शहजहान आपा

**शहजहान आपा** (१९३६ – ८ सप्टेंबर, २०१३) या भारतातील एक महिला हक्क कार्यकर्त्या होत्या. त्याची एक मुलगी हुंडाबळी गेल्यानंतर, त्या स्त्रीवादी चळवळीकडे वळल्या. त्यांनी भारतातील हुंडाबळी, अन्याय निवारण आणि लिंगभेदाविरुद्ध लढा देण्यासाठी इतर भारतीय महिला आणि मातांसोबत काम केले. १९८७ मध्ये, त्यांनी सत्य राणी चड्ढा यांच्या सोबत मिळून 'शक्ती शालिनी' या संस्थेची सह-स्थापना केली. नवी दिल्ली येथे स्थित असलेली ही संस्था लिंगाधारित हिंसाचाराविरुद्ध लढण्याचे आणि हजारो भारतीय महिलांना आधार देण्याचे काम करते.

त्यांच्या जीवनकार्याचा तपशील मिशिगन विद्यापीठाच्या 'ग्लोबल फेमिनिझम प्रोजेक्ट' मध्ये देण्यात आला आहे; हा प्रकल्प स्त्रीवादी कार्यकर्त्या आणि आयोजकांच्या मौखिक इतिहासाच्या मुलाखतींची एक मालिका आहे.

## बालपण आणि शिक्षण 
शहजहान आपा ११ वर्षांच्या असताना, १९४७ च्या फाळणीमध्ये त्यांच्या जन्मदात्या पालकांची हत्या झाली होती. त्यांच्यानंतर, त्या त्यांच्या बहिणीसह भारतातील मथुरा येथील एका ग्रामीण आणि गरीब परिसरातील एका पालनकर्त्या कुटुंबात लहानाच्या मोठ्या झाल्या. त्यांच्या पालनकर्त्या पालकांनी त्यांना मदरशात जाण्याची परवानगी दिली होती; तेथे त्यांनी कुराण आणि उर्दू भाषेचे प्राथमिक धार्मिक शिक्षण घेतले.
वयाच्या १४ व्या वर्षी, त्यांच्या इच्छेविरुद्ध त्यांच्या पालनकर्त्या पालकांच्या मुलाशी त्यांचा विवाह लावून देण्यात आला. त्या घरातील बहुतांश शेतीविषयक आणि घरगुती कामे करत असत, ज्यात घरातील म्हशी आणि गाईंची निगा राखणे समाविष्ट होते. वैवाहिक जीवन सोडून देण्यापूर्वी त्यांना पतीपासून एकूण सात मुलगे आणि दोन मुली झाल्या होत्या. या घटनेमुळे झालेले प्रचंड दुःख आणि न्यायव्यवस्थेचे अपयश यामुळे त्यांना घरगुती चौकटीबाहेर पडून स्त्रीवादी संघटनेत सहभागी होण्यास आणि विशेषतः घरगुती हिंसाचाराचे प्रमाण कमी करण्यासाठी काम करण्यास प्रवृत्त केले.
या संस्थेचे नाव शहजहान यांनी हाताळलेल्या राजस्थानमधील 'शांती' नावाच्या एका महिलेच्या अविस्मरणीय प्रकरणावरून पडले. शांतीला तिच्या जोडीदाराने इमारतीच्या तिसऱ्या मजल्यावरून फेकून दिले होते. शहजहान या केसमध्ये इतक्या गुंतल्या होत्या की, त्यांची स्वतःच्या केसची सुनावणी चुकलु आणि परिणामी त्यांची वैयक्तिक केस बंद करण्यात आली. सुरुवातीला या गटाने घरगुती हिंसाचारापासून पीडितांचे संरक्षण करण्यासाठी कायद्याची मागणी केली. मात्र, लवकरच संस्थेचे लक्ष महिलांसाठी निवारा, शिक्षण आणि लिंग समानता यांकडे वळले.
संस्था महिलांचे शिक्षण पूर्ण झाल्यावर त्यांच्यासाठी नोकरीची सोय करते किंवा त्यांच्या परीक्षांची तयारी करून घेते. नोकरी मिळाल्यानंतरही संस्था अनेक वर्षे या महिलांच्या संपर्कात राहते. ही संस्था केवळ शैक्षणिक मदतच करत नाही, तर महिलांमध्ये स्वावलंबन वाढवण्यासाठी स्त्रीवादी विचारधारेचा प्रसार करते. काही महिला ज्यांना काम करण्याची इच्छा नसते, त्यांच्यासाठी संस्था योग्य कुटुंबात विवाह देखील जमवून देते. संस्थेच्या कामकाजासाठी सरकारकडून अन्न आणि निवाऱ्यासाठी अनुदान मिळते, तर शिक्षणासाठी देणग्यांचा वापर केला जातो. त्यांच्या संकेतस्थळानुसार, शक्ती शालिनीने ३६ वर्षांत १५,००० हून अधिक व्यक्तींना मदत केली असून नवी दिल्लीतील किमान ५ वंचित वस्त्यांमध्ये त्यांचे कार्य विस्तारलेले आहे.
येथे शहजहान आपा यांच्या वारसा आणि त्यांना मिळालेल्या सन्मानाचे मराठी विकिपीडियासाठी योग्य भाषांतर दिले आहे:
## वारसा आणि पुरस्कार 
शहजहान आपा यांनी महिला हक्कांसाठी दिलेला लढा आणि त्यांनी स्थापन केलेली 'शक्ती शालिनी' संस्था आजही हजारो महिलांना आधार देत आहे. हुंडाबळी आणि घरगुती हिंसाचाराविरुद्ध त्यांनी दिलेला लढा हा भारतातील महिला चळवळीचा एक महत्त्वाचा भाग मानला जातो. मिशिगन विद्यापीठाच्या 'ग्लोबल फेमिनिझम प्रोजेक्ट' अंतर्गत त्यांच्या मुलाखती आणि कार्याचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे, जेणेकरून जगभरातील संशोधक आणि कार्यकर्त्यांना त्यांच्या कार्यापासून प्रेरणा मिळेल.

## संदर्भ 
वर्ग:भारतीय महिला कार्यकर्त्या
वर्ग: इ.स. २०१३ मधील मृत्यू
वर्ग:सामाजिक कार्यकर्त्या