गवळी समाज

महाराष्ट्रातील **हिंदू-गवळी समाज** हा प्रामुख्याने उत्तर कोकणात राहणारा समाज आहे. मुंबई, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी भागात गवळी समाजाची लोकसंख्या मोठी आहे. महाराष्ट्रात त्यांच्या गोपालन (गाय) व्यवसायावरून त्यांना गवळी असे म्हणले गेले, तरी त्यांचा महाराष्ट्रातील प्रमुख व्यवसाय शेती हाच आहे.गवळी समाजाच्या अनेक उपजाती आहेत,“गवळी" ही "यादव" समाजातील एक महत्त्वाची व प्रमुख उपजात आहे.”, ज्यांचा संबंध यादव कुळा शी जोडला जातो आणि "भगवान श्रीकृष्णा" चे वंशज मानले जाते,

इवलेसे| भातशेती

कोकणपट्टीतील भूमीपुत्र गवळी, कुणबी, आगरी या शेतकरी जातींचा पारंपरिक पोशाख.**.**

कमरेला रुमाल नेसलेला, खांद्यावर घोंगडी, विशेष प्रसंगी धोतीर (धोतर) नेसल्यास ढोपरापर्यंतच, डोक्याला गवारीटोपी, पागोटे, पगडी किंवा मुंडासे, कानात वाळ्या-भिकबाळी, गळ्यात गोफ, पायात जाड करकरीत वहाणा, कमरेवर आकडी आणि कोयती सदोनीत अडकवलेली असा पुरुषांचा भारी रुबाब. 

स्त्रियांमध्ये नाकात मोठीनथ, कानात कुड्या कानपट्ट्या बुगडया, हातात पाटल्या/ गोठ, गळ्यात गळसरी-गाठवण-पुतळीहार, पायात जोडव्या तोडे, कपाळावर गोल मोठे ठसठशीत कुंकू किंवा कुंकवाची जाडसर आडवी चिरी, डोईवर वेणी किंवा सुवासिक रानफुले खोचलेली यासारख्या सौंदर्यालंकारासोबतच ढोपरापर्यंतच लुगडे नेसण्याची पद्धत प्रचलित. त्याला 'मांडकास नेसणे’ असेही म्हणतात. 

तांदळाची भाकरी, भात, मळ्यातल्या भाज्या, सुकीमासळी हे नियमित अन्न. भाताची खीर, चामट्या, पानगे, उकडीचा शेंगा-दिवे, नेवऱ्या, मुगवऱ्या, फेण्या पापड्या, तांदळाची बोरं, गोडाचेवडे (पोल्या) हे गवळी चे सणासुदीचे पारंपरिक खाद्य. एकेकाळी भाता सोबत नाचणी, वरी, हारीक ही धान्ये आणि कडधान्ये, भाजीपाला पिकवणारा भूमीपूत्र समाज.

## स्थान 
मुंबई, पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, कोल्हापूर या जिल्ह्यांत गवळी समाजाची मोठी लोकसंख्या आहे.
 
याशिवाय पुणे, सोलापूर, धाराशिव (उस्मानाबाद), जालना, अहमदनगर, लातूर, धुळे, नाशिक, मालेगांव,हिंगोली, नांदेड, परभणी, अमरावती, बुलडाणा, जळगाव, अकोला इत्यादी जिल्ह्यांत देखील गवळी समाज आहे.

## इतिहास 
मूळ सोमवंशी (चंद्रवंशी) क्षत्रिय हिंदू-गवळी जमातीच्या उपजाती वेगवेगळ्या असल्या, तरी **श्रीकृष्ण** हा त्यांचा महापुरुष आहे. **श्रीकृष्ण "यदु कुळा"**(**यदुवंशी**) होते. त्यांची वसाहत मथुरेच्या प्रदेशात होती. पुढे चंद्रवंशी तील यादव यमुनेच्या काठी येऊन राहू लागले. त्यांनी शेती आणि गोपालन सुरू केले. तत्कालीन राजकारणा मध्येही त्यांना महत्त्वाचे स्थान मिळाले. महाभारत कालखंडामध्ये त्यांनी मानाचे स्थान मिळवले होते.

चंद्रवंशी वंश (ज्याला सोमवंशी किंवा चंद्र राजवंश असेही म्हणतात) हा चंद्रदेवा पासून उद्गम झाला पुढे हा वंश दोन प्रमुख शाखांमध्ये विभागला गेला—राजा यदूच्या वंशातून निर्माण झालेला "**यदुवंश**" (**यदुवंशी**) आणि राजा पुरूच्या वंशातून उदयास आलेला पुरूवंश.

श्रीकृष्णाच्या काळात अंधक, कुकर, दाशीह, भोज, भौम, यादव आणि वृष्णी असे सात सोमवंशीय (चंद्रवंशी) राजे राज्य कारभार करत होते. या सर्व राज्यांमध्ये यादवकुळ प्रबळ आणि बलवान होते. त्या काळामध्ये काही विध्वंसक वृत्तीच्या व्यक्ती होत्या. त्यांनी समाजावर जुलूम सुरू केला होता. त्यांमध्ये कंस, कौरव, जरासंध आणि शिशुपाल इत्यादी होते. जरासंधाच्या त्रासाला कंटाळून अंधक, यादव आणि वृष्णी हे वंश मथुरेलगतचा परिसर सोडून सौराष्ट्रात गेले. प्रबळ असलेले राजे मथुरेतच राहिले, तर अन्य राजे आणि लोक स्थलांतरित झाले. श्रीकृष्णांच्या निधनानंतर यादव कुळातील राजे आपापसात भांडू लागले आणि त्यांतून यादवी माजली त्यात यादवकुळाचा भयंकर संहार झाला. त्यातून काही यादव सौराष्ट्रातून निघून समुद्रमार्गे व भूमार्गे महाराष्ट्राच्या दिशेने आले आणि येथील लोकसंस्कृतीशी समरस झाले. 
* त्यापैकी प्रमुख जमातीची ओळख आणि सद्यस्थिती अशी आहे. :-

ही प्राचीन कृषिप्रधान जमात सर्व भारतात परसली तसेच हजारो वर्षांपूर्वी महाराष्ट्राच्या वसई आणि दाभोळ या बंदरांवर आणि तिथून उर्वरित कोकणात पसरली अनेक वर्षे या परिसरात वास्तव्य केल्यानंतर ही जमात येथील संस्कृतीशी समरस झाली. महाराष्ट्रात ठाणे, रायगड आणि रत्‍नागिरी या जिल्ह्यांमध्ये बहुसंख्येने असलेली ही जात प्रामुख्याने खाडीकिनारी व नदीकिनारी भागातील भातशेतीच्या तसेच डोंगरी भातशेतीच्या प्रदेशात वास्तव्य करून आहे.

प्राचिन काळापासून गवळी हे महाराष्ट्रात ले मूळ रहिवासी आहेत. महाराष्ट्रात ज्ञात इतिहास इ.स. पूर्व २५० अर्थात मौर्य/अशोकाच्या काळापर्यंत जातो. प्राचीन काळात कोकणच्या किनारपट्टीवर अनेक बंदरे भरभराटीला आली होती. आफ्रिका, भूमध्यसमुद्रापासून ते रोमन साम्राज्यापर्यंतचे व्यापारी येथून समुद्रमार्गाने भारतात येत होते. कोकण विभागावर शिलाहार, मौर्य, शक, राष्ट्रकुट, सातवाहन, वाकाटक, बहमनी सुलतान, आदिलशाही, मुघल, सिद्दी, **मराठेशाही** आणि त्यानंतर स्वातंत्र्यापर्यंत ब्रिटिशांची राजवट होती. डच, पोर्तुगिज आणि ब्रिटिशांच्या कोकण किनारपट्टीवर वसाहती होत्या. स्वातंत्र्यापर्यंत कोकणावर ब्रिटिशांचे राज्य असले, तरीही सावंतवाडी, मुरुड-जंजिरा, जव्हार अशी संस्थानेही येथे होती. कोकणचा प्रदेश हा जास्तकरून शिलाहारांच्या ताब्यात होता. त्यांची राजधानी स्थानक म्हणजे ठाणे येथे होती.  

**देवगिरीचे यादव :**  देवगिरी यादव राजघराणे (इ.स. ८५० - इ.स. १३१७), यांना सेवुण/सेऊण राजवंश असेही म्हणले जात होते. हे महाराष्ट्रातील प्राचीन पूर्वमध्ययुगीन काळातील राजघराणे होते.देवगिरी यादवांचे साम्राज्य नर्मदा नदीपासून तुंगभद्रा नदीपर्यंत पसरले होते. यादव घराण्यातील राजांच्या सापडलेल्या शिलालेखात त्यांची बिरूदे, हे राजघराणे महाभारत कालीन श्रीकृष्णांचे वंशज असण्यासंबंधाने असल्याची आढळतात. यादवांचे राज्य महाराष्ट्र, उत्तरकर्नाटक आणि मध्यप्रदेशच्या काही भागात पसरलेले होते. सुरुवातीच्या काळात ते चालुक्यांचे मित्र असावेत, असे दिसते.चालुक्यांच्या दुर्लक्षित प्रशासनामुळे पुढे ते सुबाहूच्या कारकिर्दीत स्वतंत्र सम्राट झाले. सुबाहू यांनी साम्राज्य व्यवस्थापनासाठी वारंगळ व हाळेबीड येथे उपराजधान्या स्थापून आपल्या दोन्ही मुलांना तिकडे पाठवले.त्यांचाच वंशज असणाऱ्या भिल्लम याने देवगिरी येथे राजधानी स्थापन केली. सिंघनदेव यादवांनी अनेक मंदिरे बांधली. हेमाडपंथी पद्धतीची बांधकाम हे यादव काळातील मानले जाते.यादव काळात या शैलीला वेगळे नाव होते. पुढे मूळचा यादवकुलीन सम्राट रामदेवराव यादव यांच्या दरबारी असणारा हेमाड पंडिताने स्वतःचे नाव त्या शैलीला दिले.सिंघणदेव (द्वितीय) आणि राजा महादेव यादव यांच्या काळात या राज्याची भरभराट झाली.सिंघणदेव यादव सम्राटांची तुलना महान सम्राटांशी होऊ शकते, सिंघणदेवच्या काळात महाराष्ट्रातील प्रजा सुखी होती.१ले मराठी साम्राज्य हे यादवराजांनी जन्माला आणले यात सिंघणदेव राजाचा अमूल्य वाटा आहे, त्याच्याच नावाने आजचे सातारा जिल्ह्यातील शिंगणापूर हे गाव हे अजरामर झाले.शिखर शिंगणापूर चे महादेव मंदिर सिंघणदेवांनी बांधले, सिंघणवरून शिंगणापूर झाले.यादव राजवंशाचा शेवटचा सम्राट शंकरदेेव होय, तर त्यांचे वडिल रामचंद्राच्या यांच्या काळातच मराठी भाषेला राजाश्रय मिळाला.त्यांचा पराभव अल्लाउद्दिन खिलजी व मलिक काफूरने त्यांना फितूरीने केला. रामचंद्रदेव रायांचे जावई व सेनापती हरपालदेव यांची क्रूर हत्या करून त्यांना देवगिरीच्या प्रवेशद्वाराला टांगून ठेवले होते.इ.स.च्या १३व्या शतकाच्या प्रारंभी **देवगिरीच्या यादवां** नी कोकणचा ताबा मिळवला होता. देवगिरीचा पाडाव झाला त्या वेळीही ठाणे यादवांच्या आधिपत्याखाली होते. देवगिरीच्या पराभवानंतर रामदेवराय यांचा दुसरा मुलगा बिंबराज (भीमदेव) यादव कोकणात आला. यादव-गवळी यांना ''''देवगिरीचे यादव'''' असेही ओळखले जाते. 
[इवलेसे|सेऊना (यादव) साम्राज्य 1187 ते 1317] 
इवलेसे|देवगिरी किल्ला 

**महाराष्ट्रात राहणारे हे यादव शुद्ध क्षत्रिय त्यांच्या पिढीजात धंद्यावरून त्यांना ” गवळी ” हे नामाभिधान पडून त्यांची वेगळीच जात निर्माण झाली.** महाराष्ट्रात यादव- गवळी ही जी अलग अशी जात दिसून येते त्याचे मुख्य कारण हेच कि, त्यांनी क्षात्रवृत्ती किंचित बाजूला ठेवली व साधारण शेतकऱ्यांप्रमाणे राहू लागले.

**पोट-जाती** **-** 

यादव गवळी

अहिर गवळी

कुणबी गवळी

लिंगायत गवळी

मराठा गवळी

चेले (दाभोळे) गवळी

नंद गवळी 

गवलान गवळी 

गोल्ला गवळी 

ग्वालवंशी गवळी 

ग्वाला गवळी 

गोपाळ गवळी 

गोलेवार गवळी 

लाड गवळी

हणबर गवळी 

शेती व गोपालन हा मुख्य धंदा आणि यादवी युद्धामुळे कायमची भरलेली धडकी यामुळे त्यांनी दुर्गम अशा अपरांत म्हणजेच महाराष्ट्रात  वसाहती करण्यास सुरुवात केली. परंतु मूळ पिंड हा क्षात्रवृत्तीचा असल्यामुळे ते ज्या ठिकाणी वसाहत करून राहिले त्या त्या ठिकाणी आपले वर्चस्व स्थापिले. यादव कुळी गवळी समाज गुलामी वृत्तीने केव्हाच राहिला नाही किंवा दास्यवृत्ती स्वीकारून इतरांची सेवा केली नाही.जरी गवळीं ना अनेक वेगवेगळ्या जातींच्या उप-जातींमध्ये वर्गीकृत केले आहे - अहिर गवळी (यादव जातीची उप-जाती ) तर हनबर गवळी, सिंगाजी गवळी आणि लिंगायत गवळी हे यादव-अहिर गवळीं पेक्षा वेगळे आहेत.मराठा आणि कुणबीं सोबत अहिर गवळी हे मराठा जातीच्या सहयोगी जातींपैकी एक मानले जातात आणि भूतकाळात त्यांचा मराठा रेजिमेंटमध्ये समावेश करण्यात आला आहे. 

**गवळी लोकांतील आडनावे-** 

गवळी, यादव, यादवराव, जाधव, जाधवराव,अहिर, अहिरराव,अहिरवार, गोलेवार, ग्वाला,गोपाल, गोल्ला,अहिर, पंचखजुरीवाले, खाकीवाले, बंजारीवले, कजलीवाले, टेकळेवाले, देवावाले, गोखले, कापसिवाले, बाडेवाले, गोकुलवाले, गोकुले, रिन्दकवाले, संतवाले,, देवर्षी,परळकर,अलंकर, अवधूत, कविस्कर, काटकर, काते, किलजे, केलस्कर, केसरकर, कोटकर, खताडे, खरपुडे, खेडेकर, गायकर, घाटवळ, घोले, चाचे, चिले, चोगले,चौकेकर, टोपरे, ठसाळ, डाकरे, डिगे, ढगे, तटकरे, तळकर, तांबडे, दर्गे, दळवी, दहीहंडे, दिवेकर, दुखले, धुमाळ, मेहेतर, पायकर, रायकर,साखरले, दुर्गावळे, कोदेरे, नटे, पंदेरे, परलकर, औरंगे, घुले, पवार, पागार, पाडगे, बांडागळे, बाठे, बिरवटकर, बिरवाडकर, बोबडे, बोरे, भालेकर, भास्कर, भुरण, भेरले, भोजने, महागावकर, महाडीक, माटे, मिरगळ, मोडशिंग, सारंगे, राईन, रायगवळी, लटके, लाड, वरणकर, वरेकर, वाजे, शिंदे, साठे, हिरणवाळे, खडके, येवले, हेकडे, भाकरे, शेळके, शनवारे, चावंडे, काळे, गायन, सुडस्कर, बावस्कर, निखाडे, तोटे, भक्ते, आलोकर, घाटोळ, पाटणकर, घुमारे,कापदुले,आसोले , चौधरी, लंगोटे, यमगवळी, खोपेकर,मोरळे, कस्तुरे, मेटकर, पाटणकर, बावस्कर, वाघमारे, खंडेलवाल, पटोरकर, शेळेकर,राणीया, ठाकरे, मुंडे, रेचे, येवले, पाठणकर, ढावकर, काळा, बामळेकर, पोटे, पोकळे, भक्ते, घाटोळ, अलोकार, डंमाले इ.

वर्ग:हिंदू धर्मामधील जाती
वर्ग:महाराष्ट्रामधील जाती
वर्ग:मराठी समाज