open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ဂုဏာလၚ်္ကာရ၊ ကျာ်ဇၞော်ဘာကျာ် ဍုင်လၟိုင်

thumb|358x358px|ဘဒ္ဒန္တ ဂုဏာလၚ်္ကာရ၊ဘာကျာ်-ဍုၚ်လၟိုၚ်။အလံၚ်ကျာ်ဇၞော်အ္စာတၠဝွံ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုၚ် ၁၂၈၇ သၞာံ၊ ပယျာံဂိတုမြေက္ကသဵု (၇) မံက်၊ တ္ၚဲစန်ဂှ် က္တဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲကွာန်လၟိုၚ်ရ။

ယၟုမအံက်ညး - နာဲကေဟ်

ယၟုမိအံက်ညး - မိဘွဲ့

ပ္ဍဲကောန်မွဲမိ နွံဆညးၜါတၠၝဲကဵုဒေံရ။ ယၟုၝဲညး - မိကောန်တေတ် (မိကွန်တစ်) 

ယၟုအလံၚ်ကျာ်ဇၞော်အ္စာတၠဝွံ - မာံဇျူၚ်တဳ (မၚ်းချိန်တီး)

နူအခိၚ်ဍောတ်တ်တေံဟေၚ် မအံက်ညးဒးသာဲတိတ်အာနူ ကဵုဂကောံသ္ၚိကၟိန်ညးတံတုဲ သှ်ေဆညးတံမၞိဟ်ပိတၠ မိမွဲကဵုကောန်ၜါဓဝ်တုဲ၊ ဗွဲကြဴဏအ် မိညးလေဝ် ထပ်စှ်ေအာဒၞဲါအိန်ထံၚ်တၟိမွဲဝါပၠန်ရ။

ခြာဟွံလအ် ၝဲညးမၞုံယၟု - မိကောန်တေတ်ဂှ်လေဝ် စုတိအာပၠန်တုဲ သဳမူညးမၞုံယၟု - နာဲဇြုၚ်ဗောန်+ မိဣသုၚ် (နာဲစိန်ဘွန်+မိအိစိန်) ဂှ် ဆက်လွဳပရာအာ ညံၚ်ရဴကောန်အရၚ်မွဲကီုရ။ ကာလဇၞော်ဂေါဝ်စိုပ်ကၠုၚ် အဝဲဂှ် ဘိုၚ်ကၠောန်အာ ကမၠောန်ကရောံသဳမူညး မပ္တံကဵုဇိက်ဗ္ၚ တဵုကၠအ်ရ။ 

## ဘဝ ခမဳသာမဏဳ
ဗွဲကြဴ သဳမူညးဒုၚ်သဇိုၚ်ပစ္စယာနုဂ္ဂဟတုဲ ဂွံအာစိုပ် ဒဒှ်ဘဝထပိုဲသာမဏီရ။ ရာံတိတ်ကၠုၚ်နူဘဝထပိုဲတုဲ အတိုၚ်ကမၠောန်သဳမူညး မကၠောန်ဒၟံၚ်ဂှ်ဟေၚ် ဘိုၚ်ရေၚ်တၠုၚ်ဆက်ကၠောန်အာပၠန်ရ။ ကာလအယုက်ပေၚ်ကၠုၚ် (၂၀) သၞာံဂှ် သဳမူညးဒုၚ်သဇိုၚ်ပစ္စယာနုဂ္ဂဟ မွဲဝါပၠန်တုဲ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုၚ် (၁၃၀၈) သၞာံ၊ ဂိတုဒ္ဂိုန် (၈) မံက်ဂှ် သ္ပအ္စာဥပ္ပဇ္ဇျာဲကဵု ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘဒ္ဒန္တဝိသာရဒ ဘာတြေံ ကွာန်စောဂလာရ၊ ပထကမ္မဝါစာ - ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘဒ္ဒန္တ နန္ဒသာရ ဘာတၟိ ကွာန်တၟံကၞေၚ်၊ ဒုတိယ ကမ္မဝါစာ တၠဂုဏ်အ္စာ ဥတ္တမာရမ္ဘ (ကျာ်ဇၞော်အ္စာတၠ ဝၚ်္က) ဘာတၟိ ကွာန်တၟံကၞေၚ်၊ သၚ်ကာရကမၞုံလၟိုဟ် (၁၅) ဇကုတုဲ အလံၚ်ပယျၚ်တၟိ မၞုံယၟုနာဲဂုဏဝွံ ဂွံအာစိုပ်ဒဒှ် ဘဝခမဳပယျၚ်မပြဲ ပ္ဍဲခဏ္ဍသီဘာတြေံကွာန်စောဂလာရ။

နာဲဂုဏဝွံ ပ္ဍဲဇရေၚ်တမ်ဇိုၚ်အ္စာ ဘာကျာ် ကွာန်လၟိုၚ်ဂှ်ဟေၚ် လုကဴၜါဝှ်ၜါသၞာံ ကတ်အာပရိယတ္တိတုဲ ဗွဲကြဴ ပြံၚ်ကၠောံအာစိုပ်တိုက်လိက် ဘာဝေဠုဝန် ကွာန်ဖအံက်၊ ဘာကၠအ်ပၞဟ် ဍုၚ်မုဟ်ဍုၚ်၊ ဘာကၟာဆီ ဍုၚ်လ္ဂုၚ်၊ ဘာပြာသာဒ် ကွာန်ကၠအ်သတ်၊ ဘာကျာ်ဇြာ ကွာန်ကၟာဝက်။ (ကျာ်ဇၞော်ဝွံ ဟိုတ်နူကဵု ဒးစဴဖန်ဖက်မံၚ် ကိစ္စပ္ဍဲ ဘာမွဲနှေံမွဲနှေံဂှ်ရ လ္ပာ်ပရိယတ္တိ ဂွံကတ်လ္ၚတ်အာဍိုက်က်ပေၚ်ၚ်ဂှ် သၟဟ်အစောံဟွံမာန်ရ)။ နာဲဂုဏဝွံ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၃၄၆ သၞာံဂှ် ကျာ်ဇၞော်အ္စာဝါရိန္ဒ စဴအာသွဝ်တုဲ ဂွံအာစိုပ်ဒဒှ်ဘဝကျာ်ဇၞော်မၞုံပိုန်ဂ္ဇံဘာရ။ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၃၆၁ သၞာံဂှ်ဟေၚ် အ္စာတၠဂအုပ်ဂိုဏ် တၟံကၞေၚ် ဘာတၟိဂှ် စဴအာသွဝ်တုဲ ဒှ်ကၠုၚ်အ္စာတၠဂအုပ်ဂိုဏ်ဘာကျာ်ဏံရ။

## ရေၚ်တၠုၚ်သ္ဇိုၚ်ဝန် ဘာသာ သာသနာ
လုကဴကာလသၞာံအခါဗွဲမဂၠိုၚ် ဒၠောံဗ္တောန်ကၠုၚ်ဒါယကာဂမၠိုၚ် နကဵုဒဒှ်ဝတ်အ္စာမွဲကီု သီုကဵုဒၠောံဗ္တောန်မၚ်မွဲကၠုၚ် ကောန်ကွး ခမဳ၊ သာမဏဳဂမၠိုၚ်ကီု၊ ပ္ဍဲကဵုဂကောံစေတိယနုဂ္ဂဟ ကျာ်ကေလာသ ကွာန်လၟိုၚ်ဂှ်လေဝ် နဒဒှ်ဥက္ကဌ ယိုက်ဂၠေၚ်ရေၚ်တၠုၚ်ကၠုၚ်လဝ်ရ။

လက်ထက်ကျာ်ဇၞော်အ္စာတၠဝွံ ပ္ဍဲအရှာံဘာကျာ်ဏံ ဘာဍောတ်တ်၊ ဘာဇၞော်ဇၞော် ဇြပ်သ္ဘၚ်ဓရ်တၟိလေဝ် သိုၚ်ဗဒှ်ကၠုၚ်မာန်တုဲ ဂဵုလဟဵုတဴတက်ကၠုၚ် ဗွဲမလောန်ရ။ ကွးတမ်ဇိုၚ်မတွံဂး အ္စာလိက်လေဝ် မံက်ဂတဝ်ကၠုၚ်ရ။ ကျာ်ဇၞော်အ္စာတၠဝွံ ဟိုတ်နူဍိုက်ပေၚ်တဴကဵု ဂုဏ်သိက္ခာသဳလ၊ သမာဓိ၊ ပညာကီု၊ သီုဍိုက်ပေၚ်တဴကဵု ဓရ်သဒ္ဓါ စေတနာတုဲ ဒါယကာဘာကျာ်တံကီု သီုကဵုဒါယကာရဲညးဍုၚ်လၟိုၚ်တံလေဝ် လျုၚ်ဇြုၚ်သ္ဍိုက်တဴ အိုတ်ရ။  

## စုတိစဴအာဘဝပရလိုတ်
ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၃၇၄ သၞာံ ဂိတုဇှ်ေ ၄ စွေက် တ္ၚဲသိုက်အခိၚ်ဗၠာၚ်ယး ၅ နာဍဳကဵု ၂၀ မိနေတ် ကလိဂွံအာယုက် ၈၇ သၞာံ၊ သိက္ခာ ၆၇ ဝှ် အတိုၚ်ပရေၚ်ဓရ်ကံ ဂၠံၚ်တရဴဍာံစၟတ်မွဲဂှ် ပဲါထောံကၠေံ လၞီဍာ်ရမတ်ကွးဂမၠိုၚ်ကီု၊ သီုကဵုဒါယကာဂမၠိုၚ်တုဲ ပ္တဝ်အာက္ဍိုပ်ကဵု ဘဝပရလိုက် မ္ဒးကွာ်ဗက်အာလက်ကရဴ သၟိၚ်မာရဏတေံရ။  

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်

# ဝၚ်ကျာ်ကေလာသ ဝၚ်တၟိ
# ဝၚ်ဓါတ်ကျာ်ကေလာသ ဗွဲသၚ်္ခေပ
# ဝၚ်ဒစးဒုၚ်တိုက်ပရိယတ်ဘာကျာ်၊ဍုၚ်လၟိုၚ်

## နိဿဲ

ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ
ကဏ္ဍ:အတ္ထုပ္ပတ္တိ

ကဏ္ဍ:AN
သြင်လာန်၊ ကျာ်စေတဳ ဍုင်မတ်မလီု

**ကျာ်သၚ်လာန်** (; Burmese: ကျိုက်​သလ္လံ​ စေတီ)ဝွံ ဒှ်ကျာ်စေတဳ သမၠုၚ်အိုတ် ပ္ဍဲဍုင်မတ်မလီု)၊ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ကၟိန်ဍုၚ်မျာန်မာ (Myanmar) ရ။ ကျာ်စေတဳဝွံ နွံသမၠုၚ် ၁၅၀ ဃံက် (feet) (ဝါ) ၄၆ မဳတာ ရ။

ဒက်ပ္တန်လဝ် ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ခရေတ် 875 AD နူလက်ထက်သၟိၚ်ဨကရာဇ်မန် မတ်ပိရာဇာ (Mon King Mutpi Raja) ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် ကျာ်စေတဳ နကဵုသမၠုၚ်တမ်မူလဍေံ ၅၆ ဃံက် [ ] ရ။ နူဂှ် သၟိၚ်ဨကရာဇ်မန်ဆက်က်ဂမၠိုၚ် မပါလုပ် သီုအဆက်သၟိၚ်ဝါရေဝ်ရောဝ် (Wareru) မဒက်ပ္တန်လဝ်ဍုၚ်ဟံသာဝတဳ (Hanthawaddy Kingdom) ဒတောဝ်တၞောဝ်သၟိၚ်မန်အဆက်က်ဂမၠိုၚ် ကလေၚ်ထပ်ဒက်သၠုၚ်ပတိုန်လဝ် ကျာ်စေတဳစဵုကဵု သမၠုၚ်လၟုဟ် ၁၅၀ ဃံက် []။ ပ္ဍဲသၞာံ AD 1831 ဂှ် သ္ဂောံစဵုဒၞါအာ လက်သန်ဍုၚ်မတ်မလီုမာန် ညံၚ်ဟွံဂွံကၠေံဗ္ဒန်အာတုဲ စက်ကာဲမာံထဝ်လေ (Sitke Maung Htaw Lay) လက်ရဴညးယိုက်ဂၠေၚ်ဝန် နာဲဗစာမတ်မလီု (Magistrate of Moulmein) ကလေၚ်ပလေဝ်လဟဵုပတိုန်ကျာ်စေတဳ နကဵုဩန်ဒါန် ညးဍုၚ်ကွာန်တအ် မကဵုလဝ်ဒါန်ရ။ကျာ်စေတဳဝွံ နွံတန်တဴဒၟံၚ် လ္တူဓရံင်ဒဵု၊ လ္တူဗလးဇၞူမတ်ဍုၚ် မၜိုဟ်လဟိၚ်သာယာ၊ ကြပ်ကဵု တကအ်ဂမၠိုၚ်၊ ပ္ၚံက်ၜဳမုဟ်တၟအ်၊ ဗဒဲါဩၚ်ကြုၚ် (ၜဳဩၚ်လောန်) ကေုာံ ဒဵုတၟအ်ခပဵု (limestone mountains) ရးကရေၚ် (Kayin State) လ္ပာ်ဗၟံက်ရ။ ညးဂမၠိုၚ် ပတှ်ေကေတ်လဝ် ရုဒယာတ် ကေပ်ပလေန် (Rudyard Kipling ) ချူလဝ်လိက်ညး မဒယှ်ဒၟံၚ် နကဵုယၟု "Lookin' lazy at the sea" လိက်ပၞောန် နူကဵုကဗျ ဂၠံၚ်တရဴ မအာဍုၚ်မာန္တလေဝ်  "The Road to Mandalay" နူကဵုကျာ်စေတဳဝွံရ။ 

## See also

* ဗုဒ္ဓဘာပ္ဍဲကၟိန်ဍုၚ် (Buddhism in Myanmar)

## နိဿဲ

ကဏ္ဍ:ဍုင်ဗၟာ
ကဏ္ဍ:ကျာ်စေတဳပ္ဍဲတွဵုရးဍုၚ်မန်ဂမၠိုၚ်
အဲ (စၞးနာမ်)

စၞးနာမ် **အဲ** ဂှ် ဒှ် စၞးနာမ်ဨကဝစ် ပူဂိုလ်ပထမ ပ္ဍဲကဵု အရေဝ်မန်ခေတ်လၟုဟ်ရ။ မအရေဝ်ဝွံ စကာ နဒဒှ် စၞောန်ထ္ၜး မပစၞး ကုအလဵုဇကု ပူဂိုလ်ဂှ်ရ။ အဲ ဂှ် ပ္ဍဲကဵု မန် စကာ နဒဒှ် ကတ္တာကီု သီုကဵု နဒဒှ် ကမ် ရ။

## နိရုတ္တိ

မန်ခေတ်တြေံ (အေဒဳ ၆ - ၁၂ ဗွဝ်ကၠံ) ပ္ဍဲလိက်တၟအ် ဂွံဆဵုကေတ် ”ဨယ်”၊ စိုပ်ခေတ်လဒေါဝ် (အေဒဳ ၁၃ - ၁၅) ဂှ် ”ယြ”၊ လိက်ခၞိင်ဖရင်နံင် မချူလဝ် ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုင် ၉၁၉ ဂှ်လေဝ် ချူဒၟံင် ယြ ဏီဖိုဟ်ရ။ 

ဂကူ ညးကူလ် မဒှ်ဂကူ မသၟေဟ်နူ မန်ဒွါရဝတဳဂှ် ညးတအ် ဟီု ”ʔwəy အူဝေဝ်” (ရမ္သာင် ”ဝေဝ်” မိင်ဂၠိုင်) ရမ္သာင်ဒေသမွဲဂှ် ”ʔəy အေဝ်” ရ။ ရံင်ကဵု ရမ္သာင် ညးကူလ်တအ်တုဲ ”ဨယ်” မန်ခေတ်တြေံဝွံ ညးပ္တိတ်ရမ္သာင် ”ʔəy အေဝ်” ဒှ်မာန်ရ။ 

ကျာ်တြဲ (ရမ္သာင် ကျာ်ကြဲ) တြဲ ဂှ် ကၠုင် နူ မန်ခေတ်တြေံ ”တိလေႝယ်” မဒှ် မအရေဝ်မန်တြေံၜါ မပလဝ်မွဲ (တိရ်လ + ဨယ်) (တဳလ + အဲ)။ (တိလေႝယ် -> တြယ် -> တြဲ) ရံင်ကဵု ပိုဒ်ဏအ်တုဲ ရမ္သာင် ဂကူညးကူလ်တအ် မဟီုဒၟံင် တ္ၚဲဏအ်ဂှ် ကြပ် (ဟွံ) အတိုင် အရေဝ်မန် ခေတ်တြေံတေအ် ဟီုကေတ်မာန်ရ။

## ဗီုစကာ
အဲ စ ပုင်။ (နဒဒှ် ကတ္တာ)
ညးစကာအဲ (နဒဒှ် ကမ်)
ကွဳစက်ဂှ် ဒှ်ကွဳစက်အဲ (နဒဒှ် ဝိသေသန စၞောန်တၠ)
သၠာဲဂတးလညာတ်သၚ်သၟတ်မန် ၂၀၁၉

ကောံဓရီုသၠာဲဂတးလညာတ်သၚ်သၟတ်မန် ၂၀၁၉

## တၚ်သ္ဂုတ်သွာတ်ဂမၠိုၚ်

# ဒက်ပ္တန်ကမ္မတဳအရန်(ယာယဳ) သွက်ဂွံကၠောန်ဗဒှ် ကောံဓရီုဇၞော်သၚ်သၟတ်မန်မွဲရောၚ်။
# ယၟုကမ္မတဳ - ကမ္မတဳကၠောန်ဗဒှ် ကောံဓရီုဇၞော်သၚ်သၟတ်မန်

### လၟိဟ်ကမ္မတဳ  (၁၇) ဇကု

# ကျာ်ဇၞော်အ္စာနာရဒ - ဘာသာသနာရက္ခိတ၊ ကွာန်ၜဝ်
# ကျာ်ဇၞော်အ္စာသဳဟ - ဘာအံၚ်မေတ္တာ၊ ကွာန်ၜဝ်
# ကျာ်ဇၞော်အ္စာကေလာနန္ဒ - ဘာနန္ဒဝိုန်၊ ကွာန်ၜဝ် 
# ကျာ်ဇၞော်အ္စာဇဝန - ဘာမန်တာဝတိံသာ၊ ကွာန်ကၠအ်ဝုန်ဗိုၚ်
# ကျာ်ဇၞော်အ္စာပညာ - ဘာဓမ္မဂါရဝ၊ ကွာန်ကျာ်ရဲ
# တၠဂုဏ်အ္စာကုမာရ - ဍုၚ်ပံၚ်
# တၠဂုဏ်အ္စာအဇ္ဇ - ဘာတိုက်ပိဋကတ်၊ ကွာန်မုဟ်ဒုန်
#တၠဂုဏ်အ္စာကောသလ္လ - ဘာပလိုတ် ကွာန်ဝေသာလဳပလိုတ်
#တၠဂုဏ်အ္စာပညိန္ဒ - ဘာသာသနာထဝ်၊ ကွာန်ဝါဒြာဲ
#ကျာ်ဇၞော်အ္စာစန္ဒ - ဘာမဟာသုမၚ်္ဂလ၊ ကွာန်မတေဲ
#တၠဂုဏ်အ္စာဥတ္တမ - ဘာလျးသာသနာ၊ ဍုၚ်ကၟာဝက်
#ကျာ်ဇၞော်အ္စာသုမၚ်္ဂလဓဇ - ဘာဝၚ်ကျာံ၊ ကွာန်ထဝ်ပၠၚ်
#ကျာ်ဇၞော်အ္စာဝဏ္ဏသဳရိ - ဘာလျးသာသနာ၊ ဍုၚ်ကၟာဝက်
#ကျာ်ဇၞော်အ္စာမေဓိယ - ဍုၚ်လ္ဂုၚ်
#တၠဂုဏ်အ္စာနန္ဒသိပ္ပံ - ဘာတိုက်၊ ကွာန်ခဗုဲ
#တၠဂုဏ်အ္စာကောလိတ - ဘာသံဃံ၊ ခယျးပ္ဍဲ
#တၠဂုဏ်အ္စာကန္တိဓဇ - ဘာမန်တာဝတိံသာ၊ ကွာန်ကၠအ်ဝုန်ဗိုၚ်

### ညးက္ဍိုက်ပ် ၃ ဇကု

# ကျာ်ဇၞော်အ္စာသဳဟ
# ကျာ်ဇၞော်အ္စာမေဓိယ
# တၠဂုဏ်အ္စာပညိန္ဒ

### အခိၚ်မကၠောန်ဗဒှ် ကောံဓရီုဇၞော်သၚ်သၟတ်မန်
- ၁၃၈၂ သၞာံ၊ အကြာဂိတုပသာ် စွေက် ကဵု ဂိတုဇှ်ေမံက်။ 

## နိဿဲ

#
ရတု

**ရတု**(**jubilee)** ဒှ် လၟိဟ်လၟေင်သၞာံ မပေင်စိုပ် ဗွဲတၟေင် ဗွဲမဂၠိုင် စၟတ်သမ္တီ ပ္ဍဲအခိင်ကာလ မပေင်စိုပ် အလန် မရနုက်ကဵု ၂၅၊ ၅၀၊ ၆၀၊ ၇၀ တအ်ရ။ မအရေဝ် ရတု ဝွံ တမ်မူလ ကၠုင်နူ သံသကြိုတ်တုဲ မန် နူခေတ်တြေံ (မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲလိက်တၟအ်မန် ခေတ်တြေံ ပ္ဍဲဗုကာံ) စကာကၠုင် မအရေဝ်ဝွံရ။ 

## နိရုတ္တိ
ရတု ဝွံ ပ္ဍဲကဵု လိက်မန် ဂွံဆဵုကေတ်ကၠာအိုတ်ဂှ် နူကဵုလိက်တၟအ်ပရူသၟိင် (လိက်တၟအ်ကျာ်ယှိုယ်သဳခုင်) ပ္ဍဲမုက် (ဃ) ပၞောန် (၅၀) "အုတ်ရုတုစိ သက်သ္ကုလိ ကာလ်ဍေးကုံကုံ" (အိုတ်ရတုစိ ဟွံကြက်ကလိၜက်အာ ကာလဍေဟ်တအ်ဂှ်တအ်ဂှ်)၊ မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဇၟာပ်ပ်လၟေင်သၞာံမစိုပ် ကာလဍေဟ် ဟွံၜက်အာရ။ ထပ်ပသောင် အဓိပ္ပါယ် ညးမိက်ဂွံဟီုဂှ်မ္ဂး မွဲသၞာံမွဲအလန် စိုပ်အခိင်ဗြဲမ္ဂး ကာလဗြဲဂှ် ဍေဟ်ဟွံၜက်အာတုဲ ဗြဲ သဂူကဵုရောင်၊ စိုပ်အခိင် မုဟ်ကျာမ္ဂး ကာလမုဟ်ကျာဂှ် ဍေဟ်ဟွံၜက်အာတုဲ ကျာလၜိုဟ် သ္လပိုက်ကဵုရောင် မပ္တံ မြဴသာ်ဝွံရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ရတု ဂှ် မဂွံအဓိပ္ပါယ် "မွဲသၞာံ မွဲအလန် မစိုပ်ကၠုင်အခိင်" ရ။ 

ရတု (ရုတု) ဝွံ ကၠုင်နူ သံသကြိုက် (ṛtu "period") ပ္ဍဲသံသကြိုတ် ရ နွံ ၜါ ရ(r) ကဵု  (ṛ) သွက် ((ṛ) ဂှ် မန်တြေံ ချူ (ရု) ဒှ်မာန်ရ။ လိက်မန် ကြဴနူဂှ်မ္ဂး ဂွံဆဵုကေတ် ညးချူ "ရတု" ရ။

ပ္ဍဲကဵု သဘင်မပေင်လၟိဟ်ဗွဲတၟေင် ဗီုကဵု သဘင်မပေင် ၅၀ ဝါ (တ္ၚဲဒှ်မၞိဟ် မပေင် အာယုက် ၅၀) တအ်မ္ဂး ညးလ္ၚဵု စၞး "ရတု" ဂှ် စကာ "ရတ်" လေဝ် နွံကီုရ (ဟိုတ်နူ မအရေဝ် "ရတု" ဏအ် ဗၟာတအ်လေဝ် လွဳဗ္စလဝ် နူသံသကြိုတ်ကီုတုဲ တၞဟ်နဝေင်ပါဲ ညံင်ဟွံဂွံတုပ် ကုဗၟာ ဒှ်မာန်)။ ဥပမာ သဘင်ရတုထဝ် မ္ဂး သဘင်ရတ်ထဝ် ဒှ်တမ်။ သဘင်ရတ် ယဝ်ရ ချူဗီုဏအ်မ္ဂး ပ္ဍဲဂှ် မလိက် မတွဟ်အရထ/အဓိပ္ပါယ် မဆေင်ကဵု အခိင်ကာလ ဟွံမဲဂှ်ရ။

## ရတု ဂမၠိုင်

## နိဿဲ
ဓရေဲ

**ဓရေဲ** (Baccaurea ramiflora,the Burmese grape,) ဂှ် ဒှ်တၞံမဇၞော်လဇုဲ သၚေက်လၟိုန် မလုပ်လၟိဟ် ဂကောံတၞောဝ် ဂကူ (Phyllanthaceae) သၠုင် စဵုကဵု ၂၅ မဳတာနွံကဵု ကၞာင်သဓီု၊ သၞောက်ကြဳရ။ တၞံဏအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် အလုံတိုက်အာရှ ဗွဲမဂၠိုင် တဵုလွဳဒၟံင် ပ္ဍဲဍုင်မန်ဗၟာ၊ ကမ္ဘောဒဳယယာ၊ လဴ၊ ဝဳယေတ်နာမ်၊ အိန္ဒိယ၊ ဗင်္ဂလာဒေသ် ကေုာံ မလေရှာရ။ တၞံဓရေဲဂှ် ဒှ်တၞံမသၚေက်လၟိုန် မတိုန်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵုဂြိုပ် ဂကူတိနာနာသာ်ရ။ ၜိုတ်ဂိတုမာဃ် ဖဝ်ရဂိုန်မ္ဂး ပ္တိတ်ကဴတုဲ ၜိုတ်ဂိတု စဲ ပသာ်မ္ဂး သတ်ဍုဟ်ရ။ သတ်ဍေဟ်ဂှ် ၜဟ်စ နဒဒှ် သတ်ဆု၊ မနွံကဵု ဓရေဲ တောဲဇုက် (ဂစိုက်) ဂှ်ရ နကဵု ဗီုမန် ညးကော်စ ဓရေဲရ။ သတ်ဓရေဲဂှ် ပ္ဍဲဂဥုဲလေဝ် စကာဒၟံင် သွက်ဂွံ လွဳယဲစၞာံကီုရ။ သကောဝ် (ခၞောက်)၊ ရိုဟ် ကေုာံ ဆုဍေဟ်ဂှ် ညးကေတ်တုဲ ကၠောန်ဂဥုဲ နွံကီုရ။ 

သတ်ဓရေဲဂှ် နွံကဵုဗီုပြင် ခ္ဍမ်ခ္ဍမ် ကာလကြံင် ဒှ်အာသာ်သၚေက်တုဲ ကာလဍုဟ် ဒှ်အသာ်ဍာ်မိတ် ဇမၞော်ဍေဟ် နွံအကြာ ၂.၅-၃.၅ ဇြေန်ဒဳမဳတာ ဗွဲလၞင်၊ ခၞောက်လပ္ါ်ပ္ဍဲဂှ် ဒှ်ဒၟံင် အသာ်ဗကေတ်ၜတ်တ်တုဲ ဖျုန်ဍေဟ် အပ္ဍဲဂှ် နွံစ ပိနှဳဂှ် စရ။ ဇၟာပ်ပ်နှဳဂှ် နွံကဵု မ မွဲမွဲမအိုတ်ရ။ သတ်ဓရေဲဂကူလ္ၚဵုဂှ် သတ်ဍေဟ် နွံရှ်ဍာတ်ဖျးတုဲ ဂကူလ္ၚဵုဂှ် နွံဆရှ်ဖျးသၟးရ။ ဓရေဲဂှ် တဵု နကဵုမဍေဟ်လေဝ်ဂွံ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး တန်ကေတ် ကၞာင်ဍေဟ်တုဲ တဵုလေဝ်ဂွံရ။  
right|thumb|255x255px|Ripe fruits of Burmese grapes
သတ်ဍေဟ်ၜိုဟ်တုဲ စွံဂွံ စဵုကဵု ၄-၅ တ္ၚဲ၊ ၜိုဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး တုင်ကဵု ၜဵု ကၠောန်ဓရေဲကွုင်တုဲ စုတ်ကဵု စေဟ်မ္ဂး စွံဂွံ တၟာလအ်ကီုရ။ 

## နိဿဲ
ဒဳမဝ်ကရေသဳ

thumb|400px|
**ဒဳမဝ်ရေသဳ (Democracy)** (ဂရိတ်: δημοκρατία **, "ပကင်ရင် နကဵု ညးဍုင်ကွာန်")ဂှ် ဒှ်သၞောဝ်ဗီုပြင် အလဵုအသဳ နကဵုညးဍုင်ကွာန် မရုဲစှ် ခပတိုန် အလဵုအသဳရ။ Who people are and how authority is shared among them are core issues for democratic development and constitution. Some cornerstones of these issues are  freedom of assembly and speech, inclusiveness and equality, membership, consent, voting, right to life and minority rights. Generally, there are two types of democracy: direct and representative. In a direct democracy, the people directly deliberate and decide on legislature. In a representative democracy, the people elect representatives to deliberate and decide on legislature, such as in parliamentary or presidential democracy. Liquid democracy combines elements of these two basic types. The most common decision making approach of democracies has been the majority rule. Others are supermajority and consensus.
၂၀၂၀ ကဝ်ရဝ်နာဝဳရုသ် ကပ်ယဲ ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ

## Laboratory Confirmed Case Summary
The following is a summary of currently confirmed cases within Myanmar;

လိက်ပရေင်ဏအ်ဂှ် ချူလဝ် ပရူ ၂၀၁၉-၂၀ ကဝ်ရဝ်နာဝဳရုသ် ကပ်ယဲ ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ၊ တုဲ ပရူအလုံလိုက်ဂှ် ဟွံပါလုပ် သီုဖအိုတ်ရ။

## လၟေင်အခိင်

### ဇာန်နဝါရဳ
စတမ်နူ ၃၁ ဇာန်နဝါရဳဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် မၞိဟ်သံသယယဲ ၈၁ တၠ ပြင်င်၊ ပ္ဍဲမၞိဟ်တအ် ၇၉ တၠဂှ် စမ်တုဲ ဟွံဂွံဆဵုကေတ် ယဲရ။ ပ္ဍဲကဵုဂိတုမာတ်ဂှ် မၞိဟ်သံသယယဲ ၇၅ တၠပြင်င် ဒးကြိုင်လဝ် ပ္ဍဲခရိုင်ယဲရ။

### မာတ်
ပ္ဍဲ ၂၃ မာတ်၊ အဝဵုအသဳ ဗၟာ ပဒတန် မၞိဟ်ယဲကဝ်ဝိဒ်-၁၉ ကိုပ်ကၠာအိုတ် ကေုာံ ဒုတိယ။ မၞိဟ်မွဲတၠဂှ် စဴကၠုင် နူအမေရိကာန် (ကောန်ဍုင်ဗၟာ နူတွဵုရးချေင် ညးမကလိဂွံ ကာဒ်သၚေက် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်)၊ ညးတၞဟ်မွဲတၠဂှ် စဴကၠုင် နူကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ်/အေန်ဂလာန်။

ပ္ဍဲ ၂၄ မာတ်၊ ဍုင်ဗၟာ စဖန်ဇန် ကၟာတ်လဒဵု ဂကောံမၞိဟ် ပ္ဍဲကဵု ကွာန်မွဲကွာန်၊ တွဵုရးချေင် သွက်ဂွံထိင်ဒဝ် ပရေင်ကၞာန် ကဝ်ဝိဒ်-၁၉။

ပ္ဍဲ ၂၅ မာတ်၊ ဍုင်ဗၟာ ပဒတန် မၞိဟ်ယဲကဝ်ဝိဒ်-၁၉ တတိယ။

ပ္ဍဲ ၂၇ မာတ်၊ ဌာနဝန်ဇၞော် ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ကာယဗလ ပဒတန် မၞိဟ်ကတဵုဒှ်ယဲ မွဲတၠဂှ် နူကဵု မာန္တလေတုဲ မွဲတၠတၞဟ်ဂှ် နူကဵု လ္ဂုင်ရ။

ပ္ဍဲ ၂၈ မာတ်၊ ဌာနဝန်ဇၞော် ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ကာယဗလ ပဒတန် မၞိဟ်ကတဵုဒှ်ယဲ တၟိ ၃ တၠ၊ ၜါ တၠ နူဍုင်လ္ဂုင်၊ မွဲတၠ နူကဵု နေပျဳဒဝ်။ ပၞောဝ်ကဵု ညးပိဂှ် ညးမွဲဂှ် ဒှ်ညးဗြဴ နွံအာယုက် ၆၀၊ ညးဝွံ ဟွံဂွံတိတ်အာလဝ်တရဴ ဍုင်သအာင်တုဲ ညးဝွံ ဒှ်မၞိဟ် မကၠောအ်အပ္ဍဲဍုင် ၜိုတ်မဗမံက်ထ္ၜး ဒှ်မၞိဟ် ကိုပ်ကၠာအိုတ်။

## စုတ်စောဲ ကၟာတ်လဒဵု ဒဒှ်ဍာံ
ဍုင်ဗၟာဂှ် ဒးဒုင်စုတ်စောဲ ဒဒှ်ရ ဟွံဗၟံက်ထ္ၜး ပရူဒဒှ် မဒှ်ဒၟံင် ဗွဲမဍာံစၟတ် အပ္ဍဲဍုင်ဇကု မဆေင်စပ်ကဵု မၞိဟ်မဒးဒုင်ဂမ္စိုတ် ကေုာံ ဝေဒနာ နကဵု ကဝ်ရဝ်နာဝဳရုသ်။ တၟောက်ကဵု ဍုင်ဝုတ်ဒိုဟ်ဂမၠိုင် ဍုင်ကြုက် ကဵု ဍုင်သေံ မဒှ်ဍုင် သီုၜါ ယဲကဝ်ဝိဒ်-၁၉ ကတဵုဒှ်ဒၟံင် ဗွဲမသကာတ်မြဟ်ဂှ်တုဲ ဒဒှ်ရ ဍုင်ဗၟာ နူကိုပ်ကၠာတေအ် ဟွံဂွံဆဵုကေတ် ယဲဏအ်ဏီဂှ် ဒှ်အရာ မပတှ်ေစဂွံမွဲဟွံသေင်ရ။ တင်စုတ်စောဲဂှ် အလဵုအသဳဍုင်ဗၟာ တးပါဲ လတူစုတ်စောဲလဝ်ဂှ်ရ။ ညးမနွံအခေါင်ဟီုဂး နူရုင်သမတ ဇော်ဌေ ပသောင်ကလး ဍုင်ဗၟာ ဟိုတ်ဟွံကတဵုဒှ်ယဲဏအ်ဂှ် ဟိုတ်နူကဵု ဗီုမင် ဘဝ ဍုင်ဗၟာ ကဵု စၞစ ကောန်ဍုင်ဗၟာရ။ ကောန်ဍုင်ဗၟာ ဟွံဆက်မိတ် နကဵုနဲဆက်တဲ၊ မိန် ဆုင် ရေင်သကအ်၊ တုဲပၠန် ကောန်ဍုင်ဗၟာ ရာန်ကပေါတ်မွဲမွဲ ကဵုသြန်စက္ခော စၞးမသုင်စောဲ နကဵုကာဒ်၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ ယဲဏအ် ဂွံကၠောအ်ဝါတ်။ပရေင်ပသောင်ကလးဏအ်ဂှ် ဒးဒုင် ပါ်ပါဲ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။

## နိဿဲ
ညးဒါန်လိက်

ညးဒါန်လိက် ()ဟီုမ္ဂးဂှ် လိက်ညးဂမၠိုၚ်ချူလဝ်တအ်ဂှ် နုက်ပ္တိတ်၊ ကုတ်ဗပိုတ်၊ ပဠေဝ်ထောံ ကမၠောန်မတွံဂး မအက္ခရ် "န" ဗ္ဂပ်စုတ်ဗတ ကြဳစုတ်လ္ၚဴ ရဴသာ်ဝွံ သၠေဟ်ကေတ်အိုတ်ရ။ ပ္ဍဲကိစ္စပရေၚ်ဒါန်လိက်ဟီုမ္ဂးဂှ် တမ်လိက်ဆေၚ်စပ်ကဵု တမ်လိက်ပြကိုဟ် တမ်လိက်စၞောန်လဝ် ကေုာံ လိက်ဂှ် ပ္ညဳပ္ညပ်ဗ္ဂပ် ညံၚ်ဂွံကိတ်ကဵု အဓိပ္ပါယ် ပွမစၟဳစၟတ်ရောၚ်၊ ဗပိုတ် ဟီုမ္ဂးဂှ် အရာဟွံမွဲပၟိက် ပြၚ်ပြဲဂၠိုၚ်အာတအ်ဂှ် ဒးကုတ်ဗပိုတ်ဏောၚ်၊ ဂးတဴရဴသာ်ဝွံရ။ ညးလ္ၚဵုလ္ၚဵုတအ်ဂှ်လေဝ် ညံၚ်ရဴကုတ်ဗပိုတ်ၚုဟ်မး ဟိုတ်ပ္တိုန်ထ္ၜးလျိုၚ် (ဇြိုၚ်တဴဂှ်ရ ညးကော်ခဴစဒါန်လိက် ရဴသာ်ဝွံလေဝ် ဂးတဴအိုတ်ကီုရောၚ်)။

ညးဒါန်လိက်ဂှ် လိက်ပရိုၚ်၊ လိက်မဂ္ဂဇြေန်၊ ဟွံသေၚ်သာ်ဂှ် လိက်အုပ် လိက်ကၞပ် ဗက်ကဵုဂကူအဇာနာနာ သာ်တုဲ ၜိုန်ရတာလျိုၚ်ကမၠောန် ဟွံတုပ်သၟဟ်ကီုလေဝ် ဗွဲမဂၠိုၚ်ကလောန်ဂှ်တုန် တုပ်ပ်ဒှ်ဒၟံၚ်ဏောၚ်၊ တြးပ္တိတ်လိက်အုပ်လိက်ကၞပ်ဂှ် ဇၟာပ်ပ်တာလျိုၚ် ဂွံပ္တိုန်ထ္ၜးခိုဟ်အိုတ်မာန်ဂှ် ဒှ်ညးရေၚ်တၠုၚ်ကေတ်လဝ် တာလျိုၚ်ပေၚ်ၚ် ဇၟာပ်ဒၞဲါရောၚ်။ ပ္ဍဲကဵုပရေၚ်ကမၠောန်ကၠောန်ပ္တိတ်မဂ္ဂဇြေန် လိက်ဂျာနေဝ်၊ လိက်အုပ်၊ လိက်ကၞပ် ဂမၠိုၚ်တအ်ဂှ် ပူဂဵုညးမ ကော်ခဴစ ညးဒါန်လိက် သ္ဒးနွံတွဵုရဏောၚ်။ ကလောန်ညးဒါန်လိက်ဂှ် ဆၜိုတ်ဒါန်လိက်သၟးဟွံသေၚ် ကမၠောန်တာလျိုၚ် တၞဟ်သ္အာၚ်တအ်ဂှ်လေဝ် သ္ဒးကၠောန်ရ။ ကမၠောန်တာလျိုၚ်ဂမၠိုၚ် နွံတဴဗွဲမဂၠိုၚ်ဂၠၚ်တုဲ ညးဒါန်လိက်မတွံဂး ဝေါဟာရဝွံ စပ်ကဵု ကလောန်ညးဒါန်လိက် သဳခသရုပ် ဂၠုံရပ်ကၠောန်ကေတ် ဟွံမွဲခယျကေတ်တုဲ နကဵုဝေါဟာရ ညးဒါန်လိက်ဟေၚ် ရပ်စပ်စကာကၠုၚ်ဆက်က် ချူစကၠုၚ်ဆက်က်ဒှ်တုဲ အဓိပ္ပါယ်ဍေံလေဝ် ဇၟာပ်မၞိဟ်တီကၠိုဟ်ဒၟံၚ်ဖအိုတ်ရ။ 

## နိဿဲ
ကဏ္ဍ:လိက်ပတ်မန်
ခပြုင်

***တၞံခပြုင် (Sterculia foetida)*** ဂှ် ဒှ်တၞံဆု ဂကူဆုၜတ်တ် ဇၞော် သမၠုင် စဵုကဵု ၃၅ မဳတာ (၁၁၅ ပေ) စိုပ်မာန်ရ။  တၞံဆုဝွံ နကဵုဘာသာအင်္ဂလိက် ကော်ဒၟံင် ယၟုနာနာ မပ္တံကဵု  **bastard poon tree**, **java olive tree**, **hazel sterculia**, **wild almond tree**, ကေုာံ **skunk tree။** တၞံခပြုင် ဝွံ လုပ်လၟိဟ်ဗဳဇ *Sterculia* မဂွံအဓိပ္ပါယ် ပသ ရ။ ပ္ဍဲကဵု အရေဝ်မန် "ကော ညံင် ကဴခပြုင် (ဟရုင်)၊ ဆုင် ခ္ဍင် ပသ ခ္ဍင်" မဂွံအဓိပ္ပါယ် ညးမဒှ် ကောဇၞော်ဂှ် စိုတ်ပရေအ် ဓဝ်ဆာန်ဍူ လတူဒေအ်တအ် ဟွံမဲရ။ 

## လက်သန်
The branches of *Sterculia foetida* are arranged in whorls; they spread horizontally. The tree's bark is smooth and grey. The leaves are placed at the end of branchlets; they have 125–230 mm long petioles; the blades are palmately compound, containing 7-9 leaflets. The leaflets are elliptical, 100–170 mm long, and shortly petioluled  The petioles are the source of the foul smell of the plant.   The flowers are arranged in panicles, 100–150&nbsp;mm long. The green or purple flowers are large and unisexual as the tree is dioecious (male and female flowers are found on different trees). The pollens are oval in shape, approximately 40 microns in length. The calyx is dull orange and is divided into five sepals, each one 10-13&nbsp;mm long. The fruit consists of four to five follicles, each follicle generally containing 10-15 seeds. The follicles are scarlet when ripe.
In India, flowers appear in March, and the leaves appear between March and April. At Hyderabad (India), flowering was observed in September-October (2015) with ripened fruits on the top part and young green fruits at the lower branches. The fruit is ripe in February (11 months after the flowers appeared).

## လွပ်
The oil of *Sterculia foetida* has been found to be comparable to sunflower, soybean, and grapeseed oils for the use of biofuels. *Sterculia foetida* oil contains cyclopropene fatty acids (CPFA) such as 8,9 methylene-heptadec-8-enoic acid (malvalic acid) and 9,10-methylene-ocadec-9-enoic acid (sterculic acid). The flash point, iodine value, free fatty acid count, phosphorus content, cloud point, pour point, viscosity at 40&nbsp;°C, oxidative stability at 110&nbsp;°C, density, and trace metal count are all within ASTM and EN specifications.

Evidence suggests that the seeds of *Sterculia foetida* are edible, but purgative, and should be roasted prior to eating. At least one review indicates that CPFA such as sterculic acid are carcinogenic, co-carcinogenic, and have medical and other effects on animals; according to this review, "CPFA in food is dangerous to human health".

## ဂမ္စာဲ
*Sterculia foetida* has been found in many areas, including India, Taiwan, Indochina, the Philippines (where it is known as ***kalumpang***), United States (Hawaii), Indonesia, Ghana, Australia, Mozambique, and Togo.

## ဗီုရုပ်ဂမၠိုင်

Pollen of Sterculia foetida (male flower).jpg|Pollen
Sterculia foetida MHNT.BOT.2016.12.14.jpg|Follicle and seeds - MHNT
Distribution Map Sterculia Foetida.PNG|Points marked in red are known occurrences of *Stercula foetida*
Starr 080305-3292 Sterculia foetida.jpg| Fruit and leaves


## နိဿဲ

ကဏ္ဍ:ရုက္ခဗေဒ
ကဏ္ဍ:BEHM
ချေင်၊ တၞံ

***တၞံချေင် (Callerya atropurpurea) (Pongamia Atropurpurea)***  (သေံ၊ ต้นแซะ, ဗမာ၊ ကျွဲဒညင်းပင်) ဝွံ ဒှ်တၞံဆု မလုပ်လၟိဟ်တၞောဝ်ဂကူ Fabaceae ။ တၞံဝွံ နွံကဵု သၞိင်တၞးခိုဟ်၊ ကဴအသာ်ခဍောင် (purple flowers) ကေုာံ သတ်။ သတ်ဍေဟ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ဇမၞော် နွံ ဂၠိင်နူ ၅ သေန်ဒဳမဳတာ (၂.၀ ၝောအ်တဲ) ရ။ တၞံဏအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲဒေသ အာရှဒိုဟ်အဂၞဲ၊ နူကဵု ဍုင်မန်ဗၟာ စဵုကဵု ဖလိပိန်၊ ဂျာပါ ကေုာ သုမာတ္တြာ ရ။

## သင်္ကေတ
ပ္ဍဲဍုင်သေံ တၞံဆုဏအ်ဂှ် ဒှ်တၞံဆု မတိုန်ဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ခရိုင်နခေါန်သဳဓမ္မရာဇ်။

## နိဿဲ

ကဏ္ဍ:ရုက္ခဗေဒ ကဏ္ဍ:BEHM
ဒဂါ၊ တၞံ

**တၞံဒဂါ** ()(သေံ၊ ผ่าด้าม คำมอกหลวง) ဝွံ ဒှ်တၞံဆုဂကူသၟတ် မလုပ်လၟိဟ် တၞောဝ်ဗဳဇ Rubiaceae Juss. ပ္ကဴဍေဟ် တိတ် မွဲမွဲဍောင် အသာ်ထဝ်၊ နွံကဵုသၟူမမောဝ်ၜိုဟ်တုဲ ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲဆာပ်တိုက်အိန္ဒိယ၊ ဍုင်မန်ဗၟာ၊ ဍုင်သေံ၊ ဍုင်ကမ္ဗောဒဳယျာ ကေုာံ မလေရှာတအ်ရ။ 

thumb|ဗီုသတ် ကေုာံ ပ္ကဴဒဂါ

## နိဿဲ
ခရူ၊ တၞံ

**တၞံခရူ** () (ဗမာ ခရူပင်၊ (ဗိက်) ရေခရူပင်) (သေံ ขลู่) (ယၟု ဗီုဗၟာ ကေုာံ ဗီုသေံဂှ် ကၠုင်နူယၟုမန်) ဝွံ ဒှ်တၞံ မနွံကဵု ပ္ကဴ မလုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲဂကောံဗဳဇ တၞံပ္ကဴအာသတာ (aster family, Asteraceae) ရ။ နကဵုဘာသာအင်္ဂလိက် ယၟုဓမ္မတာဂှ် ကော်စ မပ္တံကဵု **Indian camphorweed**, **Indian fleabane** ကေုာံ **Indian pluchea။**။ တၞံဏအ်ဂှ် တမ်မူလ ကၠုင်နူ အာရှ ကေုာံ သြသတေလျာတုဲ ပြးစိုပ် ပ္ဍဲကဵု တကအ်ဖသဳဖိစ်တအ်ရ။

## လက်သန်
တၞံခရူဝွံ ဒှ်ဂကောံတၞံရာပ် မတိုန်နကဵု ကမဵုတုဲ နွံသမၠုင် စဵုကဵု ၂ မဳတာ။ တၞးသဏ္ဌာန်သြဝလ် (ခၜါဲ) မနွံကဵု ဇလ။ ပ္ကဴဍေဟ် တိတ် လပ္ါ်ကၞောတ် နကဵု ဂစိုက် နူကဵု တမ်တဝ်သၠ (leaf axil) ကေုာံ ကၞာင်ဍေဟ်ရ။  ဍောင်ပ္ကဴ အသာ် ဗကေတ်ဟေမ်ဟေမ် နွံကဵု တဝ်ဂၠိင်င်။ ပ္ဍဲကၞောတ်ပ္ကဴဂှ် ပ္တိတ် သတ်။ သတ်ဍေဟ်ဂှ် နွံဇမၠိင် မွဲ မဳလဳမဳတာ။ မဍေဟ်ဂှ် သ္ပဝ်ပြး အကြာကျာ။

## လွပ်
တၞံခရူဝွံ နွံကဵု ဓါတ် β-sitosterol ကေုာံ stigmasterol မဒှ်ဓါတ် ပလီုဒါဲယျာဗေတိစ် (antidiabetic) (ဝါ) ဖအောန်ကဵု ညံင်ဟွံဂွံဒှ် ယဲထၞာတ် (ယဲဆီဍာတ်/ဏမ်ဍာတ်)။ ဓါတ် β-sitosterol မပတိတ်ကေတ် နူကဵု ရိုဟ်ဍေဟ်ဂှ် ပလာဲကဵု ဂျိဇြုံဗုဲ (venom of Russell's viper (*Daboia russelii*)) ကေုာံ  ဂျိဇြုံဇာတ် (monocled cobra (*Naja kaouthia*))။ယဲသၞော် ၜိုဟ်တၞံတၞးပ္ကဴတုဲ ဟုံမ္ဂး ဗၠးမာန်ကီုရ။

တၞးဍေဟ်ဂှ် ၜိုဟ်တုဲ ပေက်စ ကဵု ကဂှ် ဒှ်စၞအခိုက်မန် မလုပ်ဂဥုဲ မကိတ်ညဳကဵု ပရေင်ထတ်ယုက် မွဲဂကူရ။

## ဂမ္စာဲ
တၞံခရူ ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် မတိုန် ဇီုကရး ဍာ်ဖၞုင်။ တမ်မူလဍေဟ် ကၠုင်နူ အာရှ ကေုာံ သြသတေလျရ။

## နိဿဲ

ကဏ္ဍ:ရုက္ခဗေဒ
ကဏ္ဍ:BEHM
ကမေဝ်၊ တၞံ

**တၞံကမေဝ် ()** ဝွံ ဒှ်ဂကူတၞံဆု မတိုန် ပ္ဍဲကရး မနွံကဵု ပ္ကဴ ကေုာံ သတ်ရ။ သတ်ကမေဝ်ဂှ် နွံရှ်ဖျး ဖျိုတ်တုဲ စဂွံရ။ 
ကမေဝ် ကဵု လမု ဂှ် ဒှ် မွဲတၞောဝ်ဗဳဇတုဲ ဗီုပြင်လေဝ် ကြပ်တုပ် ရေင်သကအ်ရ။ လမုဂှ် တၞးခဍောမ်တုဲ ကမေဝ်ဂှ် တၞးကေက်ဒၟံင်ညိည။ တုဲပၠန် သတ်လမု ဒှ်တၟာသတ်တဵုတုဲ သတ်ကမေဝ်ဂှ် ဍောတ်ရ။ 

## နိဿဲ

*  
ကဏ္ဍ:ရုက္ခဗေဒ
ကဏ္ဍ:BEHM
လမု၊ တၞံ

***တၞံလမု (Sonneratia alba)***  (ဗမာ လမု မကၠုင်နူ အရေဝ်မန်)ဂှ် ဒှ်တၞံဆု မတိုန် ပ္ဍဲဇိုင်ၜဳ မလုပ်လၟိဟ် ဂကောံကၟိန်ဗဳဇ Lythraceae ရ။  လဆောဝ်မ္ဂး ကော်စ နကဵု ဘာသာအင်္ဂလိက် ဆ Sonneratia သၟးရ။ ** အလ်ဗ ဂှ် ဒှ် မအရေဝ် လေတ္တေန် မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ဗု" မရန်ကဵု အသာ်ပကဴဍေဟ် ဒှ်မာန်ရ။ 

## လက်သန်
တၞံလမု ဇၞော်သၠုင် စဵုကဵု ၄၀ မဳတာ (၁၃၀ ပေ) ဗွိုက်တၞံဍေဟ် ဇၞော်စဵုကဵု ၅၀ သေန်ဒဳမဳတာ (၃၀ ၝောအ်တဲ)။ ပ္ကဴဍေဟ် အသာ်ဗု၊ လပါ်သၟဝ် ဗကေတ်ဟေမ်ဟေမ်။ သတ်အသာ်သ္ၚေက်ကြံင်င် ဇၞော်နွံ စဵုကဵု ၅ သေန်ဒဳမဳတာ (၂ ၝောအ်တဲ)။

## ဂမ္စာဲ ကေုာံ ဒၞာဲမတိုန်မာန်
တၞံလမု ဂှ် တိုန်ဒၟံင် နကဵုသဘာဝ ပ္ဍဲကဵုဒေသဂမ္တဴ ကေုာံ ဆာပ်ဂမ္တဴ နူကဵု အာဖရိကဗမံက် စဵုကဵု ဆာပ်တိုက် အိန္ဒိယ ကြုက် ကရေက်သၠုင်ကျာ၊ အေန်ဒဝ်ချာင်နာ၊ မလေရှာ၊ ပါပါသဳယျာ၊ သြသတေလျာ၊ ကေုာံ ဒေသ ပါစဳဖိစ် လပါ်ပလိုတ်။ ဍေဟ်မလေပ်တိုန် ဒၞာဲဇိုင် ၜဳဖၞုင် ကေုာံ ဒၞာဲလပှ်မတက်တအ်ရ။

## လွပ်
ပ္ဍဲဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် သီုကဵု ဍုင်မန် တၞံဍေဟ် ပအှော်။ ဆုဍေဟ် သြိုင်သ္ၚိ ဒက်ဂၠုင်လေဝ် ကၠောန်ဒၟံင်ကီုရ။ 

## နိဿဲ

ကဏ္ဍ:ရုက္ခဗေဒ
ကဏ္ဍ:BEHM
ဂေါဓာဒကောတ်

thumb|A male green iguana
***ဂေါဓာဒကောတ် (Iguana)*** (, Spanish: [iˈɣwana]) ဝွံ ဒှ်ဗဳဇ herbivorous lizards မွဲတုဲ တမ်မူလဍေဟ် ကၠုင်နူ ဒေသဂမ္တဴ ပ္ဍဲ မက်သဳကဝ်၊ လဒေါဝ် အမေရိက၊ သၠုင်ကျာ အမေရိက ကေုာံ ကာရိဗ်ဗေန် တအ်ရ။ ဂေါဓာဒကောတ်ဝွံ နွံၜါဂကူ၊ ဂေါဓာဒကောတ် သၚေက် (green iguana) မဂွံဆဵုကေတ်ဂၠိုင်တုဲ မၞိဟ်တီဂၠိုင်ညိတုဲ ဂကူတၞဟ်မွဲဂှ် ဒှ် Lesser Antillean iguana မဂွံဆဵုကေတ် နူတမ် နူ Lesser Antilles ရ။

ယၟုဗီုမန် ဂေါဓါဒကောတ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် နူအဘိဓာန် ရဝ်ဗာတ် ဟာလ္လဳဒေ၊ ဂေါဓါဂှ် မဒှ်အရေဝ်ပါဠိတုဲ ဒကောတ်ဂှ် ဒှ်အရေဝ်မန်ရ။

right|thumb|220x220px

## ဗီုရုပ်ဂမၠိုင်

ဝှာင်:St Thomas Marriott Iguana 9 cropped.jpg|Green iguana from the island of St. Thomas
Caribbean iguana.jpg|Green iguana on St. Thomas
Iguana iguana male head.jpg| Another green iguana
Iguana delicatissima.jpg|A Lesser Antillean iguana in the wild in Dominica
Cayman Iguana.jpg| An invasive green iguana on Grand Cayman
Iguana in mexico.jpg|A green iguana at an environmental reserve at La Manzanilla, Jalisco, Mexico
Iguana-001.jpg|A green iguana at Butterfly World, Stellenbosch, South Africa
Iguana@Bannergatta.JPG|A green iguana at Bannergatta, Bangalore, India
Iguana at at Indira Gandhi Zoological Park, Visakhapatnam.jpg|A green iguana in Indira Gandhi Zoological Park, Visakhapatnam, India
Lizard in Florida.jpg|A green iguana from Key Largo, Florida
SERRA DA CAPIVARA16.jpg|A small green iguana at Serra da Capivara National Park, Brazil


## နိဿဲ

ကဏ္ဍ:ပြန်လည်မဆန်းစစ်ရသေးသော ဘာသာပြန်များပါဝင်သည့် စာမျက်နှာများ
ကင်တၞးဇၞော်၊ တၞံ

**တၞံကင်တၞးဇၞော်** ဝွံ ဒှ်ဂကူတၞံ မတိုန် ပ္ဍဲကရး (ဇိုင်ၜဳ ဍာ်ဖၞုင်) ကေုာံ ဇိုင်ကြုင်ဂမၠိုင် မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲဒေသ အာဖရိက ဗမံက်၊ ကေုာံ ဒေသ အေန်ဒဝ်-ဖသဳဖိစ် တအ်ရ။

## လက်သန်
*တၞံကင်တၞးဇၞော်* ဂှ် ဒှ်တၞံဆု ဂကူသၟတ် စဵုကဵု လဒေါဝ် မတိုန်သမၠုင် ၜိုတ် ၂၀ ကဵု ၂၅ မဳတာ (၆၆ ကဵု ၈၂ ပေ) ပ္ဍဲကဵု ဇိုင်ကြုင်ဂမၠိုင်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဇိုင်ၜဳမ္ဂး သမၠုင် အကြာၜိုတ် ၁၀ ကဵု ၁၅ မဳတာ (၃၃ ဟွံ ၄၉ ပေ) ဂှ် ဒှ်သမၠုင်ဓမ္မတာရ။ တၞံမကြပ်ကဵု ဍာ်ၜဳဂှ် ဒှ်တၞံသၠုင်အိုတ်တုဲ တၞံလပါ်သြင်ဂှ် ဒှ်တၞံသဝ်အိုတ်ရ။ တၞံဂှ် နွံ ကုရိုဟ် ဗွဲမဂၠိုင် မရပ်ဗခိုင်လဝ် ၝောအ်တမ်ဍေဟ်ရ။ တၞးဍေဟ်ဂှ် နွံဗီုပြင် elliptical တုဲ နွံသမၠုင် ၜိုတ် ၁၂ သေန်ဒဳမဳတာ (၄.၇ ၝောအ်တဲ) တုဲ အနာံ နွံ ၜိုတ် ၆ သေန်ဒဳမဳတာ (၂.၄ ၝောအ်တဲ)။ ပ္ကဴဍေဟ်ဂှ် တိတ်ပ္ဍဲတမ်ကၞာင်ဍေဟ်ရ။ ပ္ကဴဂှ် နွံကထိုက်ပန် အသာ် cream-coloured တုဲ နွံကဵု ကသော်ညိညရ။ သတ်ဍေဟ်ဂှ် ဒှ်ဂကူသတ်ဒကေင် (ဂၠိင်င်)ရ။ ရိုဟ်ဍေဟ်ဂှ် ဂၠိင်တိတ် နူကဵုၝောအ်တမ်တုဲ ထပက်စှ်ေသၟဝ်တိ မဂၠိုင်ကဵု မဳတာရ။

## ဂစ္စာဲ
left|thumb|''တၞံကင်တၞးဇၞော်'' မတိုန်ဒၟံင် ပ္ဍဲ တကအ် Iriomote Island, ပ္ဍဲဂျပေန်

တၞံကင်တၞးဇၞော်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ အေန်ဒဝ်-ဖသဳဖိစ် ပ္ဍဲမွဲဒမြေပ်ပြင်ၜဳ ကေုာံ ဇိုင်ကြုင် မတိတ်ကဵု ၜဳဂမၠိုင်ရ။  ဒၞာဲမဂွံဆဵုကေတ်မာန်ဂှ် ပ္ဍဲတိုက်အာဖရိက  (in southeastern Egypt; eastern Ethiopia; eastern Kenya; Madagascar; Mauritius; Mozambique; the Seychelles; Somalia; eastern side of South Africa down to Nahoon the southern most mangrove forest in Africa; southeastern Sudan; and eastern Tanzania); **အာရှ** (in Burma; Cambodia; India; Pakistan; Iran; Indonesia; the Ryukyu Islands of Japan; Malaysia; Papua New Guinea; the Philippines; Sri Lanka; Taiwan; Thailand; and Vietnam) the **ဖသိဖိစ် သၠုင်ကျာ** (in the Solomon Islands; and Vanuatu) and **သြသတေလျာ** (in northern Northern Territory; and northern Queensland).

## လွပ်
တၞံကင်တၞးဇၞော်ဂှ် စကာဒၟံင် ဒၞာဲဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ဗွဲမဂၠိုင် စကာ သွက်ဂွံစဵုဒၞာပြင်ၜဳ ညံင်တိဟွံဂွံလီုလာ် ကေုာံ ကလေင်ဗဒှ်ပတိုန် ဂြိုပ်ကရး ညံင်ဂွံစဵုဒၞာ ဘဲဒဏ်လပှ်ဂမၠိုင်ရ။ ဟိုတ်နူမစဵုဒၞာ ဘဲသဘာဝ ပ္ဍဲပြင်ၜဳဂှ်ရ မန်တအ် ကော်စ တၞံဏအ် "တၞံကင်" ရ။ ဆုဍေဟ်ဂှ် ပအှော် သီုကဵု ကပေါတ်စမြိုင် (ကပေါတ်သြိုင်) ဗွဲမဂၠိုင်ကဵုဒၞာဲရ။ သတ်ဍေဟ်ဂှ် ဍုန်စဂွံတုဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠောန်ဝါင်လေဝ်ဂွံကီုရ။ တၞးၜတ်တ်ဍေဟ် နဒဒှ် သၞေဝ် စဂွံရ။ အလုံမွဲတၞံဂှ် မလေပ်စကာ ပ္ဍဲကဵု ဂဥုဲဂြိုပ် နွံကီုရ။

## နိဿဲ

ကဏ္ဍ:ရုက္ခဗေဒ
ကဏ္ဍ:BEHM
မှေအ်၊ တၞံ

***တၞံမှေအ် (Avicennia officinalis)***  ဂှ် ဒှ်တၞံ ဂကူမတိုန် ပ္ဍဲကရး (ဂြိုပ်ဇိုင် ဍာ်ဖၞုင်) မလုပ်လၟိဟ် ဂကူ mangrove တုဲ ဗွဲမဓမ္မတာ ကော်စ နကဵု ဘာသာအင်္ဂလိက် **Indian mangrove** ရ။ တၞံဍေဟ်ဍောတ်တ်မ္ဂး သတ်တုဲ အုမ်ရာပ်ဒၟံင်ရ။ အခိင်ဍေဟ်ဇၞော်မ္ဂး ဒှ်ဗီုတၞံဆု သၠုင်စဵုကဵု ၁၅ မဳတာ စဵုကဵု ၃၀ မဳတာလေဝ် သၠုင်မာန်ရ။ တၞးဍေဟ် သၚေက်ကၠေင်ဒၟံင် နွံဇမၠိင် ၁၀ သေန်ဒဳမဳတာ အနာံ နွံ ၅ သေန်ဒဳမဳတာ။ ခမောမ်ဍေဟ်ဂှ် နွံကဵု ခ္ဍမ်မ် မတိတ်ဒၟံင် ပ္ဍဲတမ်တၞးတုဲ ကဴဍေဟ်ဂှ် အသာ်ဍာ်မိတ်မကၠောအ်အသာ်လဳမဴ နွံဗွိုက်ဗွဲလၞင် ၆ ကဵု ၁၀ မဳလဳမဳတာ အခိင်ဍေဟ်ရာင်။ ၝောအ်ဆုဍေဟ်ဂှ် ကလိတ်တုဲ နွံအသာ် သၚေက်ကၠိကၠိ ကဵု ပတေင်ကြံင်င်။ သတ်ဍေဟ်ဂှ် အသာ်သၚေက် ဟွံသေင်မ္ဂး ပတေင်၊ နွံဗီုပြင် ကောန်တၟအ် မဍောတ်ဗွဲလတူတုဲ နွံတၟာ ၜိုတ် ၂.၅ သေန်ဒဳမဳတာ။ 

## ဂမ္စာဲ
*တၞံမှေအ်* ဂှ် မလလေပ်တိုန် ပ္ဍဲကဵု သြင်ကြုင် ဗဒါဲၜဳ၊ ဍေဟ်ဒးစိုတ် တိကလေတ် ဗွဲမဂၠိုင် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲလတူသြင်။ တၞံမှေအ်ဂှ် မလေပ်ဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ ဍုင် Bangladesh, Brunei, Cambodia, India, Indonesia, Malaysia, Myanmar, Papua New Guinea, Philippines, Singapore, Sri Lanka, Thailand, ကေုာံ Vietnam.

## နိဿဲ ကုရုက္ခဗေဒ

* 
* 
* 

## နိဿဲ

ကဏ္ဍ:ရုက္ခဗေဒ
ကဏ္ဍ:BEHM
ကင်တၞးဍောတ်၊ တၞံ

**တၞံကင်တၞးဍောတ်** () ဂှ် ဒှ်တၞံမတိုန် ပ္ဍဲကရး (ဇိုင်ၜဳ ဍာ်ဖၞုင်) မလုပ်လၟိဟ် ဂကောံဇာတ် Rhizophoraceae ရ။ တၞံဏအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ သြသတေလျာ (Queensland ကဵု Northern Territory)၊ ဂွါမ် (Guam)၊ အိန္ဒိယ၊ အေန်ဒဝ်နဳရှာ၊ မလေရှာ၊ မိခရဝ်နဳရှာ၊ နျူ ကာလေဒဝ်နဳယျာ (New Caledonia) ပပဴ နျူ ဂွါန်နေယ် (Papua New Guinea)၊ ဖလိပိန်၊ သိင်္ဂပူရ်၊ တကအ် သဝ်လဝ်မန်ဂမၠိုင် (Solomon Islands)၊ သဳရိလင်္ကာ၊ ထာဲဝါန်၊ မလ်ဒိဝေသ် (Maldives)၊ ဍုင်သေံ၊ ဍုင်ဝနဴတူ (Vanuatu) ဝဳယေတ်နာမ် ကေုာံ ဒေသဍုင်မန်ရ။ 



## နိဿဲ

## လေန်တၞဟ်

* 
ကဏ္ဍ:ရုက္ခဗေဒ
ကဏ္ဍ:BEHM
သဴ၊ တၞံ

thumb|ဗီုတၞံသဴ
**တၞံသဴ** () မလုပ်လၟိဟ် ဂကူmangrove၊ မဒှ်တၞောဝ်ဗဳဇ Euphorbiaceae ဝွံ ဒှ်တၞံ မတိုန် ပ္ဍဲ ကရး (ဇိုင်ဍာ်ဖၞုင်)တုဲ ဂွံဆဵုကေတ် နူ ဗေင်္ဂလာဒေသ်၊ အိန္ဒိယ၊ စဵုကဵု စိုပ် သြသတေလျ အဂၞဲ၊ ပ္ဍဲသြသတေလျဂှ် နူကဵု သၟဝ်ကျာ နျူသံက်ဝေလ် ပ္ဍဲမွဲဒမြေပ် ပြင်ၜဳ သြတေလျာပလိုတ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ရ။ တၞံဏအ် ပ္ဍဲဖိလိပိန်လေဝ် ဂွံဆဵုကေတ်ကီုရ။ တၞံဝွံ ဗွဲမဓမ္မတာ နကဵုဘာသာအင်္ဂလိက် ကော်စဒၟံင် နကဵုယၟုနာနာသာ် မပ္တံကဵု *Thillai*, **milky mangrove**, **blind-your-eye mangrove** ကေုာံ **river poison tree။**  ယၟုဗွဲမဂၠိုင်တအ်ဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကုထၜိုတ်ဍေဟ် မကဵုအန္တရာယ် ကုမတ်တုဲ မကော်ကၠုင်ရ။ 

## ဂမ္စာဲ
တၞံသဴဝွံ ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲပြင်ၜဳ ဒၞာဲဒေသဂမ္တဴ ကေုာံ ဆာပ်ဂမ္တဴဂမၠိုင်ရ။  

တၞံသၟတ် ဇၞော်စဵုကဵု သမၠုင် ၁၅ မဳတာ၊ တၞံဏအ် နွံကဵု ၝောအ် ကၟက်တုဲ သဴကၟက်ဂှ် ကဴဍေဟ် ဂစိုင် ကဝံက်စှ်ေဒၟံင် လပါ်သၟဝ်တုဲ ပ္ကဴသဴၝောအ်ဂှ် ကဴဍေဟ်တဝ်ဂၠေအ်ရ။ စၟမဇာမ် ကသဵုပ္ကဴ ဗီုကဵု သာဲတအ်ဂှ် မလေပ် ဇီုကေတ် ဍာ်ကဴဍေဟ်ရ။ သတ်ဍေဟ်ဂှ် ဍောတ် နွံကဵု ဂစိုက်/ကဵုတဝ်ရ။

## လွပ်
တၞးၜိုန်ရ ကှ် ပိုဟ်ဖဍိုတ်လဝ်ကီုလေဝ် နွံကဵုဂျိ ဂစိုတ် က ချိုတ်ဒၟံင် ဗွဲမပြဟ်ဏီရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ထၜိုတ်သဴဂှ် မလေပ်စုတ် ပ္ဍဲမှိင်ထပက်က။

*တၞံသဴ* ဂှ် စကာဒၟံင် ပ္ဍဲကဵုဂဥုဲနာနာသာ် မပတံကဵု ဂဥုဲ လွဳခတုက်ကၠိက် (epilepsy)၊ ဗရောအ် (ulcers)၊ ယဲခါဲဒုတ်/ကုဋ္ဌ (leprosy)၊ ယဲဒူလာ (rheumatism) ကေုာံ paralysis တအ်ရ။ တၞံဝွံ ဟိုတ်မနွံကဵု ဓါတ်နာနာသာ်ဂှ်ရ စကာ ပ္ဍဲဂဥုဲနာနာသာ်ဂွံမာန်ရ။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်

* Tomlinson, P.B. (1986). The Botany of Mangroves. Cambridge University Press, Cambridge, U.K. 413 p.
* Keddy, P.A. (2010). Wetland Ecology: Principles and Conservation. Cambridge University Press, N.Y. 497 p.

## လေန်မ္ၚး

* Milky mangrove in Australia
* Australian Tropical Rainforest Plants
* Biology of mangroves
ကဏ္ဍ:ရုက္ခဗေဒ
ကဏ္ဍ:BEHM
တၚ်သောၚ်ကလး အခေါၚ်အရာကောန်ၚာ် ဗွဲဇမၠေံ

# ညးမၞုံသၟဝ်အာယုက် ၁၈ သၞာံတအ်ဂှ် ကောန်ၚာ်ရဴဝွံ ကော်ခဴစရ။
#ပရေၚ်ပါ်ခြာကဆံၚ်ဂှ် လ္တူကောန်ၚာ်လဵုမွဲလေဝ် သ္ပကေတ်ဟွံဂွံ။
#အလဵုအသဳကၟိန်ဍုၚ်တအ် ကာလရေၚ်တၠုၚ် ကိစ္စဆေၚ်စပ်ကဵုကောန်ၚာ်တအ်မ္ဂး သွက်ဖိုလ်ခိုဟ်တံဂှ် စဵုကဵုအစောန်အိုတ် ဒးရေၚ်တၠုၚ်အာ။
#သွက်ဂွံစဵုဒၞါအာ အခေါၚ်အရာကောန်ၚာ်ဂှ် အလဵုအသဳတအ် စဵုကဵုအစောန်အိုတ် ဒးရေၚ်တၠုၚ်စဵုဒၞါ နကဵုဒိုဟ်စုၚ်လေၚ်ရောၚ်။
#အလဵုအသဳတအ် ဒးရှ်ေသှ်ေအာ လ္တူဝတ်တာလျိုၚ် မိမတအ်ထိၚ်ဒဝ်အာကောန်ၚာ်ဗွဲမညဳသၟဟ်ကဵုအခေါၚ်အရာ ကောန်ၚာ်။
#အခေါၚ်ဂျိုၚ်လမျီု အခေါၚ်ဖောအ်ဗြေဝ်ကောန်ၚာ်
#အခေါၚ်တၚ်ယၟု ကေုာံ အခေါၚ်ပတိုန်စၟတ်သမ္တီ စရၚ်သၠးဂၠမ်ဂဝ်
#အခေါၚ်တီကေတ် တၚ်ဂၞၚ်ဇကု သီုကဵုပရောဝၚ်မဗဳဇမိမဇကု။ 
#ၜိုတ်သ္ပမာန် ကောန်ၚာ်ညံၚ်ဟွံဂွံပြးတိတ် နူမိမ ဒးရေၚ်တၠုၚ်ကီုလေဝ် သွက်ကောန်ၚာ်တအ် ဖဵုခိုဟ်အိုတ်ယဝ်ဒှ်မ္ဂး နူမိမလေဝ်ပါ်ခြာဂွံ။
#သွက်ဂွံဆဵုဂဗကဵု ဂကောံသ္ၚိကၟိန်ဂှ် ဒးရေၚ်တၠုၚ်ကဵု အခေါၚ်ကၠုၚ်စိုပ်၊ အခေါၚ်စၞးတိတ်အာအပ္ဍဲကၟိုန်ဍုၚ်။
#သွက်ဂွံစဵုဒၞါအာ နူပွမကော်ပ္တိတ်ဏာကောန်ၚာ် ဍုၚ်သ္အာၚ်ဟွံမွဲကဵုဂၠံၚ်ကလေၚ်စဴ။ 
#အခေါၚ်ကသပ်ညာဏ် ကူချပ်ကောန်ၚာ် ပ္တိုန်ထ္ၜး ပ္ဍဲအရာဖျေံသ္ဂုတ်သွာတ် ဆက်စပ်ကဵုကောန်ၚာ်တံမ္ဂး ကသပ်ညာဏ်ကူချပ်တအ် ညံၚ်ဂွံချပ်စုတ်ဂှ် ဒးရေၚ်တၠုၚ်။ 

## နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပရေၚ်မၞိဟ်
ဇဳဝဇဵု

ဂစေံဇဳဝဇဵု (**edible-nest swiftlet)** (*Aerodramus fuciphagus*), နကဵုဘာသာအင်္ဂလိက် သီုမကော်စ (**white-nest swiftlet)** ဂှ် ဒှ်ဂစေံသၟတ် မလုပ်လၟိဟ် ဂကောံသ္ၚိကၟိန် ဂစေံဒံင်ဒါင် /ဂစေံဝေင်ဇြင်တုဲ ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲကဵု အာရှဒိုဟ်အဂၞဲ။ ဂစေံဝွံ ဍေဟ်ကၠောန်ခပေါဲ နကဵု ဍာ်ပါင်တုဲ ခပေါဲဂစေံဏအ်ဂှ် မၞိဟ်တအ်စ ဍုန်ဒဒှ် သွသောတ်ခပေါဲဂစေံ ရ။ 

## ဗမံက်ထ္ၜး
ဂစေံဇဳဝဇဵုဝွံ နွံဇမၠိင် အကြာ ၁၁ ကဵု ၁၂ သေန်ဒဳမဳတာ လျိုင် နွံ အကြာ ၁၅ ကဵု ၁၈ ဂရာမ်။ ကသော်ဍေဟ် နွံအသာ် လစံက်ဖျိုဟ်ဟ် လပါ်လတူတုဲ လပါ်သၟဝ် (ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲသြိုဟ်)ဂှ် ဒှ်အသာ်ပတေင် (ဗုကၠိကၠိ)။ ဗတဍေဟ် ခွတိတ်ဒၟံင်တုဲ သၞေင်ဍေဟ်ဂှ် ဂၠိင်ဍောတ်။ ခၟူ ကဵု ပါင် လမ္စံက်။ 

The subspecies *A. f. micans* is paler and greyer while *A. f. vestitus* is darker with a rump that is less obviously paler.

ဍေဟ်လရိုအ် ရမ္သာင်နာနာ မလေပ်မံင် ပ္ဍဲကဵု ထီုဒမၠုရ။ 

## ဂမ္စာဲ ကေုာံ ဂကူလစှ်ေ
ဂစေံ မကၠောန်ခပေါဲ နကဵု ဍာ်ပါင်တုဲ ခပေါဲဍေဟ် မၞိဟ်တအ် မစဂွံဂှ် သီုဖအိုတ် နွံ ဂကူလစှ်ေ ၆ ဂကူ။ 

* *A. f. fuciphagus* – မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ ဂျာဗာ၊ ဗာလဳ ကေုာံ ကရေက်လပါ်ပလိုတ် တကအ် Lesser Sunda Islands
* *A. f. inexpectatus* – ၜဳအာတ်ဒမေန် ကေုာံ တကအ်နိကဝ်ပါ၊ ဍုင်ဗၟာ လပါ်သၠုင်ကျာ။ 
* *A. f. dammermani* – Flores, known from only a single specimen
* *A. f. micans* – ကရေက်လပါ်ဗမံက် Lesser Sundas (Sumba, Savu ကဵု Timor)
* *A. f. vestitus* – သုမာတ္တတြာ၊ ဗေါရ်နေယဝ်၊ လဆောဝ်ဂကူတၞဟ်လေဝ်နွံ (**brown-rumped swiftlet)**, *Aerodramus vestitus* (Lesson, 1843).
* *A. f. perplexus* – Maratua Archipelago လပါ်ဗမံက် ဗောရ်နေယဝ်

## စရိုတ်
The edible-nest swiftlet feeds over a range of habitats from coastal areas to the mountains, occurring up to 2,800 metres above sea-level on Sumatra and Borneo. Its diet consists of flying insects which are caught on the wing. It often feeds in large flocks with other species of swiftlet and swallow.

It breeds in colonies in caves, in a cleft in a cliff or sometimes on a building. The bracket-shaped nest is white and translucent and is made of layers of hardened saliva attached to the rock. It measures about 6&nbsp;cm across with a depth of 1.5&nbsp;cm and a weight of about 14&nbsp;grams. Two white, oval, non-glossy eggs are laid.

## မဆက်စပ် ကုမၞိဟ်
left|thumb|ခပေါဲ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံဍုန်ဏီ
The nest used in bird's nest soup is composed almost entirely of saliva with little or no plant material. The soup is made by soaking and steaming the nests in water and is said to be an aphrodisiac and to have various medicinal qualities. The nests can fetch high prices and many colonies are harvested commercially.

Some populations such as those in the Andaman and Nicobar Islands have been harvested extensively leading to them being considered critically threatened under the IUCN criteria.

The use of artificial bird houses is growing. A detailed account of modern nest farming and marketing techniques is given by David Jordan (2004). In Malaysia, "farming" of nests is performed in purpose-built structures or old empty houses with "tweeters" playing recordings of bird calls on the roof to attract swiftlets. In urban areas, such "bird houses" may be considered a nuisance by neighbours due to the loud bird calls and bird feces.

## နိဿဲ

ကဏ္ဍ:ဇဳဝဗေဒ
ကဏ္ဍ:ပါဏဗေဒ
ကဏ္ဍ:ပြန်လည်မဆန်းစစ်ရသေးသော ဘာသာပြန်များပါဝင်သည့် စာမျက်နှာများ
အနာင်၊ တၞံ

right|thumb|တၞံအနာင် ပ္ဍဲကၠအ်ပကဴ ရုက္ခဗေဒ ကာန်ဒဳ ဍုင်သဳရိလင်္ကာ (Kandy botanic garden, Sri Lanka)

တၞံအနာင် (**tembusu)** (နကဵု ယၟုသိပ္ပံ *Fagraea fragrans*) ဝွံ ဒှ်တၞံဆု သၚေက်လၟိုန် မလုပ်လၟိဟ် ဂကောံကၟိန် Gentianaceae ရ။ တမ်မူလဍေဟ်ဂှ် ကၠုင်နူ အာရှဒိုဟ်အဂၞဲ။ တၞံဍေဟ် အသာ်ပတေင်ကြံင်င်၊ မနွံကဵု ကၞာင်ဂၠိုင်င်ရ။ ဍေဟ်သၠုင် နူကဵု ၁၀ စဵုကဵု ၂၅ မဳတာနွံမာန်ရ။  တၞးဍေဟ် အသာ်သၚေက်ၜတ်တ် နွံသဏ္ဌာန်သြဗလ် (oval)။ ပကဴဍေဟ် အသာ်ဍာ်မိတ်ဂှ် မောဝ်ၜိုဟ်တုဲ သတ်ဍေဟ် ဍောတ်တ် ခဍမ်ခဍမ်ဂှ် နွံရှ်ကတင်တုဲ ကဝ ဂကူ *Pteropus*စရ။

## ယၟုဂမၠိုင်
Buabua (Fiji Islands), Urung (Philippines), Temasuk (Sabah), Tatrao, Trai (Vietnam), Kan Krao (Thailand), Tembesu (Indonesia), Anan, Anama (Burma), Munpla (Thailand, Laos),Ta Trao (Cambodia). ယၟုဗီုဗၟာ အနန်း ဂှ် ကၠုင်နူ ယၟုမန် အနာင် ရ။ 

## လွပ်
ဆုအနာင်ဂှ် မ္ၚုဟ်တုဲ လဆောဝ်မ္ဂး ဗီုအင်္ဂလိက်ကော်စ Ironwood မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဆုပသဲရ။ ဆုအနာင်ဂှ် ဟိုတ်နူခိုင်တုဲ ညးကၠောန်ဂၠုင်။ ဆုအနာင်ဂှ် မံင်ကၠံသၞာံပြင်င် စၟတ်သမ္တီလဝ်တုဲ ဂြုန် ကေုာံ စၟဟွံစရ။ အခိင်ကၠာတေအ် ဆုအနာင်ဂှ် ညးကၠောန်ကၞဳ အသာ်ကျေဝ်တုဲ တိက်ခိုဟ်။ 

## နိဿဲ

## လေန်မ္ၚး

* Description from a woods supply site
ကဏ္ဍ:ရုက္ခဗေဒ
ကဏ္ဍ:BEHM
ကဏ္ဍ:ပြန်လည်မဆန်းစစ်ရသေးသော ဘာသာပြန်များပါဝင်သည့် စာမျက်နှာများ
ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဖံင်ဒေယှေန်

ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဖံင်ဒေယှေန် (**Wikimedia Foundation, Inc.** (**WMF**, or simply **Wikimedia**)) ဝွံ ဒှ်ဂကောံစေတနာ အမေရိကာန် ဒတန်ဗဟဵု နွံပ္ဍဲ သင်ဖြာန်သဳသကဝ်၊ တွဵုရးကာလ်လဳဝှောရ်နဳယျာ။ ကမၠောန်အဓိက ဂကောံဝွံဂှ် ဒှ်ကမၠောန် မချဳဓရာင် သွက်ဝဳကဳမဳဒဳယာရ။ နကဵုဂကောံဏအ် ပိုင်ပြဳလဝ် ဒဝ်မိန် အေန်တာနေတ် ဗွဲမဂၠိုင်တုဲ ကၠောန်ဒၟံင်ကမၠောန် ဗွဲမဂၠိုင် မဆေင်ကဵု ပရေင်ပညာ ညးဍုင်ကွာန် မပတံကဵု မုက်လိက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ တအ် ဒှ်တမ်ရ။ ဖံင်ဒေယှေန်ဂှ် စဒက်ပတန်လဝ် နူသၞာံ ၂၀၀၃ နကဵု  ဂျိမ်မဳ ဝေလ် (Jimmy Wales) ပ္ဍဲကာလမဒက်ပ္တန် ဝဳကဳပဳဒဳယာ နကဵုမုက်လိက်ဝေပ်သာ် မဟွံရန်တၟအ် သွက်ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ရ။ 

စိုပ်ၜိုတ်သၞာံ ၂၀၁၇ ဂှ် ဖံင်ဒေယှေန်ဂှ် ဒှ်အာ ကောန်ကမၠောန် ၃၀၀ ပြင်င်တုဲ မွဲမွဲသၞာံ သြန်လုပ်ဒၟံင် ဒဝ်လာအမေရိကာန် ၁၀၉.၉ ပြကောဋိကိုဋ် ရ။ မာရဳယထာ သေဖိဒါရဳ (María Sefidari) ဂှ် ဒှ်ဥက္ကဌ ဂကောံဘုဒ် (board)။ ကတာရဳနာ မဟေရ် (Katherine Maher) ဂှ် ဒှ်ဒါရာ်တာပကင်ရင် (executive director) စနူသၞာံ ၂၀၁၆ တေအ်ရ။ 

## တင်ရန်တၟအ်
တင်ရန်တၟအ် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဖံင်ဒေယှေန်ဂှ် သွက်ဂွံဇၞော်မောဝ်ပတိုန် လညာတ်ပညာ မသက္ကုၚုဟ်မး၊ မဒုင်သဇိုင် ကုပရဝ်ဂျေတ်-ဝဳကဳဂမၠိုင်တုဲ လညာတ်ပညာ ပရူပရာ မပကောံစုတ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ပရဝ်ဂျေတ်တအ်ဂှ် ပ္တိတ်ထ္ၜး ကုညးဍုင်ကွာန် ဗွဲမသၠးပွး မသက္ကုၚုဟ်မးတုဲ သီုနွံကဵု အခေါင်မစၠောအ်ပါ်ပရအ်အတိုင်ပၟိက်စိုတ်ရ။  တင်ရန်တၟအ် အဓိကတၞဟ် မွဲပၠန်ဂှ် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဖံင်ဒေယှေန်ဂှ် ဒှ် အထံက်အရီုလညာတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် (political advocacy) ရ။

ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဖံင်ဒေယှေန်ဂှ် ဂွံပစၟတ်သမ္တီ ပ္ဍဲကဵု ဥပဒေအမေရိကာန် ပိုဒ်ဇၞော် 501(c)(3) မဒှ်ပိုဒ် မပဒတန် မဆေင်ကဵုအခေါန် Internal Revenue Code နဒဒှ် ဂကောံစေတနာမွဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၅ ရ။  ကုဒ်ဂၞန် မဗၠးအခေါန်ဍုင် (National Taxonomy of Exempt Entities (NTEE) ဂကောံဏအ်ဂှ် ဒှ် B60 (Adult, Continuing education)ရ။ နကဵုဖံင်ဒေယှေန်ဂှ် ကဵုလဝ်ဂတိပါင် ပ္ဍဲသၞောဝ် ဒဒှ်ရ တင်ရန်တၟအ် ဂကောံဝွံဂှ် သွက်ဂွံ ပကောံပကေဝ် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ်ပတိုန် ပရူပရာဂမၠိုင် မဆေင်ကဵု ပရေင်ပညာတုဲ ပရူပရာတအ်ဂှ် သွက်ဂွံ ဗျာပ်တြး ဗွဲမစိုပ်တရဴ ကေုာံ ညံင်ဂွံကိတ်ညဳ ကုတင်ရန်တၟအ်ဂကောံရ။ 

## ပရဝ်ဂျေတ် ဝဳကဳမဳဒဳယာဂမၠိုင်

## နိဿဲ

## လေန် မ္ၚး

* Official website
* Official site navigation
* #wikimedia connect Wikimedia on freenode
* Mailing lists
* WMF mailing list archives
* , WMF wiki
* , WMF wiki
* , WMF wiki
* , WMF wiki
* Wikimedia Foundation Social Profiles: Twitter, YouTube

### မုက်လိက်တၞဟ်ဂမၠိုင်

* Wikimedia Foundation companies grouped at OpenCorporates
* The Wikimedia Foundation profile at Charity Navigator, charitynavigator.org
* Organizational Profile – National Center for Charitable Statistics (Urban Institute)
တ္ၚဲဂၠးတိ

**တ္ၚဲဂၠးတိ (Earth Day)** ဂှ် ဒှ်တ္ၚဲစၟတ်သမ္တီ လၟေင်သၞာံ အလုံဂၠးတိ ပ္ဍဲဂိတုဨပြဳ ၂၂ သွက်ဂွံ စွံအရီု ပရေင်မင်မဲ ပွဳပွူသဘာဝ။ တ္ၚဲဂၠးတိဝွံ ကၠောန်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ၁၉၇၀ တုဲ လၟုဟ် နကဵု ဂကောံဇာဇၞိက် တ္ၚဲဂၠးတိ (Earth Day Network) ဂှ် ကၠောန်ဒၟံင် ဍုင် ၁၉၃ ဍုင်ပြင်င်ရ။

ပ္ဍဲကဵု တ္ၚဲဂၠးတိ သၞာံ ၂၀၁၆ ဂှ် သၟိင်ဍုင် ကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံအမေရိကာန်၊ ဍုင်ကြုက် ကေုာံ ဍုင်တၞဟ်သအာင် ၁၂၀ ဍုင် ထ္ပက်စၟတ်တဲ တင်လတုပ်စိုတ် ပဴရေတ် (Paris Agreement) ရ။ တင်လတုပ်စိုတ်ဝွံ ဒှ်တင်လတုပ်စိုတ် ကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲအရာ သွက်ဂွံမင်မဲ ပွဳပွူသဘာဝရ။ 

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၉ ကောန်ဖရေန် ယူနေတ်သကဝ် (UNESCO Conference) ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲ သင်ဖြေန်သဳသကဝ်ဂှ် ညးချဳဓရာင် သွက်ဓဝ်ၜိုဟ်လလံ ဂျောန် မက်ကန်နေလ်  (John McConnell ) ပတိုန်ဂလာန် သွက်ဂွံစၟတ်သမ္တီ တ္ၚဲမပတိုန်စရာဲ ဂၠးတိ၊ မရန်တၟအ်ကဵု ပရေင်ၜိုဟ်လလံဂၠးတိတုဲ စကၠောန်ကၠာအိုတ်ဂှ် ဒှ်ပ္ဍဲ ဂိတုမာတ် ၂၁ သၞာံ ၁၉၇၀ မဒှ်တ္ၚဲတမ်သၞာံ (spring) ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲကဵု (the northern hemisphere) ရ။ စပ်ကဵု "တ္ၚဲသဘာဝ မသၟေဟ်သၟန် (the day of nature's equipoise) ဝွံဂှ် ဂျောန် မက်ကန်နေလ် ဗွဲကိုပ်ကၠာ ချူဗဒှ်တုဲ တၞဟ်နဂွံပဒတန်ဂှ် ညးအုပ်ကာနာနာ ကုလသမဂ္ဂ ဥူသန့် ထပက်လဝ်စၟတ်တဲရ။  ကြဴနူဂှ် မွဲဂိတု အမာတ်သဳနုက်တာ အမေရိကာန် ဂေလောတ်ဒ် နေလ်သောန် (Gaylord Nelson) ကလိဂွံ ကသပ်လညာတ်ဂှ်တုဲ ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်ကောံဓရီု မဆေင်ကဵု ပွဳပွူသဘာဝ အလုံမွဲကၟိန်ဍုင် ပ္ဍဲဂိတုဨပြဳ ၂၂၊ သၞာံ ၁၉၇၀ ရ။ ညးခပတိုန် သၟတ်မချဳဓရာင် နေနိသ် ဟေယေ (Denis Hayes) နဒဒှ် မၞိဟ်စန်ဒက် ဍုင် ကိစ္စဏအ်ရ။ နေလ်သောန် ကဵု ဟေယေ ကလေင်ကဵုယၟုတၟိ “Earth Day (တ္ၚဲဂၠးတိ)” ရ။ နေလ်သောန်ဂှ် ဟိုတ်နူ ပရေင်ချဳဓရာင် စပ်ကဵု ပွဳပွူသဘာဝဂှ်တုဲ ဗွဲကြဴ ကလိဂွံဇိုန်နှင် လာပ်တဆိပ်ကြာဓိပတိ ဗၠးၜး (Presidential Medal of Freedom award) ရ။  တ္ၚဲဂၠးတိ ကၠာအိုတ်ဂှ် စွံအရီု ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၀ ဂှ် နေနိသ် ဟေယေ စန်ဒက် ညံင်ဂွံဒှ် အလုံလိုက်တုဲ သဘင်ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲကဵု ၁၄၁ ဍုင်ရ။

ဂကောံဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵုသတ္တဟဂှ် ကၠောန်သဘင် သတ္တဟ တ္ၚဲဂၠးတိ (**Earth day Week)** ပွိုင်မွဲသတ္တဟပေင်င် ချဳဓရာင် မဆေင်ကဵု ပရေင်ပွဳပွူသဘာဝ ပ္ဍဲဂၠးတိရ။

## နိဿဲ

ကဏ္ဍ:တ္ၚဲတၟေင် တ္ၚဲပရဲဂမၠိုင်
မုဟ်ဍုင်၊ ပွိုင်ဍုင်

**ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်** () (Burmese: မုဒုံမြို့နယ်) ဝွံ ဒှ်ပွိုင်ဍုင် မနွံ ပ္ဍဲခရိုင်မတ်မလီု၊ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ကၟိန်ဍုင်ဗၟာတုဲ ဒတန်ရုင်သၟိင်ပွိုင်ဍုင်ဂှ် နွံပ္ဍဲ ဍုင်မုဟ်ဍုင်ရ။ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဍုင် (၂) ဍုင်၊ အရာပ် (၉) ဂကောံကွာန် (၃၃)၊ ကွာန် (၅၀) ရ။

## ဒတန် ကေုာံ သမၠဲ
ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်ဂှ် နွံပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ လပါ်သၠုင်ကျာ၊ ခရိုင်မတ်မလီု။ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်ဂှ် တန်တဴဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု လေတ္တဳတွဒ်သမၠုင်ကျာ အကြာ ၁၅ ဒဳဂရဳ ၅၇ မိနေတ် ကဵု ၁၆ ဒဳဂရဳ ၂၅ မိနေတ်၊ လံင်ဂျဳတွဒ်ဗမံက် အကြာ ၉၇ ဒဳဂရဳ ၃၅ မိနေတ် ကဵု ၉၇ ဒဳဂရဳ ၅၃ မိနေတ်ရ။ သမၠဲပွိုင်ဍုင်ဂှ် နွံ ၃၁၄.၆၉ စတုရံတိုင်တုဲ ဍုင်ကၟာဝက်ဂှ် သမၠဲနွံ ၂၂.၄၄ စတုရံတိုင်ရ။ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်ဂှ် ပယျဵုဆက်ဗွဲကဵု ဒိုဟ်ဗမံက် စုက်ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်၊ ဗွဲဒိုဟ်ပလိုတ် စုက် ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင်၊ ဗွဲဒိုဟ်သၠုင်ကျာ စုက်ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု၊ ဗွဲဒိုဟ်သၟဝ်ကျာ စုက်ပွိုင်ဍုင်မတ်မလီု။ 

## ပထဝဳ
### တိ
တိဍာ် ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်ဂှ် နူဗမံက် သဝ်စှ်ေသိုက်က် လပါ်ပလိုတ်တုဲ ကွာန်ဂမၠိုင်ဂှ် နွံပ္ဍဲဒၞာဲဗလးအိုတ်ရ။ ဗလးတိ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်ဂှ် နွံသမၠုင်နူ ဗလးၜဳ ဗွဲသၟဟ် ၃၁ ပေ၊ တုဲ ဒၞာဲသၠုင်အိုတ်ဂှ် ဒှ်က္ဍဟ်ဒဵု ကျာ်တၟအ် မနွံဗမံက် ဍုင်ကၟာဝက် သမၠုင်နွံ ၁၈၇၅ ပေ ရ။ ဒၞာဲမၞိဟ်မံင် သၠုင်အိုတ်ဂှ် နွံပ္ဍဲမုဟ်ဍုင် အရာပ်(၄) တုဲ ဒၞာဲသဝ်အိုတ်ဂှ် ဒှ်ကွာန်ကြုင်ကင် (ကင်းချောင်း) မဒှ်ရကွာန် မကြပ်ကဵု ၜဳဇၞော်ရ။

### ဍာ်
ပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်ဝွံ နွံကဵု ကြုင်/ၜဳဂမၠိုင်ရ။ ကြုင်/ၜဳတအ်ဂှ် နူဗမံက် ဇွောဝ်စှ်ေ လပါ်ပလိုတ်အိုတ်ရ။ ကြုင်တအ်ဂှ် ကြုင်ဝါကလိ၊ ကြုင်ကၟာ(?) (ကမာပတဲချောင်း)၊ ကြုင်အစေန် (အဇင်းချောင်း)၊ ကြုင်ဖါက် (ကျုံဖိုက်ချောင်း)၊ ကြုင်ဝင်ဖနုင် (ဝင်းဖနုံချောင်း)။

## ရာသဳဥတု
ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်ဂှ် ဒှ်ဒေသဂမ္တဴမွဲတုဲ အခိင်ကညင် ကတဴအိုတ် ဂမ္တဴ စိုပ်စဵု ၃၈.၄C° တုဲ အခိင်ဂံက် ဂမ္တဴသဝ်အိုတ် နွံ ၁၄.၈C° ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၈ဂှ် လၟိဟ်တ္ၚဲ ဗြဲမဂူ ပွိုင်မွဲသၞာံ နွံ (၁၂၀) တ္ၚဲတုဲ လၟိဟ်လယိုင်ဍာ်ဗြဲ နွံ ၂၂၉,၅၇ ၝောအ်တဲရ။ 

## လၟိဟ်မၞိဟ်
အတိုင်စရင်လၟိဟ်မၞိဟ်သၞာံ ၂၀၁၉ မ္ဂး ပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်ဂှ် 
မၞိဟ်နွံ ၁၈၈၇၈၆ တၠ။
ပ္ဍဲဂှ် ဂကူကချင် ၁၄ တၠ၊
ဂကူကရေင်ဍာဲ ၆ တၠ၊
ဂကူကရေင် ၉၃၅ တၠ၊
ဂကူချေင် ၁၀ တၠ၊
ဂကူမန် ၁၆၂၃၈၈ တၠ၊
ဂကူဗၟာ ၂၁၈၂၅ တၠ၊
ဂကူယခေင် ၄၂ တၠ၊
ဂကူသေံ ၅၇ တၠ၊
ဂကူကြုက်မစာတ် ၅၆၇ တၠ၊
ဂလာမစာတ် ၂၉၄၂ တၠ ရ။
မၞိဟ် ၇၈၃၂၄ ဂှ် ပဒတဴ လတူဍုင်တုဲ သၟေဟ်တအ်ဂှ် ပဒတဴ ပ္ဍဲကွာန်ဂမၠိုင်ရ။
မၞိဟ်ရှ်ေသှ်ေဗုဒ္ဓဘာသာဂှ် နွံ ၁၈၅၄၉၃ တၠ၊
ခရေတ်ယာန် ၃၅၄ တၠ၊
ဟိန္ဒူ ၈၆၇ တၠ၊
အေတ်သလာမ် ၂၀၇၅ တၠ။

## ပရေင်ပိုန်ဒြပ်
မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်ဂှ် ကၠောန်ကမၠောန်ဗ္ၚ ကေုာံ ဂူဂၠိုင်ရ။ တိဗ္ၚ မတဵုသြောအ် နွံ ၇၆၁၄၄ ဨက၊ တိကၠအ် နွံ ၃၅၂၈၁ ဨက၊ တိကရး (တဵုကၞိ) နွံ ၃၂၀၀ ဨက။ တိဗ္ၚ ၃၂၆၂ ဨကဂှ် ဟွံတဵုသြောအ်။ ပါဲနူ တၞံခၜိုတ်တုဲ ကၠအ်သတ်ဗြဴကၠေင် နွံ ၅၆ ဨက၊ ကၠအ်မြေက်ခမိဟ် နွံ ၃၀၉၀ ဨက၊ ကၠအ်သတ် နွံ ၁၀၇ ဨက၊ ကၠအ်သတ်ဗြဴ ၆၀၀ ဨက၊ ကၠအ်ၜဴ နွံ ၃၅ ဨက။

## ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ်
တရဴကျာ၊ တရဴဍာ် ပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင် ဟွံမဲ၊ တုဲ တရဴတိုက် နွံဂၠံင်ကွဳပၟတ် မဒြေပ်ဒၟံင် မတ်မလီု-ရေဝ်။ ကွဳစက်ဂမၠိုင် မဒြေပ်အာ မုဟ်ဍုင်-မတ်မလီု၊ မတ်မလီု-ဇြပ်ဗု၊ မုဟ်ဍုင်-လှာဒကှ်တအ် နွံရ။

## ဍုင် ကေုာံ ကွာန် ပ္ဍဲ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်
ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်ဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု နကဵု ဍုင် (၂) ဍုင်၊ အရာပ် (၉) ဂကောံကွာန် (၃၃)၊ ကွာန် (၅၀) ရ။

### ဍုင်
# ဍုင်မုဟ်ဍုင်
# ဍုင်ကၟာဝက် ရးဇြာ

### ကွာန်

## နိဿဲ

ကဏ္ဍ:ပထဝဳ
ကဏ္ဍ:တွဵုရးဍုၚ်မန်
ကျာ်မြဟ်၊ ပွိုင်ဍုင်

**ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်** () (Burmese: ကျိုက်မရောမြို့နယ်) ဝွံ ဒှ်ပွိုင်ဍုင် မနွံ ပ္ဍဲခရိုင်မတ်မလီု၊ ပ္ဍဲတွဵုရးဍုင်မန်၊ ကၟိန်ဍုင်ဗၟာတုဲ ဒတန်ရုင်သၟိင်ပွိုင်ဍုင် နွံပ္ဍဲ ဍုင်ကျာ်မြဟ်ရ။ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဍုင် (၁) ဍုင်၊ အရာပ် (၄) ဂကောံကွာန် (၄၃)၊ ကွာန် (၁၅၈) ရ။ တုဲ ယၟုမြဟ်အိုတ် ကျာ်မြဟ် မဒှ်ကျာ်တၠညးဗညာထဴ (မိစဴဗု) မပလေဝ်လဟဵုလဝ် ပ္ဍဲကဵု သက္ကရာဇ် ၈၁၇ တုဲ ချူစၟတ်သမ္တီလဝ် နကဵုလိက်တၟအ်နွံရ။ 

## ဒတန် ကေုာံ သမၠဲ
ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်ဂှ် နွံပ္ဍဲ ဍုင်မန်ဗၟာ လပါ်သၠုင်ကျာ၊ ခရိုင်မတ်မလီု။ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်ဂှ် တန်တဴဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု လေတ္တဳတွဒ်သမၠုင်ကျာ အကြာ ၁၆ ဒဳဂရဳ ၇ မိနေတ် ကဵု ၁၆ ဒဳဂရဳ ၃၄ မိနေတ်၊ လံင်ဂျဳတွဒ်ဗမံက် အကြာ ၉၇ ဒဳဂရဳ ၉ မိနေတ် ကဵု ၉၇ ဒဳဂရဳ ၅၀ မိနေတ်ရ။ သမၠဲပွိုင်ဍုင်ဂှ် နွံ ၅၁၁.၇၀ စတုရံတိုင်။ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်ဂှ် ပယျဵုဆက်ဗွဲကဵု ဒိုဟ်ဗမံက် စုက်ပွိုင်ဍုင်ကအ်ကြိက် ကဵု ပွိုင်ဍုင်လှာဒကှ်၊ ဗွဲဒိုဟ်ပလိုတ် စုက် ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်၊ ဗွဲဒိုဟ်သၠုင်ကျာ စုက်ပွိုင်ဍုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ဘာအင်၊ ဗွဲဒိုဟ်သၟဝ်ကျာ စုက်ပွိုင်ဍုင်လှာဒကှ် ရ။။ 

## ပထဝဳ
### တိ
တိဍာ် ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်ဂှ် လပါ်သၟဝ်ကျာဂှ် နွံၜဳဂျာင်တုဲ လဒေါဝ််ပွိုင်ဍုင်ဂှ် ၜဳကဍတ် (အတ္တရံ) ဒြေပ်တတ်အာတုဲ လပါ်ပလိုတ်ဂှ် နွံဒဵုခရမ် ရ။ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်ဂှ် နွံဒၟံင် လတူဗလးၜဳ ၁၈ ပေ။

### ဍာ်
ပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်ဝွံ ဒှ်ပွိုင်ဍုင် မနွံကဵု ၜဳ၊ ကြုင်ဂမၠိုင်တုဲ ၜဳ၊ ကြုင် မၞိဟ်မတီဂၠိုင်ဂှ် ၜဳကဍတ်၊ ၜဳဂျာင်၊ ကြုင်ဂမိ၊ ကြုင်သၞေဟ်သြောအ်။ ၜဳကဍတ် ကဵု ၜဳဂျာင်ဂှ် က္ၜင် ကေုာံ ဂၠုင်ဇမၞော်အာကၠုင်ဂွံရ။

## ရာသဳဥတု
ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်ဂှ် ဒှ်ဒေသဂမ္တဴမွဲတုဲ အခိင်ကညင် ကတဴအိုတ် ဂမ္တဴ စိုပ်စဵု ၃၇.၁C° တုဲ အခိင်ဂံက် ဂမ္တဴသဝ်အိုတ် နွံ ၁၆.၀C° ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၈ဂှ် လၟိဟ်တ္ၚဲ ဗြဲမဂူ ပွိုင်မွဲသၞာံ နွံ (၁၂၀) တ္ၚဲတုဲ လၟိဟ်လယိုင်ဍာ်ဗြဲ နွံ ၂၂၂,၅၇ ၝောအ်တဲရ။ 

## လၟိဟ်မၞိဟ်
အတိုင်စရင်လၟိဟ်မၞိဟ်သၞာံ ၂၀၁၉ မ္ဂး ပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်ဂှ် မၞိဟ်နွံ ၂၂၈၃၅၈ တၠ။ ပ္ဍဲဂှ် ဂကူကရေင် ၄၇၂၃၀ (၂၀%) တၠ၊ ဂကူမန် ၁၀၉၄၂၆ တၠ (၄၈.၁၉%)၊ ဂကူဗၟာ ၂၉၀၄၇ တၠ (၁၃.၂၄%)၊ ဂကူယခေင် ၆ တၠ (၀.၀၁%)၊ ဂကူသေံ ၁၁၂၆ တၠ (၀.၄၇%)၊ ဂကူသအာင် (ကြုက်/ဂလာ) ၄၁၅၂၂ (၁၉.၀၂%)။ မၞိဟ်ရှ်ေသှ်ေဗုဒ္ဓဘာသာဂှ် နွံ ၁၈၆၈၃၅ တၠ၊ ခရေတ်ယာန် ၁၀၀၂ တၠ၊ ဟိန္ဒူ ၃၂၁ တၠ၊ အေတ်သလာမ် ၄၀၁၉၉ တၠ။

## ပရေင်ပိုန်ဒြပ်
မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်ဂှ် ကၠောန်ကမၠောန်ဂူဗၜိုတ် ဂၠိုင်ရ။ တိဗ္ၚ မတဵုသြောအ် နွံ ၅၄၃၆၁ ဨက၊ တိကၠအ် နွံ ၉၁၈၁၈ ဨက။

## ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ်
တရဴကျာ ပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ် ဟွံမဲ၊ တုဲ တရဴတိုက် နွံဂၠံင်ကွဳပၟတ် မဒြေပ်ဒၟံင် မတ်မလီု-ကျာ်မြဟ်၊ ကျာ်မြဟ်-ဆုကၠ၊ မုဟ်ဍုင်-ဗြဝတဳ၊ တၟအ်ဗြဴ-ကျာ်ပိ၊ ကြေဝ်ဏာ-ကုန်ကျာ်၊ ကလိုင်ကနာင်-ကျောက်တစ်လုံး။

## ဍုင် ကေုာံ ကွာန် ပ္ဍဲ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်
ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်ဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု နကဵု ဍုင် (၁) ဍုင်၊ အရာပ် (၄) ဂကောံကွာန် (၄၃)၊ ကွာန် (၁၅၈) ရ။

## နိဿဲ

ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
ကၠဵုဂြိုပ်

**ကၠဵုဂြိုပ် / ကၠဵုတိ (Fox)** ဂှ် ဒှ်သတ်တိရစ္ဆာန် တဲလဒေါဝ်၊ မလုပ်လၟိဟ် ဂကူဗမဴတှ်တုဲ နွံကဵု ဂကူနာနာသာ် မလုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံဇာတ် Canidae ရ။ ကၠဵုဂြိုပ်ဂှ် နွံကဵု ဂၞာက္ဍဟ် ထပေဟ်၊ ကတောဝ် ကေက်ပိကၠင် စူတိုန်ဒၟံင်၊ တၞုင်ခၟူကေက် ယာတိုန်ဒၟံင်ညိည၊ တုဲပၠန် ဗတဂဗြိုတ်ဂၠိင်။ 

ကၠဵုဂြိုပ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲဇၟာပ်တိုက်၊ ပ္ဍဲကဵု ဒေသအန္တာတိက် (Antarctica) ရ ဟွံဂွံဆဵုကေတ်။ ကၠဵုဂြိုပ် မပြးဇးဂၠိုင်အိုတ်ဂှ် ဒှ်ဂကူ ကၠဵုဂြိုပ်ဗကေတ် (red fox (*Vulpes vulpes*)) ဂကူဏအ်ဂှ် နွံကဵု ဂကူလစှ်ေ ၜိုတ် ၄၇ ဂကူရ။ စပ်ကဵု ကၠဵုတိတုဲ ပ္ဍဲကဵု ပေါမ်အာဂီု (ဗွဲတၟေင် ရးပလိုတ်) တအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ဂၠိုင်ရ။ 

## နိရုတ္တိ
ပ္ဍဲကဵုလိက်တြေံဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် "ကၠဵုဂြိုပ်"၊ ပ္ဍဲကဵုလိက် ဇာတ် ၅၅၀ ဇာတ် မရနုက်ကေု ၁၂၈၊ မူကျာ်ဇၞော်အစွောအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် "ကၠဵုဂြိုပ်မွဲ ဍေဟ်ဂေတ်ကၠုင်အာ ညာတ်ပွကၞိတအ်ဂှ်တုဲ အဲဝဵုကေတ်ကၞိဂမၠိုင်ဝွံတုဲ အဲရပ်စ ကၞိတအ်ဂှ်ညိ၊ ဍေဟ်ချပ်၊" တုဲပၠန် ပ္ဍဲကဵုဇာတ် ၃၁၆ ဂှ်လေဝ် "ကၠဵုဂြိုပ်မွဲဂှ် တၞဟ်န ဂၠာဲသ္ၚဳအဟာရဂှ် တိတ်အာ နူခြုံဇကုဂှ်တုဲ -"။ မအရေဝ် ကၠဵုတိ ဝွံ ဒှ်မအရေဝ်မန်တၟိ မကၠာဲနူ အရေဝ်ဗၟာ "မြေခွေး" ဒှ်မာန်ရ။ ဟိုတ်မဂွံကော်စ ကၠဵုတိဂှ် ဍေဟ်တအ် မလေပ်မံင် ပ္ဍဲကဵု ကသိုန်တိ ဒှ်မာန်ရ။ 

## Phylogenetic relationships
thumb|Comparative illustration of skulls of a true fox (left) and gray fox (right), with differing temporal ridges and subangular lobes indicated

## လက်သန်
ဂကူကၠဵု မလုပ်လၟိဟ် ကၠဵုဂြိုပ် (ဝါ) ကၠဵုတိတအ်ဂှ်:

thumb|ကၠဵုဂြိုပ်ဗကေတ်

## နိဿဲ

## လေန် မ္ၚး

* BBC Wales Nature: Fox videos
* The fox website

ကဏ္ဍ:တိရစ္ဆာန်
ကဏ္ဍ:BEHM
ဓရ်သၟိင် စှ် ပြကာ

**ဓရ်သၟိင် စှ်ပြကာ (ပါဠိ: Dasavidha-rājadhamma)**  ("tenfold virtue of the ruler") ဂှ် ဒှ်ဓရ် နကဵုလညာတ် ဗုဒ္ဓဘာသာမ္ဂး ကုညးမကလိဂွံလဝ် ဒၞာဲပကင်ရင် ညးဍုင်ကွာန် ဗီုကဵု သၟိင်တၠ၊ ဂကောံ၊ ဗော်၊ ကမ္မဏဳ ကေုာံ ဒၞာဲတၞဟ်တအ် သွက်ဂွံ ဒးဒ္ဂေတ်ဗက်ရ။ ဓရ်သၟိင်စှ်ဏအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် နူကဵု ခုဒ္ဒကနိကာယ် မစချူလဝ် နကဵု - 

 ဒါန၊ သဳလ၊ ပရိစ္စာဂ၊ အာဇ္ဇဝ၊ မဒ္ဒဝ၊ တပ၊ အက္ကောဒ၊ အဝိဟိံသဉ္စ ခန္တိဉ္စ အဝိရောဓန။ 

## အဓိပ္ပါယ်
# **ဒါန** (သမၠး) **Dāna** (charity) — ပွမသၠး ဒုင်ဂိ ပရေင်သာယာဇကု သွက်ညးဍုင်ကွာန် ဂွံခိုဟ်စ၊ မပ္တံကဵု ပွမသၠးကဵု အရာဇကု မပိုင်ပြဳလဝ်၊ ပွမဗိုင်ရီုဗင် ထ္ၜလဘာ် ညးမွဲသအာင် မပ္တံကဵု ကဵုလညာတ်ညာဏ် ကေုာံ ကၠောန်ကဵု အရာညးဍုင်ကွာန်တအ် ဂွံခိုဟ်စ။  
# **သဳလ** (ဒ္ဂေတ်) **Sīla** (morality) — ပွမမံင် နကဵုဒ္ဂေတ်ပြဝ လပါ်ကာယကီု သီုကဵု လပါ်စိုတ် ခိုဟ်ဟ်၊ ကေုာံ မမံင်စံင်ဟီုဂး ညံင်ညးတၞဟ် ဂွံကေတ်စ အစာမ် လပါ်ခိုဟ်။  
# **ပရိစ္စာဂ** (မဒုင်ဂိ) **Pariccāga** (altruism) — ဒဒှ် မနွံကဵု စေတနာ ကေုာံ မဟွံတော်လပါ်သွက်ဇကုသၟး၊ မဒုင်ဂိ လတူညးဂမၠိုင်။ 
# **အာဇ္ဇဝ** (လဂူတပ်တး) **Ājjava** (honesty) — ဒဒှ် မနွံကဵု လဂူတပ်တး ကေုာံ ယဵုလဂူ လတူညးမွဲသအာင်၊ မယိုက်ဂၠေင် တာလျိုင်ဇကု နကဵု သစ္စ ကေုာံ မနွံကဵု ပရေင်မတပ်တး လတူညးမွဲသအာင်။  
# **မဒ္ဒဝ** (ကျာ်သြဳ) **Maddava** (gentleness) — ဒဒှ် မနွံကဵု စိုတ်စရိုတ် လဟီု မဍိုန်ဍောတ် မဍိုက်ပေင်ကဵု ကျာ်သြဳ၊ ဝေင်ပါဲ ပွမကေတ်စေဝ်လတူ၊ မာနသၠုင်တုဲ ဆလအ်လေဝ် ဟွံဗျုတ်ပဒေက် ညးမွဲသအာင်။  
# **တပ** (လွဳ) **Tapa** (perseverence) — မဟွံမဲ ကုလၞုဟ်။ 
# **အက္ကောဓ** (သက်ကုပၞောတ်) **Akkodha** (non-anger) — ဒဒှ် မတိတ်ဗၠး နူကဵု ပွမဒက်ဝဲ၊ ထေဲပၞောတ် တုဲ မနွံကဵု စိုတ်တန်ကြန် ၜိုဟ်သြိုဟ် ပ္ဍဲအခိင် မထုဲကြာန်။  
# **အဝိဟိံသ** (သက်ကုပကီုပရာပ်) **Avihimsa** (non-violence) — ပွမဒ္ဂေတ် နဲကဲ သက်ကုပကီုပရာပ်၊ မဟွံဒှ်ဒၟံင် မၞိဟ်မဒက်ဝဲ။  
# **ခန္တဳ** (လအေင်) **Khanti** (forbearance) — မဒ္ဂေတ် ဓဝ်အေင်ဒုင်၊ စိုတ်ဂၠိင်တုဲ နကဵုဓဝ်ဗစာရဏာဂှ် ကၠောန်ကဵု ဂုဏ်ဖိုလ် ညးဍုင်ကွာန်။  
# **အဝိရောဓန** (မဟွံဒစဵုဒစး) **Avirodhana** (uprightness) — စွံရှ်ေသှ်ေရဴဂဴ လတူလညာတ် ညးမွဲသအာင်၊ ဝေင်ပါဲ ပွမသ္ဂုတ်သွာတ်ကိုပ်ကၠာ (prejudice) ကေုာံ ဇၞော်ပၟဝ်/ပခိုဟ်ပတိုန် ဓဝ်ၜိုဟ်လလံ ကေုာံ မနွံကဵု သၞောဝ်တ်။ 

## ဝင်
အတိုင်ဝင်မ္ဂး သၟိင်အသောက (၃၀၄-၂၃၂ ဘဳသဳ) ဂှ် ဒှ်သၟိင် ပကင်ရင်ဍုင် နကဵု ဓရ်သၟိင်စှ်ပြကာဝွံရ။ ညးပကင်ရင် အိန္ဒိယ လုကဴပွိုင် ပန်စှ်ောမွဲ သၞာံရ။ 

သၟိင်အသောကဝွံ ဒှ်သကိုပ်ပၞာန်မွဲတုဲ ပေါဲဗတိုက် ဗွဲမဂၠိုင် ကလိဂွံဇမၞးရ။ အာယုက်သၟိင်ညး ကိုပ်ကၠာ ဒစာံသၞာံဂှ် ဂစာန်ဗတိုက်ပၞာန် သွက်ဂွံ သၠဲပတိတ် အေန်ပါယာဇကုရ။ ကြဴနူ ပေါဲဗတိုက်ဇၞော်မွဲတုဲ ညး ကလေင်ရံင် ပ္ဍဲပွဳပွူညးဂှ် မဂွံဆဵုကေတ် မၞိဟ်မချိုတ်ဒၟံင် မဂၠိုင်ကဵုလက်ဂှ်တုဲ ညးဂွံသံဝေဂတုဲ ကရေဲတိုန် "ပြဝ သာ်လဵုမွဲ အဲမကၠောန်လဝ်ရော?"  

စနူဂှ်တုဲ ညးလျိုင်ပတှ်ေ ဗုဒ္ဓဘာသာတုဲ ညးဂွံဒုင်ယၟု သၟိင်ဓမ္မသောက ဟွံသေင်မ္ဂး သၟိင်ဓရ် အသောက ရ။ ညးပတန်သၞောဝ် ညံင်ဂွံစဵုဒၞာ တိရစ္ဆာန်ဂမၠိုင် ဟွံကဵု အခေါင်ဗက်လၟ နကဵု ပရေင်ဝေင်ဓတ်၊ သြိုင်သ္ၚိဌာန် သွက်ညးဍုင်ကွာန် သွက်ကောန်ပၞာန်ဂမၠိုင်၊ ပတန်ဘာတက္ကသိုလ်၊ ရုင်ဂဥုဲ သွက်ညးဍုင်ကွာန်ကီု သီုကဵု သွက်တိရစ္ဆာန်။ ဒက်ပတန် သၞောတ်တဵုလွဳ ကေုာံ ပရေင်သွံရာန်ဗၞိက် ဗဗွဲဓဝ်။ တုဲပၠန် သၟိင်အသောက သီုစဵုဒၞာ ပရေင်ပကီုပရာပ်တုဲ စၞးမပလံင်ပၞာန် အာဗတိုက် ဍုင်ဝုတ်ဒိုဟ်တအ်ဂှ် ပလံင်ဏာ လကျာ် ကဵု တွဟ်ဓရ်။ ပါဲနူဂှ်တုဲ ကောန်ဗၠာဲ ကေုာံ ကောန်ဝုတ်ဂှ် အာပတန်သာသနာ ပ္ဍဲတကအ်သိင်္ဃိုရ် နကဵု ဘဝခမဳတြုဟ် ခမဳဗြဴရ။ 

သၟိင်အသောကဝွံ ဒှ်သၟိင် ဗယာပ်တြး သာသနာဗုဒ္ဓ ပ္ဍဲဒေသတုဲ သီုဒှ်သၟိင် ပကင်ရင် နကဵု ဓရ်သၟိင်စှ်ပြကာဝွံရ။

## နိဿဲ

ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ
ကၠဵုကၠိင်

**ကၠဵုကၠိင်** ( **wolf** or **grey wolf**) ဝွံ ဒှ်ဂကူကၠဵု တမ်မူလ နူကဵု ယူရေသဳယှာ ကေုာံ အမေရိက သၟဝ်ကျာ။ ဂကူကၠဵုကၠဳင်ဇၞော်အိုတ်ဂှ် ကၟက် နွံလျိုင် ၜိုတ် ၄၀ ကဳလဝ်ဂရာမ် တုဲ ၝောအ် နွံလျိုင် ၃၇ ကဳလဝ်ဂရာမ်။ ဗွဲသၟဟ် ကၠဵုကၠိင်တအ်ဂှ် နွံဇမၠိင် ၜိုတ်၁၀၅-၁၆၀ သေန်ဒဳမဳတာ (၄၁-၆၃ ၝောအ်တဲ)တုဲ သမၠုင်ပၞး နွံ ၜိုတ် ၈၀-၈၅ သေန်ဒဳမဳတာ (၃၁-၃၃ ၝောအ်တဲ) ရ။ ဗီု ကၠဵုကၠိင် တၞဟ်ခြာကဵု ကၠဵုဂြိုပ်/ကၠဵုတိ တၞဟ်တအ်ဂှ် ကတောဝ် ကဵု ခၟူဍေဟ် ဟွံကေက်ကွေဟ်ဟ်၊ ဇကုဍေဟ် ဂၠေအ်ညိတုဲ ဗတဍေဟ် ဂၠိင်ညိရ။ ဂကူကၠဵုကၠိင် သီုဖအိုတ် သီုကဵု ဂကူမလွဳ ပ္ဍဲသ္ၚိမ္ဂး နွံ ၃၈ ဂကူရ။  

ပၞောဝ်ကဵု ဂကူကၠဵုဂြိုပ်ဂမၠိုင်ဂှ် ကၠဵုကၠိင်ဝွံ တၟေင်နူညးတၞဟ် ဍေဟ်တအ် မံင်ကဵု သကအ်တုဲ ကာလဗက်လၟလေဝ် ပံင်ကောံတုဲ ဗက်စရပ် သတ်ဂြိုပ်ဂမၠိုင်ရ။ တုဲပၠန် ကၠဵုကၠိင်ဂှ် ဒှ်ကၠဵု မပိုင်တိဍာ်တုဲ သွက်တိဍာ်ဒၞာဲဇကုဂှ် မလေပ်ပၠံင်ဗတိုက်ကီုရ။ စၞကၠဵုကၠိင်မစဂှ် မလေပ်ရပ်စ ဗွဲတၟေင် သတ်ဂြိုပ် ဂကူဗမဴတှ် မပ္တံကဵု ပှ်၊ ဗတာဲတအ်ရ။ 

## Taxonomy

alt=Photograph of a reclining North American wolf looking directly at the photographer|thumb|A North American wolf

## နိဿဲ

ကဏ္ဍ:တိရစ္ဆာန်
ကဏ္ဍ:BEHM