शब्बीर अन्सारी

शब्बीर अन्सारी (मृत्यू २२ मार्च २०२६) महाराष्ट्रातील मुस्लिम ओबीसी चळवळीचे एक प्रमुख संघटक होते. त्यांचा जन्म जालना येथे झाला. जुलाहा म्हणजे विणकरी त्यांच्या कुटुंबीयांचा पिढीजात व्यवसाय होता. जालना शहरात नावाजलेले शिंपी म्हणून त्यांनी नावलौकिक मिळवला. होजिअरी उद्योग करण्याचा प्रयत्न त्यांनी केला. व्यावसायिक यश मिळवण्यासाठी मुंबई गाठली. याच काळात ते सामाजिक कार्याशी जोडले गेले.मग १९८१ साली त्यांनी ‘महाराष्ट्र राज्य ओबीसी संघटना’ स्थापन केली.

विणकाम करत दारिद्र्याशी दोन हात करताना शब्बीर अन्सारी यांनी सामाजिक कार्याचे भान जोपासले. आपणही ओबीसी आहोत ही जाणीव त्यांच्यामध्ये वाढत गेली. मुस्लिमांमध्ये मागासपणाची एक जात असते हेच समजत नव्हते. तो समज वाढविण्यासाठी शब्बीर अन्सारी यांनी पुढाकार घेतला. 

मंडल आयोगाच्या शिफारशीची अंमलबजावणीची व्हावी म्हणून त्यांनी देशभर दोरे केले. उत्तर भारतात सुरू झालेल्या मंडल चळवळीचे ते एक संघटक होते. कर्पुरी ठाकूर, रामविलास पासवान, शरद यादव, कांशीराम, मुलायमसिंग यादव इत्यादी नेत्यांसोबत ते जोडले गेले.

मंडल आंदोलनानंतर महाराष्ट्रात ॲड. जनार्दन पाटील व त्यांच्या इतर सहकाऱ्यांनी ओबीसी चळवळ सुरू केली होती. त्यात शब्बीर अन्सारी यांना मुस्लिमांची मोटबांधणीसाठी पाटील यांनी सामावून घेतले होते. जनार्दन पाटील यांच्या ओबीसी संघटनेत शब्बीर अन्सारी मुस्लिम ओबीसी विभागाचे प्रमुख होते. या चळवळीत कॉम्रेड विलास सोनवणे देखील होते.

१९८९ साली काळात महाराष्ट्रात मुस्लिम मराठी साहित्य चळवळ सुरू झाली. त्याचे प्रमुख संघटक प्रा. फकरुद्दीन बेन्नूर, विलास सोनवणे, अजीज नदाफ इत्यादी मंडळी होती.‌ या चळवळीतूनच महाराष्ट्रातील मुस्लिम ओबीसींची स्वतंत्र संघटना बांधावी ही कल्पना पुढे आली. त्याप्रमाणे १९९४ साली मुस्लिम ओबीसी संघटना अस्तित्वात आली. प्रा. फकरुद्दीन बेन्नूर, विलास सोनवणे, अजीज नदाफ, बशारत अहमद, जावेद पाशा कुरैशी यांचे प्रयत्न होते. शब्बीर अन्सारीदेखील या चळवळीत जोडून घेण्यात आले. पुढे त्यात असगर अली इंजिनियर सारखे इस्लामिक विद्वान व इतर अनेक मोठे नेते सहभागी झाले. 

कालांतराने ही संघटना 'ऑल इंडिया मुस्लिम ओबीसी ऑर्गनायझेशन' या नावाने देशभर विस्तारली. त्यात प्रसिद्ध अभिनेते दिलीप कुमार व जॉनी वॉकर यांनाही मागास मुस्लिम (पसमांदा) चळवळीशी जोडून घेण्यात आले. हळूहळू त्यात कपिल पाटील, हसन कमाल, अंजुमन-ए-इस्लामचे डॉ. जहीर काझी आणि पुण्यातील आजम कॅम्पसचे प्रमुख पी.ए. इनामदार यांच्या सहकार्याने ही चळवळ महाराष्ट्रभर विस्तारली. 

प्रा. फकरुद्दीन बेन्नूर व विलास सोनवणे या चळवळीचे वैचारिक मार्गदर्शक होते. त्यांनी चळवळीसाठी साहित्य निर्मिती केली. प्रा. बेन्नूर यांचे बहुचर्चित 'भारतीय मुसलमानांची समाज रचना आणि मानसिकता' हे पुस्तक या चळवळीची निर्मिती आहे. या चळवळी विषयी प्रा. बेन्नूर यांनी विपुल प्रमाणात लेखन केलेले आहे.. परंतु एका सूत्रात नाही. पण त्यांचे आत्मकथन 'कुदरत'मध्ये चळवळीविषयी विस्ताराने कथन केलेले आहे. पुढे या चळवळीने महाराष्ट्रातील मुस्लिम समाजातील ६०-७० मागास जाती शोधून काढल्या आणि मंडल आयोगाच्या शिफारशीनुसार त्यांना ओबीसी आरक्षणाच्या कक्षेत समाविष्ट करून घेण्याची शिफारस सरकारकडे केली. त्याप्रमाणे तत्कालीन मुख्यमंत्री शरद पवार यांनी मागास मुस्लिम जातीची नव्याने नोंद करून त्यांना आरक्षणाच्या सकारात्मक प्रक्रियेत आणले.

या प्रक्रियेनंतर महाराष्ट्रातील जुलाहा, बुनकर, कासार, मोमीन, अत्तार, मेहतर, बकर कसाब, कुरेशी, मुलाणी, अस्वलवाले, माकडवाले, छप्परबंद डफलीवाले, रंगरेज, रंगारी, गुजर, मुजावर, मदारी, पिंजारी, नदाफ, पाथरवट, तांबोली, फकीर, अन्सारी अशा वंचित समाजातील मुले आता शिकू लागली. पुढे त्यातील अनेकजण मुस्लिम ओबीसी चळवळीशी जोडले गेले. याच संघटनेच्या प्रेरणेने उत्तर भारतात अली अनवर अन्सारी यांनी पसमांदा चळवळ सुरू केली. या संदर्भात त्यांनी आपल्या 'मसावात की जंग' पुस्तकात लिहिले आहे. पुढे अली अनवर यांनी पसमांदा चळवळीसाठी मोठ्या प्रमाणात संशोधन साहित्य तयार केले. त्यांच्या 'ऑल इंडिया पसमांदा मुस्लिम महाज संघटने'ला राज्यसभेत उमेदवारी दिली गेली. संघटनेचे दोन सदस्य राज्यसभेत होते. त्यात अली अनवर यांचाही सहभाग होता. अली अनवर यांच्यापूर्वी उत्तर भारतात अब्दुल कय्युम अन्सारी यांनी मागास मुस्लिमांचा विषय लावून धरला होता. 

१९९९ च्या विधानसभा निवडणुकीच्या आसपास महाराष्ट्रातील मुस्लिम ओबीसी संघटनेत फूट पडली. किरकोळ वादानंतर शब्बीर अन्सारी, विलास सोनवणे, जावेद पाशा कुरैशी वेगळे झाले.. बेन्नूर हेदेखील चळवळीतून बाहेर पडले. या संदर्भात प्रा जावेद पाशा कुरेशी यांनी प्रा. फकरुद्दीन बेन्नूर स्मृति ग्रंथात लिहिलेला लेख उद्बोधक आहे. संघटनेत फूट पडल्यानंतर अनेक नेते बाजूला झाले. परंतु शब्बीर अन्सारी व त्यांचे इतर सहकाऱ्यांनी मागास मुसलमानांच्या सामाजिक, राजकीय, आर्थिक विकासाचा विषय शेवटपर्यंत लावून धरला. 

चळवळीतील अंतर्गत राजकारण व फुटीवर डॉ. बशारत अहमद यांनी मुक्त शब्द, ईदोत्सव, २०२४ मध्ये एक लिंक लिहिलेला आहे. त्यातून चळवळ संपुष्टात आणण्यासाठी ठरलेल्या कारक घटकावर विस्ताराने प्रकाश टाकलेला आहे.. 

### चळवळीला महाराष्ट्रातून विरोध 
मुस्लिम ओबीसी ऑर्गनायझेशन या चळवलीला महाराष्ट्रातून मुस्लिम धार्मिक नेत्याकडून प्रचंड विरोध झाला. त्यांच्या मते मुसलमानात किंवा इस्लाममध्ये जातिव्यवस्था नाही, तर नवा शोध का लावला जात आहे. परंतु संघटक आपल्या भूमिकेवर ठाम होते. त्यांच्याकडे अनुभवजन्य डाता होता. सर्वेक्षणे होती. महाराष्ट्रातील मुस्लिम जातिरचनेत विभागलेले होते. उघड जात पाळली जात नसली तर भेद मात्र नक्की होता. त्याच आधारे संघटकांनी ही चळवळ सुरू केली होती. तरीही धार्मिक नेते मुस्लिमांमध्ये जाती नाहीत. अल्लाह समोर सर्व समान असे सांगून मुस्लिमांची दिशाभूल करत होते. मुस्लिम ओबीसी चळवलीच्या संघटकांना ‘काफीर’ ठरविण्यापर्यंत त्यांची मजल मारली होती, असे प्रा. फकरुद्दीन बेन्नूर यांनी त्यांच्या आत्मकथनात तसंच शब्बीर अन्सारी यांनी आपल्या ‘मंडलनामा’ पुस्तकात तर विलास सोनवणे यांनी मुस्लिम प्रशांची गुंतागुंत या पुस्तकात नमूद केले आहे.

### दोन आमदार 
मुस्लिम ओबीसी चळवळीच्या कार्याची दखल घेऊन १९९९ च्या महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुकीत काँग्रेस पक्षाने संघटनेला ६ तिकिटे दिली. त्यामध्ये भिवंडीमधून ताहीर मोमीन आणि मिरज (सांगली) मधून हफीज धत्तुरे विजयी झाले होते. तर परभणीतून लियाकत अली अंसारी यांचा अत्यंत निसटता पराभव झाला होता.

**वक्फ बचाव तहरीक**

मुस्लिम ओबीसी चळवळी सोबतच शब्बीर अन्सारी वक्फ बचाव चळवळीत सामील झाले. महाराष्ट्रातील दर्गा, मस्जिद, व इतर सार्वजनिक आस्थापनाला दिलेल्या इनामी जमिनीचा मोठा घोटाळा उघडकीस आणला. या संदर्भात त्यांनी महाराष्ट्रातील दिग्गज धार्मिक नेत्यांवर एफ आय आर देखील दाखल केलेले आहेत. 

पृथ्वीच्या शेवटच्या दिवसापर्यंत ते सामाजिक चळवळीत सक्रिय होते.. केंद्र सरकारने आणलेल्या वक्फ संशोधन कायदा नंतर ते महाराष्ट्रभर व देशभर फिरू लागले. या विषयावर त्यांनी तरुणांची संघटना उभारणीचे प्रयत्न सुरू केले होते. 

सामाजिक काम सुरू असतानाच त्यांना कॅन्सर आजाराचं निदान झाले. त्यांच्यावर उपचार सुरू होते. यशस्वी उपचार घेतल्यानंतर ते पुन्हा चळवळीत सक्रिय झाले.. महाराष्ट्रभर दौरे सुरू केले. पण दौरे त्यांना मानवले नाही व त्यांची तब्येत खूपच ढासळू लागली. अखेर 22 मार्च 2026 रोजी त्यांचा जालना येथे निधन झाले.

### मंत्री छगन भूजबळ यांनी वाहिलेली श्रद्धांजली 
*अखिल भारतीय महात्मा फुले समता परिषदेचे प्रदेश सरचिटणीस आणि ऑल इंडिया ओबीसी मुस्लिम संघटनेचे संस्थापक अध्यक्ष शब्बीर अहमद अन्सारी यांच्या निधनाचे वृत्त मनाला चटका लावणारे आहे. त्यांच्या जाण्याने ओबीसी चळवळीचा बुलंद आवाज आणि लढवय्या नेता गमावला आहे. शब्बीर अन्सारी केवळ माझे सहकारी नव्हते, तर ओबीसी चळवळीतील माझे अत्यंत विश्वासू आणि खंदे सोबती होते. मंडल आयोगाच्या शिफारशी लागू करण्यासाठी आणि बहुजन समाजाला न्याय मिळवून देण्यासाठी आम्ही गेली अनेक दशके खांद्याला खांदा लावून संघर्ष केला आहे.*

''शब्बीरभाई यांनी जात आणि वर्ग यातील फरक अचूक ओळखून मुस्लिम समाजासाठी आरक्षणाची जी कायदेशीर आणि सामाजिक मोहीम हाती घेतली होती, ती यशस्वी करून दाखवली. मुस्लिम ओबीसी समाजाला आरक्षणाच्या प्रवाहात आणण्यासाठी त्यांनी दिलेले योगदान ऐतिहासिक स्वरूपाचे आहे. 'मंडलनामा' या त्यांच्या ग्रंथामधून त्यांनी स्वतःचा आणि मुस्लिम ओबीसी संघटनेचा जो खडतर प्रवास मांडला आहे, तो सामाजिक चळवळीचा एक महत्त्वाचा दस्तऐवज असून, येणाऱ्या पिढ्यांना आपल्या हक्कासाठी सदैव प्रेरणा देत राहील. या ग्रंथाच्या मराठी आवृत्तीचे प्रकाशन माझ्या हस्ते झाले होते, ही माझ्यासाठी नेहमीच स्मरणात राहणारी बाब आहे.*

*अन्सारी साहेबांनी मांडलेली भूमिका आणि त्यांनी दिलेला लढा हा केवळ मुस्लिमांसाठी नसून तो संपूर्ण वंचित घटकांसाठी होता. स्व. विलासराव देशमुख, शरद पवार साहेब यांच्यापासून ते युती सरकारच्या मुख्यमंत्र्यांपर्यंत सर्वांना सोबत घेऊन त्यांनी ओबीसींच्या प्रश्नांवर मार्ग काढला. त्यांच्या जाण्याने समता परिषदेची आणि माझी वैयक्तिक मोठी हानी झाली आहे. एक सच्चा आणि लढवय्या नेता आज आपल्यातून निघून गेला आहे. मी त्यांना भावपूर्ण श्रद्धांजली अर्पण करतो. अन्सारी परिवाराच्या या दुःखात आम्ही सर्वजण सहभागी आहोत*.

### माजी आमदार कपिल पाटील यांनी वाहिलेली श्रद्धांजली 
*वंचित, उपेक्षित आणि आताच्या काळात जणू अस्पृश्यता वाट्याला आलेल्या मुस्लिम समाजातील मागास जातींमध्ये एवढा मोठा कायापालट घडवून आणणारा स्वातंत्र्यानंतर शब्बीर अन्सारी यांच्यासारखा दुसरा नेता झाला नाही. इतकं मोठं काम करूनही हा माणूस आयुष्यभर पत्र्याच्या घरात राहिला. फकीर राहिला.*

*आपल्याकडे माणसांची कदर नसते. ती मेल्यानंतरच होते. पस्मांदा मुस्लिमांना स्वातंत्र्याच्या चळवळीत नेतृत्व दिलं ते अब्दुल कयुम अन्सारी यांनी. पण स्वातंत्र्यानंतर आरक्षणाच्या चळवळीत संघटीत केलं ते शब्बीर अन्सारी यांनी. शब्बीर भाईंचे एक सहकारी अली अन्वर अन्सारी यांना त्यांचं काम पाहून नीतीश कुमार यांनी थेट खासदार केलं. शब्बीर भाईंमुळे अनेकांना राजकीय ताकद मिळाली, पण त्यांना मात्र ना सरकारी किताब मिळाला ना पद्म पुरस्कार.''