भारतातील मधुमेह समस्या

आहे, तर जगभरात ही संख्या सुमारे 82.8 कोटी आहे. जगातील प्रत्येक चार मधुमेहींपैकी एक (26%) व्यक्ती भारतातील आहे, त्यामुळे मधुमेहाने सर्वाधिक प्रभावित देशांमध्ये भारताचा समावेश होतो. (नोव्हेंबर 2024 मध्ये भारताची लोकसंख्या जागतिक लोकसंख्येच्या सुमारे 17.78% इतकी होती.)

भारतात मधुमेह टाईप वन पाश्चिमात्य देशांच्या तुलनेत कमी प्रमाणात आढळतो, आणि निदान झालेल्या भारतीयांपैकी सुमारे 90 ते 95% लोकांना मधुमेह टाईप टू आढळतो. आंतरराष्ट्रीय स्तरावर उच्च बीएमआय हा टाईप २ मधुमेहासाठी एक धोकादायक घटक मानला जातो, परंतु भारतातील प्रकार 2 मधुमेह असलेल्या लोकांपैकी केवळ सुमारे एक-तृतीयांश लोकांचा शरीर वस्तुमान निर्देशांक (BMI) 25 पेक्षा जास्त आढळूण येतो.२०२१ मधील दीर्घकालीन गटांमधील संभाव्य माहितीच्या एका अभ्यासात असे आढळले की, दक्षिण आशियायी प्रौढांमध्ये मधुमेहाचे प्रमाण अमेरिकन श्वेतवर्णीयांपेक्षा जास्त आहे, आणि लठ्ठपणा नसलेल्या लोकांमध्येसुद्धा ते लक्षणीयरीत्या जास्त आहे. या निष्कर्षांवरून असेही दिसून येते की, दक्षिण आशियाई लोकांमध्ये इन्सुलिन प्रतिरोधकता अमेरिकन कृष्णवर्णीय किंवा श्वेतवर्णीयांपेक्षा कमी आहे. त्यामुळे, दक्षिण आशियाई लोकांमध्ये मधुमेहाच्या धोक्यासाठी लठ्ठपणा आणि इन्सुलिन प्रतिरोधकतेव्यतिरिक्त इतर घटक (उदा. जन्मजात इन्सुलिनची कमतरता) महत्त्वाचे असू शकतात. या अभ्यासाच्या लेखकांनी दक्षिण आशियाई लोकांमध्ये, आजाराच्या धोक्याच्या यंत्रणांना हाताळण्यासाठी तपासणी, प्रतिबंध आणि उपचारांसाठीच्या प्रमाणित मार्गदर्शक तत्त्वांमध्ये बदल करण्याची शिफारस केली आहे. 2004 मधील एका अभ्यासानुसार औद्योगिकीकरण आणि ग्रामीण भागातून शहरी भागात स्थलांतर यांमुळे जीवनशैलीत झालेल्या बदलांमुळे भारतीयांमध्ये प्रकार 2 मधुमेहाचे प्रमाण वाढले आहे.

या जीवनशैलीतील बदलांमुळे आशियाई लोकसंख्येमध्ये प्राणिजन्य अन्नातून मिळणाऱ्या उर्जेचे प्रमाण वाढले आहे. भारतात शहरी भागातील लोक त्यांच्या उर्जेच्या सुमारे 32% भाग प्राणिजन्य चरबीपासून घेतात, तर ग्रामीण भागात हे प्रमाण 17% आहे. हे बदल आयुष्याच्या सुरुवातीच्या टप्प्यातच दिसून येतात, त्यामुळे दीर्घकालीन दीर्घकालीन गुंतागुंत अधिक प्रमाणात आढळते.

## रोगप्रसार (Epidemiology) 
2020 मध्ये आंतरराष्ट्रीय मधुमेह महासंघ (IDF) च्या मते जगात 46.3 कोटी लोकांना मधुमेह आहे आणि दक्षिण-पूर्व आशिया प्रदेशात 8.8 कोटी  लोकांना हा आजार आहे. यांपैकी 7.7 कोटी लोक भारतातील आहेत. IDF च्या मते लोकसंख्येत मधुमेहाचे प्रमाण 8.9% आहे. 

IDF च्या अंदाजानुसार संयुक्त संस्थाने नंतर भारतात मधुमेह टाईप वन असलेल्या मुलांची संख्या दुसऱ्या क्रमांकावर आहे. तसेच दक्षिण-पूर्व आशिया प्रदेशात मुलांमध्ये आढळणाऱ्या मधुमेह टाईप वनच्या नवीन घटनांमध्ये भारताचा सर्वात मोठा वाटा आहे.

जागतिक आरोग्य संघटनाच्या मते भारतातील सर्व मृत्यूंपैकी सुमारे 2% मृत्यू मधुमेहामुळे होतात.

भारतामध्ये मधुमेह असलेल्या लोकांची संख्या 1990 मध्ये 2.6 कोटी, ती 2016 मध्ये 6.5 कोटीझाली.

2019 मध्ये भारताचे आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्रालयाने प्रसिद्ध केलेल्या राष्ट्रीय मधुमेह आणि मधुमेही रेटिनोपॅथी सर्वेक्षणानुसार 50 वर्षांवरील लोकांमध्ये मधुमेहाचे प्रमाण 11.8% आढळले.

50 वर्षांखालील प्रौढांमध्ये मधुमेहाचे प्रमाण 6.5% आणि पूर्व-मधुमेह (prediabetes) 5.7% असल्याचे सर्वेक्षणात दिसून आले.

मधुमेहाचे प्रमाण पुरुष (12%) आणि महिला (11.7%) या दोघांमध्ये जवळपास समान होते. शहरी भागात हे प्रमाण अधिक आढळते.

मधुमेहाशी संबंधित मधुमेही रेटिनोपॅथी या दृष्टीदोष निर्माण करणाऱ्या आजाराचे प्रमाणही लक्षणीय आहे. 50 वर्षांपर्यंतच्या मधुमेही लोकांपैकी 16.9% लोकांना हा आजार आढळला.

## राज्यनिहाय मधुमेहाचे प्रमाण 
भारतामध्ये मधुमेहाचे प्रमाण सर्व राज्यांमध्ये समान नाही. शहरीकरण, आहारातील बदल, आर्थिक विकास, आणि जीवनशैलीतील फरक यांमुळे काही राज्यांमध्ये मधुमेहाचे प्रमाण अधिक आढळते.

राष्ट्रीय सर्वेक्षणे आणि विविध संशोधनांनुसार दक्षिण भारत आणि मोठ्या महानगरांमध्ये मधुमेहाचे प्रमाण तुलनेने जास्त आहे.आर्थिक व आरोग्यदृष्ट्या प्रगत राज्यांमध्ये जसे की तामिळनाडू आणि केरळ, मधुमेहाचे प्रमाण जास्त आढळते.

दक्षिण भारतातील राज्यांमध्ये मधुमेहाचे प्रमाण तुलनेने जास्त असल्याचे अनेक अभ्यासांमध्ये दिसून आले आहे. याचे कारण पुढील घटक मानले जातात:

* शहरीकरणाचे उच्च प्रमाण  
* बदललेली आहार पद्धती  
* शारीरिक हालचालीचे कमी प्रमाण  
* स्थूलत्वाचे वाढते प्रमाण  
* आनुवंशिक प्रवृत्ती  

ग्रामीण भागात मधुमेहाचे प्रमाण तुलनेने कमी असले तरी ते वेगाने वाढत असल्याचे आढळते. विशेषतः ग्रामीण भागात आहारातील बदल आणि कमी शारीरिक श्रम यामुळे मधुमेहाचा धोका वाढत आहे.
## मधुमेहाशी संबंधित रोगभार 
गेल्या तीन दशकांत भारतात मधुमेहामुळे होणारे मृत्यू आणि Disability-adjusted life year (DALY) या दोन्हींचा भार दुप्पटपेक्षा अधिक वाढला आहे. 2019 मध्ये मधुमेहाचा मृत्यूदर प्रति 100,000 लोकसंख्येमागे 19.64 इतका होता, तर DALY दर 919.02 प्रति 100,000 इतका होता.

मधुमेहाशी संबंधित DALYs हे स्ट्रोक, हृदय व रक्तवाहिन्यांचे विकार, दीर्घकालीन मूत्रपिंड रोग, दीर्घकालीन अडथळ्याचा फुफ्फुस रोग आणि इतर अनेक आजारांशी संबंधित असल्याचे आढळले आहे.

2016 मधील एका सर्वेक्षणानुसार उच्च शरीर वस्तुमान निर्देशांक (BMI) हा मधुमेहाशी संबंधित DALYs पैकी 36% साठी प्रमुख जोखीम घटक होता. त्याशिवाय आहारातील जोखीम, तंबाखूचे सेवन, कमी शारीरिक हालचाल आणि मद्यपान हेही महत्त्वाचे जोखीम घटक आहेत.

मधुमेह नियंत्रणासाठी भारत सरकारने 2010 मध्ये **कर्करोग, मधुमेह, हृदयविकार आणि स्ट्रोक प्रतिबंध व नियंत्रण राष्ट्रीय कार्यक्रम (NPCDCS)** सुरू केला.

विकसनशील देशांमध्ये मधुमेहाचा उपचार खर्च जास्त असल्यामुळे प्रतिबंधाला विशेष महत्त्व दिले जाते. भारतात मधुमेही व्यक्ती वैद्यकीय उपचारांसाठी सरासरी  खर्च करते असे अंदाज आहे.

माहिती तंत्रज्ञान वापरून मधुमेह प्रतिबंधासाठी काही कार्यक्रम राबवले गेले. अशा एका कार्यक्रमात SMS च्या माध्यमातून पूर्व-मधुमेह असलेल्या लोकांना जीवनशैलीतील बदल करण्यासाठी प्रोत्साहन देण्यात आले. या कार्यक्रमामुळे 36% जोखीम घट झाल्याचे आढळले.

### भारतीय मधुमेह प्रतिबंध कार्यक्रम 
**Indian Diabetes Prevention Program** हा तीन वर्षांचा यादृच्छिक नियंत्रित प्रयोग होता ज्यात जीवनशैलीतील बदल (LSM) आणि मेटफॉर्मिन या औषधाचा वापर करून प्रकार 2 मधुमेह टाळण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. या अभ्यासानुसार उच्च जोखमीच्या व्यक्तींमध्ये LSM आणि Met हे मधुमेह प्रतिबंधासाठी खर्च-परिणामकारक उपाय आहेत.

### राष्ट्रीय मधुमेह नियंत्रण कार्यक्रम 
राष्ट्रीय मधुमेह नियंत्रण कार्यक्रम 1987 मध्ये तामिळनाडू, जम्मू आणि काश्मीर आणि कर्नाटक मधील काही जिल्ह्यांमध्ये सुरू करण्यात आला. त्याची उद्दिष्टे अशी होती:

* उच्च जोखमीच्या व्यक्तींची ओळख पटवणे  
* लवकर हस्तक्षेपासाठी आरोग्य शिक्षण देणे  
* आजाराचे लवकर निदान आणि उपचार करणे  
* उच्च जोखीम गटांमध्ये मृत्यूदर आणि आजारपण कमी करणे  
* चयापचय, हृदयविकार, मूत्रपिंड आणि डोळ्यांशी संबंधित गुंतागुंत टाळणे  
* मधुमेहामुळे अपंगत्व आलेल्या व्यक्तींचे पुनर्वसन करणे  

तथापि, निधीअभावी हा कार्यक्रम इतर राज्यांमध्ये विस्तारला गेला नाही.

## हेही पहा 
* भारतामधील आरोग्य
* भारतामधील क्षयरोग

## संदर्भ