२०२५ भारत-पाकिस्तान संघर्ष

**२०२५ चा भारत-पाकिस्तान संघर्ष** हा भारत आणि पाकिस्तान दरम्यान एक संक्षिप्त सशस्त्र संघर्ष होता जो ७ मे २०२५ रोजी भारताने पाकिस्तानवर क्षेपणास्त्र हल्ले केल्यानंतर सुरू झाला, ज्याचे नाव **ऑपरेशन सिंदूर** असे होते. भारताने म्हटले की ही कारवाई २२ एप्रिल २०२५ रोजी भारत-प्रशासित जम्मू आणि काश्मीरमध्ये पहलगाम दहशतवादी हल्ल्याला प्रत्युत्तर म्हणून करण्यात आली होती, ज्यामध्ये २६ नागरिकांचा मृत्यू झाला होता. पाकिस्तानने सीमापार दहशतवादाला पाठिंबा दिल्याचा आरोप भारताने केला, जो पाकिस्तानने नाकारला.

७ मे रोजी, भारताने पाकिस्तान-आधारित दहशतवादी गट जैश-ए-मोहम्मद आणि लष्कर-ए-तैयबा यांच्या पाकिस्तान आणि पाकिस्तान-प्रशासित आझाद काश्मीर मधील दहशतवादाशी संबंधित पायाभूत सुविधांवर क्षेपणास्त्र हल्ला करून ऑपरेशन सिंदूर सुरू केले आणि म्हटले की कोणत्याही पाकिस्तानी लष्करी किंवा नागरी सुविधांना लक्ष्य केले गेले नाही. आणि घरे आणि धार्मिक स्थळांचे नुकसान झाले. या संघर्षामुळे दोन अण्वस्त्रधारी राष्ट्रांमधील पहिली ड्रोन लढाई झाली. भारतीय हवाई तळांवर क्षेपणास्त्र हल्ले केल्याचा आरोप केला, तर पाकिस्तानने भारतावर नूर खान, रफीकी आणि मुरीदसह  अनेक पाकिस्तानी हवाई तळांवर हल्ले केल्याचा आरोप केला.  १० मे रोजी संघर्ष वाढत असताना, पाकिस्तानने त्यांचे **ऑपरेशन बुनयान-अन-मारसूस** सुरू केले, ज्यामध्ये त्यांनी म्हटले की त्यांनी अनेक भारतीय लष्करी तळांना लक्ष्य केले.

चार दिवसांच्या लष्करी संघर्षानंतर, भारत आणि पाकिस्तान दोघांनीही १० मे २०२५ रोजी त्यांच्या डीजीएमओ (सैन्य ऑपरेशन्सचे महासंचालक) यांच्यात हॉटलाइन संवाद साधल्यानंतर युद्धबंदीवर सहमती झाल्याची घोषणा केली. अमेरिकेचे उपाध्यक्ष जेडी व्हान्स आणि परराष्ट्र सचिव मार्को रुबियो यांनी वाटाघाटी दरम्यान भारतीय आणि पाकिस्तानी अधिकाऱ्यांशी व्यापक पत्रव्यवहार केला. व्यापारी उड्डाणे पुन्हा सुरू झाल्याने आणि दोन्ही देशांकडून सामान्य परिस्थिती वृत्तानुसार युद्धबंदी कायम आहे.

## पार्श्वभूमी
१९४७ पासून सुरू असलेल्या काश्मीर संघर्षामुळे भारत आणि पाकिस्तानमध्ये वादग्रस्त प्रदेशावरून अनेक युद्धे आणि चकमकी झाल्या आहेत.

२२ एप्रिल २०२५ रोजी, भारत-प्रशासित जम्मू आणि काश्मीरमधील पहलगामजवळ दहशतवाद्यांनी केलेल्या दहशतवादी हल्ल्यात २६ नागरिकांचा मृत्यू झाला, ज्यात बहुतेक हिंदू पर्यटक होते. पाकिस्तानस्थित, संयुक्त राष्ट्रांनी नियुक्त केलेल्या, दहशतवादी गट लष्कर-ए-तैयबाची शाखा असलेल्या द रेझिस्टन्स फ्रंटने, सुरुवातीला हल्ल्याची जबाबदारी स्वीकारली होती, जी नंतर मागे घेतली. भारताने पाकिस्तानविरुद्ध अनेक सूडात्मक उपाययोजनांची घोषणा केली, ज्यामध्ये सिंधू पाणी करार स्थगित करणे समाविष्ट होते, ज्यामुळे प्रतिसादात्मक उपाययोजनांना चालना मिळाली आणि राजनैतिक संकट आणि सीमेवरील चकमकी निर्माण झाल्या. 

३० एप्रिल रोजी, पाकिस्तानने दावा केला की भारताकडून लवकरच लष्करी हल्ला होणार आहे.

## घटनाक्रम 
### ७ मे  
७ मे २०२५ रोजी, भारताने घोषणा केली की ज्याचे सांकेतिक नाव *ऑपरेशन सिंदूर*, अंतर्गत पाकिस्तान-प्रशासित आझाद काश्मीर आणि पाकिस्तानच्या पंजाब प्रांतातील नऊ ठिकाणांना लक्ष्य करत क्षेपणास्त्र आणि हवाई हल्ले केले आहेत. पाकिस्तान-प्रशासित काश्मीरमधील लक्ष्यांवर भारतीय सैन्याच्या तोफखाना रेजिमेंटने अचूक लांब पल्ल्याच्या एक्सकॅलिबर राउंड आणि लॉयटरिंग म्यूनिशन्स (हेरगिरी करणारे ड्रोन किंवा तत्सम उपकरणे) वापरून लक्ष्य केले, तर भारतीय हवाई दलाने हवाई संरक्षण प्रदान केले. इस्रायली प्रेसने इंडो-इस्रायली स्कायस्ट्रायकर लॉयटरिंग म्यूनिशन्स असल्याचा उल्लेख केला.
पाकिस्तानी पंजाबमधील लक्ष्यांवर भारतीय हवाई दलाने हल्ले केले. इंडिया टुडेने उद्धृत केलेल्या सूत्रांनुसार, राफेल जेट वापरण्यात आले होते, जे स्कॅल्प क्षेपणास्त्रे (SCALP) आणि AASM हॅमर बॉम्बने सुसज्ज होते. क्रिस्टोफर क्लेरी यांनी स्टिमसन सेंटरसाठी लिहिलेल्या एका कार्यपत्रकानुसार, ब्राह्मोस क्रूझ क्षेपणास्त्रे देखील वापरली गेली असावीत.

भारत सरकारने या हल्ल्यांचे वर्णन "केंद्रित, मोजूनमापून केलेली आणि तणाव वाढू न देणारी" असे केले. भारतीय लष्करी प्रवक्त्यांनी सांगितले की, क्षेपणास्त्र हल्ल्यांमध्ये लष्कर-ए-तैयबा (LeT), जैश-ए-मोहम्मद (JeM) आणि हिजबूल मुजाहिद्दीन (HuM) या दहशतवादी गटांशी संबंधित पायाभूत सुविधांना लक्ष्य करण्यात आले, आणि नागरी पायाभूत सुविधांचे नुकसान टाळण्यासाठी निवडलेल्या ठिकाणांसह, या क्षेपणास्त्र हल्ल्यात बहावलपूरमधील सुभान अल्लाह मशीद (अहमदपूर पूर्व जवळ) आणि मुरीदके येथील मरकझ-ए-तैयबा या ठिकाणांना लक्ष्य करण्यात आले, जे अनुक्रमे जैश-ए-मोहम्मदच्या मुख्यालयाचा भाग आहे आणि जे लष्कर-ए-तोयबाचे मुख्यालय आहे आणि भारताने ही त्यांची दहशतवादी प्रशिक्षण शिबिरे असल्याचा आरोप केला आहे. भारताने लक्ष्य केल्याचा दावा केलेल्या इतर स्थळांमध्ये कोटली जिल्ह्यातील अब्बास मशीद (जैश-ए-मोहम्मदशी संबंधित), मुझफ्फराबादमधील शवाई नाला कॅम्प (एलईटीशी संबंधित) आणि सय्यदना बिलाल मशीद (जेईएमशी संबंधित), भिंबर जिल्ह्यातील बर्नाला येथील मरकज अहल ए हदीस (भारत सरकारचा LeT संबंधित असल्याचा आरोप);

पाकिस्तानी सुरक्षा सूत्रांनुसार, ७ मे रोजी भारतीय हवाई हल्ल्यानंतर अंदाजे १२५ भारतीय आणि पाकिस्तानी लढाऊ विमानांनी हवाई लढाईत भाग घेतला आणि एक तासाहून अधिक काळ चाललेल्या चकमकीत लांब पल्ल्याच्या क्षेपणास्त्रांच्या गोळीबाराची देवाणघेवाण झाली. 
*द डेली टेलिग्राफ*च्या मते, पाकिस्तानी किंवा भारतीय विमानांनी सीमा ओलांडली नाही, त्याऐवजी कधीकधी १०० किमी पेक्षा जास्त अंतरावर "स्टँड-ऑफ" संघर्ष झाला. पाकिस्तानने दावा केला की हवाई चकमकी दरम्यान त्यांनी पाच भारतीय विमाने पाडली आहेत ज्यात तीन राफेल, एक मिग-२९, एक सुखोई एसयू-३० एमकेआय आणि एक हेरॉन मानवरहित हवाई वाहन यांचा समावेश आहे. २८ मे रोजी त्यांनी पुन्हा सांगितले की सहा भारतीय लढाऊ विमाने पाडण्यात आली होती परंतु त्यापैकी चार राफेल, एक मिग-२९ आणि एक "दुसरे विमान" होते. ६ जून रोजी, पाकिस्तान हवाई दलाने (पीएएफ) सांगितले की क्रमांक १५ स्क्वॉड्रन, ज्याला कोब्रा म्हणूनही ओळखले जाते, ते भारतीय हवाई दलाच्या (आयएएफ) सहा लढाऊ विमाने पाडण्यास जबाबदार होते. कामरा येथील पीएएफ बेस मिनहास येथून पीएल-१५ दृश्यमान पल्ल्याच्या क्षेपणास्त्रांनी सुसज्ज असलेल्या जे-१०सी मल्टीरोल लढाऊ विमानांसह कार्यरत असलेल्या स्क्वॉड्रनने तीन राफेल, एक मिग-२९, एक मिराज-२००० आणि एक एसयू-३०एमकेआय पाडल्याचा दावा केला. डॉनच्या वृत्तानुसार, कोब्राजने ७ मे रोजी इंटरसेप्ट ऑपरेशनसाठी स्क्वॉड्रनला नियुक्त केलेल्या २० पैकी १८ विमाने तैनात केली.

एका फ्रेंच गुप्तचर अधिकाऱ्याने सीएनएनला सांगितले की पाकिस्तानने भारतीय राफेल पाडले, फ्रेंच सैन्याने यावर कोणतीही प्रतिक्रिया दिली नाही. क्रिस्टोफर क्लेरी यांनी *स्टिमसन सेंटर*साठी लिहिलेल्या एका कार्यपत्रिकेनुसार, चकमकीदरम्यान चार भारतीय विमाने खरोखरच पाडली गेली असावीत याचे विश्वसनीय पुरावे होते. ८ मे रोजी, एका अज्ञात अमेरिकन अधिकाऱ्याने रॉयटर्सला सांगितले की त्यांनी "अतिशय आत्मविश्वासाने" असे मूल्यांकन केले आहे की पाकिस्तानी जे-१० विमानांनी किमान दोन भारतीय लढाऊ विमाने पाडली आहेत; दुसऱ्या अधिकाऱ्याने केलेल्या मूल्यांकनानुसार पाडलेल्या विमानांपैकी एक डसॉल्ट राफेल होते. वॉशिंग्टन पोस्टने नंतर म्हटले की त्यांना ७ मे पासून भारतात विमाने कोसळल्याच्या ३ जागांची ओळख पटली आहे, त्यापैकी दोन भारतीय डसॉल्ट राफेल आणि एक डसॉल्ट मिराज २०००ची आहे. ९ मे रोजी, भारत-प्रशासित जम्मू आणि काश्मीरमधील स्थानिक सरकारी सूत्रांनी रॉयटर्सना सांगितले की ७ मे रोजी भारतात तीन लढाऊ विमाने कोसळली आणि तीन वैमानिकांना रुग्णालयात दाखल करण्यात आले आहे. ११ मे रोजी, सैन्याचे नुकसान झाले का या प्रश्नाचे उत्तर देताना, भारतीय हवाई दलाने म्हटले की "तोटा हा लढाईचा एक भाग आहे" परंतु कोणतेही नुकसान झाले आहे का याबद्दल माहिती देण्यास नकार दिला.

पाकिस्तानने भारताने लक्ष्य केलेल्या सहा ठिकाणांवर हल्ल्याची पुष्टी केली, पाकिस्तान प्रशासित आझाद काश्मीरमधील बर्नाला आणि गुलपूर येथे झालेल्या हल्ल्यांना नकार दिला, परंतु हे मशिदी आणि निवासी क्षेत्रांसह नागरी क्षेत्रे होती आणि ते दहशतवादी तळ नव्हते असे म्हटले. शरीफ यांनी असीम मुनीर यांच्या नेतृत्वाखाली पाकिस्तानी सैन्याला कोणत्याही प्रकारे प्रत्युत्तर देण्याचा अधिकार दिला.

भारताच्या म्हणण्यानुसार, भारताच्या हल्ल्यांनंतर पाकिस्तानकडून सीमेपलीकडून तोफांचा मारा आणि लहान शस्त्रांचा गोळीबार वाढला, ज्यात भारत-प्रशासित जम्मू आणि काश्मीरमधील पूंच, राजौरी, कुपवाडा, बारामुल्ला, उरी आणि अखनूर या प्रदेशांचा समावेश आहे. पाकिस्तानने म्हटले आहे की सुरुवातीच्या भारतीय हल्ल्यांनंतर नीलम-झेलम जलविद्युत प्रकल्पाचे भारतीय गोळीबारात नुकसान झाले आहे.

### ८ मे
८ मे रोजी भारताने सांगितले की पाकिस्तानने अमृतसरसह अनेक भारतीय शहरांवर ड्रोन आणि क्षेपणास्त्र हल्ले केले आहेत आणि भारताच्या आदमपूर हवाई तळवर तैनात असलेल्या एस ४०० क्षेपणास्त्र प्रणालीने हे हल्ले अयशस्वी केले आहेत, हा भारताने क्षेपणास्त्र प्रणालीचा केलेला पहिलाच लढाऊ वापर होता. पाकिस्तानने भारतावर ड्रोन आणि क्षेपणास्त्र हल्ले करण्याच्या वृत्ताला नकार दिला. पाकिस्तानी लष्करी प्रवक्त्यांनी असाही दावा केला की नानकाना साहिबकडे जाणारे भारतीय ड्रोन पाडण्यात आले. भारतीय परराष्ट्र सचिव विक्रम मिस्री यांनी हे "विचित्र कल्पनारम्य" वर्णन केले आणि पाकिस्तानने स्वतःच्या कृती लपवण्याचा प्रयत्न म्हणून फेटाळून लावले.

भारतीय सशस्त्र दलांनी सांगितले की पाकिस्तानी हल्ल्याला प्रत्युत्तर म्हणून त्यांनी लाहोरमधील पाकिस्तानी हवाई संरक्षण प्रणालींना निष्क्रिय करून SEAD/DEAD ऑपरेशन्स केल्या. पाकिस्तानी अधिकाऱ्यांनी सांगितले की अनेक भारतीय ड्रोन पाकिस्तानी हवाई क्षेत्रात घुसले आणि १२ भारतीय ड्रोन पाडण्यात आले. पाकिस्तानच्या म्हणण्यानुसार, हे ड्रोन कराची आणि लाहोर शहरांसह नऊ वेगवेगळ्या ठिकाणी पाठवण्यात आले आणि त्यापैकी एक ड्रोन लाहोरजवळील पाकिस्तानी लष्करी तळावर कोसळला. नंतर पाकिस्तानी लष्कराने त्यांच्या हद्दीत घुसलेल्या इस्रायली बनावटीच्या हॅरॉप शस्त्रास्त्रांना पाडल्याचा दावा केला. भारताने सुद्धा एक पाडल्याची कबुली दिली. पाकिस्तान सुपर लीग सामना सुरू होण्यापूर्वी रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम कॉम्प्लेक्सजवळ देखील एक ड्रोन उतरला, ज्यामुळे पाकिस्तान क्रिकेट बोर्डाला खेळ पुढे ढकलण्यास भाग पाडले.

त्याच दिवशी नंतर, भारताने सांगितले की पाकिस्तानने जम्मू जिल्ह्यात आणि आसपास, विमानतळ आणि विद्यापीठासह काही ठिकाणे हवाई हल्ले केले आहेत. सर्व आठ पाकिस्तानी क्षेपणास्त्रे एस ४०० क्षेपणास्त्र प्रणालीने रोखल्याचा दावा करण्यात आला होता. वृत्तानुसार, जम्मूमध्ये अनेक स्फोटांचे आवाज ऐकू आले तसेच जैसलमेरमध्ये स्फोट झाला, जिथे ड्रोन आणि लढाऊ विमाने देखील नोंदवली गेली. भारताने नंतर म्हटले की, या हल्ल्यांमध्ये ३०० ते ४०० तुर्की-असिसगार्ड सोंगर ड्रोनचा समावेश होता ज्यात नागरी आणि लष्करी पायाभूत सुविधांसह ३६ ठिकाणांना लक्ष्य करण्यात आले. भारताने नियंत्रण रेषेवर (LoC) जड कॅलिबर तोफखान्यांद्वारे सीमापार मारा केल्याचीही नोंद केली.

अहवालात या संघर्षाला दक्षिण आशियातील "अण्वस्त्रधारी शेजारी" यांच्यातील "पहिले ड्रोन युद्ध" म्हटले आहे.

### ९ मे
पाकिस्तानी सैन्याने ६ मे पासून ७७ भारतीय ड्रोन नष्ट केल्याचा दावा केला.

पहाटे गोळीबार थांबला होता. तथापि, "१३ तासांच्या तुलनेने शांततेनंतर" पुन्हा संघर्ष सुरू झाला. नियंत्रण रेषेवर कुपवाडा, पूंछ, उरी आणि संबा यासह काश्मीरमध्ये तोफांचा मारा सुरू करण्यात आला. भारतीय सैन्याच्या मते, उत्तरेकडील बारामुल्ला ते दक्षिणेकडील भूजपर्यंतच्या विस्तृत भागात २६ ठिकाणी ड्रोन दिसल्याचे वृत्त आहे, ज्यामधील पंजाबमध्ये किमान एक सशस्त्र ड्रोन होता; तथापि, पाकिस्तानी अधिकाऱ्यांनी भारतीय आरोपांना "निराधार आणि दिशाभूल करणारे" म्हणून फेटाळून लावले, कोणतीही आक्षेपार्ह कृती केल्याला नकार दिला. भारताने दावा केला की नियंत्रण रेषेवरील पाकिस्तानी लष्कराची चौकी नष्ट करण्यात आली.

पत्रकार परिषदेदरम्यान, पाकिस्तानने पुन्हा एकदा भारतीय लष्करी प्रतिष्ठानांवर क्षेपणास्त्र आणि ड्रोन हल्ले केलेल्याला नकार दिला आणि २०२५ पहलगाम हल्ल्याची तटस्थ तृतीय-पक्षीय चौकशीचा प्रस्ताव मांडला, ज्याकडे भारताने दुर्लक्ष केल्याचा दावा केला. ९ मे रोजी, भारताने उत्तर अरबी समुद्रात विमानवाहू जहाजे, विध्वंसक, फ्रिगेट्स आणि पाणबुडीविरोधी युद्धनौका यासह आपल्या पश्चिमी ताफ्याला पुन्हा तैनात केल्याचे वृत्त आले. द डेली टेलिग्राफने उद्धृत केलेल्या भारतीय संरक्षण सूत्रानुसार, हा ताफा कराची, पाकिस्तानचे सर्वात मोठे बंदर शहर आणि पाकिस्तान नौदलाचे मुख्यालय, यांच्या कार्याच्या मर्यादेपर्यंत आणण्यात आला.

### १० मे
१० मे रोजी, भारताने पंजाबमधील हवाई तळांवर पहाटे क्षेपणास्त्र हल्ले केल्याचा आरोप पाकिस्तानवर केला, ज्यामध्ये पठाणकोट लष्करी हवाई तळाचाही समावेश होता. असे म्हटले की त्यांनी आदमपूर आणि अमृतसरवर हल्ला केला आणि असेही म्हटले की  नंतर (सकाळी ३:२० वाजता) भारताने क्षेपणास्त्र आणि ड्रोन हल्ल्यांनी अफगाणिस्तानला लक्ष्य केले. अफगाणिस्तानच्या तालिबान सरकारनेही अफगाणिस्तानवरील भारतीय हल्ल्यांबद्दल पाकिस्तानी दाव्यांचे खंडन केले. ज्याला भारताने एक धोरणात्मक लक्ष्य मानले होते, भारतीय क्षेपणास्त्राने हल्ला केला. आणि स्कार्दू, सरगोधा, जैकबाबाद आणि भोलारी येथील इतर हवाई तळांना देखील लक्ष्य केले गेले.

पहाटे ३:२० च्या सुमारास, पाकिस्तानने युद्ध सुरू केल्याचा इन्कार केला, उलट भारताने प्रथम नूर खान, रफीकी आणि मुरीद या लष्करी तळांवर लढाऊ विमानांचा वापर करून हवेतून जमिनीवर मारा करणारे क्षेपणास्त्रे डागल्याचा आरोप केला.विमानतळाचे नाव शेख झायेद बिन सुल्तान अल नाह्यान यांच्या नावावरून ठेवण्यात आले होते आणि ते पाक-यूएई मैत्रीचे प्रतीक मानले जाते. जरी २०२३ पासून येथील व्यावसायिक उड्डाणे स्थगित करण्यात आली असली तरी, विमानतळाचा वापर कधीकधी नाह्यान हाऊसच्या सदस्यांनी रॉयल लाउंजद्वारे केला होता, जो हल्ल्यात नष्ट झालेल्या सुविधांपैकी एक होता. पाकिस्तानी लष्कराने नंतर पुष्टी केली की भारतीय हवाई हल्ल्यात त्यांचे सहा हवाई जवान मारले गेले होते ज्यात भोलारी येथे ५ आणि सरगोधा येथे एकाचा समावेश होता; सिंधचे मुख्यमंत्री मुराद अली शाह यांनीही नंतर सांगितले की भारतीय हल्ल्यात नऊ कर्मचारी जखमी झाले आहेत

भारतीय क्षेपणास्त्र हल्ल्यानंतर लगेचच, पाकिस्तानने *ऑपरेशन बन्यान-उम-मारसूस* असे नाव दिलेले प्रत्युत्तरात्मक ऑपरेशन सुरू केले. पुढे म्हटले आहे की बियास आणि नगरोटा येथील ब्रह्मोस साठवण सुविधा नष्ट करण्यात आल्या आणि आदमपूर आणि भुज येथील दोन एस-४०० प्रणाली पाकिस्तानी हवाई दलाने निष्क्रिय केल्या. पाकिस्तानने म्हटले आहे की उरी येथील फील्ड सप्लाय डेपो आणि पूंच येथील रडार स्टेशन यासारख्या लष्करी रसद आणि समर्थन स्थळांना लक्ष्य करण्यात आले आहे आणि केजी टॉप आणि नौशेरा येथील १० ब्रिगेड आणि ८० ब्रिगेड सारखे कमांड मुख्यालय तसेच राजौरी आणि नौशेरा येथील प्रॉक्सी प्रशिक्षण आणि गुप्तचर फ्यूजन सुविधा नष्ट करण्यात आल्या आहेत. पाकिस्तानने नंतर दिवसा आपले हवाई क्षेत्र बंद केले. त्यांनी पुरावा म्हणून लक्ष्यांच्या, वेळेनुसार छापलेल्या प्रतिमा जारी केल्या आणि उधमपूर, पठाणकोट, आदमपूर आणि भुज येथील त्यांच्या हवाई तळांना किरकोळ नुकसान झाल्याचे वृत्त दिले; उधमपूर येथे भारतीय हवाई दलाच्या एका सैनिकाचा मृत्यू झाल्याचीही पुष्टी झाली. भारताने नंतर सांगितले की ६०० हून अधिक पाकिस्तानी लॉइटरिंग म्युनिशन, बायकर यिहा आणि यूसीएव्ही, अ‍ॅसिसगार्ड सोंगर, पाडण्यात आले आणि अनेक क्षेपणास्त्रे रोखण्यात आली.

क्षेपणास्त्र हल्ल्यांबरोबरच, सियालकोट आणि राजौरीजवळ नियंत्रण रेषेवर जोरदार चकमक झाली. भारतीय सैन्याने सांगितले की पाकिस्तानने प्रत्युत्तरात्मक गोळीबारात नागरी भागांना लक्ष्य केले ज्यामध्ये किमान पाच लोक ठार झाले, ड्रोनने जम्मूमधील एका हिंदू मंदिराला लक्ष्य केले. विश्लेषक मायकेल कुगेलमन यांनी असा युक्तिवाद केला की दोन्ही देश आता "प्रभावीपणे युद्धात" आहेत; परंतु माजी भारतीय राजदूतांच्या मते, दोन्ही बाजूंनी सैन्याची जमिनीवर जमवाजमव केली नाही.

सकाळी ६:५५ वाजता, पीटीव्ही न्यूजने वृत्त दिले की पंतप्रधान शेहबाज शरीफ यांनी त्यांच्या सचिवालय - स्ट्रॅटेजिक प्लॅन डिव्हिजनद्वारे देशाच्या अण्वस्त्र कमांड आणि नियंत्रणासाठी जबाबदार असलेल्या राष्ट्रीय कमांड प्राधिकरणाची बैठक बोलावली आहे. पाकिस्तानचे संरक्षण मंत्री ख्वाजा आसिफ यांनी नंतर अशी बैठक झाल्याचे किंवा नियोजित असल्याचे नाकारले.

युद्धबंदी १७:०० (भाप्रवे)/१६:३० (पाप्रवे) वाजता सुरू झाली. पाकिस्तानचे पंतप्रधान शाहबाज शरीफ यांनी त्यांच्या सशस्त्र दलांच्या सन्मानार्थ १६ मे हा दिवस युम-ए-तशकूर ('कृतज्ञता दिन') म्हणून साजरा करण्याचे ठरवले.

## हवाई हल्ले आणि चकमकी
### सुरुवातीचे हल्ले
७ मे २०२५ रोजी, भारताने पाकिस्तान आणि पाकिस्तान प्रशासित काश्मीरमधील नऊ कथित "दहशतवादी छावण्यांवर" क्षेपणास्त्र आणि हवाई हल्ले केले. हे हल्ले भारतीय वेळेनुसार ०१:०५ ते ०१:३० दरम्यान (मंगळवारी १९:३५ आणि २०:०० GMT) फक्त २५ मिनिटे चालले.

हल्ल्यानंतर प्रसिद्ध झालेल्या उपग्रह प्रतिमांमध्ये पाकिस्तानमध्ये झालेल्या नुकसानीचे प्रमाण दिसून आले. भारतीय विमानांनी यापूर्वी पाकिस्तानच्या भूमीवर दहशतवादी हल्ल्यांनंतर पाकिस्तानच्या भूभागावर बॉम्बहल्ला केला आहे परंतु बुधवारची कारवाई १९७१ च्या भारत-पाकिस्तान युद्धानंतर भारताने त्याच्या शेजारील भागात केलेला सर्वात मोठा हल्ला आहे, जो दोन्ही देशांमधील अनेक युद्धांपैकी सर्वात मोठा आहे.

### हवाई चकमकी
७ मे रोजी, पाकिस्तानी सुरक्षा सूत्रांनी सांगितले की भारतीय आणि पाकिस्तानी लढाऊ विमानांनी एका तासाहून अधिक काळ लांब पल्ल्याच्या दृश्य-पलीकडच्या क्षेपणास्त्रांची देवाणघेवाण केली, ज्याला त्यांनी अलिकडच्या इतिहासातील सर्वात मोठ्या हवाई लढाईंपैकी एक म्हणून वर्णन केले. जर खरे असेल, तर पहिल्यांदाच फ्रेंच-बनावटीचे डसॉल्ट राफेल लढाईत हरले असेल, असे म्हटले जाते की ते चिनी-बनावटीच्या चेंगडू जे-१० ने पाडले होते. पाकिस्तानी लष्कराने दावा केला की भारताशी झालेल्या संघर्षात त्यांच्या एका विमानाचे किरकोळ नुकसान झाले. १२ मे २०२५ रोजी, भारतीय लष्कराने मिराज ३ किंवा मिराज ५ असल्याचा दावा केलेल्या अवशेषांचे दर्शन घडवून आणले आणि त्यांनी त्यांना अडवल्याचा दावा केला.

दावा केलेल्या विमान नुकसानीबद्दल, भारतीय हवाई दलाने अतिरिक्त तपशीलांशिवाय "नुकसान हे युद्धाचा एक भाग आहे" असे म्हटले आणि सर्व वैमानिक घरी परतले असल्याचे सांगितले. संरक्षण विश्लेषक मायकेल क्लार्क यांनी अल जझीराला सांगितले की जर भारताने राफेल जेट गमावले असते तर "ते निश्चितच लाजिरवाणे ठरेल." त्यांनी असेही म्हटले की जर विमान भारतीय हद्दीत कोसळले असते तर भारत शक्य तितक्या काळासाठी ती एक निराधार अफवा म्हणून ठेवण्याचा प्रयत्न करेल आणि "अपरिहार्य नुकसान" बद्दलचे त्यांचे सामान्य विधान कदाचित पुष्टीकरणाच्या जवळचे असेल. त्यांच्या मते, यामुळे ७, ८ आणि १० मे रोजी सशस्त्र दलांच्या पुढील हल्ल्यांदरम्यान भारताच्या युद्धनीतींमध्ये सुधारणा झाल्या.

पाकिस्तानच्या म्हणण्यानुसार, पाकिस्तानी हवाई दलाने भारताने पाठवलेले ८४ इस्रायली-निर्मित हारोप ड्रोन अडवले आणि नष्ट केले. पाकिस्तानी हवाई दलाने राफेल विमानांसह पाच भारतीय लढाऊ विमाने पाडल्याच्या त्यांच्या पूर्वीच्या दाव्यांचा पुनरुच्चार केला आणि कथित क्रॅश ठिकाणे, लढाऊ सैन्याच्या तुकड्या आणि उड्डाण डेटाच्या अडथळ्याचे वर्णन तसेच त्यांनी जे म्हटले आहे ते वैमानिकाच्या अंतिम संप्रेषणाचे कॉकपिट व्हॉइस रेकॉर्डर (सीव्हीआर) ट्रान्सक्रिप्ट होते. याव्यतिरिक्त, भारताने म्हटले आहे की त्यांच्या हवाई संरक्षण प्रणालींनी पाकिस्तानने सोडलेले शेकडो ड्रोन आणि युद्धसामग्री यशस्वीरित्या अडवली आणि पाडली.

### पाकिस्तानी हवाई तळांवर हल्ले
८ मे २०२५ रोजी, ड्रोन घुसखोरी आणि क्षेपणास्त्र हल्ल्यांच्या मालिकेला उत्तर म्हणून, ज्यांचा आरोप पाकिस्तानने नाकारला असला तरी भारताने केला होता, भारताने हल्ले केले आणि पाकिस्तानमधील अनेक ठिकाणी हवाई संरक्षण रडार आणि प्रणालींना नुकसान पोहोचवल्याचा दावा केला. विशेषतः, भारतीय मूल्यांकनातून असे दिसून आले की लाहोरमधील हवाई संरक्षण प्रणाली निष्क्रिय करण्यात आली होती. पाकिस्तानने त्या सकाळी ११ ठिकाणी ड्रोन घुसखोरी किंवा अडथळे नोंदवले आणि अधिकृतपणे कबूल केले की चार सैनिक जखमी झाले आणि लष्करी उपकरणांचे अंशतः नुकसान झाले.

भारतातील स्थानिक माध्यमांनी ९ मे च्या रात्री ड्रोन आणि क्षेपणास्त्र हल्ल्यांचा वृत्तांकन केले. काही तासांनंतर, भारतीय सशस्त्र दलांनी पाकिस्तानी लष्करी प्रतिष्ठानांना लक्ष्य करून अनेक हवाई कारवाया केल्या.
भारतीय माध्यमांच्या वृत्तानुसार, हवाई हल्ल्यांची योजना भारताचे हवाई दल प्रमुख अमर प्रीत सिंग यांनी आखली होती तर राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार अजित डोवाल यांनी अंतिम मंजुरी दिली होती. हे हल्ले भारतीय हवाई दलाच्या सुखोई एसयू-३० एमकेआय लढाऊ विमानांनी ब्रह्मोस क्षेपणास्त्रांनी सज्ज केल्याचे वृत्त आहे. नंतर भारताचे पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी ब्रह्मोसच्या वापराची पुष्टी केली.

*न्यू यॉर्क टाईम्स* आणि *द वॉशिंग्टन पोस्ट*ने पाकिस्तानच्या सहा लष्करी हवाई तळांच्या आधी आणि नंतरच्या उपग्रह प्रतिमांचे विश्लेषण केले आहे ज्यामध्ये हवाई हल्ल्यांदरम्यान झालेले मोठे नुकसान दिसून आले आहे. भारतीय हल्ल्यानंतर घेतलेल्या उपग्रह प्रतिमांमध्ये धावपट्टीवर एक खड्डा दिसत होता जो आधीच्या प्रतिमांमध्ये नव्हता. पाकिस्तानी सूत्रांनुसार, हल्ल्यात विमानतळाच्या रॉयल लाउंजचे नुकसान झाले आणि एप्रॉन क्षेत्रात १०० फूट (३० मीटर) रुंदीचा खड्डा निर्माण झाला.
* हल्ल्यांमध्ये सुक्कुर विमानतळावरही परिणाम झाला कारण एक हँगर कोसळला आणि एक रडार साइट नष्ट झाली. केलेल्या क्षेपणास्त्र-ड्रोन हल्ल्यांमुळे युद्धबंदी करारासाठी अमेरिकेला हस्तक्षेप करावा लागला. "केंद्रीय वाहतूक केंद्रांपैकी एक" आणि "हवाई इंधन भरण्याच्या क्षमतेचे घर" (क्रमांक १० स्क्वॉड्रन) म्हणून हा तळ पाकिस्तान हवाई दलासाठी एक धोरणात्मक मालमत्ता असल्याचे म्हटले जाते. ही सुविधा पाकिस्तानच्या अण्वस्त्रांसाठी जबाबदार असलेल्या स्ट्रॅटेजिक प्लॅन डिव्हिजनच्या मुख्यालयापासून फक्त एक मैलावर होती, ज्यामध्ये १७० हून अधिक वॉरहेड्स आहेत. न्यू यॉर्क टाईम्सने एका माजी अमेरिकन अधिकाऱ्याचा उल्लेख केला आहे ज्यांनी म्हटले आहे की, "पाकिस्तानला सर्वात जास्त भीती त्यांच्या अण्वस्त्र कमांड प्राधिकरणाचा शिरच्छेद होण्याची आहे" आणि भारतीय क्षेपणास्त्र हल्ल्यांचा अर्थ भारताच्या असे करण्याच्या क्षमतेसाठी इशारा म्हणून लावण्यात आला आहे.
अल्बानी विद्यापीठातील सहयोगी प्राध्यापक क्रिस्टोफर क्लेरी यांच्या मते, "म्हणून, या सुविधेवरील हल्ला भारताच्या अपेक्षेपेक्षा जास्त धोकादायक मानला गेला असावा - आणि दोन्ही बाजूंनी असा निष्कर्ष काढू नये की अण्वस्त्रधारी न होता संघर्ष होणे शक्य आहे". सोशल मीडियावरील अफवांनंतर, आंतरराष्ट्रीय अणुऊर्जा संस्थेनेही तपासानंतर पुष्टी केली की पाकिस्तानमधील कोणत्याही अणुसुविधा केंद्रातून रेडिएशन गळती झाली नाही किंवा ते सोडले गेले नाही. पाकिस्तानने बियास येथील ब्रह्मोस साठवण सुविधा नष्ट केल्याचा दावा केल्यानंतर भारतीय अणुऊर्जा नियामक मंडळाने रेडिएशन गळतीचे वृत्त खोटे असल्याची सूचना सोशल मीडियावर देखील शेअर केली.

भारताचे संरक्षण प्रमुख जनरल अनिल चौहान आणि पाकिस्तानचे संयुक्त कर्मचारी समितीचे अध्यक्ष जनरल साहिर शमशाद मिर्झा यांनी पुष्टी केली की संघर्षादरम्यान कोणत्याही राष्ट्राने कधीही अणुशस्त्रांचा वापर करण्याचा विचार केला नव्हता. भारत-प्रशासित जम्मू आणि काश्मीरच्या जम्मू प्रदेशात विशेषतः त्याच्या पूंछ जिल्ह्यात पाकिस्तानने केलेल्या तोफगोळ्यांमुळे बहुतेक मृत्यू आणि जखमी झाले आहेत, जिथे भारतीय माध्यमांच्या सूत्रांनी सांगितले की हल्ल्यांमध्ये एक गुरुद्वारा, एक शाळा आणि अनेक घरांचे नुकसान झाले, ज्यामध्ये १४ नागरिक आणि २ भारतीय सैनिक मृत्युमुखी पडले. पंजाबमधील फिरोजपूर जिल्ह्यात पाकिस्तानी लॉइटरिंग म्युनिशनमुळे एका नागरिकाचा मृत्यू झाला, जो भारत-प्रशासित जम्मू आणि काश्मीरबाहेरचा एकमेव भारतीय मृत्यू होता. उधमपूर हवाई तळावर पाकिस्तानने केलेल्या हवाई हल्ल्यात भारतीय हवाई दलाचा एक सैनिक ठार झाला, आणि राजौरी येथे पाकिस्तानी गोळीबारात एक उपायुक्त ठार झाला. पाकिस्तानने दावा केला की सुमारे २५-५० भारतीय सैनिक ठार झाले.

### पाकिस्तान
## युद्धविराम
अमेरिकेच्या हस्तक्षेपाने शनिवार, १० मे रोजी दुपारी एक नाजूक युद्धबंदी झाली. संघर्ष अणुस्फोटात बदलण्याची शक्यता असल्याने अमेरिकेला चिंता वाटू लागली आणि परराष्ट्र सचिव मार्को रुबियो यांनी ४:०० पाप्रवे पासून फोन करण्यास सुरुवात केली. त्यांनी पाकिस्तानचे लष्करप्रमुख असीम मुनीर, राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार असीम मलिक आणि पंतप्रधान शाहबाज शरीफ यांच्याशी बोलले. अमेरिकेचे उपाध्यक्ष जेडी व्हान्स पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्यासह भारतीय अधिकाऱ्यांच्या संपर्कात होते. सौदी अरेबिया, इराण, युएई आणि यूके यांनीही हस्तक्षेप केला. संघर्ष सुरू झाल्यानंतर पहिल्यांदाच भारतीय आणि पाकिस्तानी लष्करी प्रमुखांनी दुपारी २:३० वाजता फोनवर चर्चा केली.
### करार
भारताचे परराष्ट्र सचिव विक्रम मिस्री आणि पाकिस्तानचे परराष्ट्र मंत्री इशाक दार यांनी सांगितले की दोन्ही सैन्यांनी पूर्ण युद्धबंदीवर सहमती दर्शविली आहे आणि चकमकी सायं. ५:०० भाप्रवे/ ४:३० PKT (११:०० GMT) वाजता संपतील.

दार यांनी सांगितले की ३६ देशांनी युद्धविरामात मध्यस्थी करण्यास मदत केली. तथापि, एका भारतीय अधिकाऱ्याने एजन्स फ्रान्स प्रेसला सांगितले की युद्धविराम द्विपक्षीय पद्धतीने वाटाघाटी करण्यात आला होता, म्हणजेच "भारत आणि पाकिस्तानमधील गोळीबार आणि लष्करी कारवाई थांबवण्याचे काम दोन्ही देशांनी थेट केले होते". अमेरिकेचे परराष्ट्र सचिव मार्को रुबियो यांनी जाहीर केले की दोन्ही देश "तटस्थ ठिकाणी विस्तृत मुद्द्यांवर" चर्चा करतील आणि त्यांनी आणि उपाध्यक्ष जेडी व्हान्स यांनी दोन्ही बाजूंच्या वरिष्ठ अधिकाऱ्यांशी विस्तृत पत्रव्यवहार केला आहे. काही तासांनंतर, युद्धविराम उल्लंघनानंतर, भारतीय अधिकाऱ्यांनी अद्याप चर्चेसाठी तयारी दर्शविली नव्हती. भारत आणि पाकिस्तानच्या परराष्ट्र मंत्र्यांनी अधिकृत घोषणा करण्यापूर्वी, युद्धविराम लागू झाल्यानंतर लगेचच अमेरिकेचे अध्यक्ष डॉनल्ड ट्रम्प यांनी सोशल मीडियावर एक पोस्ट केली. पाकिस्तानचे पंतप्रधान शरीफ यांनी सांगितले की ट्रम्प यांनी सौदी अरेबिया, तुर्की, कतार, यूके, संयुक्त राष्ट्र आणि चीनच्या प्रतिनिधींसह युद्धबंदी सुलभ करण्यात "महत्वाची आणि सर्वोच्च भूमिका" बजावली आहे, तर भारताच्या परराष्ट्र सचिवांनी नंतर सांगितले की युद्धबंदी चर्चा "दोन्ही सैन्यांमध्ये स्थापित विद्यमान चॅनेल अंतर्गत थेट भारत आणि पाकिस्तानमध्ये" झाली. भारत आणि पाकिस्तानच्या प्रमुखांचे आभार मानताना, अध्यक्ष ट्रम्प यांनी दोन्ही राष्ट्रांसोबत व्यापार "मोठ्या प्रमाणात" वाढवण्याचे वचन दिले.

करारानंतर, पाकिस्तानने आपले हवाई क्षेत्र व्यावसायिक उड्डाणांसाठी पुन्हा उघडले. दोन्ही राज्यांमधील लष्करी हॉटलाइन सक्रिय करण्यात आल्या.

### उल्लंघनांचे आरोप
**१० मे:** युद्धबंदीच्या घोषणेनंतर काही मिनिटांतच, भारत-प्रशासित जम्मू आणि काश्मीरमधील श्रीनगर आणि जम्मू शहरांवर आकाशात मोठे स्फोट ऐकू आले आणि प्रक्षेपण दिसले. १० मे रोजी उशिरा, मिस्री यांनी सांगितले की युद्धबंदी कराराचे उल्लंघन झाले आहे, त्यांनी श्रीनगर आणि पंजाबवर सीमेपलीकडून गोळीबार आणि पाकिस्तानी ड्रोन दिसल्याचा उल्लेख केला आणि पाकिस्तानी अधिकाऱ्यांना "उल्लंघनांकडे लक्ष देण्याचे" आवाहन केले. जम्मू आणि काश्मीरचे मुख्यमंत्री उमर अब्दुल्ला यांनीही श्रीनगरमध्ये स्फोट झाल्याची माहिती दिली आणि युद्धबंदी उल्लंघनाबद्दल चिंता व्यक्त केली. पाकिस्तानी माहिती मंत्री अत्ता तरार यांनी पाकिस्तानने युद्धबंदीचे उल्लंघन केल्याचे भारतीय दावे फेटाळून लावले आणि भारतीय माध्यमांचे वृत्त "निराधार" असल्याचे म्हटले. नंतर पाकिस्तानने भारतावर पाकव्याप्त काश्मीरमध्ये युद्धबंदीचे उल्लंघन केल्याचा आरोपही केला. आणि नियंत्रण रेषेच्या भारतीय बाजूला असलेल्या अनेक शहरांमध्ये परिस्थिती स्थिर झाली होती. शांतता परत आल्यानंतर श्रीनगरमध्ये व्यवसाय पुन्हा सुरू झाले. भारतात, गुजरातचे राज्यमंत्री हर्ष संघवी यांनी घोषणा केली की आकाशात ड्रोन दिसल्यानंतर कच्छ जिल्ह्यात ब्लॅकआउट लागू केले जाईल. पाकिस्तानमध्ये, पेशावरमधील नागरिकांना आकाशात ड्रोन दिसल्यानंतर विमानविरोधी गोळीबार ऐकू आला.

**१२ मे:** भारतीय माध्यमांनी दावा केला की भारत प्रशासित जम्मू आणि काश्मीरच्या सांबा जिल्ह्यात "संशयित पाकिस्तानी ड्रोन" आढळून आले आणि ते कार्यरत होते. खबरदारीचा उपाय म्हणून अमृतसरसह अनेक सीमावर्ती शहरांमध्ये ब्लॅकआउट लागू करण्यात आले. मध्यरात्रीनंतर, भारतीय सैन्याने सांगितले की, "अलीकडे कोणत्याही ड्रोन हालचाली आढळल्या नाहीत आणि युद्धबंदीची परिस्थिती कायम आहे."

## विश्लेषण
## परिणाम
### चुकीची माहिती
## कायदेशीर स्थिती
## प्रतिक्रिया
### सहभागी पक्ष
### सुपरनॅशनल संस्था
### आंतरराष्ट्रीय
## नोंदी 
## संदर्भ 
वर्ग:भारत-पाकिस्तान युद्धे