open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
चिखल्या टिंबा (पक्षी)

इवलेसे|चिखल्या टिंबा
इवलेसे|चिखल्या टिंबा
**चिखल्या टिंबा** (इंग्लिश:Broadbilled sandpiper; गुजराती:सफेद नानो किचडियो) हा एक पक्षी आहे.

मध्यम आकाराच्या मोठ्या लाव्याएवढा.वरील भागाचा रंग राखट असतो.भुवई पांढरी असते.माथा,मान आणि चेहऱ्यावर अरुंद गर्द रेघोटया असतात.खालील भाग पांढरा असतो.गळा,छाती आणि बाजूवर फिकट,गर्द रेघोटया असतात.खांद्यावर काळसर डाग असतात.

## वितरण 
भारताचे समुद्रकिनारे, श्रीलंका, अंदमान आणि निकोबार बेटांवर हिवाळी पाहुणे. पॉलीआर्क्टिक भागात वीण.

## निवासस्थाने 
चिखलानी आणि दलदली

## संदर्भ 
* पक्षिकोश - मारुती चितमपल्ली

वर्ग:पक्षी
सायत्री बाड्डे (पक्षी)

**सायत्री बाड्डे** (इंग्लिशछ:Ruff, Reeve; हिंदी:गरवाल, गेहवाला, बगबद; संस्कृत:जलरंक; गुजराती:टिलियो) हा एक पक्षी आहे.

आकाराने नर तित्तिराएवढा.मादी लाव्यापेक्षा मोठी.राखट तपकिरी जलचर पक्षी.वरील पिसारा खवल्या-खवल्यांसारखा ठळक.तुतवार पक्ष्यासारखी चोच.उडताना शेपटीच्या दोन्ही बाजूंना अंडाकृती डाग दिसतात.नर-मादी दिसायला सारखेच असले,तरी मादी बारक्या चणीची असते.काळा,पांढरा,जांभळा,तांबूस,बदामी अशा नाना रंगाच्या छटा उन्हाळ्यात त्याच्या पिसाऱ्यावर दिसू लागतात.मादी मात्र हिवाळ्यापेक्षा अधिक काळपट दिसू लागते.
## वितरण
भारत,पाकिस्तान,लंका व ब्रह्मप्रदेशात हिवाळी पाहुणे म्हणून युरोप व दक्षिण आशियातून येतात.उतर युरोप व पश्चिम सैबेरिया या भागात वीण.
## निवासस्थाने
दलदली व चिखलाणी.

## संदर्भ
* पक्षिकोश - मारुती चितमपल्ली.

वर्ग:पक्षी
पाणटिवळा (पक्षी)

**पाणटिवळा**, आरा चाचू खग, घाटी टिवळा, (इंग्लिश:Blacktailed Godwit; हिंदी:गुदेरा, गुडेरा, गौरिया, जंगराल खग, बडा चाहा, मलगुझा) हा एक पक्षी आहे.

आकाराने तित्तिरापेक्षा मोठा असतो. बदामी उदी रंगाचा. त्यावर चित्रविचित्र रंगाचे ठिपके. जलचर पक्षी. लहान कोरल व कोरलचा भाऊबंदच. चोच बारीक, सरळ व किंचित वर वाकलेली. उडताना पांढऱ्या शेपटीचे काळे टोक दिसते. तसेच पंखांवर पांढरी पट्टी. उन्हाळ्यात डोके, मान आणि छाती गंजासारखे तांबडी. नर-मादी दिसायला सारखेच. घोळक्याने किंवा मोठ्या थव्याने आढळून येतात. 

## वितरण
ईशान्य भारत आणि पाकिस्तान, बांगला देश, श्रीलंका, ब्रम्हदेश ह्या भागांत हिवाळी पाहुणे. मालदीव बेटांत भाटले पक्षी. भारत द्विपकल्पात दक्षिणेकडे त्यांचे प्रमाण कमीकमी होत जाते. 
पॅलिआर्क्टिक भागात वीण.

## निवासस्थाने
 समुद्रकिनारे, चिखलाणी, दलदली तसेच अनेकदा भातशेतीचा प्रदेश.            

## संदर्भ
* पक्षिकोश - मारुती चितमपल्ली 

वर्ग:पक्षी
शंकू पाणलावा (पक्षी)

**शंकू पाणलावा**, टीबा किंवा टीबुड (इंग्लिश:Pintail Snipe; हिंदी:सिंखपर चहा) हा एक पक्षी आहे.

आकाराने लाव्यापेक्षा मोठा.हा पक्षी पाणलावा या पक्ष्याबरोबर आढळतो.दोन्ही पाणलाव्यामधील फरक दाखविणारी रानओळख फारच अवघड आहे.शेपटीच्या टोकाला असलेल्या कडक,अरुंद,अणकुचीदार पिसांवरून त्याची ओळख हातात धरून पटविता येते.

## वितरण
भारत,पाकिस्तान,श्रीलंका,या भागात हिवाळी पाहुणे.

पूर्व सैबेरिया व उत्तर तिबेट या भागात वीण.

## निवासस्थाने
दलदली आणि  भातशेती हे त्यांचे राहण्याचे ठिकाण आहे.

## संदर्भ
* पक्षीकोश - मारुती चितमपल्ली

वर्ग:पक्षी
लिकीर (पक्षी)

**लिकीर** (इंग्लिश:Woodcock; हिंदी:तुतीतर, सीमतित्तीर) हा एक पक्षी आहे

आकाराने पाणलाव्यापेक्षा मोठा.माथ्यावर पट्टे.रुंद आणि गोलाकार पंख रेघोट्या नसतात.खालील भागावर तपकिरी पिवळसर रंगाचे पट्टे.वरील भागाचा वर्ण चीतकबरा.

## वितरण
आसाम,दक्षिण भारतातील पर्वतीय भाग आणि नेपाळ भागात हिवाळी पाहुणे.

हिमालयात वायव्य सरहद्द प्रांत ते अरुणाचल भागात वीण.

## निवासस्थाने
वने,झुडपी जंगले आणि ओढ्याकाठच्या वनस्पती या ठिकाणी राहतात.

## संदर्भ
पक्षीकोश	

लेखक:

मारुती चितमपल्ली 

वर्ग:पक्षी
पोची (पक्षी)

**पोची** (इंग्लिश:Sanderling) हा एक पक्षी आहे.

पोची हा आकाराने मोठ्या लाव्याएवढा असतो.त्याचा वरील भाग मोतिया करडा अणि पिवळसर असतो.विशेषतः डोके अधिक पिवळे असते.खांद्यावर काळा वर्तुळाकार डाग असतो.खलील भाग पांढरा असून,चोच आणि पाय काळे असतात.

## वितरण
भारत,श्रीलंका,मालदीव,लक्षद्वीप बेटात हिवाळी पाहुणे.

## निवासस्थाने
समुद्रकिनारे आणि चिखलानी या भागात ते राहतात.

## संदर्भ
* पक्षीकोश - मारुती चितमपल्ली

वर्ग:पक्षी
कोरल टिंबा (पक्षी)

**कोरल टिंबा** (इंग्लिश:curlew-sandpiper; हिंदी:कुररी पनलवा) हा एक पक्षी आहे.

हा पक्षी मध्यम आकाराच्या जलरंकाएवढा असून याच्या वरील भागाचा रंग राखी असतो. भुवई पांढरी शुभ्र आणि खालील भाग प्रामुख्याने पांढरा असतो.गळ्याचा खालचा भागआणि छातीचा वरील भाग पिवळट करडा असतो. कित्येकदा छातीचा रंग पिवळसर आणि त्यावर अस्पष्ट गर्द करड्या पट्ट्या असतात. यची चोच काळी असते आणि पाय गर्द राखी रंगाचे असतात.

## वितरण
भारताचे समुद्रकिनारे,श्रीलंका,मालदीव,अंदमान आणि निकोबार बेटांत हिवाळी पाहुणे.आशियाच्या उत्तर टोकाला वीण.

## निवासस्थाने
चिखलानी आणि दलदली.

## संदर्भ
* पक्षिकोश - मारुती चितमपल्ली

वर्ग:पक्षी
नामदेव चंद्रभान कांबळे

**नामदेव चंद्रभान कांबळे** (जन्म : शिरपूर-वाशीम, १ जानेवारी १९४८ - ) हे मराठी लेखक, पत्रकार व शिक्षक आहेत. त्यांना राघव वेळ या कादंबरीसाठी इ.स. १९९५मध्ये साहित्य अकादमी पुरस्कार मिळाला.
* मोराचे पाय (कादंबरी)
* राघव वेळ (कादंबरी)
* शब्दांच्या गावा जावे (भाषणे)
* समरसता साहित्य- स्वरूप व समिक्षा(समिक्षा)
* सांजरंग (कादंबरी)
* सेलझाडा (कादंबरी)
* सिद्धार्थ (ललित-लेख)
* स्मरण विस्मरण (लेख संग्रह)

## पुरस्कार 
* पद्मश्री पुरस्कार - २०२१
*साहित्य अकादमी पुरस्कार १९९५ - 'राघव वेळ' साठी
* ह.ना. आपटे पारितोषिक - 'राघव वेळ' साठी
* बा.सी. मर्ढेकर पारितोषिक - 'राघव वेळ' साठी
* ग.त्र्यं. माडखोलकर पारितोषिक - 'राघव वेळ' साठी
* वि.स. खांडेकर पारितोषिक १९९८ - 'ऊन सावली'साठी
* विविध संस्थांचे पुरस्कार- 'राघव वेळ','ऊन सावली','सांजरंग', 'मोराचे पाय', 'कृष्णार्पण'
* राघव वेळचा बंगाली अनुवाद- 'रघबेर दिनरात'(२००९)मध्ये प्रकाशित -तिला २०११-१२चा साहित्य अकादमी 
* राज्य पुरस्कार 'राघव वेळ'(१९९४) ,'ऊन सावली'(१९९६)
* वैयक्तिक पुरस्कार- संत गाडगे बाबा समरसता पुरस्कार,मुंबई, सामाजिक एकता पुरस्कार, मुंबई, अण्णा भाऊ साठे पुरस्कार-महा.राज्य, मुंबई, समाज भूषण पुरस्कार, नांदेड, जीवन गौरव पुरस्कार,  औरंगाबाद विद्यापीठ, रायटर्स रेसिडेेन्स फेलोशिप-'साहित्य अकादमी '(२००९)

## बाह्य दुवे 
शेतमजुराचा मुलगा ते पद्मश्री, वाचा नामदेव कांबळे यांचा थक्क करणारा प्रवास

## संदर्भ 
वर्ग:मराठी साहित्यिक
वर्ग:इ.स. १९४८ मधील जन्म
वर्ग:साहित्य अकादमी पुरस्कार विजेते
वर्ग:पद्मश्री पुरस्कारविजेते
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
चीनी पाणलावा (पक्षी)

**चीनी पाणलावा** (इंग्लिश:Swinhoe’s Snipe; हिंदी:चहा) हा एक पक्षी आहे.

आकारणे लाव्यापेक्षा मोठा.शंकू पाणलाव्याशी इतके साम्य आहे कि,रानओळख अवघड.शेपटीचे टोक अधिक पांढरे,जड आणि मंद गतीत उड्डाण.

## वितरण
आसाम,मेघालय,पश्चिम बंगाल,मुंबई,केरळ,दक्षिण कर्नाटक,तामिळनाडू,निलगिरी पर्वत,श्रीलंका,आणि मालदीव बेटात हिवाळ्यात पहायला मिळतात.

## निवासस्थाने
दलदली आणि भातशेतीचा प्रदेश.

## संदर्भ
* पक्षीकोश - मारुती चितमपल्ली 

वर्ग:पक्षी
जलरंक (पक्षी)

**जलरंक** (इंग्लिश:Dunlin) हा एक पक्षी आहे.

दिसायला कोरल टिंबासारखा. आकारणे लहान.पाय आखूड.वरच्या भागावर रेघोट्या नसतात.मान आणि छाती पिवळट राखट. खांद्यावर काळा डाग नसतो.

## वितरण
पाकिस्तान आणि वायव्य भारत,दक्षिणेकडे मुंबई,मालदीव बेटे,हरियाणा ते बिहार या भागातील; गंगा नदीच्या उपनद्यांचा प्रदेश आणि नेपाळमध्ये हिवाळ्यात पाहायला मिळतात.मात्र आसाम आणि बांगला देशात कमी प्रमाणात पाहायला मिळतात.

## निवासस्थाने
चिखलाणी

## संदर्भ
* पक्षीकोश - मारुती चितमपल्ली

वर्ग:पक्षी
कुरली धनचुवा (पक्षी)

**कुरली धनचुवा** किंवा कर्क धनचुवा (इंग्लिश:crab plover; गुजराती:करचला-खा) हा एक पक्षी आहे.

आकाराने गाव-तित्तरीपेक्षा मोठा असतो.वयात आलेल्या पक्ष्याच्या पिसांचा रंग पांढरा असतो.पाठ काळी असते.पंखाची किनार काळी असते.चोच काळी,पाय राखट रंगाचे असतात.

## वितरण
पाकिस्तान आणि भारताचे समुद्रकिनारे, श्रीलंका, मालदीव, लक्षद्वीप, अंदमान आणि निकोबार बेटांत हिवाळी पाहुणे.पर्शियन आखातातील बेटावर मे-जून या काळात वीण

## निवासस्थाने
समुद्रकिनारे आणि बेटे.
## संदर्भ
* पक्षिकोश - मारुती चितमपल्ली

वर्ग:पक्षी
मोठा टिलवा (पक्षी)

**मोठा टिलवा**, कुडावळ किंवा उचाट (इंग्लिश:Avocet; हिंदी:कस्या चहा, कुसिचाहा, कुसिआ चहा, लालगोडी) हा एक पक्षी आहे.

आकाराने तित्तिरापेक्षा मोठा असतो.पांढऱ्या व काळ्या रंगांचा सुबक,सुंदर जलचर पक्षी.पिसे नसलेले लांब निळे पाय.लांब,बारीक चोचीचा पुढील टोकाचा बाक वरच्या बाजूला.मधुर व सुस्पष्ट आवाज.

## वितरण
पाकिस्तान,वायव्य भारत,क्वचित पूर्व नेपाळ,आसाम आणि मणिपूर,दक्षिणेकडे तामिळनाडू,महाराष्ट्रातील समुद्रकिनारा ह्या भागांत हिवाळी पाहुणे.श्रीलंकेत भटके पक्षी दिसतात. उ.बलुचिस्तान या भागात एप्रिलमध्ये वीण.

## निवासस्थाने
चिखलाणी आणि दलदली.  
## संदर्भ
* पक्षीकोश - मारुती चितमपल्ली

वर्ग:पक्षी
घोरक टिलवा (पक्षी)

**घोरक टिलवा**, पाण टिटवा, ठाठा, लांब पायांची कुडावळ किंवा शेकाटी (इंग्लिश:Indian Blackwinged stilt; हिंदी:गजपाव, टिंघुर, सरागनी) हा एक पक्षी आहे.

आकाराने अंदाजे तित्तिराएवढी असते.काटकुळे उंच पाय असतात.सडपातळ,काळा,राखट,उदी व पांढरा जलचर पक्षी.सरळ,बारीक,काळी चोच असते.लांब पाय व पायांचा रंग तांबूस.ऋतुमानाप्रमाणे नर-मादीच्या रंगांत पालट होतो.उडताना शेपटीजवळचा पांढरा भाग पाचरीसारखा पाठीपर्यंत दिसतो.शेपटीच्या सम पातळीत पाय ताणलेले.पाठ व पंख काळेभोर असतात.

## वितरण
भारत,पाकिस्तान,श्रीलंका व ब्रह्मदेश येथे प्रामुख्याने आढळून येतात.निवासी,तसेच स्थानिक स्थलांतर करणारे आणि हिवाळी पाहुणे.
युरोप,आशिया,अमेरिकन या भागात एप्रिल ते ऑगस्टमध्ये वीण.

## निवासस्थाने
दलदली व चिखलाणी.

## संदर्भ
* पक्षिकोश - मारुती चितमपल्ली 

वर्ग:पक्षी
भेंडलावा (पक्षी)

इवलेसे|भेंडलावा
इवलेसे|भेंडलावा
**भेंडलावा**, इस्नाप, इस्नाफ, खेंकस, टिलवा, तिबड, टिंबा, टिंबली, तामण किंवा तई (इंग्लिश:Painted Snipe; हिंदी:राजचहा; संस्कृत:चित्रित कुणाल; गुजराती:पानलवा, पान लौवा) हा एक पक्षी आहे.

आकाराने लाव्यापेक्षा मोठा.सरळ बारीक पाणलाव्यासारखी चोच.टोकाला बाक.वरून हिरवाकंच.त्यावर बदामी,काळपट काड्या व रेघोट्या.खालून तपकिरी पांढरा.डोळ्यांभोवती पांढरे वर्तुळ.डोळ्यांजवळ पांढरा डाग.खांद्यावर पांढरी पट्टी.नर मादीपेक्षा कमी देखणा.मादीच्या गळ्यावर आणि छातीवर तपकिरी,तसेच,काळा रंग नसतो.
उडताना डोळ्यांभोवतालचे पांढरे वर्तुळ,नेत्रानजीकची पांढरी पट्टी,ठिपक्या-ठिपक्यांचे पंख व पाठीवरील इंग्रजीतील V आकाराचा बदामी रंगाचा पट्टा चटकन नजरेत भरतो.
## वितरण 
भारत,पाकिस्तान,लंका व ब्रह्मदेश येथे आढळून येतात.निवासी व स्थानिक स्थलांतर करणारे.
भारतात जुलै ते सप्टेंबर या काळात वीण.
## निवासस्थाने 
दलदली व भाताची शेते.

## संदर्भ 
* पक्षिकोश - मारुती चितमपल्ली.

वर्ग:पक्षी
मोठा धनचुवा (पक्षी)

मोठा धनचुवा (इंग्लिश:Great Stone Plover) हा एक पक्षी आहे.

धनचुव्यापेक्षा आकाराने मोठा.चोच लांब आणि मोठी.चेहऱ्यावर काळे-पांढरे पट्टे.वरील भागाचा रंग पिवळसर राखट,तपकिरी.खालील भाग पांढुरका.गळा आणि छातीचा रंग पिवळसर करडा.

## वितरण
भारताचा पठारी भाग,नेपाल,श्रीलंका ह्या भागात निवासी आणि स्थानिक स्थलांतर करणारा हा पक्षी असतो.

## निवासस्थाने
नद्या आणि समुद्रकिनारे हे त्यांचे  राहण्याचे ठिकाण आहे.

## संदर्भ
* पक्षीकोश - मारुती चितमपल्ली

वर्ग:पक्षी
वज्रबोधी

**वज्रबोधी** (Ch.金剛智) ( ६७१ - निर्वाण: ७४१) हे भारतीय बौद्ध भिक्खु होते. मूळचे केरळ येथील एका ब्राह्मण कुटुंबात जन्मलेले वज्रबोधी हे इ.स. ७१९ साली चीनला पोहोचले. व तीथे त्यांनी चार पुस्तकांचे भाषांतर केले. त्यांनी नालंदा विद्यापीठत वयाच्या दहाव्या वर्षीच प्रवेश मिळवला आणि वयाच्या सोळाव्या वर्षी बौद्ध धम्माचा स्वीकार केला. शाओलिन मठात यांनीच चिनी मार्शल आर्ट्सचा पाया घातला असे मानले जाते. हे योगसामर्थ्याने त्यांचे शरीर वज्रापेक्षाही कठीण करु शकत असत असा प्रवाद आहे. वयाच्या ७१व्या वर्षी वज्रबोधींचे चीनमधे निर्वाण झाले.

वर्ग:बौद्ध धर्म
वर्ग:बौद्ध भिक्खू
वर्ग:चिनी बौद्ध
वर्ग:इ.स. ६७१ मधील जन्म
वर्ग:इ.स. ७४१ मधील मृत्यू
वर्ग:भारतीय बौद्ध
वर्ग:धर्मांतरित बौद्ध
वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख
लहान कोरल

**लहान कोरल** (इंग्लिश:Eurasian Whimbrel; हिंदी:छोटा गोंघ, छोटा गुलिंदा) हा एक पक्षी आहे.

## ओळख
हा पक्षी हुबेहूब कोरलसारखाच; परंतु आकाराने लहान असतो. त्याच्या काळ्या डोक्यावर मधोमध पांढुरकी पट्टी, पांढुरक्या भुवया, चोच लहान असते. डोक्यावर रुंद काळे पांढरे पट्टे असतात. पिसांचा वर्ण गर्द आणि तपकिरी असतो. शेपटीवर असलेला पांढुरका त्रिकोण अस्पष्ट, पंखांखाली रंग पांढरा शुभ्र आणि त्यावर धुरकट रंगाचे पट्टे असतात.

## वितरण
हे पक्षी भारतीय उपखंड, श्रीलंका, मालदीव, लक्षद्वीप, अंदमान आणि निकोबार बेटांच्या समुद्रकिनाऱ्यावर हिवाळी पाहुणे असतात.

## निवास
ते दलदली, सागरकिनारे, चिखलाणी अश्या भागात वास्तव्य करतात.

## संदर्भ
* पक्षिकोश - मारुती चितमपल्ली

वर्ग:पक्षी
लोकक्षेम

**लोकक्षेम** (चिनी: 支婁迦讖), जन्म सुमारे इ.स. १४७), हे महायान संप्रदायाचे महत्त्वाचे बौद्ध भिक्खु होते. त्यांनी महायान संप्रादायातील संस्कृत ग्रथांचा चीनी भाषेत अनुवाद केला. चिनी बौद्ध धम्मात त्यांना महत्त्वाचे स्थान आहे.

वर्ग:बौद्ध गुरू
वर्ग:बौद्ध भिक्खू
वर्ग:इ.स. १४७ मधील जन्म
वर्ग:भारतीय बौद्ध भिक्खु
वर्ग:भारतीय बौद्ध
वर्ग:चिनी संस्कृती
गंगा पानलावा

**गंगा पानलावा** (इंग्लिश:temminck’s stint; हिंदी:छोटा पाणलवा) हा एक पक्षी आहे.

या पक्ष्याच्या वरील भागाचा रंग गडद असतो. आकाराने लाव्यापेक्षा लहान बाहेरची पिसे पांढरी मात्र छोट्या पानलाव्याची हिच पिसे धुरकट उदि व पाय हिरवे असतात.  

## वितरण
भारत, श्रीलंका, मालदीप, लक्षदीप आणि अंदमान बेटांत हिवाळी पाहुणे असतात. 

## निवासस्थाने
चिखलानी आणि दलदली भागात आढळून येतात. 

## संदर्भ
* पक्षीकोश - मारुती चितमपल्ली 

वर्ग:पक्षी
चित्रित चकोत्री (पक्षी)

चित्रित चकोत्री, भेरकी कोंबडी किंवा चित्राळ चकोत्री (इंग्लिश:Painted Spurfowl; हिंदी:कंठकुक्कुट) हा एक पक्षी आहे.

हा पक्षी आकाराने गावतित्तिराएवढा असतो. नराच्या छातीचा रंग पिवळट. त्यावर काळे ठिपके. मादीचा वरील रंग गर्द तपकिरी आणि काळसर लाल. डोके काळे. पोटाखालचा रंग तपकिरी उदी. छाती पिवळट. पिवळट गळ्यावर काळसर लाल लाल रंगाचे अनेक प्रकारचे ठिपके.

## वितरण
चकोत्रीचे अंशतः क्षेत्र व्यापतो. गंगेच्या मैदानाच्या दक्षिणेपासून पश्चिम ग्वाल्हेर आणि बांगलादेश.
फेब्रुवारी ते मे या काळात वीण.

## निवासस्थाने
दगड-गोट्यांनी युक्त डोंगराच्या पायथ्याला असणारी दात झुडपी जंगले आणि बांबूची वने.

## संदर्भ
पक्षिकोश मारुती चितमपल्ली 

वर्ग:पक्षी
चिमण पाणलावा

**चिमण पाणलावा** (इंग्लिश:Jack Snipe; हिंदी:छोटा चहा) हा एक पक्षी आहे.

इतर पाणलाव्यांपेक्षा आकाराने लहान असतो. चोच लहान व गर्द रंगाच्या डोक्यावर पिवळट रेघा नसतात. पाचरीसारखी टोकदार गर्द तपकिरी शेपटी असते.शेपटीच्या टोकाची पिसे पांढरी नसतात.

## वितरण
भारत,श्रीलंका आणि अंदमान बेटात हिवाळी पाहुणे.

## निवासस्थाने
दलदली भागात निवासी असतात.

## संदर्भ
* पक्षीकोश - मारुती चितमपल्ली 

वर्ग:पक्षी
तुतवार

right|thumb|200px| तुतवार, तुतारी (Common sandpiper)

**तुतवार**, टीलवा,लहान टिलवा, टिंबूल, टीवला किंवा टिंबा (इंग्लिश:common sandpiper) हा एक पक्षी आहे.

आकाराने अंदाजे लाव्याएवडा. वरून राखट तपकिरी. खालून पांढरा व छातीवर धूसर पिंकट. मानेच्या पुढच्या बाजूला विरळ गडद काड्या. उडताना पंखावर पांढरी पट्टी. शेपटीच्या दोन्ही काठाची पिसे पांढरी दिसतात. नर व मादी दिसायला सारखे असतात.

## चित्रदालन 

File:Common Sandpiper at muzhappilangad beach.jpg|तुतवार

## वितरण
भारत, श्रीलंका, नारकोदाम आणि निकोबार बेटांत हिवाळी पाहुणे 

## निवासस्थाने
तळी, समुद्रकिनारे आणि मुख्यतः चिखलाणी प्रदेशात आढळून येतात.

## संदर्भ
* पक्षीकोश - मारुती चितमपल्ली 

वर्ग:पक्षी
तेरेक तुतवार

**तेरेक तुतवार** किंवा तेरेक टीबळा (इंग्लिश:terek sandpiper, avocet-sandpiper; हिंदी:चुपका) हा एक पक्षी आहे.

आकाराने लाव्यापेक्षा मोठा. लांब काळी चोच. चोचीचा बाक वरच्या बाजूला. चोचीचे मुळ पिवळे. आखूड नारंगी-पिवळ्या रंगाचे पाय. पंखाची किनारपट्टी शुभ्र. वरील भागाचा वर्ण राखट. खांद्यावर काळा डाग पांढुरक्या भुवया. शेपटीचा भाग किंचित पिवळसर. खालचा भाग पांढरा. मान व राखी झाक असलेल्या छातीवर अस्पष्ट रेघोट्या. 

## वितरण
भारत, श्रीलंका, अंदमान व निकोबार बेटांत हिवाळी पाहुणे. 
पूर्वे फिनलॅंड ते बायकेल सरोवर या भागांत विलीन असतात.

## निवासस्थाने
चिखलाणी भागात निवासी असतात.

## संदर्भ
* पक्षीकोश - मारुती चितमपल्ली 

वर्ग:पक्षी
मुतरा

**मुतरा** (इंग्लिश:Turastone) हा एक पक्षी आहे. 

या पक्ष्याचा आकार मध्यम आकाराच्या लाव्याएवढा असतो. शरीराचा रंग वरून गर्द तपकिरी तर खालील बाजूचा पांढरा असतो. तसेच छातीवर चितकबरा काळा डाग स्पष्ट दिसतो. 

## वितरण
हा पक्षी भारताचे समुद्रकिनारे, श्रीलंका, मालदीव, लक्षद्वीप, अंदमान आणि निकोबार बेटांवर स्थलांतरित होवून हिवाळ्यात दिसतो.

## निवासस्थाने
हा फक्त समुद्रकिनारे आणि चिखलाच्या ठिकाणी रहातो.

## संदर्भ
पक्षीकोश : लेखक मारुती चितमपल्ली 

वर्ग:पक्षी
धाविक (पक्षी)

धाविक पक्ष्याला इंग्रजीमध्ये Indian Courser म्हणतात.मराठीमध्ये धाविक / गेडरा म्हणतात.तर हिंदीमध्ये नुक्री म्हणून ओळखले जाते.
हा पक्षी जमिनीवर धावत असतो, म्हणून त्याला 'धाविक' हे नाव मिळाले.धाविक पक्षी समूहाने आढळतात.

हा पक्षी आकाराने अंदाजे तित्तिराएवढा असतो.त्याचा रंग वाळूसारखा असतो व दिसायला टिटवीसारखा असतो.त्याचा खालून तांबूस व काळा रंग असतो.गडद तांबूस डोके असून,डोळ्यांतून काळी-पांढरी पट्टी असते.त्याचे पाय लांब पांढुरकेअसतात.नर-मादी दिसायला सारखे असतात.

## वितरण
आसाम सोडून सर्व भारतभर आढळून येतात.निवासी व स्थानिक स्थलांतर करणारे.
महाराष्ट्रात मयुरेश्वर अभयारण्य येथे आढळतो.
मार्च ते ऑगस्ट या काळात वीण.

## निवासस्थाने
माळराने व खडकाळ टापू.

## चित्रदालन

File:Indian Courser.jpg|धाविक पक्षी 

## संदर्भ
पक्षीकोश

लेखक:

मारुती चितमपल्ली

वर्ग:पक्षी
कागाई

**कागाई** (इंग्लिश:lesser blackbacked gull) हा एक पक्षी आहे. 

मध्यम आकाराच्या बद्काएवढी. डोके, मान, खालचा भाग आणि शेपूट शुभ्र. वरील रंग राखी. जवळजवळ काळपट.पाय पिवळे, नर-मादी दिसायला सारखेच असतात. 

## वितरण
पाकिस्तान आणि पश्चिम भारतीय द्वीपकल्प या भागांत हिवाळी पाहुणे.समुद्रापासून दूर चित्राल,दिल्ली,कचार,मणिपूर, मध्यप्रदेश आणि ओरिसात हिवाळ्यात आढळून येतात. 

## निवासस्थाने
समुद्रकिनारे आणि नद्या अश्या ठिकाणी वास्तवास असतात.

## संदर्भ
* पक्षिकोश - मारुती चितमपल्ली 

वर्ग:पक्षी
केगोरी

**केगोरी** (इंग्लिशछBrown Skua, Great Skua) हा एक समुद्रपक्षी आहे.

हा पक्षी आकाराने पाळीव बदकाएवढा.केगोसारखा दिसणारा गर्द तपकिरी वर्णाचा समुद्रपक्षी पंखावर पांढरे धब्बे.रुंद गोलाकार शेपटीच्या माध्ममातून पीस डोकावते.

## वितरण
हा पक्षी १९३३ साली सप्टेंबरमध्ये एक पक्षी पश्चिम किनाऱ्यावरील रत्‍नागिरी येथे जून १९५७ मध्ये आढळून आला.   

## निवासस्थान
समुद्रकिनारे.
 
## संदर्भ
* पक्षिकोश - मारुती चितमपल्ली 

वर्ग:पक्षी
चाचेकेगोरी

इवलेसे|चाचेकेगोरी
इवलेसे|चाचेकेगोरी
**चाचेकेगोरी** हा एक समुद्रपक्षी आहे.

## ओळख 
हा केगोसारखा दिसणारा तपकिरी रंगाचा समुद्रपक्षी आहे. याचे वैशिष्ट्य म्हणजे शेपटीच्या वर वितभर लांबीचे एक पीस बाहेर येते. हे पीस रुंद,टोकाला बोथट आणि पिळलेले असते.खालच्या शरीराचा रंग पांढरा,तर वरील भाग गर्द तपकिरी असतो. सौम्य रंगाच्या अवस्थेत ह्या पक्ष्यांना काळे डोके आणि छातीवर गर्द पटटे असतात. मान आणि डोके यावर किंचित पिवळा वर्ण असतो तर पाय काळे असतात.

## वितरण 
श्रीलंकेत कोलंबो येथे हा भटका पक्षी आढळला. हिवाळ्यात हे पक्षी आफ्रिका, भूमध्य समुद्र आणि काळा समुद्र,क्वचित भारताचे समुद्रकिनारे आणि ऑस्ट्रेलिया भागात स्थलांतर करतात.

## निवासस्थाने 
यांचा निवास खुला समुद्र आणि किनारे अशा ठिकाणी असतो.

## संदर्भ 
* पक्षिकोश - मारुती चितमपल्ली

वर्ग:पक्षी
मोठी केगो

**मोठी केगो** (इंग्लिश:great blackheaded gull; हिंदी:कलसिरी गंगा चिल्ली) हा एक पक्षी आहे.

सर्वात मोठा केगो. इक्तं आढळून येतो. डोके आणि कंठ काळा. डोळ्यांभोवती शुभ्र चंद्रकोरी. वरचा रंग मोतिया करडा. त्यावर काळपट आभा. बाकी शरीराचा रंग पांढरा शूभ्र. पिवळी मोठी चोच. चोचीचे टोक तांबडे. नर-मादी दिसायला सारखे असतात. 

## वितरण
भारत आणि पाकिस्तानच्या समुद्राकिनाऱ्यावर हिवाळ्यांत आढळतात. अधून-मधून हिवाळ्यात समुद्रापासून दूर असलेल्या सरोवरांवर आणि नद्यांवर दिसतात. अश्या प्रकारच्या नोंदी बलुचीस्थान, सिंध, राजस्थान, दिल्ली, नेपाल, बिहार येथे झाल्या आहेत . द.रशिया आणि पूर्व मंगोलिया भागात विलीन असतात.

## निवासस्थाने
समुद्रकिनारे, नद्या आणि सरोवरे या भागांत आढळून येतात.

## संदर्भ
* पक्षीकोश - मारुती चितमपल्ली 

वर्ग:पक्षी
तुरंगी (पक्षी)

**तुरंगी** (साधुबुवा) (इंग्लिश:jerdon's courser, doublebanded courser) हा एक पक्षी आहे. हा पक्षी धाविकासारखा दिसतो. याच्या वरील बाजूचा रंग गुलाबी, रेतीसारखा तपकिरी असतो माथा आणि मानेखालचा रंग गर्द तपकिरी असतो. गाल पांढुरके, हनुवटी आणि कंठ पांढरा असतो. कंठाखालचा भाग आरक्त असतो. तपकिरी छातीची किनार पांढऱ्या पट्टीने वेगळी दिसते. छातीवर पांढरी पट्टी व इतर भाग पांढुरका असतो.

## निवासस्थाने
दगडाळ झुडपी जंगले या ठिकाणी हा पक्षी राहतो. जवळ जवळ नामशेष झालेला हा पक्षी पूर्वी आंध्र प्रदेशातील पेन्नार आणि गोदावरीच्या खोऱ्यातील दगडाळप्रदेशातील झुडपी जंगलात आढळून आला होता.१९९० नंतर हा पक्षी पुनः दिसून आला नाही.१९७५-७६ साली आंध्र प्रदेशातील कडप्पा जिल्ह्यातील सिद्धवतम भागात शोध घेत असताना पुनः दिसून आला.

## संदर्भ
वर्ग:पक्षी
युरेशियन कोरल

**युरेशियन कोरल** किंवा **कोरल**, घोंघल्या फोडया टीलवा, बडी टीलवा, मोठा पाणलावा, साईत्र बाड्डा, चाउंग, करढोक, पोचा, बक, सिस, करडी कुरवळ, कुरल किंवा मोठा टीलवा (इंग्लिश:Eurasian Curlew; हिंदी:गुनियार, गोंध, गौर, बडा गुलीन्दा) हा एक पक्षी आहे.

हा पक्षी आकाराने मोठया कोंबडीएवढा असून रंग वाळूसारखा गडद उदी असतो. हा जलचर पक्षी आहे. त्यावर काळ्या, पिंगट व बदामी रंगाच्या काडया व ठिपके असतात आणि पाठीखालचा व शेपटीजवळचा भाग पांढरा असतो. उडताना हे पांढरे डाग ठळक दिसतात. आतल्या बाजूला वळलेली लांब, बारकी चोच लक्षणीय असते. नर मादी दिसायला सारखेच असतात.

## वितरण
ते भारत, श्रीलंका, मालदीव, लक्षद्वीप, अंदमान आणि निकोबार बेटांत हिवाळी पाहुणे असतात.

## निवासस्थाने
ते दलदली, समुद्रकिनारे आणि चिखलाणी अश्या ठिकाणी वास्तव्य करतात.

## चित्रदालन

File:Eurasian Curlew(युरेशियन कोरल).jpg|युरेशियन कोरल, भिगवण, महाराष्ट्र.
File:Eurasian Curlew at Chilika Lake.jpg|युरेशियन कर्ल्यू, चिल्का सरोवर, भारत 

## संदर्भ
* पक्षिकोश - मारुती चितमपल्ली

वर्ग:पक्षी
छोटा कंठेरी चिखल्या

**छोटा कंठेरी चिखल्या** किंवा **कंठेरी चिलखा** (शास्त्रीय नाव: *Charadrius dubius*, कॅरेड्रियस डूबियस ; इंग्लिश: *Little Ringed Plover*, *लिटल रिंग्ड प्लोवर* ;) हा टिट्टिभाद्य कुळातील छोट्या आकारमानाचा एक पक्षी आहे. याला मराठीत टीटवा, चुरकी, टिंबूल किंवा लहान तवी या नावांनीही ओळखतात. साधारण १७ सें.मी. आकारमानाचा हा पक्षी पाठीकडून मातकट-तपकिरी, पोटाकडून पांढरा, पाय पिवळे, जाड गोल डोक्याचा, कान आणि डोळ्यांभोवती गडद काळा भाग त्यात पिवळ्या रंगाची उठावदार चकती, विणीच्या काळात नराचा कंठ काळा असतो. यावरून याला  असे नाव पडले. एरवी नराचा आणि मादीचा कंठ फिकट तपकिरी असतो.

याच्या रंग-आकारमानावरून किमान तीन उपजाती आहेत. 

## आवाज
## आढळ 
समुद्र किनारे, नद्या-तलावांचे किनारे, दलदली भाग येथे  पक्षी हिमालयाच्या १ ते १.५ हजार मी. उंचीपर्यंत संपूर्ण भारतभर आढळतो तसेच बांगलादेश, पाकिस्तान, म्यानमार, श्रीलंका येथेही आढळतो. 

## खाद्य 
पाण्यातील आणि जमिनीवरील विविध कीटक हे या पक्ष्यांचे मुख्य खाद्य आहे.

## प्रजनन काळ
मुख्यत्वे मार्च ते मे हा काळ यांचा प्रजनन काळ आहे. यात स्थानिक बदलही आढळतात. जमिनीवर गडद रंगाच्या दगड-गोट्यांमध्ये  मादी एकावेळी ३ किंवा ४, हिरवट राखाडी रंगाची त्यावर तपकिरी ठिपके असलेली, एका दिशेने गोलसर तर दुसरीकडून टोकदार अंडी देते. पिलांचे संगोपन नर-मादी मिळून करतात.

## तळटिपा 
## बाह्य दुवे 
* 
* 

वर्ग:टिट्टिभाद्य
वर्ग:पक्षी
पियू (पक्षी)

**पियू**, पिहू, मिरिंगी, रिंगी किंवा पाणमोर (इंग्लिश:Phessant-tailed Jacana; हिंदी:जलकपोत, जलमज्जुर, जलमंजोर, पिह, पिही, पिहुया, पिहो, मीवा) हा एक पक्षी आहे. 

आकाराने अंदाजे तित्तिराएवढा. विणीच्या हंगामात उडताना त्याची पिसे पंढरी व तपकिरी पिंगट दिसतात. शेपटी लांब, टोकदार व कोयत्याच्या आकाराची. विणीच्या हंगामानंतर हे पक्षी पिवळट उदी व पांढरे दिसतात. छातीवर काळा गळपट्टा. टोकदार व कोयत्याच्या आकाराची शेपटी झडते. कोळ्याच्या पायांसारखी लांबलचक बोटे. नर-मादी दिसायला सारखे. एकटे किंवा थव्याने आढळून येतात.

## वितरण
भारतीय उपखंड आणि श्रीलंकेत निवासी. स्थानिक स्थलांतर करणारे. हिमालयात १५०० मीटर उंचीपर्यंत आढळतात. हिवाळ्यात खाली पठारी भागात उतरतात. जून ते सप्टेंबर या काळात वीण.

## निवासस्थाने
दलदली आणि कमळवने असलेली तळी.           

## संदर्भ
पक्षिकोश मारुती चितमपल्ली 

वर्ग:पक्षी
आर्ली (पक्षी)

**आर्ली** (इंग्लिश:Large Indian Pratincole, Swallow-plover) हा एक पक्षी आहे.

कुररीसारखा आकार.आखूड पाय.पंख मिटून बसल्यावर ते पंख शेपटीच्या टोकापर्यंत लांब दिसतात.शेपूट खोलवर दुभंगलेले.डोके आणि पाठीचा रंग हिरवा तपकिरी.कांठावर काळ्या काठाची जुगणी.शेपटीच्या वरचा भाग पांढरा.काळ्या शेपटीचे टोक पांढरे.हनुवटी आणि गळा पिवळट तांबूस.छातीचा रंग पोटाकडे तांबूस,नंतर पांढरा.नर-मादी दिसायला सारखे.

## वितरण
स्थानिक स्थलांतर करणारे.हिवाळ्यात भारत,तसेच,नेपाल,श्रीलंका,मालदीव,अंदमान आणि निकोबार बेटांत आढळतात.

सिंध,मध्यप्रदेश,दिल्ली,प.बंगाल,आसाम,बांगलादेश,आणि श्रीलंकेत विण.

## निवासस्थाने
नदीकाठचे सपाट प्रदेश,झीलानीजवळचे गायकुरणे या भगत हा पक्षी राहतो.

## संदर्भ
* पक्षीकोश - मारुती चितमपल्ली

वर्ग:पक्षी
वृक्ष तिरचिमणी

वृक्ष तिरचिमणी (इंग्लिश:European Tree Pipit; हिंदी:चचडी, मुसारिची ) हा एक पक्षी आहे.

 
वरील भागाचा वर्ण तपकिरी असून छातीवरील रेषा सुस्पष्ट दिसतात. भुवया, पंखांवरील पट्टे आणि शेपटीच्या मध्यभागाचा रंग पांढुरका. ना-मादी दिसायला सारखे असतात.
 
## वितरण
हिमालयाच्या पायथ्यापासून, भारतीय द्वीपकल्प, पूर्वेकडे बांगलादेशातील ब्रह्मपुत्रा नदी, पश्चिमेकडे सिंध व दक्षिणेकडे नीलगिरी पर्वत, तसेच मालदीव बेटे या भागांत हिवाळी पाहुणे. 

## निवासस्थाने
शेतीचा प्रदेश, पिकांच्या कापणीनंतरची रिकामी राने, आणि विरळ झाडे असलेली माळराने.

## संदर्भ
* पक्षीकोश - मारुती चितमपल्ली

वर्ग:पक्षी
विदरबीची वृक्ष तिरचिमणी

विदरबीची वृक्ष तिरचिमणी (इंग्लिश:Witherby's Tree Pipit; हिंदी:चचडी मुसारिची) हा एक पक्षी आहे.
 
 
वरील भागाचा वर्ण तपकिरी असून छातीवरील रेषा सुस्पष्ट दिसतात. भुवया, पंखांवरील पट्टे आणि शेपटीच्या मध्यभागाचा रंग पांढुरका. ना-मादी दिसायला सारखे असतात. 

## वितरण
गिलगिट, हजारा, काश्मीर, लडाख ते लाहुल या भागांत उन्हाळी पाहुणे. मध्य भारत, दक्षिणेकडे वायव्य आंध्र प्रदेश, उत्तर कर्नाटकपर्यंत हिवाळी पाहुणे.

## निवासस्थाने
पुरातन वृक्षांच्या राया, पानगळीची विरळ जंगले आणि पडित जमिनी.

## संदर्भ
* पक्षीकोश - मारुती चितमपल्ली

वर्ग:पक्षी
रिचर्डची तिरचिमणी

रिचर्डची तिरचिमणी (इंग्लिश:Richard's Pipit; हिंदी:चरचरी, रुगाईल) हा एक पक्षी आहे.

माध्यम आकाराच्या चिमणीएवढी असते. वरील भागाचा वर्ण गर्द तपकिरी व त्यावर तांबूस चिन्हे. गर्द तपकिरी शेपटीची किनार पांढरीअसते. टी उडताना ठळकपणे दिसून येते. खालील भागाचा रंग पिवळट व छाती तपाकीरी. नर-मादी दिसायला सारखे असतात. तसेच धान चिमणीप्रमाणे पाय लांब असतात.  

## वितरण
बंगाल ते भूतान, पूर्वेकडे ब्रह्मदेश. भारतीय द्विपकल्पात क्वचितच आढळतात. पश्चिमेकडे फतेगडते गोवा यांना जोडणाऱ्या पूर्व सीमेवर. नेपाळ तराई व खाटमांडू खोरे. दक्षिणेकडे केरळ, तामिळनाडू व श्रीलंका, तसेच अंदमान बेटे. 

## निवासस्थाने
शेतीचा प्रदेश, धान्याची कापणी झाल्यानंतरची रिकामी राने. उजाड, डोंगराळ व वाळवंटी प्रदेश व गवताळ प्रदेश. 

## संदर्भ
* पक्षिकोष - मारुती चितमपल्ली 

वर्ग:पक्षी
शुभ्र पंखी कुररी

शुभ्र पंखी कुररी किंवा शुभ्रपंखी शिपाई (इंग्लिश:Whitewinged black Tern: हिंदी:कुररी, गंगा चील, टेहरी) हा एक पक्षी आहे.

दलदलीवरील आखूड शेपटीचा हा पक्षी दिसायला नदी कुररीसारखा आहे.हिवाळ्यात डोक्याचा रंग काळा.डोके आणि मानेवर पांढरे ठिपके.गळ्याभोवती पांढरा पट्टा.

## वितरण
हे पक्षी आसाम,बंगला देश आणि श्रीलंकेत हिवाळी पाहुणे.अनियमितपणे भारतीय द्वीपकल्प (फक्त एकदाच मुंबइत)इतर वेळी मालदीव आणि अंदमान बेटांत दक्षिण युरोप,आफ्रिका आणि आशिया तसेच काश्मीर,उत्तर भारतातील गंगेचे पठार,आसाम आणि बंगला देशात जून ते सप्टेंबरमध्ये तेथे राहतात.

## निवासस्थाने
समुद्रकिनारी व नद्यावर निवासस्थान असते.
 
## संदर्भ
* पक्षिकोश - मारुती चितमपल्ली 

वर्ग:पक्षी
धान तिरचिमणी

धान तिरचिमणी (इंग्लिश:Indian paddy Field Pipit ; हिंदी:चरचरी, रुगाईल) हा एक पक्षी आहे.

माध्यम आकाराच्या चिमणीएवढी असते. वरील भागाचा वर्ण गर्द तपकिरी व त्यावर तांबूस चिन्हे. गर्द तपकिरी शेपटीची किनार पांढरीअसते. टी उडताना ठळकपणे दिसून येते. खालील भागाचा रंग पिवळट व छाती तपाकीरी. नर-मादी दिसायला सारखे असतात. तसेच पाय लांब असतात.  

## वितरण
निवासी. स्थानिक स्थलांतर करणारे. पर्व व दक्षिण भारत, नेपाळचे खोरे व तराई जलपैगुरी, भूतान, बंगला देश व आसाम.

## निवासस्थाने
विरळ गवती कुरणे आणि दगडाळ प्रदेश. पडीत राने. कृषीक्षेत्राच्या हद्दी, रस्त्यांच्या कडेला आणि गायराने.

## संदर्भ
* पक्षिकोष - मारुती चितमपल्ली 

वर्ग:पक्षी
बेल्जियमचा दुसरा लिओपोल्ड

उजवे|विनाचौकट
**लिओपोल्ड दुसरा** (९ एप्रिल, इ.स. १८३५:ब्रसेल्स, बेल्जियम - १७ डिसेंबर, इ.स. १९०९:लॅकेन, बेल्जियम) हा बेल्जियमचा राजा होता. याने आफ्रिकेमध्ये काँगो फ्री स्टेट या देशाची स्थापना केली व त्याचा खाजगी मालमत्तेप्रमाणे वापर केला. हा ४४ वर्षे बेल्जियमच्या राजेपदी होता.

लिओपोल्ड ०२
वर्ग:इ.स. १८३५ मधील जन्म
वर्ग:इ.स. १९०९ मधील मृत्यू
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
लैंगिक इच्छा विकृती बिघाड

**लैंगिक इच्छा बिघाड प्रकार**

## लैंगिक इच्छा विकृती 
या प्रकारात कोणताही जैविक बिघाड नसतो तरी देखील या विकृती मध्ये लैंगिक प्रेरणेचा अभाव दिसून येतो. व यामुळे जोडीदार अपुऱ्या लैंगिकसंबधाबाबत तक्रार करताना दिसून येतात.

## स्त्रियामधील लैंगिक उद्दीपन भावना बिघाड 
या विकारात प्रामुख्याने स्त्रियांमध्ये लैंगिक उद्दीपनाचा अभाव दिसून येतो. या स्त्रिया रतिक्रीडेमध्ये आपल्या जोडीदाराला पुरेसा प्रतिसाद देत नाहीत.

### शारीरिक वैशिष्ट्य 
यात स्त्रियांचा योनीमार्ग आकुंचन पावलेला असल्याने शारीरिक सुखापेक्षा वेदनाच जास्त होतात तसेच योनीमार्ग कोरडा पडला असल्याने तसेच वेदना जास्त होत असल्याने या स्त्रिया रतिक्रीडेमध्ये आपल्या जोडीदाराला पुरेसा प्रतिसाद देत नाहीत. त्रासाची भावना वाढल्या कारणाने आंतरव्यक्तीक समस्या निर्माण होतात व वाढतात.
### इतर कारणे व उपचार 
* रतिक्रीडे बद्दल धास्ती व लैंगिक कृतीबद्दल चुकीचे समज
* विकृती मानसिक व ऐंद्रिय कारणाने झालेली असल्यास मानसोपचाराचा उपयोग होतो.
* अलीकडील काळात नवनवीन प्रभावी औषधे उपलब्ध असल्याने योनीमार्ग उपचार सोयीस्कर झालेले आहेत.

वर्ग:मानसिक आजार
वर्ग:मानसशास्त्र
वर्ग:लैंगिक आरोग्य
शरीरातील मर्मस्थाने

**एकशें सात मर्मस्थानें-**

११ मांसमर्म, ४१ शिरामर्म, २७ स्नायुमर्म, ८ अस्थिमर्मा आणि २० संधिमर्म. अशीं मानव शरिरांत एकूण एकशें सात मर्मस्थानें आहेत. " सप्तोत्तरं मर्मशतम ‌ । " (अष्टांग हृदय शारीरस्थान ७-२) मानवप्राण्याप्रमाणें वनस्पतींचींहि एकशें मर्मस्थानें आहेत. असें वेदांत वर्णन आहे. (ऋग्वेद १०-९७-१)

वर्ग:आयुर्वेद
टिटगाऱ्या

टिटगाऱ्या (इंग्लिश:Turkestan Bluethroat; हिंदी:हुसेनी पिड्डा) हा एक पक्षी आहे.

हा पक्षी मध्यम आकाराच्या चिमणीएवढी नर :छाती व कंठ निळा.भुवाई पंढरी.हिवाळ्यात मादीसारखाच दिसतो.मात्र छातीवर निळा पट्टा.

## वितरण
पाकिस्थान,भारतात दक्षिणेकडे मुंबई व नागपूरपर्यंत,पूर्वेकडे उत्तर बंगाल व भूतान.हिमालयात पश्चिम नेपाळमध्ये स्थलांतर करणारे खूप पक्षी आढळून येतात.

## निवासस्थाने
टॅमरिक्स,देवनळाची बेटे,गवत आणि पाण्याजवळची झुडपे.
    
## संदर्भ
* पक्षिकोश - मारुती चितमपल्ली 

वर्ग:पक्षी
विभूति

**पंचाहत्तर परमेश्वराच्या प्रधान विभूति-**

परमेश्वर सर्व व्यापक आहे, तथापि भगवान् श्रीकृष्णानें प्ररमेश्वरी अंश म्हणून सांगितलेल्या पंचाहत्तर प्रधान विभूती या आहेत-

१ आत्मा, (प्राणिमात्रांचा) २ सकला सृष्टींचा आदि (उत्प्त्ति) मध्य (स्थिती) व अंत, (लय) ३ आदित्यांत विष्णू ३ जोतींत सूर्य, ५ मरुद्नणांत मरीचि, ६ नक्षत्रांत चंद्रा, ७ वेदांत सामदेव, ८ देवांपैकीं इंद्र, ९ इंद्रियांत मन, १० प्राण्यांत चेतना, ११ रुद्रांत शंकर, १२ यक्षांत कुबरे, १३ वसूंमध्यें अग्नि, १४ पर्वतांत मेरू, १५ पुरोहितांत बृहस्पति, १६ सेनापतींत स्कंद, १७ जलाशयांत सागर, १८ महर्षीमध्यें, भृगु, १९ शब्दरूप वाणींतील एकाक्षर, (ॐ कार) २० यज्ञांत जप, २१ स्थावरांत हिमालय, २२ वृक्षांत अश्वत्थ, २३ देवर्षीमध्यें नारद, २४ गंधर्वांत चित्ररथ, २५ सिद्धांमध्यें कपिलमुनि, २६ घोडयांत उच्चैःश्रवा, २७ हत्तींत ऐरावत, २८ मनुष्यांत राजा, २९ हत्यारांत वज्र, ३० गाईमध्यें कामधेनु ३१ प्रजा उत्पन्न करणारा राजा, ३२ सर्पांत वासुकि, ३३ नागांत अनंत, ३४ जलदेवांत वरुण, ३५ पितरांत अर्यमा, ३६ नियमन करणारांत यम, ३७ दैत्यांत प्रह्राद, ३८ गणना करणारांत काल, ३९ पशूमध्यें सिंह, ४० पक्ष्यांत गुरूड, ४१ वेगवानांत वायु, ४२ शस्त्रधाऱ्यांत राम, ४३मत्स्यामध्यें नक्र, ४४ नद्यांत भागीरथी, ४५ विद्यांमध्यें अध्यात्मविद्या, ४६ वाद करणाऱ्यांचा युक्तिवाद, ४७ अक्षरांत अकार, ४८ समासांत द्वंद्व, ४९ अक्षय काल आणि सर्वतोमुखी सर्वांचा आधार, ५० संहार करणारा मृत्यु, ५१ पुढें उत्पन्न होणाऱ्या प्राण्यांचें उत्पत्तिकारण, ५२ स्त्रियांत कीर्तिनित्य नवी अशी, ५३ लक्ष्मी-धन औदार्यासह, ५४ वाणी-विवेक असलेली, ५५ स्मृति, ५६ मेधा, ५७ धृति, ५८ क्षमा, ५९ सामांत बृहत्साम, ६० छंदांत गायत्री ६१ मासांत मार्गशीर्ष, ६२ ऋतूंत वसंत, ६३ छळ करणाऱ्यांचे द्यूत, ६४ तेजस्व्यांचे तेज, ६५ व्यवसायांत जय, ६६ सत्त्वशीलांचे सत्त्व, ६७ यादवांमध्यें वासुदेव, ६८ पांडवांत अर्जुन, ६९ मुनीमध्यें व्यास, ७० कवींत शुक्राचार्य, ७१ शासन करणाऱ्यांचा दंड, ७२ विजयेच्छूंची नीति, ७३ गुह्य गोष्टींतील मौन, ७४ ज्ञान्यांचें ज्ञान आणि ७५ सर्व भूतमात्रांचें बीजरूप.

ऐशियाही सात पांच या प्रधाना । विभूति सांगितलिया तुज अर्जूना ॥
तो हा उद्देश जो गा मना । आहाच गमला (ज्ञा. १०-३०२)
पाषाणामाजी रत्न । धातूंमाजी कांचन ।
वस्त्रांमाजी तें जाण । देवांग तें मी ॥
तृणामाजी दर्मू वीरा । धारांमाजी मेघधारा ।
ऐसिया विभूती अपारा । जाण प्रकारें येणें ॥ (गीतार्णव अ. ३०)
चौसष्ट भैरव

## **चौसष्ट भैरव-** 
अष्टभैरव हे आठ दिशांचे रक्षक तर त्यांचे आठ गट हे दिवसाच्या आठ प्रहरांचे पहारेकरी होत. ते आठ गट असेः -

** (१) असितांग-**१ असितांग, २ विशालाक्ष, ३ मार्तण्ड, ४ मोदकप्रिय, ५ स्वच्छंन्द, ६ विघ्नसंतुष्ट, ७ खेचर व ८ सचराचर.

** (२) रुरु-**१ रुरु, २ क्रोडदंष्ट्र, ३ जटाधर, ४ विश्वरूप, ५ विरूपाक्ष, ६ नानारूपधर, ७ पर किंवा महाकाय व ८ वज्रहस्त.

** (३) चंड-**१ चंड, २ प्रलयांतक, ३ भूमिकंप, ४ नीलकंठ ५ कुटिल, ६ मंत्रनायक, ७ रुद्र व ८ पितामह. 

** (५) उन्मत्त-**१ बटुक-नायक, २ शंकर, ३ भूत-वेताळ, ४ त्रिनेत्र, ५ त्रिपुरांतक, ६ वरद, ७ पर्वतवास, व ८ शुभ्रवर्ण, 

** (६) कापाल-**१ कपाल, २ शशिभूषण, ३ हस्तिचर्मांबरधर, ४ योगीश, ५ ब्रह्मराक्षस, ६ सर्वज्ञ, ७ सर्वदेवेश, व सर्वगतह्रदिस्थित. 

** (७) भीषण-**१ भीषण, २ भयहर, ३ सर्वज्ञ, ४ कालाग्नि, ५ महारौद्र, ६ दक्षिण, ७ मुखर व ८ अस्थिर.

** (८) संहार-**१ संहार, २ अतिरिक्तांग, ३ कालाग्नि, ४ प्रियंकर, ५ घोरनाद, ६ विशालाक्ष,

वर्ग:याद्या
वर्ग:हिंदू धर्म
प्राचीन भारतीय लिपी

## **चौसष्ट प्राचीन भारतीय लिपि-** 
१ ब्राह्मी लिपि, २ खरोष्टी, ३ पुष्करसारी, ४ अंग, ५ वंग, ६ मगध, ७ मांगल्य, ८ मनुष्य, ९ अंगुलीय, १० शकरी, ११ ब्रह्मवल्ली, १२ द्राविड, १३ कनारि, १४ दक्षिण, १५ उग्र, १६ संख्या, १७ अनुकोम, १८ ऊर्ध्वधनु, १९ दरद, २० स्वास्य, २१ चीन, २२ हूण, २३ मध्याक्षरविस्तर, २४ पुष्प, २५ देव, २६ नाग २७ यक्ष, २८ गंधर्व, २९ किन्नर, ३० महोरग, ३१ असुर, ३२ गरुड, ३३ मृगचक्र, ३४ चक्र, ३५ वायुमरु, ३६ मौमदेव, ३७ अंतरिक्षदेव, ३८ उत्तरकुरूद्वीप, ३९ अपगौडादि, ४० पूर्वविदेह, ४१ उत्क्षेप, ४२ निक्षेप, ४४ प्रक्षेप ४५ सागर, ४६ बज्र, ४७ लेखप्रतिलेख, ४८ अनुद्रुत, ४९ शास्त्रवर्त, ५० गणावर्त, ५१ उत्क्षेपावर्त, ५२ विक्षेपावर्त, ५३ पादलिखित, ५४ द्विरुत्तरपद संधिलिखित, ५५ दशोत्तरपदलिखित, ५६ अध्याहरिणी, ५७ सर्वरुत्संग्रहणी, ५८ विद्यानुलोम, ५९ विमिश्रित, ६० ऋषितपस्तप्त, ६१ धरिणीप्रेक्षणा, ६२ सर्वोषधनिष्यन्द, ६३ सर्वसारसंग्रहणी आणि ६४ 
सर्वभूतऋदग्रहणी (ललितविस्त अ. १०) या सर्व लिपी मूळ ब्राह्मी लिपीपासूनच निघाल्या आहेत असें म्हणतात. यांतील बरीचशीं नांवें कल्पित आहेत असें पंडित गौरीशंकर ओझा हे आपल्या " भारतीय प्राचीन लिपिमाला " ह्या ग्रंथांत म्हणतात.
अठ्ठावन्न पेंच मल्लांचे

## मल्लांचे कुस्ती खेळतानाचे ५८ पेंच
#आवळा
#उडाव
#उमाकसोटा
#एकलंघी
#एकेरी पट
#कटिबंध
#कंबरखोडा
#कलाजंग
#कलावा
#कसोटा
#कातरी
#कुंदा
#कुंद्याची टांग
#कैची
#खोचा
#गम
#गळखोडा
#गोजीलोट
#गोदी
#घाणा
#घुटना
#चक्री कसोटा
#चाट
#चितेपछाड
#झटका
#झडप
#डंकी
#ढाक
#तबकफाड
#तावबगली
#थाप
#दंडवोट
#दंतमुरड
#दसरंग
#दस्ती
#दाब
#दुम
#धोबीपछाड
#नागपेंच
#नागमुरुड
#पट
#पाठपेंच
#बाळसोंगडा
#बैठक
#बैठक-आतली
#भोळी
#मानदाब
#मानेची टांग
#मुठ्ठा
#मोरपेंच
#लपेट
#लाटज
#लुकान
#स्वारी
#हरणफांस
#हातचढाव
#हातमुरड
#हुलकस

संदर्भ : (जय-मुक्तिमाला) (दु. श. को.), संकेत शास्त्र संख्या शास्त्र (धनंजय महाराज मोरे)

वर्ग:कुस्ती
पिंगल तिरचिमणी

पिंगल तिरचिमणी (इंग्लिश:Tawny Pipit; हिंदी:चिल्लू) हा एक पक्षी आहे.

 
मध्यम आकाराच्या चिमणीएवढी असते. वरील भागाचा रंग पिवळट तपकिरी. त्यावर विरळ रेषा. शेपटीची किनार पांढरी. खालील भागाचा रंग पांढुरका-पिवळट. क्वचितच छातीवर गर्द रेषा. नर-मादी दिसायला सारखे असतात.
 
## वितरण
पाकिस्तानच्या भागात कोहटपासून पंजाब, सिंध आणि बलुचिस्तान आणि भारतीय द्वीपकल्प, पूर्वेकडे बांगला देशातील ब्रह्मपुत्रा नदी, उत्तरेकडे कांग्रा, सिमला आणि देहरादून यांच्या पायथ्यावरील भागांत हिवाळी पाहुणे.

## निवासस्थाने
झुडूपी माळराने, निमवाळवंटी प्रदेश, पडीक राने, गायराने आणि नांगरलेली शेती. 

## संदर्भ
* पक्षीकोश - मारुती चितमपल्ली 

वर्ग:पक्षी
मनुस्मृती दहन दिन

२५ डिसेंबर १९२७ रोजी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी महाड येथे आपल्या सहकाऱ्यांसह मनुस्मृतीचे दहन केले होते. यात गंगाधर सहस्रबुद्धे तसेच सीताराम शिवतरकर सह इतर सवर्ण देखील सहभागी होते. या घटनेच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ दरवर्षी २५ डिसेंबरला '**मनुस्मृती दहन दिन** म्हणून महाराष्ट्र राज्यात आणि देशात अनेक ठिकाणी मनुस्मृती जाळण्याचे कार्यक्रम आयोजित केले जातात. महाड सत्याग्रह नंतर मनुस्मृती दहन केले गेले होते.

## हे सुद्धा पहा 
*महाड सत्याग्रह
*धम्मचक्र प्रवर्तन दिन
*पुणे करार
*काळाराम मंदिर सत्याग्रह

## बाह्य दुवे
*Dr. Ambedkar burns Manusmriti (Book of Inequality) in 1927 (Hindi)
*Manusmriti Dahan Din- Card
*Manusmruti Dahan Din

## संदर्भ आणि नोंदी 
वर्ग:दलित संस्कृती
वर्ग:दलित इतिहास
वर्ग:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर
वर्ग:बौद्ध सण
वर्ग:सण आणि उत्सव
वर्ग:विस्तार विनंती
वर्ग:महाड सत्याग्रह
एकसष्ट अलंकार (साहित्य शास्त्र)

**एकसष्ट अलंकार (साहित्य शास्त्र)-** 
*१ उपमा, 
*२ अनन्वय 
*३ उपमेयोपमा, 
*४ उत्पेक्षा, 
*५ ससंदेह, 
*६ रूपक, 
*७ अपह्लुति, 
*८ श्लेष, 
*९ समासोक्ति, 
*१० निदर्शना, 
*११ अप्रस्तुतप्रशंसा, 
*१२ अतिशयोक्ति, 
*१३ प्रतिवस्तूपमा, 
*१४ द्दष्टांत, 
*१५ दीपक, 
*१६ तुल्ययोगिता, 
*१७ व्यतिरेक, 
*१८ आक्षेप, 
*१९ विभावना, 
*२० विशेषोक्ति, 
*२१ यथासंख्य, 
*२२ अर्थांतरन्यास, 
*२३ विरोध, 
*२४ स्वमावोक्ति, 
*२५ व्याजस्तुति, 
*२६ सहोक्ति, 
*२७ विनोक्ति, 
*२८ परिवृत्ति, 
*२९ भाविक, 
*३० काव्यलिंग, 
*३१ पर्यायोक्त, 
*३२ उदात्त, 
*३३ समुच्चय, 
*३४ पर्याय, 
*३५ अनुमान, 
*३६ परिकर, 
*३७ व्याजोक्ति, 
*३८ परिसंख्या, 
*३९ करणमाला, 
*४० अन्योन्य, 
*४१ उत्तर, 
*४२ सूक्ष्म, 
*४३ सार, 
*४४ असंगति, 
*४५ समाधि, 
*४६ सम, 
*४७ विषम, 
*४८ अधिक, 
*४९ प्रत्यनीक, 
*५० मीलित, 
*५१ एकावली, 
*५२ स्मरण, 
*५३ भ्रांतिमान्, 
*५४ प्रतीप, 
*५५ सामान्य, 
*५६ विशेष, 
*५७ तद्‌गुण, 
*५८ अतदगुण, 
*५९ व्याघात, 
*६० संसृष्टि, आणि 
*६१ अंगांगिसंकर, 
(काव्यप्रकाश)

कांहींच्या मतें अलंकारांची संख्या ६८, आहे, (म. श. को.)

वर्ग:साहित्य
वर्ग:याद्या
पांढरे गिधाड

**पांढरे गिधाड** किंवा **इजिप्तशियन गिधाड** (इंग्रजी: Egyptian Vulture; *इजिप्शियन व्हल्चर*) हे निओफ्रॉन जातकुळीतील एकमेव गिधाड आहे. ते दक्षिण यूरोप, आफ्रिका आणि आशियात आढळते.

## उपप्रजाती 
पांढऱ्या गिधाडाच्या तीन उपप्रजाती आढळतात. *एन. पी. परक्नॉप्टेरस* या उपप्रजातीचा आढळप्रदेश सर्वात जास्त असून ते दक्षिण यूरोप, उत्तर आफ्रिका, मध्य पूर्व, मध्य आशिया आणि उत्तर-पश्चिम भारतात आढळतात. त्यांची चोच गडद करड्या रंगाची असते. समशीतोष्ण प्रदेशात वीण करणारे पक्षी हिवाळ्यात दक्षिणेकडे स्थलांतर करतात.

भारतीय उपखंडात *एन. पी. गिंगिनिॲनस* ही तिघांपैकी सर्वात लहान आकाराची प्रजात आढळते. हिची चोच पिवळी असते.

## ओळखण 
याचा आकार सुमारे घारीएवढा असतो. पूर्ण वाढ झालेल्या नर गिधाडांची लांबी ४७-५२ सेंमी तर मादींची लांबी ५२-५५.५ सेंमी असते. पंखांची लांबी शरीराच्या लांबीच्या २.७ पट असते. सगळे शरीर मळकट पांढऱ्या रंगाचे असते; डोके पिवळे असून त्यावर पिसे नसतात; चोच पिवळी; उडण्याच्या कामी उपयोगी पडणारी पिसे काळी असतात; शेपटी पाचरीसारखी; पंख लांब व टोकदार असतात. नर व मादी दिसायला सारखीच असतात. हे पक्षी एक एकटे किंवा जोडप्याने राहतात.
इवलेसे|डावे|बंगलुरू येथील पांढरे गिधाड उडताना

## निवासस्थान 
याला माणसाची मुळीच भीती वाटत नाही. मनुष्यवस्तीत किंवा तिच्या आसपास, विशेषतः जेथे केरकचरा व घाण साठलेली असेल अशा ठिकाणी, हे नेहमी भक्ष्य शोधीत असलेले दिसून येते. एक एक पाऊल टाकीत डुलत डुलत हे चालते. ही गिधाडे सर्व प्रकारची घाण आणि विष्ठा खातात. कधीकधी मेलेल्या जनावराचे कुजणारे मांसदेखील ही खातात. यांच्या घाणेरड्या सवयीमुळे बहुतेक लोक या पक्ष्यांकडे तिरस्कारानेच पाहतात, पण हा एक उपयुक्त पक्षी आहे यात शंका नाही. १९६७-७० च्या काळात दिल्लीच्या आसपासच्या भागात पांढऱ्या गिधाडांची संख्या १२,०००-१५,००० होती आणि सरासरी घनता प्रति १० चौ.किमी मध्ये ५ जोड्या एवढी होती. गिधाडांच्या मृत्यूंचा डायक्लोफिनॅक या जनावरांच्या औषधाच्या वापराशी संबंध जोडला गेला आहे.

## संदर्भ
वर्ग:गिधाड
पिंजरा (पक्षी)

**पिंजारा**, गवळण किंवा चहाड (इंग्लिश:Central indian Collared Scops) हा एक पक्षी आहे.

हा पक्षी आकाराने अंदाजे मैनेएवढी असतो.पिसांची शिंगे असलेले घुबडया पक्ष्यासारखा हा पक्षी दिसतो. तो वरून राखी तपकिरी किंवा तांबूस रंगाचा असतो.त्यावर पांढुरके पट्टे असतात.पाठीवर पिवळट रंगाचा अर्धा पट्टा व हनुवट व गळा बदामी पांढरा असतो.गळ्यावर काळ्या रंगाचे पट्टे असतात.खालील भागावर काळ्या काड्या व वेड्यावाकड्या तांबूस तपकिरी रेघोट्या असतात.नर-मादी दिसायला सारखेच असतात.

## वितरण
भारतात सर्वत्र आढळतात.

जानेवारी ते एप्रिल या काळात वीण.

## निवासस्थाने
जंगले आणि बागा या ठिकाणी राहतात.

## संदर्भ
* पक्षीकोश - मारुती चितमपल्ली 

वर्ग:पक्षी
दिवाभीत

**दिवाभीत**, कुत्रुज किंवा सांज शिंगी डूमा अशी अनेक नावे असलेला  हा एक पक्षी आहे याला (इंग्लिशमध्ये :striated scops owl, pallid scops owl) अशी अनेक नावे आहेत.

## ओळखण
हे कानांवर पिसे असलेले लहान,किरकोळ आणि राखट रंगाचे घुबड आहे.त्याच्या अंगावरचा रंग पिवळी झाक असलेला राखट- पिंकट, त्यावर बारीक रेखीव काळ्या रेषा. खालील अंगाचा रंग पिवळट आणि त्यावर दाट काळ्या रेषा असतात.  नर व मादी दिसायला सारखे असतात.

## वितरण
गिलगिट, पंजाब आंनी सिंध, महाराष्ट्र, पुणे,ठाणे, अहमदनगर आणि रत्‍नागिरी येथे एकेएकटे आढळून येतात . बलुचीस्थान , पाकिस्तान येथे प्रामुख्याने एप्रिल-मे मध्ये वीण असतात. 

## निवासस्थाने
डोंगरांचा खडकाळ भाग आणि उजाड प्रदेशात आढळून येतात.

वर्ग:घुबड
काळी सुई

**काळी सुई**, लहान सुई किंवा काळा खापरी चोर (इंग्लिश: Deccan Black Robin; हिंदी: कलचुरी, दामा) हा एक पक्षी आहे.

हा पक्षी आकाराने चिमणीएवढा असतो. पंखांवर पांढरा ठिपका असलेला काळा पक्षी असून पार्श्व तांबडे असते. मादी दिसायला राखी तपकिरी वर्णाची व तिच्या पंखांवर ठिपका नसतो.

## वितरण
हे पक्षी भारत, बांगलादेश, पाकिस्तान आणि श्रीलंका या भागात आढळतात.

## निवासस्थाने
हे पक्षी बगीचे, राया, शेतीचे क्षेत्र, पाषाण व निवडूंगांनीयुक्त प्रदेश, तसेच झुडपी विरळ जंगले व पानगळीची खडकाळ जंगले या ठिकाणी राहतात.
 
## संदर्भ
* पक्षीकोश- मारुती चितमपल्ली 

वर्ग:पक्षी
छोटा आर्ली (पक्षी)

**छोटा आर्ली** (इंग्लिश: Small Pratincole)हा प्रॅंटिकोल वर्गातील ग्लेरिओलिडे कुळातील पक्षी आहे. हा आकाराने चिमणीएवढा असतो. करड्या रंगाचा नदीकाठचा पक्षी. पाकोळीसारखे टोकदार पंख असतो. त्याची बाणाच्या आकाराची शेपटी असते. तो संध्याकाळच्या वेळी आकाशाच्या पार्श्वभूमीवर उडताना लहान वटवाघुळासारखा दिसतो. त्याच्या शरीराचा खालील भाग तांबूस छटा असलेला, धुरकट तपकिरी असतो. पोटाचा रंग पांढरा असतो. डोळे आणि चोचीला सांधणारी काळी पट्टी असते वर उडताना खालचा भाग पांढुरका आणि त्यावर काळ्या रेषा दिसतात. आखूड पांढऱ्या शेपटीवर काळा ठिपका असतो. छोटा आर्ली हे समूहाने राहतात.

## चित्रदालन 

File:Small Pratincole Bird.jpg|छोटा आर्ली,छोटी पाणभिंगरी(Small pratincole)

## वितरण
हे पक्षी पश्चिम पाकिस्तान, भारत, नेपाळ, पूर्व पाकिस्तान आणि श्रीलंका या प्रदेशात आढळतात. फेब्रुवारी ते एप्रिल दरम्यान भारतात त्यांची वीण होते.

## निवासस्थाने
त्यांचा निवास नद्या आणि दलदलीचे प्रदेश या ठिकाणी असतो.

## संदर्भ
* पक्षीकोश - मारुती चितमपल्ली

वर्ग:पक्षी
रामगंगा

**रामगंगा**, **गगन चिडी** (इंग्लिश:Indian Grey Tit; हिंदी: रामगंगरा, सलेटी रामगंगरा) हा एक चिमणीच्या आकाराएवढा पक्षी आहे. 

## ओळख
या पक्ष्याचे डोके काळे, कंठ, छातीचा मध्य भाग व गळ पांढरे असतात. काळ्या रेषा असलेला खालील भाग पांढरा व वरील भागाचा वर्ण राखट असतो.
 
## वितरण
हे पक्षी राजस्थान, गुजरात, मध्य प्रदेश व ओरिसा या भागात स्थलांतर करतात.
 
## निवासस्थाने
हे पक्षी पानगळीची विरळ जंगले, गवताळी राया आणि फळबागा यामध्ये आढळतात. 

## संदर्भ
* पक्षीकोश - मारुती चितमपल्ली 

वर्ग:पक्षी
भांबुर (निःसंदिग्धीकरण)

## भांबुर
* भांबुरवाडी
* भांबुरवाडी-वाळुंजस्थळ (ता. खेड)
* वरची भांबुरवाडी (वाळुंजस्थळ-गवारीमळा)
* ढोरे भांबुरवाडी

## भांबुर्डे
* भांबुर्डे
* भांबुर्डे (शिवाजीनगर गावठाण, पुणे)
 
## भांबुर्डा
* भांबुर्डा (वनस्पती)
* भांबुर्डा वनविहारात

वर्ग:निःसंदिग्धीकरण पाने
नेम

विशिष्ट वेळेला काळाचे बंधन घालून केलेल्या देवाच्या नामस्मरणाला नेम असे म्हणतात.

वर्ग:अध्यात्म
अर्जुन डांगळे

**अर्जुन ठमाजी डांगळे** ( इ.स. १९४५, मुंबई) हे भारतीय सामाजिक कार्यकर्ते, राजकारणी आणि मराठी साहित्यिक आहेत. ते दलित पँथरचे सहसंस्थापक होते. ते रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडियाच्या स्टेट युनिटचे अध्यक्षही राहिले आहेत. ते आंबेडकरी चळवळीत कार्यरत आहेत. त्यांच्या अनेक कविता, निबंध आणि लघुकथा, समीक्षका प्रकाशित झालेल्या आहेत, तसेच अनेक भारतीय आणि परदेशी भाषांमध्ये अनुवादित केल्या गेल्या आहेत.

## पुस्तके
#दलित साहित्य : एक अभ्यास 
#दलित विद्रोह
#ही बांधारची माणसं
#मैदानातील माणसे
#नवा अजेंडा आंबेडकरी चळवळीचा
#कार्यकारणभाव : समाज आणि साहित्य 
#छावणी हालते आहे(कवितसंग्रह)

## संदर्भ व नोंदी
वर्ग:मराठी लेखक
वर्ग:मराठी राजकारणी
वर्ग:दलित कार्यकर्ते
वर्ग:भारतीय बौद्ध
वर्ग:आंबेडकरवादी
वर्ग:भारतीय रिपब्लिकन पक्षातील राजकारणी
वर्ग:इ.स. १९४५ मधील जन्म
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
द्वंद्व

**द्वंद्व-**जोडी-युग्म. दोन परस्पर विरुद्ध गोष्टी साहचर्यानें राहतात. अशीं अनेक द्वंदें या जगांत आहेत. 

उदा.-

जड-चेतन, 

पुरुष-प्रकृति, 

देव-दैत्य, 

प्रपंच-पर्मार्थ, 

प्रकाश-अंधकार, 

राग-लोम. 

सुख-दु : ख 

शीत-उष्ण. 

धर्म-अधर्म. 

पुण्य-पाप. 

ज्ञान-अज्ञान, 

उत्पत्ति-लय, 

लाभ्म-हानि, 

जय-पराजय, 

निंदा-स्तुति, 

मान-अपमान, 

शत्रु-मित्र, 

सज्जन-दुर्जन, 

सत् ‌-असत्, 

आशा-निराशा, 

शाप-आशीवीद, 

प्रवृत्ति-निवृत्ति, 

त्याग-भोग. 

हिंसा-अहिंसा, 

दिवस-रात्र, 

प्रेम-द्वेष, 

हर्ष-शोक, 

नीति-अनीति, 

शुभ-अशुभ, 

सम-विषम, 

सगुण-निर्गुण, 

विधि-निषेध, 

नित्य-अनित्य, 

व्यष्टि-समष्टि, 

द्वैत-अद्वैत, 

विवेक-वैराग्य, 

जन्म-मरण, 

बंध-मोक्ष, 

आवड-नावड, 

उत्कांति-अपकांति, 

शिव-अशिब, 

मंगल-अमंगल, 

शरीर-आत्मा, 

जुनें-नवें, 

सनातनी-क्रांतिकारी, 

मृत्यु-जीवन, 

सापेक्ष-निरपेक्ष, 

स्त्री-पुरुष इ.
राजकुमार बडोले

**राजकुमार सुदाम बडोले** ( २८ मार्च १९६३) हे महाराष्ट्रातील राजकारणी आहेत. १३व्या महाराष्ट्र विधानसभेत भारतीय जनता पक्षाचे ते सदस्य आहेत. सन २०१४-१९ मध्ये ते देवेंद्र फडणवीस मंत्रिमंडळात सामाजिक न्याय आणि विशेष सहाय्य विभागाचे कॅबिनेट मंत्री होते.

## सुरुवातीचे जीवन
राजकुमार बडोले यांचा जन्म २८ मार्च १९६३ रोजी महाराष्ट्र राज्यातील गोंदिया जिल्ह्यातील एका गरीब कुटुंबात झाला. त्यांनी जिल्हा परिषदेच्या माध्यमिक विद्यालयातून उच्च माध्यमिक शिक्षण पूर्ण केले आणि त्यानंतर सिव्हिल इंजिनिअरिंगची पदवी घेतली. पदवी यशस्वी झाल्यानंतर त्यांनी बुलढाणा जिल्ह्यातील शाखेचे अभियंता म्हणून महाराष्ट्र राज्य सिंचन विभागामध्ये प्रवेश केला. १९८५ ते २००८ या काळात ते पदावर होते.

## राजकीय कारकीर्द
२००९ मध्ये राजकुमार बडले यांनी सार्वजनिक जीवनाची सुरुवात केली. सदाक अर्जुनी मतदारसंघातून त्यांना ३९ हजार मतांच्या मोठ्या विजयासह भाजपा आमदार म्हणून निवडून देण्यात आले. २०१४ मध्ये, अर्जुनी मोरगाओपासून ते पुन्हा निवडून आले आणि ते महाराष्ट्र राज्याचे कॅबिनेट मंत्री झाले. २०१४ मध्ये गोंदिया जिल्ह्याचे पालक मंत्री म्हणून त्यांना जबाबदारी देण्यात आली.

### भूषवलेली पदांवर 
* अध्यक्ष, भाजपा गोंदिया जिल्हा
* २००९ पासून सलग दोनवेळा महाराष्ट्र विधानसभेचे सदस्य

## संदर्भ
## बाह्य दुवे
* 
* भारतीय जनता पार्टी - महाराष्ट्र वेबसाइटवरील अधिकृत प्रोफाइल 

वर्ग:मराठी राजकारणी
वर्ग:महाराष्ट्राचे विद्यमान मंत्री
वर्ग:महाराष्ट्राचे विद्यमान आमदार
वर्ग:महाराष्ट्रातील आमदार
वर्ग:भारतीय बौद्ध
वर्ग:सडक अर्जुनीचे आमदार
हॉजसनची वृक्ष तिरचिमणी

**हॉजसनची वृक्ष तिरचिमणी** (इंग्लिश:Indian Tree Pipit; हिंदी:चचडी, मुसारिची) हा एक पक्षी आहे.

मध्यम आकाराच्या चिमणीएवढी. वरील भागाचा रंग हिरावत तपकिरी व त्यावर गर्द तपकिरी रेषा. भुवया, पंखावरील पट्टे आणि शेपटीच्या मध्यभागाचा रंग पंढूरका. छाती व दोन्ही अंगांचा रंगही पंढूरका आणि त्यावर ठळक गर्द तपकिरी रेषा असतात. नर-मादी दिसायला सारखे असतात.
 
## वितरण
हिमालयात धर्मशाला, कांग्रा व कुलू, पूर्वेकडे भूतान आणि अरुणाचल प्रदेश या भागांत उन्हाळी पाहुणे. बांगला देश व भारतीय द्वीपकल्प या भागांत हिवाळी पाहुणे.

## निवासस्थाने
गवती कुरणे, नेच्यानी युक्त असा उताराचा प्रदेश, दगडाळ जमीन, ओक, फर आणि देवदारांच्या जंगलांतील उघडा भाग
 
## संदर्भ
* पक्षीकोश - मारुती चितमपल्ली
 
वर्ग:पक्षी
मिलिंदपन्ह

**मिलिंद पन्ह** (मराठी: **मिलिंदाचे प्रश्न**) हा बौद्ध धर्मातील एक महत्त्वाचा ग्रंथ असून त्याची निर्मिती सुमारे इ.स.पू. १०० मध्ये झाली आहे. या ग्रंथात बौद्ध भिक्खू नागसेन आणि भारतीय-ग्रीक सम्राट मिलिंद यांच्यातील वादविवादात्मक चर्चा आहे. मिलिंदांनी विचारलेल्या बौद्ध धर्माविषयीच्या व इतरही सर्व प्रश्नांचे नागसेन यांनी अगदी समर्पक उत्तरे दिली त्यात मिलिंदाचे समाधान झाले आणि त्यांनी बौद्ध धर्माची दीक्षा घेतली.

वर्ग:बौद्ध ग्रंथ
वर्ग:बौद्ध धर्म
तपकिरी डोक्याची केगो

तपकिरी डोक्याची केगो, धोबा, सरोता, कंबवली, केगो, कीर किंवा कुरव (इंग्लिश:browonheaded gull) हा एक तपकिरी डोक्याचा पक्षी आहे.

आकाराने डोमकावळ्यापेक्षा मोठा. वरून राखी खालून पांढरा. उन्हाळ्यात त्याच्या डोक्याच रंग कॉफिसारखा तपकिरी दिसतो.थंडीत ते जेव्हा भारतात असतात, तेव्हा डोके राखट सफेद रंगाचे असते. पंखाची टोके काळी त्यावर आरश्यासारखा पांढरा डाग चोच व पाय लाल. कानाला कठोर वाटणारा गेक गेक असा आवाज. का-येक ,का-येक असे मोठ्या आवाजात आक्रंदन. 

## वितरण
भारताच्या पश्चिम व पूर्व समुद्रकिनाऱ्यावर आढळतात. क्वचितच समुद्रापासून दूर अश्या नद्या व सरोवरांतही आढळतात. 

## निवासस्थाने
समुद्रकिनारे, नद्या आणि सरोवरे.

## संदर्भ
* पक्षीकोश - मारुती चितमपल्ली 

वर्ग:पक्षी
स्वारगेट एस.टी. बस स्थानक

इवलेसे
**महाराष्ट्र राज्य मार्ग परिवहन महामंडळाचे स्वारगेट बसस्थानक** महाराष्ट्राच्या पुणे शहरातील मोठे बस स्थानक आहे. हे स्थानक **पुणे महानगर परिवहन महामंडळाचे स्वारगेट बसस्थानक** याच्या लगतच आहे.

फलाट क्र. १ ते ८ मुख्य इमारतीत असून फलाट क्र. ९ ते १८ आतमध्ये वेगळ्या इमारतीत आहेत. त्याच्याच मागील बाजूस फलाट क्र्. २२ ते २६ आहेत.

## उपलब्ध सोयी-सुविधा 
.

## फलाटनिहाय गंतव्यस्थाने 
वर्ग:पुण्यातील बसस्थानके
वर्ग:पुण्यामधील वाहतूक
जावा चिमणी

**जावा चिमणी** (इंग्लिश:Java Sparrow) हा एक पक्षी आहे.
 
या पक्ष्याची चोच मोठी व लाल असते. तसेच डोके व कंठ काळा असतो. डोक्याच्या दोन्ही बाजूंना पांढरा पट्टा असतो.शेपटीचा रंग काळा, पोटाचा रंग शरबती व शेपाटीखालील भाग पांढरा असतो.
 
## वितरण
हे पक्षी बाहेरून आणून सोडण्यात आले आहेत. कोलंबोत या पक्ष्यांनी वसाहत केली आहे. कोलकाता आणि चेन्नईजवळ स्थायिक झालेले आढळून येतात.

## निवासस्थाने
हे पक्षी भातशेती, बागा आणि देवनळांची बेटे या ठिकाणी राहतात.

## संदर्भ
* पक्षीकोश- मारुती चितमपल्ली 

वर्ग:पक्षी
हिरवी मनोली (पक्षी)

**हिरवी मनोली** (इंग्लिश:Green Munia) हा एक पक्षी आहे.

हिरवी मनोली आकाराने चिमणीपेक्षा लहान असते.परंतु दिसायला लाल मनोलीसारखी असते .मात्र वरील भागाचा रंग हिरवा. व खालील भागाचा रंग पिवळा असतो.खुब्यावर हिरवट तपकिरी आणि पांढरे पट्टे असतातव शेपटी काळी असते.मादी दिसायला नरासारखी असते.मात्र ती अधिक पिवळसर असते.

## वितरण
हिरवी मनोली स्थायिक स्थलांतर करणारा पक्षी आहे.अबूच्या पहाडापासून ग्वाल्हेर,झाशी,सुरगुजा,यांच्या सीमारेषा असलेला मध्यभारत व दक्षिणेकडे महाबळेश्वर या भगत दिसून येतो.

## संदर्भ
* पक्षीकोश - मारुती चितमपल्ली 

वर्ग:पक्षी
तिस्का चोप्रा

**तिस्का चोप्रा** (इंग्रजी :**Tisca Chopra**) (जन्म - **तिस्का जरीन अरोडा**; (१ नोव्हेंबर इ.स. १९७३ - हयात) एक भारतीय हिंदी अभिनेत्री व लेखिका आहेत.

## प्रारंभिक जीवन व शिक्षण
## कारकीर्द 
तिस्का चोप्रांचा पहिला हिंदी चित्रपट इ.स. १९९३ मध्ये प्रदर्शित झालेला ‘प्लॉटफॉर्म’ चित्रपट होता या चित्रपटामध्ये तिस्कांची भूमिका अजय देवगनच्या विरुद्ध होती. इ.स. २००४ मध्ये त्यांनी प्रकाश झा यांच्या ‘लोकनायक’ या चित्रपटात प्रभावती देवीची भूमिका केली होती. इ.स. २००७ मध्ये आमिर खानसोबत तारे जमीन पर या चित्रपटात काम केले. सन २०११ मध्ये तिस्कांना मधुर भंडारकरांचा चित्रपट ‘दिल तो बच्चा है जी’ मध्ये अभिनय करण्याची संधी मिळाली. पुढे इ.स. २०१६ मध्ये तिस्का चोप्रांनी दोन लागोपाठ चित्रपटात काम केले. पहिल्यांदा ‘घायल वन्स अगेन’ आणि १९ फेब्रुवारी २०१६ला प्रदर्शित झालेल्या ‘लवशुदा’ चित्रपटात ही काम केले आहे.

### अभिनय
### छोटा पडदा
### जाहिरात क्षेत्रात
## चित्रपट कारकीर्द
## वैयक्तिक जीवन
चोप्राने एर इंडियातील विमानचालक संजय चोप्रा यांच्याशी लग्न केले. तिचे कुटुंब मुंबईमध्ये स्थायिक आहे. चोप्रा स्त्रीहक्क आणि शिक्षण क्षेत्रातील अनेक समाजसेवी संस्थांसाठी काम करते.

## संदर्भ
वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेत्री
वर्ग:भारतातील महिला मॉडेल
वर्ग:भारतीय बौद्ध
वर्ग:इ.स. १९७३ मधील जन्म
वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख
वर्ग:संदर्भांचे इंग्रजी-मराठी भाषांतर हवे
वर्ग:स्त्री चरित्रलेख
तांबूस पोटाची मनोली (पक्षी)

**तांबूस पोटाची मनोली** (इंग्लिश:Jerdon's Rufousbellied Munia) हा एक पक्षी आहे.

आकाराने चिमणीपेक्षा लहान आहे.कपाळ,पंख,आणि शेपटीचा रंग गर्द चाॅकलेटी तपकिरी.पाठ तपकिरी व त्यावर पिवळसर रंगाच्या रेघा असतात.पार्श्व गर्द चाॅकलेटी तपकिरी आणि शेपटीवरील भाग तांबूस असतो.गाल,कंठ आणि छाती काळसर तपकिरी.इतर रंग गुलाबीसर तपकिरी.नर-मादी दिसायला सारखे असतात.

## वितरण
निवासी.स्थानिक स्थलांतर करणारे.पूर्व घाटात विशाखापट्टणम जिल्हा,दक्षिण कर्नाटक,केरळ आणि पश्चिम तामिळनाडू.

एप्रिल ते ऑगस्ट या काळात वीण.

## निवासस्थाने
झुडपी प्रदेश,कुरणे आणि जंगलातील पडीत शेतीचा प्रदेश.

==संदर्भ=
* पक्षीकोश - मारुती चितमपल्ली

वर्ग:पक्षी