open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
मोक्ष

**मोक्ष** म्हणजे ब्रम्हप्राप्ति आणि संसाररूपी बंधाची निवृत्ती यास मोक्ष असे म्हणतात.

मोक्ष, ज्याला विमोक्ष, विमुक्ती आणि मुक्ती देखील म्हणतात, हा हिंदू, बौद्ध, जैन आणि शीख धर्मातील विविध प्रकारच्या मुक्ती, ज्ञान, मुक्ती आणि सोडणे याचा अर्थ दुःख आणि संसारापासून मुक्तता, मृत्यू आणि पुनर्जन्माचे चक्र, खऱ्या आत्म्याच्या ज्ञानाने (आत्मा-ज्ञान), कायमस्वरूपी तत्त्वाचा अभाव, आणि लालसेपासून मुक्तता आणि आकांक्षा आणि सांसारिक मनाला चिकटून राहणे.

हिंदू परंपरांमध्ये, मोक्ष ही एक मध्यवर्ती संकल्पना आहे आणि मानवी जीवनाचे सर्वोच्च उद्दिष्ट आहे; इतर तीन उद्दिष्टे म्हणजे धर्म (सद्गुणी, योग्य, नैतिक जीवन), अर्थ (भौतिक समृद्धी, उत्पन्न सुरक्षा, जीवनाचे साधन), आणि काम (आनंद, कामुकता, भावनिक पूर्तता). या चार संकल्पनांना हिंदू धर्मात पुरुषार्थ म्हणतात.

भारतीय धर्मांच्या काही शाळांमध्ये, मोक्ष हे विमोक्ष, विमुक्ती, कैवल्य, अपवर्ग, मुक्ती, निहश्रेयस आणि निर्वाण यांसारख्या इतर संज्ञांशी समतुल्य मानले जाते आणि परस्पर बदलण्याजोगे वापरले जाते. तथापि, हिंदू, बौद्ध आणि जैन धर्माच्या विविध शाळांमध्ये मोक्ष आणि निर्वाण यासारख्या संज्ञा भिन्न आहेत आणि त्यांचा अर्थ भिन्न राज्ये आहेत. निर्वाण हा शब्द बौद्ध धर्मात अधिक प्रचलित आहे, तर हिंदू धर्मात मोक्ष अधिक प्रचलित आहे.

**व्याख्या आणि अर्थ**

मोक्षाची व्याख्या आणि अर्थ भारतीय धर्मांच्या विविध शाळांमध्ये बदलतो. मोक्ष म्हणजे स्वातंत्र्य, मुक्ती; शाळा कशा आणि कशापासून भिन्न आहेत. मोक्ष ही एक संकल्पना आहे ज्याचा अर्थ पुनर्जन्म किंवा संसारापासून मुक्ती आहे. ही मुक्ती पृथ्वीवर असताना (जीवनमुक्ती) किंवा जीवनमुक्ती (कर्ममुक्ती, विदेहमुक्ती) मिळू शकते. काही भारतीय परंपरांनी जगामध्ये ठोस, नैतिक कृतीवर मुक्ततेवर भर दिला आहे. ही मुक्ती एक ज्ञानशास्त्रीय परिवर्तन आहे जी एखाद्याला अज्ञानाच्या धुक्यामागील सत्य आणि वास्तव पाहण्याची परवानगी देते.

मोक्षाची व्याख्या केवळ दुःखाची अनुपस्थिती आणि संसाराच्या बंधनातून मुक्तता म्हणून केली गेली नाही, हिंदू धर्माच्या विविध शाळांनी परिपूर्ण-ब्रह्मनुभव (ब्रह्म, एक परम आत्म्याशी एकत्वाचा अनुभव) स्थितीची उपस्थिती म्हणून देखील संकल्पना स्पष्ट केली आहे. ज्ञान, शांती आणि आनंदाचे. उदाहरणार्थ, विवेकचूडामणी - मोक्षावरील एक प्राचीन पुस्तक, मोक्षाच्या मार्गावरील अनेक ध्यानाच्या पायऱ्यांपैकी एक स्पष्ट करतो, जसे:

जाति नीति कूल गोत्र दूरगं
नामरूप गुण दोष वर्जितम् ।
देश काल विषया तिवर्ति यद्
ब्रह्म तत्त्वमसि भावात्मनि ॥ २५४ ॥

संदर्भ : विचार सागर रहस्य ग्रंथ

वर्ग:अध्यात्म
वर्ग:रिकामी पाने
माया (हिंदू धर्म)

माया ***Maya** (/ˈmɑːjə/; Devanagari: माया, IAST: māyā), literally "illusion" or "magic", (* (Sanskrit: माया)  हे नाम असून त्याचा अर्थ चुकीची कल्पना असा होतो.

माया या शब्दाचा वापर - माया हा शब्द रामदासस्वामी प्रायः वापरतात तरी त्यांनी कारणपरत्वे मूळमाया, महामाया, वैष्णवी माया, गुणमाया, गुणक्षोभिणीमाया, अविद्यामाया आणि दृश्यमाया असेही विशिष्ट शब्द वापरलेले आहेत. त्यांचा संक्षिप्त खुलासा येथेच करणे अनुचित होणार नाही. ही माया वैष्णवी म्हणजे विष्णूची अथवा परमात्म्याची आहे, तसेच ती विष्णूच्या मोहिनीईरूपाप्रमाणे मोहात पाडणारी आहे.

प्रकृतीला माया म्हणले आहे. 

म ह्या धातूचा अर्थ मावणे असा आहे. म्हणून हे विश्व ज्यात सामावलेले आहे ती माया.

मा ह्या धातूचा मोजणे वा मर्यादित करणे असाही अर्थ आहे.

मा म्हणजे नाहीं आणि या म्हणजे जी. म्हणून जी अस्तित्वात नसून जी भासते ती ' माया ' !

मायेच्या पलीकडे कसे जायचे?माया ओलांडल्या खेरीज भगवंत दर्शन अशक्य कसे ?

ज्या माणसाला दृष्य जग खरे वाटते,दृश्याच्या मागे सूक्ष्म आहे असे जो मानीत नाहीं, जो या अज्ञानातच सुख मानतो.या क्षणभंगुर सुखा पलीकडे शाश्वत सुख आहे,याचे ज्याला कल्पनेने ही ज्ञान नाहीं. त्याच्या बाबतीत मायेच्या पलीकडे जाण्याचा प्रश्नच निर्माण होत नाहीं.

पण ज्याचा नित्यानित्यविवेक निर्माण जागा झाला आहे त्याला मायेच्या पलीकडे जावे असे वाटते. कारण 'माया' ओलांडल्याशिवाय भगवंताचे दर्शन अशक्य आहे.संत मायेचा पडदा दूर सारा असे सांगतात.सद्गुरू वा भगवंत यांनी कृपा केली तरच साधक 'माया' ओलांडू शकतो.

माया सत्याला असत्य करते.ज्ञानावर अज्ञानाचे आवरणं टाकते.त्यामुळे आनंद नाहीसा होवून दुःख निर्माण होते.माया ही भगवंताची शक्ती आहे. ह्या शक्तीला जाणणे कठीण आहे.

माया विश्वाला व्यापून आहे.या विश्वव्यापी मायेला व्यक्तीच्या संदर्भात 'विद्या' म्हणतात. मी 

देह आहे असा निच्शय होणे म्हणजे अविद्या होय.घराची भिंत पडली तर भिंत पडली म्हणता 

घर पडले म्हणत नाहीं, पण ठेच लागून पडलात तर मी पडलो म्हणतात. माझा देह पडला असं म्हणत नाहीं मायेचे कार्य ते हेच. असे महाराज म्हणत. मायेच्या पलीकडे जाण्यासाठी 

भगवंताला शरण जाणे हा राजमार्ग आहे.

माया म्हणजे अज्ञान ( Error ).अज्ञानात असणाऱ्या साधकाला अज्ञानाच्या सहाय्याने त्यातून बाहेर पडणे शक्य नसते.म्हणून जे पुरुष मायेला पार करून गेले आहेत त्यांना शरण जावे.त्यांचे ऐकावयाला शिकावे. मन विकाराधीन होवू नये यासाठी भगवंताचे,  स्मरण करीत राहावे

## मुख्य विचार
वर्ग:अध्यात्म
वर्ग:हिंदू धर्म
श्रुति (हिंदू धर्म)

**श्रुति** म्हणजे वेद होत. वैदिक काळी म्हणजे इ.स.पूर्व ५००० ते इ.स. पूर्व ३००० हा काळ होय. या काळात तपस्वी ऋषि मुनीं व त्यांचे शिष्यवर्ग यांनी मुखपाठ करून ठेवलेले वेद होत. व्यासांनी वेद हस्तलिखित स्वरूपात लिहून ठेवले आहेत. वेद चार आहेत. ऋग्वेद व यजुर्वेद यात यज्ञ व मागीतलेले वर यांचे वर्णन आहे.अथर्ववेदात व्यापार व धनार्जन वर्णन आहे.सामवेद गायन व शास्त्रीय संगीत कला याचे वर्णन आहे.

वर्ग:वैदिक साहित्य
श्रुत

**श्रुत** 
## मुख्य विचार
वर्ग:अध्यात्म
वर्ग:रिकामी पाने
हिंदू धर्माचा इतिहास

हिंदू धर्म जगातील सर्वात प्राचीन धर्म आहे. तो ऋषि-मुनी यांच्या विचारातून आकाराला आहे. हिंदू ही एक जीवनदृष्टी सुद्धा आहे. 

वर्ग:हिंदू धर्म
वर्ग:अत्यंत छोटी पाने
वर्ग:धर्माचा इतिहाससंस्कृती प्रामुख्याने आधुनिक पाकिस्तानमध्ये, सिंधू नदी पात्रात आणि दुसरे म्हणजे पूर्व पाकिस्तान आणि वायव्य भारतातील घागर-हाक्रा नदी पात्रात केंद्रित होती. परिपक्व सिंधू संस्कृतीची उत्पत्ती सुमारे २00०० ते १ 00 ०० या काळात झाली आणि भारतीय उपखंडात शहरी संस्कृतीची सुरुवात झाली. या सभ्यतेत हडप्पा, गनेरीवाला आणि आधुनिक काळातील पाकिस्तानमधील मोहेंजो-दारो आणि ढोलाविरा, कालीबंगान, राखीगढी आणि लोथल या शहरांचा समावेश होता.
बी. विजयालक्ष्मी

बी. विजयालक्ष्मी या नव्या पीढीच्या संशोधिका होत. (मृत्यु : मे १२ इ.स. १९८५). तिरुचिरापल्ली येथे एम.एस्सी. केले चेन्नई येथे पदार्थविज्ञानाच्या शाखेत संशोधन. सामाजिक भान असलेली शास्त्रज्ञ म्हणून प्रसिद्ध.
## प्रमुख संशोधन
एकेरी भार असणारे कण आणि त्यांचे भ्रमण याविषयीची समीकरणे ज्ञात होती. बी. विजयालक्ष्मी यांनी सापेक्ष समीकरणाचे याव्यतिरिक्त मोठे समूह दाखवून दिले.
* भारविरहित कण आणि विद्युत चुंबकीय क्षेत्रातील ध्रुवीकरण यांचे परस्पर अवलंबित्व उलगडून दाखविणारा हा प्रबंध प्रसिद्ध केला.
* पीएच.डी.साठी वातावरणबाह्य चुंबकीय क्षेत्र आणि गुरुत्वाकर्षणीय क्षेत्र यातील तीव्रगती भ्रमणलहरींच्या समीकरणावर पाच प्रबंध लिहून विद्यापीठाला सादर केले.

वर्ग:शास्त्रज्ञ
वर्ग:महिला भौतिकशास्त्रज्ञ
वर्ग:महिला शास्त्रज्ञ
वर्ग:भौतिकशास्त्र
वर्ग:भारतीय शास्त्रज्ञ
वर्ग:भारतीय भौतिकशास्त्रज्ञ
वर्ग:इ.स. १९८५ मधील मृत्यू
वर्ग:स्त्री चरित्रलेख
मूर्ति

**मूर्ति** (लेखनभेद:*मूर्ती*) हे देवतेचे चित्र, शिल्प किंवा इतर भौतिक स्वरूप होय. ही संकल्पना मुख्यत्वे हिंदू धर्मात आहे. हिंदू तत्त्वज्ञानानुसार मूर्ति हीच देवता नव्हे.

## संदर्भ आणि नोंदी
वर्ग:अध्यात्म
वर्ग:हिंदू धर्म
आगम (हिंदू धर्म)

**आगम(धर्म)**
## मुख्य विचार 
## हे सुद्धा पहा 
* बालीमधील हिंदू धर्म

वर्ग:अध्यात्म
वर्ग:रिकामी पाने
वर्ग:हिंदू धर्म
इष्ट-देव

**इष्ट-देव** वा **इष्टदैवत** म्हणजे ते दैवत्,जे इष्ट(भले/चांगले/पूर्ण) करते ते.यात स्वतःला आवडणारे कोणतेही देव/देवी/देवता ही राहु शकतात, जसे :नारायण , शिव इत्यादी.

## मुख्य विचार
वर्ग:हिंदू दैवते
वर्ग:अध्यात्म
त्रिमूर्ति

thumb|250px|त्रिमूर्ति
thumb|right|250px|त्रिमूर्ति
thumb|right|250px|त्रिमूर्ति
**त्रिमूर्ती** (/trɪˈmʊərti/; संस्कृत: त्रिमूर्ति, lit. 'तीन रूपे किंवा त्रिमूर्ती', IAST: trimūrti,) हे हिंदू धर्मातील सर्वोच्च देवत्वाचे त्रिमूर्ती आहे, मध्ये जे सृष्टी, संरक्षण आणि नाश ही वैश्विक कार्ये देवतांच्या त्रिगुणाच्या रूपात व्यक्त केली जातात. सामान्यतः, ब्रह्मा हा निर्माता, विष्णू हा संरक्षक आणि शिव हा संहारक आहे. हिंदू धर्माच्या ओम चिन्हाला त्रिमूर्तीचा संकेत मानला जातो, जेथे शब्दाचे A, U, आणि M फोनेम हे ब्रह्मनचे  प्रतिनिधित्व करण्यासाठी जोडून निर्मिती, संरक्षण आणि विनाश दर्शवतात. त्रिमूर्तीसाठी त्रिदेवी ही देवी पत्नींची त्रिमूर्ती आहे.

## **संदर्भ यादि** 
वर्ग:हिंदू दैवते
वर्ग:हिंदू धर्मातील देवाची नावे
वर्ग:त्रिमूर्ति
गुरु-शिष्य परंपरा

***गुरु-शिष्य*** ***परंपरा*** ही हिंदू, जैन, शीख आणि बौद्ध ( तिबेटी आणि झेन परंपरांसह) या मूळ भारतीय धर्मांमधील गुरू आणि शिष्यांची परंपरा आहे. प्रत्येक *परंपरा* एका विशिष्ट *संप्रदायाशी* संबंधित आहे, आणि शिकवण्यासाठी त्यांचे स्वतःचे *गुरुकुल* असू शकतात, जे *आखाडे*, *गोम्पा*, *मठ*, *विहार* किंवा मंदिरांवर आधारित असू शकतात. ही आध्यात्मिक संबंध आणि मार्गदर्शनाची परंपरा आहे जिथे शिकवणी *गुरु*, शिक्षक किंवा *लामा यांच्याकडून शिष्य,* *श्रमण* (साधक) किंवा*चेला* (अनुयायी) यांना औपचारिक *दीक्षे*नंतर दिली जाते. असे ज्ञान, मग ते अगामिक, आध्यात्मिक, शास्त्रोक्त, स्थापत्य, संगीत, कला किंवा मार्शल आर्ट्स असो, हे गुरू आणि शिष्य यांच्यातील विकसित नातेसंबंधातून दिले जाते.

असे मानले जाते की गुरूंच्या प्रामाणिकपणावर आणि विद्यार्थ्याचा आदर, बांधिलकी, भक्ती आणि आज्ञाधारकतेवर आधारित हे नाते सूक्ष्म किंवा प्रगत ज्ञान पोहोचवण्याचा सर्वोत्तम मार्ग आहे. विद्यार्थ्याला अखेरीस गुरूंनी मूर्त स्वरूप दिलेले ज्ञान प्राप्त होते.

## संदर्भ 
वर्ग:अध्यात्म
वर्ग:रिकामी पाने
मीमांसा

मीमांसा-पाणिनीच्या व्याकरणाप्रमाणे मीमांसा म्हणजे पूजित विचार होय. पूजित म्हणजे तर्कशुद्ध विचार होय. वेद आणि वेदान्त यांतील धार्मिक कर्मांविषयी अथवा धार्मिक तत्त्वज्ञानाविषयी असलेली विधाने इतस्ततः विखुरलेली आहेत. त्यांची सुसंगत मांडणी करण्याच्या बाबतीत संभ्रम उत्पन्न होतो म्हणून वैदिक विधानांमध्ये सुसंगती स्थापन करण्याकरिता वेदवाक्यांची मीमांसा वेदकालाच्या अखेरच्या कालखंडात सुरू झाली व वेदोत्तरकाली विकास पावली. या मीमांसेतून वाक्यमीमांसेचे अनेक सिद्धांत निर्माण झाले. या सिद्धांतांची विषयवारीने मांडणी करून जे शास्त्र तयार झाले, त्यास मीमांसाशास्त्र म्हणतात. तात्पर्य, वेदार्थांच्या निर्णयाचे शास्त्र म्हणजे मीमांसा होय. वेदवाक्यांच्या अर्थांच्या निर्णयास उपयोगी जे सिद्धांत किंवा नियम तयार झाले त्यांस ‘न्याय’ अशी संज्ञा आहे. वेदांतील शब्दांचे, वाक्यांचे आणि प्रकरणांचे अर्थ कसे करावेत यांसंबंधाचे नियम म्हणजे हे न्याय होत. मीमांसा हे वाक्यार्थांचे तर्कशास्त्र असून आधुनिक पश्चिमी तत्त्वज्ञानाच्या दृष्टीने मीमांसा हे भाषेचे, विशेषतः धार्मिक भाषेचे, तत्त्वज्ञान होय. भाषाशास्त्राचे काही आधुनिक तत्त्वज्ञानी भाषेची तात्त्विक चिकित्सा हाच सर्व तत्त्वज्ञानांचा आधार होय, असे मानतात [⟶ भाषिक विश्लेषण].

## मुख्य विचार
वर्ग:अध्यात्म
वर्ग:रिकामी पाने
न्याय (हिंदू धर्म)

**न्याय** ही हिंदू तत्त्वज्ञानाच्या सहा आस्तिक विचारधारांपैकी एक आहे.
## मुख्य विचार 
वर्ग:अध्यात्म
वर्ग:हिंदू तत्त्वज्ञान
दर्शन (हिंदू धर्म)

**दर्शन** हे हिंदू तत्त्वज्ञानाच्या सहा शाखांपैकी एक आहे.

## मुख्य विचार 
## संदर्भ आणि नोंदी 
वर्ग:अध्यात्म
तंत्र

**तंत्र**, **तंत्रशास्त्र** वा **तंत्रमार्ग** या संज्ञेने भारतीय मूळ असलेल्या एका गूढ, बहुआयामी आणि व्यामिश्र परंपरेचा निर्देश केला जातो. काही धार्मिक मान्यतांनुसार तंत्रमार्ग हे सुमारे ७००० वर्षांपूर्वी भारतात प्रथम शिकविले गेलेले आध्यात्मिक शास्त्र होते.  व्युत्पत्तीनुसार ‘तन्‌’ म्हणजे ‘विस्तार’ आणि ‘त्र’ या अक्षराने मुक्तीचा निर्देश केला जातो. तेव्हा तंत्र हा असा मार्ग आहे ज्यामुळे मानवी मनाचा विस्तार होतो आणि मानव अपूर्णत्वाकडून पूर्णत्वाकडे, स्थूलाकडून सूक्ष्माकडे, बंधनातून मुक्तीकडे जातो. 

पूर्ण बहरास आलेली हिंदू धर्मामधील व बौद्ध धर्मामधील चळवळ वा सांस्कृतिक शैली म्हणून तंत्रमार्ग इसवी सनाच्या पहिल्या सहस्रकाच्या मध्यास आढळून येतो आणि इस १००० च्या सुमारास अभिनव गुप्ताच्या काळात तिचा सर्वांगीण विकास झालेला दिसतो असे जॉर्ज फ्युअरस्टाईनचे मत आहे. 

## व्याख्या 
'तनु विस्तारे' या विस्तारार्थक धातूपासून तंत्र शब्द बनला आहे. ज्याच्या द्वारे अध्यात्मज्ञानाचा किंवा तत्त्वज्ञानाचा विस्तार केला जातो, ते तंत्रशास्त्र होय. कामिकागमात तंत्राची व्याख्या पुढीलप्रमाणे दिली आहे : 

**तनोति विपुलानर्थान् तस्वमन्त्रसमन्वितान् ।  त्राणंच कुरुते यस्मात् तन्त्रमित्यभिधीयते ।।**

अर्थ - तत्त्व आणि मंत्र यांनी युक्त अशा व्यापक अर्थाचा विस्तार करणारे आणि (साधकांचे साधनेच्या द्वारे) परित्राण करणारे जे शास्त्र, त्याला तंत्र असे नाव आहे. 

## मुख्य विचार
वर्ग:अध्यात्म
वर्ग:रिकामी पाने
मंत्र

## मंत्र
'मननात् त्रायते इति मंत्रः'असे संस्कृत वचन आहे. ज्याचे मनन केले असता जो (तुम्हाला) (भवसागरातून) तारून नेतो तो मंत्र अशी मंत्राची एक व्याख्या आहे.

## मुख्य विचार
वर्ग:अध्यात्म
सत्संग

सत्संगात परमेश्वराच्या अवतारलीला, गुणगान याबद्दल ऐकावयास मिळते. साधनांनी जे साधत नाही ते संतसहवासाने साधते. मोक्षाचें तें मूळ सत्संग.

वर्ग:अध्यात्म
पूजा

पूजा
## मुख्य विचार
## पूजेस लागणारे साहित्य
* हळद
* कुंकु
* अबिर
* गुलाल
* शेंदुर
* अक्षता
* फुले
* बेलाची पाने
* दुर्वा
* हार
* कलश
* फुलपात्र
* ताम्हण
* शंख
* पूजेची घंटी
* पळी
* निरांजन
* साजूक तुप
* फुलवात
* दिवा
* तेलवात
* कापूर
* धूपपात्र
* धूप
* राळ
* गुग्गुळ
* चंदनचुरा
* सहाण
* चंदनाचे खोड
* गंध
* सोवळ्याचे पाणी
* सोवळे किंवा धूत वस्त्र
* नैवेद्य

## हे सुद्धा पहा
* षोडशोपचार पूजा
* पंचायतन पूजा
* मूर्तिपूजा
* अभिषेक

वर्ग:अध्यात्म
वर्ग:हिंदू धर्म
वर्ग:हिंदू परंपरा
वर्ग:पूजा पद्धती
स्मृति (हिंदू धर्म)

**स्मृति** किंवा **स्मृतिग्रंथ** यांना भारताच्या धार्मिक साहित्यात विशिष्ट स्थान आहे. धार्मिक बाबतीत श्रुतींच्या खालोखाल स्मृतींना स्थान आहे. धर्माचा मूळ स्रोत जिथून प्रवाहित झाला त्यात स्मृतींना प्रामाण्य आहे. मनु, याज्ञवल्क्य, शातातप,  हारित,  देवल, यम, पारशर यांच्या स्मृती विशेष प्रसिद्ध आहेत. या स्मृतींच्या एकूण संख्या शंभराहून जास्त आहे. संरुति म्हणजे तत्कालीन कायद्याचे पुस्तक. अर्थात कायदे बदलतात तशा स्मृतीही बदलत गेल्या. मनुस्मृती मध्ये आपल्याला प्राचीन भारतीय न्यायव्यवस्थेचे माहिती मिळते

## मुख्य विचार / स्वरूप
निरनिराळ्या संहितांत विवाह, त्यांचे प्रकार, पुत्रांचे विविध भेद, दत्तक पुत्राचे विधान, धन विभाग, दायभाग, श्राद्ध, स्त्रीधन इ. विषयांवरील तत्कालीन समजुती आणि प्रथा आल्या आहेत, पण ही सर्व माहिती निरनिराळ्या ठिकाणी विखुरलेली आहे. ती सर्व एकत्रित व व्यवस्थितपणे मांडलेली स्मृतिग्रंथांत सापडते. स्मृतिग्रंथ हे आचारविषयक सिद्धांतांचे भांडार आहे.

## महत्त्व
धर्मशास्त्राप्रमाणेच सामाजिक दृष्टीनेही स्मृतींना खूप महत्त्व प्राप्त झाले. हिंदुंच्या उपनयन, विवाह इ. सोळा संस्कारांचे वर्णन स्मृतिग्रंथात आढळते.
एकूणच भारतीय समाजाची ्तत्कालीन परिस्थिती जाणून घ्यायची असेल, तर त्यासाठी स्मृतींचे अध्ययन आवश्यक ठरते. भारतातील व्यवहाराचे म्हणजे कायद्याचे ज्ञान करून घ्यायचे असल्यासही स्मृतींचा अभ्यास आवश्यक आहे. इंग्रजी अमदानीत आणि सांप्रतच्या न्यायालयात दायभागाचे जे नियम केलेले आहेत, ते या प्राचीन धर्मशास्त्रावर आधारलेले आहेत.

भारतीय समाजाची नीट व्यवस्था लावणे हे स्मृतिकारांचे प्रमुख कार्य होते. समाजाची उन्नती झाली की व्यक्तीचीही उन्नती होते, म्हणूनच प्रत्येक व्यक्तीच्या अभ्युदयाची इच्छा करणाऱ्या स्मृतिकारांनी अनेक व्यापक नियम संग्रहित केले. त्यामुळे निरनिराळ्या विदेशी आक्रमणाच्या काळातही भारतीय समाज टिकून राहू शकला. अशा रीतीने वैदिक संस्कृती व भारतीय समाज यांना प्रतिष्ठित करण्याचे श्लाघ्य कार्य स्मृतिकारांनी केले आहे.

## स्मृतिग्रंथांत मांडलेले विषय
स्मृतींमध्ये प्रामुख्याने आचार, व्यवहार व प्रायश्चित्त या तीन बाबींचे वर्णन आले आहे.

आचार विषयाच्या संदर्भात ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य व शूद्र हे चार वर्ण आणि ब्रह्मचर्य, गार्हस्थ, वानप्रस्थ व संन्यास हे चार आश्रम यांची कर्तव्य-कर्मे सांगितली आहेत. विद्यार्थ्यांची राहणी, त्याची दिनचर्या, त्याचे अध्ययनाचे विषय, आचार्याशी त्याची वागणूक, अनध्याय इ. विद्यार्थ्यांशी संबंधित असलेल्या सर्व विषयांचे वर्णन स्मृतीत केले आहे. त्यानंतर गृहस्थाचा धर्म, त्याची कर्तव्ये, अन्य आश्रमातील व्यक्तींशी त्याचा व्यवहार, गृहस्थाश्रमाची श्रेष्ठता, वानप्रस्थी व्यक्तीचे जीवन, त्याची कर्तव्ये, खऱ्या संन्याशाचे लक्षण, त्याचा धर्म, त्याचा दैनिक आचार इ. अनेक विषयांचे विवेचन स्मृतींत आढळते. याचबरोबर राजनीतीचे वर्णन ही विस्ताराने केलेले आहे.

स्मृतींत वर्णन केलेला दुसरा विषय म्हणजे व्यवहार. याला सांप्रत कायदा असे म्हणतात. फौजदारी कायद्याच्या कक्षेत दंड, दंडाचे प्रकार, साक्षीदाराचे प्रकार, शपथ, न्यायाधीशाचे गुण, निर्णय देण्याची रीत, करांची व्यवस्था  इत्यादी विषय स्मृतीत रोचकपणे वर्णिले आहेत. 

## संदर्भ 
वर्ग:हिंदू धर्म
वर्ग:कायदा
वर्ग:हिंदू ग्रंथ
वर्ग:धार्मिक आचार
वर्ग:समाजव्यवस्था
वर्ग:हिंदू परंपरा
मध्वाचार्य

अल्ट=श्री मन्मध्वाचार्य|इवलेसे|**श्री मध्वाचार्य****श्रीमन्मध्वाचार्य **हे थोर्भ हिंदू भक्तिसंप्रदाय उद्धारक होते. ते पूर्णप्रज्ञ होते असे मानले जाते. त्यांचा जन्म उडुपीपासून जवळ असलेल्या पाजक नावाच्या गावी विजयादशमीच्या दिवशी झाला. त्यांच्या वडिलांचे नाव मध्यगेह व आईचे नाव वेदवती असे होते. त्यांनी अनेक वेळा भारताचा दौरा केला, बंगाल, वाराणसी, द्वारका, गोवा आणि कन्याकुमारी या ठिकाणांना भेटी दिल्या. मुक्ती, भगवंताच्या कृपेनेच प्राप्त होते, असे मध्वाचार्य यांनी प्रतिपादन केले. माधवाने उपनिषदांचा आणि अद्वैत साहित्याचा अभ्यास केला, परंतु मानवी आत्मा आणि देव यांच्या एकत्वाच्या अद्वैतवादाच्या तत्त्वज्ञानावर ते सहमत नव्हते, त्याचे त्याच्या गुरूशी वारंवार मतभेद होत असत.

## कार्य
इ.स. १२८५ मध्ये द्वारका गुजरात मधून मिळवलेल्या मुर्तीसह उडुपी येथे कृष्ण मठाची स्थापना केली. मन्मध्वाचार्ययांनी द्वैतमताच्या प्रचारासाठी आठ मठांची स्थापना केली. यात उत्तरादी मठ हा मुख्य असून तो स्वतंत्र मठ आहे. हिंदू धर्मप्रसारासाठी व मतप्रचाराठी हा मठ कार्यरत आहे. त्यांनी स्थापन केलेल्या द्वैत विद्यालयाचा वैष्णव धर्मावर प्रभाव पडला, मध्ययुगीन भारतातील भक्ती चळवळ , आणि अद्वैत वेदांत आणि विशिष्टाद्वैत वेदांतासह तीन प्रभावशाली वेदांत तत्त्वज्ञानांपैकी एक आहे. *द्वैतवादाच्या आवारावर* आधारित स्वतःची द्वैत चळवळ सुरू केली - मानवी आत्मा आणि देव (विष्णू म्हणून) या दोन भिन्न गोष्टी आहेत असे प्रतिपादन केले.
## लेखन
त्यांनी ३७ प्रमुख ग्रंथ लिहिले. ब्रह्मसूत्रभाष्य, अनुव्याख्यान, गीताभाष्य, गीतातात्पर्यनिर्णयं, भागवततात्पर्यनिणर्यं, ऋग्वेदभाष्य, महाभारततात्पर्य निर्णयं, तत्त्वविवेक, उपाधिखंडनं हे त्यापैकी काही आहेत.
## शिकवण
निर्दोष भक्ती हाच मोक्षप्राप्तीचा उपाय असून तिच्यामुळे जिवांचा उद्धार होतो. स्वतःच्या वास्तव स्वरूपाची अनुभूती म्हणजे मोक्ष ही त्यांची प्रमुख शिकवण होय. मध्वाचार्य हे आदि शंकराचार्यांच्या अद्वैत वेदांत आणि रामानुजांच्या विशेषाद्वैत वेदांत शिकवणीचे समीक्षक होते .
## शिष्य परंपरा
मध्वाचार्यांचे प्रमुख चार शिष्य पुढील प्रमाणे पद्मनाभतीर्थ, नरहरीतीर्थ, अक्ष्योभ्यतीर्थ व माधवतीर्थ.
## चमत्कार
माधवाने त्याच्या हयातीत अनेक चमत्कार केले, ज्यात चिंचेचे दाणे नाण्यांमध्ये रूपांतरित करणे, दरोडेखोर आणि जंगली प्राण्यांविरुद्ध लढणे आणि जिंकणे, ओले कपडे न घालता गंगा पार करणे , आणि त्याच्या मोठ्या बोटांच्या नखांमधून आपल्या विद्यार्थ्यांना प्रकाश देणे यासह अनेक चमत्कार केले. 
## पुस्तके
* सुमध्वविजय - लेखक संतकवी श्रीदासगणू महाराज (ओवीबद्ध रचना)
* मध्वाचार्य व तत्त्वज्ञान -  लेखक रा.बा. अवधानी
* देणे प्राणाशाचे मध्वचरित्र - लेखक वादिराज लिमये
## चित्रपट
इस. १९८६ मध्ये जीव्ही अय्यर दिग्दर्शित मध्वाचार्य नावाच्या चित्रपट तयार झाला, तो पूर्णपणे कन्नड भाषेत बनलेल्या चित्रपटांपैकी एक होता . 

वर्ग:हिंदू आचार्य
स्तोत्र

**स्तोत्र** म्हणजे *स्तूयते अनेन इति* अर्थात *ज्याद्वारे देवतेचे स्तवन पूजन केले जाते* ते होय. स्तोत्राद्वारे देवतेची पूजा केली जाते तसेच स्तोत्रामध्ये स्तोत्र पठन करणाऱ्याच्या भोवती अनिष्ट लहरींपासून संरक्षण करण्यासाठी एक संरक्षण कवच उभारण्याची क्षमता असते.

## नामस्तोत्र 
नामस्तोत्र हे देवतेच्या नावांच्या जपावर आधारित आहे. सहस्रनाम, नामस्तोत्राचा एक प्रकार, एका विशिष्ट देवतेच्या हजार नावांचा संग्रह आहे. सहस्रनाम म्हणजे "१००० नावे"; सहस्र म्हणजे १००० आणि नाम म्हणजे नावे. उदाहरणार्थ, विष्णू सहस्रनाम म्हणजे विष्णूची १००० नावे. इतर नामस्तोत्रांमध्ये देवतेचे १०० किंवा १०८ उपनाम असू शकतात. हिंदू धर्मानुसार, देवाची नावे भक्तीसाठी मौल्यवान साधने आहेत.

## लक्षणीय स्तोत्रे 
महिषासुरमर्दिनीस्तोत्र

अष्टलक्ष्मीस्तोत्र

विष्णु सहस्त्रनाम

## संदर्भ यादि 
वर्ग:अध्यात्म
हिंदू धर्मातील पंथ

**हिंदू धर्मातील मुख्य पंथ** खालील प्रमाणे आहेत --
	
• वैष्णव • शैव • शक्ति • हिंदू पुनरुत्थान
## मुख्य विचार
वर्ग:अध्यात्म
स्वामीनारायण

**स्वामीनारायण** उर्फ **सहजानंद स्वामी** (गुजराती: સ્વામિનારાયણ ; मूळ नाव: *घनश्याम पांडे*) (एप्रिल २, १७८१ - जून १, १८३०) हे हिंदू धर्मातील स्वामीनारायण संप्रदायाचे (**उद्धव संप्रदाय**)संस्थापक आहेत. त्यांना **नीलकंठ वर्णी** म्हणूनही ओळखले जाते.ते भगवान विष्णूचे अवतार आहेत. त्यांचे अनुयायी जगभर पसरले असून मुख्यतः गुजराती समाजात त्यांचा प्रभाव आहे. *शिक्षापत्री* व *वचनामृत* हे स्वामीनारायण संप्रदायाचे मूळ ग्रंथ आहेत.नीलकंठ वर्णी उर्फ सहजानंदजी यांचा जन्म उत्तरप्रदेशच्या गोंडा जिल्ह्यातल्या छपिया नावच्या गावात झाला.

## मंदिरे 
श्री स्वामीनारायण मंदिर, वडताल, गुजरात 

श्री स्वामीनारायण मंदिर छपिया,जिल्हा गोंडा, उत्तर प्रदेश

श्री स्वामीनारायण मंदिर भूज, गुजरात

स्वामिनारायण अक्षरधाम मंदिर, दिल्ली

## संदर्भ यादी 
वर्ग:हिंदू आचार्य
वर्ग:इ.स. १७८१ मधील जन्म
वर्ग:इ.स. १८३० मधील मृत्यू
हिंदू पुनरुत्थान

हिंदू पुनरुत्थान
## मुख्य विचार
वर्ग:हिंदू धर्म
वर्ग:अत्यंत छोटी पाने
वर्ग:रिकामी पाने
हिंदू मिथकशास्त्र

हिंदू मिथकशास्त्र (**इंग्रजी:** Hindu mythology) वैदिक साहित्य, महाभारत आणि रामायण, पुराणांसारख्या महाकाव्यांसारख्या हिंदू ग्रंथांमध्ये सापडलेल्या आख्यायिका आहेत, Periya पुराणमसारखे प्रादेशिक साहित्यिक. पंचतंत्र आणि हितोपदेश या आग्नेय आशियाई ग्रंथांसारख्या मोठ्या प्रमाणात अनुवादित लोकप्रिय ग्रंथांमध्येही हिंदू पौराणिक कथा आढळतात.
 
**देवता**

**वैष्णव पंथ** (विष्णु-केंद्रित)

**विष्णू** रक्षणाचा देव

**लक्ष्मी** समृद्धीची देवी

**दशावतार** विष्णूचे दहा अवतार, मुख्यतः कृष्ण आणि राम

## हे सुद्धा पहा 
* हिंदू देवता

## संदर्भ यादी 

वर्ग:हिंदू धर्म
वर्ग:रिकामी पाने
वर्ग:हिंदू पौराणिक कथा
वर्ग:इंग्रजी-मराठी भाषांतर हवे
दलित

**दलित** म्हणजे संवैधानिकरित्या अनुसूचित जातींचा समूह होय. भारतीय राज्यघटनेच्या अंबलबजावणीपूर्वी याला अस्पृश्य म्हणले जात होते. "दलित" हा शब्द वापरायला भारतीय हायकोर्टांनी बंदी घातली आहे. 
हा समाज शोषित, पिडीत, दबलेला व पिचलेला होता. हे हिंदू धर्माच्या चातुर्वर्ण्य व्यवस्थेतील शूद्रांनंतर जो पाचवा वर्ण आहे तो दलित (अस्पृश्य) हा वर्ण होता. संवैधानिक भाषेत दलितांना अनुसूचित जाती म्हणले जाते. दलित हा अनेक अस्पृश्य जातींचा समूह आहे ज्यांना सुमारे अडीच ते पाच हजार वर्षांपासून धार्मिक गुलामीच्या बंधनात जखडून ठेवले होते. ज्या पददलित समाजघटकाला स्वसमाजबांधवांनी सामाजिक, राजकीय, आणि आर्थिक दृष्ट्या युगानुयुगे उपेक्षित ठेवला, त्या घटकाला दलित म्हणतात. 

भारताच्या २०११ च्या जनगणेनेनुसार देशात या अनुसूचित जातींची लोकसंख्या १६.६% किंवा २०.१४ कोटी आहे. ही संख्या भारतातील मुस्लिमांहून ३ कोटी तर आदीवासींहून (अनुसूचित जमाती) १० कोटींनी अधिक आहे. आज बहुतांश हिंदू दलित बौद्ध धर्माकडे आकर्षित झाले आहेत आणि होतही आहेत. कारण बौद्ध धर्म हा निरीश्वरवादी, समतावादी, विज्ञानवादी, मानवतावादी धर्म होय. 

## दलित हा शब्द वापरायला हायकोर्टाची मनाई
माध्यमांना बातम्यांमध्ये यापुढे ‘दलित’ हा शब्द वापरता येणार नाही. कारण, मुंबई हायकोर्टाने केंद्रीय माहिती व प्रसारण मंत्रालयाला माध्यमांतून दलित शब्द वापरण्यावर प्रतिबंध घालण्यात यावा असे स्पष्ट निर्देश दिले आहेत. त्यामुळे आता लवकरच प्रेस काऊन्सिल ऑफ इंडिया माध्यमांसाठी याबाबत मार्गदर्शक तत्त्वे जारी करणार आहे.

माहिती व प्रसारण मंत्रालयाच्या सूत्रांच्या माहितीनुसार, पीसीआय या मुद्रित माध्यमांची नियामक संस्था असणाऱ्या संस्थेकडून हायकोर्टाच्या आदेशाची अंमलबजावणी करण्यास सांगण्यात येईल. मुंबई हायकोर्टाच्या नागपूर खंडपीठाने गेल्या आठवड्यात केंद्रीय मंत्रालय आणि पीसीआयला बातम्यांमध्ये दलित शब्द वापरण्यावर बंदी घालण्यात यावी असे सांगितले होते.

कोर्टाने आपल्या आदेशात म्हणले आहे की, केंद्र, राज्य सरकार आणि त्यांच्या कार्यकर्त्यांनी अनुसूचित जाती-जमातीच्या लोकांसाठी दलित शब्दाचा उपयोग करू नये. कारण भारताचे संविधान तसेच कोणत्याच कायद्यात या शब्दाचा उल्लेख केलेला नाही. त्यामुळे पीसीआयकडून याच महिन्यांत दलित शब्दाबाबत निर्देश देण्याची शक्यता आहे. यापूर्वी मार्च महिन्यांत केंद्रीय सामाजिक न्याय मंत्रालयाने सर्व राज्यांच्या प्रमुख सचिवांना लिखित आदेश दिले होते की, आता सरकारी स्तरावर कुठेही दलित शब्दाचा प्रयोग वर्ज्य करायला हवा.

इतकेच नव्हे तर सरकारी पत्रामध्ये कोणत्याही दस्ताऐवजात दलित शब्दाचा प्रयोग करण्यावर बंदी आणली आहे. केंद्राने मध्यप्रदेश हायकोर्टाच्या २१ जानेवारी २०१८ रोजी दिलेल्या आदेशानुसार, सरकारी कागदपत्रे आणि अन्य जागी दलित या शब्दाच्या वापरावर बंदी घालण्यात आली होती.

यापूर्वी १० फेब्रुवारी १९८२ मधील एका नोटिफिकेशननुसार ‘हरिजन’ या शब्दावर बंदी आणण्यात आली होती. हरिजन शब्द वापरल्यानंतर त्यासाठी कडक शिक्षेची तरतुद आहे. मात्र, आता दलित शब्द वापरल्यानंतर कुठली शिक्षा देण्यात येईल याबाबत अद्याप स्पष्टता नाही.
## बाह्य दुवे
*अनुसूचित जाती व जमाती (२००१)
 
*भारतातील अनुसूचित जातींची राज्यनिहाय यादी (२००१)
 
* भारतातील अनुसूचित जमातींची राज्यनिहाय यादी (२००१)

## संदर्भ 
वर्ग:हिंदू धर्मामधील जातीव्यवस्था
वर्ग:समाज

वर्ग:हिंदू धर्म
वर्ग:भेदभाव
इंटरनॅशनल मास्टर

**इंटरनॅशनल मास्टर** हा एक बुद्धिबळाच्या खेळातील किताब आहे. ग्रँडमास्टर किताबाखालोखाल असलेला हा किताब आजन्म दिला जातो.

नायजेल शॉर्ट बुद्धिबळाचा खेळाडू आहे. याने जानेवारी ११ इ.स. १९८० रोजी वयाच्या १४व्या वर्षी हा किताब पटकावला.

## स्वरूप
## हे सुद्धा पहा
* बुद्धिबळ

वर्ग:बुद्धिबळ
पूर्व मादागास्कर प्रवाह

**पूर्व मादागास्कर प्रवाह** मादागास्करच्या पूर्व किनाऱ्यालगत हिंदी महासागरातून वाहत असलेला समुद्री प्रवाह आहे.

हा प्रवाह मादागास्करच्या किनाऱ्यालगत उत्तरेकडून दक्षिणेकडे वाहतो. २०० दक्षिण अक्षांशापासून केप मरी पर्यंत वाहत हा प्रवाह अगुल्हास प्रवाहात विलीन होतो. या ठिकाणी अनेकदा प्रचंड मोठे भोवरे तयार होतात. हे भोवरे कधी घड्याळ्याच्या काट्यांच्या दिशेने तर कधी उलट फिरत असतात. या भोवऱ्यांमुळे येथे नौकानयन धोकादायक आहे.

वर्ग:समुद्री प्रवाह
वर्ग:हिंदी महासागर
वर्ग:अरबी समुद्र
मादागास्कर प्रवाह

**मादागास्कर प्रवाह** मादागास्करच्या पश्चिम किनाऱ्यालगत दक्षिणेकडून उत्तरेकडे वाहणारा समुद्री प्रवाह आहे. आफ्रिकेच्या पूर्व किनाऱ्याजवळून वाहणाऱ्या प्रवाहांतील हा एकमेव उत्तरेकडे वाहणारा प्रवाह आहे व अनेकदा खलाशी याचा उपयोग आफ्रिकेकडून भारताकडे येण्यास करतात.

हा प्रवाह याच्या उलट दिशेने वाहणाऱ्या अगुल्हास प्रवाहापेक्षा क्षीण व कमी पसरट आहे.

वर्ग:हिंदी महासागर
वर्ग:अरबी समुद्र
वर्ग:समुद्री प्रवाह
टोयोटा प्रियस

**टोयोटा प्रियस** ही टोयोटा कंपनीची वीज आणि पेट्रोल या दोन्हीचा वापर करून चालणारी मोटार आहे. ही प्रियस या नावाने ओळखली जाते. अगदी नवीन आलेल्या नमुन्यात सौर उर्जेचा वापर करून वातानुकुलन यंत्रणा चालवली जाते.
## तंत्रज्ञान 
thumb|दुसऱ्या पीढीची टोयोटा प्रियस
thumb|टोयोटा प्रियस पहिला नमुना
## वापर 
thumb|200px|२००८ साली न्युयॉर्क शहरात वापरली जाणारी टोयोटा प्रियस टॅक्सी
## भविष्य 
वर्ग:वाहने
वर्ग:तंत्रज्ञान
उत्तर विषुववृत्तीय प्रवाह

**उत्तर विषुववृत्तीय प्रवाह** हा एक उत्तर पॅसिफिक चक्रगती मधील समुद्री प्रवाह आहे.
## भौगोलिक स्थान
thumb|600px|विविध महासागरीय प्रवाह
*हा प्रवाह पॅसिफिक व अ‍ॅटलांटीक महासागरांतील मुख्य प्रवाहांपैकी एक आहे. 
*हा प्रवाह पूर्व-पश्चिम वाहत असतो व १०° ते २०° उत्तर अक्षांसां दरम्यान वाहत.
## प्रवाहाचे पर्यावरणीय परिणाम
## प्रवाहाचे पर्यावरणीय महत्त्व
## नौकानयनातील महत्त्व
## अधिक वाचन
## बाह्य दुवे
वर्ग:समुद्री प्रवाह
कुरोशियो प्रवाह

**कुरोशियो प्रवाह**, **काळा प्रवाह** तथा **जपान प्रवाह** हा एक उत्तर पॅसिफिक जायर मधील उष्ण पाण्याचा समुद्री प्रवाह आहे.

## भौगोलिक स्थान 
## प्रवाहाचे पर्यावरणीय परिणाम
## प्रवाहाचे पर्यावरणीय महत्त्व 
## नौकानयनातील महत्त्व
## हे सुद्धा पहा 
## बाह्य दुवे
उत्तर पॅसिफिक प्रवाह

**उत्तर पॅसिफिक प्रवाह** हा एक उत्तर पॅसिफिक जायर मधील समुद्री प्रवाह आहे. उबदार पाण्याचा हा प्रवाह ३०-५० उत्तर अक्षांशाच्या मधून संथपणे पश्चिम-पूर्व वाहतो.

## भौगोलिक स्थान
## प्रवाहाचे पर्यावरणीय परिणाम
## प्रवाहाचे पर्यावरणीय महत्त्व
## नौकानयनातील महत्त्व
## अधिक वाचन
## बाह्य दुवे
पूर्व ऑस्ट्रेलिया प्रवाह

**पूर्व ऑस्ट्रेलिया प्रवाह ** हा एक दक्षिण पॅसिफिक जायर मधील समुद्री प्रवाह आहे.

## भौगोलिक स्थान 
गरम पाण्याचा हा प्रवाह ऑस्ट्रेलियाच्या पूर्व किनाऱ्याजवळून वाहतो. 
## प्रवाहाचे पर्यावरणीय परिणाम 
## प्रवाहाचे पर्यावरणीय महत्त्व
## नौकानयनातील महत्त्व 
## अधिक वाचन
## संदर्भ आणि नोंदी 
## बाह्य दुवे
अंटार्क्टिक ध्रुवप्रदक्षिणा प्रवाह

**अंटार्क्टिका ध्रुवप्रदक्षिणा प्रवाह** हा एक दक्षिण पॅसिफिक जायर मधील समुद्री प्रवाह आहे.
## बाह्य दुवे
हम्बोल्ट प्रवाह

**हम्बोल्ट प्रवाह** हा एक दक्षिण पॅसिफिक जायर मधील समुद्री प्रवाह आहे.
*उच्चारण्-ˈhʌmboʊlt/ 
## भौगोलिक स्थान
thumb|right|300px|
हा एक शीत प्रवाह आहे. याची सुरुवात दक्षिण ध्वृवानजीक होऊन दक्षिण अमेरिकेच्या पश्चिम किनारपट्टीला समांतर विषुववृत्ताकडे जाते. या प्रवाहाच्या पाण्याची खारेपणा कमी असतो.
## प्रवाहाचे पर्यावरणीय परिणाम
## प्रवाहाचे पर्यावरणीय महत्त्व
## नौकानयनातील महत्त्व
## अधिक वाचन
## बाह्य दुवे
युग

## मुख्य विचार
हिंदू धर्मातील कालगणनेनुसार काळ (वेळ, समय) हा चार भागांत अथवा युगांत विभागलेला आहे. त्यातील पहिले सत्ययुग, दुसरे त्रेता, तिसरे द्वापार व चौथे कलियुग. सध्या कलियुग चालू असून ते इ. पू. ३१०१ ला महाभारताच्या युद्धसमाप्तीनंतर ३६ वर्षांनी सुरू झाले..

**युगांची लक्षणे:**

सत्ययुग :

सत्य युग हे सत्याचे व परिपुर्णतेचे युग मानले जाते. या युगातील मानव हा परिपुर्ण असतो असे मानले जाते. या युगातील मानव प्रचंड बलशाली, ओजस्वि, सात्त्विक व प्रामणिक असतात असे पौरणिक वाङमयामध्ये अढळते. या युगात मानव आनंदी, सुखि व समधानी व सर्व दुःख , तणाव , भय , रोग मुक्त  जीवन जगतात. या युगतिल मानवाची जीवन मर्यादा ही १,००,००० होती.यात मानव सहस्र वर्ष तपचश्चर्या करत.

वर्ग:हिंदू कालमापन
वर्ग:हिंदू पंचांग
वर्ग:ज्योतिष
वर्ग:अध्यात्म
वर्ग:रिकामी पाने
स्वामी शिवानंद सरस्वती

इवलेसे|स्वामी शिवानंद सरस्वती
**स्वामी शिवानंद सरस्वती** हे डिव्हाइन लाइफ सोसायटीचे ते संस्थापक होते. हे एम.बी.बी.एस. डॉक्टर होते व ऋषिकेशला त्यांचा आश्रम होता.

वर्ग:हिंदू संत
वर्ग:इ.स. १८८७ मधील जन्म
वर्ग:इ.स. १९६३ मधील मृत्यू
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
वर्ग:पोस्टाचे तिकीट असलेल्या व्यक्ती
भारतीय मोसमी प्रवाह

**भारतीय मॉन्सून जायर** हा एक अविषुववृत्तीय जायर मधील समुद्री प्रवाह आहे. हा प्रवाह उत्तर अरबी समुद्रात वाहतो.

## ऐतिहासिक दृष्टिकोन 
मान्सून प्रवाहाच्या अस्तित्वाची सुमारे एक हजार वर्षांपासून नौसैनिकांना जाणीव असली, तरी 1960 च्या आंतरराष्ट्रीय हिंदी महासागर मोहिमेपर्यंत तपशीलवार समज निर्माण झाली नाही.  1990 च्या दशकाच्या मध्यात जागतिक महासागर परिसंचरण प्रयोगाने विस्तृत क्षेत्रीय मोहिमेद्वारे या प्रवाहांचे तपशीलवार मोजमाप करण्यास परवानगी दिली.

## प्रवाहाचे पर्यावरणीय परिणाम
## प्रवाहाचे पर्यावरणीय महत्त्व
## नौकानयनातील महत्त्व
## अधिक वाचन
## बाह्य दुवे
पश्चिम ऑस्ट्रेलिया प्रवाह

**पश्चिम ऑस्ट्रेलिया प्रवाह** हा एक हिंदी महासागर जायर मधील समुद्री प्रवाह आहे.

## भौगोलिक स्थान
हा प्रवाह समुद्राच्या पृष्ठभागावरून दक्षिण महासागर आणि दक्षिण हिंदी महासागरातून वाहतो.

## प्रवाहाचे पर्यावरणीय परिणाम
## प्रवाहाचे पर्यावरणीय महत्त्व
## नौकानयनातील महत्त्व
## अधिक वाचन
## बाह्य दुवे
साम टीव्ही

**साम टीव्ही मराठी** ही महाराष्ट्रातील २४ तास मराठी बातम्या देणारी वृत्तवाहीनी आहे. २००८ साली, सकाळ माध्यम समूहाने या वृत्तवाहिनीची सुरुवात केली.

सध्या डॉ निलेश खरे सकाळ समुहाचे मुख्य संपादक आणि  साम टी व्हीचे संपादक आणि COO आहेत . साम टीव्ही टाटा स्काय, व्हीडीओकाॅन, डीश टीव्ही, एअरटेल, हॅतवे, इन केबल्स वर प्रसारित होते.

## संदर्भ
वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिन्या
वर्ग:सकाळ माध्यम समूह
लष्करी वाहने

**लष्करी वाहने** ही युद्धाच्या परिस्थितीत वापरण्यासाठी बनवलेली अनेक भौगोलिक परिस्थितींमध्ये चालणारी, खास दणकट बांधणीची वाहने असतात. बहुदा डीझेल या इंधनाचा वापर यात होतो. या वाहनंची डीझेल इंजिने ही जास्त ताकदीचा टोला (टॉर्क) देवू शकतात तसेच यांचा पल्लाही लांब असतो. लष्करी मालवाहतूकीचे ट्रक मध्ये ही डीझेलचा वापर होतो.
## उगम
## बांधणी
## प्रकार
* चिलखती वाहने
* लष्करी वाहने
* रणगाडे
* रॉकेट लाँचर

## प्रमुख उत्पादक
* रशिया
* अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने
* फ्रांस
* इस्राएल
### निर्यात करणारे देश
* रशिया
* अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने
* फ्रांस
* इस्राएल

### आयात करणारे देश
## अर्थकारण
## अधिक वाचन
### संरक्षण खर्च
### विरोधक
## बाह्य दुवे
लष्करी वाहने
वर्ग:प्रकारानुसार सैन्य सामग्री
वर्ग:तंत्रज्ञान
अंटार्क्टिक जायर

ॲंटार्क्टिका जायर हा एक अविषुववृत्तीय जायर मधील समुद्री प्रवाह आहे.
## बाह्य दुवे 
वर्ग:समुद्री प्रवाह
सनई

right|thumb|सनई

**सनई** हे तोंडाने फुंकून वाजवण्याचे एक वाद्य आहे. बिस्मिल्ला खाँ हे भारतातील ज्येष्ठ सनई वादक होते.
## प्रकार 
==वाद्याची बांधणी

## वाजवण्याच्या पद्धती 
## आधुनिक संगीतातील स्थान 
## अभिजात संगीतातील स्थान
## हे सुद्धा पहा
* क्लॅरिनेट

## बाह्य दुवे 
वर्ग:वाद्ये
क्लॅरिनेट

thumb|right|250 px|जे.सी.डेनर यांचा क्लॅरिनेट

**क्लॅरिनेट** हे फुंकून वाजवण्याच्या प्रकारातले वाद्य आहे. इ.स. १६९० मध्ये जर्मनीच्या न्युरेम्बर्ग शहरात पहिले क्लॅरिनेट तयार केले गेले होते. हे वाद्य देनर या संगीतकाराने तयार केले. क्लॅरिनेट हे नाव *क्लॅरिनेटो* या मूळ इटालियन शब्दावरून आले आहे.

पाश्चात्य वाद्यवृंदातील चार सुषिर वाद्यांपैकी हे एक आहे. बासरी, ओबो व बसून ही इतर तीन वाद्ये होत. क्लॅरिनेटचे बेस, अ‍ॅल्टो इ. अनेक प्रकार असतात. हे प्रकार त्यातून निघणाऱ्या स्वरांच्या पल्ल्यांवर आधिरत असतात. सर्वसाधारणतः दंडगोलाच्या आकाराच्या नळीच्या तोंडाशी एकेरी जिव्हाळी लावलेल्या या वाद्याचे नियंत्रण ओठांनी करता येते.

मोझार्टने मानहाइम वाद्यवृंदातील वादकांकडून हे वाद्य ऐकल्यावर त्याने कॉंचेर्टो व क्विंटेट पद्धतीच्या रचना या वाद्यासाठी लिहिल्या. यानंतर अँड्रु लॉइड वेबरने आपल्या कॉंचेर्टस्टुकमध्ये याचा वापर केला. जर्मन संगीतज्ञ वॅगनर याने आपल्या संगीतिकांसाठी क्लॅरिनेटचा उपयोग केला.

## वाद्याचे स्वरूप 
## आधुनिक संगीतातील स्थान
## अभिजात संगीतातील स्थान 
## नावाजलेले क्लॅरिनेट वादक
बेनी गुडमन, रेजिनाल्ड केल, जॅक ब्रायमर, जेरवास द पेये नागेश कोळी हे काही आधुनिक क्लॅरिनेट वादक आहेत.

## अधिक वाचन 
## हे सुद्धा पहा

Image:Clarinet 4 key anon Bate (1).jpg|चार कळांचा जुना क्लॅरिनट
Image:Leitner+Kraus 410.jpg|आधुनिक क्लॅरिनट

वर्ग:वाद्ये
सांग सख्या रे

**सांग सख्या रे** हा संदीप खरे आणि सलिल कुलकर्णी ह्यांचा गीतसंग्रह आहे. या कविता संदीप खरे यांनी लिहिलेल्या असून सलिल कुलकर्णी यांनी गायल्या व कम्पोज केल्या आहेत. अत्यंत सुरेख गर्भितार्थ असलेल्या या कवितांना अतिशय सुरेख संगीत बद्ध केलेले आहे. या संग्रहातील गाण्यांचे वैशिष्ट्य म्हणजे यातील प्रत्येक गाण्यात मधूनमधून कवितांचे वाचन केलेले आहे.

 
## गाण्यांची यादी 
* सांग सख्या रे
* पाउस असा रुणझुणता
* अल्कोहोल
* अजून उजाडत नाही
* तुझेनी माझे नाते काय
* प्रिये ये निघोनी
* लागते अनाम ओढ
* तुटले

वर्ग:मराठी गीतसंग्रह
वर्ग:संदीप खरे
सागर (निःसंदिग्धीकरण)

सागर या शब्दासंबंधात खालील लेख उपलब्ध आहेत.
* आखात
* उपसागर
* खाडी
* महासागर
* समुद्र
* सागर
* सागर (चित्रपट) नावाचा हिंदी चित्रपट
* सागर (मध्य प्रदेश) येथील एक जिल्हा
* सामुद्रधुनी
तबलजी

तबला हे वाद्य वाजविणाऱ्याला **तबलजी** असे म्हणतात. पंडित झाकिर हुसेन हे एक नावाजलेले तबलजी आहेत.

वर्ग:संगीत
दियेन बियेन फुची लढाई

**दियेन बियेन फुची लढाई** (फ्रेंच:Bataille de Diên Biên Phu; व्हियेतनामी: Chiến dịch Điện Biên Phủ) ही पहिल्या इंडोचायना युद्धाची अंतिम लढाई होती. मार्च १९५४ ते मे १९५४ पर्यंत झालेल्या या लढाईत व्हियेत मिन्ह साम्यवादी क्रांतिकाऱ्यांनी फ्रेंच फार ईस्ट एक्स्पिडिशनरी कोरला हरवले व युद्ध संपवले.

मे ८ रोजी व्हियेत मिन्हने आपल्याकडे ११,७२१ युद्धकैदी असल्याची गणती जाहीर केली. यातील ४,४३६ कैदी जखमी अवस्थेत होते.

## संदर्भ आणि नोंदी 
वर्ग:व्हियेतनामचा इतिहास
वर्ग:फ्रान्सचा इतिहास
वर्ग:लढाया
श्रीपाद येस्सो नाईक

**श्रीपाद येस्सो नाईक** (४ ऑक्टोबर, १९५२:अडपाई, उत्तर गोवा जिल्हा, गोवा - ) हे भारतीय राजकारणी आहेत. हे भारतीय जनता पक्षातर्फे उत्तर गोवा मतदारसंघातून १३व्या, १४व्या, १५व्या आणि १६व्या लोकसभेत निवडून गेले.

## संदर्भ
*लोकसभेच्या अधिकृत संकेतस्थळावरील व्यक्तिचित्र 
*

वर्ग:भारतीय राजकारणी
वर्ग:इ.स. १९५२ मधील जन्म
वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी
वर्ग:१२ वी लोकसभा सदस्य
वर्ग:१३ वी लोकसभा सदस्य
वर्ग:१४ वी लोकसभा सदस्य
वर्ग:१५ वी लोकसभा सदस्य
वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य
वर्ग:पणजीचे खासदार
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
वर्ग:१८ वी लोकसभा सदस्य
ज्योतिष

हिंदू ज्योतिष पद्धती ही हिंदूचे प्राचीन काळापासून आस्तित्वात असणारे ग्रह-नक्षत्रांच्या स्थितीवर बेतलेले एक शास्त्र आहे. ज्योतिष ह्या शब्दाचा स्रोत हा मूळ संस्कृत शब्द **ज्योति** मध्ये आहे. ज्योति म्हणजे प्रकाश देणारी वस्तू. माणसाच्या जन्मवेळेची आकाशातील ग्रहस्थिती आणि नंतर वेळोवेळी आकाशात निर्माण होणारी ग्रहस्थिती यांचे संयुक्त परिणाम माणसाच्या जीवनावर होतात, असे मानून त्यांचा अभ्यास करणारे शास्त्र म्हणजे फलज्योतिष होय.

ज्योतिष्य हा भविष्य या शब्दानुरूप बनलेले ज्योतिष या शब्दाचे चुकीचे रूप आहे.

अहिंदू ज्योतिष पद्धतीही अस्तित्वात आहेत.

## इतिहास 
आपल्या ऋषींनी ज्योतिषाचे तीन प्रमुख भाग केले आहेत.

१. सिद्धान्त

२. संहिता

३. होरा

## सिद्धान्त 
## १. सिद्धान्त 
‘सिद्धान्त’ या विभागात प्रामुख्याने ग्रहगणित आहे. ग्रहांची स्थिती संवत्सर, अयन, मास, व कालनिर्णय या विषयांचा सिद्धान्तामध्ये समावेश केला आहे.

## २. संहिता 
‘संहिता’ या विभागात प्रामुख्याने नक्षत्र मालेतील ग्रहांची भ्रमणे, ग्रहणे वैगरे गोष्टींचा विचार केला जातो. तसेच यागोष्टींवरून शुभाशुभ फले व मुहूर्त विचार हे विषय यात सामावलेले आहेत.

## संहिता ज्योतिष 
हा प्राचीन भारतीय ज्योतिषाचा एक भाग आहे.

यांतले महत्त्वाचे ग्रंथ असे - 
* अरुण संहिता
* कालक संहिता
* गर्ग संहिता
* नारद संहिता
* बृहत्संहिता
* भृगु संहिता 
*रत्नमाला - श्रीपती यांनी लिहीले - शके ९६१'*
* अतुलकुमार कुलकर्णी
* अनंत घोलम
* अनंत मराठे
* उज्ज्वल प्रभाकर पावले
* कृष्णराव वाईकर
* के एस के कृष्णमूर्ती
* चंद्रकांत शेवाळे
* ज्योतिर्भास्कर जयंत साळगावकर
* पंचांगकर्ते जोतिषरत्‍न पं देवव्रत बूट
* शरद उपाध्ये (राशीचक्र कार्यक्रमाचे सादरकर्ते)
* सुरेश शहासने
*प्रदीप अलास्कर

## पुस्तके 
* उडुदाय प्रदीप
* कुंडलीची भाषा
* ज्योतिषसार
* तुमचे नाव तुमचे भविष्य (ब.वि. तथा चिंतामणी देशपांडे)
* पाराशरी
* भृगू संहिता
* वेधक प्रभाव वक्री बुधाचा (अनंत मराठे)

## मोबाईल अनुप्रयोग (ॲप)
* हिंदू कॅलेंडर - कुंडली बनवण्यासाठी उपयुक्त

## हे सुद्धा पहा 
* भृगू संहिता
* हिंदू दिनदर्शिका
* हिंदू आकाशविज्ञान
* हिंदू कालमापन
* नाडी ज्योतिष्य
* Electional Astrology- *वेदिक मुहूर्त*
* Phonetical astrology- *स्वरशास्त्र''
* ज्योतिष्यशास्त्रातील ग्रह
* तिथी
* भारतीय खगोलशास्त्र
* ज्योतिषशास्त्राचा इतिहास
* होरा (ज्योतिष)

## बाह्य दुवे
* फलज्योतिष विषयक माहिती 
* फलज्योतिष विषयक माहिती
* फलज्योतिष विषयक माहिती 
* ज्योतिषाकडे जाण्यापुर्वी...प्रश्नोत्तरातून सुसंवाद - फलज्योतिषावरीला आक्षेप

## नोंदी  
## संदर्भददुवे 
## परिशिष्ट 
## बाह्य दुवे 
## मुख्य विचार
वर्ग:हिंदू कालमापन
वर्ग:अध्यात्म
वर्ग:ज्योतिष
ओंकार प्रसाद नय्यर

**ओंकार प्रसाद नय्यर** किंवा **ओ.पी. नय्यर** (१६ जानेवारी, इ.स. १९२६ - २८ जानेवारी, इ.स. २००७) हे भारतीय संगीतकार, संगीत दिग्दर्शक आणि गीतलेखक होते.

## कौटुंबिक
ओ.पी. नय्यर यांची नात निहारिका रायझडा ही बॉलीवुडमधील अभिनेत्री आहे. विक्रम प्रधान दिग्दर्शित बॅंग बॅंग बँकॉक या चित्रपटात तिची भूमिका आहे.

वर्ग:भारतीय संगीतकार
वर्ग:इ.स. १९२६ मधील जन्म
वर्ग:इ.स. २००७ मधील मृत्यू
पाचाड

**पाचाड** रायगडजवळचे गाव आहे. येथे जिजाबाईंची समाधी आहे.

** पाचाड** हे भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील मध्य कोकणातील रायगड जिल्ह्यातील महाड तालुक्यातील एक गाव आहे.

## भौगोलिक स्थान
## हवामान
पावसाळ्यात येथे भरपूर प्रमाणात पाऊस पडतो आणि हवामान समशीतोष्ण राहते. हिवाळ्यात येथील हवामान थंड असते व अनेकदा सकाळी धुके पडते. उन्हाळ्यात हवामान उष्ण असते.

## लोकजीवन
## प्रेक्षणीय स्थळे
## नागरी सुविधा
## जवळपासची गावे
## संदर्भ
१.https://villageinfo.in/
२.https://www.census2011.co.in/
३.http://tourism.gov.in/
४.https://www.incredibleindia.org/
५.https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism
६.https://www.mapsofindia.com/

वर्ग:महाड तालुक्यातील गावे
वर्ग:रायगड जिल्ह्यातील गावे
प्रणामासन

**प्रणामासन**  हे सूर्यनमस्कारांतील एक आसन आहे. शरीर लवचिक होण्यास याची मदत होते. हे आसन करतांना श्वासाचे नियमन करणे महत्त्वाचे असते.

## अधिक वाचन
### सूर्यनमस्कारांतील इतर आसने
## बाह्य दुवे
## हे सुद्धा पहा
* योगासने
* योग

वर्ग:योगासने
वर्ग:आरोग्य
वर्ग:व्यायाम
नील नितीन मुकेश

**नील नितीन माथूर** ( १५ जानेवारी १९८२): हा हिंदी चित्रपटसृष्टीतील अभिनेता आहे. गायक नितीन मुकेश यांचा हा पुत्र आहे. तो नील नितीन मुकेश या नावानेच चित्रपटसृष्टीत प्रसिद्ध आहे.
जॉनी गद्दार, न्यू यॉर्क, आ देखें जरा, तेरा क्या होगा जॉनी आदी चित्रपटांतून नीलने भूमिका केल्या आहेत.

## पुरस्कार आणि नामांकन 
### फिल्मफेर पुरस्कार 
**नामांकित ** 
* २००८

### स्टार स्क्रीन पुरस्कार 
**नामांकित ** 
* २००८: स्टार स्क्रीन उभरता सितारा पुरस्कार - पुरुष, *जॉनी गद्दार* साठी

### स्टारडस्ट पुरस्कार 
**Attitude ** 
* २००८: स्टारडस्ट कल के सुपर स्टार - पुरुष, जॉनी गद्दार चित्रपटा साठी

### IIFA पुरस्कार 
**विजेता** 
* २००८ - नए साल का चेहरा

### अप्सरा फिल्म और टेलीविजन प्रोड्यूसर्स गिल्ड पुरस्कार 
* २००८ - नकारात्मक भूमिकेसाठी सर्वश्रेष्ठ प्रदर्शन

## चित्रपट संचिका 
## संदर्भ 
वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेते
वर्ग:इ.स. १९८२ मधील जन्म
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
भुजंगासन

**भुजंगासन** (संस्कृत: भुजङ्गासन, *भुजङ्‌गासन*) हे एक योगासन आहे. शरीर लवचिक होण्यास याची मदत होते. हे आसन करताना श्वासाचे नियमन करणे महत्त्वाचे असते. भुजंगासन सूर्यनमस्कारांतर्गत आसनांपैकी एक आसन आहे.

## सूर्यनमस्कारांतील इतर आसने 
## बाह्य दुवे 
## हे सुद्धा पहा 
* योगासने
* harsh

वर्ग:योगासने
वर्ग:आरोग्य
अनाहत चक्र

**अनाहत चक्र** हे एकूण बारा मुख्य चक्रांपैकी एक आहे. चक्र ही एक योग विषयक संकल्पना आहे. ही चक्रे आपल्या शरिरातील निरनिराळी कार्ये नियंत्रित करतात असे मानले जाते.

## कार्य
## आधुनिक वैद्यक विचार
## अधिक वाचन
सूर्यनमस्काराची सुरुवात करताना प्रणामासनात खालील मंत्र म्हणले जातात. त्या त्या मंत्राचा शरीरातील चक्राशी संबंध आहे.

## बाह्य दुवे
## हे सुद्धा पहा
* षट्कोण
* योगासने
* योग

वर्ग:चक्र
वर्ग:आरोग्य
वर्ग:अध्यात्म
भारतीय योगशास्त्र

**भारतीय योगशास्त्रा** मध्ये योगाचे पाच प्रकार सांगितले आहेत.
* ज्ञानयोग -- आत्मज्ञान
* हठयोग -- आसन आणि कुंडलिनी जागृति
* कर्मयोग -- योग: कर्मसु कौशलम् (कर्मात कुशलता आणणे म्हणजे योग)
* भक्तियोग -- भजनं कुर्याम्
* राजयोग -- योगः चित्तवृत्तिनिरोधः (मनाच्या की वृत्तींवर नियंत्रण ठेचणे हाच **योग** आहे)

पतंजलींनी **योगा**चा अर्थ **चित्ताच्या वृत्तींचा निरोध** (योगः चित्त-वृत्ति निरोध:) असा सांगितला आहे· त्यांच्या विचारांनुसार योगाचे आठ भाग अथवा अंगे आहेत. ती खालील प्रमाणे आहेत:-

* यम (अहिंसा, सत्य, अस्तेय, ब्रह्मचर्य आणि अपरिग्रह) बाहेरचे अंग
* नियम (स्वाध्याय, सन्तोष, तप, पवित्रता, आणि ईश्वर यांच्याप्रती चिन्तन) बाहेरचे अंग
* योगासन बाहेरचे अंग
* प्रणाय़ाम बाहेरचे अंग
* प्रत्याहार बाहेरचे अंग
* धारणा आतले/मानसिक अंग
* ध्यान आतले/मानसिक अंग
* समाधि आतले/मानसिक अंग

**योगश्चित्तवृत्ति निरोधः।** या सूत्राचा अर्थ आहे - योग हा देह आणि चित्त यांची ओढाताणीमध्ये मानवाला अनेक जन्मांपर्यंत आत्मदर्शना पासून वंचित रहाण्यापासून वाचवतो.
• चित्तवृत्तींचा निरोध (दमनाने)नाही, तर त्या जाणून त्यांना उत्पन्नच न होऊ देणे हा होय.
• योगाचा मूळ सिद्धान्त ध्यान आणि आसनांच्या माध्यमातून दैहिक आणि मानसिक पूर्णता प्राप्त करणे हा होय.
• याचे प्रारंभिक स्वरूप हिन्दू ग्रंथांमद्ध्ये - महाभारत, उपनिषदे, पतञ्जलींचे योगसूत्र आणि हठयोग प्रदीपिका यांमध्ये मिळतात.

वर्ग:हिंदू धर्मातील दर्शनशास्त्रे
वर्ग:योग
वर्ग:अध्यात्म
वाढ

**वाढ** (Growth) म्हणजे काळानुसार कुठल्याही गोष्टीत होणारे प्रमाणात्मक अधिक्य. वाढ ही शारीरिक किंवा इतर कोणत्याही संस्थेत (abstract/system) उदा. अर्थव्यवस्था, प्रणाली इ. मध्ये असू शकते. सहसा ती ठराविक (मोजण्याच्या गोष्टीनुसार ठरवलेल्या) एककाच्या  पटीत मोजता येते.  

काळानुसार अधिक्य होणे हे **वाढ** आणि **विकास** या दोन्हींमधे समान असले तरी वाढीत ***प्रमाणात्मक*** व विकासात ***गुणात्मक*** अधिक्य अभिप्रेत आहे. 

उदाहरणार्थ: 
# गायींच्या संख्येत 12 ने वाढ झाली 
# वजन 3 किलोंनी वाढले. 
# बँकेच्या चार नवीन शाखा निघाल्या.

## हे पहा 
मानवी वाढ व विकास

विकास

## संदर्भ
वर्ग: वाढ व विकास
घेरंड संहिता

**घेरंड संहिता** हा १७व्या शतकातील हठयोगाच्या तीन ग्रंथांपैकी एक महत्त्वाचा ग्रंथ आहे (इतर दोन् ग्रंथ हठयोग प्रदिपिका व शिव संहिता हे आहेत). 

## संदर्भ
*योगविद्या.कॉम

वर्ग:हिंदू ग्रंथ
वर्ग:योग
भारताचा भूगोल

**भारत** देशाचे भौगोलिक दृष्ट्या हिमाच्छादित पर्वत (हिमालय), वाळवंट, दख्ख्ननचे पठार असे प्रादेशिक विभाग पडतात. भारत भौगोलिक दृष्ट्या भारतीय पृष्ठाचा मोठा भाग आहे. जो इंडो-ऑस्ट्रेलियन पृष्ठाचा एक तुकडा आहे.

भारत साधारणपणे साडेसात कोटी वर्षांपूर्वी दक्षिण गोलार्धातील गोंडवन या महाखंडाचा भाग होता. पृष्ठीय बदलांमध्ये भारतातील पृष्ठ वेगळे झाले व ईशान्य दिशेला वेगाने सरकू लागले. साधारणपणे ५ कोटी वर्षांपूर्वी भारतीय पृष्ठ आशियाई पृष्ठाला धडकले यामुळे भारताच्या उत्तर व इशान्य भागात हिमालयाची निर्मिती झाली.   गंगेच्या खोऱ्याच्या पश्चिमेकडे अरावली पर्वताची  रांग आहे. अरावली पर्वत हा जगातील सर्वात प्राचीन पर्वतामध्ये गणला जातो.अरावलीच्या पश्चिमेला पर्जन्यछायेमुळे थारचे वाळवंट तयार झाले आहे.  पूर्वीचे भारतीय पृष्ठ आज भारतीय द्वीपकल्प म्हणून् ओळखले जाते. यात दख्खनचे पठार, सह्याद्री, सातपुडा, मध्यप्रदेशातील मोठा भूभाग, छोटा नागपूर पठार इत्यादी भूभाग येतो.  दख्खनच्या पठाराला , समुद्री किनाऱ्याला समांतर असे सह्याद्री व पूर्व घाट असे कडे आहेत. दख्खनचे पठार सह्याद्री हे सर्व ज्वालमुखीपासून निर्माण झालेले असून त्यात भूप्रस्तराचे मूळ फॉर्मेशन आहेत.  दगडांचे काही नमुने १०० कोटी वर्षांपेक्षाही अधिक आहे. 
भारताला एकूण  किमी इतका समुद्रकिनारा लाभला आहे त्यातील  इतका द्वीपकल्पीय भारतात आहे तर उर्वरित  द्विपसमूहांमध्ये समाविष्ट आहे. गंगेच्या मुख्य उपनद्यांमध्ये यमुना, कोसी, गंडकी इत्यादी आहेत. हिमालयातून जेव्हा सपाट प्रदेशात वाहू लागतात तेव्हा या नद्या मोठा पूर येण्याची शक्यता असते. दख्खनच्या पठारावरील मह्त्वाच्या नद्यांमध्ये गोदावरी , कृष्णा, भीमा, महानदी, कावेरी, तुंगभद्रा इत्यादी महत्त्वाच्या नद्या आहेत ज्या बंगालच्या उपसागराला मिळतात्. मध्य भारतातून नर्मदा सर्वात मोठी पश्चिम वाहिनी नदी आहे जी अरबी समुद्राला जाऊन मिळते.  पश्चिम भारतात कच्छ येथे पृष्ठीय बदलांमुळे खाऱ्यापाण्याची दलदल आहे त्याला कच्छचे रण असे म्हणतात. गंगा नदी जिथे बंगालच्या उपसागराला मिळते तिथे त्रिभुज प्रदेश तयार झाला आहे. . भारताच्या मुख्य भूमीपासून दूर दोन द्विपसमूह भारताच्या अधिकारात येतात. दक्षिण अरबी समुद्रातील लक्षद्विप व बंगालच्या उपसागरातील बर्मा व इंडोनेशियाजवळील अंदमान आणि निकोबार. 

भारतीय हवामान हे हिमालय व थारचे वाळवंटाने प्रभावित आहे. हिमालय उत्तरेकडून येणारे थंड वारे रोखून धरतो तर थारचे वाळवंट आणि हिमालय हे दोघेही भारतात मोसमी पाऊस पडण्यास जवाबदार आहेत. थारचे वाळवंट दक्षिणेकडील हिंदी महासागरातून बाष्प आकर्षित करते, या प्रभावामुळे मोसमी वारे वाहतात. जून ते ऑक्टोबर या महिन्यांमध्ये नैऋत्य मोसमी वाऱ्यांमुळे संपूर्ण भारतभर पाउस पडतो तर इतर वेळ कोरडे हवामान असते.  हिमालय कोरडे थंड वारे रोखून धरतो त्यामुळे भारताचे हवामान वर्षभर उष्ण असते. अगदी कडक हिवाळ्याच्या महिन्यातही दिवसाचे सरासरी तापमान जास्तच असते.  

## संदर्भ आणि नोंदी 

वर्ग:देशानुसार भूगोल
शिव संहिता

**शिव संहिता** हा हठयोगाच्या तीन ग्रंथांपैकी एक ग्रंथ आहे (इतर दोन् ग्रंथ धेरंड संहिता व हठयोग प्रदिपिका हे आहेत). 

## संदर्भ
*योगविद्या.कॉम

वर्ग:योग
वर्ग:हिंदू ग्रंथ
हठ योग

**हठ योग** ही एक विशिष्ट योगविद्या आहे. १५व्या शतकातील ऋषी योगी स्वात्माराम ह्यांनी हठ योगाची रचना केली. ह्या रचनेत स्वात्मारामांनी "राज योगाच्या प्राप्ततेसाठी आवश्यक असलेली उंची गाठण्याची शिडी" अशी हठ योगाची ओळख करून दिली.

शरीराच्या दृष्टीने हठयोगाला वैशिष्टय़पूर्ण स्थान आहे. मानवी शरीर हे पार्थिव तत्त्व ते आत्मतत्त्व यांना जोडणारा पूल आहे. मन आणि आत्मा यांना पार्थिवाच्या पकडीतून सोडविणाऱ्या शक्ती शरीरात असतात. अज्ञानाशी, दुःख-भोगांशी सामना करायला शरीर सशक्तच हवे. सशक्त शरीर आणि मन आध्यात्मिक गतीचे साधन ठरते. हठयोगात आसने, बंध, षट्क्रिया, प्राणायाम यांचा अभ्यास असतो. पाठीच्या कण्याच्या खालच्या टोकाशी, मूलाधारात, सर्पाकार वेटोळे घालून निजलेली कुंडलिनी उभी होते. ती वर वर जाऊ लागते. शरीरात एकावर एक असणाऱ्या निरनिराळय़ा केंद्रांतून चित्शक्तीचा प्रवाह सुरू असतो. शेवटी मस्तकातील हजार पाकळय़ांच्या कमळावर कुंडलिनी विसावते. सारे शरीर दिव्य शक्तीने आणि अदम्य उत्साहाने भारावते. प्राणायामाने आपल्या विविध हालचालींवर आपण ताबा मिळवू शकतो. जीवनशक्ती मज्जातंतूत खेळविली जाते. शरीर स्वच्छ, मुक्त होते. ‘ह’ म्हणजे सूर्य. ‘ठ’ म्हणजे चंद्र. यांचा जो योग तो हठयोग. हा श्वासोच्छ्वासाचा शास्त्रोक्त अभ्यास होय. ‘अ साउंड माइंड इन ए साउंड बॉडी’ हे हठयोगात आहे. याने शरीरात उत्साह राहतो. फुफ्फुसांचे सामथ्र्य वाढते. मनाची एकाग्रता आणखी वाढविते. सर्व नाडय़ांमध्ये प्राणशक्ती खेळते. इडा, पिंगला, सुषुम्ना ही नाडय़ांची आध्यात्मिक त्रिपुटी कार्यक्षम होते. प्राणायामाभ्यासाने मनावर संयम येतो. देह हा सुंदर आहे नि तो शेवटपर्यंत सुंदरच राहिला पाहिजे.
त्याच्या कार्यतत्परतेसाठी मोठमोठय़ा योग्यांनी हठयोगाचे महत्त्व आवर्जून सांगितले आहे. फक्त हठयोगात जेव्हा देहाची सर्कस सुरू झाली तेव्हा ज्ञानदेवांना हठयोग आवरा, भक्तीची कास धरा, असे आग्रहाने ज्ञानेश्वरीत सांगावे लागले. देहाचा अतिरेकी वापर करण्यामुळे योग संपला नि तांत्रिकता उरली. जाणकारांनी हठयोगाचे महत्त्व पुन्हा नेमके सांगितले. भारतीय योगदर्शनात त्याला आदराचे स्थान लाभले.

वर्ग:योग
वर्ग:हिंदू धर्म
वर्ग:अध्यात्म
हठयोग प्रदीपिका

**हठयोग प्रदीपिका** हा ग्रंथ स्वात्माराम ह्यांनी लिहिलेला आहे. हठयोग हा ग्रंथ अतिशय सुप्रसिद्ध ग्रंथ आहे. दुसरे योगी गोरखनाथ यांना गोरक्ष संहिता या ग्रंथाने ओळखले जाते. तिसरे मजकूर हे महान ऋषी घेरंडा यांची घेरंड संहिता आहे. याशिवाय हठरत्नावली नावाचा चौथा मोठा ग्रंथ आहे. जो नंतर श्रीनिवासभट्ट महाभोगेंद्र यांनी लिहीला आहे. हे सर्व ग्रंथ इसवी सनाच्या सहाव्या ते पंधराव्या शतकाधरम्यान लिहीलेले मानले जाते.

प्राचीन उपनिषद आणि पुराणांमध्ये हठयोगाचे किरकोळ संदर्भही आहेत.उपनिषद हे बौद्ध कालखंडाच्या पूर्वीचे आहेत,जे इसवी सनपूर्व सहाव्या शतकाच्या आसपास होते.उपनिषदांमध्ये दिलेल्या संदर्भांवरून असे दिसून येते की हठयोगाचे शास्त्र या काळापूर्वी चांगलेच ज्ञात होते. श्रीमद भागवत नावाचा आणखीएक महत्त्वाचा ग्रंथ आहे,कृष्णाची कथा. या विपुल ग्रंथात अनेक अध्यायांमध्ये हठयोगाचे संदर्भ आहेत.

हठयोगाचे पुरावे अमेरिकेच्या प्री-कोलंबियन संस्कृतीतही सापडले आहेत. आताही, दक्षिण अमेरिकेतील कोलंबियाच्या दक्षिणेकडील प्रांत सेंट अगस्टिन येथे,हठयोग प्रथा दर्शविणाऱ्या मोठ्या दगडी आकृत्या आणि कोरीवकाम आहेत. तथापि,सहाव्या शतकात भारतात हठयोगाचे पद्धतशीर स्वरूप उद्यास येऊ लागले.

हे आपल्याला हठयोगाच्या एतिहासिक पैलूची झलक देते. शतकानुशतके या पुस्तकांनी आध्यात्मिक मार्गदर्शन केले आहे. भारतातही अनेक पंथ निर्मान होऊन गेले.नेपाळ आणि तिबेट हठयोगाच्या आधारावर अवलंबून आहेत. या पुस्तकांचा विषय काय आहे? हे केवळ तारुण्य शरीर राखण्यासाठी,की मानसिक शक्ति,शुध्यी प्राप्त करण्यासाठी,की संभाव्य उर्जा जागृत करण्यासाठी, कुंडलिनी आणि पराचैतन्य, समाधी प्राप्त करण्याची क्षमता विकसित करण्यासाठी आहे का? या ग्रंथाचे बारकाईने विश्र्लेषण केल्याने उद्येश अगदी स्पष्ट होतो.

प्राचिन काळी हठयोग चेतनेच्या उच्च अवस्थेची तयारी म्हणून अनेक वर्षे सराव केला जात असे.पन आज मात्र या महान शास्त्राचा खरा उदृयेश पूर्णपणे विसरला गेला आहे. प्राचिन काळातील ऋषी आणि ऋषीमुनींनी मानवजातीच्या उत्क्रांतीसाठी रचलेल्या हठयोग पद्धती आता अत्यंत मर्यादित अर्थाने समजल्या आणि वापरल्या जात आहेत.अनेकदा आपण लोकांचे म्हणणे ऐकतो “अरे,मी ध्यानाचा सराव करत नाही,मी फक्त शारीरिक योगासने करतो,हठयोग”. आता हा मुद्दा दुरुस्त करण्याची वेळ आली आहे. हठयोग हे आज मानवतेसाठी एक अतिशय महत्त्वाचे शास्त्र आहे.

## प्रथम उपदेश
## द्वितीय उपदेश
## तृतीय उपदेश
## चतुर्थ उपदेश
## संदर्भ 
* योगविद्या.कॉम

वर्ग:योग
वर्ग:हिंदू ग्रंथ
क्लाइड वॉलकॉट

सर **क्लाइड लिओपोल्ड वॉलकॉट** (जानेवारी १७, इ.स. १९२६ - ऑगस्ट २६, इ.स. २००६) हा कडून आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळलेला खेळाडू होता. वॉलकॉट, फ्रँक वॉरेल आणि एव्हर्टन वीक्स या त्रयीला *द थ्री डब्ल्युज* या नावाने उल्लेखिले जाते.

वॉलकॉट, क्लाइड
वॉलकॉट, क्लाइड
वॉलकॉट, क्लाइड
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
अंताव डिसूझा

**अंताव डिसूझा** ( १७ जानेवारी १९३९, साष्टी, गोवा) हा एक निवृत्त पाकिस्तानी क्रिकेट खेळाडू आहे. मध्यमगती गोलंदाजी करणाऱ्या डिसूझाने पाकिस्तान क्रिकेट संघासाठी ६ कसोटी सामने खेळले व ७६ धावा तसेच १७ बळी घेतले.

वर्ग:इ.स. १९३९ मधील जन्म
वर्ग:पाकिस्तानचे पुरूष क्रिकेट खेळाडू
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
मॅथ्यू वॉकर

वॉकर, मॅथ्यू
वर्ग:रिकामी पाने
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
वर्ग:इ.स. १९७७ मधील जन्म