open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
दिनेश फडणीस

**दिनेश फडणीस** (२ नोव्हेंबर १९६६ - ५ डिसेंबर २०२३) एक भारतीय दूरचित्रवाणी अभिनेता होता. *सीआयडी या* प्रदीर्घ काळ चालणाऱ्या भारतीय टीव्ही कार्यक्रमांपैकी एकामध्ये इन्स्पेक्टर फ्रेडरिक्स  चे पात्र साकारणे हे त्यांचे सर्वात प्रसिद्ध काम आहे. 

या दूरचित्रवाणी मालिकेत इन्स्पेक्टर म्हणून काम करण्याबरोबरच त्यांनी *सीआयडीचे* काही भागही लिहिले. *सरफरोश* आणि *सुपर ३० या* बॉलिवूड चित्रपटातही तो दिसला होता. त्यांनी मराठी चित्रपटासाठी लेखनही केले. तो बोरिवली पूर्व येथील शांतीवन येथे राहत होता. 

## प्रारंभिक जीवन 
फडणीस यांचा जन्म २ नोव्हेंबर १९६६ रोजी मुंबई (तत्कालीन बॉम्बे), महाराष्ट्र, भारत येथे झाला. शाळेत असतानाच ते अभिनयाच्या प्रेमात पडले. त्यांनी विविध रंगमंचाच्या निर्मितीद्वारे आपली अभिनय क्षमता विकसित केली आणि उत्साहाने थिएटर निर्मितीमध्ये गुंतले. त्याच्या शाळेनंतर, त्याने त्याच्या जन्मजात प्रतिभा आणि वचनबद्धतेसह पूर्णवेळ नोकरी म्हणून अभिनय करणे निवडले. 

## कारकीर्द 
फडणीस यांनी १९९० च्या दशकात अभिनय कारकिर्दीला सुरुवात केली. पोलिस अधिकारी इन्स्पेक्टर फ्रेडरिक्स/फ्रेडी या व्यक्तिरेखेसाठी त्यांनी *सीआयडी* शोसाठी ऑडिशन दिले. हा शो १९९८ मध्ये डेब्यू झाला आणि फडणीसचे पात्र एक प्रतिष्ठित आणि विनोदासाठी प्रसिद्ध झाले. २०१८ मध्ये संपेपर्यंत हा शो चाहत्यांमध्ये लोकप्रिय होता 

*सीआयडी* व्यतिरिक्त, फडणीस सरफरोश सारख्या अनेक चित्रपटांचा देखील भाग होता. तो *अदालत* आणि *तारक मेहता का उल्टा चष्मा* सारख्या टीव्ही शोचाही भाग होता.

## वैयक्तिक जीवन 
फडणीस यांचा विवाह नयनाशी झाला आणि त्यांना तनु ही मुलगी होती. सीआयडी संपल्यानंतर, तो सहकारी कलाकार शिवाजी साटम, दयानंद शेट्टी, नरेंद्र गुप्ता, आदित्य श्रीवास्तव आणि इतर अनेकांच्या संपर्कात होता. 

## मृत्यू 
फडणीस यांना १ डिसेंबर २०२३ रोजी रुग्णालयात दाखल करण्यात आले. सुरुवातीला हा हृदयविकाराचा झटका असल्याचे सांगण्यात आले, परंतु त्यांचे *सीआयडी* सह-कलाकार दयानंद शेट्टी यांनी सांगितले की त्यांना यकृताचे नुकसान झाले आहे. सुरुवातीला त्यांची प्रकृती चिंताजनक होती, मात्र व्हेंटिलेटरवर असूनही सुधारणा झाली नाही.  ५ डिसेंबर २०२३ रोजी सकाळी १२:०८ वाजता, वयाच्या ५७ व्या वर्षी त्यांचे निधन झाले    *सीआयडी* मधील त्याच्या सहकलाकारांनी तसेच असंख्य चाहत्यांनी त्यांना इंस्टाग्राम सारख्या सोशल मीडियावर श्रद्धांजली वाहिली, जिथे त्यांचे चाहते खूप मोठे होते. 

## फिल्मोग्राफी 
## संदर्भ यादि 
## बाह्य दुवे 
* 

वर्ग:हिंदी दूरचित्रवाहिनी अभिनेते
वर्ग:मराठी व्यक्ती
वर्ग:इ.स. २०२३ मधील मृत्यू
वर्ग:इ.स. १९६६ मधील जन्म
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
मधु-कैटभ

इवलेसे|260x260अंश| मधु आणि कैतभा यांच्या मृत्यूचा फोलिओ
**मधु** ( Sanskrit: मधु , IAST: *Madhu*) आणि **कैटभ** ( Sanskrit: कैटभ , IAST: Kaiṭabha ), **ज्याला मधु-कैटभास** देखील अनुवादित केले आहे, ही हिंदू धर्मग्रंथातील दोन असुरांची नावे आहेत आणि हिंदू विश्वशास्त्राशी संबंधित आहेत. 

## दंतकथा 
मधु आणि कैतभ हे दोघेही योगनिद्रा ध्यानस्थ अवस्थेत असताना देवता विष्णूच्या कानातील मेणापासून उत्पन्न झाले. त्याच्या नाभीतून एक कमळ उगवले, ज्यावर ब्रह्म, निर्माता, विश्वाच्या निर्मितीचा विचार करत बसला. कमळावर पाण्याचे दोन दव थेंब विष्णूने निर्माण केले. एक थेंब मधासारखा गोड होता आणि त्या थेंबातून तामस (अंधार) या गुणधर्माने ओतप्रोत मधु उत्पन्न झाली. दुसरा थेंब कठीण होता, आणि त्यातून राजस (क्रियाकलाप) या गुणधर्माने ओतप्रोत कैटभाचा जन्म झाला. 

देवी भागवत पुराणानुसार, मधु आणि कैतभ यांची उत्पत्ती विष्णूच्या कानातल्या मेणापासून झाली आणि त्यांनी वाग्बीज मंत्राचा उपयोग करून देवी महादेवीला समर्पित *तपांचा* दीर्घकाळ केला. देवीने त्यांना मृत्यूचे वरदान त्यांच्या संमतीनेच दिले, जे मंजूर झाले. मग गर्विष्ठ असुरांनी ब्रह्मदेवावर हल्ला करण्यास सुरुवात केली आणि वेद चोरले, स्वतःला पातालमध्ये लपवले. ब्रह्मदेवाने विष्णूची मदत मागितली आणि त्याला जागृत करण्यासाठी देवतेची स्तुती केली. त्यानंतर दोन असुरांनी विष्णूशी युद्ध केले आणि ते अपराजित राहिले. महादेवीच्या सल्ल्यानुसार, विष्णूने दोन असुरांचा नाश करण्यासाठी कपटाचा वापर केला.  विष्णूने दोन असुरांच्या शक्तींची प्रशंसा केली आणि सांगितले की त्यांना वरदान दिल्यास तो प्रसन्न होईल. हसत, गर्विष्ठ असुरांना, विष्णूविरुद्धच्या त्यांच्या विजयाचा अभिमान होता, ते म्हणाले की ते त्याला वरदान देण्यास तयार आहेत. विष्णूने चतुराईने मधु आणि कैतभ यांना मारण्याचे वरदान मागितले. 

पराभूत होऊन, असुरांनी विष्णूला पाण्याशिवाय कोणत्याही ठिकाणी वध करण्याची विनंती केली, विश्वास ठेवला की ते अजूनही जमिनीवर अजिंक्य असतील. त्यांचा नंतर विष्णूने त्याच्या सुदर्शन चक्राने पराभव केला: 

भागवत पुराणात असे म्हणले आहे की सृष्टीदरम्यान, मधु आणि कैटभ या असुरांनी ब्रह्मदेवाकडून वेद चोरले आणि ते प्राचीन महासागराच्या पाण्यात खोलवर जमा केले. विष्णूने हयग्रीव म्हणून प्रकट होऊन त्यांचा वध केला आणि वेद परत मिळवले. मधु आणि कैतभ यांचे शरीर २ गुणिले ६ मध्ये विखुरले &mdash; म्हणजे बारा तुकडे (दोन डोकी, दोन धड, चार हात आणि चार पाय). हे पृथ्वीच्या बारा भूकंपीय प्लेट्सचे प्रतिनिधित्व करतात.

दुसऱ्या दंतकथेनुसार, मधु आणि कैतभ हे दोन असुर होते जे ब्रह्मदेवाचा नायनाट करण्यासाठी पुरेसे सामर्थ्यवान बनले होते. तथापि, ब्रह्मदेवाने त्यांना पाहिले आणि देवी महामायाकडे मदतीची याचना केली. त्यानंतर विष्णू जागे झाला आणि कट रचणारे दोन असुर मारले गेले.  यामुळे विष्णूला मधुसूदन - मधुचा मारेकरी आणि कैटभजित- कैटभाचा विजेता ही उपाधी देण्यात आली. 

असुरांच्या पोटी धुंधु नावाचा मुलगा झाला असे महाभारतात म्हणले आहे. आपल्या पितरांना मारल्याबद्दल विष्णूविरुद्ध सूड घेण्याच्या इच्छेमुळे, इक्ष्वाकु वंशाचा राजा कुवलश्व आणि त्याच्या मुलांनी त्याचा वध केला. 

## हे सुद्धा पहा 
* हिंदू लोअर अँड लिजेंडचा शब्दकोश ( ) अण्णा धल्लापिकोला द्वारे

## संदर्भ यादि 
वर्ग:पुराणे
वर्ग:हिंदू पौराणिक कथा
वर्ग:असुर
इमॅन्युएल रिवा

**इमॅन्युएल रिवा** (जन्म: **पॉलेट जर्मेन रिवा**; २४ फेब्रुवारी १९२७ &#x2013; २७ जानेवारी २०१७) एक फ्रेंच अभिनेत्री होती जी *हिरोशिमा मोन अमूर* (१९५९) आणि *अमूर* (२०१२) या चित्रपटांमधील तिच्या भूमिकांसाठी प्रसिद्ध होती.

*हिरोशिमा मोन अमोर* मधील भूमिकेसाठी रिवाला बाफ्टा पुरस्कारासाठी नामांकन मिळाले होते. *थेरेस डेस्क्वेरॉक्स* (१९६२) साठी व्हेनिस फिल्म फेस्टिव्हलमध्ये सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीचा पुरस्कार तिने जिंकला होता. मायकेल हॅनेकेच्या *अमूरमधील* तिच्या मुख्य भूमिकेसाठी तिने बाफ्टा पुरस्कार आणि सीझर पुरस्कार जिंकला आणि अकादमी पुरस्कारासाठी नामांकन मिळाले.

## प्रारंभिक जीवन 
रिवाचा जन्म २४ फेब्रुवारी १९२७ रोजी फ्रान्समधील चेनिमेनिल येथे पॉलेट जर्मेन रिवा असा झाला.  जीएन फर्नांडे (शिवणकाम) ही तिची आई हे रेने आल्फ्रेड रिवा (चित्रकार) तिचे वडील होते. 

रेमिरेमॉन्टमध्ये वाढलेल्या, रिवाने तिच्या स्थानिक थिएटरमध्ये नाटकांमध्ये अभिनय करण्याची आवड दर्शविली, परंतु तिने अनेक वर्षे आपल्या आई सारखे शिवणकामा केले. स्थानिक वृत्तपत्रातील जाहिरात पाहिल्यानंतर, रिवाने पॅरिसमधील एका अभिनय शाळेत अर्ज केला.

वयाच्या २६ व्या वर्षी, ती तिच्या कुटुंबाच्या आक्षेपांना न जुमानता अभिनय करण्यासाठी पॅरिसला गेली. १९५४ मध्ये, जॉर्ज बर्नार्ड शॉच्या *आर्म्स अँड द मॅनच्या* पॅरिस निर्मितीमध्ये तिने रंगमंचावर पहिली भूमिका केली.  १९५७ मध्ये, रिवाने *एनिग्मेस डे लिहीस्टोरी*  या टीव्ही मालिकेतून पडद्यावरील अभिनयात पदार्पण केले.

## कारकीर्द 
रिवा *हिरोशिमा मोन अमूर* (१९५९) मध्ये मुख्य भूमिकेत होती, जो ॲलेन रेसनाईस दिग्दर्शित आणि मार्गुरिट ड्युरास लिखित चित्रपट होता. ह्यामध्ये तिने हिरोशिमामधील जपानी आर्किटेक्ट (इजी ओकाडा) सोबत प्रेमसंबंध असलेल्या फ्रेंच अभिनेत्रीची भूमिका केली होती. तिच्या अभिनयाला १९६० मध्ये सर्वोत्कृष्ट परदेशी अभिनेत्रीसाठी बाफ्टा पुरस्कारासाठी नामांकन मिळाले होते. त्यानंतर ती *कपो* (१९६०),  *लिओन मोरिन, प्रिस्ट* (१९६१) आणि  *थेरेसे डेस्क्वेरॉक्स* (१९६२) मध्ये दिसली, ज्यासाठी तिने व्हेनिस आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवात २३ व्या वर्षी सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीसाठी व्होल्पी कप जिंकला. रिवा *थ्री कलर्स: ब्लू* (१९९३), *व्हीनस ब्युटी इन्स्टिट्यूट* (१९९९),  *स्कायलॅब* (२०११)  आणि *लॉस्ट इन पॅरिस* (२०१६) चित्रपटामध्ये देखील दिसल्या.

रिवाने मायकेल हॅनेकेच्या *अमूर* (२०१२) या चित्रपटात जीन-लुईस ट्रिंटिग्नंट सोबत अभिनय केला. तिने तिच्या अभिनयासाठी २०१३ मध्ये प्रमुख भूमिकेसाठी सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीचा बाफ्टा पुरस्कार जिंकला. तिलासर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीसाठी अकादमी पुरस्कारासाठी नामांकन मिळाले, परंतु जेनिफर लॉरेन्सने *सिल्व्हर लाइनिंग्ज प्लेबुक* (२०१२) साठी  हा जिंकला. ८५ व्या वर्षी, जेव्हा तिला नामांकन मिळाले, तेव्हा रिवा ही सर्वात वयस्कर सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री नामांकित होती आणि ग्लोरिया स्टुअर्ट नंतरची दुसरी सर्वात वयस्कर अभिनय नामांकित व्यक्ती होती, जिचे वय ८७ होते जेव्हा तिला *टायटॅनिक* (१९९७) साठी नामांकन मिळाले होते.

## वैयक्तिक जीवन 
रिवाने वैयक्तिक जीवन खाजगी ठेवले, लग्न केले नाही आणि मुलेही झाली नाहीत. तिचा एक जोडीदार होता, जो १९९९ मध्ये मरण पावला. रिवा पॅरिसच्या लॅटिन क्वार्टरमध्ये एका अपार्टमेंटच्या मालकीचे होते आणि अर्ध्या शतकाहून अधिक काळ तेथे राहत होती.

२७ जानेवारी २०१७ रोजी पॅरिसमध्ये रिवाचा कर्करोगाने मृत्यू झाला, तिच्या ९० व्या वाढदिवसाच्या चार आठवडे आधी व ४ फेब्रुवारी २०१७ रोजी तिला चारोने स्मशानभूमीत पुरण्यात आले.

## संदर्भ 
वर्ग:इ.स. २०१७ मधील मृत्यू
वर्ग:इ.स. १९२७ मधील जन्म
वर्ग:बाफ्टा पुरस्कारविजेते
बहिरेपणा

वैद्यकीय संदर्भात, **बहिरेपणा** म्हणजे श्रवणशक्ती कमी होणे आहे, जी एखाद्या व्यक्तीला बोलली जाणारी भाषा समजण्यापासून प्रतिबंधित करते. हे सांकेतिक भाषेद्वारे संवाद साधतात.

## संदर्भ 
वर्ग:बहिरेपणा
वर्ग:दिव्यांग व्यक्ती
तब्रिझ

**तब्रिझ** (    ,  ) हे वायव्य इराणच्या पूर्व अझरबैजान प्रांतातील एक शहर आहे. तब्रिझ प्रांत, काउंटी आणि जिल्ह्याची राजधानी आहे. 

ताब्रिझ हे इराणच्या ऐतिहासिक अझरबैजान प्रदेशातील कुरु नदीच्या खोऱ्यात वसलेले आहे  सहंद आणि आयनाली पर्वतांमधील ज्वालामुखीच्या शंक्वाकृती उंच शिखरांच्या मध्ये असलेले तब्रिझ समुद्रसपाटीपासून १,३५०-१,६०० मी उंचीवर आहे.

तब्रिझची लोकसंख्या १७ लाख आसून हे हे वायव्य इराणमधील सर्वात मोठे आर्थिक केंद्र आणि महानगर आहे. येथील लोकसंख्या द्विभाषिक आहे आणि बहुतेक लोक अझेरी ही त्यांची मूळ भाषा आणि फारसी बोलतात..  येथे  मोटारगाड्या, मशीन टूल्स, रिफायनरी, खनिज तेल, कापड आणि सिमेंट उत्पादन उद्योग आहेत.  हे शहर हाताने विणलेले गालिचे आणि दागिन्यांवरील कलाकुसरीसाठी प्रसिद्ध आहे. स्थानिक मिठाई, चॉकलेट, सुका मेवा आणि पारंपारिक तबरीझी खाद्यपदार्थ इराणमध्ये सर्वोत्कृष्ट गणले जातात.
इवलेसे| १६व्या शतकातील तब्रिझचा नकाशा
इवलेसे| मे २०१२मधील ईशान्य तबरीझचे विहंगम दृश्य

### धर्म 
१५०१ मध्ये तब्रिझ येथे राज्याभिषेक झाल्यानंतर, शाह इस्माईल ने शिया इस्लामची इस्रा अशरी शाखा सफवी साम्राज्याचा अधिकृत धर्म म्हणून घोषित केली. याचा परिणाम म्हणून, तबरीझमधील बहुसंख्य सुन्नी लोकसंख्या जबरदस्तीने शिया धर्मात रुपांतरित झाली.   सध्या, बहुसंख्य लोक शिया इस्लामचे अनुयायी आहेत.

शहरात ख्रिश्चन धर्माचे अनुसरण करणारे आर्मेनियन अपोस्टोलिक लोक काही प्रमाणात आहेत. येथे एक लहान ज्यू समुदाय होता, परंतु त्यांपैकी बहुतेक लोक तेहरानमध्ये गेले आहेत.  शहरात बहाई धर्माचा एक लहान, समुदाय देखील आहे. यांना अनेक अडचणींना सामोरे जावे लागते. 

## जुळी शहरे 
तबरीझ हे जुळे आहेत: 
 

## संदर्भ 
वर्ग:इराणमधील शहरे
नांग्यालाय खरोटी

**नांग्यालाय खरोटी** () (जन्म २५ एप्रिल २००४) हे देखील एक अफगाण क्रिकेट खेळाडू आहे.

## संदर्भ 
वर्ग:अफगाणिस्तानचे एकदिवसीय क्रिकेट खेळाडू
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
नेमॅटोमॉर्फा

हे मुक्तजीवी (स्वतंत्ररीत्या जगणारे), जलीय, कृमिरूप प्राणी असून त्यांचा ॲस्केलमिंथिस संघात समावेश करीत असत हल्ली या प्राणिसमूहाला स्वतंत्र संघाचे स्थान देण्यात येते. नेमॅटोमॉर्फामध्ये गॉर्डिइडी आणि नेक्टोनेमॅटिडी ही दोन कुले आहेत. गॉर्डिइडी कुलातील प्राणी गोड्या पाण्यात राहणारे असून *गॉर्डियस* *ॲक्वाटिकस* हे त्याचे एक चांगले उदाहरण आहे. नेक्टोनेमॅटिडी कुलातील *नेक्टोनेमा* हा समुद्री प्राणी आहे. हे कृमिरूप प्राणी लांब व बारीक असतात. अग्र (पुढचे) टोक गोल व बोथट असून पश्च (मागचे) टोक गोल किंवा द्विपालिक अथवा त्रिपालिक (दोन किंवा तीन पाळ्यांचे) असते. लांबी १–३० सेंमी. व व्यास ०·३ ते २·५ मिमी. असतो. मादी नरापेक्षा जास्त लांब असते. शरीराचा रंग पिवळसर, तपकिरी किंवा काळा असतो. शरीरावर पातळ उपत्वचेचे आच्छादन असून त्यावर सूक्ष्म पिंडिका (मऊ पेशीसमूहाचे निमुळते लहान उंचवटे) असतात. उपत्वचेच्या खाली बाह्यत्वचा आणि तिच्या खाली अनुदैर्घ्य (उभ्या) स्नायूंचा एक स्तर असतो.देहगुहा (शरीरातील पोकळी) मोकळ्या मृदूतकाने (पातळ भित्ती असलेल्या पेशींच्या बनलेल्या मऊ स्पंजासारख्या पेशी समूहाने) भरलेली असून तिला उपकलेचे अस्तर असते. अल्पवयी कृमींचा आहारनाल (अन्नमार्ग) पूर्ण असून त्याच्या शेवटावर अवस्कर (ज्यात गुदद्वार, मूत्रवाहिन्या व जननवाहिन्या– प्रजोत्पादक पेशी वाहून नेणाऱ्या नलिका–उघडतात असा सामाईक कोष्ठ) असतो. प्रौढाच्या आहारनालाचा ऱ्हास होतो. परिवहनांगे (रक्ताचे अभिसरण करणारी इंद्रिये), श्वसनांगे किंवा उत्सर्जनांगे (निरुपयोगी द्रव्ये बाहेर टाकणारी इंद्रिये) नसतात. ग्रसिकेभोवती (मुखापासून आतड्यापर्यंतच्या अन्न मार्गाभोवती) तंत्रिकावलय (मज्जातंतूचे कडे) असून ते मध्य अधर तंत्रिका रज्जूला  जोडलेले असते. कदाचित एक किंवा दोन साधे डोळे असतात. थोडे संवेदी दृढरोम (संवेदनाशील राठ केस) असतात. लिंगे भिन्न असून देहगुहेत जनन ग्रंथींची एक जोडी असते. जननवाहिन्या दोन असतात, त्या जनन ग्रंथींना जोडलेल्या नसून अवस्करात उघडतात.

मादी पाण्यात अंडी घालते आणि त्यांच्या लांब श्लेषी (जेलीसारख्या पातळ द्रव्याने युक्त) माळा जलीय वनस्पतींवर आढळतात. अंड्यामधून बाहेर पडलेला डिंभ (भ्रूणानंतरची स्वतंत्रपणे अन्न मिळवून जगणारी व प्रौढाशी साम्य नसलेली सामान्यतः क्रियाशील असणारी पूर्व अवस्था) आपल्या अंकुश (आकडा) व शूक (ताठर केस) असलेल्या शुंडाने (सोंडेसारख्या अवयवाने) एखाद्या जलीय संधिपादाचे शरीर वेधून आत शिरतो. तेथे त्याची वाढ होते. काही जातींमध्ये डिंभाचे दमट वनस्पतींवर पुटीभवन होऊन ही पुटी योग्य पोषकाच्या (हा स्थलचर कीटकदेखील असू शकतो) खाण्यात आली, तर त्याच्या शरीरात डिंभाची वाढ होऊन प्रौढ कृमी तयार होतो व तो पोषकाच्या शरीरातून बाहेर पडतो. पोषकात होणारी वाढ काही महिने चालू असते.

वर्ग:ॲस्केलमिंथिस
फळबाग

फार प्राचीन काळापासून मनुष्याच्या आहारात फळांचा समावेश असल्याचे आढळून येते. मनुष्य भटक्या स्थितीत फिरत असताना तो प्राण्याची शिकार व जंगलातील लहान मोठी फळे यांवर उदनिर्वाह करीत असे. कालांतराने तो शेती करू लागल्यावर फळझाडांची लागवड निवासस्थानाभोवती लहान प्रमाणावर होऊ लागली असावी. ईजिप्शियन लोक, खजूर, द्राक्षे, ऑलिव्ह, अंजीर, केळी, लिंबू गटातील फळे आणि डाळिंब या फळझाडांची लागवड करीत. फळझाडांपैकी मनुष्याने सर्वप्रथम खजुराच्या झाडाची इ. स. पू. ७००० वर्षे या काळात लागवड सुरू केली. डाळिंबाची लागवड इ. स. पू. ३५०० वर्षे या काळात होत असे. भारतातही फळझाडांची लागवड प्राचीन काळापासून होत असल्याचे आढळून आले आहे. इ. स. पू. चौथ्या शतकात लिहिलेल्या कौटिलीय अर्थशास्त्रात द्राक्षाच्या लागवडीसंबंधी उल्लेख आहे. सु. ४००० वर्षांपासून आंबा लागवडीत आहे असे दिसते. आंबा, केळी, द्राक्षे, अंजीर आणि खजूर ही फळे प्राचीन काळात लोकप्रिय होती. केळी, नारळ व आंबा ही फळे देवाला अर्पण करण्याची पद्धत आणि घरांचे दरवाजे व रस्त्यावरील कमानी सुशोभित करण्यासाठी आंबा व केळी या झांडांच्या पानांचा उपयोग हे फळझाडांच्या पूर्वापार लागवडीसंबंधी पुष्टी देणारे पुरावे आहेत. फणस, आवळा, चिंच आणि बेल ही फळझाडेही पुरातन काळापासून लागवडीत असावीत; परंतु सर्वसामान्यपणे फळझाडे शेताच्या बांधावर लावण्याची पद्धत असे व त्यांपासून कौटुंबिक गरजा भागत. मोठ्या प्रमाणावर फळझाडे लावण्याची पद्धत एकोणिसाव्या शतकाच्या अखेरीपर्यंत फारशी अस्तित्वात नव्हती. व्यापारी तत्त्वावर फळबाग लावण्याची पद्धत विसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात सुरू झाली. याचे कारण म्हणजे फळांचे आहारातील महत्त्व लोकांना कळू लागले व त्यामुळे मागणी वाढली.

**आहारातील फळांचे महत्त्व:** फळांत पचनास सुलभ अशा प्रकारची शर्करा असते, त्यामुळे ती लहान मुले व उतार वयाच्या अथवा अशक्त प्रौढांसाठी फार उपयुक्त आहेत. सर्वसामान्य प्रकृतीच्या मनुष्यांसाठीही त्यांतील जीवनसत्त्वे व खनिज पदार्थांमुळे ती उपयुक्त आहेत. शिवाय ती सारक असून निरनिराळ्या फळांत विशिष्ट औषधी गुणधर्मही असतात. आंबा, पपई, फणस आणि खजूर या फळांत अ जीवनसत्त्व काजू, अक्रोड, बदाम, जरदाळू, केळी, सफरचंद यांत ब१ जीवनसत्त्व; बेल, लिची, पपई, अननस, डाळिंब यांत ब२ जीवनसत्त्व आणि पपई, लिंबू गटातील फळे, स्ट्रॉबेरी, बोर, आवळा व अननस या फळांत क जीवनसत्त्व पुष्कळ प्रमाणात असतात.

प्रत्येक मनुष्याच्या आहारात दर दिवसाला कमीत कमी ६० ग्रॅ. फळांचा समावेश असणे आवश्यक आहे; परंतु, भारतात हे प्रमाण फक्त १५ ग्रॅ.च्या आसपास आहे (अमेरिकेत ते ४५० ग्रॅ. आहे). एकक क्षेत्रफळातून मिळणाऱ्या ऊर्जेच्या (कॅलरींच्या) दृष्टीनेही फळझाडांच्या लागवडीला फार महत्त्व आहे.

**क्षेत्र व उत्पादन** **:** जागतिक उत्पादनाच्या दृष्टीने सफरचंद, द्राक्षे, संत्रे, मोसंबे व लिंबू गटातील इतर फळे, केळी आणि आंबा ही फळे विशेष महत्त्वाची आहेत. त्याखालोखाल ऑलिव्ह, नासपती, पीच (सत्पाळू), अलुबुखार ही फळे असून त्यानंतर खजूर, अननस, जरदाळू, ॲव्होकॅडो व स्ट्रॉबेरी या फळांचा क्रमांक लागतो. जगात सर्वांत अधिक उत्पादन द्राक्षाचे असून त्याखालोखाल लिंबू गटातील फळांचे आहे. त्यानंतर अनुक्रमे केळी व सफरचंद यांचा क्रमांक लागतो.
उत्तेजनक्षमता

जिवंत स्थितीत जीव आणि त्यांच्या शरीराचे भाग सभोवतालच्या परिस्थितीत होणाऱ्या बदलांना अनुसरून प्रतिक्रिया व्यक्त करतात. परिस्थितीतील बदल उद्दीपकाचे कार्य करतात आणि त्यांना अनुसरून जीव योग्य ती अनुक्रिया व्यक्त करतात. परिस्थितीतील भौतिक किंवा रासायनिक फेरबदलांना अनुसरून आंतरिक बदलांच्या योगाने त्यांना उत्तर देण्याचे जीवांच्या अंगी जे सामर्थ्य असते, त्याला उत्तेजनक्षमता म्हणतात. सजीवांची जी काही मुख्य लक्षणे आहेत त्यांपैकी उत्तेजनक्षमता हे एक आहे. उद्दीपन बाह्य अथवा आंतरिक असते. उष्णता, प्रकाश, आर्द्रता, दाब किंवा स्पर्श ही बाह्य उद्दीपनाची काही उदाहरणे होत. आंतरिक उद्दीपन प्राण्याच्या शरीरातच उत्पन्न होणारे असते. या गुणधर्मापासूनच प्राण्यांची काही विस्मयजनक विशेष लक्षणे उत्पन्न झाली आहेत. विविध प्रकारच्या बाह्य उद्दीपनांना प्राणी वेळोवेळी ज्या प्रतिक्रिया व्यक्त करतात, त्या सगळ्यांना मिळून प्राण्यांचे वर्तन म्हणतात. अर्थात कोणत्याही प्राण्याचे वर्तन उत्तेजनक्षमतेमुळेच शक्य होते. उत्तेजनामुळे (उद्दीपन-उत्तर प्रतिक्रिया) सबंध प्राणी कोणते तरी कार्य करतो अथवा त्याच्या शरीराचा एखादा भाग कार्यान्वित होतो. उदा., प्राण्याचे धावणे, त्याच्या एखाद्या स्नायूचे संकुचन होणे, एखाद्या ग्रंथीपासून स्राव होणे इ. प्रतिक्रियेच्या व्याप्तीचे प्रमाण उद्दीपनाच्या कमी अधिक तीव्रतेवर सामान्यतः अवलंबून नसते वस्तुतः उद्दीपनाच्या वेगवेगळ्या तीव्रतेला प्राण्यांकडून अगदी भिन्न प्रकारची उत्तरे मिळतात. सामान्यतः परिस्थितीच्या बदलाला प्राणी जी प्रतिक्रिया व्यक्त करतो ती कोणत्या ना कोणत्या प्रकारे प्राण्याला उपयुक्त अशीच असते, अथवा थोडे वेगळ्या प्रकाराने सांगावयाचे तर असे म्हणता येईल की, ती अनुकूली असते. गती किंवा संचलन जरी सामान्यतः उद्दीपनामुळे घडून येत असले, तरी गती किंवा गतीचा अभाव जिवंतपणाचे गमक होऊ शकत नाही. कारण वारा, लाटा, मोटारगाडी इ. निर्जीव पदार्थांना गती असते, तर शीतसुप्तीत (हिवाळ्यात अंशतः किंवा पूर्णपणे निष्क्रिय अवस्थेत) असणारे प्राणी व बिया गतिहीन असतात.

सर्व जीवद्रव्य थोडेफार उत्तेजनक्षम उत्तेजनक्षम असते, परंतु प्राणि-जीवनाची एकेक पायरी चढून आपण जसजसे वर जाऊ लागतो तसतसे सामान्य संवेदनक्षमतेच्या भरीला, गुंतागुंतीची रचना असणाऱ्या प्राण्यांच्या शरीरातील काही कोशिकांचे (पेशींचे) केवळ या कार्याकरिताच विशिष्टीकरण होऊन त्यांची तंत्रिका तंत्रे (मज्जा संस्था) तयार होतात. विलगित (अलग असलेल्या) तंत्रिका-कोशिका अथवा त्यांचे समूह यांच्यापासून तो उच्च पृष्ठवंशी (पाठीचा कणा असलेले) प्राणी अथवा मनुष्य यांत आढळणाऱ्या अत्यंत गुंतागुंतीच्या रचनांपर्यंत सर्वांचा या तंत्रांत समावेश होतो. पण हे लक्षात ठेवायला पाहिजे की, उच्च कोटीतील प्राण्यांच्या तंत्रिका तंत्रीय सक्रियता (हालचाली) जीवद्रव्याच्या अशाच सक्रियतांसारख्या पण शीघ्र गतीने होणाऱ्या आणि तीव्र प्रतिक्रिया असतात.
गवंडीकाम

वीट, दगड, फरशी वगैरे कठीण पदार्थ कोरडे अगर संयोजक वापरून जे बांधकाम करण्यात येते ते गवंडीकाम होय. दगडी बांधकामाकरिता दगडाची घडाई करणारास पाथरवट वा घडाईदार म्हणतात. त्याच्या कामाचाही समावेश गवंडीकामात होतो. घडवलेले दगड, सर्व प्रकारच्या विटा वगैरेंची जुडाई करणे ही कामे जुडाईदार करतो. दरजा भरणे, गिलावा करणे ही कामे गवंडी करतो. घडाईकामास कौशल्य लागते. जुडाईवर गवंडीकामाची मजबुती अवलंबून असते.

**गवंडीकामाचे सर्वसामान्य नियम :** दगड, विटा वगैरे कोणत्याही बांधकामातील घटकांचा अखेर एकजीव होऊन काम एकसंध व्हावे हे धोरण असते. त्यांतील घन घटक अलग होऊ नयेत म्हणून त्यांचा एकमेकांत गुताव होईल अशी विशेष प्रकारची रचना करतात. दगडकामातील व वीटकामातील गुताव करण्याच्या पद्धती निरनिराळ्या आहेत. दोन्ही प्रकारांत उभे सांधे कोठेही एका ओळीत येणार नाहीत अशा तऱ्हेने प्रत्येक थरातील घन घटकांची जुडाई करतात, त्यास सांधमोड म्हणतात (आ.१). तसेच बांधकामातील कोणताही एक भाग शेजारच्या कामापेक्षा ठराविक उंचीपर्यंत उभारतात आणि शेजारचा भाग उचलला जाईल तेव्हा, अगोदर उभारलेल्या भागाशी त्याचा जोड सुरक्षित व्हावा म्हणून भावी सांध्याच्या ठिकाणची पहिल्या भागाची रचाई टप्प्याटप्प्यांनी ठेवतात. यास चाल सोडणे म्हणतात (आ.१). प्रत्येक घन घटकाला भक्कम बैठक असावी लागते व तो बसविताना ठोकून ठोकून पक्का करतात. कोणताही भाग हलू नये. सर्व कामे ओळंब्यात व आकारात येण्याकरिता प्रत्येक थराची जुडाई  करताना ओळंबा व लाइनदोरी (थराची आडवी पातळी बरोबर राखण्यासाठी वापरण्यात येणारी दोरी ) लावणे अवश्य असते. बांधकामाची रुंदी ३५ सेमी. पेक्षा जास्त असेल तेव्हा दोन्ही दर्शनी बाजूंस दोन जुडाईदार समोरासमोर उभे राहून लाइनदोरी व ओळंबा पाहून जोडीने जुडाई करतात. बांधकामास बसवावयाचे लाकडी ठोकळे, खुंट्या, नळ वगैरे काम चालू असताना बसवितात. त्याकरिता काम झाल्यावर भोके पाडण्याने आजूबाजूचे बांधकाम कमकुवत होते. चुना किंवा सिमेंटचा संयोजक वापरला असेल, तर तो आवळून घट्ट होण्याकरिता बांधकाम सु. १४ दिवस ओले ठेवावे लागते. सिमेंट, चुना किंवा मातीचा संयोजक वापरतात अथवा सुके बांधकामही त्याच पद्धतीने रचतात. चुना किंवा सिमेंट वापरून कामाची रचाई होत असताना रचून झालेल्या खालच्या थरांचा दर्शनी भाग शेणामातीने सारवतात. दर्शनी भागावर येणारे संयोजकाचे ओघळ व डाग काम पुरे झाल्यावर घासून स्वच्छ करणे त्यामुळे सोपे होते.
ब्रॉडवे थिएटर

**ब्रॉडवे थिएटर**,  किंवा **ब्रॉडवे** हा एक नाट्य प्रकार आहे. अमेरिकेच्या न्यू यॉर्क शहरातील मिडटाउन मॅनहॅटन भाग आणि लिंकन सेंटरमध्ये, ब्रॉडवे या रस्त्यावर असलेल्या ४१ व्यावसायिक नाट्यगृहांमध्ये प्रयोग होणाऱ्या नाटकांना ब्रॉडवे थिएटर म्हणतात.

या नाट्यगृहांमध्ये प्रत्येकी ५०० किंवा त्याहून अधिक जागा असलेल्या नाट्यगृहांचा समावेश आहे. ब्रॉडवे आणि लंडनचे वेस्ट एंड एकत्रितपणे इंग्रजी भाषिक जगातील थेट नाटकांच्या सर्वोच्च व्यावसायिक स्तराचे प्रतिनिधित्व करतात.

## संदर्भ 
वर्ग:नाटक
वर्ग:न्यू यॉर्क
वर्ग:मॅनहॅटन
वेस्ट एंड थिएटर

**वेस्ट एंड थिएटर** हे मुख्य प्रवाहातील व्यावसायिक थिएटर आहे जे लंडनच्या वेस्ट एंड भागामधील नाट्यगृहांचा समुह आहे. येथे मोठ्या प्रमाणात नाटकं रंगवली जातात. न्यू यॉर्क सिटीच्या ब्रॉडवे थिएटरसह, वेस्ट एंड थिएटर सामान्यतः इंग्रजी भाषिक जगात उच्च स्तरावरील व्यावसायिक थिएटरचे प्रतिनिधित्व करते. वेस्ट एंड शो पाहणे हे लंडनमधील सामान्य पर्यटन क्रियाकलाप आहे. प्रसिद्ध कलाकार, ब्रिटिश आणि आंतरराष्ट्रीय, हे येथील रंगमंचावर वारंवार दिसतात.

वेस्ट एंडमध्ये एकूण ३९ थिएटर आहेत. लंडनमधील सर्वात जुने थिएटर, मे १६६३ मध्ये उघडलेले जे थिएटर रॉयल, ड्र्युरी लेन येथे आहे. गिल्बर्ट आणि सुलिव्हन यांच्या कॉमिक ऑपेरांच्या लोकप्रिय मालिकेसाठी बांधलेले सॅवॉय थिएटर हे १८८१ मध्ये पूर्णपणे विजेने उजळले होते.

## संदर्भ 
वर्ग:लंडन
वर्ग:नाटक
आडालबेर्ट श्टिफ्टर

श्टिफ्टर आडालबेर्ट  (२३ ऑक्टोबर १८०५ – २८ जानेवारी १८६८). जर्मन – ऑस्ट्रियन कथा-कादंबरीकार आणि चित्रकार. शब्दामध्ये निसर्गाचे मुलभूत आणि अभिजात रूप शब्दबद्ध करण्यात तो प्रसिद्ध होता. त्याचे लेखन हे जर्मन भाषिकांमध्ये विशेष लोकप्रिय झाले. त्याचा जन्म ऑस्ट्रियातील ओबरप्लॅन येथे एका श्रीमंत विणकर कुटुंबात झाला. व्हिएन्ना येथे कायद्याचे शिक्षण त्याने पदवी न घेताच अर्धवट सोडले. त्यानंतर शिक्षक, चित्रकार म्हणून त्याने काम केले. काही काळ तो व्हिएन्ना येथील राजपरिवारातील मुलांना शिकविले. चित्रे विकून व्यवसाय केला. पुढे लिंझ येथील शाळा-तपासनीसाची नोकरी त्याला अनेक प्रकारच्या आजारांमुळे सोडावी लागली (१८६५).

तो विचाराने उदारमतवादी होता. १८४८ मध्ये झालेल्या क्रांतीला त्याने समर्थन दिले. त्याचे कथालेखन १८४० पासून प्रसिद्घ होऊ लागले. ह्या कथांत *वाइल्ड फ्लॉवर्स* (१८४१, इं. शी.) आणि *माय गेट गँडफादर्स पोर्टफोलिओ* (१८४१-४२, इं. शी.) ह्यांसारख्या कथांचा समावेश होतो. *बिजिटा* (१८४४) ह्या कथेपासून त्याला स्वतःचा नेमका घाट गवसला.

आपण ज्या प्रदेशात राहतो, तो प्रदेश आणि तेथील लोक हेच आपल्या साहित्यकृतीचा आशय आणि घाट ठरवितात कारण त्यांच्यांत एक आंतरिक एकात्मता असते, ह्याची त्याला जाणीव झाली. ही जाणीव त्याच्या साहित्यातून उत्कटपणे प्रत्ययाला येते. श्टिफ्टरच्या साहित्यामध्ये एक सौंदर्यशोध दिसतो. त्याच्या कलाकृतीतील पात्रे ही जगण्याच्या नैतिकभावाचे प्रकटन करतात. त्यांचे विलासी आणि भव्य जीवन रेखाटताना त्याने मांगल्यचं शब्दांकित केले आहे. वाईट, क्रौर्य आणि दुःख हे त्याच्या लिखाणात  क्वचितच दिसते, परंतु समीक्षकांच्या मते त्याच्या साहित्यातील निसर्गावर्णनाच्या शांत, अंतर्निहित अचूकतेच्या मागे अतिरेक आणि आपत्तीची पूर्वदृष्टी आहे. जागतिक धर्म आणि जर्मन मानवतावाद या दोन संकल्पनांचे अधोरेखन त्याने त्याच्या साहित्यातून केले आहे.

*स्टुडिएन* (६ खंड, १८४४- ५०, इं. शी. स्टडीज), *बुंटश्टाइन* (१८५३, इं. शी. स्टोन्स ऑफ मेनी कलर्स) ह्या त्याच्या कथासंगहांना मोठी लोकप्रियता प्राप्त झाली. *डेअर नारव्‌झोमर* (१८५७, इं. शी. द इंडियन समर) ही त्याची कादंबरी जर्मन साहित्यातील एक अभिजात साहित्यकृती मानली जाते.

दोन प्रेमी जीवांच्या जीवनात विलंबाने आलेल्या सुखाची ही कहाणी आहे. *विटिको* (१८६५-६७) ह्या त्याच्या कादंबरीत एका न्याय्य आणि शांततामय व्यवस्थेच्या स्थापनेसाठी माणूस करीत असलेल्या संघर्षाचे चित्रण आहे.

आजारपणाला कंटाळून त्याने लिंझ येथे आत्महत्या केली.
आंद्रे मारी द शेन्ये

शेन्ये, आंद्रे मारी द   (३० ऑक्टोबर १७६२ – २५ जुलै १७९४). थोर फ्रेंच कवी. जन्म गलाटा, इस्तंबूल (तुर्कस्तान) येथे. त्याचे वडील तेथे फ्रेंच कॉन्सल होते. आई ग्रीसमध्ये दीर्घकाळ वास्तव्य असलेल्या एका प्रतिष्ठित घराण्यातली एक बुद्धीमान स्त्री होती. शेन्येचे शिक्षण पॅरिसला झाले असले, तरी आईच्या प्रभावाखाली त्याने प्राचीन ग्रीक काव्याचा अभ्यास केला. फ्रेंच सैन्याच्या स्ट्रॉसबर्ग लष्करी तळावर अल्पकाळ नोकरी केल्यानंतर लंडनच्या फ्रेंच राजदूतावासात त्याने सचिव म्हणून काम केले. दरम्यान फ्रेंच राज्यक्रांतीला आरंभ झाला होता.

आरंभी ह्या क्रांतीला त्याचा पाठिंबा असला, तरी पुढे घडत गेलेल्या अनेक घटनांनी तो अस्वस्थ झाला आणि वृत्तपत्रांत काही लेख लिहून ही अस्वस्थता त्याने प्रकट केली.त्याचे हे लेखन राज्याविरोधी आहे हा आरोप ठेवून त्यातूनच त्याला अटक करण्यात आली आणि पॅरिस येथे त्याला देहान्त शासन देण्यात आले.

त्यानंतर पुढे पंचवीस वर्षांनी त्याच्या कविता प्रसिद्ध झाल्या (१८१९). फ्रेंच स्वच्छंदतावादाचा प्रमुख प्रतिनिधी लामार्तीन (१७९० – १८६९) ह्याचा *मेदितासियाँ पोएतीक हा*  काव्यसंग्रह प्रसिद्ध होण्याआधी फक्त एक वर्ष शेन्येच्या कविता प्रकाशित झाल्या होत्या.

अभिजाततावादाचे ठळक संस्कार जरी शेन्येवर झालेले होते, तरी तरुण स्वच्छंदतावाद्यांना तो आपला समानधर्मी वाटावा, अशी काही वैशिष्ट्येही त्याच्या कवितेत होती. त्याच्या वीरमरणामुळे त्याच्याभोवती एक वलयही निर्माण झालेले होते. त्याच्या हयातीत ‘ल् सॅर्मां द्यु ज द् पोम ’(*Jeu de paume)*  व  ‘इम्न स्युर लांत्रे त्रियोंफाल दे सुईस रेव्होल्ते द्यु रेजिमां द् शातोव्हिय’  ह्या दोनच कविता प्रसिद्ध झाल्या होत्या.

ग्रीक भावकवितेचे संस्कार झालेल्या फ्रेंच कवितेतून नव्या चैतन्याचा प्रत्यय कसा येतो, हे त्याच्या अनेक कवितांतून अनुभवास येते. त्याच्या काही कविता (*इयांब*) त्याने तुरूंगात असताना लिहिल्या. ह्या कवितांतून न्याय आणि स्वातंत्र्य ह्या मूल्यांचा त्याने उत्कटपणे उद्घोष केला. मानवी सदसद्विवेकबुद्धीचा आवाज त्यांतून उमटलेला दिसतो. *लँ व्हांसियाँ*  या काव्यात त्याने आपले साहित्यविषयक विचार मांडले आहेत. छंदोरचनेत त्याने काही बदल घडवून आणले. अठराव्या शतकातील अभिजाततावादी व स्वच्छंदतावादी सर्वश्रेष्ठ फ्रेंच कवी म्हणून तो गौरविला जातो.

वर्ग:फ्रेंच कवी
वर्ग:इ.स. १७६२ मधील जन्म
वर्ग:इ.स. १७९४ मधील मृत्यू
वर्ग:स्त्री चरित्रलेख
डीटलिंड फोर्स्टर

**डायटलिंड फोरस्टर** (जन्म १८ मार्च १९८१) ही नामिबियाची क्रिकेट खेळाडू आहे.

## संदर्भ 
वर्ग:नामिबियाच्या महिला क्रिकेट खेळाडू
वर्ग: स्त्री चरित्रलेख
आडाम गॉटलॉब अलेनश्लेअगर

अलेनश्लेअगर आडाम गॉटलॉब (१४ नोव्हेंबर १७७९—२० जानेवारी १८५०). एक सुप्रसिद्ध डॅनिश कवी. जन्म व शिक्षण कोपनहेगन येथे. हेन्‍रिक स्टेफन्स ह्या नॉर्वेजिअन तत्त्वज्ञाच्या प्रभावामुळे तो स्वच्छंदतावादी झाला. *Digte* (१८०३, इं. शी. पोएम्स) ह्या त्याच्या काव्यसंग्रहाने डॅनिश काव्यात जर्मन स्वच्छंदतावादी कल्पनांचा नवप्रवाह आणला. ‘Guldhornene’ (१८०२, इं. शी. द गोल्डन हॉर्न्स) ही त्याची पहिली आणि गाजलेली स्वच्छंदतावादी कविता ह्याच संग्रहात अंतर्भूत केली होती. ह्या संग्रहातील *St. Hans Aften-spil* (इं. शी. सेंट जॉन्स ईव्ह फेट. ‘मिडसमर नाइट्स प्ले’म्हणूनही ही साहित्यकृती ओळखली जाते.) ह्या भावकाव्यात्म नाटकाला स्वच्छंदतावादाची तात्त्विक बैठक होती. *Poetiske Skrifter* (१८०५, इं. शी. पोएटिक रायटिंग्ज) हा त्याचा दोन खंडांत प्रसिद्ध झालेला दुसरा कवितासंग्रह. त्यातील *Vaulundur‘s saga* ही नॉर्डिक शोकात्मिका आणि *Aladdin* हे परीकथेचे वातावरण असलेले निर्यमक छंदातील नाटक विशेष उल्लेखनीय आहे. अल्लादीनचा जादूचा दिवा कवीच्या अंतःप्रज्ञेचे प्रतीक म्हणून या नाटकात आला आहे. ह्या दोन्ही नाटकांचे इंग्रजी अनुवाद झालेले आहेत. १८०५ मध्ये डेन्मार्कच्या सरकारने फ्रान्स, जर्मनी आणि इटली ह्या देशांचा प्रवास करण्यासाठी त्याला अनुदान दिले.

जर्मनीत श्रेष्ठ स्वच्छंदतावाद्यांशी त्याची भेट झाली. परदेशी असतानाच त्याने *Hakon jarl* (१८०५, इं. शी. अर्ल हॅकन द मायटी), *Baldur hin Gode* (१८०८, इं. शी. बाल्डर द गुड), *Axel og Valborg* (१८०९, इं. शी. ॲक्‌सेल अँड व्हालबॉर्ग) ह्या नॉर्डिक आख्यायिकांवर आधारलेल्या नाट्यकृती रचिल्या. तसेच *Thors Reise til Jotunheimen* (इं. शी. थॉर्स जर्नी टू योटुनहेम) हे महाकाव्यही लिहिले. ह्यांतील काही साहित्यकृती *Nordiske Digte* (इं. शी. नॉर्दर्न पोएम्स) ह्या त्याच्या काव्यसंग्रहात समाविष्ट झालेल्या आहेत. त्यांतून स्कँडिनेव्हियन मिथ्यकथांच्या परंपरेचे त्याने कलात्मक पुनरुज्जीवन घडवून आणले असल्यामुळे त्यांचे सांस्कृतिक मोल मोठे आहे. तथापि त्यांची वाङ्मयीन गुणवत्ताही श्रेष्ठ आहे. काही बाबतींत तर त्याच्या स्फूर्तिस्थानी असलेल्या जर्मन स्वच्छंदतावाद्यांपेक्षाही त्याचे स्थान वरचे आहे. त्याच्या स्वच्छंदतावादी भूमिकेला राष्ट्रीय चौकट प्राप्त झाल्याचा प्रत्ययही ह्या काव्यसंग्रहाने आणून दिला.

तो १८०९ मध्ये डेन्मार्कला परतला. १८१० त सौंदर्यशास्त्राचा प्राध्यापक म्हणून तो कोपनहेगन येथे काम करू लागला. १८११—१२ त ग्रीक शोकात्मिकेतील नियतीच्या संकल्पनेचा त्याच्यावर परिणाम झाला आणि सॉफोक्लीझच्या ईडिपस नाट्यत्रयीच्या धर्तीवर त्याने *Helge* (१८१४) ही साहित्यकृती लिहिली. तिचे पहिले दोन भाग रोमान्सच्या स्वरूपाचे असून तिसरा भाग (Yrsa) मात्र ग्रीक शोकात्मिकेसारखा आहे.

*Dina* (१८४१) आणि *Kiartan og Gudrun* (१८४९) ह्या त्याच्या शोकात्मिकाही उल्लेखनीय आहेत. ह्या शोकात्मिकांत त्याने संकुल व्यक्तिरेखा निर्माण केलेल्या आहेत. त्याचे आत्मचरित्र (चार खंड, १८५०—५१) एक श्रेष्ठ साहित्यकृती म्हणून गणले जाते. त्याने काही कथा आणि एक कादंबरीही लिहिली आहे.

अलेनश्लेअगरच्या हयातीतच त्याच्या अनुकूल-प्रतिकूल मूल्यमापनास आरंभ झाला. जे. एल्. हायबेर्ग ह्या अग्रगण्य डॅनिश समीक्षकाने १८२० पासून अलेनश्लेअगरच्या वाङ्मयाची कठोर चिकित्सा केली. तथापि त्याची लोकप्रियता कमी झाली नाही. १८२९ मध्ये ‘स्कँडिनेव्हियन कवींचा राजा’ ही पदवी त्याला सन्मानपूर्वक देण्यात आली. १८४९ मध्ये डेन्मार्कचा राष्ट्रकवी म्हणून त्याचा जाहीरपणे गौरव झाला. कोपनहेगन येथे तो निधन पावला.

वर्ग:डॅनिश कवी
वर्ग:इ.स. १७७९ मधील जन्म
वर्ग:इ.स. १८५० मधील मृत्यू
गिरोलँडो गाय

उजवे|इवलेसे| गिरोलँडो गाय.
**गिरोलँडो** हा एक ब्राझील मधील दुधारू गोवंश असून हा भारतातील गीर आणि मूळचा नेदरलँड्सच्या होल्स्टीन गोवांशाचा संकर आहे. हा गोवंश उष्ण तापमान आणि उष्णकटिबंधीय रोगांना उत्तम प्रतिरोधक आहे. या गोवंशाचा रंग काळा किंवा काळसर पांढरा असतो. ब्राझील मधील सुमारे ८०% दूध उत्पादन गिरोलँडो गायीपासून प्राप्त होते. गिरोलँडो ही ३/८ गीर आणि ५/८ होल्स्टीन आहे.

ब्राझील मध्ये पहिल्या गिरोलँडोची उत्पत्ती १९४० साली झाली. १९४० च्या सुमारास ब्राझिलियन शेतकऱ्यांनी डच पशुंसोबत गीर गायीचे संकर करण्यास सुरुवात केली. यातून 'प्रोग्राम गिरोलँडो' नावाच्या सरकारी प्रकल्पाच्या सुधारणेच्या प्रयत्नांमुळे या जातीचे उत्पादन आणि लोकप्रियता वाढली. १९८९ मध्ये ब्राझीलच्या कृषी मंत्रालयाने काही संघटनांच्या सहकार्याने गिरोलँडोच्या प्रजननासाठी ५/८ होल्स्टीन आणि ३/८ गीर असे मानक तयार केले.

## वैशिष्ट्ये 
गिरोलँडो प्रजातीला होलस्टिन आणि गीर दोन्हीच्या संकर मधुन विशिष्ट रंग आणि गुणधर्म प्राप्त झालेत. हा गोवंश काळ्या किंवा काळसर पांढऱ्या रंगाचा असून संकरातील दोन्हीच्या टक्केवारीनुसार रंगात विविधता आढळते. या गोवंशाचे कान गीरसारखे मोठे असतात.

### भारत 
भारतातील आनंद डेरी गिरोलँडो या ब्राझिलियन गिरचे भ्रूण खरेदी करत आहे. ब्राझिलियन वळू द्वारे संकर घडवून राज्यातील शेतकऱ्यांना अधिक आणि चांगल्या दर्जाच्या दुधाचे उत्पादन करता येईल असा त्यामागील हेतू आहे. ब्राझिलियन संकरित गिर १ स्तनपानामध्ये १०,००० लिटर दूध देते. याउलट भारतीय गीर केवळ २,००० लिटर दूध देते. गीर ही केवळ भारतातच नाही तर यूएसए, मेक्सिको आणि व्हेनेझुएला सारख्या देशांसह परदेशातही लोकप्रिय आहे. यूपीने देखील एक योजना सुरू केली आहे ज्यामध्ये ते राज्याच्या सीमा ओलांडून देशी वाणांच्या आयातीवर सबसिडी देते.

पंजाब मधील पटियाला येथील "सेंटर फॉर एक्सलंस ॲनिमल ब्रीडिंग" येथे २०१८-१९ पासून भारतीय गीर आणि ब्राझील मधील गिरोलँडो गायीचे यशस्वी संकर करून नवीन गोवंश करण्यात आला आहे. याद्वारे पुढील दहा वर्षात पंजाबचे दुग्धोत्पदान दुप्पट करण्याचे ध्येय आखण्यात आले आहे.

## संदर्भ 
## बाह्य दुवे 
* उष्णतेच्या ताणाच्या संशोधनात गिरोलँडो वासरे 

वर्ग:भारतीय गायीच्या प्रजाती
रुथ गॉर्डन

**रुथ गॉर्डन जोन्स** (३० ऑक्टोबर १८९६ - २८ ऑगस्ट १९८५) एक अमेरिकन अभिनेत्री, पटकथा लेखक आणि नाटककार होती. तिने वयाच्या १९ व्या वर्षी ब्रॉडवेवर तिच्या करिअरची सुरुवात केली. तिच्या अनुनासिक आवाजासाठी आणि विशिष्ट व्यक्तिमत्त्वासाठी ओळखल्या जाणाऱ्या गॉर्डनने ७० आणि ८० च्या दशकात चालू असलेल्या चित्रपटातील भूमिकांसाठी आंतरराष्ट्रीय मान्यता आणि समीक्षकांची प्रशंसा मिळवली. तिच्या नंतरच्या कामात *रोझमेरीज बेबी* (१९६८), *व्हॉट एव्हर हॅपन्ड टू आंट ॲलिस?* (१९६९), *व्हेअरज पोप्पा?* (१९७०), *हॅरोल्ड अँड मौड* (१९७१), *एव्हरी विच वे बट लूज* (१९७८), *एनी विच वे यू कॅन* (१९८०), आणि *माय बॉडीगार्ड* (१९८०) सामिल होते.

तिच्या अभिनय कारकिर्दीव्यतिरिक्त, गॉर्डनने असंख्य नाटके, चित्रपट पटकथा आणि पुस्तके लिहिली, विशेषतः १९४९*च्या ॲडम्स रिब* चित्रपटासाठी पटकथेत सह-लेखन. गॉर्डनने तिच्या अभिनयासाठी एक अकादमी पुरस्कार, एक प्राइमटाइम एमी आणि दोन गोल्डन ग्लोब पुरस्कार तसेच तिच्या लेखनासाठी तीन अकादमी पुरस्कार नामांकने जिंकली आहे.

तिला तीन चित्रपटांसाठी सर्वोत्कृष्ट मूळ पटकथेसाठी ऑस्कर पुरस्कारांमध्ये नामांकन मिळाले: *अ डबल लाइफ* (१९४७), *ॲडम्स रिब* (१९५०) आणि *पॅट अँड माईक* (१९५२). तिला *इनसाइड डेझी क्लोव्हर* (१९६५) साठी सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्रीसाठी नामांकन देखील मिळाले आणि *रोझमेरीज बेबी* (१९६८) साठी तिला पुरस्कार मिळाला. या दोन चित्रपटांसाठी तिला तिच्या अभिनयासाठी गोल्डन ग्लोब पुरस्कारही मिळाला. १९७९ मध्ये, तिने टीव्ही शो *टॅक्सी* साठी कॉमेडी मालिकेत उत्कृष्ट मुख्य अभिनेत्रीसाठी प्राइमटाइम एमी पुरस्कार जिंकला. १९५६ मध्ये, तिला *द मॅचमेकर* नाटकासाठी सर्वोत्कृष्ट प्रमुख अभिनेत्रीच्या टोनी पुरस्कारासाठी नामांकन देखील मिळाले होते.

ऑगस्ट १९७९ मध्ये, वेस्टबोरो, मॅसॅच्युसेट्समधील एका छोट्या चित्रपटगृहाला रुथ गॉर्डन फ्लिक असे नाव देण्यात आले. तिने उद्घाटन समारंभाला हजेरी लावली. थिएटर आता अस्तित्वात नाही. नोव्हेंबर १९८४ मध्ये, मॅसॅच्युसेट्सच्या क्विन्सी येथील मेरीमाउंट पार्क  येथील मैदानी ॲम्फीथिएटरला तिच्या सन्मानार्थ रुथ गॉर्डन ॲम्फीथिएटर  असे नाव देण्यात आले.

## वैयक्तिक जीवन 
१९२१ मध्ये तिने तिचा सह-अभिनेता जॉर्ज केलीशी लग्न केले. *सेव्हन्टीन* या नाटकात त्यांनी एकत्र भूमिका केल्या. १९२७ मध्ये वयाच्या ३६ व्या वर्षी केली यांचे हृदयविकाराने निधन झाले. १९२९ ते १९३० या काळात ती नाटक दिग्दर्शक टेड हॅरिससोबत संबंधांमध्ये होती आणि १९२९ मध्ये तिने जोन्स हॅरिस या मुलाला जन्म दिला. तथापि, त्यांनी कधीही लग्न केले नाही. गॉर्डनने १९४२ मध्ये तिचे दुसरे पती, लेखक गार्सन कानिन यांच्याशी लग्न केले.

२८ ऑगस्ट १९८५ रोजी, गॉर्डनचे वयाच्या ८८ व्या वर्षी स्ट्रोकमुळे एडगारटाउन, मॅसॅच्युसेट्स येथील तिच्या घरी निधन झाले. ४३ वर्षे सोबत असलेला तिचा नवरा, गार्सन कानिन, तिच्या पाठीशी होता आणि म्हणाला की तिच्या आयुष्यातील शेवटचा दिवस देखील चालणे, बोलणे, काम आणि नवीन नाटकाच्या कामाच्या चर्चा सुरू होत्या. तिने तिचा शेवटचा सार्वजनिक काम दोन आठवड्यांपूर्वी *हॅरोल्ड अँड मॉड* चित्रपटाच्या प्रदर्शनात केला होता आणि अलीकडेच तिने चार चित्रपटांमध्ये अभिनय पूर्ण केला होता.

## संदर्भ 
वर्ग:इ.स. १९८५ मधील मृत्यू
वर्ग:इ.स. १८९६ मधील जन्म
वर्ग:ऑस्कर पुरस्कार विजेत्या सहाय्यक अभिनेत्री‎
वर्ग:गोल्डन ग्लोब पुरस्कारविजेते
वर्ग:अमेरिकन अभिनेत्री
वर्ग:पटकथाकार
वर्ग:नाटककार
जेम्स डिकिन्सन

**जेम्स डिकिन्सन** (जन्म १४ सप्टेंबर १९९८) एक स्कॉटिश क्रिकेट खेळाडू आहे.

## संदर्भ 
वर्ग: क्रिकेट खेळाडू
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
कार्ल सोया

कार्ल सोया (३० ऑक्टोबर १८९६-१० नोव्हेंबर १९८३). डॅनिश नाटककार आणि कथा-कादंबरीकार. जन्म कोपनहेगन येथे. त्याचे वडील सी. एम्. सोया येनसेन हे प्रसिद्ध चित्रकार होते. १९१५ मध्ये तो मॅट्रिक झाला. सोयाने कथा-कादंबऱ्या लिहिल्या असल्या, तरी त्याने डॅनिश साहित्याला दिलेले योगदान, मुख्यतः नाटककार म्हणून आहे.

*द पॅरासाइट्स* (इं. शी.) हे त्याचे पहिले महत्त्वपूर्ण नाटक त्याने १९२६ मध्ये लिहिले. दुसऱ्याच्या जिवावर जगणारी बांडगुळी वृत्तीची माणसे ह्या नाटकात त्याच्या टीकेचे लक्ष्य झालेली आहेत. त्यानंतर प्रसिद्ध झालेल्या नाटकांत (सर्व इं. शी.) *द न्यू प्ले ऑफ एव्हरिमन* (१९३८), *माय टॉप हॅट* (१९३९), *ब्लाइंड मॅन्स बफ* हे नाट्यचतुष्ट्य (१९४०-४८) ह्यांचा समावेश होतो. *द न्यू प्ले ऑफ एव्हरिमन* ह्या नाटकात अप्रामाणिक वर्तणुकीच्या एका आरोपीला दोषमुक्त करताना विज्ञान आणि धर्म ह्यांच्या अपयशावर सर्व खापर फोडलेले आहे.

*माय टॉप हॅट* मध्ये दाखवलेला प्राध्यापक स्पोया हा उदासवाणे जीवन जगणाऱ्या एका मध्यमवर्गीय कुटुंबात परिवर्तन घडवून आणून त्यांना त्यांची स्वप्ने वास्तवात अनुभवू देतो. *ब्लाइंड मॅन्स बफ* ह्या नाट्यचतुष्ट्यात (सर्व इं. शी.) *फ्रॅगमेंट्स ऑफ अ पॅटर्न* (१९४०), *टू थ्रेड्स* (१९४३), *थर्टी यीअसर्र् रिप्रिव्ह* (१९४४) आणि *फ्री चॉइस* (१९४८) ह्यांचा समावेश होतो. ह्या चार नाट्यकृतींपैकी पहिल्या तीन शोकात्मिका आहेत, तर अखेरची नाट्यकृती उपरोधप्रधान आहे. प्राचीन ग्रीक नाटकांच्या धर्तीवर केलेल्या ह्या नाट्यचतुष्ट्यात, शोकात्मिका पाहिल्यानंतर प्रेक्षकांच्या मनाला काही दिलासा मिळावा म्हणून एक उपरोधप्रधान नाटक अंतर्भूत केलेले आहे. ह्या चतुष्ट्यातील प्रत्येक नाटक स्वतंत्र आहे पण त्यांच्यात एक विषय समान आहे आणि तो म्हणजे यदृच्छेने घडणाऱ्या घटनांचा जीवनावर पडणारा प्रभाव.

सोयाच्या उत्तरकालीन नाटकांत (सर्व इं. शी.) *आफ्टर* (१९४७) आणि *लायन विथ कॉर्सेट* (१९५०) ह्या नाटकांचा समावेश होतो. युद्धोत्तर काळातील डेन्मार्कचे चित्र *आफ्टर*मध्ये आहे, तर *लायन विथ कॉर्सेट* मध्ये युद्धविरोधी भूमिका मांडलेली आहे. सर्वमान्य कल्पनांना उलटेपालटे करून प्रेक्षकांना धक्का देणे हे त्याच्या नाटकांचे एक लक्षणीय वैशिष्ट्य होय. *फॅ्रगमेंट्स ऑफ अ पॅटर्न* आणि *आफ्टर* ह्या त्याच्या नाटकांवर चित्रपट निघाले.

*Min Farmors Hus* (१९४३, इं. भा. ग्रँडमदर्स हाउस, १९६६) आणि *सेव्हन्टीन* (१९५३-५४, इं. शी.) ह्या त्याच्या कादंबऱ्या उत्कृष्ट गणल्या गेल्या आहेत.

रूकबिंग (डेन्मार्क) येथे त्याचे निधन झाले.

पहा : डॅनिश साहित्य.
कॅरोल (गीतप्रकार)

कॅरोलएक पश्चिमी गीतप्रकार. नाताळच्या सणात ही आनंद-गीते गातात. मध्ययुगीन फ्रान्समध्ये कॅरोल हे एका नृत्यप्रकाराचे नाव होते तथापि या नृत्याची गीतेच पुढे त्या नावाने ओळखली जाऊ लागली

यूरोपमधील निरनिराळ्या देशांतही ती लोकप्रिय झाली. कालौघात या गीतांचे स्वरूप धार्मिक आशयापुरतेच सीमित झाले.

त्यांची रचना नेहमीच साधी आणि गेय असते. आज मुख्यतः नाताळमध्ये म्हटल्या जाणाऱ्या आनंदगीतांनाचा कॅरोल म्हणले जाते.

कित्येक आनंदगीते केवळ परंपरेनेच पुढील पिढ्यांना मिळालेली असून त्यांचे कवी अज्ञात आहेत.
अश्वंत वलथापा

**अश्वंत चिदंबरम वलथापा** (जन्म १६ जून २००१) हा भारतीय जन्मलेला अमिराती क्रिकेट खेळाडू आहे जो संयुक्त अरब अमिराती क्रिकेट संघाकडून खेळतो.

## संदर्भ 
वर्ग: क्रिकेट खेळाडू
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
जॅक जार्व्हिस

**जॅक अलेक्झांडर जार्विस** (२९ मे २००३) हा इंग्रजीत जन्मलेला स्कॉटिश क्रिकेट खेळाडू आहे जो मध्यम वेगवान गोलंदाज म्हणून खेळतो.

## संदर्भ 
वर्ग: क्रिकेट खेळाडू
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
वर्ग:स्कॉटलंडचे क्रिकेट खेळाडू
वर्ग:स्कॉटलंडचे एकदिवसीय क्रिकेट खेळाडू
मार्च २०२४ मध्ये कुवेत चौकावर हल्ला

14 मार्च 2024 रोजी, गाझा आरोग्य मंत्रालयाच्या म्हणण्यानुसार, गाझा शहराच्या पूर्वेकडील कुवेत चौकवर इस्रायली सैन्याने हल्ला केला, त्यात कमीत कमी वीस पॅलेस्टिनी लोक ठार झाले आणि अधिक 155 जण जखमी झाले.  12 मार्चपर्यंत, इस्रायलने गाझामध्ये 400 मानवतावादी मदत शोधकांची हत्या केली होती. अल जझीरा म्हणाले की मानवतावादी मदत वितरण ठिकाणे पॅलेस्टिनी लोकांसाठी "मृत्यूचा सापळा" बनली आहेत.
## संदर्भ
चाल जीवी लईए

**चाल जीवी लईए**() हा २०१९ चा भारतीय गुजराती -भाषेतील कॉमेडी-ड्रामा रोड चित्रपट आहे जो विपुल मेहता लिखित आणि दिग्दर्शित आहे. कोकोनट मोशन पिक्चर्स या बॅनरखाली रश्मिन मजीठिया निर्मित. चित्रपटात सिद्धार्थ रांदेरिया , यश सोनी आणि आरोही पटेल यांच्या प्रमुख भूमिका आहेत.साउंडट्रॅक सचिन-जिगर यांनी रचला होता।

## कलाकार 
* सिद्धार्थ रांदेरिया
* यश
* आरोही पटेल
* अरुणा इराणी (अतिथी कलाकार)

## उत्पादन 
हा चित्रपट उत्तराखंडमध्ये हरिद्वार, चोपटा आणि केदारनाथ या ठिकाणी शूट करण्यात आला आहे.

## रिमेक 
हा चित्रपट मराठी भाषेत रिमेक करण्यात आला आहे.  ज्याचे नाव ओले आले आहे. यात नाना पाटेकर, सिद्धार्थ चांदेकर, सायली संजीव, मकरंद अनासपुरे आणि तन्वी आझमी यांच्या भूमिका आहेत.

## संदर्भ 
## बाह्य दुवे 
वर्ग:इ.स. २०१९ मधील गुजराती चित्रपट
इजाझ अहमद अहमदझाई

**इजाझ अहमद अहमदझाई** (जन्म २५ जून २००३) हा अफगाणिस्तानचा क्रिकेट खेळाडू आहे, जो उजव्या हाताचा फलंदाज आणि उजव्या हाताचा मध्यम गोलंदाज आहे.

## संदर्भ 
वर्ग:अफगाणिस्तानचे ट्वेंटी२० क्रिकेट खेळाडू
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
भवानी-भारती (पुस्तक)

**भवानी-भारती** हे श्रीअरविंद यांनी रचलेले भवानीरूप भारत मातेचे संस्कृत स्तोत्र आहे. उपजाती वृत्तातील हे ९९ श्लोकांचे स्तोत्र आहे. द.तु.नन्दापुरे यांनी हा मराठी पद्य-अनुवाद केला आहे.

## काव्याचा इतिहास 
हे काव्य १९०५ च्या सुमारास लिहिले गेले.  श्रीअरविंद कलकत्ता येथे असताना, तत्कालीन इंग्रज सरकारने घराची झडती घेऊन बरेचसे साहित्य जप्त केले, त्यामध्ये भवानी-भारती या काव्याचा समावेश होता. पुढे ऐंशी वर्षानंतर म्हणजे १९८५ साली हे जप्त झालेले साहित्य श्रीअरविंद आश्रमास मिळाले. पुढे आश्रमाने ते काव्य संस्कृत अन्वयार्थ आणि इंग्रजी भाषांतरासह प्रकाशित केले. 

## काव्याचा आशय 
दुर्गासप्तशती या स्तोत्रात देवी दुर्गा प्रकट होऊन महिषासुर आणि अन्य दुष्ट राक्षसांचा निःपात करते, तीच पौराणिक कल्पना घेऊन श्रीअरविंद यांनी इंग्रज शासनरुपी दुष्ट राक्षसाचा वध कालीमाता अर्थात भवानीमाता करते, असे काव्य रचले आहे.

## पुस्तकाची मांडणी 
डाव्या बाजूस संस्कृत श्लोक आणि अर्थ आणि जाव्या बाजूस त्याच श्लोकाचा पद्य-अनुवाद अशी मांडणी आहे. 

## अन्य 
श्रीअरविंद यांनी अलिपूर तुरुंगात असताना लिहिलेल्या Invitation आणि Who या दोन इंग्रजी कवितांचा मराठी पद्य अनुवाद या पुस्तकात शेवटी देण्यात आला आहे. 

## संदर्भ 
वर्ग:मराठी पुस्तके
वर्ग:अनुवादित
वर्ग:अरविंद घोष यांचे साहित्य
जोआना बेली

जोआना बेली  (११ सप्टेंबर १७६२-२३ फेब्रुवारी १८५१). १८ व्या शतकातील एक स्कॉटिश संवेदनशील कवयित्री, सर्जनशील नाटककार, प्रसिद्ध संपादक आणि समीक्षक. जन्म हॅमिल्टन, स्कॉटलंड येथे. जोआनाचा भाऊ शाळेत शिकत असे; मात्र जोआना तिच्या शिक्षणासाठी तिचे वडील जेम्स बेली यांनी घरीच दिलेल्या अनौपचारिक शिक्षणावर अवलंबून राहिली. जेम्स बेली यांनी त्या काळाप्रमाणेच आपल्या मुलीला तिच्या बौद्धिक कौशल्यांवर नैतिक क्षमता विकसित करण्याचे महत्त्व देणारी शिकवण दिली. भावनांना कधीही बळी पडू नये हे तत्व त्यांनी कसोशीने जोआनाच्या मनावर बिंबवले. तिनेच नमूद केल्याप्रमाणे तिला सुरुवातीला अभ्यासाची फार आवड नव्हती आणि ती वाचायला सुद्धा शिकली नाही. ती नऊ वर्षांची झाल्यानंतर तिला आणि तिच्या बहिणीला ग्लासगो बोर्डिंग स्कूलमध्ये पाठवण्यात आले. तिथेच जोआनाला तिच्या वर्गमित्रांचे मनोरंजन करण्यासाठी तिने वाचलेल्या साहित्यकृतींचे तसेच तिने पाहिलेल्या घटनांचे कथेत रूपांतर करून सांगण्याची आवड निर्माण झाली. यातच तिच्या वाङ्मयीन प्रवासाची बिजे आढळतात.

हॅम्पस्टेडमध्ये राहताना तिचा ॲना बार्बाउल्ड, लुसी एकिन आणि वॉल्टर स्कॉट यासारख्या नामांकित समकालीन लेखकांशी परिचय झाला होता. तिच्या सर्जनशील साहित्यिक कौशल्यासाठी तिचे कौतुक केले गेले. यातुनच तिने हॅम्पस्टेड येथे तिच्या घरातच एका साहित्यिक गतिविधीची सुरुवातही केली होती. तिची बुद्धिमत्ता, सचोटी आणि विनयशील वर्तनामुळे ती अनेकांसाठी सज्जन ख्रिश्चन स्त्रीचे आदर्श प्रतीक बनली. तिने आपले साहित्य नैतिक तत्त्वज्ञानास केंद्रित करून आणि गॉथिक शैलीचा वापर करून निर्माण केले होते. *प्लेज ऑन द पॅशन्स* (तीन खंड : १७९८, १८०२, १८१२ ) आणि *फुजिटिव्ह वर्सेस* (१८४०) यासारख्या साहित्यकृतीमधे त्याची प्रकर्षाने प्रचिती येते. *प्लेज ऑन द पॅशन्स*मधील काऊंट बॅसिल ही प्रेमावर आधारित एक शोकांतिका, द ट्रायल ही प्रणयरम्य सुखांतिका, डी मोनफोर्ट आणि ओर्रा ही द्वेषावर आधारित शोकांतिका आहे. जोआना बेलीच्या इतर साहित्यकृतींमधे नाटक – *रेनर* (१८०४), *द फॅमिली लीजण्ड* (१८१०) आणि कविता – *मेट्रिकल लिजण्डस ऑफ एक्सहॉलटेड कॅरेक्टर्स* (१८२१), *अ कलेक्शन ऑफ पोएम्स* (१८२३), *लाईन्स टू एग्नेस बेली ऑन हर बर्थडे* (कविता) यांचा मुख्यतः समावेश होतो.

बेलीने निर्मिलेल्या वाङ्मयीन कृतींमधे २६ नाटके आणि कवितांच्या अनेक खंडांचा समावेश आहे. तिच्या साहित्यकृती, नाटकाचा इतिहास आणि सिद्धांत तसेच नाट्यक्षेत्रातील स्त्रियांच्या भूमिकांबाबत अंतर्दृष्टी प्रदान करतात. तिची अनेक समीक्षकांनी प्रशंसा केली आहे. विल्यम वर्ड्सवर्थ, लॉर्ड बायरन आणि पर्सी शेली या ख्यातनाम कविंच्या कवितांवर जोआनाच्या लिखाणाचा गडद प्रभाव जाणवतो.

पुढील पिढीतील महिला लेखकांसाठी तिने आदर्श म्हणून काम केले आहे असे अनेक समीक्षकांनी नमूद केले आहे. जोआना बेलीच्या मृत्यूनंतर साधारणपणे २०व्या शतकाच्या उत्तरार्धात तिच्या साहित्याकडे पुन्हा अभ्यासकांनी लक्ष केंद्रित केले होते. विशेषतः नाटककार, इतिहासकार आणि स्त्रीवादी भाष्यकार यांनी जोआनाच्या जटिल आणि मानसिकदृष्ट्या अंतर्दृष्टीपूर्ण चित्रणांचे तसेच तिने केलेल्या सामाजिक नैतिक मूल्यांवरील भाष्याचे महत्त्व विशद केले. वयाच्या ८८व्या वर्षी तिचे हॅम्पस्टेड, लंडन येथे निधन झाले.
आंत्वान मेये

**आंत्वान मेये** ह्यांचा जन्म मूलें येथे ११ नोव्हेंबर १८६६ मध्ये झाला. ते फ्रेंच भाषाशास्त्रज्ञ होते. सुप्रसिद्ध स्विस भाषाशास्त्रज्ञ  फेर्दिनां द सोस्यूर यांचे शिष्य होते. आर्मेनियमपासून सुरुवात करून सर्व इंडो-युरोपियन विषयांचा अभ्यास केला. १९०६ मध्ये ‘कोलेझ्य द फ्रांस’ मधील मीशेल ब्रेआल यांच्या जागी, त्यांची निवड झाली. सामान्य भाषाशास्त्र आणि इंडो-युरोपियन हे त्यांचे खास विषय असून त्यांत त्यांनी विपूल संशोधन केलेले आहे. ग्रीक व लॅटिन भाषांचे इतिहास, प्राचीन इराणी व्याकरण, स्लाव्हिक भाषांचा तौलनिक अभ्यास, आर्मेनियन इ. विषयांवरील त्यांचे ग्रंथ प्रसिद्ध असून, इंडो-युरोपयिन भाषांच्या तौलनिक अभ्यासावरचा त्यांचा १९०३, इं. शी. इंट्रोडक्शन टू द कंपॅरेटिव्ह स्टडी ऑफ द इंडो-युरोपयन लँग्वेजीस हा ग्रंथ आजही प्रमाणभूत मानला जातो.

सामान्य भाषाशास्त्रावरील त्यांचे महत्त्वाचे लेख  दोन खंडांत प्रसिद्ध झालेले असून त्यांनी एकंदर २४ ग्रंथ, ५४० संशोधनपर लेख, शेकडो ग्रंथपरीक्षणे आणि इतर पुष्कळ लेखन केलेले आहे. कठीण विषय सोपा आणि आकर्षक करून सांगण्यात त्यांचा हात कोणीही धरू शकणार नाही. शातोमेयां येथे त्यांचे निधन झाले.

वर्ग:फ्रेंच भाषाशास्त्रज्ञ
वर्ग:इ.स. १८६६ मधील जन्म
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
जोसेफ फ्रीहेर वॉन आयशेंडॉर्फ

जोसेफ फ्रीहेर वॉन आयशेंडॉर्फ (१० मार्च १७८८ – २६ नोव्हेंबर १८५७ ). १९ व्या शतकातील एक जर्मन कवी, कादंबरीकार, नाटककार, साहित्यिक, समीक्षक, अनुवादक आणि मानववंशशास्त्रज्ञ. स्वच्छन्दतावादाचे (रोमँटिझम) एक प्रमुख लेखक आणि समीक्षक म्हणून त्यांचे नाव घेतले जाते. प्रशियातील सिलेसियात एका जहागीरदाराच्या घराण्यात त्यांचा जन्म झाला. त्यांचे शिक्षण हीडलबर्ग विद्यापीठात झाले. सुरुवातीला प्रशिया सरकारचे प्रशासक म्हणून विविध पदांवर त्यांनी काम केले. सेवानिवृत्तीपर्यंत परराष्ट्र मंत्रालयाच्या प्रीव्ही काऊन्सलर म्हणून त्यांनी काम केले.आयशेंडार्फ यांच्या कलात्मक विकासावर फ्रिडरीच श्लेगेल व जोसेफ गॅरेस यांचा प्रभाव होता.

त्यांच्या काही कादंबऱ्या व इतर लेखन – *अहनंग अंड गेजेनवर्ट, मिट ईनेम वोरवॉर्ट वॉन डे ला मोठे फूक्वे, डिक्टर अंड इहेरे जेझेलिन, डाय झौबेरी आयएम हर्बस्टे, दास मार्मरबिलिड, व्हायल लॉरमेन उमेदवार निकट्स, आयन मेफाहर्ट, दास स्लो डोरांडे, लिबर्टास अंड इफे फ्रीअर*. याशिवाय कविता, लेख, काही नाटके त्यांनी लिहिली आहेत.

फ्रेडरिक श्लेगेल यांनी जर्मन साहित्यात रोमँटिश्च (रोमँटिक) हा शब्द स्थापित केला तर जोसेफ गॅरेस यांनी सौंदर्य व काव्याला महत्त्व दिले. या दोघांच्या विचाराचा, कार्यांचा जर्मन बौद्धिक जीवनावर अनेक अंगांनी प्रभाव पडला. आयशेंडार्फ यांनी जग हे एक नैसर्गिक आणि चिरस्थायी स्वतःची रचना असणारी कलाकृती आहे असे सांगितले.

त्यांच्या कवितांवर लोकगीताचा प्रभाव होता. त्यांच्या कवितेमध्ये साध्या ओळीच्या रचनेपासून सोनेट्सपर्यंतच्या अनेक  काव्यप्रकाराचा समावेश आहे. पण मुख्य लक्ष लोकगीतांकडे होते. आयशेंडार्फ यांच्या कविता काळाची क्षणभंगुरता व परंपरा यांचा मिलाफ होता. त्यांच्या मते वेळ ही केवळ नैसर्गिक घटना नाही तर प्रत्येक दिवस आणि प्रत्येक रात्रीला एक मेटाफिजिकल (अधिभौतिक) आयाम असतो. त्यांनी उशिरा धार्मिक व लेखराजकीय ले.

परंतु त्यांच्या कविता मात्र त्यांच्या व्यक्तिगत दृष्टिकोनावर आधारित आहे. त्यांच्या भावकवितातून जन्मभूमी विषयी प्रेम, निसर्गाची ओढ, अतृप्त प्रीती आणि अज्ञाताचा शोध दिसून येतो. तसेच लयबद्धता, गेयता आणि सुडौल भाषाशैली यांचाही संयोग दिसून येतो. आयशेंडार्फ त्यांच्या साहित्यिक प्रणयरम्यतेच्या प्रतीकात्मक विश्वातच रमले.

आयशेंडार्फ यांच्या भाषेत कृत्रिमता नाही. तर कोशीय परिभाषेपेक्षा अधिक अर्थसघन असलेल्या साध्या शब्दाचा ते वापर करतात. या अर्थाने त्यांचे शब्द वैचारिक शक्तीने, कल्पनारम्य स्वरूपात आणि मधुर शैलीने समृद्ध आहेत. त्यांच्या कविता आजही जर्मनीच्या संगीत विश्वात लोकप्रिय आहेत. आयशेंडार्फ यांचे निधन निट्स, सिलेसिया, किंग्डम ऑफ प्रशिया येथे झाले. जोहानेस बॉझ यांनी रॅटिबॉर मध्ये त्यांचे स्मारक तयार केले होते पण नंतर ते काढले गेले.

वर्ग:जर्मन साहित्यिक
वर्ग:इ.स. १७८८ मधील जन्म
वर्ग:इ.स. १८५७ मधील मृत्यू
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
टेओडोर श्टोर्म

टेओडोर श्टोर्म (१४ सप्टेंबर १८१७ – ४ जुलै १८८८). जर्मन कवी आणि कथाकार. त्याचे पूर्ण नाव हान्ट्स टेओडोर वोल्डसेन श्टोर्म. जर्मनीतील ह्यूझम गावी जन्म. कील येथे त्याने कायद्याचे शिक्षण घेऊन काही काळ ह्यूझम येथे वकिली केली. पुढे हेलिजेनस्टाड येथे न्यायदंडाधिकारी म्हणून काम केले (१८५६-६४). १८६४ पासून तो ह्यूझम येथेच न्यायखात्यातील विविध पदांवर काम करीत राहिला (१८८०). श्टोर्मच्या आरंभीच्या कविता गेडिश्ट (१८५२) ह्या काव्यसंग्रहात आहेत.

त्यांवर जर्मन स्वच्छंदतावादी कवी *मयोझेफ फोन आयकेनडोर्फ*  ह्याचा प्रभाव दिसून येतो. तो ज्या प्रदेशात वाढला, त्या श्लेस्विग – होलश्टाइनबद्दलचे प्रेम त्याच्या कवितांतून जाणवते तथापि कथाकार म्हणून जर्मन साहित्यातील त्याचे स्थान विशेष आहे. त्याच्या *इमेंझे*  (१८५०, इं. भा. *द ओल्ड मॅन्स रेव्हरी*, १८६३) ह्या पहिल्या दीर्घ कथेवरही (novella) स्वच्छंदतावादाचा प्रभाव आहे.

आठवणींच्या भावगेय निवेदनातून विकसित होत जाणाऱ्या ह्या कथेवर औदासिन्याची गडद छाया दिसून येते. हळूहळू श्टोर्म वास्तववादाकडे वळला, तरी नैराश्याची आणि उदासीनतेची भाववृत्ती त्याच्या लेखनाला व्यापून राहिल्याचे दिसते. उदा., *आउफ डेम श्टाट्सहोफ* (१८५१), *आक्विस सुबमेर्सुस* (१८७५). वास्तववादाकडे वळल्यानंतर श्टोर्मच्या लेखनातून सूक्ष्म मानसशास्त्रीय अंतर्दृष्टी व्यक्त होऊ लागली.

त्याच्या कथांचे विषयक्षेत्रही व्यापक झाले. धर्मवेडातून तसेच समाजातील विविध वर्गांमधील आंतरिक ताणांतून निर्माण होणाऱ्या सामाजिक समस्याही तो त्याच्या कथांतून मांडू लागला. माणसाचे एकाकीपण आणि नियतीबरोबर त्याचा चाललेला संघर्षही त्याच्या काही कथांतून त्याने प्रभावीपणे दाखविला आहे. *डेअर शिमेलरायटर* (१८८८, इं. भा. *द रायडर ऑन द व्हाइट हॉर्स*, १९१७) ही त्याची सर्वोत्कृष्ट कथा. पंचमहाभूते आणि लोकभ्रम ह्यांच्या विरुद्ध शौर्याने झगडणारा नायक त्याने तीत उभा केला आहे.

हदमार्शेन येथे त्याचे निधन झाले.