open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
पेटारी

right|thumb|पेटारीचे फूल

**पेटारी** ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे.

**स्थानिक नाव    : पेटार, पेटारी, पेटारा        **

**शास्त्रीय नाव    :  Trewia polycarpa Bth       **

**इंग्रजी नाव     : False White Teak       **

**संस्कृत नाव     : पिण्डारः       **

**कूळ    :  Euphorbiaceae       **

**उपयोगी भाग     : पिकलेले फळ        **

**उपलब्धीचा काळ     : पिकलेले फळ:- मार्च- मे        **

**झाडाचा प्रकार    : झाड         **

**अभिवृद्धी     : बिया        **

**वापर     : पिकलेले फळ**

**आढळ**

महाराष्ट्रातील बहुतेक जंगलांमध्ये पेटारचे पानझडी झाड वाढलेले दिसते. ठाणे, पालघर, नाशिकच्या आदिवासी भागात,रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग तर पश्चिम घाटातील पुणे, कोल्हापूरच्या जंगलात, माळरानावर तसेच डोंगरकपारीला पेटारची झाडे वाढलेली दिसतात.   

## **वनस्पतीची ओळख** 
* पेटारचे झाड साधारण १० ते २० मीटर उंच वाढते. झाडाची साल मऊ, तपकिरी करड्या रंगाची असून सालीच्या आतील भाग पिवळसर पांढरा असतो.
* सालीचा कोवळा भाग लवदार असतो. पाने साधी, गडद हिरव्या रंगाची, मऊसर लव असणारी तर कोवळी पाने तपकिरी रंगाची असतात.
* पाने हृदयाच्या आकाराची व टोकाशी निमूळती, शिरायुक्त असतात. पेटारची पाने ७ ते १७ सें.मी. लांब व ७ ते १० सें.मी. रुंद. देठ ३ ते ७  सें.मी. लांब. पानाच्या कडा दातेरी असतात. फुले अनेक, एकलिंगी, फिक्कट हिरव्या रंगाची व ३ ते १२ सें.मी. लांब पुष्पगुच्छ्यात येणारी असतात. नर फुले ४ ते ५ मिमी. लांब व ७ ते २० सें.मी. लांब पुष्पगुच्छ्यात येणारी तर मादी फुले  ५ ते ९ मिमी. लांब व लांब दांड्यावर येणारी असतात.
* फळे गोल, २ ते ३ सें. मी. व्यासाची, कठीण कवच असणारी, किवा लवयुक्त, हिरवी पण लालसर छटा असणारी असतात. फळाचा गाभा ३ ते ४ भागात विभागलेला असतो. गर पांढरा व गोल बियामध्ये लगडलेला असतो. पेटारची फुले डिसेंबर ते मार्चपर्यंत येण्यास सुरुवात होते. तर मार्च ते मेपर्यंत पिकलेले फळे खाण्यासाठी तयार होतात.  

## **औषधी उपयोग** 
* पेटारची साल व पाने औषधात वापरली जातात. सालीचा काढा करून, गाळून तो पोटदुखीवर पिण्यास दिला जातो.
* पाने जाळून त्याची राख मूळव्याधीवर लावण्यासाठी वापरली जाते. स्थानिक भाषेत त्याला ‘मिसरी’ असे म्हणतात.
* इतर उपयोग : पेटारची पिकलेली फळे खाण्यासाठी वापरली जातात.
* फळांचा गर अतिशय मधुर, रुचकर व शीतल असतो.

## अधिक माहितीसाठी वाचा 
* फुलांचे आध्यात्मिक अर्थ

वर्ग:औषधी वनस्पती
फालसा

ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे. हिला शबरीची बोर असे सुद्धा म्हणतात. ह्याची चव थोडी जांभळसारखी असते.
right|thumb|फालशाची फुले

## हे सुद्धा पहा
* विकिपीडिया:वनस्पती/यादी
वर्ग:औषधी वनस्पती
विरुद्धाशन

आयुर्वेदानुसार परस्परविरोधी गुणांचे खाद्यपदार्थ खाणे यास **विरुद्धाशन** म्हणतात. *अशन* म्हणजे *खाद्यपदार्थ* किंवा *जेवण*; त्यामुळे *विरुद्ध* + *अशन*, अर्थात परस्परविरोधी गुणाचे अन्न खाणे, अशा अर्थाची ही संज्ञा आहे. उदाहरणार्थ, दही व मासे, ताक व गूळ, तेल व तूप, तूप व मध समप्रमाणात खाणे, फणसाचे गरे खाऊन त्यावर विडयाचे पान खाणे, दूध व फळे एकत्र खाणे, इत्यादी जोड्या विरुद्धाशनात गणल्या जातात. विरुद्धाशन केल्यास पचनसंस्था बिघडू शकते.

## त्रुटी 
यावर कुठल्याही प्रकारचे संशोधन झालेले नाही. तसेच विरुद्धाशन म्हणजे नेमके काय याची ठोस व्याख्या नाही.

## अधिक वाचन 
* हिंदुस्थानचा वैद्यराज-(परिभाषा प्रकरण)-ले.(कै. आयुर्वेदमहोपाध्य शंकर दाजीशास्त्री पदे)
* अष्टांग ह्रदय-वाग्भट-(सातवा-अन्नरक्षाध्याय-श्लोक-२९ ते ४४)
* सार्थ वाग्भट(टीकेसहीत)-कै.डॉ.गणेश कृष्ण गर्दे

## बाह्य दुवे 
* 

वर्ग:आयुर्वेद
मनुका

**मनुका** किंवा **बेदाणा** (plum) ही अर्धवट वाळवलेली द्राक्षे असतात.  काळ्या बेदाण्यांना मनुका म्हणतात. पिवळ्या रंगाचे बेदाणे बहुधा थॉमसन, सोन्नाक्का, तास ए गणेश, माणिक्यमन या जातींच्या द्राक्षांपासून बनवले जातात. माणिक्यमन ही द्राक्षे केवळ बेदाणे तयार करण्यासाठी पिकवतात. शरद या जातीच्या काळ्या द्राक्षांपासून काळ्या मनुका बनतात.

वर्ग:पाककलेमध्ये वापरले जाणारे पदार्थ
वर्ग:खाद्यपदार्थ
वर्ग:सुकामेवा

काळे मनुके खा आणि या आजरांपासून दूर रहा
वॉल्टर ब्रिअर्ली

**वॉल्टर ब्रिअर्ली** (मार्च ११, इ.स. १८७६:बोल्टन, लँकेशायर, इंग्लंड - जानेवारी ३०, इ.स. १९३७:लंडन, इंग्लंड) हा कडून चार कसोटी सामने खेळलेला क्रिकेट खेळाडू होता.

ब्रिअर्ली, वॉल्टर
वर्ग:इ.स. १८७६ मधील जन्म
वर्ग:इ.स. १९३७ मधील मृत्यू
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
रेजी स्पूनर

स्पूनर, रेजी
वर्ग:रिकामी पाने
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
वर्ग:इ.स. १८८० मधील जन्म
वर्ग:इ.स. १९६१ मधील मृत्यू
जॅक क्रॉफर्ड

**जॉन नेव्हिल** *जॅक* **क्रॉफर्ड** (डिसेंबर १, इ.स. १८८६ - मे २, इ.स. १९६३) हा कडून १२ कसोटीस सामने खेळलेला क्रिकेट खेळाडू होता.

क्रॉफर्ड, जॅक
क्रॉफर्ड, जॅक
क्रॉफर्ड, जॅक
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
फ्रेडरिक फेन

**फ्रेडरिक लुथर फेन** (एप्रिल २७, इ.स. १८७५:काउंटी किल्डेर, आयर्लंड - नोव्हेंबर २७, इ.स. १९६०:ब्रेंटवूड, एसेक्स, इंग्लंड) हा कडून १४ कसोटी सामने खेळलेला क्रिकेट खेळाडू होता.

फेन, फ्रेडरिक
फेन, फ्रेडरिक
फेन, फ्रेडरिक
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
पारिजातक

* संस्कृत- पारिजात
* हिंदी- पारिजात, शेफाली, हरसिंगार
* बंगाली-
* गुजराती-
* मळ्यालम-
* तामिळ-
* तेलगु-
* इंग्रजी- Night-flowering Jasmine
* लॅटीन- Nyctanthes arbor-tristis

**पारिजात** किंवा **पारिजातक** किंवा " प्राजक्त" ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे.
thumb|right|पारिजातकाची पाने

## वर्णन  
पारिजात ही भारतात उगवणारी एक औषधी झाड आहे. ह्याच्या फुलांचा सुगंध मनमोहक आहे. या फुलांना हरसिंगार, शेफालिका, नालकुंकुमा, रागपुष्पी, खरपत्रक, अशी अनेक नावे आहेत. या फुलांना कोरल जास्मीन, नाईट जास्मीन या नावांबरोबरच त्याच्या रात्री गळणाऱ्या पांढऱ्याशुभ्र फुलामुळे ‘ट्री ऑफ सॉरो’ असेही नाव आहे. याचे शास्त्रीय नाव ‘निक्टॅन्थस आर्बोर ट्रीस्टिस’ आहे. हा वृक्ष जास्त प्रमाणात हिमालयाच्या पायथ्याशी आढळणारा तसेच इतरत्रही नैसर्गिकरीत्या उगवणारा हा पारिजात "प्राजक्त" म्हणूनही ओळखला जातो. आता मात्र तो उपवनात तसेच घरच्या बागेतही हौसेने लावला जातो. याच्या फांद्या पाच-सात मीटर उंच, चौकोनी आणि खरखरीत असतात. त्यावर समोरासमोर येणारी तळव्या एवढी मोठी, काळपट हिरवी, दंतूर कडांची पानेही खरखरीत असतात. याचे पानावर टोकाकडून देठाकडे बोट फिरविल्यावर, त्यावर काटे असल्याचा भास होतो. या पानांचा उपयोग प्राचीन काळी जखमांच्या उंचावलेल्या कडा घासण्यासाठी केला जात असे.

## आढळणारा प्रदेश 
## उपयोग 
या झाडाची ४-५ 'हिरवी' पाने घेऊन त्याची चटणी करून त्याला २०० मिली पाण्यात टाकून ते पाणी ५० मिली (१/४ काढा) राहेपर्यंत उकळावे.  हे पाणी शरीराच्या जोडांचे दुखण्यावर प्रभावशाली आहे. या पाण्याचे सकाळी काहीही न खातापिता सेवन केले असता, शरीराच्या जोडांचे दुखणे कमी होण्यास मदत होते  चिकुनगुनिया मुळे उद्भवणाऱ्या सांधेदुखीवर तसेच गुडघेदुखीवर (आर्थरायटिस) देखील याचा उपयोग होतो.मलेरिया व गृध्रसी (सायटिका) या रोगांवरदेखील हे उपयोगी आहे. 
### इतर 
'बहरला पारिजात दारी, फुले कां पडती शेजारी' हे एक मराठी नाटकातील गाणे आहे. पारिजातकाचे झाड स्वर्गातून कृष्णाने पृथ्वीवर आणले. हे झाड कोठे लावावे यावरून सत्यभामा आणि रूक्मिणी यांच्यात वाद झाला. कृष्णाने ते सत्यभामाच्या अंगणी अशा ठिकाणी लावले की फुले उमलल्यावर रुक्मिणीच्या अंगणात पडावे.
पारिजातकाच्या फुलांचा रंग हा पाकळ्या पांढऱ्याशुभ्र  रंगाच्या मात्र देठ आणि पाकळीची मधली बाजु ही भगव्या म्हणजेच *Orange* रंगाची असते.

## बाह्य दुवे
* माय उपचार.कॉम - पारिजातक (हरसिंगार) विषयी माहिती (हिंदी मजकूर) 
* हरसिंगार – आर्थराइटिस के लिए उपयोगी औषधि ...राजीव दीक्षित जी - क्र.३ (हिंदी मजकूर) 
* फुलांचे आध्यात्मिक अर्थ

## संदर्भ आणि नोंदी 
वर्ग:औषधी वनस्पती
वर्ग :फुले
वॉल्टर लीस

**वॉल्टर स्कॉट लीस** (डिसेंबर २५, इ.स. १८७५:सोवर्बी ब्रिज, यॉर्कशायर, इंग्लंड - सप्टेंबर १०, इ.स. १९२४:वेस्ट हार्टलपूल, ड्युरॅम, इंग्लंड) हा कडून पाच कसोटी सामने खेळलेला क्रिकेट खेळाडू होता.

लीस, वॉल्टर
लीस, वॉल्टर
लीस, वॉल्टर
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
पिंपळ

इवलेसे|उजवे|पिंपळाचे पान

पिंपळ हे भारतीय उपखंडातील वृक्ष आहे. हा वृक्ष भिंतीवर, छपरावर, खडकावर, खांबावर, झाडावर, जेथे जागा मिळेल तेथे वाढतो. हा ‘मोरेसी’ म्हणजे ‘वट’ कुलातील वृक्ष आहे. याचे वनस्पतिशास्त्रातील नाव ‘फायकस रिलिजिओसा’ आहे. संपूर्ण भारतभर आढळणारा हा वृक्ष विशेषतः हिमालयाच्या उताराचा भाग, पंजाब, ओरिसा व कोलकोता येथे जास्त संख्येने आढळतो. या वृक्षाला भरपूर आयुष्य असते म्हणून याला ‘अक्षय’ वृक्ष असे म्हणतात. ज्या वृक्षाखाली बसले असताना गौतम बुद्धांना ज्ञानप्राप्ती झाली त्या विशिष्ट वृुक्षाला  बोधिवृक्ष म्हणजेच 'ज्ञानाचा वृक्ष' म्हणले जाते. हा वृक्ष बिहारमधील बोधगया येथे आहे.

पिंपळाची उंची १० ते १५ मीटरपर्यंत वाढते. खोड पांढरट गुलाबी, लाल, गुळगुळीत, तंतुमय असते. पाने हृदयाकार, लांब देठाची, कोवळी असताना गुलाबी, तांबूस नंतर हिरव्या रंगाची, आणि वाऱ्याबरोबर सतत हलणारी, सळसळणारी, डोळ्यांना, कानांना सुखावणारी असतात. अग्रस्थ अंकुर, उपपर्णानी झाकलेला, उपपर्णे लांबट तांबूस-गुलाबी असतात. हिरव्या रंगाची फुले, अतिशय लहान आकाराच्या गडूसारखी दिसतात याचे पुष्पाशय (फळासारखा दिसणारा भाग) पानाचा देठ आणि फांदी यामध्ये आणि फांदीवर येतो. पुष्पाशय सुरुवातीला हिरवा तर नंतर जांभळा होतो. यामध्ये तीन पाकळ्यांची नरपुष्पे व पाच पाकळ्याची मादीपुष्पे असतात. यावर सतत कीटक बसतात. याची खरी फळे अतिशय लहान नळीच्या आकाराची असतात. ही पिकलेली फळे पक्ष्यांना खूप आवडतात. ही फळे पचण्यास कठीण असतात. न पचलेल्या फळांच्या बिया, पक्ष्यांच्या विष्ठेमार्फत इतरत्र पडून सहज उगवतात.
( धार्मिक ग्रंथात ही याचे वर्णन येते की हा वृक्ष कावळा ह्या पक्षाच्या विष्ठेतून च उगवतो
"कागाची ये विष्ठे जन्म पिंपळासी" हा जगदगुरू संत श्रेष्ठ श्री तुकाराम महाराज यांचा अभंग आपल्याला हे सांगतो की कावळ्याच्या विष्ठेतून पिंपळाचा जन्म होतो 
पूर्वीचे संतांचे लेखन हे फक्त लेखन पुरते मर्यादित नव्हते त्यांचा तेव्हढा अभ्यास होता)
{सच्चिदानंद कुलकर्णी राजुरी ता.परंडा }

हा वृक्ष भोवतालचे वातावरण शुद्ध करतो. याचमुळे याला पवित्र ठरविले असावे. हा कोठेही, कसाही वाढणारा वृक्ष असल्यामुळे तो मोकळ्या जागेत लावणे योग्य असते. तो घराजवळ असल्यास घराच्या भिंती, वासे, खांब यांमधे वाढून घराला हानी निर्माण करतो.

## औषधी व अन्य वापर
पिंपळाच्या झाडापासून ‘लाख’ बनवितात. याच्या औषधाने व्रण बरे करतात. उदरशूल व पोटाचे अन्य विकार यावर पिंपळाच्या फळांचा वापर करतात. याच्या सालींचा काढा पौष्टिक व शक्तिवर्धक असतो. पिंपळाच्या सालीपासून लाल रंग तयार होतो. बौद्ध भिक्खू या रंगाने आपले वस्त्र रंगवतात. हडाप्पा अणि मोहोंजेदाडोच्या उत्खननात सापडलेल्या नाण्यांवर पिंपळाच्या पानाच्या आकृती आहेत.

## भारतीय संस्कृतीतील समजुती 
पिंपळाला भारतीय समाजात मानाचे व पूजनीय स्थान आहे. हिंदू संस्कृतीत, ज्या वृक्षांना 'तोडू नये' असा दंडक आहे, त्यापैकी हा एक. अश्वत्थ मारुतीचे (पिंपळाखाली असलेल्या मारुतीचे) मारुतीचे पूजन हितकारी, पुण्यकारक म्हणून वर्णिले आहे. श्रावण महिन्यातील शनिवारी पिंपळाची पूजा करतात. पिंपळ हा पुष्य नक्षत्राचा आराध्यवृक्ष आहे.

## बौद्ध धर्मातील महत्त्व 
गौतम बुद्धांनी बिहार मधील बोधगया येथे एका पिंपळाच्या झाडाखाली ध्यान केले असता, त्यांना ज्ञानप्राप्ती झाली. तेव्हापासून याला बोधिवृक्ष असे म्हणू लागले.

## पिंपळ आणि भूत
पिंपळाच्या पानांचा एकमेकांवर आपटून पावलांच्या आवाजासारखा आवाज होतो. त्यामुळे पिंपळावर भूत (मुंजा) असते असा समज झाला आहे. त्याकरता लोक पिंपळाच्या झाडाखालून रात्री जात नाहीत. पिंपळा विषयी बरेच गैर समज पसरले आहे .  

## हे ही पहा
* बोधिवृक्ष
वर्ग:औषधी वनस्पती
वर्ग :पवित्र वनस्पती
वर्ग :आराध्यवृक्ष
वर्ग: वनसंपदा
पोफळ

ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे.
right|thumb|पोफळीचे झाड

## चित्रदालन 

Image:Areca_catechu_Forest.JPG|तायवान येथील पोफळी.
Image:Palm I IMG 2108.jpg| पोफळीचे एक झाड
Image:Palm I IMG 2081.jpg| पोफळीचे एक झाड
Image:Palm Fruit I IMG 2100.jpg|पोफळीची फळे
Image:Betel_nuts3.jpg|सुपारी
Image:Areca farm.jpg|पोफळीचा बगीचा

## हे सुद्धा पहा
* विकिपीडिया:वनस्पती/यादी

वर्ग:औषधी वनस्पती
बकुळ

300px|right|thumb|बकुळ
300px|right|thumb|बकुळ
thumb|बकुळीची फुले
**बकुळ** ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे. तो एक सुगंधी फुले देणारा वृक्ष आहे.

याची इतरभाषिक नावे : 
* इंग्रजी : Spanish cherry 
* उर्दू : किराकुली 
* कानडी : रंजल
* कोंकणी : ओमवाल
*आदिवासी कोकणी:वोवंळ
* मालवणी: ओवळा
* गुजराती : बरसोळी
* तामीळ : மகிழம்பூ मगिळ्हांबू 
* बंगाली: बकुल
* मणिपुरी : বোকুল লৈ (बोकूल लै)
* मराठी : बकुळी
* मल्याळम : इळन्नी 
* हिंदी : मौलसरी 
* Botanical name: Mimusops elengi    
* Family: Sapotaceae (Mahua family)

## हे सुद्धा पहा
* विकिपीडिया:वनस्पती/यादी
* फुलांचे आध्यात्मिक अर्थ

वर्ग:औषधी वनस्पती
वर्ग:फुलझाडे
बांदे

**बांदे** ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे.

वर्ग:औषधी वनस्पती
बाभूळ

right|thumb|बाभूळ
**बाभूळ** (Acacia) हा उष्ण कटिबंधीय प्रदेशातला एक विशाल वाढणारा वृक्ष आहे. बाभळीचे लाकूड कठीण असते.  बाभळीच्या खोडाला छेद केल्यास त्यातून डिंक स्रवतो. हा उत्तम प्रकारचा डिंक पाैष्टिक असल्याने त्याचा कूट करून त्यापासून बनवलेले लाडू बाळंतिणीला खायला घालतात. घरांना-शेतांना वेड्या बाभळीच्या काटेरी झुडपांचे कुंपण घालतात. 

वेडी बाभळ हा बाभळीचा एक प्रकार आहे.या वनस्पतीची पाने शमीसारखे दिसतात. अमेरिकेतील काही उष्ण कटिबंधातील भागातून खूप वर्षांपूर्वी भारतात आली अन्‌ येथील मातीत रुजली. साध्या बाभळीपेक्षा ही अधिक गतीने वाढते. 

बाभळीवी अन्य नावे : बब्बूळ, बब्बूल, बर्बुर (संस्कृत), कीकर, बाबुल (हिंदी), बावळ (गुजराती), शमीरूकु (कोंकणी), कुरूवेलम (मल्याळम), करूवेल (तेलुगू) वगैरे

## बाभळीच्या जाती
* गावठी बाभूळ
* देवबाभूळ - (केसुरडी बाभळ, किंकिरात, कासेबाभूळ, कोकई)
* वेडी बाभूळ
* रामटेक बाभूळ (रामकाठी)

## उपयोग 
बाभळीच्या कोवळ्या फांद्यांचा (काड्यांचा) उपयोग दात घासण्यासाठी करतात. या वृक्षास श्रावण महिन्यात सुंदर पिवळी फुले येतात. याचा पाला बकऱ्यांचे व मेंढ्यांचे एक आवडते खाद्य आहे. बाभळीच्या काही उपजातींचा लाकडी सामान बनवण्यासही उपयोग होतो.

बाभूळ हे झाड शेतकरी व शेतीसाठी अत्यंत उपयोगी आहे. 

## मराठी साहित्यात बाभूळ
अनेक मराठी लेखक-कवींच्या साहित्यात बाभूळ येते. उदा०

;लवलव हिरवीगार पालवी - काटयांची वर  मोहक जाळी

;घमघम करती लोलक पिवळे - फांदी तर काळोखी काळी

;झिरमिळ करती शेंगा नाजूक - वेलांटीची वळणे वळणे,

;या साऱ्यातुनि झिरमिर झरती - रंग नभाचे लोभसवाणे 

;कुसर कलाकृति अशी बाभळी - तिला न  ठावी नागर रीती

;दूर कुठेतरी बांधावरती - झुकून जराशी उभी एकटी (अपूर्ण)

- इंदिरा संत

;अस्सल लाकूड भक्कम गाठ

;ताठर कणा टणक पाठ

;वारा खात गारा खात

;बाभूळझाड उभेच आहे -

;देहा फुटले बारा फाटे

;अंगावरचे पिकले काटे

;आभाळात खुपसुन बोटे

;बाभूळझाड उभेच आहे 

;अंगावरची लवलव मिटली

;माथ्यावरची हळद विटली

;छाताडाची ढलपी फुटली

;बाभूळझाड उभेच आहे (अपूर्ण)

--वसंत बापट

;कांट्यांनी भरलें शरीर अवघें, छाया नसे दाटही
;नाहीं वास फुलांस, भूक न निवे ज्याच्या फळें अल्पही
;नाहीं एकही पांथ येत जवळीं, तूझ्या असो गोष्ट ही 
;अन्याचीं न फळेंं मिळोत म्हणुनी होशी तयांतें वही

--कृष्णशास्त्री चिपळूणकर

पर्यावरणीय उपयोग:
बाभळाचे झाड अनेक पक्षी आणि प्राण्यांसाठी एका वसाहतीची भूमिका निभावते.  या झाडावर,विविध प्रकारच्या मुंग्या, मुंगळे, पाच ते सहा प्रकारचे कीटक, रातकिडे, सरडे, खारी अशा प्राण्यांचे ते महत्वाचे वसाहतीचे ठिकाण असते. या झाडाची साल खवल्यांची बनलेली असल्याने अनेक किड्यांचे ज्यांचे पर्यावरणात अनन्यसाधारण महत्व आहे अशा कीटकांचे ते आश्रयस्थान असते. या झाडांच्या सालीच्या खवल्यात ते निर्भयपणे वास्तव्य करतात कारण त्यात त्यांना वारा, ऊन, पाऊस आणि थंडीपासून संरक्षण प्राप्त होते. 
या झाडाची मुळे खोलवर जात असल्याने त्या मुळांच्या आधाराने अनेक मुंग्यांची बिळे त्यांच्या आश्रयात निर्माण होतात आणि त्यामुळे जमिनीतील खोल भागात हवा खेळती राहण्यास मदत होते. या मुंग्यांना या झाडांचा डिंक खाद्य म्हणून उपयुक्त ठरतो. त्याचबरोबर त्यांना अभेद्य असे आश्रयस्थान प्राप्त होते. या झाडावर साधारणपणे चार ते पाच प्रकारच्या मुंग्या आणि मुंगळे यांचे वास्तव्य असते.
वर्ग:काटेरी वृक्ष
बावची

**बावची** ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी आहे.

 विषनाशक यवागू-बावचीसिद्ध यवागू विषनाशक आहे.(ref. Charksahita sutrasthan 2 Sholk 25)

## हे सुद्धा पहा
*  विकिपीडिया:वनस्पती/यादी

वर्ग:औषधी वनस्पती
बिबा

ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे. बिबा गरम करून त्याला टाचणी टोचतात. त्यातले तेल टाचणीला लागले की ते गरम तेल टाचणीनेच दुखऱ्या भागाला किंवा सुजेला लावतात. बिब्याचा हा वापर सांभाळून करावा लागतो, कारण हा तळहात, तळपाय यांखेरीज अन्यत्र वापरल्यास उततो. बाह्यतः बिबा उतला खोबरेल तेलाचा लेप हा त्यावर उतारा ठरतो. ग्रामीण भागात, अनेक लोक याचा असा वापर करतात. याने दुखणे कमी/नाहीसे होते. पूर्वी बिब्याच्या तेलाचा वापर धोबी/परीट 'कपड्यावर खुणा करण्यासाठी'(Laundry mark) करीत असत.

बिब्याची सुपारी बाळंतिणीला खायला देतात. 

right|thumb|बिबा (फळ)
वर्ग:औषधी वनस्पती
युसेन बोल्ट

**युसेन सेंट लिओ बोल्ट** ( २१ ऑगस्ट १९८६) हुसेन बोल्ट यांचा  जन्म २१ ऑगस्ट १९८६ रोजी शेरवुड या  जमैका मधील एक लहान शहरामध्ये पालक वेलेस्ली आणि जेनिफर बोल्ट यांच्या पोटी  झाला.त्यांना  एक भाऊ, सादिकी, आणि एक बहिण शेरीन आहे. त्यांच्या  पालकांनी ग्रामीण भागात स्थानिक किराणा दुकान चालवले आणि बोल्टने आपल्या भावासोबत रस्त्यावर क्रिकेट आणि फुटबॉल खेळण्यात घालवला. लहानपणी बोल्टने वाल्डन्सिया प्राइमरीमध्ये शिक्षण घेतले. जेथे त्यांनी त तेथील वार्षिक राष्ट्रीय प्राथमिक शाळेच्या मेळाव्यात भाग घेतला तेव्हा त्याने आपली क्षमता दर्शवायला सुरुवात केली. वयाच्या बाराव्या वर्षी बोल्ट १00 मीटरच्या अंतरावर शाळेचा वेगवान धावपटू बनला होता.

त्यांनी  200 मीटरमध्ये 22.04 सेकंदाच्या वेळेसह रौप्यपदक जिंकले. मॅकनील हे  त्यांचे  पहिला  प्रशिक्षक झाले  आणि दोघांनी सकारात्मक भागीदारी केली. जरी काही वेळेस बोल्ट आपल्या प्रशिक्षणात समर्पण करत नसल्यामुळे  आणि व्यावहारिक विनोदांबद्दलच्या पेन्चंटमुळे कधीकधी मॅक्नील निराश झाले.  बोल्ट लहान होता तेव्हा तो त्याच्या आईसह जमैकाच्या ट्रेलावनी येथे शेरवुड कंटेंट सेव्हन्थ-डे डव्हेंटिस्ट चर्चमध्ये जात असे. त्याच्या आईने अ‍ॅडव्हेंटिस्ट विश्वासानुसार त्याला डुकराचे मांस दिले नाही.

सुरुवातीच्या  स्पर्धा:

हा एक जमैकन धावपटू आहे. युसेन बोल्ट जगातील सर्वात वेगवान धावपटू आहे. १०० मीटर (९.५७ सेकंद) आणि २०० मीटर (१९.१९ सेकंद) धावण्याच्या शर्यतीतील वैयक्तिक तसेच जमैकन संघातील इतर धावपटूंसोबत ४ x १०० मीटर रीले शर्यतीमधील विश्वविक्रम (३६.८५ सेकंद) बोल्टच्या नावे आहेत. नऊ वेळा ऑलिंपिक सुवर्णपदक विजेत्या बोल्टने २००८, २०१२ आणि २०१६ या सलग तीन ऑलिंपिक स्पर्धांमध्ये प्रत्येकी तीन सुवर्णपदके पटकावली. विल्यम निब मेमोरियल हायस्कूलमध्ये प्रवेश घेतल्यानंतर बोल्टने इतर खेळांवर लक्ष केंद्रित केले, पण त्यांच्या  क्रिकेट कोचने बोल्टचा खेळपट्टीवरचा वेग लक्षात घेतला आणि ट्रॅक आणि फील्ड इव्हेंट्ससाठी प्रयत्न करण्याची विनंती केली. माजी ऑलिम्पिक स्प्रिंट अ‍ॅथलीट पाब्लो मॅकनील,  आणि ड्वेन जॅरिट यांनी बोल्टचे प्रशिक्षण दिले, त्याच्या ऍथलेटिक मधील  क्षमता सुधारण्यासाठी आपले  लक्ष  केंद्रित करण्यास प्रोत्साहित केले. स्पिन्टर मायकेल ग्रीनसह मागील विद्यार्थ्यांसह अ‍ॅथलेटिक्समध्ये शाळेचा इतिहास होता. 2001 मध्ये बोल्टने प्रथम वार्षिक हायस्कूल चॅम्पियनशिप पदक जिंकले; त्याने 200 मीटरमध्ये 22.04 सेकंदाच्या वेळेसह रौप्यपदक जिंकले.

त्याच्या अफाट वेगामुळे युसेन बोल्टला *लाईटनिंग बोल्ट (विजेचा तडाखा)* हा किताब मिळाला आहे. २०१७ मधील जागतिक विजेतेपदाच्या खेळांनंतर ॲथलेटिक्समधून निवृत्ती घेण्याचा निर्णय बोल्टने घेतला आहे.

## संदर्भ 
वर्ग:धावपटू
वर्ग:जमैकन व्यक्ती
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
बडीशेप

250px|thumb|right|बडीशेप
right|thumb|सोपेचे झाड

**बडीशेप** (शास्त्रीय नाव:*फेनिक्युलम व्हल्गेर*) ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे.

**फायदे** 

बडीशेप ब्लड सर्कुलेशनमध्ये ऑक्सिजन संतुलन निर्माण करून हार्मोन्स संतुलित करते. याने चेहरा थंड राहतो व याने चेहऱ्यावर एक छान ग्लो येतो. बडीशेपमध्ये भरपूर फायबर, मॅग्नेशियम, पोटॅशियम आणि कॅल्शियम असते, जे हृदय निरोगी ठेवण्यास मदत करते. यामध्ये आढळणारे फायबर कोलेस्ट्रॉल सारख्या हृदयरोगाचा धोका कमी करते.

पाचन शक्ती सुदृढ करण्यात मदत होते. भारतीय संस्कृती मध्ये जेवण केल्यानंतर उत्तम पचन होण्यासाठी बडीशोप चा वापर केला जातो.

## रोगप्रतिकारशक्ती 
बडीशेपमध्ये व्हिटॅमिन सी आणि अँटीऑक्सिडंट्स भरपूर प्रमाणात असतात. याच्या सेवनाने रोगप्रतिकारशक्ती वाढते. याशिवाय शरीराला आजारांशी लढण्याची ऊर्जा मिळते.

References: 

वर्ग:वनस्पती
वर्ग:औषधी वनस्पती
वर्ग:मुखशुद्धी
वर्ग:भारतीय मसाले
बेल

300px|right|thumb|बेलफळ

thumb|left|बेल पान
thumb|left|बेल फळांच्या बिया

**बेल** (शास्त्रीय नाव: *Aegle marmelos*, *एगल मार्मेलोस* ; इंग्लिश: *Bael* , *बेल*) हा दक्षिण आशिया व आग्नेय आशिया या भूप्रदेशांत आढळणारा एक वृक्ष आहे. फुलांमुळे, फळांमुळे प्रसिद्ध असलेले बरेच वृक्ष आहे. केवळ पानांसाठी ओळखले जाणारे थोडेच आहेत. बेल हा वृक्ष त्यापैकी एक आहे. बेल हे वृक्ष त्रिदल हिंदू धर्मीय भारतीयांच्या मनात उमटलेले आहे. भारतवर्षाचे अनार्य संस्कृतिच्या कालापासून जशे शंकराचे नाते आहे अशे बेलाशीही .
बेलाची जन्मभूमी भारत पण त्याचे शास्त्रीय नाव ‘एगिल ‘या इजिप्त्शियन या देवतेवरून ठेवले गेले.हा *एगल* प्रजातीतील एकमेव जातीचा वृक्ष आहे. बेलाचा वृक्ष १८ मीटर उंचीपर्यंत वाढतो.
भारताच्या बहुतेक भागाच्या जंगलात बेलाची झाडे नैसर्गिकरित्या वाढतात.आणि शिवपूजेसाठी अत्याव्यश्यक मानली गेल्यामुळे गावोगावी ,देवाळांजवळ ,उद्यानांमध्ये वाढवली जातात .याच्या त्रिदलाशिवाय शिवपूजा पूर्णच होत नाही असा विश्वास देशभरात आहे .
पानांबरोबरच बेलाची फळेही महत्त्व पावली आहेत .संत्र्याच्या जातीतल्या या झाडाची फळे अतिशय रुचकर व गुणकारी असतात .बेलफळांचा रंग सोनेरी पिवळट हिरवा असतो आणि त्यांच्या चंदनासारखा सुगंध वनातले वातावरण भारून टाकणारा वाटतो .केवळ बेलफळांचा वापर आयुर्वेदिक औषधांमध्ये भरपूर केला जातो असे नाही त्या झाडाची पाने व खोडाचा गाभा याचाही औषधी उपयोग होतो .बेलफळाचा मुरंबा,सरबत ,हे अवेवारचे रुचकर औषध ,भूक वाढणारे टॉनिक या गुणवंत झाडाच्या खोडावर खालपासून वरपर्यंत तीक्ष्ण काटे असतात .

बेलपान खाण्याचे नुकसान

बेलपान जास्त प्रमाणात खाल्ले असता तोंडामध्ये फोड येतात आणि जीभेचा स्वाद संवेदना कमी होऊ शकते.

## उपयोग 
*बेलाचे फळ पोटाच्या विकारावर फार औषधी आहे. फळाचा मुरंबा करतात.
*भावप्रकाश, सुश्रुत साहिंता, भैषज्य रत्नावली आदी आयुर्वेदिक ग्रंथांमध्ये बेलाच्या उपयोगाबाबत माहिती दिलेली आहे.
*उष्णताहरक, वात कफ शामक, रेचक, दीपनकारी, हृदयास उपकारक, स्तन्भक, शरीरातील मुत्र व शर्करा कमी करणारा अशी बिल्व फळाची ओळख आहे.
*बेलात साखर कमी करणारा घटक, टनिक असिड, उडनशील तेल, टनीन तसेच मारशेलीनीस आदी घटक असतात
*रातांधळेपणा, डोकेदुखी, डोक्यातील उ नाशक, क्षय, बहिरेपणा, हृदयविकार, पोटाचे दुखणे, अजीर्ण, आम्लपित्त, मंदाग्नी, संग्रहणी, रक्तविकार, मधुमेह, जलोदर, त्वचाविकार, वात ज्वर, कमजोरी, अग्निदग्ध, व्रण गलगंड, तृषाविकार, रक्तातीसार, पित्त अतिसार आदी विकारांमध्ये बेल विशेष गुणकारी आहे.
*गराच्या फोडी त्यांच्या वजनाच्या चोपटी इतक्या साखरेच्या घट्टपाकात टाकाव्यात व त्यात जायफळाची पूड,जायपत्री व केशर योग्य प्रमाणात मिसळून ते मिश्रण आठ आठवडे चांगली मुरवील्यास बेलाचा मुरंबा तयार होतो.

## सांस्कृतिक महत्त्व 
भारतीय संस्कृतीत बेल किंवा बिल्ववृक्षाला फार महत्त्व आहे. प्रत्येक शुभकार्याच्या प्रसंगी पूजनात बिल्व पत्रांचा उपयोग केला जातो. वैज्ञानिक दृष्टीकोन लक्षात घेऊनच ही परंपरा सुरू करण्यात आली. बिल्वपत्र शिवलिंगावर वाहतांना बोटांच्या आणि तळहाताच्या पृष्टभागावर, विषाणूंना मारक तत्त्व आणि सुगंध पसरला जातो. वेळोवेळी अंगाला स्पर्श करण्यामुळे शरीरावर आक्रमण करणारे विषाणू मरण पावतात तसेच बिल्व सुगंधाने पळून जातात. ही पाने शंकरास फार आवडतात म्हणून शंकराच्या पिंडीवर बेलाची पाने वाहण्याचा प्रघात आहे. श्रावण महिन्यात दर सोमवारी बेलपत्र वाहण्यात येते.

हा चित्रा नक्षत्राचा आराध्यवृक्ष आहे.
## संदर्भ आणि नोंदी 
वर्ग:फळे
वर्ग:आराध्यवृक्ष
वर्ग:औषधी वनस्पती
वर्ग:पवित्र वनस्पती
वर्ग:वनसंपदा
मयूरशिख

300px|right|thumb|मयूरशिख
ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे.यास ग्रामिण/स्थानिक भाषेत कुक्कुट असेही म्हणतात. याचे फुलात काळ्या चमकणाऱ्या खसखशीसारख्या बिया असतात.हे संपूर्ण झाड जनावरांचे खाद्य म्हणुनही वापरतात.अधिक 

## अधिक माहितीसाठी पहा: 
* मोरशिखा

* फुलांचे आध्यात्मिक अर्थ

वर्ग:औषधी वनस्पती
मरवा

**मरवा** ही भारतात उगवणारी एक सुवासिक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे.

http://www.esakal.com/moraya/ganeshpatri_marava.aspxhttp://www.esakal.com/moraya/ganeshpatri_marava.aspx

इतर नावे : 
* इंग्रजी : Sweet Marjoram
* गुजराती : मरवो
* तामीळ : मरुक्कोळुंतु
* बंगाली : गंधतुलसी
* मराठी : मरुवा, मरुबक
* लॅटिन : Origannum majorana (Majorana hortensis) 
* संस्कृत : फणिज्जक, मरुबक
* हिंदी : मरवा(मरुआ), गोला तुलसी 

वर्ग:औषधी वनस्पती
मराठीचे झाड

**मराठीचे झाड** ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे.

वर्ग:औषधी वनस्पती
मसूर

300px|right|thumb|मसूरडाळी

कऱ्हाड तालुक्यात मसूर नावाचे एक गाव आहे, त्याच्या माहितीसाठी मसूर(गांव) पहा. हा लेख मसूर या वनस्पतीसंबंधी आहे.

ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे .हे एक द्विदल धान्य आहे. या धान्याची डाळ करतात.  डाळीचा रंग भगवा असतो.

वर्ग:औषधी वनस्पती
वर्ग:कडधान्ये
बोरू

**बोरू** ही दक्षिण आशियात उगवणारी एक वनस्पती आहे. बोरूत आयुर्वेदिक औषधी असल्याचे मानले जाते. पूर्वी बोरूचा वापर शाईत बुडवून लिहिण्यासाठी करत असत.

## बाह्य दुवे 
* बोरू (मराठी विश्वकोश)
वर्ग:औषधी वनस्पती
बेहडा

thumb|बेहडा (Terminalia bellirica) फळे
ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे. आयुर्वेदात, त्रिफळा या औषधामधील हा एक घटक आहे.(हिरडा, बेहडा, आवळकठी) 
ही वनस्पती,  भारत, चीन, मलेशिया , आफ्रीका येथे आढळते. 

भारतीय भाषां मधील याची नावे :
* शास्त्रीय नाव : » Terminalia bellirica 
* इंग्रजी : bastard myrobalan, beach almond, bedda nut tree, beleric myrobalan, belliric myrabolan 
* आसामी : बौरी 
* बंगाली: বহেড়া बहेडा 
* गुजराती : બહેડા  बहेडा 
* हिंदी : बहेडा , बहुवीर्य, भूतवास, कर्षफल 
* मराठी : बेहडा , बिभीतक , कलिद्रुम , वेहळा,हेळा

## औषधी गुणधर्म : वात, पित्त, कफ यांना एक साथ नष्ट करते. 
right|thumb|बेहड्याचे झाड

वर्ग:औषधी वनस्पती
महारुख

300px|right|thumb|महारुख
ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे.हा एक मोठा वृक्ष आहे.हा उंच वाढणारा मोठा वृक्ष आहे. 
## उपयोग 
याच्या लाकडापासून घरासाठी फाटे ,मायली ,टेबल,खुर्च्या ,कपाट,दरवाजे-खिडक्या तयार करतात. लहान फांद्या जाळण्यासाठी वापरात
## रचना 
झाड दिसायला सुंदर असते . म्हणून काही लोक घरासमोर ,शेतात  लावतात .                 

## गुणधर्म 
महारुख याची साल कडू असते . "महारोग "((कुष्ठरोग )झाल्यास महारुखची साल कुटून तशीच कच्ची ,त्यात खडीसाखर व जिरे टाकून खातात.
## संदर्भ आणि नोंदी 
वर्ग:औषधी वनस्पती
वर्ग:२३ व २४ जुलै २०१८ - पाबळ कार्यशाळेतील लेख
मांदार

ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे.रुई आणि मांदार असे दोन प्रकार 'अर्क' या वर्गात आढळतात. एक झुडूप जांभळट फुलांचे,शाखायुक्त,पसरट असते. ते रुई नावाने ओळखतात. 
पांढऱ्या फुलांचा प्रकार उंच वाढतो.त्यास मांदार म्हणतात. त्याच्या मुळात गणपतीचा निवास असतो असे समजतात. झाड वाढत असताना खोडामध्ये गणपतीचा आकार दिसू लागतो.त्याची मांदार गणेश नावाने पूजा-उपासना केली जाते.शनी प्रधान मकर राशीच्या श्रवण नक्षत्रासाठी रुई आराध्य वृक्ष सांगितला आहे.

वर्ग:औषधी वनस्पती
माका

**वनस्पतीशास्त्रीय नाव:** Eclipta prostrata 
**कुळ:** Asteraceae
**नाम:**- (सं.) भृंगराज, मार्कव; (हिं.) भांगरा; (बं.) केसराज; (क.) गर्ग.
**वर्णन:**- माक्याचे छोटे झुडूप पावसाळ्यात उगवते व ओलसर जागेंत किंवा पाणी दिल्यास बाराही महिने जगते. ह्यांत पांढरा माका आणि पिवळा माका अशा दोन जाती आहेत. दक्षिणेंत विशेषकरून श्वेत जात  मिळते आणि बंगालमध्ये पीत जात आढळते. माक्याची पाने समोरासमोर दोन असतात आणि ती देठविरहित असतात. 

**रसशास्त्र:**- माक्यांत एका जातीची राळ व एक सुगंधी कडू द्रव्य आहे. माका उकडल्यास त्याचा गुण जातो. ह्याचा रस गोंदण्यासाठी वापरतात.ह्याची पंचांगे(मूळ, साल, पान, फूल व फळ) औषधांत वापरतात.
**धर्म:**- माका कडू, उष्ण, दीपक, पाचक, वायुनाशी, आनुलोमिक, मूत्रजनक, बल्य, वातहर, त्वग्दोषहर, व्रणशोधक, व्रणरोपक आणि वर्ण्य आहे. माक्यास रसायन मानतात ही अतिशयोक्ति नाही. ह्याची मुख्य क्रिया यकृतावर होत असते. यकृताची विनिमयक्रिया सुधारते, पित्तस्राव नीट होतो, आमाशयांतील आणि पक्वाशयांतील पचनक्रिया सुधारते व ह्या तीन मुख्य ठिकाणच्या क्रिया सुधारल्याने सर्व शरीरास तेज येते. रोज माका खाल्याने वृद्धाचा तरुण होतो ही म्हण केवळ अतिशयोक्ति नाही. माक्याचे धर्म टॅरॅक्झेकम्‌ सारखे किंबहुना त्यापेक्षा उत्तम तऱ्हेचे आहेत. अधिक प्रमाणात माका खाल्यास उलट्या होतात.
**मात्रा:**- ताजा अंगरस १ ते २ थेंब.
**उपयोग:**- 
# माक्याचा रस यकृताची क्रिया बिघडली असता देतात. यकृताची क्रिया सुधारली म्हणजे कावीळ नाहीशी होते, यकृतवृद्धी आणि प्लीहावृद्धी कमी होते. मूळव्याध आणि पचनाचे विकार बरे होतात व कुपचन नाहीसे होते. कावीळ, मूळव्याध आणि पचन हे बहुतकरून यकृताच्या रोगावर अवलंबून असतात, म्हणून यकृतावर सुपरिणाम करणारी औषधें द्यावी लागतात. यकृताची क्रिया बिघडल्याने, ज्यास आयुर्वेदात आम असे म्हणतात असे एका जातीचे शारीरिक विष शरीरांत जमते व त्यामुळे आमवात, भोवळ, डोकेदुखी, द्दष्टिमांद्य आणि तऱ्हेतऱ्हेचे त्वचारोग उत्पन्न होतात. ह्या रोगांत माका दिल्यास फार फायदा होतो.
# जुन्या त्वचारोगांत (उदा:- कंडू, इंद्रलुप्त(चाई) वगैरे) माका पोटांत देतात आणि त्याचा लेप करितात. अकालपलित रोगांतही हाच उपाय करतात.
# माक्याच्या रसाने केस वाढतात आणि त्यांचा रंग सुधारतो. माक्याचा रस व हिराकस ह्यांच्या लेपाने केस काळे होतात.
# मद्रासकडे विंचवाच्या दंशावर माक्याचा लेप करितात व पोटांत देतात.
# अग्निदग्ध व्रणावर माका, मरवा व मेंदी यांचा पाला वाटून लावला असता आग नाहीशी होते व नवीन येणारी त्वचा शरीराच्या रंगाची येते. व्रणावर याचा लेप करितात. 
# तान्ह्या मुलाच्या घशांत बोळ जमला असता माक्याच्या अंगरसाचे १-२ थेंब मधाबरोबर जिभेवर चोळतात. ह्याने घशातील घरघर कमी होते.

* **संदर्भ:** ओषधीसंग्रह- डॉ.वा.ग.देसाई

वर्ग:औषधी वनस्पती
वर्ग:खाद्यतेले
मालकांगोणी

**मालकांगोणी** (शास्त्रीय नाव: *सेलास्ट्रस पॅनिक्युलाटस*) ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे.

वर्ग:औषधी वनस्पती
मालती (वनस्पती)

**मालती** (शास्त्रीय नाव: *Aganosma dichotoma* ; अन्य नाव : *Echites caryophyllata* ;) ही मुळातली भारतातील वेल वर्गातील वनस्पती आहे. फुलल्यावर तिला पाच पाकळ्यांच्या, पांढऱ्या रंगाच्या सुवासिक फुलांचे झुबके येतात.

## बाह्य दुवे 
* 

वर्ग:औषधी वनस्पती
वर्ग:वेली
मायफळ

300px|right|thumb|मायफळ
ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे.

मायफळ हे एक औषधी फळ आहे.  सुपारीपेक्षा किंचित लहान असते. यास कोणी तुरटें असेंहि म्हणतात. विशेषतः लहान मुलांच्या आजारावर हे फार उपयोगी पडतें. 

## इतर भाषांतील नावे
* संस्कृत -  मायाफल
* हिंदी - माजूफल

वर्ग:औषधी वनस्पती
मिरवेल

मिरवेल ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे. याला आयुर्वेदात "मरीच" असे म्हणतात. याचे फळ **काळे मिरे**  (इंग्रजीत Black pepper; शास्त्रीय नाव : Piper nigrum.) म्हणून प्रसिद्ध आहे. हा मसाल्याचा एक प्रकार आहे. काळे मिरे अतिशय तिखट असतात. हे अग्निदीपनाचे कार्य करते.

काळी मिरी (मिरवेल) हे मसाल्याचे वेलवर्गीय पीक आहे. हा वेल नारळ, सुपारी, आंबा, फणस, पांगिरा, भेंड, सिल्व्हर ओक यांसारख्या झाडांचा आधार घेऊन वाढतो. 

Piper nigrum Dried fruits with and without pericarp - Penja Cameroun.jpg|पांढरे व काळे मिरे
Piper nigrum W IMG 2444.jpg|मिरवेल 
TVM Pepper.JPG|केरळमधील एक मिरवेल
Pepper091.jpg|हिरवे मिरे,पिकण्याआधी
Sa-pepper.jpg|मिरे, नजीकचे दृश्य

वर्ग:मसाल्याचे पदार्थ
वर्ग:औषधी वनस्पती
वर्ग:पाककलेमध्ये वापरले जाणारे पदार्थ
वर्ग:भारतीय मसाले
वर्ग:वेली
मुचकुंद

**मुचकुंद** ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे.
संस्कृत नाव-मुचकुंद
*हिंदी- मुचकुंद
*बंगाली-मुचुकुंद
* शास्त्रीय नाव- Pterospurmum suberifolium
 वर्णन - हा मोठा वृक्ष असतो. पाने मोठी; फुले जाड,लोमयुक्त आणि सुगंधी ; औषधात फुले वापरतात. ही फुले सावलीत सुकवून ठेवल्यास त्यांचा धर्म नष्ट होत नाही.
 रसशास्त्र - फुले पाण्यात कुसकरल्याने बोळ उत्पन्न होतो.फुलात उडणारे सुगंधी तेल असते.
 धर्म - वेदनास्थापन
 उपयोग - फुले कांजीत वाटून अर्धशिशीत डोक्यावर थापतात.
 संदर्भ - औषधी संग्रह (लेखक- डॉ. वा.ग.देसाई)

वर्ग:औषधी वनस्पती
मुसळीकंद

300px|right|thumb|मुसळीकंद
**मुसळीकंद** भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे.

वर्ग:औषधी वनस्पती
षड्रस

**षड्रस** म्हणजे सहा प्रकारचे रस (चवी). यात गोड, तिखट, आंबट, खारट, तुरट व कडू अशा सहा चवींचा समावेश होतो. जेवणात षड्रसपुर्ण आहाराचा समावेश असावा असे आयुर्वेद सांगते. याने शरीरास सर्व प्रकारच्या जीवनसत्त्वांचा पुरवठा होतो. कोणताही खाद्यपदार्थ हा षड्रसपुर्ण असला पाहिजे असा पूर्वी दंडक होता.
कोपर

**कोपर** हे ठाणे जिल्ह्यातील एक गाव आहे. हे कल्याण-डोंबिवली शहराचा भाग आहे.

वर्ग:कल्याण-डोंबिवली
मोगली एरंड

right|thumb|मोगलीएरंडाचे झाड 
**मोगली एरंड** (शास्त्रीय नाव:*जाट्रोफा कुर्कास*) ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे. याचा आकार साधारण एरंडाच्या झाडापेक्षा मोठा असतो.

मुघल सैन्य याची फळे मशाल पेटवण्यासाठी वापरत असे. त्यावरून याला मोगली एरंड असे नाव आहे.

वर्ग:औषधी वनस्पती
मेंदी

thumb|right|हातावर काढलेली मेंदी
**मेंदी** ही  भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे. स्त्रिया या वनस्पतीचा उपयोग फार पुरातन काळापासून सौंदर्यप्रसाधनासाठी करत आहेत. अनेक सणांमध्ये/धार्मिक कार्यक्रमात मेंदीची कलाकुसर हातावर काढण्यात येते. हिचा वापर करून पांढरे केसही रंगविले जातात. मेंदीचा लेप बनवताना त्यात लिंबू पिळतात, म्हणजे हातावरच्या नक्षीला छान लाल रंग येतो.

मेंदीची नावे:-
* हिंदी - मेहॅंदी
* इंग्रजी - Henna., Egyptian Private (?)किंवा Turry Mignonette (?)
* शास्त्रीय नाव - ‘लॉसोनिया अल्बा’ आणि ‘लॉसोनिया इनरमिस (Lawsonia inermis)
* कानडी - कोरांत, मदरंगा
* संस्कृत - मेंधिका, मेंधी, चमेदिका, नखरंजक, रागांगी, यवनेष्टा

हात किंवा केस रंगवायला वापरण्यात येणारी मेंदीची पावडर ही मेंदीच्या पानांपासून बनविली जाते.

## मेंदीच्या झाडाचा आढळ आणि त्याची लागवड
शास्त्रीयदृष्ट्या मेंदीचा सामावेश लिथ्रेसी (Lythranceae) कुळामध्ये होतो. मेंदीचे झाड मूळचे आफ्रिकेतले असले तरी ऑस्ट्रेलिया, युरोप, कॅनडा, पाकिस्तान, इजिप्तपासून आखाती देशापर्यंत प्रसिद्ध आहे. वाळवंटी प्रदेशातले हे झाड भारतात महाराष्ट्र, गुजरात, राजस्थान या भागांत आढळते. मेंदीची रोपे बियांपासून तसेच छाट कलमांद्वारेही तयार करतात. ती कोणत्याही प्रकारच्या जमिनीत वाढू शकतात. वाळवंटी प्रदेशातले  झाड असले तरी ते समुद्रकाठीही छान वाढते. कोरड्या, उष्ण किंवा थंड हवामानातही तग धरू शकते. मुळे बऱ्यापैकी खोलवर जात असल्यामुळे पूर्ण वाढलेल्या झाडाला पाणीही फारसे घालावे लागत नाही.

मेंदीची झाडे काटेरी असतात आणि गुरे या झाडाची पाने कडू असल्याने खात नाहीत, त्यामुळे ही झाडे कुंपणासाठी लावतात. मेंदीची झुडपे दीड ते तीन मीटर उंच वाढतात. पाने सामान्यपणे समोरासमोर असतात. या झुडपांना एप्रील ते जुलै या महिन्यांत पांढऱ्या किंवा गुलाबी रंगाची सुवासिक फुले येतात. फुलांपासून बनलेले बोंड गोलाकार व बाहेरून शिरायुक्त असते.

## उपयोग 
मेंदीचा वापर सौंदर्यप्रसाधनाबरोबरच वस्त्रोद्योगात कापड रंगविण्यासाठीही करतात. पिवळा, तांबडा, पगट, शेंदरी असे रंग विविध पदार्थाच्या मिश्रणाने तयार करून वापरले जातात. पानांमध्ये ‘लॉसोन’ हे रसायन असते ज्याला ‘हेन्नोटॅनिक आम्ल’ असेही म्हणतात. हेन्नोटॅनिक आम्लामुळे त्वचेला किंवा केसांना रंग येतो.

पानातील सेल्युलोजमधून रंगद्रव्ये विरघळून पसरण्यासाठी काही अवधी लागतो. त्यासाठी त्वचा चांगली रंगण्यासाठी मेंदीचा लेप ६ ते १२ तास व्यवस्थित राहणे आवश्यक असते. लॉसोनची प्रथिनांबरोबर रासायनिक अभिक्रिया घडून येते. त्यामुळे प्रथिने असणारे पदार्थ मेंदीमुळे चांगले व पक्के रंगतात. मानवी त्वचा, नखे आणि केसांमध्ये केराटिन नावाचे प्रथिन असते. याशिवाय चामड्याच्या वस्तू, रेशीम आणि लोकर रंगवण्यासाठीही मेंदीचा वापर होतो. आम्लाबरोबर मेंदीचा रंग आणखी गडद होतो म्हणूनच मेंदीचा वापर करताना लिंबू रस, चहा यांचा वापर केला जातो.

मेंदीच्या फुलांपासून हीना नावाचे अत्तर बनते. मेंदीची पेस्ट भाजले, कापले, खरचटले, कीटकदंश आदींनी त्वचेवर आलेल्या सुजेवर गुणकारी असते. मेंदीची पाने वांतिकारक व कफोत्सर्गक आहेत. बिया आंतड्यासाठी स्तंभक असून ज्वरशामक व चित्तभ्रमात उपयोगी आहेत. (आयुर्वेद)

मेंदीची पाने कडू, जखमा भरून आणनारी, मूत्रवर्धक अहेत. डोकेदुखी, कंबरदुखी, स्वासनलिका दाह केसतूट, मुखश्रोथ, उपदंश व्रण, खरूज आदींवर उपयोगी आहेत. (युनानी)

मेंदीच्या झाडाची साल कावीळ. प्लीहावृद्धी आणि मुतखड्यावर देतात.  हट्टी त्वचारोगावर, भाजण्यावर, गरम पाण्याने पोळण्यावर लावतात. जळजळणाऱ्या तळव्यांवर मेंदीच्या ताजी पाने लिंबाच्या रसात वाटून चोळतात.

वर्ग:औषधी वनस्पती
वर्ग:काटेरी वृक्ष
मोह वृक्ष

**मोह** ( शास्त्रीय नाव:*Madhuca longifolia*, *मधुका लॉंगीफोलिया/लॉन्जीफोलिया*;) हा उष्ण, कोरड्या  जमिनीत येणारा पानझडी वृक्ष आहे.  ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे. 

## धार्मिक महत्त्व 
या झाडाला काही आदिवासी जमाती देव मानतात. या झाडाखाली त्यांचा देव मांडतात. बहुतेक आदिवासींचे सण/धार्मिक कार्यक्रम या झाडाच्या फुलांपासून बनविलेल्या दारूशिवाय (मोहाची दारू) पूर्ण होत नाहीत. पोलो हा सण साजरा करून फुले गोळा करण्याला सुरुवात करतात.

## उपयोग 
मोहाची फुले पहाटे गोळा करतात आणि ती वाळवून,साठवून ठेवतात. रोख पैशांची गरज असेल तेव्हा बाजारात विकतात. मोहाच्या फळामध्ये असणाऱ्या बीजाला टोळी असे म्हणतात. या बीपासून तेल काढले जाते. पूर्वीच्या काळी खाण्यासाठी मध्य भारतातील आदिवासी हेच तेल वापरत असत. अजूनही या भागातील गरीब लोक हे तेल वापरतात. फुले व फळे मार्च ते मे या कालावधीत मिळतात.या झाडाची मुळे व फ़ांद्या इंधन म्हणून वापरतात. मोहाचे लाकूड मोठे असते,पण जास्त काळ टिकत नाही. मोहफुले मार्च महिन्यात येतात. देवा-धर्मात,औषधात मोहफुलांचा फार उपयोग होतो. या फुलांपासून दारू काढतात. टोळ म्हणजे मोहाच्या झाडाचे फळ आहे. या टोळीचे तेल काढतात. दिवा लावायला व खाण्यासाठी हे तेल वापरतात. पण टोळीचे तेल गरम खाल्ले तर चांगले असते. थंड झाल्यास त्याचा खवट वास येतो. टोळीच्या आतल्या बियांपासून साबण बनवतात. टोळीचा जेवणात बराच उपयोग होतो. मोहाचे फुल पोष्टिक आहे;म्हणून ते गरोदर बाईला, आजारी माणसाला ते खायला देतात. मोहाने पोट भरते. मोह पथ्यावर चालते. कारण मोह गरम आहे. मोहाने खोकला होत नाही.

## आराध्यवृक्ष
हा रेवती नक्षत्राचा आराध्यवृक्ष आहे.

## चित्र दालन

File:Mahua Flowers 2.JPG|मोहाची फुले
चित्र:Madhuca longifolia var latifolia (Mahua) fruit W IMG 0245.jpg|मोहाचे फळ
चित्र:Madhuca indica (Mahua) in Hyderabad, AP W IMG 0068.jpg|मोहाची पाने

## संदर्भ
वर्ग:आराध्यवृक्ष
वर्ग:औषधी वनस्पती
वर्ग:२३ व २४ जुलै २०१८ - पाबळ कार्यशाळेतील लेख
वर्ग:गौण वनोपज
रक्तरोडा

**रक्तरोडा** ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे. रक्तरोडाला भारतीय भाषांमधून या वेगवेगळ्या नावांली ओळखले जाते -

* संस्कृत-रक्तरोहितक 
* हिंदी-रोहितक,रोहेडा 
* गुजराती-रगतरोहिडा 
* लॅटिन-Tecama undulata

## वर्णन
रक्तरोड्याचा मोठा वृक्ष असतो. ही झाडे डोंगराळ प्रदेशात आढळतात. त्याच्या पानांच्या दाटीत फुलांचे घोस येतात, त्या पाठोपाठ फळे लागतात. ही फळे मिऱ्यांहून मोठी, गोल, लाल रंगाची असतात. टपोरी गोल बोराच्या आकाराची हिरवी फळे पिकल्यावर किंचित पिवळट होतात. पिकलेले फळ झाडावरच तडकते. या फळाच्या आत लालभडक वेष्टनात लपेटलेल्या बिया असतात. याची संयुक्त पाने गुळगुळीत असून याचे खोड पिवळे असते. हा वृक्ष बाल्यावस्थेत असताना सर्वांगावर रेशमी लव असते.

## संदर्भ
* वृक्षराजी मुंबईची - डॉ.मुग्धा कर्णिक 

## उत्पत्तिस्थान
भारतात बहुतेक प्रदेशांत.

### उपयोग
**सर्वसाधारण** - 

**आयुर्वेदानुसार** -पानथरी, श्वेतप्रदर, माराने रक्तगोठणे इत्यादी विकारांवर

**आयुर्वेदिक औषधी** - रोहितारिष्ट

### संदर्भ
वर्ग:औषधी वनस्पती
रक्तचंदन

ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे. ही चंदनाचीच एक जात आहे.  त्यास शास्त्रीय भाषेत "टेरोकाप्स सॅन्टलिनस' असे म्हणतात. अनेक लोकं याला उगाळुन याचा टिळा लावतात.

रक्तचंदनाच्या लाकडापासून बाहुली बनवली जाते. हाडे किंवा सांधे दुखू लागल्यावर अथवा प्रचंड प्रमाणात मुक्कामार बसल्यावर ती उगाळून लावल्यास ओढ बसून वेदनेची तीव्रता कमी होते. 

right|thumb|रक्तचंदनाचे झाड

right|thumb|रक्तचंदनाचे खोड व पाने

* मुकामार,शरीरावरील सूज यावर उपाय म्हणून रक्तचंदन वापरतात.मुकामार लागल्यामुळे त्या जागी सूज येऊन त्वचा लाल झाली असल्यास ठणके मारतात.अशावेळी रक्तचंदन सहाणेवर पाणी घेऊन त्यावर उगाळून व त्याचा जाडसर लेप सुजेच्या जागी लावतात व तो लेप वाळल्यावर त्यावर रुग्णास सोसवेल इतक्या गरम मिठाचा शेक द्यावा .

वर्ग:औषधी वनस्पती
वर्ग:वृक्ष
रताळे

right|thumb|रताळे
thumb|रताळ्याचा कीस
thumb|रताळे बटाटापासून तयार केलेले मिठाई 
**रताळे** ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे. याचा कंद जास्त उपयोगात येतो. यात पांढरा व लाल असे दोन प्रकार आहेत.लाल रताळे जास्त गोड असते व गुणांनी जास्त चांगले असते. उपवासाचे दिवशी याचा खाद्य म्हणून वापर अनेक ठिकाणी होतो.तसेच हे गरीबांचेही खाद्य आहे.हे पचनास हलके आहे.

रताळ्यात पंधरा प्रकारची पोषकद्रव्ये असतात.
# त्यात नैसर्गिक साखर असते. ती मधुमेही रुग्णांसाठी फारच उपयुक्त असते. जी शरीरात योग्य प्रकारे शोषल्या जाते. याने इन्सुलीनचा स्तर वाढतो.
# त्यात उच्च प्रकारचे तंतू (फायबर) असतात त्याने बद्धकोष्ठ व कोलोन कॅंसरला प्रतिबंध होतो. 
# त्यातील द्रव्यांनी व्हिटॅमिन ए उत्पादित होते ते शरीरासाठी चांगले असते. ज्यांना श्वासासंबंधी त्रास आहे त्यांना हे फायदेशीर असते.विशेषतः जे धूम्रपान करतात त्यांनी रताळे खायलाच हवे.
# त्यात व्हिटॅमिन डी असते    जे दात हृदय हाडे व ज्यांना थॉयराईडची समस्या असेल यांच्यासाठी चांगले असते.
# त्यात भरपूर प्रमाणात पोटॅशियम असते जे उच्च रक्तदाबासाठी चांगले असते.ते शरीरातील सोडियमची मात्रा नियंत्रित करते व पर्यायानी रक्तदाबही नियंत्रित होतो.पोटॅशियम हे टिश्यूज व स्नायूंसाठी चांगले असते.ते शरीरातील पाणी धारण क्षमतेसाठी चांगले असते. 
# यातील व्हिटॅमिन बी६ हे स्नायूतंत्र व हृदयासाठी चांगले असते. ते मेंदूला पाठविण्यात येणारे संदेश दुरुस्त करते.हृदयाची स्पंदनेपण नियंत्रित करते.
# त्यात बीटा कॅरोटिन असते जे उच्च प्रकारचे अॲंटीऑक्सिडंटस् तयार करते.ज्याने ब्रेस्ट व लंगचा कर्करोगास प्रतिबंध होतो.त्याने वयस्कपणा (एजिंग ईफेक्ट) दूर होतो.बीटा कॅरोटिन केसांच्या वाढीसाठीही चांगले असते
# त्यात फॉलिक अॲसिड असते.ते शरीर विकासास सहाय्य करते. गर्भवती महिलांनी याचे सेवन करावयासच हवे.
# त्यातील मॅग्नेशियम तणाव दूर करण्यास मदत करते.
# व्हिटॅमिन सी संपूर्ण शरीरासाठी उत्तम असते व यात ते भरपूर असते.
# यात लोहही भरपूर असते ज्याने शरीरातील लाल व सफेद रक्तपेशींवर त्याचा चांगला प्रभाव पडतो.ते ॲनिमियासाठीही उत्तम असते.
# रताळे उकळलेले पाणी त्वचेसाठी चांगले असते. त्याने जळजळ व खाज नाहीशी होते.त्याने त्वचा उजळते.
# त्यात असलेले व्हिटॅमिन ई हे डोळ्याभोवतीची काळी वर्तुळे व त्वचेच्या वळ्या नाहीशा करते.
# ते मासिक पाळीचा त्रास दूर करते.
# त्यात प्रोटिन कार्बोहायड्रेट व एन्झाईम असतात. त्याने शरीराला योग्य पोषणमूल्य मिळते.

महत्त्वाचे: ज्याला कधीही ऑक्झिलेटने झालेल्या मूतखड्याचा त्रास झाला आहे त्याने ते खाण्यापूर्वी तज्नांचा सल्ला घ्यावा.

संदर्भ:यूट्यूववरची माहिती स्वीटपोटॅटोज https://www.youtube.com/watch?v=31bwE0Y3hJM

वर्ग:औषधी वनस्पती
वर्ग:कंदमुळे
राळ

ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे तसेच हा वृक्ष  मूळ नक्षत्राचा आराध्यवृक्ष आहे. राळ ही धूप करण्यासाठी वापरण्यात येणा‍ऱ्या अनेक पदार्थांपैकी एक आहे.

वर्ग:औषधी वनस्पती
वर्ग :आराध्यवृक्ष
वैज्ञानिक वर्गीकरण 

किंग्डम : प्लांटी

क्लेड : ट्रॅकोफाइट्स 

क्लेड: एंजियोस्पर्म्स 

क्लेड: युडिकोट्स 

क्लेड: रोझिड्स 

ऑर्डर: सॅपिंडेल्स 

फॅमिली : बर्सेरेसी 

जीन: कॅनेरियम 

स्पेसीज: कॅनेरियम स्ट्रिक्टम
रीठा

उजवे|इवलेसे|रीठा-पाने व फळे
**रीठा** (संस्कृत:अरिष्ट, फेनिल) ही एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे. डोक्यास लावण्याच्या शिकेकाईतील एक घटक आहे.

रिठा हा वृक्ष सॅपिंडेसी कुळातला हा वृक्ष सदाहरित वनांत आढळतो. या वृक्षाचे मूळ स्थान दक्षिण भारत आहे. याची उंची साधारणत: २० ते ३० फुटांपर्यंत असते.याची फुले पाकळ्या असलेली व पांढऱ्या रंगाची असतात. फळे पिकल्यावर पिवळसर हिरवी दिसतात. याच्या फळामध्ये काळ्या रंगांची गुठळी निघते .ही गूठळी  साधारणपणे कपडे धुण्यासाठी वापरतात.

## बाह्य दुवे 
* मराठी विश्वकोष

वर्ग:वनसंपदा
वर्ग:वृक्ष
वर्ग:औषधी वनस्पती
रिंगणी

ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे.जास्तकरून,याचे मुळाचा वापर आयुर्वेदिक औषधात  करतात.
250px|right|thumb|रिंगणी
वर्ग:औषधी वनस्पती
रेवाचिनी

**रेवाचिनी** भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे.

याचा उपयोग युनानी औषधांमध्येही होतो

वर्ग:औषधी वनस्पती
लवंग

right|thumb|180px|लवंग
**लवंग** ही भारतात तसेच आग्नेय आशियात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे. याचे बी विडयाचे पानातील एक घटक आहे.

## वर्णन
लवंगाचे झाड नेहमी हिरव्यागार पानांनी भरलेले सदाहरित असते. उंची १२-१३ मीटर असते. खोडाची साल पिवळट, धुरकट, तसेच कोवळी असते. या झाडाचे बुंध्याला चारही  बाजूला कोवळ्या व खाली वाकणाऱ्या फांद्या असतात. याची पाने मोठी व अंडाकार असतात. लवंगाचे फुल निळसर तांबडे असते. तेच वाळून लवंग म्हणून बाजारात आणतात. याला साधारण नऊ वर्षांनी फुले येतात.लवंग स्वयपाकात व मसाल्यात वापरले जातात .

## औषधी उपयोग
डोके दुखत असल्यास लवंगाचा लेप लावतात. मुखरोगात लवंग तोंडात धरून चघळावी. दम, खोकला, आम्लपित्त,उलटी  यांवर लवंगाचा उपयोग होतो. खोकला व सर्दी यांवर लवंगाचा काढा करून त्यात मध घालून दयावा. कप मोकळा होतो. लवंगापासून लवंगादी वटी , लवंगोदक, लवंगादी चूर्ण, अविपत्तिकर चूर्ण ही औषधे बनवतात.
ईतर उपयोगः
लवंगाचा उपयोग जेवणात, मसाल्याच्या पदार्थात, साखर भात तयार करताना, विडा लावताना केला जातो.
अशा या बहुगुणी लवंगाची लागवड मलाया, सैलिबीस बेटांवर मोठ्या प्रमाणात केली जाते. भारतात केरळ, तसेच दक्षिण भारतात त्रावणकोरमध्ये याची लागवड केली जाते. 

वर्ग:औषधी वनस्पती
वर्ग:मसाल्याचे पदार्थ
वर्ग:वनस्पती
वर्ग:मुखशुद्धी
वर्ग:भारतीय मसाले
नागरमोथा

thumb|right|250px|नागरमोथा
thumb|right|250px|नागरमोथा
**नागरमोथा**, अर्थात **लव्हाळे**, (शास्त्रीय नाव: *:Cyperus rotundus*, *सायपेरस रोटंडस* / *सायपेरस रोटुंडस* ;) ही आफ्रिका, दक्षिण व मध्य युरोप व दक्षिण आशिया या भूप्रदेशांत आढळणारी एक तृणवर्गीय वनस्पती आहे. हे बारमाही वाढणारे गवत असून पाणथळ, ओलसर जागी निसर्गतः आढळतो. नागरमोथा ४० सें.मी. उंचीपर्यंत वाढतो. त्याची कांडे त्रिधारी व भरीव असतात. खोड बारीक, जमिनीखाली पसरत जाणारे असते.

## उपयोग 
नागरमोथ्याच्या बारीक खोडाला काही ठिकाणी उभट, लंबगोलाकार कंद येतात. त्यातून वासाचे दाट तैलार्क निघतो. या तैलार्कात स्निग्ध अम्ले असल्यामुळे त्यास सुगंध येतो. या तेलाचा वापर सुवासिक उटणी, साबण किंवा अत्तरे बनवण्यासाठी केला जातो.

नागरमोथ्याच्या मुळास छोटा कंद असतो. मराठा पाकपद्धतीतल्या काळ्या मसाल्यात नागरमोथ्याचा कंद घटकपदार्थ म्हणून वापरतात.

### आयुर्वेदिक औषधयोजना 
नागरमोथ्याच्या कंदांची आणि मुळांची पूड त्वचादोषांवर गुणकारी असल्याचे मानले जाते. त्वचेला सुटणारी खाज, कंड, त्वचेवरील पुरळ इत्यादी त्वचाविकारांवर या पुडीची बाह्य योजना करतात किंवा कंदाचे पाणी पोटातून घेतात. मूत्रविकारांवरही नागरमोथा उपयुक्त असल्याचे मानले जाते.

## बाह्य दुवे 
* 

वर्ग:औषधी वनस्पती
मोरवेल

**मोरवेल** किंवा **शेंडवेल** (इंग्रजी: Virgin's Bower; वैज्ञानिक नाव: *Clematis gauriana*) ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे. ही वनस्पती रॅननक्युलेसी (Ranunculaceae) कुळातील असून, ती प्रामुख्याने पश्चिम घाट, हिमालयाचा पायथा आणि भारतातील इतर भागांत आढळते. या वनस्पतीची फुले पांढरी आणि सुगंधी असतात आणि ती वेलीच्या स्वरूपात वाढते. या वनस्पतीला आकाराने लहान, केसाळ आणि अंडाकार बीज असतात.

*मुळे: दाहक-विरोधी (anti-inflammatory) गुणधर्मांसाठी.
या वनस्पतीत अँटिऑक्सिडंट आणि दाहक-विरोधी गुणधर्म असतात, ज्यामुळे ती पारंपरिक औषधांमध्ये वापरली जाते. तसेच, या वनस्पतीचा उपयोग पशुवैद्यक औषधांमध्येही होतो, जिथे तिची पाने आणि देठ पोटदुखीवर उपचारासाठी वापरले जातात.

## वितरण
मोरवेल ही वनस्पती भारतात पश्चिम घाट, हिमालयाचा पायथा, महाराष्ट्र (कोल्हापूर, सातारा, पुणे, नाशिक, औरंगाबाद, बुलढाणा), अरुणाचल प्रदेश, हिमाचल प्रदेश, पंजाब, हरियाणा, उत्तर प्रदेश, बिहार, ओरिसा, मध्य प्रदेश, आंध्र प्रदेश, कर्नाटक, केरळ, तमिळनाडू, पश्चिम बंगाल, सिक्कीम, आसाम, मेघालय, नागालँड, मणिपूर आणि त्रिपुरा या राज्यांमध्ये आढळते. तसेच, ती श्रीलंका, बांगलादेश, भूतान, नेपाळ आणि दक्षिण-पश्चिम चीनमध्येही सापडते.

## संदर्भ
वर्ग:औषधी वनस्पती
लोध्र

**लोध्र** ( शास्त्रीय नाव: *Symplocos racemosa* ; इंग्रजी:*Lodh Tree* ) ही एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे.

हिचा उपयोग प्राचीन काळी प्रसाधनांमध्ये केला जायचा 
वर्ग:औषधी वनस्पती
वरधारा

thumb|right|250px|वरधाऱ्याची वेल
**वरधारा** (अन्य नावे: **वृद्धदारु** ; शास्त्रीय नाव: *Argyreia nervosa* / *Argyrea nervosa var. speciosa* ; इंग्लिश: *Woolly Morning Glory* (*वूली मॉर्निंग ग्लोरी*), *Elephant Creeper* (*एलिफंट क्रीपर*) ;) ही बारमाही उगवणारी, उंचावर चढणारी वेल आहे. ही मूलतः भारतीय उपखंडातील असून आधुनिक काळात हवाई बेटे, आफ्रिका, कॅरिबियन बेटे व जगभरात अन्यत्र पसरली आहे. हिच्या औषधी गुणधर्मांमुळे आयुर्वेदातील काही औषधोपचारांत वरधारा वापरली जाते.

## बाह्य दुवे 
* अमेरिकन शासनाच्या वनस्पतीविषयक विदागारातील माहिती  (इंग्लिश मजकूर)

वर्ग:औषधी वनस्पती
वर्ग:वेली
रुई

**रुई** किंवा **रुचकी** किंवा **रुचकी** ही  एक वनस्पति आहे. रुईचे झाड भारत, श्रीलंका, पाकिस्तान  इत्यादी देशांमध्ये आढळते.

## जीवशास्त्रीय रचना
**रुई**ही एक विषारी आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती (झुडुप) आहे. शास्त्रीय नाव - (Calotropis Procera). या झुडपाचे पान तोडल्यानंतर त्यातून दुधासारखा चिकट पातळ पदार्थ (चीक) निघतो. या झाडांच्या फुलांचे गुच्छ मनमोहक दिसतात. यामुळे भुंगे, कीटक व फुलपाखरे यांचा सतत वावर याच्याजवळ असतो.

## औषधी उपयोग
मूळव्याधीचा मोड, चामखीळ, जास्त वाढलेले मांस, जाड कातडी यावर उपचार करण्याकरिता अनेक प्रकारचे क्षार घासून लावण्याचा विधी आयुर्वेदात सांगितला आहे. आघाडा, सातू, केळीचे खुंट, निवडुंग, रुई अशा विविध वनस्पतींची पाच अंगे जाळून पाण्यात भिजत ठेवून, ते पाणी नंतर आटवून क्षार तयार करता येतात.पायात काटा/काचेचा बारीक तुकडा/कुसर गेले असता रुईचा चीक लावल्यावर ती जागा पिकत नाही व काटा लवकर व आपोआप बाहेर येतो.
रुई विषारी वनस्पती असल्याने तिचा कोणताही भाग मुखाने सेवन करता येत नाही.

कोविड (2019)चा उपचार :-
कफ उर्फ न्युमोनियाचे पॅचेस असलेल्या रुग्णांसाठी उपयुक्त ठरू शकते अशी माहिती : 

रुईच्या पानांची पत्रावळ गाईचे तूप किंवा एरंड तेल लावून तव्यावर गरम करून छातीला / पाठीला बांधून ठेवणे फुफ्फुसे स्वच्छ होण्यास मदत करतात.हा स्वेदन वा शेकाचा एक प्रभावी उपाय आहे ...
HRCT स्कोअर २०/२५ असणाऱ्यांचे देखील patches कमी होतात.

## प्रकार
या झाडात दोन प्रकार आहेत. एक जांभळ्या फुलाची रुई व दुसरी पांढऱ्या फुलाची रुई. जांभळ्या फुलाची रुई सर्वत्र आढळते. पांढऱ्या फुलाची रुई क्वचितच सापडते. पांढऱ्या फुलाच्या रुईच्या झाडाला 'मंदार' असेही नाव आहे. १२ वर्षे वयापेक्षा जास्त वयाच्या मंदार वृक्षाच्या मुळाशी गणपतीचा आकार तयार होतो असा जुना समज आहे.

हिंदी-मराठीत कापसालाही रुई म्हणतात. पण रुई या वनस्पतीचा आणि कापसाचा (Cottonचा) काही संबंध नाही. 

रुई हा हनुमान या देवतेचा आवडता वृक्ष आहे. रुईच्या फुलांची माळ करून ती हनुमानास अर्पण करतात. रुई हा श्रावण नक्षत्राचा आराध्यवृक्ष आहे.

## चित्र दालन 

चित्र:Calotropis gigantea P1020781.jpg|रुईचे झाड
चित्र:rui pane.jpg|रुईची पाने
चित्र:rui fule.jpg|जांभळ्या रुईची फुले
चित्र:Pandhari rui.JPG|पांढऱ्या रुईची फुले

## अन्य माहिती
रुईचे फळ पिकल्यानंतर जेव्हा ते वाळते, तेव्हा त्याच्यामधून कापसासारखे तंतू बाहेर पडतात. रुईच्या झाडापासून निसटलेले हे तंतू इतस्ततः उडत असतात. रुईच्या या तंतूंपासून (कापसापासून) गाद्या-उश्या बनतात. 

## संदर्भ
वर्ग:आराध्यवृक्ष
वर्ग:औषधी वनस्पती
वर्ग: वनसंपदा
वरी

**वरी**, **वरई** किंवा **भगर** हे भारतात उगवणारे एक भरड धान्य तथा तृणधान्य आहे. महाराष्ट्रात याच्यापासून भात, पुऱ्या, भाकरी, थालपिठे आदी उपवासाचे अन्नपदार्थ बनतात. हे धान्य वऱ्याचे तांदूळ किंवा भगर म्हणूनही ओळखले जाते. कांग, कोदरी, कोदो, कुटकी, नाचणी, राळे प्रमाणेच या धान्यालाही कनिष्ठ प्रकारचे धान्य समजतात. प्रथिने व फायबर यांचे प्रमाण जास्त असल्याने आरोग्यास हे धान्य पोषक समजले जाते. महाराष्ट्रात नाशिक जिल्ह्यातील आदिवासी भागात याचे मोठ्या प्रमाणावर उत्पादन होते.भारतीय केंद्रीय कृषी मंत्रालयाने २०१८ हे वर्ष तृणधान्य वर्ष म्हणून जाहीर केले आहे. तसेच संयुक्त राष्ट्र संघानेही हे वर्ष जाहीर करावे यासाठी प्रयत्न केले. भगर हे उपवास करीता वापर होतो.

भरड धान्य ( पोलीश न केलेले) शिजवण्य पूर्वी ७ ते ८ तास भिजवणे महत्वाचे असते. भरड धान्या मध्ये अँटी न्यूट्रिशनल फॅक्टर्स (Antinutritional Factors) म्हणजे काही घटक जे आहारातील पोषणाच्या शोषणाला प्रभावित करतात किंवा शरीरातील पोषक तत्वांच्या उपलब्धतेला कमी करतात. म्हणून भगर किवा कोणतही भरड धान्य भिजवल्यावर अँटी न्यूट्रिशनल फॅक्टर्स (Antinutritional Factors) निघूनजातात किवा कमी होतात. 

## अन्य शब्द
* इंग्रजी : स्मॉल मिलेट
* गुजराती : सामो, मोरियो
* शास्त्रीय नाव : Echinochloa colona
* हिंदी : मोरधन, सवा का चावल

## भगरीचे प्रकार 
नंदुरबार जिल्ह्यातील सातपुडा पर्वत रांगातील आदिवासी पारंपरिक पीक म्हणून भगरीचे नियमित उत्पादन घेत असतात. तेथील आदिवासी भगरीला पादी, बर्टी आणि मोर असे म्हणतात. त्यानुसार त्याभागात पांढरी मोर, मोठी मोर, काळी मोर असे भगरीचे पारंपरिक प्रकार दिसून येतात. कृषी विज्ञान केंद्र आणि महिला आर्थिक विकास महामंडळ यांनी मोठ्या प्रयत्नाने या भगरीला प्रोत्साहन आणि बाजारपेठ मिळवून देऊन हे प्रकार सर्वसामान्य लोकांपर्यंत पोहचवले.

## संदर्भ 
वर्ग:उपवासाचे खाद्यपदार्थ
वर्ग:औषधी वनस्पती
वर्ग:भरड धान्ये
वर्ग:तृणधान्ये
वाघाटी

वाघाटी (शास्त्रीय नाव - Capparis zeylanica) ही महाराष्ट्रातील सह्याद्रीच्या रांगांत उगवणारी एक रानभाजी आहे. कोकण, खोपोली, रायगड, तसेच पुणे जिल्ह्यातील मावळ, मुळशी, वेल्हे भागांत ही रानभाजी पावसाळ्यात येते. हिचा वेल काटेरी असून फुले उभयलिंगी व गुलाबी रंगाची असतात. आषाढी एकादशीच्या दुसऱ्या दिवशी उपास सोडताना वाघाटीची भाजी करतात. वर्षातील एकच दिवस ही फळभाजी बाजारांत दिसते. वाघाटीच्या फळांना गोविंदी किंवा गोविंदफळ अशीही नावे आहेत.

वाघाटी आणि करटोली या दोन्ही फळांत काहीसे साम्य आहे. करटूलला काटे असतात, वाघाटीच्या फळाला नसतात. वाघाटीचे फळ आकाराने छोट्या पेरूसारखे दिसते. दोन्ही फळे रंगाने हिरवी असतात.    

वर्ग:औषधी वनस्पती
वर्ग:भाज्या
वर्ग:वेली
वर्ग:काटेरी वृक्ष