open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ပရေင်ပၞာန် (Military)

**ပရေင်ပၞာန်** (အၚ်္ဂလိက်: *Military*) ဝွံ ဒှ်ဂကောံမနွံကဵု သၞောတ်ဝ်၊ အဝဵု ကေုာံ ဒြဟတ်လက်နက် မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုအလဵုအသဳ ရးနိဂီုမွဲမွဲ သွက်ဂွံစဵုဒၞာ ပယျဵု၊ ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဖိုလ်ပရေင်ဍုင်ကွာန်ရ။ ပရေင်ပၞာန်ဝွံ နွံတာလျိုင် သွက်ဂွံပၠောပ်ပၞာန်၊ ပွမစဵုဒၞာ ကေုာံ ပွမဗတိုက် ပ္ဍဲအခိင်ကတဵုဒှ် တင်မွဲမွဲရ။

## ကဏ္ဍအဓိက ပရေင်ပၞာန် (Main Branches of the Military)
ဗွဲမဂၠိုင် ရးနိဂီုမွဲမွဲ ပါ်ခြာလဝ် ဒြဟတ်ပၞာန် နကဵုကဏ္ဍ ၃ သာ်-
# **ပၞာန်တိုက် (Army):** ဒှ်ဒြဟတ်ပၞာန် မဗတိုက် ပ္ဍဲတိ။ ဍေဟ်နွံကဵု သေနာဗိုလ်၊ တာင် (Tanks) ကေုာံ လက်နက်အမြံက်ဂမၠိုင်။
# **ပၞာန်ကျာ (Air Force):** ဒှ်ဒြဟတ်ပၞာန် မဗတိုက် ပ္ဍဲအကာသ။ ဍေဟ်နွံကဵု ယာန်ကျာဗတိုက်၊ ဒြုန် (Drones) ကေုာံ မေဿာင်။
# **ပၞာန်ဍာ် (Navy):** ဒှ်ဒြဟတ်ပၞာန် မဗတိုက် ပ္ဍဲမှာသၟိတ်။ ဍေဟ်နွံကဵု က္ၜင်ပၞာန်၊ က္ၜင်ဗၠိုင်ဍာ် ကေုာံ ပၞာန်စှ်ေသံင် (Marines)။
[Image showing the collaboration between the different branches of a modern military force]

## ဗျူဟာ ကေုာံ ဝါဒပၞာန် (Military Strategy and Doctrine)
* **ပွမစဵုဒၞာ (Defense):** ပွမဖန်ဗဒှ် ညံင်သၞ ဟွံဂွံလုပ်တက် ရးနိဂီုဇကုမာန်။
* **ပွမဗတိုက် (Offense):** ပွမစကာဒြဟတ် သွက်ဂွံအံင်ဇၞးသၞ။
* **ပွမစောင့်ရှောက် (Peacekeeping):** ပွမပလံင်ပၞာန် သွက်ဂွံထိင်ဒဝ် ပရေင်ၜိုဟ်လလံ (ဗွဲမဂၠိုင် သၟဝ်အဝဵု UN)။

## နဲကဲပညာပၞာန် (Military Technology)
ပၞာန်ခေတ်တၟိဝွံ ဗဒဗဒၟံင် လတူနဲကဲပညာသမၠုင်-
* **သၞောတ်ဝ်စၟဳစၟတ်:** ရေဒါ (Radar)၊ သောနာ (Sonar) ကေုာံ က္ၜင်အကာသ (Satellites)။
* **လက်နက်:** မေဿာင်ပန်စိုပ်ဌာန်ဇမ္ၚောဲ၊ ဒြုန် ကေုာံ လက်နက်အနုမြူ။
* **ပၞာန်အီလက်ထရောနစ်:** ပွမဗတိုက် နကဵုသၞောတ်ဝ်ကောမ်ပျူတာ ကေုာံ အေန်တာနက်။

## နိဿဲ (References)
နဲကဲပညာ "Infrared Homing"

**နဲကဲပညာ Infrared Homing** (အၚ်္ဂလိက်: *Infrared Homing* ဟွံသေင်မ္ဂး *Heat-seeking*) ဝွံ ဒှ်သၞောတ်ဝ်ဗက်ဂၠာဲတိုင်ပ္ကဴ (Missile guidance) မစကာ သေန်စာ (Passive sensor) သွက်ဂွံရပ်ကေတ် လျးအေန်ဖရာရက် (Infrared radiation) မပ္တိတ်နူ တိုင်ပ္ကဴ (Target) ရ။ နဲကဲဏအ်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် မေဿာင်ဂမၠိုင် ဗက်ဂၠာဲလျးဂမ္တဴ မပ္တိတ်နူ စက်ယာန်ကျာ (Jet engines) သၞရ။

## ဗီုပြင်ကၠောန်ကမၠောန် (How Infrared Homing Works)
နဲကဲပညာဏအ်ဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုသဇိုင်အဓိက ၃ သာ်-
# **သေန်စာ (Infrared Seeker):** နွံပ္ဍဲက္ဍိုပ်မေဿာင်၊ ဍေဟ်စကာမတ်အနုမြူ (Sensors) သွက်ဂွံရပ်ကေတ် လျးဂမ္တဴ။
# **ပွမပါ်ခြာ (Discrimination):** သၞောတ်ဝ်ကောမ်ပျူတာ ပ္ဍဲမေဿာင် ပါ်ခြာကဵု လျးဂမ္တဴနူစက်ယာန်ကျာ ကေုာံ လျးဂမ္တဴနူသဘာဝ (ဥပမာ- တ္ၚဲ)။
# **ပွမထိင်ဒဝ် (Guidance):** ကာလရပ်ကေတ်လျးဂမ္တဴဂှ်တုဲမ္ဂး မေဿာင်ဂှ် ထိင်ဒဝ်ဂၠံင်တရဴဇကု ညံင်ဂွံဗက်စိုပ် တိုင်ပ္ကဴဂှ်ရ။

## ခေတ်ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (Generations of IR Homing)
* **ခေတ်ကိုပ်ကၠာ (First Gen):** ဗက်ဂၠာဲဆလျးဂမ္တဴ နူစက်လက္ကရဴယာန်ကျာ (Tail-chase only)။
* **ခေတ်လၟုဟ် (Modern Gen):** နွံအစောံ "All-aspect" မနွံအဓိပ္ပာယ် ရပ်ကေတ်လျးဂမ္တဴ နူဒိုဟ်နာနာ (လ္ပာ်ဂတလေဝ် ရပ်ကေတ်မာန်) တုဲ ပါ်ခြာကဵု Flares (လျးလှေအ်လှန်) မာန်ရ။

## ဖိုလ်ခိုဟ် ကေုာံ ဖိုလ်ပရေအ် (Advantages and Disadvantages)
* **ဖိုလ်ခိုဟ်:** ဒှ်သၞောတ်ဝ် "Passive" (ဟွံပ္တိတ်လှေအ်လျးရေဒါ)၊ ဟိုတ်ဂှ်အေ ယာန်ကျာသၞ ဟွံတီ ဒဒှ်ရမေဿာင် ဗက်ဒၟံင်ဇကုရ။ (Fire-and-forget)။
* **ဖိုလ်ပရေအ်:** မုဟ်ဗြဲ ကေုာံ မိတ် (Clouds) ပကဵုညံင် သေန်စာ ဂွံညာတ်ဝါတ်မာန်၊ တုဲတုဲလေဝ် ဒးဒုင်လှေအ်လှန် နကဵု Flares မာန်ရ။

## နိဿဲ (References)
သၞောတ်ဝ်စဵုဒၞာရေဒါ (Radar Countermeasures)

**သၞောတ်ဝ်စဵုဒၞာရေဒါ** (အၚ်္ဂလိက်: *Radar Countermeasures*) ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍမွဲ ပ္ဍဲ ပၞာန်အီလက်ထရောနစ် (Electronic Warfare) မစကာ သွက်ဂွံပလီုဖျေဟ်၊ ကၟာတ်လဒအ် ဟွံသေင်မ္ဂး လှေအ်လှန် အစောံစရာဲ ရေဒါ (Radar) သၞရ။ တင်ရန်တၟအ်အဓိကဂှ် သွက်ဂွံပကဵုညံင် ရေဒါသၞ ဟွံဂွံညာတ်၊ ဟွံဂွံရပ်ကေတ် (Lock-on) ယာန်ကျာ ဟွံသေင်မ္ဂး က္ၜင်ပၞာန်ဇကုရ။

## နဲကဲစဵုဒၞာ အဓိကဂမၠိုင် (Key Methods)

### ၁။ ပွမပလီုနကဵုဒြဟတ် (Radar Jamming)
ဒှ်ပွမဗလးလှေအ်လျးသံလိုက် (Radio signals) သွက်ဂွံပလီုဖျေဟ် မုက်စကရင်ရေဒါသၞ။
* **Noise Jamming:** ပွမဗလးလှေအ်လျး ဂၠိုင်ဂၠိုင် ညံင်ရေဒါသၞ ဂွံညာတ်ဆ "Noise" (ယက်လှေအ်) တုဲ ဟွံညာတ်တိုင်ပ္ကဴဇေတ်တ်။
* **Deception Jamming:** ပွမဗလးလှေအ်လျး အတုဂမၠိုင် ညံင်ရေဒါသၞ ဂွံညာတ် တိုင်ပ္ကဴဗွဲမဂၠိုင် (False targets) တုဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဟွံဒး။

### ၂။ ပွမစကာ ကပေါတ်လှေအ်လှန် (Passive Countermeasures)
ဒှ်ပွမစကာ ကပေါတ်မညာတ်ကေတ်မာန် သွက်ဂွံဗဒေါအ်ရေဒါ။
* **Chaff:** ပွမဗလးပတိတ် ခၟိက်လောဟ (Aluminum strips) သမၠုင်အိုတ် ၜိုတ်လၟေင်လှေအ်ရေဒါသၞ။ ခၟိက်တအ်ဏအ် ပကဵုညံင် ရေဒါသၞ ဂွံညာတ်ဒၟံင် ဒြဟတ်လျးဇၞော်ဇၞော် တုဲ ပၞုက်ဗဒှ်ကဵု ယာန်ကျာဇကုရ။
* **Radar Decoys:** ယာန်ကျာဍောတ်တ် အတုဂမၠိုင် မနွံအစောံ ကလေင်ပ္တိတ်လျးရေဒါ ညံင်ရဴယာန်ကျာဇၞော် ညံင်သၞဂွံပန်ဗၠေတ်အာ။

### ၃။ နဲကဲပညာ Stealth (Radar Cross Section Reduction)
ဒှ်ပွမဒီဇိုင်း ယာန်ပၞာန် ညံင်ဂွံကလေင်ပ္တိတ် လျးရေဒါ အောန်အိုတ်။
* **Geometric Shaping:** ပွမဖန်ဗဒှ် ဗီုပြင်ယာန် ညံင်လျးရေဒါ ဂွံတက်ဗၠေတ်အာ။
* **Radar-Absorbent Material (RAM):** ပွမလံက်ဂဥုဲတၟေင် မနွံအစောံ ဟရိင်ကေတ် လျးရေဒါ။

## ပရေင်ပြိုင်ပ္ကအ် (Electronic Counter-Countermeasures - ECCM)
သွက်ဂွံဒစးဒစးကု နဲကဲစဵုဒၞာရေဒါ၊ ရေဒါခေတ်တၟိတအ် စကာနဲကဲ **ECCM** (ဥပမာ- Frequency hopping) သွက်ဂွံဗက်ဂၠာဲတိုင်ပ္ကဴ ၜိုန်ရဒးဒုင် Jamming ကီုလေဝ်ရ။

## နိဿဲ (References)
ပရေင်စဵုဒၞာ (Defense)

**ပရေင်စဵုဒၞာ** (အၚ်္ဂလိက်: *Defense*) ဝွံ ဒှ်ပရေင်ကမၠောန် ကေုာံ မူဝါဒ ရးနိဂီုမွဲမွဲ မစကာ သွက်ဂွံစဵုဒၞာ ဘဲအန္တရာယ်၊ ပွမဗတိုက် ဟွံသေင်မ္ဂး ပွမလုပ်သီ နူကဵုဒြဟတ်သၞမ္ၚးရ။ ဍေဟ်နှဴရဴဒၟံင် နကဵုပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ပၞာန် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သွက်ဂွံထိင်ဒဝ် အချုပ်အခြာအာဏာ ရးနိဂီုရ။

## ကဏ္ဍအဓိက ပရေင်စဵုဒၞာ (Core Aspects of Defense)

### ၁။ ပရေင်စဵုဒၞာပၞာန် (Military Defense)
ဒှ်ပွမစကာ ပရေင်ပၞာန် (ပၞာန်တိုက်၊ ပၞာန်ကျာ၊ ပၞာန်ဍာ်) သွက်ဂွံကၟာတ်လဒအ်သၞ။
* **ပွမကၟာတ်လဒအ် (Deterrence):** ပွမဖန်ဗဒှ် ညံင်ဒြဟတ်ပၞာန်ဇကု ဂွံခိုင်ကၠိုက် တုဲ သၞဟွံဂံင်လုပ်ဗတိုက်။
* **နဲကဲပညာစဵုဒၞာ:** ပွမစကာ နဲကဲပညာ စဵုဒၞာ မပ္တံကဵု ရေဒါ ကေုာံ သၞောတ်ဝ်စဵုဒၞာမေဿာင်။

### ၂။ ပရေင်စဵုဒၞာညးဍုင်ကွာန် (Civil Defense)
ဒှ်ပရေင်စဵုဒၞာ ညးဍုင်ကွာန် နူဘဲပၞာန် ကေုာံ ဘဲသဘာဝနာနာ။ ဍေဟ်နွံကဵု ပွမဗတောန်နဲကဲစဵုဒၞာ၊ ပွမသြိုင်ခၞံဒၞာဲပၞုက်ဗဒှ်ဗုမ် ကေုာံ ပရေင်လွဳလွတ်အန္တရာယ်။

### ၃။ ပရေင်စဵုဒၞာသၞောတ်ဝ်တင်ဂၞင် (Cyber Defense)
ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ပရေင်စဵုဒၞာသၞောတ်ဝ်ကောမ်ပျူတာ ကေုာံ အေန်တာနက် (Cybersecurity) ဝွံ ဒှ်အရာကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံစဵုဒၞာ တင်ဂၞင်အလဵုအသဳ ကေုာံ သၞောတ်ဝ်အုပ်ဓုပ်ဍုင်ရ။

## မူဝါဒစဵုဒၞာ (Defense Policy)
ရးနိဂီုမွဲမွဲ နွံကဵု "ဝန်ကြီးဌာန ပရေင်စဵုဒၞာ" (Ministry of Defense) သွက်ဂွံဖန်ဗဒှ်ဗျူဟာ-
* **မဟာမိတ်ပၞာန်:** ပွမပံင်ကောံကုရးနိဂီုတၞဟ် (ဥပမာ- NATO) သွက်ဂွံစဵုဒၞာပံင်ကောံ။
* **ဗတ်ဂျေတ်ပၞာန်:** ပွမစကာပိုန်ဒြပ် သွက်ဂွံရာန်လက်နက် ကေုာံ ဗတောန်သေနာဗိုလ်။

## နိဿဲ (References)
မဟာမိတ်ပၞာန် NATO

**မဟာမိတ်ပၞာန် NATO** (အၚ်္ဂလိက်: *North Atlantic Treaty Organization - NATO*; ပြင်သေတ်: *Organisation du traité de l'Atlantique nord - OTAN*) ဝွံ ဒှ်ဂကောံမဟာမိတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်ပၞာန် အကြာရးနိဂီု ယူရောပ် ကေုာံ အမေရိကသၟဝ်ကျာဂမၠိုင်ရ။ ဂကောံဏအ် စတင်ဒက်ပ္တန်လဝ် ပ္ဍဲ ဧပြဳ ၄၊ ၁၉၄၉ (April 4, 1949) နကဵုတင်တုပ်စိုတ် ဝတ်ရှင်တန် (Washington Treaty) ရ။

## တင်ရန်တၟအ် ကေုာံ မူဝါဒ (Purpose and Principles)
တင်ရန်တၟအ်အဓိက NATO ဂှ် သွက်ဂွံစဵုဒၞာ ပရေင်ဗၠးၜး ကေုာံ ပရေင်ဂီုကံ ရးနိဂီုမၞုံပ္ဍဲဂကောံ နကဵုနဲကဲပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်ပၞာန်ရ။

### ၁။ ပုဒ်မ ၅ (Article 5)
သဇိုင်အဓိက NATO ဝွံ တန်တဴဒၟံင် လတူမူဝါဒ "ပွမစဵုဒၞာပံင်ကောံ" (Collective Defense) ရ။ အတိုင်ပုဒ်မ ၅ မ္ဂး "ယဝ်ရရးနိဂီုမွဲမွဲ ပ္ဍဲမဟာမိတ် ဒးဒုင်ဗတိုက်မ္ဂး ဒှ်ပွမဗတိုက်ကဵု ရးနိဂီုသီုဖအိုတ် ပ္ဍဲဂကောံရ။" တင်ဏအ်ဝွံ စကာလဝ် ဆမွဲဝါဓဝ်ဟေင် ကြဴနူ ပရေင်ကတဵုဒှ် ၉/၁၁ ပ္ဍဲအမေရိကာန်ရ။

### ၂။ ပရေင်စဵုဒၞာ ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ်
NATO နွံကဵုဒြဟတ်ပၞာန်ပံင်ကောံ မနွံအစောံဗတိုက် ပ္ဍဲတိုက်၊ ကျာ ကေုာံ ဍာ်။ ရုင်ချုပ် NATO နွံပ္ဍဲဍုင်ဗြပ်သေလ် (Brussels) ရးနိဂီုဗေလ်ဂျဳယမ်ရ။

## ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Expansion)
* **အခိင်ပၞာန်လမ္စံက် (Cold War):** NATO ဒက်ပ္တန်လဝ် သွက်ဂွံစဵုဒၞာ ဩဇာသမဂ္ဂသဵုဗယေတ် (Soviet Union) ပ္ဍဲယူရောပ်။
* **ကြဴနူပၞာန်လမ္စံက်:** NATO စတင်ဒက်ပ္တန် ပရေင်မဟာမိတ်ကု ရးနိဂီုယူရောပ်ဗၟံက်ဂမၠိုင်။
* **ခေတ်လၟုဟ်:** ကြဴနူပၞာန် ရုရှား-ယူကရိန်း ကတဵုဒှ် (၂၀၂၂)၊ ရးနိဂီု ဖေန်လာန် ကေုာံ သြူဒေန် တအ်လေဝ် လုပ်စိုပ် NATO ဗွဲမပြဟ်ရ။

## နိဿဲ (References)
ဗျူဟာပၞာန် NATO (NATO Military Strategy)

**ဗျူဟာပၞာန် NATO** (အၚ်္ဂလိက်: *NATO Military Strategy*) ဝွံ ဒှ်သၞောတ်ဝ် ကေုာံ နဲကဲပၞာန် မစကာ သွက်ဂွံစဵုဒၞာ အချုပ်အခြာအာဏာ ကေုာံ ပရေင်ဂီုကံ ရးနိဂီုမဟာမိတ် NATO သီုဖအိုတ်ရ။ ဗျူဟာဏအ်ဝွံ တန်တဴဒၟံင် လတူမူ "ပွမစဵုဒၞာပံင်ကောံ" (Collective Defense) ကေုာံ ပွမထိင်ဒဝ် ဘဲအန္တရာယ် နူကဵုသၞမ္ၚးရ။

## သဇိုင်အဓိက ဗျူဟာ (Core Strategic Pillars)

### ၁။ ပွမစဵုဒၞာပံင်ကောံ (Collective Defense)
အတိုင်ပုဒ်မ ၅ (Article 5) မ္ဂး NATO နွံဗျူဟာ သွက်ဂွံဗတိုက်ကလေင် ယဝ်ရရးနိဂီုမဟာမိတ်မွဲမွဲ ဒးဒုင်ဗတိုက်မ္ဂးရ။ ဗျူဟာဏအ် ပကဵုညံင် "Deterrence" (ပွမပကဵုညံင်သၞ ဟွံဂံင်လုပ်ဗတိုက်) ဂွံခိုင်ကၠိုက်ရ။

### ၂။ ပွမစၟဳစၟတ် ကေုာံ ပွမဗတိုက်ကလေင် ဗွဲမပြဟ် (Rapid Response)
NATO နွံကဵုဒြဟတ်ပၞာန် **"NATO Response Force (NRF)"** မဒှ်ဒြဟတ်ပၞာန်ပံင်ကောံ (တိုက်၊ ကျာ၊ ဍာ်) မနွံအစောံ ပလံင်ဗစိုပ် ဗွဲမဂၠေအ်ပြဟ် စိုပ်ဒေသကတဵုဒှ်ပၞာန်ရ။

### ၃။ ပရေင်အုပ်ဓုပ်ပံင်ကောံ (Integrated Command Structure)
ဗျူဟာ NATO ဝွံ တၞဟ်ခြာနူမဟာမိတ်တၞဟ် ဟိုတ်နူနွံကဵု သၞောတ်ဝ်ကဍိုက်ပ်ပံင်ကောံ (Chain of command) မွဲဓဝ်။ ဒြဟတ်ပၞာန်နူ အမေရိကာန်၊ ဗြိတိန်၊ ပြင်သေတ် ကေုာံ ဂျာမနဳတအ်ဂှ် ပံင်ကောံလဝ် သၟဝ်သၞောတ်ဝ်အုပ်ဓုပ် NATO ရ။

## ကဏ္ဍဗျူဟာ ခေတ်တၟိ (Modern Strategic Domains)
ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၀ တအ်၊ ဗျူဟာ NATO ပြံင်လှာဲအာ နကဵု "Multi-domain operations" မဗတိုက် ပ္ဍဲ ၅ ကဏ္ဍ-
* **တိုက်၊ ကျာ၊ ဍာ်:** ဗျူဟာပၞာန်အခိုက်တြေံ။
* **ပၞာန်အီလက်ထရောနစ် (Cyber):** ပွမစဵုဒၞာ သၞောတ်ဝ်ကောမ်ပျူတာပၞာန်။
* **ပၞာန်အကာသ (Space):** ပွမစကာ က္ၜင်အကာသ (Satellites) သွက်ဂွံစၟဳစၟတ် ကေုာံ ဆက်ဆောံ။

## ပရေင်ဗတောန်ပၞာန် (Military Exercises)
ဗျူဟာ NATO ဝွံ ခိုင်ကၠိုက်အာ နကဵုပရေင်ဗတောန်ပၞာန်ဇၞော်ဇၞော် (ဥပမာ- Steadfast Defender) သွက်ဂွံစၟဳစၟတ် အစောံစရာဲ ပၞာန်ရးနိဂီုနာနာ ညံင်ဂွံကၠောန်ကမၠောန် မွဲစွံမာန် (Interoperability) ရ။

## နိဿဲ (References)
နုပေဒဳယာ (Nupedia)

**နုပေဒဳယာ** (အၚ်္ဂလိက်: *Nupedia*) ဝွံ ဒှ်အဘိဓာန်ဗဟုသုတ လတူအေန်တာနက် မစကာဘာသာအေတ်ဂလေတ် (English)၊ မဒှ်တံမူလ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံဒက်ပ္တန် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ရ။ ဍေဟ်စတင်လဝ် ပ္ဍဲ မာတ် ၉၊ ၂၀၀၀ တုဲ ကၟာတ်လဒအ်အာ ပ္ဍဲ သေတ်တေမ်ဗါ ၂၀၀၃ ရ။

## ဝင် ကေုာံ ပွမဒက်ပ္တန် (History and Founding)
နုပေဒဳယာဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု **ဂျဳမဳ ဝေးလ်** (Jimmy Wales) ကေုာံ **Larry Sanger** သၟဝ်ကုမ္ပဏဳ Bomis ရ။ တင်ရန်တၟအ်အဓိကဂှ် သွက်ဂွံဖန်ဗဒှ် အဘိဓာန်ဗဟုသုတ မနွံကဵုစရာဲသမၠုင်၊ မချူလဝ် နကဵုအစာပညာဂမၠိုင် (Experts) ကေုာံ မဗှ်ကေတ်မာန် နကဵုပွမဟွံဒးကဵုၚုဟ်မး (Free content) ရ။

## သၞောတ်ဝ်စၟဳစၟတ် (Peer-review Process)
တၞဟ်ခြာနူ ဝဳကဳပဳဒဳယာ၊ နုပေဒဳယာ နွံကဵုသၞောတ်ဝ်စၟဳစၟတ်လိက် ဗွဲမကြံင်မ္ၚုဟ် (၇) အဆံင်။
# **Assignment:** ပွမရုဲစှ်ကဏ္ဍ။
# **Finding a Reviewer:** ပွမဂၠာဲအစာပညာ သွက်ဂွံစၟဳစၟတ်။
# **Lead Review:** အဆံင်စၟဳစၟတ်ကိုပ်ကၠာ။
# **Copyediting:** ပွမပြင်ပ္တန်အရေဝ်ဝေါဟာ။
# **Final Approval:** ပွမဒုင်တဲအဆံင်လက်ကရဴ။
ဟိုတ်နူသၞောတ်ဝ်ဏအ် ကြံင်မ္ၚုဟ်လောန်ကာဲတုဲ လိက်ပရေင်အံင်ဇၞးတိတ်ကၠုင်ဂှ် အောန်ဗွဲမလောန် (ဆ ၂၅-၂၆ ပ္ဍဲသၞာံကိုပ်ကၠာ) ရ။

## နူနုပေဒဳယာ စိုပ်ဝဳကဳပဳဒဳယာ (From Nupedia to Wikipedia)
ဟိုတ်နူနုပေဒဳယာ ဇၞော်မောဝ်ဟေပ်လောန်တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၁၊ Larry Sanger ပတိုန်ဂလာန် သွက်ဂွံစကာသၞောတ်ဝ် "Wiki" (ပွမကဵုအခေါင်ညးဍုင်ကွာန် ပြင်လိက်မာန်) သွက်ဂွံထံက်ပင် နုပေဒဳယာ။ တင်ဏအ်ဂှ် ဗွဲကြဴဒှ်အာ ဝဳကဳပဳဒဳယာ (Wikipedia) ရ။ ကြဴနူဝဳကဳပဳဒဳယာ ဇၞော်မောဝ်အာဗွဲမပြဟ်တုဲ နုပေဒဳယာ ကၟာတ်လဒအ်အာရ။

## နိဿဲ (References)
သၞောတ်ဝ်စၟဳစၟတ် (Peer-review Systems)

**သၞောတ်ဝ်စၟဳစၟတ်** (အၚ်္ဂလိက်: *Peer review*) ဝွံ ဒှ်လၟေင်ကမၠောန် ပွမသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ စၟဳစၟတ် လိက်ပရေင်သုတေသန ဟွံသေင်မ္ဂး ကမၠောန်ပညာ နကဵုအစာပညာ (Peers) မနွံကဵု အစောံစရာဲ တုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲကဏ္ဍဂှ်ရ။ တင်ရန်တၟအ်အဓိကဂှ် သွက်ဂွံစဵုဒၞာ ညံင်လိက်ပရေင် မနွံကဵုတင်ဂၞင်ဗၠေတ်ဗၠေတ် ဟွံဂွံတက်ပ္တိတ် ကေုာံ သွက်ဂွံသၠုင်ပတိုန် စရာဲလိက်ပရေင်ရ။

## ဗီုပြင်ကၠောန်ကမၠောန် (The Process)
ပ္ဍဲဂျာနယ်ပညာဂမၠိုင်၊ သၞောတ်ဝ်စၟဳစၟတ် နွံကဵုအဆံင်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ-
# **Submission:** ညးချူလိက် ပလံင်ဗစိုပ်လိက်ပရေင် ကုညးဒါန်လိက် (Editor)။
# **Initial Screening:** ညးဒါန်လိက် စၟဳစၟတ် ရံင်စရာဲကိုပ်ကၠာ။ ယဝ်ရဟွံကိတ်ညဳမ္ဂး ပ္တေအ်ဖျေဟ် (Desk Reject) ရ။
# **Peer Review:** ညးဒါန်လိက် ပလံင်လိက်ပရေင် ကုအစာပညာ ၂-၃ တၠ (Reviewers) သွက်ဂွံစၟဳစၟတ်။
# **Recommendations:** အစာပညာတအ် ပတိုန်ဂလာန်- (က) ဒုင်တဲ၊ (ခ) ပြင်တုဲဒုင်တဲ၊ (ဂ) ပ္တေအ်ဖျေဟ်။
# **Final Decision:** ညးဒါန်လိက် သ္ဂုတ်သွာတ် အဆံင်လက်ကရဴ။

## ဂကူသၞောတ်ဝ်စၟဳစၟတ်ဂမၠိုင် (Types of Peer Review)
* **Single-blind review:** အစာစၟဳစၟတ် တီယၟုညးချူလိက်၊ ဆဂး ညးချူလိက် ဟွံတီယၟုအစာစၟဳစၟတ်။
* **Double-blind review:** ညးချူလိက် ကေုာံ အစာစၟဳစၟတ် ညးမွဲကေုာံညးမွဲ ဟွံတီယၟုညးသကအ်။ နဲကဲဏအ် ခိုဟ်အိုတ် သွက်ဂွံစဵုဒၞာ ပွမရံင်မုက်မၞိဟ် (Bias)။
* **Open review:** ညးသီုၜါလ္ပာ် တီယၟုညးသကအ်၊ တုဲတုဲလေဝ် တင်စၟဳစၟတ်တအ်ဂှ် တက်ပ္တိတ်မွဲစွံ ကုလိက်ပရေင်ရ။
[Image comparing single-blind, double-blind, and open peer-review models]

## တင်ခိုဟ် ကေုာံ တင်ဝါတ်ဂါတ် (Pros and Cons)
* **တင်ခိုဟ်:** ပကဵုညံင်လိက်ပရေင် ဂွံနွံကဵုကွေတ်သိပ္ပံ (Scientific validity) ကေုာံ စရာဲသမၠုင်။
* **တင်ဝါတ်ဂါတ်:** ဒးကေတ်အခိင်လအ် (လဆအ် ၆ ဂိတု စိုပ် ၁ သၞာံ)၊ တုဲတုဲလေဝ် အစာစၟဳစၟတ်တအ် လဆအ်နွံကဵုပွမဒစးဒစး ဝါဒတၞဟ်ခြာမာန်။

## နိဿဲ (References)
တက္ကသိုလ်ဂမၠိုင်

**တက္ကသိုလ်** (အၚ်္ဂလိက်: *University*) ဝွံ ဒှ်ဌာန်ပညာသမၠုင် (Higher education) မနွံကဵုအခေါင် ပတိုန်ဖျေဟ်အဆံင်ပညာ (Academic degrees) နာနာ ကေုာံ ဒှ်ဗဟဵု သွက်ဂွံကၠောန် သုတေသန ရ။ ဝေါဟာရ "University" ဝွံ ကၠုင်နူအရေဝ်လေတ္တေန် "Universitas" မနွံအဓိပ္ပာယ် "ဂကောံအစာပညာ ကေုာံ ကောန်ကတ်ပညာဂမၠိုင်" ရ။

## တာလျိုင်အဓိက တက္ကသိုလ် (Core Functions)
တက္ကသိုလ်မွဲမွဲ နွံကဵုတာလျိုင် ၃ သာ်-
# **ပွမဗ္တောန်ဖျေဟ် (Teaching):** ပွမဗ္တောန်ပညာ သွက်ကောန်ကတ်ပညာတအ် ဂွံနွံကဵုအစောံစရာဲ ပ္ဍဲကဏ္ဍနာနာ။
# **ပွမကၠောန်သုတေသန (Research):** ပွမဂၠာဲသ္ၚေဝ် ဗဟုသုတတၟိ ကေုာံ ပွမပလေဝ်ပ္တန် သီအိုရဳဂမၠိုင်။
# **ပွမကဵုအရင်အမြေအ်ကုမၞိဟ်သကအ် (Social Service):** ပွမစကာဗဟုသုတ သွက်ဂွံဗိုင်ဖန်ဗဒှ် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ်။

## အဆံင်ပညာ ပ္ဍဲတက္ကသိုလ် (Academic Degrees)
* **အဆံင်ဗာချလာ (Undergraduate):** သဇိုင်ပညာ (ဥပမာ- B.A., B.Sc.)။
* **အဆံင်ပညာသမၠုင် (Postgraduate):**
** **မာသတာ (Master's):** ပညာတြး (ဥပမာ- M.A., M.Sc.)။
** **ပါရဂူ (Doctorate/Ph.D.):** အဆံင်သုတေသနသမၠုင်အိုတ်။

## တက္ကသိုလ်မြဟ်ဂမၠိုင် (Notable Universities)
* **တက္ကသိုလ်မာဟိဒလ် (Mahidol University):** တက္ကသိုလ်အဓိက ပ္ဍဲရးနိဂီုသေံ၊ မြဟ်တဴ ပ္ဍဲကဏ္ဍဂဥုဲ ကေုာံ ပညာတေဇ။
* **တက္ကသိုလ်အံက်သဖောတ် (University of Oxford):** တက္ကသိုလ်တြေံအိုတ်မွဲ ပ္ဍဲဂၠးတိ (ရးနိဂီုဗြိတိန်)။
* **တက္ကသိုလ်ဟာဗတ် (Harvard University):** တက္ကသိုလ်သုတေသနသမၠုင်အိုတ်မွဲ ပ္ဍဲရးနိဂီုအမေရိကာန်။

## နိဿဲ (References)
တက္ကသိုလ် ပ္ဍဲရးနိဂီုသေံ

**တက္ကသိုလ် ပ္ဍဲရးနိဂီုသေံ** ဝွံ ဒှ်သၞောတ်ဝ်ပညာသမၠုင် မနွံကဵု တက္ကသိုလ်အလဵုအသဳ၊ တက္ကသိုလ်ပုဂ္ဂလိက ကေုာံ တက္ကသိုလ်သုတေသနဂမၠိုင်ရ။ သၞောတ်ဝ်ပညာသမၠုင် ပ္ဍဲရးနိဂီုသေံဝွံ ဇၞော်မောဝ်တိုန် ဗွဲမပြဟ် တုဲ ဒှ်ဌာန်ပညာ မၞိဟ်ကၠုင်လ္ၚတ်ဂၠိုင်အိုတ်မွဲ ပ္ဍဲဒေသအာရှအဂၞဲရ။

## ဂကူတက္ကသိုလ်ဂမၠိုင် (Types of Universities)

### ၁။ တက္ကသိုလ်အလဵုအသဳ (Public Universities)
ဒှ်တက္ကသိုလ် မဒုင်ထံက်ပင်လဝ် နကဵုအလဵုအသဳ။ ဗွဲမဂၠိုင် ဒှ်တက္ကသိုလ် မနွံအစောံစရာဲသမၠုင် ကေုာံ မြဟ်တဴ ပ္ဍဲကဏ္ဍသုတေသန။
* **တက္ကသိုလ်ချူလာလောင်ကန် (Chulalongkorn University):** ဒက်ပ္တန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၇၊ ဒှ်တက္ကသိုလ်တြေံအိုတ်။
* **တက္ကသိုလ်မာဟိဒလ် (Mahidol University):** မြဟ်တဴ ပ္ဍဲကဏ္ဍဂဥုဲ၊ သိပ္ပံ ကေုာံ ပညာတေဇ။
* **တက္ကသိုလ်ဓမ္မသာတ် (Thammasat University):** မြဟ်တဴ ပ္ဍဲကဏ္ဍပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ။

### ၂။ တက္ကသိုလ်ရာဇာဘတ် (Rajabhat Universities)
ဒှ်ဂကောံတက္ကသိုလ် မနွံဒၟံင် အလုံမွဲရးနိဂီုသေံ (ဗွဲမဂၠိုင် ၃၈ မ) မရန်တၟအ် သွက်ဂွံဗ္တောန်ပညာ ကေုာံ ဗဂေတ်ကမၠောန် ပ္ဍဲဒေသဇကုဇကု။

### ၃။ တက္ကသိုလ်ပုဂ္ဂလိက (Private Universities)
ဒှ်တက္ကသိုလ် မအုပ်ဓုပ်လဝ် နကဵုဂကောံပုဂ္ဂလိက (ဥပမာ- တက္ကသိုလ်အသမ္ပရှေန် - AU)။

## တက္ကသိုလ်မြဟ်ဂမၠိုင် အတိုင်အဆံင်ဂၠးတိ (Top Universities)
အတိုင်ပွမရုဲစှ်အဆံင် (QS World University Rankings) မ္ဂး တက္ကသိုလ်ပ္ဍဲရးနိဂီုသေံ မနွံအဆံင်သမၠုင်အိုတ်ဂမၠိုင်ဂှ်-
# တက္ကသိုလ်ချူလာလောင်ကန်
# တက္ကသိုလ်မာဟိဒလ်
# တက္ကသိုလ်သေင်မာဲ (Chiang Mai University)
# တက္ကသိုလ်ခေါန်ကေန် (Khon Kaen University)

## ပညာတေဇ ကေုာံ ကောန်ကတ်ပညာဂၠးတိ
ရးနိဂီုသေံဝွံ ဒှ်ဗဟဵု သွက်ကောန်ကတ်ပညာဂၠးတိ (International students) ဂမၠိုင်၊ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲအစဳအဇန် **"International Program"** မဗ္တောန်နကဵု အရေဝ်အေတ်ဂလေတ်။ တက္ကသိုလ်မာဟိဒလ် (RILCA) ဝွံ ဒှ်ဌာန်သုတေသန ကိစ္စဇၞော် သွက်ပရူယေန်သၞာင် ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာနာနာ ရ။

## နိဿဲ (References)
တက္ကသိုလ်ချူလာလောင်ကန် (Chulalongkorn University)

**တက္ကသိုလ်ချူလာလောင်ကန်** (သေံ: *จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย*; အၚ်္ဂလိက်: *Chulalongkorn University*) ဝွံ ဒှ်တက္ကသိုလ်သုတေသနအလဵုအသဳ မနွံပ္ဍဲ ၜၚ်ကံက်၊ ရးနိဂီုသေံရ။ ဍေဟ်ဒှ်တက္ကသိုလ် တြေံအိုတ် ပ္ဍဲရးနိဂီုသေံ တုဲ မြဟ်တဴ နကဵုယၟု "တက္ကသိုလ်သမၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲရးနိဂီု" (The Kingdom's finest university) ရ။

## ဝင် ကေုာံ ပွမဒက်ပ္တန် (History)
တက္ကသိုလ်ဝွံ စတင်ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုသၟိင်ရာမ ၆ (King Vajiravudh) ပ္ဍဲ မာတ် ၂၆၊ ၁၉၁၇ သွက်ဂွံပတိုန်ဂုဏ်စရာဲ ကုအပါဇကု သၟိင်ရာမ ၅ (သၟိင်ချူလာလောင်ကန်) ရ။ တံမူလဍေဟ်ဂှ် ကၠုင်နူ "သက္ကသိုလ်သေနာဗိုလ်ညးဍုင်ကွာန်" (Royal Pages School) မဒက်ပ္တန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၉၉ ရ။

## ကဏ္ဍပညာ ကေုာံ အစောံစရာဲ (Academia and Rankings)
တက္ကသိုလ်ချူလာလောင်ကန်ဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု **၂၀ ဖက်ကပ်တဳ (Faculties)**၊ အခေါင်အရာပညာ ကေုာံ ဗဟဵုသုတေသနနာနာရ။ ဍေဟ်မြဟ်တဴ ပ္ဍဲကဏ္ဍ-
* **သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်:** ဒှ်ဗဟဵု သွက်ဂွံပတိတ်က္ဍိုပ်သကိုပ်ဍုင်။
* **အေန်ဂျေန်နဳယျာ ကေုာံ သိပ္ပံ:** နွံကဵုနဲကဲပညာသမၠုင်။
* **ဝေါဟာရဗေဒ ကေုာံ အနုသုခုမ:** မင်မွဲယေန်သၞာင် ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာသေံ။

အတိုင်ပွမရုဲစှ်အဆံင် **QS World University Rankings** မ္ဂး တက္ကသိုလ်ချူလာလောင်ကန်ဝွံ ဂွံဒုင်ယၟု တက္ကသိုလ်အဆံင် (၁) ပ္ဍဲရးနိဂီုသေံ ဗွဲမဂၠိုင်ကဵုသၞာံဆက်ဆက်ရ။

## သင်္ကေတ ကေုာံ အခိုက်ကၞာ (Symbols and Traditions)
* **တံဆိပ်:** ရုပ် "ဖြပှ်" (Phra Kiao) မဒှ်သၞေဟ်က္ဍိုင်သၟိင် သၟိင်ရာမ ၅။
* **အသာ်:** အသာ်ပန်းရောင် (Pink)။
* **ပရေင်ပြိုင်မေန်:** ပရေင်ပြိုင်ဗဝ်လုံး အကြား ချူလာ-ဓမ္မသာတ် (Chula–Thammasat Traditional Football Match) မဒှ်ပရေင်ကတဵုဒှ်ဇၞော်မွဲ ပ္ဍဲဘဝကောန်ကတ်ပညာရ။

## နိဿဲ (References)
တက္ကသိုလ်ရာဇာဘတ် (Rajabhat Universities)

**တက္ကသိုလ်ရာဇာဘတ်** (သေံ: *มหาวิทยาลัยราชภัฏ*; အၚ်္ဂလိက်: *Rajabhat Universities*) ဝွံ ဒှ်ဂကောံတက္ကသိုလ်အလဵုအသဳ ပ္ဍဲရးနိဂီုသေံ မနွံသီုဖအိုတ် ၃၈ မ၊ မရန်တၟအ် သွက်ဂွံဗ္တောန်ပညာသမၠုင် ကေုာံ သုတေသန သွက်ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဒေသဂမၠိုင်ရ။

## ဝင် ကေုာံ ပွမဒက်ပ္တန် (History)
တံမူလ တက္ကသိုလ်ရာဇာဘတ်ဂမၠိုင်ဝွံ ကၠုင်နူ "ကဝ်လိက်ဗ္တောန်အစာ" (Teacher Training Colleges) မဒက်ပ္တန်လဝ် သွက်ဂွံပတိတ်အစာဘာဂမၠိုင်ရ။ 
* **သၞာံ ၁၉၉၂:** သၟိင်ရာမ ၉ (သၟိင်ဘူမိဗလ်အဒုလျဒေတ်) ကဵုယၟုတၟေင် "ရာဇာဘတ်" (Rajabhat) မနွံအဓိပ္ပာယ် "ညးမကၠောန်ကမၠောန် သုင်စောဲသၟိင်ရာဇာ" ရ။
* **သၞာံ ၂၀၀၄:** အလဵုအသဳသေံ ပတိုန်အဆံင် ကဝ်လိက်ရာဇာဘတ်ဂမၠိုင် ညံင်ဂွံဒှ် "တက္ကသိုလ်" (University) ဗွဲမပေင်ကေတ်ရ။

## တာလျိုင် ကေုာံ ကဏ္ဍပညာ (Role and Academic Fields)
တက္ကသိုလ်ရာဇာဘတ်ဂမၠိုင် နွံတာလျိုင်အဓိက ပ္ဍဲပွမဗ္တောန်ပညာ သေနာဗိုလ်ပညာ (Education) ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ်ဒေသ (Local Development) ရ။ ကဏ္ဍပညာမြဟ်ဂမၠိုင်ဂှ်-
* **ပညာရေး (Education):** မဒှ်သဇိုင်တြေံ သုင်စောဲပရေင်ဗ္တောန်အစာဘာ။
* **သိပ္ပံမၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ်:** လ္ၚတ်ပရူယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ်ဒေသ။
* **ပရေင်စီမံခန့်ခွဲမှု:** ဗ္တောန်ပညာ သွက်ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ စီမံအုပ်ဓုပ်။

## တက္ကသိုလ်ရာဇာဘတ် မြဟ်ဂမၠိုင် (Notable Rajabhat Universities)
* **တက္ကသိုလ်ရာဇာဘတ် သုေဖာန်ရာဇာဘတ် (Suan Sunandha Rajabhat University):** မြဟ်တဴအိုတ် ပ္ဍဲၜၚ်ကံက်။
* **တက္ကသိုလ်ရာဇာဘတ် သုေဖာန်ဒူသိတ် (Suan Dusit University):** (လၟုဟ် ဒှ်တက္ကသိုလ်ဗၠးၜး) မြဟ်တဴ ပ္ဍဲပညာစၞစ ကေုာံ ပညာကောန်ၚာ်။
* **တက္ကသိုလ်ရာဇာဘတ် နခေါန်ပထမ် (Nakhon Pathom Rajabhat University):** နွံဗဒေဲါ သာလယျာ၊ မြဟ်တဴ ပ္ဍဲပရေင်ဗ္တောန်အစာဘာ။

## သင်္ကေတ (Symbols)
တံဆိပ်တက္ကသိုလ်ရာဇာဘတ်ဝွံ ဒှ်ရုပ် "ဖြလန်ဆကိုန်" (Phra Ratchalanchakon) မဒှ်တံဆိပ်သၟိင် ရာမ ၉၊ မနွံအသာ် ၅ သာ်-
# **အသာ်သ္ၚေက်:** ဒေသမနွံကဵု သဘာဝ ကေုာံ ပရေင်ၜိုဟ်လလံ။
# **အသာ်သ္ကေဝ်:** ဗဟုသုတ ကေုာံ ပညာတေဇ။
# **အသာ်ဗကေတ်:** ဒြဟတ် ကေုာံ ပွမဒုင်စွံစိုတ်။
# **အသာ်ဗု:** ပွမသ္အးဇ္ၚး ကေုာံ သမ္မာဒိဌိ။
# **အသာ်လမ္စံက်:** ပွမဗိုန်ကၞတ် ကေုာံ တာလျိုင်။

## နိဿဲ (References)
သုတေသန ပ္ဍဲရးနိဂီုသေံ (Research in Thailand)

**သုတေသန ပ္ဍဲရးနိဂီုသေံ** ဝွံ ဇၞော်မောဝ်တိုန်ဒၟံင် နကဵုပရေင်ထံက်ပင် နူအလဵုအသဳ ကေုာံ တက္ကသိုလ်ဂမၠိုင်ရ။ ရးနိဂီုသေံဝွံ ရန်တၟအ်လဝ် သွက်ဂွံဒှ် "ဗဟဵုသုတေသန အာရှအဂၞဲ" (ASEAN Research Hub) နကဵုပွမသၠုင်ပတိုန် ဗတ်ဂျေတ် သွက်ပရေင်သုတေသန ကေုာံ ပွမဖန်ဗဒှ် (R&D) ရ။

## ဂကောံအုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပရေင်ထံက်ပင် (Administration and Funding)
သုတေသန ပ္ဍဲရးနိဂီုသေံဝွံ အုပ်ဓုပ်လဝ် နကဵု **ဝန်ကြီးဌာန ပညာသမၠုင်၊ သိပ္ပံ၊ သုတေသန ကေုာံ နဲကဲပညာတၟိ** (MHESI) ရ။ ဂကောံအဓိကဂမၠိုင်ဂှ်-
* **NRCT (National Research Council of Thailand):** ဂကောံသုတေသန ကောန်ဂကူ မကဵုဒြဟတ်ထံက်ပင် သုတေသနနာနာ။
* **TSRI (Thailand Science Research and Innovation):** ဂကောံမဖန်ဗဒှ် မူဝါဒ သုတေသန ကောန်ဂကူ။
* **NSTDA (National Science and Technology Development Agency):** ဗဟဵုသုတေသန သိပ္ပံ ကေုာံ နဲကဲပညာ ဇၞော်အိုတ်။

## ကဏ္ဍသုတေသန အဓိကဂမၠိုင် (Core Research Areas)

### ၁။ သုတေသန ဂဥုဲ ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ (Medical and Bio-science)
ရးနိဂီုသေံ မြဟ်တဴ ပ္ဍဲသုတေသန ဂဥုဲလွဳယေန်ဂုဏ်၊ ပညာကေန်သာ ကေုာံ ဇဳဝဗေဒတၟိ။ **တက္ကသိုလ်မာဟိဒလ်** ဝွံ ဒှ်ဌာန်သုတေသန အဆံင် (၁) ပ္ဍဲကဏ္ဍဏအ်ရ။

### ၂။ သုတေသန စၞစ ကေုာံ ပရေင်စိုက်ပ္လောအ် (Food and Agriculture)
နကဵုဝါဒ "စၞစဂၠးတိ" (Kitchen of the World)၊ သုတေသန ပရူဗက၊ သစ်သီး ကေုာံ စၞစမနွံကဵု စရာဲသမၠုင်တအ်ဂှ် ဇၞော်မောဝ်ဒၟံင် ပ္ဍဲတက္ကသိုလ် ကသေတ်သာတ် (Kasetsart University) ရ။

### ၃။ သုတေသန ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Social Sciences and Culture)
လ္ၚတ်ပရူယေန်သၞာင် ဒေသအာရှအဂၞဲ၊ အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ်ဂကူကမၠောတ်ဂမၠိုင်။ **ဌာနသုတေသန အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ ယေန်သၞာင်အာရှ (RILCA)** ပ္ဍဲမာဟိဒလ် ဝွံ မြဟ်တဴ ပ္ဍဲသုတေသန Multicultural Studies ရ။

## တက္ကသိုလ်သုတေသနသမၠုင်အိုတ် (Top Research Universities)
အတိုင်တင်ဂၞင် **Nature Index** ကေုာံ **QS Rankings** မ္ဂး တက္ကသိုလ်သုတေသန မြဟ်အိုတ်ဂှ်-
# တက္ကသိုလ်မာဟိဒလ် (Mahidol University)
# တက္ကသိုလ်ချူလာလောင်ကန် (Chulalongkorn University)
# တက္ကသိုလ်သေင်မာဲ (Chiang Mai University)
# တက္ကသိုလ်ခေါန်ကေန် (Khon Kaen University)

## နိဿဲ (References)
ရးနိဂီုသေံ

**ရးနိဂီုသေံ** (သေံ: *ประเทศไทย*; အၚ်္ဂလိက်: *Thailand*) ဟွံသေင်မ္ဂး ယၟုရဟူ **ကၟိန်ဍုင်သေံ** (Kingdom of Thailand) ဝွံ ဒှ်ရးနိဂီု မနွံဒၟံင် ပ္ဍဲဒေသအာရှအဂၞဲ ရ။ ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ဌာန်အုပ်ဓုပ်အဓိကဂှ် ဒှ်ဍုင် ၜၚ်ကံက် (Bangkok) ရ။

## ပထဝဳ ကေုာံ ပယျဵု (Geography)
ရးနိဂီုသေံဝွံ နွံကဵုပယျဵုဆက်စပ်ကု-
* **လ္ပာ်ဗၟံက်:** ရးနိဂီုလဴ ကေုာံ ကမ္ဗောဒဳယျာ။
* **လ္ပာ်ပလိုတ်:** ရးနိဂီုဗၟာ။
* **လ္ပာ်သၟဝ်ကျာ:** ရးနိဂီုလဴ ကေုာံ ဗၟာ။
* **လ္ပာ်သၟဝ်:** ရးနိဂီုမလေရှာ ကေုာံ မှာသၟိတ်အိန္ဒိယ (ၜဳအန်ဒမေန်)။

## ပရေင်အုပ်ဓုပ် (Politics and Government)
ရးနိဂီုသေံဝွံ အုပ်ဓုပ်နကဵု သၞောတ်ဝ်ကၟိန်ဍုင်ပဒေသရာဇ် သၟဝ်ဥပဒေအခြေခံ (Constitutional Monarchy) ရ။ သၟိင်စက္ကဝရ် (King) ဝွံ ဒှ်သင်္ကေတ က္ဍိုပ်သကိုပ် ကောန်ဂကူ ရ။

## ယေန်သၞာင် ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာ (Culture and Language)
* **အရေဝ်ဘာသာ:** အရေဝ်ဘာသာသေံ (Thai) ဝွံ ဒှ်အရေဝ်ရုံးသုံး ရ။ ဆဂး နွံကဵုအရေဝ်ဘာသာဒေသနာနာ မပ္တံကု အရေဝ်ဘာသာမန်၊ ကရေင် ကေုာံ မလေ ရ။
* **သာသနာ:** ဗုဒ္ဓဘာသာ (ထေရဝါဒ) ဝွံ ဒှ်သာသနာမၞိဟ်ပတှ်ေဂၠိုင်အိုတ် (ၜိုတ် ၉၅%) ရ။
* **ယေန်သၞာင်:** မြဟ်တဴ ပ္ဍဲပွမရှ်ေသှ်ေအစာ၊ မိမ ကေုာံ ပွမဗိုင်ဝေင် သဘင်သင်္ကြာန် (Songkran)။

## ပညာတေဇ ကေုာံ သုတေသန (Academia and Research)
ရးနိဂီုသေံဝွံ ဒှ်ဗဟဵုပညာသမၠုင် ပ္ဍဲဒေသရ။ တက္ကသိုလ်မြဟ်ဂမၠိုင်ဂှ်-
* **[[တက္ကသိုလ်မာဟိဒလ်]] (Mahidol University):** မြဟ်တဴ ပ္ဍဲကဏ္ဍဂဥုဲ ကေုာံ Multicultural Studies။
* **[[တက္ကသိုလ်ချူလာလောင်ကန်]] (Chulalongkorn University):** တက္ကသိုလ်တြေံအိုတ်။

## နိဿဲ (References)
သုတေသန

**သုတေသန** (အၚ်္ဂလိက်: *Research*) ဝွံ ဒှ်လၟေင်ကမၠောန် ပွမဂၠာဲသ္ၚေဝ်၊ ပွမစၟဳစၟတ် ကေုာံ ပွမလ္ၚတ် တင်ဂၞင်ဂမၠိုင် ဗွဲမနွံကဵု သၞောတ်ဝ် (Systematic investigation) သွက်ဂွံဖန်ဗဒှ် ဗဟုသုတတၟိ ဟွံသေင်မ္ဂး သွက်ဂွံပခိုင်ကဵု တင်ဒေတ်တြေံဂမၠိုင်ရ။ သုတေသနဝွံ ဒှ်ဒြဟတ်အဓိက သွက်ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သိပ္ပံ၊ နဲကဲပညာ ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ်ရ။

## ဂကူသုတေသန အဓိကဂမၠိုင် (Main Types of Research)

### ၁။ သုတေသန သဇိုင် (Basic/Pure Research)
ဒှ်သုတေသန မရန်တၟအ် သွက်ဂွံသၠုင်ပတိုန် ဗဟုသုတ ကေုာံ သီအိုရဳ (Theory) ဓမ္မတာ၊ ၜိုန်ရ ဟွံနွံကဵု ပွမသုင်စောဲ ဗွဲမပြဟ် ပ္ဍဲဘဝလၟေင်တ္ၚဲကီုလေဝ်ရ။

### ၂။ သုတေသန သုင်စောဲ (Applied Research)
ဒှ်သုတေသန မရန်တၟအ် သွက်ဂွံသောင်ကလး ပြသၞာဇေတ်တ်မွဲမွဲ ပ္ဍဲဘဝမၞိဟ် (ဥပမာ- သုတေသန ဂဥုဲလွဳယေန်ဂုဏ်)။

### ၃။ သုတေသန ပွမတော်လၟိဟ် (Quantitative Research)
ဒှ်သုတေသန မစကာ တင်ဂၞင် ဂၞန်သင်္ချာ ကေုာံ စာရင်းအင်း (Statistics) သွက်ဂွံသ္ၚေဝ်ဂၠေပ်။

### ၄။ သုတေသန ပွမသ္ၚေဝ်ဂၠေပ်စရာဲ (Qualitative Research)
ဒှ်သုတေသန မစကာ တင်ဂၞင် အရေဝ်ဝေါဟာ၊ ပွမသၟာန်သၟုက် ကေုာံ ပွမဗှ်လိက် သွက်ဂွံကၠိုဟ်ကေတ် အဓိပ္ပာယ် ကေုာံ စိုတ်စရိုတ်မၞိဟ်။

## လၟေင်ကမၠောန် သုတေသန (Research Process)
၁။ **ပွမသ္ဂုတ်သွာတ် ပြသၞာ:** မုအရာမွဲ မၞးမိက်ဂွံတီ?
၂။ **ပွမဗှ်လိက်နိဿဲ (Literature Review):** မၞိဟ်တၞဟ်တအ် ချူလဝ် မုနွံရော?
၃။ **ပွမဖန်ဗဒှ် သီအိုရဳ (Hypothesis):** ပွမထေင်ခယျတင်သွဟ် ကိုပ်ကၠာ။
၄။ **ပွမကေတ်တင်ဂၞင် (Data Collection):** ပွမသၟာန်သၟုက်၊ ပွမစမ်းသပ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပွမဗှ်လိက်တံမူလ။
၅။ **ပွမသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Data Analysis):** ပွမသောင်ကလး တင်ဂၞင်ဂမၠိုင်။
၆။ **ပွမတက်ပ္တိတ် (Publication):** ပွမဗလးပတိတ် တင်ဂၞင် သွက်ဂၠးကဝ် (ဗွဲမဂၠိုင် စကာ သၞောတ်ဝ်စၟဳစၟတ်)။

## နိဿဲ (References)
ပညာတေဇ

**ပညာတေဇ** (အၚ်္ဂလိက်: *Academia*) ဝွံ ရည်တၟံကု ဂကောံမၞိဟ်၊ ဒေသ ကေုာံ ပွဳပွိုင် မဆက်စပ်ကု ပညာသမၠုင် (Higher education)၊ ပွမဗ္တောန် ကေုာံ ပွမကၠောန် သုတေသန ရ။ ဍေဟ်ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု တက္ကသိုလ်၊ ကဝ်လိက်၊ အစာပညာဂမၠိုင် ကေုာံ နိဿံက်ပညာ (Academic journals) ရ။

## သမၠေဟ်အဓိက ပ္ဍဲပညာတေဇ (Core Elements)

### ၁။ တက္ကသိုလ် ကေုာံ အခေါင်အရာပညာ (Universities)
တက္ကသိုလ်ဂမၠိုင် ဒှ်ဒၞာဲအဓိက သွက်ဂွံဖန်ဗဒှ် ဗဟုသုတတၟိ ကေုာံ သွက်ဂွံဗ္တောန်ဖျေဟ်ကု ကောန်ကတ်ပညာဂမၠိုင်။ အစောံစရာဲ ပညာတေဇမွဲမွဲ တန်တဴဒၟံင် လတူအစောံသုတေသန ကေုာံ အစာပညာမနွံ ပ္ဍဲတက္ကသိုလ်ဂှ်ရ။

### ၂။ ပွမတက်ပ္တိတ်လိက်ပညာ (Scholarly Publishing)
အစာပညာတအ် ပလံင်ဗစိုပ် တင်ဂၞင်သုတေသန ဇကု ကုဂျာနယ်ပညာဂမၠိုင်။ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံတက်ပ္တိတ်မ္ဂး ဍေဟ်ဒးတတ်ၜက် သၞောတ်ဝ်စၟဳစၟတ် (Peer review) သွက်ဂွံစၟဳစၟတ် စရာဲလိက်ရ။

### ၃။ အဆံင်ပညာ (Academic Degrees)
ပ္ဍဲပညာတေဇဝွံ နွံကဵုအဆံင်ပညာနာနာ-
* **ဗာချလာ (Bachelor's Degree):** အဆံင်ပညာသဇိုင် (၄ သၞာံ)။
* **မာသတာ (Master's Degree):** အဆံင်ပညာသမၠုင် (၁-၂ သၞာံ)။
* **ပါရဂူ (Ph.D. / Doctorate):** အဆံင်ပညာသုတေသန သမၠုင်အိုတ်။

## စံင်ဏးပညာ (Academic Ethics)
အစာပညာ ကေုာံ ကောန်ကတ်ပညာတအ် ဒးမင်မွဲ စံင်ဏးပညာ မပ္တံကု-
* **ပွမဗၠးၜးပညာ (Academic Freedom):** အခေါင်ဂၠာဲသ္ၚေဝ် ကေုာံ ဟီုဂး ဗဟုသုတ ဗွဲမဗၠးၜး။
* **ပွမစဵုဒၞာ ပွမကၠတ်ဗှ်လိက် (Anti-plagiarism):** ပွမဟွံကၠတ်ကေတ် ကမၠောန်ညးတၞဟ် သွက်ဂွံပတိုန်စ ဇကု။

## နိဿဲ (References)
ဍုင်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲရးနိဂီုသေံ (Cities in Thailand)

**ဍုင်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲရးနိဂီုသေံ** ဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုသၞောတ်ဝ်အုပ်ဓုပ် ခရိုင် (Province/Changwat) ဂမၠိုင် ၇၇ ခရိုင်ရ။ ပ္ဍဲခရိုင်တအ်ဂှ် နွံကဵုဍုင်ဇၞော် (Capital City) မဒှ်ဗဟဵု သွက်ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ပညာတေဇရ။

## ဍုင်အဓိကဂမၠိုင် အတိုင်ဒေသ (Major Cities by Region)

### ၁။ ဒေသလဒေါဝ် (Central Thailand)
* **[[ၜၚ်ကံက်]] (Bangkok/Krung Thep Maha Nakhon):** ဒှ်ဍုင်ဇၞော် ရးနိဂီုသေံ၊ ဗဟဵုပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပညာတေဇ။ ဍုင်ၜၚ်ကံက်ဝွံ ဒှ်ဒၞာဲတက္ကသိုလ်မြဟ်ဂမၠိုင် (ဥပမာ- ချူလာလောင်ကန်) မနွံရ။
* **[[နခေါန်ပထမ်]] (Nakhon Pathom):** ဍုင်တြေံမွဲ မနွံဗဒေဲါၜၚ်ကံက်။ ဒှ်ဒၞာဲသုေဖာန်ပထမ်စေတဳ (Phra Pathom Chedi) ကေုာံ တက္ကသိုလ်မာဟိဒလ် (သာလယျာ) မနွံရ။

### ၂။ ဒေသသၟဝ်ကျာ (Northern Thailand)
* **[[သေင်မာဲ]] (Chiang Mai):** ဍုင်ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဒေသသၟဝ်ကျာ။ မြဟ်တဴ ပ္ဍဲယေန်သၞာင်တြေံ (လန်နာ) ကေုာံ ဒှ်ဗဟဵုပညာ သွက်တက္ကသိုလ်သေင်မာဲရ။

### ၃။ ဒေသအာရှအဂၞဲသၟဝ်ကျာ/အဳသာန် (Northeast Thailand/Isan)
* **[[ခေါန်ကေန်]] (Khon Kaen):** ဗဟဵုပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပညာတေဇ ပ္ဍဲဒေသအဳသာန်။
* **နခေါန်ရာဇသဳမာ (Nakhon Ratchasima/Korat):** ဍုင်မနွံကဵု ဒြဟတ်ပၞာန် ကေုာံ ပရေင်စိုက်ပ္လောအ် ဇၞော်အိုတ်မွဲ။

### ၄။ ဒေသသၟဝ် (Southern Thailand)
* **ဟတ်ယိုင် (Hat Yai):** ဍုင်ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဒေသသၟဝ် (ခရိုင်သောင်ခလာ)။
* **[[ဖူးခေတ်]] (Phuket):** ဍုင်တက္ကအိုတ် မမြဟ်တဴ ပ္ဍဲပရေင်ဝေင်ကၟာ ကေုာံ ကဏ္ဍခရီးသွားရ။

## ပညာတေဇ ကေုာံ ဍုင်ဂမၠိုင် (Academia and Cities)
ဍုင်ဇၞော်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲရးနိဂီုသေံဝွံ ဒှ်ဗဟဵု သွက်တက္ကသိုလ်ရာဇာဘတ်ဂမၠိုင် ၃၈ မ၊ မနွံဒၟံင် အလုံမွဲရးနိဂီု သွက်ဂွံဇၞော်မောဝ်ပတိုန် ဗဟုသုတဒေသရ။

## နိဿဲ (References)
ဍုင်ဂမၠိုင်

**ဍုင်** (အၚ်္ဂလိက်: *City*) ဝွံ ဒှ်ဌာန်ဒတန်မၞိဟ် မမံင်တန်တဴ ဗွဲမဂၠိုင်၊ မနွံကဵု အစဳအဇန်သြိုင်ခၞံ (Infrastructure)၊ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ သၞောတ်ဝ်အုပ်ဓုပ် ဗွဲမဗိုန်ကၞတ်ရ။ ဍေဟ်တၞဟ်ခြာနူ ကွာန် ဟိုတ်နူနွံကဵု ဒြဟတ်ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပညာတေဇ ကေုာံ ပရေင်ဆက်ဆောံ ဇၞော်နူရ။

## သမၠေဟ်အဓိက ဍုင်မွဲမွဲ (Core Elements of a City)

### ၁။ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ သၞောဝ် (Governance)
ဍုင်မွဲမွဲ နွံကဵု ရုင်အလဵုအသဳ၊ ရုင်အုပ်ဓုပ်ဍုင် (City Hall) ကေုာံ သၞောတ်ဝ်စဵုဒၞာဂီုကံ (ပၞာန် ကေုာံ ပၟင်ပၟဲဍုင်) သွက်ဂွံထိင်ဒဝ် ညးဍုင်ကွာန်ရ။

### ၂။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဗၞိက် (Economy)
ဍုင်ဝွံ ဒှ်ဗဟဵု သွက်ပရေင်ကူသာန်သွံရာန်၊ ရုင်စက် ကေုာံ ကမၠောန်နာနာ။ ဍုင်ဇၞော်ဂမၠိုင် ဗွဲမဂၠိုင် နွံကဵု ဗဟဵုဘဏ္ဍာ (Financial Districts) ရ။

### ၃။ ပညာတေဇ ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Academia and Culture)
ဍုင်ဂမၠိုင် ဒှ်ဗဟဵု သွက် တက္ကသိုလ်ဂမၠိုင်၊ တိုက်ဗွဟ်လိက်၊ တိုက်ထ္ၜးပျး ကေုာံ ဌာန်ယေန်သၞာင်နာနာ။ ဥပမာ- ဍုင် နခေါန်ပထမ် ဝွံ ဒှ်ဗဟဵုပညာ သွက်တက္ကသိုလ်မာဟိဒလ် ရ။

## ဂကူဍုင်ဂမၠိုင် (Types of Cities)
* **ဍုင်ဇၞော် (Capital City):** ဍုင်မနွံကဵု ရုင်အလဵုအသဳချုပ် (ဥပမာ- ၜၚ်ကံက်၊ နပဳဒဝ်)။
* **ဍုင်သုတေသန (Research City):** ဍုင်မဒက်ပ္တန်လဝ် ဗွဲတၟေင် သွက်ပညာ ကေုာံ သုတေသန (ဥပမာ- သာလယျာ)။
* **ဍုင်ဆိပ်က္ၜင် (Port City):** ဍုင်မနွံဗဒေဲါမှာသၟိတ် သွက်ပရေင်ဗၞိက် (ဥပမာ- ရန်ကုန်၊ သေင်္ကာပူ)။

## နိဿဲ (References)
ပရေင်အုပ်ဓုပ်

**ပရေင်အုပ်ဓုပ်** (အၚ်္ဂလိက်: *Administration* ဟွံသေင်မ္ဂး *Governance*) ဝွံ ဒှ်နဲကဲပညာ ကေုာံ ကမၠောန် ပွမစီမံဖန်ဖက် ဒြဟတ်မၞိဟ်၊ ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ အခိင် သွက်ဂွံစိုပ် တိုင်ပ္ကဴဂကောံရ။ ပရေင်အုပ်ဓုပ်ဝွံ ပါ်ခြာလဝ် နကဵုပရေင်အုပ်ဓုပ်အလဵုအသဳ (Public Administration) ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ်ပုဂ္ဂလိက (Private Administration) ရ။

## သမၠေဟ်အဓိက ပရေင်အုပ်ဓုပ် (Core Elements of Administration)
အတိုင်နဲကဲပညာ **POSDCORB** မဒှ်သီအိုရဳအဓိက ပ္ဍဲပရေင်အုပ်ဓုပ်မ္ဂး နွံကဵုတာလျိုင် ၇ သာ်-
# **Planning (P):** ပွမဖန်ဗဒှ် အစဳအဇန်။
# **Organizing (O):** ပွမဒက်ပ္တန် ဂကောံ ကေုာံ တာလျိုင်။
# **Staffing (S):** ပွမခန့်ကေင် ဒြဟတ်မၞိဟ်။
# **Directing (D):** ပွမကဵုညးစၞောန် ကေုာံ ပွမကဍိုက်ပ်။
# **Coordinating (CO):** ပွမဗော်ဗေင် ကမၠောန်နာနာ ညံင်ဂွံညဳသၟဟ်။
# **Reporting (R):** ပွမပတိုန်စရင် ကေုာံ ပွမကဵုတင်ဂၞင်။
# **Budgeting (B):** ပွမစီမံ ဘဏ္ဍာ ကေုာံ သြန်။

## ကဏ္ဍပရေင်အုပ်ဓုပ်ဂမၠိုင် (Types of Governance)

### ၁။ ပရေင်အုပ်ဓုပ်ဍုင် (Public Administration)
ဒှ်ပွမစကာ မူဝါဒအလဵုအသဳ သွက်ဂွံအုပ်ဓုပ် ညးဍုင်ကွာန်။ ဍေဟ်နွံကဵု ဝန်ကြီးဌာနဂမၠိုင်၊ ရုင်အလဵုအသဳ ကေုာံ သၞောတ်ဝ်ဝန်ထမ်းရ။
* **ဥပမာ:** ပရေင်အုပ်ဓုပ် ခရိုင်နခေါန်ပထမ်၊ ဝန်ကြီးဌာနပညာရေး။

### ၂။ ပရေင်အုပ်ဓုပ်တက္ကသိုလ် (Academic Administration)
ဒှ်ပွမစီမံခန့်ခွဲ ပ္ဍဲဗွိုင် ပညာတေဇ။ ဍေဟ်နွံကဵု ပွမဖန်ဗဒှ် သင်္ကေတပညာ၊ ပွမအုပ်ဓုပ်ကောန်ကတ်ပညာ ကေုာံ ပွမဗော်ဗေင်သုတေသန။
* **ဥပမာ:** ပရေင်အုပ်ဓုပ် ပ္ဍဲတက္ကသိုလ်မာဟိဒလ်။

### ၃။ ပရေင်အုပ်ဓုပ်ပိုန်ဒြပ် (Business Administration)
ဒှ်ပွမစီမံ ကုမ္ပဏဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံပရေင်ပိုန်ဒြပ် သွက်ဂွံဂွံမြေအ် (Profit) ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ်။

## စံင်ဏးပရေင်အုပ်ဓုပ် (Administrative Ethics)
ညးမအုပ်ဓုပ်တအ် ဒးနွံကဵု-
* **ပွမနွံကဵုတာလျိုင် (Accountability):** ဒးဒုင်ဝန် လတူကမၠောန်ဇကု။
* **ပွမသ္အးဇ္ၚး (Transparency):** ကမၠောန်ဒးမံက်ဂတဝ်၊ ဟွံနွံကဵုလာပ်ဗဇဴ။
* **ပွမနွံကဵုစရာဲ (Efficiency):** စကာဒြဟတ်အောန် ဆဂး ဂွံဖိုလ်ဂၠိုင်။

## နိဿဲ (References)
ပရေင်အုပ်ဓုပ်အလဵုအသဳ (Public Administration)

**ပရေင်အုပ်ဓုပ်အလဵုအသဳ** (အၚ်္ဂလိက်: *Public Administration*) ဝွံ ဒှ်ပွမစကာ မူဝါဒအလဵုအသဳ (Public Policy) ညံင်ဂွံကတဵုဒှ် ကမၠောန်ဇေတ်တ်၊ ကေုာံ ပွမစီမံခန့်ခွဲ ဂကောံအလဵုအသဳဂမၠိုင် သွက်ဂွံကဵုအရင်အမြေအ် ကုမၞိဟ်သကအ်ရ။ ဍေဟ်နှဴရဴဒၟံင် နကဵုပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ နဲကဲစီမံခန့်ခွဲမှု ရ။

## တင်ရန်တၟအ်အဓိက (Primary Objectives)
ပရေင်အုပ်ဓုပ်အလဵုအသဳ နွံကဵုတင်ရန်တၟအ် ၃ သာ်-
# **Efficiency (စရာဲ):** ပွမကၠောန်ကမၠောန် ညံင်ဂွံအံင်ဇၞး ဗွဲမပြဟ် ကေုာံ စကာပိုန်ဒြပ်အောန်အိုတ်။
# **Effectiveness (ဖိုလ်):** ပွမကၠောန် ညံင်ဂွံစိုပ်တိုင်ပ္ကဴ မူဝါဒဍုင်။
# **Equity (ဗဗွဲဓဝ်):** ပွမကဵုအရင်အမြေအ် ကုညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် ဗွဲမတုပ်သၟဟ်။
[Image showing the connection between the Legislative, Executive, and Public Administration]

## သမၠေဟ်အဓိက ပရေင်အုပ်ဓုပ်အလဵုအသဳ (Key Components)

### ၁။ ဝန်ထမ်းဍုင် (Civil Service)
ဒှ်ဂကောံမၞိဟ် မယိုက်ဂၠေင်တာလျိုင် ပ္ဍဲရုင်အလဵုအသဳ (Bureaucracy)။ ညးတအ်ဝွံ ဒှ်ညးမဗတောန်လဝ် နဲကဲပညာအုပ်ဓုပ် တုဲ ဒးကၠောန်ကမၠောန် ဗွဲမဗၠးၜး နူဩဇာပါတဳပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political neutrality) ရ။

### ၂။ မူဝါဒအလဵုအသဳ (Public Policy)
ဒှ်ပွမဖန်ဗဒှ် သ္ဂုတ်သွာတ် သွက်ဂွံသောင်ကလး ပြသၞာညးဍုင်ကွာန် (ဥပမာ- မူဝါဒပညာရေး၊ မူဝါဒပရေင်ထတ်ယုက်)။ ညးမအုပ်ဓုပ်အလဵုအသဳတအ် နွံတာလျိုင် သွက်ဂွံပံက်အဓိပ္ပာယ် ကေုာံ ဗဂေတ်ကမၠောန်မူဝါဒတအ်ရ။

### ၃။ ဘဏ္ဍာအလဵုအသဳ (Public Finance)
ဒှ်ပွမစီမံ သြန်ဗတ်ဂျေတ်ဍုင်၊ ပွမကေတ်အခေါန် ကေုာံ ပွမစကာသြန် သွက်ဂွံသြိုင်ခၞံဂၠံင်၊ ဘာဗ္တောန်လိက် ကေုာံ ရုင်ဂဥုဲ။

## ပရေင်အုပ်ဓုပ်အလဵုအသဳ ခေတ်တၟိ (New Public Management - NPM)
ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်၊ ပရေင်အုပ်ဓုပ်အလဵုအသဳ ပြံင်လှာဲအာ နကဵုနဲကဲ "E-Government" (ပွမအုပ်ဓုပ် နကဵုနဲကဲအီလက်ထရောနစ်) သွက်ဂွံဖျေဟ်ဗစိုပ် ပွမဂၠိုင်ဂၠေင် (Red tape) ကေုာံ သၠုင်ပတိုန် ပရေင်သ္အးဇ္ၚး (Transparency) ရ။

## နိဿဲ (References)
ဝင်သမ္မတဍုင်ဗၟာ

**သမ္မတဍုင်ဗၟာ** (အၚ်္ဂလိက်: *President of Myanmar*) ဝွံ ဒှ်က္ဍိုပ်သကိုပ် ရးနိဂီု ကေုာံ က္ဍိုပ်သကိုပ် အလဵုအသဳ ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ (ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်) ရ။ သၞောတ်ဝ်သမ္မတဝွံ ပြံင်လှာဲကၠုင်လဝ် နာနာသာ် အတိုင်ဥပဒေအခြေခံ သၞာံ ၁၉၄၇၊ ၁၉၇၄ ကေုာံ ၂၀၀၈ ရ။

## ခေတ်ပါလဳမာန် ဒဳမဝ်ကရေဇဳ (၁၉၄၈–၁၉၆၂)
ကြဴနူဂွံဗၠးၜးနူဗြိတိန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၈၊ ဍုင်ဗၟာစကာသၞောတ်ဝ် ပါလဳမာန်။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် သမ္မတဝွံ ဒှ်ဆ "က္ဍိုပ်သကိုပ်သင်္ကေတ" (Ceremonial Head of State) ဟေင်တုဲ အဝဵုအုပ်ဓုပ်ဇေတ်တ်ဂှ် နွံပ္ဍဲ ဝန်ကြီးချုပ် ရ။
* **စဝ်ရွှေသိုက် (Sao Shwe Thaik):** သမ္မတကိုပ်ကၠာအိုတ် (၁၉၄၈–၁၉၅၂)။
* **ဒေါက်တာဗဦး (Ba U):** သမ္မတဒုတိယ (၁၉၅၂–၁၉၅၇)။
* **မန်းဝင်းမောင် (Win Maung):** သမ္မတတတိယ (၁၉၅၇–၁၉၆၂)။

## ခေတ်သဵုယှေယ်လေတ် (၁၉၇၄–၁၉၈၈)
ကြဴနူအာဏာသိမ်းသၞာံ ၁၉၆၂ တုဲ၊ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၄ ဥပဒေအခြေခံတၟိ မံက်တိတ်ကၠုင်။ သမ္မတဝွံ ဒှ်ဥက္ကဋ္ဌ ကံင်သဳရးနိဂီု (Council of State) ရ။
* **နေဝင်း (Ne Win):** သမ္မတအဓိက ပ္ဍဲခေတ်လမ်းစဉ်ပါတီ (၁၉၇၄–၁၉၈၁)။
* **စန်းယု (San Yu):** သမ္မတ (၁၉၈၁–၁၉၈၈)။

## ခေတ်ဥပဒေအခြေခံ ၂၀၀၈ (၂၀၁၁–လၟုဟ်)
ကြဴနူအုပ်ဓုပ်နကဵုပၞာန် (SLORC/SPDC) လအ်တုဲ၊ သၞာံ ၂၀၁၁ စတင်စကာသၞောတ်ဝ်သမ္မတ မနွံအဝဵုအုပ်ဓုပ် (Executive President) ရ။
* **သိန်းစိန် (Thein Sein):** သမ္မတစတင်ပြံင်လှာဲဒဳမဝ်ကရေဇဳ (၂၀၁၁–၂၀၁၆)။
* **ထင်ကျော် (Htin Kyaw):** သမ္မတကိုပ်ကၠာအိုတ် နူကဵုအလဵုအသဳ NLD (၂၀၁၆–၂၀၁၈)။
* **ဝင်းမြင့် (Win Myint):** သမ္မတ (၂၀၁၈–၂၀၂၁)။

## ပရေင်ပြံင်လှာဲ ကြဴနူသၞာံ ၂၀၂၁
ပ္ဍဲ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၊ ၂၀၂၁၊ ပၞာန်သိမ်းအာဏာတုဲ သမ္မတဦးဝင်းမြင့် ဒးဒုင်ရပ်ရ။ ကံင်သဳစီမံအုပ်ချုပ်ရေး (SAC) ပတိုန် **ဦးမြင့်ဆွေ** (Myint Swe) နဒဒှ် သမ္မတယာယဳ၊ ဆဂး အဝဵုဇေတ်တ်ဂှ် နွံပ္ဍဲဥက္ကဋ္ဌ SAC **ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်** ရ။ လ္ပာ်အလဵုအသဳညဳသၟဟ်ကောန်ဂကူ (NUG) လေဝ် ပတိုန်လဝ် **ဒူဝါလရှီးလ** နဒဒှ် သမ္မတယာယဳ ကီုရ။

## နိဿဲ (References)
သမ္မတဂမၠိုင်

**သမ္မတဂမၠိုင်** ဝွံ ဒှ်စရင်ပုဂ္ဂိုလ် မယိုက်ဂၠေင်လဝ် တာလျိုင်က္ဍိုပ်သကိုပ်ရးနိဂီု (Head of State) ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်ဗၟာ စတင်နူသၞာံ ၁၉၄၈ စိုပ်လၟုဟ်ရ။

## စရင်သမ္မတဂမၠိုင် (List of Presidents)

## သမ္မတယာယဳ (Acting Presidents)
ပ္ဍဲအခိင်ကာလ သမ္မတဟွံမာန် ယိုက်ဂၠေင်တာလျိုင် မပ္တံကု ပွမနုက်တိတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပွမသိမ်းအာဏာမ္ဂး သမ္မတယာယဳ တိုန်ဆက်ကေတ်တာလျိုင်ရ-
* **အေးမောင် (Aye Maung):** (၁၉၈၈)
* **မြင့်ဆွေ (Myint Swe):** (၂၀၁၈၊ ၂၀၂၁–လၟုဟ်) - သမ္မတယာယဳ သၟဝ်အုပ်ဓုပ် SAC။
* **ဒူဝါလရှီးလ (Duwa Lashi La):** (၂၀၂၁–လၟုဟ်) - သမ္မတယာယဳ သၟဝ်အလဵုအသဳ NUG။

## နိဿဲ (References)
ပရေင်အုပ်ဓုပ်ပညာ

**ပရေင်အုပ်ဓုပ်ပညာ** (အၚ်္ဂလိက်: *Educational Administration*) ဝွံ ဒှ်လၟေင်ကမၠောန် ပွမပံင်ကောံဖန်ဖက် ဒြဟတ်မၞိဟ် (အစာ ကေုာံ ကောန်ကတ်ပညာ)၊ ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ အစဳအဇန်ပညာ သွက်ဂွံစိုပ်တိုင်ပ္ကဴ ပရေင်ဗ္တောန်ဖျေဟ် ဗွဲမနွံကဵုစရာဲရ။ ဍေဟ်ဒှ်သဇိုင်အဓိက သွက်ဂွံဗဂေတ်ကမၠောန် တက္ကသိုလ်ဂမၠိုင် ကေုာံ ဘာဗ္တောန်လိက်နာနာရ။

## တာလျိုင်အဓိက ပရေင်အုပ်ဓုပ်ပညာ (Core Functions)
ညးမအုပ်ဓုပ်ပညာ (Educational Administrators) တအ် နွံတာလျိုင်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ-
# **ပွမဖန်ဗဒှ် မူဝါဒပညာ (Policy Making):** ပွမဖန်ဗဒှ် လၟေင်ကမၠောန် သုတေသန ကေုာံ ပွမဗ္တောန်လိက်။
# **ပွမစီမံဘဏ္ဍာ (Financial Management):** ပွမစကာဗတ်ဂျေတ် သွက်ဂွံသြိုင်ခၞံတိုက်ဗွဟ်လိက်၊ ခခန်းသုတေသန ကေုာံ အခေါင်အရာအစာ။
# **ပွမဇၞော်မောဝ်အစဳအဇန်ဗ္တောန် (Curriculum Development):** ပွမပြင်ဆင် လိက်ဗ္တောန် ညံင်ဂွံကိတ်ညဳကု ခေတ်ကာလ ကေုာံ ပညာတေဇ ဂၠးတိ။
# **ပွမအုပ်ဓုပ်ကောန်ကတ်ပညာ (Student Affairs):** ပွမဗိုင်ဖန်ဖက် ပရေင်မံင်တန်တဴ၊ ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ အခေါင်အရာကောန်ကတ်ပညာ။

## အဆံင်ပရေင်အုပ်ဓုပ်ပညာ (Levels of Educational Administration)

### ၁။ အဆံင်အလဵုအသဳ (National Level)
ဒှ်ပွမအုပ်ဓုပ် နကဵုဝန်ကြီးဌာန (ဥပမာ- ဝန်ကြီးဌာန MHESI ပ္ဍဲရးနိဂီုသေံ) သွက်ဂွံဖျေဟ်စံင်ဏးပညာ ကောန်ဂကူ။

### ၂။ အဆံင်တက္ကသိုလ် (Institutional Level)
ဒှ်ပွမစီမံ ပ္ဍဲဗွိုင်တက္ကသိုလ် (ဥပမာ- တက္ကသိုလ်မာဟိဒလ်)။ ဍေဟ်နွံကဵု ရုင်အုပ်ဓုပ်ချုပ် (President's Office) ကေုာံ ဖက်ကပ်တဳ (Faculties) နာနာရ။

### ၃။ အဆံင်ခန်ဗ္တောန် (Classroom Level)
ဒှ်ပွမစီမံ နကဵုအစာဗ္တောန်လိက် သွက်ဂွံထိင်ဒဝ် ပွဳပွိုင်ဗ္တောန်လိက် ညံင်ဂွံၜိုဟ်လလံ ကေုာံ ကတဵုဒှ်ဗဟုသုတ။

## စရာဲပညာ ကေုာံ ပွမစၟဳစၟတ် (Quality Assurance)
ပ္ဍဲပရေင်အုပ်ဓုပ်ပညာခေတ်တၟိ၊ ပွမစၟဳစၟတ်စရာဲ (QA) ဝွံ ကိစ္စဇၞော်ဗွဲမလောန်။ ဍေဟ်နွံတာလျိုင် သွက်ဂွံစၟဳစၟတ် ညံင်အစဳအဇန်ပညာ (ဥပမာ- Ph.D. in Multicultural Studies) ဂွံနွံကဵုစရာဲ အတိုင်စံင်ဏးဂၠးတိရ။

## နိဿဲ (References)
ပရေင်အုပ်ဓုပ်တက္ကသိုလ်

**ပရေင်အုပ်ဓုပ်တက္ကသိုလ်** (အၚ်္ဂလိက်: *University Administration*) ဝွံ ဒှ်သၞောတ်ဝ် ပွမစီမံခန့်ခွဲ ကေုာံ ပွမကဍိုက်ပ် ပ္ဍဲဌာန်ပညာသမၠုင်ဂမၠိုင်ရ။ ဍေဟ်နွံတာလျိုင် သွက်ဂွံဖန်ဗဒှ် ပွဳပွိုင်မကိတ်ညဳ ကုပရေင်ဗ္တောန်၊ ပွမလ္ၚတ် ကေုာံ သုတေသန နကဵုပွမစကာ ဒြဟတ်မၞိဟ်၊ ဘဏ္ဍာ ကေုာံ နဲကဲပညာ ဗွဲမနွံကဵုစရာဲရ။

## သၞောတ်ဝ်ကဍိုက်ပ် ပ္ဍဲတက္ကသိုလ် (Academic Hierarchy)
ဗွဲမဂၠိုင် ပရေင်အုပ်ဓုပ်တက္ကသိုလ်မွဲမွဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုအဆံင်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ-
# **ကောင်စီတက္ကသိုလ် (University Council/Board):** ဒှ်ဂကောံမဖျေဟ်မူဝါဒချုပ် ကေုာံ မူဝါဒဘဏ္ဍာ။
# **အธิပတိ/အဓိပတိ (Rector/President/Chancellor):** ဒှ်က္ဍိုပ်သကိုပ်အုပ်ဓုပ်ချုပ် မနွံတာလျိုင် လတူတက္ကသိုလ်သီုဖအိုတ်။
# **ဒုတိယအဓိပတိ (Vice-Presidents):** ညးမဗိုင်ဖန်ဖက် ကဏ္ဍတၞဟ်ခြာ (ဥပမာ- ကဏ္ဍပညာ၊ ကဏ္ဍသုတေသန၊ ကဏ္ဍကောန်ကတ်ပညာ)။
# **အစာဟောန်/ခမေန် (Deans):** ညးမအုပ်ဓုပ် ပ္ဍဲဖက်ကပ်တဳ (Faculties) ဟွံသေင်မ္ဂး အေန်သတီတူ (Institutes)။
# **က္ဍိုပ်သကိုပ်ဌာန (Department Heads):** ညးမစီမံ ပ္ဍဲကဏ္ဍပညာမွဲမွဲ (ဥပမာ- ဌာနယေန်သၞာင်)။

## ကဏ္ဍအဓိက ပရေင်အုပ်ဓုပ် (Key Administrative Domains)

### ၁။ ပရေင်အုပ်ဓုပ်ပညာ (Academic Administration)
ပွမစီမံ အစဳအဇန်ဗ္တောန် (Curriculum)၊ ပွမခန့်ကေင်အစာဘာ၊ ပွမစၟဳစၟတ်စရာဲပညာ (Quality Assurance) ကေုာံ ပွမဖန်ဗဒှ် သၞောတ်ဝ်စၟဳစၟတ်လိက်ပရေင်။

### ၂။ ပရေင်အုပ်ဓုပ်ကောန်ကတ်ပညာ (Student Affairs)
ပွမဗိုင်ဖန်ဖက် ပရေင်မံင်တန်တဴ (Dormitories)၊ ပွမကဵုသြန်ထံက်ပင် (Scholarships)၊ ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ပရေင်ချဳဒဟ်နာနာ သွက်ကောန်ကတ်ပညာ။

### ၃။ ပရေင်အုပ်ဓုပ်သုတေသန (Research Administration)
ပွမစီမံဗတ်ဂျေတ် သုတေသန၊ ပွမစဵုဒၞာ အခေါင်အရာညာဏ် (Intellectual Property) ကေုာံ ပွမဗော်ဗေင် အကြားဗဟဵုသုတေသနနာနာ (ဥပမာ- RILCA) ရ။

### ၄။ ပရေင်အုပ်ဓုပ်ဘဏ္ဍာ ကေုာံ အစဳအဇန် (Operations and Finance)
ပွမစီမံသြန်လုပ်-တိတ်၊ ပွမပြုပြေင်သြိုင်ခၞံ အာဗကဗု (Infrastructure) ကေုာံ ပွမစကာနဲကဲပညာ (IT) သွက်ပရေင်အုပ်ဓုပ်။

## စံင်ဏး ကေုာံ ပရေင်ဗၠးၜး (Ethics and Freedom)
ပရေင်အုပ်ဓုပ်တက္ကသိုလ် မနွံကဵုစရာဲ ဒးမင်မွဲ "ပွမဗၠးၜးပညာ" (Academic Freedom) ညံင်အစာ ကေုာံ ကောန်ကတ်ပညာတအ် ဂွံဂၠာဲသ္ၚေဝ်ဗဟုသုတ ဗွဲမဗၠးၜး နူဩဇာပရေင်ဍုင်ကွာန်ရ။

## နိဿဲ (References)
ပရေင်အုပ်ဓုပ်သုတေသန

**ပရေင်အုပ်ဓုပ်သုတေသန** (အၚ်္ဂလိက်: *Research Administration*) ဝွံ ဒှ်ပွမစီမံခန့်ခွဲ ကေုာံ ပွမဗော်ဗေင် ကမၠောန်သုတေသနဂမၠိုင် ပ္ဍဲတက္ကသိုလ်၊ ဗဟဵုသုတေသန ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံအလဵုအသဳဂမၠိုင်ရ။ ဍေဟ်နွံတာလျိုင် သွက်ဂွံစီမံ ဘဏ္ဍာ (Grants)၊ ပွမစၟဳစၟတ်စံင်ဏး (Ethics) ကေုာံ ပွမမင်မွဲ အခေါင်အရာညာဏ် (Intellectual Property) ရ။

## တာလျိုင်အဓိက ပရေင်အုပ်ဓုပ်သုတေသန (Key Responsibilities)

### ၁။ ပွမစီမံ ဘဏ္ဍာသုတေသန (Grant Management)
ညးမအုပ်ဓုပ်သုတေသနတအ် နွံတာလျိုင် သွက်ဂွံဂၠာဲသြန်ထံက်ပင် နူဂကောံနာနာ (ဥပမာ- NRCT, TSRI)၊ ပွမဖန်ဗဒှ်ဗတ်ဂျေတ် ကေုာံ ပွမစၟဳစၟတ် စရင်သြန် ညံင်ဂွံသ္အးဇ္ၚးရ။

### ၂။ ပွမစၟဳစၟတ် စံင်ဏးသုတေသန (Research Ethics and Compliance)
ကိစ္စဇၞော်အိုတ်မွဲဂှ် ဒှ်ပွမစၟဳစၟတ် ညံင်သုတေသန ဂွံကိတ်ညဳကု စံင်ဏးမၞိဟ် (Human Ethics) ဟွံသေင်မ္ဂး စံင်ဏးတိရစ္ဆာန်။ ပ္ဍဲတက္ကသိုလ်မာဟိဒလ်၊ နွံကဵု **Institutional Review Board (IRB)** သွက်ဂွံစၟဳစၟတ် တင်ဂၞင်သုတေသန ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံစတင်ကၠောန်ရ။

### ၃။ ပွမမင်မွဲ အခေါင်အရာညာဏ် (Intellectual Property - IP)
ယဝ်ရ သုတေသနမွဲမွဲ ဖန်ဗဒှ်ပတိတ် နဲကဲပညာတၟိ ဟွံသေင်မ္ဂး ကပေါတ်တၟိမ္ဂး ပရေင်အုပ်ဓုပ်သုတေသန နွံတာလျိုင် သွက်ဂွံပတိုန် မူပိုင်ခွင့် (Patents) သွက်ဂွံစဵုဒၞာ ဖိုလ်ညးသုတေသနရ။

### ၄။ ပွမဗော်ဗေင် ကေုာံ ပွမပတိုန်စရင် (Reporting and Dissemination)
ပွမစီမံ ညံင်လိက်ပရေင်သုတေသန ဂွံတတ်ၜက် သၞောတ်ဝ်စၟဳစၟတ် (Peer Review) ကေုာံ ပွမတက်ပ္တိတ် ပ္ဍဲဂျာနယ်မနွံစရာဲ (ဥပမာ- Scopus, Web of Science) ရ။

## ပရေင်အုပ်ဓုပ်သုတေသန ပ္ဍဲရးနိဂီုသေံ (Research Administration in Thailand)
ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်၊ ရးနိဂီုသေံ စကာသၞောတ်ဝ် **"Thailand Science Research and Innovation (TSRI)"** သွက်ဂွံဖျေဟ်မူဝါဒသုတေသန ကောန်ဂကူ။ တက္ကသိုလ်ဂမၠိုင် ဒက်ပ္တန်လဝ် **"Research and Innovation Office"** သွက်ဂွံဗိုင်ထံက်ပင် အစာသုတေသန ကေုာံ ကောန်ကတ်ပညာ Ph.D. ဂမၠိုင်ရ။

## နိဿဲ (References)
ပွမမင်မွဲ အခေါင်အရာညာဏ်

**ပွမမင်မွဲ အခေါင်အရာညာဏ်** (အၚ်္ဂလိက်: *Protection of Intellectual Property*) ဝွံ ဒှ်သၞောတ်ဝ်ဥပဒေ မစကာ သွက်ဂွံစဵုဒၞာ ကမၠောန်ဖန်ဗဒှ် နကဵုညာဏ်မၞိဟ် မပ္တံကု ပွမခၞံဗဒှ်တၟိ၊ လိက်ပတ်၊ အနုသုခုမ၊ သင်္ကေတ ကေုာံ ဒီဇိုင်းဂမၠိုင်ရ။ တင်ရန်တၟအ်အဓိကဂှ် သွက်ဂွံကဵုအခေါင်အရာ ဗွဲမဗဗွဲဓဝ် ကုညးမဖန်ဗဒှ် (Creator) ညံင်ဂွံဂွံဖိုလ် နူကမၠောန်ဇကုရ။

## ဂကူအဓိက အခေါင်အရာညာဏ် (Main Types of IP)

### ၁။ မူပိုင်ခွင့် (Patents)
ဒှ်ပွမစဵုဒၞာ "ပွမခၞံဗဒှ်တၟိ" (Inventions) မပ္တံကု နဲကဲပညာ ဟွံသေင်မ္ဂး စက်ကိရိယာတၟိဂမၠိုင်။ ဍေဟ်ကဵုအခေါင်အရာ ကုညးမခၞံဗဒှ် ဆညးမွဲဓဝ်ဟေင် သွက်ဂွံသွံရာန် ဟွံသေင်မ္ဂး စကာ ပ္ဍဲအခိင်ကာလမသ္ဂုတ်သွာတ်လဝ် (ဗွဲမဂၠိုင် ၂၀ သၞာံ)။

### ၂။ အခေါင်အရာညးချူလိက် (Copyright)
ဒှ်ပွမစဵုဒၞာ ကမၠောန်လိက်ပတ် ကေုာံ အနုသုခုမ မပ္တံကု လိက်အုပ်၊ လိက်ပရေင်သုတေသန၊ ဂီတ၊ ဗီုရုပ် ကေုာံ သပ်ဝွဲ (Software) ရ။ ပ္ဍဲဗွိုင် ပညာတေဇ၊ Copyright ဝွံ ကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံစဵုဒၞာ လိက်ပရေင်သုတေသနဇကုရ။

### ၃။ တံဆိပ်ဗၞိက် (Trademarks)
ဒှ်ပွမစဵုဒၞာ သင်္ကေတ၊ ယၟု ဟွံသေင်မ္ဂး ဝေါဟာရ မစကာ ပ္ဍဲပရေင်ဗၞိက် သွက်ဂွံပါ်ခြာ ကပေါတ်ဇကု နူကုမ္ပဏဳတၞဟ် (ဥပမာ- တံဆိပ်တက္ကသိုလ်မာဟိဒလ်)။

### ၄။ ပၞုက်ဗဒှ်ပရေင်ဗၞိက် (Trade Secrets)
ဒှ်တင်ဂၞင်ပၞုက် မနွံကဵုၚုဟ်မး ပ္ဍဲပရေင်ပိုန်ဒြပ် (ဥပမာ- နဲကဲဖန်ဗဒှ်စၞစမွဲမွဲ) မဟွံကဵုညးတၞဟ်တီရ။

## အခေါင်အရာညာဏ် ပ္ဍဲပညာတေဇ (IP in Academia)
အစာပညာ ကေုာံ ကောန်ကတ်ပညာ Ph.D. တအ် ဒးနွံကဵုသတိ လတူအခေါင်အရာညာဏ်-
* **ပွမစဵုဒၞာ သုတေသန:** ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံတက်ပ္တိတ် လိက်ပရေင်သုတေသနမွဲမွဲ၊ ဒးစၟဳစၟတ် ညံင်ဟွံဂွံဒှ် ပွမကၠတ်ဗှ်လိက် (Plagiarism) ကေုာံ ညံင်ဂွံဂွံအခေါင်အရာ IP ဗွဲမဗဗွဲ။
* **တာလျိုင်တက္ကသိုလ်:** ဗွဲမဂၠိုင်၊ ကမၠောန်သုတေသန မကၠောန်ဒၟံင် ပ္ဍဲတက္ကသိုလ် (ဥပမာ- တက္ကသိုလ်မာဟိဒလ်) ဂှ် အခေါင်အရာ IP နှဴရဴဒၟံင် အကြားညးသုတေသန ကေုာံ တက္ကသိုလ်ရ။

## နဲကဲမင်မွဲ အခေါင်အရာညာဏ်
၁။ **ပွမပတိုန်စရင် (Registration):** ပွမပတိုန်လိက် ကုရုင်အခေါင်အရာညာဏ် ရးနိဂီုမွဲမွဲ (ဥပမာ- Department of Intellectual Property - DIP ပ္ဍဲရးနိဂီုသေံ)။
၂။ **ပွမစကာ တင်တုပ်စိုတ် (Confidentiality Agreements):** ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံဟီုပရူသုတေသနဇကု ကုကုမ္ပဏဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံမ္ၚး။
၃။ **ပွမစၟဳစၟတ် (Monitoring):** ပွမမင်ရံင် ညံင်ညးတၞဟ် ဟွံဂွံကၠတ်စကာ ကမၠောန်ဇကု ဗွဲမဗၠေတ်ဥပဒေ။

## နိဿဲ (References)
အခေါင်အရာညာဏ်

**အခေါင်အရာညာဏ်** (အၚ်္ဂလိက်: *Intellectual Property Rights - IPR*) ဝွံ ဒှ်အခေါင်အရာ အတိုင်သၞောဝ်ဥပဒေ မကဵုလဝ် ကုပုဂ္ဂိုလ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ မဖန်ဗဒှ်ပတိတ် အရာမွဲမွဲ နကဵုညာဏ် ကေုာံ ဝိရိယဇကုရ။ အခေါင်အရာဏအ် ကဵုအခေါင်ကု ညးမဖန်ဗဒှ် သွက်ဂွံစကာ၊ သွံရာန် ဟွံသေင်မ္ဂး ကၟာတ်လဒအ် ညးတၞဟ် ညံင်ဟွံဂွံကၠတ်စကာ ကမၠောန်ဇကု ဗွဲမဗၠေတ်ဥပဒေရ။

## သမၠေဟ်အဓိက အခေါင်အရာညာဏ် (Key Pillars of IPR)

### ၁။ မူပိုင်ခွင့် (Patents)
ဒှ်အခေါင်အရာ မစဵုဒၞာ "ပွမခၞံဗဒှ်တၟိ" (Inventions) မပ္တံကု စက်ကိရိယာ၊ နဲကဲဗဂေတ်ကမၠောန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂဥုဲတၟိဂမၠိုင်။ ပ္ဍဲရးနိဂီုသေံ၊ မူပိုင်ခွင့် နွံအယုက် ၂၀ သၞာံ ရ။

### ၂။ အခေါင်အရာညးချူလိက် (Copyright)
ဒှ်အခေါင်အရာ မစဵုဒၞာ ကမၠောန်လိက်ပတ်၊ အနုသုခုမ၊ ဂီတ ကေုာံ သုတေသန ဂမၠိုင်။ အခေါင်အရာဏအ် ကတဵုဒှ်ဗွဲအလိုအလျောက် ကြဴနူလိက်ပရေင် ဟွံသေင်မ္ဂး လိက်အုပ်ဂှ် မံက်ဂတဝ်တုဲရ။

### ၃။ တံဆိပ်ဗၞိက် (Trademarks)
ဒှ်သင်္ကေတ၊ ယၟု ဟွံသေင်မ္ဂး အသာ် မစကာ သွက်ဂွံပါ်ခြာ ကပေါတ် ဟွံသေင်မ္ဂး အရင်အမြေအ် ဇကု နူညးတၞဟ် (ဥပမာ- တံဆိပ် တက္ကသိုလ်မာဟိဒလ်)။

### ၄။ ဒီဇိုင်းစက်မှုလက်မှု (Industrial Designs)
ဒှ်ပွမစဵုဒၞာ ဗီုပြင် ဟွံသေင်မ္ဂး ပွမကျေဝ်ဂေါဝ် ကပေါတ်နာနာ (ဥပမာ- ဗီုပြင်ဖုင်၊ ဗီုပြင်က္ၜင်)။

## အခေါင်အရာညာဏ် ပ္ဍဲပညာတေဇ (IPR in Academia)
ပ္ဍဲဗွိုင် ပညာတေဇ၊ အခေါင်အရာညာဏ် ကိစ္စဇၞော်ဗွဲမလောန် သွက်အစာပညာ ကေုာံ ကောန်ကတ်ပညာ Ph.D. ဂမၠိုင်-
* **ပွမစဵုဒၞာ လိက်သုတေသန (Thesis/Dissertation):** အခေါင်အရာညာဏ် လတူလိက်သုတေသနဇကုဂှ် နွံဒၟံင် သၟဝ်ဥပဒေ Copyright။
* **ပွမကၠတ်ဗှ်လိက် (Plagiarism):** ပွမစကာ ကမၠောန်ညးတၞဟ် နကဵုပွမဟွံကဵုနိဿဲ (Reference) ဂှ် ဒှ်ပွမပလီု အခေါင်အရာညာဏ် ကေုာံ စံင်ဏးပညာရ။
* **Commercialization:** တက္ကသိုလ်ဂမၠိုင် (ဥပမာ- မာဟိဒလ်) နွံကဵုရုင် TLO (Technology Licensing Office) သွက်ဂွံဗိုင်ပြောင်းလှာဲ သုတေသန ညံင်ဂွံဒှ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်။

## ကဏ္ဍမင်မွဲ အခေါင်အရာညာဏ်
၁။ **ရုင် DIP (Thailand):** ရုင်အခေါင်အရာညာဏ် ရးနိဂီုသေံ မနွံတာလျိုင် သွက်ဂွံဒုင်တဲ ပတိုန်စရင် IP နာနာ။
၂။ **WIPO (Global):** ဂကောံအခေါင်အရာညာဏ်ဂၠးကဝ် မဖျေဟ်စံင်ဏး ဥပဒေ IP အလုံဂၠးတိ။

## နိဿဲ (References)
စံင်ဏးသုတေသန

**စံၚ်ဏးသုတေသန** (အင်္ဂလိက်: *Research Methodology*) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်တိုင်ခဳ ကေုာံ နဲကဲလၟေင်ကမၠောန် သွက်ဂွံဂၠာဲသ္ၚေဝ် တင်ဂၞင်တုဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ပ္တိတ် သွဟ်ပုစ္ဆာသုတေသနမွဲမွဲရ။ ဍေဟ်ဒှ်နဲကဲ မစဳဇန်လဝ် ဗွဲသၞောတ်ဝ် သွက်ဂွံစၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ဍာံ (Validity) ကေုာံ တင်ဗိုန်ဗတ် (Reliability) ပ္ဍဲကမၠောန်သုတေသန။

## ဗီုပြင် သုတေသနဂမၠိုင် (Types of Research)
ပ္ဍဲကဵုစံၚ်ဏးသုတေသနဝွံ ပါ်ကဵုလဝ် နဲကဲအဓိက ၜါသာ်ရ။

### ၁. သုတေသန ဂုဏ်လက်သဏ် (Qualitative Research)
ဒှ်နဲကဲ မလ္ၚတ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အဓိပ္ပာယ်၊ လညာတ်စိုတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက်မၞိဟ်ဂမၠိုင်။ ဍေဟ်ဟွံဒုင်သဇိုင် ကုကိန်းဂဏန်းတုဲ ဒုင်သဇိုင် ကုအရေဝ်၊ လိက်ပတ် ကေုာံ ဗီုရုပ်ရ။ နဲကဲဝွံ စကာဂၠိုင် ပ္ဍဲဘာသာမနုဿဗေဒ၊ သုတေသနယေန်သၞာင် ကေုာံ ဘာသာဗေဒ။

### ၂. သုတေသန ဗၞတ်ဗ္ၜတ် (Quantitative Research)
ဒှ်နဲကဲ မဒုင်သဇိုင် ကုကိန်းဂဏန်း (Numbers) ကေုာံ သချင် (Statistics)။ ဍေဟ်ဂၠာဲသွဟ် နကဵုလၟိဟ် ဗၞတ်ဗ္ၜတ် ခိုင်ခိုင်ကၠိုက်ကၠိုက်ရ။

## လၟေင်ကမၠောန် သုတေသန (Research Process)
သွက်ဂွံချူ စံၚ်ဏးသုတေသနမွဲမ္ဂး ဒးနွံကဵု ကဏ္ဍတအ်ဝွံရ။

# **ဗီုပြင်သုတေသန (Research Design):** ဗီုပြင် မဖန်ဗဒှ်လဝ် အလုံကမၠောန်သုတေသန (ဥပမာ - Case Study, Ethnography)။
# **နဲကဲပကောံတင်ဂၞင် (Data Collection Methods):** 
#* မသၟာန်သၟုက် (Interview)
#* မဗဵုလ္ၚတ် (Observation)
#* မကဵုသွဟ်လိက် (Questionnaire)
#* မလ္ၚတ်နူလိက်ပတ် (Documentary Research)
# **နဲကဲရုဲစှ် မၞိဟ်သက်သဳ (Sampling):** ရုဲစှ်မၞိဟ် သွက်ဂွံကဵု တင်ဂၞင်။
# **နဲကဲသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Data Analysis):** နဲကဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တင်ဂၞင် မပကောံလဝ်ဂှ် ညံင်ဂွံဒှ် သွဟ်။

## စံၚ်ဏးသုတေသန ပ္ဍဲသုတေသနမန်
သွက်သုတေသန မစပ်ကဵု ဂကူမန်၊ သာသနာမန် ကေုာံ လိက်ပတ်မန်မ္ဂး ဗွဲမဂၠိုင် စကာနဲကဲ **သုတေသန ဂုဏ်လက်သဏ် (Qualitative)** ရ။ ဥပမာ - ပ္ဍဲကဵုကဏ္ဍ မလ္ၚတ် ပရေင်အုပ်ဓုပ်သံဃာမန် ဟွံသေင်မ္ဂး အခိုက်အလိုက်မန်ဂှ် ဒးစကာ နဲကဲသၟာန်သၟုက် ကေုာံ နဲကဲလ္ၚတ် လိက်တၟအ်၊ သၠပတ်ဂမၠိုင်ရ။

## နိဿဲ
* Creswell, J. W. (2014). *Research Design: Qualitative, Quantitative, and Mixed Methods Approaches*. SAGE Publications.
* အဘိဓာန်မန်-ဗၟာ၊ နာဲထောန်သိင်။
သုတေသနဂမၠိုၚ်

**သုတေသနဂမၠိုင်** (အင်္ဂလိက်: *Types of Research*) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကုတင်ရန်တၟအ်၊ ဗီုပြင် ကေုာံ နဲကဲတုဲ ပါ်ကဵုလဝ် ကဏ္ဍနာနာသာ်ရ။ သုတေသနမွဲမွဲ ဂွံအောင်ဇၞးအာမာန်ဂှ် ဒးရုဲစှ် ဗီုပြင်သုတေသန မဗဗွဲကဵု ပုစ္ဆာသုတေသနဂှ်ရ။

## ကဏ္ဍသုတေသန အတိုင်တင်ရန်တၟအ်
# **သုတေသန သဇိုင် (Basic Research):** မဒှ်သုတေသန သွက်ဂွံဗဂေတ် လညာတ်ပညာတၟိတၟိ (ဥပမာ - သုတေသန စပ်ကဵု သဒ္ဒါလိက်မန်)။
# **သုတေသန စကာ (Applied Research):** မဒှ်သုတေသန သွက်ဂွံသောင်ကလး ပြဿနာ ပ္ဍဲလောကမၞိဟ် (ဥပမာ - နဲကဲ ဗီုဂွံထိင်ဒဝ် အရေဝ်မန် ညံင်ဟွံဂွံကၠေအ်)။

## ကဏ္ဍသုတေသန အတိုင်ဗီုပြင် တင်ဂၞင်
* **သုတေသန ဂုဏ်လက်သဏ် (Qualitative Research):** လ္ၚတ်အဓိပ္ပာယ်၊ အခိုက်အလိုက် ကေုာံ လညာတ်စိုတ် (ဒုင်သဇိုင် ကုလိက် ကေုာံ အရေဝ်)။
* **သုတေသန ဗၞတ်ဗ္ၜတ် (Quantitative Research):** လ္ၚတ်ဗၞတ်ဗ္ၜတ် ကေုာံ ကိန်းဂဏန်း (ဒုင်သဇိုင် ကုသချင်)။
* **သုတေသန ဗီုပြင်နှဴ (Mixed Methods Research):** နှဴရဴစကာ သီုဗၞတ်ဗ္ၜတ် ကေုာံ ဂုဏ်လက်သဏ်။

## ကဏ္ဍသုတေသန အတိုင်နဲကဲ (Methodological Types)
# **သုတေသန ရာဇဝင် (Historical Research):** လ္ၚတ်တင်ဂၞင် အတိတ် (ဥပမာ - လိက်တၟအ်၊ ရာဇဝင်ဍုင်)။
# **သုတေသန တိကသဳ (Field Research):** စှ်ေလ္ၚတ် ပ္ဍဲဒေသတိုက်ရိုက် (ဥပမာ - လ္ၚတ်ယေန်သၞာင် ကွာန်မန်)။
# **သုတေသန ဖျေဟ်ဗဒပ် (Action Research):** ကမၠောန်သုတေသန မနွံကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ သွက်ဂွံပခိုန်ပတိုန် ကမၠောန်မွဲမွဲ။
# **သုတေသန မၞုဿဗေဒ (Ethnographic Research):** လ္ၚတ်အကြာ ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင်။
ပညာရပ်အၚ်

**ပညာရပ်အၚ်** (အင်္ဂလိက်: *Academic Discipline*) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ကဏ္ဍပညာ မပါ်ခြာလဝ် ဗွဲသၞောတ်ဝ် သွက်ဂွံလ္ၚတ်၊ သုတေသန ကေုာံ ဗ္တောန်ဖျေဟ် ပ္ဍဲကဆံင် တက္ကသိုလ်ဂမၠိုင်ရ။ ပညာရပ်အၚ်မွဲမွဲဂှ် နွံကဵု သဒ္ဒါ၊ နဲကဲ (Methodology) ကေုာံ တင်ရန်တၟအ် ဗွဲသီးခြားရ။

## ကဏ္ဍအဓိက ပညာရပ်အၚ်ဂမၠိုင်
ပညာရပ်အၚ်ဂမၠိုင်ကို ပါ်ခြာလဝ် အတိုင်သၟဝ်ဝွံရ။

### ၁. မနုဿဗေဒ ကေုာံ သုခုမပညာ (Humanities)
မဒှ်ပညာရပ် မလ္ၚတ်စပ်ကဵု ဒစးမၞိဟ်၊ ယေန်သၞာင် ကေုာံ လိက်ပတ်။
* ရာဇဝင် (History)
* ဘာသာဗေဒ (Linguistics)
* ဒဿနဗေဒ (Philosophy)
* ဘာသာဝိဇ္ဇာ (Religious Studies)

### ၂. လူမှုသိပ္ပံ (Social Sciences)
မဒှ်ပညာရပ် မလ္ၚတ်စပ်ကဵု ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ ဆက်စပ်အကြာမၞိဟ်။
* စိတ္တဗေဒ (Psychology)
* မနုဿဗေဒ (Anthropology)
* သုတေသနယေန်သၞာင်နှဴ (Multicultural Studies)

### ၃. သိပ္ပံသဘာဝ (Natural Sciences)
မဒှ်ပညာရပ် မလ္ၚတ်စပ်ကဵု သဘာဝ ကေုာံ စက္ကဝါ။
* ရူပဗေဒ (Physics)
* ဓာတုဗေဒ (Chemistry)
* ဇဳဝဗေဒ (Biology)

### ၄. သိပ္ပံစကာ (Applied Sciences)
မဒှ်ပညာရပ် မစကာလညာတ်သိပ္ပံ သွက်ဂွံဖန်ဗဒှ် ကိရိယာ ကေုာံ နဲကဲတၟိ။
* အင်ဂျင်နီယာ (Engineering)
* ပညာဂဥုဲ (Medicine)
* ပညာစဳမံ (Management)

## တင်ကိစ္စဇၞော်
ပညာရပ်အၚ်ဂမၠိုင်ဝွံ ညံင်ဂွံဇၞော်မောဝ်အာမာန်ဂှ် ဒုင်သဇိုင်ကု စံၚ်ဏးသုတေသန (Research Methodology) တုဲ ဇၟာပ်ပညာရပ်အၚ်ဂှ် နွံကဵု ဂကောံပညာရှင် ကေုာံ လိက်အုပ် (Journals) သွက်ဂွံပတိုန်ထ္ၜး တင်ဂၞင်တၟိတၟိရ။
သုတေသနယေန်သၞာင်နှဴ

**သုတေသနယေန်သၞာင်နှဴ** (အင်္ဂလိက်: *Multicultural Studies*) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ပညာရပ်အၚ် မလ္ၚတ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အကြာယေန်သၞာင် မတၞဟ်ခြာ (Cultural Diversity) ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် အကြာဂကောံမၞိဟ် နာနာသာ် ပ္ဍဲကဵုဒေသမွဲမွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲကဵုဂၠးတိရ။ ပညာရပ်ဏအ်ဂှ် လ္ၚတ်ကဵု တင်ခက်ခုဲ၊ ပရေင်ၜိုဟ်လလံ၊ ပရေင်တုပ်သၟဟ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် မတၞဟ်ခြာ နူမွဲဂကူ ကုမွဲဂကူရ။

## တင်ရန်တၟအ် အဓိက
# **ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် အကြာယေန်သၞာင်:** သွက်ဂွံကဵု မၞိဟ်တအ် နားလည် ကေုာံ ရှ်ေသှ်ေ အခိုက်အလိုက် ယေန်သၞာင် မတၞဟ်ခြာနူဇကု။
# **ပရေင်တုပ်သၟဟ်:** သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ဂကူမအောန် (Minority) တအ် ညံင်ဂွံဂွံ အခွင့်အရာ တုပ်သၟဟ်။
# **ပရေင်နှဴရဴ:** လ္ၚတ်ဗီုပြင် ဂကောံမၞိဟ် မတၞဟ်ခြာတအ် မံင်စံင်နှဴရဴအာမာန် ဗွဲမၜိုဟ်သြိုဟ်။

## ကဏ္ဍမလ္ၚတ်ဂမၠိုင်
* **ယေန်သၞာင် ကေုာံ သာသနာ:** ဗီုပြင် သာသနာ မတၞဟ်ခြာတအ် မံင်စံင်နှဴရဴ (ဥပမာ - ပ္ဍဲဒေသသေံ ဟွံသေင်မ္ဂး ဗၟာ)။
* **အရေဝ်ဘာသာ:** ဗီုပြင် အရေဝ်ဘာသာ မတၞဟ်ခြာတအ် ဆက်စပ် ကေုာံ အလ္လာမ် (Identity)။
* **ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ အဝဵု:** ဗီုပြင် အဝဵုဍုင် (State Power) မပြုပြေင် ဖန်ဖက်လတူ ယေန်သၞာင်ဂမၠိုင် (ဥပမာ - ပရေင်စဳမံ သံဃာမန် ပ္ဍဲအကြာ အဝဵုဍုင်)။

## သုတေသနယေန်သၞာင်နှဴ ပ္ဍဲဒေသအာယှ
ပ္ဍဲဒေသအာယှ အဂၞဲ (Southeast Asia) ဝွံ ဒှ်ဒေသ မနွံကဵု ယေန်သၞာင်နှဴ ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင်ရ။ တက္ကသိုလ်ဂမၠိုင် ဥပမာ - **Research Institute for Languages and Cultures of Asia (RILCA)** ပ္ဍဲတက္ကသိုလ် မဟိဍုလ် (Mahidol University) ဍုင်သေံဂှ် ဒှ်ဌာနအဓိက သွက်ဂွံလ္ၚတ် သုတေသနယေန်သၞာင်နှဴဝွံရ။

## စံၚ်ဏးသုတေသန (Methodology)
ပ္ဍဲကဏ္ဍဏအ်မ္ဂး ဗွဲမဂၠိုင် စကာနဲကဲ **သုတေသန ဂုဏ်လက်သဏ် (Qualitative Research)** မပ္တံကဵု -
* မဗဵုလ္ၚတ် အကြာဂကောံမၞိဟ် (Ethnography)
* မသၟာန်သၟုက် တိုက်ရိုက် (In-depth Interview)
* မလ္ၚတ် ရာဇဝင် ကေုာံ လိက်ပတ် (Historical Analysis)