तुळजाभवानी मंदिर

इवलेसे|शहाजीराजे महाद्वार, तुळजाभवानी मंदिर, तुळजापूर

**श्री तुळजाभवानी अंबाबाई मंदिर** हे महाराष्ट्रातील तुळजापूर येथील एक हिंदू मंदिर आहे. तुळजाभवानी देवी ही महाराष्ट्राची कुलस्वामिनी म्हणून ओळखली जाते. छत्रपती शिवाजी महाराज या मंदिरात नेहमी येत असत. कारण छत्रपती शिवाजी महाराजांची ही कुलस्वामिनी होय . 

महाराष्ट्रातील साडेतीन शक्तिपीठांपैकी श्री तुळजाभवानी देवीचे तुळजापूर क्षेत्र हे एक पूर्ण शक्तिपीठ आहे. ही देवी भगवती (भवानी) म्हणून प्रसिद्ध आहे. महाराष्ट्र क्षात्रतेजाची स्फूर्ती देवता, प्रेरणाशक्ती व स्वराज्य संस्थापक राजे श्री शिवछत्रपती यांची आराध्यदेवता, अशी ही तुळजापूरची भवानीदेवी महाराष्ट्राची कुलस्वामीनी आहे. हिंदवी स्वराज्याचे संस्थापक श्री छत्रपती शिवाजी महाराज यांना भवानी तलवार देउन हिंदवी स्वराज्य स्थापनेचा आशीर्वाद दिला, असा दावा केला जातो.

### इतिहास
हे शहर बालाघाटच्या एका कड्यावर वसले आहे. मंदिराच्या काही भागाची धाटणी हेमाडपंती आहे. इतिहास व पुरातत्त्वदृष्ट्या हे मंदिर राष्ट्रकुट अथवा यादवकालीन मानले जाते. तुळजाभवानी संबंधित सर्वांत जुना शिलालेख तुळजापूर तालुक्यातील ‘काटी’ येथे इ.स. १३९७ सालच्या शिलालेखात पहावयास मिळतो.
मंदिराचे धार्मिक पूजेचे व्यवस्थापन व पुरोहिताचे अधिकार फक्त 16 अने  भोपे कुळाकडे आहेत.
#### वैशिष्ट्ये 
श्री तुळजाभवानी मंदिरात प्रवेश करण्यासाठी दोन मोठी प्रवेशद्वारे आहेत. एका प्रवेशद्वारास राजे शहाजी महाद्वार तर दुसऱ्या दरवाजाला राजामाता जिजाऊ महाद्वार असे नाव देण्यात आले आहे. देवीच्या मंदिरात जाण्यासाठी दगडी पायऱ्या आहेत. पायऱ्या उतरून खाली गेल्यानंतर गोमुख तीर्थ येथे दर्शनाला जाण्यापूर्वी भाविक येथे स्नान करतात तसेच हातपायही धुतात. समोरच कल्लोळ तीर्थ आहे. देवीच्या स्नानासाठी तीन तीर्थ एकत्र आली असे कल्लोळ तीर्थाच्या बाबतीत सांगितले जाते. मंदिराच्या मुख्य द्वारापाशी उजव्या सोंडेचा सिद्धीविनायक आहे. येथेच आदीशक्ती आदिमाया व अन्नपूर्णा देवीचे मंदिरही त्याच बरोबर आदिमाया आदिशक्ती पाठिमाघे मातंगी देवीचे मंदिर असून श्री दत्त मंदिर, श्री नृसिंह मंदिर, श्री यमाई मंदिर, जेजुरी खंडोबा मंदिर ही मंदिरे लक्ष वेधून घेतात. या मंदिर शृंखलेतील श्री यमाई देवीचे स्थान जागृत मानले जाते. शेंदूरचर्चित, सालंकृत पूजा व अलंकार केलेला देवीचा रेखीव स्वयंभू तांदळा पाहून भाविक नतमस्तक होतात. यमाई देवीचे मुळस्थान सातारा जिल्ह्यातील औंध या गावी असून, यमाई देवीला तुळजाभवानीची मोठी बहीण मानली जाते याचे मुख्य कारण म्हणजे यमाई हे शिवपार्वती यांचे एकत्रित स्वरूप असून ती पार्वती आणि रेणुका देवीचा संयुक्त अवतार मानली जाते. रेणुका अवतार कृतयुगात आणि तुळजाभवानी अवतार त्रेतायुगात घडल्याने या कालक्रमानुसार यमाई तुळजाभवानीची मोठी बहिण मानली जाते. त्यामुळे बरेच भाविक तुळजाभवानी दर्शनानंतर जवळच असलेल्या यमाईदेवीच्या प्रसिद्ध बारा पीठांपैकी एक उपपीठ असलेल्या मार्डी किंवा मुळपीठ म्हणजेच औंधच्या यमाई देवीचे दर्शन घेण्याची प्रथा आज देखील पाळतात; परंतु तुळजापूर क्षेत्री यमाई देवीचे मंदिर तिथेच असण्यामुळे भाविकांना दोन्ही बहिणींचे एकत्र दर्शन घेता येते, ही एक धार्मिक सुलभता मानली जाते.

पुढे गेल्यावर मंदिराचे आवार दर्शनी पडते. या प्रशस्त आवारात भाविकांना बसण्याची सोय करण्यात आली आहे. येथूनच श्री तुळजाभवानी देवी मंदिराचे दर्शन होते. मंदिराच्या मुख्य गाभाऱ्याचा दरवाजा चांदीच्या पत्र्याने मढविला असून, त्यावर सुरेख असे नक्षीकाम करण्यात आले आहे. येथेच श्री तुळजाभवानीची प्रसन्न आणि तेजस्वी काळा पाषाणाची मूर्ती दिसून येते. तीन फुट उंचीची ही मूर्ती स्वयंभू आहे. अष्टभुजा महिषासूरमर्दिनी सिंहासनावर उभी असून मस्तकाच्या मुकुटातून केसांच्या बटा बाहेर आलेल्या आहेत. आईया आठ हातात त्रिशूळ, बिचवा, बाण, चक्र, शंख, धनुष्य, पानपात्र आणि राक्षसाची शेंडी आहे. पाठीवर बाणाचा भाता असून देवीच्या मुख्याच्या उजव्या व डाव्या अंगाला चंद्र व सूर्य आहेत. तुळजाभवानीचा उजवा पाय महिषासून राक्षसावर तर डावा पाय जमिनीवर दिसून येतो. दोन पायांच्यामध्ये महिषासूर राक्षसाचे मस्तक आहे.

श्री तुळजाभवानी देवीची मुर्ती चल मुर्ती आहे. येथे उत्सव मूर्तीची मिरवणूक न काढता प्रत्यक्ष श्री तुळजाभवानी देवीच्या मुर्तीची पालखीत बसवून मंदिराभोवती मिरवणूक काढली जाते. वर्षातून एकूण तीन वेळा मुर्ती सिंहासनावरून हलवून गाभाऱ्याबाहेर असलेल्या पलंगावर ठेवली जाते. नंतर विजयादशमीच्या दिवशी सिमोल्लंघनाच्या वेळी आईची पालखीतून मिरवणूक काढली जाते. देवीच्या पालखीसोबत श्रीयंत्र, खंडोबा आणि महादेवाची मिरवणूकही निघते.

तुळजाभवानी मातेच्या मंदिर मधील रंगपंचमी

श्री तुळजाभवानी मातेच्या मंदिर मधील रंगपंचमी ,श्री देवीच्या मंदिर मध्ये पारंपारिक पद्धतीने रंगपंचमी हा उत्सव साजरा होतो.

काळभैरव भेंडोळी उत्सव

काळभैरव भेंडोळी उत्सव हा जर वर्षी दिवाळीच्या नरकचतुर्दशी या वेळी स्थितीनुसार असतो , हा उत्सव पाहण्यासाठी हजोरो भाविक श्री तुळजाभवानी मंदिर मध्ये येतात.

दसरा उत्सव

श्री तुळजाभवानी मातेच्या मंदिर मधील एक अदभूत असा दसरा उत्सव आहे. श्री तुळजाभवानी मातेची मुर्ती ही मंदिर परिसर मधील पिंपळाच्या पारावर आणून पालखी मध्ये ठेवून मंदिर प्रद्क्षना करण्यात येते. भाविक हळदी कुंकू यांची उधळण श्री देवीच्या पालखीवर करतात हा उत्सवा मध्ये लाखो भाविक सहभागी होतात.

ग्रहण कालावधी

श्री तुळजाभवानी मातेच्या मंदिर मध्ये ग्रहण काळात श्री देवीस सोवळ्यात आणि पांढऱ्याशुभ्र वस्त्रा मध्ये ठेवण्यात येते आणि साज शृंगार नसतो आणि ग्रहण कालवधी संपल्यावर श्री देवीस स्नान घातले जाते आणि पूजा करण्यात येते.

#### महंत
मंदिर प्रमुखास महंत असे म्हणतात , तुळजाभवानी मंदिराचे मुख्य महंत हे गुरू तुकोजी बुवा व वाकोजी बुवा हे असून आई तुळजाभवानी मंदिराची चावी यांच महंताकडे असते . महंत तुकोजी बुवा तसेच महंत वाकोजी बुवा यांचे वास्तव्य मंदिराच्या मागील बाजूस असणाऱ्या कान्हेरी माठामध्ये असते . याच माठामध्ये अन्नपूर्णा देवीचे मंदिर आहे . भक्त आई तुळजाभवानी च्या दर्शनानंतर अन्नपूर्णा देवीच्या दर्शनाला जातात व अन्नपूर्णा देवीचा आशीर्वाद प्राप्त करतात . आई तुळजाभवानी देवीच्या मंदिराची दिवा बत्ती ची सोय याच मठा द्वारे होते . महंत हे आई भवानी च्या सेवे साठी ब्रह्मचर्य व्रत स्वीकारतात . महंत हे सर्व पुजारी बांधवांचे गुरू असून सर्वांच्या जीवनात ज्ञान रूपी प्रकाश देण्याचे कार्य करतात .

#### पूजारी
भवानी मंदिराचे मुख्य पुजारी हे मराठा (क्षत्रिय) कुळातील आहेत त्यास भोपा असे म्हणतात. ते सर्व पुजारी पाळी पाळीने देवींची पूजा करतात त्याला कमाशी म्हणतात म्हणून त्यांना पाळीकर भोपी पुजारी म्हणतात. पाळीकर पुजारी यामध्ये एकूण१५३ घराणे आहेत. यात्रेकरूंचे सहसा एका विशिष्ट पुजारी कुटुंबाशी जुने नाते असते. यात्रेकरू साड्या, साडी ब्लाउज पीस , बांगड्या, नारळ, सिंदूर, हळद, यांसह पूजा ओटी  देवीच्या पूजेला आलेल्या भक्तांना निवास, भोजन, विधी अर्पण करून यात्रेकरूंसाठी यजमान म्हणून काम करणाऱ्या विशिष्ट पुजारी कुटुंबाशी सामान्यतः दीर्घकाळचे नाते असते. कुलधर्म कुलाचार पूजा, पूजेचे साहित्य, फुलांच्या माळा आणि नैवेद्य प्रसाद (देवतेसाठी विधी अन्न).प्रसाद शाकाहारी असू शकतो किंवा काही वेळा बळी दिलेल्या बकऱ्याचे मांस असू शकते.पूर्वी तुळजाभवानी देवीस मांस तसेच मदिरा याच्या नेवेद्याची प्रथा होती ,परंतु पेशव्यानी ही प्रथा बंद करण्याचे प्रयत्न केल्याचे अनेक पुरावे उपलब्ध आहेत . त्यामुळेच पेशव्यांची हार पानिपत मध्ये झाल्याचे सांगितले जाते .आजही भक्त बोकडची बळी तसेच मदिरा याचा नेवेद्य करतात . मात्र हे प्रमाण आता कमी आहे .  
याच मंदिर संकुलातील मातंगी आणि आदिमाया या इतर दोन मंदिरांचे पुजारी महार समाजाचे आहेत.

श्री तुळजाभवानी मंदिराचे मुख्य पुजारी हे मराठा पाळीकर भोपे कुळातील आहेत. १५३ मुख्य पुजारी आहेत जे यात्रेकरूंना सेवा देतात, यात्रेकरू साड्या, साडी ब्लाउज पीस (मराठी भाषेत खन), बांगड्या, नारळ, सिंदूर, हळद, यांसह पूजा ओटी देवीच्या पूजेला आलेल्या भक्तांना निवास, भोजन, विधी अर्पण करून यात्रेकरूंसाठी यजमान म्हणून काम करणाऱ्या विशिष्ट पुजारी कुटुंबाशी सामान्यतः दीर्घकाळचे नाते असते. कुलधर्म कुलाचार पूजा, पूजेचे साहित्य, फुलांच्या माळा आणि नैवेद्य प्रसाद (देवतेसाठी विधी अन्न), प्रसाद शाकाहारी असू शकतो किंवा काही वेळा बळी दिलेल्या बकऱ्याचे मांस असू शकते.

महाराष्ट्रातील इतर मंदिरातील ब्राह्मण किंवा गुरव पुजाऱ्यांप्रमाणे, तुळजाभवानी मातेचे मुख्य पूजारी हे मराठा आहेत. श्री तुळजाभवानी मातेला प्रत्यक्ष स्पर्श हा १५३ पाळीकर भोपी, १६ आने भोपी पूजारी आणि सोनेरी पानेरी मठाचे महंत यांच्या व्यतिरिक्त कोणाला नाही.

श्री तुळजाभवानी देवीचे पूजारी हे दोन प्रकारचे एक १५३ मुख्य पाळीकर भोपी व १६ आने भोपी, यामध्ये पाळीकर हे आलेल्या भक्तांची वंश परंपरागत सेवा सुविधा करतात त्यांच्या सर्व कुलधर्म कुलाचार पूजा करतात व देवीची सेवा करतात, त्यामध्ये भक्तांचा नैवेद्य दाखवतात, कुंकू लावतात, नवस-सायास फेडतात, कुळकुलाचाराची पूजा करतात, राहण्याची जेवणाची त्यांची संपूर्ण व्यवस्था करतात. तर भोपी हे देवीची पाळीपाळीने पूजा करतात.

तुळजाभवानी मंदिरात ब्राम्हण, गुरव, वानी समाजाचे पण पूजारी आहेत ते आपापल्या लोकांची सेवा करतात.

श्री तुळजाभवानी देवीचे १५३ मुख्य पाळीकर भोपी मध्ये साळुंके, भोसले, करडे, गंगणे, रोचकरी, अमृतराव, क्षीरसागर, झाडपिडे, टोले, पेंदे, भांजी, इंगळे, पांढरे, कदम, शिंदे, बोधले, नवले, धुमाळ, मस्के, अनदुरकर, , शेळके, कंगले, हंगरगेकर, मगर, लोंढे, खपले, काठेवाड, साठे, गायकवाड इ. येतात व १६ आने भोपी पूजारी मध्ये पाटील, मलबा, सॉजी, पाटील, उदाजी, दिनोबा, परमेश्वर, कदम हे येतात. देवीचे सर्व पूजारी हे स्थानिक व वंशपरंपरागत वडिलोपार्जित पूजारी आहेत. या सर्व पूजारी वर्गाच्या पूर्वजांच्या नोंदी मंदिर संस्थान (पूर्वीचे हैद्राबाद निजाम संस्थान) कडे आहेत, या पूजारी व्यतिरिक्त इतर कोणालाही मंदिरात पूजा करण्याचा हक्क अधिकार नाही.

### नवरात्र
नवरात्रीच्या काळात भक्त राज्यभरातून ठिकठिकाणांहून पायी पालख्याांनी भवानी चरणी अर्पण केलेली सोन्याच्या पुतळ्याची माळ आजही देवीच्या मुख्य अलंकारांपैकी एक आहे. श्री तुळजाभवानी ही आदिशक्ती म्हणून सर्वश्रेष्ठ मानली गेली आहे.

शारदीय नवरात्र उत्सव

श्री तुळजाभवानी मातेच्या नवरात्र उत्सव हा मोठ्या प्रमणे साजरा केला जातो या नवरात्र काळात नऊदिवस पुजा , घटस्थापना करण्यात येते ,छबिना , श्री देवीस विविध प्रकारच्या अलंकार पुजा करण्यात येतात असे अनेक कार्यक्रम साजरे होतात . या उत्सवाला लाखोच्या संख्येने भाविक-भक्त तुळजापूरला येतात.www.tuljabhavanimandir.org

श्री तुळजाभवानी मातेचा छबिनाबद्दल माहिती

छबिना म्हणजे श्री तुळजाभवानी मातेची उत्सव मुर्ती एका चांदीच्या मेघडंबरी मध्ये व श्री देवीच्या अनेक वाहनापैकी एका वाहनावर श्री देवीची चांदीची मुर्ती व पादुका ठेवुन मंदिरा भोवती एक प्रदिक्षणा पूर्ण करतात याला छबिना म्हणतात.

श्री तुळजाभवानी मातेचा छबिना कालावधी प्रत्येक मंगळवार , पौर्णिमेच्या एक दिवस आधी आणि पौर्णिमा या दिवशी आणि त्या नंतर एक दिवस अश्या प्रमाणे करण्यात येतो .अश्विन कोजागिरी पौर्णिमेच्या अगोदरच्या दिवसाचा छबिना हा दिवाळी पाडव्याच्या दिवशी काढण्यात येतो .फाल्गुन पौर्णिमेचा छबिना गुढीपाडव्याच्या दिवशी काढण्यात येतो.. श्री तुळजाभवानी मातेच्या वर्षातील  २१ दिवस निद्राकाळातील छबिना काढला जात नाही.हा छबिना उत्सव पाहण्यासाठी हजरो भाविक येतात.

**महत्त्व :-** श्री तुळजाभवानी माता हे जागृत देवस्थान असून या छबिना उत्सवा मध्ये ज्या ज्या ठिकाणी छबिना उभा राहतो त्या ठिकाणी तुळजापूर क्षेत्राच्या बाजुतील सर्व गावांच्या शिवा येता या शिवांवर ( हद्द ) उभे राहून सर्व जगताच्या रक्षणासाठी व कल्याणासाठी उभी राहते . येते उभी राहून सारे जग पाहते व जगताचे कल्याण करते म्हणून छबिना उत्सव काढण्यात येतो .या छबीना याचे महत्त्व अधिक आहे  तसेच अनेक भाविक छबिन्याच्या वेळी श्री तुळजाभवानी मातेच्या मंदिर मध्ये छबीन्या समोर पोत पाजळून आई तुळजाभवानी मातेचा जयघोष करत असतात . या छबिन्या मध्ये प्रमुख वाद्य हे संभळ असते गोंधळी बांधव हे विशिष्ट प्रकारे वाजवतात आणि त्या वेळी मंदिर परिसर हा मंगलमय वातवरणात हा छबिना उत्सव संपन्न होतो.

## प्रशासन 
श्री तुळजाभवानी मंदिर प्रशासन देवस्थानची नोंदणी मुंबई सार्वजनिक कायदा १९५० अन्वये पब्लिक ट्रस्ट म्हणून १९६२ साली झाली.
## प्रवास
तुळजाभवानी मंदिर सोलापूर – छत्रपती संभाजीनगर रस्त्यावर असून सोलापूरहून ४२ कि.मी. तर धाराशिवदहून २२ कि.मी. अंतरावर आहे. 

वर्ग:तुळजापूर तालुका
वर्ग:देवीची शक्तिपीठे
वर्ग:हेमाडपंथी मंदिरे
वर्ग:प्राचीन वास्तू
वर्ग:शिवाजी महाराज
वर्ग:हिंदू मंदिरे