लक्ष्मीबाई राजवाडे

राणी **लक्ष्मीबाई राजवाडे** (पुर्वाश्रमीच्या **जोशी**, १८८७–१९८४) या एक भारतीय वैद्यकीय डॉक्टर, स्त्रीवादी आणि कुटुंब नियोजनाच्या समर्थक होत्या. त्या भारतातील महिलांच्या मतदानाच्या अधिकारासाठी एक मताधिकारवादी आणि समर्थक होत्या. त्यांनी १९३९ मध्ये अखिल भारतीय महिला परिषदेचे अध्यक्षपद भूषवले होते; तसेच त्यांनी त्याचे सचिव म्हणूनही काम केले होते. १९३८ मध्ये त्या भारतीय अर्थव्यवस्थेत महिलांच्या भूमिकेवरील एका प्रभावशाली अहवालाच्या लेखिका होत्या, तसेच भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीच्या भाग म्हणून कुटुंब नियोजन उपायांचा अवलंब करण्यात त्यांनी एक प्रेरक शक्ती म्हणून काम केले होते. राजवाडे यांनी संयुक्त राष्ट्रांमध्ये आंतरराष्ट्रीय स्तरावर भारताचे प्रतिनिधित्व केले आणि भारतीय महिला संघटना आणि आंतरराष्ट्रीय महिला संघटनांमध्ये संबंध प्रस्थापित करण्यास मदत केली होती.

## जीवन 
लक्ष्मीबाई राजवाडे यांचा जन्म १८८७ मध्ये लक्ष्मी जोशी म्हणून झाला. त्यांचे वडील सर मोरोपंत विश्वनाथ जोशी, जे मध्य प्रांत आणि बेरार येथील वकील आणि राजकीय कार्यकर्ते होते आणि लेडी यशोदाबाई जोशी ह्या त्यांच्या आई होत्या. त्यांनी मुंबईतील ग्रँट मेडिकल कॉलेजमध्ये वैद्यकीय शिक्षण घेतले आणि गोपाळ कृष्ण गोखले यांच्या पाठिंब्याने इंग्लंडमध्ये त्यांचे शिक्षण सुरू ठेवले. त्यांनी ग्वाल्हेर राज्याचे माजी श्रेष्ठी मेजर जनरल सी.आर. राजवाडे यांच्याशी लग्न केले आणि त्यांना ग्वाल्हेरची राणी ही पदवी देण्यात आली. राजवाडे विधुर होत्या आणि त्यांनी त्यांची सहा मुले दत्तक घेतली, ज्यात चार मुले आणि दोन मुली होत्या. १९८४ मध्ये त्यांचे निधन झाले. १९३१ मध्ये, त्या सरोजिनी नायडूंच्या अध्यक्षतेखालील अखिल भारतीय महिला परिषदेतील मसुदा समितीच्या सदस्य होत्या आणि त्यात हंसा मेहता, ताराबेन प्रेमचंद, मार्गारेट कझिन्स, हिल्ला रुस्तमजी फरदूनजी, शरीफा हमीद अली आणि स्वतः यांचा समावेश होता. त्यांनी दुसऱ्या गोलमेज परिषदेत एक अहवाल सादर केला, ज्यामध्ये सार्वत्रिक मताधिकाराचे आवाहन केले गेले. या संदर्भात, राजवाडे वसाहतवादाच्या सक्रिय विरोधक होत्या. १९३१ मध्ये अखिल भारतीय महिला परिषदेतील भाषणात त्यांनी असा युक्तिवाद केला की सर्व राष्ट्रांच्या आत्मनिर्णयाच्या अधिकाराला पाठिंबा दिला पाहिजे.

राजवाडे यांचा अखिल भारतीय महिला परिषदेच्या कामात जवळून सहभाग होता आणि १९३१ मध्ये त्यांनी परिषदेत कुटुंब नियोजनावर एक उल्लेखनीय भाषण दिले, ज्यामध्ये प्रथम "त्यांच्या कुटुंबांचा आकार नियंत्रित करण्यासाठी जनतेला शिक्षित करण्याचे मार्ग आणि माध्यमांचा अभ्यास आणि शिफारस करण्यासाठी वैद्यकीय महिलांची समिती" तयार करण्याचा ठराव स्वीकारण्याचा प्रस्ताव मांडला. हा ठराव यशस्वी झाला नाही, परंतु राजवाडे १९३२ पर्यंत परिषदेत कुटुंब नियोजनात महिलांच्या सहभागासाठी पाठिंबा आयोजित करत राहिले आणि १९३३ मध्ये, हा ठराव अखेर स्वीकारण्यात आला. १९३५ मध्ये, राजवाडे अखिल भारतीय महिला परिषदेच्या मानद सचिव होत्या आणि मार्गारेट कजिन्सच्या आग्रहाने, गर्भनिरोधक अधिवक्ता आणि शिक्षिका मार्गारेट सेंगर यांना परिषदेत व्याख्यान देण्यासाठी आमंत्रित केले. त्यांच्या भाषणाला विरोध असूनही, कजिन्स परिषदेत बोलू शकल्या, कुटुंब नियोजनात अखिल भारतीय महिला परिषदेला अधिक सक्रिय भूमिका घेण्याचा सल्ला देत होत्या. १९३९ ते १९४० पर्यंत, राजवाडे अखिल भारतीय महिला परिषदेच्या अध्यक्षा होत्या. विद्वान मेरी ई. जॉन यांनी "उल्लेखनीय आधुनिकतावादी" म्हणून वर्णन केलेल्या या अहवालात महिलांच्या आर्थिक हक्कांना मान्यता देण्याचे समर्थन करण्यात आले.

१९३८ मध्ये, राजवाडे यांनी अखिल भारतीय महिला परिषदेत एक उल्लेखनीय भाषण दिले, ज्यात सांप्रदायिकीकरणाला विरोध केला आणि धर्मनिरपेक्षतेला चालना देण्यासाठी महिला चळवळीचे आवाहन केले. त्या म्हणाल्या, "मला विश्वास आहे की महिलांचे ऐक्य हे या भूमीतील विभाजित समुदायांमध्ये बंधुभावाची समजूत आणि सक्रिय सहकार्य आणण्याचे अंतिम साधन असेल." १९३३ मध्ये, राजवाडे यांनी यापूर्वी अखिल भारतीय महिला परिषदेच्या वतीने ब्रिटिश सरकारला पत्र लिहिले होते, ज्यामध्ये धर्माच्या आधारावर भारतात स्वतंत्र मतदारसंघ स्थापन करणाऱ्या सांप्रदायिक पुरस्काराला विरोध केला होता. १९५० मध्ये, राजवाडे संयुक्त राष्ट्रांच्या आर्थिक आणि सामाजिक परिषदेच्या तीन भारतीय प्रतिनिधींपैकी एक होत्या.

## संदर्भ 
वर्ग:महिला भारतीय स्वातंत्र्य कार्यकर्त्यां
वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय राजेशाही
वर्ग:भारतीय स्त्रीवादी
वर्ग:भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक
वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय महिला वैद्यकीय डॉक्टर
वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय वैद्यकीय डॉक्टर
वर्ग:मुंबईतील वैद्यकीय डॉक्टर
वर्ग:इ.स. १८८७ मधील जन्म
वर्ग:इ.स. १९८४ मधील मृत्यू
वर्ग:स्त्री चरित्रलेख