मार्कंडा

**मार्कंडा** हे भारतातील महाराष्ट्र राज्याच्या नागपूरपासून २१६ कि.मी. दूर असलेले एक गाव आहे. ते वैनगंगा नदीच्या काठावर वसलेले आहे. या गावाजवळ दक्षिणवाहिनी वैनगंगा वळसा घेउन उत्तरवाहिनी होते. या गावातील मंदिरांना **विदर्भातील खजुराहो** मानतात. ती मंदिरे चंद्रपूर -मूल -चामोर्शी रस्त्यावर आहेत. येथे नागपूर नागभीड या राज्य मार्ग क्र.९ ने ही मूल या गावापर्यंत जाउन मूल-चामोर्शी रस्त्याने मार्कंड्यास जाता येते. मूल ते मार्कंडा हे अंतर सुमारे २७ कि.मी.येते.  ही जागा दुर्लक्षित आहे. या गावी सुमारे २३ मंदिरांचा समूह आहे. इ.स. १८७३ मध्ये **कनिंगहॅम** यांनी या मंदिरांकडे जगातील लोकांचे लक्ष वेधले. त्यांनी नोंदल्याप्रमाणे येथे २४ मंदिरे होती. सन १७७७ च्या सुमारास येथे वीज पडून देवळाचे बरेच नुकसान झाले अशी भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण विभागाच्या अहवालात नोंद आहे. सन १९२४-१९२५ चे सुमारास आणखी काही मंदिरे कोसळली. सध्या तेथे दखल घेण्याजोगी १८ मंदिरे आहेत. यांत **मार्कंडऋषी**,(ज्यांचेवरून या गावास 'मार्कंडा' हे नाव पडले) मृकंडुऋषी, यम, शंकर आदि मंदिरे प्रमुख आहेत. या मंदिरांचा उभारणीकाळ ११ वे शतक वा त्यानंतरचा असावा, असे पुणे येथील संशोधक गो.बं. देगलूरकर यांचे मत आहे.येथील मंदिरांच्या भिंतींवर अनेक देवदेवतांची तसेच विविध सुरसुंदरींची चित्रे कोरलेली आढळतात.
मार्कंडा नाव **मयूरखंड** या नावाचा अपभ्रंश आहे, असे मानले जाते. पण याबाबत इतिहासकारांचे एक मत नाही, तर ही पारंपरिक मान्यता आहे.

भारतीय संस्कृतीमध्ये नद्यांना खूप महत्त्व आहे. पाण्याच्या ठिकाणी असणारी जीवन धारण करण्याची क्षमता भारतीय संस्कृतीने निर्विवादपणे मान्य केली आहे. म्हणूनच आपल्या पवित्र स्थानांना आपण *तीर्थक्षेत्र* म्हणतो. नदी त्यातही उत्तर वाहिनी म्हणजे अत्यंत पवित्र मानली जाते. अशा **उत्तरवाहिनी** नद्यांच्या काठावर अनेक तीर्थक्षेत्रे विकसित झालेली दिसतात. मार्कंडा हे असेच एक तीर्थक्षेत्र आहे.

उत्तर हिंदुस्थानी पद्धतीचे आणि खजुराहो मंदिराच्या तोडीस तोड असलेले मार्कंडा हे देवस्थान विदर्भात गडचिरोली जिल्ह्यातील चामोर्शी तालुक्यात आहे. संथपणे वाहणारी उत्तरवाहिनी वैनगंगा आणि तिच्या तिरावरची अप्रतिम स्थापत्यशैली असलेली ही मंदिरे, बघता क्षणीच मनाला भुरळ घालणारी आहेत. मार्कंडा येथील देवालये दक्षिणोत्तर १९६ फूट लांब आणि पूर्व-पश्चिम १६८ फूट लांब अशी काटकोनात वसलेली आहेत. सभोवती ९ फूट उंचीची भिंत आहे आणि काटकोनी आकारामध्ये एकूण १८ देवळे आहेत. या देवळांपैकी मार्कंडेय ऋषींचे देऊळ, यमधर्म आणि महादेवाचे देऊळ हे उत्कृष्ट शिल्पकृतीचे नमुने आहेत. या प्रकारात *मार्कंडेय ऋषी, नंदिकेश्वर, यमधर्म, भृशुंडीमुनी, मृत्युंजय, विठ्ठल रखुमाई, उमाशंकर, दशावतार, शक्तिदेवी, हनुमान, गणेश, शंकर, विश्वेश्वर, भीमेश्वर, वीरेश्वर* इ. मंदिरे आहेत. या मंदिराकडे बघतांना आपण खजुराहोची मंदिरे बघत असल्याचा भास होतो.

अत्यंत बारीक नक्षीदार कलाकुसर हे या मंदिरांचे वैशिष्ट्य आहे. मानवी जीवनाच्या विविध छटा, आणि अनुभवांचे मूर्तिमंत चित्रण या मंदिरांमध्ये करण्यात आले आहे. मानवी आकृत्या चितारतांना चेहऱ्यावरचे हावभाव ठळकपणे चित्रित केले आहेत. '**मैथुन** **शिल्पे**' हे मार्कंडा मंदिरांचे आणखी एक वैशिष्ट्य आहे. कलावंतांनी जीवनाचा सर्व अंगांनी केलेला विचार बघून आपण थक्क होतो. मार्कंडा देवस्थानाना '**विदर्भाची** **काशी**' म्हणतात, ते उगाच नाही.

या मंदिरांची प्रत्येक मूर्ती डोळ्यात साठवून ठेवावी अशीच आहे. पण त्यातही एके ठिकाणी असलेली एका युवतीची मूर्ती नितांत सुंदर म्हणावी अशी आहे. तिच्या हातात आंब्याची डहाळी आहे. बहुधा, ती 'आम्रपाली'चे द्योतक असावी. या मूर्तीवरचे अलंकार, वस्त्रे, सगळेच देखणे आहे. एवढेच नाही, तर आंब्याच्या डहाळीचे पान न् पान ठळकपणे जाणवते. आणि आपण आपोआपच या अनामिक शिल्पकारांपुढे नतमस्तक होतो.

मार्कंडाला **महाशिवरात्रीला** मोठी यात्रा असते. छत्तीसगड, मध्यप्रदेश आणि विदर्भाच्या इतर जिल्ह्यातून मोठ्या प्रमाणावर यात्रेकरू इथे दर्शनाला येतात. या काळात इथे लोकांची खूप वर्दळ असते. सलग दहा ते पंधरा दिवसांची ही जत्रा असते. देवदर्शन करत असतानाच विविध प्रकारच्या बाजारपेठा येथे वसतात, तसेच मनोरंजनाच्या हेतूने नवनवीन प्रकारचे पाळणे सुद्धा येथे लावले जातात. आबालवृद्धांसाठी ही वार्षिक जत्रा एक सांस्कृतिक वारसाच बनलेली आहे. पण एरवी ही मंदिरे वर्दळीपासून काहीशी दूर आहेत. १५० वर्षापूर्वी या मंदिरावर वीज कोसळली होती. त्यामुळे मंदिराचे खूप नुकसान झाले आहे. थोडी पडझड झाली आहे. पण या मंदिरांचे देखणेपण आजही टिकवून आहेत. हजारो वर्षापूर्वी बांधलेली ही मंदिरे भारतीय शिल्पकृतीचे देखणे उदाहरण आहे.

=छायाचित्रे=

चित्र:view one of temples markanda.JPG|मार्कंडा येथील एका मंदिरावरील कोरीवकाम.
चित्र:Markanda_view.JPG|मार्कंडा मंदिरे.
चित्र:Markanda3.jpg|मार्कंडऋषी मंदिर.
चित्र:Markanda2.jpg|देवतेची एक मूर्ती.
चित्र:Markanda4.jpg|'वायु-शिवा'-एक वायुदेवतेचे शिल्प.
चित्र:Markanda5.jpg|एका स्तंभावरील कोरीवकाम. सपत्‍नीक देवता व वाघ हत्तीची शिकार करतांना.
चित्र:Markanda6.jpg|वरून खाली-ध्यानस्थ शिव, गणपती,एक भग्‍नमूर्ती.शेजारी डावी-उजवीकडे व्यालमूर्ती.
चित्र:Markanda7.jpg|मध्यभागी सरस्वती, चामुंडा व कंदुकक्रीडामग्‍ना मुग्धा, चामरा, जया इत्यादी सुरसुंदऱ्या.
चित्र:Markanda8.jpg|विविध सुरसुंदऱ्या
चित्र:Markanda9.jpg|स्तंभावरील व मंदिरावरील मूर्ती
चित्र:Markanda10.jpg|सुंदरींच्या व देवतांच्या मूर्ती व भग्‍नावशेष.
चित्र:Markanda11.jpg|'शुकसारिका' सुरसुंदरी.
चित्र:Markanda12.jpg|वसंत ऋतूचे आगमन सूचित करणारी 'मानिनी' सुरसुंदरी.
चित्र:Markanda13.jpg|'डालमालिका', मंदिरावरील सुरसुंदरीची मूर्ती.
चित्र:Markanda14.jpg|एक देवता.
चित्र:Markanda15.jpg|अंधकासुरवध शिवमूर्ती.
चित्र:Markanda16.jpg|ब्रम्हेशानजनार्दनार्क मूर्ती.
चित्र:Markanda17.jpg|विविध सुरसुंदऱ्या व व्याल(व्याघ्रव्याल,अजव्याल,अश्वव्याल)-एक काल्पनिक प्राणी
चित्र:Markanda18.jpg|यक्षमूर्तीचे भग्‍नावशेष.
चित्र:Markanda1.jpg|एक कोरीव स्तंभ.
चित्र:Markanda20.jpg|द्विस्तर यक्ष.
चित्र:Markanda22.jpg|देवतेची एक भग्‍नमूर्ती.
चित्र:Markanda23.jpg|मंदिराचे भग्‍नावशेष.
चित्र:Markanda24.jpg|मंदिराचे भग्‍नावशेष.
चित्र:Markanda25.jpg|मंदिराचे भग्नावशेष.
चित्र:Markanda26.jpg|मंदिराचे भग्नावशेष.
चित्र:Markanda27.jpg|मंदिराचे भग्नावशेष.
चित्र:Markanda28.jpg|मंदिराचे भग्नावशेष.
चित्र:Markanda29.jpg|एक कोरीव चक्र.
चित्र:Markanda.JPG|एका देवतेची कोरीव मूर्ती.

वर्ग:गडचिरोली जिल्हा
वर्ग:गडचिरोली जिल्ह्यातील गावे