open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
अनंत चतुर्दशी

**अनंत चतुर्दशी** हा विष्णूच्या व्रताचा  तसेच उत्सवाचा दिवस मानला जातो.

## अनंत व्रत
भाद्रपद शुद्ध चतुर्दशीला अनंत चतुर्दशी म्हणतात. या दिवशी अनंत म्हणजे विष्णूची पूजा करतात व अनंताचे व्रत करतात.  हे काम्य व्रत असून याचा कालावधी चौदा वर्षांचा  आहे.
आपल्यावर आलेले संकट दूर व्हावे व आपल्याला पुन्हा वैभव प्राप्त व्हावे म्हणून सतत चौदा वर्षे चौदा गाठी असलेले रेशमी दोरा अनंत मानून त्याची पूजा करून हे व्रत पूर्ण करतात. हे व्रत सार्वत्रिक नाही. कोणी उपदेशिल्यास किंवा अनंताचा दोरा सहजपणे सापडल्यास हे व्रत घेतात व मग ते कुळात चालू राहते. पांडवांना द्यूतात  हरल्यावर १२ वर्षे वनवास व एक वर्ष अज्ञातवास भोगावा लागला. पुढे या आपत्तीतून सुटका व्हावी म्हणून अनंत व्रत  करण्याचा भगवान श्रीकृष्णांनी उपदेश केला अशी आख्यायिका आहे. कुंभाला वस्त्राचे वेष्टन करतात. कुंभातील जळाला यमुना म्हणतात. शेष व यमुना यांची पूजा झाल्यावर विष्णूची सोळा उपचारांनी पूजा करतात.अंगपूजा, आवरणपूजा, नामपूजा अशा आणखी अंगभूत पूजा यामध्ये असतात. पुष्पांजली झाल्यावर अर्घ्य देतात. नंतर दोरकाची प्रार्थना  करून चौदा गाठींचा दोरा हातात किंवा गळ्यात बांधतात. जुन्या दोऱ्यांचे विसर्जन करतात. वडे आणि घारगे यांचे वाण देतात आणि व्रत देवतांचे विसर्जन करतात.
या व्रतात सर्पपूजेचे  अवशेष दिसतात असे मानले जाते. प्राचीन नागपूजक लोक वैष्णव धर्मात आल्यावर ही पूजा व्रतरूपात आली असावी असा संकेत मानला जातो.
हरियाणात या दिवशी अनंताचे व्रत घेतात. पूजा करतात. हातात 'अणत' बांधतात.

## अन्य दिनविशेष 
लोकमान्य टिळकांनी स्वराज्य  स्थापनेच्या राष्ट्रीय हेतूने गणेशोत्सव सुरू केला आणि त्याचा कालावधी दहा दिवस इतका निश्चित केला. त्यानुसार अनंत चतुर्दशीला महाराष्ट्रात दहा दिवसांच्या गणपतीचे विसर्जन करतात.

## हे सुद्धा पहा
विष्णू

गणेशोत्सव

## संदर्भ 
वर्ग:भारतीय सण आणि उत्सव
वर्ग:गणेशोत्सव
वर्ग:व्रतवैकल्ये
घटस्थापना

इवलेसे
घटस्थापना हा हिंदू धर्मातील एक विधी आहे.  आश्विन शुद्ध प्रतिपदा या तिथीला देवीच्या घटांची स्थापना केली जाते.
## स्वरूप
घडा किंवा कलश याच्या ठिकाणी देवीची स्थापना केली जाते आणि याचे नऊ दिवस पूजन केले जाते.गुजरात प्रांतात छिद्र असलेल्या मडक्याला रंगवून त्यामध्ये दिवा लावला जातो आणि त्याची पूजा केली जाते.

## हे सुद्धा पहा
* नवरात्र
* शारदीय नवरात्र

## संदर्भ 
वर्ग:हिंदू धर्मातील सण आणि उत्सव
वर्ग:आश्विन महिना
वर्ग:शारदीय नवरात्र
भाऊबीज

**भाऊबीज** हा हिंदुधर्मीय भाऊ-बहीण साजरा करीत असलेला एक सण आहे. हा सण कार्तिक शुद्ध द्वितीया (यमद्वितीया) या दिवशी असतो. हा महाराष्टीय पद्धतीच्या  दिवाळीतला सहावा दिवस असतो. या सणास हिंदीत भाईदूज म्हणतात.

या दिवशी बहिणीच्या किंवा स्वतःच्या घरी भाऊ गोडधोड भोजन करतो आणि सायंकाळी चंद्राची कोर दिसल्यानंतर बहीण प्रथम चंद्रकोरीस व नंतर भावाला ओवाळते. भाऊ मग ओवाळणीचे ताटात 'ओवाळणी' देऊन बहिणीचा सत्कार करतो. 

कायस्थ समाजाचे लोक या दिवशी चित्रगुप्ताच्या देवळात जाऊन दौत-टाकाची आणि चित्रगुप्ताची पूजा करतात.
या दिवशी यमराजाने आपली बहीण यमुनेच्या घरी जाऊन तिला वस्त्रे अलंकार इत्यादी वस्तू देऊन तिच्या घरी भोजन केले म्हणून या दिवसाला यमद्वितीया म्हणतात. या दिवशी यमुना नदीत स्नान करणे अत्यंत पवित्र मानतात म्हणजे असे केल्यामुळे त्यावर्षी यमपासून तरी भय नसते असा समज आहे.
यम आणि यमी या भावा-बहिणीच्या प्रेमाबद्दल अशी कथा आहे की यम मृत्यू पावला त्यावेळी यमीला एवढे दुःख झाले की ती आपली रडणे व डोळ्यांतील अश्रू काही केल्या थांबवेना. तेव्हा शेवटी दिवस संपला हे दाखवण्यासाठी देवाने रात्र निर्माण केली आणि मग यमीचे भावा बद्दलचे दुःख थोडेसे हलके झाले तेव्हापासून भाऊबीजेची प्रथा पडली.
आपल्या भावाचे आयुष्य वाढावे म्हणून बहिणीने यमराजाची पूजा आणि प्रार्थना करवयाची.

वर्ग:हिंदू धर्मातील सण आणि उत्सव
वर्ग:महाराष्ट्रातील सण आणि उत्सव
वर्ग:दिवाळी
रामचंद्र गणेश कुंदगोळकर

सवाई गंधर्व (१९ जानेवारी १८८६, २ सप्टेंबर १९५२) हे हिंदुस्थानी शास्त्रीय संगीत गाणारे गायक हे गंधर्व परंपरेतील एक गायक होते. त्यांचे मूळ नाव रामभाऊ कुंदगोळकर (पूर्ण नाव : रामचंद्र गणेश कुंदगोळकर) होते.

रामभाऊंच्या कुटुंबात संगीताची विशेष पार्श्वभूमी नसताना त्यांनी संगीतामध्ये रुची वाढविली आणि उस्ताद अब्दुल करीम खान यांच्या मार्गदर्शनाखाली हिंदुस्थानी शास्त्रीय संगीताच्या अभ्यासाला प्रारंभ केला. तेथील अभ्यास पूर्ण केल्यानंतर रामभाऊ एका नाटक कंपनीत सामील झाले आणि थोड्याच काळात मराठी रंगभूमीवर त्यांनी स्वतःचे स्थान निर्माण केले. नारायण श्रीपाद राजहंस यांना ज्याप्रमाणे लोक बालगंधर्व म्हणून ओळखू लागले, त्याचप्रमाणे रामभाऊ कुंदगोळकरांना लोक सवाई गंधर्व या नावाने ओळखू लागले. त्यांनी गायलेली मराठी नाट्यसंगीतातील काही पदे अजरामर झाली आहेत.

## ख्यातनाम गुरू आणि मार्गदर्शक 
व्यक्तीच्या गुणवत्तेचा खरा कस अनेक ठिकाणी लागतो, त्यातील सर्वाधिक उच्च दर्जाची कसोटी म्हणजे ती व्यक्ती इतरांमध्ये असलेल्या गुणवत्तेला कसे फुलविते, त्यांना कसा वाव देते व मार्गदर्शन करते. सवाई गंधर्व या मूल्याधारित कसोटीवर सर्वाधिक खरे उतरले आहेत. किराणा घराण्याची परंपरा यशस्वीरीत्या पुढे नेणाऱ्या आणि अधिकच उजळविणाऱ्या त्यांच्या शिष्यपरंपरेतील गायक/गायिकाच नव्हे तर संपूर्ण भारतीय शास्त्रीय संगीत क्षेत्र आज त्यांचे ऋणी आहे. सवाई गंधर्वांच्या शिष्यांपैकी काही नावे म्हणजे भीमसेन जोशी, बसवराज राजगुरू, गंगूबाई हनगळ, वगैरे. यापैकी पंडित भीमसेन जोशी यांनी पुण्याला त्यांच्या गुरूंच्या स्मरणार्थ दरवर्षी होणारा सवाई गंधर्व संगीत महोत्सव सुरू केला.

मास्तर कृष्णराव फुलंब्रीकर यांनी त्यांची सांगीतिक कारकीर्द नाट्यकला प्रवर्तक नाटक मंडळीत बाल गायक-नट म्हणून सुरू केली होती. तिथे त्यांना काही काळ सवाई गंधर्वांकडून नाट्य संगीताचे प्राथमिक मार्गदर्शन लाभले. त्यावेळी सवाई गंधर्व हे नाटक दौऱ्यांमध्ये अत्यंत व्यस्त असल्यामुळे मास्तरांनी पं. भास्करबुवा बखले यांच्याकडे शास्त्रीय संगीताचे समग्र शिक्षण घेतले.

## संदर्भ 
वर्ग:मराठी गायक
वर्ग:हिंदुस्तानी गायक
वर्ग:भारतीय शास्त्रीय गायक
कुंदगोळकर, रामचंद्र गणेश
कुंदगोळकर, रामचंद्र गणेश
कुंदगोळकर, रामचंद्र गणेश
वर्ग:इ.स. १८८६ मधील जन्म
वर्ग:इ.स. १९५२ मधील मृत्यू
रंगपंचमी

200px|thumb|कृष्ण गोपिकांसमवेत रंग खेळताना
**रंगपंचमी** हा एक भारतीय सण आहे. फाल्गुन कृष्ण पंचमी या तिथीला **रंगपंचमी** हा सण साजरा केला जातो. धूलिवंदनापासून सुरू होणाऱ्या वसंतोत्सवाला रंगपंचमीच्या दिवशी पाच दिवस पूर्ण होतात. रंगपंचमी म्हणजे रंगांचा सण. या दिवशी एकमेकांंना वेगवेगळे रंंग लावून आनंंदोत्सव साजरा केला जातो.

## इतिहास
द्वापरयुगात गोकुळात बाल/कुमार कृष्ण आपल्या गोपाळ सवंगड्यांवर पिचकारीने रंगीत पाणी उडवीत असे व उन्हाची तलखी कमी करीत असे.  तीच प्रथा आजही रंगपंचमीच्या रूपाने चालू आहे. राधा आणि कृष्ण यांनी या दिवशी एकत्र रंग खेळण्याचा आनंद घेतला अशी धारणा आहे. या दिवशी कृष्णासह राधेची पूजाही केली जाते.

## महत्त्व
रंगपंचमी हा वसंत ऋतूशी संबंधित महत्त्वाचा सण आहे. उन्हाळ्याच्या सुरुवातीला हा सण साजरा केला जातो. उन्हाचा तडाखा कमी व्हावा आणि थंडावा मिळावा यासाठी एकमेकांच्या अंगावर पाणी उडविण्याची रीत आहे.

## स्वरूप
संपूर्ण भारतामध्येरंगपंचमीचा सण साजरा केला जातो.

* उत्तर प्रदेश-
देशाच्या काही भागात या लोकप्रिय सणाला धार्मिकदृष्ट्या विशेष महत्त्व आहे. वसंत पंचमीच्या दिवशी बलराम मंदिरात या उत्सवाची सुरुवात होते. या दिवशी होळीशी संबंधित लोकगीते गायली जातात.

* मध्य प्रदेश-
मध्य प्रदेशात होळीच्या निमित्त गायल्या जाणा-या गीतांना फाग असे म्हणतात. राधा- कृष्ण, राम-सीता, शंकर-पार्वती या देवताना उद्देशून रचलेली फाग गीते प्रसिद्ध आहेत. या गीतांची उत्पत्ती बुंदेलखंड येथे झाली असे मानले जाते.
शिव मंदिरात जाऊन भाविक विशेष उत्सवी पूजा देवाला अर्पण करतात.

## सद्यस्थिती
रासायनिक रंंगांंचे दुष्परिणाम पाहता नैसर्गिक रंंग वापरून हा दिवस साजरा करण्याचे प्रमाणही अलीकडील काळात वाढलेले दिसून येते. या दिवशी लोक भरपूर रंग खेळून आनंद अनुभवतात.

फुलांच्या पाकळ्या, मेंदी, गुलमोहराची पाने, टोमॅटो, हळद, डाळीचे पीठ,हळद, बीट अशा नैसर्गिक पदार्थांपासून रंग तयार केले जातात.

## चित्रदालन

File:रंगपंचमी (होळी) 01.jpg|रंगपंचमी
File:रंगपंचमी (होळी) 02.jpg|रंगपंचमी
File:रंगपंचमी (होळी) 03.jpg|रंगपंचमी
File:रंगपंचमी (होळी) 04.jpg|रंगपंचमी
File:रंगपंचमी (होळी) 05.jpg|रंगपंचमी
File:रंगपंचमी (होळी) 06.jpg|रंगपंचमी
File:Rangpanchami.jpg|रंंगांंची उधळण

## संदर्भ 
वर्ग:महाराष्ट्रातील सण आणि उत्सव
वर्ग:हिंदू धर्मातील सण आणि उत्सव
वर्ग:होळी
दुर्गाष्टमी

पौष शुद्ध अष्टमी ही तिथी दुर्गाष्टमी म्हणून साजरी केली जाते.
## बाह्यदुवे
वर्ग:हिंदू धर्मातील सण आणि उत्सव
त्रिपुरारी पौर्णिमा

इवलेसे|पाताळेश्वर मंदिर पुणे येथील दीपोत्सव

कार्तिक पौर्णिमेला **त्रिपुरारी पौर्णिमा** किंवा त्रिपुरी पौर्णिमा म्हणतात. या दिवशी शिव मंदिरात त्रिपुर वात (उंच खांबावर असलेल्या दिव्याची वात) लावली जाते. एकादशीपासून सुरू झालेले तुळशी विवाह करण्याचा हा शेवटचा दिवस असतो. बौद्ध धर्मात असे मानले जाते की कार्तिक पौर्णिमेच्या दिवशी तथागत बुद्धांचा एक पट्टशिष्य धम्म सेनापती सारिपुत्राचे परिनिर्वाण झाले होते. या पौर्णिमेला बौद्ध धर्मीय स्त्री-पुरुष आठ शीलांचे पालन व उपोसथ व्रत करतात.सर्व लहान थोर उपासक-उपासिका एकत्र जमून बुद्ध वंदना घेऊन धम्म उपदेश ग्रहण करतात.शीख धर्मातही या दिवसाचे विशेष महत्त्व आहे.
शीख धर्माचे संस्थापक गुरू नानकदेव यांची या दिवशी जयंती साजरी केली जाते. 

## पौराणिक पार्श्वभूमी 
त्रिपुरासुर नावाच्या राक्षसाने खडतर तप करून ब्रह्मदेवाकडून शत्रूंपासून भय राहणार नाही असा वर मागून घेतला या वरामुळे उन्मत्त होऊन तो सर्व लोकांना व देवांनासुद्धा खूप त्रास द्यायला लागला. त्रिपुरासुराची तीन नगरे असून त्याला अभेद्य तट होता. त्यामुळे देवांनाही त्याचा पराभव करता येईना. देवांनी भगवान शंकराची अखेर प्रार्थना केली. तेव्हा शंकरांनी त्याची तिन्ही नगरे जाळून त्याला ठार केले. कार्तिक पौर्णिमेच्या दिवशी ही घटना घडल्यामुळे तिला त्रिपुरारी पौर्णिमा म्हणले जाऊ लागले.या दिवशी घरात, घराबाहेर व देवळातही दिव्याची आरास करून पूजा केली जाते  तसेच नदीत दीपदान करून लोक आनंदोत्सव साजरा करतात.

* उत्तर भारतात या दिवशी स्कंद मूर्तीची पूजा करतात. दक्षिणेत या दिवशी कृत्तिका महोत्सव असतो. त्यात शिवपूजन केले जाते.

* या दिवशी भगवान विष्णू यांनी मत्स्यावतार घेतला अशीही धारणा आहे.
* ब्रह्मनिष्ठ आत्मज्ञानी प.पु. बाळूबाबा महाराज पुण्यतिथी सोहळा, श्री. सत्य अविनाश पारख पद समाज जावली- वारूळ ता. शाहूवाडी जि कोल्हापूर

## दीपोत्सव
या विशेष दिवशी विविध प्रकारचे खाद्यपदार्थ भाविक देवाला अर्पण करतात. याला अन्नकोट असे म्हणले जाते. त्रिपुरी पौर्णिमेचे औचित्य साधून मंदिर आणि सार्वजनिक ठिकाणी दीपोत्सव साजरा करण्यात येतो हे या दिवसाचे वैशिष्ट्य सांगता येते. मंदिरांमध्ये असलेल्या दगडी दीपमाळा या संध्याकाळी वाती लावून उजळल्या जातात. भाविक भगवान शंकरापुढे त्रिपुर वात लावून उत्सव साजरा करतात.

## चित्रदालन 

File:त्रिपुर वाती 2.jpg|त्रिपुर वाती
File:कार्तिक पौर्णिमा दीपोत्सव.jpg|कार्तिक पौर्णिमा दीपोत्सव
File:मंदिरातील अन्नकोट उत्सव(त्रिपुरी पौर्णिमा).jpg|मंदिरातील अन्नकोट उत्सव(त्रिपुरी पौर्णिमा)

## संदर्भ 
## बाह्य दुवे 
* 

वर्ग:हिंदू व्रतवैकल्ये
वर्ग:कार्तिक महिना
चंपाषष्ठी

**चंपाषष्ठी** किंवा **स्कंद षष्ठी** म्हणजे मार्गशीर्ष शुद्ध षष्ठी ही तिथी. मार्गशीर्ष महिन्यातल्या पहिल्या दिवशी जेजुरीचा खंडोबा अर्थात मल्हारी देवाचे नवरात्र सुरू होते. मणी-मल्ल या दोन दैत्यांचा पराभव करून खंडोबाने लोकांना संकट मुक्त केले. या घटनेचे स्मरण म्हणून हा उत्सव करतात.

## स्वरूप
मार्गशीर्ष शुद्ध प्रतिपदेपासून शुद्ध षष्ठीपर्यंत हे चंपाषष्ठीचे सहा दिवसांचे नवरात्र असते. जेजुरीला हा उत्सव खूप मोठ्या प्रमाणात व भक्तिभावाने साजरा होतो. 

## नवरात्री पूजा
कुलाचाराप्रमाणे  ज्यांच्या पूजेत  सुघट व टाक असतात ते त्यांची पूजा करतात. नवरात्राप्रमाणेच रोज फुलांच्या  माळा वाढवत घाटावर लावायच्या असतात. सहा दिवस नंदादीप लावतात. जेजुरीप्रमाणेच खंडोबाच्या अन्य देवळांतही |खंडोबाचा उत्सव असतो. 
घटाची स्थापना,नंदादीप,मल्हारी महात्म्य वाचणे व त्याचा पाठ करणे, एकाच वेळी जेवणे(एकभुक्त),शिवलिंगाचे दर्शन घेणे,ब्राह्मण-सुवासिनी तसेच वाघ्या आणी मुरळी यांना भोजन देणे असे शा दिवस केले जाते. चंपाषष्ठी या  दिवशी वांग्याचे भरीत आणि भाकरी यांचा नैवेद्य करून देवाला दाखवितात. तसेच या नैवेद्याचा काही भाग खंडोबाचे वाहन असलेल्या  कुत्र्यांना त्यांची पूजा करून वाढतात.खंडोबाची तळी भरून आरती करतात.

## अन्य
मार्गशीर्ष महिन्याचा पहिलाचा दिवस म्हणजे देवदीपावली किंवा छोटी दिवाळी. मुख्यत: चित्तपावनांमध्ये कुलदैवत, ग्रामदैवत यांना भजण्याचा तो दिवस. चित्तपावनांमध्ये त्या दिवशी प्रामुख्याने वडे-घारग्यांचा किंवा आंबोळीचा नैवेद्य असतो. प्रत्येक कुटुंबानुसार नैवेद्यांची संख्या वेगळी असते. गावातील मुख्य देवता, इतर उपदेव-देवता महापुरुष, वेतोबा, ग्रामदेवता इत्यादींना हे नैवेद्य दाखवले जातात. त्याचबरोबर काही कुटुंबांत पितरांसाठीही वेगळा नैवेद्य बाजूला काढून ठेवतात. त्यामुळे नैवेद्याच्या पानांची संख्या सतरा, चोवीस, नऊ अशी कोणतीही असते.

या दिवशी सूर्योदयाच्या वेळेला सूर्याला अर्घ्य देण्याची पद्धती आहे.

## हे सुद्धा पहा
देव दिवाळी

## बाह्यदुवे
## संदर्भ 
वर्ग:विस्तार विनंती
वर्ग:धार्मिक आचार
वर्ग:मार्गशीर्ष महिना
वर्ग:हिंदू दैवते
वर्ग:परंपरा
वर्ग:खंडोबा
कार्तिकी एकादशी

इवलेसे

कार्तिक शुद्ध एकादशी ही **कार्तिकी एकादशी** म्हणून साजरी केली जाते.

ही एकादशी मोठी एकादशी म्हणून देखील ओळखली जाते. या दिवशी वारकरी संप्रदायातील तसेच वैष्णव पंथीय एक दिवसाचे उपवासाचे व्रत करतात.
चातुर्मास व्रताचा हा शेवटचा दिवस मानला जातो.

कार्तिक शुद्ध एकादशी!!! तिलाच प्रबोधिनी एकादशी किंवा बोधिनी एकादशी असेही म्हणतात. या दिवशी भगवान विष्णू त्यांच्या चातुर्मासातल्या चार महिन्यांच्या योग निद्रेतुन जागी होतात व पुन्हा ह्या सृष्टीच्या पालनाचा कार्यभार स्विकारतात असे मानतात, त्यामुळे हिला देवोत्थनी, देव उठी एकादशी असेही म्हणतात..

तुलसी विवाहाची सुरुवात होते ती याच दिवसापासून. कार्तिक पौर्णिमेला तुलसी विवाहाची सांगता होते आणि लग्नसराईचे दिवस सुरू होतात..

पंढरीच्या विठुरायाचे स्मरण करण्याचा, त्याच्या नावाने उपवास करण्याचा हा दिवस..
## बाह्यदुवे
वर्ग:हिंदू व्रतवैकल्ये
वर्ग:वारकरी संप्रदाय
रथसप्तमी

**रथसप्तमी** हा दिवस माघ शुद्ध सप्तमी या दिवशी साजरा केला जातो. या सप्तमीला उत्तर भारतात  अचला सप्तमी असेही म्हणले जाते. आरोग्य सप्तमी, अर्क सप्तमी,माघी सप्तमी अशीही या दिवसाला अन्य नावे आहेत. 

मन्वंतराचा पहिला दिवस म्हणून या दिवसाचे विशेष महत्व मानले जाते . 
## वैदिक देवता
सूर्याची उपासना ही वैदिक साहित्यात दिसून येते. गायत्री मंत्र म्हणजेच सविता ( सूर्य) या देवतेचा गायत्री छंदातील मंत्र आहे. सूर्य उपासनेचे प्राचीन संदर्भ आपल्याला अशाप्रकारे वैदिक साहित्यात दिसून येतात.

## स्वरूप
हिंदू धर्मीयांच्या मते रथसप्तमी हा सूर्याच्या उपासनेचा दिवस आहे.भविष्य पुराणात असा उल्लेख सापडतो अदिती आणि कश्यप यांचा पुत्र सूर्य याचा हा जन्मदिवस आहे असे मानले जाते.
तुळशी वृंदावनाच्या समोर रथ आणि सूर्य यांची रांगोळी काढतात.  या दिवशी अंगणात मातीच्या एका छोट्या बोळक्यात दूध ठेवून ते उकळवून आटवतात व सूर्याला खिरीचा नैवेद्य दाखवतात. या दिवसाचे व्रत म्हणून महत्त्व असल्याने या दिवशी उपवासही केला जातो. 

## सामाजिक महत्व
महाराष्ट्रात मकरसंक्रातीला सुरू झालेले स्त्रियांचे तिळगुळाचे व हळदीकुंकवाचे दैनंदिन समारंभ रथसप्तमीच्या दिवशी संपतात. या दिवशी दिलेले दान विशेष लाभदायी मानले जाते.

## मंदिरातील परंपरा 
कोणार्क -
कोणार्क येथील सूर्य मंदिरात या दिवशी सूर्य नारायणाचा जन्मोत्सव साजरा  होतो. मंदिरात येणाऱ्या भाविकांच्या सुविधेसाठी मंदिर आणि प्रशासन यांच्यातर्फे व्यवस्था उपलब्ध करून दिल्या जातात. 

मलियप्पा मंदिरात रथयात्रा आयोजित केली जाते. विविध वाहने तयार केली जातात आणि त्यातून देवांची मिरवणूक या दिवशी काढली जाते. या पुण्य पर्वासाठी तीर्थक्षेत्री भाविक गोळा होतात. 

दक्षिण भारतात समुद्राच्या किनारी असलेल्या गावांमध्ये या दिवशी "ब्रह्मोत्सव " साजरा होतो. रथयात्रा काढली जाते. 

तिरुपती येथील बालाजी मंदिरात हा दिवस विशेष उत्साहाने साजरा केला जातो.
या दिवशी तिरुपती येथे सूर्य जयंती उत्सव साजरा करण्याची पद्धती अनेक शतके सुरू आहे असे मानले जाते. 

## भारताच्या विविध प्रांतात
वसंत ऋतूच्या आगमनाचा हा सण दक्षिण भारतातही उत्साहाने साजरा केला जातो. संस्कृतीच्या दृष्टीनेही या दिवसाचे विशेष महत्त्व आहे. या दिवशी सूर्यपूजन केले जाते.
बिहार, झारखंड, ओरिसा अशा भारतातील विविध प्रांतांत हा दिवस उत्साहाने साजरा केला जातो.

## अन्य महत्त्व
याच दिवशी नर्मदा जयंती असते.यानिमित्ताने अमरकंटक येथे मोठी यात्रा भरते.

## हे ही पहा
मकरसंक्रांत 

सूर्य 

## संदर्भ
वर्ग:हिंदू पंचांग
वर्ग:हिंदू व्रतवैकल्ये
वर्ग:भारतातील सण आणि उत्सव
वर्ग:महाराष्ट्रातील सण आणि उत्सव
वर्ग:उत्तरायणातील सण आणि उत्सव
दत्तजयंती

**दत्तजयंती** ही हिंदू पंचांगात असलेल्या मार्गशीर्ष पौर्णिमा या तिथीला साजरी केली जाते. 

हा दिवस म्हणजे भगवान दत्तात्रेय यांचा जन्मदिवस म्हणून साजरा केला जातो. देशभरातील आणि विशेषतः महाराष्ट्रात हिंदू दिनदर्शिकेनुसार (डिसेंबर/जानेवारी) मार्गशीर्ष (अग्रहायण) महिन्याच्या पौर्णिमेच्या दिवशी हा उत्सव साजरा केला जातो.

## दत्त संंप्रदाय
दत्तात्रेयांनी दीनदलितांची सेवा करण्याचे व समाजातील दुःख व अज्ञान दूर करण्याचे कार्य चालू ठेवले. त्यांच्या पश्चात श्रीपाद श्रीवल्लभ, श्रीनृसिंह सरस्वती व वासुदेवानंद सरस्वती हे त्यांचे अवतार मानण्यात येतात. दत्ताची स्थाने प्रयाग येथे, आणि महाराष्ट्रात औदुंबर, गाणगापूर, माहूर, नृसिंहवाडी,  कुरवपूर, कर्दळीवन या ठिकाणी आहेत. श्रीदत्तांच्या कार्यावर लिहिलेला गुरुचरित्र हा प्रसिद्ध ग्रंथ भक्तिभावाने वाचला जातो.

## देवता स्वरूप
दत्तात्रेय किंवा दत्त हे अत्री ऋषी व माता अनसूया यांचे पुत्र होत. तीन तोंडे, सहा हात, दोन पाय, चतुर्वेददर्शक चार श्वान व जवळ कामधेनू (गोमाता) असलेले दत्तात्रेय हे ब्रह्मा, विष्णू, महेश यांचे एकस्वरूप आहे. दत्तात्रेय हे हिंदू धर्मातील पहिले गुरू समजले जातात. हिंदू धर्माचा प्रसार करण्याच्या उद्देशाने दत्तात्रेयांनी भारतभम्रण केले. ठिकठिकाणी त्यांची स्थाने (गादी) निर्माण करून आपली परंपरा चालू ठेवली.
महाभारताच्या अनुशासन पर्वात देखील दत्त जन्माचा उल्लेख सापडतो.

## गुरुचरित्र वाचन सप्ताह
भगवान दत्तात्रेय यांच्याशी संबंधित दत्त संप्रदायाचा महत्त्वाचा ग्रंथ म्हणजे श्री गुरुचरित्र हा होय. दत्त जयंतीपूर्वी सात दिवस दत्त भक्त पुरुष या  गुरुचरित्र ग्रंथाचे काटेकोर नियम पाळून वाचन करतात.

## उत्सवाचे स्वरूप
दत्त जयंतीच्या दिवशी, दत्ताच्या देवळात  भजन, कीर्तन होते. संध्याकाळच्या वेळी दत्ताचा जन्म झाला असे मानतात, त्यामुळे त्या वेळी जन्माचे कीर्तन असते. देवळावर रोषणाई केली जाते.
पालखीतून भगवान दत्तात्रेय यांची मिरवणूक निघते. भारताच्या विविध प्रांतात या उत्सवाचे आयोजन एक आठवडाही केले जाते. या उत्सवात संगीत तथा नृत्य क्षेत्रातील विविध कलाकार येऊन आपली कला सादर करतात. अशा कार्यक्रमांचेही विशेष आयोजन केले जाते. केवळ शहरातच नव्हे तर लहान लहान गावातही हा उत्सव उत्साहाने संपन्न केला जातो. आलेल्या भक्तांसाठी अन्नदान आणि प्रसादाची व्यवस्था केली जाते.

## हे सुद्धा पहा
* गुरुचरित्र
* दत्तात्रेय

## चित्रदालन

File:दत्त जयंती उत्सव पूजा तयारी.jpg|दत्त जयंती उत्सव पूजा तयारी
File:श्री दत्तजयंती उत्सव.jpg|श्री दत्तजयंती उत्सव

## संदर्भ यादि 
वर्ग:हिंदू व्रतवैकल्ये
वर्ग:हिंदू धर्म उपासना पद्धती
वर्ग:हिंदू दैवते
वर्ग:भारतातील हिंदू सण
देहू

**देहु** हे भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील पुणे जिल्ह्यातील हवेली तालुक्यातील एक गाव आहे. हे संत तुकारामांचे निवासस्थान म्हणून ओळखले जाते. आषाढ महिन्यात देहू येथून पंढरपूर शहराकडे जाणारी संत तुकाराम यांची पालखी निघते.

## महत्व
संतश्रेष्ठ श्री तुकाराम महाराजांचे हे जन्मस्थान इंद्रायणी नदीच्या काठी असून याच गावात श्री तुकाराम सदेह वैकुंठाला गेले अशी आख्यायिका आहे. ज्या डोंगरात एकांतात बसून तुकारामांनी अभंग रचना केली  तो भंडाऱ्याचा डोंगर देहूपासून अवघ्या ६ कि. मी. अंतरावर आहे. हा डोंगर भाविकांचे श्रद्धास्थान बनून राहिला आहे. आज या डोंगरावर जाण्यासाठी थेट पक्का रस्ता आहे. ज्या इंद्रायणी डोहात तुकारामाचे अभंग त्यांच्या निंदकांनी बुडवले तो डोहही इंद्रायणीकाठीच नजिक आहे. तुकाराम महाराजांच्या आत्मिक सामर्थ्यामुळे हे अभंग पुन्हा वर येऊन तरले होते अशी धारणा आहे. 
## धार्मिक महत्व
देहू गावात वृंदावन, विठ्ठल मंदिर, चोखामेळयाचे मंदिर आदि स्थाने दर्शनीय आहेत. तुकारामबीजेला म्हणजे फाल्गुन वद्य द्वितीयेला देहू येथे वार्षिक उत्सव असतो. इंद्रायणी काठी नवीन गाथा मंदिर बांधण्यात आलं आहे, संत तुकारामांचे अभंग संगमरवरी दगडा वर कोरवून मंदिराला आतून सजवण्यात आलं आहे. 

## भौगोलिक स्थान
## हवामान
येथील सर्वसाधारण हवामान उष्ण व कोरडे आहे. हवामानातील बदलानुसार प्रत्येक वर्षात मुख्यतः तीन ऋतू असतात.मार्च ते मे पर्यंत उन्हाळा, जून ते ऑक्टोबर पर्यंत पावसाळा  आणि नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी पर्यंत हिवाळा असतो. हिवाळ्यात शीतल वातावरण असते. तालुक्यातील वार्षिक सरासरी पर्जन्यमान ६१० मिमी पर्यंत असते.

## लोकजीवन
## प्रेक्षणीय स्थळे
गावातील आणि गावाजवळील काही अंतरावर असणारी ठीकणे ...
१- भंडारा डोंगर
२- भामचंद्र डोंगर
३- घोरर्डेश्र्वर डोंगर
४- गाथामंदिर
५- प्राचीन शिवमंदिर 
६- वैकुंठ गमन
७- माश्याचा डोह

## नागरी सुविधा
## जवळपासची गावे
चिखली 

## संदर्भ
#https://villageinfo.in/
#https://www.census2011.co.in/
#http://tourism.gov.in/
#https://www.incredibleindia.org/
#https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism
#https://www.mapsofindia.com/ 
#https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics
#https://www.weather-atlas.com/en/india-climate 

## संदर्भ 
वर्ग:महाराष्ट्रातील तीर्थक्षेत्रे
वर्ग:हवेली तालुक्यातील गावे
वर्ग:पुणे जिल्ह्यातील गावे
महाराष्ट्रातील तीर्थक्षेत्रे

महाराष्ट्रात धार्मिक दृष्टीने पवित्र समजली जाणारे अनेक गावे, किंवा त्या गावांतील विशिष्ट स्थाने आहेत.  त्यांपैकी काही ही :-
* आळंदी
* पैठण
* कोल्हापुर
* तुळजापूर
* पंढरपूर
* देहू
* त्र्यंबकेश्वर
* भिमाशंकर

• श्री गजानन महाराज शेगांव  
## तीर्थक्षेत्रे या विषयावरील पुस्तके
* तीर्थाटने (लेखिका उमा हर्डीकर)
* तीर्थे महाराष्ट्राची (लेखक अनंत गोपाळ मोहिते)
* ते तीर्थांचे माहेर (लेखक शिरीष शेटे)

## हे सुद्धा पहा
संत

*
वर्ग:तीर्थक्षेत्रे
वर्ग:तीर्थस्थाने
थालीपीठ

[thumb|right|[काकडी|काकडीचे थालीपिठ]]

**थालीपीठ** हा महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ आहे. थालीपीठाचे प्रकार पुढील प्रमाणे - भाजणीचे थालीपीठ , शिंगाड्याचे थालीपीठ, साबुदाण्याचे थालीपीठ, तांदळाचे थालीपीठ, काकडीचे थालीपीठ , गव्हाचे थालीपीठ
सगळ्या प्रकारच्या धान्याची पीठे,सुक्क्या भाज्या,उरलेलं अन्न हे सगळ एकत्र करूनही उत्तम थालीपीठ बनवता येते. सगळीे वेेगवेगळी पाीठे  एकत्र करूनही थालीपीठ बनवता येते. असा हा थालीपीठ पदार्थ मराठी लोकांची ओळख करून देतो.

## गव्हाचे थालीपीठ 
### साहित्य
# गव्हाचे पीठ (कणिक)
# तेल(गोडेतेल)
# तिखट
# हळद
# मीठ
#कांदा/मेथी/पालक/मुळा/हिरव्या मिरच्या/आले(सर्व ऐच्छिक)
#धणे कूट/जिरे कूट/काळा मसाला/मिरपूड (हवे असल्यास आवडीप्रमाणे)

### पूर्व तयारी
प्रथम कांदा/मेथी/पालक/मुळा/हिरव्या मिरच्या/आले  ‍इत्यादी वापरावयाचे असल्यास, नीट धुऊन बारीक चिरून घ्यावे.

### कृती
कणिक घेऊन त्यात भरपूर मोहन (गोडेतेल)घालावे.   वरील सर्व वस्तू आवडीप्रमाणे त्यात टाकाव्या.  मग पाण्याने कणीक अशा प्रकारे भिजवावी की त्याचा तव्यावर गोळा थापता आला पाहिजे. तव्यावर थोडे तेल घालून त्यावर गोळा थापा. वरून थोडा पाण्याचा हात लावून सारखे करा. मंद आचेवर शिजू द्या नंतर उलथवून(?) पुन्हा थोडे तेल घाला व शिजू द्या.

### सजावट
खायला देताना सोबत लोणच्याचा रस्सा(?)/टोमॅटो सॉस द्या.

***उपवासाचे रताळ्याचे थालीपीठ***‌

**साहित्य**

२५० ग्राम उकळलेली/शिजवलेली रताळी

१०० ग्राम उपवासाची भाजणी

५-६ बारीक चिरलेल्या हिरव्या मिरच्या

अर्धा चमचा जिरेपूड

चवीप्रमाणे साधे/सैंधव मीठ

आवश्यकतेनुसार तूप किंवा तेल

**कृती:**

प्रथम उकळलेल्या/शिजवलेल्या रताळ्यांची साल काढून घ्यावी.   एका परातीत/बाउलमध्ये साल काढलेली रताळी कुस्करून एकजीव करून घ्यावी. . आता एकजीव केलेल्या रताळ्यात बारीक चिरलेल्या हिरव्या मिरच्या, जिरेपूड, चवीप्रमाणे मीठ घालून एकत्र करावे. वरील मिश्रणात सामावेल तशी उपवासाची भाजणी घालत जाऊन, मिश्रणाचा एकसंघ गोळा होईपर्यंत मळावे. मळलेल्या मिश्रणाचे लिम्बापेक्षा किंचित मोठे गोळे करावे आणि पोळपाटावर प्लास्टिक टाकून त्यावर थोडे तूप/तेल लावून थालीपीठ थापावे . गरम तव्यावर तूप/तेल टाकून थालीपीठ दोन्ही बाजूनी खरपूस भाजून घ्यावे. गरम गरम थालीपीठ शेंगदाण्याच्या चटणीसोबत खायला द्यावे.

## इतर माहिती
सर्व कडधान्ये, तांदुळ, गहू, ज्वारी एकत्र भाजून पीठ दळून आणावे व वरील साहित्य घालून थालीपीठ करावे.  पौष्टिक लागते.(?)

## बाह्य दुवे
वर्ग:महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ
वर्ग:मराठी विकिबुक्स बंधूप्रकल्पात स्थानांतरित करावयाचे लेख
वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख
धपाटे

**धपाटे** हा महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ आहे.

साहित्यः पालक;कांदा कोशिंबीर लसुण पाकळ्या कणिक पाणी तिखट मिठ जिरे गोडतेल

कृती: हे सर्व साहित्य बारीक चिरून घ्यावे व त्यात कनीक योग्य प्रमाणात घ्यावी चवीनुसार तिखट नमक जिर घालाव व नंतर छोटे छोटे गोले करून तव्यावर योग्य प्रकारे टाकावेत चवीनुसार खरपुस खमंग तेलात भाजावेतनी दह्याबरोबर सर्व्ह करण्यास द्यावे धपाटे तयार.

वर्ग:महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ
वर्ग:मराठी विकिबुक्स बंधूप्रकल्पात स्थानांतरित करावयाचे लेख
महाराष्ट्रातील ज्योतिर्लिंगे

भारतातील १२ ज्योतिर्लिंगांपैकी पाच महाराष्ट्रात आहेत.

टीप:
* घृष्णेश्वर मंदिराचा जिर्णोद्धार पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर यांनी केला होता.
* ही पाचही ठिकाणे महाराष्ट्र पर्यटन विकास महामंडळाच्या प्रमुख तीर्थक्षेत्र सर्किटमध्ये येतात.
* यांतील बहुतांश मंदिरे ही यादवकालीन किंवा मराठा साम्राज्यातील स्थापत्यशैलीमध्ये बांधलेली आहेत.

*
महाराष्ट्रातील नैवेद्याचे खाद्यपदार्थ

* मोदक
* पुरणपोळी
* करंजी
* पेढा
* शिरा
* आंबिल
* कढी
* वरण
* भाजी
* पातळ भाजी
* वडे
* भजे

## हे सुद्धा बघा
* नैवेद्य थाळी

*
वर्ग:भारतातील राज्यांनुसार नैवेद्याचे खाद्यपदार्थ
महाराष्ट्रातील उपवासाचे खाद्यपदार्थ

धार्मिक कारणांसाठी उपवास करणे ही भारतीयांची श्रद्धा आहे, प्रथा आहे. महाराष्ट्रात आषाढी आणि कार्तिकी एकादशी, चतुर्थी, महाशिवरात्र यासारख्या निमित्ताने त्या दिवशी उपवास करतात. कित्येकजण आराध्य देवतेनुसार आठवडयातून एकदा सोमवार, गुरुवार किंवा शनिवार या दिवशी असे उपवास करीत असतात. उपवासाच्या दिवशी काही खास पदार्थ खाण्याची परवानगी असते. रोजच्या जेवणातल्या पदार्थांपेक्षा वेगळया वस्तूंपासून बनविलेले पदार्थ उपवासाच्या दिवशी आवडीने खाल्ले जातात. 

## उपवासाचे फळ
*साबुदाण्याची खिचडी
*साबुदाण्याची लापशी
*साबुदाणा थालिपीठ
*साबुदाणा वडा
*उपवासाची मिसळ
*उपवासाचे पंचांमृत
*बटाट्याचा कीस
*रताळ्याची पोळी
*रताळ्याचे गोड काप
*रताळ्याची फराळी खांडवी
*दाण्याची आमटी
*वरीची भगर

*
लाडू

[thumb|[बेसनाचे लाडू|200px]]

]]

**लाडू** हा महाराष्ट्रात, तसेच भारतीय उपखंडात प्रचलित असलेला एक गोड खाद्यपदार्थ आहे. आकाराने गोल असणारे हे मिष्टान्न विविध घटकपदार्थांपासून बनवले जाऊ शकते. बेसन, रवा, मैदा, वेगवेगळ्या डाळींच्या पिठांसारख्या कोणत्याही एका घटकपदार्थापासून किंवा मिश्रणांपासून, तसेच बेसनासारख्या पदार्थांच्या बुंदीपासून साधारणपणे मुठीच्या आकारमानाचे गोळे वळून लाडू बनवले जातात. डाळ किंवा पिठासारख्या मुख्य घटकासोबत लाडवांत गोड चविसाठी साखर किंवा गूळ, तसेच स्निग्धतेसाठी तूप किंवा नारळाचे दूध वापरतात. असा हा चविष्ठ पदार्थ लहान मुलांना पौष्टिकतेचे गुण देण्यासोबतच, चवीला एक वेगळेपणाही देतो.

## लाडवांचे प्रकार 
घटकपदार्थांनुसार लाडवांचे अनेक प्रकार आहेत. काही प्रकारच्या डाळींच्या पिठांपासून बनवले जाणारे लाडू हा लाडवांच्या प्रकारांमधील एक प्रमुख गट आहे. यात *मुगाच्या वाटल्या डाळीचे लाडू*, *बेसनाचे लाडू* हे प्रकार यात मोडतात. खेरीज   *मोतीचुराचे* (अर्थात बारीक बुंदीचे) लाडू हेदेखील याच गटात मोडतात. निरनिराळ्या धान्यांपासून बनवल्या जाणाऱ्या लाडवांमध्ये  गव्हाच्या भाजलेल्या पिठाचे लाडू,*राजगिऱ्याचे लाडू*, *कुटकीचे  लाडू*, *कोदोचा  लाडू*, *अळिवाचे लाडू*, ''मेथीचे लाडू' '  इत्यादी प्रकारांची गणना होते. याशिवाय  ' 'रव्याचे लाडू*, *मुरमुऱ्याचे लाडू*, *पोळीचे लाडू*, *डिंकाचे लाडू*, *पोह्याचे लाडू'', अळीवाचे लाडू दाण्याचे लाडू असे विशेष घटक पदार्थांपासून बनवलेले प्रकारही आहेत.

## संदर्भ व नोंदी 
## हेदेखील पहा 
* भारतातील मिठायांची यादी

## बाह्य दुवे
* 

वर्ग:लाडू
वर्ग:महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ
वर्ग:मराठी विकिबुक्स बंधूप्रकल्पात स्थानांतरित करावयाचे लेख
वर्ग:भारतातील खाद्यपदार्थ
धनत्रयोदशी

**धनत्रयोदशी** किंवा **धनतेरस** हा दिवाळीचा दुसरा दिवस आहे, जो नेपाळ आणि भारतात साजरा केला जातो. धनत्रयोदशी ही आश्विन महिन्याच्या १३ व्या दिवशी असते. 

यादिवशी धन्वंतरी पूजन केले जाते.  हिंदू परंपरेनुसार आरोग्याची देवता धन्वंतरी, समुद्र मंथनाच्या वेळी प्रकट झाले. तो देवांचा वैद्य मानला जातो.  धन्वंतरी हा विष्णूचा अवतार देखील मानला जातो.
इवलेसे|धन्वंतरी देवता

## धनत्रयोदशी कथा 
धनत्रयोदशी या सणामागे एक प्रचलित कथा आहे.  इंद्राने जेव्हा असुरांना बरोबर घेऊन समुद्रमंथन केले, तेव्हा त्यातून चौदा रत्ने प्रगट झाली, त्यापैकी एक धन्वंतरी देवता आहे. म्हणून या दिवसास धन्वंतरी जयंती असेही म्हणतात. यामुळे यादिवशी प्रामुख्याने धन्वंतरीपूजन केले जाते. 

याच सोबत अजून एक कथा अशी सांगितली जाते की, कथित भविष्यवाणी प्रमाणे हेमा राजाचा पुत्र आपल्या सोळाव्या वर्षी मृत्युमुखी पडणार असतो. आपल्या पुत्राने जीवनाची सर्व सुख उपभोगावीत म्हणुन राजा व राणी त्याचे लग्न करतात. लग्नानंतर चवथा दिवस हा तो मृत्युमुखी पडण्याचा भयंकर दिवस असतो. या रात्री त्याची पत्नी त्यास झोपू देत नाही. त्याच्या अवतीभवती सोन्या चांदीच्या मोहरा ठेवल्या जातात. महालाचे प्रवेशद्वार ही असेच सोन्या चांदीने भरून रोखले जाते. सर्व महालात मोठमोठ्या दिव्यांनी लखलखीत प्रकाश केला जातो. ती त्यास वेगवेगळी गाणी व गोष्टी सांगून जागे ठेवते. जेव्हा यम राजकुमाराच्या खोलीत सर्परूपात प्रवेश करण्याचा प्रयत्न करतो तेंव्हा त्याचे डोळे सोन्या चांदीने दिपतात. या कारणास्तव यम आपल्या जगात(यमलोकात) परततो. अशा प्रकारे तिने राजकुमाराचे प्राण वाचवले. म्हणूनच या दिवसास 'यमदीपदान' असेही म्हणतात. या दिवशी सायंकाळी घराबाहेर दिवा लावून त्याच्या वातीचे टोक दक्षिण दिशेस करतात.त्यानंतर त्या दिव्यास नमस्कार करतात. याने अपमृत्यू टळतो असा समज आहे.

## संदर्भ 
वर्ग:महाराष्ट्रातील सण आणि उत्सव
वर्ग:हिंदू धर्मातील सण आणि उत्सव
वर्ग:दिवाळी
चिवडा

**चिवडा** हा विशेषकरून दीपावलीमध्ये केला जाणारा एक मराठी खाद्यपदार्थ आहे. हा पदार्थ बऱ्याचदा खाऱ्या, तिखटसर तसेच गोड चवीचा बनवतात. चिवडा या पदार्थाशिवाय दीपावली हा सण अपूर्ण असल्यासारखा वाटतो.
thumb|right|पातळ पोह्यांचा चिवडा

महाराष्ट्रातल्या केवळ गंमत म्हणून खायच्या खाद्य पदार्थात चिवड्याचा अनेकदा वापर होतो. चहा-चिवडा हे उत्तम जोडखाणे आहे. 

## महाराष्ट्रातील चिवडे
* आष्टा मोडचा (ता. चाकूर) चिवडा. 
* इंदूरचा मीठा चिवडा
* उत्तर प्रदेशातील मक्याचा चिवडा
* कोंडाजी चिवडा (नाशिक)
* खमंग बेष्ट चिवडा (पुणे)
* गुरुप्रसाद चवडा (अहमदनगर)
* चिवडा गल्लीतला चिवडा (लालबाग-मुंबई)
* चुरमुऱ्याचा चिवडा
* ज्योतीचा चिवडा (करणारी ज्योती गोकाणी)
* ढेंका में  कुटा हुआ चिवड़ा (कलकत्ता)
* नमकीन चिवडा (बिहार)
* नामदेव चिवडा (सोलापूर)
* पातळ पोह्यांचा चिवडा
* उपासाचा बटाटा चिवडा
* बारुदी चिवडा (नागपूर)
* बुढीचा चिवडा (यवतमाळ)
* बेक्ड नाचणी चिवडा
* भडंग चिवडा, गोड पोहा चिवडा (धुळे)
* भवानी चिवडा (सांगली)
* भाजक्या पोह्यांचा चिवडा
* मकाजी चिवडा (नाशिक)
* महालक्ष्मी चिवडा (मुंबई, कोल्हापूर)
* महाशय जी प्रसिद्ध चिवडा (इंदूर)
* माधवजी का बढिया चिवडा (नाशिक)
* माधुरीचा नमकीन महाराष्ट्रियन चिवडा
* मोहोळचा लांबोटी चिवडा
* लक्ष्मीनारायण चिवडा (भवानी पेठ, पुणे)
* शहाजी का प्रसिद्ध चिवडा (इंदूर)
* सुरकी धान चिवड़ा (भागलपूर) 

## बाह्य दुवे 
वर्ग:महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ
वर्ग:मराठी विकिबुक्स बंधूप्रकल्पात स्थानांतरित करावयाचे लेख
वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख
कलाकंद

250px|इवलेसे|उजवे|कलाकंद
**कलाकंद** हा महाराष्ट्रातील, विशेषतः बेळगावातला खाद्यपदार्थ आहे.  बेळगावी कुंदा आणि बेळगावी कलाकंद प्रसिद्ध आहेत.

वर्ग:खाद्यपदार्थ
वर्ग:महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ
वर्ग:मराठी विकिबुक्स बंधूप्रकल्पात स्थानांतरित करावयाचे लेख
वर्ग:भारतातील खाद्यपदार्थ
चकली

[thumb|भाजणीपासून बनवलेली [चकली|200px]]
**चकली** हा विशेषकरून दीपावलीमध्ये केला जाणारा एक मराठी खाद्यपदार्थ आहे. हा पदार्थ चकली भाजणीपासून बनवतात.

चकली बनविण्यासाठी तांदूळ, पोहे, उडीद डाळ व चणाडाळ इत्यादी घटकपदार्थ भाजून चकलीची भाजणी बनवली जाते. या भाजणीत काही वेळा जिरे व धणेही घातले जातात. काही ठिकाणी ही सर्व धान्ये धुऊन वाळवतात आणि मग भाजतात. गरम पाण्यात तीळ, तिखट, मीठ, थोडी हळद आणि तेल किंवा लोणी घालून त्यात भाजणी घालून दोन तास झाकून ठेवली जाते. नंतर हलक्या हाताने मळून या गोळ्यांपासून सोऱ्या किंवा चकलीचे यंत्र वापरून चकल्या पाडतात व त्या गरम तेलात तळतात. खायला कुरकुरीत असणारा हा पदार्थ फराळ म्हणून ओळखला जातो. चकली ही मैद्याची पण करतात. ही चकली पण चवीला छान लागते.

## चित्रदालन 

चित्र:Chakali01.JPG|चकली
File:चकली (खाद्यपदार्थ).jpg|चकली (खाद्यपदार्थ)

## बाह्य दुवे
वर्ग:महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ
वर्ग:मराठी विकिबुक्स बंधूप्रकल्पात स्थानांतरित करावयाचे लेख
शेव

**शेव** हा महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ आहे. हा पदार्थ सहसा चण्याच्या डाळीच्या पीठापासून तयार करण्यात येतो.

वर्ग:महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ
वर्ग:मराठी विकिबुक्स बंधूप्रकल्पात स्थानांतरित करावयाचे लेख
बासुंदी

**बासुंदी** हे दूध व साखरेपासून बनवले जाणारे एक मिष्टान्न आहे.
मलईयुक्त दुधास मंद आंचेवर लोखंडी कढईत तापवून व आटवून, त्यात साखर घालून हा पदार्थ तयार केला जातो.

## प्रकार 
उत्तर भारतात घट्ट बासुंदीला रबडी असे म्हणतात. कुरुंदवाड तसेच नृसिंहवाडी येथील बासुंदी सुप्रसिद्ध असून तिला पुणे, मुंबई इथून मोठ्या प्रमाणात मागणी असते. या गावातील बासुंदीचे वैशिष्ट्य म्हणजे साखर न घातलेली बासुंदी येथे मिळते. लातूर जिल्ह्यातील उजनी, सातारा जिल्ह्यातील लिंब गोवे ही गावे सुद्धा बासुंदीसाठी प्रसिद्ध आहेत. हल्ली बासुंदीमध्ये सीताफळाचा गर मिसळून सीताफळ बासुंदी केली जाते.

## प्रक्रिया
उकळण्याच्या प्रक्रियेदरम्यान लवकर घट्ट होण्यासाठी यात दूधपावडर, सिताफळाचा गर किंवा क्रीम घातले जाते. बासुंदी आटत आल्यावर थोडी साखर, वेलची, चारोळी आणि / किंवा केशर घालावे. साखर घातल्यानंतर बासुंदी दीर्घकाळ टिकते.  दूध आटत असताना साखर घातल्यास बासुंदीला गुलाबी रंग मिळतो.  साखर घातल्यावर बासुंदी थोडी पातळ होते.  बासुंदीत थोडेसे केशर घालण्याने केशरी रंग येतो. बासुंदी वाढण्यापूर्वी त्यात बदाम आणि पिस्ताचे तुकडे घालून रुची वाढविता येते.

## संदर्भ 
वर्ग:खाद्यपदार्थ
वर्ग:महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ
वर्ग:भारतातील खाद्यपदार्थ
वर्ग:पाककृती
वर्ग:दुग्धजन्य पदार्थ
वरण

**वरण** हा महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ आहे.

[[तूर डाळ] शिजवल्यावर हा पदार्थ तयार होतो. सहसा डाळ प्रेशर कूकरमध्ये शिजवली जाते.

वर्ग:महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ
वर्ग:मराठी विकिबुक्स बंधूप्रकल्पात स्थानांतरित करावयाचे लेख
पेढा

इवलेसे|अतिशय लोकप्रिय केसर पेढा

**पेढा** हा खवा आणि साखर यापासून बनलेली दंडगोलाकार आकाराची मिठाई आहे..त्यात केशर, खाण्याचा रंग, जायफळ इत्यादी पदार्थही घालतात. नृसिंहवाडी, कुरुंदवाड, पुणे, सातारा, कोल्हापूर, धारवाड ही गावे पेढ्यासाठी प्रसिद्ध आहेत.

सातारचे पेढे हे खवा जास्त भाजल्यामुळे भुरकट दिसतात म्हणून "कंदी पेढे" तर कोल्हापूरचे पेढे हे "फिके पेढे" (तुलनेने मध्यम गोड) म्हणून प्रसिद्ध आहेत. पुण्यामधे काका हलवाई, "चितळे बंधू", कोल्हापुरात "दगडू बाळा भोसले" हे पेढ्यांसाठी प्रसिद्ध आहेत. खव्यापासून बनवलेले आणि मलईपासून बनवलेले असे दोन प्रकारचे पेढे इथे मिळतात. खव्यापासून बनविलेल्या पेढ्यास नुसते 'पेढा' तर मलईपासून बनविलेल्या पेढ्यास 'मलई पेढा' असे म्हणतात. शिवाय साखर लावलेला साखरी पेढा असतो. त्याला धारवाडी पेढा म्हणतात. कुरुंदवाडचा पेढा हा खव्यापासून बनवलेला व कोरडा पेढा असतो.तो अनेक दिवस टिकतो. साखरपुडा,लग्न, बारसे, परीक्षेतील यश अशा आनंदाच्या प्रसंगी आप्तेष्ट, मित्रमंडळी यांना पेढे वाटण्याची प्रथा महाराष्ट्रात आहे. 

## चित्रे 
[इवलेसे|[चिनी माती|चिनीमातीच्या बशीमध्ये पेढे]]
[इवलेसे|[वृंदावन येथील पेढे]]
[इवलेसे|[काजू पेढे]]
[इवलेसे|[दिवाळी सणामध्ये दिवे आणि पेढे]]
[इवलेसे|[धारवाड पेढा|धारवाडी पेढे]]
[इवलेसे|जगप्रसिद्ध [मथुरा पेढे]]
## संदर्भ 
वर्ग:महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ
वर्ग:मराठी विकिबुक्स बंधूप्रकल्पात स्थानांतरित करावयाचे लेख
बटाटा वडा

right|वडापाव
**बटाटावडा** किंवा **बटाटेवडा** हा महाराष्ट्रातील एक लोकप्रिय खाद्यपदार्थ आहे. 

बटाटेवडा हा तेलात तळलेला खाद्यपदार्थ आहे. तो दिसायला गोलाकार असतो. त्याचे वरचे आवरण हे द्रवरूप डाळीच्या पिठाचे असते (जे तळल्यावर घट्ट होते), व आतमध्ये उकडलेल्या व फोडणी दिलेल्या बटाट्यांचे मसालायुक्त मिश्रण असते. या वड्याला *इंडियन बर्गर* असे सुद्धा म्हणतात.

वडा-पाव या खाद्यपदार्थातील वडा हा प्रमुख घटक म्हणजे बटाटेवडाच होय.

वडा-पावच्या गाडीवर महाराष्ट्रातील अनेक कुटुंबाचा रोजगार चालतो. महाराष्ट्रातात रोजगारासाठी आलेले  अनेक गरिबांचे वडापाव हे अन्न आहे.

वर्ग:महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ
वर्ग:मराठी विकिबुक्स बंधूप्रकल्पात स्थानांतरित करावयाचे लेख
बटाटा वडा रेसिपी
कढी

**कढी** हा भारतातील खाद्यपदार्थ आहे. ही बेसन, ताक व मसाल्यांचा वापर करून तयार केली जाते.

वर्ग:महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ
वर्ग:मराठी विकिबुक्स बंधूप्रकल्पात स्थानांतरित करावयाचे लेख
राष्ट्रीय प्रतिज्ञा (भारत)

इवलेसे|भारतीय राष्ट्रीय प्रतिज्ञा
**भारताची राष्ट्रीय प्रतिज्ञा** ही भारतीय प्रजासत्ताकाशी निष्ठेची शपथ असते. सार्वजनिक कार्यक्रमांमध्ये, विशेषतः शाळांमध्ये आणि स्वातंत्र्यदिन आणि प्रजासत्ताक दिनाच्या समारंभात भारतीयांकडून ही सामान्यतः म्हटली जाते. तसेच ही प्रतिज्ञा शालेय पाठ्यपुस्तके आणि कॅलेंडरच्या सुरुवातीच्या पानांवर छापलेली आढळते. बहुतेक भारतीय शाळांमध्ये सकाळच्या संमेलनात तिचे पठण केले जाते. तथापि, प्रतिज्ञा ही भारतीय राज्यघटनेचा भाग नाही. 

ही प्रतिज्ञा १९६२ मध्ये लेखक पिडीमारी वेंकट सुब्बा राव यांनी तेलगू भाषेत तयार केली होती. १९६३ मध्ये विशाखापट्टणम येथील एका शाळेत ती प्रथम वाचण्यात आली आणि त्यानंतर विविध प्रादेशिक भाषांमध्ये या प्रतिज्ञेचा अनुवाद करण्यात आला. 

वर्ग:भारत
वर्ग:प्रतिज्ञा

## इतिहास 
भारतीय राष्ट्रीय प्रतिज्ञा पिडीमरी वेंकट सुब्बा राव यांनी रचली होती. तेलगू भाषेतील प्रसिद्ध लेखक आणि नोकरशहा असलेल्या सुब्बाराव यांनी 1962 मध्ये विशाखापट्टणमचे जिल्हा कोषागार अधिकारी म्हणून काम करताना प्रतिज्ञा तयार केली. त्यांनी ती प्रतिज्ञा काँग्रेसचे ज्येष्ठ नेते तेनेती विश्वनधम यांना सादर केली आणि त्यांनी ती तत्कालीन शिक्षणमंत्री पीव्हीजी राजू यांच्याकडे पाठवली. सुब्बा राव यांचा जन्म अनेपार्टी, नालगोंडा जिल्हा, तेलंगणा येथे झाला होता. ते तेलुगू, संस्कृत, हिंदी, इंग्रजी आणि अरबी भाषांचे तज्ञ होते. त्यांनी हैदराबाद राज्यात कोषागार अधिकारी म्हणून काम केले. आंध्र प्रदेशच्या निर्मितीनंतर त्यांनी खम्मम, निजामाबाद, नेल्लोर, विशाखापट्टणम आणि नलगोंडा जिल्ह्यात काम केले.  1963 मध्ये अनेक शाळांमध्ये ही प्रतिज्ञा सुरू करण्यात आली. 
वर्ग:Articles with incomplete citations from April 2018 

भारतीय राष्ट्रीय प्रतिज्ञा ही सामान्यतः भारतीय सार्वजनिक कार्यक्रमांमध्ये, अनेक भारतीय शाळांमधील दैनंदिन संमेलनांमध्ये आणि स्वातंत्र्यदिन आणि प्रजासत्ताक दिनाच्या समारंभांमध्ये वाचतात. राष्ट्रगीत तसेच राष्ट्रगीताचे लेखक भारतात सुप्रसिद्ध आहेत; परंतु पीव्ही सुब्बा राव, जे या प्रतिज्ञाचे लेखक आहेत, हे अल्प-ज्ञात व्यक्ती आहेत. त्यांच्या नावाचा उल्लेख पुस्तकांमध्ये किंवा कोणत्याही कागदपत्रांमध्ये जास्त आढळत नाही. स्वतः सुब्बा राव यांना स्वतःला राष्ट्रगीत आणि राष्ट्रीय गीताच्या बरोबरीने स्थान असलेल्या राष्ट्रीय प्रतिज्ञा म्हणून त्यांच्या प्रतिज्ञेची स्थिती माहित नव्हती, असे मानले जाते. जेव्हा त्यांची नात तिच्या पाठ्यपुस्तकातील प्रतिज्ञा वाचत होती तेव्हा त्यांना हे समजले.  

## प्रतिज्ञा 
भारत माझा देश आहे.
सारे भारतीय माझे बांधव आहेत.
माझ्या देशावर माझे प्रेम आहे.
माझ्या देशातल्या समृद्ध आणि
विविधतेने नटलेल्या परंपरांचा मला अभिमान आहे.
त्या परंपरांचा पाईक होण्याची पात्रता
माझ्या अंगी यावी म्हणून मी सदैव प्रयत्न करेन. 
मी माझ्या पालकांचा, गुरुजनांचा
आणि वडीलधाऱ्या माणसांचा मान ठेवीन
आणि प्रत्येकाशी सौजन्याने वागेन.
माझा देश आणि माझे देशबांधव
यांच्याशी निष्ठा राखण्याची
मी प्रतिज्ञा करीत आहे.
त्यांचे कल्याण आणि
त्यांची समृद्धी ह्यांतच माझे
सौख्य सामावले आहे.
जय हिंद

### इंग्रजी भाषांतर 
India is my country and all Indians are my brothers and sisters. I love my country, and I am proud of its rich and varied heritage. I shall always strive to be worthy of it. I shall give respect to my parents, teachers, and all the elders, and treat everyone with courtesy. To my country and my people. I pledge my devotion. In their well being and prosperity alone lies my happiness. Jai Hind.

## संदर्भ
भाकरी

thumb|तव्यावर भाजण्यासाठी ठेवलेली भाकरी
thumb|तव्यावर फुगलेली भाकरी
**भाकरी** हा महाराष्ट्रातील प्रमुख अन्नपदार्थ आहे. महाराष्ट्रात भाकरी करण्याच्या विविध पद्धती दिसून येतात. 
## पाककृती
पारंपरिकदृष्ट्या ज्वारी/ बाजरी/ नाचणी /तांदूळ यांपासून बनवलेली ज्वारी/ बाजरी/ नाचणीचे पीठ पाण्यात भिजवून, त्याचे छोटे गोळे बनवून, हाताने गोलाकार थापून भाकरी तव्यावर काही काळ भाजली जाते. काही काळानंतर भाकरी तव्यावरून काढून चुलीच्या जाळावर भाजली जाते. मातीच्या तव्यावर भाजलेली भाकरी उत्कृष्ट समजली जाते.

## खाण्याच्या पद्धती
छोट्या आकाराच्या भाकरीस पानगे म्हणतात. गरम भाकरीचा पदर फाडून त्यात लोणकढे तूप व मीठ लावल्यास भाकरी रुचकर लागते. दूध, विविध भाज्या, पालेभाज्या, कोशिंबीर, ठेचा इत्यादींसमवेत भाकरी खाल्ली जाते पण विशेषतः पिठ्ल्याबरोबर भाकरी खाल्ली जाते.
## अन्य
ज्वारीच्या पिठात डाळीचे पीठ मिसळून धपाटे व थालीपीठ हे खाद्यपदार्थ बनतात.सोलापुरातील ज्वारीची कडक भाकरी प्रसिद्ध आहे. कोकणात तांदळाच्या पिठाची भाकरी केली जाते. झुणका भाकरी हा महाराष्ट्रातील आवडीचा पदार्थ आहे.

## संदर्भ 
वर्ग:महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ
वर्ग:मराठी विकिबुक्स बंधूप्रकल्पात स्थानांतरित करावयाचे लेख
वर्ग:अन्न
भात

**भात** हे भारत देशातील प्रमुख अन्न मानले जाते.पाणी घालून शिजवलेल्या तांदळास **भात** असे म्हणतात. महाराष्ट्रात , गोव्यात काही प्रदेशात भाताचा उल्लेख तांदूळ या अर्थाने पण होतो. महाराष्ट्राची सागरी किनारपट्टी-कोकण, तसेच भंडारा, चंद्रपूर गोंदिया, गडचिरोली हे प्रमुख तांदूळ उत्पादक प्रदेश आहेत व भात हे तेथील जनतेचे प्रमुख अन्न आहे.
कोकण प्रांतात प्रामुख्याने  शेती पावसाळ्यात   केेली जाते.
## भोजनात समावेश
right|thumb|मसाले भात 
भात शिजतानाचे आधणाचे (गरम) पाणी काढतात, त्यास पेज असे म्हणतात गोवा राज्यात भाताची पेज खाल्ली जाते.
  
भाताबरोबर वरण (डाळ), आमटी, सांबार, पातळ पालेभाजी, दूध, दही इ. पदार्थ खाल्ले जातात.

खिचडी, चित्रान्न, नारळी भात, पुलाव, बिर्याणी,मसाले भात, गोळाभात हे भातापासून केले जाणारे वेगवेगळे  पदार्थ आहेत. 
भातापासून खीर,लाडू  इत्यादी पदार्थसुद्धा केले जातात. 

## संदर्भ 
वर्ग:महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ
वर्ग:मराठी विकिबुक्स बंधूप्रकल्पात स्थानांतरित करावयाचे लेख
वर्ग:खाद्यपदार्थ
वर्ग:अन्न
वर्ग:पाककृती
चटणी

**चटणी** हा एक भारतीय तिखट खाद्यपदार्थ आहे. चाटण या संस्कृत शब्दावरून चटणी हा शब्द भारतीय भाषांत आला. हा भारतीय जेवणातला महत्त्वाचा पदार्थ आहे.  प्रांताप्रांतांनुसार चटण्यांमध्ये वैविध्य आले आहे. यामध्ये अनेक चटण्या घरामध्ये पिढ्यान्‌‍पिढ्या बनवल्या जातात.

***विविध चटण्या :***
* शेंगदाणा चटणी
* कच्च्या टोमॅटोची चटणी
*कढीलिंबाच्या पानांची चटणी
*कैरीची चटणी
*खोबऱ्याची चटणी
* चिंचेची चटणी
* जवसाची चटणी
* दाण्याची चटणी
* दोडक्यांच्या शिरांची चटणी
* ओल्या नारळाची चटणी
*लसणाची चटणी
* सुक्या बोंबलाची चटणी

## चटणीविषयी मराठी पुस्तके
* आजीच्या विविध चटण्या (प्रमिला पटवर्धन)
* कहाणी चटणीची (मृणाल तुळपुळे)
* चटकदार चटण्याच चटण्या (शीला काकडे)
* चटण्या कोशिंबिरी (अनिता राजगुरू)  
* चटण्या, कोशिंबिरी, भरीत, रायती (वंदना वेलणकर)
* चटण्या चवीपरीच्या (शीला निपुणगे)  
* चटण्या मसाले व अभिनव पाककला (नीला जोशी)  
* झणझणीत अनेक प्रकारच्या चटण्या (वंदना वेलणकर)  
* लज्जतदार मसाले, चटण्या आणि सॉस (वैजयंती केळकर)
* विविध चटण्या (उषा पंढरपुरे)  

वर्ग:महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ
वर्ग:मराठी विकिबुक्स बंधूप्रकल्पात स्थानांतरित करावयाचे लेख
खिचडी

वर्ग:महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ
वर्ग:मराठी विकिबुक्स बंधूप्रकल्पात स्थानांतरित करावयाचे लेख

## **खाद्यपदार्थ** 
मुगाची खिचडी , हा भारतातील सर्वांच्या परिचयाचा असा रुचकर व पौष्टिक खाद्यपदार्थ आहे. हा बनवायला तांदूळ, मूगडाळ, हळद आणि मीठ लागते. २:१ या प्रमाणात तांदूळ व् मूगडाळ घेऊन ते मिश्रण भाताप्रमाणे शिजवले जाते. लहान मुलांकरिता खिचडी आसट (जास्त पाणी घालून) करतात. खिचडी पचनास सोपी व पोटाला हलकी समजली जाते. म्हणून ती खास उपवासाला बनवली जाते. 

खिचडीचा रुचकरपणा वाढवण्याकरिता आधी जिऱ्याची फोडणी करावी. तिच्यात आवडीप्रमाणे लसूण, मसाला, (वेलदोडे) ,लवंग, जायपत्री, कलमी दालचिनी, टाकावे त्यात चिमूटभर हळद टाकावी. फोडणी केलेल्या पातेल्यात तांदूळ-मुगडाळीचे मिश्रण टाकावे. मीठ टाकून भाताप्रमाणे शिजवावे. कालावधी १५ मिनिटे. गरम वाढावे.

सोबत विविध पदार्थ खाण्यास द्यावे जसे : पापड, लोणची, मोहरीची फोडणी, दूध, दही, ताक, लोणी, तूप,किंवा टोमॅटो/चिंच इत्यादीचे सार ,भजी.

## **संस्कृती व भाषा** 
भारतीय संस्कृतीत खिचडी हा साधारण पदार्थ समजला जातो. बहुधा साधे जेवण हवे असेल तेव्हा किंवा रात्रीच्या जेवणासाठी करतात. पचायला सोपी असल्याने लहान मुले आणि आजारी व्यक्तींसाथी खिचडी चांगला आहार समजली जाते..
खिचडी हा शब्द मराठी भाषेत अनपेक्षित घटकांच्या अथवा व्यक्तींच्या एकत्र येण्यास उपहासाने वापरला जातो.
ताक

उजवे|इवलेसे|255x255अंश|ताक
**ताक** हा एक दुग्धजन्य खाद्यपदार्थ आहे.

दूध तापवून निवल्यावर त्याला दह्याचे विरजण लावले, की ८-१० तासांत दही तयार होते. व्यवस्थित लागलेले, कवडीयुक्‍त गोड दही उत्तम समजले जाते. मात्र नुसते दही खाण्यापेक्षा दही घुसळून लोणी काढून घेतलेले ताक अतिशय पथ्यकर असते. केवळ दह्यात पाणी टाकून पातळ केलेले पेय म्हणजे ताक नव्हे, तर दह्यात पाणी टाकून लोणी येईपर्यंत घुसळून, लोणी काढून घेऊन उरते ते ‘ताक’.

ताक हे दही किंवा सायीपासून बनवल्या जाते.  एक भाग दही आणि दोन भाग पाणी एकत्र करून, घुसळले असता त्यातून लोणी वेगळे होते आणि उरते ते ताक. आयुर्वेदात ताकाला पृथ्वीवरचे अमृत म्हणले आहे. आयुर्वेदानुसार ताक हे आंबट, तुरट, रसात्मक असून भूक वाढवणारे आहे. ताकाचा महत्त्वाचा गुण म्हणजे अजीर्णामुळे पोटात साठलेला आमदोष कमी होतो. ताक बनविण्यासाठी वापरलेल्या विरजणात लॅक्टोबॅसिलस, स्ट्रेप्टोकोकस जीवाणू असतात, त्यामुळे ताक शरीरासाठी जास्त फायदेमंद असते.

## पोषणमूल्य
लोणीविरहित १०० ग्रॅम ताकाचे साधारणतः पोषणमूल्य-

वर्ग:महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ
वर्ग:मराठी विकिबुक्स बंधूप्रकल्पात स्थानांतरित करावयाचे लेख
वर्ग:दुग्धजन्य पदार्थ
कोशिंबीर

**कोशिंबीर** हा महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ आहे.

वर्ग:महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ
वर्ग:मराठी विकिबुक्स बंधूप्रकल्पात स्थानांतरित करावयाचे लेख
काकडी, कांदा,दही, टोमॅटो, कोथिंबीर, लिंबूरस यांच्या मिश्रणास कोशिंबीर असे म्हणतात. सर्वसाधारणपणे याला हिंदीत सलाद आणि इंग्रजीत सॅलड असे म्हणतात.मराठी पाककृतींमधील पचडी,चटका हीदेखील याच पदार्थाची निरनिराळी रूपे होत.हा ताटाच्या डाव्या बाजूला वाढल्या जाणाऱ्या पदार्थांपैकी एक खाद्यपदार्थ आहे.इंग्रजी पद्धतीनुसार करायच्या कोशिंबीरींवर विविध प्रकारचे ड्रेसिंग/पातळ मिश्रण (उदा: व्हिनेगर,काळी मिरेपूड आणि काही मसाल्यांचे मिश्रण)घातले जाते. फळ व भाज्यांच्या फोडी करून, तुकडे करून किंवा गोल चकत्या करून त्यावर सजावट किंवा इतर प्रकिया करून हा पदार्थ वाढला जातो. विशेषतः डाएटवर असणाऱ्या व्यक्तींमध्ये हा पदार्थ लोकप्रिय असतो.  व बनविले जाते. हल्ली ही लोकप्रिय आहे.
ठेचा

**ठेचा** हा महाराष्ट्रातील एक खाद्यपदार्थ आहे. अतितिखट हिरव्या मिरच्या ठेचून जी चटणी बनते तिला (मिरच्यांचा) ठेचा म्हणतात. हा नेहमीच्या दाणे-खोबरे घालून केलेल्या चटण्यांपेक्षा खूप अधिक तिखट असतो, त्यामुळे बेताबातानेच चाखावा लागतो.

वर्ग:महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ
वर्ग:मराठी विकिबुक्स बंधूप्रकल्पात स्थानांतरित करावयाचे लेख
भाजी

**भाजी** हा महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ आहे.

वर्ग:महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ
वर्ग:मराठी विकिबुक्स बंधूप्रकल्पात स्थानांतरित करावयाचे लेख
**भाज्यांचे प्रकार**

01. Amaranth - काटेमाठ/कोरांटी 

02. Ash Gourd, winter melon - खारे कोहळे 

03. Beetroot - बीट/चुकंदर 

04. Bitter Gourd - कारले 

05. Black Lentil - उडीद 

06. Black Pepper - काळी मिरी 

07. Black-eyed pea, cowpea - काळा वाटाणा, चवळी 

08. Bottle Gourd/Calabash - दुधीभोपळा 

09. Cabbage - कोबी 

10. Capsicum / Bell Pepper - ढोबळी मिरची 

11. Carrot - गाजर 

12. Cauliflower - फुलकोबी 

13. Celery - कुर्डूभाजी/माठ 

14. Chilli, Green chilli - हिरवी मिरची 

15. Chilli, Red chilli - लाल मिरची 

16. Cluster Beans, French Beans - गवार 

17. Corn, Indian Corn, Maize - मका 

18. Cucumber - काकडी 

19. Curry Leaf - कढीपत्ता 

20. Drumstick - शेवगा 

21. Eggplant, Aubergine, Brinjal - वांगी 

22. Garbanzo Beans, Chickpea, Bengal Gram - चणे 

23. Garlic - लसूण 

24. Ginger - आले 

25. Chickpea flour, Gram flour - डाळीचे पीठ 

26. Green Gram - हरभरे, मूग 

27. Mushroom - मशरूम, आळंबे 

28. Mustard greens - मोहरीची पाने 

29. Peanut, Groundnut - शेंगदाणे 

30. Peas - वाटाणे 

31. Potato - बटाटा 

32. Pulses - डाळी 

33. Pumpkin - लाल भोपळा/कोहळा 

34. Radish - मुळा 

35. Ridged gourd - दोडका 

36. Snake Gourd, pointed gourd - पडवळ 

37. Spinach - पालक 

38. Spring onion - कांद्याची पात 

39. Sweet Potato - रताळे 

40. Tamarind - चिंच 

41. Tomato - टोमॅटो 

42. Tapioca - आरारोट 

43. Turmeric - हळद 

44. Yam, Taro - अळूकंद/कोनफळ
पंचामृत

**पंचामृत** हा  खाद्यपदार्थ आहे.पंच म्हणजे पाच आणि अमृत म्हणजे शरीर अथवा मन शुद्धीकरण करण्यास
प्यायचे द्रव्य.

दोन प्रकारच्या पदार्थाना "पंचामृत" अशी संज्ञा वापरली जाते.
## तोंडी लावण्याचा पदार्थ
दाण्याचे कूट, तीळ, गूळ, काजू, धने आणि जिरे पूड, सुके खोबरे, चिंचेचा कोळ या मिश्रणाला फोडणी देऊन चटणी सारखा पदार्थ केला जातो. त्यालाही पंचामृत म्हणले जाते. 
## देवपूजेत
गाईचे दुध, दही, तूप, मध आणि साखर यांच्या मिश्रणातून पंचामृत बनते.
सोळा उपचारात पंचामृतस्नान हा एक देवपूजेतील उपचार मानला गेला आहे.
पूजा झाल्यानंतर देवतेचे तीर्थ म्हणून पंचामृत सेवन करण्याची पद्धती आहे.

## आहारदृष्ट्या महत्त्व
गर्भवती स्त्रीने तिच्या आणि गर्भाच्या उत्तम वाढीसाठी दररोज पंचामृत म्हणजे दुध, दही, तूप, मध आणि साखर यांचे मिश्रण प्यावे असे सांगितले आहे.

## संदर्भ 
वर्ग:महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ
वर्ग:मराठी विकिबुक्स बंधूप्रकल्पात स्थानांतरित करावयाचे लेख
वर्ग:हिंदू परंपरा
पोळी

[right|thumb|एक यात्रेकरु मुलगी मंदिराजवळ चपात्या भाजताना, महुकुट्टा, [कर्नाटक]]
**पोळी/चपाती** हा गव्हापासून तयार केलेला खाद्यपदार्थ आहे . दळलेल्या गहू पिठास मराठी भाषेत कणिक म्हणतात. कणीक पिण्याचे पाणी व किंचित तेल वापरून भिजवली जाते. कणकेचे छोटे छोटे गोळे बनवून हे गोळे लाटण्याच्या साहाय्याने पोळपाटावर गोल आकारात लाटले जातात. चपाती छान पदर सुटावे व मुलायम व्हावी याकरिता लाटलेली चपाती दोनदा घडी करून पुन्हा गोल आकारात लाटली जाते व तव्यावर अथवा तंदूर मधे भाजली जाते.

चपाती विविध भाज्या, विविध गोड पदार्थ, चटण्या, ठेचा, भुरका, झुणका, कोशिंबीर इत्यादी सोबत खाल्ली जाते.

चपातीचे तुकडे फोडणी देउन खातात या पदार्थास तुकडे/कोल्हापुरी चिवडा/माणिक पैंजण नावे आहेत.

भाजण्याच्या ऐवजी तळण्याची क्रिया केल्यास लहान आकारास पुरी व मोठ्या आकारास भटुरा असे म्हणतात.

कणीक भाजण्याच्या ऐवजी उकडून तळ्ल्यास बिट्ट्या व वरणात घालून उकडल्यास वरणफळे हे पदार्थ बनतात.

गोड चवीचे सारण अर्धगोलाकार आकारात तळल्यास करंजी; संपूर्ण गोलाकार आकारास मोदक असे म्हणतात.

पोळी/चपातीस हिंदी भाषा भाषेत रोटी असे संबोधतात. पराठा, दशमी, नान, रुमाली, पुरी हे पोळीचे उपपदार्थ आहेत. पाण्या ऐवजी दुधात भिजवलेल्या कणिकेच्या चपातीस 'दशमी' असे म्हणतात. चपातीत विविध सारण प्रकारचे सारण भरता येते जसे गूळपोळी, तिळ-गूळ पोळी, पुरण पोळी, खवा पोळी, बटाटा पोळी, मेथी पोळी इत्यादी.
अलिकडे चपाती महाराष्ट्रातील प्रमुख अन्न घटक बनली आहे. सारणाप्रमाने नाव बदलते जसे तिळ-गूळ पोळी, पुरण पोळीस महाराष्ट्रात मोठे सांस्कृतिक महत्त्व आहे. पारंपरिकदृष्ट्या ज्वारी/बाजरी/नाचणीपासून बनवलेली भाकरी हे महाराष्ट्रातील प्रमुख अन्न घटक आहे.

चपातीस महाराष्ट्रातील काहीच शहरी (नागर भागातील) लाेक पोळी म्हणतात, मात्र ज्या कणकेत ज्याचे सारण असते त्यास तसे संबोधतात.
उदा. गूळ असेल तर गूळपोळी, इ.

## चपाती 
**चपाती** (flat bread) हा भारतीयांच्या रोजच्या आहारातील एक प्रमुख पदार्थ आहे. भारतात प्रामुख्याने गव्हाच्या पिठापासून चपाती बनते. पीठ पाण्यात भिजवून, त्याचा छोटा गोळा करतात. हा गोळा लाटून सपाट केल्यावर गरम तव्यावर शेकून चपाती बनवली जाते. जगात इतरत्रही अनेक प्रकारे चपाती बनवण्यात येते.

अशा चपात्या विविध पद्धतींनी खाल्ल्या जातात.

# पातळ रश्श्यात बुडवून किंवा भाजीचा घास भाकरीने उचलून (स्कूपिंग). उदा. भाकरी, पोळी, पुरी
# भाजी/ सारण चपातीवर पसरवून उदा. पिझ्झा
# भाजी/ सारण चपातीत गुंडाळून उदा. मेक्सिकन बरिटो, इटालियन स्ट्रॉम्बोली किंवा कॅलझोन
# भाजी किंवा सारण चपातीच्या आत भरून उदा. आलू पराठा, पनीर पराठा, पुरणपोळी, पिटा.

वर्ग:महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ
वर्ग:मराठी विकिबुक्स बंधूप्रकल्पात स्थानांतरित करावयाचे लेख