रामकृष्ण मिशन आश्रम सकवार

रामकृष्ण मिशन आश्रम ग्रामीण स्वास्थ्य आणि कल्याण केन्द्र, गाव: सकवार, पोस्टऑफिस: खानिवडे– ४०१ ३०३, तालुका: वसई, जिल्हा: पालघर (महाराष्ट्र)

## स्थापना 
इ.स. १९७० मध्ये मुंबई शहरातील काही सेवाभावी व उत्साही डॉक्टर व भक्त स्वयंसेवक मंडळींनी रामकृष्ण मिशन, मुंबईचे श्रीमत स्वामी हिरनमयानंदजी महाराज आणि स्वामी अकमानंदजी महाराज यांच्या मार्गदर्शनाखाली ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी भागात गरीब व गरजू लोकांना वैद्यकिय मदत करण्याकरिता एक उपक्रम सुरू केला. सुरु‌वातीला मुंबई-अहमदाबाद महामार्गवर मुंबई शहरापासून सुमारे ७० किमी दूर आदिवासी बहुल क्षेत्रात मुख्य रस्त्यालगत झाडांचे सावलीत दवाखाना सुरू झाला. आठवड्यातून एक दिवस रविवारी नियमीतपणे ही सेवा सुरू झाली. रूग्नांना तपासणी, औषधी, कपडे व पोषक अहार मोफत देण्यात येऊ लागला. सकवार गावा‌चे परिसरातील लोकांना या सेवेचा लाभ मिळू लागला. लोकांचा उत्तम प्रतिसाद मिळाल्याने सेवाकर्त्यांमध्ये उत्साह वाढू लागला.
इ.स. १९७४ मध्ये या प्रायोगिक उपक्रमाचे महत्व सिद्ध झाल्यावर ग्रामीण व आदिवासी गावांच्या उन्नतीसाठी महाराष्ट्र शासनाकडे जागेसाठी प्रस्ताव देण्यात आला. रामकृष्ण मिशन या जगतिक किर्तीच्या संस्था हा उपक्रम चालवित असल्याने तत्कालीन मुख्यमंत्री महोदयांनी ह्या उपक्रमासाठी १० एकर जागा उपलब्ध करून दिली. त्या जागेवर धर्मार्थ चिकित्सा केन्द्रासाठी शेड उभारून दवाखाना सुरू करण्यात आला. प्रत्येक रविवारी डॉक्टर, वैद्यकिय सेवक व स्वयंसेवकांना घेऊन एक मिनी बस मुंबई मठातून येत असे व दिवस भरात जवळपास ८०० ते १००० रूग्नांवर उपचार करून ती बस परत जात असे. रुग्णसंख्या वाढू लागल्यावर के.ई.एम. रुग्णालय आणि नायर रुग्णालय यांच्या सौजन्याने वरिष्ठ डॉक्टर, निवासी कनिष्ठ डॉक्टर व इंटर्न्स यांची नियुक्ती केली गेली. रुग्णांना अन्न देणे व इतर उपक्रमांसाठी एक छोटे देवस्थान तसेच बहुउद्देशीय शेडही उभारण्यात आली.

## विस्तार 
इ.स.१९७६ मध्ये नव्याने बांधण्यात आलेल्या केंद्राच्या इमारतीचे उद्घाटन करण्यात आले. रामकृष्ण मठ व रामकृष्ण मिशनचे तत्कालीन श्रीमत स्वामी वीरेश्वरानंदजी महाराज यांनी साकवारला भेट देऊन ९ डिसेंबर १९७६ रोजी या प्रकल्पास तसेच नव्या इमारतीस आशीर्वाद दिलेत. यानंतर मोठे बाह्यरुग्ण विभाग (ओपीडी), लहान शस्त्रक्रिया कक्ष, रोगनिदान (पॅथॉलॉजी) विभाग तसेच नेत्रचिकित्सा विभाग असलेली इमारतही सुरू करण्यात आली.

* **समाजाभिमुख समग्र विकास उपक्रम:** त्यानंतर ग्रामिण व आदिवासी परिसरातील सामाजिक-आर्थिक परिस्थिती लक्षात घेऊन एक समाजाभिमुख समग्र विकास उपक्रम (मॉडेल) विकसित केले गेले.
* **व्यावसायिक प्रशिक्षण केन्द्र:** परिसरातील तरुणांना कैशल्य विकास व व्यावसायिक प्रशिक्षण देण्यासाठी औद्यागिक प्रशिक्षण संस्था सुरू करण्यात आली. सुरुवात शिलाई प्रशिक्षणापासून झाली. त्यानंतर सुतारकाम, इलेक्ट्रिकल वायरिंग, मोटार मेकॅनिक असे विविध अभ्यासक्रम सुरू करण्यात आले. हे अभ्यासक्रम १९९६ मध्ये महाराष्ट्र राज्य व्यावसायिक परीक्षा मंडळाशी संलग्न करण्यात आले. टाटा मोटर्स व टाटा टेलिकम्युनिकेशन्स यांनी या प्रशिक्षणांना प्रायोजित केले. प्रशिक्षित उमेदवारांना त्यांनी रोजगाराच्या संधी दिल्या तसेच गावांमध्ये स्वतःचे उद्योग सुरू करण्यासाठी युवकांना प्रोत्साहन दिले जाते.
* **वैद्यकीय सामाजिक कार्यकर्त्यांचे प्रशिक्षण:** प्राथमिक किंवा उच्च माध्यमिक परीक्षा उत्तीर्ण विद्यार्थ्यांना वैद्यकीय सामाजिक कार्यकर्ते म्हणून प्रशिक्षण देण्यात येते. या प्रशिक्षणामध्ये विशेषतः आरोग्य व स्वच्छता राखणे, पौष्टिक आहार, नियमित आरोग्य तपासणी तसेच क्षयरोग (टी.बी.) व कुष्ठरोगासाठी औषधांचे नियमित सेवन यांवर भर देण्यात आला.
* **स्वावलंबनासाठी कृषी मार्गदर्शन:** परिसराचा सर्वांगीण विकास साधण्यासाठी अनेक कृषी-संबंधित उपक्रम हाती घेण्यात आले. त्यामध्ये जमीन पुनर्वसन, औषधी वनस्पती उद्यानांची निर्मिती, सांडपाण्याचा उपयोग, सुधारित शेती तंत्रज्ञानाचा विकास, लघु शेतकऱ्यांना कर्ज पुरवठा, रस्ते बांधणी इत्यादी उपक्रमांचा समावेश होता.

## केंद्राचे उपक्रम 
### वैद्यकीय सेवा 
मुंबईतील ख्यातनाम डॉक्टर व वैद्यकीय विद्यार्थी दर रविवारी स्वेच्छेने सेवा देतात. बालरोगांपासून ज्येष्ठ नागरिकांच्या उपचारांपर्यंत विविध वयोगटांतील सुमारे हजार रुग्णांवर दर आठवड्याला उपचार करण्यात येतात. या केंद्रास मुंबई विद्यापीठाने पदव्युत्तर इंटर्नशिप केंद्र म्हणून मान्यता दिली आहे. दोन ते तीन निवासी डॉक्टर केंद्रात राहून रुग्णसेवा तसेच निवासी विद्यार्थ्यांसाठी प्राथमिक आरोग्य शिक्षणात सहभागी होतात.

## सुविधा 
# स्वयंचलित रक्तविश्लेषक (Automatic Blood Analyser) व जैवरसायन (Biochemistry) विभागाने सुसज्ज रक्तरोगनिदान (पॅथॉलॉजी) विभाग
# क्ष-किरण (एक्स-रे) सुविधा
# नाममात्र शुल्कात दंतचिकित्सा सेवा
# नेत्र तपासणी शिबिरांनंतर आवश्यकतेनुसार मोतीबिंदू शस्त्रक्रिया

### मोफत औषधोपचार 
केंद्राच्या बाह्यरुग्ण विभागात (ओपीडी) दर आठवड्याला सुमारे सातशे रुग्णांवर उपचार केले जातात. काही रुग्ण केंद्रापासून १०० किमी अंतरावरूनही येतात. रुग्णांना मोफत औषधे, जीवनसत्त्वे, प्रथिने इत्यादी दिली जातात. दुपारी पौष्टिक खिचडीही पुरविण्यात येते. रुग्णालयात दाखल करण्याची गरज असलेल्या रुग्णांना मुंबईतील मिशन रुग्णालयात किंवा जवळच्या रुग्णालयांत दाखल करण्यात येते.

### विशेष वैद्यकिय शिबिरे 
त्वचारोग, नेत्र तपासणी तसेच नियमित मोतीबिंदू शस्त्रक्रियांसाठी विशेष शिबिरे आयोजित करण्यात येतात. नेत्र तपासणी शिबिरांमध्ये रुग्णांना मोफत चष्मे दिले जातात.

## व्यावसायिक प्रशिक्षण 
दरवर्षी सुमारे १०० विद्यार्थ्यांना १ वर्ष कालावधीच्या विविध अभ्यासक्रमांमध्ये प्रवेश दिला जातो. अभ्यासक्रम पूर्ण झाल्यानंतर विद्यार्थ्यांना प्रमाणपत्रे देण्यात येतात तसेच स्वतःचा व्यवसाय सुरू करण्यासाठी आवश्यक साधने पुरविण्यात येतात. अभ्यासक्रमांमध्ये शिलाई, इलेक्ट्रिशियन / वायरमन, मेकॅनिक आणि सुतारकाम यांचा समावेश आहे. हे सर्व अभ्यासक्रम शासनमान्य आहेत. कार्यशाळा आधुनिक व सुसज्ज असून अध्यापन कर्मचारी अनुभवी आहेत. अभ्यासक्रमामध्ये सैद्धांतिक व प्रात्यक्षिक अशा दोन्ही प्रकारच्या शिक्षणाचा समावेश असतो. काही अभ्यासक्रमांसाठी अंतिम परीक्षा शासनाच्या तांत्रिक शिक्षण विभागामार्फत घेतल्या जातात. या प्रशिक्षणानंतर विद्यार्थी स्वतःच्या पायावर उभे राहू शकतात आणि अनेकांना त्वरित रोजगारही मिळतो. शैक्षणिक उपक्रमांसाठी स्वतंत्र इमारत उभारण्यात आली असून त्यामध्ये मुलांसाठी वसतिगृह व वर्गखोल्यांची सुविधा आहे. वसतिगृहात राहणाऱ्या विद्यार्थ्यांना मोफत भोजन व वैद्यकीय सुविधा दिल्या जातात. नियमित प्रशिक्षणाव्यतिरिक्त विद्यार्थी आश्रमातील कामांमध्येही सेवा देतात (दुग्धशाळा, शेतीकाम, सांस्कृतिक उपक्रम इत्यादी). यामुळे त्यांना व्यापक प्रात्यक्षिक अनुभव मिळतो आणि व्यक्तिमत्त्व विकासास मदत होते.

## कृषी मार्गदर्शन 
# **मासिक एकदिवसीय पुनश्चर्या (रिफ्रेशर) कृषी प्रशिक्षण:** महाराष्ट्र हायब्रिड सीड्स कंपनी लिमिटेड (MAHYCO), मुंबई यांच्या सहकार्याने दरमहा एकदिवसीय कृषी प्रशिक्षण आयोजित केले जाते. या प्रशिक्षणात ३०० ते ३५० शेतकरी सहभागी होतात. हे शिबिर प्रामुख्याने महिला शेतकऱ्यांसाठी असते. सहभागी शेतकऱ्यांना उत्तम प्रतीचे बियाणे, खते व कीटकनाशके दिली जातात. मैदानी अधिकारी शेतांना भेट देऊन प्रत्यक्ष मार्गदर्शन करतात. MAHYCO च्या सहकार्याने भात, भाजीपाला व फुलांच्या विविध जातींची दर्जेदार बियाणे नाममात्र दरात उपलब्ध करून दिली जातात. यामुळे लोकांची आर्थिक स्थिती व आरोग्य लक्षणीयरीत्या सुधारले आहे.
# **अल्पकालीन अभ्यासक्रम:** इच्छुक व्यक्तींनी मागणी केल्यास सुधारित शेती पद्धतींबाबत अल्पकालीन प्रशिक्षण अभ्यासक्रम आयोजित केले जातात.
# **दुग्धशाळा:** केंद्रामध्ये सध्या २० गायींची दुग्धशाळा आहे. पशुपालकांना जनावरांची निगा राखणे व दुग्धजन्य उत्पादनांचे विपणन याबाबत मार्गदर्शन करण्यासाठी ही व्यवस्था आहे. व्यावसायिक प्रशिक्षणार्थींनाही या उपक्रमाचा प्रत्यक्ष अनुभव दिला जातो.
# **प्रात्यक्षिक शेती भूखंड:** भात, भाजीपाला, फळे व फुले यांचे अधिक उत्पादन मिळविण्यासाठी आदर्श शेती पद्धती दाखविण्यासाठी केंद्राने स्वतंत्र भूखंड राखून ठेवले आहेत. शक्य त्या ठिकाणी रोपे, बियाणे इत्यादी शेतकऱ्यांना पुरविले जातात. तसेच सेंद्रिय खत निर्मिती, गोबरगॅस, वर्मी-कल्चर पद्धती आणि ठिबक सिंचन यांचे प्रात्यक्षिक दाखविण्याचीही व्यवस्था करण्यात आली आहे.

## सांस्कृतिक संवर्धन 
यामध्ये पारंपरिक संस्कृतीचे संवर्धन, राष्ट्रीय पातळीवरील ओळख तसेच दैनंदिन जीवनमूल्यांचे बळकटीकरण यांचा समावेश आहे. पारंपरिक कला व संस्कृतीचे जतन आणि प्रसार करण्यासाठी केंद्रात आदिवासी लोकनृत्ये, लोकसंगीत व चित्रकलेला प्रोत्साहन दिले जाते. केंद्रात स्वातंत्र्यदिन, प्रजासत्ताक दिन तसेच गणेशपूजा, श्रीकृष्ण जन्माष्टमी, रामनवमी, गुढीपाडवा आदी सण उत्साहात साजरे केले जातात. केंद्रातील देवालयात दररोज प्रार्थना, वैदिक मंत्रोच्चार तसेच धर्मग्रंथांवरील वर्ग नियमितपणे आयोजित केले जातात.

वर्ग:महाराष्ट्रातील समाजकारणी संस्था
वर्ग:पालघर जिल्हा