स्त्रीरोगशास्त्र

250px|उजवे|इवलेसे|गर्भाशय
वैद्यकशास्त्राची स्त्रीरोगशास्त्र चिकित्सा ही एक शाखा असून त्यामध्ये स्त्रीयांमधील जननरचने मधील समस्यांवर उपचार केले जातात.
## इतिहास 
ख्रिस्तपूर्व १८०० साली लिहिलेले ‘कहुन गायनेक पॅपिरस’ हे या विषयावरील सर्वात जुने पुस्तक. या पुस्तकात स्त्री जननेंद्रियांचे रोग, स्त्रीची जननक्षमता, गरोदरपण व संततीप्रतिबंध इत्यादी विषय होते.
## शास्त्राची व्याप्ती 
आधुनिक स्त्रीरोग शास्त्र हे स्त्रीच्या मासिक पाळीतील समस्या, मासिकपाळी जाणे, त्यासंबंधीत आजार, पुनरूत्पादन करणाऱ्या अवयवामधील अनावश्यक वाढ, रजोनिवृती, संप्रेरक आणि गर्भधारणे मधील समस्या, संतती नियमन संबंधीत आजाराबाबात उपचार करते.
## आजार 
स्त्रीयांमधील जननरचनेतील विविध अवयवांचे आजार या शास्त्रामध्ये चिकित्सा व उपचार केले जातात.
### कर्करोग 
* गर्भाशयाच्या मुखाचा कर्करोग
* गर्भाशयाचा कर्करोग
* बीजांडांचा कर्करोग
### अवयव सरकने 
* गर्भाशय सरकने
### गर्भनलिकांचे आजार 
* गर्भनलिकांची सुज

इवलेसे|स्त्रीरोगशास्त्र
**स्त्रीरोगशास्त्र** ही वैद्यकीय शास्त्राची ती शाखा आहे ज्यामध्ये केवळ स्त्रियांशी संबंधित विशेष आजार, म्हणजेच त्यांच्या विशेष संरचनात्मक अवयवांशी संबंधित रोग आणि त्यांच्या वैद्यकीय विषयांचा समावेश होतो. स्त्रीरोगशास्त्र म्हणजे स्त्रीच्या पुनरुत्पादक प्रणालीच्या (गर्भाशय, योनी आणि अंडाशय) आरोग्यामध्ये घेतलेल्या शस्त्रक्रिया कौशल्याचा संदर्भ. मुळात ते 'स्त्रियांच्या शास्त्रा'चे आहे. आजकाल, जवळजवळ सर्व आधुनिक स्त्रीरोग तज्ञ देखील प्रसूती तज्ञ आहेत.

## परिचय 
स्त्री पुनरुत्पादक अवयवांना बाह्य आणि अंतर्गत अशा दोन विभागांमध्ये विभागले जाऊ शकते. बाह्य प्रजनन अवयवांमध्ये योनी आणि योनी यांचा समावेश होतो.

बहुतेक गोनाड म्युलेरियन डक्टमधून वाढतात. म्युलेरियन नलिका उदर पोकळी आणि गर्भाच्या इलियाक भिंतीच्या मागील भागामध्ये वरपासून खालपर्यंत चालते आणि त्यात मध्यवर्ती, वोल्फियन नोड्यूल आणि ट्यूब्यूल्स असतात, ज्याचे अवशेष गायनोसियममध्ये आढळतात.

वोल्फियन डक्ट्सच्या आत, दोन उपकला ऊतक रेषा दिसतात, ज्या प्राथमिक जंतू रेषा आहेत ज्यातून भविष्यात अंडाशय तयार होतात.

## प्रजनन प्रणालीचे शरीरविज्ञान 
स्त्रीचे पुनरुत्पादक वय, म्हणजे तारुण्य ते रजोनिवृत्तीपर्यंत, सुमारे 30 वर्षे असते. या संस्थेच्या क्रियाकलापांचा अभ्यास करताना, आपल्याला विशेषतः दोन प्रक्रियांवर विशेष लक्ष द्यावे लागेल:

(a) बियाणे उत्पादन आणि (b) मासिक स्राव.

बीजोत्पादन हे सेमिनल ग्रंथींशी अधिक संबंधित आहे आणि स्राव गर्भाशयाशी अधिक संबंधित आहे, परंतु दोन्ही कार्ये एकमेकांशी संबंधित आहेत आणि पूर्णपणे एकमेकांवर अवलंबून आहेत. बीज ग्रंथी (अंडाशय) चे मुख्य कार्य पूर्णतः कार्यक्षम आणि गर्भधारणा करण्यास सक्षम अशा बिया तयार करणे आहे. अंडकोष स्त्रीच्या मानसिक आणि शारीरिक वाढीसाठी पूर्णपणे जबाबदार आहे आणि गर्भाशयाच्या आणि इतर जननेंद्रियांच्या नैसर्गिक वाढ आणि कार्यक्षमतेसाठी देखील जबाबदार आहे.

बीज निर्मितीची संपूर्ण प्रक्रिया शरीरातील अनेक संप्रेरक ग्रंथींद्वारे नियंत्रित केली जाते आणि त्यांचे संप्रेरक त्यांच्या स्वभावावर आणि कृतीवर अवलंबून असतात. समोरच्या ग्रंथीला नियंत्रक म्हणतात.

दर 28 दिवसांनी गर्भाशयातून श्लेष्मा आणि रक्तस्त्राव याला मासिक पाळी म्हणतात. हा स्राव यौवनापासून रजोनिवृत्तीपर्यंत दर महिन्याला होतो. केवळ गर्भधारणेमध्येच घडत नाही आणि अनेकदा तीव्र अवस्थेतही होत नाही. पहिल्या स्त्रावला राजोदय किंवा (मेनार्चे) असे म्हणतात आणि जेव्हा ते येते तेव्हा असे मानले जाते की आता मुलगी गर्भवती झाली आहे आणि हे सहसा यौवनाच्या वेळी होते, म्हणजे 13 ते 15 वर्षे वयाच्या. 45 ते 50 वर्षांच्या वयात मासिक पाळी अचानक किंवा हळूहळू थांबते. याला रजोनिवृत्ती म्हणतात. हे दोन्ही काळ स्त्रीच्या आयुष्यातील संक्रमणाचे काळ आहेत.

नैसर्गिक राजचक्र साधारणपणे २८ दिवसांचे असते आणि ते राजा दर्शनाच्या पहिल्या दिवसापासून मोजले जाते. हा काळ एका मासिक पाळीपासून दुसऱ्या मासिक पाळीचा असतो. मासिक पाळीच्या दरम्यान गर्भाशयाच्या एंडोमेट्रियममध्ये होणारे बदल चार टप्प्यात विभागले जाऊ शकतात (1) वाढीचा काळ, (2) गर्भधारणापूर्व कालावधी, (3) मासिक स्त्राव कालावधी आणि (4) पुनर्रचना कालावधी.

(१) वाढीचा काळ: मासिक पाळी संपल्यानंतर जेव्हा एंडोमेट्रियम पुन्हा निर्माण होतो, तेव्हा हा एंडोमेट्रियम वाढीचा काळ सुरू होतो आणि ओव्हुलेशन होईपर्यंत टिकतो. ओव्हुलेशन (नाळेपासून ओव्हुलेशन) मासिक पाळी सुरू झाल्यानंतर पंधराव्या दिवशी होते. या काळात, गर्भाशयाचा एंडोमेट्रियम हळूहळू जाड होतो आणि अंडाशयात बीजांडाची निर्मिती सुरू होते. ग्रॅफियन फॉलिकल जसजसे वाढते तसतसे अंडाशयाद्वारे स्रावित इस्ट्रोजेनचे प्रमाण वाढते. एस्ट्रोजेनच्या प्रभावाखाली, या काळात गर्भाशयाचा एंडोमेट्रियम 4-5 मिमी पर्यंत जाड होतो.

(२) गर्भधारणापूर्व कालावधी: या अवस्थेनंतर, स्राव किंवा गर्भधारणेपूर्वीचा कालावधी सुरू होतो आणि 15 दिवस म्हणजे मासिक पाळी सुरू होईपर्यंत टिकतो. राज: कॉर्पस ल्यूटियम स्रावाच्या १५ व्या दिवशी अंडाशयातून ओव्हुलेशन झाल्यानंतर तयार होतो आणि त्यातून स्राव (प्रोजेस्टेरॉन) आणि एस्ट्रोजेन यांच्या प्रभावाखाली गर्भाशयाच्या एंडोमेट्रियममध्ये बदल होत राहतात. हे एंडोमेट्रियम अखेरीस डेसिडुआमध्ये रूपांतरित होते, ज्याला गर्भधारणेचे एंडोमेट्रियम म्हणतात. हे बदल या मासिक पाळीच्या 28 व्या दिवशी पूर्ण होतात आणि मासिक पाळीच्या आधी एंडोमेट्रियमची जाडी 6.7 मिमी असते.

(३) स्राव कालावधी: स्राव कालावधी ४-५ दिवसांचा असतो. यामध्ये गर्भाशयाच्या एंडोमेट्रियमचा बाह्य स्तर तुटतो आणि रक्त आणि श्लेष्मा स्राव होतो. जेव्हा मासिक पाळीपूर्वीचे बदल पूर्ण होतात, तेव्हा एंडोमेट्रियल झीज सुरू होते. असे मानले जाते की या एंडोथेलियमचा फक्त बाह्य स्तर आणि मधला स्तर या स्रावांमुळे प्रभावित होतो आणि खोल थर किंवा एंडोथेलियम अप्रभावित राहतो. अशा प्रकारे, स्रावमध्ये रक्त, श्लेष्मल एपिथेलियम पेशी आणि स्ट्रोमा केशिका असतात. हे रक्त गोठत नाही. 4 ते 8 औंस मानले जाणारे रक्त प्रमाण नैसर्गिक आहे.
इवलेसे
(4) पुनर्रचना कालावधी: स्राव प्रक्रियेद्वारे गर्भाशयाच्या एंडोमेट्रियमचे पुनरुत्पादन न झाल्यामुळे एंडोमेट्रियमची जाडी कमी होते तेव्हा पुनरुत्पादन किंवा बांधकामाचे कार्य सुरू होते. पुनर्जन्म एंडोथेलियमच्या गंभीर टप्प्यापासून सुरू होते आणि एंडोथेलियमच्या वाढीच्या हंगामासारखे दिसते.

## स्राव विकार 
(१) आदिंभी (अनोहलर) राज: शराव - या विकारात, नैसर्गिक राज: शराव होत राहतो, परंतु स्त्री वांझ असते.

(२) रुद्धार्थव (अमेहोरीबोआ) स्त्रीच्या प्रजनन कालावधीत म्हणजे तारुण्यपासून रजोनिवृत्तीपर्यंत मासिक पाळीचा प्रवाह नसणे याला रुद्धार्थव म्हणतात. हे प्राथमिक आणि दुय्यम असे दोन प्रकार आहेत. प्राथमिक मेनोरॅजियामध्ये, गर्भाशयाच्या अनुपस्थितीप्रमाणे सुरुवातीपासून रजोनिवृत्ती होते. दुय्यम मध्ये एकदा मासिक पाळी आल्यावर काही व्याधीमुळे ते थांबते. हे नैसर्गिक आणि सेंद्रिय म्हणून देखील वर्गीकृत आहे. गर्भधारणेदरम्यान, बाळंतपणात, स्तनपान करवण्याच्या काळात आणि तारुण्याआधी आणि रजोनिवृत्तीनंतर आढळणारी मासिक पाळी नैसर्गिक आहे. गर्भधारणेचे पहिले लक्षण म्हणजे मासिक पाळी.

(३) Hypomenorrhoea and Swalpartav (oligomenorrhoea)- हिनार्तवमध्ये मासिक पाळीची वेळ वाढते आणि अनियमित होते. सेल्फ-पार्टममध्ये, मासिक पाळीचा कालावधी आणि त्याचे प्रमाण कमी होते.

(४) सीझनल मेनोरेजिया - (मेनोरेजिया) मासिक पाळीच्या वेळी जास्त स्त्राव.

(5) Metrorrhagia (Metrorrhagia): दोन कालखंडातील रक्तस्त्राव.

(६) Dysmenorrhea - (Dysmenorrhea) यामध्ये रक्तस्रावासोबत खूप वेदना होतात.

(७) ल्युकोरिया - योनीतून पांढरा किंवा पिवळसर पांढरा स्त्राव येतो असे म्हणतात. त्यात रक्त किंवा पूया किंवा पूया नसावा.

(८) पॉलीमेनोरिया - यामध्ये 28 दिवसांऐवजी मासिक पाळी 21 दिवसांसारख्या कमी कालावधीत होते, म्हणजे स्त्रीला लवकर रक्तस्त्राव होऊ लागतो. ओव्हुलेशन देखील लवकरच सुरू होते.

(९) मेट्रोपॅथिया हेमोरेजिका - ही अनियमित, जास्त रक्तस्रावाची स्थिती आहे.

(१०) कानिया राजोदर्शन - ठराविक वयाच्या किंवा कालावधीपूर्वी राजश्रव होतो असे म्हणतात आणि या प्रकारच्या यौवनाला कानिया युवागमन म्हणतात.

(११) अनैसर्गिक मासिक पाळी बिघडणे - ठराविक वयाच्या किंवा कालावधीच्या खूप आधी आणि त्यासोबत मासिक पाळीच्या विकाराला Artv डिसफंक्शन म्हणतात. सायकलचा कालावधी वाढवून किंवा प्रमाण कमी करून नैसर्गिक क्षय हळूहळू होतो.

## पुनरुत्पादक अवयवांचे जन्मजात विकार 
(१) बीज ग्रंथी - हायपोप्लासीया, ग्रंथींचा पूर्ण अभाव इत्यादी विकार फार क्वचितच आढळतात. कधीकधी अंडकोष आणि अंडकोष एकत्र असतात आणि त्यांना ओव्होटेस्टेस म्हणतात.

(२) बीज नलिका - त्यांची पूर्ण अनुपस्थिती, अंशतः वाढ, त्यांचे डायव्हर्टिकुलम इत्यादी विकार आढळतात.

(3) गर्भाशय - या अवयवाची पूर्ण अनुपस्थिती क्वचितच आढळते

गर्भाशयात दोन शिंगे आहेत आणि दोन गर्भाशय ग्रीवा आणि दोन योनी आहेत, म्हणजेच दोन्ही मुलेरियन नलिका एकमेकांशी हलवून वाढतात. याला डिडेल्फीस गर्भाशय म्हणतात.

अशाप्रकारे, ज्या स्थितीत म्युलेरियन नलिका एकमेकांपासून विभक्त राहतात परंतु गर्भाशय ग्रीवाच्या ओएसमध्ये संयोजी ऊतकाने जोडल्या जातात त्या स्थितीला डिडेल फिस कोड म्हणतात.

कधीकधी गर्भाशयाला दोन शिंगे असतात जी गर्भाशय ग्रीवामध्ये उघडतात.

कधीकधी गर्भाशय नैसर्गिक दिसते, परंतु त्याची पोकळी आणि ग्रीवाची पोकळी सेप्टमने विभागलेली राहते. हे सेप्टम पूर्ण किंवा अपूर्ण असू शकते.

काहीवेळा गर्भाशयात किरकोळ विकृती आढळतात जसे की शिंगे एका बाजूला वाकणे, गर्भाशयाचे पुढे जाणे इ.

बाळाच्या आकारमानाचे गर्भाशय यौवनात आढळते कारण त्याची वाढ जन्माच्या वेळी थांबते.

प्राथमिक गर्भाशयात, गर्भाशयाचे शरीर लहान असते आणि गर्भाशय ग्रीवा लांब असते.

(4) गर्भाशय ग्रीवा - (अ) गर्भाशय ग्रीवाचे बाह्य आणि अंतर्गत उघडणे बंद करणे. (b) योनिमार्गाचा उत्स्फूर्त पुढे जाणे आणि योनीपर्यंत पोहोचणे.

(5) योनी - योनी क्वचितच पूर्णपणे नाहीशी होते. योनीमार्गाचे उघडणे वगळणे, पूर्ण किंवा अपूर्ण, योनीमार्गाचे लांबीच्या दिशेने सेप्टमने विभागणे, इत्यादी अनेकदा आढळतात.

(६) यामध्ये, उत्स्फूर्त विकारांमध्ये, हायमेनचे संपूर्ण छिद्र नसणे किंवा चाळणीच्या स्वरूपात छिद्र पडत नाही.

## स्राव विकार 
(१) आदिंभी (अनोहलर) राज: शराव - या विकारात, नैसर्गिक राज: शराव होत राहतो, परंतु स्त्री वांझ असते.

(२) रुद्धार्थव (अमेहोरीबोआ) स्त्रीच्या प्रजनन कालावधीत म्हणजे तारुण्यपासून रजोनिवृत्तीपर्यंत मासिक पाळीचा प्रवाह नसणे याला रुद्धार्थव म्हणतात. हे प्राथमिक आणि दुय्यम असे दोन प्रकार आहेत. प्राथमिक मेनोरॅजियामध्ये, गर्भाशयाच्या अनुपस्थितीप्रमाणे सुरुवातीपासून रजोनिवृत्ती होते. दुय्यम मध्ये एकदा मासिक पाळी आल्यावर काही व्याधीमुळे ते थांबते. हे नैसर्गिक आणि सेंद्रिय म्हणून देखील वर्गीकृत आहे. गर्भधारणेदरम्यान, बाळंतपणात, स्तनपान करवण्याच्या काळात आणि तारुण्याआधी आणि रजोनिवृत्तीनंतर आढळणारी मासिक पाळी नैसर्गिक आहे. गर्भधारणेचे पहिले लक्षण म्हणजे मासिक पाळी.

(३) Hypomenorrhoea and Swalpartav (oligomenorrhoea)- हिनार्तवमध्ये मासिक पाळीची वेळ वाढते आणि अनियमित होते. सेल्फ-पार्टममध्ये, मासिक पाळीचा कालावधी आणि त्याचे प्रमाण कमी होते.

(४) सीझनल मेनोरेजिया - (मेनोरेजिया) मासिक पाळीच्या वेळी जास्त स्त्राव.

(5) Metrorrhagia (Metrorrhagia): दोन कालखंडातील रक्तस्त्राव.

(६) Dysmenorrhea - (Dysmenorrhea) यामध्ये रक्तस्रावासोबत खूप वेदना होतात.

(७) ल्युकोरिया - योनीतून पांढरा किंवा पिवळसर पांढरा स्त्राव येतो असे म्हणतात. त्यात रक्त किंवा पूया किंवा पूया नसावा.

(८) पॉलीमेनोरिया - यामध्ये 28 दिवसांऐवजी मासिक पाळी 21 दिवसांसारख्या कमी कालावधीत होते, म्हणजे स्त्रीला लवकर रक्तस्त्राव होऊ लागतो. ओव्हुलेशन देखील लवकरच सुरू होते.

(९) मेट्रोपॅथिया हेमोरेजिका - ही अनियमित, जास्त रक्तस्रावाची स्थिती आहे.

(१०) कानिया राजोदर्शन - ठराविक वयाच्या किंवा कालावधीपूर्वी राजश्रव होतो असे म्हणतात आणि या प्रकारच्या यौवनाला कानिया युवागमन म्हणतात.

(११) अनैसर्गिक मासिक पाळी बिघडणे - ठराविक वयाच्या किंवा कालावधीच्या खूप आधी आणि त्यासोबत मासिक पाळीच्या विकाराला Artv डिसफंक्शन म्हणतात. सायकलचा कालावधी वाढवून किंवा प्रमाण कमी करून नैसर्गिक क्षय हळूहळू होतो.

## पुनरुत्पादक अवयवांचे जन्मजात विकार 
(१) बीज ग्रंथी - हायपोप्लासीया, ग्रंथींचा पूर्ण अभाव इत्यादी विकार फार क्वचितच आढळतात. कधीकधी अंडकोष आणि अंडकोष एकत्र असतात आणि त्यांना ओव्होटेस्टेस म्हणतात.

(२) बीज नलिका - त्यांची पूर्ण अनुपस्थिती, अंशतः वाढ, त्यांचे डायव्हर्टिकुलम इत्यादी विकार आढळतात.

(3) गर्भाशय - या अवयवाची पूर्ण अनुपस्थिती क्वचितच आढळते

गर्भाशयात दोन शिंगे आहेत आणि दोन गर्भाशय ग्रीवा आणि दोन योनी आहेत, म्हणजेच दोन्ही मुलेरियन नलिका एकमेकांशी हलवून वाढतात. याला डिडेल्फीस गर्भाशय म्हणतात.

अशाप्रकारे, ज्या स्थितीत म्युलेरियन नलिका एकमेकांपासून विभक्त राहतात परंतु गर्भाशय ग्रीवाच्या ओएसमध्ये संयोजी ऊतकाने जोडल्या जातात त्या स्थितीला डिडेल फिस कोड म्हणतात.

कधीकधी गर्भाशयाला दोन शिंगे असतात जी गर्भाशय ग्रीवामध्ये उघडतात.

कधीकधी गर्भाशय नैसर्गिक दिसते, परंतु त्याची पोकळी आणि ग्रीवाची पोकळी सेप्टमने विभागलेली राहते. हे सेप्टम पूर्ण किंवा अपूर्ण असू शकते.

काहीवेळा गर्भाशयात किरकोळ विकृती आढळतात जसे की शिंगे एका बाजूला वाकणे, गर्भाशयाचे पुढे जाणे इ.

बाळाच्या आकारमानाचे गर्भाशय यौवनात आढळते कारण त्याची वाढ जन्माच्या वेळी थांबते.

प्राथमिक गर्भाशयात, गर्भाशयाचे शरीर लहान असते आणि गर्भाशय ग्रीवा लांब असते.

(4) गर्भाशय ग्रीवा - (अ) गर्भाशय ग्रीवाचे बाह्य आणि अंतर्गत उघडणे बंद करणे. (b) योनिमार्गाचा उत्स्फूर्त पुढे जाणे आणि योनीपर्यंत पोहोचणे.

(5) योनी - योनी क्वचितच पूर्णपणे नाहीशी होते. योनीमार्गाचे उघडणे वगळणे, पूर्ण किंवा अपूर्ण, योनीमार्गाचे लांबीच्या दिशेने सेप्टमने विभागणे, इत्यादी अनेकदा आढळतात.

(६) यामध्ये, उत्स्फूर्त विकारांमध्ये, हायमेनचे संपूर्ण छिद्र नसणे किंवा चाळणीच्या स्वरूपात छिद्र पडत नाही.

## आघातजन्य विकार आणि जननेंद्रियांचे पुढे जाणे 
(१) पेरिनेअम आणि व्हल्व्हाचे विकार - प्रसूतीदरम्यान सामान्यत: त्यामध्ये फिशर उद्भवते आणि काहीवेळा प्रथम संधी, आघात आणि कंडीलमुळे विदर तयार होतात.

(२) योनीमार्गाचे विकार - हे पडणे, प्रथम संभोग, बाळंतपण, यंत्रे, पेसारी आणि हायमेन या कारणांमुळे होणारे त्रासदायक विकार आहेत. तशाच प्रकारे योनी गुद्द्वार आणि मूत्राशय योनीतून फिस्टुला बाळाच्या जन्मापासून तयार होतो.

(3) गर्भाशयाच्या ग्रीवेचा विकार - गर्भाशयाच्या ग्रीवेचा फिशर अनेकदा बाळंतपणापासून उद्भवतो.

(4) गर्भाशयाचे आणि सह-अवयवांचे विकार - अनेकदा हे विकार कमी असतात. गर्भाशयातील छिद्र शस्त्रक्रियेद्वारे किंवा गर्भपातामध्ये उपकरणे वापरून केले जाते.

(5) गर्भाशयाचे विस्थापन

गर्भाशयाचे जास्त विरुद्ध किंवा मागे जाणे.

गर्भाशयाच्या अक्ष आणि योनीच्या अक्षांमधील संबंधांचे विकृत रूप, म्हणजेच दोन्ही अक्ष एका ओळीत किंवा रेट्रोफ्लेक्झिनमध्ये असणे.

ओटीपोटाच्या पोकळीतील गर्भाशयाच्या स्थितीच्या नैसर्गिक पृष्ठभागाच्या वर किंवा खाली स्थित असणे किंवा प्रोलॅप्स असणे.

त्याच्या पोकळीत गर्भाशयाच्या भिंती लटकणे किंवा उलटणे.

## जननेंद्रियांचे संक्रमण 
जननेंद्रियांमध्ये संसर्ग बुरशीजन्य, जीवाणूजन्य, विषाणूजन्य किंवा प्रोटोझोलमुळे होऊ शकतो.

### भाग चे उपसर्ग 
(1) व्हल्व्हाचे विशिष्ट उपांग - तीव्र व्हल्व्हराइटिस, बार्थोलियन ग्रंथीचा दाह गोनोरियामध्ये होतो. ड्युक्रेच्या बॅक्टेरियाद्वारे व्हल्व्हामध्ये कॅन्कर फोड तयार होतात. क्षयरोग आणि फिरंगज व्रन असेच प्रकार योनीवरही आढळतात.

(२) दुय्यम क्लिटॉरिस - मधुमेह, पोयामेह, मूत्रमार्गातील कृमी आणि मूळव्याध इत्यादींमध्ये व्रण तयार होतात, त्यामुळे हा दाह होतो.

(३) प्राथमिक त्वचारोग - पिडिका, नागीण इत्यादी त्वचारोगही भगतवाकांमध्ये होतो.

(४) क्लिटॉरिसचे विशिष्ट प्रकार -

गँगरीन हा गोवर, प्रसूतीचा ताप किंवा लैंगिक संक्रमित रोगांमध्ये होतो.

केचेटचे लक्षण - हे मासिक स्त्राव आधीच्या दिवसात होते. यामध्ये तोंडी श्लेष्मल त्वचा, डोळ्यांच्या बुबुळाच्या पुढील भागाचा होणारा दाह एक लक्षण म्हणून उद्भवते.

Apthous vulva (apthous) यामध्ये थ्रशच्या रूपात vulva चा उपसर्ग आहे.

डिस्टन्स सेप्लास व्हल्व्हा - व्हल्व्हायटिस हा रक्तात पडलेल्या स्ट्रेप्टोकोकसच्या प्रादुर्भावामुळे होतो.

योनिमार्गातील योनिमार्गाचा दाह (मुलींमध्ये) - हा गोनोकोकस उपसर्गामुळे अस्वच्छ टॉवेल वापरल्यामुळे आणि कोइटसमुळे होतो.

(५) योनीचे जुनाट विशेष रोग -

व्हल्व्हाचा ल्युकोप्लाकिया - योनीच्या त्वचेची ही विशिष्ट जळजळ रजोनिवृत्तीनंतर होऊ शकते.

क्रॅरॉसिस - जेव्हा सेमिनल ग्रंथी निष्क्रिय असतात तेव्हा या क्लिटॉरिसची निर्मिती होते.

### योनी उपसर्ग 
सर्वसाधारणपणे, कोणताही जीवाणू किंवा विषाणू योनीमध्ये वसाहत करू शकतात आणि योनिमार्गाचा दाह होऊ शकतात, परंतु बॅकोली, डिप्थेरॉइड, स्टॅफिलोकोकस, स्ट्रेप्टोकोकस, ट्रायकेनामस मोनिला (पांढरा) हे सर्वात सामान्य जीवाणू आहेत.

(१) बालोनाइटिस - यामध्ये उपसर्गासोबत अंतःस्रावी घटकही मदत करतो.

(२) दुय्यम योनिशोथ - पेसरीच्या दुखापतीनंतर उद्भवणारी योनिशोथ, मजबूत अँटीसेप्टिक्सने योनी धुणे, गर्भनिरोधक रसायने, गर्भाशय ग्रीवामधून दीर्घकाळ योनि स्राव इ.

(3) प्रसुतिपश्चात योनिशोथ - कठीण जन्मदोष इत्यादींमुळे वीर्यपतन न झाल्यामुळे आणि काही काळासाठी इस्ट्रोजेनचा प्रभाव काढून टाकणे.

(४) सेनाईल योनिशोथ - हा केवळ वृद्धापकाळातील योनिशोथ आहे.

### गर्भाशयाच्या उपांग 
ते ऊर्ध्वगामी आणि खालच्या दिशेने दोन्ही प्रकारचे आहे. बाळंतपणानंतर, गर्भपात, प्रमेह, हिस्टेरेक्टोमी, क्षयरोग, गाठ, गर्भाशयाच्या ग्रीवेचा उद्रेक, इत्यादी उपद्रव स्वरूप अनेकदा उपसर्ग आहे.

गर्भाशय - मूलभूत स्तरावर तीव्र दाहक बदल, परंतु अनेकदा गर्भाशयाच्या स्नायूमध्ये तीव्र दाहक बदलांसह. ही जळजळ तीव्र, नॉन-एक्यूट क्रॉनिक आणि क्षयरोग आणि बुद्धीमध्ये विभागली गेली आहे.

cotyledons आणि cotyledons

सेमिनिफेरस ग्रंथीचा दाह - या अंतर्गत, सेमिनिफेरस ग्रंथी आणि श्रोणीच्या जीवाणूंमुळे होणारे उपप्रकार येतात. हा उपसर्ग बहुतेक वेळा योनीच्या वरच्या बाजूला जातो, परंतु क्षयरोग व्हॅस्क्युलायटिस बहुतेक वेळा श्रोणीपासून सुरू होतो किंवा रक्ताद्वारे आणला जातो.

## तपासणी पद्धती 
* योनीमार्गाची तपासणी
* स्पेक्युलमने तपासणी
* गर्भशयाच्या मुखाची पॅप स्मिअर
* सोनोग्राफी
* क्ष-किरण तपासणी

## संदर्भ 
## बाह्य दुवे 
वर्ग:वैद्यकशास्त्र
वर्ग:आरोग्य