सौंदाळे

**सौंदाळे** हे गाव सिंधुदुर्ग जिल्हाच्या देवगड तालुक्यात वसलेले असून ते अरबी समुद्राच्या किनाऱ्याजवळील कातळ माळरानावर व झाडाझुडप असलेल्या डोंगररांगेत आहे. हा लेख सौंदाळे गावाच्या भूगोल, इतिहास, समाज, अर्थकारण, शिक्षण, सांस्कृतिक व निसर्गपर्यटनिक वैशिष्ट्ये यांचा संपूर्ण मर्यादेत आणि मूळ माहिती न गमावता आढावा देण्याचा प्रयत्न करतो.

## स्थानिक माहिती 
* **मौजे:** सौंदाळे, ता. देवगड, जि. सिंधुदुर्ग
* **क्षेत्रफळ:** 1516.66.84 (संदर्भ: गाव नोंदी — कृपया एकक पडताळा करावा)
* **लागवडी-योग्य क्षेत्र:** 69.45.00
* **पडिक क्षेत्र:** 92.28.00
* **पोट खराबा:** 107.68.00
* **देवराई क्षेत्र:** 0.57.00
* **लोकसंख्या (2011):** 1,939 (मूळ जनगणना)
* **लोकसंख्या (मे 2022 पर्यंत):** 1,804 (ग्रामपंचायतीचे स्थानिक अंदाज)
* **अधिकृत भाषा:** मराठी
* **बोलीभाषा:** मालवणी

## इतिहास 
सौंदाळे गावाचा इतिहास स्थानिक oral ऐतिहासिक नोंदी व ब्रिटिश व्यापार मार्गांशी निगडित आहे. ब्रिटिश काळात राजापूर येथील वखारा (फोर्टेड एनक्लोजर) आणि जहाजवाहतुकीमुळे ही खाडी व्यापारी वाहतुकीसाठी महत्त्वाची होती. स्थानिक लोकांच्या स्मरणांनुसार गावाजवळील किनाऱ्याला "उसाचा बंदर" म्हणून ओळख देण्यात आली होती, जिथून उसाच्या (गव्हा/साखर) वाहतुकीची काही प्रमाणात ऐतिहासिक नोंद आहे.

## भूगोल 
सौंदाळे कातळ माळरानावर वसलेले असून सुमारे 100–150 लोकांच्या वस्तीचे वाडे आसपासच्या डोंगररांगेत आहे. गावाची हद्द पश्चिमेकडून पडेल व तिर्लोट, दक्षिणेकडून नाडण व मोंड, पूर्वेकडे वाघोटण व उत्तरेकडे खाडीपर्यंत पसरलेली आहे. या भूगोलामुळे गावात कातळ माळरानाची सपाट रचना व किनाऱ्याजवळ झाडाझुडपाचे संरक्षण दिसते.

## प्रशासन 
सौंदाळे ग्रामपंचायत स्थानिक प्रशासकीय संस्था आहे. ग्रामपंचायतीचे प्रमुख नेते आणि अधिकारी पुढीलप्रमाणे नोंदले गेले आहेत:
* सरपंच — श्रीमती मनाली कामतेकर
* उपसरपंच — श्री. विष्णू राणे
* तलाठी (महसूल अधिकारी) — श्री. सुहास नागटिळक
* तंटामुक्त समिती अध्यक्ष — श्री. रमाकांत राणे
* पोलीस पाटील (सध्या 2025–26 मध्ये रिक्त)

## लोकसंख्या आणि समाज 
ग्रामपंचायत हद्दीतील वाड्या व त्यांची संख्या खालीलप्रमाणे (स्थानिक माहीतीनुसार):
# ताम्हणकर वाडी — 337
# राणे वाडी — 90
# मूळम वाडी — 30
# मिठबावकर वाडी — 57
# दरड वाडी — 14
# बौद्ध वाडी — 20
# गुरव वाडी — 96
# मांगर वाडी — 168
# बाऊळवाडी — 348
# मोंडेवाडी / साई-नगर — 339
# हेळदे वाडी — 117
# कातकरी वसाहत — 85
# वाडा केरपोई — 103

*एकूण (अंदाजे): 1,804*

स्थानिक समाजात कातकरी समाजाचे वस्तीही महत्त्वाची आहेत. या वसाहतींना शासकीय मदतीने वेगळे वर्तन व विकासाचे प्रयत्न केले गेले आहेत.

## शिक्षण 
गावात प्राथमिक ते माध्यमिक स्तरावरची शैक्षणिक व्यवस्था उपलब्ध आहे:
* प्राथमिक शाळा — विविध वाड्यांमध्ये इयत्ता पहिली ते चौथी पर्यंत.

* सुधारित इमारतींमधील शाळा — इयत्ता पहिली ते सातवी.
* सौंदाळे गावठण शाळा — इयत्ता सातवीपर्यंत.
* श्री नवलादेवी हायस्कूल — इयत्ता आठवी ते दहावी (स्थानिक माध्यमिक संस्था).

महाविद्यालयीन शिक्षणासाठी विद्यार्थी जवळच्या शहरांतील महाविद्यालयात जाण्याची गरज असते. स्थानिक शैक्षणिक आणि सामाजिक संस्था 1 डिसेंबर रोजी विद्यालयाचा वर्धापनदिन उत्साहात साजरा करतात.

## धार्मिक व सांस्कृतिक जीवन 
गावातील प्रमुख धार्मिक स्थळे आणि उत्सव:

* **श्रीदेवी नवलाई मंदिर** — गावाचे प्रधान श्रद्धास्थान; नवरात्र व विजयादशमी उत्सव मोठ्या प्रमाणात साजरे केले जातात.
* **ब्राह्मणदेव मंदिर** — नवलाई देवी मंदिराच्या पश्चिमेत स्थित.

* **मांदेश्वर मंदिर** — बाऊळवाडी, गणपती विसर्जनासाठी तळ तयार केलेले.

* **गणपती मंदिर** — ताम्हणकर वाडी, जीर्णोद्धार केलेले.

* **अनभव मंदिर** — बाऊळवाडीच्या दक्षिणेकडे प्राचीन चौकोनी मंदिर.
* **तक्षशीला बुद्धविहार** — बौद्ध समुदायाचे विहार, विविध जयंती व कार्यक्रम.

धार्मिक उत्सवांव्यतिरिक्त सामाजिक स्नेहभोजन, नाट्य, संगीत व स्थानिक कलात्मक प्रदर्शनांचे आयोजन वारंवार केले जाते.

## अर्थव्यवस्था 
सौंदाळेची अर्थव्यवस्था प्रामुख्याने शेती आणि आंबा हंगामावर अवलंबून आहे. प्रमुख आर्थिक उपक्रम पुढीलप्रमाणे:
* **फळवी/बागायती शेती:** हापूस आंबा (मँगो) — पिक, कापणी, प्रक्रिया आणि विक्री सगळ्यात मोठा रोजगार सुरू करतो, विशेषतः ऑक्टोबर–मे पर्यंत.
* **परशुराम राईस मिल:** स्थानिक तांदूळ प्रक्रिया करून शुद्ध धान्य पुरवठा.
* **देवगड अग्रो फूड प्रा. लि.:** हापूस आंब्यावर प्रक्रिया, मँगो पल्प व इतर उत्पादने; स्थानिक रोजगार.

* **लघू नर्सरी उद्योग:** आंबा, काजू इत्यादी रोपांची कलमे तयार करणे व विक्री.
* **कोळंबी/चिंगूळ प्रकल्प:** किनाऱ्याजवळील तलावांमध्ये कोळंबी संवर्धन.

याशिवाय स्थानिक हातमजुर, हंगामी कामगार व पाळीव उद्योग हे उत्पन्नाचे अन्य स्रोत आहेत.

## नैसर्गिक संपदा आणि जैवविविधता 
किनाऱ्यालगत कांदळ (mangrove-like) वनक्षेत्र आढळते. स्थानिक वृक्षप्रजातींमध्ये आंबा, साग, शिवण, वड, पिंपळ, फणस इत्यादींचा समावेश आहे. पक्षीसंख्येत पोपट, साळुंकी व विशेषतः ऑगस्ट–ऑक्टोबर दरम्यान आढळणारा लाल-गळ्याचा बगळ्यासारखा पक्षी (स्थानिक नाव: गिरावळ) लक्षात येतो. किनाऱ्याजवळ खेकडे व इतर समुद्री जीवसृष्टीही आढळते.

## वाहतूक आणि संपर्क 
गावाची मुख्य संपर्क साधने स्थानिक रस्ते आहेत जे देवगड व इतर बाजारपेठांशी जोडतात. सार्वजनिक परिवहन आणि तसेच मालवाहतुकीसाठी स्थानिक बससेवा आणि खाजगी वाहने उपलब्ध असतात. समुद्री मार्ग ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वाचा होता, परंतु आज ती वाहतूक कमी झाली आहे.

## हवामान 
सौंदाळेचे हवामान उपकोकणीय, उष्ण दमट आहे. पावसाळ्यात मोठ्या प्रमाणात पाऊस पडतो. हिवाळ्यात थंडी व सकाळी धुके असते; उन्हाळ्यात तापमान जास्त असू शकते. पावसाळ्यात भाताची लागवड केली जाते.

## पर्यटन व प्रेक्षणीय स्थाने 
* कातळ माळरानावरील घरांची मांडणी आणि नैसर्गिक पाहणी

* कांदळवन आणि किनारपट्टीचे निरीक्षण

* स्थानिक धार्मिक स्थळांची लोकसांस्कृतिक अनुभव

## संदर्भ 
## बाह्य दुवे 
* https://villageinfo.in/
* https://www.census2011.co.in/
* http://tourism.gov.in/
* https://www.incredibleindia.org/
* https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism
* https://www.mapsofindia.com/