open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
उत्पत्तीचे पुस्तक

**उत्पत्तीचे पुस्तक**, हिब्रू बायबल आणि जुना कराराचे पहिले पुस्तक आहे. जगाच्या निर्मितीविषयी आणि यहुदी लोकांच्या उत्पत्तीचा अहवाल यात आहे.

या पुस्तकाचे *प्राचीन इतिहास* (प्रकरण १-११) आणि *पूर्वजांचा इतिहास* (प्रकरण १२-५०) असे दोन भाग आहेत.

वर्ग:बायबलमधील पुस्तके
वर्ग:जुना करार
स्थलांतराचे पुस्तक

**निर्गमचे पुस्तक** बायबलचे दुसरे पुस्तक आहे आणि यात निर्गमचे वर्णन केले आहे, ज्यात यहोवाच्या हातून इजिप्तच्या गुलामगिरीतून इस्राएली लोकांची सुटका, बायबलसंबंधी सीनाय पर्वतावरील साक्षात्कार आणि त्यानंतरच्या देवाबरोबर इस्राएलमधील “दैवी निवास” यांचा समावेश आहे.

वर्ग:बायबलमधील पुस्तके
वर्ग:जुना करार
लेवीयचे पुस्तक

**लेवीयचे पुस्तक** हे तोराह आणि जुना कराराचे तिसरे पुस्तक आहे; विद्वान सामान्यत: सहमत आहे की हे फार काळापर्यंत विकसित झाले आणि ते पर्शियन काळात इ.स.पू. ५३२-५३८ दरम्यान अस्तित्वात आल्याचा अंदाज आहे.

वर्ग:बायबल
वर्ग:जुना करार
वर्ग:बायबलमधील पुस्तके
क्रिप्टोकरन्सी

**क्रिप्टोकरन्सी, क्रिप्टो-चलन,** ​​किंवा **क्रिप्टो** हे एक डिजिटल चलन आहे जे संगणक नेटवर्कद्वारे व्यवहाराचे माध्यम म्हणून काम करण्यासाठी तयार केलेले आहे. हे चलन टिकवून ठेवण्यासाठी किंवा राखण्यासाठी सरकार किंवा बँकेसारख्या कोणत्याही केंद्रीय प्राधिकरणावर अवलंबून नाही.

वैयक्तिक नाण्यांच्या मालकीच्या नोंदी डिजिटल लेजरमध्ये संग्रहित केल्या जातात. हा लेजर व्यवहाराच्या नोंदी सुरक्षित करण्यासाठी, अतिरिक्त नाण्यांच्या निर्मितीवर नियंत्रण ठेवण्यासाठी आणि नाण्यांच्या मालकीच्या हस्तांतरणाची पडताळणी करण्यासाठी मजबूत क्रिप्टोग्राफी वापरलेला संगणकीकृत डेटाबेस आहे. क्रिप्टोकरन्सी ही पारंपारिक अर्थाने चलन मानली जात नाही आणि त्यांना विविध श्रेणीत्मक उपचार लागू केले गेले आहेत, ज्यामध्ये वस्तू, ठेवी, तसेच चलने म्हणून वर्गीकरण समाविष्ट आहे. क्रिप्टोकरन्सी सामान्यतः व्यवहारात एक वेगळा मालमत्ता वर्ग म्हणून पाहिली जाते.

## इतर माहिती 
क्रिप्टोकरन्सीला अंतरजालीय चलन असेही म्हणतात. बिटकॉईन हे एक क्रिप्टोकरन्सीचे उत्तम उदाहरण आहे. क्रिप्टो चलनांमध्ये क्रिप्टोग्राफी वापरली जाते. ही एक प्रकारची डिजिटल मालमत्ता आहे ज्याप्रकारे आपण नोटा आणि नाण्याद्वारे व्यवहार करतो त्याचप्रकारे वस्तू किंवा सेवांच्या खरेदीसाठी क्रिप्टोकरन्सी वापरली जाते. ही एक पीअर टू पीअर इलेक्ट्रॉनिक सिस्टम आहे, ज्याद्वारे आपण इंटरनेटवरून नियमित चलनांऐवजी वस्तू आणि सेवा खरेदी करण्यासाठी वापरू शकतो. इथेरियम हे सुद्धा एक क्रिप्टोचलन आहे.

आर्थिक व्यवहार सुरक्षित ठेवण्यासाठी, अतिरिक्त समूहांच्या निर्मितीवर नियंत्रण ठेवण्यासाठी आणि मालमत्तेचे हस्तांतरण सत्यापित करण्यासाठी सशक्त क्रिप्टोग्राफी वापरते. केंद्रीकृत डिजिटल चलन आणि मध्यवर्ती बँकिंग प्रणालीला विरोध म्हणून  क्रिप्टोग्राफी विकेंद्रीकृत नियंत्रणाचा वापर करतात.
हे चलन संगणकीय अल्गोरिदमच्या साह्याने निर्माण करण्यात आलेले चलन आहे. हे चलन भौतिक नसते. क्रिप्टोकरन्सी द्वारे केलेले व्यवहार गोपनीय असतात त्यावर कोणाचे नियंत्रण नसते. या चलनावर कोणत्याही देशाची किवा कंपनीची मक्तेदारी नाही. या चलनद्वारे केलेले सर्व व्यवहार ब्लॉकचेन तंत्रज्ञानाद्वारे( blockchain technology)  केले जातात. ब्लॉकचैन म्हणजे काय आपण पुढे पाहुयाच. ब्लॉकचैन (blockchain technology) मध्ये जे जे घटक आहेत त्या सर्वाना इतरांचे सर्व व्यवहार पाहता येऊ शकतात याचे कारण व्यवहाराबाबत तक्रार किवा काही घोटाळा सहज पाहता येऊ शकते. १९८३ मध्ये, अमेरिकन क्रिप्टोग्राफर डेव्हिड चाम यांनी ecash नावाच्या अनामिक क्रिप्टोग्राफिक इलेक्ट्रॉनिक पैशाची कल्पना केली. नंतर, १९९५ मध्ये, त्यांनी डिजीकॅशद्वारे ते लागू केले. १९९८ मध्ये, वेई दाईने "बी-मनी"चे वर्णन प्रकाशित केले, एक अनामित, वितरित इलेक्ट्रॉनिक रोख प्रणाली म्हणून वैशिष्ट्यीकृत. त्यानंतर लवकरच, निक साबोने बिट गोल्ड वर्णन केले.

## संदर्भ 
वर्ग:आंतरजालीय चलन
वर्ग:चलने
थरपारकर

[इवलेसे|[:en:Tharparkar|थरपारकर जिल्हा]]
**थरपारकर** हे विस्तारानुसार सिंध प्रांतातील सर्वात मोठे जिल्हा आहे. पाकिस्तानमध्ये थरपारकरांची संख्या सर्वाधिक आहे. त्यात सिंधातील सर्व जिल्ह्यांचा सर्वात कमी मानव विकास निर्देशांक आहे.

## संदर्भ आणि नोंदी 
वर्ग:सिंध प्रांत
गणनांंचे पुस्तक

**गणनांचे पुस्तक** इब्री बायबलचे चौथे पुस्तक आणि यहुदी तोराच्या पाच पुस्तकांपैकी चौथे पुस्तक आहे. पुस्तकाचा दीर्घ आणि गुंतागुंतीचा इतिहास आहे, परंतु त्याचे अंतिम रूप कदाचित पर्वाच्या काळाच्या सुरुवातीच्या काळात (५ व्या शतकातील ई.स.पू.) याह्विस्टिक स्रोताच्या प्रिस्टली रेडिएशनमुळे (म्हणजे संपादन) झाले. या पुस्तकाचे नाव इस्राएली लोकांकडून घेतलेल्या दोन जनगणनेतून आले आहे.

वर्ग:जुना करार
वर्ग:बायबलमधील पुस्तके
व्यंकटेश वळसंगकर

प्रा. **व्यंकटेश वळसंगकर** हे एक मराठी लेखक आहेत. यांची पुस्तके कर्नाटकातील कलबुर्गी येथील मराठी साहित्य मंडळाने प्रकाशित केली आहेत. 

## पुस्तके
* आत्मप्रत्यय
* भावपदर

वर्ग:मराठी लेखक
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
डी.पी. भोसले कॉलेज (कोरेगाव)

**डी.पी. भोसले कॉलेज** हे रयत शिक्षण संस्थेचे  महाविद्यालय असून ते कोरेगाव जि. सातारा येथे आहे. या महाविद्यालयाची  स्थापना १९६८ मध्ये झाली. कोरेगाव पासून रहिमतपूर रोडवर २ कि. मी. अंतरावर हे महाविद्यालय आहे. 

वरिष्ठ महाविद्यालयात बी.ए., बी.कॉम., बी.एस्सी., बी.सी.ए., बी.व्होक., एम.ए., एम.कॉम., एम.एस्सी. हे अभ्यासक्रम उपलब्ध आहेत तर कनिष्ठ महाविद्यालयात कला, वाणिज्य, विज्ञान आणि एम.सी.व्ही.सी. हे अभ्यासक्रम उपलब्ध आहेत. डॉ. विजयसिंह सावंत हे महाविद्यालयाचे प्राचार्य आहेत. या महाविद्यालयाला २०१७ साली एनएएसी, बंगळूर यांचेकडून 'अ' दर्जा देण्यात आला आहे. त्याचबरोबर महाविद्यालयाचे आयएसओ प्रमाणीकरण ही झालेले आहे. 

बी. ए. पदवीसाठी मराठी, हिंदी, इंग्लिश, भूगोल, अर्थशास्त्र, इतिहास हे  वैकल्पिक विषय उपलब्ध आहेत. बी. कॉम. पदवीसाठी  Advanced Accountancy, Advanced Banking, तर बी. एस्सी. पदवीसाठी Chemistry, Physics, Maths,, Zoology, Botony हे विषय उपलब्ध आहेत. 

येथे एम.ए. साठी मराठी, इंग्लिश, अर्थशास्त्र, एम.कॉम. साठी Advanced Accountancy, Advanced Banking, तर एम.एस्सी. साठी Chemistry आणि Geography हे विषय उपलब्ध आहेत.

भव्य क्रीडांगण, प्रशस्त इमारती, दर्जेदार शिक्षण, भरपूर व दुर्मिळ ग्रंथसंपदा असणारे ग्रंथालय, सुसज्ज प्रयोगशाळा,  कॅन्टीन, इ. परिपूर्ण सोयी असणारे हे महाविद्यालय आहे. कला, क्रीडा, सांस्कृतिक, संशोधन, शैक्षणिक  व रोजगार संधी अश्या विविध क्षेत्रात महाविद्यालयाने गरुडभरारी घेतलेली आहे. 

वर्ग:कोरेगांव तालुका
वर्ग:महाराष्ट्रातील शैक्षणिक संस्था
प्रभाकर पाठक

विद्यावाचस्पती प्रा. **प्रभाकर पां. पाठक** हे धार्मिक आणि हिंदुत्वविषयक पुस्तके लिहिणारे मराठी लेखक आहेत. 

## पुस्तके
* अस्मिता हिंदुत्वाची 
* संत नामदेवांची वाणी अमृताची खाणी 
* मराठी प्रदेशातील सिद्ध साधुपुरुषांमधील आध्यत्मिक अनुबंध (आध्यात्मिक) 
* राष्ट्रधर्मी संघयोगी - बाळासाहेब देवरस
* लोकमान्य टिळक राष्टधर्माचे दार्शिक 
* संतवाणीची अमृतसरिता असलेला एक पूजनीय ग्रंथ - नित्य संतवाणी (धार्मिक)

वर्ग:मराठी लेखक
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
गणेश चिमणाजी वाड

रावबहादूर **गणेश चिमणाजी वाड** हे इतिहासविषयक पुस्तके लिहिणारे मराठी लेखक होते.

## पुस्तके
* थोरले माधवराव पेशवे : कारकीर्द
* दक्षिणेतील सरदारांच्या कैफियती, याद्या वगैरे
* बाजीराव (दुसरा)
* बाळाजी बाजीराव पेशवा
* माधवराव बल्लाळ ऊर्फ थोरले माधवराव पेशवे
* सवाई माधवराव पेशवे, रोजनिशी
* सातारकर राजे व पेशवे यांच्या रोजनिशींतील निवडक उतारे

वर्ग:मराठी लेखक
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
सुषमा वाटवे

**सुषमा वाटवे** (जन्म -, मृत्यू - २०१२) या एक मराठी लेखिका आहेत. त्या पावसच्या स्वामी स्वरूपानंदांच्या अनुगृहित होत्या.

## पुस्तके
* कशी मी अशी मी
* वर्षत सकळी मंगळी: स्वामी माधवनाथ जीवन दर्शन
* द पाथ ऑफ सेल्फ-रियलायझेशन - ले.डॉ. स्वर्णलता भिशीकर आणि सुषमा वाटवे 

## पूरक 
* सुषमा वाटवे यांची व्याख्याने

## संदर्भ 
वर्ग:मराठी लेखिका
वर्ग:स्त्री चरित्रलेख
इजिप्तच्या राज्य प्रमुखांची यादी

इवलेसे
इवलेसे|२०१४ पासुनचे राष्ट्रपती
हि इजिप्तच्या राज्य प्रमुखांची यादी आहे.

## मामलुक सल्तनत (१२५० – १५१७) 
### इजिप्तचा मामलुक सुलतान 
## संदर्भ 
राष्ट्रप्रमुख
वर्ग:देशानुसार राष्ट्रप्रमुख
राष्ट्रप्रमुख
ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०१९-२०

ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाने फेब्रुवारी - मार्च २०२० मध्ये ३ आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामने आणि ३ आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामने खेळण्यासाठी दक्षिण आफ्रिकेचा दौरा केला.
## आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० मालिका
### १ला सामना
### २रा सामना
### ३रा सामना
## आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका
### १ला सामना
### २रा सामना
### ३रा सामना
वर्ग:इ.स. २०२० मधील क्रिकेट
वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघांचे दक्षिण आफ्रिका दौरे
२०२०
दक्षिण आफ्रिका
खुणावडे

**खुणावडे** हे भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील उत्तर कोकणातील पालघर जिल्ह्यातील डहाणू तालुक्यातील एक गाव आहे.

## भौगोलिक स्थान
डहाणू बस स्थानकापासून इराणी मार्गाने गेल्यावर पुढे श्री गजानन एन्टरप्राईजेस, वडापाव गाडी, ट्रॉपिकल फ्लोरा ही दुकाने गेल्यानंतर खुणावडे गाव लागते. डहाणू बस स्थानकापासून हे गाव १७ किमी अंतरावर आहे.

## हवामान
पावसाळ्यात खुणावडे गावात आणि त्याच्या आसपास भरपूर प्रमाणात पाऊस पडतो आणि हवामान समशीतोष्ण राहते. हिवाळ्यात येथील हवामान थंड असते व अनेकदा सकाळी धुके पडते.उन्हाळ्यात हवामान उष्ण असते.पावसाळ्यात येथे भातशेती,नागलीशेती केली जाते.

## लोकजीवन
खुणावडे हे मध्यम आकाराचे गाव आहे.२०११ च्या भारतीय जनगणनेनुसार गावात ३३९ कुटुंबे राहतात. एकूण १६३६ लोकसंख्येपैकी ७९३ पुरुष तर ८४३ महिला आहेत. गावाची साक्षरता ३३.८८ टक्के आहे.पुरुष साक्षरता ४०.४० आहे तर स्त्री साक्षरता २८.११ आहे. गावातील शून्य ते सहा वर्षे वयाच्या लहान मुलांची संख्या ३६१ आहे. ती एकूण लोकसंख्येच्या २२.०७ टक्के आहे.आदिवासी समाजातील लोक येथे राहतात. येथे शेती हा व्यवसाय असून काही लोक शेतमजूर, वीटभट्टीमजूर, खाजगी, सरकारी नोकर, कामगार म्हणूनही काम करतात. दुग्धव्यवसाय, बकरीपालन, कुक्कुटपालनसुद्धा केले जाते.

## नागरी सुविधा
खुणावडे गावात प्राथमिक शिक्षण,प्राथमिक आरोग्यसेवा, रस्ते वीजपुरवठा, सार्वजनिक स्वच्छता, पाणी पुरवठा इत्यादी आवश्यक गोष्टी आहेत. महाराष्ट्र राज्य परिवहन महामंडळाच्या बस डहाणू बस स्थानकावरून येथे येण्यासाठी ठराविक वेळी मिळतात. डाहाणू बस स्टेशनवर ऑटोरिक्षासुद्धा  असतात.

## जवळपासची गावे
बोर्डी, जळवाई, जांभुगाव, अस्वाली, रामपूर, घोलवड, विकासनगर, चिखळे, नारळीवाडी, चिंबावे ही जवळपासची गावे आहेत. अस्वाली ग्रामपंचायतीमध्ये अस्वाली, जळवाई आणि खुणावडे ही गावे येतात.

## संदर्भ
१. https://www.census2011.co.in/data/subdistrict/4163-palghar-thane-maharashtra.html

२. https://villageinfo.in/maharashtra/thane/palghar.html

३.
https://www.mapsofindia.com/lat_long/maharashtra/

४.
http://tourism.gov.in/

५.
http://districts.nic.in/districtsdetails.php?sid=MH&disid=MH036

६.
https://palghar.gov.in/

७.
https://palghar.gov.in/tourism/

वर्ग:डहाणू तालुक्यातील गावे
वर्ग:पालघर जिल्ह्यातील गावे
देवीदास दत्तात्रेय वाडेकर

देवीदास दत्तात्रेय वाडेकर ( - ५ मार्च २०२०) हे एक मराठी कोशकार होते. 

(अपूर्ण)

वर्ग:मराठी कोशकार
वर्ग:इ.स. २०२० मधील मृत्यू
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
प्रणव सखदेव

**प्रणव सखदेव**( जन्म - २६ जून १९८७ )हे एक मराठी लेखक, कवी,  युवासाहित्यिक अनुवादक आहेत. ते वृत्तपत्रीय लिखाणही करतात. त्यांना 'काळेकरडे स्ट्रोक्स' या कादंबरीसाठी  २०२१ सालचा मराठी भाषेसाठीचा **साहित्य अकादमी युवा पुरस्कार** मिळाला.
साहित्य अकादमी तर्फे दर वर्षी भारतीय युवा साहित्यिकांना (35 वर्षे किंवा त्या खालील) हा पुरस्कार प्रदान करण्यात येतो.

## कारकीर्द 
सखदेव यांनी लोकसत्ता, महाराष्ट्र टाईम्स या दैनिकांमध्ये उपसंपादक म्हणून काम केले.

## लिहिलेली/अनुवादित केलेली पुस्तके
* आर्याची अद्भुतनगरी (अनुवादित बालसाहित्य, मूळ इंग्रजी - ॲलिस इन वंडरलॅंड, लेखक : लुईस कॅरोल)
* इस्रो झेप नव्या क्षितिजाकडे (अनुवादित, मूळ इंग्रजी लेखक : गीता आरवमुदन, आर. आरवमुदन)
* कलाम संच : किशोरांसाठी मार्गदर्शक असा ३ पुस्तकांचा सप्रेम भेट संच (अनुवादित, मूळ इंग्रजी लेखक : डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम, सृजनपाल सिंग, वाय.एस. राजन)  
* कलामांचंं बालपण (अनुवादित, मूळ इंग्रजी लेखक: सृजनपाल सिंग)
* द काऊन्ट ऑफ माॅॅन्टे क्रिस्टो (अनुवादित, मूळ इंग्रजी लेखक: अलेक्झांडर ड्यूमा)
* काळेकरडे स्ट्रोक्स (कादंबरी)
* गाणे स्थलांतराचे (सन १९१५ ते १९७० या कालावधीत अमेरिकेतील कृष्णवर्णीयांच्या स्थलांतरितांचा सखोल वेध) (अनुवादित, मूळ लेखक इझाबेल विल्जरसनच्या 'द वाॅर्म्थ ऑफ अदर सन्स'चा मराठी अनुवाद)
* नवी सुरुवात (चित्रमय बालसाहित्य)
* ९६ मेट्रोमाॅल (अद्भुतिका-कादंबरी)
* नाभीतून उगवलेल्या वृक्षाचं रहस्य (कथासंग्रह)
* निळ्या दाताची दंतकथा (कथासंग्रह)
* पायऱ्यांचा गेम (कवितासंग्रह)
* मर्डर इन माहीम (अनुवादित कादंबरी, मूळ इंग्रजी लेखक : जेरी पिंटो)
* माझं तालमय जीवन (झाकीर हुसेन यांचे व्यक्तिचित्रण), (अनुवादित, मूळ इंग्रजी लेखिका : नसरीन मुन्नी कबीर)
* माझा भारत... उज्ज्वल भारत (ए.पी.जे. अब्दुल कलामांचे तरुणांसाठीचे उद्बोधक भाषण, अनुवादित, मूळ संपादक : सृजनपाल सिंग)
* मिशन इंडिया (विकसित भारत - एक ध्येय, ए.पी.जे. अब्दुल कलामांचे तरुणांसाठीचे उद्बोधक भाषण, अनुवादित, मूळ संपादक : वाय.एस. राजन)
* वन पार्ट वुमन (कादंबरी)
* विज्ञानाच्या उज्ज्वल वाटा (भविष्यातील विज्ञानाचा वेध घेऊन विद्यार्थ्यांना ए.पी.जे. अब्दुल कलाम यांनी केलेले बहुमोल मार्गदर्शन, अनुवादित, मूळ संपादन : सृजनपाल सिंग) 
* स्मार्टपणे व्हा कॅशलेस 
* हिरवे पक्षी (चित्रमय बालसाहित्य)

## पुरस्कार 
* अ. वा. वर्टी कथालेखक पुरस्कार, सार्वजनिक वाचनालय, नाशिक 
* चैत्रसंवाद पुरस्कार (संवाद, नाशिक)
* आशाताई सौंदत्तीकर सर्वोत्कृष्ट कथासंग्रह पुरस्कार, आपटे वाचन मंदिर, इचलकरंजी 
* कथाकार शांताराम पुरस्कार, मुंबई साहित्य संघ 
* दि. बा. मोकाशी कथा पुरस्कार, सार्वजनिक वाचनालय, कल्याण 
* कुसुमाग्रज प्रतिष्ठान, नाशिक यांची पाठ्यवृत्ती (२०१५-१६)
* 'काळेकरडे स्ट्रोक्स' या कादंबरीसाठी  २०२१ सालचा मराठी भाषेसाठीचा साहित्य अकादमी युवा पुरस्कार

## संदर्भ 
वर्ग:मराठी लेखक
वर्ग:साहित्य अकादमी पुरस्कार विजेते
वर्ग: पुरुष चरित्रलेख
पावनखिंड

**पावनखिंड** (पूर्वीचे नांव **घोडखिंड**) ही महाराष्ट्रात पन्हाळगड आणि विशाळगड यांच्यामधील रस्त्यावर असलेली खिंड आहे. अतिशय अवघड व अरुंद असलेली ही खिंड या दोन्ही किल्ल्यांमधील अंतर कमी करते.

thumb|200px|घोडखिंड, गजापूरजवळील घाट

## नांवाचा अर्थ 
इवलेसे|पावनखिंडीतील लढाईपूर्वी शिवाजी महाराज आणि बाजी प्रभू देशपांडे यांच्या मधील संभाषणक्षण

दोन उंच डोंगरांच्यामध्ये असलेल्या या खिंडीतील वाट इतकी अरुंद आहे, येथून एकावेळी फक्त एक "घोडेस्वार" पार जाऊ शकतो. 
हत्ती, मेणे किंवा इतर वाहनांनी ही खिंड पार करणे अशक्य आहे, यामुळे या खिंडीला **घोडखिंड** असे नाव होते. 

*१३ जुलै, १६६० रोजी पन्हाळगडाला पडलेल्या वेढ्यातून निसटून निघालेले शिवाजी महाराज विशाळगडाकडे जात असताना सिद्दी मसूदच्या सैन्याने त्यांना येथे गाठले. तेव्हा झालेल्या निकराच्या लढाईत बाजी प्रभू देशपांडे, त्यांचे भाऊ फुलाजी देशपांडे व त्यांच्यासह मोजक्या सैनिकांनी ही खिंड जबरी लढवली व आदिलशाही सैन्याला थोपवून धरले, यामुळे शिवाजी महाराजांना विशाळगड गाठणे शक्य झाले. 
यांत बाजी प्रभू देशपांडे भावंडे फुलाजी व त्यांच्यासह मागे थांबून शेवटचा एल्गार (*लास्ट स्टॅन्ड*) करणाऱ्या त्यांच्या बव्हंश सैन्याने मरण पत्करले. 
*त्यांच्या या बलिदानाची आठवण म्हणून या खिंडीला **पावनखिंड** असे नाव दिले गेले.

## इतिहास 
इ.स.२ मार्च १६६० रोजी सिद्दी जोहरने पन्हाळयास वेढा दिला होता यावेळी छत्रपती शिवाजीराजे पन्हाळा किल्ल्यावर अडकून पडले होते. मुसळधार पावसात सुद्धा सिद्दी वेढा सोडावयास तयार नव्हता. या कठीण प्रसंगी महाराजांनी सिद्धीस तहाचा निरोप धाडला त्यामुळे सिद्धी गाफील राहिला. शिवा काशीद नावाच्या मावळ्याने छत्रपतींच्या वेशात सिद्दी जौहर यास तहाची बोलणी करण्यात गुंतवून छत्रपतींना पन्हाळ्याहून निसटण्यास पुरेसा अवधी दिला. 
*शिवा काशीदचे खरे रूप कळल्यावर सिद्धीने त्यांस ठार केले, तोवर छत्रपती विशाळगडाच्या वाटेवर होते.

छत्रपती शिवरायांनी पन्हाळ्यावरून, विशाळगडाकडे पलायन केल्याचे समजल्या-नंतर, सिद्दीने, सिद्दी मसूदला छत्रपतींच्या मागावर पाठवले व त्यांचा पाठलाग चालू झाला. मसूदच्या सैन्याने मराठ्यांना घोडखिंडीत गाठले, अशावेळी बाजीप्रभूंनी छत्रपतींना विशाळगडावर पोहोचून तोफानी इशारा करत नाहीत तोवर ही खिंड लढवली जाईल असे सांगितले. घोडखिंडीतील अतिशय चिंचोळ्या वाटेमुळे मराठ्यांनी मसूदच्या सैनिकांची कत्तल आरंभली, शरीराला असंख्य जखमा झाल्या असतानाही बाजीप्रभू, फ़ुलाजी, संभाजी जाधव, बांदल यांनी मोठा पराक्रम गाजविला.

महाराज विशाळगडावर पोहोचल्यानंतर तोफांचा गजर झाला.इकडे घोडखिंडीत बाजीप्रभूने तोफांचा आवाज ऐकल्यानंतरच समाधानाने आपला जीव सोडला.या युद्धात मराठ्यांचे जवळपास सर्वच ३०० मावळे कामी आले तर मसूदचे जवळपास ३००० सैनिक मारले गेले.बाजीप्रभू व इतर मावळ्यांच्या पराक्रमाने घोडखिंड पावनखिंड म्हणून इतिहासात अमर झाली.

पावनखिंडीच्या लढाईचा उल्लेख शिवकालीन ऐतिहासिक कागदपत्रात सापडत नाही. शिवभारतप्रमाणे ही लढाई विशाळगडच्या पायथ्याशी गजापूरच्या घाटात झाली. तरी पण त्यामुळे बाजी प्रभू, फुलाजी आणि बांदल सेनेचा पराक्रम अजिबात कमी होत नाही. त्यांचे शौर्य आणि बलिदान अलौकिक आहे.

## स्थान
## हे सुद्धा पहा 
* पावनखिंड (पुस्तक)
* पावनखिंड (चित्रपट)

वर्ग:मराठा साम्राज्य
वर्ग:कोल्हापूर जिल्हा
माधवी ओगले

**माधवी ओगले** (जन्म १३ एप्रिल १९५४ - मृत्यू ६ ऑक्टोबर २००७) या शैक्षणिक आणि सामाजिक क्षेत्रातील कार्यकर्त्या आहेत. बहुविकलांग आणि दिव्यांग मुलांच्या शिक्षणासाठी त्यांनी योगदान दिले आहे.

## कौटुंबिक माहिती
माधवी ओगले यांचे वडील वसंत मनोहर हे रिझर्व्ह बँकेत अधिकारी होते आणि आई वसुधा  या शाळेत शिक्षिका होत्या. डॉ. मधुसूदन ओगले यांच्याशी २६ नोव्हेंबर १९७८ रोजी त्यांचा विवाह झाला. डॉ. ओगले हे रेडिओलॉजिस्ट होते. सौदी अरेबियायेथून त्यांना तेथे नोकरीचा प्रस्ताव आला आणि त्यांनी तो स्वीकारला. त्या निमित्ताने माधवी ओगले यांना सौदीला भेट देण्याची संधी मिळाली. प्रथम या संस्थेची गतिमंद मुलांच्या विशेष शिक्षणासाठी फिनिक्स ही शाळा सुरू केली.

## संदर्भ 
-

वर्ग:महिला
वर्ग:सामाजिक कार्यकर्त्या
वर्ग:शिक्षणसंस्था
कुटूरगा

कुटूरगा ( *सयलोपोगॉन झेलेनिनिकस* ) ही   भारतीय उपखंडात आढळणारी आशिआई बार्बेट प्रजाती आहे.  या पक्ष्याचा अधिवास   उष्णकटिबंधीय आणि उपोष्णकटिबंधीय जंगलामध्ये आढळून येतो . हा पक्षी  नेपाळ आणि भारत या दोन्ही देशांमधील तराईपासून श्रीलंका पर्यंत सर्वत्र आढळून येतो आणि आययूसीएन रेड लिस्टमध्ये कमीतकमी कन्सर्न्स म्हणून सूचीबद्ध आहे.  कुटूरगा झाडावर आढळून येणारी  आणि  फळे व कीटक खाणारी प्रजाती आहे. ते झाडामध्ये गोलाकार भोक पाडून त्यात घरटे करतात. मादी एका वेळी  2-4 अंडी घालते . हे आंबा, पपई, केळी, वड, उंबर  अशा झाडांची फळे खातात 

प्रौढ पक्ष्याचे डोके, मान आणि छाती तपकिरी रंगाची असते आणि डोळ्याच्या भोवती पिवळ्या रंगाचे वर्तुळ असते. उर्वरित पिसारा हिरवा असतो.  त्याचा कुटूर्रर... कुटूर्रर...असा आवाज असतो. 
## चित्रदालन

File:Brown Headed Barbet at Murud.jpg|कुटूरगा

## संदर्भ 
## बाह्य दुवे 
*http://datazone.birdlife.org/species/factsheet/brown-headed-barbet-psilopogon-zeylanicus
प्रित्झकर वास्तुकला पुरस्कार

**प्रिट्झर आर्किटेक्चर पुरस्कार** हा प्रतिवर्षी एखाद्या वास्तूविशारद किंवा आर्किटेक्टचा सन्मान करण्यासाठी दिला जातो ज्याच्या बांधकामामध्ये प्रतिभा, दृष्टी आणि वचनबद्धतेच्या गुणांचे संयोजन दिसून येते, ज्याने वास्तूकलेच्या माध्यमातून मानवतेसाठी आणि अंगभूत वातावरणामध्ये सातत्यपूर्ण आणि महत्त्वपूर्ण योगदान दिले आहे. जय प्रित्जकर आणि त्यांची पत्नी सिंडी यांनी १९७९ मध्ये हा पुरस्कार स्थापना केला आहे. हा पुरस्कार प्रित्जकर कुटुंबाकडून असून हयात फाउंडेशनने प्रायोजित केलेला आहे. हा जगातील प्रमुख वास्तुशास्त्राच्या पुरस्कारांपैकी एक मानला जातो, आणि बऱ्याचदा ह्याला आर्किटेक्चरचा नोबेल पुरस्कार म्हणूनही संबोधले जाते.

## विजेते 
## संदर्भ 
वर्ग:वास्तुशास्त्र
वर्ग:पुरस्कार
चंद्रप्रभा बोके

**चंद्रप्रभा नरेंद्र बोके** या महाराष्ट्रातील प्रगत महिला शेतकरी आहेत.४ जानेवारी १९३७ रोजी त्यांचा जन्म अमरावती येथे झाला.त्यांच्या सासरी आणि माहेरी कुटुंबात शेतीची पार्श्वभूमी आहे आणि त्याचा प्रभाव त्यांच्या शेतीच्या कामावर आहे. सेंद्रिय पद्धतीने शेती करणारे-या महाराष्ट्रातील प्रगतीशील महिला शेतकरी म्हणून त्या ओळखल्या जातात.  

## शैक्षणिक अर्हता
त्यांचे प्राथमिक व माध्यमिक शिक्षण अमरावती येथे झाले . त्यांनी एम.ए.बी.एड. या पदव्या प्राप्त केल्या आहेत.

## कौटुंबिक माहिती
त्यांना तीन मुली व एक मुलगा अशी अपत्ये आहेत.

## कारकीर्द
कृषिक्रांतीचे जनक मानले जाणारे डॉ. पंजाबराव देशमुख यांच्या संपर्कात त्या राहिल्या व त्यांनी आपली शेतीची आवड जोपासली. संत्र्याच्या बागांचे पुनर्वसन व ऊस लागवडीची व्याप्ती वाढवणे आदी कार्यक्रम त्यांनी घडवले आहेत. त्यांनी अमरावती जिल्ह्यामध्ये सेंद्रिय खते वापरून कापूस, तूर व गहू, हळद व भाजीपाला पिके घेतली आणि शेतकऱ्यांना सेंद्रिय खते वापरण्याविषयी प्रवृत्त केले आहे. त्यांनी तिवसा येथे संत्रा बागायतदार शेतकऱ्यांची एक सहकारी संस्था स्थापन केली. या संस्थेमार्फत त्या संत्रा बागायतदारांना वेळोवेळी मार्गदर्शन करत असतात व बागायतदारांच्या अडीअडचणी शासनापर्यंत पोहोचवण्याचे काम करतात. त्यांनी अमरावती जिल्ह्यामध्ये ऊस लागवडीसाठी प्रयत्न केले आणि २००३ साली विदर्भ शुगर मिल स्थापण्याचा उपक्रम केला. त्यांच्या कारखान्याची गाळप क्षमता ५० हजार मेट्रिक टनपर्यंत पोहोचलेली आहे. ग्रामीण क्षेत्रातील अल्पभूधारक, निराश्रित महिलांना केंद्र तथा राज्य सरकारच्या योजनेतून आर्थिकदृष्ट्या स्वयंनिर्भर करण्याचे कार्य त्या करतात.

## पुरस्कार
त्यांच्या कृषी विकासकार्याची दखल घेऊन त्यांना 

* क्रांतिज्योती सावित्रीबाई पुरस्कार (१९९३-९४) 

* पंडिता ताराबाई शिंदे पुरस्कार (१९९९) 

* पुण्यश्‍लोक अहिल्यादेवी होळकर राज्य पुरस्कार (२००२) 

* सेंद्रिय शेती शिल्पकार पुरस्कार (२००३) 

* तेजस्विनी पुरस्कार (२००७)

* शारदा उद्योग मंदिर पुरस्कार (२००९)

* माता जिजाबाई पुरस्कार (२०१४)

हे पुरस्कार मिळाले आहेत.

## अन्य
अमरावती जिल्ह्यामध्ये त्यांनी जिजामाता स्त्रीमंडळ व समाधान मंडळ, जागृत महिला मंडळ व मायबाई महिला मंडळाची स्थापना केलेली आहे. अमरावती येथे त्यांनी शारदा उद्योग मंदिर संस्थेमार्फत गृह उद्योगांना चालना देण्याचा प्रयत्न केलेला आहे. या कार्यक्रमामुळे अनेक महिलांना दुग्ध व्यवसाय, कुक्कुटपालन व विविध गृह उद्योगांतून स्वावलंबन प्राप्त झाले आहे.

## संदर्भ 
वर्ग:महिला
वर्ग:कृषी
बेबी कांबळे

**बेबी कांबळे** (माहेरच्या काकडे) (जन्म : वीरगाव-पुरंदर, इ.स. १९२९;  - फलटण, २१ एप्रिल २०१२) या दलित कार्यकर्त्या व लेखिका होत्या. त्यांच्यावर बाबासाहेब आंबेडकर यांचा प्रभाव होता. मराठीमध्ये आत्मचरित्र लिहिणाऱ्या त्या पहिल्या दलित महिला आहेत.

## बालपण
          बेबीताईचा जन्म महाराष्ट्रातील पुरंदर तालुक्यातील वीरगाव येथे झाला. त्यांचे सारे बालपण आजोळी गेले. मुळात त्यांचे माहेरातील नाव बेबीताई पंढरीनाथ कांबळे असे होते. त्यांचे वडील हे ठेकेदार होते. त्यांचा स्वभाव अतिशय परोपकारी होता. बेबीताई यांच्यावर देखील वडिलांचा बराच अंशी प्रभाव होता. बेबीताई यांचे आजोबा ब्रिटिश अधिकाऱ्याकडे बटलर अर्थात स्वयंपाक घरातील प्रमुख सेवक म्हणून काम करत असत.

## शिक्षण
  वयाच्या आठव्या वर्षी बेबीताई वीरगावहून फलटणला शिक्षणासाठी आल्या. चौथीपर्यंतचे शिक्षण बाहुलीच्या शाळेत झाल्यावर त्यांनी मुधोजी विद्यालयातून पुढील शालेय शिक्षण घेतले.

## कौटुंबिक माहिती
वयाच्या तेराव्या वर्षी त्यांचा कोंडिबा कांबळे यांच्याशी विवाह झाला. विवाहानंतर त्यांनी आपल्या मुलांनाही शिक्षण दिले.पुढे उदरनिर्वाहासाठी त्यांनी किराणा मालाचे दुकान सुरू केले होते. दरम्यान डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या विचार-प्रेरणेचे वारे अधिक प्रखरतेने वाहू लागले. याच काळात स्वतःही समाजासाठी काहीतरी योगदान द्यावे या विचाराने बेबीताई लिखाण करू लागल्या.

## कारकीर्द
## पुरस्कार व सन्मान 
* २००१ : मातोश्री भीमाबाई आंबेडकर पुरस्कार

## संदर्भ आणि नोंदी 
वर्ग:दलित महिला
वर्ग:मराठी लेखिका
वर्ग:इ.स. १९२९ मधील जन्म 
वर्ग:इ.स. २०१२ मधील मृत्यू 
वर्ग:आंबेडकरवादी 
वर्ग:दलित कार्यकर्ते 
वर्ग:भारतीय आत्मचरित्रकार
वर्ग:मातोश्री भीमाबाई आंबेडकर पुरस्कार विजेत्या
महागाव (गडहिंग्लज)

कोल्हापूर जिल्ह्यातील गडहिंग्लज गावात लहान लहान अशा बारा-तेरा गल्ल्या होत्या, कुंभार गल्ली, मराठा गल्ली वगैरे. त्या सर्व गल्ल्या एकत्र होऊन मोठे गाव वसले. त्या गावाला ‘महागाव’ हे नाव पडले. महागावाची लोकसंख्या वीस हजारांपर्यंत आहे. 

## रांगोळी
इ.स. १९८० साली महागावात रांगोळी कलेचा नव्याने पाया घातला गेला. व्ही.बी. पाटील, शिक्षक आनंद सुतार, महंमद बागवान या कलावंतांनी पारंपरिक प्रथा म्हणून असलेल्याली ‘रांगोळी’ ह्या कलेचा महागावात प्रसार केला.  व्ही.बी. पाटील यांनी गावातील ‘बंड्या’ नावाच्या माणसाचे रांगोळीचित्र साकारले, तर आनंद सुतार यांनी ‘सरस्वती देवी’ आणि बागवान यांनी ‘लॅंडस्केप’. पण ते त्यात विशेषज्ञ झाले आणि रांगोळी कलेच्या नव्या माध्यमाची महागावाला ओळख झाली.  आनंद सुतार हे निवृत्त शिक्षक आहेत. महंमद बागवान यांचा फोटोग्राफीचा स्टुडिओ आहे. व्ही. बी. पाटील हे अजूनही शिक्षक आहेत.

वर्ग:कोल्हापूर जिल्ह्यातील गावे
फॅनी हेस्स

**फॅनी हेस्स** यांचा जन्म १८५० मध्ये न्युयार्क मध्ये झाला. ती एका यशस्वी डच व्यापारीची  मुलगी, १८७४ मध्ये तिचा विवाह वाल्थर हेस्स याच्यासोबत झाला आणि फॅनी पतीसोबत  ड्रेस्डेनला राहू लागली. सदरील काळात वाल्थर हेस्स, ‘बॅक्टेरियोलॉजीचा जनक’ रॉबर्ट कोचच्या बर्लिन प्रयोगशाळांमध्ये अभ्यास करण्यासाठी कार्यरत होता. घरातील सर्व कामे व मुलांचा अभ्यास सांभाळून फॅनी वाल्थरची सहाय्यक तंत्रज्ञ झाली. जीवाणू वाढू शकतील असे वातावरण तयार करणे (सामान्यत: बीफ मटनाचा रस्सा ज्याला ग्रोथ मीडिया म्हणून ओळखले जाते), उपकरणाची साफसफाई करणे. तसेच पतीच्या संशोधनाच्या  प्रकाशनांसाठी सुंदर जल रंगाची चित्रे तयार करण्यासाठी तिच्या कलात्मक कलागुणांचा वापर करून पतीची संशोधन कार्यात मदत करणे हे फॅनीचे नित्त्याचे  काम होते .

वायुजनित सूक्ष्मजीवांचा अभ्यास करण्यासाठी वाल्थर फॅनीने बनवलेल्या वाढीच्या माध्यमासह लेपण दिलेल्या नळ्या वापरत होते. पण दुर्दैवाने, या माध्यमामधील जिलेटिन ३७ डिग्री सेल्सियस तापमानात वितळले गेले, जे उबदार दिवसात घन ते द्रवपदार्थात रूपांतरित झाले. त्याचप्रमाणे काही जीवाणूं विकारांच्या मदतीने जिलेटिनचे द्रवीकरण करीत होते.या मुद्द्यांमुळे त्यांचे प्रयोग अडचणीत आले आणि ते निराशेचे कारण होते.आत्ता गरज होती ती जीवाणूच्या वाढीसाठी प्रभावी असे घन पृष्ठभाग असलेले पोषण जीवाणूंना उपलब्ध करून देण्याची. त्यावेळी फॅनी हेस्स यांनी अगार वापरण्याची सूचना केली आणि ही जीवाणुशास्त्रातील अभूतपर्व उत्क्रांती ठरली . अगदी महान लुई पाश्चर यांनीही उद्गार काढले, “दॅंट्स अन् ग्रँड प्रोग्रॉस!”

फॅनीने जिलेटिनच्या ऐवजी समुद्री शैवाल पासून बनवलेला अर्क,अगार वापरण्याचे सुचविले. ती बऱ्याच वर्षांपासून फळ आणि भाजीपाला जेली तयार करण्यासाठी अगार वापरत होती, ही  अगार वापराविषयी कला ती आपल्या  आई आणि इंडोनेशियाच्या जावा येथे राहणाऱ्या मित्रांकडून शिकली होती.

अगारने वाल्थर आणि रॉबर्ट कोच यांच्या समस्यांचे निराकरण केले. अगार  ४०अंश सेल्सियस पर्यंत घनरूप, पारदर्शक, सूक्ष्मजीवांद्वारे विघटीत न होणारा आणि निर्जंतुकीकरण करणे शक्य होईल असा , जीवाणू वाढण्यास आणि त्यांचा अभ्यास करण्यासाठी हे योग्य पर्याय ठरला.

1908 मध्ये तिच्या पतीच्या शेवटच्या प्रकाशनासाठी, ‘टायफॉइडच्या रूग्णांच्या आतड्यांसंबंधी जीवाणूंचे संवर्धन, फॅनीने टायफॉइडच्या जीवाणूंच्या आगार प्लेट वरील कॉलोनीच्या वेगवेगळ्या वाढीच्या टप्प्यातील सूक्ष्म व अत्यंत अचूक जल रंगाची प्रतिमा काढल्यात ज्यामुळे केवळ जीवाणूशास्त्र आणि सूक्ष्मदर्शी या दोन्ही गोष्टींचा पूर्ण आकलन होत होते. वाल्थरच्या बऱ्याच कागदपत्रांमध्ये फॅनीचे योगदान असूनही तिला लेखक म्हणून कधीच समाविष्ट केले गेले नाही किंवा त्याच्या कार्यात कबूल केले नाही ही शोकांतिका.

१९३४ मध्ये जेव्हा फॅनीचा मृत्यू झाला तेव्हा काही जीवाणूशास्त्रज्ञांना तिच्या मृत्यूची माहिती होती. फॅन्नीच्या जीवनावरील त्यांच्या १९३९ च्या पेपरमध्ये, "विज्ञान आणि मानवतेची विसरलेली सेवा" हे मान्य करण्यासाठी "साधा अगर" याला "मिसेस हेस्सचे माध्यम" (Frau Hesse’स medium)म्हणून संबोधले जावे अशी हेंच आणि लेकिंड यांनी सुचविली. हे अद्याप घडलेले आहे, परंतु अद्याप काहीही उशीर झालेला नाही आता तरी आपण “साधा अगार"(plain agar) याला "मिसेस हेस्सचे माध्यम" (Frau Hesse’s medium)म्हणून संबोधून फॅनी हेस्स यांना सन्मान नक्कीच देवू शकतो.

वर्ग:सूक्ष्मजीवशास्त्रज्ञ
वर्ग:अमेरिकन शास्त्रज्ञ
वर्ग:महिला शास्त्रज्ञ
वर्ग:महिला संपादनेथॉन २०२० लेख
नलिनी चोणकर

**नलिनी चोणकर** ह्या मराठी, हिंदी आणि गुजराती या भाषेतील अभिनेत्री होत्या. नलिनी चोणकर यांचा जन्म १२ जून, १९३८ रोजी मुंबईमध्ये झाला. त्यांचे वडील कृष्णराव चोणकर हे बालगंधर्वांच्या नाटक कंपनीत गायक आणि नट म्हणून काम करणारे अभिनेते होते. त्यांना घरातूनच अभिनयाचा वारसा लाभला होता, त्यांना लहानपणापासून नृत्याची आवड होती. ‘नलिनी चोणकर' 'मीरामधुरा’ नाटकातील त्यांचे सहकलाकार विश्‍वनाथ बागुल यांच्याशी नलिनी चोणकर विवाहबद्ध झाल्या. 

## चित्रपटसृष्टीतील जीवन 
नलिनी चोणकर यांनी १९५७ साली ‘घरचं झालं थोडं’ या विनोदी चित्रपटात राजा गोसावी या नटाबरोबर सुरुवातीला काम केले. त्या चित्रपटाचे दिग्दर्शक राजा ठाकूर होते. नलिनी यांनी ‘राणी रूपमती’, ‘साजिश’ या चित्रपटांतील भूमिकांमुळे हिंदी चित्रपटसृष्टीतही त्या उमठ्ल्या त्यांनी साकारलेल्या नायिकांच्या भूमिकांमुळे ‘श्रावणकुमार’, ‘सिंहलदीप की सुंदरी’ हे हिंदी चित्रपटही खूप प्रसिद्ध् झाले. १९५९ साली राजा नेने दिग्दर्शित ‘याला जीवन ऐसे नाव’ या विनोदी चित्रपटात त्यांनी महत्त्वाची भूमिका केली. मधुसूदन कालेलकर निर्मित या चित्रपटात जयश्री गडकर, राजा गोसावी, शरद तळवलकर या कलाकारांसमवेत नलिनी यांनीही अतिशय तन्मयतेने आपली भूमिका साकारली. त्यांच्या अभिनयातील वैशिष्ट्ये लक्षात आल्यावर त्यांना हिंदीतील ‘मदन मंजिरी’, ‘मॉडेल गर्ल’, ‘पिया मिलन की आस’ या चित्रपटांतूनही भूमिका मिळाल्या. नलिनी आपले वडील कृष्णराव चोणकर यांच्या दिग्दर्शनाखाली १९६२ साली ‘नंदादीप’ या चित्रपटाची निर्मिती केली. प्रेक्षकांना त्यांच्या भूमिका असलेले ‘भाभी’, ‘पारसमणी’, ‘बाजे घुंघरू’ हे चित्रपट पाहण्याचा आनंद घेता आला. ‘पारसमणी’ चित्रपटातील ‘हसता हुआ नूरानी चेहरा, काली जुल्फे रंग सुनहरा....’हे त्यांच्यावर चित्रित झालेलं गाणं आजही प्रेक्षकांना ऐकल तर त्यांची आठवण होते. नलिनी केलेली ‘वाघ्यामुरळी’ या मराठी चित्रपटातील भूमिका प्रेक्षकांना आजही भारावते. स्त्रीयाची मानसिक होणारी कुचंबणा, देवाच्या नावाने सोडलेल्या मुरळीचं दैन्य  त्यांनी त्यातल्या बारकाव्यांनिशी सक्षमपणे आपल्या अभिनयातून उलगडली. आपल्या नृत्यकौशल्य आणि अभिनयाच्या बळावर गुजराती चित्रपटसृष्टी आपला ठसा उमटविला. ‘ढोल मारु’, ‘पाकीटमार’, ‘रानी रिक्षावाली’ या गुजराती चित्रपटांतील त्यांच्या कामाबद्दल त्यांना अनेक पुरस्कार मिळाले. ‘मत्स्यगंधा’, ‘प्रीतिसंगम’, ‘मीरामधुरा’, ‘बावनखणी’, ‘अठरावं वरीस धोक्याचं’ अशा दर्जेदार नाटकांमध्ये नलिनीं ताईनी काम केलं.

## व्यक्तिगत जीवन 
चित्रपट निवृत्तीनंतरही नृत्य व अभिनयाशी असणारे त्यांचे दृढ नाते त्यांना स्वस्थ बसू देईना म्हणून त्यांनी १९८५ साली नृत्य, अभिनयाचे शिक्षण देणारी संस्था सुरू केली. अर्धांगवायूच्या आजाराने २६ जून, २००५ रोजी त्याचे निधन झाले.

## संदर्भ व नोंदी 
वर्ग:महिला
गंगासती

गंगुबाई. गुजरातमधील प्रसिद्ध संतकवयित्री. त्यांच्या पूर्वजीवनाबद्दल फारशी माहिती उपलब्ध नाही. लोककथेनुसार, गुजरातच्या सौराष्ट्र प्रदेशात त्यांचा जन्म १२ व्या ते १४ व्या शतकादरम्यान  राजपारा गावातील राजपूत कुटुंबात झाला.विवाह कहळुभा गोहेल याच्याशी झाला. कौटुंबिक संस्काराने लहानपणापासून भक्तिमार्गाकडे वळलेल्या गंगाबाईने आपल्या पतीलाही भक्तिमार्गाची गोडी लावली.

पुत्र वयात आल्यावर आपले आयुष्य भक्तिमार्गाला समर्पित केले. पतीने स्वेच्छेने समाधी स्वीकारल्यावर गंगाबाईनेही ४३ व्या दिवशी समाधी घेतली. मधल्या बेचाळीस दिवसात आपली पुत्र वधु पानबाई/फुलबाई हीलाही रोज भजन ऐकवत भक्तिमार्गी शिकवण दिली. तिची ही पदे गुजराती समाजात, भजनकीर्तन मंडळीत अतिशय प्रसिद्ध असून त्यात भक्ती ते योगसाधना, परमेश्वरी साक्षात्कार इ. विविध भूमिकांचे निरूपण आले आहे.

अतिशय सरळ, निखळपणे आत्मीय भावाने केलेले कथन आणि ‘वीजळीने चमकारे मोती परोववुं, पानबाई!’ अशा कित्येक मार्मिक पंक्तींनी त्यांची पदे लक्षणीय झाली आहेत.
वर्ग:गुजराती कवी
वर्ग:महिला संपादनेथॉन २०२० लेख
वर्ग:संदर्भ नसलेली पाने
शांता हुबळीकर

**शांता हुबळीकर** (१४ एप्रिल, १९१४:अदरगुंची, कर्नाटक - १७ जुलै, १९९२:पुणे, महाराष्ट्र) या एक मराठी/हिंदी/कानडी चित्रपट अभिनेत्री/गायिका होत्या.  त्यांना उस्ताद अब्दुल करीमखाँसाहेबांकडून चार वर्षे शास्त्रीय संगीताचे शिक्षण घेण्याचे भाग्य लाभले. होते 

शांता हुबळीकर यांचे लग्न लहानपणीच ७५ वर्षांच्या पुरुषाशी ठरत असल्याचे कळल्यावर त्या घरातून निघून गेल्या. शाळेतील मैत्रिणीच्या पतीच्या शिफारशीने त्या गदग येथील *गुब्बी नाटक कंपनी*मध्ये काम करू लागल्या. पुढे त्यांनी बाबूराव पेंढारकर यांच्या कोल्हापूर सिनेटोनमध्ये नोकरी केली. हुबळीकर यांनी भालजी पेंढारकर दिग्दर्शित कान्होपात्रा या चित्रपटात कान्होपात्राच्या आईची भूमिका केली होती.

१९३७मध्ये त्यांनी प्रभात फिल्म कंपनीमध्ये काम सुरू केले. 

त्यांनी 'माणूस'मध्ये गायलेले आता *कशाला उद्याची बात* हे गाणे प्रसिद्ध झाले होते. त्यांनी याच नावाने आत्मचरित्र लिहिले आहे.

## भूमिका असलेले चित्रपट
* कान्होपात्रा
* कुलकलंक (हिंदी, १९४५) 
* घर की लाज (हिंदी, १९४१)
* घरगृहस्थी (हिंदी, १९५८)
* घरसंसार (१९४२)
* जीवन नाटक (कन्नड, १९३५)
* पहिला पाळणा (१९४२)
* प्रभात (हिंदी, १९४१)
* माझा मुलगा (हिंदीत मेरा लडका, १९३८)
* माणूस (हिंदीत आदमी, १९३९)
* मालन (हिंदी, १९४२)
* सौभाग्यवती भव (हिंदी, १९५७)

वर्ग:मराठी अभिनेत्री
वर्ग:इ.स. १९१४ मधील जन्म
वर्ग:इ.स. १९९२ मधील मृत्यू
वर्ग:स्त्री चरित्रलेख
लीला सॅमसन

भारतीय भरतनाट्यम् नर्तकी. केंद्रीय चित्रपट-प्रमाणन मंडळाच्या विद्यमान अध्यक्षा. तमिळनाडू राज्यातील कुनूर येथे जन्म. त्यांनी बी.ए. पदवी संपादन केली आणि नंतर भरतनाट्यम् नृत्याचे प्रशिक्षण ‘कलाक्षेत्र’ या नृत्यसंस्थेत घेतले. ह्या नृत्यसंस्थेची स्थापना प्रख्यात नर्तकी रुक्मिणीदेवी ॲरंडेल यांनी १९३६ मध्ये केली होती आणि प्रत्यक्ष त्यांच्याकडून सॅमसन यांना नृत्याचे शिक्षण मिळाले. भरतनाट्यम् नृत्यशैलीच्या विविध तांत्रिक अंगोपांगांचे बारकावे त्यांनी आत्मसात केले. सॅमसन यांची विशेष ख्याती तंत्रकुशल नर्तकी म्हणूनच मुख्यत्वे आहे. ह्या तांत्रिक कौशल्याचा व त्यातील सूक्ष्म बारकाव्यांचा अचूक प्रत्यय त्यांच्या नृत्याविष्कारांतून येतो. त्यांनी भारतात सर्वत्र तसेच विदेशांतही नृत्याचे कार्यक्रम केले. नृत्यगुरू म्हणूनही त्यांनी केलेले कार्य लक्षणीय आहे.

दिल्ली येथील ‘श्रीराम भारतीयकलाकेंद्र’ या संस्थेत त्यांनी अनेक वर्षे भरतनाट्यम् शिकविले. तसेच तेथील गांधर्व महाविद्यालयातही नृत्याचे अध्यापन केले. परदेशांत- मुख्यत्वे यूरोप, आफ्रिका व अमेरिका येथे- त्यांनी भरतनाट्य म्च्या प्रसार आणि प्रशिक्षण-कार्यात मोलाची कामगिरी बजावली. रॉयल ऑपेरा हाउस, कव्हेंटगार्डन, लंडन येथे तसेच मँचेस्टर येथील ‘मिलाप्फ्रेस्ट’ या वार्षिक महोत्सवात त्यांनी भरतनाट्यम् नृत्याचे प्रशिक्षण दिले. १९९५ मध्ये त्यांनी ‘स्पंद’ ह्या नृत्यगटाची स्थापना केली. भरतनाट्यम्च्या पारंपरिक स्वरूपाची चिकित्सा करण्याचे उद्दिष्ट ह्या गटाच्या स्थापनेमागे होते. त्यांच्या नृत्यविषयक कार्यावर आधारित संचारी व द फ्लॉवरिंग ट्री हे दोन अनुबोधपट निर्माण करण्यात आले. चेन्नई येथील ‘कलाक्षेत्र’ या संस्थेच्या संचालिका म्हणून त्यांची नियुक्ती एप्रिल २००५ मध्ये करण्यात आली. तसेच ऑगस्ट २०१० मध्ये संगीत नाटक अकादेमीच्या अध्यक्षपदी त्यांची पाच वर्षांसाठी नेणूक करण्यात आली, त्याआधी अनेक वर्षे त्या अकादमीच्या सदस्य होत्या.

त्यांची केंद्रीय चित्रपट-प्रमाणन मंडळाच्या ( सेंट्रल बोर्ड फॉर फिल्म सर्टिफिकेशन ) अध्यक्षा म्हणून मार्च २०११ मध्ये नियुक्ती करण्यात आली (पूर्वीचे ‘चित्रपट अभ्यवेक्षण मंडळ’- फिल्म सेन्सॉर बोर्ड ). या मंडळाच्या आधीच्या अध्यक्षा नामवंत अभिनेत्री शर्मिला टागोर यांचा कार्यकाल (२००४ पासून ३१ मार्च २०११ पर्यंत ) संपल्यानंतर लीला सॅमसन यांनी १ एप्रिल २०११ पासून या पदाचा कार्यभार स्वीकारला. 

सॅमसन यांनी रुक्मिणीदेवी ॲरंडेल यांचे चरित्र रुक्मिणीदेवी : अ लाइफ (२०१०) या शीर्षकाने लिहिले. तसेच ऱ्हिदम इन जॉय :क्लासिकल इंडियन डान्स ट्रॅडिशन्स (१९८७) हे भारतीय पारंपरिक नृत्यशैलींविषयी पुस्तक लिहिले. या पुस्तकांची खूप प्रशंसा झाली व त्याला प्रमाणग्रंथ म्हणून सर्वत्र मान्यताही लाभली.

सॅमसन यांना अनेक मानसन्मान लाभले. त्यांत पद्मश्री (१९९०), तमिळनाडू शासनातर्फे दिला जाणारा ‘नृत्यचूडामणी कलैमामणी’ (२००५), संस्कृती पुरस्कार, भरतनाट्यम् नृत्यातील योगदानासाठी संगीत नाटक अकादेमी पारितोषिक (१९९९-२०००) हे प्रमुख होत.

वर्ग:महिला संपादनेथॉन २०२० लेख
वर्ग:भरतनाट्यम नर्तक
वर्ग:स्त्री चरित्रलेख
सौंदर्यसाधना

सौंदर्यसाधना म्हणजे प्रभावी, आकर्षक व सुस्वरूप व्यक्तिमत्त्वाचे संवर्धन करणारी एक कला साधना. स्त्री-पुरुष आपले व्यक्तिमत्त्व प्रभावी व आकर्षक होण्यासाठी ज्या प्रक्रिया करतात व उपाय योजतात, त्याला सौंदर्यसाधना म्हणतात. त्यात शरीरसौष्टव टिकविण्याबरोबरच सौंदर्य-प्रसाधनांना विशेष महत्त्व असते कारण सौंदर्य-प्रसाधनांच्या सौंदर्यासाठी वापरण्याच्या क्रिया किंवा प्रक्रियाद्वारे सौंदर्यसाधना केली जाते. स्त्री व पुरुष यांच्या उत्पत्तीबरोबरच एकमेकांना आकर्षित करण्यासाठी सौंदर्यसाधना ही संकल्पना निसर्गतःच अस्तित्वात आली असावी. 

सौंदर्य साधनेला प्राचीन इतिहास असून तत्संबंधीचे दाखले व उल्लेख भारत व भारतेतर प्रदेशांत इ.स.पू. पाचव्या सहस्रकांपासून मिळतात. ईजिप्शियन संस्कृतीतील (इ.स.पू.५०००–६४०) नेफरतीती, हॅटशेपसट व क्लीओपात्रा या राज्यांनी आपले आकर्षक व्यक्तिमत्त्व टिकविण्यासाठी सौंदर्यसाधना केल्याचे दाखले मिळतात. यांपैकी क्लीओपात्रा ( इ.स.पू.६९?– इ.स.पू.३०) हिच्या सौंदर्यसाधनेविषयीच्या अनेक दंतकथा-वंदता आढळतात. तिच्यावर विल्यम शेक्सस्पियरने नाटकही लिहिले आहे. ग्रीक संस्कृतीत (इ.स.पू. २४००–५५०) हेटीअरा या गणिकासदृश वारांगनांची संस्था ग्रीसमधील उच्चभ्रू समाजाच्या मनोरंजन व ऐहिकसुख यांसाठी कार्यरत होती. त्या फुलांनी सजविलेले कपडे परिधान करून तसेच तत्कालीन सौंदर्यसाधने वापरून सौंदर्यसाधना करीत असत.

वर्ग:महिला संपादनेथॉन २०२० लेख
वर्ग:संदर्भ नसलेली पाने
अक्षरोदय साहित्य संमेलन

नांदेडला दरवर्षी महिला दिनाच्या निमित्ताने अक्षरोदय साहित्य संमेलन होते. अक्षरोदय साहित्य मंडळ ही संस्था ते संमेलन भरवते. २०२० सालच्या संमेलनाध्यक्षपदी हिंगोली येथील कवयित्री प्राध्यापक संध्या रंगारी होत्या. 

पहा : साहित्य संमेलने

वर्ग:मराठी साहित्य संमेलने
संध्या रंगारी

**संध्या रंगारी** या हिंगोलीतल्या काॅलेजातील एक प्राध्यापिका, लेखिका आणि मराठी कवयित्री आहेत. शाळेत असल्यापासून त्या बालकवयित्री म्हणून ओळखल्या जात. त्यांच्या ज्या कवितांची हिंदी रूपांतरे झाली आहेत, त्यांपैकी काही ही :-

* अभिसारिका (मराठी से हिंदी अनुवाद)
* औरत और घर (मराठी से हिंदी अनुवाद) 
* औरत होने का मतलब (मराठी से हिंदी अनुवाद)
* बेटी की चिन्ता में माँ (मराठी से हिंदी अनुवाद)
* महत्त्वाकांक्षी स्त्री (मराठी से हिंदी अनुवाद)

नांदेड येथे ८ मार्च २०२० रोजी भरणाऱ्या अक्षरोदय साहित्य संमेलनाच्या त्या अध्यक्षा आहेत.

## संध्या रंगारी यांची प्रकाशित पुस्तके
* चांदणचुरा (ललित कथासंग्रह)
* वाताहतीची कैफियत (कवितासंग्रह)
* संध्यारंग (साहित्य आणि समीक्षा)

वर्ग:मराठी लेखक
आरास

राजा, धर्मगुरू, देवदेवता इत्यादिकांच्या आसनाची व आसनाभोवतीची विविध सुंदर वस्तूंनी व आकर्षक रीतीने केलेली मांडणी. अशा प्रकारची आरास राजे, धर्मगुरू, साधुसंत यांचे समारंभ, निरनिराळे आनंदाचे सोहळे, देवदेवतांचे उत्सव इ. प्रसंगी करतात. देवालयातील किंवा देवघरातील मूर्तीसमोरील समया, निरांजने, धुपाटणे इ. वस्तूंची मांडणी शंख व घंटा, देवादिकांची चित्रे, फुलांमंजिऱ्यांच्या माळा, बेलपत्रींची रास, मूर्तीचे पितांबर, डोक्यावरील मुकुट, गळ्यातील मूल्यवान अलंकार व अन्य आभूषणे या सर्वांमुळे वातावरणात एक प्रकारची प्रसन्नता व मांगल्य निर्माण होते.

गणपती, चैत्रगौर किंवा ज्येष्ठा गौर यांना मखर घालतात. त्यांसमोर आरास मांडण्यापूर्वी त्यांस विविध अलंकार, वस्त्रेभूषणे वा फुलांचे हारतुरे यांनी सजविण्यात येते. गौरीसमोर कलापूर्ण रंगीबेरंगी रांगोळ्या काढण्यात येतात. समोरील भागात उतरत्या पायऱ्यांसारखी मांडणी करून त्यांवर आकर्षक कापडांच्या पायघड्या घालण्यात येतात आणि त्यांवर शाडू, लाकूड, हस्तिदंत, प्‍लॅस्टिक, कापड व धातू यांच्या रंगीबेरंगी बाहुल्या, विविध प्राण्यांची चित्रे वा मूर्ती व इतर मनोरम वस्तू यांची चित्तवेधक मांडणी करण्यात येते. आरास अधिक शोभिवंत करण्यासाठी रंगीत कापडाचे छत, पडदे, झालर वगैरे लावून कधी कधी तिच्याभोवती फुलझाडांच्या कुंड्याही ठेवण्यात येतात तसेच मागील बाजूस आरसे लावून अवतीभवती दिव्यांची रोषणाई करण्यात येते. त्यामुळे रात्रीदेखील आरास मनोवेधक वाटते. गौरी-गणपती समोर ठेवण्यात येणारी फळे तसेच लाडू, करंज्या, चिरोटे, शेव, चकल्या इ. खाद्यपदार्थांची ताटे शोभेत भरच घालतात.

महाराष्ट्राप्रमाणेच उत्तर प्रदेश, बंगाल, गुजरात, आंध्र व तमिळनाडू इ. प्रांतांतूनही विविध प्रसंगी आरास मांडण्यात येते. तमिळनाडूमध्ये कोलुवू या समारंभासाठी स्त्रिया व मुली वर्षभर मातीच्या व धातूच्या बाहुल्या जमवितात आणि नवरात्रप्रसंगी त्यांची आरास मांडतात. या आराशीच्या मध्यभागी एक मंगल कलश ठेवून त्यावर सरस्वतीची स्थापना करतात. तिचे पूजन करून तिला फुलमाळांनी सजवितात. तिच्यासमोर रंगीबेरंगी रांगोळ्या काढतात. कधी कधी चित्ताकर्षक निसर्गदृश्येही उभारतात.

महाराष्ट्रातील सार्वजनिक गणेशोत्सवात गणपतीसमोर केलेली आरास म्हणजे एक कलात्मकतेचे दर्शन घडविणारी बाब झाली आहे. या आराशीतील मध्यवर्ती आकर्षण गणेशमूर्ती असून तिच्याभोवती अन्य प्रकारची सजावट उभारण्यात येते. या सजावटीमध्ये विविध निसर्गदृश्ये, ऐतिहासिक किंवा पौराणिक घटना-प्रसंग, दर्शनीय चित्राकृती, रंगीत दिव्यांची वैचित्र्यपूर्ण रोषणाई अशा विविध मनोहर देखाव्यांचा समावेश होतो. संपूर्ण सजावटीत एक प्रकारचा समतोल व रंगसंगती साधून उभे केलेले हे एक कलात्मक प्रदर्शनच असते.

वर्ग:महिला संपादनेथॉन २०२० लेख
वर्ग:पूजासाहित्य
फुलकरी

पंजाबी भरतकामाचा परंपरागत प्रकार. फुलकरीप्रमाणेच ‘बाग’ हा त्याचा आणखी एक प्रकार. सण-समारंभात पंजाबी स्त्रिया बाग नामक नक्षीयुक्त शाल वा चादर परिधान करतात तर नववधूसाठी फुलकरीचा वापर करण्याची,फुलकारी ओढण्या भेट म्हणून देण्याची परंपरा फार जुनी आहे. ज्या शालीवर वा चादरीवर बगिच्याच्या नमुन्याचे भरतकाम केलेले असते, तो बाग आणि ज्यावर भौमितिक पद्धतीने वेलबुटीचे आकृतिबंध भरलेले असतात, ती फुलकरी होय. बाग हा प्रकार पंजाबात गुजर ह्या भटक्या लोकांमार्फत मध्य आशियातून आला असावा किंवा इराणमधील ‘गुलकरी’ म्हणजेच पंजाबातील ‘फुलकरी’ होय अशी मते आढळतात.
**तीरंजन**
पंजाबमधील खेड्यापाड्यांमध्ये आजही मुलीचा जन्म झाला, की तिची आई आणि आजी तिच्यासाठी फुलकारी वस्त्र भरायला घेतात आणि तिच्या लग्नापर्यंत ‘फुलकारी’चं भरतकाम केलेली अनेक वस्त्रं तसेच खास करून लाल रंगाची ओढची/साडी/दुपट्टा तयार करतात आणि तिला तिच्यासोबत तिच्या सासरी पाठवतात.शिवाय सणावारांना तिथल्या सवाष्ण स्त्रीची ओटी पारंपरिक फुलकारीच्या वस्त्रांनी भरली जाते. वर्षानुवर्षं पंजाबमधील या स्त्रिया घरातलं काम संपवून दुपारी एकत्र येऊन सामूहिकरित्या आपापलं फुलकारी काम मोठ्या कौशल्यानं करत असतात. हे काम करता-करता त्या सामूहिक लोकगीतंही म्हणतात आणि मधूनमधून विरंगुळा म्हणून लोकनृत्यही करतात. या सोहळ्यालाच ‘तीरंजन’असं म्हटलं जातं.पंजाबमधील ‘हिर-रांझा’च्या रोमँटिक कथांमधून ‘फुलकारी दुपट्ट्या’चा उल्लेख आपण कदाचित कधीतरी ऐकला असेल! फुलकारी हा भरतकामाचा हाताने केला जाणारा पंजाबमधील एक पारंपरिक प्रकार असून, सतराव्या शतकातील साहित्यात या कलेचा उल्लेख सापडतो आणि कदाचित त्याही आधीपासून ही कला अस्तित्त्वात असल्याचं मानलं जातं. पंजाबमधील स्थानिक स्त्रियांचा, साडी या पारंपरिक पेहराव नसला, तरी शाली आणि दुपट्ट्यांवर केलं जाणारं फुलकारी-वर्क खूप लोकप्रिय आहे. पंजाबी लग्नांमधील नवरीच्या पेहरावात पारंपरिक फुलकारी दुपट्ट्यांचं महत्त्व अनन्यसाधारण आहे. . सूर्यफूल, कमळ, झेंडू, चमेली, इत्यादी फुलांबरोबर मोहरी, कारलं, फ्लॉवर, कोथिंबीर, मिरची इत्यादी झाडावरच्या फुलांचाही नक्षीकामात वापर केला जातो. फुलांबरोबरच काही भौमितिक आकार, नक्षीची लकेर, मोर आणि इतर प्राणी-पक्षी सुद्धा यात भरले जातात. सुरुवातीच्या काळात हातानं सूत कातून त्यापासून हातमागावर विणलेल्या जाड
मेव्ह लिकी

लिकी, मेव्ह: (२८ जुलै १९४२). विख्यात ब्रिटिश पुरामानवशास्त्रज्ञ. ‘मेव्ह इप्स्ʼ या नावानेही परिचित. त्यांचा जन्म लंडन येथे झाला. नॅार्थ वेल्स विद्यापीठातून प्राणिशास्त्र विषयात शिक्षण पूर्ण केले. त्यानंतर त्यांनी १९६५ ते १९६८ दरम्यान नैरोबी येथील टिगोनी प्रायमेट रिसर्च सेंटरमध्ये संशोधन करून विख्यात पुरामानवशास्त्रज्ञ लुई लिकी (१९०३–१९७२, Louis Leakey) यांच्या मार्गदर्शनाखाली पीएच.डी संपादन केली. केनियन पुरामानवशास्त्रज्ञ रिचर्ड लिकी यांच्या लेक तुर्काना भागातील कूबी फोरा (Koobi Fora) या पुराजीवशास्त्रीय स्थळाच्या शोधमोहिमेत त्या सहभागी झाल्या (१९६९). पुढे रिचर्ड लिकी यांच्याशी त्या विवाहबद्ध झाल्या (१९७०).

मेव्ह लिकी यांनी १९८९ मध्ये केन्याच्या ‘नॅशनल म्यूझीअमʼमध्ये समन्वयक म्हणून काम केले. १९८२ ते २००१ या काळात त्या पुराजीवशास्त्र विभागाच्या प्रमुख होत्या. ऑस्ट्रॅलोपिथेकस अनामेन्सिस (Australopithecus anamensis) या नव्या प्रजातीचा शोध त्यांनी १९९४ मध्ये लावला. त्यांनी व त्यांची कन्या लुईस लिकी (Louise Leakey) यांनी १९९९ मध्ये एक नवीन होमिनिन प्रजात शोधली. त्यांनी या प्रजातीला केन्यान्थ्रोपस प्लॅटिओप्स (Kenyanthropus platyops) असे नाव दिले.

मेव्ह आणि लुईस लिकी या मायलेकींनी कूबी फोरा संशोधन प्रकल्पात भरीव कार्य केले असून नॅशनल जिऑग्रफिक सोसायटीने प्रतिष्ठीत हब्बर्ड पारितोषिक देऊन त्यांना गौरविण्यात आले (२०१६). मेव्ह लिकी केन्यात स्थायिक असून त्या पुरामानवशास्त्रात संशोधनकार्य करतात.

तसेच त्यांनी संशोधन कार्यात महत्त्वाची कामगिरी केली आहे .तसेच त्यांनी होमिनीं  जातीच्या लोकांसाठी महत्त्वाची कामगिरी केली होती .म्हेव आणि लुईस यांनी आपल्या मायबोलीतून अनेक संशोधन  करून ते लोकांपर्यंत पोहोचवण्याचा प्रयन्त केला .या त्यांच्या सर्वोत्कृष्ट कामा मुले त्यांना पारितोषिक देऊन सन्मानित केले गेले .तसेच त्यांनी अनेक नवीन प्रजातींचा शोध लावला आणि अनेकांना त्यांनी अनेक स्थरांवर जाऊन वेगवेगळे संशोधन केले आणि लोकांना करण्यासाथ तयार केले .म्हेव लेव्ही हा मोठा आणि प्रख्यात संशोधक होता .त्याने वेगवेगळ्या स्थरावर मोठ्या प्रमाणावर कामगिरी केली होती .त्याच्या या कामगिरी मुले त्याला अनेक ठिकाणी पारितोषिक देऊन सन्मानित केले होते.

म्हेव लेव्ही यांचा विवाह नंतर रिचर्ड लीकी यांच्या बरोबर झाला पण तरीसुद्ध त्यांनी आपली संशोधन प्रक्रिया थांबवली नाही .त्यांनी आपले काम कायम सुरू ठेवले .

वर्ग:महिला संपादनेथॉन २०२० लेख
वर्ग:संदर्भ नसलेली पाने
कारमेन सांचेझ

कारमेन सांचेझ : सूक्ष्मजीवशास्त्रज्ञ. त्यांनी ग्राम पॉझिटिव्ह जिवाणू, फाज (Phase) आणि त्यांच्यावरील ताण यांच्यावर काम केले. ओपेरॉन (OPERON) विषयाचा शोध आणि विषाणूंचे संश्लेषण याबाबतही त्या प्रसिद्ध आहेत.

फ्रान्समध्ये झाक मॉनो ज्या प्रयोगशाळेत काम करत होते. तिथेच कारमेन सुद्धा एकट्या  महिला  काम करत होत्या. सांचेझ यांनी रसायन आणि  शरीरशास्त्रात पदवी  घेतली होती. त्यांनी  पॅरिस  विद्यापीठातून जीवरसायनशास्त्रात डॉक्टरेट  केली.  त्यांनी  आपली  वैज्ञानिक  कारकीर्द  फ्रान्समध्ये पाश्चर  प्रयोगशाळेत, ओरसे  विद्यापीठात व अर्जेंटिनामधील ब्वेनस एअरीझ विद्यापीठात पूर्ण  केली.

फ्रांस्वा झाकॉब (Francois Jacob), डेविड  पेरीन (David Perrin), कारमेन  सांचेझ (Carmen Sanchez) आणि झाक मॉनो (Jacques Monod) यांनी जिवाणूंमधील जनुकांच्या कामावरील नियंत्रणाच्या जबाबदारीसाठी  ऑपेरॉनची  (operon) संकल्पना  मांडली. शरीरशास्त्र आणि वैद्यकशास्त्राचा नोबेल पुरस्कार फ्रांस्वा झाकॉब, आंद्रे मिचेल ल्वॉफ (André Michel Lwoff) आणि झाक मॉनो यांना  त्यांच्या ऑपेरॉन विषयीच्या शोधाकरिता आणि विषाणूंच्या संश्लेषणाकरिता देण्यात आला (१९६५).  फ्रांस्वा झाकॉब व झाक मॉनो यांनी पुढे अशी कल्पना मांडली की, ही एक  लॅक्टेट डी-हायड्रोजीनेज नावाच्या वितंचक प्रथिन निर्मितीची जनुकीय प्रणाली आहे. हे प्रथिन निर्माण करण्याचे जनुकीय संकेत दिले जाणाऱ्या जनुक स्थानाला प्रेरक (इंड्युसर) असे म्हणतात. ही प्रथिन निर्मिती नेमकी कुठे थांबावी याचे संकेत देणाऱ्या जनुक स्थानकाला  दमनकारी (सप्रेसर; suppressor) असे म्हणतात. या संपूर्णपणे प्रथिन निर्मिती सुरू करणाऱ्या आणि थांबविणाऱ्या प्रणालीला ऑपेरोन सिस्टिम म्हणून संबोधिले जाते या प्रक्रियेत विशिष्ट जनुक क्रमवारीचा आरएनए (RNA) निर्माण करावा लागला. लॅक्टोज व प्रेरक जेव्हा रिप्रेसरला जोडले जाते तेव्हाच रिप्रेसर म्हणून काम करणारे प्रथिन लॅक ऑपेरॉनमधील (Lac operon) विशिष्ट जनुकांची आरएनए निर्मिती थांबविते.

सध्या सांचेझ अर्जेंटिनामधील नॅशनल काउन्सिल ऑफ सायन्स अँड टेक्नॉलॉजीमध्ये सन्माननीय संशोधक (CONICET) म्हणून कार्यरत आहेत. त्या ग्राम पॉझिटिव्ह जीवाणू, फाज आणि त्यांच्यावरील  ताण याच्यावर  काम  करतात.

वर्ग:महिला संपादनेथॉन २०२० लेख
नाळ

गर्भावस्थेत गर्भ व अपरा (वार) यांना जोडणाऱ्या नलिकेसारख्या अवयवाला नाळ म्हणतात. गर्भकालातील गर्भाचे जीवन संपूर्णपणे नाळेवर अवलंबून असते. गर्भाची वाढ होण्याकरिता आवश्यक असलेली पोषकद्रव्ये, ऑक्सिजन, संप्रेरके इत्यादी घटकांचा पुरवठा करणे, गर्भाच्या चयापचयातून उत्पन्न झालेले कार्बन डाय-ऑक्साइड, यूरिया इत्यादी टाकाऊ पदार्थ वाहून नेणे ही महत्त्वाची कार्ये नाळेमार्फत घडत असतात. गर्भ जेव्हा चलनक्षम बनतो तेव्हा तो वारेला जोडलेला असूनही नाळेद्वारे गर्भाशयात मोकळेपणे फिरू शकतो. नाळेमध्ये प्रामुख्याने रक्तवाहिन्या, संयोजी ऊती व मूलपेशी असतात. मात्र नाळेत चेता नसते.
    जन्मपूर्व विकासावस्थेत नाळ ही शारीरिकदृष्ट्या अर्भकाचा भाग असते. नाळेमधील व्हॉर्टन जेलीच्या द्रवात एक शीर (नीला) आणि दोन धमन्या (रोहिण्या) असतात. नाळेतील धमन्या शिरेपेक्षा अधिक लांब असतात. व्हॉर्टन जेली हा जिलेटिनासारखा पदार्थ असून हा म्युकोपॉलीसॅकॅराइडापासून (श्लेष्मबहुशर्करा) बनलेला असतो.
    नाळेतील शिरेवाटे गर्भाला ऑॅक्सिजनयुक्त व पोषणसमृद्ध रक्त मिळते, तर धमन्यांवाटे
ऑक्सिजनविरहित व पोषकहीन रक्त गर्भापासून वाहून नेले जाते. गर्भावधिकाल पूर्ण होण्याच्या सुमारास नाळेची लांबी सु. ५० सेंमी. आणि व्यास सु. १.५ सेंमी. असून तिचे ताणबल ३.६ किग्रॅ. इतके असते. तसेच नाळेला वारेच्या टोकाकडून पीळ पडू लागतात. प्रसूतीनंतर नाळ कापून अर्भकाला मातेपासून वेगळे केले जाते. नाळेत चेता नसल्यामुळे ती कापतात तेव्हा मातेला अथवा अर्भकाला कोणतीही वेदना होत नाही.
  नाळेबाबत काही अपसामान्य लक्षणे दिसून येतात आणि त्यामुळे उद्भवणाऱ्या समस्यांमुळे माता आणि अर्भक या दोघांना धोका पोहोचू शकतो. उदा., नाळेची अपसामान्य लांबी, वारेशी जुळलेल्या ठिकाणी पीळ बसणे अथवा रक्तस्राव होणे. काही वेळा गर्भाच्या मानेभोवती नाळेचा वेढा पडतो. ही सामान्य बाब असून बहुधा प्रसूतीपूर्वी हा वेढा आपोआप सुटतो. मात्र असे न घडल्यास प्रसूतीच्या वेळी हा वेढा काळजीपूर्वक सोडविला जातो. काही वेळा नाळेमध्ये केवळ एकच धमनी असते.
याचे प्रमाण ५०० गर्भांमागे १ असते. त्यामुळे अर्भकाला कोणताही धोका नसतो. परंतु नियमितपणे गर्भाची श्राव्यातीत ध्वनिप्रतिमादर्शन(सोनोग्राफी) करून योग्य ती काळजी घेतली जाते. काही वेळा अर्भक जन्माला येण्याआधी नाळ गर्भाशयातून बाहेर येते. त्यामुळे अर्भकाला रक्त आणि ऑक्सिजनचा पुरवठा होत नाही. परिणामी तत्काळ प्रसूती करावी लागते.
   नवीन संशोधनामुळे असे लक्षात आले आहे की, नाळेतील रक्त मूलपेशींचा (स्टेम सेल) समृद्ध आणि सहज उपलब्ध होणारा स्रोत आहे. नाळेतील रक्तपेशी अस्थिमज्जेच्या रोपणासाठी वापरता येतात. त्यामुळे हल्ली काही वैज्ञानिक संस्थांमध्ये नाळ फेकून न देता त्यातील रक्त गोठवून ठेवले जाते. काही वैज्ञानिकांच्या मते नाळेतील मूलपेशींचा वापर करून आनुवंशिक रोगांवर नियंत्रण ठेवता येऊ शकते. प्रामुख्याने, थॅलॅसेमिया या आनुवंशिक रोगाच्या नियंत्रणासाठी मूलपेशींचा वापर करण्याचे वैज्ञानिकांचे प्रयत्न चालू आहेत.
  अनेक अपरास्तनी प्राणी, विशेषेकरून मादी, पिलाची नाळ दाताने चावून तोडतात व खातात. चिंपॅंझीची मादी नाळ तोडत नाही. ती जन्मलेल्या अर्भकाला वार व नाळेसकटच बाळगते. दिवसभरात नाळेभोवतालची जेली वाळून तुटली की अर्भक आपोआप वेगळे होते.

  वर्ग:महिला संपादनेथॉन २०२० लेख
बालमणी अम्म

नालापट बालमणी अम्मा (१९ जुलै १९०९ ते २९ सेप्टेंबर २००४) ह्या आधुनिक मलयाळम् कवयित्री होत्या.त्या एक मातृत्वाच्या कवयत्री म्हणून ओळखल्या जात. तसेच त्यांनी लिहलेल्या अम्मा (आई), मुथासी (आजी) आणि माझुविंटे या कथा खूप गाजल्या होत्या.त्यांना खुपसे अवार्ड्स मिळाले आहेत त्यामध्ये पद्मश्री भूषण अवार्ड देखील त्यांना प्रदान करण्यात आला होता.
 
## जीवन परिचय 
त्यांचा जन्म मलबारमधील पुन्नयूरक्कुळम् (ता. वन्नेरी) येथे. त्यांचे माता-पिता कोच्चुअम्म व चिट्टन्नूर कुंजुण्णी राजा अशी नावे होती आणि पती कै. एम्. व्ही. नायर. मातृभूमि या नियतकालिकाचे कै. नायर हे प्रदीर्घ काल कार्यकारी संचालक होते. बालमणी अम्मा यांचे औपचारिक शिक्षण झाले नाही पण त्यांनी घरीच संस्कृत व इंग्रजीचे शिक्षण घेतले.नालप्पाट्टू नारायण मेनन हे मल्याळम् कवी व लेखक त्यांचे मामा होत. असा साहित्यिक वारसा लाभलेल्या कुटुंबात त्यांचे बालपण व्यतीत झाले. माधवी कुट्टी (कमला दास) ह्या बालपणी अम्म यांच्या कन्या असून त्यांनी मलयाळम्मध्ये कथा-कादंबरीलेखन आणि इंग्रजीत कवितालेखनही केले.

## पुरस्कार
बालमणी अम्मा यांना ‘साहित्यनिपुणा’ (१९६३), ‘केरळ साहित्य अकादेमी पुरस्कार’ (१९६४-मुत्तश्शि ह्या काव्यसंग्रहास) आणि ‘साहित्य अकादेमी पुरस्कार’ (१९६६-मळुविंटे कथा ह्या काव्यास) हे बहुमानाचे पुरस्कार प्राप्त झाले.
त्यांनी लहान मुलांवर नातालागांवर खूप कविता केल्या आणि त्या गाजल्यामुळे त्यांना अम्मा ही पदवी मिळाली.मुठासीसाठी केरळ साहित्य अकादमी पुरस्कार (१ 63 )63), मुठासीसाठी केंद्र साहित्य अकादमी पुरस्कार (१ 65 )65), आसन पुरस्कार (१ 9 9)), वल्लथोल पुरस्कार (१ 1993)), ललिताम्बिका अंतर्जनाम पुरस्कार (१ 199 199)) यासह तिला अनेक साहित्यिक सन्मान आणि पुरस्कार मिळाले आहेत. निवेद्यम (१ 1995 1995)) साठी सरस्वती सन्मान, एझुठाचन पुरस्कार (१ 1995 1995)), आणि एन.व्ही. कृष्णा वॉरियर पुरस्कार (१ 1997 1997)). []] १ 198 77 मध्ये तिला भारताचा तिसरा सर्वोच्च नागरी सन्मान पद्मभूषण मिळाला होता.

## लिहलेले काव्यसंग्रह
आतापर्यंत त्यांचे सु. १३ काव्यसंग्रह, चार-पाच इतर काव्ये व एक निबंधसंग्रहही-जीवितत्तिलूटे (१९६९-म.शी. जीवनातून)-प्रसिद्ध झाला. त्यांतील प्रमुख संग्रह व काव्ये पुढीलप्रमाणे : अम्म (१९३३- म. शी. आई), कुटुंबिनि (१९३६-गृहलक्ष्मी), धर्ममार्गत्तिल (१९३८-धर्ममार्गावर), स्त्रीह्रदयम् (१९३९), प्रभांकुरम् (१९४२-प्रकाशांकुर), भावनयिल (१९४२-कल्पनेत), वेळिच्यात्तिल (१९५१-प्रकाशात), अवरपाटुन्नु (१९५२-ते गातात), प्रणामम् (१९५४-अभिवादन), लोकांतरंगळिल् (१९५५-दुसऱ्या जगात-विलापिका), सोपानम्(१९५९-सोपान-निवडक कवितांचे बृहद् संकलन), मुत्तश्शि (१९६२-आजी), मळुविंटे कथा (१९६६-परशूची कथा- परशुराम, बिभीषण व विश्वामित्र यांच्या जीवनावरील तीन आख्यानपर भावकाव्ये), अंपलत्तिल (१९६७-मंदिरात), नगरत्तिल (१९६८-शहरात) इत्यादी.

## संदर्भ
वर्ग:महिला संपादनेथॉन २०२० लेख
वर्ग:संदर्भ नसलेली पाने