open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
तांबे

**तांबे** हा निसर्गात आढळणारा विद्युतसुवाहक धातू आहे. तांबे धातू  मृदू, तन्यक्षम आणि विद्युत व उष्णतेचा सुवाहक आहे. तांब्याचा उपयोग विद्युतवाहिन्यांमधे, उष्णतावाहकांमधे, आभूषण व अलंकारांमधे आणि घरगुती भांड्यांसाठी होतो.

तांबे निसर्गतः मुक्त स्वरूपात आढळत असलेल्या मोजक्या धातूंपैकी एक आहे. त्यामुळे मनुष्याकडून तांब्याचा वापर खूप पूर्वीपासून (इ.स.पू. ८०००पासून) होत आहे.

तांबे थेट वापरण्यायोग्य धातूच्या स्वरूपात (मूळ धातू) निसर्गात उद्भवू शकणाऱ्या काही धातुंपैकी एक आहे.  यामुळे इ.स.पू. ८००० पासून कित्येक प्रदेशात मानवाने ह्या धातूचा वापर करण्यास प्रारंभ केला.  हजारो वर्षांनंतर, सल्फाइड खानिजापासून विलगित केलेला तांबे हा पहिला धातू होता. इ.स.पू. ५००० ला, साचाच्या आकारात बनवलेला पहिला धातू होता. तांबे हेतुपुरस्सर कथील धातूत मिसळून कांस्य सारखा संमिश्र धातू तयार करण्यासाठी वापरला.
आहारातील खनिज म्हणून सर्व सजीवांना तांबे आवश्यक आहे. मानवांमध्ये तांबे प्रामुख्याने यकृत, स्नायू आणि हाडांमध्ये आढळतात. प्रौढ शरीरात प्रति किलोग्राम वजनाच्या १.४ ते २.१ मिलीग्राम तांबे असते.

तांब्रधातू हा उत्तम विद्युत व ऊर्जा वाहक (चांदीनंतर दुसऱ्या क्रमांकाचा) धातू आहे.
शुद्ध तांबे नारंगी-लाल रंगाचे असते आणि हवेच्या संपर्कात येताच त्याला लालसर रंग प्राप्त होतो. इतर धातूंप्रमाणेच, तांबे जर दुसऱ्या धातूच्या संपर्कात असेल तर गॅल्व्हॅनिक गंज उद्भवेल.

तांबे पाण्यावर प्रतिक्रिया देत नाही, परंतु तपकिरी-काळ्या तांबे ऑक्साईडचा एक थर तयार करण्यासाठी तो वायुमंडलीय ऑक्सिजनवर हळूहळू प्रतिक्रिया देतो. स्टॅच्यू ऑफ लिबर्टीसारख्या जुन्या तांबे रचनांवर फॅजिग्रिस (तांबे कार्बोनेट)ची हिरवा थर बऱ्याचदा पाहिला जाऊ शकतो.

## समस्थानिका 
तांबेच्या २९ समस्थानिका आहेत.  C६३ आणि C६५ स्थिर आहेत, ज्यामध्ये C६३ नैसर्गिकरित्या उद्भवणाऱ्या तांबेपैकी ६९% आहे; इतर समस्थानिका किरणोत्सर्गी आहेत, ज्यामध्ये ६१.८३ तासांच्या अर्ध्या-आयुष्यासह सर्वात स्थिर Cu६७ आहे.

## उत्पादन 
२००५ च्या ब्रिटिश भूगर्भीय सर्वेक्षणानुसार, चिली हा अव्वल तांबे  उत्पादक देश आहे. जिथे जगातील एक तृतीयांश साठा आहे. त्यानंतर अमेरिका, इंडोनेशिया आणि पेरू यांचा क्रमांक लागतो. होता. कॉपर इन-सीटू लीच प्रक्रियेद्वारे देखील प्राप्त केला जाऊ शकतो.  दिवसेंदिवस वापरात असलेल्या तांबेची मात्रा वाढत आहे. आधुनिक जगात पुनर्वापर हाच तांबेचा एक प्रमुख स्रोत आहे. अल्युमिनियम प्रमाणेच, तांबेही कोणत्याही गुणवत्तेची हानी न करता पुनर्वापरयोग्य होते. लोखंड आणि अ‍ॅल्युमिनियम नंतर तांबे तिसऱ्या क्रमांकाचे पुनरुत्पादित केलेला धातू आहे. अंदाजे ८०% उत्थखणीत तांबे आजही वापरात आहे.

## वापर 
असंख्य तांबे मिश्रीत धातु तयार केलेले आहेत, ज्यातील बरेचसे महत्त्वपूर्ण वापरात आहेत.  पितळ हा तांबे आणि जस्त यांचे मिश्रण आहे.  कांस्य सहसा तांबे-कथील धातूंशी संदर्भित असतो, परंतु अ‍ॅल्युमिनियम कांस्य सारख्या कोणत्याही तांबेच्या मिश्र धातुचा संदर्भ घेऊ शकतो.  तांबे दागदागिने उद्योगात वापरल्या जाणाऱ्या चांदी आणि कॅरेट सोन्याच्या सर्वात महत्त्वाच्या घटकांपैकी एक आहे, कारण तांबे मिश्र धातुंचे रंग, कडकपणा आणि वितळण्याचे बिंदू सुधारित करण्यात हातभार लावतो.

तांबेचे मुख्य अनुप्रयोग म्हणजे इलेक्ट्रिकल वायर (६०%), छप्पर घालणे आणि प्लंबिंग (२०%) आणि औद्योगिक यंत्रणा (१५%).  तांबे मुख्यतः शुद्ध धातू म्हणून वापरला जातो, परंतु जेव्हा जास्त कठोरता आवश्यक असते तेव्हा ते पितळ आणि कांस्य (एकूण वापराच्या ५%) सारख्या मिश्र धातुंमध्ये ठेवले जाते.

वर्ग:मूलद्रव्ये
वर्ग:धातू
लोखंड

लोखंड (Fe, अणुक्रमांक २६) हे एक धातुरूप मूलद्रव्य आहे. **लोखंड** किंवा **लोह** पृथ्वीवरील सर्वाधिक प्रमाणात आढळणारे धातुस्वरूपातले मूलद्रव्य आहे. लोखंड निसर्गात सहसा मुक्तरूपात आढळत नाही, ते नेहमी लोहसंयुगाच्या रूपात असते.

लोहखनिज पासून वापरण्यायोग्य धातू काढण्यासाठी १५०० अंश सेल्सियस (२७३०° फॅ) किंवा त्याहून अधिक तापमानाच्या भट्ट्या आवश्यक आहेत. जे की तांबे काढायला लगण्यापेक्षा  सुमारे ५०० अंश सेल्सियस (९००° फॅ) अधिक आहे. इ.स.पू. २००० च्या सुमारास मानवांनी यूरेशियामध्ये ही प्रक्रिया पार पाडण्यास सुरुवात केली. काही भागांत केवळ इ.स.पू. १२०० च्या आसपास लोखंडाची साधने आणि शस्त्रे वापरायला सुरुवात झाली. त्या घटनेला कांस्य युगापासून लोह युगात बदल मानले जाते.  आधुनिक जगात यांत्रिक गुणधर्म आणि कमी किंमतीमुळे, लोखंड सर्वात जास्त वापरला जाणारा औद्योगिक धातू आहे.
मूळ आणि गुळगुळीत शुद्ध लोखंडी पृष्ठभाग आरशाप्रमाणे असतो. तथापि, लोह ऑक्सिजन आणि पाण्याबरोबर सहज प्रतिक्रिया देते, ज्याला सामान्यतः गंज म्हणून ओळखले जाते.  इतर काही धातूंच्या ऑक्साईडच्या विपरीत, ते अक्रियाशील थर बनवतात, गंज धातूपेक्षा अधिक प्रमाणात व्यापतो.
एखाद्या प्रौढ माणसाच्या शरीरात साधारणतः 4 ग्रॅम (०.००५% शरीराचे वजन) लोह असते, बहुतेक करून हेमोग्लोबिन आणि मायोग्लोबिन मध्ये असते.  हे दोन प्रथिने अनुक्रमे रक्त आणि स्नायूंमध्ये ऑक्सिजन संचय व ऑक्सिजनची वाहतूक करण्यात कशेरुक चयापचयात (vertebrate&nbsp;metabolism) अनिवार्य भूमिका बजावतात. चयापचय क्रिया सुरळीत होण्यासाठी आहारात किमान लोहाची आवश्यकता असते.

## समस्थानिक 
लोहाचे चार स्थिर समस्थानिक आहेत: Fe५४ (५.८४५% नैसर्गिक लोह), Fe५६ (९१.७५४%), Fe५७(२.११९%) आणि Fe५८ (०.२८२%).  २०-30 कृत्रिम समस्थानिक देखील तयार केले गेले आहेत.  या स्थिर समस्थानिकांपैकी केवळ , Fe५७ मध्ये विभक्त स्पिन आहे (- १/२).  सर्वात विपुल लोह समस्थानिका Fe५६ अणू वैज्ञानिकांसाठी विशेष रुची आहे कारण ते न्यूक्लियोसिंथेसिसच्या सर्वात सामान्य समाप्तीच्या बिंदूचे प्रतिनिधित्व करते.

## वापर 
सर्व धातूंमध्ये लोह हा सर्वाधिक प्रमाणात वापरला जातो आणि जगभरात धातू उत्पादनात ९०% पेक्षा जास्त उत्पादन होते.  त्याची कमी किंमत आणि उच्च सामर्थ्य अनेकदा तणाव सहन करण्यासाठी किंवा शक्तीचे संप्रेषण करण्यासाठी वापर केला जातो. यंत्राची साधने, रेल, कार, जहाज, काँक्रीट बार आणि इमारतींचे भार वाहून नेणारी फ्रेमवर्क यासारख्या वस्तू बनवण्यात लोखंडाचा मोठ्या प्रमाणात वापर होतो. शुद्ध लोह अगदी मऊ असल्याने, पोलाद तयार करण्यासाठी सामान्यत: मिश्र धातु घटकांसह एकत्र केले जाते.
लोह आणि त्याचे मिश्र धातुंचे यांत्रिक गुणधर्म त्यांच्या संरचनात्मक अनुप्रयोगांशी अत्यंत संबंधित आहेत.  त्या गुणधर्मांचे मूल्यांकन ब्रिनेल टेस्ट (Brinell test), रॉकवेल टेस्ट (Rockwell test) आणि विकर्स कडकपणा टेस्टसह (Vickers hardness test ) विविध प्रकारे केले जाऊ शकते.

## आहारातली गरज 
लोहाची कमतरता ही जगातील सर्वात सामान्य पौष्टिक कमतरता आहे.  पुरेसे आहारातील लोहाचे सेवन न केल्यास, अव्यक्त लोहाची कमतरता येते. कालांतराने उपचार न केल्यास लोह-कमतरतेमुळे अशक्तपणा येतो. लोह कमतरतेमुळे लाल रक्तपेशींची संख्या आणि हिमोग्लोबिनचे प्रमाण कमी होते.

वर्ग:मूलद्रव्ये
वर्ग:धातू
शिसे

**शिसे** (चिन्ह: *Pb* ; इंग्लिश: *Lead*, *लेड* ; अणुक्रमांक: ८२) हे एक मृदू, वजनदार व उष्णतारोधक मूलद्रव्य आहे. हे मूलद्रव्य गंजरोधक, जड, लवचीक आणि ठोकून आकार देण्याजोगे आहे. याचा रंग निळा-राखाडी असून, या मूलद्रव्याची गणना धातूमधे होते.

## इतिहास 
हा धातू किमान ५ हजार वर्षांपासून मानवास माहित आहे. 

## वापर 
शिशाचा वापर यापूर्वी इमारतींचे बांधकाम साहित्यात, सॉल्डरिंग करण्यासाठी, चिनी मातीच्या वस्तू चमकविण्यासाठी, रंगकामात आणि पाणी वाहून नेणाऱ्या नळांमध्ये मध्ये केला जात असे. सध्या त्याचा प्रमुख वापर शिसे व अल्क प्रकारच्या विद्युतघट संचात केला जातो. वाहने, जहाजे आणि विमाने यांच्या इलेक्ट्रिकल सिस्टम या संचांवर चालतात आणि अवलंबून असतात. काही वेळा तर संचातूनच प्रत्यक्ष ऊर्जेचा पुरवठा होतो. कार्यालयीन इमारती, शाळा इत्यादींना यांना ध्वनिरोधक करण्यासाठीही याचा वापर होतो. इस्पितळामध्ये एक्स-रे आणि गामा-किरण रोखण्यासाठी शिसाचे पत्रे उपयोगी पडतात. किरणोत्सर्ग रोखण्यासाठी कायमस्वरूपी म्हणून तसेच अण्वस्त्र साहित्याची वाहतूक करताना शिसे वापरतात.
दारूगोळा, रंग, काच, रबर, पोलाद इत्यादी उत्पादनांमध्ये या खनिजाचा उपयोग होतो.

## आढळ 
### भारत 
भारतात प्रामुख्याने राजस्थान, आंध्र प्रदेश, तमिळनाडू या राज्यांत शिशाच्या खाणी आहेत. याशिवाय गुजरात, पश्चिम बंगाल, मध्य प्रदेश, उत्तर प्रदेश, ओडिशा इत्यादी राज्यांत काही प्रमाणात शिसे सापडते.

## पुनर्वापर 
भारतात शिशाच्या साठ्यांची कमतरता असल्याने येथे शिशाची आयात आणि शिशाचा पुनर्वापर करावा लागतो.

## बाह्य दुवे 
* 

वर्ग:धातू
वर्ग:मूलद्रव्ये
नेहरू स्टेडियम (इंदूर)

इवलेसे
**नेहरू स्टेडियम, इंदूर** हे भारताच्या मध्य प्रदेश राज्यातील इंदूर शहरात असलेले क्रिकेट मैदान आहे. याची प्रेक्षकक्षमता अंदाजे २५,००० आहे.

१९८३ ते २००१ पर्यंत येथे आठ आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्रिकेट सामने खेळण्यात आले. आता येथे आंतरराष्ट्रीय सामने खेळले जात नाहीत.

## हे सुद्धा पहा
* होळकर क्रिकेट मैदान

वर्ग:भारतातील क्रिकेट मैदाने
वर्ग:इंदूर
वर्ग:जवाहरलाल नेहरू
बिंदू

**बिंदूला** ठिपका असेही म्हणतात. हा एक भौमितीय आकार आहे. बिंदूला लांबी, रुंदी व जाडी नसते. बिंदू अवकाशात एक स्थान दर्शवितो.

बिंदू हा भूमितीमधील एक मूलघटक आहे. यूक्लिड यांनी बिंदूची व्याख्या पुढीलप्रमाणे दिली आहे : ‘बिंदूला स्थान असते पण विस्तार नसतो’. म्हणजेच लांबी, रुंदी आणि जाडी नसलेला घटक म्हणजे बिंदू होय. आधुनिक स्वयंसिद्धकानुसारी भूमितीमध्ये बिंदू हा एक अव्याख्यात (व्याख्या न केलेले) पद मानला जातो. ज्या भूमितीतील रेषा हाच मूलभूत घटक मानतात, त्या भूमितात विशिष्ट तऱ्हेने काढलेल्या रेषाजालाने बिंदू दाखवितात. प-मितीय मापीय भूमितीत प-क्रमित संख्यांच्या प-युताने बिंदू दर्शवितात. प-मितीय प्रक्षेप भूमितीमध्ये बिंदू क्रमित (प+१) युताने दर्शवितात. अर्थात सर्व (प+१) संख्या एकाच वेळी शून्य असता कामा नयेत. या भूमितीमध्ये (**क्ष१, क्ष२, क्षप+१**) व (**य१, य२...., यप+१**) हे दोन बिंदू जर **क्षर =स यर** असेल (र = १, २,...., प + १;स स्थिरांक), तर एकरूप मानले जातात. ज्या (प + १) युतामध्ये शेवटचा घटक शून्य असतो, त्यांना आदर्श बिंदू म्हणतात.

 गुर्जर, ल. वा.

वर्ग:भूमिती
रेषा

एक भौमितीय आकार. अगणित बिंदू एकत्र येऊन एक रेषा तयार होते. रेषा वक्र वा सरळ असु शकते.
रेषेला लांबी असते (एकमितीय आकार).

रेषा ही गणितशास्त्रातील एक अमूर्त संकल्पना आहे. कागदावर पेन्सिलीने काढलेली रेषा ही या अमूर्त संकल्पनेचे जवळजवळ प्रतिरूप आहे. यूक्लिड यांनी रेषेची व्याख्या ‘जाडी नसलेली लांबी’ अशी केली आहे. त्यांनी पुढे असेही म्हणले आहे की, रेषेची मर्यादा म्हणजे बिंदू, रेषा म्हणजे पृष्ठाची मर्यादा व पृष्ठ म्हणजे अवकाशाची मर्यादा. रेषेविषयीची दुसरी एक रूढ व्याख्या म्हणजे रेषा बिंदूच्या गतीने तयार होते म्हणजेच रेषा हा एक बिंदुपथ आहे, तसेच रेषेच्या गतीने पृष्ठ निष्पन्न होते. रेषा ही सर्वसाधारणपणे सरळरेषा म्हणूनच मानली जाते. सरळ नसल्यास तिला वक्र म्हणतात. रेषा ही दोन्ही दिशांना अनंतापर्यंत जाते असे मानतात. जर एका बाजूने बिंदूने मर्यादित असेल, तर तिला अर्ध रेषा किंवा किरण म्हणतात. दोन्ही बाजूंनी बिंदूंनी मर्यादित असेल, तर तिला रेषाखंड म्हणतात. आर्किमिडीज यांच्या मते सरळरेषा म्हणजे दोन बिंदूंमधील सर्वांत लहान लांबीचे अंतर. रेषेची आणखी लक्षणीय व्याख्या हीरो यांनी दिली आहे. रेषा तिच्या दोन टोकांभोवती फिरविली असता एकाच स्थितीमध्ये रहाते. भूमितिविज्ञांच्या दृष्टीने रेषेचे महत्त्वाचे गुणधर्म म्हणजे (१) दोन बिंदू रेषेने जोडता येतात आणि (२) दोन रेषांना एकच बिंदू समान असू शकतो. संचसिद्धांतातील संकल्पनांचा वापर करून आधुनिक मांडणीमध्ये रेषा म्हणजे एक बिंदुसंच मानतात. वैश्लेषिक भूमितीमध्ये रेषा प्रतलीय भूमितीत एकघाती समीकरणाने मिळते आणि त्रिमितीय भूमितीमध्ये रेषा दोन स्वतंत्र एकघाती समीकरणांनी मिळते.

 ओक, स. ज.

वर्ग:भूमिती
वर्ग:तात्पुरता वर्ग-१० मार्च २०१८ कार्यशाळा
घन (भूमिती)

**घन** म्हणजे भरीव, घट्ट किंवा दृढ. जो पदार्थ पाण्याप्रमाणे किंवा हवेप्रमाणे प्रवाही नसतो त्या पदार्थाला घन पदार्थ म्हणतात.  **घन** स्थितीत असणे हा त्या पदार्थाचा एक भौतिक गुणधर्म आहे. पदार्थाच्या घट्टपणाच्या मोजमापाला घनता  म्हणतात.

**२.**  **घन** हा एक भौमितिक आकार आहे. घनाला लांबी, रुंदी व जाडी(किंवा उंची) असते (त्रिमिती असलेला आकार). घनाकृतीतील लांबी, रुंदी आणि उंची  दाखवणाऱ्या रेषा एकमेकांना लंब असतात आणि त्यांचे माप समान असते. किंवा दुसऱ्या शब्दांत, सहा चौरसांनी सीमित केलेल्या आकृतीस घन म्हणतात.

**३**. कोणत्याही संख्येला त्याच संख्येच्या वर्गाने गुणले म्हणजे त्या संख्येचा घन मिळतो. किंवा तीन समान संख्यांचा गुणाकार  हा त्या समान संख्येचा घन असतो.

४ गुणले ४ = १६.

४ गुणले १६ = ६४.

किंवा, ४ x ४ x ४ = ६४

म्हणजे, ६४ हा ४चा घन आहे.

आणि ४ हे चौसष्टचे घनमूळ आहे.

**४.** एखाद्या भरीव वस्तूने व्यापलेल्या जागेच्या मोजमापाला त्या वस्तूचे घनफळ म्हणतात.

**५**.  घन या शब्दाचे अन्य अर्थ :- मेघ,  निबिड(अरण्य वगैरे), गंभीर(गर्जना वगैरे), दाट(प्रेम, साखरेचा पाक वगेरे), विस्तार(पूर्वक म्हणणे=घनपाठ)

वर्ग:भूमिती
रेणू

कोणत्याही पदार्थाचा मूलभूत घटक. दोन किंवा अधिक अणूंचा रासायनिक बंधाने जोडलेला समूह.एक रेणू हा दोन किंवा अधिक अणूंचा रासायनिक बंधने एकत्रितपणे विद्युत् तटस्थ गट असतो. रेणू विद्युत शुल्क त्यांच्या अभाव करून प्रथिने पासून ओळखले जातात.उदा. पाण्याचा रेणू H2O, मिठाचा रेणू NaCl .

क्वांटम फिजिक्स, सेंद्रिय रसायनशास्त्र आणि जैव रसायनशास्त्रात, आयनमधील फरक सोडला जातो आणि पॉलीएटॉमिक आयनचा संदर्भ घेताना बहुतेक वेळा रेणू वापरला जातो.

thumb|पाण्याचा रेणू (टिचकी मारा)वायूंच्या गतीशील सिद्धांतामध्ये, रेणू हा शब्द बहुतेक कोणत्याही वायूच्या कणांसाठी वापरला जातो रेणूची पर्वा न करता.नोबलमध्ये दोन किंवा अधिक अणू असतात अशा परिभाषाचे उल्लंघन होते. कारण नोबल गॅसेस वैयक्तिक अणू असतात.thumb|रेणूएक रेणू होमोन्यूक्लियर असू शकतो, म्हणजेच, त्यात एक रासायनिक घटकाचे अणू असतात, ज्यात ऑक्सिजन रेणू (O2) मधील दोन अणू असतात;किंवा हेटरोन्यूक्लियर असू शकते, पाण्यासारख्या एकापेक्षा जास्त घटकांनी बनलेला रासायनिक संयुग (दोन हायड्रोजन अणू आणि एक ऑक्सिजन अणू; H2O).हायड्रोजन बंध किंवा आयनिक बंध सारख्या अणू आणि सह-संप्रेषणाद्वारे गैर-सहसंवादी संपर्कांद्वारे जोडनी केलेले. सामान्यत: एकल रेणू मानले जात नाहीत.

वर्ग:रेण्वीय भौतिकशास्त्र
वर्ग:भौतिकशास्त्र
वर्ग:रसायनशास्त्र
ब्रह्मांड

संपूर्ण विश्व. विश्वात अनेक आकाशगंगा आहेत.
विश्व हे सतत प्रसरण पावत आहे.ह्यात सर्व तारे,धरती,सूर्य,चंद्र सामावले आहेत.
ग्रह

अवकाशात सूर्याभोवती फिरणारा अस्वयंप्रकाशित गोळा म्हणजे ग्रह होय.  सध्या असे आठ ग्रह आपल्या सुर्यामालेभोवती आहेत पुरेशा वस्तुमानामुळे आलेल्या गुरुत्वाकर्षणामुळे त्याचा आकार गोल असतो.
काही ग्रह खडकाळ (पृथ्वी, मंगळ इ.) तर काही वायुमय (गुरू, शनी इ.) असतात. 
सर्वात मोठा ग्रह म्हणून गुरू ग्रह ओळखला जातो. त्याचा आकार इतर ग्रहापेक्ष्या मोठा आहे.
सूर्य हा एक तारा आहे.
चंद्र स्वतः भोवती फिरत फिरत पृथ्वी भोवतीही प्रदक्षिणा करतो, यालाच "परिभ्रम्हण" म्हणतात.
स्वतः भोवती फिरणे म्हणजे परिवलन होय.
पृथ्वी स्वतः भोवती फिरत फिरत सूर्या भोवतीही प्रदक्षिणा करते.म्हणून तर पृथ्वीवर वेगवेगळे ऋतू येतात.
पृथ्वीचा परिवलन काळ 24 तासाचा असतो व परिभ्रमन काळ 365 दिवसाचा असतो.
दर चार वर्षांनी लीप वर्ष येते.
लीप वर्षातील फेब्रुवारी महिना 29 दिवसाचा असतो.
सूर्याचे प्रकाश किरण पृथ्वी वर येण्यास 8 मिनिटे व 20 सेकंद लागतात.
सूर्य आणि पृथ्वी यांच्या दरम्यान असणाऱ्या ग्रहाला अंतर्ग्रह आणि पृथ्वीपलीकडे असणाऱ्या ग्रहाला बाह्यग्रह म्हणतात. बुध शुक्र पृथ्वी आणि मंगळ हे अंतर्ग्रह आहेत आणि बाकीचे (गुरू, शनी, युरेनस, नेपच्यून हे) बाह्यग्रह आहेत. 

सूर्याशिवाय अन्य ताऱ्याभोवती फिरणाऱ्या ग्रहसदृश वस्तूला परग्रह म्हणतात.

## हिंदू धर्मातील ग्रहांचे स्थान 
हिंदू धर्मामध्ये ग्रहांना विशेष स्थान आहे. व्यास ऋषींनी लिहिलेल्या 'नवग्रह स्तोत्रात' ग्रहांचा अचूक उल्लेख आहे.

परंपरागत हिंदू ज्योति़षशास्त्राने जन्मकुंडली निर्मितीसाठी रवी (सूर्य), सोम (चंद्र), मंगळ, बुध, बृहस्पती (गुरू), शुक्र, शनी, राहू आणि केतू असे नऊ ग्रह मानले आहेत. आधुनिक ज्योतिषी युरेनस आणि नेपच्यूनलाही ग्रह मानतात आणि ते जन्मकुंडलीत किंवा लग्न कुंडलीत दाखवतात.

**वक्री ग्रह**
ज्योतिष शास्त्रानुसार चंध्र आणि सूर्य सोडले तर उरलेले सर्व ग्रह कधीनाकधी वक्री होतात. म्हणजे आकाशातून प्रवास करताना पुढे जाण्याऐवजी मागे जात आहेत असे दिसते. क्वचित एखादा ग्रह त्याच्या चालू राशीमधून मागच्या राशीत जातो. 
२०२० सालच्या मे महिन्यामध्ये अनेक ग्रह वक्री होत/झाले आहेत.

## संदर्भ
वर्ग:सूर्यमाला
वर्ग:खगोलशास्त्र
वर्ग:फलज्योतिष
नोव्हेंबर २१

* जागतिक तत्त्वज्ञान दिन
* जागतिक मत्स्य पालन दिन
* जागतिक दूरदर्शन दिन

## ठळक घटना आणि घडामोडी 
### विसावे शतक 
* १९७१ - भारतीय वायु सैन्याची पाकिस्तानी सैन्याशी बांगलादेश मुक्ती युद्धांतील गरीबपुरच्या लढाईत पहिली चकमक. पाकिस्तानचा सपशेल पराभव.

### एकविसावे शतक 
## जन्म 
* १६९४ - व्हॉल्तेर, फ्रेंच तत्त्वज्ञानी.
* १८५४ - पोप बेनेडिक्ट पंधरावा.
* १९१० - छ्यान चोंग्शू, चिनी भाषेमधील लेखक, अनुवादक.
* १९४३ - लॅरी महान, अमेरिकन काउबॉय.

## मृत्यू 
* ४९६ - पोप गेलाशियस पहिला.
* १८९९ - गॅरेट हॉबार्ट, अमेरिकेचा उपराष्ट्राध्यक्ष.
* १९१६ - फ्रांझ जोसेफ पहिला, ऑस्ट्रियाचा सम्राट.
* १९६९ - मुतेसा दुसरा, युगांडाचा राष्ट्राध्यक्ष.
* १९७० - सर सी.व्ही. रमण, भारतीय शास्त्रज्ञ.
* २००१ - सुलतान सलाहुद्दिन अब्दुल अझीझ शाह इब्नी अलमर्हुम सुलतान हिसामुद्दिन आलम शाह अल-हज, मलेशियाचा राजा.

## प्रतिवार्षिक पालन 
* सेना दिन - बांगलादेश.

----
नोव्हेंबर १९ - नोव्हेंबर २० - **नोव्हेंबर २१** - नोव्हेंबर २२ - नोव्हेंबर २३ - (नोव्हेंबर महिना)

## बाह्य दुवे
केन्सिंग्टन ओव्हल

[250 px|इवलेसे|[२००७ क्रिकेट विश्वचषक स्पर्धेदरम्यान ]]
**केन्सिंग्टन ओव्हल** (Kensington Oval) हे कॅरिबियनमधील बार्बाडोस देशाच्या ब्रिजटाउन शहरामधील एक क्रिकेट स्टेडियम आहे. केन्सिंग्टन ओव्हल कॅरिबियनमधील सर्वात प्रतिष्ठेच्या क्रिकेट मैदानांपैकी एक मानले जाते व येथे आजवर अनेक महत्त्वाचे सामने खेळवले गेले आहेत. २००७ क्रिकेट विश्वचषकाचा अंतिम सामना येथेच खेळवला गेला होता.

क्रिकेट व्यतिरिक्त  फुटबॉल संघ देखील काही सामने येथून खेळतो.

## हे सुद्धा पहा
*वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघ

## बाह्य दुवे
*अधिकृत पान

वर्ग:वेस्ट इंडीजमधील क्रिकेट मैदाने
वर्ग:बार्बाडोस
सबाइना पार्क (जमैका)

**सबाइना पार्क** हे जमैकामधील क्रिकेटचे मैदान आहे. हे पूर्वी कोणा एका श्रीमंत माणसाची इस्टेट होती. ३० एकर जागेच्या या इस्टेटील एक भाग किंग्सटन क्रिकेट क्लबला विकला गेला आणि त्यातून हे मैदान तयार केले गेले. The Great House at Sabina Park Pen was named Rosemount.

## संदर्भ आणि नोंदी 
वर्ग:वेस्ट इंडीजमधील क्रिकेट मैदाने
वर्ग:जमैकामधील क्रिकेट मैदाने
वर्ग:किंग्स्टन
नगरपालिका

मध्यम आकाराच्या शहराचा कारभार पाहणाऱ्या स्थानिक स्वराज्य संस्थेला **नगरपालिका** म्हणतात.
* अशा नगरपालिका/परीषदेवर सरकारने नेमलेल्या अधिकाऱ्यांना सल्ला, सूचना आदी देण्यासाठी लोकनियुक्त सभासदांची अथवा नगरसेवकांची एक सभा असते.
** तिच्या प्रमुखांना नगराध्यक्ष असे म्हणतात.
नगरपालिका ही शहराचे दैनंदिन प्रशासन पाहते.
* या परिषदांच्या निवडून आलेल्या किंवा नेमलेल्या सभासदाला **नगरसेवक** म्हणतात. हा शब्द आचार्य अत्र्यांनी सुचवला.

आधीचा शब्द नगरपिता (City father) होता.

## पुढे वाचा 
नगरपालिका संबधी अधिक माहिती https://www.nagarpalika.co.in   बघू शकता .

वर्ग:भारतातील स्थानिक शासन
सरपंच

ग्रामपंचायतीच्या प्रमुखाला सरपंच म्हणतात. सरपंच हा ग्रामपंचायतीचा अध्यक्ष किंवा सभापती म्हणून कारभार पहात असतो. त्याच्या मदतीला असतो ग्रामपंचायतीचा सेवक ग्राम पंचायत अधिकारी, लिपिक, शिपाई व आरोग्य कर्मचारी असतात. 
* ह्या प्रकारची व्यवस्था भारतामध्ये ऐतिहासिकदृष्ट्या दीर्घकाळापासून अस्तित्वात आहे. 
** ग्रामपंचायतींची स्थापना १५/१२/१९५१ ला झाली आहे.

## कार्यकाल 
सरपंचाचा कार्यकाल सामान्यतः ५ वर्षाचा असला, तरी गैरवर्तवणुकीच्या कारणावरून त्याला पदावरून पदच्युत करता येते.

## व्यवस्था 
महाराष्ट्रात वसंतराव नाईक यांच्या शिफारशीनुसार १ मे १९६२ पासून ग्रामपंचायत, पंचायत समिती व जिल्हा परिषद अशी त्रिस्तरीय पंचायतराज व्यवस्था सुरू झाली. 
त्या अन्वये गावातील प्रशासकीय अधिकार सरपंचाकडे आले.
#पंचायतराज व्यवस्थेच्या सबलीकरणासाठी महाराष्ट्र सरकारने १८ जून १९८४ रोजी प्राचार्य पी.बी. पाटील यांची समिती स्थापन केली. 
**पंचायतराज**चे पुनर्विलोकन करणाऱ्या या समितीची कार्यकक्षा व्यापक होती. 
* जून १९८६मध्ये समितीने तिच्या शिफारशी राज्य सरकारला सादर केल्या. 
# त्यात ग्रामपंचायतीचा प्रमुख असलेल्या सरपंचांची निवड थेट जनतेतून गुप्त मतदानाने करावी, 
# तसेच विविध शासकीय योजनांची अंमलबजावणी पंचायतराज व्यवस्थेकडे सोपवावी, 
# महिला व बालकल्याण समिती स्थापन करावी,
अश्या अनेक क्रांतिकारी शिफारशी होत्या. 
* ७३ वी घटनादुरुस्ती होण्यापूर्वीच या समितीने या क्रांतिकारी शिफारशी केल्या होत्या, परंतु राज्यकर्त्यांनी त्यांकडे दुर्लक्ष केले. 
सरतेशेवटी, ७३ व्या घटनादुरुस्तीनंतर महाराष्ट्र राज्य सरकारने पंचायतराज व्यवस्थेच्या बळकटीकरणाबाबत पावले उचलली. 
**सरकारने पाटील समितीच्या शिफारशींची अंमलबजावणी तब्बल ३१ वर्षांनंतर केली. 

* मात्र बिहार राज्यामधील सर्व पंचायतींना **न्यायिक** अधिकारही देण्यात आले आहेत.

## संदर्भ 
वर्ग:नागरिकशास्त्र
राष्ट्रपती

देशाच्या सर्वोच्च पदी असणाऱ्या व्यक्तिला राष्ट्रपती म्हणले जाते. 
राष्ट्रपती पदाचे हक्क प्रत्येक देशा साठी वेगवेगळे असतात.

भारतात राष्ट्रपतीला नाममात्र प्रमुख समजले जाते, राष्ट्रपती हे तिन्ही सेन्य दलाचे सेनाप्रमुख असतात. 

सर्व सूत्रे पंतप्रधानाच्या हातात असतात.काही देशात राष्ट्रपती व राष्ट्राध्यक्ष यांना समान अधिकार असतात. 
वर्ग:नागरिकशास्त्र
वर्ग:१० जानेवारी २०१८ कार्यशाळा
पंचायती राज

**पंचायती राज** ही एक भारतीय संज्ञा असून तिचा अर्थ **ग्रामीण स्थानिक स्वशासन** असा होय.

भारतासारख्या आकाराने मोठ्या व विविध संस्कृती असलेल्या देशात सत्तेचे विकेंद्रीकरण होवून स्थानिकांना अधिकार मिळावेत आणि सुशासन यावे यासाठी पंचायती राज व्यवस्था निर्माण करण्यात आली.

## बाह्य दुवे
*महाराष्ट्र राज्याचे पंचायती राज विभागाचे संकेतस्थळ
*भारत सरकारच्या पंचायती राज खात्याचे संकेतस्थळ 

वर्ग:नागरिकशास्त्र
वर्ग:राज्यव्यवस्था
विस्थापन

दोन बिंदुदरम्यानचे लघुत्तम अंतर.

वर्ग:भूमिती
प्रसरण

पदार्थाची आंतरिक ऊर्जा वाढली असता पदार्थ **प्रसरण** पावतो.

वर्ग:ऊष्मगतिकी
वर्ग:भौतिकशास्त्र
इंदिरा गांधी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ

**इंदिरा गांधी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ**  हा भारत देशाच्या दिल्ली भागातील प्रमुख आंतरराष्ट्रीय विमानतळ आहे. हा विमानतळ दिल्लीच्या पालम ह्या भागात नवी दिल्ली रेल्वे स्थानकाच्या १५ किमी नैऋत्येस स्थित आहे. भारताच्या दिवंगत पंतप्रधान इंदिरा गांधी ह्यांचे नाव दिला गेलेला हा भारतामधील सर्वाधिक वर्दळीचा विमानतळ आहे.

दिल्ली विमानतळाचा टर्मिनल ३ २०१० साली २०१० राष्ट्रकुल खेळ स्पर्धांच्या आधी खुला करण्यात आला.  इतक्या क्षेत्रफळावर बांधला गेलेला टर्मिनल ३ हा जगातील आठव्या क्रमांकाचा मोठा प्रवासी टर्मिनल आहे.

## विमानकंपन्या आणि गंतव्यस्थाने
## बाह्य दुवे
*अधिकृत संकेतस्थळ 

## संदर्भ 
वर्ग:दिल्लीमधील विमानतळ
वर्ग:भारतातील आंतरराष्ट्रीय विमानतळ
आकुंचन

पदार्थाची आंतरिक ऊर्जा घटली असता पदार्थ **आकुंचन** पावतो.

वर्ग:भौतिकशास्त्र
वर्ग:ऊष्मगतिकी
चेन्नई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ

**चेन्नई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ**  (तमिळ: சென்னை பன்னாட்டு வானூர்தி நிலையம்) हा भारताच्या चेन्नई शहरामधील प्रमुख विमानतळ आहे. चेन्नई विमानतळ चेन्नई महानगराच्या दक्षिण भागात तिरुसुलम, मीनांबक्कम व पल्लावरम ह्या तीन उपनगरांमध्ये स्थित आहे. २०१४ साली १.३८ प्रवाशांची वाहतूक करणारा चेन्नई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ भारतामधील चौथ्या क्रमांकाच्या वर्दळीचा विमानतळ होता. ह्या विमानतळाच्या देशांतर्गत सेवेसाठी वापरात असलेल्या टर्मिनलला के. कामराज ह्या तमिळनाडूच्या माजी मुख्यमंत्र्याचे तर आंतरराष्ट्रीय टर्मिनलला सी.एन. अण्णादुराईचे नाव देण्यात आले आहे. भारतामधील अनेक प्रमुख विमान वाहतूक कंपनींचे प्रमुख वाहतूकतळ चेन्नई आंतरराष्ट्रीय विमानतळावर आहेत. भारतीय विमानतळ प्राधिकरणाच्या दक्षिण क्षेत्राचे मुख्यालय देखील येथेच स्थित आहे.

## इतिहास
thumb|right|मीनांबक्कम येथील जुने टर्मिनल/विमानतळ
चेन्नई आंतरराष्ट्रीय विमानतळाहुन १९५४ मध्ये एर इंडियाचे पहिले उड़्डाण मुंबई करिता बेळगाव मार्गे झाले होते. पहिला विमान टर्मिनल हवाई पट्टीच्या ईशान्य बाजूस बांधण्यात आले होते, की जे मीनांबक्कम
उपनगराच्या बाजूने होते, त्यामूळे ह्या विमानतळाचे नाव *मीनांबक्कम विमानतळ* असे पडले. कालांतराने तिरूसुलम मध्ये नवीन टर्मिनल बांधण्यात आले व येथून नवीन प्रवासी सुविधा सुरू करण्यात आल्या. जुन्या मीनांबक्कम टर्मिनल इमारतीचा वापर सध्या मालवाहतूकीसाठी करण्यात येतो.

## स्थापत्यप्रकार
thumb|right|चेन्नई विमानतळ/रात्रीचे दृश्य
चेन्नई आंतरराष्ट्रीय विमानतळाला तीन टर्मिनल आहेत. मीनांबक्कम येथील जुने टर्मिनल आता मालसामानासाठी वापरले जाते तर तिरुसुलम येथील अंदर्देशीय व आंतरराष्ट्रीय अशी दोन नवीन टर्मिनल प्रवासी वापरता. यांना कामराज टर्मिनल आणि अण्णा टर्मिनल अशी नावे आहेत. ही दोन प्रवासी टर्मिनल जोडलेली आहेत.

## परिवहन दुवे
चेन्नई विमानतळ राष्ट्रीय महामार्ग ४५ ह्या महामार्गावर स्थित आहे ह्यामुळे रस्त्याद्वारे ह्या विमानतळावर पोचणे सुलभ होते. चेन्नई उपनगरी रेल्वेचे तिरुसुलम हे स्थानक देखील येथून जवळच स्थित आहे. बांधकाम चालू असलेल्या चेन्नई मेट्रोचा मार्ग १ चे दक्षिणेकडील टोक येथेच आहे. मेट्रोद्वारे हा विमानतळ चेन्नईमधील बहुतेक सर्व महत्त्वाच्या स्थळांसोबत जोडला जाईल.

## विमानकंपन्या व गंतव्यस्थाने
### प्रवासी सेवा
[250 px|इवलेसे|येथे थांबलेले स्पासजेटचे [बोईंग ७३७ विमान]]

## अपघात व दुर्घटना
ऑगस्ट १९८४मध्ये विमानतळापासून १.२ किमी अंतरावर झालेल्या बॉम्बस्फोटात ३३ व्यक्ति ठार तर २७ जखमी झाले होते.

## संदर्भदुवे
## बाह्य दुवे
*अधिकृत संकेतस्थळ 
* विमानतळ माहिती

वर्ग:तमिळनाडूमधील विमानतळ
वर्ग:चेन्नईमधील वाहतूक
बाळकृष्ण भगवंत बोरकर

**बा.भ. बोरकर** (टोपणनाव : बाकीबाब बोरकर) (जन्म : बोरी-गोवा, ३० नोव्हेंबर १९१०;  - ८ जुलै १९८४) हे मराठी आणि कोंकणी भाषांत कविता करणारे पद्मश्री पुरस्कारविजेते कवी होते. ते  मराठी साहित्यप्रेमीही होते. बा.भ. बोरकर हे गोमंतकाचे भूषण होते.
 

## जीवनकाळ 
बोरकर मॅट्रिक झाल्यावर काॅलेजात गेले, पण अभ्यास न झेपल्याने त्यांनी कॉलेजला रामराम ठोकला. पुढे गोव्यात वास्कोला इंग्रजी शाळेत शिक्षक म्हणून ते रुजू झाले. 
इ.स. १९३० साली कु. रुक्मिणीबाई सरदेसाई यांच्याशी त्यांचा विवाह झाला. वयाच्या २०व्या वर्षी त्यांनी गोव्यातील सरकारी शाळेत शिक्षकीपेशा पत्करला व १४ वर्षे याच क्षेत्रात काढली. 
इ.स. १९३३ साली मडगाव येथील मराठी साहित्य संमेलनात 'प्रतिभा' या त्यांच्या पहिल्या कवितासंग्रहाचे प्रकाशन झाले. 
इ.स. १९३४ साली त्यांना बडोद्यातील वाङ्‌मय परिषदेच्या अधिवेशनात **तेथे कर माझे जुळती** या काव्यगायनाने कवी म्हणून त्यांना ख्याती प्राप्त झाली. 
इ.स. १९४६ साली त्यांनी गोव्याच्या मुक्तिसंग्रामात उडी घेतली. पण राजकारणात ते फार काळ रमू शकले नाहीत. इ.स. १९५५-१९७० या काळात त्यांनी पुणे आणि गोवा आकाशवाणी केंद्रांवर वाङ्‌मयविभागाचे संचालक म्हणून काम केले, आणि तेथूनच वयाच्या ६०व्या वर्षी ते निवृत्त झाले.

बोरकरांच्या कवितेत विविध रूपे आढळतात. निसर्ग आणि प्रेम हे त्यांच्या कवितेचे केंद्रवर्ती विषय आहेत. निसर्ग आणि प्रेम हे त्यांच्या कवितेचे केंद्रवती विषय आहेत. निसर्ग प्रतिमांनी त्यांची कविता संपन्न आहे. *फुलत्या लाख कळ्या*, **सरीवर सरी आल्या गं** या त्यांच्या प्रेमकविता आजही रसिकांच्या ओठांवर आहेत.

काव्यलेखनाबरोबर बोरकरांनी ललित लेख, कादंबरी, कथा, चरित्रात्मक प्रबंध यावरही लेखन केले. स्टीफन युविंग (Ewing) यांच्या कादंबऱ्याचे तसेच महात्मा गांधीजींच्या काही पुस्तकांचे त्यांनी अनुवाद केले आहेत. त्यांच्या "सासाय" या संग्रहाला साहित्य अकादमीचे पारितोषिक मिळाले.

मराठी साहित्य विश्वात आनंदयात्री कवी अशी बोरकरांची ओळख होती. बोरकरांच्या कवितेत विविध रूपे आढळतात. निसर्ग आणि प्रेम हे त्यांच्या कवितेचे केंद्रवर्ती विषय आहेत. निसर्ग प्रतिमांनी त्यांची कविता संपन्न आहे.

* ८ जुलै इ.स. १९८४ रोजी पुणे येथे ते मरण पावले.

## बोरकरांच्या कवितांवरील कार्यक्रम
* शास्त्रीय संगीत गायिका डाॅ. सुहासिनी कोरटकर या बा.भ. बोरकर यांच्या हिंदी-मराठी गीतांवर आधारित ‘दिल चाहे सो गाओ’ हा कार्यक्रम करीत असत.

## प्रकाशित साहित्य 
बोरकरांच्या निवडक कविता संकलित वा संपादित पद्धतीने खालील पुस्तकांतून प्रकाशित झाल्या आहेत.

**बोरकरांच्या साहित्यावर उपलब्ध असलेले समीक्षणात्मक ग्रंथ** 

* बा.भ.बोरकर व्यक्ती आणि वाङ्मय - मनोहर हि.सरदेसाई, गोमंतक मराठी अकादमी, फेब्रु १९९२.
* कविवर्य बा.भ.बोकरकर-समीक्षा - डॉ.वासन्ती इनामदार जोशी, रूक्मिणी प्रकाशन,कोल्हापूर, जून २००४.
* बा.भ.बोकरकर जन्मशतसांवत्सरिक - संपादक: डॉ.सु.म.तडकोडकर, प्रतिमा प्रकाशन, पुणे, फेब्रु.२०१२.
* भारतीय साहित्याचे निर्माते बा.भ.बोरकर- प्रभा गणोरकर, साहित्य अकादमी

## बोरकरांची काव्येतर साहित्यनिर्मिती 
*  अनुवाद  ६
*  कथासंग्रह २
* कादंबऱ्या ४ ('मावळता चंद्र','अंधारातली वाट', 'भावीण','प्रियकामा')
*  कोंकणी साहित्यकृती १०
*  चरित्रात्मक प्रबंध २
*  ललितलेख संग्रह  ४
*  संपादित कवितासंग्रह १ कुसुमाग्रजांची निवडक कविता रसयात्रा

## संदर्भ आणि नोंदी 
## बाह्य  दुवे
* 
* 
* म.न.से. संकेत-स्थळावरील माहिती. 
* 

वर्ग:मराठी कवी
वर्ग:मराठी लेखक
वर्ग:इ.स. १९१० मधील जन्म
वर्ग:इ.स. १९८४ मधील मृत्यू
वर्ग:पद्मश्री पुरस्कारविजेते
नेताजी सुभाषचंद्र बोस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ

**नेताजी सुभाषचंद्र बोस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ** (पारंपरिक नाव डमडम विमानळ)  हा भारत देशाच्या कोलकाता शहरामधील प्रमुख आंतरराष्ट्रीय विमानतळ आहे. भारताचे स्वातंत्र्यसेनानी नेताजी सुभाषचंद्र बोस ह्यांचे नाव दिला गेलेला हा विमानतळ भारतामधील पाचव्या क्रमांकाच्या वर्दळीचा विमानतळ आहे. ईशान्य भारतामधील बव्हंशी शहरांना जोडणाऱ्या विमानसेवेचे कोलकाता हे प्रमुख केंद्र आहे.

डमडम विमानतळ २००५ साली कोलकाता उपनगरी रेल्वेद्वारे कोलकाता शहराशी जोडला गेला. विमानतळापर्यंत उपनगरी रेल्वेसेवा पोचवणारे कोलकाता हे भारतामधील पहिलेच शहर आहे.

## इतिहास
कोलकात्याच्या भौगोलिक स्थानामुळे युरोप ते इंडोचीन व ऑस्ट्रेलिया ह्या मार्गावरील तो एक महत्त्वाचा थांबा ठरला. १९२४ सालापासून के.एल.एम. कंपनीच्या ॲम्स्टरडॅम ते जाकार्ता ह्या विमानसेवेचा कलकत्त्याला थांबा चालू झाला. ह्याच वर्षी रॉयल एर फोर्सचे विमान देखील येथे थांबले होते. १९३० साली डमडम विमानतळाची धावपट्टी संपूर्ण वर्षभर वापरासाठी योग्य ठरवण्यात आली व अनेक विमानकंपन्यांनी येथे थांबे सुरू केले. दुसऱ्या महायुद्धामध्ये डमडम विमानतळावरून ब्रम्हदेशात बॉंबहल्ले करण्यासाठी अमेरिकन हवाई दलाने येथूनच आपली *बी-२४ लिबरेटर* ही लढाऊ विमाने उडवली. महायुद्धानंतर येथील प्रवासी वर्दळ वाढीस लागली. १९६४ साली इंडियन एरलाइन्सने दिल्ली-कलकत्ता ही पहिली जेट सेवा सुरू केली. १९९५ साली डमडम विमानतळाचे नाव बदलून नेताजी सुभाषचंद्र बोस विमानतळ असे ठेवले गेले. १६ मार्च २०१३ रोजी नवे टर्मिनल खुले केले गेले आणि अंतर्देशीय-आंतरराष्ट्रीय प्रस्थाने व आगमने येथूनच होऊ लागली

## गंतव्यस्थाने
## बाह्य दुवे
*अधिकृत संकेतस्थळ 
 

वर्ग:कोलकातामधील वाहतूक
वर्ग:पश्चिम बंगालमधील विमानतळ
अंतर

गणिताच्या भाषेमधे, अंतराची व्याख्या खालीलप्रमाणे केली जाते.
समजा 'क्ष' हा रिक्तेतर संच आहे. क्ष मधील अंतर अ म्हणजे क्ष×क्ष वरून ऋणेतर वास्तव संख्यांवर जाणारे फलन होय (म्हणजे अ: क्ष×क्ष → ऋणेतर वास्तव संख्या). हे खालील अटींची पूर्तता करते:

१. अ(क, ख) = अ(ख, क)

२. अ(क, ख) = ० जेव्हा आणि केवळ जेव्हा क = ख

३. अ(क, ग) ≤ अ(क, ख) + अ(ख, ग)

क, ख, ग ε क्ष.

अट १ सांगते की क ते ख हे अंतर नि ख ते क हे अंतर सारखेच आहे. कोठूनही मोजावयाला घेतले तरी फरक पडत नाही. अट २ सांगते की दोन बिंदूंतील अंतर ० असणे म्हणेच ते बिंदू दोन वेगळे बिंदू नसून एकच आहेत. अट ३ ला त्रिकोणाच्या बाजूंचा गुणधर्म म्हणतात. त्रिकोणाच्या दोन बाजूंची बेरीज तिसऱ्या बाजूपेक्षा जास्त असते. तसेच क, ख नि ग हे तीन बिंदू जर त्रिकोण बनवतात असे समजले तर त्यांनी हा गुणधर्म पाळला पाहिजे, असे अट ३ सांगते. अ ऋणेतर वास्तव संख्यातील किंमती घेते म्हणजे अंतर कधीच ऋण नसावे अशी अपेक्षा होय.

उदा०
१. व म्हणजे वास्तव संख्यांचा संच समजा. युक्लिडीच्या द्विमिती प्रतलावर, म्हणजे व२ वर अ((क१, ख१), (क२, ख२)) =[( क१ - क२)२ + ( ख१ - ख२)२]½ हे फलन अंतर देते. हे नित्याचे युक्लिडियन अंतर होय.
असेच त्रिमिती अवकाशासाठीही करता येते.

२. क्ष हा कोणताही रिक्तेतर संच असेल तर खालील सूत्राने त्यावर अंतर देता येते:
अ(क, ख) = ० , जर क = ख
अ(क, ख) = १ , जर क ≠ ख.
हा अ वरील तिन्ही अटी पाळतो. या संचास तुटलेला संच म्हणता येईल. अंतर हे विविध प्रकरचे असते.
   

## संदर्भ आणि नोंदी 
वर्ग:भौतिकशास्त्रामधील मूलभूत संकल्पना
वर्ग:भौतिकशास्त्र
वर्ग:भूमिती
गती

[thumb|right|250px|"वस्तूच्या स्थानात घडणारा बदल", ही संकल्पना रेल्वे स्थानकातून गाडी हलू लागताना अनुभवास येते. (चित्रस्थळ: योंग्सान स्थानक, [सोल, दक्षिण कोरिया)]]
भौतिकशास्त्रानुसार **गती** (मराठी लेखनभेद: **गति** ; इंग्लिश: *motion*, *मोशन*) म्हणजे एखाद्या वस्तूच्या स्थितीत कालौघात होणारा बदल होय. सहसा वेग, त्वरा, स्थानांतर व काळ इत्यादी राशींच्या आधारे गती व्यक्त केली जाते.

पुष्कळदा हिची गल्लत चाल, वेग या भौतिक राशींशी घडू शकते. परंतु एखाद्या चल वस्तूने विशिष्ट काळात कापलेले विशिष्ट अंतर *चाल* या अदिश राशीने दर्शवले जाते; तर चल वस्तूने विशिष्ट दिशेत विशिष्ट कालावधीत केलेले स्थानांतर *वेग* या सदिश राशीने दर्शवले जाते. *गती* मात्र वस्तूची चल अवस्थाच दर्शवते. 

गती म्हणजे कोणत्याही वस्तूच्या स्थितीत काळानुसार होणारा बदल होय.गती विविध भौतिक प्रणालींवर लागू होते: ऑब्जेक्ट्स, बॉडीज, मॅटर कण, मॅटर फील्ड, रेडिएशन, रेडिएशन फील्ड, रेडिएशन कण, वक्रता आणि अवकाश-वेळ.एखादी प्रतिमा, आकार आणि सीमा यांच्याबद्दल गती देखील बोलू शकते.तर, गती हा शब्द, सर्वसाधारणपणे, जागांमधील भौतिक प्रणालीच्या स्थितीत किंवा कॉन्फिगरेशनमध्ये होणारा बदल दर्शविते.उदाहरणार्थ, कोणीतरी वेव्हच्या हालचालीबद्दल किंवा क्वांटम कणांच्या हालचालीबद्दल बोलू शकते, जेथे कॉन्फिगरेशनमध्ये विशिष्ट पोझिशन्स असण्याची शक्यता असते.

## संदर्भ व नोंदी 

वर्ग:अभिजात यामिकी
वस्तुमान

भौतिकशास्त्रानुसार, एखाद्या पदार्थाचे **वस्तुमान**, अर्थात **वस्तुता** (इंग्लिश: *Mass*, *मास*) (आंगप एककः किग्रा.) म्हणजे त्या पदार्थामध्ये सामावलेल्या एकूण वस्तूचे मोजमाप होय . पदार्थाच्या जडत्वावरूनही वस्तुमान ठरवतात.

पदार्थाचे वस्तुमान व पदार्थाचे वजन यांमध्ये थोडासा फरक आहे. एखाद्या पदार्थाचे वजन म्हणजे तो पदार्थ ज्या गुरुत्वीय क्षेत्रात असेल, त्या गुरुत्वीय क्षेत्राने पदार्थावर लावलेले गुरुत्वाकर्षण बल होय. वस्तू कितीही सूक्ष्म असली, तरी त्या वस्तूला काहीतरी वस्तुमान हे असतेच आणि वस्तुमान असले म्हणजे वजनही असतेच. वस्तुमानच नाही अशी कोणतीही वस्तू अस्तित्वात नाही. स्थानपरत्वे वजन बदलू शकते कारण स्थानपरत्वे गुरुत्वाकर्षण बदलू शकते.  परंतु विश्वात त्या पदार्थाचे वस्तुमान मात्र आहे तेच निश्चित राहते. त्यात कोणताही बदल होत नाही. गुरुत्वाकर्षण बल सारखे असेल, तर वस्तुमानाच्या समप्रमाणात वजन बदलते.hxjxndkdhsjsjdjjd

## मापन 
वस्तुमान ही एक मूलभूत भौतिक राशी आहे. वस्तुमानाचे आंतरराष्ट्रीय गणना (SI) पद्धतीतील एकक किलोग्रॅम असून, सेंटिमीटर-ग्रॅम-सेकंद (CGS) पद्धतीतील एकक ग्रॅम आहे.

वजनाचे SI पद्धतीतील एकक न्यूटन आहे, तर CGS पद्धतीतील एकक डाईन हे आहे. परंतु दैनंदिन व्यवहारात वजनाचे माप म्हणून वस्तुमानाची ग्रॅम, किलोग्रॅम ही एकके वापरली जातात. वस्तुमान माहित नसलेल्या वस्तूचे वस्तुमान मोजतांना ज्याचे वस्तुमान निश्चितपणे माहित आहे अशा पदार्थाशी त्याची तुलना करून वस्तुमान ठरवले जाते. 

## संदर्भ व नोंदी 
वर्ग:पदार्थ
वर्ग:भौतिकशास्त्रामधील मूलभूत संकल्पना
वर्ग:पदार्थाचे गुण
वर्ग:पदार्थविज्ञान
देवयानी दीर्घिका

देवयानी दीर्घिका (Andromeda Galaxy) ही सर्पिलाकार दीर्घिका असून ती आपल्या आकाशगंगेपासून सुमारे २.५ दशलक्ष प्रकाश वर्षे अंतरावर आहे. ती देवयानी तारकासमूहात आहे. तिला मेसिए ३१, एम३१ किंवा एनजीसी २२४ म्हणून, व जुन्या कागदपत्रांत * ग्रेट अ‍ॅन्ड्रोमेडा नेब्यूला* या नावाने ओळखले जाते.

## निरीक्षणांचा इतिहास 
thumb|right|देवयानी दीर्घिका म्हणजेच M31 लहान दुर्बिणीतून
right|thumb|200px|देवयानी मुख्य तेजोमेघ, आयझॅक रॉबर्ट्‌स (Great Andromeda Nebula by Isaac Roberts.)

## सर्वसाधारण माहिती 
[thumb|left|गॅलेक्सने [अतिनील किरणांनी घेतलेले देवयानी दीर्घिकेचे छायाचित्र]]
देवयानी दीर्घिका ही ३०० कि.मी. प्रति सेकंद या वेगाने आपल्या आकाशगंगेजवळ येत आहे, यामुळे नीलसृती असणाऱ्या दीर्घिकांपैकी ही एक दीर्घिका आहे. आपल्या सौरमालेचा आकाशगंगेतील वेग  पाहिल्यास असे दिसते की देवयानी दीर्घिका व आपली आकाशगंगा या एकमेकींकडे १०० ते १४० कि.मी. प्रति सेकंद या वेगाने जवळ आहेत. या दोन्ही दीर्घिका एकमेकींना धडकतीलच असा मात्र याचा अर्थ  नाही.  कारण,  आपल्याला अजून टॅंजन्ट व्हेलॉसिटी माहित नाही आहे. पण जर का धडक झालीच तर ती ३ अब्ज वर्षांनी होईल. या घटनेनंतर या दोन दीर्घिका एक होऊन एकच महाकाय अशी लंबगोलाकार दीर्घिका तयार होईल. या प्रकारच्या घटना दीर्घिकांच्या समूहात सतत घडत असतात.

## रचना 
## ठळक वैशिष्ट्ये 
## देवयानी दीर्घिकेच्या उपदीर्घिका 
## संदर्भ 
वर्ग:दीर्घिका
वर्ग:खगोलशास्त्र
एकपदी

एकपदी ही बीजगणितातील समीकरणांचीएक संज्ञा आहे.

वर्ग:बीजगणित
नैसर्गिक संख्या

thumb|right|200px|नसर्गिक संख्या मोजणीसाठी वापरल्या जातात (उदाहरणार्थ, वरपासून खालपर्यंत : एक सफरचंद, दोन सफरचंदे, तीन सफरचंदे)
गणितानुसार **नैसर्गिक संख्या** (अन्य नावे: **नैसर्गिक अंक**; जर्मन: *Natürliche Zahl*, फ्रेंच: *Entier naturel*, स्पॅनिश: *Número natural*, इंग्लिश: *Natural number*, *नॅचरल नंबर*) म्हणजे मोजणीसाठी (उदाहरणार्थ, "माझ्याकडे १० रुपये आहेत" असे म्हणताना) किंवा अनुक्रम सांगण्यासाठी (उदाहरणार्थ, "हे शहर लोकसंख्येनुसार जगातील ५वे मोठे शहर आहे" असे म्हणताना) वापरण्यात येणाऱ्या संख्या या पूर्ण संख्या होत. नैसर्गिक संख्यांच्या वापरामागील ही उद्दिष्टे भाषेतील प्रमुख संख्या आणि क्रमसूचक संख्या यांच्यावर आधारित आहेत. 

नामकरणासाठीही या संख्या वापरतात. उदाहरणार्थ, हवालदार बक्कल नंबर ८७६, कैदी नंबर ९११. 

नैसर्गिक संख्यांचे त्यांच्या विभाज्यतेशी संबंधित गुणधर्म(अवयवांचे गुणधर्म इ.) इत्यादि, संख्या सिद्धांत या शाखेत अभ्यासले जातात. मोजमाप आणि संचाच्या उपसंचांची मोजणी असल्या प्रकारचे, क्रमव्यवस्थेबद्दल उदभवणारे प्रश्न कॉंबिनेटॉरिक्स या शाखेत अभ्यासले जातात.  

## संकल्पनेचा इतिहास आणि शून्याच्या समावेशाविषयीचे मतभेद 
कोणत्या  संचातील संख्यांना नैसर्गिक संख्या म्हणावे याबद्दल एकवाक्यता नाही. काहीजण धन संख्यांना {१, २, ३, ...} नैसर्गिक संख्या म्हणतात तर काहीजण यात ०चा समावेश करून {०, १, २, ...} या ऋण नसलेल्या संचाला नैसर्गिक संख्या असे म्हणतात. यातील पहिली व्याख्या पारंपरिक आहे, तर दुसरी व्याख्या इ.स.च्या १९ व्या शतकापासून सुरू झालेली आहे.  तर काही जण नैसर्गिक संख्यांमध्ये ऋण संख्यांचाही समावेश करतात. अर्थात पहिली व्याख्या म्हणजे (१,२,३..)ही अधिक  लोकमान्य आहे.

## संदर्भ व नोंदी 
वर्ग:अंकगणित
पूर्ण संख्या

thumb|100px|पूर्णांकांचा संच दर्शवण्यासाठी वापरले जाणारे चिन्ह.
**पूर्ण संख्या** किंवा **पूर्णांक** (इंग्लिश: *Integer*, *इंटिजर*) म्हणजे नैसर्गिक संख्या (शून्यासह) (म्हणजे ०, १, २, ३, ४, ...), तसेच शून्याखेरीज अन्य नैसर्गिक संख्यांची ऋणरूपे  (म्हणजे &minus;१, &minus;२, &minus;३, ..) या संख्यांना उद्देशून वापरली जाणारी संज्ञा होय. या संख्या पूर्ण एककात व्यक्त करता येतात - म्हणजेच त्या कोणत्याही अपूर्णांकाशिवाय किंवा दशांशचिन्हाशिवाय मांडता येतात. उदाहरणार्थ, २१, ४ व &minus;२०४८ या पूर्ण संख्या होत; मात्र ९.७५, ५१/२ या पूर्ण संख्या नव्हेत.

या संख्या वास्तव संख्यांचा उपसंच  असून {..., &minus;२, &minus;१, ०, १, २, ...} या संचात बसू शकतात. पूर्णांक संख्यांचा संच ठळक टायपातल्या **Z** या रोमन वर्णाक्षराने (किंवा ब्लॅकबोर्ड ठळक टायपातल्या \mathbb{Z}, युनिकोड U+2124 ), दर्शवतात. "अंक" या अर्थाच्या जर्मन भाषेतल्या "*त्सालेन*" (जर्मन: *Zahlen*) या शब्दातील "झेड" अक्षरावरून हे चिन्ह आले आहे.

## पारिभाषिक शब्द 
## संदर्भ व नोंदी 
वर्ग:अंकगणित
वास्तविक संख्या

सर्व धन, ऋण आणि शून्य संख्या म्हणजे **सत्‌ संख्या** किंवा **वास्तविक संख्या** (इंग्लिश भाषेत - real numbers) होत.

... -५, -४, -३, -२, -१, ०, १, २, ३, ४, ५, ...२.७, π,  ५⅔, ७३.

वर्ग:अंकगणित
वर्ग:सत्‌ संख्या
काल्पनिक संख्या

**काल्पनिक संख्या** एक संख्या आहे ज्यामध्ये एका वास्तविक संख्येला काल्पनिक एकक *i* ने गुणले जाते. *i*ची व्याख्या  अशी केली जाते. काल्पनिक संख्येचा वर्ग शून्य किंवा ऋण असतो. उदाहरणार्थ ५*i* ही एक काल्पनिक संख्या आहे जिचा वर्ग −२५ आहे. शून्याला वास्तविक आणि काल्पनिक दोन्ही समजले जाते.

या संकल्पनेचा उगम १७व्या शतकामध्ये झाला. त्यावेळी याला बिनकामाची संकल्पना समजले जात होते. परंतु लिओनार्ड ऑयलर आणि कार्ल फ्रीदरिश गाउस यांच्या कामानंतर याला मोठ्या प्रमाणात मान्यता मिळाली.

काल्पनिक संख्या  वास्तविक संख्या  शी जोडल्याने  ही एक संमिश्र संख्या मिळते. यामध्ये वास्तविक संख्या  आणि  यांना अनुक्रमे *वास्तविक भाग* आणि *काल्पनिक भाग* म्हणले जाते.

## भूमितीय अर्थ 
काल्पनिक संख्या भूमितीमध्ये संमिश्र संख्यांच्या प्रतलावर य (उभ्या) अक्षावर दर्शवल्या जातात. 

## ऋण संख्यांचे वर्गमूळ 
ऋण संख्यांचे वर्गमूळ असणाऱ्या काल्पनिक संख्यांवर गणिती प्रक्रिया करताना काळजी घेणे गरजेचे आहे. उदाहरणार्थ,

:6=\sqrt{36}=\sqrt{(-4)(-9)} \ne \sqrt{-4}\sqrt{-9} = (2i)(3i) = 6 i^2 = -6.

कधीकधी याला असेही लिहीतात:

:-1 = i^2 = \sqrt{-1}\sqrt{-1} \stackrel{\text{ (fallacy) }}{=} \sqrt{(-1)(-1)} = \sqrt{1} = 1 ,

इथे तर्कदोष असा आहे की \sqrt{xy} = \sqrt{x}\sqrt{y} हा नियम लागू होत नाही. याठिकाणी x आणि y पैकी कमीत कमी एक संख्या धन असणे गरजेचे आहे.

## संदर्भ 
वर्ग:अंकगणित
वर्ग (गणित)

कोणत्याही संख्येला त्याच संख्येने गुणले म्हणजे त्या संख्येचा **वर्ग** मिळतो. कोणत्याही संख्येचा वर्ग धन संख्याच असतो.

४ गुणले ४ = १६

१६ हा ४चा वर्ग आहे

वर्ग:अंकगणित
वर्गमूळ

**वर्गमूळ** (\sqrt{\ } ) ही वर्गक्रियेच्याविरुद्ध असलेली गणितीय प्रक्रिया होय. ज्या संख्येचा स्वतःशीच गुणाकार केला असता उत्तर *क्ष* येते, ती संख्या *क्ष*चे वर्गमूळ होय. उदा. ४ गुणिले ४ बरोबर १६. म्हणून ४ ही संख्या १६ चे वर्गमूळ आहे. वर्गमूल हे धन आणि त्याचवेळी ऋणही असते. त्यामुळे -४ (उणे चार) हेही १६ चे वर्गमूळ आहे.

पूर्ण वर्ग असलेल्या संख्येचे वर्गमूळ त्या संख्येचे अवयव पाडून काढतात. उदा० १४४ चे अवयव २, २, २, २, ३, ३. दोनदा आलेले अवयव एकदाच मोजले की २,२, ३. यांचा गुणाकार १२. म्हणून १४४ चे वर्गमूळ १२.

----

वर्ग:अंकगणित
बहुपदी

**बहुपदी** हा गणिताच्या शब्दकोशातील एक महत्त्वाचा शब्द व अतिशय महत्त्वाची संकल्पना आहे. गणिताच्या सर्वच शाखांमधे ही संकल्पना पहावयास मिळते.

## X 
बहुपदीची व्याख्या देण्याकरिता "रिंग" लागते. 
जर "र" ही रिंग असेल तर र मधील सहगुणक असणारी एकचलीय बहुपदी म्हणजे, नैसर्गिक संख्यांच्या संचावरून र मधे जाणारे व एका विवक्षित सान्त संख्येनंतर र मधील ० ही किंमत घेणारे फलन असते. 
म्हणजेच

p: नै → र 
आणि एका ठराविक m ε नै,  नंतर  p(n) = 0.

हे लिहिण्याची पद्धती मात्र खालील प्रमाणे आहे. pला सोप्या भाषेमधे सान्त क्रमिकेच्या स्वरूपात लिहिले जाते. त्याकरिता चलपद वापरले जाते. चलपद म्हणजे केवळ एक चिह्न होय. त्याला किंमत नसते. त्याचा घात हा pची कोणत्या नैसर्गिक संख्येवर किंमत काढली आहे ते ठरवतो. ही पद्धती खालीलप्रमाणे आहे. समजा क्ष हे चलपद घेतले, तर

p(क्ष) := p(०)+ p(१)क्ष + p(२) क्ष^२ + ... + p(m )क्ष^m
 
m नंतर pची किंमत ० आहे, त्यामुळे त्या किंमती लिहीत नाहीत.
क्षच्या घातांसोबत असणाऱ्या संख्यांना त्या घाताचा सहगुणक म्हणतात. बहुपदीतील चलाच्या सर्वात मोठ्या शून्येतर सहगुणकाच्या घाताला बहुपदीचा घात असे म्हणतात.
दोन बहुपदींची (समजा, p आणि q ची) बेरीज ही एक नवी बहुपदी असते. तिच्यामधे क्ष^kचा सहगुण हा p मधील क्ष^kच्या सहगुणकाची आणि q मधील क्ष^kच्या सहगुणकाची वेरीज आहे.
दोन बहुपदींचा(समजा,  p आणि q चा) गुणाकार  केल्यानंतर मिळणारी बहुपदी म्हणजे जिच्यात क्ष^kचा सहगुणक हा p मधील क्ष^l आणि q मधील क्ष^(k-l)च्या सहगुणकांच्या गुणाकाराची बेरीज असतो.

अशाच प्रकारे द्विचलीय बहुपदीची व्याख्या देता येते. र मधील सहगुणक असणारी द्विचलीय बहुपदी  म्हणजे नै × नै वरून र मधे जाणारे आणि सान्त संख्यांनंतर ० असणारे फलन होय. ही लिहिताना दोन चलांची गरज असते.
अशाच प्रकारे त्रिचलीय वा बहुचलीय बहुपदीची व्याख्या करता येते.

स्सामान्यत:, केवळ बहुपदी असाच शब्द वापरला असता, त्याचहा अर्थ एकचलीय बहुपदी असा होतो. एकाहून जास्त चलांची बहुपदी असल्यास तसे लिहिले जाते.

## उकल 
र मधील सहगुणक असणाऱ्या बहुपदीची उकल म्हणजे र मधील अशी संख्या x की जी चल असणाऱ्या क्ष ऐवजी टाकली असता बहुपदीची एकूण किंमत ० होते.
उदाहरणार्थ,
p(क्ष) = १ - २क्ष
ही जर वास्तव सहगुणक असणारी बहुपदी असेल तर क्ष ऐवजी १/२ ही संख्या टाकताच p(१/२)ची किंमत ० होते. त्यामुळे १/२ ही या बहुपदीची उकल आहे.
बहुपदींची उकल शोधणे हा एक गणितामधील फार मोठानी जुना प्रश्न आहे. गाल्व्हा थिअरी नामक विषयाचा जन्म या प्रश्नाचे उत्तर शोधताना झाला आहे.

बीजगणिताचे मूलभूत प्रमेय सांगते की कॉम्प्लेक्स संख्यामधील सहगुणक असणाऱ्या प्रत्येक बहुपदीला किमान एक तरी उकल असतेच. 
हे प्रमेय जर्मन गणिती गाउसने सिद्ध केले.

ज्या फील्डमधे प्रत्येक बहुपदीला निदान एक तरी उकल असते अशा फील्डला "परिपूर्ण फील्ड" म्हणतात. त्यामुळे बीजगणिताचे एक मूलभूत प्रमेय असे सांगते की कॉम्प्लेक्स संख्याचे फील्ड हे परिपूर्ण फील्ड आहे.
आ

'''''' हा मराठी भाषेतील एक वर्ण आहे.  हा 'दीर्घ स्वर' आहे.
 
## माहिती
* मराठी वर्णमालेतील आणि स्वरमालेतील दुसरे अक्षर.उच्चारस्थान : कंठ
* लांबट उच्चार- आ S S S
* ऱ्हस्व उच्चार :आमचा
* तोंड उघडे ठेवणे या अर्थाने-तिने आश्चर्याने 'आ' वासला 
* आ हा उपसर्ग (अव्यय) मर्यादादर्शक आहे.उदा. आसमुद्र,आमरण,आजन्म,आकंठ
* सामान्य रूपाचा प्रत्यय उदा. 'घरा'कडे (घर+आ)
* पुल्लिंगी प्रत्यय उदा. घोडा( घोड+आ) .पण घोडदळ,घोडनवरा इत्यादी सामासिक शब्दात 'आ'चा लोप होतो.
* मोठे आकारमान या अर्थी प्रत्यय उदा. डबी-डबा,गोळी-गोळा(संदर्भ:प्रा.ग.ना.जोगळेकर)
* शरण येणे भाग पाडणे उदा. नाक दाबले म्हणजे 'आ'वासतो.
* विशिष्ट आवाज , उदा. 'गायकाच्या 'आ'कारान्त ताना विशेषतः लक्षात राहतात.
* आ॥ 'आशीर्वाद' शब्दाचा संक्षेप
* कबुतरांना बोलवण्यासाठी हा शब्द मोठ्याने उच्चारतात.
* पुर्वी याचा उपयोग षष्ठीचा प्रत्यय म्हणून काव्यात करीत.उदा.'तंव तो धारा सिंचे तिंखटे। डोळे 'आ' उजू॥(भास्करभट।मराठी कोश)
* स्पष्टीकरणार्थ ,आवश्यकता नसतानाही येणारा उपसर्ग उदा. आकांक्षा ,आकाश,आभाळ
* ऑं- तो ती,ते या अर्थाने बखरीत वापर केला जात असे.
* कृदंत प्रत्यय उदा.- बोलता,चालता,
* ऑं प्रश्नार्थक उद्गार- ऑं काय म्हणालास?
* 'आ' विसर्गयुक्त उद्गार विविध भाव दर्शक आहे -जसे वेदना,वेदनाशमन,
* ज्ञानेश्वरीतील उपयोग आ-ब्रम्ह,आ-प्लविजे,आ-पादकंचुकित,आ-पाद

## हे सुद्धा पहा
* मराठी भाषा
* मराठी भाषेतील वर्णमाला
* मराठी मुळाक्षरे
* मराठी व्याकरण विषयक लेख

वर्ग:मराठी भाषेतील वर्ण
वर्ग:स्वर
स्टॅन्ली स्नूक

**स्टॅन्ली डिला कूर्ट स्नूक** (११ नोव्हेंबर, इ.स. १८७८:सेंट मार्क्स, टेंबुलँड, दक्षिण आफ्रिका - ६ एप्रिल, इ.स. १९५९:विनबर्ग, केप टाउन, दक्षिण आफ्रिका) हा कडून १९०७मध्ये एक कसोटी सामना खेळलेला क्रिकेट खेळाडू होता.

वर्ग:दक्षिण आफ्रिकेचे क्रिकेट खेळाडू
वर्ग:इ.स. १८७८ मधील जन्म
वर्ग:इ.स. १९५९ मधील मृत्यू
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
हिंग

**हिंग** हा फेरुला फोइटिडा (Ferula assafaoetida) या वनस्पतीच्या मुळाचा रस सुकवुन त्यापासुन बनविलेला एक पदार्थ आहे. हिंग ही एक अशी वनस्पती आहे जिला वास येतो आणि तिखट चव असते. हे सामान्यतः वाळवले जाते, पिवळ्या चूर्ण मध्ये दळले जाते आणि स्वयंपाक किंवा औषधी कारणांसाठी वापरले जाते. हिंग हे अँटिऑक्सिडंट्सचा चांगला स्रोत आहे. 

## वापर
भारतात स्वयंपाक आणि आयुर्वेदात पाचक म्हणून हिंगाचा सर्वात वापर होतो. हिंग अनेक शतकांपासून औषधी वनस्पती म्हणून वापरली जात आहे. आयुर्वेदाने हिंग रक्त योग्य करतो असे म्हंटले आहे. हिंगातील कौमरिन नावाची रसायने रक्त पातळ करू शकतात. रक्तदाब कमी करण्यास मदत हिंगाने होऊ शकते. याचा वापर सर्दी आणि खोकल्यांवर उपचार करण्यासाठी देखील केला जाऊ शकतो. हा मसाला पचनास मदत म्हणून, मसाला म्हणून अन्नात आणि लोणच्यामध्ये वापरला जातो. हे भारतीय शाकाहारी पाककृतीमध्ये चव वाढवणारी भूमिका बजावते. श्वासोच्छवासाच्या किंवा घशाच्या समस्या, पचनाच्या समस्या किंवा काही कारणास्तव मासिक पाळी थांबल्यानंतर मासिक पाळी पुन्हा सुरू करण्यासाठी लोक हिंगाचा वापर करतात. 
* पोटदुखी शांत करते
* डोकेदुखी आणि मायग्रेनपासून आराम मिळतो
* सर्दीची लक्षणे दूर करणे
* तीव्र थकवा दूर करण्यास मदत करते
* सूज येणे, 
* पोटातील वेदनादायक वायू उत्सर्जनास मदत करते
अनेक शतकांपूर्वी, गर्भपात होण्यासाठी गर्भनिरोधक म्हणून हिंगाचा वापर केला जात होता, म्हणून हे औषधी वनस्पती गर्भवती असलेल्या, गर्भवती होऊ पाहत असलेल्या आणि स्तनपान करणाऱ्या महिलांसाठी टाळण्याची शिफारस केली जाते.
## लागवड आणि उत्पादन
फेरुला एसा-फोएटिडा ही एपियासी कुटुंबातील एक वनौषधी आहे. ही एक बारमाही वनस्पती आहे. याची उंची २ ते ६ मीटर पर्यंत वाढते. फुले फिकट हिरवट पिवळी रंगाची असतात. फळे अंडाकृती, सपाट, पातळ, लालसर तपकिरी असतात. भारतासह हिंग कझाकिस्तान, उझबेकिस्तान आणि ताजिकिस्तानमध्ये पिकवला जातो.
## इतिहास
हिंगाचा प्राचीन लिखित पुरावा भागवत पुराणात (7:5:23-24) आहे. यात हिंगाचा उल्लेख आहे, ज्यामध्ये असे म्हणले आहे की देवतेची पूजा करण्यापूर्वी कोणीही हिंग खाऊ नये. भारतात ही प्रथा आज ही आहे.  इराण आणि भूमध्यसागरीय भूमध्य समुद्रात हिंग परिचित होते. अलेक्झांडरच्या मोहिमेद्वारे हिंग युरोपमध्ये आणले गेले.

वर्ग:मसाल्याचे पदार्थ
वर्ग:पाककलेमध्ये वापरले जाणारे पदार्थ
वर्ग:भारतीय मसाले
मायकेल ओवेन्स

वर्ग:न्यू झीलंडचे क्रिकेट खेळाडू
वर्ग:रिकामी पाने
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
विधानसभा

अल्ट=|इवलेसे|200x200अंश|भारतातील सध्याचे सत्ताधारी पक्ष

भारतातील घटक राज्यांमधील कायदेमंडळाच्या कनिष्ट गृहाला **विधानसभा** म्हणतात. भारताच्या घटनेच्या १७० व्या कलमानुसार प्रत्येक राज्यात विधानसभा हे सभागृह अस्तित्वात आहे. विधानसभा हे राज्य कायदेमंडळाचे कनिष्ठ पण अधिकाराच्या दृष्टीने वरिष्ठ असलेले जनतेचे प्रतिनिधित्व करणारे सभागृह आहे. विधानसभेत कमीत कमी ६० आणि जास्तीत जास्त ५०० सभासद असतात; मात्र लहान राज्याच्या विधानसभा अपवाद आहेत. उदा. पुडुचेरी विधानसभा ३० सदस्यांची आहे. सर्वाधिक संख्याबळ असलेल्या उत्तर प्रदेश विधानसभेत ४०३ सदस्य आहे. विधानसभेच्या मतदारसंघांपैकी काही जागा अनुसूचित जाती आणि जमातींसाठी राखीव असतात. विधानसभेचे मतदारसंघ कमीत कमी ७५,००० ते ३५०,००० मतदारांचा मिळून बनलेले असतात.

महाराष्ट्र, कर्नाटक, उत्तर प्रदेश, बिहार, आंध्र प्रदेश व तेलंगणा या ६ राज्यांत द्विसदनी कायदेमंडळ पद्धती अस्तित्वात आहे व तेथे विधानसभेसोबत विधान परिषदसुद्धा अस्तित्वात आहे. बाकीच्या सर्व राज्यांत एकसदनी कायदेमंडळ पद्धती असून तेथे विधानसभा हे एकच सभागृह आहे. भारतातील विधानसभा ह्या भारतीय लोकसभां सारख्याच काम करणार असे घटनाकारांचे मत होते.

## वर्तमान विधानसभा 
डिसेंबर २०२४ मधील राज्य विधानसभा खालीलप्रमाणे होत्या:

## माजी / विसर्जित विधानसभा 
## संदर्भ 
वर्ग:नागरिकशास्त्र
*
लोकसभा

**लोकसभा** हे भारतीय संसदेचे कनिष्ठ सभागृह आहे.भारतीय राज्यघटनेच्या कलम  ८१ अनुसार लोकसभेची तरतूद केली आहे. तसेच धनविषयक प्रस्ताव हा लोकसभेतच मांडला जातो. संसदेचे सभागृह ह्या नात्याने लोकसभेतील सदस्यांचे प्रमुख कार्य, **भारतीय राज्यघटनेच्या चौकटीशी सुसंगत असे कायदे बहुमताने बनवणे** हे असते, अर्थात हे सदस्य राज्यकारभाराच्या विधिमंडळ शाखेचे सदस्य आहेत.

*लोकसभा* हा शब्द संसदेच्या कनिष्ठ सभागृहाच्या दोन पाठोपाठ निवडणुकांमधील कालावधीसही वापरतात. २००८ पर्यंत भारतामध्ये १४ लोकसभा-कालावधी झाले आहेत. लोकसभेचे सदस्य हे जनतेने थेट निवडून दिलेले प्रतिनिधी असतात, अर्थात त्यांची भारताच्या पात्र प्रौढ नागरिकांचा समावेश असलेल्या मतदारसंघांतून थेट निवडणूक केली जाते. भारताच्या राज्यघटनेप्रमाणे लोकसभेचे सध्या ५५२ सदस्य आहेत. यामधील ५३० सदस्य भारताच्या राज्यांचे प्रतिनिधी आहेत, २० पर्यंत सदस्य केंद्रशासित प्रदेशांचे प्रतिनिधी आहेत, तर २ सदस्य अँग्लो-इंडियन समाजाचे प्रतिनिधी असतात (जे की राष्ट्रपतीकडुन  नामनिर्देषित केले जातात), पण १०४व्या घटनादुरुस्तीनंतर ही २ पदे देखील रद्द होणार आहेत.

प्रत्येक लोकसभेचा कालावधी जास्तीत जास्त ५ वर्षे असतो, त्यानंतर लोकसभेचे आपणहून विसर्जन होते व नव्या लोकसभेसाठी निवडणुका होतात. ह्याला आणीबाणीची परिस्थिती हा एक अपवाद आहे. आणीबाणीची परिस्थिती जाहीर केल्यास लोकसभेचा कालावधी एक वर्षाच्या टप्प्यामध्ये ५ वर्षाहून अधिक काळही वाढवता येतो. लोकसभेस **प्रथम सभागृह** असेही म्हणतात.

## राज्यागणिक मतदारसंघ 
## हे सुद्धा पहा 
* भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची
* २००९ लोकसभा निवडणुका, महाराष्ट्रातील उमेदवार

## बाह्य दुवे 
* 


वर्ग:भारतातील राजकारण
ट्रेव्हर मील

**ट्रेव्हर मील** (११ नोव्हेंबर, इ.स. १९२८:पापाटोटो, ऑकलॅंड, न्यू झीलँड - २१ मे, इ.स. २०१०:ओरेवा, ऑकलॅंड, न्यू झीलँड) हा कडून १९५८मध्ये दोन कसोटी सामने खेळलेला क्रिकेट खेळाडू होता.

वर्ग:न्यू झीलंडचे क्रिकेट खेळाडू
वर्ग:इ.स. १९२८ मधील जन्म
वर्ग:इ.स. २०१० मधील मृत्यू
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
जिल्हाधिकारी

**जिल्हाधिकारी** (DC/DM) हा भारतीय प्रशासन सेवा अधिकारी हा व्यक्ती प्रमुख असतो. त्यांचेकडे संपूर्ण जिल्ह्याच्या कायदा व सुव्यवस्थेची पण जबाबदारी असते.
* ते Magistrate अर्थात जिल्हा न्यायदंडाधिकारी सुद्धा असतात.
जिल्हाधिकाऱ्याला इंग्रजीमध्ये District Collector असेही म्हणतात. हा शब्द District म्हणजे जिल्हा आणि Collector म्हणजे कर गोळा करणारा या दोन शब्दांनी मिळून बनलेला आहे.

## पदाचा इतिहास
१७७२मध्ये ब्रिटिश गव्हर्नर **वॉरेन हेस्टिंग्स** यांने जिल्हाधिकारी पदाची निर्मिती केली.
 जमीन महसूल वसुलीच्या उद्देशाने हे पद निर्माण करण्यात आले.
या पदाचे महत्त्व वाढवण्यासाठी *कंपनी सरकारने* **न्यायदान आणि नागरी प्रशासनाची** जबाबदारी जिल्हाधिकाऱ्यांकडे सोपवली.
* स्वातंत्र्योत्तर काळात जिल्हाधिकारी पदाच्या अधिकार व जबाबदारीत बदल करण्यात आला. जनकल्याणाची संबंधित अनेक कार्य त्यांच्याकडे सोपवण्यात आली.

## निवड
जिल्हाधिकारी हा गट-१चा अधिकारी असतो. त्याची निवड संघ लोकसेवा आयोग(UPSC) करत असते. जिल्हाधिकाऱ्यांची निवड दोन मार्गाने केले जाते. 
*पहिला मार्ग म्हणजे सरळ सेवा भरती होय. संघ लोकसेवा आयोगाकडून भारतीय प्रशासकीय सेवा पदासाठी निवड केलेल्या उमेदवाराची जिल्हाधिकारी म्हणून राज्यशासन नेमणूक करते. संघ लोकसेवा आयोगाकडून निवड झालेल्या जिल्हाधिकाऱ्यांच्या सेवाशर्ती, वेतन, बढती, सेवा-निवृत्ती बाबत केंद्र सरकारचे नियम लागू होतात. 
* राज्यसेवेत उपजिल्हाधिकारी म्हणून कार्य करणाऱ्या व्यक्तीस बढती देऊन जिल्हाधिकारी पदावर नेमले जाते. 
* भारत प्रशासन सेवेतून आलेल्या जिल्हाधिकाऱ्यांचे सेवानिवृत्ती वय ६० वर्ष तर, बढती मिळून जिल्हाधिकारी बनलेल्या ५८ व्या राज्य शासनाच्या नियमाप्रमाणे सेवानिवृत्त होतात.

## कार्य आणि कर्तव्ये
* केंद्र शासनाचा कर्मचारी असून देखील जिल्हाधिकारी राज्य शासनाच्या अखत्यारित काम करतो. उपजिल्हाधिकारी हे पद राज्यातील लोकसेवा आयोग यांच्याकडून घेतली जाते. 
* उपजिल्हाधिकारी पदासाठी जर आपण पात्र ठरला तर आपल्याला पुढील ट्रेनिंग साठी पुणे येथे पाठवले जाते. 
* जिल्हाधिकारी यांचे प्रशिक्षण लाल बहादूर शास्त्री राष्ट्रीय प्रशासन प्रबोधिनी, मसूरी (UK) येथे होते.
* अंतर्गत क्षेत्राचा विकास करणे व नवे कायदे जिल्ह्यात लागू करणे, ही जिल्हाधिकाऱ्यांची मुख्य कर्तव्य होय. 
त्याचबरोबर विविध योजनांचे प्रतिनिधित्व देखील ते करतात. 

वर्ग:नागरिकशास्त्र
वर्ग:राज्य शासनाचे कर्मचारी
वर्ग:राज्य शासनाचे प्रथम श्रेणी अधिकारी
वर्ग:न्यायव्यवस्था
वर्ग:महसूल व राजस्व