वर्धा–नांदेड रेल्वेमार्ग

**वर्धा-यवतमाळ-नांदेड** किंवा **नांदेड-वर्धा रेल्वेमार्ग** हा महाराष्ट्र राज्यातील निर्माणाधीन रेल्वे प्रकल्प आहे. या मार्गामुळे यवतमाळ मार्गे वर्धा आणि नांदेड दरम्यान रेल्वे वाहतूक सुविधा सुरू होईल. भारत सरकारच्या रेल्वे मंत्रालयाने या प्रकल्पाला **विशेष प्रकल्प** दर्जा दिला आहे. हा रेल्वे मार्ग २८४.६५ किलोमीटर लांबीचा असेल.

सध्या वर्धा-नांदेड प्रवासाला १० तास लागतात, या मार्गाच्या पूर्णत्वानंतर हे अंतर ४ तासांवर येऊन वेळ व इंधनाची बचत होईल.

## इतिहास 
* मंजूरी: २००९ 
* प्रत्यक्ष सुरुवात: २०१६
* पहिला टप्पा: वर्धा ते कळंब (३८.६१ किमी)चे पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी २८ फेब्रुवारीला २०२४ रोजी या मार्गाचे यवतमाळ दौऱ्यात लोकार्पण केले आहे.

सद्यस्थितीत वर्धा-कळंब पॅसेंजर आठवड्यातून ५ (रविवार व बुधवार वगळता) दिवस यांवर सुरू आहे. या रेल्वे गाडीला एकूण १० कोच राहणार आहेत. यामध्ये जनरलचे आठ, तर एसएलआरचे दोन कोच राहणार आहे.

* २०२४, फेब्रुवारी ०२: राज्याच्या अर्थसंकल्पात ७५० कोटींची तरतूद
पण अजुन ३००० कोटींची गरज

## भुसंपादन प्रक्रिया 
या मार्गाची लांबी २८४ किमी आहे आणि त्यासाठी ७२२ हेक्टर जमीन आवश्यक आहे. महाराष्ट्र शासनाने ७२२ हेक्टर जमीन संपादन करण्यास मान्यता दिली आहे. वर्धा-यवतमाळ-नांदेड रुंदमापी रेल्वे मार्गासाठी लागणारी जवळपास ९०% जमीन अधिग्रहित करण्यात आली असून आता महाराष्ट्र सरकारने रेल्वे मंत्रालयाला निविदा प्रक्रिया सुरू करण्यासाठी विनंती केली. भूसंपादन २०१८ मध्ये पूर्ण झाले.

## बांधकाम 
पूर्ण मार्गासाठी निविदा फेब्रुवारी २०१९ मध्ये देण्यात आली होती आणि बरेच बांधकाम यापूर्वीच बांधकाम चालू झाले. ७७&nbsp;कि.मी. वर्धा - यवतमाळ विभागाच्या कामाला  मध्य रेल्वे क्षेत्राच्या बांधकाम संस्थेला देण्याची मंजूरी मिळाली तर २०७&nbsp;यवतमाळ - नांदेड विभागाच्या कामाला रेल्वे विकास निगमला देण्याची मंजूरी मिळाली. फेब्रुवारी २०१९ पर्यंत मार्गावरील सर्व पुल (यशोदा नदी व भिंडी नदीवरील २ मोठे पूल आणि २६ छोटे पूल), आणि किमान ५४ रेल्वे अंडर ब्रिज पूर्ण झाले होते. ९.८ किमीचे एकूण 6 बोगदे या मार्गावर असतील, यापैकी सर्वात आव्हानात्मक २.५ किमी लांबीचा यवतमाळ विमानतळामागील टेकड्यातून जाणारा बोगदा आहे. सर्व स्टेशन इमारतींचे कंत्राट फेब्रुवारी २०१९ पर्यंत देण्यात आले आहेत आणि बांधकाम सुरू झाले आहे.

यवतमाळ नवीन रेल्वे स्थानकाचे प्रारंभिक काम सुरू झाले असून, ह्या काळादरम्यान जिल्हा परिषद शाळेच्या(आर्णी मार्ग) परिसरात हे स्थानक उभारण्यात येत आहे.

### किंमत 
२८४ किमी लांबीच्या या प्रकल्पाची एकूण सुधारित किंमत ₹३१६८.२९ कोटी आहे.

## लोहमार्गावरील रेल्वेस्थानके 
मार्गावर खालीलप्रमाणे एकूण २७ स्थानकांचे नियोजन केले गेले आहे. हा मार्ग कार्यान्वित झाल्यावर नागपूर व विदर्भ आणि मराठवाडा भागातील इतर जिल्ह्यांमधील थेट संपर्क साधला जाईल.

* कळंब ते नांदेड हा एकूण २०६ किलोमीटर लांबीचा हा मार्ग साडेतीन हजार कोटी रुपये खर्चून पूर्णत्वास जात आहे. 
वर्धा ते यवतमाळ या मार्गाचे ९०% काम पूर्ण झाले आहे. मार्गावर १५ मोठे पूल, २९ बोगदे व ५ उड्डाण पुलाचे काम प्रगतीपथावर आहे.

* वर्धा-यवतमाळ-नांदेड या २७० कि.मी. रेल्वे मार्गाकरीता केंद्राच्या अर्थसंकल्पात नुकतीच ₹७५० कोटींची तरतूद करण्यात आली आहे.
* सध्या कळंब-यवतमाळ-दारव्हा या मार्गाचे काम प्रगतीपथावर आहे.
 या रेल्वेमुळे विदर्भ-मराठवाड्यातील दळणवळणाची गती वाढणार आहे. 

* नागपूरहून थेट नांदेड येथे जाण्यासाठी रेल्वे सुविधा मिळण्यासोबतच यवतमाळची उत्तर-दक्षिण अशी कनेक्टिव्हीटी होणार आहे. या रेल्वेमार्गामुळे यवतमाळ जिल्ह्यात उद्योग, व्यवसायांना चालना मिळणार आहे. दुसऱ्या टप्प्यातील कळंब-यवतमाळ हा मार्ग पूर्ण होताच नागपूर-वर्धा-यवतमाळ अशी रेल्वे सुरू होण्याची आशा पल्लवीत झाली आहे, यवतमाळहून दररोज हजारो नागरिक नागपूरला ये-जा करतात. रेल्वेमार्ग पूर्ण झाल्यावर नागपूर-यवतमाळ ही ब्रॉडगेज मेट्रोसेवा सुरू करण्याची मागणीही नागरिकांनी केली आहे.

## मार्गाचे फायदे 
या नवीन मार्गाच्या पूर्ततेमुळे विदर्भ आणि मराठवाड्यातील प्रामुख्याने वर्धा, यवतमाळ, वाशिम, हिंगोली व नांदेड या ५ जिल्ह्यांमधील एकूण १०० गावांचा ज्यातील ७५ गावे यवतमाळ जिल्हात आहेत, त्यांचा रेल्वेसंपर्क सुधारेल आणि या प्रदेशांच्या सामाजिक-आर्थिक विकासात लक्षणीय योगदान मिळेल.

वर्धा ते यवतमाळ विभागाला रेल्वे आणि महाराष्ट्र सरकार यांच्यात ६०:४० खर्चाच्या वाटणीतत्वावर मंजूरी देण्यात आली, ज्याची अंमलबजावणी मध्य रेल्वेकडून केली जात आहे.
* यवतमाळ ते नांदेड हा दुसरा भाग २०१८ मध्ये (RVNL) रेल्वे विकास निगमकडे हस्तांतरित करण्यात आला.

### आदिलाबाद-वाशिम रेल्वेमार्ग
आदिलाबाद ते वाशिम या नव्या रेल्वे मार्गाचे सर्वेक्षण रेल्वे बोर्डाने केले आहे. हा रेल्वे मार्ग आदिलाबाद-किनवट-माहूर-पुसद-पोहरादेवी मार्गे वाशिम पोहचणार आहे. 
* पुसद येथे हे रेल्वेजंक्शन बनणार.

## हे सुद्धा पहा 
* भारतीय रेल्वे
* शकुंतला रेल्वे

## संदर्भ 
 
## बाह्य दुवे 
* Wardha – Nanded (via Yavatmal – Pusad) 3. Name of Project 
वर्ग:यवतमाळ जिल्हा
वर्ग:वर्धा जिल्हा
वर्ग:महाराष्ट्रामधील रेल्वे वाहतूक
वर्ग:महाराष्ट्रातील प्रस्तावित आधारभूत संरचना