open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
करुणात्रिपदी

**करुणात्रिपदी** हे वासुदेवानंद सरस्वती महाराजांनी रचलेले स्तोत्र असून दत्त संप्रदायात या स्तोत्राला अनन्य साधारण महत्व आहे. करुणात्रिपदी ही नावाप्रमाणेच करुणा भाकणारी, आपण केलेल्या अपराधांची माफी मागून क्षमा करावी अशी प्रार्थना करणारी भावपूर्ण रचना आहे.

नरसोबाची वाडी ही दत्त महाराजांची राजधानी मानली जाते. येथे नृसिंह सरस्वती स्वामी महाराजांचे बारा वर्षे वास्तव्य होते. त्यांच्या 'मनोहर पादुका' कृष्णा नदीच्या काठावरील औदुंबर वृक्षाखाली स्थापन केलेल्या आहेत. या तिर्थेक्षेत्राची नित्यपूजेची व उत्सवांची सर्व पद्धत आणि आचारसंहिता ही वासुदेवानंद सरस्वती स्वामींनी घालून दिलेली आहे. येथे आषाढ पौर्णिमा ते दसरा हा अडीच महिन्यांचा काळ सोडला तर बाकी वर्षभर दररोज संध्याकाळी श्रींची पालखी प्रदक्षिणा असते. 

इ.स.१९०५ मध्ये एकेदिवशी येथे पालखी प्रदक्षिणा सुरू असताना, पुजारी गुंडोपंत खोंबारे यांच्या हातून अनवधानाने श्रींची उत्सवमूर्ती पालखीतून खाली आली. काहीतरी अपशकुन झाला म्हणून सगळेजण घाबरले. त्यावेळी वासुदेवानंद सरस्वती स्वामी हिंगोली जिल्ह्यातील नरसी (नामदेव) येथे चातुर्मास्यानिमित्त मुक्कामी होते. तेथे पुजारी मंडळी त्यांना भेटायला गेली. पुजाऱ्यांच्या कडून ही घटना ऐकल्यावर वासुदेवानंद सरस्वती स्वामी ध्यानाला बसले. ध्यानात त्यांनी दत्त महाराजांना या बाबत विचारले असता, दत्तात्रेयांनी सांगितले की,"हे लोक नियमांनुसार वागत नाहीत, पादुकांवर अशुद्ध पदार्थ घालतात, तुझी निंदा करतात. आम्हांलाच तिथे राहायचा कंटाळा आला आहे. पंच नेमून परभारे व्यवस्था करावी !" मग वासुदेवानंद सरस्वती स्वामींनी पुजाऱ्यांना कडक शब्दात तंबी देऊन परत पुन्हा असे न करण्याची सूचना देऊन परत एकदा नियमावली घालून दिली. तसेच त्यावेळेस त्यांनी दत्तात्रेयांची प्रार्थना करून काही पदांची रचना केली. हीच ती तीन पदांची करुणात्रिपदी म्हणून प्रसिद्धीस आली. तेथून पुढे दररोज पालखीच्या तिसऱ्या प्रदक्षिणेला तीन थांब्यांवर ही करुणात्रिपदी म्हटली जाते.

## करुणात्रिपदी
मूळ करुणात्रिपदी स्तोत्र आणि त्याच्या भावार्थासाठी  टिचकी मारावी.

## संदर्भ 
वर्ग:दत्त संप्रदाय
वर्ग:स्तोत्रे
लोकप्रशासन

**लोकप्रशासन** या प्रशासनरचनेत समन्वय,लोकसहभाग,व्यवस्थापन यांचा समावेश होतो.

वर्ग:नागरिकशास्त्र
तलवडा

**तलवडा** हे महाराष्ट्रातील बीड जिल्ह्यातील व गेवराई तालुक्यातील गाव आहे.

वर्ग:बीड जिल्हा
वर्ग:बीड जिल्ह्यातील गावे
वर्ग:महाराष्ट्र राज्यातील शहरे व गावे
लाल डोक्याचा ससाणा

**लाल डोक्याचा ससाणा**, आकोस, आडेरा, मोरगी किंवा तुरमती (इंग्लिश: Red-headed falcon, Red-headed merlin; हिंदी: तुरुमती, तुरुमतरी, तुरुमतु; गुजराती: तुरमती, चटवा; तेलुगू:जेल्ल गट, जेल्ल गद्द, तिरूमुंडि डेग) हा एक शिकारी पक्षी आहे.

## ओळख
हा आकाराने अंदाजे कबुतराएवढा सुबक सुंदर ससाणा असतो. वर निळसर करडा, खाली पांढरा असतो. पोट व पंखांवर काळवट, दाट पट्टे व काड्या असतात. त्यांच्या पंखांची पांढरी किनार आणि वरचे रुंद काळे पट्टे उडताना ठळक दिसतात. डोके काळसर तांबूस असते. नर-मादी दिसायला सारखे असतात. मादी नरापेक्षा मोठी असते. नेहमी जोडीने राहतात.

## वितरण
निवासी व अंशतः स्थलांतर करणारे. पूर्वेकडे आसाम आणि बांगला देश, तसेच भारतीय द्वीपकल्पात आढळतात.
जानेवारी ते मार्च हा त्यांच्या वीणीचा काळ आहे.

## निवासस्थाने
हे पक्षी माळराने, राया आणि भातशेती, तसेच विरळ जंगले येथे असतात.

## संदर्भ
* पक्षीकोश - मारुती चितमपल्ली 

वर्ग:पक्षी
वर्ग:शिकारी पक्षी
उद्योग विभाग (महाराष्ट्र शासन)

**उद्योग विभाग मंत्रालय ** हे महाराष्ट्र शासनचेमहाराष्ट्रातील उद्योगांना चालना देण्यासाठी मंत्रालय जबाबदार आहे.उदय सामंत हे सध्याचे उद्योगमंत्री आहेत.

मंत्रालयाचे नेतृत्व कॅबिनेट स्तरावरील मंत्री करतात. उदय सामंत हे सध्या उद्योग विभाग कॅबिनेट मंत्री आहेत.

## कार्यालय
## कॅबिनेट मंत्र्यांची यादी
## राज्यमंत्र्यांची यादी
## प्रधान सचिवांची यादी
## अंतर्गत विभाग 
*उद्योग विभाग
*महाराष्ट्र राज्य खनिकर्म महामंडळ
*महाराष्ट्र औद्योगिक विकास महामंडळ
*महाराष्ट्र राज्य खादी व ग्रामोद्योग मंडळ
*भूविज्ञान आणि खनिकर्म संचालनालय, महाराष्ट्र शासन,
*शासन मुद्रण, लेखनसामग्री व प्रकाशन संचालनालय, मुंबई
*महाईबीज
*महाराष्ट्र लघुउद्योग विकास महामंडळ मर्या.

## हे सुद्धा पहा 
* महाराष्ट्र सरकार
* महाराष्ट्र शासनाचे विभाग
## अधिकृत संकेतस्थळ 
वर्ग:महाराष्ट्र शासनाचे विभाग
वर्ग:अत्यंत छोटी पाने
वर्ग:१२ जानेवारी मंत्रालय कार्यशाळा
जलसंपदा विभाग (महाराष्ट्र शासन)

**जलसंपदा विभाग मंत्रालय ** हे महाराष्ट्र शासनचे एक मंत्रालय आहे . महाराष्ट्र राज्याच्या विकासासाठी वार्षिक योजना तयार करण्याची जबाबदारी आहे.

मंत्रालयाचे नेतृत्व कॅबिनेट स्तरावरील मंत्री करतात. देवेंद्र फडणवीस हे सध्या जलसंपदा विभाग मंत्री आहेत. आणि महाराष्ट्राचे उप मुख्यमंत्री.
## कार्यालय
## कॅबिनेट मंत्र्यांची यादी
## राज्यमंत्र्यांची यादी
## प्रधान सचिवांची यादी
## अंतर्गत विभाग 
*जलसंपदा विभाग
*महाराष्ट्र जलसंपत्ती विकास प्राधिकरण
*तापी पाटबंधारे विकास महामंडळ

## हे सुद्धा पहा 
* महाराष्ट्र सरकार
* महाराष्ट्र शासनाचे विभाग
## अधिकृत संकेतस्थळ 
https://wrd.maharashtra.gov.in/ 
वर्ग:महाराष्ट्र शासनाचे विभाग
वर्ग:अत्यंत छोटी पाने
लाल चकोत्री

इवलेसे|चकोत्री
इवलेसे|Red चकोत्री
**लाल चकोत्री**, भेरकी कोंबडी, कोकतर, कस्तूर, कोकोत्रा, छोटी रानकोंबडी किंवा कोकतर (इंग्लिश: Red Spurfowl; हिंदी:चकोतरी, छोटी जंगली मुर्गी) हा एक पक्षी आहे.

हा पक्षी आकाराने लहान कोंबडीएवढा असतो. मादी रंगाने नरापेक्षा वेगळी.नर वरून तांबूस उदी. त्यावर बारीक काळ्या काड्या व तिळाएवढे ठिपके.छाती पिवळट तांबूस रंगाची. त्यावर काळे ठिपके. नराच्या प्रत्येक पायाला २ ते ४ तीक्ष्ण आरी असतात. नर आणि मादीच्या डोळ्यांभोवती विटकरी लाल रंगाचा डाग. जोडीने किंवा थव्याने आढळून येतात.

## वितरण 
निवासी. भारतात ईशान्येकडील भाग, तसेच राजस्थान, उत्तर प्रदेश, नेपाळ तराई आणि बिहार. दक्षिणेकडे तामिळनाडू, कर्नाटक आणि उत्तर केरळ. गुजरातचा पश्चिम भाग आणि पालनपुर. ओरिसा, महाराष्ट्र आणि आंध्र.
जानेवारी ते जून या काळात वीण.

## निवासस्थाने 
शुष्क आणि दमट पानगळीची झुडपी जंगले.

## संदर्भ 
* पक्षिकोश - मारुती चितमपल्ली

वर्ग:पक्षी
छोटा बहिरी ससाणा

**छोटा बहिरी ससाणा** किंवा **बेसरा चिमणमार ससाणा** याला इंग्रजी मध्ये southern besra sparrow hawk असे म्हणतात. हा ससाणा जातीतील एक शिकारी पक्षी आहे.

## ओळख
छोटा बहिरी ससाण्याचा आकार कावळ्यापेक्षा लहान असतो. नराचा वरील भाग काळसर फिकट ते गडद राखाडी असतो. डोके काळसर व पोटाचा रंग तांबूस राखाडी ते लालसर काळा असतो. छातीवर पांढरे, काळसर पट्टे आणि शेपटीखालचा भाग पांढरा असतो. मादीच्या छातीवर व पोटावर तांबूस-पिंगट रेषा असतात .

## आढळ
छोटा बहिरी ससाणा हा निलगिरी, पलनी केरळ, मुंबई ही पश्चिम घाटाची पट्टी, अशा भागात दिसतो.  श्रीलंकेमध्ये मार्च ते मे मध्ये हा पक्षी स्थायिक असतो.

## निवासस्थाने
छोटे बहिरी ससाणे हे चीरपल्लवी व पानगळीची दमट जंगले अशा ठिकाणी राहतात .

## संदर्भ
* पक्षिकोश  - मारुती चितमपल्ली 

वर्ग:पक्षी
वैद्यकीय शिक्षण व औषधीद्रव्ये विभाग (महाराष्ट्र शासन)

'''''' हा महाराष्ट्र शासनाचा एक विभाग आहे. 
## अंतर्गत विभाग 
*अन्न व औषधी प्रशासन
*आयुष संचालनालय
*हाफकीन बायो-फार्मास्युटीकल महामंडळ मर्या.
*हाफकिन प्रशिक्षण, संशोधन व चाचणी संस्था
*वैद्यकीय शिक्षण संचालनालय
*महाराष्ट्र आरोग्य विज्ञान विद्यापीठ, नाशिक
*महाराष्ट्र वैद्यकीय परिषद

## हे सुद्धा पहा 
* महाराष्ट्र सरकार
* महाराष्ट्र शासनाचे विभाग
## अधिकृत संकेतस्थळ 
वर्ग:महाराष्ट्र शासनाचे विभाग
वर्ग:अत्यंत छोटी पाने
ग्रामविकास व पंचायत राज विभाग (महाराष्ट्र शासन)

**ग्रामविकास व पंचायत राज विभाग मंत्रालय ** हे महाराष्ट्र शासनचे एक मंत्रालय आहे . हा महाराष्ट्र शासनाचा एक विभाग आहे. महाराष्ट्र राज्यातील सर्व ग्रामीण भागाचा विकास, गावामध्ये पायाभूत सुविधा पुरवणे, ग्रामीण क्षेत्राशी निगडीत कायदे करणे हे या विभागाचे मुख्य काम आहे. ग्रांमीण भागातील सर्व ग्रामपंचायत, पंचायत समिती व जिल्हा परिषद यांच्याशी समन्वय साधून सर्व शासन सुविधा व शासन निर्णय ची अंमलबजावणी करणेचे काम ह्या विभागामार्फत केले जाते.

मंत्रालयाचे नेतृत्व कॅबिनेट स्तरावरील मंत्री करतात. जयकुमार गोरे हे सध्या ग्रामविकास व पंचायत राज विभाग कॅबिनेट मंत्री आहेत.
## कार्यालय
## कॅबिनेट मंत्र्यांची यादी 2024 च्या निवणूक नंतर बदल तपासून घ्यावा. 
## राज्यमंत्र्यांची यादी
## प्रधान सचिवांची यादी
## अंतर्गत विभाग 
*ग्रामविकास व पंचायत राज विभाग
*जिल्हा परिषद, ठाणे

## हे सुद्धा पहा 
* महाराष्ट्र सरकार
* महाराष्ट्र शासनाचे विभाग
## अधिकृत संकेतस्थळ 
वर्ग:महाराष्ट्र शासनाचे विभाग
वर्ग:अत्यंत छोटी पाने
जंगली लावा

**जंगली लावा,** **गेरजा**, किंवा **बेरडा लावा** (इंग्रजी: Jungle Bush-quail) हा एक पक्षी आहे.

हा पक्षी आकाराने मोठ्या लाव्या पेक्षा लहान असून वरून पिगट तपकिरी रंगाचा असतो. त्यावर काळ्या व बदामी रंगाचे ठिपके व पट्टे असतात. ते थव्याने जमिनीवर आढळतात .

हा पक्षी भारतात गुजरात, महाराष्ट्र, मध्यप्रदेश, ओरिसा, कर्नाटक आणि उत्तर आंध्र प्रदेशात आढळतो.

## वर्गीकरण 
जॉन लॅथम यांनी १७९० मध्ये "महारट्टा प्रदेश" मधील नमुन्यांच्या आधारे जंगली लव्याचा *Perdix asiatica* (पर्डिक्स एशियाटिका) असे वर्णन केले होते. १८३७ मध्ये ब्रायन हॉजसन यांनी हे *Perdicula* (पर्डिक्युला) या वंशात हलवले. *Perdicula* हे वंशीय नाव *Perdix* या वंशाचे लॅटिन अल्पार्थवाचक शब्द आहे आणि त्याचा अर्थ "छोटा तीतर" आहे. *asiatica* हे नाव लॅटिन *asiaticus* मधून आले आहे आणि त्याचा अर्थ "आशियाई" आहे. ह्याचे मराठीत नाव जंगली लावा आहे आणि इंग्रजीत नाव "jungle bush quail" (जंगल बुश क्वेल) आहे.

## निवासस्थाने 
गवताळ आणि झुडपी जंगले तसेच दुय्यम दर्जाची पानगळीची वने .डोंगराळ भागात १२५० मिटर उंचीपर्यंत असते .

## संदर्भ 
वर्ग:पक्षी
केतकी मोडक

**डॉ. केतकी मोडक** (जन्म: १९६८) या मराठीतील लेखिका, भाषांतरकार आहेत, संतसाहित्याच्या अभ्यासक आहेत. आणि मराठी भाषेच्या प्राध्यापिका होत्या. इतिहासलेखन केले आहे.

## शिक्षण
मोडक यांनी एम.ए (मराठी), एम.एड,  पीएच.डी. या पदव्या मिळवल्या आहेत. त्यांनी पीएच.डी.च्या प्रबंधासाठी 'मराठी संत साहित्यातील नाथप्रतिपादित सोऽहम् साधना' या विषयावर संशोधन केले. हे संशोधन करतानाच त्यांनी संत मुक्ताबाई यांच्या वाङ्मयावरही संशोधन करून ग्रंथलेखन केले.

## कारकीर्द
* मोडक या सेवानिवृत्तीपूर्वी (२०२३) पुण्यातील महाराष्ट्र एज्युकेशन सोसायटीच्या गरवारे कॉलेज ऑफ कॉमर्स येथे मराठी भाषेचे अध्यापन करत असत. तसेच नोव्हेंबर २००९ ते मे २०२२ या कालावधीत त्या उपप्राचार्य पदावर कार्यरत होत्या. त्या 'महाराष्ट्र एज्युकेशन सोसायटी'च्या आजीव सदस्य मंडळाच्या आणि नियामक मंडळाच्या सदस्य होत्या.

* श्रीअरविंद सोसायटी, पुडुचेरी येथून प्रकाशित होणाऱ्या अभीप्सा (अर्थ = Aspiration towards Divine) या मासिकाच्या जानेवारी २०१८ पासून त्या संपादिका आहेत. या मासिकामध्ये श्रीअरविंद व श्रीमाताजी यांच्या इंग्रजी साहित्याचा अनुवाद प्रकाशित केला जातो.

* श्रीअरविंद व श्रीमाताजी यांच्या साहित्याला वाहिलेल्या auromarathi.orgऑरोमराठी.ओर्ग  या संकेतस्थळाच्या आणि ऑरोमराठी या युट्यूब चॅनेलच्या त्या व्यवस्थापक म्हणून कार्यरत आहेत.

## लेखन
* इ.स. २००५ साली प्रथम प्रकाशित 'कडकडोनि वीज निमाली ठायींचे ठायीं (संत मुक्ताबाई: व्यक्ती आणि वाङ्मय)' या संशोधन ग्रंथात संत मुक्ताबाईंच्या जीवनचरित्र, कार्यकर्तृत्व, त्यांचे वाङ्मय, आणि इतर समकालीन व उत्तर कालीन मराठी संतांवरील प्रभाव यांचा शोध घेतला आहे. संत मुक्ताबाईंना नेमके कोणते गोरोबा भेटले आणि गोरोबांना भेटलेल्या मुक्ताबाई आणि ज्ञानेश्वर भगिनी संत मुक्ताबाई या व्यक्ती दोन की एकच या विषयाचाही या ग्रंथाच्या माध्यमातून शोध घेतला गेला आहे. संत मुक्ताबाईंच्या समग्र अभंगांचा अर्थ प्रथमच या ग्रंथाच्या माध्यमातून उपलब्ध करून दिला गेला आहे. या ग्रंथाला महाराष्ट्र साहित्य परिषद, महाराष्ट्र तत्त्वज्ञान परिषद, पुणे नगर वाचन मंदिर,  इतिहास संशोधन मंडळ, संगमनेर आणि ज्ञानप्रबोधिनी (निगडी) या संस्थांचे पुरस्कार प्राप्त झाले आहेत.

* Principles of Integral Education and its possible implementation in existing educational system या विषयावर त्यांनी विद्यापीठ अनुदान मंडळाकडून मिळालेल्या अनुदानातून लघुसंशोधन प्रकल्प सादर केला आहे.

* केतकी मोडक या पद्मगंधा प्रकाशनाने प्रसिद्ध केलेल्या 'उपयोजित मराठी (डॉ.गं.ना.जोगळेकर कृतज्ञताग्रंथ)' या पुस्तकाच्या सहसंपादक आणि सहलेखिका आहेत. सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठाने या ग्रंथास संदर्भ ग्रंथ म्हणून मान्यता दिलेली आहे.

* महाराष्ट्र एज्युकेशन सोसायटीच्या १६० व्या वर्षाच्या पूर्तीनिमित्त प्रकाशित झालेल्या 'ध्यासपंथे चालता' या इतिहास-ग्रंथाच्या त्या लेखिका आहेत. फेब्रुवारी २०२२ मध्ये भारताचे उपराष्ट्रपती मा.श्री. व्यंकय्या नायडू यांच्या हस्ते दिल्ली येथे या ग्रंथांचे प्रकाशन करण्यात आले.

## संदर्भ
वर्ग:मराठी लेखिका
वर्ग:स्त्री चरित्रलेख
वर्ग:मराठी संपादक
वर्ग:इ.स. १९६८ मधील जन्म
वर्ग:अरविंद घोष यांचे साहित्य
वर्ग:संत साहित्य
वर्ग:मराठी इतिहासकार
पर्यटन व सांस्कृतिक कार्य विभाग (महाराष्ट्र शासन)

'''''' हा महाराष्ट्र शासनाचा एक विभाग आहे. महाराष्ट्र शासनाने सन २००६ मध्ये या विभागाची निर्मिती केली. महाराष्ट्रातील पारंपरिक लोककलांचे जतन करणे, गड किल्ल्याचे संवर्धन, देखभाल करणे तसेच पर्यटन व्यवसाय वाढविणे असे विविध उपक्रम या विभागामर्फत राबविले जातात. आदित्य ठाकरे हे सध्याचे पर्यटन मंत्री आहेत.

## अंतर्गत विभाग 
*पर्यटन व सांस्कृतिक कार्य विभाग
*महाराष्ट्र चित्रपट रंगभूमी आणि सांस्कृतिक विकास महामंडळ मर्या.
*दर्शनिका विभाग
*महाराष्ट्र राज्य पर्यटन विकास महामंडळ
*सांस्कृतिक कार्य संचालनालय

## हे सुद्धा पहा 
* महाराष्ट्र सरकार
* महाराष्ट्र शासनाचे विभाग
## अधिकृत संकेतस्थळ 
	https://www.maharashtratourism.gov.in/
    
वर्ग:महाराष्ट्र शासनाचे विभाग
वर्ग:अत्यंत छोटी पाने
हिवाळी तुरुमती

**हिवाळी तरुमती** हा एक शिकारी पक्षी आहे. हा मूळचा उत्तर गोलार्धातील ससाणा (फाल्कन) कुळातील पक्षी आहे. त्याच्या अनेक उपप्रजाती उत्तर अमेरिका आणि युरेशियामध्ये पसरल्या आहेत. हा पक्षी हिवाळ्यात स्थलांतर करून भारतात येतो. म्हणून त्याला हिवाळी तुरुमती म्हणतात. त्यांना इंग्रजीमध्ये Merlin (*मर्लिन*) म्हणतात.

हिवाळी तुरुमती २३-३३ सेंमी लांब असतात आणि त्यांच्या पंखांची लांबी ५३-७३ सेंमी असते. माद्या नरापेक्षा मोठ्या असतात. हे पक्षी वेगाने उडतात आणि कुशल शिकारी असतात. ते चिमण्यांपासून लावांच्या आकाराच्या लहान पक्ष्यांची शिकार करतात.

वर्ग:पक्षी
महिला व बालविकास विभाग (महाराष्ट्र शासन)

**महिला व बालविकास मंत्रालय ** हे महाराष्ट्र शासनचे एक मंत्रालय आहे . महाराष्ट्र राज्याच्या विकासासाठी वार्षिक योजना तयार करण्याची जबाबदारी आहे.

मंत्रालयाचे नेतृत्व कॅबिनेट स्तरावरील मंत्री करतात. मंगलप्रभात लोढा हे सध्या महिला व बालविकास कॅबिनेट मंत्री आहेत.

हा महाराष्ट्र शासनाचा एक विभाग आहे. ह्या विभागाची स्थापना 1993 साली करण्यात आली. महिला व बालविकास स्वतंत्र खाते सुरू करणारे महाराष्ट्र हे देशातील प्रथम राज्य आहे. महिला व बालविकास विभागातील (गट अ व ब) संवर्गातील राजपत्रित पदे महाराष्ट्र लोकसेवा आयोग.(MPSC) मार्फत महिला व बालविकास विभाग सुधारित सेवा प्रवेश नियम 2021 व 2022 नुसार कायदेशीर दृष्टीने सामाजिक राज्यसेवा म्हणजेच (सरळसेवा) स्पर्धात्मक परिक्षेच्या मार्फत भरली जातात.

* स्पर्धात्मक परीक्षा :- सामाजिक राज्यसेवा म्हणजेच (सरळसेवा) होय.

महिला व बालविकास विभागातील राजपत्रित (गट अ व ब) संपूर्ण पदे हे १९९३ पासून ते आजपर्यंत , सामाजिक राज्यसेवा स्पर्धा परिक्षेतून भरली जातात.
## कार्यालय
## कॅबिनेट मंत्र्यांची यादी
## राज्यमंत्र्यांची यादी
## प्रधान सचिवांची यादी
## अंतर्गत विभाग 
*महिला व बालविकास विभाग
*राजमाता जिजाऊ माता - बालआरोग्य व पोषण मिशन
*महिला आर्थिक विकास महामंडळ मर्या.

## हे सुद्धा पहा 
* महाराष्ट्र सरकार
* महाराष्ट्र शासनाचे विभाग
## अधिकृत संकेतस्थळ 
वर्ग:महाराष्ट्र शासनाचे विभाग
वर्ग:अत्यंत छोटी पाने
सामान्य बटलावा

**सामान्य बटलावा** किंवा **तिबेटी लावा** (इंग्लिश: Small Buttonquail; हिंदी:दबकी, गीनवा लव्वा) हा एक पक्षी आहे.

सामान्य बटलावा हा सर्वात छोटा लावा आहे. त्याची शेपटी टोकदार व चोच राखी असते. पाय पिवळसर उदी रंगाचे असतात .त्याच्या पंखांवर रेघोट्या असतात. छातीवर तांबूस पिवळट काळे आणि लाल ठिपके असतात. नर-मादी दिसायला जवळ-जवळ सारखे असतात. परंतु मादी नरापेक्षा मोठी असते. बट लावा स्थायिक संचार कारतो. भारतात पंजाब, ते नागालँड, मणिपूर, नेपाळपासून सिक्कीम आणि दक्षिणेकडे भारतीय द्विकल्पात केरळपर्यंत आढळतात. पठार आणि डोंगरांवरील कुरणे आणि झुडपी जंगले, तसेच शेतीच्या भागात आढळतात.

## संदर्भ
* पक्षीकोश - मारुती चितमपल्ली

वर्ग:पक्षी
सामान्य क्रौंच

**सामान्य क्रौंच** किंवा **कुलंग** (इंग्लिश:Eastern Common Crane; हिंदी:कुरुंच, कुंज, कूर्च; संस्कृत:क्रौञ्च, पुष्कर, प्राच्य क्रौञ्च, लक्ष्मण; गुजराती:करकरो, कुंज; तेलुगू:कूलम, कूलंग, कोलंग कोंग) हा एक पाणपक्षी आहे.

हा पक्षी दिसायला सारसासारखा असतो परंतु आकाराने लहान, डोळे, गळा आणि मानेवरचा रंग काळा असतो. याच्या डोळ्यांपासून गळ्याखाली जाणारी रुंद पट्टी पांढरी असते, तर मानेमागचा रंग पांढरा असतो. कपाळाच्या खालच्या भागावर तांबडा डाग असतो. सर्व पंख आणि शेपटींच्या पिसांचा रंग काळा असून पाय काळे असतात. उदी रंगाच्या केसांसारख्या बारीक पिसांनी शेपटी झाकलेली असते. नर आणि मादी दिसायला सारखेच असतात.

## वितरण
ते पाकिस्तान आणि उत्तर भारत तसेच बंगाल, महाराष्ट्र आणि आंध्र प्रदेश भागात हे हिवाळी पाहुणे असतात. पॅलिआर्क्टिक भागात मे-जून या काळात यांची वीण होते.

## निवासस्थाने
हे पक्षी सरोवरे, नद्या, शेतीचा प्रदेश आणि भातशेती अश्या ठिकाणी आढळतात.

## चित्रदालन

File:Common Crane in flight.jpg|सामान्य क्रौंचचे नांदूर मध्यमेश्वर अभयारण्यातील चित्र
File:Common Crane 4.jpg|सामान्य क्रौंच

## संदर्भ
* पक्षिकोश - मारुती चितमपल्ली.

वर्ग:पक्षी
गवती लावा (पक्षी)

इवलेसे|गवती लावा
**गवती लावा** किंवा **पाणलावा** (इंग्लिश:Indian Yellowlegged Button Quail; हिंदी:बटन लावा) हा एक पक्षी आहे.

गवती लावा हा आकाराने अंदाजे शहारे लाव्यावढा असतो.मादीला गळ्यामागे नारंगी पिंगट रंगाचा रुंद पट्टा असतो.तिची पाय व चोच पिवळी गर्द असते.मादी गुंडूर लाव्यापेक्षा सावकाश उडते.उडताना तिचा नारंगी तांबूस गळपट्टा,पार्श्वभाग,छाती व खालून पांढरा रंग ठळक दिसतो.नराला गळपट्टी नसते.तो रंगाने फिक्कट असतो.गवती लावा स्थानिक स्थलांतर करणारा पक्षी आहे.भारतीय उपखंड,निकोबार आणि अंदमान बेटे या ठिकाणी आढळतो.गवत, झुडपी जंगले आणि शेतीचा प्रदेश या ठिकाणी मोठ्या प्रमाणात आढळतो.

## संदर्भ 
* पक्षीकोश - मारुती चितमपल्ली

वर्ग:पक्षी
संघचारी टिटवी

**संघचारी टिटवी** किंवा सार्थवाहक टिटवी (इंग्लिश:sociable lapwing; हिंदी: संधी टिटिरी) हा एक पक्षी आहे.

हा पक्षी मध्यम आकाराच्या गाव-तितीराएवडा असतो. डोके तपकिरी कपाळ पिवळट पांढरे असते. डोळ्यामागून निघालेला पांढरा पट्टा खाली माने पर्यंत जातो. डोळा आणि कानाला जोडणारी तपकिरी पट्टी असते. शेपटी आणि पाठीखालचा भाग पांढरा असतो. त्याची हनुवटी व गळा पांढरा शुभ्र असतो. छाती दुरकात करडी असत. आणि पाय काळे असतात. 

## वितरण 
हे पक्षी हिवाळी पाहुणे असतात. पाकिस्तान, वायव्य भारत, उत्तर प्रदेश, उत्तर बिहार, दक्षिणेकडे राजस्थान, गुजरात आणि काही भटके पक्षी केरळ आणि श्रीलंकेत आढळतात . 

## निवासस्थाने
ते उजाड माळराने आणि शेतीचा प्रदेश या भागात आढळतात.

## संदर्भ
* पक्षिकोश - मारुती चितमपल्ली 

वर्ग:पक्षी
राखी चिखल्या

**राखी चिखल्या** किंवा **काळ्या पोटाची टिटवी** (इंग्लिश:Blackbellied, Grey Plover; हिंदी:बडा बटन; संस्कृत:धूसर अतिजागर; गुजराती:बटण टिटोडी) हा एक पक्षी आहे.

हा पक्षी आकाराने गाव-तित्तिराएवढा असतो. ते हिवाळी पाहुणे असतात. त्यांची चोच मोठी असते. वरील भाग तपकिरी करडा, खालील भाग पंढुरका असतो. वसंत ऋतूत खालच्या भागावर काळ्या-पांढऱ्या रंगाची चिन्हे उमटतात. पोट आणि शेपटीखालून पांढरा रंग असतो.

## वितरण
हे पक्षी भारताचे समुद्रकिनारे, श्रीलंका, लक्षद्वीप, मालदीव आणि निकोबार बेटे या ठिकाणी हिवाळ्यात आढळून येतात. होलार्क्टिक भागात त्यांची वीण होते.

## निवासस्थाने
ते दलदली, शेती, चिखलाणी आणि राने या ठिकाणी राहतात.
## चित्रदालन

|चिल्का सरोवर परिसरातील राखी चिखल्या पक्षी

## संदर्भ
* पक्षिकोश - मारुती चितमपल्ली.

वर्ग:पक्षी
पांढऱ्या छातीची पाणकोंबडी

**पांढऱ्या छातीची पाणकोंबडी**, टरकू किंवा कुंवा कोंबडी (इंग्लिश:Ceylonese Whitebreasted Waterhen; हिंदी:जलमुर्गी, डौक, दवक) हा एक पाणपक्षी आहे.

हा पक्षी आकाराने अंदाजे तित्तिराएवढा असून याचा रंग दगडी पाटीसारखा करडा असतो, शेपटी भुंडी असते. हा लांब पायांचा जलचर पक्षी आहे. याची चेहरा व छाती पांढरी असते, शेपटीखाली गंजासारखा लालभडक डाग असतो. नर-मादी दिसायला सारखे असतात. ते एकटे किंवा जोडीने जमिनीवर आढळतात. 

## वितरण
ते भारतीय उपखंड, श्रीलंका आणि मालदीव बेटावर निवासी असतात.
जून ते ऑक्टोबर हा त्यांच्या विणीचा हंगाम असतो.

## निवासस्थाने
ते झिलाणी, भातशेती, खाजणी आणि झुडूपी दलदली अश्या भागात आढळतात. 

## संदर्भ
* पक्षीकोश - मारुती चितमपल्ली

वर्ग:पक्षी
आरापंखी टिटवी

**आरापंखी टिटवी** (इंग्लिश:Spur-winged lapwing; हिंदी:खार पंखी टीटीरी) हा एक पक्षी आहे.

हा पक्षी आकाराने तित्तिरापेक्षा मोठा असून वरून शरबती करडा व फिकट उदी, तसाच रंग छातीचा असतो. कपाळ, डोके, शेंडी व गळा काळा, त्याला पांढरी किनार, पोटावर काळा डाग, शेपूट व शेपटी जवळचा भाग पांढरा, शेपटीचे टोक काळे आणि उडताना पंखावर लांब पांढरी पट्टी दिसते. तसेच पंखाची टोके काळी असतात. ते जोडीने किवां समुहाने राहतात.

## वितरण 
ते निवासी असतात व ते स्थानिक स्थलांतर करतात. मणिपूर, आसाम आणि संलग्न राज्य, बांगला देश, भूतान आणि उत्तर भारत, हरियाणा, मध्य प्रदेश, दक्षिणेकडे गोदावरी नदीपर्यंत असतात.

## निवासस्थाने 
ते नद्यांचा वाळवंटी भागात आढळतात.

## संदर्भ 
* पक्षिकोश  - मारुती चित्तमपल्ली 

वर्ग:पक्षी
पट्टेरी बटलावा

**पट्टेरी बटलावा**, **गुंडूर लावा**, तिरंगाळ्या, गांजी किंवा डरु (इंग्लिश:Barred buttonquail; हिंदी:गुळु) हा एक पक्षी आहे.

पट्टेरी बटलावा आकाराने जंगल लाव्यापेक्षा लहान असतो. तो बारक्या चणीचा लावा असतो. तो वरून तांबूस पिंगट व खालून तांबडा व बदामी असतो. त्याच्या हनुवटीवर, गळा, छातीवर काळे पट्टे असतात. मादी चणीने मोठी असते. ती सुरेख सुंदर रंगाची असते. गळा व छातीचा मध्यभाग काळा असतो. पाय व चोच निळी राखी असते. डोळे पांढरे सोनेरी असतात. उडताना खांद्यावर पिवळसर बदामी डाग ठळक दिसतो. गुंडूर लावा स्थानिक स्थलांतर करणारा पक्षी आहे. भारत, बांगलादेश, श्रीलंका या देशात दिसून येतो. तो झुडपी जंगले, गवत आणि शेतीचा प्रदेश या ठिकाणी आढळतो.

## संदर्भ
* पक्षीकोश - मारुती चितमपल्ली

वर्ग:पक्षी
सोन चिखल्या

**सोन चिखल्या** किंवा **सोनटिटवी** किंवा छोटा टिटवई (इंग्लिश:Pacific Golden Plover; हिंदी:छोटा बटन; संस्कृत:प्राच्य स्वर्ण टिट्टिभ; गुजराती:सोनेरी बटण टिटोडी; तमिळ:कोट्टान) हा एक पक्षी आहे.

हा पक्षी आकाराने तित्तिराएवढा असून याचे डोके जाड, पाय काटकुळे, चोच कबुतरासारखी असते. रंग वरून उदी, त्यावर पांढऱ्या व सोनेरी टिकल्या, खालून पांढरा, छातीवर बदामी, करडा व त्यावर पिवळ्या रंगाचे ठिपके असतात. उडताना पंखाची टोके टोकदार दिसतात व त्यांवर पट्टे नसतात. उदी शेपटी पंख्याप्रमाणे पसरलेली असते. उन्हाळ्यात-म्हणजे विणीच्या हंगामात खालून काळी असते. थंडीच्या दिवसात पाहुणे म्हणून आल्यावर, तसेच, वसंतात परत जाताना ते खालून रंगीबेरंगी आणि काळे-पांढरे दिसतात. नर-मादी दिसायला सारखेच असतात. ते थव्याने आढळतात.

## वितरण
हे पक्षी भारतीय उपखंड, नेपाळ, श्रीलंका, मालदीव, लक्षद्वीप, अंदमान आणि निकोबार बेटांत हिवाळी पाहुणे असतात. पूर्व आशिया आणि उत्तर अमेरिका येथे त्यांची वीण होते.

## निवासस्थाने
ते दलदली प्रदेश, धान्याची शेते, चिखलाणी आणि गवती कुरणे याठिकाणी आढळतात.

## संदर्भ
* पक्षिकोश - मारुती चितमपल्ली.

वर्ग:पक्षी
मोठा चिखल्या

**मोठा चिखल्या** किंवा **मोठा वाळू टीटवा** (इंग्लिश:large sand plover) हा एक पक्षी आहे.

हा पक्षी आकाराने गाव-तित्तिरा पेक्षा लहान असतो. डोके आणि डोळा यामधील भाग पिवळसर पांढरा, डोळा आणि कानाला जोडणाऱ्या पट्टीचा रंग तपकिरी असतो. इतर भागाचा रंग राखट पिंगट असतो. खालील अंगाचा रंग पांढरा असतो.

## वितरण 
हे पक्षी भारतीय उपखंड, श्रीलंका, मालदीव, अंदमान आणि निकोबार बेटे येथील समुद्र किनारे या प्रदेशात आढळतात.

## निवासस्थाने 
ते चिखलणी आणि पुळनी या ठिकाणी राहतात.

## संदर्भ 
* पक्षिकोश - मारुती चित्तमपल्ली 

वर्ग:पक्षी
करकरा क्रौंच

**कौच्च**, बांडी, कार्कुंग, करकोचा, पोषा, करकरा, कुंज (इंग्लिश:Demoiseiie Crane; हिंदी:करकरा, कुंज) हा एक पाणपक्षी आहे.

या पक्ष्याचा आकार बदकापेक्षा मोठा असतो व अंदाजे तीन फुट उंच . सुबक ,सुंदर , लहानखोरा दिसणारा करकोचा . राखी रंग , डोके व मान काळी  आणि डोक्यावर पिसे असतात . कानाच्या छीद्रानावरची  पिसे पांढरी व नर आणि मादी दिसायला सारखेच असतात . हे पक्षी थव्याने आढळतात . 

## वितरण
पाकिस्तान मध्ये हिवाळी पाहुणे म्हणून असतात . उत्तर भारत ते बांगला देश , आसाम , महाराष्ट्र , दक्षिणेकडे कर्नाटक येथे ही आढळतात . युरोप मध्य आशिया , मंगोलिया येथे मे ते जुलै या काळात स्थायिक असतात. 
## निवासस्थाने
हे पक्षी निवासाला नदीकाठ , झिलानी , आणि भातशेतीचा ,तसेच करडी , गहू ,आणि हरभर्याच्या शितीचा प्रदेश अश्या टिकाणी असतात .

## संदर्भ
* पक्षिकोश - मारुती चितमपल्ली 

वर्ग:पक्षी
सार्वजनिक आरोग्य विभाग (महाराष्ट्र शासन)

**सार्वजनिक आरोग्य व कुटुंब कल्याण विभाग मंत्रालय ** महाराष्ट्र शासनाचा एक विभाग आहे. विभाग तर्फे महाराष्ट्रातील आरोग्य धोरण पाहिले जाते. तानाजी सावंत सध्या सार्वजनिक आरोग्य आणि कुटुंब कल्याण मंत्री आहेत.

मंत्रालयाचे नेतृत्व कॅबिनेट स्तरावरील मंत्री करतात. तानाजी सावंत हे सध्या सार्वजनिक आरोग्य व कुटुंब कल्याण विभाग कॅबिनेट मंत्री आहेत.
## कार्यालय
## कॅबिनेट मंत्र्यांची यादी
## राज्यमंत्र्यांची यादी
## प्रधान सचिवांची यादी
## अंतर्गत विभाग 
*सार्वजनिक आरोग्य विभाग
*सार्वजनिक आरोग्य विभाग
*आशा
*अनिवासी भारतीय आरोग्य नोंदणी
*आयुर्वेद संस्था
*अपंगत्वाचे विश्लेषण प्रणाली

## हे सुद्धा पहा 
* महाराष्ट्र सरकार
* महाराष्ट्र शासनाचे विभाग
## अधिकृत संकेतस्थळ 
वर्ग:महाराष्ट्र शासनाचे विभाग
वर्ग:अत्यंत छोटी पाने
वर्ग:१२ जानेवारी मंत्रालय कार्यशाळा
कॅस्पिअन चिखल्या

thumb|कॅस्पिअन चिखल्या

**कॅस्पिअन चिखल्या** किंवा **वाळू टीटवा** (इंग्लिश:Caspian sand plover) हा एक पक्षी आहे.

या पक्ष्याच्या छातीचा भाग राखी तपकिरी असते. कपाळ, चेहरा, भुवई आणि कंठ पिवळट पांढरा व पंखाखालचा भाग पिंगट तपकिरी करडा असतो.

## वितरण 
हे पक्षी भटके असतात व मुंबईच्या समुद्र किनाऱ्यावर आढळतात. तसेच श्रीलंका आणि मालदीव बेटावर दिसतात.

## निवासस्थाने 
ते समुद्र किनारे, नद्या आणि दलदलीच्या ठिकाणी वास्तव्य करतात.  

## संदर्भ 
* पक्षिकोश  - मारुती चितमपल्ली 

वर्ग:पक्षी
पाणकोंबडा

**पानकोंबडा** किंवा **केमकुकडी** किंवा टूमटूम (इंग्लिश:Kora, Watercock ; हिंदी:कांगरा, कोरा) हा एक पाणपक्षी आहे.

हा पक्षी आकाराने गाव-तित्तीरापेक्षा मोठा असतो. तांबडी चोच (टोक पिवळे). कपाळावर लहान त्रिकोणी आकाराचे पिवळट शिंगासारखे कवच. काळा रंग. शेपाटीखालचा भाग पिवळट. तांबडे पाय. मादीचा तसेच विणीचा हंगाम सोडून इतर वेळी नराचा वर्ण पिंगट तपकिरी. गर्द व रुंद रेषा आणि गर्द पट्टे. चोच आणि पाय हिरवट असतात.

## वितरण
ते स्थायिक आणि कमी अंतरावर स्थलांतर करणारे पक्षी आहेत. पाकिस्तान तसेच भारतात दक्षिण हिमालयापासून  आसाम आणि बांगला देश आणि श्रीलंका या प्रदेशात ते आढळतात.

## निवासस्थाने
ते दलदल, भातशेती आणि तळी अश्या ठिकाणी राहतात.

## संदर्भ
* पक्षीकोश - मारुती चितमपल्ली

वर्ग:पक्षी
सामान्य टिलवा

**बहाडा टिलवा** (इंग्लिश:Eastern Redshank; हिंदी:छोटा बटन,सुरमा) हा एक पक्षी आहे.

हा पक्षी आकाराने तित्तिरापेक्षा लहान उंचीने मोठा टिलवा त्याचा रंग वर करडा उदी. खाली पांढरा.बदामी छाती.त्यावर बारीक काड्या.हिवाळ्यात उडताना मागील पंखांची किनार पंढरी व शेपटीजवळ पाचरीच्या आकाराचा पांढरा डाग ठळक दिसतो.विणीच्या हंगामात वरून काळ्या व पिंगट रंगाच्या कड्या व ठिपके.छातीवर दाट तपकिरी रेषा .नर-मादी दिसायला सारखेच एकटे किंवा थव्यातून आढळतात.

## वितरण
भारतीय उपखंड,श्रीलंका,मालदीव,अंदमान आणि निकोबार बेटांत हिवाळी पाहुणे .

## निवासस्थान
चिखलाणी,सागरकिनारे आणि दलदली.

## संदर्भ
* पक्षीकोश - मारुती चितमपल्ली 

वर्ग:पक्षी
देव टीटवा

देव टीटवा किंवा घुरकी (इंग्लिश:european little ringed; हिंदी:मिरवा मेरवा) हा एक पक्षी आहे.

हा पक्षी आकाराने लाव्या पेक्षा लहान असतो . त्याचे जाड गोल डोके . उघडे पिवळे पाय असतात . त्याची कबुतारासारखी चोच असते . वरून वाळूसारखा उदी खालून पांढरा असतो . त्याचे कपाळ पांढरे असते व डोके व कानाच्या पिसे काळी असतात . डोळ्याभोवती काळा रंग असतो . गळ्याभोवती पांढरा पट्टा असतो . तसेच छाती व पाठीभोवती काळी पट्टी असते . उडताना पंखावर पंढरी पट्टी दिसत नाही . नर आणि मादी दिसयला सारखे असतात . 

## वितरण 
भारतीय उपखंड , श्रीलंका आणि अंदमान बेटात हिवाळी पाहुणे 

## निवासस्थाने 
चिखलानी , नद्या काठचा वाळवंटी भाग , दलदली आणि सागर किनारे 

## संदर्भ 
* पक्षिकोश  - मारुती चितमपल्ली 

वर्ग:पक्षी
केंटीश चिखल्या

**केंटीश चिखल्या** किंवा **श्याव टीटवा** (इंग्लिश:kentish plover) हा एक पक्षी आहे.

हा पक्षी आकाराने मोठ्या लाव्यापेक्षा लहान असतो. तो रंगाने टीटव्यासारखा असतो, परंतु छातीवर काळी पट्टी नसते. विणीच्या काळात डोक्याचा रंग गाजलेला व पिवळसर असतो.

## वितरण 
हे पक्षी भारत, श्रीलंका, मालदीव आणि लक्षद्वीप बेटात हिवाळी पाहुणे असतात.

## निवासस्थाने 
ते समुद्र काठच्या पुलंनी, चिखलानी, नद्या आणि दलदली या ठिकाणी निवास करतात.

## संदर्भ 
* पक्षिकोश - मारुती चितमपल्ली 

वर्ग:पक्षी
येड्यांची जत्रा

**येड्यांची जत्रा** हा २०१२चा विनोदी मराठी चित्रपट आहे. मिलिंद कावडे यांनी लेखन आणि दिग्दर्शन केले असून चित्रपटात भरत जाधव, मोहन जोशी आणि विनय आपटे यांच्या प्रमुख भूमिका आहेत. २६ जानेवारी २०१२ रोजी तो प्रदर्शित झाला.

## कथा 
ही कथा दोन भागांत विभागलेल्या मराठवाड्यातील गाढवेवाडी या काल्पनिक गावातील आहे. या भागांत एकमेकांचे कट्टर प्रतिस्पर्धी भानगडे पाटील (जोशी) आणि कडू अण्णा पाटील (आपटे) यांची हुकूमत आहे. हऱ्या (भरत जाधव)ची अडचण अशी आहे की तो सीमेच्या मध्यभागी, तसेच गावातील "डंपिंग" ग्राउंडमध्ये अडकला आहे. 

तो त्याच्या शेतात शौचास बसलेल्या लोकांचा पाठलाग करत असताना, हऱ्याला गावापासून दूर जीवनाची स्वप्ने पडतात, परंतु तो आपल्या वृद्ध आजोबांसाठी तिथेच राहतो. बाहेर शौच करणाऱ्यांच्या कौटुंबिक भूमीची सुटका करीन हा हऱ्याचा शब्द घेतल्यानंतर आजोबाचे निधन होते.

जहागीरदार भांगडे पाटील याचा हऱ्याच्या जमिनीवर डोळा आहे, तर हर्याला त्याची मुलगी संगी (कुलकर्णी) आवडते, आणि त्याचवेळी कडू अण्णांचा मुलगा नयनराव (कांबळे)ला देखील ती हवी आहे. नंतर, हऱ्या गावात शौचालय बांधण्यासाठी एक सरकारी योजना आणतो. ज्याला गावातले लोक विरोध करतात.

## भूमिका 
# हऱ्या - भरत जाधव
# कडू अण्णा पाटील - विनय आपटे
# भांगडे पाटील - मोहन जोशी
# मोहन - महेश राऊत
# राणी - मोनिका पंडित
# संगी - स्नेहा कुलकर्णी
# नयनराव - पंढरीनाथ कांबळे

## संदर्भ 
वर्ग:इ.स. २०१२ मधील मराठी चित्रपट
मातकट पायाची फटाकडी

*मातकट पायाची फटाकडी** किंवा **चित्रित फटाकडी** किंवा **चित्राळ फटाकडी*' (इंग्लिश:indian banded crake, statylegged banded crake; हिंदी: पट्टीवाली मुर्गी) हा एक पक्षी आहे.

## ओळखण
हा पक्षी आकाराने तित्तिरापेक्षा लहान असतो व पंखाखाली पांढरे पट्टे असतात. पंख मिटले कि हे पट्टे दिसत नाही. त्याचे पाय हिरवे-उदी, उदी किंवा काळे असतात. माथा आणि मानेमागचा रंग काळा-तांबूस असतो आणि पोटाखाली काळे आणि पांढरे पट्टे असतात.

## वितरण
  हे पक्षी भारत, पाकिस्तान, श्रीलंका तसेच फिलिपिन्स तसेच इंडोनेशियापर्यंत आढळतात. ते पठारी प्रदेश, तसेच १,६०० मीटर उंचीपर्यंत सर्व भारतात आढळतात. महाराष्ट्रात खंडाळा येथे दिसतात.

## निवासस्थाने
 दाट जंगले आणि पाणी असलेली दाट झुडपे अश्या ठिकाणी निवास करतात.

## संदर्भ
* पक्षीकोश - मारुती चितमपल्ली 

वर्ग:पक्षी
हिच्यासाठी काय पण

**हिच्यासाठी काय पण** हा एक विनोदी चित्रपट आहे, सिनेमात मंगेश देसाई, भार्गवी चिरमुले, कुशल बद्रिके, भारत गणेशपुरे, नागेश भोसले, निर्मिती सावंत आणि विजय चव्हाण अशा कलाकारांच्या भूमिका आहेत.https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movie-details/hichyasathi-kay-pan/movieshow/63695001.cms

## कथानक 
छोट्या गावात राहून जो आपले आयुष्य आनंदात जगतो आहे, कर्तृत्वापेक्षा भविष्यावर जास्ती विश्वास ठेवतो आहे अशा किसना नावाच्या एका मुलाची ही कथा आहे. त्याच्या आयुष्यात प्रिया म्हणजेच भार्गवी चिरमुले येते, त्याच्या आयुष्यात बदल घडवून आणते, आणि मग किस्ना स्वतःच्या हिमतीवर काय काय करतो याचा प्रवास म्हणजेच 'हिच्यासाठी काय पण' हा चित्रपट होय..

## कलावंत
* मंगेश देसाई
* भार्गवी चिरमुले
* निर्मिती सावंत
* नागेश भोसले
* कुशल बद्रिके
* भारत गणेशपुरे
* विजय चव्हाण
* सोमनाथ माळी
* श्रीनिवास गोविंदराव कुलकर्णी

## गाणी
या चित्रपटात एकूण दोन गाणी असून ती हर्षित अभिराज यांनी संगीतबद्ध केली आहेत. गीते वैभव जोशी आणि जगदीश पिंगळे यांनी लिहिली असून जावेद अली, आनंद शिंदे आणि हर्षित अभिराज यांनी गायली आहेत. https://cafemarathi.com/all/hichyasathi-kay-pan-movie-maharashtra/ https://in.bookmyshow.com/biraul/movies/hichyasathi-kay-pan/ET00073710

* तुझे स्वप्न डोळ्यात 
* गोंधळ

## संदर्भ
वर्ग:मराठी चित्रपट
सहकार, पणन आणि वस्त्रोद्योग विभाग (महाराष्ट्र शासन)

'''''' हा महाराष्ट्र शासनाचा एक विभाग आहे. 
## अंतर्गत विभाग 
*सहकार, पणन आणि वस्त्रोद्योग विभाग
*सहकार आयुक्त पुणे
*साखर आयुक्त, पुणे
*महाराष्ट्र वखार महामंडळ मर्या.
*इंद्रायणी हातमाग

## हे सुद्धा पहा 
* महाराष्ट्र सरकार
* महाराष्ट्र शासनाचे विभाग
## अधिकृत संकेतस्थळ 
वर्ग:महाराष्ट्र शासनाचे विभाग
वर्ग:अत्यंत छोटी पाने
काळ्या डोक्याचा भारीट

**काळ्या डोक्याचा भारीट** किंवा **काळ्या डोक्याची रेडवा** (इंग्लिश:Black-headed Bunting; हिंदी:गंदम) हा एम्बेरिझिडे या भारीट कुळातील एक पक्षी आहे.

हा पक्षी चिमणीसारखा सडपातळ दिसतो. याची शेपटी लांब आणि दुभागालेली असते. नराचा रंग खालून गव्हाळी पिवळा आणि वरचा रंग लाल-भुरा असतो. डोक्यावर काळी टोपी असते. मादा नरांसारख्या पण फिकट रंगाच्या असतात. हे पक्षी थव्यात आढळतात आणि गवताळ प्रदेशात जमिनीवरील बिया खातात.

## वितरण
हे पश्चिम आणि मध्य भारतात राजस्थान, गुजरात, मध्य प्रदेश, महाराष्ट्र (नागपूर व नांदेड), तसेच कर्नाटक या भागांत हिवाळी पाहुणे असतात. 

## निवासस्थाने
ते शेतीच्या प्रदेशात राहतात.

वर्ग:पक्षी
छोटी फटाकडी

**छोटी फटाकडी** किंवा **चिमण फटाकडी** (इंग्लिश:little crake) हा लावा या पक्ष्यासारखा दिसणारा पक्षी आहे.

## ओळखण
हा पक्षी दलदलीत सापडतो. डोके व डोळे यातील मधला भाग, डोक्याची बाजू आणि मानेवरील रंग गर्द राखी-करडा असतो. डोळे आणि मानेचा मध्यभाग तांबूस झाक असलेला गर्द तपकिरी व इतर भाग तपकिरी असतो. त्यावर अस्पष्ट अशा अरुंद पांढऱ्या रेषा असतात. पाठीवरच्या भागावर काळ्या रेषा, हनुवटीचा खालील भाग, गळा आणि इतर भाग गर्द राखी करडा असतो. पोटाखाली पांढऱ्या पट्ट्या असतात. मादीचे डोके आणि डोळा यांतील मधला भाग आणि तोंड फिकट उदी असते. एवढा अपवाद सोडला तर नर आणि मादी सारखेच असतात.

## निवासस्थाने
 बोरुची बेटे असणाऱ्या ठिकाणी निवास करतात.

## संदर्भ 
* पक्षीकोश - मारुती चितमपल्ली 

वर्ग:पक्षी
लावा फटाकडी

इवलेसे|Porzana pusilla
इवलेसे|Porzana pusilla
**लावा फटाकडी**, **बेलनची फटाकडी** किंवा बटेर कुकडी (इंग्रजी:Eastern Baillon’s crake) हा एक लहान पक्षी आहे.

## ओळखण
या पक्ष्याचा आकार लहान आहे. त्याची चोच आखूड असते, खालचा भाग तपकिरी व त्यावर अरुंद पांढऱ्या आणि काळ्या रेषा असतात. राखी कूस आणि शेपटीखालील भागावरील पट्ट्यांवरून ओळखण असते. चोच हिरवट किंवा पिवळट असते पाय हिरवट असतात. हे पक्षी मुख्यत: कीटक आणि पाण्यातील जीव खातात.

## वितरण
भारत, श्रीलंका आणि अंदमान बेटांवर हिवाळी रहिवासी असतात. काश्मीरमध्ये जून-जुलै या काळात विलीण असतात.

## निवासस्थाने
हे पक्षी बोरूची बेटे आणि पाणी असलेल्या भातशेतीच्या ठिकाणी आढळतात.

## संदर्भ
* पक्षीकोश - मारुती चितमपल्ली 
वर्ग:पक्षी
लाल डोक्याचा भारीट

**लाल डोक्याचा भारीट** किंवा **लाल डोक्याचा रेडवा** (इंग्रजी: Red-headed Bunting; हिंदी: गन्दम) हा एम्बेरिझिडे या भारीट कुळातील पक्षी आहे. 

## ओळखण
हा सडपातळ रान चिमणीसारखा दिसणारा पक्षी आहे. याची लांब शेपटी दुभागलेली असते. नराचा खालचा भाग पिवळा, वरचा भाग हिरवा आणि तोंड व छाती लाल रंगाचे असते. मादीचा रंग वरून राखी आणि पाठीमागचा वर्ण पिवळा असतो. पिसाचा रंग गव्हाळी असून त्यावर पिवळी झाक असते.

## वितरण
हे पक्षी भारतीय द्वीपकल्प व भारतीय उपखंडाचा भाग आणि पाकिस्तानात हिवाळी पाहुणे असतात. त्याचबरोबर पूर्वेकडे कोईम्बतूरपर्यंत व छोटा नागपूरमध्ये आढळतात.

## निवासस्थाने
ते शेतीच्या प्रदेशात राहतात.

## संदर्भ
पक्षीकोश - मारुती चितमपल्ली 

वर्ग:पक्षी
रानधोबी (पक्षी)

**रानधोबी** (इंग्रजी: Forest Wagtail) हा मोटॅसिलिडे या धोबी कुळातील पक्षी आहे. त्यांचा विशिष्ट असा पिसारा इतर धोबी पक्ष्यांपेक्षा वेगळा आहे आणि ते शेपटी सुद्धा इतर पक्ष्यांप्रमाणे उभी न हलवता आडवी हलवतात.

रानधोबी आकाराने चिमणीएवढा असतो. वरील भागाचा रंग तपकिरी असतो. भुवया आणि डोळ्यांभोवतिची कडी पांढरट असते. काळ्या पंखांवर दोन पांढरे पट्टे असतात. शेपटीवरील भाग काळपट तपकिरी असतो. गर्द तपकिरी शेपटीच्या कडा पांढऱ्या असून खालचा भाग पांढुरका असतो. त्यावर पिवळट झाक असते. छातीचा वरचा भाग काळा आणि खालच्या भागात तुटक काळा पट्टा असतो. नर-मादी दिसायला सारखेच असतात. रानधोबी ईशान्य भारतीय पर्वतीय प्रदेशात राहतात. पश्चिम घाटात महाबळेश्वरपासून दक्षिणेकडे केरळ आणि पश्चिम तामिळनाडू, तसेच श्रीलंका आणि अंदमान बेटे या भागात हिवाळी पाहुणे असतात. रानधोबी सदाहरितपर्णी जंगले आणि पानगळीची वने, कॉफीची लागवड, तसेच बांबूमिश्रित जंगले या ठिकाणी आढळतो.

## संदर्भ
* पक्षीकोश - मारुती चितमपल्ली

वर्ग: पक्षी
पांढऱ्या डोक्याची रेडवा

**पांढऱ्या डोक्याची रेडवा** किंवा **पांढऱ्या डोक्याचा भारीट** (इंग्रजी: Whitecapped Bunting; हिंदी: सफेद टोपी भारीट) एम्बेरिझिडे कुळातील एक पक्षी आहे.

## ओळखण
हे पक्षी आकाराने चिमणीएवढे असतात. नराचा माथा राखी असतो. डोळा व गळा यांना जोडणारी काळी पट्टी असते. गाल पांढुरके असतात. पाठ व पार्श्व तांबूस असते. शेपटी तपकिरी आणि छाती पांढरी असते. छातीखालील भाग तांबूस असतो. इतर खालील भागाचा वर्ण पिवळसर पांढरा असतो आणि खुब्यावर तांबूस रेषा असतात. 

मादीचे डोके राखट तपकिरी असते तर डोळ्यांभोवती पिवळट रंग असतो. कान व मानेची बाजू तपकिरी असते आणि पाठीवर गर्द तपकिरी रेघा असतात. पार्श्व तांबूस आणि कंठ पिवळट असतो. त्यावर गर्द रेषा असतात. छाती तांबूस असते आणि शेष भाग पिवळसर असून, त्यावर गर्द रेषा असतात.

## वितरण
हे पक्षी पाकिस्तानमधील पर्वतीय प्रदेश आणि काश्मीर ते गढवाल या भागांत उन्हाळी पाहुणे असतात. वायव्य सरहद्द प्रांत व सॉल्ट रेंज, नेपाळ आणि पंजाब, हरयाणा, उत्तर प्रदेश, राजस्थान, मध्य प्रदेश, महाराष्ट्र आणि गुजरात या भागांतील मैदानी प्रदेशात हिवाळी पाहुणे असतात.

## निवासस्थाने
पांढऱ्या डोक्याच्या रेडवा गवताने युक्त झुडूपी जंगलात राहतात.

## संदर्भ
* पक्षीकोश - मारुती चितमपल्ली 

वर्ग:पक्षी
तपकिरी फटाकडी

**तपकिरी फटाकडी** किंवा राखी फटाकडी (इंग्रजी: Brown crake, हिंदी: भुरी कुकडी) दक्षिण आशियातील एक पक्षी आहे.

## ओळखण
हा पक्षी आकाराने गावा तीत्तीरापेक्षा लहान असतो. त्याची चोच हिरवट असते, वरील भागाचा रंग तपकिरी, पांढरखा गळा, छाती, डोक्याची बाजू आणि मान उदी. पोटाखालून शेपटीपर्यंतचा रंग तपकिरी. डोके तांबडे, पायाचा रंग तपकिरी, जांभळा किंवा तांबडा. 

## वितरण
तपकिरी फटाकडी भारतात काश्मीर - जम्मूपासून संबार सरोवर, आसाम व आजूबाजूचा प्रांत, मणिपूर बांगला देश, गुजरात, महाराष्ट्र, मध्यप्रदेश, आंध्रप्रदेश व कर्नाटक राज्यांत आढळतो.
प्रामुख्याने मे ते ऑगस्ट आणि मार्च ते ऑक्टोबर (पुणे) या काळात वीण असतात. 

## निवासस्थाने
हा पक्षी दलदली प्रदेशात आढळतो. 

## संदर्भ
* पक्षीकोश - मारुती चितमपल्ली 

वर्ग:पक्षी
पिवळा धोबी

**पिवळा धोबी**(इंग्रजी: Western yellow wagtail, हिंदी: पिलक्या, पिली खंजन) हा एक पक्षी आहे.

पिवळ्या धोब्याच्या काही उपप्रजाती आहेत.
* **करड्या डोक्याचा धोबी** किंवा भाटुकली (इंग्लिश:Dark-headed Wagtail or Grey-headed Wagtail; हिंदी:नील-सिर पीलाकिया) ही पिवळ्या धोब्याची एक उपप्रजात आहे.
:पिवळा धोबी हा आकाराने चिमणीएवढाच असतो. वरील भागाचा रंग हिरवा असून शेपटीची किनार पाढरी असते. खालील भागाचा वर्ण पिवळा असतो. डोक्याचा रंग करडा अथवा थोडासा निळसर :असतो व भुवईचा रंग पांढरा असतो. पिवळा धोबी पाकिस्तान आणि भारतात गंगेचे मैदान ते दक्षिणेकडे कच्छ्, कन्याकुमारी, श्रीलंका आणि पूर्वेकडे बांगला देश ते ब्रम्हदेश व :अंदमान आणि निकोबार बेटे या भागात आढळून येतो.

* **निळ्या डोक्याचा धोबी** किंवा **चिमण गांगेडा** (इंग्लिश:Blue-headed Wagtail; हिंदी:नील-सिर पीलाकिया) ही पिवळ्या धोब्याची एक उपप्रजात आहे.

:या पक्ष्याचे डोके निळसर राखी रंगाचे असते. त्याची भुवई ठळक पांढरी रंगाची असते. तो पाकिस्तान,पूर्वेकडे बांगला देश ते ब्रम्हदेश आणि नेपाळचे खोरे या ठिकाणी आढळतो. तसेच भारतात गंगेच्या मैदानापासून दक्षिणेकडे :केरळ आणि श्रीलंका, निकोबार व मालदीव बेटे या भागात ते हिवाळी पाहुणे म्हणून येतात. हा धोबी दलदली, भातशेतीचा प्रदेश, तसेच विरळ शेतीचा प्रदेश, खाजनी आणि देवनळाची बेटे या ठिकाणी आढळतो.

## संदर्भ
* पक्षीकोश - मारुती चितमपल्ली

वर्ग:पक्षी
रेखांकित भारीट

**रेखांकित भारीट** किंवा **रेघांची रेडवा** (इंग्रजी: Striolated Bunting; तेलुगू: चारल गंधम पिट्ट) हा एम्बेरिझिडे या भारीट कुळातील पक्षी आहे.

## ओळखण
हे पक्षी आकाराने चिमणीपेक्षा लहान असतात. नरांचा माथा राखट पांढरा असतो व त्यावर काळसर रेघा असतात. त्यांची भुवई पांढरी असते. डोळ्यांमागे काळसर पट्टा असतो. वरील भाग तपकिरी व त्यावर गर्द रंगाच्या रेषा असतात. पंख तांबूस असतात. कंठ व छाती राखट पांढरी व त्यावर काळ्या रेघा असतात. पोट मातकट असते.
 
मादी दिसायला नारासारखीच असते. मात्र डोके व कंठ तपकीरी रंगाचे असून, त्यावर गर्द रंगाच्या रेघा असतात.

## वितरण
रेखांकित भारीट पक्षी पाकिस्तानातील बलुचिस्तान, सिंध, पंजाब, सॉल्ट रेंज तसेच भारताचा पूर्व व दक्षिण भाग, दक्षिण-उत्तर प्रदेश, मध्य प्रदेशाचा मध्य भाग, तसेच महाराष्ट्राचा मध्य भाग या भागात आढळतात.

## निवासस्थाने
हे पक्षी पाषाणयुक्त झुडूपी डोंगराळ प्रदेश, पुरातन गड, किल्ले व वास्तू अश्या ठिकाणी राहतात.

## संदर्भ
* पक्षीकोश - मारुती चितमपल्ली 

वर्ग:पक्षी
काळा कस्तूर

**काळा कस्तूर** किंवा ज्याला **कस्तुरी**, गायकवाड, सालई, सफेद साळुंखी, सालभोरडा किंवा साळोखी (इंग्लिश:Indian Blackbird) अशा अनेक नावांनी ओळखतात, एक पक्षी आहे.

हा पक्षी मध्यम आकाराच्या मैनेएवढा असतो. याची चोच पिवळी असून रंग संपूर्ण काळा असतो. मादीचा कंठ काळ्या रेषा असलेला पिवळट तपकिरी वर्णाचा असतो आणि चोच काळी असते. 

## वितरण
हा पक्षी फक्त भारत आणि श्रीलंकेत आढळतो व कमी अंतरावर स्थलांतर करतो. भारतात दक्षिण राजस्थान, पूर्व गुजरात , पूर्वेकडे पश्चिम विंध्य रांगा व सातपुड्यात ते शिवनीपर्यंत, केरळ मधील संलग्न डोंगराच्या रांगा व तामिळनाडू या भागात ते हिवाळी पाहुणे असतात. जून ते ऑगस्ट हा त्यांच्या विणीचा काळ असतो. 

## निवासस्थाने
हे पक्षी पानगळीची जंगले व सदाहरितपर्णी वनांमध्ये राहतात. यांची एक प्रजात पश्चिम घाटामध्ये २००० मी उंचीपर्यंत वास्तव्य करते.

## संदर्भ
* पक्षीकोश - मारुती चितमपल्ली 

वर्ग:पक्षी
तुरेवाला भारीट

**तुरेवाला भारीट** किंवा **शेंडीवाली रेडवा**, लहान काकड कुंभार, बोचुरडी, डोंगरफेंसा, दाबुडका, फेंस किंवा शेंडूरला फेंसा (इंग्लिश:Crested Bunting; हिंदी:चिरटा, ताजदार पत्थर चिडी, पथर चिरीया) हा एक पक्षी आहे.

हा काळी व तांबूस रंगाची शेंडी असलेला चिमणीसारखा दिसणारा पक्षी आहे. याच्या अंगावरील रंग भारद्वाज पक्ष्याप्रमाणे तांबूस-तपकिरी असतो. मादी गर्द भुऱ्या वर्णाची असते. परंतु पंख व शेपटीचा रंग लाल-भुरा असतो.

## वितरण
हे पक्षी भारत, चीन, पाकिस्तान, बांगलादेश, भूतान, लाओस, बर्मा, थायलंड आणि व्हिएतनाम या देशांमध्ये आढळतात. भारतात काश्मीर ते पूर्व आसाम, राजस्थान आणि मध्य भारत ते दक्षिण महाराष्ट्र या भागात हे पक्षी आढळतात. ते ऋतुमानानुसार स्थलांतर करतात.

## निवासस्थान
हे पक्षी पाषाणयुक्त माळराने, तसेच वनातील शेतीचा प्रदेश या भागात निवास करतात. 

## संदर्भ
* पक्षीकोश - मारुती चितमपल्ली

वर्ग:पक्षी
गोरली

इवलेसे|Carpodacus erythrinus
इवलेसे|Carpodacus erythrinus
**गोरली**, इंदोली, भोरडा किंवा रानचिरा (इंग्लिश:Indian Rosefinch; हिंदी:तुटी, तुती, लाल तुती, सुरखार टूटी) हा एक पक्षी आहे.

याचा आकार चिमणीएवढा असतो. नराचे डोके, छाती, पाठ आणि खांदे गुलाबी असतात. मादीचा वर्ण मात्र तपकिरी असून, त्यावर ऑलिव्ह रंगाची छटा असते. चोच जाड त्रिकोणी असते. दुभागलेले शेपूट आणि पंखांवरील फिकट रंगांचे दोन पट्टे ही चिन्हे नर व मादींत ठळकपणे दिसून येतात.

भारतात जवळजवळ सर्वत्र तसेच पाकिस्तान, बांगला देश आणि ब्रह्मदेश येथील जंगले आणि शेतीचा प्रदेश या भागात आढळतात. 

## संदर्भ
* पक्षीकोश - मारुती चितमपल्ली

वर्ग:पक्षी
आसाममधील शहरांची यादी

**भारत** देशाच्या **आसाम** राज्यातील शहरांच्या खालील यादीमध्ये राज्यातील सर्वाधिक लोकसंख्येची १० शहरे दर्शवली आहेत.

## यादी

वर्ग:भारतातील शहरे
करड्या मानेचा भारीट

**करड्या मानेचा भारीट** किंवा **करड्या मानेची रेडवा** (इंग्लिश: Grey-necked bunting; हिंदी: जमजौहारा, दलचिडी, भारीट) हा एक पक्षी आहे.

हा आकाराने चिमणीएवढा असतो. नराच्या डोक्याचा वर्ण राखी असतो. त्याच्या डोळ्यांभोवती पांढरे ठळक कडे असतात. शेष भागाचा रंग तपकिरी असून त्यावर तांबूस झाक असते. पाठीवर गर्द रेघा असतात. शेपटी तपकिरी, दुभागालेली असते. कंठ लालसर पांढरा असतो. छाती तांबूस असते. मादी दिसायला नरासारखी, मात्र फिक्क्या वर्णाची असते.

## वितरण
हे पक्षी पश्चिम व मध्य भारत, उत्तर गुजरात, सिंध, उत्तर प्रदेश, महाराष्ट्र, आंध्र प्रदेश आणि कर्नाटक या भागात आढळतात.

## निवासस्थाने
हे पक्षी पाषाणयुक्त झुडूपीप्रदेश, माळराने आणि शेतीच्या प्रदेशात आढळतात.

## संदर्भ
* पक्षीकोश - मारुती चितमपल्ली

वर्ग:पक्षी
मणिकंठ

**मणिकंठ** (इंग्लिश:Rubythroat) हा मुसिकॅपिडे कुळातील एक पक्षी आहे. हा स्थलांतर करणारा पक्षी आहे. तो सायबेरियामध्ये जंगलांतील झाडाझुडूपांमध्ये प्रजनन करतो आणि हिवाळ्यात दक्षिणेकडे थायलंड, भारत, इंडोनेशिया, बांगलादेश या ठिकाणी स्थलांतर करतो.

मणिकंठ हा मध्यम आकाराच्या चिमणीएवढा असतो. नराचा कंठ तांबडा तर छाती राखी व भुवई पांढरी असते. मादीचा वरील भाग तपकिरी असतो. भुवई पांढरी असते आणि छातीवर पिवळी पट्टी असते. तिचे पोट पिवळट पांढरे असते.

## वितरण
हे पक्षी मध्य नेपाळपासून उत्तर भारतात, बांगलादेश, बिहार, ओरिसा व ईशान्य आंध्र ते गोदावरीचा त्रिभुज प्रदेश, भुतान, ईशान्य भारत आणि बांगला देश ते ब्रहादेशत या भागात हिवाळी पाहुणे असतात. दिल्ली, सातपुड़ा, राजस्थान मध्येही ते आढळून येतात. देहराडून व सिमला येथे ते स्थलांतर करताना दिसून येतात.  

## संदर्भ
* पक्षीकोश - मारुती चितमपल्ली

वर्ग:पक्षी
ह.भ.प. श्री रानबा (रामेश्वर) महाराज गुट्टे

ह.भ.प. श्री रामेश्वर उर्फ रानबा महाराज गुट्टे यांचा जन्म इ.स.१९२५(नंदनंज) मृत्यू १५ जानेवारी २००८ हे वारकरी संप्रदायातील जेष्ट कीर्तनकार आणि प्रवचनकार होते.

## परिचय 
वारकरी संप्रदायातील जेष्ट कीर्तनकार आणि प्रवचनकार ह.भ.प. श्री रामेश्वर उर्फ रानबा महाराज गुट्टे यांचा जन्म नंदनंज गावी १९२५ साली झाला. घरातील वारकरी संप्रदायाच्या वातावरणाने लहानपण पासूनच त्यांचा भजन कीर्तनाकडे ओढा होता. त्या काली ग्रामीण शिक्षणाची व्यवस्था नव्हती. मोडी भाषेत काही शिक्षणाचे पाढे गिरवले. शिक्षण घेत असतानाच धार्मिक कार्यक्रम व भजन, कीर्तनात ते सहभागी होत. संसार आणि परमार्थ यांची सांगड घालताना दारिद्र्याचे चटके बसत असत म्हणून परमार्थ त्यांनी कधी सोडला नाही. सुतारकी, लोहारकी, शिवणकाम अशी कामे करून संसार व परमार्थ दोन्ही नेटाने चालू ठेवले.

## अध्ययन 
उखळीकर हे त्यांचे गुरू घराणे. भजन कीर्तनकाचे विद्यावयात अध्ययन गुरुवर्य पंढरीनाथ शास्त्री महाराज उखळीकर यांच्याकडे केले. मोडी भाषेत शिक्षण घेऊन ही त्यांचे  प्राकृत व संस्कृत भाषेवर प्रभत्व होते. श्री क्षेत्र आळंदी येथे त्यांनी वेदांचे अध्ययन केले .

## कार्य 
कीर्तन प्रवचन करत असताना ग्रामीण भागात पंचायतराजला सुरुवात झाली. कासारवाडी, नंदनज ग्रुप ग्रामपंचायतचे ते १७ वर्ष बिनविरोध सरपंच राहिले. कासारवाडी - मराळवाडी - नंदनज याच्या पतसंस्थे वर chairman म्हणून त्यांची निवड झाली जेथे त्यांनी ३५ वर्ष काम केले. राजकारण, समाजकारण व परमार्थ एकाच वेळी चालू ठेवला.

पुढे ते श्री क्षेत्र परळी वैद्यनाथ येथे संथ जगमित्र नागा संस्थानचे प्रमुख मार्गदर्शक झाले. अनेक वर्ष भजन कीर्तन सेवेतून महाराष्ट्रात वारकरी संप्रदायात ते लोकप्रिय झाले. 

दिनांक १५ जानेवारी २००८ पौष शु. ७ मंगळवारी त्यांनी उत्तरायणात सकाळी ६ वाजता देह ठेवला . मकर संक्रांतीच्या पर्वा काळात त्यांनी इच्छा मरण साधले.

## संदर्भ
राज गिधाड

**राज गिधाड** किंवा **लाल डोक्याचे गिधाड** (इंग्रजी: Red-headed Vulture) भारतीय उपखंडात आढळणारे गिधाड आहे.

## ओळखण 
हे एक मध्यम आकाराचे गिधाड आहे. त्याची लांबी ७६ — ८६ सेंमी, पंखांची लांबी १.९९ — २.६ मी आणि वजन ३.५ — ६.३ किलोग्रॅम असते. या गिधाडांच्या डोक्यावर पिसे नसतात. प्रौढ गिधाडांचे डोके गर्द लाल ते नारंगी रंगाचे असते, तर अल्पवयीन गिधाडांचे डोके फिकट लाल रंगाचे असते. त्याच्या शरीराचा रंग काळा असतो आणि पंखांच्या बुडाला छातीवर फिकट करडा पट्टा असतो. चोच मोठी, मजबूत, टोकाशी वाकडी आणि काळसर असते. नर आणि मादी दिसायला सारखे असतात. एक फरक म्हणजे नरांचे बुबुळ पांढरे असते, तर माद्यांचे गर्द तपकिरी असते.

मेलेल्या प्राण्यांच्या मांसावर हे उपजीविका करतात. खेड्यापाड्यांच्या किंवा गावांच्या आसपास फेकून दिलेल्या मेलेल्या प्राण्यांचे मांस खाण्याकरिता तेथे गिधाडे, घारी, कावळे वगैरे गोळा होतात आणि मांसावर ताव मारतात. थोड्याच वेळात हे पक्षी मेलेल्या जनावराचा फक्त सांगाडाच शिल्लक ठेवतात.

## वितरण
एके काळी ही गिधाडे संपूर्ण भारतात विपुल प्रमाणात आढळत असत. ते पूर्वेला सिंगापूरपर्यंत आढळत असत. आता त्यांचे क्षेत्र मुख्यत: उत्तर भारतापुरते मर्यादित राहिले आहे. ते मोकळा, शेतीचा प्रदेश आणि अर्ध वाळवंटी प्रदेशात आढळतात. त्याचबरोबर पानगळी जंगले, नद्यांचे खोरे आणि दऱ्यांमध्येसुद्धा आढळतात. ते समुद्रसपाटीपासून ३००० मी उंचीपर्यंत आढळतात.

## संरक्षण स्थिती
गेल्या काही दशकांमध्ये या गिधाडांची संख्या सतत कमी होत होती. पण १९९४ नंतर यांची संख्या कमी होण्याचा दर खूप वाढला आणि दर दोन वर्षांनी त्यांची संख्या आर्धी होऊ लागली. याचे कारण जनावरांना सांधेदुखीच्या आजारासाठी दिले जाणारे औषध डायक्लोफिनॅक होते. डायक्लोफिनॅक गिधाडांसाठी अतिशय विषारी आहे. जेव्हा हे औषध खाल्लेले जनावर मरते, आणि त्या जनावराला मरण्याच्या काही वेळापूर्वीच हे औषध देण्यात आले असेल, तर अश्या जनावराला गिधाडाने खाल्ले असता ते औषध गिधाडांच्या शरीरात जाते आणि त्यांचा मृत्यू होतो. त्यामुळे एके काळी लाखोंच्या संख्येत असणारी ही गिधाडे दोनच दशकात नामशेष होण्याच्या मार्गावर आली आहेत. त्यामुळे याला अतिशय चिंताजनक प्रजाती घोषित करण्यात आले आहे.

जनावरांची अनेक औषधे मेलेल्या जनावरांचे मांस खाणाऱ्या पक्ष्यांसाठी घातक आहेत. डायक्लोफेनॅक, कारप्रोफेन, फ्लुनिक्सिन, इबुप्रोफेन आणि फिनाईलब्युटॅझोन यांमुळे गिधाडांचा मृत्यू होतो. आता मेलॉक्सिकॅम हे नवीन औषध उपलब्ध झाले आहे जे गिधाडांसाठी हानिकरक नाही.

## संदर्भ
वर्ग:गिधाड
बुबुळ

डोळ्यातील पातळ गोलाकार रचनेच्या अवयवाला किंवा मांसगोलकाला **बुबुळ** (इंग्रजी:Iris, *आयरिस*) म्हणतात. याचे मुख्य काम डोळ्यातील बाहुलीचा व्यास आणि आकार नियंत्रित करणे आहे. म्हणजेच बुबुळ दृष्टिपटलापर्यंत पोहोचणारा प्रकाश नियंत्रित करते. डोळ्याचा रंग बुबुळावरून निश्चित केला जातो.

वर्ग:मानवी शरीर
वर्ग:मानवी नेत्ररचना
डोळ्यातील बाहुली

**डोळ्यातील बाहुली** (इंग्रजी:Pupul, *प्युपिल*) हे बुबुळाच्या मध्यभागातील लहान छिद्र आहे जे डोळ्यातील दृष्टिपटलापर्यंत प्रकाश पोहोचवते.

वर्ग:मानवी नेत्ररचना
डोळ्यात येणाऱ्या प्रकाश किरणांची तीव्रता परितारीतील बाहुली स्वतःचा आकार बदलून नियंत्रित करते
व्यास परितारिकेचे स्नायू नियंत्रित करतात
दृष्टिपटल

इवलेसे|डोळ्याचे भाग नावांसहीत. सर्वात आतील पातळ पिवळा थर दृष्टिपटल आहे.
**दृष्टिपटल** (लॅटिन:Retina, *रेटिना*) हा डोळ्यातील सर्वात आतील प्रकाशाला संवेदनशील ऊतीचा थर आहे. डोळ्यात दृश्य जगाची प्रतिमा दृष्टिपटलावर बनते. दृष्टिपटलावर प्रकाश पडल्यावर त्याच्यामध्ये वेगवेगळ्या रासायनिक आणि विद्युत प्रक्रिया सुरू होतात, ज्यामुळे आवेगचेतनी निर्माण होतात. हे आवेगचेतनी दृश्य मज्जातंतूद्वारे मेंदूच्या दृष्टीशी संबंधीत केंद्रांपर्यंत पोहोचवले जातात व आपल्याला प्रतिमा दिसते.

वर्ग:मानवी नेत्ररचना
माळटिटवी

**माळटिटवी** किंवा **पिवळ्या गाठीची टिटवी**, पिवळ्या गळ्याची टेकवा, हटाटी, मोठी टिटवी किंवा पितमुखी टिटवी (इंग्लिश:Yellow-wattled lapwing; हिंदी:जर्दी, जिर्दी) हा एक पक्षी आहे.

## चित्रदालन 

File:Yellow-wattled Lapwing(माळटिटवी).jpg|माळटिटवी (yellow-wattled Lapwing)
File:Yellow-wattled Lapwing 1(माळटिटवी).jpg|माळटिटवी (yellow-wattled Lapwing)

## माहिती
**माळटिटवी** नेहमी आढळणाऱ्या टिटवीची ही भारतात सापडणारी दुसरी जात. साधी टिटवी ही पाणथळ जागी हमखास सापडते. तर ही माळटिटवी कोरडय़ा प्रदेशातील माळरानावर पण पाण्याच्याच आसपास आढळते.ही माळटिटवी आपल्याला एकेकटी किंवा जोडीने दिसते. पण क्वचित प्रसंगी आजूबाजूच्या ४/६ टिटव्यासुद्धा एकत्र उडताना दिसू शकतात. हे पक्षी स्थानिक असून एकाच जागी कायम राहतात. त्यांना त्यांची हद्द अतिशय प्रिय असते आणि त्यासाठी ते इतर टिटव्यांबरोबरच दुसऱ्या मोठय़ा पक्ष्यांनाही सहज हुसकावून लावतात. हे पक्षी नेहमी जमिनीवरच आढळतात आणि तुरुतुरु पळत जाऊन मातीतील किंवा पानांखाली दडलेले कीटक पकडून खातात.माळटिटवीचा विणीचा हंगाम उन्हाळ्यात असतो, नर-मादीची जोडी जमल्यावर त्यांचे मीलन होते आणि मादी घरटय़ात ४ अंडी घालतात.

## शरीररचना
आकाराने ही टिटवी साध्या टिटवीपेक्षा थोडी लहान असते. हिच्या पंखांचा आणि पाठीचा रंग मातकट तपकिरी असून पोट मात्र पांढरेशुभ्र असते.त्याचे पाय लांब असतात. वाळूच्या रंगासारखी उदी टिटवी असते व काळे डोके असते.उडताना काळ्या पंखावरील पांढरे पट्टे ठळक दिसतात. नर आणि मादी दिसायला सारखे असतात. हे पक्षी समूहाने राहतात.हिला सहज ओळखायची खूण म्हणजे डोळ्यापासून निघून चोचीवरून ओघळणारा पिवळा धम्मक मांसल भाग. यामुळे तिला अगदी दुरूनही सहज ओळखता येते.

## वितरण 
हे पक्षी भारतात हरयाणा आणि पश्चिम बंगाल, दक्षिणेकडे कन्याकुमारी पर्यंत आढळतात. तसेच पश्चिम बांगला देश, पाकिस्तान सिंध आणि श्रीलंका या देशांमध्ये आढळतात.

## निवासस्थाने 
ते धानाची कापलेली शेते व पडीत शेतीचा प्रदेश अश्या ठिकाणी वास्तव्य करतात.

## संदर्भ 
* पक्षिकोश  - मारुती चितमपल्ली 

वर्ग:पक्षी
पाणलावा (पक्षी)

**पाणलावा**, टिंबे किंवा खेंकस इसनाफ (इंग्लिश:Common Snipe, Fantail Snipe; हिंदी:बीजान पूंछ चहा) हा एक पक्षी आहे.

आकाराने लाव्यापेक्षा मोठा.सहज मुरून जाणारा जलचर पक्षी.सरळ बारकी चोच.वरून गडद उडी त्यावर काळ्या,तांबूस व बदामी कड्या.खालून पांढुरके.नर-मादी दिसायला सारखेच.

## वितरण
भारत,श्रीलंका,मालदीव,अंदमान बेटात हिवाळी पाहुणे.

काश्मीर,लडाख आणि गढवाल येथे वीण.

## निवासस्थाने
दलदली आणि भातशेतीचा प्रदेश या ठिकाणी ते पाहायला मिळतात.

## संदर्भ
पक्षीकोश

लेखक:

मारुती चितमपल्ली 

वर्ग:पक्षी
वन पाणलावा (पक्षी)

**वन पाणलावा** (इंग्लिश:Wood Snipe; हिंदी:चहा,चाहा) हा एक पक्षी आहे.

वन पाणलावा हा इतर पाणलाव्यापेक्षा दिसायला मोठा,तसेच,रुंद आणि गोलाकार पंख असतात.अत्यंत सावकाश उड्डाण.ह्या वैशीष्ट्यामुळे वेगळा वाटतो.तो दिसायला लिकीर पक्ष्यासारखा असतो.वरील भागावर स्पष्ट,रुंद आणि गर्द तपकिरी वर्णाच्या रेघोट्या आणि खवले असतात.खालील भागावर पिवळट,तपकिरी आणि चितकबऱ्या रंगाचे पट्टे असतात. वन पाणलावा हा हिमालयाचा खालचा,आसाम,मेघालय,मणिपूर,दक्षिण भारताचा पर्वतीय प्रदेश आणि श्रीलंका ह्या भागात हिवाळी पाहुणे मनून येतात.पाणलावा हा झिलानी आणि नाल्यांचा काठ या ठिकाणी राहतो.

## संदर्भ
* पक्षीकोश - मारुती चितमपल्ली

वर्ग:पक्षी