open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
जालियनवाला बाग

इवलेसे|जालियानवाला बाग

**जालियनवाला बाग** भारताच्या पंजाब राज्यातील अमृतसर शहराचा एक भाग आहे. एप्रिल १३, इ.स. १९१९ रोजी ब्रिटिश पोलिसांनी तेथे भरलेल्या सभेतील निःशस्त्र नागरिकांवर गोळ्या चालवून शेकडोंना ठार मारले.या घटनेला २०१९ साली १०० वर्षे पूर्ण झाली आहेत.

## जालियनवाला बागेतील हिंसाचाराच्या पार्श्वभूमीवरील हिंदी चित्रपट
* जालियांवाला बाग (१९७७)
* फिल्लौरी (२०१७)
* रंग दे बसंती (२०१९)
* केसरी चॅप्टर २ (२०२५)

## जालियानावाला बागेत झालेल्या दुष्घटनेचा उल्लेख असलेले हिंदी चित्रपट
* शहीद उधमसिंह (२०००)
* गांधी (१९८२)
* जागृती (१९५६)
* द एसकेए व्हेंजर्स (इंग्रजी, २०१५)
* द लेजेंड ऑफ भगतसिंह (२००२)
* मिडनाईट्‌स चिल्ड्रेन (२०१२)

## कविता
कवयित्री सुभद्राकुमारी चौहान रचित शोकगीत - जालियानवाला बाग में वसंत.

## मराठी पुस्तके
* क्रांतिवीर भगतसिंग (विठ्ठलराय भट) 
* क्रूरकर्मा (जनरल डायरचे रेखा देशपांडे अनुवादित चरित्र, मूळ इंग्रजी लेखक - इयान काॅल्विन आदी लेखक)
* भगतसिंग (प्रवीण सुशीर)  
* भगतसिंग, चंद्रशेखर आझाद आणि इतर क्रांतिकारक (मूळ लेखक अजय घोष, मराठी अनुवाद आत्माराम वैद्य) 
* शहीद भगतसिंग (प्रा. व.न. इंगळे)

वर्ग:अमृतसर
वर्ग:भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याशी संबंधित महत्वाची स्थाने
बर्नार्ड लूट्स

**बर्नार्डस पीटर्स** *बर्नार्ड* **लूट्स** (१९ एप्रिल, इ.स. १९७९:प्रीस्का, दक्षिण आफ्रिका - ) हा कडून आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळलेला खेळाडू आहे.

वर्ग:नेदरलँड्सचे क्रिकेट खेळाडू
वर्ग:नेदरलँड्सचे एकदिवसीय क्रिकेट खेळाडू
वर्ग:इ.स. १९७९ मधील जन्म
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
अँडी डुकाट

**अँड्रु** *अँडी* **डुकाट** (१६ फेब्रुवारी, १८८६ - २३ जुलै, १९४२) हा कडून क्रिकेट आणि फुटबॉल खेळलेला खेळाडू होता. हा उजव्या हाताने फलंदाजी आणि मंदगती गोलंदाजी करीत असे.

वर्ग:इंग्लंडचे क्रिकेट खेळाडू
वर्ग:इ.स. १८८६ मधील जन्म
वर्ग:इ.स. १९४२ मधील मृत्यू
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
पाबरगड

**पाबरगड** हा भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील एक  किल्ला आहे.

## भौगोलिक स्थान
भंडारदरा धरणाच्या जवळ
अकोले तालुका अहमदनगर जिल्हा
अक्षं १९°३०'४८''उ, रेखांश ७३°४६'४२''
==कसे जाल ?==अकोले राजूर घोटी रोडने गेल्यास तेरुंगण फाटा लागेल.तेथून तेरूंगण गावात गेल्यावर ट्रेक चालू होतो.

==इतिहास==पाबरगडाचा फारसा इतिहास पाहायला मिळत नाही.पण याचा वापर टेहळणी बुरुज प्रमाणे करत असावे असा अंदाज आहे.
स्थानिक लोकांनाही फारसा इतिहास माहित नाही

## छायाचित्रे
right|thumb|पाबरगड
## गडावरील पाहण्यासारखी ठिकाणे
गडावर भैवनाथाचे मंदिर आहे.तसेच दोन गुहा आहेत.आणि अनेक लहान मोठी पाण्याचे हौद आहेत.

## गडावरील राहायची सोय
गडावर रहाण्याची सोय आहे.पण पावसाळा ऋतूमध्ये मुक्काम करू नका.कारण पाऊस अधिक असतो.

## गडावरील खाण्याची सोय 
गडावर खाण्याची सोय नाही.

## गडावरील पाण्याची सोय
गडावर पिण्याच्या पाण्याची सोय आहे 

## गडावर जाण्याच्या वाटा
तेरुंगन गावातून गडावर जाता येते.

==मार्ग ==अकोले राजूर घोटी रोड

## जाण्यासाठी लागणारा वेळ
गडावर जाण्यासाठी किमान दोन ते तीन तास लागतात.

## संदर्भ
* सांगाती सह्याद्रीचा - यंग झिंगारो
* डोंगरयात्रा - आनंद पाळंदे
* दुर्गदर्शन - गो. नी. दांडेकर
* किल्ले - गो. नी. दांडेकर
* दुर्गभ्रमणगाथा - गो. नी. दांडेकर
* ट्रेक द सह्याद्रीज (इंग्लिश) - हरीश कापडिया
* सह्याद्री - स. आ. जोगळेकर
* दुर्गकथा - निनाद बेडेकर
* दुर्गवैभव - निनाद बेडेकर
* इतिहास दुर्गांचा - निनाद बेडेकर
* महाराष्ट्रातील दुर्ग - निनाद बेडेकर
## हे सुद्धा पहा
*भारतातील किल्ले

वर्ग:महाराष्ट्रातील किल्ले
वर्ग:अहिल्यानगर जिल्ह्यातील गावे
पन्नालाल पटेल

**पन्नालाल नानालाल पटेल** (७ मे, १९१२ - ६ एप्रिल, १९८९) हे गुजराती लेखक होते. यांनी *सुखदुखना साथी* (१९४०), *वात्रकने कांठे* (१९५२), *मळेला जीव* (१९४१), *मानवीनी भवाई* (१९४७) आणि *भांग्याना भेरू* यांसह अनेक कादंबऱ्या आणि लघुकथासंग्रह लिहिले.

त्यांना १९८५मध्ये ज्ञानपीठ पुरस्कार दिला गेला.

पटेल, पन्नालाल
पटेल, पन्नालाल
वर्ग:इ.स. १९१२ मधील जन्म
वर्ग:इ.स. १९८९ मधील मृत्यू
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
टॉम कूपर

वर्ग:नेदरलँड्सचे क्रिकेट खेळाडू
वर्ग:नेदरलँड्सचे एकदिवसीय क्रिकेट खेळाडू
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
उमाशंकर जेठालाल जोशी

**उमाशंकर जेठालाल जोशी** (गुजराती: ઉમાશંકર જોશી) (२१ जुलै, इ.स. १९११ - १९ डिसेंबर, इ.स. १९८८) हे गुजराती साहित्यिक होते. त्यांना १९६७चा  ज्ञानपीठ पुरस्कार प्रदान करण्यात आला होता.

वर्ग:गुजराती लेखक
वर्ग:ज्ञानपीठ पुरस्कार विजेते
वर्ग:इ.स. १९११ मधील जन्म
वर्ग:इ.स. १९८८ मधील मृत्यू
वर्ग:साहित्य अकादमी पुरस्कार विजेते
वर्ग:गुजराती कवी
वर्ग:साहित्य अकादमी फेलोशिप विजेते
अतुल गोगावले

**अतुल अशोक गोगावले** (सप्टेंबर ११, इ.स. १९७४; राजगुरुनगर, पुणे जिल्हा, महाराष्ट्र - हयात) हा अजय अतुल या मराठी संगीतकार जोडीमधील एक संगीतकार व गायक आहे. अजय गोगावले आणि अतुल गोगावले हे दोघे एकमेकांचे भाऊ असून अतुल हा थोरला आहे.

वर्ग:मराठी गायक
वर्ग:मराठी पार्श्वगायक
वर्ग:इ.स. १९७४ मधील जन्म
इक्वाल्युईत

thumb|इक्वाल्युईत

**इक्वाल्युईत** (इनुक्टिटुट: ᐃᖃᓗᐃᑦ) ही कॅनडाच्या नुनाव्हुत प्रदेशाची राजधानी व सगळ्यात मोठे शहर आहे. हे शहर बॅफिन बेटाच्या दक्षिण भागात लाब्राडोर समुद्राच्या किनाऱ्यावर वसले आहे. २०११ साली येथील लोकसंख्या केवळ ६,६९९ इतकी होती.

## बाह्य दुवे
*अध्कृत संकेतस्थळ 

वर्ग:कॅनडामधील शहरे
राक्षसभुवनची लढाई

**राक्षसभुवनची लढाई** ऑगस्ट १०, इ.स. १७६३ रोजी राक्षसभुवन येथे मराठे व हैदराबादचा निजामअली यांच्यात झाली. यात हैद्राबादच्या मुस्लिम निझामाचा दारुण पराभव झाला. राक्षसभुवन महाराष्ट्राच्या बीड जिल्ह्यात गोदावरीकाठी गेवराई तालुक्यात वसलेले गाव आहे. इ.स. १७६३ मध्ये येथे झालेल्या लढाईत थोरल्या माधवराव पेशव्यांनी निजामअलीचा दारुण पराभव केला. हिंदू राजांचा राक्षसी इस्लामी शासकांवर विजय म्हणून ही लढाई राक्षसभुवनची लढाई म्हणून इतिहासाच्या पानांवर कोरली गेली आहे. या लढाइमधे निजामाचे २२ सरदार कैद करण्यात आले होते.
*साडेतीन शहाण्यांपैकी एक शहाणा विठ्ठल सुंदर यांचा मृत्यु याच लढाईमध्ये झाला. याचा पुरावा म्हणजे विठ्ठल सुंदर यांची समाधी राक्षसभुवनमध्ये पुरातन महादेवमंदिर दादेश्वर समोर आजही पाहण्यास मिळते.

## पार्श्वभूमी 
हैदराबादच्या निजामाला उदगीरच्या लढाईत त्याने गमावलेला प्रदेश परत मिळवायचा होता. त्या लाढाईत निजामाचे सर्व सरदार मराठा सैन्याने मारले होते आणि त्याला हिंदूंकडून पराभव सहन करावा लागला होता. याचा वचपा काढण्यासाठी निजामअलीने मराठ्याशी युद्ध करण्याचा निर्णय घेऊन पुण्यावर हल्ला केला आणि मोठी नासधूस केली होती. निजामाने थेट पुण्यावर हल्ला केला असल्यामुळे नागपूरकर भोसले ही निजामाविरुद्ध सज्ज झाले. या लाढाईमध्ये २५,००० जहागीरदारांचे सैन्य आणि इस्माईल खान पन्नी, राघोजी जाधवराव चतुर्थ आणि नानासाहेब निंबाळकर खर्डेकर यांच्या निष्ठावान फौजा सामील होत्या. निजामाला जनरल बुसीच्या फ्रेंच सैन्यानेही मदत केली होती. तथापि, मराठ्यांचे नेतृत्व श्रीमंत पेशवे माधवराव (थोरले) करत होते.
**(चांभार गोंडाच्या चकमकीपर्यंत, सेनासाहेबसुभा जानोजी भोसले आणि पेशव्याचे काका रघुनाथराव हे देखील सैन्य छावणीत होते.) 
त्यांना विसाजी त्र्यंबक, सरदार नारो शंकर दाणी, बाबूजी नाईक (ए. सेनासाहेबसुभाचे नागपूरचे सेनापती, ज्यांनी काही महिन्यांपूर्वी लढाईपूर्वी निजामाशी मैत्रीचा करार केला होता, सरदार मालोजीराजे तिसरे घोरपडे (कोपरगाव) आणि मुधोळचे सरदार यशवंतराव/संताजीराव वाबळे यांनी राक्षसभुवन येथे निजामाच्या सैन्याचा पराभव केला.

## तह
शेवटी युद्धविराम झाला आणि संभाजीनगर  येथे एक तह झाला, ज्यानुसार निजामाने भालकीसह आपला मोठा प्रदेश मराठ्यांना दिला. नेऊरगाव आणि लिंबागणेश हे भागही मराठा साम्राज्याचा भाग बनले. या निर्णायक विजयाने मराठे अधिक शक्तीशाली बनले आणि मराठा साम्राज्य अधिक मजबूत झाले.

## परिणाम
या विजयामुळे मराठी साम्राज्य संपले नसून ते चिरकाल टिकू शकते, हा विश्वास मराठी फौजेत संचारला. या लढाईचे दुसरे वैशिष्टय़ म्हणजे पेशवेपद धारण केल्यानंतर थेट हातात तलवार घेऊन रणांगणावर लढलेली ही माधवराव पेशव्यांची पहिलीच लढाई होती.

## संदर्भ आणि नोंदी 
*

वर्ग:मराठा साम्राज्य
वर्ग:मराठा साम्राज्य सहभागी असलेल्या लढाया
वर्ग:हैदराबादचा निजाम सहभागी असलेली युद्धे
वर्ग:बीड जिल्हा
नवलेवाडी

**नवलेवाडी** हे गाव महाराष्ट्रातील अहमदनगर जिल्ह्याच्या अकोले तालुक्यातील ऐतिहासिक वारसा असलेले गाव आहे. भारताच्या स्वातंत्र्यसंग्रामात येथील लोकांचे योगदान महत्त्वाचे होते.

या गावाला इ.स. १८७५ पासूनचा इतिहास आहे. १९१८ साली मामलेदाराच्या खुनाच्या खटल्यात इंग्रज सरकारने दाखल केलेल्या खटल्यात या गावातील प्रभू नवले व नरसु सहादू नवले या दोघा भावंडांना काळ्या पाण्याची शिक्षा झाली.

१९४२ साली पुकारलेल्या महात्मा गांधी भारत छोडो आंदोलनच्या साठी येथील २७ स्वातंत्र्य सैनिकांनी ब्रिटिश सरकारला विविध प्रकारे जेरीस आणण्याचा प्रयत्न केला. स्वातंत्र्य लढ्यात लढणाऱ्या नेत्यांना भूमीगत अवस्थेत मदत करण्याचे काम स्त्री-पुरुषांनी केले.

वर्ग:अकोले तालुक्यातील गावे
वर्ग:अहिल्यानगर जिल्हा
जेम्स वेल्स (निःसंदिग्धीकरण)

**जेम्स वेल्स** या नावाशी संबंधित खालील लेख उपलब्ध आहेत :
* जेम्स वेल्स (चित्रकार) - स्कॉटिश चित्रकार.
* जिमी वेल्स - विकिपीडियाचा सह-संस्थापक.

वर्ग:निःसंदिग्धीकरण पाने
सोनम कपूर

**सोनम कपूर** (रोमन लिपी: *Sonam Kapoor* ;) (जून ९, इ.स. १९८५; मुंबई, महाराष्ट्र, - हयात) ही हिंदी भाषेतील चित्रपटांमधील अभिनेत्री आहे. सोनम हिंदी चित्रपटांतील अभिनेता अनिल कपूर याची कन्या आहे. सावरीया हा सोनम कपूरचा पहिला चित्रपट होता.

## अभिनय सूची
## बाह्य दुवे 
* 

वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेत्री
वर्ग:स्त्री चरित्रलेख
भारतीय नागरी सेवा

**भारतीय नागरी सेवा** (इंग्लिश:Imperial/ Indian Civil Service किंवा ICS) ही ब्रिटिश राजवटीतील भारतातील नागरी सेवा होती.

याचे मूळ नाव *इंडियन सिव्हील सर्व्हिस* किंवा *इम्पिरीयल सिव्हील सर्व्हिस* असे होते व यातील अधिकाऱ्यांना *आय.सी.एस.* ही उपाधी असे.

वर्ग:भारताचा इतिहास
वर्ग:ब्रिटिश भारत
परवीन सुलताना

**बेगम परवीन सुलताना** ( १० जुलै १९५०) ह्या भारतीय गायिका आहेत. त्या हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीतातील पतियाळा घराण्याच्या गायिका आहेत.

त्यांना १९७६ साली पद्मश्री, २०१४ साली पद्म भूषण आणि १९९८ साली संगीत नाटक अकादमी पुरस्काराने गौरवले गेले आहे.  
## कारकीर्द
## पुरस्कार
* पद्मश्री पुरस्कार १९७६
* गंधर्व कलानिधी १९८०
* संगीत नाटक अकादमी १९९९

वर्ग:भारतीय शास्त्रीय गायक
वर्ग:हिंदुस्तानी गायक
वर्ग:संगीत नाटक अकादमी पुरस्कारविजेते
वर्ग:इ.स. १९५० मधील जन्म
मराठी विकिबुक्स

**मराठी विकिबुक्स** ही मराठी भाषेतील एक मुक्त ग्रंथसंपदा आहे. ही त्याची आवृत्ती आपण घडवू शकता. विकिबुक्स प्रकल्पाचा मूळ उद्देश शैक्षणिक दृष्टिकोनातून आंतरजालावर नवी मुक्त पाठ्य पुस्तक निर्मिती व्हावी असा आहे. 

## स्वरूप
सध्या मराठी 'विकिबुक्स'मध्ये मुख्यत्वे मूळ स्रोत ग्रंथाचा भरणा आहे. वस्तुतः कालांतराने ज्ञानेश्वरी आणि तत्सम मूळ ग्रंथसंपदा मराठी विकिस्त्रोत नावाने नवीन सहप्रकल्पात स्थानांतरित केले जाणे अपेक्षित आहे.त्याचप्रमाणे विकि विश्वविद्यापीठाची सुद्धा संकल्पना आहे. विकिस्रोत व विकि विश्वविद्यापीठाची या सहप्रकल्पांची सुरुवात होईपर्यंत हा भार 'विकिबुक्स' हा प्रकल्प मोठा अभिमानाने सांभाळत आहे. विकिबुक्स प्रकल्पामध्ये लेखांची भर घालण्यासाठी मदतीचा लेख येथे उपलब्ध आहे. 

## सद्यस्थिती 
सध्या 'मराठी विकिबुक्स'मध्ये लेखांची एकूण संख्या १४९ आहे. मराठी भाषाप्रेमींनी ह्या उपक्रमाला हातभार लावल्यास विकिबुक्स लवकरच प्रगती करेल.

## बाह्य दुवे 
* 
 
वर्ग:विकिमीडिया फाउंडेशनचे प्रकल्प
मराठी विकिस्रोत

*मराठी विकिस्रोत* हा मराठी विकिपीडियाचा बंधूप्रकल्प आणि एक विकी प्रकल्प आहे. हे आंतरजालावर असलेले मराठी मुक्त ग्रंथालय आहे. 'मराठी विकिस्रोत' विकितत्त्वानुसार स्वयंसेवी योगदान देणाऱ्या सदस्यांमार्फत गोळा केलेल्या, मुद्रितशोधन (प्रूफरीडिंग) केलेल्या, टीका-टिप्पण्या जोडलेल्या मराठी "स्रोत" दस्तऐवजांचा ग्रंथालय प्रकल्प आहे. 

हा प्रकल्प विकिमीडिया प्रतिष्ठानाद्वारे चालवला जात असून विकिपीडिया या मुक्त ज्ञानकोश प्रकल्पाचा बंधुप्रकल्प आहे. विकिस्रोतात आढळणाऱ्या अस्सल दस्तऐवजांचा आणि विकिपीडियावरील ज्ञानकोशीय लेखांचा एकत्रित उपयोग वापरकर्त्यांना आपल्या संशोधनात्मक उद्दिष्टांसाठी होऊ शकतो. भारतीय लेखकांसाठी असलेल्या नियमाप्रमाणे लेखकाच्या मृत्युनंतर ६० वर्षांनी त्याचे साहित्य प्रताधिकारमुक्त होते. मरणोत्तर प्रकाशित साहित्य प्रथम प्रकाशनानंतर ६० वर्षांनी प्रताधिकारमुक्त होते. येथे मराठी भाषेतील सर्व प्रताधिकार मुक्त साहित्य उपलब्ध करण्याचा प्रयत्न आहे. 

यामध्ये वाचकांसाठी मोफत वाचनाची सोय आहे. आपल्याला या प्रकल्पात भर घालण्यासाठी निमंत्रण असते. येथे प्राचीन तसेच प्रताधिकार नसलेले दस्तएवज आणता येतात.

१००% कॉपीराइटमुक्त पब्लीक डॉमेन इतिहास संशोधनातील केवळ प्रमाण संशोधन साधने अथवा मूळ ग्रंथ इंटरनेटवर उपलब्ध करून देणे शक्य असल्यास विकिपीडियाच्या विकिस्रोत या मुक्तस्रोत बंधू प्रकल्पात आपल्या अशा योगदानाचे आणि परिश्रमाचे स्वागत असते.

## स्वरूप 
मराठी विकिपीडियावर त्या अभंगांची, काव्याची आणि लेखांची चर्चा होऊ शकते. परंतु ते लेख फक्त मूळ स्वरूपात मराठी विकिस्रोत येथे साठवता येतात. उदा० मुळातली ज्ञानेश्वरी, तुकारामाचे मुळात जसे आहेत तसे अभंग, आणि मनाच्या श्लोकांची मूळ संहिता, वगैरे. 

### विकिस्रोतावर काय चालते ?
*प्रताधिकारमुक्त दस्तऐवज

* ऐतिहासिक ललितेतर दस्तऐवज - तह/करारनामे, जाहीरनामे, आज्ञापत्रे, फतवे, वैयक्तिक दप्तरे/पत्रे, बखरी, न्यायनिवाड्याची निकालपत्रे, सैनिकी मोहिमांचे अहवाल/जमाखर्च इत्यादी.
* ऐतिहासिक ललित साहित्य - संतसाहित्य, अन्य भक्तिपर साहित्य, स्तुतिपर कवने.
* ऐतिहासिक कलाकॄती - समसमीक्षित (पीअर-रिव्ह्यूड) किंवा संपादित माध्यमांतून प्रकाशित झालेली चित्रे/फोटो; मात्र खास त्यांच्यासाठी आयोजलेल्या प्रदर्शनांतून प्रसिद्ध झालेली नसावीत.

परंतु विकिस्रोतवर  स्वरचित ग्रंथलेखन करता येत नाही, स्वरचीत ग्रंथलेखनासाठी अथवा स्वरचीत   पुस्तक विकीवर आणायचे असेल तर आणायचे असेल तर कृपया ते विकिबुक्सवर चढवा. 
त्याच प्रमाणे जालावर संस्कृत ग्रंथ आणण्यासाठी संस्कृत विकिस्रोत पहा.

## अधिकृत संकेतस्थळ
* https://mr.wikisource.org/wiki/

वर्ग:विकिमीडिया फाउंडेशनचे प्रकल्प
तुती

🌿तुती लागवड पद्धत:-

      तुती लागवडीसाठी प्रथमतः तुटीच्या कांड्या (लाकड 🥢 ) घेतली जाते.     

तेेे ५ते६ इंच उंचीचे व ३ डोळे असणाऱ्या कांड्या जमिनीत उभ्या पुरल्या जातात.     व येक डोळा वरती ठेवला जातो.              

  या पद्धती रोप तयार केले जाते.

तुती ही एक वनस्पती आहे. रेशीम उद्योगाची सुरुवात तुतीच्या झाडांच्या लागवडीपासून होते. 
यामध्ये व्ही-१ व एस-१६३५ या तुतीच्या जातीच्या लागवडीतून पाल्याचे उत्पादन चांगले  मिळते असे मानले जाते. या जाती बागायती क्षेत्राकरिता प्रसारित करण्यात आल्या आहेत. तुतीची लागवड पावसाळ्यामध्ये करता येते. जमिनीची मशागत करून एक एका पट्ट्यात ५ फुट - २ फुट  अंतरावर तुती लागवड केली जाते. तुतीचे  पहिले पीक तयार होण्यास ५ ते ६ महिने लागतात. पहिल्या पिकाचा  पाला रेशीम किडय़ांना खाऊ घातल्यानंतर तुतीच्या झाडांची जमिनीपासून एक फूट उंचीवर छाटणी केली जाते. यानंतर येणारे पीक साधारणपणे दोन  महिन्यांत तयार होते. अशाप्रकारे दुसऱ्या वर्षांपासून प्रतिवर्षी पाच ते सहा पिके बागायती जमिनीतून मिळतात. एकदा लागवड केलेल्या तुतीच्या झाडापासून २० ते २५ वर्षांपर्यंत पाला उपलब्ध होऊ शकतो. तुतीचे नाव मोरस अल्बा[morous alba] कुळ- मोरेसी [Moraceae]असे आहे

महाराष्ट्रात पुणे जिल्ह्य़ाचे हवामान तुतीच्या लागवडीसाठी व एकूणच रेशीम उत्पादन व्यवसायासाठी अनुकूल आहे.

## बाह्य दुवे
* रेशीम उत्पादन

वर्ग:वनस्पती
जेम्स वेल्स (चित्रकार)

[thumb|right|200px|**जेम्स वेल्स** याने रंगवलेले [सवाई माधवराव पेशवे, नाना फडणवीस यांचे समूहचित्र (चित्रनिर्मिती: इ.स. १७९२ ;)]]

**जेम्स वेल्स** (इंग्लिश: *James Wales* ;) (इ.स. १७४७ - इ.स. १७९५) हा स्कॉटिश चित्रकार होता. 

वेल्स अ‍ॅबर्डीन व लंडन येथे व्यक्तिचित्रे रंगवून व्यावसायिक चित्रकला करत होता. इ.स. १७९१ साली तो भारतात आला. सवाई माधवराव पेशवे, नाना फडणवीस, महादजी शिंदे इत्यादी मराठा साम्राज्यातील तत्कालीन राज्यकर्त्या व्यक्तींची चित्रे त्याने चितारली. आजपावेतो (इ.स. २०११ सालापर्यंत) ज्ञात असलेली मराठा राज्यकर्त्यांची विश्वासार्ह व्यक्तिचित्रणे जेम्स वेल्साच्या चित्रांमुळेच उपलब्ध आहेत. महाराष्ट्रात त्याच सुमारास शोध लागलेल्या वेरूळ व घारापुरीच्या लेण्यांची रेखाचित्रे व आराखडे बनवण्यातही त्याने मोलाची भूमिका बजावली.

चित्रे चितारण्यासोबतच जेम्स वेल्साने पुणे दरबारातील ब्रिटिश रेसिडेंट चार्ल्स मॅलेट व पेशव्यांच्या मदतीने पुण्यात कलाशिक्षणार्थ चित्रशाळा सुरू केल्याचे सांगितले जाते. पुण्याच्या चित्रशाळेत वेल्साच्या हाताखाली शिकलेल्या गंगाराम चिंतामण तांबट नावाच्या कलाकाराने पुढे वेरूळ व घारापुरीच्या लेण्यांची रेखाचित्रे, आराखडे बनवण्याच्या कामी त्याचा मदतनीस म्हणून काम केल्याचे संदर्भ आढळतात.

## बाह्य दुवे 
* 

वर्ग:ब्रिटिश चित्रकार
वर्ग:मराठा साम्राज्य
वर्ग:इ.स. १७४७ मधील जन्म
वर्ग:इ.स. १७९५ मधील मृत्यू
क्रिकेट विश्वचषक, २०११ - सराव सामने

१२ फेब्रुवारी ते १८ फेब्रुवारी दरम्यान क्रिकेट विश्वचषक, २०११चे सराव सामने खेळवल्या जातील.

आयसीसीने सराव सामन्यांची माहिती २० ऑगस्ट २०१० रोजी प्रसिद्ध केली.

## केन्या वि वेस्ट इंडीज
## श्रीलंका वि नेदरलँड्स
## बांगलादेश वि कॅनडा
## आयर्लंड वि न्यू झीलँड
## दक्षिण आफ्रिका वि झिम्बाब्वे
## भारत वि ऑस्ट्रेलिया
## आय‍र्लंड वि झिम्बाब्वे
## केन्या वि नेदरलँड्स
## बांगलादेश वि पाकिस्तान
## ऑस्ट्रेलिया वि दक्षिण आफ्रिका
## श्रीलंका वि वेस्ट इंडीज
## कॅनडा वि इंग्लंड
## भारत वि न्यू झीलँड
## इंग्लंड वि पाकिस्तान
## निकाल माहिती
## संदर्भ व नोंदी
वर्ग:२०११ क्रिकेट विश्वचषक
यास्मिन शेख

श्रीमती **यास्मिन शेख** (जन्म - २१ जून १९२५ - ]]) या मराठी भाषेच्या व्याकरण-तज्ज्ञ आहेत. निरनिराळी नियतकालिके आणि वर्तमानपत्रे यांतून त्या मराठी भाषाविषयक विचार मांडत असतात.

मराठी माणसे बोलताना भाषेमध्ये परकीय शब्दांचा वापर सहजतेने करतात. मात्र असे करताना आपणच आपली मराठी प्रदूषित करीत आहोत याचे त्यांनी भान ठेवायला हवे. बोली भाषा कशीही असली, तरी ललित वाङ्मय असो किंवा वैचारिक लेखन, ते करताना प्रमाण भाषेचाच वापर झाला पाहिजे, असे यास्मिन शेख यांचे मत आहे.

## व्यक्तिगत जीवन
यांचे पूर्वाश्रमीचे नाव जेरुषा रुबेन असे आहे. त्या जन्माने ज्यू आहेत. लेखक वसन्त कानेटकरांच्या पुढाकाराने त्यांची नाशिकमध्ये एका चित्रमन्दिरात काम करणा-या अझीझ अहमद इब्राहिम शेख (डॅडी शेख) या मुस्लिम तरुणाशी भेट झाली, आणि १९५० साली त्यांनी शेख यांच्याशी विवाह केला. त्यांनी आपला धर्म बदलला नाही, पण जेरुषा रुबेन नांव बदलून त्या यास्मिन शेख झाल्या, असा खुलासा त्यांनी एका मुलाखतीत केला. त्यांना डॉ.शमा आणि प्रा.रुकसाना अशा दोन मुली आहेत.

## कार्य 
प्रा. श्री.म. माटे यांच्या विद्यार्थिनी असलेल्या यास्मिन शेख यांनी श्री.पु. भागवत आणि साहित्यिक-नाटककार वसंत कानेटकर यांच्याबरोबर काम केले. डॉ. यास्मिन शेख यांनी व्रतस्थ वृत्तीने भाषाशास्त्र आणि व्याकरण या विषयासाठी आपले जीवन वाहून घेतले आहे. भाषा हा सर्वश्रेष्ठ सांस्कृतिक वारसा आहे. तो जपणे, समृद्ध करणे हे आपले कर्तव्य आहे याची जाणीव त्यांनी सातत्याने करून दिली. 

शेख यांनी शालेय व महाविद्यालयीन स्तरावर चौतीस वर्षे अध्यापन केले आहे. एस०आय०ई०एस० महाविद्यालय, शीव, मुंबई येथे सहा वर्षे मराठी विभागप्रमुख म्हणून त्या कार्यरत होत्या. त्यांनी शासनाच्या 'स्टेट इन्स्टिट्यूट ऑफ अॅडमिनिस्ट्रेटिव्ह करियर, मुंबई' मध्ये आय०ए०एस० च्या विद्यार्थ्यांना व्याकरण व भाषाशास्त्र याचे दहा वर्षे अध्यापन केले. 

बालभारतीच्या मराठीच्या पाठ्यपुस्तकांचे इतर सदस्यांच्या सहकार्याने सात वर्षे संपादन केले. त्यांचा बालभारतीच्या संशोधन विभागातर्फे प्रसिद्ध झालेल्या 'कार्यात्मक व्याकरणा'च्या पुस्तकनिर्मितीत महत्त्वाचा सहभाग होता.

त्या अंतर्नाद मासिकाच्या व्याकरण सल्लागार म्हणून पंधरा वर्षे कार्यरत होत्या.

## लेखन 
* विविध नियतकालिकांमधून त्यांचे व्याकरणविषयक, परीक्षणात्मक व व्यक्तिचित्रणात्मक लेखन प्रसिद्ध झालेले आहे.

## ग्रंथसंपदा 
*मराठी शब्दलेखनकोश, हर्मिस प्रकाशन, पुणे, पहिली आवृत्ती - २००७, दुसरी आवृत्ती - जून २०१५, ISBN: 978-81-924920-7-0
* मराठी लेखन मार्गदर्शिका, प्रकाशक - राज्य मराठी विकास संस्था, मुंबई

## सन्मान
* नाशिक मधील सार्वजनिक वाचनालयातर्फे (सावानातर्फे) ४ व ५ ऑक्टोबर २००८ या दिवसांत झालेल्या नाशिक जिल्हा साहित्यिक मेळाव्याचे अध्यक्षस्थान प्रा. यास्मिन शेख यांनी भूषवले होते.

## पुरस्कार 
* प्रा. यास्मिन शेख यांना २०१५ सालचा डॉ. गं.ना. जोगळेकर स्मृती पुरस्कार प्रा.डॉ. शेषराव मोरे यांच्या हस्ते प्रदान करण्यात आला. (१७-८-२०१५).
* महाराष्ट्र सरकारच्या मराठी भाषा विभागातर्फे यास्मिन शेख यांना डॉ. अशोक केळकर भाषा अभ्यासक पुरस्कार २७ फेब्रुवारी २०१७ रोजी देण्यात आला.
* मसापचा जीवन गौरव पुरस्कार (२६ मे २०१७)
* कर्नाळा चॅरिटेबल ट्रस्टतर्फे 'शिक्षणप्रेमी शांतारामशेठ शहासने जीवनगौरव पुरस्कार' (२२ फेब्रुवारी २०२६) 

## गौरव-ग्रंथ 
यास्मिन शेख -मूर्तिमंत मराठी प्रेम, संपादक - भानू काळे व दिलीप फलटणकर 

## संदर्भ
## बाह्य दुवे 
वर्ग:मराठी लेखिका
वर्ग:मराठी व्याकरणकार
वर्ग:इ.स. १९२५ मधील जन्म
वर्ग:स्त्री चरित्रलेख
वर्ग:शतायुषी माणसे
जनुकशास्त्र

जनुकशास्त्र हे जनुक अभ्यासणारे शास्त्र आहे.

यातील संशोधनामुळे सदोष मानवी जनुके हुडकून त्यांच्या जागी काही दुरुस्त्या करता येतात व संभाव्य रोग टाळता येतात. सध्या मानवी प्रतिकारशक्तीस कारणीभूत ठरणाऱ्या जनुकांची संकेतावली उलगडण्यासाठी संशोधन केले जाते आहे. जेव्हा पेशीविभाजनाची क्रिया होत असते तेव्हा काही जनुकांची नक्कल करण्यात चुका होतात. त्यामुळे कर्करोग व इतर जीवघेणे रोग होतात. हे रोग ते काही वेळेला केमोथेरपी सारख्या उपचारालाही दाद देत नाहीत. 
## संशोधन 
इंटरनॅशनल कॅन्सर जिनोम कॉन्सोर्टियम ही जनुकशास्त्राची अग्रगण्य संस्था आहे. या संस्थेने कर्करोगाच्या २५ हजार जिनोमचा उलगडा करण्याचा महत्त्वाकांक्षी प्रकल्प हाती घेतला आहे. प्रतिकारशक्ती निर्माण करणाऱ्या पेशींच्या जिनोममुळे स्वाइन फ्लू व इतर काही रोगांवरील नवीन औषधे तयार होण्याच्या दिशेने या प्रकल्पाचा उपयोग आहे.

## इतिहास 
जनुकशास्त्र शास्त्राचा इतिहास हा प्रामुख्याने तीन विभागात आढळतो.मेंडेल या शास्त्रज्ञाला जनुकशास्त्रात्राचा युगपुरुष मानले जाते. म्हणूनच जनुकशास्त्र मेंडेल अगोदरचे . मेंडेल नंतरचे व मेंडेलचे जनुकशास्त्र अशा तीन गटात विभागले जाते. मेंडेलचे सर्व प्रयोग ,हे वाटाण्या केलेले आढळतात. वाटाणा वनस्पतीमध्ये सात विविध प्रकारचे गुणधर्म वैविध्य दिसून येते याचा वापर करून जनुक शास्त्र अनुवंशिकता निश्चित करू शकते. मेंडेलचे वेगळेपण, हे त्याने केलेल्या निरीक्षणामुळे दिसून येते. लिखित स्वरूपातील पुरावा हा मेंडेल यांनी सर्वप्रथम दिला==

## बाह्य दुवे
वर्ग:जनुकशास्त्र
वर्ग:विज्ञान

be-x-old:Палеанталёгія
बृहत्संहिता

**बृहत्संहिता** हा ज्योतिष शास्त्रावर असलेला ग्रंथ आहे. याचे लेखन वराहमिहिर यांनी उज्जैन येथे केले.
या ग्रंथात ज्योतिषाच्या सर्व अंगांचा विचार केला आहे.
त्यात राशी, नक्षत्र आणि ग्रह विचार प्रामुख्याने केला गेला आहे.

बृहत्संहिता हा ग्रंथ म्हणजे ज्ञानाचा खजिना आहे. ज्योतिषासोबत यात मानवी जीवनास उपयुक्त असलेल्या इतर विषयांचे मार्गदर्शनही केलेले आहे. याच्या १४ व्या कूर्माध्यायात पर्जन्य गर्भलक्षण, गर्भधारण व वर्षण हे विषय आहेत.त्यात मार्गशीर्षदि मासात पर्जन्यवृष्टी कशी होईल ते सांगितले आहे. तसेच पर्जन्यमापनाची रीतही दिली आहे. उदकार्गल प्रकरणात पाण्याचा शोध घेण्याविषयी ठोकताळे सांगितले आहेत. श्री. शं. बा. दीक्षित म्हणतात, ‘सृष्टिज्ञानाच्या ज्योति:शास्त्र या एका शाखेवर ग्रंथ करणारे पुष्कळ झाले, परंतु त्याच्या अनेक शाखांवर विचार करणारा ज्योतिषी दुसरा झाला नाही. नानाप्रकारचे सृष्टिचमत्कार, पदार्थाचे गुणधर्म, त्यांचा व्यवहारातील उपयोग याकडे त्यांचे बारीक लक्ष होते. त्याने पूर्वसूरींची ऋणेही लपवून ठेवली नाहीत. जागजागी गर्ग, पराशर, असित, देवल इ. ऋषींची नावे देऊन त्यांनी सांगितल्याप्रमाणे अमुक विषय सांगतो, असे वराह स्पष्टपणे म्हणतो. 

वराहमिहिराच्या ‘बृहत्संहिता’ या बृहत्ग्रंथाचा वृक्षायुर्वेद हा ५५ वा अध्याय आहे. यात एकूण ३१ श्लोक आहेत. यात झाडांची अभिवृद्धी, जमिनीची लागवडीचे दृष्टीने तयारी, बीजप्रक्रिया, रोपप्रक्रिया, झाडांसाठी जीवनसत्त्वे, झाडांवरील रोग, लागवडीचे तंत्र व सिंचन या गोष्टींचा विचार केला आहे.

वर्ग:हिंदू ग्रंथ
वर्ग:ज्योतिषशास्त्र
वर्ग:हिंदू कालमापन
चटई क्षेत्र निर्देशांक

**चटई क्षेत्र निर्देशांक** म्हणजे बांधकामाचे क्षेत्रफळ भागिले जागेचे क्षेत्रफळ.

चटई क्षेत्र निर्देशांक जेव्हा एक असतो तेव्हा जागेचे जेवढे क्षेत्रफळ असते तेवढेच बांधकाम करता येते. महाराष्ट्र रीजनल टाऊन प्लॅनिंग कायद्यान्वये वेगवेगळया क्षेत्रांमध्ये वेगवेगळा चटई क्षेत्र निर्देशांक दिलेला आहे. शेती आणि ग्रामीण भागातील बांधकामासाठी कमी चटई क्षेत्र निर्देशांक दिलेला असतो. मुंबई शहरात चटई क्षेत्र निर्देशांक १.३३ आहे. मुंबईच्या उपनगरांमध्ये तो एक एवढाच आहे. औद्योगिक क्षेत्रात तो ०.५ ते ०.८ असतो. टीडीआरची कल्पना प्रथम मुंबईत सुरू झाली.साधारणपणे दर दहा वर्षांनी शहराचा विकास आराखडा (डेव्हलपमेंट प्लॅन-डीपी) बदलत असतो.त्यात बगीचे, मैदाने, रुग्णालये, रस्ते रुंदीकरण,पोलिस स्टेशने, बाजार इत्यादीसाठी आरक्षण ठेवले जाते.या विकास आराखडयाप्रमाणे तो तो भाग विकसित करावा अशी अपेक्षा असते. ही आरक्षित जागा ताब्यात घ्यायची असेल तर मूळ मालकाला त्यापोटी योग्य तो मोबदला द्यावा लागतो. परंतु प्रत्यक्षात तेवढा निधी उपलब्ध नसल्याने ही विकास कामे करणे कठीण होते. यावर उपाय म्हणून टीडीआरचा जन्म झाला. मूळ मालकाकडून ताब्यात घेतलेल्या क्षेत्रफळाएवढा चटई क्षेत्र निर्देशांक दिला जातो.हा चटई क्षेत्र निर्देशांक त्याचा मालक खुल्या बाजारात शेअर प्रमाणे विकू शकतो.

## शासकीय निर्देश 
मंत्रालयातील नगरविकास खाते कुठे किती टीडीआर वापरता येतो ते ठरवते. वेगवेगळया योजनांमध्ये किती चटई क्षेत्र निर्देशांक आणि किती टीडीआर वापरता येईल हे वेळोवेळी जाहीर केले जाते. एफएसआयमधून काही भाग वगळला जातो.त्यात सामायिक व्हरांडे, जिने, लिफ्ट, लॉबी इत्यादीसाठी वेगळा आकार भरून त्यांना चटई क्षेत्र निर्देशांका मधून सूट दिली जाते. बाल्कनीचे फक्त १० टक्के क्षेत्रफळ घरले जाते.

## अधिक माहिती 
मुंबई सारख्या शहरात मूळ छोटया जागेवर टोलेजंग इमारती बांधण्याची किमया ह्या टीडीआरमुळेच शक्य झाली. मुंबई शहरातील टीडीआर उपनगरांमध्ये वापरून मुंबईतील गर्दी कमी करणे हा सुद्धा त्यामागील एक हेतू आहे.

वर्ग:नगरविकास
वर्ग:कायदा
इंटरनेट मीम

इंटरनेटद्वारे प्रसार होणाऱ्या निरर्थक, विनोदी किंवा सांस्कृतिक अशा संकल्पनेला **इंटरनेट मीम** म्हणतात. हा शब्द मिम्स या संकल्पनेवर आधारलेला आहे. मिम्स ही संकल्पना मात्र या शब्दापर्यंत सीमित नसून बरीच व्यापक आहे. सर्वसाधारणतः एखाद्या मिमेत व्यक्ती, कंपनी, उत्पादन इत्यादींचा त्यांची लोकप्रियता वाढविण्यासाठी प्रचार केला जातो. उदाहरणासाठी “व्हॅनिटी साईट्स” ही मीम जगातील पहिला मिमांपैकी एक आहे. इंटरनेट मिमचे स्वरूप हे छायाचित्र, लहान चलचित्र(व्हिडिओ) किंवा त्यांचे संच ( कोलाज) असे असू शकते.

## माहिती
मुळात इंटरनेट मीम या संज्ञेचा जन्म आंतरजालामुळे झाला. ही संज्ञा हायपरलिंक, चलचित्र, संकेतस्थळ, हॅशटॅग, किंवा फक्त एखाद्या शब्दात आणि वाक्यात पण मोडता येऊ शकते. ही मीम एका व्यक्तीकडून दुसऱ्या व्यक्तीकडे सोशल नेटवर्क संकेतस्थळे, ब्लॉग, त्वरित ईमेल, वृत्तस्रोत, आणि इतर वेब-आधारित सेवांच्या माध्यमातून पसरविता येऊ शकते.

इंटरनेट मीम शाश्वत ठेवता येऊ शकते किंवा, समालोचन, अनुकरण, विडंबन यांमधून कालानुरूप बदलता येऊ शकते. इंटरनेट मिमेत कालानुरूप बदलण्याची आणि पसरण्याची मोठी क्षमता आहे. कधीकधी ती लोकप्रियतेच्या शिखरावरही पोहोचू शकते, तर कधीकधी अपयशीही ठरू शकते. त्या एका व्यक्तीकडून दुसऱ्या व्यक्तीकडे पसरतात. त्यांचा प्रसार ठराविक पद्धतीने न होता नैसर्गिक पद्धतीने होत असतो.

इंटरनेट मिमांच्या झपाट्याने होणाऱ्या प्रसारामुळे साऱ्या जगाचे लक्ष त्यांच्याकडे वेधले गेले. औद्योगिक क्षेत्रातील तज्ज्ञ, संशोधक. मिमांवर संशोधन करतात आणि कोणती मीम किती दिवस टिकणार आणि आंतरजालावर किती पसरणार ह्याचा अंदाज लावतात. आर्थिकरीत्या आजकाल ते व्हायरल विपणनाद्वारे जाहिरातींसाठी वापरले जाते. इंटरनेट समुदायदेखील आता मीम यशस्वी करण्यासाठी त्यांना प्रोत्साहन मिळेल अश्या योजना आखताना दिसतात.

मीम ह्या शब्दाचे जनक रिचर्ड डार्किन्स् हे आहेत. त्यांनी मीम ह्या शब्दाला इ.स. १९७६ साली त्यांच्या “द सेल्फिश जीन” नावाच्या लोकप्रिय इंग्लिश विज्ञान नियतकालिकाद्वारे लोकांसमोर आणले.

## प्रकार आणि वापर 
जनसंपर्क, जाहिरात क्षेत्र आणि विपणन क्षेत्रांत सनद असलेले लोक इंटरनेट मिमांचा उपयोग आता व्हायरल विपणनामध्ये यशस्वीपणे करताना दिसतात. इंटरनेट मिमांचा वापर करून ते आपले उत्पादन लोकप्रिय बनवण्याचा प्रयत्न करतात. इंटरनेट मीम हे प्रसार आणि जाहिरातीसाठी सर्वांत कमी खर्चाचे माध्यम आहे. इंटरनेट मिमांद्वारे आपण कमी खर्चात आपला ब्रँड तयार करून ग्राहकांसमोर आणू शकतो.

विपणक इंटरनेट मिमांचा वापर चित्रपट प्रदर्शनांसाठीही करतात. हे चित्रपट फक्त लोकांची आवड वाढवण्यासाठीच असतात, त्यांना टीकाकारांकडून चांगला शेरा अपेक्षित नसतो. इ.स. २००६ मध्ये “स्नेक्स ऑन द प्लेन” ह्या चित्रपटाने अश्याच रीतीने खूप लोकप्रियता मिळवली होती. राजकीय क्षेत्रातील लोकांनीदेखील इंटरनेट मिमांचा वापर स्वतःचा राजकीय प्रचार करण्यासाठी केला आहे. जनसंपर्क क्षेत्रातील लोकांनी इंटरनेट मिमांचा वापर सरळ जाहिरातींसाठी न करता आडमार्गाने लोकप्रियता मिळवण्यासाठी केला आहे. ह्यामध्ये माहिती देणारी संकेतस्थळे, ज्ञानकोश ह्यांचा वापर प्रामुख्याने होतो.

## संदर्भ 
* all meme faces 

## बाह्य दुवे 
* 
* 

वर्ग:इंटरनेट संस्कृती
वर्ग:विपणन
क्रिकेट विश्वचषक, २०११ - सामना अधिकारी

क्रिकेट विश्वचषक, २०११ साठी पंचाची नियुक्ती **पंच निवड समिती** ने १२ डिसेंबर २०१० रोजी घोषित केली.स्पर्धेसाठी १८ पंचाची नियुक्ती करण्यात आली: ५ ऑस्ट्रेलिया, ६ आशिया, ३ इंग्लंड, २ न्यू झीलंड व प्रत्येकी १ दक्षिण आफ्रिका व वेस्ट इंडीज. त्यांनी स्पर्धेसाठी ५ सामना अधिकारी यांची सुद्धा निवड केली.

पंच निवड समिती मध्ये डेव्हिड रिचर्डसन (आयसीसी जनरल मॅनेजर - क्रिकेट), रंजन मदुगले (आयसीसी मुख्य सामना अधिकारी), डेव्हिड लॉय्ड (माजी खेळाडू, प्रशिक्षक,पंच) व श्रीनिवास वेंकटराघवन (माजी इलाईट पॅनल सदस्य) होते.

## पंच
निवड करण्यात आलेल्या पंचामध्ये १२ इलाइट तर इतर ६ आंतरराष्ट्रीय पंच आहेत.

आयसीसी इलाइट पॅनलच्या पंचांना जगातील सर्वोत्तम पंच मानले जाते, ईलाईट पंचानी सर्व महत्त्वाच्या स्पर्धांमध्ये पंचगिरी केलीली असते.

|}

## सामना अधिकारी
पंच निवड समितीने ५ सामना अधिकारी यांची सुद्धा निवड केली. निवड केलेले सर्व अधिकारी आयसीसी सामना अधिकारी इलाईट पॅनलचे सदस्य आहेत.

|}

## संदर्भ व नोंदी
## बाह्य दुवे
*सामन अधिकारी घोषित.  आयसीसी संकेतस्थळ.

वर्ग:२०११ क्रिकेट विश्वचषक
ब्रॅडली क्रुगर

**ब्रॅडली क्रुगर** (१७ सप्टेंबर, इ.स. १९८८:प्रिटोरिया, दक्षिण आफ्रिका - ) हा कडून आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळणारा खेळाडू आहे.

वर्ग:नेदरलँड्सचे एकदिवसीय क्रिकेट खेळाडू
वर्ग:इ.स. १९८८ मधील जन्म
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
मनोहर कवीश्वर

**मनोहर कवीश्वर** (मार्च १७, जन्मवर्ष अज्ञात - जुलै २७, इ.स. २००७) हे मराठी गीतकार, संगीतकार, व गायक होते. गजानन दिगंबर माडगूळकरांनी लिहिलेल्या गीतरामायणापासून प्रेरणा घेऊन त्यांनी *गीतगोविंद* या गीतसंग्रहाची रचना केली. याच धर्तीवर त्यांनी *गीतगजानन* (गजानन महाराजांचे चरित्र), "गीतगौतम"  आणि " गीतचक्रधर" (चक्रधरांचे चरित्र) अशी चरित्रे गीतबद्ध आणि संगीतबद्ध केली.

## बाह्य दुवे 
* http://www.aathavanitli-gani.com/Sangeetkar/Manohar_Kavishvar(https://www.aathavanitli-gani.com/Sangeetkar/Manohar_Kavishvar) आठवणीतली गाणी.कॉम -  यांची गाणी 

वर्ग:मराठी कवी
वर्ग:मराठी संगीतकार
वर्ग:इ.स. २००७ मधील मृत्यू
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
शुक्र (निःसंदिग्धीकरण)

**शुक्र** या शब्दाशी संबंधित खालील लेख उपलब्ध आहेत:
* शुक्र उशनस् - हिंदू पुराणांतील असुरांचा गुरू असलेला ॠषी.
* शुक्र ग्रह - शुक्र नावाचा सूर्यमालेतील ग्रह.
* शुक्र (ज्योतिष)- फलज्योतिषातील ग्रहांविषयी लेख
* शुक्रवार = आठवड्यातील एक वार

वर्ग:निःसंदिग्धीकरण पाने
पवन मावळ

**पवन मावळ** किंवा **पौन मावळ** हा मध्ययुगीन काळातील प्रशासकीय विभाग होता. सध्याच्या भाषेत सांगायचे तर हा मध्ययुगातील एक तालुका होता. तत्कालिन पौन मावळात ८० गावे होती. पवना ही ह्या भागातील मुख्य नदी. ह्या नदीवरूनच ह्या भागास पवन किंवा पौन मावळ हे नाव पडले आहे. पौन मावळातील गावे ही सध्याच्या मावळ तालुक्यात व काही थोडी गावे पौड तालुक्यात मोडतात. उत्तरेला लोहगड विसापूरची डोंगर रांग; पश्चिमेला आतवण, मोरवे ही गावे; पूर्वेला चांदखेड, बेबडवोहोळ तर दक्षिणेला दखणे, सावरगाव ह्या पवन मावळच्या सीमा होत्या. शिंदे देशमुख व भोपतराव घारे देशमुख हे पौनमावळचा कारभार पाहणारे वतनदार होते. तुंग उर्फ कठीणगड व तिकोणा उर्फ वितंडगड हे ह्या मावळातील किल्ले. सतराव्या शतकाचा शेवट ते १९४७ सालापर्यंत पौन मावळातील हे दोन किल्ले व बरीच गावे पंतसचिवांच्या भोर संस्थानात होती.

वर्ग:बारा मावळ
कान्होजी जेधे

**कान्होजी जेधे** शिवाजी महाराजांच्या सुरुवातीच्या साथीदारांपैकी एक होते. शहाजी भोसले यांचे सरदार असलेले जेधे यांनी शिवाजी महाराजांना मावळातील अनेक गावनेत्यांचा पाठिंबा मिळवून दिला.त्यांचा स्वतंत्र दरबार होता त्यांचे सरसेनापती पिलाजी गोळे होते.

कान्होजी जेधे यांची समाधी भोर तालुक्यातल्या आंबवडे गावी आहे.समाधी

कान्होजी जेधे यांची समाधी भोर तालुक्यातल्या आंबवडे गावी आहे.

## कान्होजी जेधे यांच्यावरील पुस्तके
* कान्होजी जेधे (शीला रिसबूड)  
* शिवरायांचे शिलेदार : कान्होजी जेधे (प्रभाकर भावे) 

वर्ग:मराठा साम्राज्य
बाळेश्वर रांग

ही पर्वतरांग अकोले व संगमनेर तालुक्यांना छेदते आणि प्रवरा व मुळा नद्यांची खोरी वेगळी करते.
या रांगेत कात्राबाईचा डोंगर, मुरा, वाकराई, शिरपुंजे, घनचक्कर, बहिरोबा, शिंदोळा, ढग्या डोंगर, पेमगिरीचा किल्ला, बाळेश्वर हे प्रमुख डोंगर आहेत.
चंदणापुरी घाटात नशिक-पुणे रस्ता बाळेश्वर रांगेला छेदून जातो.
पुढे सरळ जाऊन राहुरी तालुका मैदानी भागात ही रांग संपते.

अधिक माहितीसाठी-
* http://ahmednagar.nic.in/gazetteer/ahmadnagarn.html

* http://ahmednagar.nic.in/gazetteer/gen_geography.html

वर्ग:अहिल्यानगर जिल्हा
वर्ग:सह्याद्री डोंगररांग
काशीचे घाट

वाराणसी

उत्तरी भारतात उत्तरप्रदेश राज्यात गंगा नदीच्या किनारी काशी नावाचे हिंदूंसाठी पवित्र समजले जाणारे ठिकाण आहे. या काशी शहराला वाराणसी, बनारस वगैरे अनेक नावे आहेत. काशीमध्ये गंगेच्या काठी महत्त्वाचे समजले जाणारे पाच घाट आहेत, त्यांची नावे :

१. असिसंगम घाट :

२. दशाश्वमेघ घाट :

३. पंचगंगा घाट :

४. मणिकर्णिका घाट :

५. वरणासंगम घाट : 

या घाटांखेरीज इतरही पन्नास-साठ घाट नदीच्या काठाने आहेत.  त्यांपैकी काही असे :
अग्नीश्वरघाट, अहल्यादेवीघाट, केदारघाट, गंगामहलघाट, गायघाट, चिताघाट(स्मशानघाट), चौसष्टीघाट,  जानकीघाट, तुलसीघाट, त्रिलोचनघाट, दुर्गाघाट, नारदघाट, प्रल्हादघाट, ब्रह्माघाट, भोसलाघाट, महताघाट, मानससरोवरघाट, मीरघाट,  मुन्शीघाट, राजघाट, राजमंदिरघाट, रामघाट, ललिताघाट, ललीघाट, लक्ष्मण-बालाघाट, लालघाट, वृक्षराजघाट,  शिवालाघाट, शीतलाघाट, स्मशानघाट(चिताघाट), संकठाघाट, सिंधियाघाट, हनुमानघाट, क्षेमेश्वरघाट, इत्यादी.

वर्ग:तीर्थक्षेत्रे
वर्ग:हिंदू मंदिरे
स्टंपी

स्टंपी हा क्रिकेट विश्वचषक, २०११ स्पर्धेचा अधिक्रुत प्रतिनिधी आहे. त्याला सर्व प्रथम प्रदर्शित कोलंबो, श्रीलंका येथे झालेल्या कार्यक्रमात २ एप्रिल २०१० रोजी करण्यात आले. तो एक १० वर्षाचा तरुण हत्ती आहे, तो खूप निश्चयी तसेच जोशपूर्ण आहे. त्याचे नाव ठरवण्यासाठी स्पर्धेचे आयोजन करण्यात आले. अधिक्रुत पणे नावाची घोषणा २ ऑगस्ट २०१० रोजी करण्यात आली.

स्पर्धेचे प्रचालक रत्नाकर शेट्टी यांनी प्रसिद्धी माध्यमांना दिलेल्या माहितीत सांगितले आहे की,"*स्पर्धेच्या प्रतिनिधीची कल्पना, खेळ व चाहते यांची विश्वचषक स्पर्धेसाठी असलेली भावना व्यक्त करते.*"
 
## माहिती
### व्यक्तिमत्त्व
*आयसीसीने दिलेल्या माहिती नुसार 

### इतर माहिती
स्पर्धेच्या प्रतिनिधीचे काही खास पैलू. तो तरुण आहे, जोशपूर्ण आहे व जिद्दी आहे.
*तरुण , जोशपूर्ण  व जिद्दी
*त्याच्यासाठी क्रिकेट जगातील सर्वोत्तम खेळ आहे.
*गल्ली क्रिकेट खेळायला त्याला आवडते आणि जमल्यास तो २४/७ क्रिकेट खेळ शकतो.
*त्याच्या आवडत्या क्रिकेट खेळाडूंना तो खूप मानतो.
*त्याला माहिती आहे खूप काहि शिकायचे आहे, त्यासाठी त्या खूप मेहनत करावी लागणार आहे.
*मन एकाग्र करण्यासाठी तो खूप प्रयत्न करतो आहे.
*एक दिवस आयसी क्रिकेट विश्वचषक स्पर्धेत खेळण्याचे त्याचे स्वप्न आहे.
*वय: १०

## हे सुद्धा पहा
*Cricket World Cup media
*२०११ क्रिकेट विश्वचषक

## संदर्भ व नोंदी
## बाह्य दुवे
*आयसी अधिक्रुत संकेतस्थळावर स्टंपीचे पान 

वर्ग:२०११ क्रिकेट विश्वचषक
इलेक्ट्रॉनिक वाणिज्य

**इलेक्ट्रॉनिक वाणिज्य**, अर्थात **इलेक्ट्रॉनिक कॉमर्स** किंवा **इ-कॉमर्स**, (इंग्लिश: *Electronic commerce*, *e-commerce* ;) म्हणजे इंटरनेटाद्वारे उत्पादन आणि सेवांची करता येणारी खरेदी आणि विक्री होय. इंटरनेटाच्या वाढत्या व्यापामुले आणि त्याचा लोकप्रियतेमुळे इंटरनेटावरील व्यापाराला कमालीची चालना मिळालेली आहे. इलेक्ट्रॉनिक निधी स्थानांतर, पुरवठा व्यवस्थापन करणे, इंटरनेट-आधारित विपणन, ऑनलाइन ट्रान्झॅक्शन प्रक्रिया, इलेक्ट्रॉनिक डेटा आंतरबदल, वस्तुसूची व्यवस्थापन प्रणाली आणि स्वयंचलित डेटा संग्रहण या नव्या इंटरनेट-आधारित सुविधांचा इलेक्ट्रॉनिक वाणिज्याच्या प्रसारात महत्त्वाचा वाटा आहे.

इलेक्ट्रॉनिक वाणिज्याच्या वापराचा मोठा हिस्सा फक्त आभासी किंवा संकेतस्थळावर उपलब्ध असणाऱ्या अशा गोष्टींसाठी वापरला जातो. उदाहरणार्थ एखादा लेख किंवा एखादी महत्त्वाची माहिती जी फक्त इ-पेमेंट केल्यावरच पाहता येते. बऱ्याच वेळेला इलेक्ट्रॉनिक वाणिज्याबरोबर वस्तू किंवा माल ह्यांची वाहतुकीद्वारे पोचही जोडली गेलेली असते. ऑनलाईन किरकोळ विक्रेत्यांना इ-टेलर म्हणतात आणि किरकोल विक्रीला इ-टेल म्हणतात. जवळपास सगळेच मोठे किरकोळ व्यापारी आज इलेक्ट्रॉनिक वाणिज्याद्वारे आंतरजालाशी जोडले गेले आहेत.

एका व्यापाऱ्याने दुसऱ्या व्यापाऱ्याबरोबर केलेल्या इलेक्ट्रॉनिक वाणिज्याला *बिझनेस-टू-बिसनेस इलेक्ट्रॉनिक वाणिज्य* (बी-टू-बी इलेक्ट्रॉनिक वाणिज्य) म्हणतात. बी-टू-बी इलेक्ट्रॉनिक वाणिज्य कधी कधी सर्वांसाठी खुले असते, तर कधी विशिष्ट व्यापाऱ्यापर्यंत सीमित असते. एका व्यापाऱ्याने आपल्या ग्राहकाबरोबर केलेल्या बी-टू-बी इलेक्ट्रॉनिक वाणिज्याला *बिझनेस-टू-कंझ्युमर इलेक्ट्रॉनिक वाणिज्य* (बी-टू-सी इलेक्ट्रॉनिक वाणिज्य) म्हणतात. अ‍ॅमेझॉन.कॉम सारख्या कंपन्या अशा प्रकारचे बी-टू-सी इलेक्ट्रॉनिक वाणिज्य करतात. ऑनलाईन खरेदीच्या वेळेस ग्राहक विक्रेत्याच्या संगणकाशी इंटरनेटाद्वारे थेट संपर्कात असतो. त्यात अन्य घटकांची मध्यस्थी नसते. खरेदी आणि विक्री या प्रक्रिया पूर्णपणे इंटरनेटावरच पार पडतात.

इलेक्ट्रॉनिक वाणिज्य केवळ खरेदी आणि विक्रीशी संबंधित नसून त्याचा वापर माहितीची देवाणघेवाण करण्यातही होतो. बऱ्याचदा आर्थिक माहितीची देवाणघेवाण इलेक्ट्रॉनिक वाणिज्याद्वारे होत असते.


वर्ग:विपणन
विमला पाटील

**विमला पाटील** (जन्मदिनांक अज्ञात; मुंबई, महाराष्ट्र - हयात) या भारतीय पत्रकार आहेत. फेमिना या स्त्रियांसाठीच्या पाक्षिकाच्या त्या पंचवीस वर्षे संपादिका होत्या. जीवनशैली, स्त्रियांचे प्रश्न, प्रवासवर्णने, नामवंतांच्या मुलाखती, कला व संस्कृती अशा विविध प्रकारचे त्यांनी लेखन केले आहे. ध्वनिप्रकाशाचे खेळ व दूरचित्रवाणी-रेडिओ-चित्रपट यांसाठी त्यांनी संहिता लिहिल्या आहेत. त्या कलाक्षेत्राशी निगडित कार्यक्रम आयोजित करतात.

विमला पाटील यांनी फेमिना पाक्षिकातर्फे भारतसुंदरी स्पर्धांचे संयोजन केले. वस्त्रे आणि हातमागाचे कापड यांचा प्रसार करण्यासाठी त्यांनी परदेशांत भारतीय फॅशन शो भरवले. त्यांनी खाद्यजत्राही आयोजल्या आहेत. त्यांनी पाककलेवर १२ पुस्तके लिहिली आहेत.    

वर्ग:भारतीय पत्रकार
वर्ग:मराठी व्यक्ती
एन.ए.एल. सारस

**एन.ए.एल. सारस** हे भारताच्या नॅशनल एरोस्पेस लॅबोरेटरीने तयार केलेले छोट्या क्षमतेचे छोट्या पल्ल्याचे प्रवासी जेट विमान आहे. आत्तापर्यंत या प्रकारची दोन विमाने तयार करण्यात आली आहेत.

२०१६मध्ये याचे उत्पादन थांबविण्यात आले होते परंतु २०१७मध्ये पुन्हा एकदा यासाठी ६० अब्ज रुपये तैनात केले जाउन संशोधन सुरू झाले.

## संदर्भ आणि नोंदी 
वर्ग:भारतीय बनावटीची प्रवासी विमाने
गाळणा

**गाळणा** हा भारताच्या महाराष्ट्र राज्याच्या नाशिक जिल्ह्यातील एक  किल्ला आहे. हा गड कंक्राळा गडाचा सोबती म्हणून ओळखला जातो. 

## भौगोलिक स्थान
## कसे जाल ?
## इतिहास
## छायाचित्रे
## गडावरील पाहण्यासारखी ठिकाणे
==गडावरील राहायची सोय== नाही
==गडावरील खाण्याची सोय== नाही
==गडावरील पाण्याची सोय== नाही
## गडावर जाण्याच्या वाटा
## मार्ग 
## जाण्यासाठी लागणारा वेळ
## संदर्भ
सांगाती सह्याद्रीचा

डोंगरयात्रा - आनंद पाळंदे

## हे सुद्धा पहा
*भारतातील किल्ले

वर्ग:महाराष्ट्रातील किल्ले

en:
कंक्राळा

**कंक्राळा** हा भारताच्या महाराष्ट्र राज्याच्या नाशिक जिल्ह्यातल्या मालेगाव तालुक्यातील एक किल्ला आहे. गाळणा गडाचा सोबती म्हणून हा ओळखला जातो.

## भौगोलिक स्थान
## कसे जाल ?
नाशिकहून मालेगाव आणि तेथून १५ किलोमीटर अंतरावर करंजगव्हाण हे गाव आहे. करंजगव्हाण गावापासून ५-७ किमी अंतरावर कंक्राळा हे गड पायथ्याचे गाव आहे. गावातून गडाचा मार्ग आणि घळ दिसते. तीच घळ पकडून गडावर जाता येते. अर्ध्या तासात डोंगरातली खिंड लागते. येथे तटबंदीचे अवशेष पहायला मिळतात. गुहा आणि पाण्याची टाकीही या भागात आहेत. 
## इतिहास
## छायाचित्रे
## गडावरील पाहण्यासारखी ठिकाणे
ढासळलेली तटबंदी, बुरूज आणि महाद्वाराचे कोरीव काम
## गडावरील राहायची सोय
## गडावरील खाण्याची सोय
## गडावरील पाण्याची सोय
गडावर पाण्याची अनेक टाकी आहेत.
## गडावर जाण्याच्या वाटा
## मार्ग 
## जाण्यासाठी लागणारा वेळ
## हे सुद्धा पहा
* भारतातील किल्ले
* महाराष्ट्रातील किल्ले
* सांगाती सह्याद्रीचा
* डोंगरयात्रा
## संदर्भ
वर्ग:महाराष्ट्रातील किल्ले
बाणकोट किल्ला

**बाणकोट किल्ला** / **हिम्मतगड किल्ला** / **व्हिक्टोरिया किल्ला** हा&nbsp;महाराष्ट्राच्या रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील दापोलीपासून  अंतरावर आहे. हा किल्ला रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील एक महत्त्वाचा किल्ला आहे. हा किल्ला सावित्री नदीच्या काठावर असलेल्या व्यापार मार्गाचे रक्षण करण्यासाठीची एक प्रमुख जागा आहे. हा मार्ग महाडपर्यंत जात होता, जो मध्यकालीन काळात व्यापारासाठीचा एक व्यस्त मार्ग होता. हा किल्ला समुद्राजवळील डोंगरावर आहे.

## इतिहास 
या किल्ल्याचा सर्वात प्रथम लिखित उल्लेख ग्रीक प्रवासी टॉलेमीच्या प्रवास वर्णनात आढळतो. त्यावेळेस याचे नाव मंदारगिरी किंवा मंदगोर किंवा नानागुना असावे. चिनी प्रवासी युआन श्वांग याने स.न. ६४० मध्ये येथे वास्तव्य केल्याचे त्याच्या पुस्तकात नमुद केले आहे. हा किल्ला पोर्तुगीज लोकांनी विजापुरच्या मोहम्मद आदिल शाहकडून स.न १५४८ मध्ये जिंकुन घेतला. स.न. १७०० मध्ये मराठा सरदार कान्होजी आंग्रे यांनी हा किल्ला जिंकला आणि याचे नाव हिम्मतगड असे ठेवले. तुळाजी आंग्रे आणि पेशव्यांमधील असलेल्या वितुष्टामुळे पेशव्यांनी इंग्रजांबरोबर मिळून यावर हल्ला केला. स.न. १७५५ मध्ये हा किल्ला इंग्रजांच्या नाविक जेम्स याने काबीज केला. हे होण्यामागे सुवर्णदुर्ग किल्ला हारण्याचेही कारण आहे  नंतर इंग्रजांनी याचे नाव व्हिक्टोरिया किल्ला असे ठेवले. नंतर इंग्रजांना लक्षात आले कि हा किल्ला ठेवणे आर्थिकदृष्ट्या व्यवहार्य नाही. त्यामुळे तो किल्ला पेशव्यांच्य ताब्यात देण्यात आला. स.न. १८३७ मध्ये मामलेदार कार्यालय बाणकोट किल्ल्यावरून मंडणगडावर हलवण्यात आले.

## येथे कसे पोहोचाल 
सर्वात जवळचे शहर हरिहरेश्वर आहे.  जे रस्त्यामार्गे मुंबई पासून  आणि पुण्यापासून  अंतरावर आहे. या किल्ल्याचे मूळ गाव दापोली पासून  आणि श्रीवर्धन पासून  अंतरावर आहे. हरिहरेश्वरहून येथे येण्यासाठी सावित्री नदीमधील बागमंडळा ते बाणकोट फेरी सेवा घ्यावी लागते. दापोली आणि श्रीवर्धन येथे राहण्यासाठी चांगली हॉटेल्स आहेत. किनारपट्टीच्या रस्त्यावरील छोट्या हॉटेलमध्ये चहा आणि स्नॅक्स देखील उपलब्ध आहेत. ट्रेकिंगचा मार्ग बाणकोट गावाच्या पश्चिमेला असलेल्या टेकडीवरून सुरू होतो. गडापर्यंत आता खूपच सुरक्षित आणि रुंद रस्ता अस्थित्वात आहे. गडाच्या प्रवेशद्वाराशी जाण्यासाठी अर्धा तास लागतो.

## पाहण्याची ठिकाणे 
किल्ला दगडांनी बांधलेला आहे. किल्ल्याभोवती खडकात खोदलेले खंदक आहेत. गडाला दोन दरवाजे आहेत. बाणकोट खाडीला लागून असलेली उत्तरी प्रवेशद्वार हे मुख्य द्वार आहे. पश्चिमेचा दरवाजा पठारावर उघडतो. मुख्य प्रवेशद्वारावर ओट्या आहेत. पुढे नगरखाना असून सावित्री नदी पाहण्यासाठी पायऱ्या चढून जाता येते. पश्चिम दरवाजावरून तटबंदीवर पोचता येते. बुशेशनजवळ एक गुप्त प्रवेशद्वार आहे. हा बुरूज सिद्दीने बाणकोट किल्ला मजबूत करण्यासाठी बांधला होता. वेलास येथे श्री रामेश्वर आणि काळभैरव देवतांना समर्पित अशी दोन मंदिरे आहेत जी अनुक्रमे मोरोबा दादा फडणीस आणि नाना फडणीस यांनी बांधली आहेत 

## हे सुद्धा पहा 
* महाराष्ट्रातील किल्ल्यांची यादी
* भारतातील किल्ल्यांची यादी
* युरोपचा सागरी इतिहास
* कान्होजी आंग्रे
* मराठी लोक
* पोर्तुगीज भारत
* मराठा नेव्ही
* मराठा राजवंश व राज्यांची यादी
* स्वातंत्र्याचा मराठा युद्ध
* मराठा साम्राज्याशी संबंधित लढाया
* मराठा सेना
* मराठा उपाधी
* भारताचा सैन्य इतिहास
* मराठा साम्राज्यात सामील झालेल्या लोकांची यादी

## संदर्भ 
वर्ग:महाराष्ट्रातील इमारती व वास्तू
वर्ग:भारतातील १६ व्या शतकातील किल्ले
वर्ग:मराठा साम्राज्याच्या इमारती आणि संरचना
तारापूर किल्ला

**तारापूर किल्ला** हा भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील एक  किल्ला आहे.

## भौगोलिक स्थान
पालघर जिल्ह्यातील पालघर तालुक्यात असलेल्या तारापूर ह्या गावी हा किल्ला स्थित आहे. तारापूर खाडीच्या दक्षिण तीरावर माहीम च्या उत्तरेला २४ किमीवर हा जलदुर्ग आहे. इसवी सन १५९३ मध्ये हा किल्ला पोर्तुगीजांनी बांधला. इसवी सन १८१८ पर्यंत हा किल्ला सुस्थितीत होता. किल्ल्याच्या तटाची उंची ३० फूट आहे. जाडी १० फूट आहे. क्षेत्रफळ साधारणपणे ५०० फूट आहे. तटाला ताशीव दगड वापरले आहेत. किल्ल्यात गोड पाण्याच्या विहिरी आहेत.इसवी सन १७३९ मध्ये पेशवे चिमाजी आप्पांनी तटाखाली चार सुरुंग लावून आणि चहूबाजूंनी किल्ल्याला वेढा देऊन हा किल्ला पोर्तुगीजांकडून जिंकून घेतला.रघुनाथराव पेशवे जेव्हा पुण्याहून पळाले तेव्हा ह्या किल्ल्यात काही दिवस मुक्कामाला होते.इसवी सन १८०३ मध्ये ह्या किल्ल्याचा ताबा इंग्रजांनी घेतला.

## कसे जाल ?
## इतिहास
## छायाचित्रे
## गडावरील पाहण्यासारखी ठिकाणे
## गडावरील राहायची सोय
## गडावरील खाण्याची सोय
## गडावरील पाण्याची सोय
## गडावर जाण्याच्या वाटा
## मार्ग 
## जाण्यासाठी लागणारा वेळ
## संदर्भ
सांगाती सह्याद्रीचा

डोंगरयात्रा - आनंद पाळंदे

## हे सुद्धा पहा
*भारतातील किल्ले

वर्ग:महाराष्ट्रातील किल्ले

en:
कुलाबा किल्ला

**कुलाबा किल्ला** हा भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील एक किल्ला आहे.

## भौगोलिक स्थान
**कुलाबा किल्ला** किंवा किल्ला-इ-कुलाबा (किल्ले कुलाबा) हा भारतातील महाराष्ट्र राज्याच्या कोकण प्रदेशात मुंबई शहरापासून ९५ किलोमीटर दक्षिणेस अलिबागजवळ आहे. हा जलदुर्ग समुद्राच्या किनाऱ्यालगतच पण किनाऱ्यापासून २ किलोमीटर अंतरावर, अरबी समुद्रात आहे. हा किल्ला समुद्र सपाटीस समतोल आहे‌. अलिबाग किनाऱ्यावरून १५ मिनिटे चालत किंवा घोडागाडी करून जाऊ शकता. संपूर्ण किल्ला २ तासात आरामात फिरून होतो.

## इतिहास
तीस ते पस्तीस किलोमीटर लांबीची अलिबाग तालुक्यातील किनारपट्टी ‘अष्टागर’ या नावाने ओळखली जाते. या अष्टागराचा राजा म्हणजे ‘किल्ले कुलाबा’, अलिबागचा पाणकोट. शिवरायांनी जे जुने किल्ले दुरुस्त करून मजबूत केले त्यापैकी एक ‘किल्ले कुलाबा!’ प्रथम शिवशाहीनंतर पेशवाई आणि सरते शेवटी इंग्रज असे कालखंड ‘किल्ले कुलाब्याने’ पाहिले. इंग्रज ज्यांना ‘समुद्रावरील शिवाजी’ असे संबोधत त्या कान्होजी आंग्रे यांच्या पहिल्या सागरी राजधानीचा मान किल्ले कुलाब्याला मिळाला.

कुलाबा किल्ल्याचा पहिला उल्लेख शिवाजी महाराजांच्या संपूर्ण दक्षिण कोकण नंतर मुक्त झाला. किल्ल्याच्या बांधकामाचे काम १९ मार्च १६८० रोजी सुरू झाले. १६६२ साली त्यांनी कुलाबा किल्ला मजबूत केला आणि त्याला त्यांचे मुख्य नौदल स्थानक बनविण्यास भाग पाडले. किल्ल्याची आज्ञा दर्यासारंग व मायनाक भंडारी यांना देण्यात आली, ज्याच्या पुढे कोलाबा किल्ला इंग्रज जहाजेवर मराठा हल्ल्याचा केंद्र बनला. कुलाबा किल्ला शिवाजी महाराजांनी जिंकलेला किल्ला आहे. शिवाजी महाराजांच्या मृत्यूनंतर १६८१ मध्ये संभाजीराजांनी किल्ल्याची निर्मिती केली. १७१३ मध्ये पेशवे बाळाजी विश्वनाथ, कुलाबा यांच्यासह एक करारानुसार कान्होजी आंग्रे यांना अनेक किल्ले देण्यात आली. त्याने ब्रिटिश जहाजेवर छापे घालण्यासाठी ते मुख्य आधार म्हणून वापरले. १७ नोव्हेंबर १७२१ मध्ये, इंग्रजांनी आंग्रेच्या कार्यात क्रोध व्यक्त केला, पोर्तुगीजमध्ये कुलाबाविरुद्धच्या मोहिमेत भाग घेतला. कमोडोर मॅथ्यूजच्या सहकार्याने ६००० पानांची एक पोर्तुगीज भूमी दल आणि तीन इंग्लिश जहाजे सहकारित पण प्रयत्न अयशस्वी झाला. इंग्रजांनी "पोर्तुगीजांच्या भ्याडपणाचा" अपयश मान्य केले. या वेळी कुलाबा हे हॅमिल्टन यांनी एका किल्ल्याप्रमाणे बांधले आहे, जे मुख्य भूप्रदेशातून आणि उच्च पाण्याच्या बेटावर थोडेसे आहे. ४ जुलै १७२९ रोजी कोल्हापूर किल्ल्यावर कान्होजी आंग्रेचा मृत्यू झाला. १९२९ मध्ये पिंजरा किल्ल्याजवळील आग लागलेल्या आगीच्या घटनेमुळे १७९० मध्ये बऱ्याच इमारतींचा नाश झाला. १७८७ मध्ये आंग्रेवाडा नष्ट झाल्याने आणखी एक प्रमुख आग घडली. १८४२ मध्ये इंग्रजांनी किल्ल्यात लिलाव करून वोडनचे बांधकाम विकले आणि अलिबागच्या जलनिर्मितीसाठी दगडांचा वापर केला.

## छायाचित्रे

चित्र:Kolaba Fort - Alibag.JPG|कुलाबा किल्ला
चित्र:Colaba Fort, 1855.jpg|कुलाब्याचा किल्ला १८५५  
चित्र:Kolaba fort east side.jpg|कुलाब्याच्या किल्याची भक्कम समुद्री तटबंदी  
चित्र:Kolaba fort north side.jpg|कुलाब्याच्या किल्यातील पाण्याचे तळे
चित्र:Kolaba fort central temple.jpg|कुलाबा किल्यातील सिद्धिविनायक मंदिर 

## गडावरील पाहण्यासारखी ठिकाणे
उजव्या सोंडेचा गणपती मंदिर, हनुमान मंदिर, शिव मंदिर, दर्गा, इतिहासकालीन तोफा, गोड्या पाण्याच्या विहीर दारूगोळा ठेवण्याचे ठिकाण

## हे सुद्धा पहा
*सांगाती सह्याद्रीचा

*डोंगरयात्रा - आनंद पाळंदे

*भारतातील किल्ले

## संदर्भ
वर्ग:महाराष्ट्रातील किल्ले
वर्ग:अलिबाग
केळवे किल्ला

**केळवे किल्ला** हा भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील एक  किल्ला आहे. हा किल्ला पालघर जिल्ह्यात आहे.

## भौगोलिक स्थान
कसे जाल : कसे जाल: पालघर रेल्वे स्थानकावरून केळवे/माहीम गाव, बीच करता येण्याकरता बस, रिक्षा किंवा टमटम उपलब्ध आहेत.

हा किल्ला पोर्तुगीजांनी बांधला होता. पोर्तुगीजांनी सांगितले की 1727 मध्ये किल्ल्यावर साठ माणसांची चौकी होती त्यापैकी सात पांढरे होते. दोन ते दहा पाउंड आकाराच्या १५ तोफा होत्या पण तोफखाना नव्हता. बहुतेक तोफा अकार्यक्षम होत्या. [१] चिमाजी अप्पांनी वसई किल्ल्याला वेढा घातल्यानंतर १० जानेवारी १७३९ रोजी मराठा सैन्याने हा किल्ला ताब्यात घेतला. १८१८ मध्ये ब्रिटिश सैन्याने हा किल्ला ताब्यात घेतला. वालुकामय मातीत गाडलेला अर्धा किल्ला २००८-०९ मध्ये उघडकीस आला.

## छायाचित्रे
## गडावरील पाहण्यासारखी ठिकाणे
## गडावरील राहायची सोय
## गडावरील खाण्याची सोय
## गडावरील पाण्याची सोय
## गडावर जाण्याच्या वाटा
## मार्ग 
## जाण्यासाठी लागणारा वेळ
## संदर्भ
सांगाती सह्याद्रीचा

डोंगरयात्रा - आनंद पाळंदे

## हे सुद्धा पहा
*भारतातील किल्ले

वर्ग:महाराष्ट्रातील किल्ले
अर्नाळा किल्ला

**अर्नाळा किल्ला** हा भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील पालघर जिल्ह्यात किल्ला आहे. अर्नाळा बेटाच्या वायव्येस हा जलदुर्ग आहे. उत्तर कोंकणातील वैतरणा नदी या किल्ल्याजवळ समुद्रास मिळते, त्यामुळे येथून खाडीच्या सर्व प्रदेशावर येथून नजर ठेवता येत असे.

भारत सरकारने या किल्ल्याला दिनांक २६ मे इ.स. १९०९ रोजी महाराष्ट्रातील राष्ट्रीय संरक्षित स्मारक म्हणून घोषित केलेले आहे.

## इतिहास
चारही बाजूने पाणी असणारा अर्नाळा हे बेट गुजरातचा सुलतान महमूद बेगडा याकडे होते. १५३० मध्ये पोर्तुगीजांनी हे बेट जिंकून घेतले. १७३७ मध्ये, सुमारे दोनशे वर्षांच्या पोर्तुगीज सत्तेनंतर हा किल्ला १७३७ मध्ये मराठयांच्या ताब्यात आला. पहिल्या बाजीरावांनी या किल्ल्याची पुनर्बांधणी केली. १८१७ मध्ये हा किल्ला इंग्रजांच्या ताब्यात गेला.

## गडावरील ठिकाणे
अर्नाळा किल्ला चौकोनी असून सुमारे दहा मीटर उंचीची अखंड व मजबूत तटबंदी या किल्ल्याचे संरक्षण करते. किल्ल्याचे क्षेत्रफळ सुमारे ४ हेक्टर असून, तटबंदीमध्ये असलेले एकूण नऊ बुरूज आजही ठामपणे उभे आहेत. किल्ल्याला तीन दरवाजे असून मुख्य दरवाजा उत्तरेला आहे. या प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंस दोन बुलंद बुरूज उभे आहेत. या दरवाजाच्या कमानीवर अत्यंत सुंदर नक्षीकाम असून दोन्ही बाजूंना सिंह व सोंडेत फुलांच्या माळा घेतलेले हत्ती यांच्या प्रतिमा कोरलेल्या आहेत. दरवाजावर खालील शिलालेख आढळतो:

'बाजीराव अमात्य सुमती आज्ञापिले शंकर!
पाश्चात्त्यासि वधूनि सिंधु उदरी बांधा त्वरे जंजिरा!!'

या शिलालेखावरून हा किल्ला पूर्णपणे बाजीराव पेशव्यांनीच बांधून घेतला असा तर्क करता येतो. महमूद बेगडा (की मलिक तुघाण) आणि पोर्तुगीज या बेटाचा वापर केवळ चौकी म्हणून करत होते. मात्र किल्ल्याकडे तोंड केल्यावरून उभे राहिल्यावर डाव्या हाताला थोड्या अंतरावर किल्ल्यापासून स्वतंत्र असा ’हनुमंत बुरूज’ म्हणून ओळखला जाणारा भक्कम बुरूज आधीपासूनच होता. किल्ल्याच्या बांधकामासाठी आलेल्या खर्चाच्या नोंदी पेशवे दप्तरांत आहेत.

किल्ल्याच्या आत त्र्यंबकेश्वराचे व भवानीमातेची मंदिरे आहेत. त्र्यंबकेश्वराच्या मंदिरासमोर एक अष्टकोनी तळे आहे. तळ्यात उतरायला दगडी पायऱ्या आहेत. तळ्यातले पाणी आतले पाणी हिरवे आणि अस्वच्छ असले तरी, तळ्याची बांधणी अत्यंक सुबक आहे. याशिवाय किल्ल्यात गोड पाण्याच्या पाच-सहा विहिरीसुद्धा आहेत. किल्ल्याच्या सभोवार तीन-चार हजार मुख्यतः कोळी लोकांची वस्ती असून काहींची शेतीही आहे. किल्ल्याच्या मुख्य दरवाजाच्या बाहेर कालिका मातेचे मंदिर आहे.

## बुरजांची नावे
यशवंत बुरुज, भवानी बुरुज, गणेश बुरुज आणि सुटा बुरूज (हनुमंत बुरुज) वेताळ देव मंदिर शेजारी आहे. गणेश बुरुज हा या किल्ल्यातील महत्त्वाचा बुरूज आहे. या बुरुजाच्या खाली सैनिकांच्या राहण्याची सोय केलेली आहे. या गणेश बुरुजामध्येच एकापुढे एक असे तीन दरवाजे आहेत.

## गडावर जाण्याच्या वाटा
पश्चिम रेल्वेच्या मुंबई उपनगरी रेल्वेवर असलेल्या विरार या रेल्वे स्टेशनापासून अर्नाळा गाव अंदाजे १० कि.मी. असून तेथे जाण्यास महापालिकेची बस, एस.टी. बस व रिक्षा यांची सोय आहे. समुद्रकिनाऱ्यापासून होडीने किल्ल्यावर जावे लागते. ह्या होड्या सकाळी ६.०० ते दुपारी १२.३० व संध्याकाळी ४.०० ते ७.०० या वेळेतच आपल्याला किल्ल्यावर घेऊन जातात. इतर वेळी कोळ्यांच्या बारक्या होडक्यांनी किल्ल्यावर जाता येते. समुद्रकिनाऱ्यावर सुरूची बने आणि फळझाडांच्या बागा आहेत. सुट्टीच्या दिवशी हा किनारा हौशी पर्यटकांनी भरलेला असतो, त्यांच्या खाण्यापिण्याची सोय येथेच होऊ शकते, किल्ल्यावर काहीही मिळत नाही.

## संदर्भ
## बाह्य दुवे
* ट्रेक्क्षितीज वरील माहितीपृष्ठे 

वर्ग:पालघर जिल्हा
वर्ग:महाराष्ट्रातील किल्ले