open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
लेझीम

**लेझीम** हे महाराष्ट्रातील एक लोकनृत्य आहे. अलीकडच्या काळात हे विशेषतः गणेश चतुर्थीला मोठ्या प्रमाणात खेळले जाते. महाराष्ट्रात याचा उगम असला तरी जगभरात विविध ठिकाणी बऱ्याच वेळा लेझीम खेळली जाते.२०१४ मध्ये सांगलीतील तब्बल ७,३३८ लोकांनी एकाच वेळी लेझीमचे सादरीकरण केले होते. याची नोंद गिनीज बुकात केली गेली.

## माहिती 
काहीवेळा "लेझियम" म्हणून देखील याचे शब्दलेखन केले जाते. लेझिम नर्तक एक लहान वाद्य वाजवतात ज्याला झिंगल असते, त्याला लेझिम किंवा लेझियम म्हणतात. याच्याच नावावरून या नृत्य प्रकाराला हे नाव दिले गेले. लेझिममध्ये किमान २० नर्तक असतात. या नृत्याला लाकडी वाद्याचे नाव देण्यात आले आहे ज्यामध्ये पातळ धातूच्या चकती बसविल्या जातात. नर्तक नृत्य करताना याचा वापर करतात.
इवलेसे|लहान मुले लेझीमचे सादरीकरण करताना
यामध्ये ढोलकी हे मुख्य तालवाद्य म्हणून वापरले जाते. तसेच रंगीबेरंगी पोशाख परिधान केला जातो. महाराष्ट्रातील शाळा आणि इतर संस्थांद्वारे नृत्याचा वारंवार वापर केला जातो, कारण त्यात अनेक हालचालींचा समावेश असतो आणि तो खूप कठीण देखील असू शकतो.

## पद्धती 
लेझिम हा नृत्यापेक्षा एक जोरदार शारीरिक व्यायाम आणि ड्रिल आहे; रचना ही दोन, चौकार आणि वर्तुळात देखील असू शकतात. ऐतिहासिकदृष्ट्या, महाराष्ट्रातील आणि गुजरातच्या काही भागांमध्ये लेझीमचे काही प्रकार प्रचलित होते, परंतु आज ते क्वचितच वापरले जातात. एका प्रकारात लोखंडी साखळी (धनुष्यसारखी) असलेला 2.5 फूट लांब बांबूचा खांब (रेध) वापरला गेला. लेझिम जड असल्याने नृत्यापेक्षा हा व्यायाम प्रकार म्हणून जास्त वापरला जात असे. अशा लेझीम नेहमी हाताने बनवल्या जात होत्या.
इवलेसे|तमिळनाडूतील विद्यार्थी लेझीमचे सादरीकरण करताना
लेझिमच्या दुसऱ्या प्रकारात (ज्याला कोयंडे म्हणतात) लाकडी खांबाचा वापर केला, 15 ते 18 इंच लांब, दोन्ही टोके पंक्चर केली गेली आणि सुमारे 1 किलो वजनाची लोखंडी जोडलेली साखळी स्केल लोखंडी साखळी लिंक साखळीतून चालली. त्यांच्यामध्ये 6 इंच लांब हाताची साखळी (सळईसाखळी) देखील होती, ज्याद्वारे चार बोटे चोखपणे बसतात.

नृत्याच्या ग्रामीण स्वरूपामध्ये सामान्यत: दोन ओळींमध्ये लेझिम नर्तक असतात, चरणांचा क्रम पुनरावृत्ती करतात, प्रत्येक काही ठोके बदलत असतात. अशाप्रकारे, 5 मिनिटांच्या लेझिम सादरीकरणांत 25 वेगवेगळ्या स्टेप्सचा समावेश असू शकतो.

## साहित्य 
या नृत्यामध्ये वापरल्या जाणाऱ्या वस्तू:
# लेझीम - अंदाजे एक ते दीड इंच व्यासाच्या लाकडाच्या दांडीच्या दोन्ही तोंडांना एक साखळी बांधलेली असते. साखळीच्या कड्यांमध्ये लोखंडाच्या चिपळ्या अडकवलेल्या असतात. साखळीच्या मधोमध लेझीम पकडण्यासाठी जागा ठेवलेली असते. ही साखळी ओढली असता चिपळ्या एकमेकांवर आपटून आवाज येतो.
# हलगी - एक चर्मवाद्य
# ढोल - एक अरुंद ढोल.
# झांज - टाळासारखे पण मोठ्या आकाराचे आणि पसरट तोंड असणारे वाद्य.

## संदर्भ 
वर्ग:महाराष्ट्रातील लोककला
लोणचे

इवलेसे|कैरीचे लोणचे
इवलेसे|गाजराचे लोणचे
**लोणचे** हा एक खाद्यपदार्थ आहे. लोणचे हे कैरीचे (आंब्यांचे), मिरचीचे, लिंबाचे, तोंडल्याचे, भोपळ्याचे, आवळ्याचे, भोकराचे, गाजराचे आदी फळाचे असू शकते. मटणाचेही लोणचे असते. लोणचे हे साधारणपणे तिखट आंबट असते. अन्नपदार्थ जास्त काळ टिकण्यासाठी अन्नपदार्थावर विविध प्रकिया केल्या जातात. त्यांपैकी लोणचं बनवणे ही एक पद्धत आहे. पूर्व आशियामध्ये खाद्यतेल आणि व्हिनेगर देखील लोणचे बनवण्याच्या पद्धतीत वापरले  जाते. या प्रक्रियेमुळे सामान्यत: खाद्यपदार्थाच्या चव आणि स्वाद यामध्ये फरक पडतो.   

## बाह्य दुवे
वर्ग:खाद्यपदार्थ
वर्ग:महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ
वर्ग:मराठी विकिबुक्स बंधूप्रकल्पात स्थानांतरित करावयाचे लेख
वर्ग:भारतातील खाद्यपदार्थ
डोंबाऱ्याचा खेळ

वर्ग:महाराष्ट्रातील लोककला
वर्ग:रिकामी पाने

हे एक महाराष्ट्रातील लोककला आहे
महाराष्ट्रातील लोककला

महाराष्ट्र हे सांस्कृतिकदृष्ट्या संपन्न असे राज्य आहे. ग्रामीण भागातून आजही विविध समाजगट ही संपन्नता जोपासत आहेत. समाजाच्या विविध गटांतून तयार झालेली गीते, नाचाचे प्रकार, कविता, संकल्पना यांचा समावेश लोककलांमध्ये होतो. लोकरंगभूमी विकसित झाली. 

कीर्तन ,दशावतार तसेच गावांमधून होणाऱ्या जत्रा -उत्सवामधून होणारे वगनाट्य, तमाशा, लोकनाट्य, विधीनाट्य ,बहुरूपी , डोंबाऱ्याचे खेळ,पोवाडा, गोंधळ ,जागरण, कलगीतुरा, लळीत ,बहुरूपे ,कुडमुडे जोशी, वासुदेव, यात  लोककलांमध्ये रंगभूमीची बीजे दिसतात.लोककलेत पुढील प्रकारांचा समावेश होतो-

* दशावतार
* लावणी
* लेझीम
* पोवाडा
* तमाशा
* भजन
* कीर्तन
* भारुड
* गोंधळ
* डोंबाऱ्याचे खेळ
* मानवी वाघ
* वासुदेव
* दिवाळीची गाणी

## लोकगीत 
ही गीते बरेचदा चार ते पाच स्वरातच गायली जातात, त्यामुळे म्हणताना ती तुलनेने सोपी जातात,दादरा आणि केरवा या तालाच्या पलीकडे यांची लय जात नाही. सामुदायिक जीवनाला उठाव देणारा हा एक महत्त्वाचा प्रकार आहे. लोकगीते गाताना होणारा शब्दांचा उच्चार हा विशिष्ट ह्रस्व –दीर्घ पद्धतीने होणारा असल्याने ते ऐकताना मनाला विशेष आनंद होतो.

## वासुदेवाची गाणी 
वासुदेव हा लोकसंस्कृतीचा एक उपासक मानला आहे.

अवो जनाबाईंच्या भक्ती –देव गुंतला 
जनामातेला काम भारी 
घालिते दळण जात्यांवरी विट्ठला या हो लौकरी

यावे यावे जगजेठी 
तुमच्या नावाची आवड मोठी
खुटीला घालून मिठी

दोन बोलू सुखाच्या गोष्टी
अवो जनाबाईंच्या भक्ती – देव गुंतला ..

## भीमगीते
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्यावर चचलेल्या गितांना भीमगीते असे म्हणतात. मराठी भाषेत असंख्य भीमगीते गायली गेली आहेत. इतर अनेक भारतीय भाषांमध्ये सुद्धा भीमगीतांती रचना झालेली आहे.भीमगीताचे वातावरण चैतन्य निर्माण करते. समोरच्या गर्दीला गाण्यातून बाबासाहेब समजावून सांगणे आणि परिवर्तन घडवणे यासारखा दुसरा आनंद नाही’, गायिका पंचशिला भालेराव हिची रोखठोक भूमिका नेहमीच आश्वासक वाटते. फिल्मी गाण्यांचा तिला कधीच मोह झाला नाही. खडतर परिस्थितीवर मात करून हजारो कार्यक्रम गाजवणारी ही सामर्थ्यशाली गायिका आहे.

## गोकुळीचा चोर 
गोकुळीचा चोर याला बांधा उखळाला ॥ धृ.॥

अवचित कान्हा घरात शिरतो
दही दूध तूप चोरूनी खातो
धाक नाही याला बाई धाक नाही याला ॥ १ ॥

पाण्यासी जाता घागर फोडी
भर रस्त्यावर पदराला ओढी
लाज नाही याला बाई लाज नाही याला ॥ २ ॥

मुरलीधर हा नटखट भारी
खट्याळ काळा कृष्ण मुरारी
सोडू नका याला आता सोडू नका याला
चोरावरचा मोर याला बांधा उखळाला ॥ ३ ॥

उगवत्या नारायणा आधी उगव माझ्या दारी

माज्या त्या बाळासंग दुधा तुपाची कर न्ह्यारी

पोथी पुस्तक  वाचताना  बाई कानीचा डूल हाले

सावळा बाळराजा सये कागद संग बोले

सरी बिंदलीच सोनं बाई सवाई सातरंग

इंद्रसभेचा सोनार ग  हरी घडविता झाला दंग

http://www.manogat.com/node/6636

काळी चोळी , मोती जाळी

हार गुंफी गळया घाली

काळी करटूली कारली

वटी मैनाची भरली

आमी गौळणी बायका

इंद्रावनी गोष्ट  सांग

दिल्लीच्या नायका

झाडावरी मोर काय

बोलतो ऐका 

## गोंधळ 
आई जगदंबा रेणूका सुंदरी

नांदसी तुळजापुरी

धरित्री गांजली दैत्याने

बुडाले अवघे जन जी ||

तेहतीस कोटी देव मिळून

केले अंबेचे स्मरण जी

निघाली ग माय तेव्हा होमातुन

महिषासुर मर्दिला तिने जी||

## हे सुद्धा पहा 
* भोंडल्याची गाणी

## संदर्भ 
## चित्रदालन 

File:वासुदेव.jpg|वासुदेव
File:Lavni.jpg|लावणी नृत्य
File:काटखेळ लोकनृत्य.jpg|काटखेळ लोकनृत्य
File:शिमगा सोंग - नकटा.jpg|शिमगा सोंग - नकटा
File:Aashaadhee Waari.jpg|वारकरी भजन
File:Vaghya.jpg|वाघ्या
File:P012615PS-0505 (20282057814).jpg|प्रजासत्ताक दिनी लोकनृत्य सादरीकरण
File:कोकणातील एक लोककला.jpg|कोकणातील एक लोकनृत्य


वर्ग:मराठी साहित्य
हिंदू सण आणि उत्सव

सांस्कृतिक, आध्यात्मिक अथवा धार्मिक कारणांनी साजऱ्या होणाऱ्या दिवसांना सण असे म्हणतात.  भारतातील बरेचसे सण, उत्सव मेळे आणि जत्रा या मौसमी स्वरूपाच्या असतात.त्या साजरा करण्याचा दिनांक भारतीय पंचांगाला अनुसरून असतो. या सणांचे अंकनही मराठी कॅलेंडरवर असते. महत्त्वाच्या सणांच्या दिवशी शाळा, कॉलेजे, संस्था आणि सरकारी व गैरसरकारी कार्यालये यांना सुटी जाहिर केलेली असते.

## भारतीय हिंदू सण
## पुस्तके
हिंदू सण, कधी, कां आणि कसे साजरे करतात यांवर अनेक मराठी पुस्तके आहेत. त्यांपैकी काही ही : 
* अनमोल सणांच्या गोष्टी : आपले सण आपले उत्सव (लेखक - श्रीकांत प्र. गोवंडे) 
* आदिवासींचे सण-उत्सव (संपादक डॉ. सरोजिनी बाबर)
* आपले उत्सव (लेखक - डॉ. शरद हेबाळकर)
* आपले मराठी सण आणि उत्सव (डॉ. म.वि. सोवनी)
* आपले सण आणि विज्ञान (लेखिका - सौ. पुष्पा वंजारी) 
* आपले सण आपले उत्सव (आपलं प्रकाशन)
* आपले सण, आपले उत्सव (लेखक - दा.कृ. सोमण)
* आर्यांच्या सणांचा प्राचीन व अर्वाचीन इतिहास (लेखक - ऋग्वेदी)
* ऋतु हिरवे सण बरवे (लेखक - डॉ. सुधीर निरगुडकर)
* दसरा दिवाळी (संपादक डॉ. सरोजिनी बाबर)
* दिवाळीचा फराळ (मधुराणी भागवत)
* दिवाळी फराळ (रसिक प्रकाशन)
* पंचांग (दरवर्षी प्रकाशित होणारे वार्षिक हिंदू कॅलेंडर)
* फेस्टिव्हल्स ऑफ महाराष्ट्र (सकाळ प्रकाशन, संकल्पना मृणाल पवार)
* भारतीय सण आणि उत्सव (लेखिका - डॉ. स्वाती सुहास कर्वे)
* भारतीय सण आणि उत्सव (डॉ. कृ.पं. देशपांडे)
* भारतीय सण आणि उत्सव (प्रा. मधु जाधव)
* भोंडला भुलाबाई (डॉ. सरोजिनी बाबर)
* महिलांचे सण आणि उत्सव अर्थात्‌ लेडिज स्पेशल (करुणा ढापरे)
* राष्ट्रीय व धार्मिक सण आणि उत्सव (लेखिका - करुणा ढापरे)
* शास्त्र असे सांगते (दोन भाग; वेदवाणी प्रकशन)
* श्रावण भाद्रपद (डॉ. सरोजिनी बाबर)
* सण आणि उत्सव (धों.वे, जोगी)
* सण उत्सव आणि व्रते (सनातन प्रकाशन)
* सण, धार्मिक उत्सव आणि व्रते (सनातन प्रकाशन) 
* सणांच्या गोष्टी (लेखिका - माधुरी भिडे)
* सणांच्या गोष्टी (लेखक - श्रीकांत प्र. गोवंडे)
* स्तोत्र मंत्रांचे विज्ञान (काल-आज-उद्या)
* स्त्रियांचे खेळ आणि गाणी (डॉ. सरोजिनी बाबर)
* हिंदू सण आणि उत्सव (लेखक - दीपक भागवत)  

## संदर्भ यादि
भजन

देवाची स्तुतिपर काव्यरचना साग्रसंगीत म्हणून देवाला भजणे किंवा आळविणे याला **भजन** म्हणतात. हा योगसाधनेतील भक्तियोगाचा भाग आहे. ही  महाराष्ट्रातील एक लोककला आहे. पूर्वीच्या संतपरंपरेतील श्री संत ज्ञानेश्वर,तुकाराम,सोपान,निवृत्ती,एकनाथ, नामदेव, चोखामेळा संत रामदास स्वामी इत्यादी संतांनी अनेक भजने तयार केली आहेत. त्यांपैकी काही रचना  भीमसेन जोशी आणि अन्य अनेक गायकांनी गाऊन अजरामर केल्या आहेत.

### स्वरूप
स्थानिक स्तरावर संवादिनी(हार्मोनियम),मृदंग, तबला, ढोलकी, टाळ, टाळ्या यांचा वापर करून देवळात देवासमोर बसून वा घरीच संघटितपणे भजन गायले जाते. पूर्वीच्या काळात, रिकामा वेळ सत्कारणी लागावा म्हणून किंवा बहुधा गुरुवारी भजन करण्याची पद्धत होती. दृकश्राव्य माध्यमामुळे व करमणुकीच्या इतर साधनांमुळे भजन ही संकल्पना हळूहळू लोप पावत आहे. मात्र अजूनही ग्रामीण महाराष्ट्रात ही परंपरा अनेक ठिकाणी सुरू आहे. वारकरी पद्धतीची भजने प्रसिद्ध आहेत.
शहरांमधूनही निरनिराळी भजनी मंडळे अतिशय सुरेख असे भजनांचे कार्यक्रम करत असतात. काही भजनांमध्ये लोक नाचतातही.

### प्रकार 
***चक्री भजन** एखादा अभंग भजन म्हणून गायल्यानंतर त्याच्या शेवटच्या अक्षरापासून लगेचच दुसरा अभंग म्हणण्यास सुरुवात करतात. याला चक्री भजन असे नाव आहे.
***सोंगी भजन** या प्रकारात देवभक्ताच्या संवादाचा उपयोग सोंगे घेऊन करण्याची पद्धत आहे म्हणून याला सोंगी भजन असे नाव आहे.
***रिंगण भजन** या प्रकारात तीन वेगवेगळी भजन मंडळे गोलाकार उभी राहून एकापाठोपाठ एक क्रमाने अभंग गातात व भजन करतात. यातून भजनाचेही रिंगण बनते म्हणून याला रिंगण भजन असे नाव आहे.

### परदेशातील स्थिती 
परदेशात चिन्मयानंद मिशन तसेच हरेकृष्ण संप्रदायाचे अनुयायी भजनांचे कार्यक्रम आयोजित करत असतात. भक्तियोगाची साधना म्हणून त्याला चांगला प्रतिसाद लाभलेला दिसून येतो.

वर्ग:अध्यात्म
वर्ग:परंपरा
वर्ग:हिंदू धर्म
महाराष्ट्र गान

:**कवि** - श्रीपाद कृष्ण कोल्हटकर
:**संगीत** - शंकरराव व्यास

बहु असोत सुंदर संपन्न की महा ।

प्रिय अमुचा एक महाराष्ट्र देश हा ॥ धृ ॥

गगनभेदि गिरिविण अणु नच जिथे उणे

आकांक्षापुढति जिथे गगन ठेंगणे

अटकेवर जेथले तुरंगी जल पिणे

तेथ अडे काय जलाशय नदाविणे

पौरुषासि अटक गमे जेथ दुःसहा ॥ १ ॥

प्रासाद कशास जेथ हृदयमंदिरें

सद्‍भावांचीच भव्य दिव्य आगरें

रत्‍नां वा मौक्तिकांहि मूल्य मुळी नुरे

रमणीची कूस जिथे नृमणिखनि ठरे

शुद्ध तिचे शीलहि उजळवि गृहा गृहा ॥ २ ॥

नग्‍न खड्ग करिं, उघडे बघुनि मावळे

चतुरंग चमूचेही शौर्य मावळे

दौडत चहुकडुनि जवें स्वार जेथले

भासत शतगुणित जरी असति एकले

यन्‍नामा परिसुनि रिपु शमितबल अहा ॥ ३ ॥ 

विक्रम वैराग्य एक जागि नांदती 

जरी पटका भगवा झेंडाहि डोलती

धर्म-राजकारण समवेत चालती

शक्तियुक्ति एकवटुनि कार्य साधिती

पसरे यत्कीर्ति अशी विस्मयावहा ॥ ४ ॥

गीत मराठ्यांचे श्रवणीं मुखीं असो

स्फूर्ति दीप्‍ति धृतिहि जेथ अंतरी ठसो

वचनिं लेखनींहि मराठी गिरा दिसो

सतत महाराष्ट्रधर्म मर्म मनिं वसो

देह पडो तत्कारणि ही असे स्पृहा॥ ५ ॥ 

वर्ग:महाराष्ट्र गीते
आत्माराम रावजी देशपांडे

**आत्माराम रावजी देशपांडे** (जन्म : मूर्तिजापूर, ११ सप्टेंबर १९०१;  - ८ मे १९८२) हे मराठी कवी होते. ते *कवी अनिल* या टोपण नावाने प्रसिद्ध होते. कवि अनिलांना मुक्तछंद ह्या काव्यप्रकाराचे प्रवर्तक समजले जाते. तसेच दशपदी - १० चरणांची कविता - हा काव्यप्रकार अनिलांनी सुरू केला.

## जीवन 
मूर्तिजापूर या गावी शालेय शिक्षण पूर्ण केल्यावर ते इ.स. १९१९ पुणे शहरास आले. फर्ग्युसन महाविद्यालय येथे कलाशाखेचा अभ्यासक्रम करीत असतानाच त्यांचा कुसुम जयवंत ह्या तरुणीशी परिचय झाला, त्याचे पुढे प्रेमात रूपांतर होऊन, प्रेमाची ६ ऑक्टोबर  १९२९ रोजी विवाहात परिणती झाली. . 

पदवी मिळवल्यावर भारतीय कलांचा अभ्यास करण्यासाठी कवी अनिलांनी कलकत्त्याला प्रयाण केले. तेथे त्यांना अवींद्रनाथ ठाकूर आणि नंदलाल बसू ह्यांचे मार्गदर्शन झाले. त्यानंतर १९३५ साली विधिशाखेची पदवी व नंतर सनद घेतल्यावर त्यांनी वकिलीचा व्यवसाय सुरू केला. १९४८ साली मध्यप्रदेश सरकारतर्फे त्यांची सामाजिक शिक्षण संस्थेचे उप-मुख्याधिकारी म्हणून नेमणूक झाली. त्यांनी १९५६ साली दिल्लीच्या राष्ट्रीय मूलभूत शिक्षण केंद्राच्या मुख्याधिकारीपदावर व पुढे १९६१ साली भारत सरकारच्या समाज शिक्षण मंडळाच्या सल्लागार ह्या पदांवर त्यांच्या नेमणुका झाल्या.

कवी अनिलांना इ.स. १९७९ची साहित्य अकादमीची फेलोशिप प्रदान करण्यात आली होती.

कवी अनिलांचे ८ मे १९८२ रोजी नागपूर येथे निधन झाले.

## कवि अनिलांच्या ध्वनिमुद्रित झालेल्या अजरामर कविता
* अजुनी रुसून आहे (गायक - कुमार गंधर्व)
* आज अचानक गाठ पडे (गायक - कुमार गंधर्व)
* कुणी जाल का सांगाल का (गायक - वसंतराव देशपांडे, राहुल देशपांडे; संगीतकार यशवंत देव)
* गगनी उगवला सायंतारा (गायक - गजानन वाटवे)

## काव्यसंग्रह 
* कवी अनिल यांची संपूर्ण कविता (संपादक : श्याम माधव धोंड). या पुस्तकाला विदर्भ साहित्य संघाचा उत्कृष्ट ग्रंथनिर्मिती पुरस्कार मिळाला आहे.  
* दशपदी १९७६
* निर्वासित चिनी मुलास (दीर्घकाव्य) १९४३ (या पुस्तकाचा कुसुमावती देशपांडे यांनी इंग्रजी अनुवाद केला आहे)
* पेर्ते व्हा १९४७
* फुलवात १९३२
* भग्नमूर्ती (दीर्घकाव्य) १९३५
* सांगाती १९६१

## कवी अनिल आणि त्यांच्या काव्यासंबंधीची पुस्तके
* कवी अनिल यांची संपूर्ण कविता (संपादक - श्याम माधव धोंड)
* कवी 'अनिलां'ची साहित्यदृष्टी (प्राचार्य पंडितराव पवार)

## गौरव 
* अध्यक्ष, मराठी साहित्य संमेलन, मालवण, १९५८

## बाह्य दुवे 
* 

वर्ग:मराठी कवी
वर्ग:अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनांचे अध्यक्ष
वर्ग:साहित्य अकादमी पुरस्कार विजेते
वर्ग:इ.स. १९०१ मधील जन्म
वर्ग:इ.स. १९८२ मधील मृत्यू
वर्ग:साहित्य अकादमी फेलोशिप विजेते
आत्माराम भेंडे

मराठी अभिनेते, दिग्दर्शक आणि लेखक.

वर्ग:इ.स. १९२३ मधील जन्म
वर्ग:मराठी अभिनेते
वर्ग:मराठी दिग्दर्शक
वर्ग:मराठी लेखक
वर्ग:मराठी भाषेमधील चित्रपट दिग्दर्शक
वर्ग:इ.स. २०१५ मधील मृत्यू
टोपणनावानुसार मराठी लेखक

## हे सुद्धा पहा 
* टोपणनावानुसार मराठी साहित्यिक
* टोपणनावानुसार मराठी कवी

वर्ग:मराठी लेखक
यदुनाथ दत्तात्रय थत्ते

'''''' (जन्म : ५ आॅक्टोबर १९२२;  - १० मे १९९८) हे भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक, पत्रकार, एक उत्कृष्ट लेखक व संपादक आणि मराठी साहित्यिक होते. साने गुरुजी यांचा त्याच्यावर प्रभाव होता. ते 'साधना साप्ताहिका'चे संपादक होते.

## जीवन 
नाशिक जिल्ह्यातील येवला येथे जन्मलेल्या थत्ते यांना १९४२ साली 'भारत छोडो' आंदोलनात सहभागी झाल्याबद्दल सहा महिने कारावास ठोठावण्यात आला होता. 

## साहित्य 
 यांनी विपुल साहित्य लिहिले. कादंबऱ्या, लेख, निबंध, काव्य, चरित्रे इत्यादी साहित्यांच्या विविध क्षेत्रात त्यांची लेखणी अविरत चालली. त्यांनी लिहिलेली पुस्तके :- 
* आटपाटनगर होते (बालकादंबरी)
* आपला वारसा (चरित्रसंग्रह)
* चिरंतन प्रकाश देणारी ज्योत महात्मा गांधी (व्यक्तिचित्रण-बालसाहित्य)
* पुढे व्हा (भाग १ ते ३, माहितीपर) 
* भारतरत्न बाबासाहेब आंबेडकर (चरित्र)
* यशाची वाटचाल (माहितीपर)
* रेशमा  (बालसाहित्य)
* समर्थ व्हा,संपन्न व्हा (उपदेशपर)
* साने गुरुजी (चरित्र)
* साने गुरुजी : जीवन-परिचय (व्यक्तिचित्रण)
* स्वातंत्र्यगीते (संपादित)

## संदर्भ 
## बाह्य दुवे 
थत्ते,यदुनाथ
थत्ते,यदुनाथ
वर्ग:इ.स. १९२२ मधील जन्म
वर्ग:भारतीय स्वातंत्र्यलढा
इ.स. १९४०

## ठळक घटना आणि घडामोडी 
### जानेवारी-जून 
* फेब्रुवारी ७ - टोनी तान केंग याम, सिंगापुरी राजकारणी व सिंगापूरच्या प्रजासत्ताकाचा ७वा राष्ट्राध्यक्ष.
* फेब्रुवारी २३ - दुसरे महायुद्ध - सोवियेत संघाने लासी बेट जिंकले.
* मार्च ६ - रशिया व फिनलंडमध्ये शस्त्रसंधी.
* एप्रिल १४ - युनायटेड किंग्डमचे सैनिक नॉर्वेतील नाम्सोस गावात शिरले व गाव काबीज केले.
* मे ५ - दुसरे महायुद्ध - नॉर्वेच्या पदच्युत सरकारची लंडनमध्ये रचना.
* मे ९ - दुसरे महायुद्ध - जर्मनीच्या यु.९ या पाणबुडीने फ्रांसची डोरिस या पाणबुडीचा नाश केला.
* मे १० - दुसरे महायुद्ध - जर्मनीने ईंग्लंडच्या पेलहाम गावावर बॉम्बफेक केली.
* मे १० - दुसरे महायुद्ध - जर्मनीने बेल्जियम, नेदरलँड्स व लक्झेम्बर्गवर आक्रमण केले.
* मे १० - दुसरे महायुद्ध - नेव्हिल चेम्बरलेनने राजीनामा दिल्यावर विन्स्टन चर्चिल युनायटेड किंग्डमच्या पंतप्रधानपदी.
* मे १५ - दुसरे महायुद्ध - जर्मनीच्या सैन्याने ऍम्स्टरडॅम जिंकले.
* मे १७ - दुसरे महायुद्ध - जर्मनीचे सैन्य ब्रसेल्समध्ये शिरले.
* मे २४ - इगॉर सिकॉर्स्कीने सर्वप्रथम हेलिकॉप्टर उडवले.
* मे २५ - दुसरे महायुद्ध - डंकर्कची लढाई सुरू.
* जून ७ - नॉर्वेचा राजा हाकोन सातव्याने देशातून पळ काढला.
* जून २१ - दुसरे महायुद्ध - फ्रांसने जर्मनीसमोर शरणागती पत्करली.
* जून २८ - रोमेनियाने मोल्दोव्हा रशियाच्या हवाली केले.

### जुलै-डिसेंबर 
* जुलै ५ - दुसरे महायुद्ध - युनायटेड किंग्डम व विची फ्रांसनी राजनैतिक संबंध तोडले.
* जुलै १० - दुसरे महायुद्ध - विची फ्रांसच्या सरकारची रचना.
* जुलै ११ - हेन्री फिलिप पेटैं विची फ्रांसच्या पंतप्रधानपदी.
* जुलै १९ - दुसरे महायुद्ध - केप स्पादाची लढाई.
* जुलै २० - डेन्मार्क लीग ऑफ नेशन्समधून बाहेर.
* जुलै २७ - बग्स बनीचे चित्रपटसृष्टीत पदार्पण.
* जुलै ३१ - अमेरिकेत कुयाहोगा फॉल्स, ओहायो येथे रेल्वे अपघात. ४३ ठार.
* डिसेंबर ९ - दुसरे महायुद्ध - रिचर्ड ओ'कॉनोरच्या नेतृत्वाखाली भारतीय व ब्रिटिश सैनिकांनी ईजिप्तच्या सिद बरानीतील ईटालियन सैन्यावर हल्ला केला.
* डिसेंबर २९ - दुसरे महायुद्ध-ब्रिटनची लढाई - लुफ्तवाफेने लंडनवर जबर बॉम्बफेक केली. ३,००० नागरिक ठार.
* डिसेंबर ३० - कॅलिफोर्नियातील पहिला द्रुतगतीमार्ग, अरोयो सेको पार्कवे खुला.

## जन्म 
* जानेवारी ४ - श्रीकांत सिनकर, मराठी कादंबरीकार.
* फेब्रुवारी २३ - पीटर फोंडा, अमेरिकन अभिनेता.
* मे १० - माणिक गोडवाटे ऊर्फ कवी ग्रेस, मराठी कवी.
* मे २२ - इरापल्ली प्रसन्ना, भारतीय क्रिकेट खेळाडू.
* जुलै १० - कीथ स्टॅकपोल, ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू.
* जुलै १३ - पॅट्रिक स्टुअर्ट, इंग्लिश अभिनेता.
* ऑगस्ट ४ - अब्दुर्रहमान वहीद, ईंडोनेशियाचा राष्ट्राध्यक्ष.
* ऑगस्ट ७ - ज्यॉॅं-लुक डेहेन, बेल्जियमचा पंतप्रधान.
* ऑगस्ट ८ - दिलीप सरदेसाई, भारतीय क्रिकेट खेळाडू.
* सप्टेंबर १८ - ब्रेस मरे, न्यू झीलंडचा क्रिकेट खेळाडू.
* ऑक्टोबर ५ - बॉब काउपर, ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू.
* डिसेंबर १२ - शरद पवार, महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री, भारतीय राजकारणी.

## मृत्यू 
* जून २१ - केशव बळीराम हेडगेवार, भारतीय हिंदुराष्ट्रवादी, राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे संस्थापक व पहिले सरसंघचालक.
* जून २२ - ब्लाडिमार पी. कोपेन, रशियन हवामानशास्त्रज्ञ.

वर्ग:इ.स. १९४०
वर्ग:इ.स.च्या १९४० च्या दशकातील वर्षे
वर्ग:इ.स.च्या २० व्या शतकातील वर्षे
वर्ग:इ.स.च्या २ ऱ्या सहस्रकातील वर्षे
जागतिक थॅलसेमिया दिन

मे ९ हा दिवस जागतिक थॅलसेमिया दिन म्हणून पाळला जातो.

;हे सुद्धा पहा: जागतिक दिवस आंतरराष्ट्रीय दिवस
विकिपीडिया

**विकिपीडिया** (Wikipedia) हा महाजालावर वापरता येण्याजोगा, विविध भाषांत उपलब्ध असणारा आणि सामूहिक सहकार्यातून निर्माण होत असलेला मुक्त ज्ञानकोशांचा समूह आहे.

विकिपीडिया ह्या संकेतस्थळांतर्गत जगातील विविध भाषांत ज्ञानकोश वापरण्याची आणि त्यात भर घालण्याची सोय उपलब्ध करून देण्यात आली आहे.  

विकिपीडियाचे संकेतस्थळ विकी ही आज्ञावली (सॉफ्टवेर) वापरून तयार केलेले आहे. विकी ह्या आज्ञावलीमुळे विविध व्यक्ती एकत्रितरीत्या महाजालावर काम करू शकतात. 

विकिपीडिया हा ज्ञानकोश सामूहिक सहकार्यातून निर्माण करण्यात येतो. म्हणजे महाजालावरील ह्या ज्ञानकोशसमूहातील कोणत्याही ज्ञानकोशात (उदा. मराठी विकिपीडिया), सहभाग नोंदवू इच्छिणाऱ्या कोणत्याही व्यक्तीला उपलब्ध असलेल्या लेखाचे संपादन करता येते. म्हणजेच उपलब्ध असलेल्या एखाद्या लेखात भर घालता येऊ शकते, त्यातील मजकूर सुधारता येऊ शकतो. जर एखाद्या विषयावर लेख उपलब्ध नसेल तर नव्याने लेख लिहिताही येतो. 

विकिपीडियातील मजकूर हा मुक्त स्वरूपात उपलब्ध आहे. म्हणजे उचित श्रेयनिर्देश करून हा मजकूर कुणालाही कोणत्याही कारणासाठी (व्यावसायिक देखील) आहे तसा अथवा त्यात बदल करून वापरण्यास मोकळीक आहे. मात्र बदल करून वापरताना कोणते बदल केले आहेत ह्याचा निर्देश करणे आवश्यक आहे. तसेच अशी आधारित वा बदल करून तयार केलेली सामग्री वितरित करताना, ती मुक्त स्वरूपातच वितरित करणे आवश्यक असते. 

विकिमीडिया फाउंडेशन ही ना-नफा ना-तोटा तत्त्वावर चालणारी संस्था ह्या ज्ञानकोशाच्या व्यवस्थेचे आणि नियंत्रणाचे काम पाहत आहे. 

आजघडीला जगातील विविध भाषांत ह्या ज्ञानकोशाच्या शाखा उपलब्ध आहेत. विविध भाषांचे भाषक आपापल्या भाषेतील ज्ञानकोशाच्या निर्मितीत सहभागी होऊ शकतात. मराठी विकिपीडिया हा ह्या ज्ञानकोशाची मराठी भाषा यातील शाखा आहे. विकिपीडियाचा सर्वांनाच खूप फायदा होतो.  

मराठी विकिपीडियावर सध्या [[Special:Statistics|]] लेख आहेत. तर संपूर्ण विकिपीडिया प्रकल्पांतर्गत, जगातील विविध भाषांत मिळून, आजतागायत एकूण तीन कोटींहून अधिक लेख  लिहीले गेले आहेत. 

विकिपीडियाची वैगुण्ये गृहित धरूनसुद्धा मुक्त सार्वत्रिक उपलब्धतेमुळे, विविध विषयांच्या व्यापक परिघामुळे, सहज शक्य असलेल्या चर्चा आणि सतत सुधारणा ह्यांमुळे विकिपीडिया हा आज महाजालावरील सर्वाधिक वापरला जाणारा ज्ञानकोश झाला आहे. मराठीतील विकिपीडिया इतर भाषांप्रमाणेच गुगल सारखी शोधयंत्र वापरून शोधता येतो.

## विकिपीडियाचा इतिहास
जिमी वेल्स आणि लॅरी सँगर ह्यांनी विकिपीडियाची सुरुवात १५ जानेवारी २००१ ह्या दिवशी इंग्लिश भाषेत केली.

## विकिपीडियाची वैशिष्ट्ये 
* विकिपीडिया:परिचय
* विकिपीडिया एवढा खास का आहे? (इंग्रजी आवृत्ती)
* नवागतांचे स्वागत (इंग्रजी आवृत्ती)
* विकी
* इंग्रजी विकिपीडिया ओळख (इंग्रजी आवृत्ती)
* सहाय्य:Setup For Devanagari
* विकिपीडिया:नवीन सदस्यांना मार्गदर्शन
* नवीन लेख कसा लिहावा
* विकिपीडिया साहाय्य:संपादन
* विकिपीडिया:सफर
* विकिपीडिया:धोरणांची व मार्गदर्शक तत्त्वांची सूची
* विकिपीडियाचे पाच आधारस्तंभ (इंग्रजी आवृत्ती)

## बाह्य दुवे 
* अलेक्सा पेज रँक 
* गुगल ट्रेंड
* मराठी आणि विकिपीडिया तौलनिक गुगल ट्रेंड
* User page about ChaTo/Temporal Evolution of the Wikigraph

### मनोगत 
* मराठी विकिपीडयाची आगेकूच
* मराठी विकिपीडिया
* मराठी विकिपीडिया वरील आत्ता पर्यंतचे ५० मोठे लेख

## संदर्भ 
## संदर्भसूची
* 

* 

* 


वर्ग:ज्ञानकोश
इ.स. १९९८

## ठळक घटना आणि घडामोडी 
### जानेवारी-जून 
* फेब्रुवारी २ - फिलिपाईन्समध्ये सेबु पॅसिफिक एरचे डी.सी.९ जातीचे विमान कोसळले. १०४ ठार.
* फेब्रुवारी ७ - जपानमध्ये नागानो शहरात १९९८ हिवाळी ऑलिंपिक सुरू.
* फेब्रुवारी १६ - चायना एरलाइन्स फ्लाइट ६७६ हे एरबस ए३०० जातीचे विमान तैवानच्या च्यांग-काइ-शेक विमानतळाजवळ कोसळले. जमिनीवरील ६ व्यक्तिंसह २०२ ठार.
* मार्च २ - गॅलेलिओ अंतराळनिरीक्षकाने पाठवलेल्या माहितीवरून निश्चित झाले की गुरूच्या उपग्रह युरोपा वर बर्फाच्या आवरणाखाली समुद्र आहे.
* मार्च ५ - सुमित कलंत्री, भारतीय वैमानिक.
* मार्च १९ - भारताचे पंतप्रधान म्हणून अटलबिहारी वाजपेयी यांचा शपथविधी.
* एप्रिल १२ - स्लोव्हेनियात रिश्टर मापनपद्धतीनुसार ५.६ तीव्रतेचा भूकंप.
* एप्रिल २० - एर फ्रांसचे बोईंग ७२७ जातीचे विमान कोलंबियाच्या बोगोटा विमानतळावरून उडल्यावर डोंगरावर कोसळले. ५३ ठार.
* मे ११ - भारताने राजस्थानमधील पोखरण येथे परमाणु बॉम्बची चाचणी केली.
* मे ११ - फिलिपाईन्समध्ये निवडणुका. जोसेफ एस्ट्राडा विजयी.
* मे ३० - अफगाणिस्तानमध्ये रिश्टर मापनपद्धतीनुसार ६.६ तीव्रतेचा भूकंप. ५,००० ठार.
* जून २७ - कुआलालम्पुर विमानतळ खुला.

### जुलै-डिसेंबर 
* जुलै ५ - जपानने मंगळाकडे अंतराळयान प्रक्षेपित केले.
* जुलै १७ - रशियाच्या झार निकोलस दुसरा व त्याच्या कुटुंबीयांना सेंट पीटर्सबर्ग येथे पुनर्दफन.
* जुलै १७ - पापुआ न्यू गिनीच्या किनाऱ्यावर त्सुनामी. १,५०० मृत्युमुखी, २,००० गायब.
* जुलै १८ - पापुआ न्यू गिनीत त्सुनामीसदृश समुद्री लाटेत ३,००० व्यक्ती मृत्युमुखी.
* जुलै २० - तालिबानच्या हुकुमावरून २०० स्वयंसेवी डॉक्टर व इतर संस्थांनी अफगाणिस्तान सोडले.
* ऑगस्ट ७ - टांझानिया व केन्यामधील अमेरिकन वकिलातींवर दहशतवाद्यांचा बॉम्बहल्ला. २२४ ठार, ४,५०० जखमी.
* डिसेंबर १६ - ऑपरेशन डेझर्ट फॉक्स - अमेरिका व युनायटेड किंग्डमने इराकवर बॉम्बफेक केली.
* डिसेंबर २९ - ख्मेर रूजच्या नेत्यांनी कंबोडियातील वंशहत्येबद्दल जगाची माफी मागितली. या प्रकारात १०,००,०००हून अधिक माणसांना मारण्यात आले होते.

## जन्म 
* २५ मे, नझमुल होसेन शांतो, बांग्लादेशचा क्रिकेटपटु.

## मृत्यू 
* जानेवारी ३ - केशव विष्णू बेलसरे, मराठी तत्त्वज्ञानी.
* जानेवारी १५ - गुलजारी लाल नंदा, भारतीय पंतप्रधान
* फेब्रुवारी १२ - पद्मा गोळे कवयित्री.
* मे १ - गंगुताई पटवर्धन, शिक्षणतज्ञ.
* मे २ - पुरूषोत्तम काकोडकर, गोवा मुक्ती संग्रामातील स्वातंत्र्यसैनिक आणि काँग्रेस नेता.
* मे १० - यदुनाथ थत्ते, पत्रकार व संपादक.
* मे १९ - उनो सोसुके, जपानचे पंतप्रधान.
* जून ७ - शशिकांत नार्वेकर, गोमंतक मराठी अकादमीचे अध्यक्ष.
* जून ८ - सानी अबाचा, नायजेरियाचा राष्ट्राध्यक्ष.
* सप्टेंबर २१ - फ्लोरेंस ग्रिफिथ जॉयनर, अमेरिकन धावपटू.
* डिसेंबर १९ - छ्यान चोंग्शू, चिनी भाषेमधील लेखक, अनुवादक.

वर्ग:इ.स. १९९८
वर्ग:इ.स.च्या १९९० च्या दशकातील वर्षे
वर्ग:इ.स.च्या २० व्या शतकातील वर्षे
वर्ग:इ.स.च्या २ ऱ्या सहस्रकातील वर्षे
नारद मुनी

thumb|right|नारद  सनातन
हिंदू धर्मातील मान्यतेनुसार नारद मुनी हे ब्रह्मदेवाच्या सात मानसपुत्रांपैकी एक आहेत. त्यांनी तपःसामर्थ्याने ब्रह्मर्षी पद प्राप्त केलेले आहे. नारद मुनी हे भगवान विष्णू यांच्या परमप्रिय भक्तांपैकी एक मानले जातात. तसेच त्यांना देवर्षी असेही म्हणतात.

नारद जयंती वैशाख कृष्ण प्रतिपदेला (किंवा, काहींच्या मते द्वितीयेला) असते. 

'नार' या संस्कृत शब्दाचा अर्थ पाणी असा होतो.  पाणी देणारा तो नारद अशी या शब्दाची फोड आहे. ('नारं ददाति सः नारदः')  त्यांना स्वर्गलोक, मृत्यूलोक व पाताळलोक ह्या तिन्ही लोकांत मुक्त संचार करता येतो. त्यांचे एका हाताता वीणा असते तर एका हातात चिपळ्या. ते तोंडाने सतत नारायण नारायण असे म्हणत असतात. ते मुळात भक्तीचा प्रचार व प्रसार करतात. कीर्तनकलेचे श्रेय नारदमुनींना देण्यात येते.

नारदांच्या मस्तकावर अंबाड्यासारखा केशचूडा बांधलेला असतो व त्यावर फुलांची माळा लपेटलेली असते. कपाळावर त्रिपुंड लावलेला, गळ्यात जानवे व तुळशीच्या मण्यांची माळ, दंडावर केयूर व मनगट्या घातलेल्या, तसेच पायात खडावा असा त्यांचा साधारण वेश असतो. तसेच त्यांनी तलम चांगल्या प्रतीचे वस्त्र धारण केले असते. ते, एखादी परिस्थिती आपल्या हाती घेऊन त्याला योग्य वळण लावण्यात वाकबगार आहेत. ते संभाषणामध्ये सत्याची जाणीव करून देतात. .

नारद हे कळलावे नारद म्हणून अधिक ओळखले जातात. देवांमध्ये किंवा देवपत्‍नींमध्ये भांडणे लावण्यात हे हुशार आहेत.पण या कळी लावण्यामध्येसुद्धा जगाचे हित असते

नारदमुनी हे जगाला भक्तीचा सोपा मार्ग दाखवणारे, भक्तिरसाचा सुगंध देणारे, भक्तिमय गंगेमध्ये न्हाऊन जाणारे मुनी आहेत. भक्ती म्हणजे काय हे जगाला पटवून सांगणारे देवर्षी नारद धर्मशास्त्रांमध्ये पारंगत आहेत. रामायण-महाभारतातच नव्हे तर तिन्ही चारी युगामध्ये त्यांची मोठी ख्याती आहे.  प्रत्येक ग्रंथामध्ये देवर्षी नारद मुनींचा मोठा वाटा असतोच. वीणा हाती घेऊन ते तिन्ही लोकांमध्ये व सप्तपाताळांमध्ये भ्रमण करत असतात.

## नारदांविषयीची मराठी पुस्तके
* नारदपुराण (मूळ संस्कृत)
* नारद भक्तिसूत्रे (महादेव विनायक गोखले)
* नारद भक्तिसूत्रे आणि त्यातील भक्तिविचार (शिवाजी भावे)
* नारद-लोकसंज्ञापक ब्रह्ममानसपुत्र : भक्तियोगाचे उद्गाते (नारदांच्या जीवनावर आधारित कादंबरी, लेखक - अनिल सहस्रबुद्धे)
* विदुर नीती, नारद नीती, कणिक नीती, यक्षप्रश्न (ह.अ. भावे)

## संदर्भ आणि नोंदी
दिलीप

वर्ग:भारतातील सूर्यवंशी राजे
वर्ग:रिकामी पाने
मांधाता

**मांधाता** तथा **मांधातृ** हा भारतातील प्राचीन सूर्यवंशी राजा होता.

वर्ग:भारतातील सूर्यवंशी राजे
रघु

**रघु** हा इक्ष्वाकू कुळातील एक सम्राट होता. कालिदासाच्या रघुवंश या काव्यात सांगितल्याप्रमाणे तो राजा दिलीप व राणी सुदक्षिणा यांचा मुलगा होता. त्याच्या नावाचा अर्थ गतिमान असा होतो, असे सांगितले जाते, व त्याच्या गतीने रथ चालविण्यावरून त्याला ते नाव मिळाले होते, असे म्हणतात..
 
वर्ग:भारतातील सूर्यवंशी राजे
इक्ष्वाकु

**इक्ष्वाकु** (देवनागरी लेखनभेद: **इक्ष्वाकू** ; संस्कृत: इक्ष्वाकु ;) हा वैदिक काळातील इक्ष्वाकु कुळाचा संस्थापक व अयोध्येचा पहिला राजा होता. हिंदू पौराणिक संदर्भांनुसार वैवस्वत मनूच्या सहा पुत्रांपैकी हा एक होता. त्याला सुदेवा नावाची पत्नी व शंभर पुत्र होते. त्याच्यापासून सुरू झालेल्या इक्ष्वाकु कुळात भगीरथ, दशरथ, राम यांच्यासारखे प्रभावशाली राजे निपजले.

## परिवार 
पद्म पुराणानुसार इक्ष्वाकुला *सुदेवा* नामक पत्नी होती. भागवत, देवी भागवत, महाभारत इत्यादी ग्रंथांनुसार यास विकुक्षी, दण्डक, दशाश्व इत्यादी शंभर पुत्र होते. इक्ष्वाकूनंतर विकुक्षी अयोध्येचा राजा झाला; दण्डक हा दंडकारण्याचा राजा बनला, तर दशाश्वाने माहिष्मतीवर राज्य केले.

## हे सुद्धा पहा 
* इक्ष्वाकु कुळ

## संदर्भ 
वर्ग:इक्ष्वाकु कुळ
वर्ग:भारतातील सूर्यवंशी राजे
दशरथ

रामायणानुसार **दश‍रथ** (संस्कृत: दशरथ ; ख्मेर: दसरथ ; भासा मलायू: Dasarata, *दसरता* ; बर्मी: Dasagiri, *दसगिरी*; युआन: दतरत ; तमिळ: தசரதன் ; थाई: *दोत्सोरोत* ; लाओ: *दोतारोत*; चिनी: 十车王 ;) हा रामायणात उल्लेखलेला अयोध्येचा इक्ष्वाकु कुलोत्पन्न राजा होता.

रामायणातील मुख्य असलेल्या श्री रामाचा हे पिता होता. इक्ष्वाकु कुळातील राजा अज व त्याची पत्नी इंदुमती यांचा हा पुत्र होता. याला कौसल्या, सुमित्रा व कैकेयी या तीन पत्नी होत्या. याला कौसल्येपासून राम, सुमित्रेपासून लक्ष्मण व शत्रुघ्न आणि कैकेयीपासून भरत असे चार पुत्र लाभले.

वर्ग:इक्ष्वाकु कुळ
वर्ग:भारतातील सूर्यवंशी राजे
वर्ग:रामायणातील व्यक्तिरेखा
इ.स. १८५७

## ठळक घटना आणि घडामोडी 
* मार्च ३ - फ्रांस व युनायटेड किंग्डमने चीन विरुद्ध युद्ध पुकारले.
* मे १० -भारतीय सैनिकांनी इंग्रजांविरुद्ध केलेल्या उठावाने सत्तावनच्या स्वातंत्र्य समराची सुरुवात.
* मे ११ - पहिला भारतीय स्वातंत्र्य संग्राम - स्वातंत्र्यसैनिकांनी दिल्ली शहर जिंकले.

## जन्म 
* फेब्रुवारी २२ - रॉबर्ट बेडेन-पॉवेल, बॉय स्काउट्सचा संस्थापक.
* फेब्रुवारी २२ - हाइनरिक हर्ट्झ, जर्मन भौतिकशास्त्रज्ञ.
* मे १५ - विल्यामिना फ्लेमिंग, स्कॉटिश अंतराळतज्ञ.
* मे ३१ - पोप पायस अकरावा.
* जुलै २७- होजे सेल्सो बार्बोसा, पोर्तोरिकन नेता.
* ऑगस्ट १ - जॉन हॅरी, ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू.
* ऑगस्ट २९ - सॅंडफर्ड शुल्त्झ, इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू.
* सप्टेंबर ७ - जॉन मॅकइलरेथ, ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू.
* सप्टेंबर १३ - मिल्टन हर्शी, अमेरिकन उद्योगपती.

## मृत्यू 
* मे २३ - ऑगस्टिन लुई कॉशि, फ्रेंच गणितज्ञ.

वर्ग:इ.स. १८५७
वर्ग:इ.स.च्या १८५० च्या दशकातील वर्षे
वर्ग:इ.स.च्या १९ व्या शतकातील वर्षे
वर्ग:इ.स.च्या २ ऱ्या सहस्रकातील वर्षे
भरत (निःसंदिग्धीकरण)

**भरत** या शब्दाशी संबंधित खालील लेख उपलब्ध आहेत :
* भरत दाशरथि - इक्ष्वाकुवंशीय राजपुत्र, दशरथ आणि कैकेयी यांचा पुत्र, रामाचा भाऊ.
* भरत दौष्यंति - कुरुवंशीय सम्राट, दुष्यंत आणि शकुंतला यांचा पुत्र.
* जड भरत - भागवत पुराणामधील व्यक्ती.

वर्ग:निःसंदिग्धीकरण पाने
शत्रुघ्न

इवलेसे
**शत्रुघ्न** (थाई : *सत्रुत*; बर्मी : *थरुगन*; तमिळ : *चत्रुक्कन; मलायी : *चित्रदन'' ) 

शत्रुघ्न हा रामायणात उल्लेखलेल्या अयोध्येचा इक्ष्वाकुवंशीय राजा दशरथ व त्याची पत्‍नी सुमित्रा यांचा पुत्र आणि रामाच्या तीन सावत्र भावांपैकी एक होता. लक्ष्मण आणि शत्रुघ्न हे जुळे भाऊ होते. शत्रुघ्नाचे लग्न विदेहाचा राजा कुशध्वज जनक याच्या श्रुतकीर्ति नामक कन्येशी झाले. कुशध्वजाची दुसरी कन्या मांडवी ही भरताची बायको होती.

शत्रुघ्नाने मधुपुरीचा (सध्याच्या मथुरेचा) राजा लवणासुराचा वध करून मधुपुरी पुन्हा वसवली व तेथे किमान बारा वर्षे राज्य केले.

वर्ग:इक्ष्वाकु कुळ
वर्ग:रामायणातील व्यक्तिरेखा
लक्ष्मण

thumb|right|200px|राम-लक्ष्मणाचे आंध्रप्रदेशातील कारागिरीच्या नमुन्याचे पारंपरिक चित्र (कालखंड: इ.स.चे १८ वे शतक, संग्रह: ब्रिटिश संग्रहालय)
**लक्ष्मण** (शत्रुघ्नाचा जुळा सख्खा भाऊ) (संस्कृत: लक्ष्मण, चिनी: *लोमान*; जावी: *लक्स्मना*, *लस्मना*; ख्मेर: *फ्र्या ल्याक्सा*; लाओ: *फ्रा लाक्षाना*; मलय: *लक्समना*; मारानाव: *मांगावर्ना*; तमिळ: *इलक्कुवान*; थाई: พระลักษมณ์ , *फ्रा लाक* ; युआन: *लाख्खाना* ;) हा रामायणात उल्लेख असलेला अयोध्येच्या इक्ष्वाकुवंशीय राजा दशरथ व त्याची पत्नी सुमित्रा यांचा एक पुत्र आणि रामाच्या तीन भावांपैकी एक भाऊ होता. त्याला ऊर्मिला नावाची पत्नी होती. तिच्यापासून लक्ष्मणाला अंगद व धर्मकेतु हे दोन पुत्र लाभले. रामायणातील संदर्भांनुसार याने राम व सीता यांना चौदा वर्षांच्या वनवासात सोबत केली, तसेच राम-रावण युद्धादरम्यान रामाच्या पक्षातून लढताना अनेकदा पराक्रम गाजवला.

दशरथाची दुसरी पत्नी सुमित्रा हिला दोन जुळे पुत्र होते, एक लक्ष्मण आणि दुसरा शत्रुघ्न.

वर्ग:इक्ष्वाकु कुळ
वर्ग:रामायणातील व्यक्तिरेखा
जनक

**जनक** हे निमि राजाच्या वंशात जन्मलेला विदेह देशाचे राजा होते. विदेहावर राज्य केलेल्या निमीच्या वंशजांच्या संदर्भात *जनक* हे कुलनाम वापरले जाते. मिथिला, म्हणजे सध्याच्या नेपाळातील *जनकपूर*, येथून जनकांनी राज्य चालवले. जनक कुळापैकी सीरध्वज जनक याचा उल्लेख रामायणात सीतेचा पिता व रामाचा सासरा म्हणून आला आहे. कुशध्वज जनक हा भरत-शत्रुघ्न यांचा सासरा. 

इक्ष्वाकूचा पुत्र निमि हा सूर्यवंशी राजा जनक कुळाचे आद्य पुरुष होते. या वंशातील *मिथि जनक* याने मिथिला ही विदेहाची राजधानी वसवली. मिथि जनकावरून या कुळास *जनक* हे नाव मिळाले.

## हे सुद्धा पहा 
* सीरध्वज जनक

वर्ग:इक्ष्वाकु कुळ
वर्ग:प्राचीन भारतातील राजवंश
मिथिला

**मिथिला** हे एक प्राचीन भारतातील राज्य होते. याचे दुसरे नाव विदेह असे होते.

आजचे  बिहार व झारखंड राज्यातील मैथिली भाषिक क्षेत्र मिळून मिथिला नावाचे वेगळे राज्य बनवण्याची मागणी जोर धरत आहे. 

## प्रमुख शहरे
* जनकपुर
* मुजफ्फरपुर
* पूर्णिया
* समस्तीपुर
* दरभंगा
* सीतामढी
* जनकपुरधाम
* सहरसा 
* कटिहार
* मधुबनी
* बेगूसराय
* भागलपुर
* दुमका
* देवघर
* किशनगंज
* अररिया

## संदर्भ
वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख
मंथरा

इवलेसे
**मंथरा** ही अयोध्येचा राजा राजा दशरथ याच्या कैकयी नावाच्या पत्‍नीची दासी होती.

वर्ग:रामायणातील व्यक्तिरेखा
अहल्या

हिंदू पौराणिक साहित्यानुसार **अहल्या** (मराठी लेखनभेद: **अहिल्या**) ही ब्रह्मदेवाची मानसकन्या व शरद्वत् गौतम ऋषीची पत्नी होती. देवांचा राजा इंद्र याच्यासह हिने केलेल्या जारकर्म उघडकीस आल्यावर संतापलेल्या शरद्वत् गौतमाने हिला शाप दिल्याची घटना व पुढे रामाने सीताविवाहाला जाताना हिचा उद्धार केल्याची घटना, अशा हिच्या आयुष्यातील दोन प्रमुख प्रसंगांचे वर्णन वाल्मिकी रामायणात व अन्य पौराणिक साहित्यात आढळते. शरद्वत् गौतमाने दिलेला शाप, ही पातिव्रत्याच्या निष्ठेस जागून भोगत राहिली, म्हणून ही शुद्धचरित मानल्या जाणाऱ्या पंचकन्यांपैकी एक मानली जाते. मात्र त्यासोबतच हिच्या हातून घडलेल्या पापकर्मामुळे पुरुषकेंद्रित दृष्टिकोनाच्या कथासंभारातून हिचे चित्रण पतिता म्हणून केले गेल्याचे आढळते

ब्रह्मदेवाने विश्वातील सर्वांत सुंदर स्त्री म्हणून अहल्येची घडणा केली. तिचा विवाह तिच्यापेक्षा वयाने बरेच मोठे असलेल्या गौतम ऋषींसोबत करून देण्यात आला. सर्वात जुन्या कथेनुसार इंद्र गौतम ऋषींचे रूप घेऊन अहल्येसमोर येतो. तिला हे कळूनही ती इंद्राच्या या कृत्याचा विरोध करत नाही. नंतरच्या कथांमध्ये अनेकदा तिला या दोषातून मुक्त केले गेले व ती इंद्राच्या कपटाला बळी पडली असे मांडण्यात आले. मात्र सर्व कथांनुसार तिला  गौतम ऋषी शाप देतात. या शापाचे स्वरूपही ग्रंथांमध्ये वेगवेगळे आहे मात्र सर्वांनुसार राम अहल्येच्या उद्धारास कारणीभूत ठरतो. काही कथांनुसार अहल्येने शापाचे प्रायश्चित्त म्हणून अज्ञातवास स्विकारला व रामाचे आदरातिथ्य करून तिचा हा अज्ञातवास संपला.  यानंतर प्रचलित झालेल्या कथांमध्ये असे मांडण्यात आले की ऋषींच्या शापामुळे ती दगड बनली व नंतर रामाचा पाय लागून तिचा उद्धार झाला.

तिची कथा प्राचीन धर्मग्रंथापासून ते आधुनिक साहित्य व कविता तसेच नाट्य व नृत्यांमधून अनेकदा मांडण्यात आली आहे. प्राचीन कथा रामावर केंद्रित असून सद्यःकालीन कथेत अहल्येला केंद्रस्थानी ठेवतात. काही कथांमध्ये तिच्या मुलांचाही उल्लेख केला गेला आहे.

## संदर्भ व नोंदी 
वर्ग:रामायणातील व्यक्तिरेखा
वर्ग:हिंदू पौराणिक व्यक्ती
वर्ग:पंचकन्या
वर्ग:हिंदू पुराणातील पतिव्रता
त्राटिका

इवलेसे
**त्राटिका** किंवा **ताडका** रामायणात उल्लेख असलेली एक राक्षसी होती. विश्वामित्राच्या यज्ञाचा भंग करणाऱ्या राक्षसांपैकी ती एक होती. रामाने स्त्री असूनही विश्वामित्रांच्या सूचनेनुसार तिचा वध केला. 

एखाद्या कजाग स्त्रीला त्राटिका म्हणतात. 

वा.बा. केळकर यांनी 'संगीत चौदावे रत्न अर्थात त्राटिका' नावाचे नाटक लिहिले आहे.  हे नाटक विल्यम शेक्सपियरच्या 'टेमिंग ऑफ द श्ऱ्यू'चे मराठी रूपांतर आहे. त्यात त्राटिकेची स्त्री-भूमिका मास्टर दीनानाथ मंगेशकर यांनी केली होती. 

वर्ग:रामायणातील व्यक्तिरेखा
वर्ग:हिंदू दैत्य
वशिष्ठ

इवलेसे

पुराणकथांनुसार '*वसिष्ठ* 'ऋषी हे इक्ष्वाकु वंशाच्या राजांचे गुरू होत.

 
वर्ग:भारतातील प्राचीन ऋषी
वर्ग:रामायणातील व्यक्तिरेखा
वर्ग:महाभारतातील व्यक्तिरेखा
विश्वामित्र

इवलेसे

२१व्या शतकात चालू असलेल्या वैवस्वत मन्वंतरात जे सप्तर्षी सांगितले आहेत, त्यांपैकी एक विश्वामित्र आहे.
 (बाकीचे सहा - अत्रि, कश्यप, गौतम, जमदग्नी, भारद्वाज व वसिष्ठ.) 

विश्वामित्रांनी खूप कडक तपश्चर्या केली, पण त्यांना ब्रह्मर्षी मिळू शकले नाही. **महर्षी** या पदावर त्यांना समाधान मानावे लागले. 

एक तप पूर्ण झाल्यावर विश्वामित्रांना खूप भूक लागली. खायला दुसरे काहीच न मिळाल्याने, त्याने मेलेल्या कुत्र्याची तंगडी चोखली.

विश्वामित्रांच्या तपश्चर्येला घाबरून इंद्राने त्याच्या तपभंगासाठी मेनका अप्सरेला पाठवले. तपभंग झाला आणि विश्वामित्राला मेनकेपासून शकुंतला(कन्या) झाली. 

विश्वामित्रांनी त्यांच्या तपोबलाच्या जोरावर त्रिशंकुला सदेह स्वर्गाला पाठवण्याचा बेत केला. इंद्राने तो हाणून पाडला. त्याला उत्तर म्हणून, अंतराळात ज्या ठिकाणी त्रिशंकू लटकत होता, त्याच्या आसपास विश्वामित्रांनी नवी सृष्टी, नवा स्वर्ग निर्माण केला. मात्र, तेथे नवा इंद्र निर्माण करायचा त्याचा प्रयत्न देवांनी विफल केला. हा त्रिशंकू अजूनही आकाशात एका ताऱ्याच्या रूपात लटकत आहे. इंग्रजीत या ताऱ्याला  Crux म्हणतात. त्रिशंकुला The Upside Down King असेही म्हणतात. 

**त्रिशंकू या नावाची अनेक पुस्तके आहेत. भारतातील राज्याामध्ये किंवा परदेशातल्या एखाद्या देशात कोणत्याच पक्षाला बहुमत न मिळाल्यास तेथे त्रिशंकू स्थिती निर्माण होते. इंग्लंडमध्ये २०१० साली अशी स्थिती आली होती; भारतात अनेकदा होते.

## पुस्तके
* ब्रह्मर्षी विश्वामित्र (पुस्तक; लेखक - भागवताचार्य शोकानंद महाराज)
* विश्वामित्र (शुभांगी भडभडे)
* विश्वामित्र (सुधाकर शुक्ल) 

## हे सुद्धा पहा
* गायत्री मंत्र
* गायत्री देवी
* गायत्री छंद

वर्ग:रामायणातील व्यक्तिरेखा
वर्ग:महाभारतातील व्यक्तिरेखा
वर्ग:सप्तर्षी
ऊर्मिला

**उर्मिला** हे रामायणातील  एक पात्र आहे. ती सीतेची धाकटी बहीण आणि लक्ष्मणाची पत्नी होती. लक्ष्मणाचे जसे त्याचा भाऊ रामावर प्रचंड प्रेम होते, तसेच उर्मिला सीतेला समर्पित होती. हिंदू पुराणातील महान स्रियांमध्ये तिची गणना होते आणि सर्वश्रेष्ठ पतिव्रतांमध्येही तिचा समावेश होतो.

लक्ष्मणाने चौदा वर्षांचा वनवास न झोपता व्यतित केला. पण ते ऊर्मिलामुळे शक्य झाले. कारण ती रात्री स्वतःसाठी व दिवसा लक्ष्मणासाठी झोप घ्यायची. अशाप्रकारे चौदा वर्षे तिने झोपून व्यतित केली. उर्मिला या अतुलनीय त्यागासाठी प्रसिद्ध आहे.

एका पौराणिक कथेनुसार, असे म्हणले जाते की जेव्हा लक्ष्मण उर्मिलाकडे आपला निर्णय कळवायला आला तेव्हा तिने राणीचा पोशाख घातला  होता. हे पाहून लक्ष्मण तिच्यावर रागावला आणि तिची तुलना कैकेयीशी केली. आपल्या पतीचे लक्ष तिच्यापासून विचलित करण्यासाठी तिने हे मुद्दाम केले जेणेकरून तो तिची बहीण आणि भावाची काळजी घेऊ शकेल. जेव्हा सीतेला हे कळले तेव्हा ती म्हणाली की उर्मिलाच्या त्यागाची बरोबरी १०० सीताही करू शकत नाहीत.

उर्मिलाचा मृत्यू हा मांडवी आणि श्रुतकीर्तीसह सीतेचा मृत्यू आणि त्यांच्या सासूच्या मृत्यूदरम्यान झाला असे म्हणले जाते.

## मंदिर 
राजस्थानच्या भरतपूर जिल्ह्यात लक्ष्मण आणि उर्मिलाला समर्पित एक मंदिर आहे. हे मंदिर १८७० मध्ये भरतपूरचे तत्कालीन शासक बलवंत सिंग यांनी बांधले होते आणि भरतपूर राज्याच्या राजघराण्याने ते एक राजेशाही मंदिर मानले जाते.

## संदर्भ व नोंदी 
वर्ग:इक्ष्वाकु कुळ
वर्ग:रामायणातील व्यक्तिरेखा
वर्ग:हिंदू पुराणातील पतिव्रता
अंजनी

इवलेसे
**अंजनी** (तमिळ:*अंचनै*, मलय:*अंजनी* किंवा *अंजती*, थाई: *सावाहा*) हनुमानाची माता व केसरीची पत्नी होती.

वर्ग:रामायणातील व्यक्तिरेखा
सुग्रीव

[thumb|right|300px|[राम व लक्ष्मण यांच्यासह सल्लामसलत करणारा सुग्रीव (चित्रनिर्मितिकाळ: अंदाजे इ.स. १६९० - इ.स. १७२० यांदरम्यान)]]
रामायणानुसार **सुग्रीव** (संस्कृत:*सुग्रीव*, मलाय आणि जावा भाषा: सुग्रीव, थाई भाषा: *सुग्रीप*, लाओ भाषा: *सुगीप* किंवा *संग्किप*, ख्मेर भाषा: *सुख्रीब*, क्रिओल भाषा: *सूग्रिम*, तमिळ: *कुक्किरिवन*, बर्मी भाषा: *थुग्यीक*) हा वानरांचा म्होरक्या व वानरांच्या किष्किंधा नामक राज्याचा राजा होता. हा सूर्याचा पुत्र व वानरराज वालीचा धाकटा भाऊ होता. प्रसंगोपात उद्भवलेल्या गैरसमजातून वाली व याच्यात वैर निर्माण झाले. वालीने याला किष्किंधेतून हाकून लावले व याच्या पत्नीचे, अर्थात रुमेचे हरण केले. पुढे रामाच्या साहाय्याने याने वालीचा निप्पात केला व वालीपश्चात हा किष्किंधेचा राजा बनला. वालीस वधण्याच्या कामी व राज्यप्राप्तीसाठी साहाय्य केल्याबद्दल कृतज्ञ राहून याने आपल्या वानरसेनेसह  राम-लक्ष्मणांना  रावणाच्या तावडीतून सीतेची सुटका करण्यासाठी साहाय्य केले.

वर्ग:रामायणातील व्यक्तिरेखा
नील

**नील** हा किष्किंधेच्या राजा सुग्रीवाचा सेनापती होता. याने रामाच्या मदतीस रावणाविरुद्ध वानरसेनेचे नेतृत्त्व केले.

वर्ग:रामायणातील व्यक्तिरेखा
जांबवंत

इवलेसे
ब्रम्हपुत्र **जांबुवंत** ह्यांनी राम रावण युद्दावेळी रामास मदत केली. जांबुवंत च्या मुलीचा विवाह भगवान श्रीकृष्णाशी झाला होता.

वर्ग:रामायणातील व्यक्तिरेखा
वर्ग:महाभारतातील व्यक्तिरेखा
वर्ग:रिकामी पाने
अंगद

[इवलेसे|उजवे|250px|[रावणाशी शिष्टाई करतानाचे अंगदाचे मुद्रित कल्पनाचित्र (निर्मिती: राजा रविवर्मा चित्रशाळा; निर्मितिकाळ: इ.स. १९१० चे दशक)]]
रामायणानुसार **अंगद** (संस्कृत: *अंगद*; मलय: *Seri Anggada*, *सरी अंगदा* / *स्री अंगदा*; भासा इंडोनेशिया: *Hangada*, *हांगदा*; थाई: องคต , *ओंकोत*; तमिळ: அங்கதன் ; *अंकतन्*) हा एक वानरयोद्धा व वानरांच्या किष्किंधा नामक राज्याचा युवराज होता. हा वानरराज वाली व त्याची पत्नी तारा यांचा पुत्र, तर वानरराज सुग्रीव याचा पुतण्या होता. सीताशोधार्ध हिंडणाऱ्या रामाला याने शोधकार्यात, तसेच सीतेस हरून नेणाऱ्यारावणाशी लढण्याच्या कामी मदत केली.

सुग्रीवाच्या मृत्युपश्चात हा किष्किंधेचा राजा झाला.

## संदर्भ 
वर्ग:रामायणातील व्यक्तिरेखा
वाली

[thumb|right|200px|[कंपनी चित्रपरंपरा|कंपनी परंपरेने चितारलेले वालीचे चित्र (निर्मितिकाळ: इ.स.च्या १९व्या शतकाचा पूर्वार्ध)]]
रामायणानुसार **वाली** (संस्कृत: *वालिन्* / *वालि*; भासा इंडोनेशिया आणि जावी: *Subali*, *सुबाली*;  मलय: *Balya*, *बाल्या*; थाई भाषा: *พาลี*, *भाली*; लाओ भाषा: *बालीचन्*;) हा वानरांच्या किष्किंधा नामक राज्याचा राजा होता. हा इंद्राचा पुत्र व वानरराज सुग्रीवाचा थोरला भाऊ होता. प्रसंगोपात उद्भवलेल्या गैरसमजातून हा व सुग्रीव यांच्यात वैर निर्माण झाले. याने सुग्रीवाला किष्किंधेतून हाकून लावले व त्याच्या पत्नीचे, अर्थात रुमेचे हरण केले. पुढे रामाच्या साहाय्याने सुग्रीवाने याचा निप्पात केला व याच्यापश्चात सुग्रीव किष्किंधेचा राजा बनला.

यास तारा नामक पत्नी व अंगद नावाचा पुत्र होता.

वर्ग:रामायणातील व्यक्तिरेखा
नल

**राजा नल** हा महाभारतातील (वनपर्व, अध्याय ५३ ते ७८)  एक राजा होता. हा उत्तम सारथी होता. राजहंस पक्ष्याबरोबर त्याने दमयंतीला निरोप पाठविला होता. या कथेवर आधारलेले ‘नल-दमयंती आख्यान’ प्रसिद्ध आहे. या कथेवर अनेक भारतीय लेखकांनी पुस्तके लिहिली आहेत. त्यांपैकी काही अशी :-

* नल-दमयंती (हिंदी, जयदयाल गोयन्दका, गीता प्रेस)
* नल दमयंती (मराठी, शकुंतला पुंडे)
* नल-दमयंती स्वयंवर (मराठी काव्य, कवी रघुनाथ पंडित)
* Nala and Damayanti (इंग्रजी, किरीट जोशी)
* Nal & Damyanti (इंग्रजी नाटक)
* Nala Damayanti (इंग्रजी, कॉमिक पुस्तक)

वर्ग:हिंदू पौराणिक व्यक्ती
वर्ग:महाभारतातील व्यक्तिरेखा
मारिच

इवलेसे
**मारिच** हा रावणाचा मामा होते ज्यानी हरिणाचे रूप घेऊन रामाला सीते पासून दुर केले व रावणास सीताहरणात मदत केली.

वर्ग:रामायणातील व्यक्तिरेखा
वर्ग:हिंदू दैत्य
केसरी

**केसरी** हे हिंदू पौराणिक कथांमधील, प्रामुख्याने रामायणात, हनुमानाचे वडील आणि अंजनीचे पती आहेत.

## आख्यायिका
मेरु/सुमेरु पर्वतावर पराक्रमी केसरी राज्य करत असताना, ब्रह्मदेवाने मानग्रव नावाच्या अप्सरेला शाप दिला आणि तिला वानरात रूपांतरित केले. तिने केसरीशी अंजनी नावाने लग्न केले. बराच काळ हे जोडपे निपुत्रिक होते. अंजनाने वायु देवाला मुलासाठी प्रसन्न केले.

शैव परंपरेत, शिवाला पुत्रप्राप्तीची विनंती करण्यात आली होती, जो रावणाचा वध करण्यासाठी राम अवताराला मदत करेल. शिव आणि पार्वतीने वानरांचे रूप धारण केले आणि संभोग केला. पार्वतीने कैलासाला वानराच्या रूपात गर्भ घेण्यास नकार दिला. शिवाच्या सूचनेनुसार, पार्वतीने ते मूल वायुला अर्पण केले, ज्याने ते अंजनीच्या गर्भाशयात स्थानांतरित केले आणि हनुमानाचा जन्म झाला.

केसरी, अंजनी आणि बालक हनुमान वाली आणि सुग्रीवाचे वडील रिक्षराज यांच्या विनंतीवरून किष्किंधा येथे गेले. मेरु पर्वतावर राज्य करण्याबरोबरच केसरी त्यांचा मुख्य सेनापती बनला. तो एक आदरणीय व्यक्तिमत्व होता आणि सर्व वानरांनी त्याचा आदर केला होता आणि तो ब्रह्माचा पुत्र, अस्वलांचा राजा, जांबवंत याचा मित्र होता. नंतर, त्याने देवी सीतेला वाचवण्यासाठी लंकेश रावणाशी भगवान रामाच्या वानर सेनेसोबत युद्ध केले आणि अनेक शक्तिशाली राक्षसांना मारले.

## संदर्भ 
वर्ग:रामायणातील व्यक्तिरेखा
वर्ग:रिकामी पाने
मेघनाद

इवलेसे
**मेघनाद** हा  रावणाचा पुत्र होता. याने एके काळी इंद्राला जिंकले होते म्हणून याला **इंद्रजित** असेही म्हणत.हा हिंदू पौराणिक इतिहासात झालेला असा एकमेव योद्धा होता ज्याच्याकडे त्रिमूर्ती(ब्रम्हा विष्णू आणि शिव) यांचे सर्वोच्च अस्त्र (ब्रम्हाचे ब्रम्हास्त्र, विष्णूचे वैष्णवास्त्र आणि शिवाचे पाशुपतास्त्र) होते.

त्याने आपल्या पराक्रमाने देवराज इंद्राला सुद्धा जिंकले म्हणून तो इंद्रजित या नावाने प्रसिद्ध झाला.मेघनादाच्या पत्नीचे नाव सुलोचना होते.
मेघनादाने आपल्या तपश्र्चर्येने ब्रम्हदेवाला प्रसन्न करून घेतले.ब्रम्हदेवाने वर मागण्यास सांगितल्यावर त्याने अमरत्व मागितले पण ब्रम्हदेवाने हे स्रृष्टीच्या विरोधात आहे असे कारण देऊन वर देण्यास नकार दिला.पण वारंवार तेच वर मेघनाद मागत होता तेव्हा ब्रम्हदेवाने त्रास वर दिले की प्रत्येक युद्धाच्या सुरुवातीला जेव्हा जेव्हा तो आपल्या कुलदेवतेला एका गुप्त ठिकाणी यज्ञ अर्पित करेल तेव्हा तेव्हा त्या युद्धात तो अजेय राहिल,पण ज्या व्यक्ती द्वारे त्याच्या यज्ञाचा भंग होईल तोच त्याचा वध करेल व तो व्यक्ती असा असेल जो सलग १४ वर्षे झोपला नसेल.म्हणून त्याचा वध लक्ष्मणाने केला कारण प्रभू रामचंद्र व माता सीतेच्या सेवाकार्यात लक्ष्मण १४ वर्षे झोपला नव्हता.

मेघनाद अत्यंत पराक्रमी होता.त्याने राम-रावण युद्धात राम व लक्ष्मणाला २ वेळा पराभूत केले व प्रत्येक वेळी हनुमंताने राम व लक्ष्मणाला वाचविले.मेघनादाला हे ठाऊक होते की शेवटी विजय श्रीरामचंद्रांचाच होणार.जेव्हा त्याची माता मंदोदरी हिने त्याला समजावले तेव्हा त्याने पित्याच्या विरोधात जर देव सुद्धा समोर उभा राहिला तरी मी त्यांच्याविरोधात लढणार असे सांगितले.

वर्ग:रामायणातील व्यक्तिरेखा
मंदोदरी

**मंदोदरी** ही लंकेचा राजा असलेल्या रावणाची पत्नी होती. हिंदू महाकाव्य रामायणात तिचा उल्लेख आढळतो. रामायण हे मंदोदरीचे वर्णन सुंदर, धार्मिक आणि नीतिमान स्त्री असे करते. पंचकन्यांपैकी एक म्हणून तिचा गौरव केला जातो, ज्यांच्या नावाचे पठण केल्याने पाप दूर होते असे मानले जाते.

मंदोदरी ही असुरांचा राजा मायासुर  आणि अप्सरा हेमा यांची कन्या होती. मंदोदरीला तीन मुले आहेत: मेघनाद (इंद्रजित), अतिकाया आणि अक्षयकुमार. काही रामायण रूपांतरानुसार, मंदोदरी ही सीतेची आई देखील आहे, जिचे रावणाने अपहरण केले होते. तिच्या पतीच्या चुका असूनही, मंदोदरी त्याच्यावर प्रेम करते आणि त्याला धार्मिकतेच्या मार्गावर जाण्याचा सल्ला देत असते. मंदोदरी वारंवार रावणाला सीतेला रामाकडे परत करण्याचा सल्ला देते, परंतु तिचा सल्ला तो नेहमी दुर्लक्ष करतो. तिच्या रावणावरील प्रेम आणि निष्ठेची रामायणात प्रशंसा केली आहे.

रामायणाच्या एका आवृत्तीत, हनुमान तिला एका जादुई बाणाचे स्थान उघड करण्यासाठी फसवतो, जो राम रावणाचा वध करण्यासाठी वापरतो. रामायणाच्या अनेक आवृत्त्यांमध्ये असे म्हणले आहे की, रावणाच्या मृत्यूनंतर, विभीषण - रावणाचा धाकटा भाऊ जो रामाच्या सैन्यात सामील होतो आणि रावणाच्या मृत्यूला जबाबदार असतो - तो रामाच्या सल्ल्यानुसार मंदोदरीशी लग्न करतो.

## जीवन 
रामायणातील उत्तरकांडात मयासुराने स्वर्गाला भेट दिल्याचा उल्लेख आहे, जिथे देवांनी त्याला अप्सरा हेमा दिली होती. त्यांना मायावी आणि दुंदुभी हे दोन मुलगे आणि मंदोदरी नावाची एक मुलगी होती. नंतर, हेमा स्वर्गात परतली; मंदोदरी आणि तिची भावंडं त्यांच्या वडिलांसोबत राहिली होती.

मंदोदरीच्या जन्माची वेगवेगळी माहिती आहे. तेलुगू ग्रंथ उत्तर रामायणात मायासुराचा विवाह हेमासोबत झाल्याचा उल्लेख आहे. त्यांना मायावी आणि दुंदुभी हे दोन मुलगे आहेत, परंतु त्यांना एका मुलीची इच्छा आहे, म्हणून ते शिवाची कृपा मिळविण्यासाठी तपश्चर्या करू लागतात. दरम्यान, मधुरा नावाची अप्सरा शिवाचे निवासस्थान असलेल्या कैलास पर्वतावर तिला आदरांजली वाहण्यासाठी येते. पत्नी पार्वतीच्या अनुपस्थितीत मधुरा देवावर प्रेम करते. जेव्हा पार्वती परत येते तेव्हा तिला तिच्या पतीच्या शरीरातून मधुराच्या छातीवर राख आढळते. चिडलेल्या पार्वती मधुराला शाप देते आणि तिला विहिरीत बेडकाप्रमाणे बारा वर्षे राहायला पाठवते. शिवाने मधुराला सांगितले की ती एक सुंदर स्त्री बनेल आणि एका महान शूर पुरुषाशी लग्न करेल. बारा वर्षांनंतर, मधुरा पुन्हा एक सुंदर मुलगी बनते आणि विहिरीतून मोठ्याने ओरडते. मयासुर आणि हेमा, जे जवळच तपश्चर्या करत असताना, तिच्या आवाहनाला उत्तर देतात आणि तिला आपली मुलगी म्हणून दत्तक घेतात. ते तिला मंदोदरी म्हणून वाढवतात. या आवृत्तीत, राक्षस-राजा रावण आणि मंदोदरी यांचा मुलगा मेघनदा, मंदोदरीच्या शरीरात जडलेल्या शिवाच्या बीजापासून उत्पन्न झाल्याचे म्हणले आहे. जरी मंदोदरी सीतेला सौंदर्य आणि वंशाच्या बाबतीत तिच्यापेक्षा कनिष्ठ मानते, मंदोदरी सीतेची रामाची भक्ती मान्य करते आणि तिची तुलना साची आणि रोहिणी सारख्या देवींशी करते.

## संदर्भ आणि नोंदी
वर्ग:रामायणातील व्यक्तिरेखा
वर्ग:पंचकन्या
वर्ग:हिंदू पुराणातील पतिव्रता
शूर्पणखा

[thumb|right|250px|[राम|रामाला स्वतःच्या मोहपाशात पाडू पाहणारी शूर्पणखा (निर्मितिकाळ: इ.स. १९१६ ; चित्रकार: भवानराव श्रीनिवासराव पंतप्रतिनिधी)]]
शूर्पणखा (संस्कृत: *शूर्पणखा* तमिळ: *சுற்பனக்ஹா*, *सूर्पनकै*; भासा इंडोनेशिया: *Sarpakenaka*, *सार्पाकनका*; भासा मलायू: *Surapandaki*, *सुरपंदकी* ; थाई: *सम्मनखा*) ही रामायणात वर्णिलेली एक राक्षसी होती. ही ऋषी विश्रवा व त्याची द्वितीय पत्नी कैकसी यांची कन्या व रावणाची बहीण होती. ही वनवासात असलेल्या सीतेला त्रास देऊ लागली आणि रामाला मोहात पाडायचा प्रयत्‍न करू लागली, म्हणून लक्ष्मणाने रामाच्या आज्ञेवरून हिचे नाक-कान कापून तिला विद्रूप केले. स्वतःच्या या अवमानाचा सूड घेण्यासाठी हिने रावणास राम-सीता व लक्ष्मण यांविरुद्ध फितवले. त्यामुळे रावणाने सीतेस पळवून नेले आणि पुढे सारे रामायण घडले.

वर्ग:रामायणातील व्यक्तिरेखा
वर्ग:हिंदू दैत्य
लव

इवलेसे

**लव** हा दाशरथी रामाच्या दोन जुळ्या मुलांपैकी एक. त्याच्या जुळ्या भावाचे नाव कुश असे होते. ह्यांचा उल्लेख हिंदू धर्मातील महाकाव्य असलेल्या रामायणात येतो. रामायणातील उत्तरकांडानुसार लव-कुश ह्यांचा जन्म वाल्मिकी ऋषींच्या आश्रमात झाला. वाल्मिकी ऋषींनी लिहिलेले रामायण हे सर्वप्रथम लव आणि कुश ह्यांनी पाठ केले आणि विविध ठिकाणी जाऊन ते गाऊन दाखवले. पुढे अयोध्येत श्रीराम आणि इतर अयोध्येतील जनांसमोर लव आणि कुश हे सीता आणि श्रीरामांचे पुत्र असल्याचे समोर आले असे रामायणात सांगितले आहे.

लाहोर ह्या सध्या पाकिस्तानात असलेल्या शहराचे नाव लवापासून आल्याचे सांगितले जाते.

वर्ग:रामायणातील व्यक्तिरेखा
कुंभकर्ण

इवलेसे
**कुंभकर्ण** हा रामायण कथेमधील रावणाचा भाऊ होता. तो सहा महिने झोपत असे व एक दिवस जागत असे .

वर्ग:रामायणातील व्यक्तिरेखा
वर्ग:हिंदू दैत्य