मक्तेदारी स्पर्धा

**मक्तेदारी स्पर्धा** हा अपूर्ण स्पर्धेचा एक प्रकार आहे जसे की अनेक उत्पादक एकमेकांशी स्पर्धा करतात परंतु उत्पादने विकतात जी एकमेकांपासून भिन्न असतात (उदा., ब्रँडिंग, गुणवत्ता) आणि म्हणून परिपूर्ण पर्याय नाहीत. मक्तेदारीच्या स्पर्धेत, कंपनी आपल्या प्रतिस्पर्ध्यांकडून आकारलेल्या किंमती दिल्याप्रमाणे घेते आणि इतर कंपन्यांच्या किमतींवर स्वतःच्या किंमतींचा प्रभाव दुर्लक्षित करते.   जर हे जबरदस्ती सरकारच्या उपस्थितीत घडले तर, मक्तेदारी स्पर्धा सरकार-अनुमत मक्तेदारीत मोडेल. परिपूर्ण स्पर्धेच्या विपरीत, कंपनी अतिरिक्त क्षमता राखते. मक्तेदारी स्पर्धेचे मॉडेल उद्योगांना मॉडेल करण्यासाठी वापरले जातात. मक्तेदारी स्पर्धेसारखीच बाजार रचना असलेल्या उद्योगांच्या पाठ्यपुस्तकातील उदाहरणांमध्ये मोठ्या शहरांमधील रेस्टॉरंट्स, तृणधान्ये, कपडे, शूज आणि सेवा उद्योग यांचा समावेश होतो. मक्तेदारी स्पर्धेच्या सिद्धांताचे "संस्थापक" एडवर्ड हेस्टिंग्स चेंबरलिन आहेत, ज्यांनी *थिअरी ऑफ मोनोपोलिस्टिक कॉम्पिटिशन* (१९३३) या विषयावर एक अग्रगण्य पुस्तक लिहिले.  जोन रॉबिन्सन यांचे *द इकॉनॉमिक्स ऑफ इम्परफेक्ट कॉम्पिटिशन* हे पुस्तक परिपूर्ण आणि अपूर्ण स्पर्धेमध्ये फरक करण्याची तुलनात्मक थीम सादर करते. दीक्षित आणि स्टिग्लिट्झ यांनी मक्तेदारी स्पर्धेवर पुढील काम हाती घेतले ज्यांनी दीक्षित-स्टिग्लिट्झ मॉडेल तयार केले जे आंतरराष्ट्रीय व्यापार सिद्धांत, मॅक्रोइकॉनॉमिक्स आणि आर्थिक भूगोल या उपक्षेत्रांमध्ये लागू असल्याचे सिद्ध झाले आहे.

मक्तेदारीच्या स्पर्धात्मक बाजारपेठांमध्ये खालील वैशिष्ट्ये आहेत:

* बाजारात अनेक उत्पादक आणि अनेक ग्राहक आहेत आणि कोणत्याही व्यवसायाचे बाजारभावावर संपूर्ण नियंत्रण नसते.
* स्पर्धकांच्या उत्पादनांमध्ये किंमत नसलेले फरक असल्याचे ग्राहकांना जाणवते.
* कंपन्या या ज्ञानाने कार्य करतात की त्यांच्या कृतींचा इतर कंपन्यांच्या कृतींवर परिणाम होणार नाही.
* प्रवेश आणि बाहेर पडण्यासाठी काही अडथळे आहेत. 
* उत्पादकांचे किमतीवर काही प्रमाणात नियंत्रण असते.
* कंपनीचा नफा वाढवणे हे मुख्य ध्येय आहे.
* घटक किंमती आणि तंत्रज्ञान दिले आहे.
* एखाद्या कंपनीला तिची मागणी आणि किंमत वक्र निश्चितपणे माहित असल्यासारखे वागणे गृहीत धरले जाते.
* कोणत्याही कंपनीच्या किंमती आणि आउटपुटच्या निर्णयाचा समूहातील इतर कंपन्यांच्या वर्तनावर परिणाम होत नाही, म्हणजे, एकाच कंपनीने घेतलेल्या निर्णयाचा प्रभाव संपूर्ण समूहामध्ये पुरेसा समान प्रमाणात पसरतो. अशा प्रकारे, कंपनीमध्ये जाणीवपूर्वक स्पर्धा नाही.
* प्रत्येक कंपनी दीर्घकाळात फक्त सामान्य नफा कमावते.
* प्रत्येक कंपनी जाहिरातीवर भरीव रक्कम खर्च करते. प्रसिद्धी आणि जाहिरातीचा खर्च विक्री खर्च म्हणून ओळखला जातो.

मक्तेदारीच्या स्पर्धात्मक बाजारपेठेची दीर्घकालीन वैशिष्ट्ये जवळजवळ पूर्णपणे स्पर्धात्मक बाजारपेठेसारखीच असतात. दोघांमधील दोन फरक म्हणजे मक्तेदारी स्पर्धा विषम उत्पादने तयार करते आणि मक्तेदारीवादी स्पर्धेमध्ये मोठ्या प्रमाणात गैर-किंमत स्पर्धा समाविष्ट असते, जी सूक्ष्म उत्पादन भिन्नतेवर आधारित असते. अल्पावधीत नफा कमावणारी कंपनी दीर्घकाळातही खंडित होईल कारण मागणी कमी होईल आणि सरासरी एकूण खर्च वाढेल, याचा अर्थ असा की दीर्घकाळात, मक्तेदारीने स्पर्धा करणारी कंपनी शून्य आर्थिक नफा कमवेल. हे कंपनीचा बाजारावर किती प्रभाव आहे हे स्पष्ट करते; ब्रँड निष्ठेमुळे, ते त्याचे सर्व ग्राहक न गमावता त्याच्या किमती वाढवू शकते. याचा अर्थ असा आहे की वैयक्तिक कंपनीची मागणी वक्र परिपूर्ण स्पर्धेच्या उलट, ज्याचे मागणीचे वेळापत्रक पूर्णतः लवचिक असते, खाली उतरते.

**वैशिष्ट्ये**

एकाधिकार स्पर्धेची आठ वैशिष्ट्ये आहेत:

* कंपन्या किंमत सेटर्स आहेत
* एका फर्ममधून दुसऱ्या कंपनीत संसाधनांची मुक्त हालचाल
* उत्पादन भिन्नता
* अनेक कंपन्या
* प्रवेश आणि बाहेर पडण्याचे स्वातंत्र्य
* स्वतंत्र निर्णय घेणे
* काही प्रमाणात मार्केट पॉवर
* खरेदीदार आणि विक्रेत्यांकडे परिपूर्ण माहिती नसते 

**उत्पादन भिन्नता**

कंपन्या अशा उत्पादनांची विक्री करतात ज्यात वास्तविक किंवा समजलेले नसलेल्या किमतीतील फरक आहेत. या फरकांच्या उदाहरणांमध्ये उत्पादनाचे भौतिक पैलू, ते ज्या स्थानावरून उत्पादन विकते ते स्थान किंवा उत्पादनाच्या अमूर्त पैलूंचा समावेश असू शकतो.  तथापि, इतर वस्तूंना पर्याय म्हणून काढून टाकण्याइतके फरक इतके मोठे नाहीत. तांत्रिकदृष्ट्या, अशा बाजारपेठेतील वस्तूंमधील मागणीची क्रॉस किंमत लवचिकता सकारात्मक असते. खरं तर, मागणीची क्रॉस लवचिकता जास्त असेल.  MC वस्तूंचे जवळचे परंतु अपूर्ण पर्याय म्हणून वर्णन केले आहे.  वस्तू समान मूलभूत कार्ये करतात परंतु प्रकार, शैली, गुणवत्ता, प्रतिष्ठा, देखावा आणि स्थान यासारख्या गुणांमध्ये फरक आहे जे त्यांना एकमेकांपासून वेगळे करतात. उदाहरणार्थ, मोटार वाहनांचे मूळ कार्य एकच आहे - वाजवी आराम आणि सुरक्षिततेमध्ये लोक आणि वस्तूंना एका बिंदूपासून दुसरीकडे हलवणे. तरीही मोटार स्कूटर, मोटर सायकल, ट्रक आणि कार यांसारख्या मोटार वाहनांचे अनेक प्रकार आहेत आणि या श्रेणींमध्येही अनेक भिन्नता आहेत.

**बाजार रचनात्मक तुलना**

**संदर्भ**