नारी शक्ती पुरस्कार

**नारी शक्ती पुरस्कार** हा एक भारत सरकार तर्फे दिला जाणारा, महिलांसाठींचा सर्वोच्च पुरस्कार आहे. असामान्य कर्तृत्त्व दाखवणाऱ्या व्यक्तिगत महिलेस किंवा संस्थेस दरवर्षी हा पुरस्कार दिला जातो. हा पुरस्कार महिला आणि बाल विकास मंत्रालय, भारत सरकार तर्फे सहा विविध वर्गवारीत दिला जातो. या पुरस्काराची सुरुवात १९९९ मध्ये 'स्त्री शक्ती पुरस्कार' या नावाने करण्यात आली होती. पुढे २०१५ मध्ये त्याचे नाव बदलून 'नारी शक्ती पुरस्कार' असे करण्यात आले आणि त्याचे पुनर्गठन झाले. हा पुरस्कार सहा संस्थात्मक आणि दोन वैयक्तिक श्रेणींमध्ये दिला जातो. संस्थात्मक श्रेणीसाठी २,००,००० रुपये आणि वैयक्तिक श्रेणीसाठी १,००,००० रुपये रोख बक्षीस दिले जाते.

कठिन परिस्थितित एखादी महिला आपली हिम्मत आणि अंतस्थ शक्ती नुसार जे अतुल्य कार्य करते, त्याचा हा सन्मान असून याद्वारे महिला सशक्तीकरण आणि नारीशक्तीचा आदर समाजात वाढवणे हा उद्देश असून अंतरराष्ट्रीय महिला दिवस म्हणजे ८ मार्च रोजी या पुरस्काराचे वितरण करण्यात येते. यात पुरस्कार विजेत्या महिलेस किंवा संस्थेस एक लाख रुपये आणि एक प्रमाण पत्र दिल्या जाते. या पुरस्काराची सुरुवात 'स्त्री शक्ती पुरस्कार' नावाने इ.स.१९९९ मध्ये झाली.

== निवड प्रक्रिया आणि पात्रता ]]
नारी शक्ती पुरस्कार सहा संस्थात्मक श्रेणींमध्ये आणि वैयक्तिक महिलांसाठी दोन श्रेणींमध्ये दिले जातात.
* **देवी अहिल्या बाई होळकर पुरस्कार:** महिलांचे कल्याण आणि हित वाढवण्यासाठी सर्वोत्तम कार्य करणाऱ्या खाजगी क्षेत्रातील संस्था किंवा सार्वजनिक क्षेत्रातील उपक्रमाला (PSU) हा पुरस्कार दिला जातो. हे नाव १८ व्या शतकातील माळवा साम्राज्याच्या राज्यकर्त्या अहिल्याबाई होळकर यांच्या नावावरून ठेवण्यात आले आहे.
* **कन्नगी देवी पुरस्कार:** ज्या राज्याने बाल लिंग गुणोत्तरात (CSR) उल्लेखनीय सुधारणा केली आहे अशा सर्वोत्तम राज्याला हा पुरस्कार दिला जातो. हे नाव तमिळ महाकाव्य 'सिलप्पधिकरम' मधील मुख्य पात्र कन्नगी यांच्या नावावरून ठेवण्यात आले आहे.
* **माता जिजाबाई पुरस्कार:** महिलांना सेवा आणि सुविधा उपलब्ध करून देणाऱ्या सर्वोत्तम शहरी स्थानिक स्वराज्य संस्थेला हा पुरस्कार दिला जातो. हे नाव १७ व्या शतकात मराठा साम्राज्याची स्थापना करणाऱ्या छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या मातोश्री माता जिजाबाई यांच्या नावावरून ठेवण्यात आले आहे.
* **राणी गाइदिनल्यू झेलियांग पुरस्कार:** महिलांच्या कल्याणासाठी उत्कृष्ट कार्य करणाऱ्या नागरी सेवा संस्थेला (CSO) दिला जातो. हे नाव २० व्या शतकातील नागा आध्यात्मिक आणि राजकीय नेत्या राणी गाइदिन्ल्यू यांच्या नावावरून ठेवण्यात आले आहे.
* **राणी लक्ष्मीबाई पुरस्कार:** महिला सक्षमीकरण क्षेत्रातील संशोधन आणि विकासासाठी सर्वोत्तम संस्थेला दिला जातो. हे नाव १८५७ च्या भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील प्रमुख नेत्यांपैकी एक आणि झाशीची राणी असलेल्या लक्ष्मीबाई यांच्या नावावरून ठेवण्यात आले आहे.
* **राणी रुद्रम्मा देवी पुरस्कार:** महिला कल्याणाच्या क्षेत्रात, विशेषतः 'बेटी बचाओ, बेटी पढाओ' योजनेशी संबंधित कामासाठी दोन जिल्हा पंचायती आणि दोन ग्रामपंचायतींना दिले जातात. हे नाव १३ व्या शतकातील दख्खनच्या पठारावरील राज्यकर्त्या रुद्रमा देवी यांच्या नावावरून ठेवण्यात आले आहे.
### वैयक्तिक श्रेणी 
* धैर्य आणि शौर्यासाठी पुरस्कार
* महिलांचे प्रयत्न, सामुदायिक कार्य किंवा सकारात्मक बदल घडवून आणण्यासाठी किंवा महिला सक्षमीकरणासाठी उत्कृष्ट योगदान दिल्याबद्दल पुरस्कार.

## इतिहास 
नारी शक्ती पुरस्काराचा पूर्ववर्ती असलेला **स्त्री शक्ती पुरस्कार** १९९९ मध्ये सुरू करण्यात आला होता. यामध्ये १,००,००० रुपये रोख आणि सन्मानपत्र दिले जात असे. स्त्री शक्ती पुरस्कार देखील नारी शक्ती पुरस्काराप्रमाणेच सहा श्रेणींमध्ये प्रदान केले जात होते.

## पुरस्कार विजेते 
### १९९९ पुरस्कार विजेते
* के.व्ही. राबिया
* अरुणा तारा (आंध्र प्रदेश) यांना **कन्नगी पुरस्कार**
* व्ही. विजया (आंध्र प्रदेश) यांना **माता जिजाबाई पुरस्कार**
* वैष्णवी जयकुमार (तामिळनाडू) यांना **देवी अहिल्या बाई होळकर पुरस्कार**
* राणी देवी (हरियाणा) यांना **झाशीची राणी लक्ष्मीबाई पुरस्कार**
* बुआंगी सायलो (मिझोरम) यांना **राणी गाइदिनल्यू झेलियांग पुरस्कार**

### २००८ पुरस्कार विजेते 
२००८ आणि २००९ च्या 'स्त्री शक्ती पुरस्कार' विजेत्यांची घोषणा ८ मार्च २०१० रोजी करण्यात आली.
* राजस्थान
* छांव फाउंडेशन
* मिझो हमेईछे इन्सुइहखावम पॉल
* साधना महिला संघ
* शिक्षित रोजगार केंद्र प्रबंधक समिती 
* त्रिपुनिथुरा कथकली केंद्रम लेडीज टृप
* अमृता पाटील
* अमला अक्किनेनी
* अनत्ता सोनी
* अनोयारा खातून
* बी. कोदैनायगी
* बानो हरालू
* दीपा माथुर
* दिव्या रावत
* इल्से कोहलर-रोलेफसन
* जानकी वसंत
* कल्पना शंकर
* कल्याणी बालकृष्णन
* मुमताज काझी
* नंदिता शाह
* पल्लवी फौजदार
* पामेला मल्होत्रा
* कमर डागर
* रीमा साठे
* रिंग्युइचोन वशुम
* संगीता अय्यर
* स्मिता तंडी
* सुमित्रा हजारिका
* सुनीता सिंग चोकन
* सुभा वारियर
* तियासा अध्या
* व्ही. नानम्मल
* झुबोनी हुम्त्सो

### २०१७ पुरस्कार विजेते 
]]

यासाली ३९ पुरस्कार प्रदान करण्यात आले.
* गार्गी गुप्ता
* सिंधुताई सपकाळ
* गौरी मौलेखी
* नाविका सागर परिक्रमा
* मालविका अय्यर
* रेवन्ना उमादेवी नागराज
* थिनलास कोरोल
* एस. शिवा सत्या
* भारती कश्यप
* बेटी जिंदाबाद बेकरी
* मित्तल पटेल
* साबरमती टिकी
* जयम्मा बंडारी
* श्यामला कुमारी
* वनस्त्री
* लिझीमोल फिलीपोस पामाडीकंडथिल
* चिरोम इंदिरा
* उर्मिला आपटे
* दीपिका कुंडाजी
* पूर्णिमा देवी बर्मन
* अनिता भारद्वाज
* अंबिका बेरी
* पुष्पा गिरिमाजी
* अवनी
* श्रुजन
* सी.के. दुर्गा
* रेखा मिश्रा
* मेहवीश मुश्ताक
* करुणा सोसायटी फॉर अनिमल्स ॲण्ड नेचर
* वन स्टॉप सेंटर, रायपूर
* मिलेट नेटवर्क ऑफ इंडिया
* पंजाब
* मधु जैन
* जेटसन पेमा
* एम.एस. सुनिल
* शीला बालाजी
* अनुराधा कृष्णमूर्ती आणि नम्रता सुंदरेसन
* गीता मित्तल

### २०१८ पुरस्कार विजेते 
या साली  ४४ पुरस्कार प्रदान करण्यात आले. ९ मार्च २०२० रोजी पुरस्कार सोहळा आयोजित करण्यात आला होता.
* आरिफा जान
* अवनी चतुर्वेदी
* भागीरथी अम्मा
* भावना कंठ
* बीना देवी
* चामी मुर्मू
* कलावती देवी
* कार्त्यायनी अम्मा
* कौशिकी चक्रवर्ती
* मोहना सिंग
* निलझा वांगमो
* पदला भुदेवी
* रश्मी उर्ध्वरेषे
* मान कौर
* ताशी आणि नुंगशी मलिक

### २०२० पुरस्कार विजेते 
 यांच्या समवेत पुरस्कार विजेते]]

सदरील पुरस्कार ८ मार्च २०२२ रोजी प्रदान करण्यात आले.
* अनिता गुप्ता
* उशाबेन दिनेशभाई वसावा
* नासिरा अख्तर
* संध्या धर
* निवृत्ती राय
* टिफनी ब्रार
* पद्मा यांगचान
* जोधइया बाई बैगा
* सायली नंदकिशोर आगवणे
* वनिता बोराडे
* मीरा ठाकूर
* जया मुत्थू, तेजम्मा (एकत्रित)
* एला लोध
* आरती राणा

### २०२१ पुरस्कार विजेते 
८ मार्च २०२२ रोजी पुरस्कार प्रदान करण्यात आले.
* सथुपति प्रसन्ना श्री
* तागे रीता
* मधुलिका रामटेके
* निरंजनाबेन कलार्थी
* पूजा शर्मा
* अंशुल मल्होत्रा
* शोभा गस्ती
* राधिका मेनन
* कमल कुंभार
* श्रुती मोहपात्रा
* बतूल बेगम
* तारा रंगस्वामी
* नीरजा माधव
* नीना गुप्ता (गणितज्ञ)

## चित्रदालन 

चित्र:2012 Stree Shakti Puraskar.jpg|राष्ट्रपती प्रणव मुखर्जी द्वारा बलात्कार पीडित निर्भयाला मरणोत्तर २०१२ राणी लक्ष्मीबाई स्त्री शक्ती पुरस्कार प्रदान करण्यात आला
चित्र:Manasi Pradhan Stree Shakti Puraskar.JPG|राष्ट्रपती प्रणव मुखर्जी द्वारा मानसी प्रधानला २०१४ साली राणी लक्ष्मीबाई पुरस्कार प्रदान करण्यात आला.
चित्र:Gargi Gupta & other awardees with Ms. Maneka Gandhi 01.jpg|गार्गी गुप्ता आणि इतर नारी शक्ती सन्मानित स्त्रिया, आणि तत्कालीन मंत्री मनेका गांधी इ.स. २०१७ 

## संदर्भ 
वर्ग:भारतीय पुरस्कार
वर्ग:याद्या
वर्ग:विकी लव्ह्‌ज वुमन दक्षिण आशिया २०२१ अंतर्गत बनलेले लेख