये गुलामगिरी कायदेबाह्य करण्यात आली.

### विसावे शतक 
* १९९१ -  भारताचे माजी पंतप्रधान राजीव गांधी  यांची श्रीपेराम्बदुर येथे हत्या.

### एकविसावे शतक 
* २०१२ - यमनची राजधानी सानामध्ये आत्मघातकी हल्ल्यात १२० ठार.

## जन्म 
* ४२६ -  प्लेटो, ग्रीक विद्वान.
* १४७१ - आल्ब्रेख्त ड्यूरर, जर्मन चित्रकार.
* १५२७ -  फिलिप दुसरा, स्पेनचा राजा.
* १७९२ - गुस्ताव कोरियोलिस, फ्रेंच भौतिकशास्त्रज्ञ.
* १९२१ - आंद्रेई सखारोव्ह, रशियन भौतिकशास्त्रज्ञ.
* १९२८ -  ज्ञानेश्वर नाडकर्णी, कलासमीक्षक व लेखक.
* १९३० - माल्कम फ्रेझर, ऑस्ट्रेलियाचा २२वा पंतप्रधान.
* १९४४ - मेरी रॉबिन्सन, आयर्लंडची राष्ट्राध्यक्ष.

## मृत्यू 
* ९८७ -  लुई पाचवा, फ्रांसचा राजा.
* १२५४ -  कॉन्राड चौथा, जर्मनीचा राजा.
* १४८१ -  क्रिस्चियन पहिला, डेन्मार्क, नॉर्वे व स्वीडनचा राजा.
* १५४२ -  हर्नान्दो डि सोटो, स्पॅनिश कॉॅंकिस्तादोर.
* १९२९ -  आर्चिबाल्ड प्रिमरोझ, युनायटेड किंग्डमचा पंतप्रधान.
* १९७३ -  बाळकृष्ण ढवळे, मराठी मुद्रण व प्रकाशन क्षेत्रातील व्यवसायिक.
* १९९१ -  राजीव गांधी, भारतीय पंतप्रधान.
* २००२ - सुलतान अहमद, निर्माते दिग्दर्शक.
* २०२० - छगन चौघुले, लोककलावंत
* २०२१ - सुंदरलाल बहुगुणा, भारतीय पर्यावरणवादी

## प्रतिवार्षिक पालन 
* जागतिक दहशतवाद विरोधी दिन. 
* आरमार दिन - चिले.
* स्वातंत्र्य दिन - मॉॅंटेनिग्रो.
* जागतिक ध्यान दिवस. 

## संदर्भ
## बाह्य दुवे
----
मे १९ - मे २० - **मे २१** - मे २२ - मे २३ - (मे महिना)
समुद्र

**समुद्र** हा पृथ्वीवरील खाऱ्या पाण्याचा मोठा साठा आहे.  

विशिष्ट समुद्र आणि समुद्र आहेत. समुद्र हा सामान्यतः महासागराचा संदर्भ देतो, समुद्राच्या पाण्याचा विस्तीर्ण भाग. विशेष समुद्र हे एकतर सीमांत समुद्र, महासागरीय समुद्राचे द्वितीय श्रेणीचे भाग (उदा. भूमध्य समुद्र), किंवा काही मोठ्या, जवळजवळ भूपरिवेष्टित पाण्याचे भाग आहेत. 

## जगातील समुद्रांची यादी 
### अटलांटिक महासागर 
* एड्रियाटिक समुद्र
* एजियन समुद्र
* आल्बोरन समुद्र
* आर्जेन्टिनी समुद्र
* बिस्केचे आखात
* बोथनियाचे आखात
* कॅम्पेकेचे आखात
* फंडीचे आखात
* बाल्टिक समुद्र
* काळा समुद्र

* बोथनियन समुद्र
* कॅरिबियन समुद्र
* सेल्टिक समुद्र
* मध्य बाल्टिक समुद्र
* चेसापीक आखात
* डेव्हिसची सामुद्रधुनी
* डेन्मार्कची सामुद्रधुनी 
* इंग्लिश खाडी
* बोथनियाचे आखात
* गिनीचे आखात

* फिनलंडचे आखात
* मेक्सिकोचे आखात
* सिद्राचे आखात
* सेंट लॉरेन्स आखात
* व्हेनेझुएलाचे आखात
* आयोनियन समुद्र
* लाब्राडोर समुद्र
* लिगुरियन समुद्र
* आयरिश समुद्र
* मार्मारा समुद्र

* भूमध्य समुद्र
* मिर्टून समुद्र
* उत्तर समुद्र
* नॉर्वेजियन समुद्र
* अझोवचा समुद्र
* क्रीटचा समुद्र
* हेब्राइड्सचा समुद्र
* सारगासो समुद्र
* थ्रेशियन समुद्र
* टायरेनियाचा समुद्र
* वॉडेन समुद्र

### आर्क्टिक महासागर 
* अमुंडसेन आखात
* बॅफिनचा उपसागर
* बारेंट्स समुद्र 
* बूफोर्ट समुद्र

* चुक्ची समुद्र
* पूर्व सायबेरियन समुद्र
* ग्रीनलँड समुद्र
* हडसन उपसागर

* जेम्स उपसागर
* कारा समुद्र
* कारा सामुद्रधुनी
* लापतेव समुद्र

* लिंकन समुद्र
* पेचोरा समुद्र
* पांढरा समुद्र

### दक्षिणी महासागर 
* अमुंडसेन समुद्र
* बासची सामुद्रधुनी
* बेलिंगहाउसेन समुद्र

* डेव्हिस समुद्र
* ऑस्ट्रेलियाचा उपसागर
* सेंट व्हिन्सेंट आखात

* रॉस समुद्र
* स्कॉशिया समुद्र
* स्पेन्सरचा आखात

* वेडेल समुद्र

### हिंदी महासागर 
* अंदमानचा समुद्र
* अरबी समुद्र
* बंगालचा उपसागर

* एडनचे आखात
* ओमानचे आखात

* मोझांबिकची खाडी
* पर्शियन खाडी

* लाल समुद्र
* तिमोरचा समुद्र

### प्रशांत महासागर 
* अराफुरा समुद्र
* बंदा समुद्र
* बेरिंग समुद्र
* बिस्मार्क समुद्र
* बोहाई समुद्र
* बोहोल (मिंदनाओ समुद्र)
* कामोतेस समुद्र
* सेलेबेस समुद्र

* सेराम समुद्र
* चिलीचा समुद्र
* कॉरल समुद्र
* पूर्व चीन समुद्र
* फ्लोरेस समुद्र
* अलास्काचे आखात
* कोर्तेसचा समुद्र (कॅलिफोर्नियाचे आखात)

* कारपेंट्रियाचे आखात
* थायलंडचे आखात
* हाल्माहेरा समुद्र
* जावा समुद्र
* कोरो समुद्र
* मोलुका समुद्र
* फिलिपाईन्सचा समुद्र
* सावु समुद्र
* बेरिंग समुद्र

* जपानचा समुद्र
* ओखोत्स्कचा समुद्र
* सेतो समुद्र
* सिबुयान समुद्र
* सॉलोमन समुद्र
* दक्षिण चीन समुद्र
* सुलू समुद्र
* तास्मान समुद्र
* व्हिसायान समुद्र
* पिवळा समुद्र

### जमिनीने वेढलेले समुद्र 
* अरल समुद्र
* कॅस्पियन समुद्र
* मृत समुद्र
* उत्तर अमेरिकेतील ग्रेट लेक्स (कधीकधी ह्यांचा उल्लेख समुद्र असा केला जातो).
* ग्रेट सॉल्ट लेक

* इसिक कुल
* बालखाश सरोवर
* चाड सरोवर
* व्हान सरोवर
* चिंघाय सरोवर

## पाण्याचे साठे व आकार 
वर्ग:समुद्र
शंकरराव चव्हाण

**डाॅ.शंकरराव भाऊराव चव्हाण**(१९२०-२००४) हे महाराष्ट्राचे चाैथे मुख्यमंत्री आणि भारत सरकारचे केंद्रीय मंत्री होते. त्यांचा शेतकरी कुटुंबात औरंगाबाद जिल्ह्यातील पैठण येथे जन्म झाला. प्राथमिक शिक्षण पैठण येथे घेऊन पुढे उस्मानिया (हैदराबाद) विद्यापीठातून ते बी.ए., एल् .एल्. बी. झाले. 
* १९४५ मध्ये त्यांनी वकिलीची सनद मिळवली, पण स्वामी रामानंद तीर्थ यांच्या सल्ल्याने ते हैदराबाद मुक्तिसंग्रामात सहभागी झाले.
* यवतमाळ जिल्ह्यातील उमरखेड हे गाव त्यांच्या कार्याचे केंद्र होते,
१७ सप्टेंबर १९४८ रोजी हैदराबाद संस्थान भारतात सामील झाले अन् शंकररावांच्या कर्तृत्वाचे एक पर्व पूर्ण झाले.

१९४८-४९ मध्ये नांदेड जिल्हा काँग्रेसचे ते सरचिटणीस झाले. १९५२ च्या निवडणुकीत पराभव होऊनही ते खचले नाहीत. त्यांनी नांदेड नगरपालिकेत, सहकारी क्षेत्रात व कामगारवर्गात कार्य केले. नांदेडचे नगराध्यक्ष (१९५६), नांदेड जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बॅकेचे अध्यक्ष आणि हैदराबाद राज्य सहकारी बँकेचे संचालक इ. विविध पदे त्यांनी भूषविली. १९५६ मध्ये मराठवाडा महाराष्ट्रात समाविष्ट झाला, त्यावेळी शंकररावांना मंत्रिमंडळात उपमंत्रिपद मिळाले. पुढे १९६० मध्ये पाटबंधारे व वीज खात्याचे ते मंत्री झाले आणि नंतर १९७२ पासून फेब्रुवारी १९७५ पर्यंत ते कृषिमंत्री होते. २१ फेब्रुवारी १९७५ रोजी ते महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री झाले.

## भुषविलेले संवैधानिक पदे 
# नगराध्यक्ष- नांदेड नगरपालिका 
# उपमंत्री- महाराष्ट्र राज्य 
# संचालक, हैदराबाद राज्य सहकारी बँक
# पाटबंधारे/उर्जा/कृषीमंत्री
# मुख्यमंत्री- दोनवेळा
# संरक्षणमंत्री
# केंद्रीय गृहमंत्री
# संघराज्यीय अर्थमंत्री

महाराष्ट्रात पाटबंधारे मंत्री म्हणून त्यांनी भरीव कामगिरी केली. 
* कृष्णा-गोदावरी पाणीतंटयात त्यांची भूमिका वाखाणण्यासारखी आहे. गोदावरी, पूर्णा आणि मांजरा या नदींवरील धरणांमुळे मराठवाडयाचा विकास झाला. 
* जायकवाडी धरण हे शंकररावजी यांच्याच प्रयत्नांचे मोठे फळ आहे.

## व्यक्तीविशेष 
* मितभाषी व कर्तव्यदक्ष प्रशासक आणि अभ्यासू वृत्ती हे त्यांचे गुणविशेष. 
कोणताही राजकीय प्रश्न ते समजुतीने सोडवीत. राज्य सरकारी कर्मचाऱ्यांचा मे १९७५ मधील संप ज्या पद्धतीने त्यांनी हाताळला, त्यावरून हे सिद्ध होते.
* ते रामानंदतीर्थ व गोविंद श्रॉफ यांना राजकीय गुरू मानत.
 फेब्रुवारी २६, इ.स. २००४ रोजी त्यांचे निधन झाले. 
* माजी मुख्यमंत्री अशोक चव्हाण हे त्यांचे सुपुत्र, तर आमदार श्रीजया ही नात होय.

## स्मरणार्थ
# शंकरराव चव्हाण शासकीय वैद्यकीय महाविद्यालय व रुग्णालय
# शंकरराव प्रेक्षागृह, विष्णुनगर
# शंकरराव चव्हाण संग्रहालय

## चरित्रग्रंथ
* महाराष्‍ट्राचे शिल्‍पकार शंकरराव चव्‍हाण 
(लेखक : डॉ.सुरेश सावंत; प्रकाशक : महाराष्ट्र सरकार)

वर्ग:भारतीय राजकारणी
वर्ग:भारतीय गृहमंत्री
वर्ग:भारतीय अर्थमंत्री
वर्ग:भारतीय संरक्षणमंत्री
चव्हाण, शंकरराव
चव्हाण, शंकरराव
वर्ग:नियोजन आयोगाचे उपाध्यक्ष
चव्हाण, शंकरराव
वर्ग:इ.स. २००४ मधील मृत्यू
वर्ग:८ वी लोकसभा सदस्य
वर्ग:राज्यसभा सदस्य
वर्ग:पोस्टाचे तिकीट असलेल्या व्यक्ती
वर्ग:७ वी लोकसभा सदस्य
वर्ग:चित्र हवे
अब्दुल रहमान अंतुले

**बॅरिस्टर अब्दुल र. अंतुले** (९ फेब्रुवारी १९२९ - २ डिसेंबर २०१४) हे भारतामधील एक राजकारणी, केंद्रीय अल्पसंख्यांक कार्य मंत्री व महाराष्ट्राचे आठवे मुख्यमंत्री होते. भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षाचे सदस्य असलेले अंतुले मनमोहन सिंग केंद्र सरकारमध्ये २००६ ते २००९ दरम्यान पहिले केंद्रीय अल्पसंख्यांक कार्य मंत्री होते.

रायगड जिल्ह्याच्या आंबेत गावामध्ये जन्मलेल्या अंतुले ह्यांनी मुंबई विद्यापीठ व लंडन येथे शिक्षण घेऊन बॅरिस्टरची पदवी मिळवली. महाराष्ट्राच्या राजकारणामध्ये १९६२ सालापासून कार्यरत असलेले अंतुले १९६२ ते १९७६ दरम्यान विधानसभेचे सदस्य होते. १९७६ ते १९८० दरम्यान राज्यसभा सदस्य राहिल्यानंतर १९८०मध्ये अंतुले पुन्हा विधानसभेवर निवडून आले व जून १९८० ते जानेवारी १९८२ दरम्यान महाराष्ट्राच्या मुख्यमंत्रीपदावर राहिले. १९८२मध्ये त्यांना भ्रष्टाचाराच्या आरोपावरून मुख्यमंत्रीपदाचा राजीनाम देणे भाग पडले. १९८९ पर्यंत आमदार राहिल्यानंतर अंतुले ९व्या लोकसभेवर निवडून गेले व १९९८ पर्यंत खासदारपदावर राहिले.

२००४ साली १४व्या लोकसभेवर निवडून आल्यानंतर २००९ सालच्या लोकसभा निवडणुकीमध्ये त्यांना रायगड मतदारसंघामधून अनंत गीते ह्यांच्याकडून पराभव पत्कारावा लागला.

२ डिसेंबर २०१४ रोजी अंतुले ह्यांचे मुत्रपिंडाच्या विकाराने मुंबई येथे निधन झाले.

## बाह्य दुवे
*लोकसत्तावरील संपादकीय

वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री
वर्ग:महाराष्ट्र विधानसभेचे सदस्य
वर्ग:९ वी लोकसभा सदस्य
वर्ग:१० वी लोकसभा सदस्य
वर्ग:११ वी लोकसभा सदस्य
वर्ग:१४ वी लोकसभा सदस्य
वर्ग:राज्यसभा सदस्य
वर्ग:महाराष्ट्रातील आमदार
वसंत साठे

## वसंत साठे यांचे आत्मचरित्र
मी, वसंत साठे (शब्दांकन चिंतामणी भिडे)

साठे, वसंत
वर्ग:रिकामी पाने
वाळवंट

वाळवंट हे अनेक भौगोलिक रचनांपैकी एक असून पृथ्वीचा बराच भूभाग वाळवंटांनी व्यापला आहे. तथापि वाळवंट हा शब्द केवळ वाळूने व्यापलेल्या प्रदेशालाच लागू होत नाही तर इतर काही भौगोलिक रचनादेखील वाळवंट या संज्ञेत येतात.

## प्रकार 
वाळवंटांची दोन मुख्य प्रकारांमध्ये विभागणी करता येते.

### उष्ण वाळवंटे 
*वाळूने व्यापलेला प्रदेश* ही व्याख्या केवळ उष्ण वाळवंटांसाठीच लागू होते. नावाप्रमाणे उष्ण वाळवंटातील तापमान अतिउष्ण ते शीत या पट्ट्यात येते.

#### वैशिष्ट्ये 
सर्वसाधारणपणे उष्ण वाळवंटाची पुढील वैशिष्टे सांगता येतील.

* भौगोलिक वैशिष्ट्ये
:# वाळूने व्यापलेला प्रदेश. वाळूच्या टेकड्या आणि त्यावरील वैशिष्ट्यपूर्ण अशा वळ्या
:# हवेतील बाष्पाचे आणि जमिनीतील आर्द्रतेचे अत्यल्प प्रमाण
:# वर्षभरातील पावसाची अत्यल्प सरासरी
:# विषम तापमान (कमाल आणि किमान पातळीमधील फरक ३० ते ६० अंश सेल्सियस पर्यंत)
:# अत्यंत कमी वेळात निर्माण होणारी आणि नष्ट होणारी वाळूची प्रचंड वादळे
:# दिवसा अत्यंत उष्ण अशी हवा आणि त्यामुळे होणारे परिणाम उदा. मृगजळ
:# क्वचितच दिसणारे मरूस्थल किंवा ओऍसिस (Oasis)
:#

* जैविक वैशिष्ट्ये
अत्यंत विषम आणि प्रतिकूल वातावरणातही टिकून राहणाऱ्या वनस्पती आणि प्राणी हे वाळवंटाचे एक जैविक वैशिष्ट्य.
:# निवडुंग कुटुंबातील व ताड कुटुंबातील (उदा. खजूर) तसेच काही खुरटी व काटेरी झुडुपे वाळवंटात सर्वत्र आढळतात.
:# सरडा व साप या सारखे सरपटणारे प्राणी.
:# उंदीर व खार या सारखे कृदंत वर्गातील प्राणी.
:# गिधाडे व गरुड यांच्यासारखे उड्डाणाचा लांब पल्ला असणारे पक्षी.
:# काही वैशिष्ट्यपूर्ण कीटकदेखील मरूस्थलापासून काही अंतरापर्यंत दिसतात.
:# मरूस्थलाजवळील जैवसंपदा मात्र अनेक प्रकारे वेगळी असू शकते, उदा. बदकासारखे पक्षी.

## प्रमुख वाळवंटे
मे २३

## ठळक घटना आणि घडामोडी 
### पंधरावे शतक 
* १४३० - जोन ऑफ आर्कला बरगंडीच्या सैन्याने पकडले.
* १४९८ - गिरोलामो साव्होनारोलाला मृत्युदंड.
### सोळावे शतक 
* १५५५ - पॉल चौथा पोपपदी.
* १५६८ - नेदरलॅंड्सला स्पेनपासून स्वातंत्र्य.
### सतरावे शतक 
* १६०९ - व्हर्जिनीयाचे दुसरे संविधान स्वीकृत.
### अठरावे शतक 
* १७०१ - समुद्री चाचा कॅप्टन विल्यम किडला फाशी.
* १७८८ - दक्षिण कॅरोलिनाने अमेरिकेचे संविधान स्वीकारले.
### एकोणिसावे शतक 
* १८०५ - नेपोलियन बोनापार्टला इटलीचा राज्यपदी राज्याभिषेक.
* १८१३ - व्हेनेझुएलाचा स्वातंत्र्यसैनिक सिमोन बॉलिव्हारच्या नेतृत्वाखाली क्रांतिकारकांनी मेरिदा शहर जिंकले. बॉलिव्हारला *एल लिबर्तादोर* (मुक्तिदाता) ही पदवी बहाल.
* १८४४ - सर्वप्रथम तार संदेश मोर्स कोडमध्ये पाठवण्यात आला. संदेश होता - *व्हॉट हॅथ गॉड रॉट!* (देवाने काय ठरवले आहे!).
* १८६३ - अमेरिकन यादवी युद्ध - उत्तरेच्या आरमाराने लुईझियानाच्या पोर्ट हड्सन या बंदराला वेढा घातला.
### विसावे शतक 
* १९११ - न्यू यॉर्क सार्वजनिक ग्रंथालय सामान्य जनतेस खुले.
* १९१५ - पहिले महायुद्ध - इटली दोस्त राष्ट्रांना सामील झाले.
* १९२३ - बेल्जियमच्या सबिना एरलाइन्सची स्थापना.
* १९३४ - अमेरिकन दरोडेखोर बॉनी पार्कर व क्लाईड बॅरो पोलिसांकडून ठार.
* १९३९ - चाचणीची सफर सुरू असताना अमेरिकेची पाणबुडी यु.एस.एस. स्क्वॉलस बुडाली. २६ खलाशी मृत्युमुखी. ३२ खलाशी, अधिकारी व १ प्रवाश्याला दुसऱ्या दिवशी वाचवण्यात आले.
* १९४५ - दुसरे महायुद्ध - नाझी अधिकारी हाइनरिक हिमलरने दोस्त राष्ट्रांच्या बंदिवासात आत्महत्या केली.
* १९४९ - पश्चिम जर्मनीचे राष्ट्र अस्तित्वात.
* १९५८ - अमेरिकेचा पहिला उपग्रह एक्सप्लोरर १ बंद पडला.
* १९७७ - नेदरलॅंड्समध्ये अतिरेक्यांनी रेल्वे गाडीतील प्रवाशांना धरले. अजून एका गटाने शाळेतील १०० विद्यार्थ्यांना धरले.
* १९८४ - बचेंद्री पाल या भारतीय महिलेचे एव्हरेस्ट शिखरावर यशस्वी पदार्पण.
* १९९५ - जावा संगणक भाषेची अधिकृत घोषणा.
* १९९७ - मोहम्मद खातामी इराणच्या राष्ट्राध्यक्षपदी.

### एकविसावे शतक 
* २००१ - एव्हरेस्ट शिखर प्रथमच भारतीय लष्कराच्या पथकाकडून सर.
* २००४ - पॅरिसच्या चार्ल्स दि गॉल विमानतळाचा काही भाग कोसळला. ५ ठार. ३ जखमी.

## जन्म 
* १०५२ - फिलिप पहिला, फ्रांसचा राजा.
* ११०० - किन्झॉॅंग, चीनी सम्राट.
* १८४४ - अब्दुल बहा, बहाई धर्मगुरू.
* १८६५ - एपितासियो पेसोआ, ब्राझिलचा राष्ट्राध्यक्ष.
* १८९६ - केशवराव भोळे, मराठी संगीत समीक्षक, संगीतकार, संगीत दिग्दर्शक, लेखक.
* १९१८ - डेनिस कॉम्प्टन, इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू.
* १९४५ - पद्मराजन, भारतीय चित्रपट दिग्दर्शक.
* १९६३ - टोनी ग्रे, वेस्ट ईंडिझचा क्रिकेट खेळाडू.
* १९६५ - वूर्केरी रामन, भारतीय क्रिकेट खेळाडू.
* १९६६ - ग्रेम हिक, इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू.
* १९७० - यिगाल अमीर, इस्रायेलच्या पंतप्रधान यित्झाक राबिनचा मारेकरी.

## मृत्यू 
* ११२५ - हेन्री पाचवा, पवित्र रोमन सम्राट.
* १४९८ - गिरोलामो साव्होनारोला, ख्रिश्चन धर्मप्रसारक व फ्लोरेन्सचा राजा.
* १५२३ - अशिकागा योशिताने, जपानी शोगन.
* १५२४ - इस्माईल पहिला, इराणचा शहा.
* १८५७ - ऑगस्टिन लुई कॉशि, फ्रेंच गणितज्ञ.
* १९०६ - हेन्रिक इब्सेन, नॉर्वेचा लेखक.
* १९३४ - बॉनी पार्कर, अमेरिकन दरोडेखोर.
* १९३४ - क्लाईड बॅरो, अमेरिकन दरोडेखोर.
* १९३७ - जॉन डी. रॉकफेलर, अमेरिकन उद्योगपती.
* १९४५ - हाइनरिक हिमलर, नाझी अधिकारी.
* २०२० - मोहित बघेल, हिंदी चित्रपट अभिनेता.

## प्रतिवार्षिक पालन 
## बाह्य दुवे
मे २१ - मे २२ - **मे २३** - मे २४ - मे २५ - (मे महिना)
गणगोत (पुस्तक)

वाढत्या वयाबरोबर पुढे पाहण्याऐवजी मन मागेच पाहण्यात रमते... आयुष्याच्या ह्या प्रवासात कितीतरी माणसे भेटली. कुणी शेजारी म्हणून लाभले. कुणी आळीतले आळीकर, कुणी गावातले गावकर. कुणी जवळ आले, कुणी खेचून जवळ घेतले. काहींचे आकर्षण वाढले, काहींचे अचानक कमीही झाले. वर्ड्‌सवर्थच्या 'यारो री व्हिजिटेड' सारखी काही माणसे पुनर्भेटीत निराळीच वाटली. काहींच्या वेव्हलेंथ्स पटकन जमल्या, काहींच्या नाही जमल्या. काहींनी कधीही न फेडता येणाऱ्या ऋणाचा भार अलगत खांद्यावर ठेवला. प्रत्येकाला हे असे कधी जवळीक तर कधी दुरावा अशा हेलकाव्यात तरंगणारे गणगोत लाभतच असते. माणूस कधीही एकटा नसतो. त्याने तसे असूही नये. माझे 'गणगोत' फार मोठे आहे. अनिलांनी म्हटल्याप्रमाणे 'इथे सखेनी सोबती कुणी इथे कुणी तिथे!'''
-प्रस्तावनेतून

## गणगोत पुस्तकांत वर्णिलेल्या व्यक्तिरेखा (कंसात पूर्वप्रसिद्धीचे वर्ष)
* आप्पा (१९६३) 
* ऋग्वेदी (१९५२)
* म्यूझिक डा(यरे)क्टर केशवराव भोळे (१९५५)
* दिनेश (१९६३)
* चिंतामणराव कोल्ह्टकर (१९५९)
* चोभे (१९५३)
* दया छाया घे (१९६१)
* रामूभय्या दाते (१९६३)
* इंटरनॅशनल दीक्षित (१९५६)
* बळ्वंत मोरेश्वर पुरंदरे (१९६५)
* मास्तर नसलेले फणसळकर मास्तर (१९६३)
* बाय (१९६१) 
* रा. ज. देशमुख (आणि मंडळी) (१९६३)
* रावसाहेब (१९६५) 
* मला दिसलेले विनोबा (१९५४)
* हिराबाई  (१९६५)

वर्ग:पु.ल. देशपांडे यांचे साहित्य
वर्ग:मराठी साहित्य यादी
विठ्ठलराव नरहर गाडगीळ

बॅरिस्टर विठ्ठलराव गाडगीळ ( फेब्रुवारी २५ इ.स. १९२८ - मृत्यू: फेब्रुवारी ६ इ.स. २००१) मराठी राजकारणी आणि काँग्रेसपक्षाचे सक्रीय कार्यकर्ते आणि राज्यसभा व लोकसभेचे खासदार आणि सर्वोच्च न्यायालयातील ज्येष्ठ वकील होते. प्रदेश काँग्रेसचे जनरल सेक्रेटरी (१९६७), संसदीय काँग्रेसचे जनरल सेक्रेटरी, राज्यसभा सदस्य १९७१ आणि १९७६; १९७५ ते १९७७ इंदीरा गांधी मंत्रीमंडळात संरक्षण उत्पादन मंत्री, माहिती आणि प्रसारण मंत्रालय   इत्यादी मंत्रालये अशा विविध जबाबदाऱ्यांसोबत ते मुंबई स्थित विधी महाविद्यालयात मानद प्राध्यापकही होते.

कै. न.वि. गाडगीळ  ऊर्फ काकासाहेब गाडगीळ यांचे चिरंजीव. हे पुणे शहरातून काँग्रेस पक्षाच्या तिकिटावर खासदार म्हणून निवडून जायचे.  राजीव गांधींच्या कारकिर्दीत "माहिती आणि नभोवाणी" खात्याचे मंत्री होते. त्यांच्या काळात मुंबई दूरदर्शनचे दुसरे चॅनल चालू झाले होते.

## व्यक्तीगत जीवन
### व्यक्तीत्व
त्यांचे वक्तृत्‍व चांगले होते तसेच मिष्कील देखील. महाविद्यालयीन जीवनापासून विश्वासू काँग्रेसकार्यकर्ते होते.

## पदे 
* राज्यसभेचे सदस्य
* ७ व्या लोकसभेचे सदस्य
* ८ व्या लोकसभेचे सदस्य
* ९ व्या लोकसभेचे सदस्य

## कारकीर्द
## साहित्य
विठ्ठलराव गाडगीळ यांनी विविध वृत्तपत्रातून वेळोवेळी लेखन केले ते  "संसदमार्ग - लोकशाहीचा राजमार्ग" (लेखक: विठ्ठलराव गाडगीळ, प्रकाशक: प्रेस्टीज प्रकाशन) या ग्रंथात संकलीत झाले. ग.प्र. प्रधान यांच्या मतानुसार "लोकशाहीच्या राजमार्गावरील विविध संघर्षांचे,घटनांचे घटनांमागील विचार प्रवाहांचे वर्णन विवेचन आणि विश्लेषण विट्ठलराव गाडगिळांच्या लेखनातून झाले असून , खासदार आणि मंत्र्यांच्या आधीकार कक्षा आणि मर्यादांचे पैलू गाडगीळांच्या लेखनात येतात परंतु इंदिरा गांधींची कार्यपद्धती आणि आणीबाणी विषयी लेखन करताना  ग.प्र. प्रधानांच्या मतानुसार विट्ठालराव गाडगीळांची लेखणी अडखळत असे.

फेब्रुवारी ६ इ.स. २००१ रोजी विठ्ठलरावांचे निधन झाले.

## संदर्भ
वर्ग:भारतीय राजकारणी
वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षातील राजकारणी
वर्ग:७ वी लोकसभा सदस्य
वर्ग:८ वी लोकसभा सदस्य
वर्ग:९ वी लोकसभा सदस्य
वर्ग:पुण्याचे खासदार
वर्ग:राज्यसभा सदस्य
वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी
वर्ग:इ.स. १९२८ मधील जन्म
वर्ग:इ.स. २००१ मधील मृत्यू
वर्ग:महाराष्ट्राचे खासदार
बाळ दत्तात्रेय टिळक

*डॉ.* **बाळ दत्तात्रेय टिळक** (इ.स. १९१८ - २५ मे, इ.स. १९९९) हे आंतरराष्ट्रीय ख्यातीचे मराठी रसायनशास्त्रज्ञ होते. ऑक्सफर्ड विद्यापीठातील डी.फिल. आणि डी.एस्सी. पदव्या मिळवलेल्या टिळकांनी मुंबई विद्यापीठाच्या *रासायनिक तंत्रज्ञान विभागात* अध्यापन केले. इ.स. १९६६-७८ या कालखंडात हे पुण्यातील राष्ट्रीय रासायनिक प्रयोगशाळेचे संचालक होते.

## आरंभिक जीवन आणि शिक्षण 
बाळ दत्तात्रेय टिळकांचा जन्म विदर्भातील *कारंजा*  या गावी इ.स. १९१८मध्ये झाला. त्यांचे वडील - दत्तात्रेय दामोदर टिळक - हे पेशाने कापडगिरणी-तंत्रज्ञानाचे अभियंते होते. निवृत्त होतेवेळेस ते जळगावच्या *खान्देश मिल्स* या गिरणीतून मुख्य अभियंता व व्यवस्थापकाच्या हुद्द्यावर काम करीत होते .

बाळ दत्तात्रेय टिळकांचे शालेय शिक्षण जळगावातच झाले. इ.स. १९३३ साली मॅट्रिक परीक्षा उत्तीर्ण होऊन महाविद्यालयीन शिक्षणासाठी त्यांनी पुण्याच्या सर परशुरामभाऊ महाविद्यालयात प्रवेश घेतला. इ.स. १९३७ साली त्यांनी बी.एस्सी परीक्षेत पहिल्या श्रेणीत अव्वल क्रमांक मिळवला. यानंतर कापडनिर्मितीत वापरल्या जाणाऱ्या रंगांच्या अभ्यासासाठी  त्यांनी मुंबईच्या *रॉयल इन्स्टिट्यूट ऑफ सायन्स* या संस्थेच्या बी.एस्सी.टेक. पदवी अभ्यासक्रमास  प्रवेश घेतला व इ.स. १९३९ साली तो यशस्वीरित्या पुरा केला. पुढील उच्चशिक्षणासाठी ते इंग्लंडास ऑक्सफर्ड विद्यापीठात गेले. तिथे नोबेल पारितोषिकविजेते शास्त्रज्ञ रॉबर्ट रॉबिन्सन यांच्या मार्गदर्शनाखाली त्यांनी संशोधन, प्रशिक्षण घेतले. ऑक्सफर्ड विद्यापीठाने त्यांना इ.स. १९४६ साली डी.फिल., तर इ.स. १९६० च्या दशकात डी.एस्सी., या पदव्या बहाल केल्या. 

## संदर्भ व नोंदी 
## बाह्य दुवे 
* 

वर्ग:इ.स. १९९९ मधील मृत्यू
वर्ग:भारतीय रसायनशास्त्रज्ञ
वर्ग:मराठी रसायनशास्त्रज्ञ
वर्ग:इ.स. १९१८ मधील जन्म
वर्ग:शांतिस्वरूप भटनागर पुरस्कार विजेते