open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
वावळा

ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे. हिचे शास्त्रीय नाव होलोप्टेलिआ
इन्टेग्रिफोलिआ(Holoptelea integrifolia) असे आहे . याचे कूळ अल्मेसी आहे .

## मराठी नाव
वावळा

शास्त्रीय नाव- Holoplelea integrifolial ( होलोप्टेलिआ इंन्टेग्रिफोलीया )

कुळ UImaceae ( अल्मेसी )
## माहिती
पूर्ण पानांनी भरलेला वावळा आणि पानं अजिबात नसताना पूर्ण फळांनी भरलेला वावळा दोन्हीही दृश्य सारखीच आकर्षक असतात. ४०ते ५० फुट उंची गाठणारा हा जंगलात वाढणारा वृक्ष पानगळी वृक्ष आहे. गडद हिरव्या गुळगुळीत पानांनी भरलेला हा वृक्ष डिसेंबर महिन्यात पानं गळतो. निष्पर्ण वृक्षावर स्त्रीपुष्प आणि नरपुष्पाचे झुबके दिसू लागतात आणि फेब्रुवारी महिन्यात झाड पोपटी रंगाने न्हाऊन निघतं. सारं झाड या फळांनी भरभरून झुलू लागतं. रुपयाच्या नाण्याच्या आकारापेक्षा किंचित - सूतभर लहान असलेली ही फळं बरेच दिवस अशीच हिरवी राहतात. झुळुकीने मिळालेल्या हेलाकाव्यांवर फडफड नाचत राहतात. सुकतात तेव्हा प्रथम पिवळट, मग भुरकट तपकिरी होतात. आणि मग मात्र झाडाची साथ सोडतात. पण तोवर पुन्हा एकदा वावळा पानांचं वस्त्र चढवू लागलेला असतो. एकामागोमाग एक वाऱ्यावर गिरक्या घेत सैरावैरा चाहुदिशा पसरणाऱ्या या फळांच्या उड्डाणाचं दृश्य कधीतरी अवश्य पहावं असं.

## संदर्भ
वृक्षराजी मुंबईची 
डॉ.मुग्धा कर्णिक 

वर्ग:औषधी वनस्पती
वायवर्णा

**वायवर्णा**,**वायवर्ण** किंवा **वायवरणा** ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे. हिला मराठीत हदवर्णा वा हाडवर्णा असेही नाव आहे. अन्य नावे - संस्कृत : अश्मरिघ्न, त्रिपर्ण, बिल्वपत्र, **वरुण**, वरुणक, वरुणा; हिंदी -  वरना, बार्णा, बिलियाना, वाखुन्ना;  गुजराती - (वाय)वरणो, वार्णो; कानडी - बितुसी, नेरवेले; बंगाली - वरुणगाछ. इंग्रजी नाव - Three-leaved caper. शास्त्रीय नाव क्रटेव्हा नुर्वाला (Crataeva nurvala).

वरुणाचा लहान पानझडी वृक्ष असतो. पाने संयुक्त असून एक आड एक असतात. पर्णिका तीन व पान रुंद शंखाकृती असते. झाडाची फुले पांढरट मोठी व सुगंधी, आणि फळे गोल ३-४ सेंटिमीटर व्यासाची गुळगुळीत व पिवळी असतात. फळात अनेक बिया असतात.

हा वृक्ष भारतातील जवळजवळ सर्व राज्यांत नद्या नाल्यांच्या काठावर ओलसर व सावलीच्या जागी आढळतो. मुसलमानांच्या कबरीजवळ याची लागवड करतात. झाडाची मुतखड्यासह सर्व मूत्रविकारांवर रामबाण.वरून किंवा वायवर्णा 
वरून किंवा वायवर्णा हे झाड भरगच्च फुलांनी भरलेले झाड आहे. वर्षात दोन किंवा तीन वेळा पांढरट-पिवळट नाजूक फुलांच्या घोसांनी भरभरून फुलणार वायवर्णाच झाड फुलत ते एप्रिल महिन्याच्या बहरकाळात. आणि नंतर फळे येतात. टेबलटेनिसच्या चेंडू पेक्षाही जरा लहान पण तशीच वाटोळी, तुकतुकीत. आधी फिकट पांढरट हिरवी आणि पूर्ण पिकल्यावर रेशमी. ठेंगणाठुमका आटोपशीर असा वरून वृक्ष दक्षिणेत मलबार आणि कर्नाटकात दक्षिण कोकणात नैसर्गिकरीत्या वाढतो.हा वृक्ष शहरात मात्र सौंदर्यासाठी खास लावला गेला आहे. वरूनची कडू साल यकृत आणि मुत्रविकारांवर वापरली जाते. कुपचन निस्तरायला वरूनच्या पानांच्या फार उपयोग असतो.         

## संदर्भ
वृक्षराजी मुंबईची 
डॉ.मुग्धा कर्णिक 

वर्ग:औषधी वनस्पती
वासनवेल

ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे. वासनवेल ही वनस्पती आरोग्याच्या दृष्टीने खूप महत्त्वाची आहे. नवीन संकल्पनेनुसार कोरोना औषधांमध्ये या वनस्पतीचा खूप उपयुक्त उपयोग होईल ही वनस्पती विषाणूजन्य रोगांमध्ये अत्यंत उपयुक्त ठरते असे अनेक तज्ञांचे मत आहे.

## विषाणूरोधी गुणधर्म
वासनवेल किंवा पातालगरुडी (शास्त्रीय नाव- कोक्युलस हिर्सुटस) या वनस्पतीची वेल देशाच्या बहुतांश भागांमध्ये पावसाळ्यात येते. काही ठिकाणी ती बारमाही उपलब्ध असते. या वनस्पतीच्या पानांमध्ये आणि मूळांमध्ये औषधी गुणधर्म असतात. डोकेदुखी, डोळ्यांची साथ, दातदुखी, पोटदुखी, अतिसार, त्वचेचे रोग अशा विविध आजारांवर उपचारांसाठी परंपरागत या वनस्पतीचा वापर केला जातो. सनफार्माने वासनवेलच्या अर्कापासून तयार केलेल्या 'एक्यूसीएच' या औषधामुळे डेंगी, करोनासह विविध विषाणूंचा संसर्ग कमी होत असल्याचे प्रयोगशाळेत सिद्ध झाले आहे.

वर्ग:औषधी वनस्पती
वर्ग:वेली
वाळा

thumb|right|200px|वाळ्याचे झुडूप वाळा ला हिंदी मध्ये खस म्हणतात
**वाळा** (शास्त्रीय नाव: *Chrysopogon zizanioides* ; इंग्लिश:  ;) ही मुळात भारतातील असलेली, बारमाही उगवणारी तृणप्रकारातील एक वनस्पती आहे. वाळ्याची मुळे सुगंधी असून त्यांत उष्णतानाशक गुणधर्म असतात. त्यामुळे उष्णताशामक सरबते बनवण्यास व उन्हाळ्यापासून आडोसा देणाऱ्या ताट्या बनविण्यासाठी त्यांचा वापर होतो.
thumb|left|200px|बाजारात विकायला ठेवलेल्या वाळ्याच्या मुळ्यांच्या जुड्या

## बाह्य दुवे 
* 

वर्ग:औषधी वनस्पती
वेखंड

ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे.

वर्ग:औषधी वनस्पती
*अत्यंत उग्र दर्प असणारे वेखंड अनेक आजारावरील प्रभावशील ओषध आहे.ते शुल्घ्न,कृमिघ्न व मूत्रल असल्याने पोटदुखी,जंत,लघवीचे आजार यावर फार गुणकारी ओषध आहे.
*पाव ग्रम वेखंडाचे पूड मधासोबत रोज सकाळ-संध्याकाळ घेतल्याने सपाटून भूक लागते. 
*पोटदुखीचा त्रास होत असल्यास पेलाभर ताकात अर्धा ग्रम वेखंडाची पूड मिसळून व चिमूटभर मिठ घालून ते प्यावे. पोटटुखी कमी होते.
*मोठ्या माणसात अपस्माराचा त्रास असल्यास अर्धा ग्रम वेखंडाचे पूड मध व वेलदोड्याचे चूर्ण घालून दिल्यास फेफरयात लाभदायी ठरते.व आकडी थांबते.
*वेखंडाचे चूर्ण धोतरासारख्या पातळ वस्त्राच्या फडक्यात बांधून ती पोटळी फेफरे आलेल्या रुग्णास हुंगविल्यासतो सावध होतो.
* घरात किंवा घराभोवती साप येत असल्यास त्या ठिकाणी वेखंड कापडात बांधून ठेवल्यास साप उग्र वासामुळे दूर राहतात.
वेत

**वेत** ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे.
हा पुर्वाषाढा नक्षत्राचा आराध्यवृक्ष आहे.
वर्ग :आराध्यवृक्ष

वर्ग:औषधी वनस्पती
वेलदोडे

thumb|right|250px|छोटी विलायची (डावीकडे) आणि मोठी विलायची(उजवीकडे)

ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे. हिच्या फळास वेलची, वेलदोडा, विलायची वेलदोडा, इलायची किंवा एला असेही म्हणतात.

**वेलदोडा** हा मसाल्याचा एक प्रकार आहे. ह्याचा वास खूप सुंदर असतो. वेलदोडा साधारणपणे गोड खाद्यपदार्थांमध्ये वापरतात. विड्याच्या पानातही वेलदोडा टाकतात.  याशिवाय मसालेभात, पुलाव, बिर्याणी यांत वेलदोड्याचा बडी इलायचीनामक प्रकार वापरला जातो.
250px|right|वेलची

## आढळ 
ही वनस्पती मूळची भारतातली आहे. सुमारे आठव्या शतकाच्या आसपास वेलदोड्याचा शोध लागला असावा असा एक मतप्रवाह आहे. प्रामुख्याने भारतात व श्रीलंकेत वेलचीचे मोठ्या प्रमाणात पीक घेतले जाते.
नेपाळ, ग्वाटेमाला, मेक्सिको, थायलंड व मध्य अमेरिकेतही या पिकाचे उत्पादन घेतले जाते.

## उपयोग 
**वेलदोडा** हे मुखदुर्गंधीनाशक, उलटी थांबवणारे, तहान कमी करणारे, भूक वाढवणारे व पाचक गुणाचे औषध आहे असे मानले जाते.
भावप्रकाश या आयुर्वेदीय ग्रंथात दमा, खोकला, मुळव्याध, मूत्रविकार यामध्ये वेलदोडे उपयोगी आहेत, असे वर्णन आढळते.

वर्ग:मुखशुद्धी
वर्ग:औषधी वनस्पती
वर्ग:वनस्पती
वर्ग:मसाल्याचे पदार्थ
वर्ग:भारतीय मसाले
वसू (वनस्पती)

**वसू** : (श्वेत पुनर्नवा, पांढरी घेंटुळी हिं. सांथी, लाल साबुनी गु. श्वेत साटोडी क. बिळे गणजली, मुच्चगणी सं. वसुक इं. हॉर्स पर्स्लेन लॅ. ट्रायॅंथेमा पोर्चुलॅकॅस्ट्रम, ट्रा. मोनोगायना कुल-फायकॉइडी किंवा ऐझोएसी). फुलझाडांपैकी ही काहीशी मांसल, अनेक फांद्यांची व जमिनीसरपट वाढणारी वर्षायू (एक वर्षभर जगणारी), ओषधी भारतात सर्वत्र तणासारखी शेतात व रस्त्यांच्या कडेनेही आढळते. शिवाय श्रीलंका व इतर उष्ण कटिबंधीय प्रदेशांतही सामान्य आहे. हिचे खोड व फांद्या जांभळट असून त्यांवर साधी पाने समोरासमोर, टोकाशी गोलसर व तळाशी निमुळती असतात पानांच्या जोडीपैकी एक दुसऱ्यापेक्षा थोडे लहान असते. फुले तांबूस, बिनदेठाची व पानांच्या बगलेत एकेकटी असून त्यांत पाकळ्या नसतात. त्याखालचा भाग (संवर्त) नळीसारखा व त्यावर चिकटून राहणारी १०-१२ केसरदले (पुंकेसर) असतात. किंजपुटात (स्त्री-केसराच्या तळभागात) १-२ कप्पे व त्यांवर एकच किंजल असतो. फळे (बोंडे) पानांच्या देठांच्या तळाशी असलेल्या पोकळीत काहीशी दडलेली असून ती लहान करंड्याप्रमाणे उघडतात, तेव्हा एखादे बी वरच्या टोपणास चिकटून राहते व इतर ३-५ उरलेल्या भागात राहतात. बी मूत्रपिंडाकृती व काळसर असते, खोड, फांद्या, देठ, पानांची किनार व फुले पांढऱ्या रंगाची असलेला एक प्रकारही आढळतो. इतर सामान्य शारीरिक लखणे ⇨ फायकॉइडी कुलात (वालुक कुलात) वर्णन केल्याप्रमाणे असतात. पुनर्नवा ह्या वनस्पतीशी वसूचे साम्य दिसले, तरी त्या दोन्ही भिन्न असल्याने एकीच्याऐवजी दुसरीचा उपयोग करीत नाहीत.  

वसूची पाने मूत्रल (लघवी साफ करणारी) असून जलशोफात (शरीरात पाणी साचून आलेल्या सूजेवर) देतात मुळांचे चूर्ण कडू व विरेचक (पोट साफ करणारे) असून दाह (आग) करते. मुळांचा काढा आर्तवजनक (विटाळ सुरू करणारा) आणि जास्त घेतल्यास गर्भपातक असतो. कोवळ्या पानांची भाजी करतात परंतु त्यामुळे अतिसार व पक्षाघात होण्याचा धोका असतो. कोवळा पाला दीपक (भूक वाढविणारा), वातहर व कफघ्न (कफ पाडून टाकणारा) आहे. यकृत व प्लीहा (पानथरी) यांच्या दाहयुक्त सूजेवर वसू गुणकारी आहे. पाला जनावरांनी खाल्ल्यास विषबाधा होण्याचा संभव असतो. अन्नधान्ये व इतर बी-बियाणे ह्यांत वसूच्या बियाणाच्या संपर्काने दोष निर्माण होतो म्हणून तिचा नाश करण्यास फेर्नोझोन वापरतात. ती जमिनीत गाडून टाकल्यास चांगले खत बनते. चरक, सुश्रुत व वाग्भट यांच्या वैद्यक ग्रंथांत ‘वर्षाभू’ या नावाने वसूचा उल्लेख आढळतो.

वर्ग:मराठी विश्वकोशातून कॉपीपेस्ट मजकूर
वर्ग:औषधी वनस्पती
वर्ग:वेली
इफेसूस

thumb|right|200 px|इफेसूस येथील सेल्सुजचे ग्रंथालयइफेसूस हे प्राचीन ग्रीक शहर होते व तुर्कस्तानच्या पश्चिम किनाऱ्यावर स्थित होते व एकेकाळचे अतिशय संपन्न असे शहर-राज्य होते. आज हे शहर तुर्कस्तानचे प्रमुख पर्यटन आकर्षण बनले आहे. 
thumb|right|200 px|प्राचीन इफेसूस शहराचा नकाशा

वर्ग:प्राचीन ग्रीक शहरे
वर्ग:तुर्कस्तान
हिरापोलिस

right|250 px|thumb|हिरापिलिसचे अवशेष
**हिरापोलीस** हे  तुर्कस्तानमधील एक प्राचीन ग्रीक शहर आहे. येथे असलेले गरम पाण्याचे झरे, त्या पाण्यातील चुन्याने तयार झालेले भौगोलिक आश्चर्य व प्राचीन शहराचे अवशेष असे तिहेरी वैशिष्ट्य असल्याने हे तुर्कस्तानचे प्रमुख पर्यटन स्थळ बनले आहे. 

वर्ग:प्राचीन ग्रीक शहरे
वर्ग:तुर्कस्तानचा इतिहास
शिंगाडा

thumb|right|250px|शिंगाड्याच्या रोपाचे चित्र
**शिंगाडा** (शास्त्रीय नाव: *Eleocharis dulcis* , *इलेओकरिस डल्सिस*; इंग्लिश: *water chestnut*, *वॉटर चेस्टनट* ;) ही पूर्व आशिया, आग्नेय आशिया व दक्षिण आशियात उगवणारी एक तृणवर्गीय वनस्पती आहे. ही पाणथळ जागी वाढणारी वनस्पती आहे, याचे पर्णहीन देठ सुमारे १.५ मीटर उंचीपर्यंत वाढतात. अनेक संस्कृत्यांमध्ये याचे कंद खाद्य समजले जातात. दोन सेंटिमीटर जाडीचे मऊ गर असलेल्या शिंगाड्याच्या फळाची चव किंचित गोड असते. 

## आढळ 
शिंगाड्यात अनेक आयुर्वेदिक गुणधर्म असल्याचे सांगितले जाते . म्हणूनच त्यांची शेती उत्तर भारतात व विदर्भात मोठ्या प्रमाणावर केली जाते.पूर्व विदर्भात व मध्यप्रदेशात अनेक तलाव आहेत. तेथेही याची शेती केली जाते

## खाद्य उपयोग 
thumb|right|250px|शिंगाड्याचा कंद
शिंगाड्याचे कंद हा महाराष्ट्रात एक उपवासासाठीचा खाद्यपदार्थ आहे. शिंगाडे उकडून खाल्ले जातात तसेच शिंगाड्याच्या पीठापासून शिरा केला जातो.चीनमध्ये कंद कच्च्या, भाजलेल्या किंवा वाफवलेल्या स्वरूपात खाल्ले जातात. शिंगाड्याचे पीठ काही चिनी (उदा० तिम सुम )पदार्थांमध्ये वापरले जाते.यात आयोडिनचे प्रमाण जास्त असते.
thumb|right|200px|काढलेले शिंगाडे (कच्चे)
right|200px|thumb|उकडलेले व खाण्यास तयार शिंगाडे.डावे बाजूस उकडलेले पूर्ण शिंगाडे आहेत, तर ट्रेच्या उजव्या बाजूस कापलेले. त्याचे वरचे काळे साल काढून यातील पांढरा भाग खातात.
## संदर्भ
## बाह्य दुवे
* हिंदी-वेबदुनिया हे संकेतस्थळ-शिंगाडे खाण्याचे फायदे
वर्ग:उपवासाचे खाद्यपदार्थ
वर्ग:औषधी वनस्पती
पाम्माकुले

**पाम्माकुले** हे तुर्कस्तानमधील शहर व प्रमुख पर्यटन स्थळ आहे, हे शहर येथून जवळ असलेले प्राचीन ग्रीक शहर हिरापोलिस व गरम पाण्याचे झरे यासाठी प्रसिद्ध आहे. 

वर्ग:तुर्कस्तान
सिताबर्डीचा किल्ला

**सिताबर्डी** हा महाराष्ट्रातील नागपूर शहरातील किल्ला आहे.
*  येथील टेकडीचे रुपांतर ईंग्रजांनी किल्ल्यात केले. या किल्ल्यावर तोफखाना व दारुगोळा असे. या किल्ल्यावर तेव्हा अरब सेनेने हल्ला चढविल्याची नोंद आहे. हा किल्ला नंतर भारतीय लष्कराच्या ताब्यात देण्यात आला.

वर्षात फक्त तिनदा, २६ जानेवारी व १५ ऑगस्ट व १ मे रोजी याचा काही भाग जनतेसाठी खुला करण्यात येतो. या किल्ल्याचे बांधकाम काळ्या दगडात आहे.

सीताबर्डी शब्दाचा अर्थ **सितेची टेकडी** असा होतो.

वर्ग:महाराष्ट्रातील किल्ले
वर्ग:नागपूर
वर्ग:विदर्भातील किल्ले
वर्ग:विदर्भातील ऐतिहासिक जागा
वर्ग:विदर्भ
ऑलिंपिया

**ऑलिंपिया** () हे प्राचीन ग्रीसमधील एक ऐतिहासिक स्थळ आहे. ऑलिंपिक स्पर्धांचा उगम येथेच झाला. इ.स. पूर्व ७७६ मध्ये झ्यूसच्या सन्मानाप्रीत्यर्थ येथे पहिली ऑलिंपिक स्पर्धा खेळवली गेली असे मानले जाते. दर चार वर्षांनी भरवल्या जाणाऱ्या ह्या स्पर्धा ११७६ वर्षांनंतर इ.स. ३९४ मध्ये थियोडोसियस पहिला ह्याने बंद केल्या.

आजही प्रत्येक ऑलिंपिक स्पर्धेच्या ज्योतीचे प्रज्वलन ऑलिंपिया येथील हीरा देवीच्या मंदिराबाहेर सूर्यकिरण वापरून केली जाते. त्यानंतर ही ज्योत ऑलिंपिक स्पर्धेच्या ठिकाणी नेली जाते.

युनेस्कोच्या जागतिक वारसा स्थान यादीत ऑलिंपियाचा समावेश केला गेला आहे.

## बाह्य दुवे
*

वर्ग:प्राचीन ग्रीक शहरे
वर्ग:ऑलिंपिया (ग्रीस)
शिरस

ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे.

वर्ग:औषधी वनस्पती
वर्ग: वनसंपदा
शेर

**शेर** ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे.

नांग्या शेर (यूफोर्बिया तिरूकाली) : [शेर, निवळ, नेवाळी शेर, कांडया शेर हिं. सेहुंद, कोनपाल, सैंड क. मोंडुकळ्ळी गु. परदेशी शेर (थोर) सं. त्रिकंटक, वजद्रूम, गंदेरी इं. मिल्क बुश, इंडियन ट्री स्पर्ज लॅ. यूफोर्बिया तिरूकाली कुल-यूफोर्बिएसी]. फुलझाडांपैकी [→ वनस्पति, आवृतबीज उपविभाग ]. हा सु. ६ मी. उंचीचा, बिनकाटेरी, लहान वृक्ष असून त्याचे मूलस्थान आफ्रिका आहे. भारतात बहुतेक सर्वत्र व इतरत्र रूक्ष प्रदेशात तो आढळतो. नांग्या शेर कुंपण म्हणून लावतात. याच्या प्रजातीत सु. २,००० जाती असून भारतात त्यांपैकी सु. ६० जाती आढळतात.

या शेराची साल भुरी किंवा हिरवट रंगाची व भेगाळ असून फांद्या पसरट कांड्यासारख्या हिरव्या व बहुधा पर्णहीन असल्यामुळे यास ‘ कांड्या शेर ’ (नांग्या शेर) हे नाव पडले असावे. सर्वच भाग गुळगुळीत असून त्यात पांढरा ⇨ चीक असतो. याला प्रथम लहान, अरूंद व लांबट पाने येतात परंतु लवकरच ती गळून पडतात. फुले एकलिंगी व अपूर्ण असतात. ऑगस्ट-सप्टेंबरात लहान फांद्यांमध्ये पेल्यासारखे (चषकरूप) फुलोरे [→ पुष्पबंध] येतात त्यात स्त्री-पुष्पे अधिक असतात (प्रत्येक नर-पुष्प हे एक केसरदल प्रत्येक स्त्री-पुष्प हे देठावरचे तीन किंजदलांचे मंडल). फुलोरा व फुले यांची संरचना व इतर लक्षणे ⇨ यूफोर्बिएसी अगर एरंड कुलात वर्णन केल्याप्रमाणे असतात. शेराच्या झाडांपासून लाल रंग मिळतो. शेराचा चीक अंगाला लागल्यास कातडी लाल होते व फोड येतात. हा चीक रेचक व कफनाशक असून दातदुखी, कानदुखी, दमा, कावीळ, उपदंश, संधिवात इत्यादींवर उपयुक्त आहे. पोटात घेतल्यास तो दाहक आणि वांतिकारक ठरतो. चामखीळ, संधिवात, तंत्रिका शूल व दातदुखी यांवर बाहेरून तिळाच्या तेलातून हा चीक लावतात. कोवळ्या फांद्या व मुळे यांचा काढा जठरशूलावर गुणकारी ठरतो. ही वनस्पती मत्स्यविष असून उंदीर-घुशींनाही ती विषारी असते. बिहारमध्ये आंब्याच्या लहान रोपट्यांना प्रखर सूर्यप्रकाशापासून संरक्षण देण्याकरिता ती वापरतात. लाकूड हलके, कठीण व बळकट असते. ते किडीपासून सुरक्षित असून तराफे, खेळणी व कोळसा करण्यास वापरतात. कोळसा बंदुकीच्या दारूस उपयुक्त असतो. फांद्यांचे फाटे लावून नवीन लागवड करतात.

यूफोर्बिएसी कुलातील या वनस्पतीचे नांग्या शेर (Euphorbia tirucalli) व विलायती शेर (Euphorbia tithymaloides) असे दोन प्रकार आहेत.

## संदर्भ 
# शेर 

वर्ग:औषधी वनस्पती
वर्ग:मराठी विश्वकोशातून कॉपीपेस्ट मजकूर
सातविण

## मराठी नाव
सातवीन, सप्तपर्णी
## इंग्रजी नाव
Apocynaceae
**सातवीण** किंवा **सप्तपर्णी** ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे.
वेगवेगळ्या भाषांमधून वेगवेगळ्या नावाने हा व्रुक्ष ओळखला जातो.
* संस्कृत-सप्तपर्णी/सप्तच्छद
* हिंदी-सातविन/सतिआन 
* बंगाली-छातीम
* कानडी-हाले/कडूसले
* गुजराती-सातवण
* तामिळ-एळिलाप्पाले
* तेलुगू-एडाकुलरिटिचेट्टू
* इंग्रजी-Indian devil tree, Ditabark

## माहिती
मुंबईत बऱ्याच ठिकाणी रस्त्याच्या कडेला पिवळा, सोनमोहर, गुलमोहर, सुबाभूळ, रेन ट्री, पिंपळ, भेंड, असुपालव इत्यादी वृक्ष दिसतात. यांची रोपे सहज उपलब्ध होत असल्याने पूर्वी या वृक्षांची मोठ्या प्रमाणात लागवड होत असे. अजूनही होते. पण किंग्ज सर्कल, फाइव्ह गार्डन, हिंदू कॉलनी, पोद्दार कॉलेज या भागात जरा निराळे, नवीन दुर्मिळ वृक्ष पाहायला मिळतात. सॉसेज ट्री, गुलाबी टॅबेबुया, टिकोमा, महोगनी, पडौक, गिरिपुष्प, सप्तपर्णी, पुत्रंजीवा असे अनेक वृक्ष काही भागात आहेत. 
सप्तपर्णीचे हेच तर वैशिष्ट्य आहे. फुले आलेली असतात पण ती सहजपणे दिसत नाहीत...पण फुलांच्या सुगंधावरून कळते. विशेषकरून संध्याकाळी. पानांच्या दातीमध्ये पानांच्या वर,उंच देठावर आलेल्या हिरवट पांढऱ्या, पंचकोनी फुलांचे गुच्छ सहजपणे दिसत नाहीत. मुंबईसारख्या शहरात, पावसाळा संपल्यावर शरद ऋतूत सप्तपर्णीला फुले येतात. फुलांचा बहार फार काळ टिकत नाही. फुले गळून पडल्यावर वितभर लांब, बारीक चवळीसारख्या शेंगा जोडी-जोडीने गुच्छांनी झाडावर लटकू लागतात. या शेंगाच आपले लक्ष वेधून घेतात. जुन्या मोठ्या सप्तपर्णीच्या झाडावर शेंगा लागडल्यावर ही झाडे जरा वेगळीच दिसतात. अजून काही दिवसांनी या शेंगा वळून फुटतात व त्यातील पांढऱ्या मिशा असलेल्या बिया वाऱ्यावर उडून जातात.

## बाह्य दुवा
https://www.britannica.com/plant/Apocynaceae

## संदर्भ
वृक्षराजी मुंबईची:विजय सोमण
            
प्रकाशक:मुग्धा कर्णिक

वर्ग:वृक्ष
वर्ग:औषधी वनस्पती
वर्ग:मराठी भाषा दिवशी संपादीत लेख
सांवर

**सांवर** किंवा **काटेसांवर** ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे.हा ज्येष्ठा नक्षत्राचा आराध्यवृक्ष आहे. हे एक मोठे झाड असूनही याचे खोडास काटे असतात. हे काटे जनावरांच्या पाठ घासण्यापासून वाचण्यासाठी असावेत. झाडाचे खोड बघून असे वाटते की यापासून चांगले लाकूड मिळू शकेल. परंतु, याचे लाकूड फारच नरम असते.

## वर्णन 
सांवर *बॉम्बॅक्स* कुळातील इतर झाडांप्रमाणेच,*कापसाचे झाड* म्हणूनच ओळखले जाते. या झाडाचे खोड सरळ व उंच असते.५ पाकळ्यांची लाल फुले लागणारे हे झाड आहे. हिवाळ्यात याची पाने गळतात व वसंत ऋतूमध्ये नव्या पालवीपूर्वी याला आधी फुले येतात, व नंतर फळे. पिकलेल्या फळांमध्ये कापसासारखे तंतू असतात.

Image:Semal (Bombax ceiba) leaves in Kolkata W IMG 9724.jpg‎|कोलकाता, पश्चिम बंगाल, भारत येथील एका झाडाची पाने.
Image:Semal (Bombax ceiba)- fallen flower at ground in Kolkata W IMG 4121.jpg|कोलकाता, पश्चिम बंगाल, भारत येथील सांवरीची पडलेली फुले.
Image:Semal (Bombax ceiba)- Trunk of a Young tree in Kolkata W IMG 9725.jpg|कोलकाता, पश्चिम बंगाल, भारत येथील सांवरीचे खोड.
File:Bombax.jpg|साताऱ्यातील सावरीचे फूल

## लागवड 
हे झाड मलाया देशात लावले जाते. इंडोनेशिया, दक्षिणचीन, हाँगकाँग व तैवान इत्यादी ठिकाणी हे आढळते. भारतात बंगालमध्ये आणि हिंदी भाषा भागात याला *सेमल* म्हणून ओळखतात. याच्या सुंदर दिसणाऱ्या फुलांमुळे हे अनेक ठिकाणी लावतात. हा वृक्ष  ६० मीटर उंचीपर्यंतसुद्धा वाढू शकतो.

## वापर 
यातून निघणारा कापूस हा साध्या कापसास पर्याय म्हणून वापरता येतो. तो अत्यंत मऊ असतो. या झाडापासून काडेपेट्या तयार केल्या जातात. या झाडाचे संस्कृत नाव "शाल्मली" आहे. ऋग्वेदात, (ऋग्वेद-१०.८५.२०) यापासून रथ बनवीत असत असा उल्लेख आहे.

## औषधी उपयोग 
काटे सावरचे प्रमुख औषधी उपयोगत्वचेच्या समस्या, पचनाचे विकार, रक्त शुद्धीकरण आणि उष्णता, स्त्रियांच्या समस्या, संधिवात आणि हाडांचे आरोग्य, सर्दी आणि खोकला, पुरुषांचे आरोग्य याप्रमाणे आहेत.

## हे सुद्धा पहा
* विकिपीडिया:वनस्पती/यादी
* आयुर्वेदातील विविध संज्ञा‎
## संदर्भ 
## बाह्य दुवे 
* 

वर्ग:आराध्यवृक्ष
वर्ग:औषधी वनस्पती
वर्ग:काटेरी वृक्ष
सालई

ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे. खोडाची व फांद्यांची साल पातळ पापुद्र्याची, गळून पडणारी असल्यामुळेच सालई हे नाव पडले आहे. साधारणपणे पाच ते सात मीटर उंचीपर्यंत हा वृक्ष वाढतो. हिवाळ्याचा अखेरीस फुले येण्यास सुरुवात होते. 

वर्ग:औषधी वनस्पती
सुरु

ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे.
 
खारट  उष्ण आणि दमट हवामानात चांगला वाढणारा हा एक वृक्ष कॉजूआरीना हे नाव न्यू गिनी आणि ओस्ट्रेलिया येथे आडळनाऱ्या कासुवारीस या उड्डाण विहीन पक्षाच्या नावावरून पडले आहे .या झाडाची पाने या पक्षासारखी दिसतात .त्याच्या इक्विसेटम या वनस्पतीशि असलेल्या साधर्म्यामुळे त्याचे नाव इक्विसेटीफोलीया .मुळचा  ओस्ट्रेलियाचा असला तरी इंडोनेशिया ते मलेशिया व भारत श्रीलंका येथेही मोठ्या प्रमाणात आडळतो .भारतामध्ये प्रथम याची कर्नाटकातील कारवार मध्ये लागवड केली गेली तेथून तो सर्वत्र पसरला ८० -९० फुटापर्यत सरळ सोट वाढणारा हा वृक्ष वर्षातून दोनदा फुलतो .एकदा फेब्रुवारी ते एप्रिल व एकदा सप्टेंबर ते ऑक्टोबर .मात्र फुले थोडीशी वेगळीच असतात .एकाच झाडावर दोनी प्रकारचे फुले येतात नर फुले व माधी फुले .नर फुले ही लालसर मांजरीच्या शेपटी सारखी असतात .फांदीच्या टोकाला तर मादी फुले ही त्याच फांदीच्या शेवटी पाइन वृक्षाच्या कोनासारखी येतात .याची पाने सुईसारखी असल्यामुळे बऱ्याच वेळा लांबून हा वृक्ष पाइन वृक्षासारखा भासतो सागर किनाऱ्या वरची जमिनिची धूप थांबवण्यासाठी जरी याची लागवड केली जाती झाड सरळ वाढत असल्यामुळे त्याची खोडापासून विजेचे मोठे खांब बनवले जातात.याच्या लाकडाचाचा उपयोग कागद बनवण्यासाठी होतो .खारफुटीच्या झाडापासून मिळणाय्रा टॅनीन पेक्षा ही उत्तम प्रकारच्ये टॅनीन सुरूच्या खोडापासून मिळते .विशेष म्हणजे या झाडाच्या मुळावर गाठी असतात .या गाठी मध्ये नायट्रोजनचे शोषण करणारे बॅक्ठ्येरीया असतात या झाडाचा उपयोग नायट्रोजन शोषण व नायट्रोजन मध्ये रूपांतर करण्यासाठी होतो कदाचित या गुणधर्म मुळे ये झाड गुणधर्म मुळे मातीत ही चांगले येते झाडाची लागवड ही बिया पासून होते एक झाड एका मोसमात लाखो बिया तयार करते या बिया वजनाने हलके असल्यामुळे वाऱ्यामार्फत त्याचे प्रसारण होते .
## संदर्भ
वृक्षराजी मुंबईची:मुग्धा कर्णिक
 

वर्ग:औषधी वनस्पती
वर्ग: वनसंपदा
सोनवेल

ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे. सोनवेलचे लॅटिन नाव 'इपोमोर पेस-चप्रय (Ipomoea pes-caprae)' असे आहे.

सोनवेल ही वनस्पती समुद्र किनारी अधिक प्रमाणात आढळून येते. ही वनस्पती भारत, अमेरिका, चीन, ऑस्ट्रेलिया, मलेशिया, फिलिपिन्स,इ. देशात मिळते. भारतात महाराष्ट्र, कर्नाटक, केरळ या राज्यात मुबलक प्रमाणात आढळते आणि पूर्व व पश्चिम घाटात सुद्धा सोनवेल सापडते.

वर्ग:औषधी वनस्पती
हंसपदी

**हंसपदी** (शास्त्रीय नाव:*एडियांटम लुनुलेटम* किंवा *एडियांटम फिलिप्पेन्स*) ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे.

वर्ग:औषधी वनस्पती
शिकेकाई

**शिकेकाई** ( Acacia concina) ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे.याच्या शेंगा कुटुन डोक्यास लावतात.
बाभूळ, खैर व हिवर इत्यादींशी शिकेकाई समवंशी असल्याने त्यांच्या अनेक शारीरिक लक्षणांत सारखेपणा आढळतो. या वनस्पतीचे शास्त्रीय नाव अ‍ॅकेशिया रुगेटा हे आहे.ह्या वनस्पतींच्या अ‍ॅकेशिया ह्या प्रजातीतील एकूण ७०० जातींपैकी भारतात फक्त सु. २५ आढळतात. शिकेकाईचे खोड जाडजूड असून फांद्यांवर लहान पांढरट ठिपके  व टोकास वाकडे लहान काटे असतात. पाने एकाआड एक, संयुक्त व पिसासारखी असून मध्यशिरेवर बारीक वाकडे काटे व देठाच्या मध्यभागी खालच्या बाजूस ग्रंथी असतात. दलांच्या ४-८ जोड्या व दलकांच्या १०-२० जोड्या असतात. फुले गोलसर झुपक्यात येतात. ती लहान व पिवळी असून मार्च ते मे महिन्यांमध्ये येतात. फुलांची संरचना व इतर सामान्य शारीरिक लक्षणे  लेग्युमिनोजी कुलात (अथवा शिंबावंत कुलात) व मिमोजॉइडी अथवा शिरीष उपकुलात वर्णन केल्याप्रमाणे असतात. शुष्क फळ (शेंग) चपटे, जाड, ७·५-१२·५ X २-२·८ सेंमी., लालसर पिंगट, सुरकुतलेले व काहीसे गाठाळ असते. बिया ६-१०, काळ्या व गुळगुळीत असून फळे तडकून त्या बाहेर पडतात.

## उपयोग
*शिकेकाईची पूड पाण्यात उकळून स्नानाकरिता वापरतात.
*केसातील दारुणा व उवा यांचा त्यामुळे नाश होतो आणि केसांची वाढ चांगली होते.
*त्वचा कोरडी पडत नाही. रेशमी व गरम कपडे आणि डाग पडलेली चांदीची भांडी व उपकरणे धुण्यास ती पूड चांगली असते.
*खोडाची साल ही मासे पकडण्याची जाळी व दोर रंगविण्यास आणि त्यांचा टिकाऊपणा वाढविण्यास वापरतात.
*हळद व शिकेकाईची पाने यांपासून हिरवा रंग मिळतो.
*कोवळ्या पानांची चटणी (मीठ, चिंच व तिखट घालून केलेली) अथवा पाने काळ्या मिरीबरोबर खाण्यास काविळीवर चांगली; पानांचा रस आंबट व सौम्य रेचक आणि हिवतापावर गुणकारी असून शेंगांचा काढा पित्तनाशक, कफोत्सारक (कफ पातळ करून पाडून टाकणारा), वांतिकारक (ओकारी करविणारा) व रेचक (जुलाब करविणारा) असतो.
*शिकेकाईची पूड घालून केलेले मलम त्वचारोगांवर लावतात.
*चीनमध्ये व जपानात मूत्रपिंडाच्या व मूत्राशयाच्या विकारांवर शेंगा वापरतात.
*बिया सुलभ प्रसूतीकरिता देतात.
*गुरांना विषबाधा झाल्यास शिकेकाई बियांसह ताकात वाटून पाजावी.
*बाजारात शिकेकाईची सुगंधी पूड मिळते.
*शिकेकाईचे काही गुणधर्म रिठ्याप्रमाणे असतात [→ रिठा], कारण शेंगात सॅपोनीन हे ग्लायकोसाइड ५% असते. शिकेकाईयुक्त साबण बाजारात उपलब्ध आहेत. ‘
*सप्तला’ ह्या नावाने सुश्रुतसंहितेत शिकेकाईचा निर्देश शाकवर्गात केलेला आढळतो.

## संदर्भ
http://mr.vikaspedia.in/health/90691c94092c93e90891a93e-92c91f93593e-90593094d92593e924-91893091a93e-93594892694d92f/93693f91594791593e908

वर्ग:औषधी वनस्पती
वर्ग:काटेरी वृक्ष
हाडमोडी

ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे.

वर्ग:औषधी वनस्पती
सागरगोटा

**सागरगोटा** (Caesalpinia bonduc) ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे.

## वर्णन 
सागरगोट्याचे काटेरी वेलासारखे झुडूप असते. त्याला सागरगोट्याची बोराच्या आकाराची गोल आणि टणक फळे लागतात.याचा आकार पूर्ण गोलाकार नसतो.

## उपयोग 
पोरीबाळी सागरगोटे खेळतात. पोटात कृमी झाल्यास सागरगोटे उगाळून खायला देतात. खांडके (फोडे)झाल्यास सागरगोटे उगाळून लावतात . हिवतापात सागरगोटा, न्यायचा वेल व भुईनिंब सर्व एकत्र पाण्यात उकडून त्याचा कशा (कषाय/काढा) करून पाजतात,

## संदर्भ 
पुस्तकाचे नाव- गोईण
लेखिकेचे नाव-डॉ. राणी बंग

वर्ग:औषधी वनस्पती
हिवर

हे भारतात उगवणारे एक झाड आहे. हिवराचे शास्त्रीय नाव आहे - Vachellia leucophloea.

हिवराचे झाड प्रामुख्याने मध्य व दक्षिण भारतात आढळते. हे झाड २०-३० फूट उंच वाढते. त्याचा घेर दोन ते तीन फूट असू शकतो.

देवदानवांच्या युद्धात लोहसर-खांडगाव पासून उत्तरेला तीन किलोमीटर अंतरावर राहूचे शिर पडले, असे सांगितले जाते. ते शिर हिवराच्या झाडाखाली पडले त्यावरून गावाचे नाव राहु हिवरे (आजचे राघोहिवरे) असे पडले. 

thumb|हिवराचे खोड
thumb|हिवर
हिवराची पाने व फुलोराबातम्यांमध्ये या झाडाच्या शेंगा खाल्यामुळे मेंढ्याचा मृत्यू झाल्याचा घटना घडलेल्या आहेत. साताऱ्यातील कोंडवे परिसरात २४ मेंढ्यांचा मृत्यू; हिवराच्या शेंगा खाल्ल्यानं मृत्यू झाल्याचा अंदाज आहे.

## संदर्भ 
वर्ग:काटेरी वृक्ष
वावडिंग

**वनस्पतिशास्त्रीय नाव: Embelia ribes 
**कुळ:**Myrsinaceae
**नाम:**- (सं.) विडंग; (हिं.) बबेरंग, बाबरंग; (पं.) बब्रुंग; (नेपाळ) हिमळचेरी; (गु.) वावडींग; (क.) वायुविलंग; (ता.) वायुविळगम्; (सिंगाली) उंबेलिअ; (मुंबई) कर्कनी, वायवरंग, वायमिरी.thumb|right
**वर्णन:**- वावडिंगाचा खूप लांब असा वेल असतो. दुसऱ्या झाडाभोवती विळखे घातल्याने वेलाची जाळी तयार होते.वेलाचे खोड सडपातळ पण  खरखरीत असून त्यास पुष्कळ गाठी असतात. पाने दोन्ही टोकास निमुळती, फुले पांढरी व मोठाल्या तुऱ्यातुऱ्यांनी येतात; फळे मिऱ्यापेक्षां लहान असून त्यांचे गुच्छ असतात. वावडिंगे मिऱ्यांसारखी वा कबाबचिनीसारखी दिसतात. फळास देठासकट पांच पट्ट्यांचे एक पुष्पपात्र चिकटलेले असते व टोकाकडे लहान काटा असतो. रंग तांबूस उदी असून फळावर उभे पट्टे असतात. फळ जुने झाले की काळे पडते. फळ फोडल्यास आंत भुरकट लाल रंगाचा पुष्कळ मगज असतो व एक बी असते.

**रसशास्त्र:**- वावडिंग रूचकर पण जरासे कडवट आणि तुरट असते, त्यांत त्याच्या वजनाच्या अडीच टक्के असे एक अम्लधर्मी द्रव्य (Embelic acid एम्बेलिक् ऍसिड्= विडंगाम्ल) असते.
**गुण:**- वावडिंग हे उष्ण, दीपक, पाचक, जरासे आनुलोमिक व मूत्रजनक, उत्तम कृमिघ्न, वायुहर, बळ देणारे,विशेषतः, मेंदू व मज्जातंतूस ्शक्ती देणारे, रक्तशोधक रसायन आहे. ह्याने लघवीचा रंग लाल होतो व त्यांतील अम्लता वाढते. वावडिंगाची क्रिया शरीरांतील सर्व ग्रंथींवर, मुख्यत्वे रसग्रंथींवर होत असते. त्यामुळे सर्व जीवनविनिमयक्रियेस उतेजना मिळते. मात्रा:- १/२ ते १ तोळा. लहान मुलास १ ते २ वाल. मात्रा कमीजास्त झाल्यास हरकत नाही. कारण हे निरूपद्रवी औषध आहे. हे घेत असतां पथ्य करण्याची जरूर पडत नाही.
**उपयोग:'''
# मनुष्याचे शरीरावर वावडिंग विलक्षण गुणकारी आहे. वावडिंग घेणाऱ्याला भूक लागते, अन्न पचते, शौचास साफ होते, वजन वाढते, त्वचेचा रंग सुधारतो, शरीर तेजःपुंज दिसते व मनास आल्हाद वाटतो. 
# लहान मुलांच्या रोगांत तर हे दिव्य औषध आहे. मुले सुद्दढ राहण्यास अखंड वावडिंग दुधांत उकडतात व ते दूध देतात.
# आंकडी, फेफरें, अर्धांगवायु वगैरे मेंदू व मज्जातंतूच्या रोगांत वावडिंग लसणाबरोबर दुधांत उकडून, ते दूध देतात.
# त्वचारोगांत वावडिंग पोटात देतात व त्याचा लेप करतात. कधी धुरीहि देतात.
#  तऱ्हेतऱ्हेचे कुष्ठरोग अन्न नीट पचन न झाल्यामुळे उद्भवतात. वावडिंगाने पचनक्रिया सुधारल्यामुळे व शौचास साफ झाल्यामुळे कुष्ठ बरे होतात आणि शिवाय वावडिंगाची त्वचेवर थोडीबहुत उत्तेजक क्रियाहि होत असते.
# हे फार मौल्यवान कृमिघ्न आहे. ह्या औषधाने कृमी मरून पडतात

## संदर्भ
वर्ग:औषधी वनस्पती
वर्ग:वेली
शिसवी

**शिसव** किंवा **शिसवी** (Fabaceae -pea, or legume- कुळातले आहे.
भारतात शिसवीचे दोन प्रकार आढळतात.
(१) Dalbergia sissoo (North Indian Rosewood)
(२) Dalbergia Latifolia (काळी शिसव)
( South Indian Rosewood) ( East Indian rosewood) (Bombey Blackwood)
(Origional Rosewood)

हा २५ ते ३० मीटर उंच वाढणारा वृक्ष आहे. या वृक्षापासून मिळणाऱ्या लाकडास शिसवीचे लाकूड असे म्हणतात. सागापेक्षा टिकाऊ, दणकट, नक्षीकाम करण्यासाठी उत्तम. काळ्या शिसवीच्या लाकडाने एकेकाळी महाल आणि वाडे बांधत असत. असल्या घरातील वातावरण उबदार असते. हे झाड  लॅटिन नावातला sissoo हा शब्द शिसवी शब्दापासून निघाला आहे.  Dalbergia हा शब्द स्वीडिश शास्त्रज्ञ निल्स व कार्ल डलबर्ग यांच्या नावांवरून घेतला आहे. 
Dalbegia Sissoo हे झाड उत्तर भारतात सर्वसाधारणपणे आढळते तर Dalburgia Latifolia हे जास्तीत जास्त दक्षिण भारतातच (केरळ, कर्नाटक तसेच महाराष्ट्राच्या काही पर्वतीय भागात) आढळते. महाराष्ट्रात पानझडी जंगलात Latifolia प्रजातीची झाडे आढळुन येतात तर उर्वरित क्षेत्रात sissoo प्रजातीची मोठ्या प्रमाणात झाडे आहेत. 

भारत, नेपाळ, पाकिस्तान आणि इंडोनेशिया हे देश या शिसवीच्या झाडाचे मूळ स्थान आहेत.
सदर व्रुक्षाचे लाकूड खैराइतकेच वजनदार असते.
प्राचीन भारतीय ग्रंथामध्येही बृहत्सहिता इ. मध्ये शिसवीच्या लाकडाचे खुप महत्व सांगितले आहे, प्राचीन काळात काळ्या शिसवीच्या लाकडापासुन देव्हारे बनविले जात.

## शिसवी वृक्षाची अन्यभाषिक नावे
* इंग्रजी : Blackwood-tree, Indian dalbergia, Indian rosewood, east Indian Rosewood, shisham 
* कानडी : अगर
* गुजराती : સીસમ -सीसम
* तमिळ : சிசே सिसे, ஈட்டிமரவகை इत्तिमरावकई,  மரவகை मरवकई, நூக்கம் नुक्कम
* तेलुगू :: ఇరుగుడుచెట్టు इरुगुडुसॆत्तू, శికుప सिकुपा, శింకవ सिंकवा, శింకువ सिंकुवा
* पंजाबी : अगुरू, शिशपा
* बंगाली : শিশ सिसू 
* मणिपुरी : सिस्सू
* मराठी : शिसव, शीशम,शिसवी किंवा शिंसवी 
* शास्त्रीय लॅटिन नाव : Dalbergia sissoo आणि Dabergia Latifolia
* हिंदी : शीशम 

 

वर्ग:वनसंपदा
रायआवळा

**आवळा या शब्दाच्या योग्य लिखाणासाठी चर्चापान पहा.**

रायआवळा ((फायलॅंथस ॲसिडस किंवा सिक्का ॲसिडा) ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे.ही  आवळ्याचीच एक जात आहे. याची फळे आवळ्याप्रमाणेच परंतु लहान असतात.

रायआवळ्याला मराठीत 'हरपर रेवडी' हे दुसरे नाव आहे. 

रायआवळ्याला इंग्रजीत स्टार गूजबेरी म्हणतात. 

## संदर्भ 
http://toptropicals.com/catalog/uid/phyllanthus_acidus.htm

वर्ग:औषधी वनस्पती
नागचाफा

250px|right|thumb|नागचाफा

 
**नागचाफा** किंवा **नागकेशर** हा आश्लेषा नक्षत्राचा आराध्यवृक्ष आहे. याला इंग्रजीमध्ये मेस्युआ फेरिआ(Mesua ferrea) आहे. हे त्रिपुरा राज्याचे राज्यकीय पुष्प आहे. या वनस्पतीची फुले व  कळ्या सौंदर्यप्रसाधनासाठी वापरतात; सुवासिक केसर उशांमध्ये भरतात; फळे खातात आणि बियांचे तेल साबण करण्यासाठी आणि वंगण म्हणून वापरतात. झाडाच्या लाकडाचे खांब, पुलाचे कठडे, आणि रेल्वेचे स्लीपर करतात. दमास्कसचा अरेबियन वनस्पतीशास्त्रज्ञ मेसु याच्या स्मरणार्थ या झाडाला मेसुआ हे नाव दिले गेले आहे.

## वनस्पती 
*हा वृक्ष उंच वाढणारा, सदाहरित असून, याची साल राखाडी, गुळगुळीत असते. 
*पाने टोकदार भाल्याचा पात्यासारखी असतात. कोवळी असतात तेव्हा त्यांचा रंग अतिशय आकर्षक लालसर असतो. जुनी झालेली पाने खालच्या बाजूने पांढरट आणि स्पर्शाला कडक असतात.
*फुलांमध्ये मोठ्या चार पांढऱ्या पाकळ्या, गुच्छात पिवळ्या रंगाचे असंख्य पुंकेसर असतात. या वृक्षास फुले उन्हाळ्यात येतात. नागचाफ्याची फुले शंकराला वाहतात.
 
चार दिवसात परत नवीन कवळी नवीन पाने झुपक्यानी कवेत घ्यायला झाडांवर हजर होतात. हे झाड उंच वाढते. याचा पसारा खाली जास्त नसतो. ५० ते ७५ फुट उंच वाढणाऱ्या या झाडाच्या १५ ते २० फुटपर्यंत खोडाला फुले व फळे लागतात. तशा या झाडाला खोल पर्यत तारुण्य पीठिका येतात. खोडाच्या चारी बाजूंनी हिरवी कोंब येतात. त्यातून मंग फांदी फुटते. ती २ ते ५ फुटपर्यंत मोठी सुद्धा होते. त्यालाच लागुन  २० - २५ काळ्याचे झुमके वाटण्याच्या आकारापासून लिंबाच्या अकरापर्यंत ह्या काळ्या मोठ्या होत जातात. पाकळी खालच्या बाजूला आतून जाड असते. आतील गोल भाग जो शंकराची पिंड समजली जाते. त्याचे संरक्षण कारायचे बहुदा पाटी पुसायचा गोल डबीतला स्पंज दिसतो तसा दिसणारा हा भाग म्हणजे या फुलातील श्रीकेसर आहे. हे केशर म्हणजेच औषधांमध्ये मूल्यवान गणले जाणारे नागकेशर. पाकळ्या उमलल्या की मग तो दिसतो. याची पाने सारखी गळतात. त्यामुळे कचरा होतो. या झाडाची मुळे वेडीवाकडी खोलवर जातात यामुळे हे झाड त्रासदायक ठरते. आणखी एका कारणासाठी हे झाड फक्त देवळे, सार्वजनिक बागा, हॉस्पिटल कंपनी अशा आवारातच दिसते. ते म्हणजे त्याचे फळ! एका वेळी तोफ गोळयाच्या आकाराची शे दीडशे फळे झाडाला लागतात. फळाचे वजन असते एक दीड किलो. फळ मोठे असल्यामुळे झाडावर आठ नऊ महिने लागतात. त्या फळाचा अतिशय घाण वास येतो. म्हणूनच हे झाड सर्वत्र दिसत नाही. भारतात ह्या फळाचा उपयोग माहित नाही. गीयानात मात्रे ही फळे गाई, गुरे माकडे खातात काही ठिकाणी त्याचे पेय बनवतात.
कैलासपतीची दोन सुंदर झाडे चर्चगट प्रदान कार्यालया समोर आहेत. एक प्रचंड वृक्ष बोरवली पार्क समोरच्या ओंकारेश्वराच्या मागे आहे. नागचाफ्याचे हे झाड आपल्याला मुंबई विद्यापीठाच्या फोर्ट कॅम्पस मध्ये मिळेल तसेच कस्तुरबा हॉस्पिटल, एच पी  पार्क, कुलाबा या ठिकाणही कैलासपतीची सुंदर झाडे आपल्याला पाहायला मिळतील.

## लागवड 
*बियाणे परिपक्व झाल्यानंतर ते लगेच पिशवीत टाकून रोपे करावीत.

## उपयोग 
*लाकूड अत्यंत टणक असते, म्हणून त्याला सिलोन आयर्न वुड ट्री, असे ही नाव आहे.

## आढळ 
*मूळ स्थान ब्रह्मदेश, मलेशिया, श्रीलंका आणि भारत हे देश आहेत.

वर्ग :आराध्यवृक्ष
वर्ग:वनस्पती
पायरी वृक्ष

**पायरी वृक्ष** हा उत्तरा नक्षत्राचा आराध्यवृक्ष आहे.

वर्ग:आराध्यवृक्ष
वर्ग:औषधी वनस्पती
लियुब्लियाना

**लियुब्लियाना** ( ; , , ) ही बाल्कनमधील स्लोव्हेनिया देशाची राजधानी व सर्वात मोठे शहर आहे. देशाच्या मध्य भागात सावा नदीच्या काठावर वसलेले लियुब्लियाना शहर विसाव्या शतकापासून ह्या प्रदेशाचे आर्थिक, सांस्कृतिक व राजकीय केंद्र राहिले आहे.

## बाह्य दुवे 
* अधिकृत संकेतस्थळ
* पर्यटन माहिती
* 

वर्ग:स्लोव्हेनियामधील शहरे
वर्ग:युरोपातील देशांच्या राजधानीची शहरे
मध्य युरोप

right|300 px|thumb|मध्य युरोपचा नकाशा
**मध्य युरोप** हा युरोप खंडातील एक भौगोलिक प्रदेश आहे. पारंपारिक दृष्ट्या मध्य युरोप हा शब्द पूर्व युरोप व पश्चिम युरोप ह्या भागांतील काही देशांचा उल्लेख करण्याकरिता वापरला गेला आहे. अनेकदा मध्य युरोप हा शब्द शीतयुद्धादरम्यान मागासलेल्या देशांचा उल्लेख करण्याकरिता वापरला जात असे. विविध संस्था व व्यक्तींनी मध्य युरोपची व्याख्या वेगवेगळ्या प्रकारे केली आहे. बहुसंख्य व्याख्यांच्या मते खालील देशांचा मध्य युरोपात समावेश केला जाउ शकतो:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

कधीकधी  व  हे देश देखील मध्य युरोपात गणले जातात.

वर्ग:मध्य युरोप
वर्ग:युरोप खंडामधील भौगोलिक प्रदेश
इ.स.पू.चे ६७० चे दशक

वर्ग:इ.स.पू.चे ६७० चे दशक
वर्ग:इ.स.पू.ची दशके
वर्ग:इ.स.पू.च्या ७ व्या शतकातील दशके
वर्ग:इ.स.पू.च्या १ ल्या सहस्रकातील दशके
अश्विनी (नक्षत्र)

'''''' हे एक आकाशस्थ नक्षत्र आहे. आकाशगंगेच्या ३६००ला २७ (नक्षत्रसंख्या)ने भागल्यास प्रत्येक नक्षत्राचा विस्तार १३० २० कला (१३.१/३ अंश) एवढा असतो. प्रत्येक राशीत २.१/४ (सव्वा दोन) नक्षत्रे येतात. या नक्षत्राची देवता केतू असतो.
250px|इवलेसे|left|अश्विनी नक्षत्र

## हे सुद्धा पहा
* चांदण्यांची नावे
* नक्षत्र

वर्ग:नक्षत्र
कृत्तिका (नक्षत्र)

'''''' हे एक नक्षत्र आहे.

## हे सुद्धा पहा
* चांदण्यांची नावे
* नक्षत्र

वर्ग :नक्षत्र
भरणी (नक्षत्र)

'''''' हे एक नक्षत्र आहे. नक्षत्रांच्या पारंपारिक यादीत याचा दुसरा क्रमांक लागतो.
250px|इवलेसे|डावे|मेष तारामंडळातील भरणी नक्षत्र

## हे सुद्धा पहा
* चांदण्यांची नावे
* नक्षत्र

वर्ग:नक्षत्र
आर्द्रा (नक्षत्र)

'''''' हे आकाशातील २७ नक्षत्रांपैकी एक नक्षत्र आहे.  इंग्रजीत याला Athena किंवा Gamma Geminorum म्हणतात. हिंदू ज्योतिषशास्त्रात मानल्या गेलेल्या राहू या ग्रहाची ही देवता समजली गेली आहे.

## हे सुद्धा पहा
* चांदण्यांची नावे
* नक्षत्र

भारतीय २७ नक्षत्रांपैकी सहावे नक्षत्र.  यात एकच तारा मानतात. या ताऱ्याचे पाश्चात्य नाव गॅमा जेमिनोरम (अ‍ॅल‌्हेना‍‌‌) असून त्याचे विषुवांश ६ ता. ३४ मि., क्रांती १६०२७’, प्रत १.९३ [→ ज्योतिषशास्त्रीय सहनिर्देशक पद्धति; प्रत] आहेत. २१ जूनच्या सुमारास  सूर्य या नक्षत्रात प्रवेश करतो. आर्द्र म्हणजे ओले.  हे पावसाचे महत्त्वाचे नक्षत्र असल्याने हे नाव पडले असावे.  याचा समावेश मिथुन राशीमध्ये होतो.  कोणता तारा आर्द्राचा मानावा याबाबत मतभेद आहेत.  कोणी कांक्षि वा कक्ष म्हणजे आल्फा ओरिऑनिस (बेटलज्यूझ) हा, तर कोणी व्याधाचा ताराही आर्द्राचा मानतात. परंतु कांक्षि हा मृगातील समजणे इष्ट आणि व्याधाचाही मृगाशीच संबंध असतो.  म्हणून गॅमा जेमिनोरम हाच आर्द्राचा मानणे युक्त, असे शं. बा. दीक्षित यांचे मत आहे.  या नक्षत्राची देवता रुद्र व आकृती मणी मानली आहे.
                                         ठाकूर, अ. ना.(स्रोत: मराठी विश्वकोश)

वर्ग:नक्षत्र
मघा (नक्षत्र)

हे एक नक्षत्र आहे.

## हे सुद्धा पहा
* चांदण्यांची नावे
* नक्षत्र

भारतीय २७ नक्षत्रांतील दहावे नक्षत्र. हे सिंह राशीतील पहिले नक्षत्र असून त्यात सिंहेतील ४,५ किंवा ६ तारे (आल्फा, गॅमा, ईटा, म्यू आणि एप्सायलॉन लिओनीस) असल्याचे मानतात. याची आकृती नांगर, विळा किंवा सिंहाच्या डोक्यासारखी दिसते. यांतील सहांपैकी चार तारे अधिक ठळक असून त्यांचा एक समांतरभुज चौकोन बनलेला दिसतो. नैऋत्येकडचा आल्फा लिओनीस (रीगलस = छोटा राजा) हा सर्वात तेजस्वी तारा नक्षत्रातील प्रमुख म्हणजे योगतारा आहे. आकाशात दिसणाऱ्या अत्यंत तेजस्वी अशा २५ ताऱ्यांपैकी हा एक असून त्याची प्रत १.३ [⟶ प्रत], होरा १० तास ५ मिनिटे व ३६.२ सेकंद आणि क्रांती + १२°  १३' १९.७* [⟶ ज्योतिषशास्त्रीय सहनिर्देशक पद्धति], अंतर ८६ प्रकाशवर्षे, रंग निळसर पांढरा व वर्णपटीय प्रकार बी ८ [⟶ तारा] आहे. हा सूर्याच्या सु. १३० पट तेजस्वी आहे. हे ताऱ्यांचे त्रिकूट असून त्याचे सहचर ८ व १३ प्रतीचे आणि त्यापासून ११७* व ३'' अंतरावर आहेत. हा तारा जवळजवळ क्रांतिवृत्तावर (सूर्याच्या भासमान मार्गावर) असून चंद्र कधीकधी याला झाकून जात असतो [⟶ पिधान]. गॅमा लिओनीस (अलजीबा) हे तारकायुग्म आहे. या नक्षत्राच्या पूर्वेस ३००हून अधिक अभ्रिका आहेत. १५ एप्रिलच्या सुमारास रात्री ९ च्या सुमारास हे नक्षत्र मध्यमंडावर दिसते. १८६६ मध्ये दिसलेल्या धूमकेतूनंतर दर ३३ ते ३४ वर्षाच्या कालावधीने १४–१८ नोव्हेंबरच्या सुमारास विस्तृत प्रमाणात उल्कावृष्टी होते; तिचा उद्‍गम बिंदू या नक्षत्रानजिक आहे [⟶ उल्का व अशनि].वैदिक काळी दक्षिणायन व पावसाळ्याची सुरुवात या नक्षत्रात होत असे; तर परिक्षिताच्या वेळी सप्तर्षी मघामध्ये होते असा उल्लेख आहे. तसेच पूर्वी मघारंभ हा वर्षारंभ मानीत, असे एक मत आहे.फलज्योतिषात हे अधोमुख, मध्याक्ष, उग्र व स्त्री नक्षत्र मानलेले असून याची देवता पितर व आकृती शाला सांगितलेली आहे. मघा नक्षत्रावर झालेला जन्म अशुभ समजतात.

                             ठाकूर, अ. ना.(स्रोत: मराठी विश्वकोश)

वर्ग:नक्षत्र
पुष्य (नक्षत्र)

हे एक नक्षत्र आहे.**पुष्य** नक्षत्र एक शुभ नक्षत्र आहे.गुरुवारी पुष्य नक्षत्र आले असता "गुरुपुष्यामृत"हा शुभ योग होतो

## हे सुद्धा पहा
* चांदण्यांची नावे
* नक्षत्र

भारतीय नक्षत्रमालिकेतील हे आठवे नक्षत्र असून याचा अंतर्भाव ⇨ कर्क राशीत होतो. यातील सर्वच तारे मंद आहेत. कर्केतील डेल्टा वा हामारीन [असेलस ऑस्ट्रॅलिस; होरा ८ ता. ४१ मि. ४५.६ से., क्रांती + १८० २०' ४१'' .८; प्रत ४.१७; → ज्योतिषशास्त्रीय सहनिर्देशक पद्धति; प्रत] हा योग तारा असून तो क्रांतिवृत्तावर (सूर्याच्या आभासी वार्षिक गतिमार्गावर) आहे. याशिवाय कर्केतील गॅमा (असेलस बोरिॲलिस; प्रत ४.७३) आणि ईटा असे तारे यात येतात. डेल्टा व गॅमा यांच्या साधारण मधे नुसत्या डोळ्यांनी भासमान होईल असा प्रीसेपी (एम ४४ किंवा एनजीसी २६३२; होरा ८ ता. ३७.४ मि., क्रांती + २००; प्रत ३.७; अंतर ५२५ प्रकाशवर्षे) या नावाचा एक तारकागुच्छ आहे. याला मधुभक्षिका (मधाचे पोळे) असेही म्हणतात. या गुच्छात शेकडो तारे असून त्यांपैकी कित्येक सूर्यापेक्षा तेजस्वी आहेत. हा गुच्छही क्रांतिवृत्ताच्या अगदी जवळच आहे. याला कौस्तुभ असे प्राचीन नाव आहे. पुष्याला वेदकाली तिष्य असे म्हणत व त्याला सिध्य असेही एक नाव आहे. गुरुवारी चंद्राला पुष्य नक्षत्र असले, तर तो गुरुपुष्य (अमृतसिद्धी) योग समजतात. विवाहाखेरीज सर्व कामांसाठी हा योग लाभकारक मानला जातो. याची देवता बृहस्पती व आकृती शकट (किंवा खेकडा) आहे. काळोख्या रात्रीच मार्चच्या मध्यास रात्री ९ च्या सुमारास हे डोक्यावर दिसते. आकाशात ढग नसतानाही हा गुच्छ मंद झाला, तर पाऊस येतो अशी पूर्वी समजूत होती.

                       ठाकूर, अ. ना.(स्रोत: मराठी विश्वकोश)

वर्ग:नक्षत्र
डिक यंग

वर्ग:इंग्लंडचे क्रिकेट खेळाडू
वर्ग:इ.स. १८८५ मधील जन्म
वर्ग:इ.स. १९६८ मधील मृत्यू
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
वर्ग:रिकामी पाने
सद्दाम हुसेन

**सद्दाम हुसेन** हा (२८ एप्रिल १९३७ - ३० डिसेंबर २००६) हा इराक देशाचा भूतपूर्व राष्ट्राध्यक्ष व हुकूमशाह होता. ३१ वर्ष वय असताना सद्दाम हुसेन यांनी जनरल अहमद अल बक्र यांचासोबत सत्ता हस्तगत केली. १९७९ मध्ये ते स्वतः राष्ट्रपती बनले. सन १९८२ मध्ये इराकमध्ये झालेल्या नरसंहारामुळे त्यांना २००३ मध्ये फाशीची शिक्षा सुनावण्यात आली.

वर्ग:इराक
वर्ग:हुकूमशाह
वर्ग:इ.स. १९३७ मधील जन्म
वर्ग:इ.स. २००६ मधील मृत्यू
वर्ग:इराकचे राष्ट्राध्यक्ष
जनुक कोश

**जनुक कोश** म्हणजे जनुकीय संपत्ति टिकवण्याचे एक साधन. आज असे जनुक कोश हे 
मुख्यतः स्थलबाह्य भांडारांच्या स्वरूपात बनवलेले आहेत. अशा भांडारांत
अत्यंत थंड तपमानात वनस्पतींचे अंश, अथवा बिया साठवल्या जातात.
प्राण्यांच्यात ही भांडारे खास थंड तपमानात ठेवलेल्या शुक्र व अंडयांच्या
रूपात असतात. जिवंत मादीच्या अभावी आज तरी अशा अंड्यांचा, शुक्रबीजांचा
वापर करण्याचे तंत्रज्ञान उपलब्ध नाही. पण, जनुकीय संपत्ति राखून ठेवणे
हे काही मानवी इतिहासात आजच सुरू झालेले नाही. अनादि कालापासून मानवी
समाज देवरायात, देवडोहात, देवतलावात जैवविविधतेला संरक्षण
देत आलेले आहेत, आणि या प्रथा महाराष्ट्रात आजही जिवंत आहेत

## हे सुद्धा पहा
*महाराष्ट्र जनुक कोश उपक्रम
*प्रकल्प विकिपीडिया:वनस्पती

*
*
रानवा (संस्था)

**रानवा** पुण्यातील निसर्गविषयक काम करणारी संस्था आहे.

वर्ग:भारतीय समाजकारणी संस्था
वर्ग:पुणे
वाघजाईची देवराई

**वाघजाईची देवराई** किंवा **नांदिवलीची देवराई** पुण्याहून पौड रस्त्याने मुळशीला जात असता एका उजव्या फाट्याला ५-७ कि.मी. अंतरावरील देवराई आहे.

## वनस्पती
बांबूची बेटे, सुरमाड, बेहडे ‘वेल‘, ‘गारबी‘ची माथ्यावरची जाळी, ‘वाटोळी‘ आणि ‘मोरवेल‘ या वनस्पती तसेच या सर्वांच्या परिघावरचे (भगवे) ‘पलाश‘ या वनस्पती या देवराईत आहेत. 

वर्ग:निसर्ग-संरक्षण
तैत्तरीय शाखा

'''''' ही कृष्ण यजुर्वेदाची एक शाखा आहे.ही दक्षिण भारतात जास्त प्रचलित आहे.
विष्णू पुराणानुसार यास्कचा शिष्य तैत्तीरी हा त्याचा जनक आहे.

*यात ८ 'कांड' आहेत.पुढे याची विभागणी 'प्रपाठकात' केली आहे.प्रपाठकात पुढे ऋचा आहेत.यातील काही ऋचांना हिंदू धर्मात अनन्यसाधारण महत्त्व आहे.

वर्ग:संहिता
लोकवनस्पतिविज्ञान

**लोकवनस्पतिविज्ञान**, किंवा जनजातिवनस्पति विज्ञान अर्थात Ethnobotany म्हणजे आदिम समाजाजवळ परंपरेने चालत आलेला वनस्पतिविषयक ज्ञानाचा ठेवा होय. देवराया व लोकवनस्पति विज्ञान यांचा परस्परसंबंध अतूट आहे. आदिम समाजाची नाळ जंगलांशी बांधलेली असते. त्यांना जंगलातील सामान्य वनस्पतींची जाण असते आणि जंगली खाद्यवनस्पती, बहुमोल औषधी अशा काही अत्यंत गुणी वनस्पतीचे गुपितही माहित असते.  

आंध्र प्रदेशातील आदिवासी समाजातील एका वृद्धेने वन्य तांदुळांच्या अनेक वाणांची जपणूक मोठ्या आस्थेन्र केली आहे. सर्पगंधा ही आधुनिक वैद्यकशास्त्राने उच्च रक्तदाबावरील उपाय म्हणून मान्यता दिलेली औषधीसुद्धा आदिम समाजातील परंपरागत ज्ञानाचेच योगदान आहे. केरळमधून जगविख्यात झालेली, थकवा-ताण नाहीसा करणारी ‘जीवनी‘ ही वनस्पतीसुद्धा आदिवासी समाजाचीच ‘देन‘ आहे.

भविष्यात अशा कित्येक वनस्पती जनकल्याणासाठी वापरता येतील. पण सुशिक्षित समाजाला हे ज्ञान नसल्याने, केवळ जनजातिविज्ञानच हे जाणून घेण्यास मदत करील. म्हणूनच सुधारित समाज आणि रानावनात नांदणारे आदिवासी यांना जोडणारा सेतू म्हणजे लोकवनस्पतीविज्ञान - एथ्नो-बॉटनी. भारतात डॉ. जानकी अमल या विदुषीने या शास्त्रशाखेची पायाभरणी केली. महाराष्ट्रात याची मुहूर्तमेढ रोवण्याचा मान डॉ. वा.द. वर्तकांचा.

वनस्पती शास्त्राच्या या शाखेला निसर्ग संरक्षणासाठी अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. महाराष्ट्रातले डॉ. वर्तक हे त्यांचे आद्य पुरस्कर्ते. 

## हेसुद्धा पहा
* Focus on Sacred Groves and Ethnobotany  (ग्रंथ,लेखक डॉ.वा.द. वर्तक)

वर्ग:वनस्पती
मायकेल फेल्प्स

**मायकल फ्रेड फेल्प्स** (इंग्लिश: *Michael Fred Phelps*) (जून ३०, १९८५ ) हे अमेरिकन माजी स्पर्धक जलतरणपटू आहेत. एकूण 28 पदकांसह ते आतापर्यंतचे सर्वात यशस्वी आणि सर्वात सुशोभित ऑलिम्पियन आहेत.ऑलिम्पिक सुवर्णपदक (२३), वैयक्तिक स्पर्धांमध्ये ऑलिम्पिक सुवर्णपदक (१३), आणि वैयक्तिक स्पर्धांमध्ये ऑलिम्पिक पदक (१६), असे सर्वकालीन विक्रम मायकेलच्या नावावर आहेत. जेव्हा त्यांनी 2008 बीजिंग ऑलिम्पिक खेळांमध्ये आठ सुवर्णपदके जिंकली, तेव्हा त्यांनी सहकारी अमेरिकन जलतरणपटू, मार्क स्पिट्झचा 1972चा कोणत्याही एका ऑलिम्पिक खेळात सात वेळा प्रथम क्रमांकाचा विक्रम मोडला.

त्याच्या अद्वितीय विक्रमांमुळे त्याला इ.स. २००३, इ.स. २००४, इ.स. २००६, इ.स. २००७ आणि इ.स. २००८ सालांमध्ये *वर्षातील जागतिक जलतरणपटू* हा पुरस्कार मिळाला आहे.

## बाह्य दुवे 
* मायकेल फेल्प्स यांच्या यशाचं सूत्रं
* 
* 

## संदर्भ 
वर्ग:अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने
वर्ग:अमेरिकन जलतरणपटू
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
कार्ल विल्हेम शील

150px|right|thumb|कार्ल विल्हेम शील

डिसेंबर ९ १७४२ मध्ये जन्मलेले **कार्ल विल्हेम शील** हे जर्मन-स्वीडिश रसायनशास्त्रज्ञ होते. त्यांनी रसायनशास्त्रात अनेक महत्त्वाचे शोध लावूनही त्यांचे जनकत्व शील यांना देण्यात येत नाही म्हणून आयझॅक असिमोव्ह हे शील यांना **दुर्दैवी शील** असे म्हणत. उदा. कार्ल विल्हेम शील यांनी जोसेफ प्रिस्टली यांच्या आधी ऑक्सिजनचा शोध लावला पण जोसेफ प्रिस्टली यांनी आपल्या शोधाची माहिती शील यांच्या आधी प्रकाशित केली तसेच शील यांनी मॉलिब्डेनम आणि (१७७८) आणि क्लोरिनचा शोध हम्फ्री डेव्ही यांच्या आधी लावला. शिवाय बेरियम (१७७४), मॅंगेनिझ (१७७४), टंग्स्टन (१७८१) आणि अनेक मूलद्रव्ये, धातू, रसायने यांच्या शोधाचे/जनकत्वचे श्रेय कार्ल शील यांना मिळावे की नाही यावरही बरेच वाद होते. 

 
वर्ग:स्वीडिश रसायनशास्त्रज्ञ
वर्ग:इ.स. १७४२ मधील जन्म
वर्ग:इ.स. १७८६ मधील मृत्यू
मानवी वाघ

ही लोककला विदर्भात व विशेषतः नागपूर परिसरात प्रसिद्ध आहे. सन १९७२-१९७४ पर्यंत ही पहावयास मिळ्त होती. ती आता लोप पावत आहे. मानवी शरीरावर जंगलातल्या वाघासारखी रंग रंगोटी करून, डोक्यात केसाळ टोप घालून व वाघासारखे कान व शेपटी लावून वाद्याच्या तालावर मानवी वाघ नाचत असे. हा एक प्रकारचा बहुरुप्याचाच खेळ असे. या वेळेस, सनई (शहनाई) व ढोल, ताशे इत्यादी त्याचे सोबत असे. सनईच्या गोंडी तालावर मग हा वाघ डरकाळी फोडत व नाचत असे. लहान मुलांना भिवविण्यासाठी व त्यांची गम्मत करावयास त्यांचे अंगावर धावून जात असे. विशिष्ट ताल ऐकला की लहान मुले, बायाबापड्या वाघ बघावयास घराबाहेर येत असत व गोल उभे रहात. त्यामध्ये मानवी वाघ नाचत असे.  

पोळा, गणपती, मस्कऱ्या गणपती, देवी, मारबत, मोहरम या सणांमध्ये विसर्जन सोहोळ्यात मानवी वाघ असेच. दिवसभर वेगवेगळ्या ठिकाणी नाचण्यासाठी मानवी वाघास खूपच दमदार असणे आवश्यक असे. त्यामुळे बहुधा पहेलवान लोकच वाघ बनत. आयुष्यभरात, २५-३० वेळा वाघ बनलेले लोक हयात आहेत. वाघ ओळखीच्या घरासमोर पण जाऊन नाचत असे. मग घरमालकाने दिलेली चलनाची नोट तोंडात घेऊन मग परत जाई.

नागपूर येथील राजे रघुजीच्या काळात, राजवाड्यावर होणाऱ्या प्रत्येक उत्सवाचे वेळी मानवी वाघाचा नाच होत असे. 

या मानवी वाघाची रंगरंगोटी करणे हीसुद्धा एक कला आहे. या रंगकामात, पट्टेदार वाघ, ढोऱ्या वाघ, झेंडू वाघ, बिट्टु वाघ आदी समाविष्ट आहेत. नागपूर येथील चितार ओळीत, वाघ चितारणारे पेंटर होते व आहेत.

यामध्ये शरीरावर रंग लावला जात असल्यामुळे, शरीराची आग होत असते. शरीराची चामडी रंगामुळे ताणली जाते. नंतर, लावलेला रंग ८-१० दिवस निघत नाही. तो घासून काढावा लागतो. त्यानेही शरीराची आग होते. या सर्व त्रासांमुळे आधुनिक पिढी, हा वारसा चालवायला तयार नाही. कारण गोंडी तालाऐवजी ते डी.जे.च  पसंत करतात.  

वर्ग:महाराष्ट्रातील लोककला
वर्ग:नागपूर
वोल्गा नदी

300 px|इवलेसे|उगमापासून मुखापर्यंत वोल्गाचा मार्ग
[thumb|300px|व्होल्गा नदीवरील [सारातोव्ह पूल]]
**व्होल्गा** () ही रशियामधील एक प्रमुख नदी आहे. ३,६९२ किमी लांबीची वोल्गा ही युरोपातील सर्वाधिक लांबीची तसेच सर्वाधिक जलप्रवाह व सर्वात मोठे पाणलोट क्षेत्र असलेली नदी आहे. वोल्गाला अनेकदा रशियाची राष्ट्रीय नदी असे म्हणले जाते. रशियातील २० मोठ्या शहरांपैकी ११ मोठी शहरे व्होल्गाच्या खोऱ्यात वसलेली आहेत. त्यापैकी एक आणि या नदीच्या नावावरून ओळखले जाणारे व्होल्गोग्राद शहर व्होल्गा नदीकिनाऱ्यावर वसलेले आहे.

रशियातील सेंट पीटर्सबर्ग शहराच्या आग्नेयेस ३२० किमीवर समुद्रसपाटीपासून २२५ मीटर उंचीवर उगम पावणारी ही नदी कास्पियन समुद्राला मिळते.

## मोठी शहरे
*आस्त्राखान
*वोल्गोग्राद
*सारातोव
*समारा
*कझान
*उल्यानोव्स्क
*निज्नी नॉवगोरोद
*यारोस्लाव
*त्वेर

## हे सुद्धा पहा
*वोल्गा संघशासित जिल्हा
 
## बाह्य दुवे
*पाणलोट खोरे 
*फोटो

वर्ग:रशियामधील नद्या
वोल्गोग्राद

**वोल्गोग्राद** (; भूतपूर्व नावे: **झारित्सिन** (१५८९ - १९२५) व **स्टालिनग्राड** (१९२५ - १९६१)) ही रशिया देशाच्या वोल्गोग्राद ओब्लास्ताचे राजधानी व रशियामधील एक महत्त्वाचे औद्योगिक शहर आहे. वोल्गा नदीच्या पश्चिम तीरावर वसलेले वोल्गोग्राद लोकसंख्येच्या दृष्टीने रशियामधील १२व्या क्रमांकाचे शहर असून २०१० साली येथील लोकसंख्या १०,११,४१७ (इ.स. २००२ जनगणनेनुसार) आहे. इ.स. १५८९ ते इ.स. १९२५ या कालखंडात या शहराचे नाव **त्सारित्सिन** असे होते, तर इ.स. १९२५ ते इ.स. १९६१ या काळात जोसेफ स्टालिन याच्या नावावरून ठेवलेल्या **स्तालिनग्राद** या नावाने ते ओळखले जाई. 

दुसऱ्या महायुद्धादरम्यान नाझी जर्मनी व सोव्हिएत संघादरम्यान झालेल्या अत्यंत विध्वंसक लढाईसाठी स्टालिनग्राड इतिहासामध्ये ओळखले जाते. २३ ऑगस्ट १९४२ रोजी नाझी जर्मनीने प्रचंड मोठा बाँबहल्ला करून जवळजवळ पूर्ण स्टालिनग्राड शहर बेचिराख केले. त्यानंतर ह्या शहराचा ताबा मिळवण्यासाठी झालेली लढाई आजवरची सर्वात रक्तरंजित लढाई मानली जाते. नोव्हेंबर १९४२ मध्ये शहराच्या ९० टक्क्याहून अधिक भागावर नियंत्रण मिळवल्यानंतरदेखील जर्मनीला संपूर्ण लाल सैन्य येथून हुसकावून लावण्यात यश आले नाही. १८ नोव्हेंबर १९४२ रोजी सोव्हिएतने सुरू केलेल्या प्रतिहल्ल्यादरम्यान जर्मनीचे जवळजवळ सर्व सहावे सैन्य एकाकी पडले व सोव्हिएत संघाने ही लढाई जिंकली. ह्या लढाईमध्ये १२.५ ते १८ लाख सैनिक मृत्यूमुखी पडल्याचा अंदाज आहे.

इ.स. १९६१ साली राष्ट्राध्यक्ष निकिता ख्रुश्चेव्हने ह्या शहराचे नाव बदलून *वोल्गोग्राद* असे ठेवले. 

## बाह्य दुवे 
* 
*पर्यटन माहिती 

वर्ग:रशियामधील शहरे
दॉन नदी

**दॉन** () ही पश्चिम रशियामधील एक प्रमुख नदी आहे. ही नदी तुला ओब्लास्तमधील नोवोमोस्कोव्स्क ह्या शहरात उगम पावते.  तेथून दक्षिणेस सुमारे १,८७० किमी लांब वाहत जाऊन ती अझोवच्या समुद्राला मिळते. वोरोनेझ व रोस्तोव दॉन ही दॉन नदीवरील मोठी शहरे आहेत. १०२ किमी लांबीच्या कृत्रिम कालव्याद्वारे दॉन नदी वोल्गा नदीसोबत जोडली गेली असून मालवाहतूकीसाठी ती रशियाच्या महत्त्वाच्या जलमार्गांपैकी एक आहे.

दॉन नदी रशियाच्या खालील ओब्लास्तांमधून वाहते.
*तुला ओब्लास्त
*वोरोनेझ ओब्लास्त
*लिपेत्स्क ओब्लास्त
*वोल्गोग्राद ओब्लास्त
*रोस्तोव ओब्लास्त

वर्ग:रशियामधील नद्या
युगोस्लाव्हियाचे संघीय प्रजासत्ताक

right|250 px|thumb|युगोस्लाव्हियाचे संघीय प्रजासत्ताक
**युगोस्लाव्हियाचे संघीय प्रजासत्ताक** (इंग्लिश: Federal Republic of Yugoslavia) हा १९९२ ते २००३ सालादरम्यान अस्तित्वात असलेला एक भूतपूर्व युगोस्लाव्हियन देश आहे. 

१९९२ साली अनेक युद्धांनंतर युगोस्लाव्हियाचे साम्यवादी संघीय प्रजासत्ताक ह्या देशाचे विघटन झाले व त्यातुन युगोस्लाव्हियाचे संघीय प्रजासत्ताक देशाची निर्मिती झाली. ह्या देशात मुख्यतः सर्बिया व मॉंटेनिग्रो ही दोन गणराज्ये होती. २००३ साली ह्या देशाचे नाव बदलून सर्बिया आणि मॉंटेनिग्रो हे ठेवण्यात आले.

वर्ग:भूतपूर्व देश
वर्ग:युगोस्लाव्हिया
वर्ग:युरोपातील भूतपूर्व देश
रशियन साम्राज्य

**रशियन साम्राज्य** ही जगातील एक भूतपूर्व महासत्ता आहे. रशियातील झारशाही नंतर १७२१ साली रशियन साम्राज्याची स्थापना झाली व १९१७ सालच्या रशियन क्रांती दरम्यान त्याचा पाडाव झाला. रशियन साम्राज्याच्या अस्तानंतर सोव्हिएत संघाचा उदय झाला.

## क्षेत्र
### सीमारेषा
रशियन साम्राज्याची पश्चिम सीमा पूर्व युरोपीर मैदानापर्यंत होती. उत्तर सीमा आर्क्टिक महासागरापर्यंत होती. महासागरातील नोवाया झेम्ल्या, कोल्गुयेव्ह व वेगॅच ही बेटेही रशियन साम्राज्यात होती. पूर्वेकडे सैबेरीयापर्यंत रशियाचा अंमल होता. दक्षिणेकडे कॉकेशस व काळ्या समुद्रापर्यंत रशियन सत्ता होती.

### भूगोल
१९व्या शतकाच्या अखेरीस रशियाकडे २२,४००,००० चौ. किमी. जमीन होती. केवळ ब्रिटिश साम्राज्याकडे रशियापेक्षा जास्त जमीन होती.

## वसाहती व बाह्य प्रदेश
* पोलंडचे राज्य
* ग्रँड डची ऑफ फिनलंड
* रशियन अमेरीका (सध्याचा अलास्का)

## बाह्य दुवे 
* रशियन साम्राज्याची माहिती

वर्ग:भूतपूर्व देश
वर्ग:साम्राज्ये
वर्ग:रशियाचा इतिहास
सर्बिया आणि माँटेनिग्रो

**सर्बिया आणि माँटेनिग्रो** हा २००३ ते २००६ सालादरम्यान अस्तित्वात असलेला एक भूतपूर्व युगोस्लाव्हियन देश आहे. 

१९९२ ते २००३ दरम्यान हा देश युगोस्लाव्हियाचे संघीय प्रजासत्ताक ह्या नावाने ओळखला जात असे. जून २००६ मध्ये सर्बिया आणि माँटेनिग्रो देशाचे शांततापुर्वक विघटन झाले व त्यातुन सर्बिया व माँटेनिग्रो ह्या दोन स्वतंत्र देशांची निर्मिती झाली.

वर्ग:युगोस्लाव्हिया
वर्ग:युरोपातील भूतपूर्व देश
नाझी जर्मनी

**नाझी जर्मनी** हे नाव १९३३ ते १९४५ दरम्यान जर्मनी देशाचा उल्लेख करण्याकरिता वापरले जाते. अ‍ॅडॉल्फ हिटलर हा नाझी जर्मनीचा राष्ट्रप्रमुख व हुकुमशहा होता. १९४५ मध्ये दुसऱ्या महायुद्धाच्या शेवटी जर्मन सैन्याचा पाडाव झाला व नाझी जर्मनीचा अस्त झाला.नाझी जर्मनीच्या काळात असंख्य ज्यु धर्मीयाची हत्या करण्यात आल्या.

वर्ग:भूतपूर्व देश
वर्ग:जर्मनीचा इतिहास
हम्फ्री डेव्ही

150px|right|thumb|सर हम्फ्री डेव्ही (1803)
सर **हम्फ्री डेव्ही** (डिसेंबर १७, १७७८ मे २९ १८२९) हे प्रख्यात इंग्लिश रसायनशास्त्रज्ञ होते. 

वर्ग:इंग्लिश रसायनशास्त्रज्ञ
वर्ग:इ.स. १७७८ मधील जन्म
वर्ग:इ.स. १८२९ मधील मृत्यू