कुडाळ

**कुडाळ** हे महाराष्ट्राच्या सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुडाळ तालुक्याचे मुख्यालय व जिल्ह्यातील सावंतवाडी खालोखाल दुसऱ्या क्रमांकाच्या लोकसंख्येचे नगर आहे. कुडाळ कोकणच्या तळकोकण भागात मालवणच्या ३० किमी पूर्वेस, वेंगुर्ल्याच्या ३० किमी उत्तरेस तर मुंबईच्या ४७५ किमी दक्षिणेस वसले आहे. २०११ साली कुडाळची लोकसंख्या सुमारे १६ हजार इतकी होती.
राष्ट्रीय महामार्ग १७ कुडाळमधूनच जातो तर कुडाळ रेल्वे स्थानक कोकण रेल्वेवरील एक महत्त्वाचे स्थानक आहे.
* **कुडाळ** तालुक्याचे प्रशासकीय मुख्यालय असून देखील सिंधुदुर्ग जिल्ह्याचे मुख्यालय सिंधुदुर्गनगरी हे या कुडाळ तालुक्यातच येते.

कोकणच्या तळकोकण पट्ट्यात वसलेले हे शहर मुंबई आणि गोव्याला जोडणाऱ्या मुख्य मार्गावर असल्यामुळे ते ऐतिहासिक, भौगोलिक आणि आर्थिकदृष्ट्या महत्त्वपूर्ण आहे.

## **इतिहास (History)** 
कुडाळ शहराचा इतिहास प्राचीन असून, त्याचे मूळ नाव **‘कुट्ट’** किंवा **‘कुट्टापरान्त’** असे होते. 
** प्राचीन कोकणचे जे ‘परान्त’ आणि ‘अपरान्त’ असे दोन भाग होते, त्यापैकी ‘अपरान्त’ भागात कुडाळचा समावेश होता.

* **प्राचीन आणि मध्ययुगीन सत्ता:** ११ व्या शतकापूर्वी येथे **कदंब** आणि **चालुक्य** या राजघराण्यांची सत्ता होती. त्यानंतर राष्ट्रकूट, शिलाहार, विजयनगर साम्राज्य, बहमनी आणि आदिलशाही अशा विविध सत्तांनी येथे राज्य केले.
* **मराठा आणि सावंतवाडी संस्थानाचे महत्त्व:** १६ व्या शतकात पश्चिम किनारपट्टीवर पोर्तुगीजांचा प्रभाव होता. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी १६७५ नंतर या प्रदेशावर मराठा वर्चस्व स्थापित केले. १८ व्या शतकात **कुडाळ किल्ल्यावर** (भुईकोट) करवीर आणि सावंतवाडी संस्थानामधील संघर्षादरम्यान अनेक चढउतार झाले.

* **ब्रिटिश काळ:** १८ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि १९ व्या शतकाच्या सुरुवातीस हा प्रदेश ब्रिटिशांच्या ताब्यात गेला. १८८० च्या गॅझेटमध्ये कुडाळ किल्ल्याची नोंद आढळते, ज्यामध्ये खंदक, बुरुज आणि काही तोफांचा उल्लेख आहे.

* **आधुनिक ओळख:** स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर, १९४९ मध्ये पूर्वीच्या सावंतवाडी संस्थानाचे तत्कालीन रत्‍नागिरी जिल्ह्यात विलीनीकरण झाले. त्यानंतर याच वर्षी कुडाळला स्वतंत्र तहसील (तालुका)चा दर्जा देण्यात आला.

## **भूगोल आणि स्थान (Geography and Location)** 
* **स्थान:** कुडाळ शहर कोकणच्या पश्चिम किनारपट्टीच्या जवळ, राष्ट्रीय महामार्ग ६६ (जुना NH-17) वर स्थित आहे.
* **जिल्हा मुख्यालय:** हे शहर सिंधुदुर्गनगरी (जिल्हा मुख्यालय) आणि सावंतवाडी यांच्या मध्यभागी आहे.
* **नैसर्गिक रचना:** हा प्रदेश पठारी आणि किनारी प्रदेशाचा संगम आहे.
* **जलस्रोत:** कुडाळ शहराच्या परिसरातील **काजवी नदी** प्रमुख जलस्रोत आहे.
* **समुद्रसपाटीपासून उंची:** साधारण **५९ मीटर** (Meters)
* वार्षिक तापमान २२ ते ४० °C (७२ ते १०४ °F) पर्यंत वाढते. कुडाळमध्ये दरवर्षी १,१०० मिलीमीटर (४३ इंच) इतका मुसळधार पाऊस पडतो.

## **हवामान (Climate)** 
* **प्रकार:** कुडाळमध्ये उष्ण व दमट हवामान असते. हा **मॉन्सून (मान्सून) प्रकारातील** हवामान विभाग आहे.
* **पाऊसमान:** कोकण पट्ट्यात असल्यामुळे, येथे जून ते सप्टेंबर या काळात **मोठ्या प्रमाणात पाऊस** (सरासरी ३००० मिमी पेक्षा जास्त) पडतो.
* **तापमान:** उन्हाळ्यातील तापमान (मार्च ते मे) साधारणपणे ३५°C पर्यंत जाते, तर हिवाळ्यात (नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी) ते सुमारे १६°C पर्यंत खाली येते.

## **पर्यटन व निसर्ग सौंदर्य (Tourism and Natural Beauty)** 
* **मोती तलाव:** शहराच्या मध्यभागी असलेला मोती तलाव हे एक शांत आणि सुंदर ठिकाण आहे.
* **वर्णादेवीचा झरा:** हा १२ महिने वाहणारा थंड पाण्याचा नैसर्गिक जलस्रोत आहे.
* **बांबूचे काम (Bamboo Work):** कुडाळमध्ये काही ठिकाणी बांबूच्या वस्तू बनवण्याचा पारंपरिक हस्तकला उद्योग चालतो.
* **कोकण कला आणि चित्रकला:** सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील अन्य भागांप्रमाणेच कुडाळमध्येही स्थानिक कलाकारांचा आणि चित्रकारांचा प्रभाव दिसून येतो.

## **स्थानिक शासन आणि प्रशासन (Local Administration)** 
* **नगरपरिषद/नगरपंचायत:** कुडाळ शहराचा कारभार **नगरपरिषद** किंवा **नगरपंचायत** (स्थानिक स्वराज्य संस्था) मार्फत चालतो.
* **प्रशासकीय केंद्र:** येथे तालुकास्तरीय प्रशासकीय कार्यालये आहेत, जसे की **तहसील कार्यालय**, **पोलीस उपअधीक्षक कार्यालय** आणि **दिवाणी व फौजदारी न्यायालय**. त्यामुळे हे शहर सभोवतालच्या गावांचे महत्त्वाचे केंद्र आहे.

## **विशेष खाद्यसंस्कृती (Cuisine)** 
* **मालवणी पाककृती:** येथील खाद्यसंस्कृतीवर **मालवणी पाककृतीचा** गडद प्रभाव आहे. भात, मासे आणि नारळाचे दूध वापरून बनवलेले तिखट पदार्थ (उदा. मालवणी फिश करी) आणि सोलकढी येथे लोकप्रिय आहेत.
* **स्थानिक मिष्टान्न:** उकडीचे मोदक, आंब्याचे साट (आंब्याच्या रसाचे पापड) आणि विविध प्रकारच्या वड्या (उदा. काजू वडी) यांसारखे पदार्थ विशेषतः सणासुदीला बनवले जातात.
* भात व माश्याचे कालवण येथील आवडते खाद्य होय. 

## **लोकसंख्या (Demography)** 
२०११ च्या जनगणनेनुसार कुडाळची लोकसंख्या सुमारे **१६,०१५** इतकी होती.

* **स्थानिक महत्त्व:** लोकसंख्येनुसार कुडाळ हे सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील **सावंतवाडी खालोखाल दुसऱ्या क्रमांकाचे** मोठे नगर आहे.
* **भाषा:** येथे प्रामुख्याने **मराठी**, **मालवणी** (मराठीची बोलीभाषा) आणि **कोकणी** भाषा बोलल्या जातात.
* **स्थलांतर:** सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या इतर भागांप्रमाणेच, रोजगारासाठी येथील बहुसंख्य लोक मुंबई, पुणे किंवा परदेशात स्थलांतरित झालेले आढळतात.

## **अर्थव्यवस्था (Economy)** 
कुडाळची अर्थव्यवस्था प्रामुख्याने शेतीपूरक आणि सेवा क्षेत्रावर आधारित आहे. येथे मोठी बाजारपेठ देखील आहे. बुधवारी येथे बाजार भरतो. अनेक वाड्या वस्त्यावरून व गावांतून माणसे येथे बाजाराला येतात. मुख्य हायवे लागत शहर असल्याने येथे सिंधुदुर्ग मधील इतर तालुक्यांपेक्षा चांगल्या प्रकरे विकास झालेला आहे. या शहराची व्यवस्था स्थानिक स्वराज्य संस्था नगरपंचायत मार्फत पहिला जातो. या शहरात MIDC विस्तार लाभला असल्याने येथे उद्योग भरभराटीस आले आहेत. येथील लोकांचे आर्थिक जीवन त्यांच्या सेवेवर अवलंबून आहे. तसेच येथील लोकं भाजी विकणे, इमारत बांधकाम , इतर मजुरी कामे , व्यवसाय इत्यादी करतात. कुडाळ शहरात पान बाजार येथे मोठे मच्छी बाजार आहे. येथील लोकं नदी , तलाव तळी , समुद्र येथील ताजे मासे विकतात. बऱ्याच प्रकारचे मासे येथे मिळतात. मासाहार येथील लोकांच्या जीवनातील एक भाग असल्याने येथे मांसाहार उद्योग ही चालतो.

* **शेती आणि बागायती:** हा प्रदेश उष्ण व दमट हवामानामुळे फळबागायतीसाठी अत्यंत योग्य आहे. येथे **भात** (तांदूळ) हे प्रमुख पीक आहे, तर **आंबा** (हापूस), **काजू** आणि **नारळ** यांसारखी नगदी पिके मोठ्या प्रमाणावर घेतली जातात.
* **पर्यटन:** राष्ट्रीय महामार्गावरील स्थान आणि कोकण रेल्वेवरील केंद्र यामुळे येथे पर्यटनाला मोठा वाव आहे. अनेक रिसॉर्ट्स, हॉटेल्स आणि छोटे उद्योग पर्यटनावर अवलंबून आहेत.
* **उद्योग:** कृषीवर आधारित प्रक्रिया उद्योग आणि छोट्या व्यावसायिक आस्थापना येथे कार्यरत आहेत.

## **संस्कृती आणि सण (Culture and Festivals)** 
कुडाळची संस्कृती ही वैशिष्ट्यपूर्ण मालवणी आणि कोकणी परंपरेचा भाग आहे.

* **ग्रामदैवत:** कुडाळ तालुक्यात **कुडाळेश्वर** आणि **रामेश्वर** यांसारखी प्राचीन मंदिरे आहेत, जी स्थानिक ग्रामदैवतांचे प्रतीक आहेत. अकलूली येथील रामेश्वर मंदिर (रामेश्वर महादेव मंदिर, आकेरी) येथे वीरगळ (शौर्य स्तंभ) आणि सतीशिळा आढळतात, जे ऐतिहासिक महत्त्व दर्शवतात. भैरवदेव मंदिर, केळबाई देवी मंदिर, गणपती मंदिर , दत्त मंदिर, महालक्ष्मी मंदिर असे अनेक मंदिरे येथे शहरात आहेत. प्रत्येक मंदिराची येथे यात्रा / जत्रा भारत असते. मोठ्या संखेने येथे भाविक येत असतात. येथे दशावतारी नाटक, कीर्तन , भजन , शास्त्रीय संगीत इत्यादींचा आनंद मनापासून घेता येतो. येथील लोकं श्रद्धाळू आहेत.
* **सण:**
** **गणेशोत्सव:** हा कोकणातील सर्वात मोठा सण असून कुडाळमध्ये तो मोठ्या उत्साहाने साजरा केला जातो. येथे गणेशोत्सव बराच काळ चालतो. येथे लोकं 21 पेक्षा जास्त दिवसाचा सेखील गणपती बसवतात. बरेच लोकं गणपती घरी बनवतात. मातीच्या मूर्तींवर अधिक भर दिसतो.
** **शिमगा (होळी):** पारंपरिक **खेळ** (स्थानिक लोककला) आणि **राधा** यांसारख्या लोकनृत्यांचे आयोजन केले जाते.
** **दसरा आणि दिवाळी:** देवीच्या मंदिरांमध्ये नवरात्रीनंतर दशमीला विशेष सोहळे आणि जत्रा भरतात.

## **शिक्षण (Education)** 
कुडाळ हे सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात शैक्षणिक केंद्र म्हणून उदयास येत आहे. येथे प्राथमिक आणि माध्यमिक शिक्षणासोबतच उच्च शिक्षणाच्या संधी उपलब्ध आहेत. शहरात स्वातंत्र्यपूर्व काळातील सरकारी शाळा देखील आहेत. याचे एक उदाहरण म्हणजे ०१ / ०१ १८५५ रोजी स्थापन झालेली जि. प. पू. प्रा. केंद्रशाळा कुडाळ नं. १ होय. या शाळेला पुरी जीवन शिक्षण असे नाव होते. याच शाळेला लोकं आता तालुका स्कूल म्हणू ओलाक्खातात. कुडाळ शहरात कुडाळ नं. १, कुंभारवाडा , पडतेवाडी , कन्याशाळा इत्यादी जिल्हा परिषद म्हणजे सरकारी प्राथमिक शाळा आहेत. तसेच प्रत्येक वाडी व वस्तीवर प्राथमिक शिक्षणाची सोय आहे.

* येथे विविध कला, वाणिज्य, विज्ञान महाविद्यालये तसेच तांत्रिक आणि व्यावसायिक प्रशिक्षण देणाऱ्या संस्था कार्यरत आहेत.
* शिक्षण क्षेत्रामुळे कुडाळ परिसरातील विद्यार्थ्यांसाठी जिल्ह्याच्या मध्यवर्ती ठिकाणी ज्ञानाची कवाडे खुली झाली आहेत.
* या शहरात कुडाळ हायस्कूल , बॅ. नाथ पै सारख्या मोठ्या शैक्षणिक संस्था आहेत. यातून दूरस्थ व प्रत्यक्ष दोघ प्रकारचे अभ्यासक्रम उपलब्ध आहेत.

## **महतत्वाची ठिकाणे (Important Places/Tourist Attractions)** 
कुडाळ तालुका ऐतिहासिक स्थळे आणि निसर्गरम्य पर्यटन स्थळांसाठी ओळखला जातो:

# **कुडाळ किल्ला (भुईकोट):** शहराच्या मध्यभागी असलेला हा प्राचीन किल्ला (कोट) आज अवशेष स्वरूपात आहे. या कोटाच्या परिसरात **घोडेबाव विहीर** (प्राचीन विहीर) हा एकमेव अवशेष अजूनही पाहण्यासारखा आहे. या किल्याविषयी अधिक माहिती सुरेश निंबाळकर यांच्या दुर्ग भरारी या ब्लॉग वर पाहायला मिळेल.
# **कविलगाव साई मंदिर (कोकणची शिर्डी):** कविलगाव येथील श्री साई मंदिर हे महाराष्ट्रातील शिर्डीनंतरचे **पहिले साई मंदिर** मानले जाते, ज्याची स्थापना १९२२ मध्ये झाली. हे स्थान कोकणची शिर्डी म्हणून ओळखले जाते.
# **आंब्रड शिव गुफा:** आंब्रड येथील शिव गुंफा (लेणी) हे निसर्गरम्य आणि धार्मिक महत्त्व असलेले एक ठिकाण आहे.
# **शिरगावचा किनारा:** कुडाळ तालुक्यात काही निसर्गरम्य समुद्रकिनारे आहेत.

**श्री देवी केळबाई मंदिर** हे महाराष्ट्रातील सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुडाळ येथील प्रसिद्ध ग्रामदैवत आहे. हे मंदिर कोकणातील एक महत्त्वाचे धार्मिक केंद्र म्हणून ओळखले जाते.

## स्थान आणि ऐतिहासिक माहिती 
* श्री देवी केळबाईचे मंदिर कुडाळ शहराच्या पूर्वेला २ किलोमीटर अंतरावर राष्ट्रीय महामार्ग क्र. ६६ (NH 66) जवळ स्थित आहे.
* हे मंदिर सुमारे ५०० वर्षे जुने असल्याचे मानले जाते.
* **आख्यायिका:** देवीने पूर्वी जंगलात एका मेंढपाळात प्रवेश करून 'मी केळवनाच्या झाडाखाली आहे,' असे सांगितले. भक्तांनी तेथे शोध घेतला असता, त्यांना स्वयंभू मूर्ती दिसली. याच कारणामुळे देवीला केळबाई असे नाव पडले.

## मंदिर संरचना आणि पूजा विधी 
* देवीचे देवालय एका टेकडीवर आहे.
* मंदिराच्या प्रवेशद्वाराजवळ दोन दीपमाळा आहेत.
* मंदिरात मोठा सभामंडप आहे.
* गाभाऱ्यातील देवीची मूर्ती सुमारे ४ फूट उंचीची असून ती स्वयंभू मानली जाते.
* मूर्तीच्या बाजूला श्री गणपती आणि श्री भैरी यांचे स्थान आहे.
* देवीची पूजा सात्विक असते. पूजेसाठी तांदूळ, नारळ आणि फळांचा नैवेद्य असतो.
* देवीला हिरवी साडी व फुलांचे हार अर्पण केले जातात.
* सकाळी, दुपारी व सायंकाळी अशी तीन वेळा पूजा केली जाते.

## प्रमुख उत्सव 
मंदिरात दरवर्षी दोन मोठे उत्सव साजरे केले जातात.

### नवरात्रोत्सव (Navratrotsav) 
* नवरात्रोत्सव मोठ्या उत्साहाने आणि धार्मिक वातावरणात साजरा होतो.
* उत्सवानिमित्त मंदिराला आकर्षक विद्युत रोषणाई केली जाते.
* पहिल्या दिवशी **घटस्थापना** केली जाते.
* नवरात्रीच्या नऊ दिवसांत रोज सकाळी व सायंकाळी देवीची **आरती** होते.
* रात्रीच्या सत्रात भजन, कीर्तन आणि प्रवचन यांसारख्या सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते.
* अष्टमीला विशेष महापूजा आणि **महाप्रसाद** आयोजित केला जातो.
* नवमीच्या दिवशी देवीची भव्य **पालखी** काढली जाते.
* दसऱ्याला (विजयादशमी) **सिमोल्लंघन** करून उत्सवाची सांगता केली जाते.

### वार्षिक जत्रोत्सव (Jatrotsav) 
* श्री देवी केळबाईच्या वार्षिक जत्रोत्सवासाठी महाराष्ट्र आणि परराज्यातून हजारो भाविक दर्शनासाठी येतात.
* यावेळी अनेक धार्मिक व सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते.

## **परिवहन (Transport)** 
कुडाळ शहराची परिवहन व्यवस्था अत्यंत मजबूत आणि आधुनिक आहे.

* **रस्ते वाहतूक:** **राष्ट्रीय महामार्ग ६६** (NH 66) कुडाळमधून जातो, ज्यामुळे हे शहर मुंबई, पुणे, गोवा, कोल्हापूर आणि मंगळूरु यांसारख्या प्रमुख शहरांशी थेट जोडले गेले आहे. महाराष्ट्र राज्य परिवहन महामंडळाचे (MSRTC) बस स्थानक येथे आहे.
* **रेल्वे वाहतूक:** **कुडाळ रेल्वे स्थानक** हे कोकण रेल्वे मार्गावरील एक महत्त्वाचा थांबा आहे. त्यामुळे प्रवासी आणि मालवाहतुकीसाठी हे एक प्रमुख केंद्र ठरले आहे.
 
* **हवाई वाहतूक:** कुडाळपासून जवळचे विमानतळ **सिंधुदुर्ग (चिपी) विमानतळ** आणि गोवा येथील **दाबोळी विमानतळ** (Dabolim Airport) आहेत.
* **समुद्री वाहतूक:** जवळच्या मालवण आणि वेंगुर्ला बंदरांद्वारे जलमार्गाचा वापर केला जातो, परंतु ते प्रामुख्याने मासेमारीसाठी वापरले जातात.

## **प्रशासकीय आणि राजकीय रचना (Administrative and Political Structure)** 
* **स्थानिक स्वराज्य संस्था:** कुडाळ शहराचा कारभार **कुडाळ-माणगाव नगरपंचायतीमार्फत** (किंवा नगर परिषदमार्फत) चालतो. शहराच्या विकासाची आणि मूलभूत सुविधा पुरवण्याची जबाबदारी या संस्थेची असते.
* **तालुका स्तरावर प्रशासन:** कुडाळ हे तालुक्याचे मुख्यालय असल्याने येथे **तालुकाधिकारी (Tehsildar)** आणि **गटविकास अधिकारी (Block Development Officer - BDO)** यांची कार्यालये आहेत.
* **न्यायव्यवस्था:** येथे दिवाणी आणि फौजदारी प्रकरणांसाठी **कनिष्ठ स्तर न्यायालय (Judicial Magistrate First Class - JMFC)** कार्यान्वित आहे.
* **राजकीय प्रतिनिधित्व:**
** **विधानसभा मतदारसंघ:** कुडाळ हे **कुडाळ विधानसभा मतदारसंघाचे** (Kudal Assembly Constituency) मुख्यालय आहे.
** **संसद (लोकसभा) मतदारसंघ:** हा मतदारसंघ **रत्‍नागिरी-सिंधुदुर्ग लोकसभा मतदारसंघांतर्गत** येतो.

## **ऐतिहासिक धार्मिक वास्तू आणि वारसा (Historical Religious Heritage)** 
* **कुडाळेश्वर मंदिर:** शहराचे ग्रामदैवत म्हणून कुडाळेश्वर मंदिराला विशेष महत्त्व आहे. या मंदिराचा उल्लेख आणि त्याची स्थापत्यशैली महत्त्वपूर्ण आहे.

* **काळवी देवी मंदिर (कांदूर):** कुडाळ तालुक्यात असलेल्या कांदूर येथील काळवी देवीचे मंदिर ऐतिहासिक महत्त्व दर्शवते आणि स्थानिक श्रद्धांचे केंद्र आहे.
* **आकेरीचे रामेश्वर मंदिर:** हे केवळ धार्मिक केंद्र नसून, येथे सापडलेल्या **वीरगळ** (Hero Stone) आणि **सतीशिळा** यामुळे त्याला इतिहास संशोधनाच्या दृष्टीनेही महत्त्व प्राप्त होते.

## महालक्ष्मी मंदिर, कुडाळ 
कुडाळ शहरात अनेक मंदिरे आहेत. त्यातील प्रसिद्ध मंदिर म्हणजे **महालक्ष्मी मंदिर** होय. येथे दरवर्षी यात्रा / जत्रा भरते. अनेक भाविकांचे हे श्रद्धास्थान आहे.

## **आरोग्य आणि सामाजिक पायाभूत सुविधा (Health and Social Infrastructure)** 
* **शासकीय सुविधा:** शहरात **उप-जिल्हा रुग्णालय** (Sub-District Hospital) कार्यरत आहे, जे तालुक्यातील आणि आसपासच्या ग्रामीण भागातील लोकांसाठी प्राथमिक आणि दुय्यम आरोग्य सुविधा पुरवते.
* **शैक्षणिक विकास:** कुडाळमध्ये **अभियांत्रिकी** (Engineering) आणि **औषधनिर्माणशास्त्र** (Pharmacy) यांसारख्या व्यावसायिक शिक्षण संस्थांची उपलब्धता शहर एक शैक्षणिक केंद्र म्हणून विकसित होत असल्याचे दर्शवते.

## **साहित्यिक आणि साहित्य वारसा** 
कुडाळचा प्रदेश हा कोकणी आणि मालवणी बोलीभाषेच्या साहित्यिक व सांस्कृतिक परंपरेचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. या परिसराने अनेक साहित्यिकांना प्रेरणा दिली आहे, तसेच येथील लोककला आणि नाट्य परंपरेने मराठी साहित्य व संस्कृतीला समृद्ध केले आहे.

### १. साहित्य आणि बोलीभाषा 
* **मालवणी बोलीभाषा:** कुडाळ परिसरात प्रामुख्याने **मालवणी बोलीभाषा** बोलली जाते, जी मराठी भाषेचीच एक वैशिष्ट्यपूर्ण उपबोली आहे. या बोलीभाषेत विपुल साहित्य, विनोदी लेखन आणि नाट्यनिर्मिती झाली आहे. मालवणी भाषेच्या विकासात आणि प्रचारात कुडाळ परिसराचा महत्त्वाचा वाटा आहे.
* **लेखनविषय:** येथील साहित्यात ग्रामीण जीवन, निसर्ग, स्थलांतर आणि सामाजिक वास्तव या विषयांवर अधिक लेखन झालेले आढळते.

### २. साहित्य आणि कला क्षेत्रातील उल्लेखनीय योगदान 
कुडाळ तालुक्याशी जोडल्या गेलेल्या काही महत्त्वपूर्ण साहित्यिकांचा उल्लेख खालीलप्रमाणे आहे.

* **मंगेश पाडगावकर (Mangesh Padgaonkar):**
** प्रसिद्ध कवी आणि साहित्य अकादमी पुरस्कार विजेते मंगेश पाडगावकर यांचे मूळ गाव **वेंगुर्ला** (कुडाळच्या जवळ) येथे झाला होता. त्यांच्या साहित्यावर कोकणच्या निसर्गाचा आणि बोलीभाषेचा प्रभाव दिसून येतो.
* **वसंत सावंत (Vasant Sawant):**
** मालवणी साहित्य आणि नाट्य क्षेत्रातील एक महत्त्वाचे व्यक्तिमत्त्व. त्यांनी मालवणी नाटकांना एक वेगळी ओळख मिळवून दिली. त्यांच्या लेखनाने कोकणच्या सांस्कृतिक जीवनाचे प्रभावी चित्रण केले आहे.
* **अन्य साहित्यिक आणि लेखक:**
** कथा, कादंबऱ्या आणि वैचारिक लेखन करणारे अनेक लेखक कुडाळ परिसरातून उदयास आले आहेत, ज्यांनी स्थानिक साहित्य चळवळीला बळ दिले आहे.

### ३. कला आणि लोकसाहित्य वारसा 
* **दशावतार (Dashavatar):** कुडाळ तालुक्यात दशावतारी नाटक ही एक अत्यंत महत्त्वपूर्ण आणि जिवंत असलेली पारंपरिक लोककला आहे. पौराणिक कथांवर आधारित हे नाट्यप्रयोग वर्षभर, विशेषतः सणासुदीच्या काळात, आयोजित केले जातात.
** **महत्त्व:** ही कला केवळ मनोरंजनाचे साधन नसून, ती धार्मिक आणि नैतिक मूल्यांचे शिक्षण देण्याचे कार्य करते.
* **भजन आणि कीर्तन परंपरा:** येथील धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनात भजन आणि कीर्तन परंपरेला मोठे स्थान आहे. स्थानिक मंदिरे आणि धार्मिक संस्था या परंपरांना जतन करण्याचे काम करतात.

## **संदर्भ** 
* सिंधुदुर्ग जिल्हा गॅझेटियर
* शासकीय अहवाल, जनगणना माहिती, महाराष्ट्र गॅझेटियर.
* **जनगणना:** Census of India, 2011, Primary Census Abstract Data.
* जिल्हा गॅझेटियर (1880 किंवा नंतरचे), स्थानिक इतिहासकार, दुर्ग-भ्रमण संकेतस्थळे.
* The Gazetteers Department, Government of Maharashtra (Sindhudurg District Gazetteer).
* जिल्हा सामाजिक-आर्थिक समालोचन (DES), कृषी विद्यापीठांचे अहवाल.
* जिल्हा सांख्यिकी विभाग, सिंधुदुर्ग, [सन] चा सामाजिक व आर्थिक समालोचन अहवाल.
* राष्ट्रीय महामार्ग प्राधिकरण (NHAI), 
* भारतीय रेल्वे (Konkan Railway), अधिकृत माहिती.
* स्थानिक धार्मिक व पर्यटन संकेतस्थळे, ऐतिहासिक नोंदी.
* **महाराष्ट्र शासनाच्या अधिकृत संकेतस्थळांचा**, **निवडणूक आयोगाच्या डेटाचा** (मतदारसंघासाठी) आणि **जिल्हा आरोग्य विभागाच्या अहवालांचा** वापर
* स्थानिक मंदिराच्या विश्वस्त मंडळाचे अधिकृत प्रकाशन व स्थानिक प्रतिनिधी, जेष्ठ लोकं.
* **पुस्तके आणि चरित्र:** मंगेश पाडगावकर किंवा वसंत सावंत यांच्या साहित्यावर लिहिलेली टीकात्मक पुस्तके किंवा चरित्रग्रंथ. - या साहित्यिकांच्या कार्यावर झालेले अधिकृत संशोधन/लेख.
* **साहित्य अकादमी/राज्य शासन पुरस्कारांचे दस्तऐवज:** साहित्यातील योगदानासाठी मिळालेले अधिकृत पुरस्कारांचे उल्लेख. - महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळाचे प्रकाशन.
* **महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियर (Sindhudurg District Gazetteer):** बोलीभाषा, इतिहास आणि संस्कृती यावरील अधिकृत शासकीय नोंदी. - महाराष्ट्र शासन, गॅझेटियर विभाग, सिंधुदुर्ग जिल्ह्याची पुस्तिका.
* **अकादमी प्रकाशने/ विद्यापीठाचे संशोधन:** महाराष्ट्र शासनाच्या कला अकादमीने लोककलांवर प्रकाशित केलेले ग्रंथ. - पुणे विद्यापीठासारख्या संस्थांमधील 'दशावतार' या विषयावरील प्रबंध.
* **वृत्तपत्रांचे जुने अंक (E-paper Archive):** 'सकाळ', 'लोकसत्ता' किंवा 'महाराष्ट्र टाइम्स' सारख्या प्रतिष्ठित वृत्तपत्रांचे लेख (उदा. पाडगावकर/सावंत यांच्या जयंती किंवा पुण्यतिथी निमित्त प्रकाशित झालेले विशेष लेख).
* **DNYAN SAGAR BLOG WEB** 
* कुडाळ नगरपंचायत प्रशासकीय दस्तावेज व अधिकृत अधिकारी यांच्याकडून मिळालेली माहिती.

वर्ग:सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील गावे

वर्ग:कुडाळ तालुका