सुरत

**सूरत** (સુરત, Surat) ही भारताच्या पश्चिमेकडील गुजरात राज्याचे एक शहर आहे. "सूरत" हा शब्द थेट अर्थाने उर्दू, [गुजराती भाषा|गुजराती] आणि हिंदी भाषांमध्ये "चेहरा" असा अर्थ देतो. हे शहर तापी नदीच्या काठावर आहे, ज्याचा अरबी समुद्राशी संगम आहे. हे पूर्वी एक मोठे बंदर होते. आता हे दक्षिण गुजरातचे व्यापारी व आर्थिक केंद्र आहे, आणि पश्चिम भारतातील एक मोठ्या शहरी क्षेत्रांपैकी एक आहे. येथे हिरा व कापड उद्योग चांगल्या प्रकारे विकसित आहेत आणि कपड्यांचे व अॅक्सेसरीजचे मुख्य पुरवठा केंद्र आहे. जगातील सुमारे ९०% हिर्यांची कटिंग आणि पॉलिश सूरतमध्ये होते. हे अहमदाबादनंतर गुजरातमधील दुसरे सर्वात मोठे शहर असून, आठवे आणि नवे मोठे शहरी क्षेत्र आहे. हे सूरत जिल्ह्याचे प्रशासकीय मुख्यालय आहे.

हे शहर राज्याची राजधानी गांधीनगरपासून २८४ km दक्षिणेला, अहमदाबादपासून 265|km दक्षिणेला, आणि मुंबईपासून २८९ km उत्तरेला आहे. शहराचे केंद्र तापी नदीच्या काठी आहे, जवळच अरबी समुद्र आहे.

सूरत हे २०१९ ते २०३५ दरम्यान जगातील सर्वात वेगाने वाढणारे शहर ठरणार आहे, असे इकॉनॉमिक टाइम्सने केलेल्या अभ्यासानुसार आहे. २००१ ते २००८ या सात आर्थिक वर्षांत सूरतचा वार्षिक जीडीपी वाढ दर ११.५% होता. सूरतला २०१३ मध्ये भारतातील शहर-प्रणालींचे वार्षिक सर्वेक्षण (ASICS) द्वारे "सर्वोत्कृष्ट शहर" पुरस्कार मिळाला. मायक्रोसॉफ्ट सिटीनेक्स्ट उपक्रमाद्वारे सूरत भारतातील पहिले स्मार्ट आयटी शहर म्हणून निवडले गेले आहे, ज्यात टाटा कन्सल्टन्सी सर्व्हिसेस आणि विप्रो यांसारख्या आयटी कंपन्यांचा सहभाग आहे. सूरतमध्ये सुमारे २.९७ दशलक्ष इंटरनेट वापरकर्ते आहेत, जे लोकसंख्येच्या सुमारे ६५% इतके आहे. सूरतला २०१५ मध्ये IBM स्मार्टर सिटी चॅलेंज अनुदान मिळाले. पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या स्मार्ट सिटीज मिशन अंतर्गत स्मार्ट सिटी म्हणून विकसित करण्यासाठी वीस भारतीय शहरांपैकी सुरतची निवड झाली आहे. सूरत हे जगातील सर्वात मोठ्या कार्यालयीन इमारतींपैकी एक असलेल्या सूरत डायमंड बोर्सचे घर आहे.

२० ऑगस्ट २०२० रोजीच्या स्वच्छ सर्वेक्षण २०२० नुसार सूरतला भारतातील दुसरे सर्वात स्वच्छ शहर म्हणून घोषित केले गेले. या शहराला एक मोठ्या पाइपलाइन आगीमुळे काही प्रमाणात हानी झाली. २०२१ च्या स्वच्छ सर्वेक्षण आवृत्तीत हे १२व्या स्थानावर गेले आणि २०२३ मध्ये २५व्या स्थानावर घसरले. या अलीकडील बदलांनंतरही, सूरत स्वच्छता उपक्रम राबवत आहे आणि २०२३ च्या स्वच्छ सर्वेक्षण पुरस्कारांमध्ये इंदूरसह भारतातील सर्वात स्वच्छ शहराचा किताब सामायिक करत राहिले आहे, ज्यामुळे उच्च स्वच्छता मानके टिकवून ठेवण्याच्या प्रयत्नांचे महत्त्व अधोरेखित होते.

## इतिहास 
### शब्दव्युत्पत्ती 
आख्यायिकेनुसार सुरत शहराची स्थापना सुमारे इ.स. १५०० मध्ये गोपी नावाच्या एका श्रीमंत हिंदू व्यापाऱ्याने केली. सुरुवातीला या गावाला कोणतेही नाव नव्हते आणि त्याला फक्त "नवे ठिकाण" असे म्हटले जात असे. गोपीने ज्योतिषांचा सल्ला घेतला, ज्यांनी "सूरज", "सूर्यपूर" किंवा "सूर्याचे शहर" असे नाव सुचवले. गोपीने गुजरातच्या त्या वेळी अज्ञात असलेल्या राजाकडे या नावासाठी विनंती पाठवली. मुस्लीम राजाने या नावाला बदलून *सूरत* असे ठेवले, जो *सूरा* या शब्दावरून घेतला आहे, जो कुराणातील अध्यायांच्या नावासारखा आहे. तथापि, सूर्यपूर आणि सूरत ही दोन्ही नावे इ.स. १५०० पूर्वीच्या स्त्रोतांमध्ये नमूद आहेत, त्यामुळे हे नाव आणि गाव गोपीच्या काळापूर्वीच अस्तित्वात होते.

डुआर्ट बारबोसाने सुरतचे वर्णन *सुराट* म्हणून केले आहे. जेकब पीटर्स यांनी सुरतला डच भाषेत "सॉर्रेट" म्हणून संबोधले आहे सूरतची इतिहासातील अनेक नावे आहेत. काही साहित्यामध्ये सूरतचा उल्लेख "सुर्रत", "सुराटे" किंवा "सूरत" असा आढळतो.

### मुघल साम्राज्यापूर्वी सुरत
१५०० च्या दशकात सुरतच्या उदयापूर्वी, रांदेर हे जवळचे शहर या भागातील मुख्य वाणिज्य केंद्र होते. राण्डेरमध्ये अरब व्यापारी समुदाय प्रमुख होता, जो बर्मा, चीन, मलाया आणि सुमात्रा यासारख्या प्रदेशांशी परदेशी व्यापारात गुंतलेला होता. १५०० च्या दशकात पोर्तुगीजांच्या हल्ल्यांमुळे राण्डेरचा ऱ्हास झाला. त्याच काळात सुरत एक महत्त्वाचे बंदर शहर बनले, आणि राण्डेरच्या व्यापाऱ्यांपैकी काही लोक आर्थिक संधीसाठी सुरतला स्थलांतरित झाले असावेत. मात्र, १६३७ मध्ये, औरंगजेब याने बागलाणला मुघल साम्राज्यात पूर्णपणे विलीन केले.

१५१४ मध्ये, पोर्तुगीज प्रवासी डुआर्टे बार्बोसा याने सुरतचे वर्णन एक महत्त्वाचे बंदर म्हणून केले, जेथे मलबार आणि जगभरातील अनेक जहाजे येत. १५२० पर्यंत शहराचे नाव 'सुरत' असे झाले. पोर्तुगीजांनी ते दोनदा जाळले (१५१२ आणि १५३०), मुघलांनी ते जिंकले (१५७३) आणि मराठा राजे शिवाजी यांनी दोनदा लुटले (१७वे शतक). मुघल सम्राट अकबर याने गुजरातला खूप महत्त्व दिले आणि गुजरातमधील अनेक शहरे त्याने मिळवली. त्याच्या राजवटीत गुजरातवर केलेल्या मोहिमांमुळे मुघलांना सुरत जिंकता आले. १५७० च्या दशकात, त्याने गुजरातविरुद्ध दोन मोठ्या मोहिमा हाती घेतल्या—एक दीर्घकालीन आणि दुसरी अल्पकालीन. सुरतचा पाडाव पहिल्या मोहिमेदरम्यान झाला आणि तो एक महिना सतरा दिवस चालला. अकबराने या विजयांदरम्यान मोठ्या सैन्यशक्तीचा वापर केला, अनेक लढाया लढल्या. विशेषतः, सुरतचे विजय हे मुघल साम्राज्याच्या काळातील परदेशी व्यापारासाठी एक महत्त्वाचे साधन ठरले, कारण ते त्यांच्या राजवटीतील सर्वात महत्त्वाचे बंदर शहर बनले आणि एक व्यापारी केंद्र म्हणून विकसित झाले.

### मुघल साम्राज्यादरम्यान
हे मुघल साम्राज्यातील सर्वात समृद्ध बंदर होते. समृद्ध शहर असूनही, सुरत हे एक सामान्य "अव्यवस्थित" व्यापाऱ्यांचे शहर दिसत होते, जेथे माती आणि बांबूची घरे आणि वाकडे रस्ते होते, तरीही नदीकाठावर स्थानिक व्यापारी राजे, तसेच तुर्क, आर्मेनियाई, इंग्रज, फ्रेंच आणि डच व्यापाऱ्यांचे महाल आणि गोदामे होती. धार्मिक जैन समुदायाने चालवलेले गाय, घोडे, माश्या आणि कीटकांसाठीचे रुग्णालयेही होती, ज्यामुळे प्रवाशांना आश्चर्य वाटत असे. ब्रिटिश आणि डच या दोघांनीही शहरावर नियंत्रण मिळवण्याचा दावा केला, पण १८०० मध्ये ब्रिटिशांनी सुरतवर ताबा मिळवला.

१९व्या शतकाच्या मध्यापर्यंत, सुरत हे सुमारे ८०,००० लोकसंख्या असलेले स्थिर शहर बनले होते. भारतातील रेल्वे सुरू झाल्यावर, शहर पुन्हा समृद्ध होऊ लागले. सुरतचे रेशीम, कापड, ब्रोकेड, सोने-चांदीचे वस्तू प्रसिद्ध झाल्या आणि बारीक मलमल तयार करण्याचे प्राचीन कला पुन्हा जिवंत झाले.

रणनीतिकदृष्ट्या, सुरतने मोती आणि चांदीसारख्या युरोपियन उत्पादनांशी स्पर्धा न करणाऱ्या क्षेत्रांमध्ये व्यापार केला. कापड उद्योग हे सुरतच्या व्यापारी यशाचा मोठा भाग होता. पण कापड व्यापारासाठी प्रमुख बंदर असूनही, सुरतमध्ये हे कापड स्थानिक पातळीवर क्वचितच तयार केले जात असे. त्यांनी "मोत्यांच्या मुबल्क प्रमाणात" आणि हिऱ्यांसारख्या इतर रत्नांचा उल्लेख केला आहे, जे "सुरतमध्ये अगदी वाजवी किंमतीत मिळू शकतात."

सुरतमधील आर्मेनियन समुदाय
भारतातील सुरत शहरातील आर्मेनियन समुदाय १६व्या ते १७व्या शतकात फोफावला आणि या शहराच्या इतिहासावर त्यांनी स्थायी छाप सोडली. या काळातील आर्मेनियन समुदायाचे थडगे सुरतमध्ये आढळतात, जी त्यांच्या उपस्थितीची आणि परंपरांची साक्ष देतात.

सुरतमधील आर्मेनियन व्यापारी दागिने, मौल्यवान रत्ने, कापड आणि रेशीम यांच्या व्यापारात प्रसिद्ध होते. त्यांनी इजिप्त, लेव्हंट, तुर्की, व्हेनिस आणि लेघॉर्न यासारख्या ठिकाणांवर व्यापारी मार्ग स्थापित केले होते, आणि बऱ्याचदा त्यांच्या कुटुंबासह प्रवास करत.

ब्रिटिशांनी आर्मेनियन लोकांच्या व्यावसायिक कुशलतेची दखल घेतली आणि मुघल दरबार मध्ये व्यापारी सवलती मिळवण्यासाठी त्यांच्या सहकार्याची मागणी केली. आज, ही थडगी आर्मेनियन समुदायाच्या सुरतच्या इतिहास आणि संस्कृतीमधील महत्त्वपूर्ण योगदानाची साक्ष देत आहेत.

### आधुनिक कालखंड 
स्वातंत्र्योत्तर काळ
१५ ऑगस्ट १९४७ रोजी भारताला स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर, सुरत भारताचा भाग बनले. तेव्हा ते बॉम्बे राज्याचा भाग होते. नंतर ते गुजरात राज्यात समाविष्ट झाले. मुंबई, अहमदाबाद, पुणे, नागपूर आणि वडोदरासोबत सुरत हे पश्चिम भारतातील वेगाने वाढणारे शहर आणि प्रमुख वाणिज्यिक व औद्योगिक केंद्र बनले. स्वातंत्र्योत्तर काळात सुरतमध्ये विशेषतः कापड आणि रसायन उद्योगांसह व्यापारी क्रियाकलापांमध्ये लक्षणीय वाढ झाली आहे.

१९९४ चा प्लेग
सुरतला १९९४ मध्ये एक मोठा आरोग्य संकट भेडसावले. सप्टेंबर १९९४ मध्ये सुरतमध्ये प्लेगचा प्रादुर्भाव झाल्याची बातमी आली, आणि शहराला क्वारंटाईन लागू होण्याची शक्यता निर्माण झाल्यावर, सुरतच्या अनेक नागरिकांनी शहर सोडले.

सुरतच्या सुमारे एक चतुर्थांश लोकसंख्या शहर सोडून गेली, यात रोगाच्या इन्क्युबेशन टप्प्यात असलेले लोकही होते. यामुळे प्लेगचा प्रसार संपूर्ण भारतभर होण्यास हातभार लागला.

माध्यमांमध्ये, प्लेगचे कारण कचऱ्याच्या अयोग्य विल्हेवाटीला दिले गेले. तथापि, प्रत्यक्षात हा प्रसार उंदीर आणि पिसूंमुळे झाला होता, जे सुरतमधील कचऱ्यामुळे अनियंत्रितपणे वाढले होते. हा रोग सुरतमधील झोपडपट्टीतील लोकसंख्येत अधिक वेगाने पसरला. या रोगाचा प्रसार रोखण्यासाठी, सुरतने शाळा, विद्यापीठे आणि सार्वजनिक ठिकाणे अनिश्चित काळासाठी बंद केली. त्यांनी हिरेकापण्याच्या युनिट्ससह महत्त्वाच्या औद्योगिक व्यवसायांना बंद करण्याचे आदेश दिले. त्यांनी शहराच्या नियोजित झाडू आणि कचऱ्याच्या नियमित संकलनाची तरतूद केली. राव यांनी अनेक बेकायदेशीर बांधकामेही पाडली. तथापि, रस्ते रुंद करताना झोपडपट्ट्या बहुतेकदा हटवल्या जात, परंतु राव यांनी या रहिवाशांना पुरेशी सुविधा असलेली पर्यायी राहण्याची जागा देण्याची खात्री केली. राव यांच्या शहरी आणि स्वच्छताविषयक कृतींमुळे प्लेगनंतर सुरतची पुनर्बाधणी झाली.

तरीही, प्लेगचे सुरतवर दीर्घकालीन परिणाम झाले. भारतातील माहितीच्या अभाव आणि चुकीच्या माहितीच्या प्रसाराकडे यामुळे लक्ष वेधले गेले. रोगाच्या कारणांविषयी चुकीची मृत्यू संख्या आणि खोटी माहिती पसरली, ज्यामुळे माहिती नियंत्रण आणि स्वच्छता या दोन्ही बाबतीत शहराच्या पुनर्बाधणीसाठी मोठी गरज निर्माण झाली. सुरतच्या स्वच्छतेच्या कृतींमुळे अखेरीस इंडियन नॅशनल ट्रस्ट फॉर आर्ट अँड कल्चरल हेरिटेज यांनी सुरतला भारतातील दुसऱ्या क्रमांकाचे स्वच्छ शहर म्हणून घोषित केले. शहराची सरासरी उंची  आहे. सूरत जिल्हा भरूच, नर्मदा, नवसारी आणि तपती जिल्ह्यांनी वेढलेला आहे, तर पश्चिमेला कंबेचा उपसागर आहे. येथे हवामान उष्णकटिबंधीय असून मोसमी पाऊस भरपूर पडतो. भारतीय मानक ब्यूरोनुसार, हे शहर भूकंप धोका क्षेत्रीकरणात seismic zone-III मध्ये येते, जे भूकंप संवेदनशीलतेच्या I ते V या प्रमाणात मध्यम संवेदनशील आहे.

### हवामान 
सुरतचे हवामान उष्णकटिबंधीय मान्सून प्रकारचे हवामान आहे, ज्यावर समुद्र आणि खंभातच्या अखाताचा मोठा प्रभाव असतो. उन्हाळा मार्चच्या सुरुवातीला सुरू होतो आणि जूनपर्यंत चालतो. एप्रिल आणि मे हे सर्वात गरम महिने असून सरासरी कमाल तापमान ३७°C  आहे. मॉन्सून जूनच्या शेवटी सुरू होतो आणि सप्टेंबरच्या शेवटीपर्यंत शहरात सुमारे १,२०० मिमी पाऊस पडतो. यावेळी येथील सरासरी कमाल तापमान ३२°C असते. ऑक्टोबर आणि नोव्हेंबरमध्ये मॉन्सून मंदावतो आणि नोव्हेंबरच्या शेवटीपर्यंत पुन्हा एकदा उष्णतेची लाट येते. हिवाळा डिसेंबरमध्ये सुरू होतो आणि फेब्रुवारीच्या शेवटी संपतो, ज्यावेळी सरासरी तापमान सुमारे २३°से असून पाऊस फारसा पडत नाही. २०व्या शतकापासून सुरत शहरात सुमारे २० वेळा पूर आले आहेत.

## लोकसंख्या सांख्यिकी 
सूरतचा रहिवासी *सुरती* म्हणतात. २०११ च्या भारताच्या लोकसंख्येप्रमाणे, सूरतची लोकसंख्या ४,४६७,७९७ आहे. सूरतची सरासरी साक्षरता दर ८९% असून, राष्ट्रीय सरासरी ७९.५% पेक्षा जास्त आहे. पुरुषांची साक्षरता ९३% आहे तर महिलांची ८४% आहे. पुरुष लोकसंख्येचा ५३% आणि महिला ४७% आहेत. सूरतमध्ये लोकसंख्येचा १३% वय वर्षे ६ खाली आहे.

हिंदू हे बहुसंख्य समुदाय आहेत. मुस्लिम आणि जैन हे मोठे अल्पसंख्यक असून, लहान बौद्ध आणि ख्रिश्चन समुदायही आहेत.

## चित्रदालन

चित्र:Vesu Skyline.jpg|वेसू आकाशदेखावा
चित्र:Udhna Magdalla Road.jpg|उधना मगदल्ला मार्ग
चित्र:University Road.jpg|युनिव्हर्सिटी रोड
चित्र:Vesu area Surat.jpg|व्हेसू भाग
चित्र:Reliance Market,Vesu.jpg|रिलायन्स मार्केट, व्हेसू
चित्र:Surat Aerial View.jpg|हझिराचा आकाशदेखावा
चित्र:Aerial view of Piplod Area.jpg|पिपळोदचा आकाशदेखावा
चित्र:Air india alliance ATR 72 flight between Surat Mumbai.jpg|Air India alliance ATR 72 flight between Surat Mumbai
चित्र:Surat Airport.jpg|Surat Airport terminal building in early morning
चित्र:Surat Airport (02).jpg|Surat Airport Hangar Area
चित्र:Surat Airport Lounge Area.JPG|Surat Airport Lounge Area
चित्र:Surat Airport arrival area.jpg|Surat Airport arrival area
चित्र:Surat Airport Waiting area.jpg|Surat Airport Waiting area
चित्र:HAZIRA Industrial area Surat.jpg|HAZIRA Surat
चित्र:Hazira Industrial Area,ONGC.jpg|Hazira Industrial Area,ONGC
चित्र:Multilayer Flyover Majura Gate.JPG|Multilayer Flyover Majura Gate, Surat
चित्र:Dumas Beach.JPG|Dumas beach at evening time
चित्र:Vesu Bharthana , VIP Road.jpg|Vesu Bharthana area, VIP Road
चित्र:Evening view of Tapi river.jpg|Evening view of Tapi river
चित्र:Tapi river.jpg|Tapi river
चित्र:Pandit DinDayal Upadhyay Indoor Stadium,Surat.jpg|Pandit DinDayal Upadhyay Indoor Stadium,Surat
चित्र:Aerial view of Surat ,Adajan Side.jpg|Aerial view of Surat, Adajan Side
चित्र:Athwagate Surat.jpg|Athwagate Surat
चित्र:Althan Surat.jpg|Althan Area
चित्र:Bharthana Althan area.jpg|Bharthana Althan area
चित्र:Bharthana Althan area surat.jpg|Bharthana Althan area
चित्र:Joggers park, Agriculture farm.jpg|Joggers park, Agriculture farm
चित्र:Skyline of Surat.jpg|revolving hotel,surat
चित्र:Cable stayed bridge.jpg|cable stayed bridge
चित्र:Riverfront surat.jpg|Riverfront surat
चित्र:Athwa Gate, Surat.jpg|Athwa Gate, Surat
चित्र:Joggers Park, Ghod Dod Road.JPG|Joggers Park
चित्र:Baghdadi Jewish Cemetery 1.jpg|Baghdadi Jewish cemetery tombstone
चित्र:Sunset hj1.jpg|Sunset Overlooking Hajira at sultanabad, dummas
चित्र:Sunset hj2.jpg|Sunset Overlooking Hajira at sultanabad, dummas
चित्र:Flood 1.jpg|Flood at Salabatpura police station
चित्र:DB Rauza.jpg|Masjid Moazzam and Rauza,Surat

## बाह्य दुवे
* अधिकृत संकेतस्थळ 

## संदर्भ आणि नोंदी 
*


वर्ग:गुजरातमधील शहरे
वर्ग:सुरत जिल्हा
वर्ग:१० जानेवारी २०१८ कार्यशाळा