हिंगोली जिल्हा

**हिंगोली जिल्हा** हा मराठवाडा विभागाच्या उत्तरेस आहे. हिंगोलीच्या उत्तरेस वाशिम जिल्हा व यवतमाळ जिल्हा, पश्चिमेस परभणी जिल्हा व आग्नेयेस नांदेड जिल्हा आहे, आताचा हिंगोली जिल्हा हा १ मे १९९९ पूर्वीपर्यंत परभणी जिल्ह्याचा एक भाग होता.  त्या दिवशी  औंढा नागनाथ,  वसमत, हिंगोली, कळमनुरी व सेनगांव हे तालुके असलेला हा स्वतंत्र जिल्हा घोषित झाला.

हिंगोली जिल्ह्याचे क्षेत्रफळ ४५२६ चौरस कि.मी.२ आहे. एकूण लोकसंख्या ९,८७,१६० तर साक्षरता ६६.८६% इतकी आहे. जिल्ह्यातील गोंधळ, शाहिरी, भारूड, पोतराज व कलगीतुरा या लोककला  प्रसिद्ध आहेत. ज्वारी व कापूस ही जिल्ह्याची मुख्य पिके आहेत.

वसमत तालुक्यातील वाई गोरखनाथ येथील गोरक्षनाथ महाराजांचे देवस्थान आहे. येथे पौष पौर्णिमेला यात्रा सुरू होते. खुप ठिकणांवरून येथे भाविक येतात. कुरुंदा गावाजवळील टोकाई माता मंदिर,आंबा येथील अंबादेवी मंदिर, करंजाळा गावातील सीमा भागात बाराशिव येथील हनुमान मंदिर व जुनी बाराव आहे यात पंचमुखी महादेव अर्ध मुर्ती आहे मिती माघ शुक्ल पौर्णिमेला यात्रा भरते येते बारा गावांच्या शिव एकत्रित येतात व औंढा नागनाथ व वसमत सीमेवरील मंदिर आहे, बोराळा येथील हनुमान मंदिर व चोंडी बहिरोबा येथील बहीरोबा देवस्थान, वसमत तालुक्यातील रेऊळगाव इथे Baby दभव्य दिव्य बौद्ध विहार आहे एक प्रकारचे पर्यटन दर्जाचे , तसेच करंजाळा बाराशिव येथील देखील बौद्ध विहार अतिशय सुंदर विहार या विहारातील भगवान बुद्ध यांची मूर्ती ही अष्टधातू चीआहे . कंजाळा गावाच्या पश्चिम दिशेला विठ्ठल मंदिर, उत्तर दिशेला देवीचे मंदिर, गावामध्ये कर्णेश्वर मंदिर आहे.

**वारंगा (मसाई)** हे गाव हिंगोली पासून १९ किलोमीटर अंतरावर आहे. आणि तालुका कळयेथे मनुरी पासून १० किलोमीटर अंतरावर आहे. हे गाव मसाई माता मंदिरासाठी प्रसिद्ध आहे. या गावांमध्ये पौष महिन्याच्या पौर्णिमेच्या दुसऱ्या दिवशी एक मोठी यात्रा भरते. हे गाव तिन्ही बाजूंनी डोंगरांनी घेरलेले आहे.

वारंगा मसाई गावातील मंदिरे:
मसाई देवी मंदिर, हनुमान मंदिर, संत सावता माळी मंदिर, डागेश्वर महादेव मंदिर, गणेश मंदिर, महादेव मंदिर, दत्त मंदिर, खंडोबा मंदिर.

## हिंगोली जिल्ह्यातील पर्यटनस्थळे
* भवानी मंदिर वारंगा
* संत तुकामाई जन्मस्थान सुकळीविर
* संत तुकामाई समाधीस्थळ येहळेगाव 
* औंढा (नागनाथ)
* संत नामदेव महाराज नर्सी
* स्वयंभू जटाशंकर डोंगरकडा
* बाराशिव मारुती
* सिद्धेश्वर धरण
* मसाई देवी मंदिर, वारंगा(मसाई)
* येलदरी धरण
*Hatkeshwar devsthan, Hatta

## हिंगोली जिल्ह्यातील तीर्थक्षेत्रे
हिंगोली जिल्ह्यात पुढील प्रमाणे प्रमुख तीर्थक्षेत्रे आणि मंदिरे आहेत.

* औंढा नागनाथ- बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी हे आठवे (आद्य) ज्योतिर्लिंग आहे.
* मल्लिनाथ दिगंबर जैन मंदिर (शिरड शहापूर), 
* तुळजादेवी संस्थान (घोटा - ता. हिंगोली), 
* संत नामदेवांचे जन्मस्थान नरसी नामदेव.
* ग्रामदैवत श्री स्वयंभू जटाशंकर मंदिर डोंगरकडा
* शेवाळा येथील पूर्णानंद महाराजांचे मंदिर.
* समगा येथील संगमेश्वर महादेव मंदिर
* श्री.कानिफनाथ गड खैरी घुमट
* चिंतामणी गणपती (हिंगोली)
* सिद्धनाथ (महादेव) मंदिर 
*वारंगा मसाई- मसाई देवीचे मंदिर
*संत तुकामाई जन्मस्थळ सुकळीविर(तु)
*हेमाडपंथी भैरवनाथ महाराज मंदिर ब्रम्हपुरी 
*संत तुकामाई समाधीस्थळ येहळेगाव(तु)
* श्री संत देवकामाता संस्थान हिवरा तर्फे जवळा (ता.कळमनुरी)
* हिंगोली तालुक्यातील खंडाळा येथे श्री प्रतापगिरी महाराज देवस्थान असून तिथे दरवर्षी डिसेंबर महिन्यात दत्त जयंतीला फार मोठा अखंड हरिनाम सप्ताहाचे आयोजन केले जाते ह्या अखंड हरिनाम सप्ताहास पासष्ट वर्षाची परंपरा लाभलेली आहे.

## जिल्ह्यातील महत्त्वाचे उत्सव 
* सार्वजनिक दसरा महोत्सव - सुमारे दोनशे वर्षांपासून
* सार्वजनिक गणेशोत्सव
*शिवजयंती
*महात्मा फुले जयंती औंढा नागनाथ
*बैलपोळा
* श्री नवदुर्गा महोत्सव
* भीम जयंती 
*नागपंचमी
* कलगावची यात्रा 
* हत्ता नाईक ता. सेनगांव येथील कावड आगमन 
* श्री. कानिफनाथ महाराज यात्रा कानिफनाथ महाराज गड खैरी घुमट 
* हिंगोलीचा प्रसिद्ध नवसाच्या मोदकाचा चिंतामणी गणपतीचा मोदक उत्सव
* मसाई देवी यात्रा. वारंगा मसाई

## जिल्ह्यातील तालुके
* औंढा नागनाथ
* कळमनुरी
* वसमत
* सेनगांव
* हिंगोली

## हिंगोली जिल्ह्यातली गावे
* खेर्डा
* तिखाडी
* खानापूर बंगला
* गाडीबोरी
* उमरखोजा
* सुकळीवीर(तु)
* दांडेगाव
* साखरा
* आडगाव
* बटवाडी
* खांबाळा
* वटकळी
* गिलोरी
*गोरेगाव
*ताकतोडा
* गोंदनखेडा
* केंद्रा बुद्रुक
* वरखेडा
* दाताडा बुद्रुक
* वाघजाळी
* गारखेडा
* माझोड
* सवड
* पहेणी
* वैजापूर
* वरूड काझी
* वरूड चक्रपान
* देऊळगाव रामा
* आंधरवाडी
* माळहिवरा
* सिरसम
* काळकोंडी
* गारमाळ
* भांडेगाव
* साटंबा
* जामठी खुर्द
* जामठी बुद्रुक
* सावा
* नवलगव्हाण
* भानखेडा
* हनवतखेडा
* कडती
* पांगरी
* ब्रम्हपुरी
* पुसेगाव
* डिग्रस
* इंचा
* कडोळी
* नांदूरा
* ऊमरा
* ईडोळी
* बोराळा
* पळशी
* खानापूर चित्ता
* सवना
* ब्राम्हणवाडा (pra. washim)
* पारडा
* पिंपळखुटा
* बळसोंड
* केसापुर
* लोहगाव
* खरबी
* आखाडा बाळापूर
* बासंबा
* हत्ता नाईक
* आजेगाव
* आंबा
* आसेगाव
* उंडेगाव : 
* एरंडेश्वर
* पान कन्हेरगाव
* कळमनुरी
* कुरुंदा
* गिरगाव
* गुंज
* गुंडा
* धामणी
* वसई
* चोंढी
* जवळा (पांचाळ)
* जवळा बाजार
* जवळा (बुद्रुक)
* सेंदुरसना
* टेंभुर्णी
* डोंगरकडा
* हिवरा (तर्फे जवळा)
* तपोवन
* नरसी (नामदेव) : 
* पळसगाव
* पांगरा सती
* पांगरा शिंदे
* बसमत
* बाराशीव
* बाभुळगाव
* येळेगाव तुकाराम.
* समगा 
*रामेश्वर : 
इवलेसे|रामेश्वर, ता. औंढा नागनाथ, जि. हिंगोली
* हट्टा
* रामेश्वर तांडा
* जयपुर
* माळसेलू
* बेलवाडी
* खरबी
* वाकोडी
* तळणी
* शिंदेफळ
* पारोळा
* सेनगाव
* वाढोणा
* थोरजवळा
* कणका
* शिरड (शहापूर)
* शेवाळ
* कहाकर खुर्द
* कहाकर बुद्रुक
* कोंडवाडा
* कवठा बुद्रुक
* कोळसा
* सापटगांव 
* सिनगी(नागा)
* सिनगी(खांबा)
* सुकळी
* हिंगोली
* वारंगा मसाई
* कोर्टा
* वाई गोरखनाथ
* धामणगाव
* पांगरा बोखारे
* खैरखेडा
* शेगांव खोडके (हे गाव सेनगाव तालुक्यात असून मराठवाड्याच्या सीमेवर आहे. येथुन विदर्भाची सीमा चालू होते)

## संदर्भ
## बाह्य दुवे
* हिंगोली डाॅट एनआयसी डाॅट इन

वर्ग:हिंगोली जिल्हा
वर्ग:छत्रपती संभाजीनगर विभागातील जिल्हे
वर्ग:महाराष्ट्रातील जिल्हे