त्रिपुरा उपनिषद

**त्रिपुरा उपनिषद** हे हिंदू धर्माचे मध्ययुगीन काळातील लघु उपनिषद आहे. संस्कृतमध्ये रचलेला हा मजकूर शाक्त उपनिषद म्हणून वर्गीकृत आहे आणि ऋग्वेदाशी जोडला गेला आहे. हे उपनिषद म्हणून, वेदांत साहित्य संग्रहाचा एक भाग आहे जो हिंदू धर्माच्या तात्विक संकल्पना सादर करतो.

त्रिपुरा उपनिषद त्रिपुरा सुंदरी देवीला विश्वाची परम शक्ती (ऊर्जा) म्हणून ठेवते. तिला ब्रह्मा, विष्णू आणि शिव यांच्यापेक्षा वरची सर्वोच्च चेतना म्हणून वर्णन केले आहे. हा मजकूर शाक्त परंपरेतील एक महत्त्वाचा ग्रंथ आहे आणि त्रिपुराच्या सिद्धांतासाठी (शब्दशः "तीन शहरे") उल्लेखनीय आहे जो काम, उपासना आणि ज्ञानाच्या तीन मार्गांचे प्रतीक आहे.

डग्लस ब्रूक्स म्हणतात की हा मजकूर ऐतिहासिकदृष्ट्या "आपल्याला शाक्त तंत्रवादाच्या प्रस्तावनेसाठी जवळचा बिंदू" म्हणून उल्लेखनीय आहे.  ह्यामध्ये शाक्त तंत्र परंपरेतील जवळजवळ प्रत्येक महत्त्वाच्या विषयाचे विश्लेषण केले आहे. या मजकुरात श्रीविद्या यंत्र हे ध्यानाचे साधन म्हणून सादर केले आहे. हा मजकूर शक्ती तंत्र परंपरेला वैदिक गुणधर्म म्हणून जोडतो, तथापि काही विद्वानांनी या दुव्यावर आक्षेप घेतला आहे.

जून मॅकडॅनियल म्हणतात की, या मजकुरातील तात्विक आधार म्हणजे अनेक शाक्त उपनिषदांमध्ये हिंदू तत्वज्ञानाच्या सांख्य आणि अद्वैत वेदांत संप्रदायांचा समक्रमणवाद आहे, ज्याला शाक्तदवैतवाद म्हणतात.

## इतिहास 
त्रिपुरा उपनिषदाचे लेखक आणि त्याची रचना कधी झाली हे अज्ञात आहे. हा मजकूर कदाचित इतर शाक्त उपनिषदांप्रमाणेच १२ व्या आणि १५ व्या शतकाच्या दरम्यान रचला गेला असावा. बुह्नेमन असे सुचवतात की त्रिपुरा उपनिषद कदाचित १५ व्या शतकानंतर रचला गेला असावा. उपनिषदिक संग्रहातील हा मजकूर तुलनेने उशिरा लिहिलेला असला तरी, साहित्यिक पुरावे पुष्टी करतात की शाक्त तंत्रवादाची मुळे प्राचीन काळापासून आहेत आणि वैदिक आणि तांत्रिक परंपरांमधील परस्परसंवाद किमान सहाव्या शतकापासून सुरू आहे.

या मजकुराचे भाषांतर ए.जी. कृष्णा वॉरियर यांनी १९६७ मध्ये केले होते. तथापि, ब्रूक्स सारख्या विद्वत्तापूर्ण पुनरावलोकनांनी भाषांतर आणि त्याच्या रूढीवादी आधुनिक व्याख्यावर प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले आहे जे भास्करराय सारख्या १५ व्या ते १८ व्या शतकातील भारतीय विद्वानांनी त्यांच्या समीक्षा आणि भाष्य मध्ये मजकुराचा अर्थ कसा लावला याच्याशी विसंगत आहे.

उपनिषद आधुनिक काळात दोन प्रकारांमध्ये टिकून आहे, एक ऋग्वेदाशी जोडलेला आणि दुसरा अथर्ववेदाशी जोडलेला. या मजकुराच्या हस्तलिखितांना त्रिपुरोपनिषद असे शीर्षक देखील आढळते. रामाने हनुमानाला सांगितलेल्या मुक्तिक धर्मग्रंथातील १०८ उपनिषदांच्या तेलुगू भाषेतील संकलनात, ते ८२ व्या क्रमांकावर आहे. त्रिपुरा उपनिषद हे भावना उपनिषदाने पूरक आहे आणि शाक्त परंपरेतील तंत्र विधींच्या मजकुरात परशुराम कल्पसूत्रासोबत समाविष्ट आहे.

"त्रिपुरा" या शीर्षकाचा अर्थ "तीन शहरे" असा होतो. हे तांत्रिक कल्पनेचा संदर्भ देते की अलौकिक वास्तवासह सर्वकाही त्रिकोणी स्वरूपाचे आणि कार्याचे आहे, जे एका ऐक्यापासून प्रकट होते. उदाहरणार्थ, "निर्माता, निर्मिती आणि सर्जनशीलतेची प्रक्रिया", "इच्छाशक्ती, कृती आणि ज्ञान", "ज्ञाता, ज्ञानाची वस्तू आणि जाणून घेण्याची प्रक्रिया", तीन देव, तीन शक्ती, तीन स्वर आणि इतर म्हणून त्रिकूट आढळतात. हे सर्व एकाच वेळी त्रिपुरासुंदरी देवीपासून बाहेर पडतात आणि त्यात एकत्रित होतात.

## मजकुर 
[इवलेसे|ह्या उपनिषदेमध्ये [श्रीयंत्र|श्रीचक्रांचा उल्लेख आहे.]]
हस्तलिखितांच्या काही आवृत्तींमध्ये प्रार्थनेच्या स्वरूपात प्रस्तावना आणि उपसंहार समाविष्ट आहे ज्यामध्ये असे म्हटले आहे की वेदांना एखाद्याच्या मनात, विचारांमध्ये आणि वाणीमध्ये ग्रहण केले पाहिजे आणि केवळ सत्याद्वारेच शांतीची खात्री मिळते.

मुख्य मजकुरात १६ श्लोक आहेत. तंत्र परंपरेत हा आकडा १६ महत्त्वाचा आहे आणि तो *मूल-मंत्राच्या* सोळा अक्षरसंरचनेचा भाग आहे, किंवा त्याच्या श्रीविद्येच्या शाळेतील मूळ मंत्र आहे. मुख्य संदेश त्याच्या १५ श्लोकांमध्ये आहे, ज्यामध्ये सोळावा श्लोक जोडला आहे, अगदी त्याचप्रमाणे यंत्राची रचना केली आहे ज्यामध्ये सोळावा अक्षर त्याच्या गाभ्याच्या पंधरा घटकांना जोडला आहे. अशाप्रकारे उपनिषदातील स्थापत्य घटक श्रीविद्या मंत्राच्या स्थापत्यकलेचे प्रतिबिंब आहेत.

या ग्रंथात श्लोक १ ते ५ मध्ये त्रिपुरा देवीची ओळख सर्वोच्च शक्ती म्हणून करून देण्यात आली आहे. त्रैक्य धर्मशास्त्र श्लोकांच्या रचनेमध्ये तसेच संदेशातही व्यापलेले आहे. तिला *स्थुलरुपा* (शब्दशः, भौतिक मानवरूपी प्रतीक), *सूक्ष्मरूपा* (सूक्ष्म ध्वनी, मंत्र प्रतीक) आणि *पररूपा* (अतींद्रिय आकृती, यंत्र प्रतीक) म्हणून सादर केले आहे. उपासना पण त्रिकोणाच्या रूपात सादर केली आहे: *बहिरयाग* (बाह्य भक्ती), *जप* (मूक पुनरावृत्ती) आणि *अंतर्याग* (आतील भक्ती). श्लोक २ आणि ३ मध्ये असेही म्हटले आहे की देवी त्रिपुराचे प्रतीक नऊ प्रकारे, नऊ योग, नऊ देवता, नऊ उपचार देवता, नऊ संवादात्मक रूपे आहेत जी तिन्ही शक्तींचे प्रतिनिधित्व करतात. ध्यानाच्या विविध पद्धतींद्वारे तिची उपासना मुक्तीकडे नेणारी असल्याचे मजकुरात प्रतिपादन केले आहे.

उपनिषदातील ६ व्या श्लोकात शिवाशी असलेले तिचे नाते थोडक्यात मांडले आहे आणि पंधरा देवींची नावे सादर केली आहेत, आणि ती सोळावा पैलू आहे. ब्रूक्स म्हणतात की, मजकुराच्या ८ आणि ९ व्या श्लोकांमध्ये त्याच्या मंत्रांचे अक्षरे तांत्रिक, सांकेतिक शब्दसंग्रहात सादर केले आहेत, ज्याचे तपशील आणि तंत्र परंपरेतील अर्थ गुरुद्वारे एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे मौखिकरित्या प्रसारित केले जातात. त्रिपुरा उपनिषदातील या मंत्रांना *काडी विद्या* आणि *हदी विद्या* असेही संबोधले जाते.

१० ते १२ श्लोकांमध्ये त्रिपुरा, शिव आणि स्वतःच्या मौखिक आणि आकृतीबद्ध प्रतिमांमध्ये उपासना विधी आणि श्रीचक्र पूजेचे वर्णन केले आहे. श्लोक १३ ध्यान साधनेला समर्पित आहे. श्लोक १४ व १५ शक्ती, शिव आणि आत्मा यांच्यातील तत्वज्ञानात्मक एकात्मतेवर भर देतात, आणि "ज्ञानाद्वारे स्वतः वैश्विक अस्तित्वाशी एकरूप होणे" असे विधान करतात.

## संदर्भ 
; संदर्भग्रंथ 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

वर्ग:उपनिषदे
वर्ग:शाक्त पंथ