वजन यंत्रे

व्यापारात व इतर व्यवहारात मोठमोठी वजने मोजण्यासाठी यंत्रे. मालाने भरलेल्या गाड्या, मालमोटारी, अवजड यंत्रे, हत्तीसारखे प्रचंड पशू इत्यादींची वजने काढण्यासाठी निरनिराळ्या प्रकारची वजन यंत्रे बनविण्यात आली आहेत. मोठ्या रेल्वे स्थानकात प्रवाशांच्या मालाचे वजन करण्यासाठी लहान मोठी वजन यंत्रे, एंजिनांची व मालडब्यांची वजन करणारी यंत्रे बसवलेली दिसून येतात.
मोठ्यामोठ्या कारखान्यांत प्रचंड प्रमाणात उत्पादनात होत असलेल्या मालाच्या घटक द्रव्यांची वजने करून त्यांची नोंदी करून एकूण वजनांची बेरीज करणारी यंत्रे उपलब्ध आहेत. अशांपैकी काही यंत्रांत टप्प्याटप्प्याने वजने करता येतात, तर दुसऱ्या काहींत सतत फिरत असणाऱ्या वाहक पट्ट्यावरून नेल्या जाणाऱ्या मालाचे वजन होत राहून ठराविक वेळात एकंदर किती वजन वाहून नेले गेले त्याची नोंद होते.
कागद, रबर, प्लॅस्टिक, धातूचे पत्रे वगैरे पदार्थांच्या लांबच लांब तक्त्यांच्या उत्पादन क्रियेत ठराविक आकारमानाचे (एक चौरस मीटर किंवा एक चौरस फूट) वजन होत राहील, अशीही यंत्रे बनविली गेली आहेत.
तरफेच्या तत्त्वावर आधारलेला समभुज तराजू वजन करण्यासाठी फार पुरातन कालापासून वापरात आहे [⟶ तराजू] पण ह्या समभुज तराजूने वर वर्णन केलेली मोठमोठी वजने मोजणे अशक्य असते. जुन्या काळी मोठी वजने करण्यासाठी विषमभुज तराजू (विस्मार), रोमन स्टीलयार्ड किंवा डॅनिश स्टीलयार्ड वापरीत असत. रोमन स्टीलयार्डमध्ये मोठे, वजन स्थिर टेकूपासून अगदी जवळ टांगले जाते व समतोल साधण्यासाठी लांब भुजेवर एक लहान वजन पुढे मागे सरकवले जाते. डॅनिश स्टीलयार्डामध्ये एका बाजूला ठराविक वजन असून ज्याचे वजन करावयाचे तो पदार्थ दुसऱ्या बाजूच्या टोकाला अडकवीत व टेकूच सरकवून समतोल साधला जाई. या प्रकारात पुष्कळ वेळा ग्राहकाची फसवणूक होत असल्याचे नजरेला आल्यामुळे पंधराव्या शतकातच याच्या वापरावर कायद्याने बंदी घालण्यात आली.
मोठी वजने करण्यासाठी सतराव्या शतकाच्या अखेरीपर्यंत वापरात असलेल्या रोमन स्टीलयार्डाचे काही प्रकार आ. १, २ व ३ यांमध्ये दाखविली आहेत.
स्टीलयार्डाचा आकडा अ या आधाराने पक्का धरला जातो (आ. १). आ हा टेकू आहे. इ या बिंदूपासून वजन करावयाची वस्तू टांगली जाते. ईउ ही स्टीलयार्डची दांडी असून तीवर क हे सरकविता येणारे वजन आहे. व वजनाच्या वस्तूचा समतोल साधताना क ला (व१ निश्चित वजनाचे) ऊ या ठिकाणी सरकवावे लागले, तर तरफेच्या तत्त्वाप्रमाणे व१ आणि आइ यांची मूल्ये बदलत नसल्यामुळे
वजन व हे आऊ ला सम प्रमाणात राहते. ईउ वर सारख्या अंतरावर रेषा आखल्या असल्यामुळे क (व१) जेथे असेल तेथील वाचन केल्याबरोबर व चे मूल्य कळते.
आ. २. मध्ये दाखविलेल्या स्टीलयार्डला एका टोकापासून जवळ पण भिन्न भिन्न ठिकाणी पट्टीच्या वर एक व दुसरा खाली असे दोन आकडे बसवलेले असतात. त्या आकड्यांनी यार्ड टांगता येतो. यार्डाच्या पट्टीस दोन्ही बाजूंना प्रत्येक टेकूपासून दुसऱ्या टोकापर्यंत सारख्या अंतरावर रेषा आखलेल्या असतात. आ. १ प्रमाणे यावर एक सरकविले जाणारे वजन (३) असते. यात फायदा एवढाच की, आखलेल्या दोन बाजूंपैकी जरूर वाटेल ती बाजू वापरता येते. वजन करण्याची कार्यपद्धती सारखीच असते. आ. ३ मधील रचना किंचीत वेगळी पण कार्यतत्त्व पहिल्या दोघांसारखेच आहे.
मध्ये लोखंडी चौकटीच्या डावीकडील उभ्या लहान बाजूच्या मध्यापासून निघालेल्या, आडव्या लांब पट्टीवर वस्तू अडकविण्यासाठी व पट्टीसह सर्व चौकट आधारावर टेकण्यासाठी दोन सुरीधारा बसविलेल्या असतात. चौकटीच्या उजव्या उभ्या बाजूच्या मध्यापासून निघालेल्या लहान पट्टीवर एक सुरीधारा असून तीवर सुटी व माहीत असलेली वजने एका आकड्याच्या मदतीने टांगता येतात. तीन सुरीधारा असलेली पट्टी व चौकट खालच्या बैठकीवर उभ्या केलेल्या डाव्या बाजूकडील खांबावर टेकवितात व चौकटासह पट्टीचा समतोल साधला किंवा नाही हे पाहण्यासाठी अगदी उजव्या बाजूला एक सुंदर खांब त्याच बैठकीवर उभा केलेला असतो. चौकटीच्या दोन लांबसमोरासमोरच्या आडव्या पट्ट्यांत वरच्या बाजूस लहान व खालच्या बाजूस मोठे अशी सरकविता येणारी वजने अडकविलेली असतात. या रचनेत माहिती असलेली निरनिराळी वजने उजव्या बाजूच्या आकड्यात घालता येण्याची सोय असल्यामुळे निरनिराळ्या मोठ्या वस्तूंची वजने करण्याची शक्यता वाढविता येते. सरकविता येणाऱ्या लहान वजनाचा उपयोग ⇨व्हर्नियरच्या मापपट्टीप्रमाणे वजन अधिक अचूक मोजण्यासाठी होतो.