open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
အနုသုခုမဗုဒ္ဓဘာသာ

## အနုသုခုမဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhist Art)
**အနုသုခုမဗုဒ္ဓဘာသာ** (အၚ်္ဂလိက်: *Buddhist Art*) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်အရာမခၞံဗဒှ်လဝ် နကဵုစိုတ်ဓာတ် ကေုာံ ဒဿနဗုဒ္ဓဘာသာ မနွံကၠုၚ်ဒၟံၚ် လုကဴအာယုဒ္စံါ ၂,၅၀၀ သၞာံပြၚ်ရ။  အနုသုခုမဝွံ စတမ်ကၠုၚ်နူ အိန္ဒိယသက္ကုတိုက် တုဲ ပြးဇးအာ အလုံဂၠးတိ အတိုၚ်ဂၠံၚ်တရဴ သာသနာမအာစိုပ်ရ။

### ကဆံၚ်ကတဵုဒှ် (Evolution)
အနုသုခုမဗုဒ္ဓဘာသာဂှ် ပါ်ကေတ်မာန် (၂) ကဆံၚ် အဓိက:
# **ကဆံၚ်ဟွံမွဲကဵုရုပ်ပဋိမာ (Aniconic phase)**: (ၜိုတ် ဘဳသဳ ၁ ဗွဝ်ကၠံ) ပ္ဍဲခေတ်ကိုပ်ကၠာဂှ် ဟွံခၞံဗဒှ် ရုပ်ပဋိမာကျာ်တြဲ နကဵုရုပ်မၞိဟ်ဏီရ။  အရာမထ္ၜးစၞးကျာ်တြဲတအ်ဂှ် - ဇိုၚ်ကျာ်၊ တၞံဗောဓိ၊ သာ်စက်ဓမ္မစက် ကေုာံ သေံဇုက်ပလ္လၚ်တအ်ရ။
# **ကဆံၚ်မနွံကဵုရုပ်ပဋိမာ (Iconic phase)**: (စနူ ခေတ်ကုသဏ/Kushan) ရုပ်ပဋိမာကျာ်တြဲ နကဵုရုပ်မၞိဟ် စမံက်ဂတဝ်ကၠုၚ်ရ။ နဲကဲခၞံဗဒှ် *ဂန္ဓာရ* (Gandhara) မဒှ်နဲကဲ အိန္ဒိယ ကဵု ဂရိ (Greco-Buddhist) ကေုာံ နဲကဲ *မထုရာ* (Mathura) တအ်ဂှ် ဒှ်တမ်မူလ ရုပ်ကျာ်တြဲ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ရ။ 

### ဂကူအနုသုခုမဂမၠိုၚ် (Types of Buddhist Art)

#### ၁. ဗုဒ္ဓပဋိမာရုပ် (Buddha Statues)
ရုပ်ပဋိမာကျာ်တြဲဂှ် ခၞံဗဒှ်လဝ် နကဵုမူဒြာ (Mudras) ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဗီုပြင်တဲ တၞဟ်တၞဟ် သွက်ဂွံထ္ၜးအဓိပ္ပာယ်:
* **ဘူမိဖဿမူဒြာ**: တဲဇွိစွံပ္ဍဲထဝါဲ၊ တဲပုၚ်ထိၚ်တိ (ထ္ၜးဒဒှ် မအံၚ်ဇၞးမာ)။
* **ဓမ္မစက္ကမူဒြာ**: တဲၜါမၞုံဒၞာဲသြိုဟ် (ထ္ၜးဒဒှ် မတွံဓရ်ဓမ္မစက်)။
* **အဘယမူဒြာ**: တဲပုၚ်ပတိုန်လဝ် (ထ္ၜးဒဒှ် မကဵုၜိုဟ်သြိုဟ်/ဟွံမွဲကဵုဘဲ)။

#### ၂. သေံဇုက်ဗုဒ္ဓဘာသာ (Architecture)
* **စေတဳ (Stupas)**: ဒၞာဲသွက်ဂွံဌာပနာ ဓါတ်ကျာ် (ဥပမာ- စေတဳသာန်ချဳ/Sanchi)။ 
* **ဝိဟာရ (Monasteries)**: ဘာသၚ် သွက်ရဟတ်ဂမၠိုၚ် ဂွံပဒတဴ ကေုာံ ပၟဝ်ဓရ်။
* **စေတဳယဃရ (Chaitya-griha)**: ဘာလကျာ် မနွံကဵုစေတဳ ပ္ဍဲအပ္ဍဲ သွက်ဂွံဝေၚ်သ္ဘောပူဇဴ။

#### ၃. ရုပ်ကသူဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhist Painting)
ရုပ်ကသူဗုဒ္ဓဘာသာဂှ် ပြာကတ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲကဵုထီုဂမၠိုၚ် (ဥပမာ- ထီုအဇန္တ/Ajanta Caves)။  ရုပ်ကသူတအ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုၚ် လဴထ္ၜးကဵု ပရူဇာတ် ၅၅၀ ကေုာံ ဝၚ်ကျာ်တြဲရ။

### အနုသုခုမဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲဂကူမန် (Mon Buddhist Art)
ဂကူမန်ဝွံ ဒှ်ဂကူကိုပ်ကၠာအိုတ် မဒုၚ်တဲ သာသနာဗုဒ္ဓ ပ္ဍဲဒေသသုဝဏ္ဏဘူမိ ရ။  အနုသုခုမမန်ဂှ် နွံကဵုလက်သဏ္ဍာန်တၟေၚ်:
* **စေတဳမန်**: ဗီုပြင်စေတဳ မနွံကဵုကဆံၚ် (ဥပမာ- စေတဳယှိုဲသဳခုံ၊ ကျာ်လ္ဂုၚ်)။
* **ရုပ်ပဋိမာမန်**: ရုပ်ကျာ်တြဲ လက်ထက်ဒုဝါရဝတဳ မနွံကဵုမုက်မံက်ဂတဝ်၊ သြိုဟ်ဗျိုဟ် တၞဟ်ခြာကဵု နဲကဲတြေံရ။
* **ဓမ္မစက်တၟအ်**: ပ္ဍဲခေတ်ဒုဝါရဝတဳ၊ ဂကူမန်တအ် ခၞံဗဒှ် ဓမ္မစက်တၟအ် ဗွဲမဂၠိုၚ် သွက်ဂွံပူဇဴ ပ္ဍဲဒၞာဲဝေၚ်သ္ဘောရ။ 

### Legacy (Legacy)
အနုသုခုမဗုဒ္ဓဘာသာဝွံ ဟွံသေၚ်ကဵု သွက်ဂွံရံၚ်ကျေဝ်ဟေၚ်ရ၊ ဒှ်အရာမကဵု "သန္တိသုခ" ကေုာံ "ပညာ" ကုညးမညာတ်ကေတ်တအ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု UNESCO World Heritage Sites ဂမၠိုၚ် ဒၞာဲအနုသုခုမဗုဒ္ဓဘာသာ ပါလုပ်ဒၟံၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။ 

## See also
* ကျာ်တြဲဂေါတမ
* သာသနာဗုဒ္ဓ
* ဒုဝါရဝတဳ
* စေတဳ

## References

## External links
* Buddhist Art - The Metropolitan Museum of Art
* BuddhaNet: Buddhist Art and Architecture
ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်သံဃာ

**ပရေင်အုပ်ဓုပ်သံဃာ** (အင်္ဂလိက်: *Monastic Administration*) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်သၞောတ်သၞောဝ်၊ အစဳအဇန် ကေုာံ အဝဵု မစကာ သွက်ဂွံထိင်ဒဝ် ဂကောံသံဃာဂမၠိုင် ညံင်ဂွံနွံကဵု ဝိနယ ကေုာံ သာသနာ မတန်ကြန်ရ။

## သဇိုင်အဓိက
# **ဝိနယ:** သၞောဝ်သဇိုင် အဓိက သံဃာ။
# **ဂိုဏ်:** ဂကောံအုပ်ဓုပ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်။
# **သၞောတ်ကျာ်ဇၞော်:** သၞောတ်အဝဵု အတိုင်ဝှ် ကေုာံ ပညာ။

## ဆက်စပ်
ပ္ဍဲကဵု စံၚ်ဏးသုတေသန မ္ဂး ပရေင်အုပ်ဓုပ်သံဃာဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုအဝဵုအလဵုအသဳ (State) ကေုာံ ပရေင်ယေန်သၞာင် (Culture) ဂကူမွဲမွဲရ။
ဝိပဿနာ-ပၟဝ်ဓရ်

**ဝိပဿနာ** (အၚ်္ဂလိက်: *Vipassanā*) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ဝေါဟာရဘာသာပါဠိ မနွံအဓိပ္ပာယ် "မညာတ်ကေတ် အတိုၚ်ပၟိက်ဍာံ" ဟွံသေၚ်မ္ဂး "မညာတ်ကေတ် နကဵုပညာတၟေၚ်" ရ ။ ပ္ဍဲကဵုသာသနာဗုဒ္ဓဂှ် ဝိပဿနာဝွံ ဒှ်နဲကဲပၟဝ်ဓရ် သွက်ဂွံဖအိုတ်ကၠေံ ကိလေသတုဲ ညံၚ်ဂွံဂွံအာ တြုံတြးနိဗ္ဗာန်ရ ။ နကဵုနဲကဲဝွံ မၞိဟ်မပၟဝ်ဓရ်တအ် လ္ၚတ်ကေတ်သဘာဝ ရုပ် ကဵု နာမ် မနွံပ္ဍဲခန္ဓဇကုတုဲ ညံၚ်ဂွံညာတ်ကေတ် လက္ခဏာပိသာ် (အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ) ဂှ် ဒှ်အဓိကရ ။

ဝိပဿနာဝွံ တၞဟ်ခြာကဵု သမထ (Samatha) ရ။ သမထဂှ် ပကဵုညံၚ်စိုတ်ဂွံညိၚ်ဝတ် (Concentration) တုဲ ဝိပဿနာဂှ် ပကဵုညံၚ်ပညာဂွံမံက် (Insight) ရ ။ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် နဲကဲဝိပဿနာဝွံ ပြးဇးအာ အလုံဂၠးတိတုဲ ဒှ်နဲကဲမလ္ၚတ်စိုတ် ကဵု ရုပ် မနွံကဵုၚုဟ်မး သွက်သန္တိသုခ ကောန်မၞိဟ်တအ်ရ ။

## ဝၚ် (History)
နဲကဲဝိပဿနာဝွံ စေန်ဆက်ကၠုၚ်နူ လက်ထက်ကျာ်တြဲဂေါတမ သဗ္ဗညု မဂြၚ်ဗိုတ်ဓရ် ပ္ဍဲသၟဝ်တၞံဗောဓိရ ။ ကြဴနူကျာ်တြဲ သ္ပပရိနိဗ္ဗာန်တုဲ နဲကဲဝွံ တၠအရှန်တအ် ဆက်ကမၠေအ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲကဵုသုတ်ဇဇှ်၊ အဘိဓမ္မာတအ်ရ ။

ပ္ဍဲကဵုဗွဝ်ကၠံ (၁၈-၁၉) ဂှ် နဲကဲဝိပဿနာဝွံ ကလေၚ်ဇၞော်မောဝ်တိုန်တၟိ ပ္ဍဲကဵုဍုၚ်ဗၟာ ။ အ္စာတၠဂုဏ်ဝိပဿနာ ယၟုမပြာကတ်တအ်ဂှ်:

* **အ္စာတၠလေဝ်ဒီ**: မဒှ်အ္စာတၠ မဗ္တောန်ကဵု နဲကဲဝိပဿနာ ကုခရှ်တအ်ရ ။
* **အ္စာတၠမဟာသဳ**: မဒှ်အ္စာတၠ မပံက်ကဵု တိုက်ကမ္မဋ္ဌာန် မဟာသဳ မပြာကတ်အာ အလုံဂၠးတိ ။
* **ဂုဏ်အ္စာ ဦးဂိုအင်ကာ (S. N. Goenka)**: ညးမပကဵု ညံၚ်နဲကဲဝိပဿနာ ဂွံပြးဇးအာ ပ္ဍဲဍုၚ်အိန္ဒိယ ကေုာံ ဍုၚ်အာယျာပ်၊ အမေရိကာန်တအ်ရ ။

## သ္ဇိုၚ်ဝိပဿနာ (Core Principles)
ပ္ဍဲကာလမပၟဝ်ဝိပဿနာဂှ် နွံသ္ဇိုၚ်အဓိက (၃) သာ်:

### ၁. သတိပဋ္ဌာန် (Satipaṭṭhāna)
ဒှ်အရာမစွံသတိ ပ္ဍဲကဵုအရာ ၄ သာ်:

* **ကာယာနုပဿနာ**: စွံသတိ ပ္ဍဲရုပ်ခန္ဓ (ဥပမာ- ယုဒ္ဓိ၊ အဿာသပဿာသ)။
* **ဝေဒနာနုပဿနာ**: စွံသတိ ပ္ဍဲဝေဒနာ (မိပ်၊ ဒဒိုက်၊ ဟွံမိပ်ဟွံဒဒိုက်)။
* **စိတ္တာနုပဿနာ**: စွံသတိ ပ္ဍဲစိုတ် (စိုတ်လောဘ၊ စိုတ်ဒေါသ မံက်တိုန်)။
* **ဓမ္မာနုပဿနာ**: စွံသတိ ပ္ဍဲဓရ်သဘာဝတအ် (နဳဝရဏ ၅၊ ခန္ဓ ၅)။

### ၂. လက္ခဏာပိ (Three Marks of Existence)
ယဝ်ရပၟဝ်ဝိပဿနာမ္ဂး ဍာ်ဒကေဝ်ပညာဂှ် ဒးညာတ်ကေတ်:

* **အနိစ္စ**: အရာခပ်သီု ဟွံဗိုန်ဗတ်၊ ကတဵုဒှ်တုဲ လီုလာ်အာ။
* **ဒုက္ခ**: အရာခပ်သီု ဒှ်ဒဒိုက်၊ ဟွံမွဲကဵုတြုံတြး။
* **အနတ္တ**: အရာခပ်သီု ဟွံသေၚ်ကဵုဇကု၊ ဇၟာပ်အရာ ထိၚ်ဒဝ် ဟွံဂွံ။

## အကျေဝ် ကေုာံ ဂုဏ်ဖိုလ် (Benefits)
နကဵုနဲကဲသိပ္ပံ ကေုာံ နဲကဲဗုဒ္ဓဘာသာဂှ် ဝိပဿနာနွံကဵုဂုဏ်ဖိုလ်ဗွဲမဂၠိုၚ်: ၁. ဖအိုတ်ကၠေံ သောက၊ ပရိဒေဝ။ ၂. ပကဵုညံၚ်စိုတ်ဂွံၜိုဟ်သြိုဟ်။ ၃. ညာတ်ကေတ်ဓရ်ဍာံတုဲ တြုံတြးနူဒဒိုက် သံသာ။ ၄. သွက်ခရှ်တအ်မ္ဂး ပကဵုညံၚ်ဂွံထိၚ်ဒဝ်စိုတ် (Stress management) ဂွံခိုဟ်တိုန် ။

## နိဿဲ (References)

# 
# 
# 
#  

----== လေန်မ္ၚး (External links) ==

Vipassana Research Institute
Mahasi Sasana Yeiktha
သာသနာဂျိန်

## Lead section
**သာသနာဂျိန်** (အၚ်္ဂလိက်: *Jainism*) ဝွံ ဒှ်သာသနာတြေံအိုတ်မွဲ မံက်ဂတဝ်ကၠုၚ်နူ အိန္ဒိယတြေံ (Ancient India) ရ။  သာသနာဂျိန်ဝွံ ဗ္တောန်ကဵု ဂၠံၚ်တရဴ သွက်ဂွံသၠးပွးနူဒဒိုက် ကေုာံ သံသာ နကဵုနဲကဲ အဟိံသာ (Ahinsa - ဟွံပကီုပရာပ်)၊ သစ္စ (Satya - မဟီုအရေဝ်ဍာံ) ကေုာံ တပ (Tapa - အခြံအစံ) ရ။  ညးမပတှ်ေသာသနာဂျိန်တအ်ဂှ် ပတှ်ေကေတ် အရာခပ်သီု (သီုသတ်၊ တၞံဆု၊ တၟအ်) နွံကဵုလမျီု (Jiva) ဖအိုတ်တုဲ ဒးနွံကဵု မေတ္တာ ကရုဏာရ။

## History
ဝၚ်သာသနာဂျိန်ဝွံ စတမ်ကၠုၚ်နူ တဳရ်ထံကရ (Tirthankaras) ၂၄ ဇကုရ။
* **ရိသဘဒေဝ (Rishabhanatha)**: ဒှ်တဳရ်ထံကရ ပထမအိုတ် မဒှ်ညးမစတမ် သာသနာဂျိန်။
* **ပါသဝနာထ (Parshvanatha)**: ဒှ်တဳရ်ထံကရ ၂၃ ဇကု မမံက်ဂတဝ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲၜိုတ် ဘဳသဳ ၉ ဗွဝ်ကၠံ။ 
* **မဟာဝဳရ (Mahavira)**: ဒှ်တဳရ်ထံကရ ၂၄ ဇကု (ၜိုတ် ဘဳသဳ ၆ ဗွဝ်ကၠံ) မဒှ်ညးမဇၞော်မောဝ် သာသနာဂျိန် ဗွဲမဗဗွဲကဵု ခေတ်ကျာ်တြဲဂေါတမရ။ 

## Core Principles
သ္ဇိုၚ်သာသနာဂျိန် နွံ (၃) သာ် (Triratna):
# **သမ္မာဒိဋ္ဌိ (Samyak Darshana)**: ပတှ်ေကေတ် အရာမဍာံစၟတ်။
# **သမ္မာညာဏ် (Samyak Jnana)**: ပညာမညာတ်ကေတ် ဓရ်ဍာံ။
# **သမ္မာစရိယ (Samyak Charitra)**: ပွမံၚ်စံၚ် ဗွဲမခိုဟ်မိုဟ်။

### အဟိံသာ (Ahinsa)
အဟိံသာ ဝွံ ဒှ်သ္ဇိုၚ်အဓိကအိုတ် ပ္ဍဲသာသနာဂျိန်ရ။ ညးတအ် ဗ္တောန်ကဵု ဟွံဒးဂစိုတ်သတ်၊ ဟွံဒးပကီုပရာပ် နကဵုကာယ၊ ဝါစာ၊ စိုတ် ရ။ 

## Sects (ဂကောံဂမၠိုၚ်)
သာသနာဂျိန် ပါ်အာ (၂) ဂကောံအဓိက:
* **ဒိဂမ္ဗရ (Digambara)**: ဂကောံရဟတ် မဟွံလတေအ်ယာတ် (လတေအ်အာကာသ)။
* **သေတမ္ဗရ (Svetambara)**: ဂကောံရဟတ် မလတေအ်ယာတ်ဗု။ 

## See also
* သာသနာဗုဒ္ဓ
* အဟိံသာ
* မဟာဝဳရ
* သာသနာဂမၠိုၚ်

## References

## External links
* Jainpedia - Encyclopedia of Jainism
* Sacred Texts: Jainism
သာသနာဂျူ (Judaism)

## Lead section
**သာသနာဂျူ** (အၚ်္ဂလိက်: *Judaism*) ဝွံ ဒှ်သာသနာပတှ်ေကျာ်မွဲဇကု (Monotheistic religion) မတြေံအိုတ်မွဲ ပ္ဍဲကဵုဂၠးတိဝွံရ။  သာသနာဂျူဝွံ ဒုၚ်သ္ဇိုၚ်ကဵု ပဋိညာဉ် (Covenant) အကြာကျာ်ထာဝရ ကေုာံ ကောန်ဂကူအစ္စရေးတအ်ရ။ သာသနာဝွံ ဟွံသေၚ်ကဵု သၞောတ်ပတှ်ေဟေၚ်၊ ဒှ်သီုသၞောတ်လမျီု၊ အခိုက်ကၞာယေန်သၞာၚ် ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ (Halakha) သွက်ဂကူဂျူတအ်ရ။  သာသနာဂျူဝွံ ဒှ်သ္ဇိုၚ်တမ်မူလ သွက် သာသနာခရေတ်ယာန် ကေုာံ သာသနာအေတ်သလာမ် မဂွံမံက်ဂတဝ်ကၠုၚ်ရ။

## History
ဝၚ်သာသနာဂျူ စတမ်ကၠုၚ်နူ ခေတ်အာဗြဟာမ် (Abraham) ၜိုတ် ၄,၀၀၀ သၞာံတေအ်ရ။
* **ခေတ်ပရဝ်ဖေတ် (Prophets)**: မောသှေ (Moses) ဒှ်ညးမကေတ်နၚ် သၞောဝ်စှ်ပါၚ် (Ten Commandments) နူကဵုကျာ်ထာဝရ ပ္ဍဲဒဵုသိနာဲ။ 
* **ခေတ်ဘာကျာ် (Temple Period)**: သၟိၚ်သဝ်လမောန် (Solomon) ပတန်ဘာကျာ်ပထမ ပ္ဍဲယေရူသလေမ်။
* **ခေတ်ဒေယျသပေါရာ (Diaspora)**: ကြဴနူဘာကျာ်လီုအာ၊ ဂကူဂျူတအ် ပြးဇးအာ အလုံဂၠးတိ တုဲ သာသနာဂျူ ဆက်တန်တဴကၠုၚ် နကဵုနဲကဲဗှ်လိက်ပတ် ပ္ဍဲသိနာဂေါဂ် (Synagogues) ရ။ 

## Core Principles
သ္ဇိုၚ်သာသနာဂျူ နွံကဵုတၚ်ပတှ်ေအဓိကဂမၠိုၚ်:
# **ကျာ်မွဲဇကု**: ပတှ်ေကေတ် ကျာ်ထာဝရ နွံဆမွဲဇကုဟေၚ်၊ ညးဒှ်ညးမခၞံဗဒှ်အရာခပ်သီု။
# **တိုရာ (Torah)**: ဒှ်လိက်ပတ်သမ္မာ ၅ အုပ် မနွံကဵုသၞောဝ်ဝေတ်ဗ္တောန် ကေုာံ ဝၚ်ကောန်ဂကူဂျူ။ 
# **တ္ၚဲသေဗ္ဗာတ် (Sabbath)**: တ္ၚဲသၞေအ်သၞဴ (တ္ၚဲသ္ၚိစှ်ေ) သွက်ဂွံပူဇဴကျာ် ကေုာံ ကၠောန်ကမၠောန်သာသနာ။

## Literature and culture
* **တာနခ် (Tanakh)**: လိက်ပတ်သမ္မာဂျူ (Hebrew Bible)။
* **တာလ်မုဒ် (Talmud)**: လိက်စုဒေပ် သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ တၚ်သောၚ်ကလး နူအ္စာရဗ္ဗာဲ (Rabbis) ဂမၠိုၚ်။ 
* **သဘၚ်ပသခါ (Passover)**: သဘၚ်စၟတ်သမ္တီ တ္ၚဲဂကူဂျူတအ် တိတ်နူဘဝဍိက် ပ္ဍဲဍုၚ်အဳဂျေပ်။

## See also
* သာသနာခရေတ်ယာန်
* သာသနာအေတ်သလာမ်
* ယေရူသလေမ်
* သာသနာဂမၠိုၚ်

## References

## External links
* Jewish Virtual Library
* Chabad.org - Judaism and Jewish Culture
ဒဿန

## Lead section
**ဒဿန** (အၚ်္ဂလိက်: *Philosophy*; နူဘာသာဂရိ: *philosophia* 'မဆာန်ပညာ') ဝွံ ဒှ်ပညာမလ္ၚတ်ကေတ် တၚ်သၟာန်သ္ဇိုၚ်ဂမၠိုၚ် မဆေၚ်ကဵု ဘဝ၊ ပညာ၊ သစ္စ၊ ဂုဏ်ဖိုလ်၊ စိုတ် ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာရ။  ဒဿနဝွံ ဟွံသေၚ်ကဵု သၞောတ်ပတှ်ေဟေၚ်၊ ဒှ်နဲကဲမချပ်ဗ္စာ နကဵုယုတ္တိဗေဒ (Logic) ကေုာံ တၚ်နက်သမ္ဗန် သွက်ဂွံညာတ်ကေတ် သဘာဝအရာခပ်သီုရ။ 

## Main sections

### သ္ဇိုၚ်ဒဿန (Core Principles)
ဒဿနဝွံ နွံကဵုကဏ္ဍအဓိကဂမၠိုၚ်:
* **ဝိညာဏဒဿန (Metaphysics)**: လ္ၚတ်ကေတ် သဘာဝအရာမနွံဇေတ်။ 
* **သန္နိပ္ပါဒ်ဒဿန (Epistemology)**: လ္ၚတ်ကေတ် ပရူပညာ ကေုာံ တၚ်နက်သမ္ဗန်။ 
* **သဳလဒဿန (Ethics)**: လ္ၚတ်ကေတ် ပရူဒ္ဂေတ်ဝေတ်ဗ္တောန် ကေုာံ အရာမခိုဟ်ပရေအ်။ 

### ဒဿနဗၟံက် (Eastern Philosophy)
ဒဿနဗၟံက်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုၚ် ဆက်စပ်ဒၟံၚ်ကဵု သာသနာ ကေုာံ ဂၠံၚ်တရဴဘဝ:
* **ဒဿနဗုဒ္ဓဘာသာ**: ဗ္တောန်ကဵု ပရူဒဒိုက် ကေုာံ နဲကဲသၠးပွးနူဒဒိုက်။ 
* **ဒဿနကောန်ဖူရှု**: ဗ္တောန်ကဵု ပရူဒ္ဂေတ်မၞိဟ် ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ်။ 

## See also
* ယုတ္တိဗေဒ
* သိပ္ပံ
* သာသနာဂမၠိုၚ်

## References

## External links
* Stanford Encyclopedia of Philosophy
* Internet Encyclopedia of Philosophy
ဝၚ်သာသနာ

## Lead section
**ဝၚ်သာသနာ** (အၚ်္ဂလိက်: *History of Religion*) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ပညာမလ္ၚတ်ကေတ် ပရူကတဵုဒှ်၊ ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ပြံၚ်လှာဲ သၞောတ်ပတှ်ေ ကောန်မၞိဟ်တအ် လုကဴအာယုဒ္စံါဝၚ်မွဲရ။  ဝၚ်သာသနာဝွံ စတမ်ကၠုၚ်နူ ခေတ်ကိုပ်ကၠာဝၚ် (Prehistoric religion) မဒှ်အခိုက်ကၞာ ပူဇဴသဘာဝ ကေုာံ မိမဇုဇဗြာဲတအ်တုဲ ဇၞော်မောဝ်တိုန်အာ စိုပ်ခေတ်သာသနာဇၞော်ဂမၠိုၚ် မံက်ဂတဝ်ကၠုၚ်ရ။  ဝၚ်သာသနာဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံၚ်ကဵု ဝၚ်ယေန်သၞာၚ်၊ ဝၚ်ဍုၚ် ကေုာံ ဝၚ်ဒဿန ကောန်မၞိဟ်တအ် ဗွဲမဗဗွဲရ။

## Main sections

### ခေတ်တြေံ ကေုာံ ခေတ်အက္ခယ (Axial Age)
ၜိုတ် ဘဳသဳ ၈ ဗွဝ်ကၠံ စိုပ် ဘဳသဳ ၂ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဒှ်ခေတ်အဓိက သွက်ဝၚ်သာသနာဂၠးတိရ။
* **သာသနာအိန္ဒိယ**: သာသနာဟိန္ဒူ (ဗေဒ) ကတဵုဒှ်ကၠုၚ်တုဲ၊ ကြဴနူဂှ် ကျာ်တြဲဂေါတမ တွံဗဒှ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ မဟာဝဳရ တွံဗဒှ် သာသနာဂျိန် ရ။ 
* **သာသနာအပ္ပရဟာမ်**: သာသနာဂျူ စတမ်ကၠုၚ်နူ အာဗြဟာမ် ကေုာံ မောသှေ။ 
* **ဒဿနဂရိ**: သဝ်ခရိတိသ်၊ ပလေတို ကေုာံ အရစ္စတိုတယ်တအ် ဖန်ဗဒှ်နဲကဲမချပ်ဗ္စာ နကဵုယုတ္တိဗေဒ။

### ခေတ်ဒေါဝ် ကေုာံ ခေတ်ပြးဇး
* **သာသနာခရေတ်ယာန်**: စနူဗွဝ်ကၠံ ၁ အေဒီ၊ ပြးဇးအာ အလုံအေန်ပ္ပယျာရောမ။ 
* **သာသနာအေတ်သလာမ်**: စနူဗွဝ်ကၠံ ၇ အေဒီ၊ ပြးဇးအာ နူအာရာပ် စိုပ်ယူရောပ် ကေုာံ အာရှ။ 

### ဝၚ်သာသနာ ပ္ဍဲဒေသမန်
ဝၚ်သာသနာ ပ္ဍဲဂကူမန်ဝွံ စတမ်ကၠုၚ်နူ လက်ထက်သၟိၚ်အသောက မဗလးနၚ် သောဏထေရ် ကေုာံ ဥတ္တရထေရ် စိုပ်ဍုၚ်သုဝဏ္ဏဘူမိ ရ။  ဂကူမန်တအ်ဝွံ ထိၚ်ဒဝ်ကၠုၚ် သာသနာဗုဒ္ဓ ထေရဝါဒ လုကဴခေတ်ဒွါရဝတဳ၊ ခေတ်သထုံ ကေုာံ ခေတ်ဟံသာဝတဳ ဗွဲမဗဗွဲရ။

## See also
* သာသနာဂမၠိုၚ်
* ဗုဒ္ဓဘာသာ
* ယေန်သၞာၚ်မန်

## References

## External links
* World History Encyclopedia: Religion
* Internet Sacred Text Archive
သာသနာအပ္ပရဟာမ်

## Lead section
**သာသနာအပ္ပရဟာမ်** (အၚ်္ဂလိက်: *Abrahamic religions*) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ဂကောံသာသနာပတှ်ေကျာ်မွဲဇကု (Monotheistic) မနွံကဵုသ္ဇိုၚ်တမ်မူလ နူကဵုဝၚ်ပရူအာဇာနဲ **အာဗြဟာမ်** ရ။  သာသနာအဓိက (၃) ဂကူ မဒှ် - သာသနာဂျူ၊ သာသနာခရေတ်ယာန် ကေုာံ သာသနာအေတ်သလာမ် တအ်ဂှ် ပါလုပ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲကဵုဂကောံဏအ်ရ။  ညးမပတှ်ေသာသနာတအ်ဝွံ ပတှ်ေကေတ် ကျာ်ထာဝရ မွဲဇကုဟေၚ် ဒှ်ညးမခၞံဗဒှ်ဂၠးတိ ကေုာံ ကောန်မၞိဟ်တအ်ရ။

## History
ဝၚ်သာသနာအပ္ပရဟာမ် စတမ်ကၠုၚ်နူ အာဗြဟာမ် မဒှ်ပူဂဵုပထမအိုတ် မပတန်ပဋိညာဉ် (Covenant) ကေုာံ ကျာ်ထာဝရရ။
* **သာသနာဂျူ (Judaism)**: ဒှ်သာသနာတြေံအိုတ် ပ္ဍဲဂကောံဏအ်၊ စတမ်နူလက်ထက် မောသှေ (Moses) မကေတ်နၚ်သၞောဝ်စှ်ပါၚ်။ 
* **သာသနာခရေတ်ယာန် (Christianity)**: စတမ်နူဗွဝ်ကၠံ (၁) အေဒီ၊ ဒုၚ်သ္ဇိုၚ်ကဵု အာယျာပ်ယေသုခရတ် မဒှ်ကောန်ဗဳဇ အာဗြဟာမ်။ 
* **သာသနာအေတ်သလာမ် (Islam)**: စတမ်နူဗွဝ်ကၠံ (၇) အေဒီ၊ ဒုၚ်သ္ဇိုၚ်ကဵု တၚ်တွံဓရ် မဟာမတ် မဒှ်ပရဝ်ဖေတ် လက္ကရဴအိုတ်။ 

## Core Principles
သာသနာတအ်ဝွံ နွံကဵုတၚ်တုပ်သၟဟ်ဂမၠိုၚ်:
# **ကျာ်မွဲဇကု (Monotheism)**: ပတှ်ေကေတ် ကျာ်နွံဆမွဲဇကုဟေၚ်၊ ညးဒှ်ညးမဖန်ဗဒှ် ကေုာံ ညးမစဳရေၚ်သၞောဝ်။
# **ပရဝ်ဖေတ် (Prophets)**: ပတှ်ေကေတ် ကျာ်ထာဝရ ဗလးနၚ်တြုံဝိသေသဂမၠိုၚ် (ဥပမာ- နောဧ၊ အာဗြဟာမ်၊ မောသှေ) သွက်ဂွံဟီုတွံကဵုမၞိဟ်တအ်။ 
# **ဘဝကြဴနူဂစိုတ်**: ပတှ်ေကေတ် ပရူထာန်ဂတ (Paradise) ကေုာံ နရက် (Hell) အတိုၚ်ကမၠောန်မၞိဟ်တအ် မပလဝ်။

## See also
* သာသနာဂျူ
* သာသနာခရေတ်ယာန်
* သာသနာအေတ်သလာမ်
* ဝၚ်သာသနာ

## References

## External links
* The Abrahamic Faiths - British Library
* Abrahamic Religions - World History Encyclopedia
ဒဿနအပ္ပရဟာမ်

## Lead section
**ဒဿနအပ္ပရဟာမ်** (အၚ်္ဂလိက်: *Abrahamic Philosophy*) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်စုဒေပ်ဒဿန ကေုာံ နဲကဲမချပ်ဗ္စာ မကတဵုဒှ်ကၠုၚ်နူ သာသနာအပ္ပရဟာမ် ဂမၠိုၚ် မပ္တံကဵု သာသနာဂျူ၊ သာသနာခရေတ်ယာန် ကေုာံ သာသနာအေတ်သလာမ် ရ။ [cite: 5, 29] ဒဿနဏအ်ဝွံ ဒုၚ်သ္ဇိုၚ်ကဵု တၚ်ပတှ်ေကျာ်မွဲဇကု (Monotheism) ကေုာံ တၚ်နက်သမ္ဗန် အကြာကျာ်ထာဝရ ကဵု ကောန်မၞိဟ်တအ်ရ။ [cite: 5, 32] ပ္ဍဲခေတ်ဒေါဝ် (Middle Ages) တေအ်၊ ဒဿနအပ္ပရဟာမ်ဝွံ နှေါကေတ်နဲကဲ ဒဿနဂရိတြေံ (Aristotelianism & Neoplatonism) တုဲ ဇၞော်မောဝ်ကၠုၚ် ဗွဲမလောန်ရ။ [cite: 34, 35]

## Main sections

### သ္ဇိုၚ်ဒဿန (Core Philosophical Concepts)
ဒဿနအပ္ပရဟာမ်ဝွံ လ္ၚတ်ကေတ် တၚ်သၟာန်အဓိကဂမၠိုၚ်:
* **ဝိညာဏဒဿန (Metaphysics)**: လ္ၚတ်ကေတ် ပရူကျာ်ထာဝရ မဒှ်ညးမခၞံဗဒှ်အရာခပ်သီု ကေုာံ ဆက်စပ်ဒၟံၚ်ကဵု ဘဝကောန်မၞိဟ်။ 
* **သဳလဒဿန (Ethics)**: ဒုၚ်သ္ဇိုၚ်ကဵု သၞောဝ်ကျာ် (Divine Command Theory) သွက်ဂွံပါ်ကေတ် အရာမခိုဟ် ကေုာံ အရာမပရေအ်။ 
* **သန္နိပ္ပါဒ်ဒဿန (Epistemology)**: လ္ၚတ်ကေတ် ပရူပညာ မကတဵုဒှ်ကၠုၚ်နူ တၚ်တွံကျာ် (Revelation) ကေုာံ ဟိုတ်ဖိုလ် (Reason)။ [cite: 36, 37]

### ဒဿနဂျူ (Jewish Philosophy)
ဒဿနဂျူဝွံ လ္ၚတ်ကေတ် တၚ်ဆက်စပ် အကြာတိုရာ (Torah) ကေုာံ ဟိုတ်ဖိုလ်ရ။
* **ဖီလို (Philo of Alexandria)**: ညးမနှေါကေတ် ဒဿနပလေတို ကဵု သာသနာဂျူ။ [cite: 6, 7]
* **မိုင်မိုနိဒ် (Maimonides)**: ညးမချူလိက် *The Guide for the Perplexed* သွက်ဂွံသောၚ်ကလး သာသနာဂျူ နကဵုနဲကဲ အရစ္စတိုတယ်ရ။ 

### ဒဿနခရေတ်ယာန် (Christian Philosophy)
ဒဿနခရေတ်ယာန်ဝွံ ဒုၚ်သ္ဇိုၚ်ကဵု တၚ်ပတှ်ေယေသုခရတ် ကေုာံ ဒဿနဂရိရ။
* **သြဂတ်သတိန် (Augustine of Hippo)**: ညးမနှေါကေတ် ဒဿန Neoplatonism ကဵု သာသနာခရေတ်။ [cite: 32, 34]
* **ထောမတ် အကွိန်နတ် (Thomas Aquinas)**: ညးမပတန် သၞောတ် Thomism မဒှ်နဲကဲ နှေါကေတ် ဟိုတ်ဖိုလ် (Reason) ကဵု တၚ်ပတှ်ေ (Faith)။ 

### ဒဿနအေတ်သလာမ် (Islamic Philosophy)
ပ္ဍဲခေတ်အေတ်သလာမ် ထဝ် (Islamic Golden Age)၊ ဒဿနိကဗေဒဂမၠိုၚ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုၚ်:
* **အဗိသေန်နာ (Avicenna/Ibn Sina)**: ညးမပတန် ဒဿနဝိညာဏ် ကေုာံ သိပ္ပံ။ [cite: 32, 34]
* **အဗေရိုး (Averroes/Ibn Rushd)**: ညးမသောၚ်ကလး ဒဿနအရစ္စတိုတယ် ဗွဲမနက်သမ္ဗန်။ 

## See also
* ဒဿန
* သာသနာအပ္ပရဟာမ်
* ယုတ္တိဗေဒ
* ဝၚ်သာသနာ

## References

## External links
* Philosophy of Religion - Stanford Encyclopedia
* Abrahamic Religion - Britannica
ယုတ္တိဗေဒ

## Lead section
**ယုတ္တိဗေဒ** (အၚ်္ဂလိက်: *Logic*; နူဘာသာဂရိ: *logike* 'အရေဝ်/ဟိုတ်ဖိုလ်') ဝွံ ဒှ်ပညာမလ္ၚတ်ကေတ် နဲကဲမချပ်ဗ္စာ ဗွဲမနွံကဵုဟိုတ်ဖိုလ် (Reasoning) ကေုာံ တၚ်နက်သမ္ဗန် သွက်ဂွံပါ်ကေတ် အရာမဍာံ (Truth) ကေုာံ အရာမဗၠေတ် (Falsehood) ရ။ ယုတ္တိဗေဒဝွံ ဒှ်သ္ဇိုၚ်အဓိက သွက် ဒဿန၊ သင်္ချာ၊ သိပ္ပံ ကေုာံ ကဏ္ဍကွန်ပျူတာ (Computer Science) ရ။ ညးမဒှ်တမ်မူလ ယုတ္တိဗေဒ ပ္ဍဲခေတ်တြေံဂှ် ဒှ်အ္စာဒဿနဂရိ **အရစ္စတိုတယ်** (Aristotle) ရ။ 

## Main sections

### ဂကူယုတ္တိဗေဒဂမၠိုၚ် (Types of Logic)
ယုတ္တိဗေဒဂှ် ပါ်ကေတ်မာန် အတိုၚ်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ:
* **ယုတ္တိဗေဒဒဿန (Philosophical Logic)**: လ္ၚတ်ကေတ် နဲကဲမချပ်ဗ္စာ ပ္ဍဲအရေဝ်ဘာသာမၞိဟ် ကေုာံ ဒဿန။ 
* **ယုတ္တိဗေဒသင်္ချာ (Mathematical Logic)**: အသုံးပြု သင်္ကေတသင်္ချာ သွက်ဂွံသောၚ်ကလး ဟိုတ်ဖိုလ်။ 
* **ယုတ္တိဗေဒအနုမာန် (Deductive and Inductive Logic)**: 
** *Deductive*: နူကဵုတၚ်နၚ်အလုံ (General) စိုပ်တၚ်နၚ်တၟေၚ် (Specific)။ 
** *Inductive*: နူကဵုတၚ်နၚ်တၟေၚ် စိုပ်တၚ်နၚ်အလုံ။ 

### ယုတ္တိဗေဒ ပ္ဍဲဒဿနဗၟံက် (Eastern Logic)
ပ္ဍဲဒေသဗၟံက်၊ ယုတ္တိဗေဒ ဇၞော်မောဝ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲဒဿနအိန္ဒိယ:
* **ယုတ္တိဗေဒဗုဒ္ဓဘာသာ**: အ္စာဒဿန ဒိၚ်နာဂ (Dignāga) ကေုာံ ဓမ္မကဳရ်တိ (Dharmakirti) တအ် ပတန်လဝ် နဲကဲမချပ်ဗ္စာ နကဵုပရမာဏ (Pramana)။ 
* **နျာယ (Nyaya)**: ဒှ်ဂကောံဒဿနဟိန္ဒူ မလ္ၚတ်ကေတ် ယုတ္တိဗေဒ ဗွဲမနက်သမ္ဗန်။ 

## See also
* ဒဿန
* သင်္ချာ
* သိပ္ပံ
* ယုတ္တိဗေဒဗုဒ္ဓဘာသာ

## References

## External links
* Classical Logic - Stanford Encyclopedia
* Logic - Britannica
ယုတ္တိဗေဒဗုဒ္ဓဘာသာ

## Lead section
**ယုတ္တိဗေဒဗုဒ္ဓဘာသာ** (အၚ်္ဂလိက်: *Buddhist Logic*) ဝွံ ဒှ်သၞောတ်ယုတ္တိဗေဒ ကေုာံ သန္နိပ္ပါဒ်ဒဿန (Epistemology) မဇၞော်မောဝ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲအိန္ဒိယတြေံ နကဵုတၠပညာဗုဒ္ဓဘာသာဂမၠိုၚ်ရ။ [cite: 10] ယုတ္တိဗေဒဏအ်ဝွံ လ္ၚတ်ကေတ်နဲကဲမချပ်ဗ္စာ သွက်ဂွံညာတ်ကေတ် သဘာဝဍာံ (Reality) ကေုာံ နဲကဲမပါ်ကေတ် ပညာမဍာံစၟတ် ရ။ [cite: 10] အ္စာဒဿနအာဇာနဲဂမၠိုၚ် မပ္တံကဵု **အ္စာဒိၚ်နာဂ** (Dignāga) ကေုာံ **အ္စာဓမ္မကဳရ်တိ** (Dharmakīrti) တအ်ဝွံ ဒှ်ညးမပတန်လဝ် သ္ဇိုၚ်ယုတ္တိဗေဒဏအ် ဗွဲမနက်သမ္ဗန်ရ။ [cite: 10]

## Main sections

### ပရမာဏ (Pramāṇa)
ပ္ဍဲယုတ္တိဗေဒဗုဒ္ဓဘာသာ၊ နဲကဲသွက်ဂွံကလိဂွံ ပညာမဍာံစၟတ် (Valid Cognition) နွံ (၂) သာ် အဓိက:
# **ပစ္စက္ခ (Pratyakṣa)**: ပွမညာတ်ကေတ် နကဵုဣန္ဒြဳ (Direct Perception) ညံၚ်ရဴမညာတ်ကေတ် ရုပ်ဝတ္ထု ဗွဲမကၠးဖ္ဍး။
# **အနုမာန် (Anumāna)**: ပွမချပ်ဗ္စာ ဟိုတ်ဖိုလ် (Inference) ညံၚ်ရဴမညာတ်ယက်တုဲ တီကေတ်ဒဒှ် မမီးနွံရ။

### ဟိုတ်ဖိုလ် ၅ ကဆံၚ် (Five-member Syllogism)
ယုတ္တိဗေဒဗုဒ္ဓဘာသာ အသုံးပြုနဲကဲသောၚ်ကလး ဟိုတ်ဖိုလ် (ဥပမာ- ပရူပၟတ် ပ္ဍဲဒဵု):
# **ပတိညာ (Proposition)**: ပ္ဍဲဒဵုဂှ် မီးနွံရ။
# **ဟေတု (Reason)**: ဟိုတ်နူ ညာတ်ဒၟံၚ်ယက်ရ။
# **ဥဒါဟရဏ (Example)**: ဒၞာဲမနွံယက်မ္ဂး မီးနွံရ (ညံၚ်ရဴပ္ဍဲဖဴ)။
# **ဥပနယ (Application)**: ပ္ဍဲဒဵုဏအ်လေဝ် ညာတ်ဒၟံၚ်ယက်ရ။
# **နိဂမန (Conclusion)**: ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲဒဵုဏအ် မီးနွံရ။

### တၚ်ရန်တၟအ်
ယုတ္တိဗေဒဗုဒ္ဓဘာသာဝွံ ဟွံသေၚ်ကဵု သွက်ဂွံဝါဒပြိုၚ်ပ္ကာန်ဟေၚ်၊ တၚ်ရန်တၟအ်အဓိကဂှ် သွက်ဂွံပလီုကၠေံ တၚ်ပတှ်ေမဗၠေတ် (Delusion) တုဲ ညံၚ်ဂွံအာစိုပ် ဂၠံၚ်တရဴသၠးပွး (နိဗ္ဗာန်) ရ။ [cite: 10]

## See also
* ယုတ္တိဗေဒ
* ဒဿနဗုဒ္ဓဘာသာ
* ပရမာဏ
* ဒိၚ်နာဂ

## References

## External links
* Indian Logic - Stanford Encyclopedia
* Buddhist Logic - Britannica
သာသနာဂမၠိုၚ်

## Lead section
**သာသနာဂမၠိုၚ်** (အၚ်္ဂလိက်: *Religions*) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်စုဒေပ်ယေန်သၞာၚ်၊ သၞောတ်သမ္မာဒိဋ္ဌိ၊ ဒဿန ကေုာံ အခိုက်ကၞာမၞိဟ်တအ် မပတှ်ေကေတ် အရာမနွံလ္တူသဘာဝ (Supernatural) ဟွံသေၚ်မ္ဂး တၚ်ရန်တၟအ်ဘဝရ။  သာသနာဝွံ နွံကဵုနဲကဲဗ္တောန် ညံၚ်ကောန်မၞိဟ်တအ် ဂွံမံၚ်စံၚ် ဗွဲမနွံကဵုသဳလ၊ ပညာ ကေုာံ ကရုဏာရ။  ပ္ဍဲကဵုဂၠးတိဝွံ သာသနာအဓိကဂမၠိုၚ် မပ္တံကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ခရေတ်ယာန်၊ အေတ်သလာမ် ကေုာံ ဟိန္ဒူ တအ်ဂှ် နွံကဵုဝၚ် ကေုာံ အခိုက်ကၞာ မတၞဟ်ခြာဒၟံၚ် ရေၚ်သကအ်ရ။ 

## History
ဝၚ်သာသနာဂမၠိုၚ် စတမ်ကၠုၚ်နူ ခေတ်ကိုပ်ကၠာဝၚ် (Prehistoric religion) မဒှ်အခိုက်ကၞာ မပူဇဴသဘာဝ၊ ပူဇဴဒေဝတဴ ကေုာံ မိမဇုဇဗြာဲတအ်ရ။ 
* **ခေတ်တြေံ**: သာသနာဟိန္ဒူ ကေုာံ သာသနာဂျူ (Judaism) မံက်ဂတဝ်ကၠုၚ်ရ။ 
* **ခေတ်ကျာ်တြဲ**: ၜိုတ် ဘဳသဳ ၆ ဗွဝ်ကၠံ၊ သာသနာဗုဒ္ဓ ကေုာံ သာသနာဂျိန် (Jainism) စတမ်ကၠုၚ်နူအိန္ဒိယရ။ 
* **ခေတ်အေဒီ**: သာသနာခရေတ်ယာန် (ဗွဝ်ကၠံ ၁) ကေုာံ သာသနာအေတ်သလာမ် (ဗွဝ်ကၠံ ၇) တအ် ပြးဇးအာ အလုံဂၠးတိရ။ 

## Main Religions of the World

### ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhism)
ကျာ်တြဲဂေါတမ ညးမဒှ်တမ်မူလ တွံလဝ်ဓရ်သစ္စပန် ကေုာံ မဂ္ဂၚ်ဒ္စာံ။ ဒှ်သာသနာအဓိက ပ္ဍဲအာရှအဂၞဲ ကေုာံ ဂကူမန်တအ်ရ။ 

### ခရေတ်ယာန် (Christianity)
ဒုၚ်သ္ဇိုၚ်ကဵု အာယျာပ်ယေသုခရတ် ကေုာံ လိက်သမ္မာကျာ် (Bible)။ ဒှ်သာသနာ မနွံကောန်သာသနာ ဂၠိုၚ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ 

### အေတ်သလာမ် (Islam)
ဒုၚ်သ္ဇိုၚ်ကဵု လိက်ကုရ်အာန် (Quran) ကေုာံ အာယျာပ်မဟာမတ်။ ပတှ်ေကေတ် ကျာ်အလ္လာဟ် မွဲဇကုဟေၚ်ရ။ 

## See also
* ဗုဒ္ဓဘာသာ
* ယေန်သၞာၚ်မန်
* ဒဿန
* ကျာ်တြဲဂေါတမ

## References

## External links
* BBC Religions
* Internet Sacred Text Archive
အနုမာန်

## Lead section
**အနုမာန်** (သက္ကတ/ပါဠိ: *Anumāna*) [cite: 22] ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်နဲကဲမချပ်ဗ္စာ ဟိုတ်ဖိုလ် သွက်ဂွံကလိဂွံ ပညာမဍာံစၟတ် (Valid knowledge) မွဲရ။ [cite: 23] ပ္ဍဲကဵု ယုတ္တိဗေဒဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ ပရမာဏ၊ အနုမာန်ဝွံ ဒှ်နဲကဲမတီကေတ် အရာမွဲမွဲ နကဵုသင်္ကေတ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဟိုတ် (Reason) မဆက်စပ်ဒၟံၚ်တအ်ရ။ [cite: 10] ဥပမာ - ပွမညာတ်ကေတ် ယက် တုဲ အနုမာန် (ချပ်ဗ္စာ) တီကေတ် ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲဒၞာဲဂှ် မီးနွံရ။ [cite: 9] အနုမာန်ဝွံ ဒှ်အရာကဏ္ဍအဓိက သွက်ဂွံပါ်ကေတ် သစ္စ (Truth) ပ္ဍဲကဵုဒဿန ကေုာံ သိပ္ပံရ။ [cite: 16]

## Main sections

### ဂကူအနုမာန်ဂမၠိုၚ် (Types of Inference)
ပ္ဍဲယုတ္တိဗေဒခေတ်တၟိ၊ အနုမာန် ပါ်ကေတ်မာန် (၂) သာ် အဓိက: [cite: 9]
* **အနုမာန်အလုံ (Deduction)**: ဒှ်နဲကဲမချပ်ဗ္စာ နူကဵုတၚ်နၚ်အလုံ (General) စိုပ်တၚ်နၚ်တၟေၚ် (Specific)။ ယဝ်ရတၚ်နၚ်အလုံဍာံမ္ဂး တၚ်နက်သမ္ဗန်လေဝ် ဒးဍာံရ။ [cite: 9]
* **အနုမာန်တၟေၚ် (Induction)**: ဒှ်နဲကဲမချပ်ဗ္စာ နူကဵုတၚ်နၚ်တၟေၚ် စိုပ်တၚ်နၚ်အလုံ။ နဲကဲဏအ်ဂှ် အသုံးပြုဂၠိုၚ် ပ္ဍဲကဵုပညာသိပ္ပံ။ [cite: 9]

### အနုမာန် ပ္ဍဲပရမာဏ (Inference in Epistemology)
အ္စာဒိၚ်နာဂ (Dignāga) ကေုာံ အ္စာဓမ္မကဳရ်တိ (Dharmakīrti) တအ်သောၚ်ကလးလဝ် ဒဒှ်ရ အနုမာန်ဝွံ ဒးနွံကဵုအၚ်္ဂပိသာ် (Trairūpya) သွက်ဂွံဒှ် ဟိုတ်ဖိုလ်မဗိုန်ဗတ်: [cite: 10]
# ဟိုတ် (Reason) ဂှ် ဒးနွံပ္ဍဲဒၞာဲ (Subject) ဂှ်။
# ဟိုတ်ဂှ် ဒးနွံပ္ဍဲဒၞာဲ မတုပ်သၟဟ် (Similar cases) ဂှ်။
# ဟိုတ်ဂှ် ဟွံဒးနွံပ္ဍဲဒၞာဲ မတၞဟ်ခြာ (Dissimilar cases) ဂှ်။

### တၚ်ရန်တၟအ်
အနုမာန်ဝွံ အသုံးပြုလဝ် သွက်ဂွံ:
* တီကေတ် အရာမွဲမွဲ မဟွံမံက်ဂတဝ် ပ္ဍဲမတ် (ဥပမာ- ပရူကံ၊ ပရူသံသာ)။ [cite: 15]
* ပတန် ဝါဒ မနွံကဵုဟိုတ်ဖိုလ်။ [cite: 21]
* ပလီုကၠေံ တၚ်ညာတ်မဗၠေတ် (Delusion)။ [cite: 25]

## See also
* ယုတ္တိဗေဒ
* ပရမာဏ
* ယုတ္တိဗေဒဗုဒ္ဓဘာသာ
* ပစ္စက္ခ

## References

## External links
* Indian Logic - Stanford Encyclopedia
* Inference - Britannica
အနုသုခုမလက်ထက်ဒွါရဝတဳ

**အနုသုခုမမန် လက်ထက်ဒွါရဝတဳ** (အၚ်္ဂလိက်: *Dvaravati Mon Art*) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်အနုသုခုမ ကေုာံ ယေန်သၞာၚ်ဗုဒ္ဓဘာသာ မမံက်ဂတဝ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲဒေသသေံလၟုဟ် အကြာဗွဝ်ကၠံ ၆ တုဲ စိုပ်ဗွဝ်ကၠံ ၁၁ ရ။  အနုသုခုမဏအ်ဂှ် ဒှ်သက်သဳသာဓကအဓိက သွက်ဂွံထ္ၜးဒဒှ် ဂကူမန်တအ်ဂှ် ဒှ်ဂကူကိုပ်ကၠာအိုတ် မပတန်ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ မဇၞော်မောဝ်လဝ် သာသနာဗုဒ္ဓ ပ္ဍဲဒေသအာရှအဂၞဲရ။ 

## History
အနုသုခုမဒွါရဝတဳဂှ် ဒုၚ်သ္ဇိုၚ်လဝ်ကဵု အနုသုခုမအိန္ဒိယ လက်ထက် *ဂုပ္တ* (Gupta) ကေုာံ *ပိုသ်ဂုပ္တ* (Post-Gupta) ရ။  ဆဂး ဂကူမန်တအ်ဂှ် ကေတ်နဲကဲအိန္ဒိယတုဲ ဖန်ဗဒှ်ပတိုန် လက်သဏ္ဍာန်တၟေၚ် ညံၚ်ဂွံဒှ် အနုသုခုမမန် ဇေတ်ဇေတ်ရ။ ဍုၚ်အဓိက လက်ထက်ဂှ် နွံဒၟံၚ်ပ္ဍဲ ဍုၚ်နခန်ပထုမ် (Nakhon Pathom) ကေုာံ ဍုၚ်လပ်ပုရဳ (Lopburi) ရ။

## Core Features

### ဓမ္မစက်တၟအ် (Dharmachakra)
လက်သဏ္ဍာန်တၟေၚ်အိုတ် ပ္ဍဲအနုသုခုမဒွါရဝတဳဂှ် ဒှ်ဓမ္မစက်တၟအ် (The Wheel of Law) ရ။ 
* **နဲကဲခၞံဗဒှ်**: ခၞံဗဒှ်လဝ် နကဵုတၟအ်ဗိုတ် (Sandstone) ဗွဲမဂၠိုၚ်။
* **လက်သဏ္ဍာန်**: နွံကဵုရုပ်ပ္ကဴ၊ ရုပ်ဒေဝတဴ ကေုာံ ရုပ်ဟံသာ ပ္ဍဲကဵုဓမ္မစက်ဂှ်ရ။
* **တၚ်ရန်တၟအ်**: စွံပ္ဍဲဒၞာဲဝေၚ်သ္ဘောပူဇဴ သွက်ဂွံထ္ၜးဒဒှ် ဓရ်ကျာ်တြဲ ပြးဇးအာ အလုံမွဲဒိသအနုဒိသ။

### ဗုဒ္ဓပဋိမာရုပ် (Buddha Statues)
ရုပ်ပဋိမာကျာ်တြဲ လက်ထက်ဒွါရဝတဳဂှ် နွံကဵုလက်သဏ္ဍာန်မန် (Mon Physiognomy) ဗွဲမဗဗွဲ:
* **မုက်မတ်**: မုက်ခၠအ်၊ သၟောန်ပါၚ်သတီု၊ မတ်ဇၞော် ကေုာံ မှောံၜါမဆက်ဒၟံၚ် (Unibrow)။ 
* **ဗီုပြင်တဲ**: ဗွဲမဂၠိုၚ် ဒှ်ဗီုပြင် "ဝိတက္ကမူဒြာ" (Vitarka Mudra) မဒှ်ဗီုပြင် မတွံဓရ် နကဵုတဲၜါသီုပတိုန်လဝ်ရ။

### သေံဇုက် ကေုာံ စေတဳ (Architecture)
စေတဳလက်ထက်ဒွါရဝတဳဂှ် ဒှ်စေတဳကဆံၚ် (Terraced Stupa) မနွံကဵုရုပ်တိစှ်ေ (Stucco) ကေုာံ ရုပ်လိက်တၟအ် (Terracotta)။ 
* **စေတဳဖရာပထုမ်**: မဒှ်စေတဳတြေံအိုတ် မနွံလက်သဏ္ဍာန် သေံဇုက်မန် လက်ထက်ဒွါရဝတဳ။
* **ရုပ်တိစှ်ေ**: ရုပ်မၞိဟ်ဂြိုပ်၊ ရုပ်ဒေဝတဴ ကေုာံ ရုပ်သတ်ဇိုၚ်ပန်ဂမၠိုၚ် မစုတ်လဝ် ပ္ဍဲဗဒၚ်စေတဳ။

## Geographic distribution
အနုသုခုမဒွါရဝတဳဂှ် ပြးဇးဒၟံၚ် ပ္ဍဲဒေသဂမၠိုၚ်:
# **ဒေသအဒေါဝ်**: နခန်ပထုမ်၊ ရာဇ်ပုရဳ၊ လပ်ပုရဳ။
# **ဒေသဨသာန်**: ကာလသိန္ဓု (ဍုၚ်ဗာန်သေၚ်/Ban Chiang)။
# **ဒေသသၟဝ်ကျာ**: လမ္ပူ (ဍုၚ်ဟရိဘုဉ္ဇယ)။ 

## Legacy
အနုသုခုမဒွါရဝတဳဝွံ ဒှ်သ္ဇိုၚ် သွက်အနုသုခုမသေံ (ဥပမာ- သုခေါဒယ၊ အယုဒ္ဓယ) ပ္ဍဲခေတ်ကြဴရ။  လၟုဟ်ဏအ် ရုပ်ဓမ္မစက် ကေုာံ ရုပ်ကျာ်တြဲဒွါရဝတဳဂှ် ဂိုၚ်သိပ်လဝ် ပ္ဍဲတိုက်ထ္ၜးပျးစိန္တေယျ က္ဍုၚ်နခန်ပထုမ် ကေုာံ က္ဍုၚ်ၜၚ်ကံက် ဗွဲမခိုဟ်မိုဟ်ရ။

## See also
* ဂကူမန်
* ဒွါရဝတဳ
* နခန်ပထုမ်
* ဟရိဘုဉ္ဇယ

## References

## External links
* Dvaravati Art at National Museum Thailand
* The Art of Dvaravati - Metropolitan Museum of Art
ပရမာဏ

## Lead section
**ပရမာဏ** (သက္ကတ: *Pramāṇa*; ပါဠိ: *Pamāṇa*) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ဝေါဟာရဒဿန မဆေၚ်ကဵု "နဲကဲသွက်ဂွံကလိဂွံ ပညာမဍာံစၟတ်" (Means of valid knowledge) ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဒဿနအိန္ဒိယ ကေုာံ ယုတ္တိဗေဒဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ပရမာဏဝွံ ဒှ်သ္ဇိုၚ်အဓိက သွက်ဂွံပါ်ကေတ် အရာမဍာံစၟတ် (Truth) နူကဵုအရာမဗၠေတ် (Falsehood) ရ။ အ္စာဒဿနဂမၠိုၚ် လ္ၚတ်ကေတ်ပရမာဏ သွက်ဂွံတီကေတ် ဒဒှ်ရ ပညာမွဲမွဲဂှ် ဒှ်ပညာမခိုဟ်ဗိုန် (Valid) ဟာ ဟွံသေၚ်ဟာရ။ 

## Main sections

### ပရမာဏ ပ္ဍဲဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhist Epistemology)
ပ္ဍဲယုတ္တိဗေဒဗုဒ္ဓဘာသာ၊ အ္စာဒိၚ်နာဂ (Dignāga) ကေုာံ အ္စာဓမ္မကဳရ်တိ (Dharmakīrti) တအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ပရမာဏ နွံ (၂) သာ်ဟေၚ်: 
# **ပစ္စက္ခပရမာဏ (Pratyakṣa)**: ပညာမကလိဂွံ နူကဵုမညာတ်ကေတ် ဗွဲမကၠးဖ္ဍး (Direct Perception) ညံၚ်ရဴမညာတ်ကေတ် အသာ်၊ ဗီုပြင် နကဵုမတ်ရ။ 
# **အနုမာဏပရမာဏ (Anumāṇa)**: ပညာမကလိဂွံ နူကဵုမချပ်ဗ္စာ ဟိုတ်ဖိုလ် (Inference) ညံၚ်ရဴမညာတ်ယက်တုဲ တီကေတ်ဒဒှ် မမီးနွံရ။ 

### ပရမာဏ ပ္ဍဲဒဿနဟိန္ဒူ (Hindu Epistemology)
ပ္ဍဲဒဿနဟိန္ဒူ (ဥပမာ- နျာယ)၊ ညးတအ်စၟတ်သမ္တီလဝ် ပရမာဏ ဂၠိုၚ်နူ (၂) သာ်: 
* **ဥပမာဏ (Upamāna)**: ပညာမကလိဂွံ နူကဵုပွမပ္တောအ်ၜတ် (Comparison)။ 
* **သဗ္ဗဒ (Sabda)**: ပညာမကလိဂွံ နူကဵုအရေဝ်အ္စာ ဟွံသေၚ်မ္ဂး လိက်ဗွဟ်သမ္မာ (Testimony)။ 

### တၚ်ရန်တၟအ်
ပရမာဏဝွံ အသုံးပြုလဝ် သွက်ဂွံ:
* ပလီုကၠေံ တၚ်ပတှ်ေမဗၠေတ်။ 
* ညံၚ်ဂွံကလိဂွံ သမ္မာဒိဋ္ဌိ (တၚ်ညာတ်မဍာံ)။ 
* ဒှ်သ္ဇိုၚ် သွက်ဂွံပၟဝ်ဓရ် ဝိပဿနာ ညံၚ်ဂွံညာတ်ကေတ် သဘာဝဍာံ။ 

## See also
* ယုတ္တိဗေဒဗုဒ္ဓဘာသာ
* ဒဿနဗုဒ္ဓဘာသာ
* ဒိၚ်နာဂ
* သစ္စ

## References

## External links
* Epistemology in Classical India - Stanford Encyclopedia
* Pramana - Britannica
ဒဿနဗုဒ္ဓဘာသာ

## Lead section
**ဒဿနဗုဒ္ဓဘာသာ** (အၚ်္ဂလိက်: *Buddhist Philosophy*) ဝွံ ဒှ်သၞောတ်ဒဿန မစတမ်ကၠုၚ်နူ တၚ်ဝေတ်ဗ္တောန် ကျာ်တြဲဂေါတမ [cite: 4, 32] တုဲ ဇၞော်မောဝ်ကၠုၚ် နကဵုနဲကဲမချပ်ဗ္စာ ဟိုတ်ဖိုလ် [cite: 52] ကေုာံ ဝိပဿနာ [cite: 52] ရ။ ဒဿနဏအ်ဝွံ လ္ၚတ်ကေတ် သဘာဝအရာခပ်သီု မနွံဒၟံၚ်ဍာံစၟတ် [cite: 53] ကေုာံ ဂၠံၚ်တရဴ သွက်ဂွံသၠးပွးနူဒဒိုက် (နိဗ္ဗာန်) ရ။ [cite: 52] ဒဿနဗုဒ္ဓဘာသာဝွံ နွံကဵုကဏ္ဍအဓိကဂမၠိုၚ် မပ္တံကဵု သန္နိပ္ပါဒ်ဒဿန (Epistemology)၊ ဝိညာဏဒဿန (Metaphysics) ကေုာံ သဳလဒဿန (Ethics) ရ။ [cite: 7, 51]

## Main sections

### သ္ဇိုၚ်ဒဿန (Core Philosophical Concepts)
ဒဿနဗုဒ္ဓဘာသာ ဒုၚ်သ္ဇိုၚ်ကဵု တၚ်နက်သမ္ဗန် အဓိကဂမၠိုၚ်: [cite: 52]
* **လက္ခဏာပိ (Three Marks of Existence)**: အနိစ္စ (ဟွံဗိုန်)၊ ဒုက္ခ (ဒဒိုက်)၊ ကေုာံ အနတ္တ (ဟွံမွဲကဵုအတ္တ)။ [cite: 52]
* **သစ္စပန် (Four Noble Truths)**: ဒဒိုက်၊ ဟိုတ်ဒဒိုက်၊ ဒၞာဲဒဒိုက်မအိုတ်၊ ကေုာံ ဂၠံၚ်တရဴမအာစိုပ် ဒၞာဲဒဒိုက်မအိုတ်။ [cite: 52]
* **ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် (Dependent Origination)**: အရာခပ်သီု ကတဵုဒှ်ဒၟံၚ် နကဵုဟိုတ် ကေုာံ ဖိုလ် မဆက်စပ်ဒၟံၚ် ရေၚ်သကအ်။ [cite: 53]

### ယုတ္တိဗေဒ ကေုာံ ပရမာဏ
ပ္ဍဲကဏ္ဍ ယုတ္တိဗေဒဗုဒ္ဓဘာသာ၊ [cite: 32] အ္စာဒဿနဂမၠိုၚ် မပ္တံကဵု အ္စာဒိၚ်နာဂ (Dignāga) ကေုာံ အ္စာဓမ္မကဳရ်တိ (Dharmakīrti) တအ် ဇၞော်မောဝ်လဝ် နဲကဲ ပရမာဏ (Pramāṇa) [cite: 36] သွက်ဂွံပါ်ကေတ် ပညာမဍာံစၟတ် နူကဵု ပညာမဗၠေတ်ရ။ [cite: 53]

### ဂကောံဒဿနဂမၠိုၚ် (Schools of Buddhist Philosophy)
* **ထေရဝါဒ (Theravada)**: ဒုၚ်သ္ဇိုၚ်ကဵု ပိဋကတ်ပိ ကေုာံ ဝိဘဇ္ဇဝါဒ (ပွမပါ်ပဲါဟိုတ်ဖိုလ်)။ [cite: 32]
* **မဒ္ဓိမက (Madhyamaka)**: ဇၞော်မောဝ်လဝ် နကဵုအ္စာနာဂါရ်ဇုန (Nagarjuna) မတွံကဵု ပရူ သုညတ (Sunyata)။ [cite: 53]
* **ယောဂါစာရ/ဝိညာဏဝါဒ (Yogacara)**: ပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ အရာခပ်သီု ကတဵုဒှ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲစိုတ် (Mind-only) ဟေၚ်။ [cite: 53]

## See also
* ဒဿန
* ယုတ္တိဗေဒဗုဒ္ဓဘာသာ
* ပရမာဏ
* နိဗ္ဗာန်

## References

## External links
* Buddhist Philosophy - Stanford Encyclopedia
* Buddha - Internet Encyclopedia of Philosophy
ပစ္စက္ခ

## Lead section
**ပစ္စက္ခ** (သက္ကတ: *Pratyakṣa*; ပါဠိ: *Paccakkha*) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်နဲကဲမကလိဂွံ ပညာမဍာံစၟတ် နကဵုပွမညာတ်ကေတ် တိုက်ရိုက် (Direct Perception) ရ။ ပ္ဍဲကဵု ယုတ္တိဗေဒဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ ပရမာဏ၊ ပစ္စက္ခဝွံ ဒှ်ပရမာဏ ပထမအိုတ် ကေုာံ အဓိကအိုတ် သွက်ဂွံတီကေတ် သဘာဝဍာံ (Reality) မနွံဒၟံၚ် ဂတမုက်ရ။ ပစ္စက္ခဝွံ ဒှ်ပညာမဟွံနှေါကေတ် ကဵုပွမချပ်ဗ္စာ (Non-conceptual) တုဲ ဍေံမညာတ်ကေတ် အရာဝတ္ထု အတိုၚ်သဘာဝဍာံ ဍေံမနွံဂှ်ရ။ 

## Main sections

### ဂကူပစ္စက္ခဂမၠိုၚ် (Types of Perception)
ပ္ဍဲဒဿနဗုဒ္ဓဘာသာ၊ အ္စာဒိၚ်နာဂ (Dignāga) သောၚ်ကလးလဝ် ပစ္စက္ခ နွံ (၄) သာ်: 
# **ဣန္ဒြဳပစ္စက္ခ (Indriya-pratyakṣa)**: ပညာမကလိဂွံ နူကဵုဣန္ဒြဳ ၅ (မတ်၊ ကတောဝ်၊ မုဟ်၊ လတာ်၊ ဇကု)။ 
# **မာနသပစ္စက္ခ (Mānasa-pratyakṣa)**: ပညာမကလိဂွံ နူကဵုစိုတ် မညာတ်ကေတ် အာရုံ။ 
# **သံဝေဒနပစ္စက္ခ (Sva-saṃvedana)**: ပွမတီကေတ် စိုတ်ဓာတ် ကေုာံ ဝေဒနာ ဇကုတိုက်ရိုက်။ 
# **ယောဂိပစ္စက္ခ (Yogi-pratyakṣa)**: ပညာမညာတ်ကေတ် သဘာဝဍာံ နကဵုဣဒ္ဓိ ဟွံသေၚ်မ္ဂး သမာဓိမသၠုၚ်။ 

### လက်သဏ္ဍာန် ပစ္စက္ခမဍာံစၟတ်
သွက်ဂွံဒှ် ပစ္စက္ခမဗိုန်ဗတ် (Valid Perception)၊ ဍေံဒးနွံကဵု လက်သဏ္ဍာန် ၂ သာ်: 
* **ကပ်ပနာပေါေတ် (Kalpanāpoḍha)**: ဒးဟွံမွဲကဵု ပွမချပ်ဗ္စာ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပွမခၞံဗဒှ် နကဵုအရေဝ်ဘာသာ။ 
* **အဘြာန်တ (Abhrānta)**: ဒးဒှ်အရာမဟွံဗၠေတ် (Non-illusory) ညံၚ်ရဴမညာတ် မတ်ဗၠေတ်တုဲ ညာတ်စက္ကရတအ်ဂှ် ဟွံဒှ်ပစ္စက္ခရ။ 

### တၚ်ရန်တၟအ်
ပစ္စက္ခဝွံ အသုံးပြုလဝ် သွက်ဂွံ:
* တီကေတ် သဘာဝတၟေၚ် (Svalakṣaṇa) အရာဝတ္ထုမွဲမွဲ။ 
* ဒှ်သ္ဇိုၚ် သွက်ဂွံဆက်ကၠောန် အနုမာန် (Inference)။ 
* ပၟဝ်ဓရ် ဝိပဿနာ ညံၚ်ဂွံညာတ်ကေတ် အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ တိုက်ရိုက်။ 

## See also
* ပရမာဏ
* ယုတ္တိဗေဒဗုဒ္ဓဘာသာ
* အနုမာန်
* ဒိၚ်နာဂ

## References

## External links
* Perception in Indian Philosophy - Stanford Encyclopedia
* Pratyaksha - Britannica
အ္စာဒဿနဗုဒ္ဓဘာသာတၞဟ်တၞဟ်

**အ္စာဒဿနဗုဒ္ဓဘာသာတၞဟ်တၞဟ်** (အၚ်္ဂလိက်: *Other Buddhist Philosophers*) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်စုဒေပ်ပရူတၠပညာ၊ အ္စာဒဿနိကဗေဒ ကေုာံ ရဟတ်အာဇာနဲဂမၠိုၚ် မဒှ်ညးမဇၞော်မောဝ်လဝ် တၚ်ဝေတ်ဗ္တောန် သာသနာဗုဒ္ဓ နကဵုနဲကဲဟိုတ်ဖိုလ် ကေုာံ ဒဿနရ။  ကြဴနူခေတ် ကျာ်တြဲဂေါတမ တုဲ၊ တၠပညာဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲတက္ကသိုလ်နာလန္ဒာ ကေုာံ ဒေသနာနာ ဇၞော်မောဝ်လဝ် ဂကောံဒဿန (Schools of Philosophy) မပ္တံကဵု မဒ္ဓိမက၊ ယောဂါစာရ ကေုာံ ယုတ္တိဗေဒဗုဒ္ဓဘာသာ ရ။ 

## အ္စာဒဿနအာဇာနဲဂမၠိုၚ် (Key Buddhist Philosophers)

### အ္စာနာဂါရ်ဇုန (Nāgārjuna)
ညးမဒှ်တမ်မူလ ဂကောံဒဿန **မဒ္ဓိမက** (Madhyamaka) တုဲ ညးမတွံကဵုပရူ **သုညတ** (Shunyata - မဟွံမွဲကဵုသ္ဇိုၚ်တမ်မူလ) ရ။ ညးဝွံ ဒှ်အ္စာဒဿန မပြာကတ်အိုတ်မွဲ ပ္ဍဲဝၚ်ဗုဒ္ဓဘာသာမဟာယာနရ။ 

### အ္စာအသၚ်္ဂ ကေုာံ အ္စာဝသုဗန္ဓု (Asanga & Vasubandhu)
ညးၜါဏအ်ဝွံ ဒှ်ညးမပတန် ဂကောံဒဿန **ယောဂါစာရ** (Yogacara) ဟွံသေၚ်မ္ဂး **ဝိညာဏဝါဒ** (Vijnanavada) ရ။ ညးတအ်တွံကဵု ပရူအရာခပ်သီု ကတဵုဒှ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲစိုတ်ဟေၚ်ရ။ 

### အ္စာဒိၚ်နာဂ ကေုာံ အ္စာဓမ္မကဳရ်တိ (Dignāga & Dharmakīrti)
ညးၜါဏအ်ဝွံ ဒှ်ညးမပတန်သ္ဇိုၚ် **[[ယုတ္တိဗေဒဗုဒ္ဓဘာသာ]]** ကေုာံ **[[ပရမာဏဗုဒ္ဓဘာသာ]]** ရ။ ညးတအ်ဇၞော်မောဝ်လဝ် နဲကဲမချပ်ဗ္စာ ဟိုတ်ဖိုလ် ကေုာံ ပညာမဍာံစၟတ်ရ။

### အ္စာဗုဒ္ဓဃောသ (Buddhaghosa)
ညးဝွံ ဒှ်အ္စာအဋ္ဌကထာ မပြာကတ်အိုတ် ပ္ဍဲသာသနာဗုဒ္ဓထေရဝါဒရ။ ညးမချူလိက် *ဝိသုဒ္ဓိမဂ်* (Visuddhimagga) မဒှ်လိက်သ္ဇိုၚ် သွက်ဂွံလ္ၚတ် ဒဿန ကေုာံ ဝိပဿနာထေရဝါဒရ။ 

## See also
* ဒဿနဗုဒ္ဓဘာသာ
* ယုတ္တိဗေဒဗုဒ္ဓဘာသာ
* ဝၚ်သာသနာ
* နာလန္ဒာ

## References
နာဂါရ်ဇုန

## Lead section
**နာဂါရ်ဇုန** (သက္ကတ: *Nāgārjuna*; ၜိုတ် ၁၅၀–၂၅၀ အေဒီ) ဝွံ ဒှ်အ္စာဒဿနဗုဒ္ဓဘာသာ အာဇာနဲမွဲဇကုတုဲ ညးမဒှ်တမ်မူလ ဂကောံဒဿန **မဒ္ဓိမက** (Madhyamaka - ဂၠံၚ်တရဴဒေါဝ်) ရ။  ညးဝွံ ဒှ်ပူဂဵုမပြာကတ်အိုတ်မွဲ ပ္ဍဲဝၚ်ဗုဒ္ဓဘာသာမဟာယာနတုဲ ဂကူမန်တအ်လေဝ် ယိုက်အရှေဝ်ဒၟံၚ် ညံၚ်ရဴ "ကျာ်တြဲဒုတိယ" (Second Buddha) မွဲဇကုကီုရ။  တၚ်တွံဓရ်အဓိကညးဂှ် ဒှ်ပရူ **သုညတ** (Shunyata - မဟွံမွဲကဵုသ္ဇိုၚ်တမ်မူလ) ရ။

## Main sections

### သ္ဇိုၚ်ဒဿန မဒ္ဓိမက (The Philosophy of Madhyamaka)
နာဂါရ်ဇုန ဇၞော်မောဝ်လဝ် နဲကဲမချပ်ဗ္စာ မဟွံကတဵုဒှ်အစွံၜါ (အစွံမနွံ ကေုာံ အစွံမဟွံမွဲ):
* **သုညတ (Voidness/Emptiness)**: အရာခပ်သီု ဟွံမွဲကဵုသဘာဝတမ်မူလ (Sabhava) ဇကုအလဵုအလဵုရ။ အရာခပ်သီု ကတဵုဒှ်ဒၟံၚ် နကဵုဟိုတ် ကေုာံ ဖိုလ် မဆက်စပ်ဒၟံၚ် (Dependent Origination) ဟေၚ်။ 
* **သစ္စၜါ (Two Truths)**: ညးပါ်ထ္ၜးကဵု -
# **သမ္မုတိသစ္စ (Conventional Truth)**: သစ္စမတုပ်စိုပ် ပ္ဍဲဂၠးတိ (ဥပမာ- မၞး၊ အဲ၊ ရုပ်ဝတ္ထု)။
# **ပရမတ္ထသစ္စ (Ultimate Truth)**: သစ္စမဍာံစၟတ် (ဒဒှ်ရ အရာခပ်သီု ဒှ်သုညတ)။ 

### လိက်ပတ်မပြာကတ်ဂမၠိုၚ် (Major Works)
* **မူလမဒ္ဓိမကကာရိကာ (Mūlamadhyamakakārikā)**: လိက်သ္ဇိုၚ်ဒဿနဂၠံၚ်တရဴဒေါဝ်။
* **ဝိဂြဟဝျာဝရ်တနဳ (Vigrahavyāvartanī)**: လိက်သွက်ဂွံဝါဒပြိုၚ်ပ္ကာန် ကေုာံ သောၚ်ကလးယုတ္တိဗေဒ။
* **ရတနာဝလိ (Ratnāvalī)**: လိက်ဝေတ်ဗ္တောန် သၟိၚ်တအ် ကေုာံ ပရူဒ္ဂေတ်သဳလ။

### အရာမဆက်စပ် ကဵုဝၚ်သာသနာ
နာဂါရ်ဇုနဝွံ လုကဴဝၚ်သာသနာဗုဒ္ဓ၊ ညးဒှ်ညးမပလီုကၠေံ တၚ်ပတှ်ေမစွဲစပ် (Dogmatism) တုဲ ထ္ၜးကဵုနဲကဲ ဝိပဿနာမညာတ်ကေတ် သဘာဝဍာံရ။ ဒဿနညးဝွံ ပြးဇးအာ အလုံအာရှဗၟံက်၊ တိဗက် ကေုာံ ဒေသမန်ဗၟာတအ်ရ။

## See also
* သုညတ
* ဒဿနဗုဒ္ဓဘာသာ
* မဟာယာန
* အ္စာဒဿနဗုဒ္ဓဘာသာတၞဟ်တၞဟ်

## References

## External links
* Nagarjuna - Stanford Encyclopedia
* Nagarjuna - Britannica
မဟာယာန

## Lead section
**မဟာယာန** (အၚ်္ဂလိက်: *Mahayana*; သက္ကတ: *Mahāyāna* 'ယာန်မဇၞော်') ဝွံ ဒှ်ဂကောံသာသနာဗုဒ္ဓ ဇၞော်အိုတ်မွဲ ပ္ဍဲကဵုဂၠးတိဝွံရ။  မဟာယာနဝွံ ဗ္တောန်ကဵု ဂၠံၚ်တရဴ **ဗုဒ္ဓိသတ်** (Bodhisattva) မဒှ်ဂၠံၚ်တရဴ မဂစာန်ပၟဝ်ဓရ် သွက်ဂွံဟံၚ်ပြာ် သတ်ခပ်သီု ညံၚ်ဂွံတိတ်ဗၠးနူဒဒိုက်ရ။  ဂကောံဏအ်ဝွံ ပြးဇးဒၟံၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ပ္ဍဲဍုၚ်ကြုက်၊ ဂျပါန်၊ ကဝ်ရဳယျာ၊ တိဗက် ကေုာံ ဝေယက်နာမ် ရ။

## Core Principles
သ္ဇိုၚ်ဒဿန မဟာယာန နွံကဵုတၚ်တၟေၚ်ဂမၠိုၚ်:
* **ဗုဒ္ဓိသတ်ဝါဒ (Bodhisattva Ideal)**: ဟွံရန်တၟအ်ဆ သွက်ဂွံဒှ် အရဟန္တ (တိတ်ဗၠးဇကုမွဲ) ဟေၚ်၊ ရန်တၟအ် သွက်ဂွံဒှ်ကျာ် တုဲ ဟံၚ်ပြာ်သတ်တၞဟ်တအ်ရ။ 
* **သုညတ (Emptiness)**: အရာခပ်သီု ဟွံမွဲကဵုသ္ဇိုၚ်တမ်မူလဇကုအလဵုအလဵု (Self-nature)။ ဍေံဒှ်ဒၟံၚ် သုညတ အတိုၚ်တၚ်တွံအ္စာ နာဂါရ်ဇုန ရ။
* **ဗုဒ္ဓဘာဝ (Buddha-nature)**: ပတှ်ေကေတ် သတ်ခပ်သီု နွံကဵုဓာတ်ကျာ် (ဗုဒ္ဓဂမ္ဘ) ပ္ဍဲဇကုတုဲ နွံကဵုအခေါၚ် ဂွံဒှ်ကျာ်ဖအိုတ်ရ။ 

## Scriptures (လိက်ပတ်ဂမၠိုၚ်)
မဟာယာနဝွံ အသုံးပြု လိက်သုတ် နကဵုဘာသာသက္ကတ ကေုာံ ဘာသာကြုက်:
* **သဒ္ဓမ္မပုဏ္ဍရဳကသုတ် (Lotus Sutra)**: လိက်သုတ်မပြာကတ်အိုတ် ပ္ဍဲမဟာယာန။
* **ပညာပါရမိတာသုတ် (Prajnaparamita Sutras)**: လိက်သုတ်မတွံကဵု ပရူသုညတ။
* **အဝတံသကသုတ် (Avatamsaka Sutra)**: လိက်သုတ်မတွံကဵု ပရူအလုံစက္ကဝါ မဆက်စပ်ဒၟံၚ်။

## Schools of Mahayana (ဂကောံခွဲဂမၠိုၚ်)
* **ဇေန် (Zen/Chan)**: ဒုၚ်သ္ဇိုၚ်ကဵု ပွမပၟဝ်ဓရ် (Meditation) ဗွဲမနက်သမ္ဗန်။
* **သုခဝတဳ (Pure Land)**: ပတှ်ေကေတ် ကျာ်အမိတာဘာ (Amitabha Buddha) ကေုာံ ဂၠံၚ်တရဴမအာစိုပ် ဍုၚ်သုခဝတဳ။
* **ဗာဂျိရာယာန (Vajrayana)**: သာသနာဗုဒ္ဓတိဗက် မနွံကဵုနဲကဲတန္တရ (Tantra)။

## See also
* သာသနာဗုဒ္ဓ
* နာဂါရ်ဇုန
* ဗုဒ္ဓိသတ်
* သုညတ

## References

## External links
* Mahayana - Britannica
* Mahayana Buddhism - BuddhaNet
သုညတ

## Lead section
**သုညတ** (သက္ကတ: *Śūnyatā*; ပါဠိ: *Suññatā*) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ဒဿနအဓိက ပ္ဍဲကဵု ဒဿနဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ဗွဲတၟေၚ် ပ္ဍဲကဵုဝါဒ မဟာယာန ရ။  ဝေါဟာရဝွံ လဆောဝ်မ္ဂး ကၠာဲစ "ဒဒှ်မသုည" ဟွံသေၚ်မ္ဂး "ဒဒှ်မလ္ၚု" (Emptiness) ရ။ သုညတ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဟွံရန်တၟအ်ကဵု "ဒဒှ်မဟွံမွဲအရာမွဲမွဲ" (Nothingness) ရ၊ ဆဂး ဍေံရန်တၟအ်ကဵု ဒဒှ်ရ အရာခပ်သီု ဟွံမွဲကဵုသဘာဝတမ်မူလ မဗိုန်ဗတ် (Svalabhava/Self-nature) တုဲ ကတဵုဒှ်ဒၟံၚ် နကဵုဟိုတ်ဖိုလ် မဆက်စပ်ဒၟံၚ် (Dependent Origination) ဟေၚ်ရ။

## Main sections

### သုညတ ပ္ဍဲဒဿနနာဂါရ်ဇုန
အ္စာဒဿန နာဂါရ်ဇုန (Nāgārjuna) ဝွံ ဒှ်ညးမသောၚ်ကလးလဝ် ပရူသုညတ ဗွဲမနက်သမ္ဗန်အိုတ်ရ။ အတိုၚ်ဝါဒ မဒ္ဓိမက (Madhyamaka) မ္ဂး:
* အရာခပ်သီုဂှ် "သုည" ဒၟံၚ် နူကဵုအတ္တ ဟွံသေၚ်မ္ဂး သဘာဝမဗိုန်ဗတ်ဇကုအလဵုအလဵု။
* ဟိုတ်နူအရာခပ်သီု သုညဒၟံၚ်ဂှ်ဟေၚ်၊ အရာခပ်သီု ဂွံကတဵုဒှ်၊ ပြံၚ်လှာဲ ကေုာံ လီုလာ်အာမာန်ရ။
* ယဝ်ရအရာမွဲမွဲ ဟွံသုည (ဗိုန်ဒၟံၚ်) မ္ဂး၊ အရာဂှ် ပြံၚ်လှာဲဟွံမာန်တုဲ ဟိုတ်ဖိုလ်လေဝ် ကတဵုဒှ်ဟွံမာန်ရ။

### သုညတ ကေုာံ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်
နာဂါရ်ဇုန ထ္ၜးကဵုလဝ် ဒဒှ်ရ "သုညတ" ကေုာံ "ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်" (Dependent Origination) ဂှ် ဒှ်အရာမတုပ်သၟဟ်ရ။ အရာမွဲမွဲ ကတဵုဒှ်ဒၟံၚ် နကဵုဟိုတ်မ္ဂး၊ အရာဂှ် ဗိုန်ဗတ်ဒၟံၚ် နကဵုဇကုဍေံအလဵုအလဵု ဟွံသေၚ်ရ။ ဟိုတ်နူဍေံဒုၚ်သ္ဇိုၚ်ကဵုဟိုတ်တုဲ ဍေံဒှ်ဒၟံၚ် သုညတ ရ။

### တၚ်ရန်တၟအ်
ပွမလ္ၚတ် သုညတဝွံ အသုံးပြုလဝ် သွက်ဂွံ:
* ပလီုကၠေံ ပွမစွဲစပ် (Attachment) ကဵု အတ္တ ကေုာံ ဝတ္ထုဂမၠိုၚ်။
* ညံၚ်ဂွံတိတ်ဗၠးနူ ဒိဋ္ဌိၜါစွံ (စွံမဗိုန် ကေုာံ စွံမအိုတ်သုည)။
* ဒှ်နဲကဲ ဝိပဿနာ သွက်ဂွံညာတ်ကေတ် သဘာဝဍာံ ကေုာံ အာစိုပ်နိဗ္ဗာန်။

## See also
* နာဂါရ်ဇုန
* မဒ္ဓိမက
* အနတ္တ
* ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်
* ဒဿနဗုဒ္ဓဘာသာ

## References

## External links
* Emptiness - Stanford Encyclopedia
* Shunyata - Britannica
အ္စာဒဿနမဟာယာန

## Lead section
**အ္စာဒဿနမဟာယာန** (အၚ်္ဂလိက်: *Mahayana Philosophers*) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်စုဒေပ်တၠပညာ ကေုာံ အ္စာဒဿနိကဗေဒဂမၠိုၚ် မဒှ်ညးမဖန်ဗဒှ်၊ ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ သောၚ်ကလးလဝ် တၚ်ဝေတ်ဗ္တောန် မဟာယာန ရ။  အ္စာဒဿနတအ်ဝွံ အသုံးပြုနဲကဲယုတ္တိဗေဒ ဗွဲမနက်သမ္ဗန် သွက်ဂွံထ္ၜးကဵု သဘာဝဍာံ (Reality) မပ္တံကဵု ဝါဒသုညတ ကေုာံ ဝါဒဗုဒ္ဓိသတ် ရ။  အ္စာဒဿနအာဇာနဲဂမၠိုၚ်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုၚ် ကတဵုဒှ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲတက္ကသိုလ်နာလန္ဒာ (Nalanda University) ပ္ဍဲအိန္ဒိယတြေံရ။

## အ္စာဒဿနအဓိကဂမၠိုၚ် (Major Mahayana Philosophers)

### အ္စာနာဂါရ်ဇုန (Nāgārjuna)
ညးမဒှ်တမ်မူလ ဂကောံဒဿန **မဒ္ဓိမက** (Madhyamaka) တုဲ ညးမသောၚ်ကလးလဝ် ပရူ **သုညတ** (Shunyata) ရ။ ညးဝွံ စၟတ်သမ္တီလဝ် ညံၚ်ရဴကျာ်တြဲဒုတိယ ပ္ဍဲဝၚ်မဟာယာနရ။ 

### အ္စာအသၚ်္ဂ ကေုာံ အ္စာဝသုဗန္ဓု (Asanga & Vasubandhu)
ညးၜါဏအ် ဒှ်ညးမပတန် ဂကောံဒဿန **ယောဂါစာရ** (Yogacara) ဟွံသေၚ်မ္ဂး **ဝိညာဏဝါဒ** (Vijnanavada) ရ။ ညးတအ်တွံကဵု ပရူစိုတ် (Mind-only) ကေုာံ နဲကဲပၟဝ်ဓရ် သွက်ဂွံညာတ်ကေတ် သဘာဝဍာံရ။ 

### အ္စာဒိၚ်နာဂ ကေုာံ အ္စာဓမ္မကဳရ်တိ (Dignāga & Dharmakīrti)
ညးၜါဏအ်ဝွံ ဒှ်ညးမဇၞော်မောဝ်လဝ် **[[ယုတ္တိဗေဒဗုဒ္ဓဘာသာ]]** ကေုာံ နဲကဲပရမာဏ (Epistemology) ရ။ ညးတအ်အသုံးပြု ဟိုတ်ဖိုလ် သွက်ဂွံထ္ၜးကဵု သစ္စ ပ္ဍဲမဟာယာနရ။

### အ္စာတၞဟ်တၞဟ်ဂမၠိုၚ်
* **အ္စာအာယျာဒေဝ (Aryadeva)**: ကောန်ဗုဒ္ဓိသတ် အ္စာနာဂါရ်ဇုန။
* **အ္စာသန္တိဒေဝ (Shantideva)**: ညးမချူလိက် *ဗောဓိစရိယာဝတာရ* (Bodhicharyavatara) မဆေၚ်ကဵု ဂၠံၚ်တရဴဗုဒ္ဓိသတ်။
* **အ္စာစန္ဒြကဳရ်တိ (Chandrakirti)**: ညးမသောၚ်ကလး ဒဿနမဒ္ဓိမက ဗွဲမလှဲလး။

## See also
* မဟာယာန
* နာဂါရ်ဇုန
* ဒဿနဗုဒ္ဓဘာသာ
* အ္စာဒဿနဗုဒ္ဓဘာသာတၞဟ်တၞဟ်

## References
ကဝ်လိက်ဗ္တောန်ပညာဗုဒ္ဓဘာသာသၞောတ်ဂၠးကဝ် (IBSC)

## Lead section
**ကဝ်လိက်ဗ္တောန်ပညာဗုဒ္ဓဘာသာသၞောတ်ဂၠးကဝ်** (အၚ်္ဂလိက်: *International Buddhist Studies College*; အက္ခရသၚ်္ခေပ်: **IBSC**) ဝွံ ဒှ်ကဝ်လိက်သၞောတ်ဂၠးကဝ်မွဲ မနွံအပ္ဍဲ တက္ကသိုလ်မဟာစူဠာလံၚ်ကန်ရာဇဝိဒျာယ (MCU) ဍုၚ်သေံရ။  IBSC ဝွံ ဖန်ဗဒှ်လဝ် သွက်ဂွံဒှ်ဗဟဵုဗ္တောန်ပညာဗုဒ္ဓဘာသာ နကဵုဘာသာအၚ်္ဂလိက် သွက်ကောန်ဗုဒ္ဓဘာသာ အလုံဂၠးတိမာန်ရ။ 

## Academic Programs (အစဳအဇန်ပညာရပ်ဂမၠိုၚ်)
IBSC ဗ္တောန်ကဵုဒၟံၚ် ပညာရပ်မဆေၚ်ကဵု ဒဿနဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ဝၚ်သာသနာ ကေုာံ ပွမပၟဝ်ဓရ်ဝိပဿနာ နကဵုကဆံၚ်ဂမၠိုၚ်:
* **ကဆံၚ်ပိတေတ် (Bachelor of Arts)**: ဗ္တောန်ပရူဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhist Studies)။
* **ကဆံၚ်မဟာ (Master of Arts)**: လ္ၚတ်ကေတ်ပရူဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ ပွမဗ္တောန်ဓရ်ဝိပဿနာ (Vipassana Meditation)။
* **ကဆံၚ်ပါရဂူ (Ph.D.)**: ဒှ်ကဆံၚ်သၠုၚ်အိုတ် သွက်ဂွံလ္ၚတ်ပညာဗုဒ္ဓဘာသာ နကဵုနဲကဲသုတေသနသၞောတ်ဂၠးကဝ်။ 

## Twinning Program & Partnerships
IBSC ဝွံ နွံကဵုတၚ်ပံၚ်တောဲ ကေုာံ တက္ကသိုလ်သၞောတ်ဂၠးကဝ်ဂမၠိုၚ် ညံၚ်ရဴ တက္ကသိုလ်အံက်သဝှာတ် (Oxford University) ကေုာံ တက္ကသိုလ်နာနာ ပ္ဍဲအာရှ ကေုာံ ယူရောပ်ရ။ ဌာန်ဒတန်ဏအ်ဝွံ ဒှ်ဒၞာဲရဟတ်မန်၊ ဗၟာ၊ သေံ ကေုာံ ရဟတ်နူဍုၚ်နာနာ ပြုၚ်ကောံတုဲ လ္ၚတ်ဒၟံၚ်ပညာဗုဒ္ဓဘာသာရ။

## See also
* တက္ကသိုလ်မဟာစူဠာလံၚ်ကန်ရာဇဝိဒျာယ
* ဒဿနဗုဒ္ဓဘာသာ
* ဝၚ်သာသနာ

## References

## External links
* IBSC Official Website
* Mahachulalongkornrajavidyalaya University
ပရမာဏဗုဒ္ဓဘာသာ

## Lead section
**ပရမာဏဗုဒ္ဓဘာသာ** (အၚ်္ဂလိက်: *Buddhist Epistemology*; သက္ကတ: *Buddhist Pramāṇa*) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ပညာမလ္ၚတ်ကေတ် နဲကဲသွက်ဂွံကလိဂွံ ပညာမဍာံစၟတ် (Means of valid knowledge) အတိုၚ်တၚ်ဝေတ်ဗ္တောန် သာသနာဗုဒ္ဓ ရ။  ပရမာဏဏအ်ဝွံ ဇၞော်မောဝ်ကၠုၚ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲအိန္ဒိယတြေံ နကဵုအ္စာဒဿနအာဇာနဲဂမၠိုၚ် မပ္တံကဵု **အ္စာဒိၚ်နာဂ** (Dignāga) ကေုာံ **အ္စာဓမ္မကဳရ်တိ** (Dharmakīrti) ရ။  တၚ်ရန်တၟအ်အဓိကဂှ် သွက်ဂွံပါ်ကေတ် သစ္စ (Truth) နူကဵုအရာမဗၠေတ်တုဲ ညံၚ်ဂွံကလိဂွံ သမ္မာဒိဋ္ဌိ ရ။

## Main sections

### သ္ဇိုၚ်ပရမာဏ ၂ သာ်
ပ္ဍဲယုတ္တိဗေဒဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ညးတအ်စၟတ်သမ္တီလဝ် ပရမာဏ နွံဆ (၂) သာ်ဟေၚ်:
# **[[ပစ္စက္ခ]] (Pratyakṣa)**: ပညာမကလိဂွံ နူကဵုပွမညာတ်ကေတ် တိုက်ရိုက် (Direct Perception) နကဵုဣန္ဒြဳ ဟွံသေၚ်မ္ဂး စိုတ်။ ဍေံဒးနွံကဵုလက်သဏ္ဍာန် မဟွံနှေါကေတ်ကဵု ပွမချပ်ဗ္စာ (Non-conceptual) ရ။ 
# **[[အနုမာန်]] (Anumāṇa)**: ပညာမကလိဂွံ နူကဵုပွမချပ်ဗ္စာ ဟိုတ်ဖိုလ် (Inference) မဒုၚ်သ္ဇိုၚ်ကဵု သင်္ကေတ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဟိုတ် (Reason) မဆက်စပ်ဒၟံၚ်တအ်ရ။

### အ္စာပရမာဏအာဇာနဲဂမၠိုၚ်
* **အ္စာဒိၚ်နာဂ (ၜိုတ် ၄၈၀–၅၄၀ အေဒီ)**: ညးမဒှ် "အပါယုတ္တိဗေဒဗုဒ္ဓဘာသာ" တုဲ ညးမချူလိက် *Pramāṇa-samuccaya* (စုဒေပ်ပရမာဏ) ရ။
* **အ္စာဓမ္မကဳရ်တိ (ၜိုတ် ၆–၇ ဗွဝ်ကၠံ အေဒီ)**: ညးမဇၞော်မောဝ်လဝ် နဲကဲပရမာဏ ဗွဲမနက်သမ္ဗန်တုဲ ညးမချူလိက် *Pramāṇavārttika* ရ။ 

### တၚ်ရန်တၟအ် ပ္ဍဲဒဿနဗုဒ္ဓဘာသာ
ပရမာဏဗုဒ္ဓဘာသာဝွံ ဟွံသေၚ်ကဵု သွက်ဂွံဝါဒပြိုၚ်ပ္ကာန်ဟေၚ်၊ တၚ်ရန်တၟအ်အဓိကဂှ်:
* သွက်ဂွံပလီုကၠေံ တၚ်ပတှ်ေမဗၠေတ် (Delusion)။
* သွက်ဂွံထ္ၜးကဵု ဟိုတ်ဖိုလ်မဗိုန်ဗတ် သွက်တၚ်တွံဓရ်ကျာ်တြဲ။
* သွက်ဂွံဒှ်သ္ဇိုၚ် သွက်ဂွံပၟဝ်ဓရ် ဝိပဿနာ ညံၚ်ဂွံညာတ်ကေတ် သဘာဝဍာံ (နိဗ္ဗာန်)။

## See also
* ယုတ္တိဗေဒဗုဒ္ဓဘာသာ
* ဒဿနဗုဒ္ဓဘာသာ
* ပရမာဏ
* ပစ္စက္ခ
* အနုမာန်

## References

## External links
* Indian Logic - Stanford Encyclopedia
* Buddhist Logic - Britannica
သာသနာဗုဒ္ဓ

## Lead section
**သာသနာဗုဒ္ဓ** (အၚ်္ဂလိက်: *Buddhism*) ဝွံ ဒှ်သာသနာ ကေုာံ ဒဿနမွဲ မစတမ်ကၠုၚ်နူ တၚ်ဝေတ်ဗ္တောန် ကျာ်တြဲဂေါတမ ပ္ဍဲအိန္ဒိယတြေံ ၜိုတ် ၆ ဗွဝ်ကၠံ ဘဳသဳ ရ။  သာသနာဗုဒ္ဓဝွံ ဗ္တောန်ကဵု ဂၠံၚ်တရဴ သွက်ဂွံသၠးပွးနူဒဒိုက် ကေုာံ သံသာ နကဵုနဲကဲပၟဝ်ဓရ်၊ သဳလ၊ သမာဓိ ကေုာံ ပညာ ရ။  ပ္ဍဲကဵုဂၠးတိဝွံ သာသနာဗုဒ္ဓဝွံ ဒှ်သာသနာဇၞော်အိုတ် မွဲမွဲရ။

## Core Principles
သ္ဇိုၚ်သာသနာဗုဒ္ဓ နွံကဵုတၚ်တွံဓရ်အဓိကဂမၠိုၚ်:
* **သစ္စပန် (Four Noble Truths)**: ဒဒိုက်၊ ဟိုတ်ဒဒိုက်၊ ဒၞာဲဒဒိုက်မအိုတ်၊ ကေုာံ ဂၠံၚ်တရဴမအာစိုပ် ဒၞာဲဒဒိုက်မအိုတ် (မဂ္ဂၚ်ဒ္စာံ)။ 
* **မဂ္ဂၚ်ဒ္စာံ (Noble Eightfold Path)**: သမ္မာဒိဋ္ဌိ၊ သမ္မာသင်္ကပ္ပ စတမ်နူဂှ်ရ။
* **လက္ခဏာပိ (Three Marks of Existence)**: အနိစ္စ (ဟွံဗိုန်)၊ ဒုက္ခ (ဒဒိုက်)၊ ကေုာံ အနတ္တ (ဟွံမွဲကဵုအတ္တ)။

## Main Sects (ဂကောံဂမၠိုၚ်)
သာသနာဗုဒ္ဓ ပါ်အာ (၂) ဂကောံအဓိက:
* **ထေရဝါဒ (Theravada)**: ပြးဇးဒၟံၚ် ပ္ဍဲဍုၚ်မန်၊ ဗၟာ၊ သေံ၊ သဳရိလၚ်္ကာ ကေုာံ လာအို။ ဒုၚ်သ္ဇိုၚ်ကဵု လိက်ပိဋကတ်ဘာသာပါဠိ။ 
* **မဟာယာန (Mahayana)**: ပြးဇးဒၟံၚ် ပ္ဍဲဍုၚ်ကြုက်၊ ဂျပါန်၊ ကဝ်ရဳယျာ ကေုာံ ဝေယက်နာမ်။ 

## သာသနာဗုဒ္ဓ ပ္ဍဲဂကူမန်
ဂကူမန်တအ်ဝွံ ဒှ်ဂကူမဒုၚ်ကေတ် သာသနာဗုဒ္ဓ ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲအာရှအဂၞဲ ရ။ အတိုၚ်ဝၚ်ဓာတုစေတဳ၊ သာသနာဗုဒ္ဓ စိုပ်ကၠုၚ်ဍုၚ်မန် လက်ထက်သၟိၚ်အသောက မဗလးနၚ် သောဏထေရ် ကေုာံ ဥတ္တရထေရ် ရ။ 

## See also
* ကျာ်တြဲဂေါတမ
* ပိဋကတ်ပိ
* ဒဿနဗုဒ္ဓဘာသာ
* ဝၚ်သာသနာ

## References

## External links
* Access to Insight (Theravada Resources)
* BuddhaNet
တက္ကသိုလ်မဟာစူဠာလံၚ်ကန်ရာဇဝိဒျာယ

## Lead section
**တက္ကသိုလ်မဟာစူဠာလံၚ်ကန်ရာဇဝိဒျာယ** (အၚ်္ဂလိက်: *Mahachulalongkornrajavidyalaya University*; အက္ခရသၚ်္ခေပ်: **MCU**) ဝွံ ဒှ်တက္ကသိုလ်ဗုဒ္ဓဘာသာ သၟိၚ်မွဲ မနွံဒၟံၚ် ပ္ဍဲဍုၚ်သေံရ။  တက္ကသိုလ်ဝွံ သၟိၚ်စူဠာလံၚ်ကန် (ရာမ ၅) ပတန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၈၇ သွက်ဂွံဒှ်ဗဟဵုဗ္တောန်ပညာ ပိဋကတ်ပိ ကေုာံ ပညာသၠုၚ်တၞဟ်တၞဟ် သွက်ရဟတ် ကေုာံ ခရှ်ဂမၠိုၚ်ရ။  လၟုဟ်မ္ဂး MCU ဝွံ ဒှ်တက္ကသိုလ်ဗုဒ္ဓဘာသာ ဇၞော်အိုတ်မွဲ ပ္ဍဲကဵုဂၠးတိဝွံရ။

## Faculty and Colleges (ကဏ္ဍဗ္တောန်ပညာဂမၠိုၚ်)
တက္ကသိုလ် MCU ဝွံ ပါ်လဝ် ကဏ္ဍပညာရပ် (၄) ဂကူ အဓိက:
* **Faculty of Buddhism (ကဏ္ဍဗုဒ္ဓဗေဒ)**: လ္ၚတ်ပရူပိဋကတ်ပိ၊ ဝၚ်သာသနာ ကေုာံ ဒဿနဗုဒ္ဓဘာသာ။
* **Faculty of Education (ကဏ္ဍပညာရေး)**: ဗ္တောန်ကဵု နဲကဲဗ္တောန်လိက် ကေုာံ ပွမစဳရေၚ်ပညာ။
* **Faculty of Humanities (ကဏ္ဍသုခုမပညာ)**: လ္ၚတ်ပရူအရေဝ်ဘာသာ (ပါဠိ၊ သက္ကတ၊ အၚ်္ဂလိက်) ကေုာံ စိတ်ဗေဒ။
* **Faculty of Social Sciences (ကဏ္ဍသိပ္ပံမၞိဟ်)**: လ္ၚတ်ပရူသၞောဝ်ဥပဒေ၊ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်။

သအာၚ်နူဏအ်၊ နွံကဵု **ကဝ်လိက်ဗ္တောန်ပညာဗုဒ္ဓဘာသာသၞောတ်ဂၠးကဝ်** (IBSC) မဗ္တောန်ကဵုဒၟံၚ် ပညာနကဵုဘာသာအၚ်္ဂလိက် သွက်ကောန်ဗ္တောန်သၞောတ်ဂၠးကဝ်ရ။ 

## Locations (ဌာန်ဒတန်ဂမၠိုၚ်)
တက္ကသိုလ် MCU ဝွံ နွံကဵုဗဟဵု (Main Campus) ပ္ဍဲအယုဒ္ဓယ (ဝၚ်နွံ) တုဲ နွံကဵုဗဟဵုခွဲဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲအလုံဍုၚ်သေံ ကေုာံ တက္ကသိုလ်သဟာယ (Affiliated Institutes) ပ္ဍဲဍုၚ်နာနာ (ဥပမာ- သဳရိလၚ်္ကာ၊ ဟံၚ်ကံၚ်၊ သိၚ်္ကာပူ) ရ။

## See also
* IBSC (MCU)
* သာသနာဗုဒ္ဓ
* ဒဿနဗုဒ္ဓဘာသာ
* သၟိၚ်စူဠာလံၚ်ကန်

## References

## External links
* MCU Official Website
* IBSC Official Website
သၟိၚ်စူဠာလံၚ်ကန် (ရာမ ၅)

## Lead section
**သၟိၚ်စူဠာလံၚ်ကန်** (သေံ: พระบาทสมเด็จพระจุฬาลงกรณ์เกล้าเจ้าอยู่หัว; အၚ်္ဂလိက်: *Chulalongkorn*) ဟွံသေၚ်မ္ဂး **သၟိၚ်ရာမ ၅** (Rama V) ဝွံ ဒှ်သၟိၚ်အာဇာနဲ မရနုက်ကဵု ၅ ပ္ဍဲဝၚ်စကြဳ ဍုၚ်သေံရ။  ညးဝွံ ဒှ်ညးမပြုပြေၚ် ဍုၚ်သေံ ညံၚ်ဂွံဒှ်ခေတ်တၟိ (Modernization)၊ ပလီုကၠေံဘဝဍိက် (Abolition of slavery) ကေုာံ ထိၚ်ဒဝ်လဝ် ဍုၚ်သေံ ညံၚ်ဟွံဂွံဒှ်ဍိက် ဂကူပလိုတ်တအ်ရ။  သွက်သာသနာဗုဒ္ဓမ္ဂး ညးဝွံ ဒှ်ညးမပတန်လဝ် တက္ကသိုလ်ဗုဒ္ဓဘာသာဂမၠိုၚ် မပ္တံကဵု တက္ကသိုလ်မဟာစူဠာလံၚ်ကန်ရာဇဝိဒျာယ (MCU) ရ။

## Major Achievements (ကမၠောန်အဓိကဂမၠိုၚ်)
သၟိၚ်ရာမ ၅ ဝွံ ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် အရာအဓိက သွက်ဍုၚ်သေံ ဂၠိုၚ်ဗွဲမလောန်:
* **ပွမပလီုဍိက်**: ညးဖန်ဗဒှ်သၞောဝ် သွက်ဂွံဗလးဍိက် အလုံဍုၚ် ဗွဲမနွံကဵုဟိုတ်ဖိုလ် ဟွံဒးပကီုပရာပ်။
* **ပရေၚ်ပညာ**: ပတန်ဘာဗ္တောန်လိက်သၞောတ်တၟိ ကေုာံ တက္ကသိုလ် သွက်ရဟတ် ကေုာံ ခရှ်။
* **ပရေၚ်ဆက်သွယ်ရေး**: စတမ်ကၠောန်ဗဒှ် ကမၠောန်ဂၠံၚ်ကွဳပၟတ် (Railway)၊ ပရေၚ်စက်အာဲ၊ ကေုာံ ပရေၚ်တိုက်လိက် (Postal service) ပ္ဍဲဍုၚ်သေံ။
* **ပရေၚ်သာသနာ**: ပတန်လဝ် သၞောဝ်သံဃရာဇဝိဒျာယ (Sangha Act) သွက်ဂွံစဳရေၚ် သာသနာဗုဒ္ဓ ညံၚ်ဂွံနွံကဵု သၞောတ်ဗိုန်ဗတ်။ 

## သၟိၚ်ရာမ ၅ ကေုာံ ဂကူမန်
ပ္ဍဲလက်ထက်ညး၊ ဂကူမန် ပ္ဍဲဍုၚ်သေံတအ် ကလိဂွံအခေါၚ်အရာ ကေုာံ ပွမယိုက်ဒိုက် ဗွဲမခိုဟ်မိုဟ်ရ။ ညးဝွံ ယိုက်အရှေဝ်ဒၟံၚ် ရဟတ်မန်အာဇာနဲဂမၠိုၚ်တုဲ ပ္ဍဲကမၠောန်သုတေသနလိက်ပတ်မ္ဂး ညးကဵုအခေါၚ် သွက်ဂွံထိၚ်ဒဝ်လဝ် အာဲကၟာဲယေန်သၞာၚ်မန်တအ်ရ။

## See also
* တက္ကသိုလ်မဟာစူဠာလံၚ်ကန်ရာဇဝိဒျာယ
* ဝၚ်ဍုၚ်သေံ
* သာသနာဗုဒ္ဓ ပ္ဍဲဍုၚ်သေံ

## References

## External links
* Chulalongkorn - Britannica
* King Chulalongkorn - World History Encyclopedia
ထာမ်ပလိက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ (Wikipedia Templates)

**ထာမ်ပလိက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ** (အၚ်္ဂလိက်: *Wikipedia templates*) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်မုက်လိက်တၟေၚ် မနွံဒၟံၚ် ပ္ဍဲ Namespace `ထာမ်ပလိက်:` (Template:) သွက်ဂွံအသုံးပြု ပ္ဍဲကဵုမုက်လိက်တၞဟ်တၞဟ် ဗွဲမဂၠိုၚ်ဂၠၚ်ရ။ 

## တၚ်ရန်တၟအ်
* **ပွမစုတ်တၚ်နၚ်မတုပ်သၟဟ်:** သွက်ဂွံစုတ် တၚ်နၚ်မတုပ်သၟဟ် (ဥပမာ- သတိပေးချက်၊ နိဿဲ) ပ္ဍဲမုက်လိက်ဗွဲမဂၠိုၚ် နကဵုနဲကဲလောဲသွာ။
* **ပွမဖန်ဗဒှ်ဗီုပြင် (Formatting):** သွက်ဂွံဖန်ဗဒှ် အေန်ဖိုဗောက် (Infobox)၊ Navbox ကေုာံ Tab ဂမၠိုၚ်။
* **ပွမစဳရေၚ် (Maintenance):** သွက်ဂွံစၟတ်သမ္တီ မုက်လိက်မနွံပၟိက် သွက်ဂွံပလေဝ် (ဥပမာ- )။

## နဲကဲအသုံးပြု
ထာမ်ပလိက်ဂှ် စုတ်လဝ် နကဵုတင်္ကေတ `` ရ။ ဥပမာ- ယဝ်ရမိက်ဂွံစုတ် ထာမ်ပလိက် `နာမထာမ်ပလိက်` မ္ဂး ရိုက်စုတ် `` ရ။

## See also
* 
*
Wikipedia administration (ပွမစဳရေၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ)

**Wikipedia administration** (အၚ်္ဂလိက်: *Wikipedia administration*) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်စုဒေပ်မုက်လိက်ဂမၠိုၚ် မနွံကဵုတာလျိုၚ် သွက်ဂွံစဳရေၚ် ကေုာံ ထိၚ်ဒဝ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ညံၚ်ဂွံနွံကဵု ကဆံၚ်မသၠုၚ် ကေုာံ သၞောတ်ဗိုန်ဗတ်ရ။

## တၚ်ရန်တၟအ်
* **ပွမထိၚ်ဒဝ် (Maintenance):** ပွမဗက်ပလေဝ်လိက်၊ ပွမစၟတ်သမ္တီမုက်လိက် မနွံပၟိက် သွက်ဂွံဇၞော်မောဝ်။
* **သၞောဝ်ဥပဒေသ (Policies):** ပွမဖန်ဗဒှ် သၞောဝ်မဆေၚ်ကဵု ပွမချူလိက်၊ ပွမစုတ်နိဿဲ ကေုာံ ပွမစဳရေၚ်ညးမပလေဝ်လိက်တအ်။
* **အရံၚ်အာကၟာဲ (Resources):** ပွမဖန်ဗဒှ် ထာမ်ပလိက် (Templates) ကေုာံ နဲကဲရီုဗၚ် (Help pages) သွက်ညးမပလေဝ်လိက်တၟိတအ်။

## ကဏ္ဍအဓိကဂမၠိုၚ်
* ဝဳကဳပဳဒဳယာ:သၞောဝ်ဥပဒေသ (Policies and guidelines)
* ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ညးစဳရေၚ် (Administrators)
* ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ပွမထိၚ်ဒဝ် (Maintenance)

## See also
* 
*
ဝၚ်စကြဳ

## Lead section
**ဝၚ်စကြဳ** (အၚ်္ဂလိက်: *Chakri Dynasty*; သေံ: ราชวงศ์จักรี) ဝွံ ဒှ်ဝၚ်သၟိၚ်အုပ်ဓုပ် ဍုၚ်သေံ လၟုဟ်တုဲ စတမ်ကၠုၚ်နူသၞာံ ၁၇၈၂ လက်ထက်သၟိၚ်ရာမ ၁ ရ။  သင်္ကေတဝၚ်စကြဳဂှ် ဒှ်ရုပ် "စက်" (Chakra) ကေုာံ "သ္ဇၚ်" (Trisula) မဒှ်လွဟ်ကျာ်ဝိသၞုဟ်ရ။ ဝၚ်စကြဳဝွံ နွံကဵုသၟိၚ် (၁၀) ဇကုတုဲ ခေတ်ဏအ်ဂှ် ကော်စ ခေတ်ရတနကောသိန္ဒ (Rattanakosin Period) ရ။

## Kings of the Chakri Dynasty (သၟိၚ်ဝၚ်စကြဳဂမၠိုၚ်)
ဝၚ်စကြဳ နွံကဵုသၟိၚ် ၁၀ ဇကု (ကော်စ ရာမ ၁ - ၁၀):
# **ရာမ ၁** (၁၇၈၂–၁၈၀၉): ပတန်ဍုၚ်ဘၚ်္ကံ။
# **ရာမ ၂** (၁၈၀၉–၁၈၂၄): ဇၞော်မောဝ်လိက်ပတ် ကေုာံ သုခုမပညာ။
# **ရာမ ၃** (၁၈၂၄–၁၈၅၁): ဇၞော်မောဝ်ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သာသနာ။
# **ရာမ ၄** (သၟိၚ်မၚ်ကုဋ်; ၁၈၅၁–၁၈၆၈): စတမ်ပြုပြေၚ်ဍုၚ် နကဵုပညာသိပ္ပံ။
# **ရာမ ၅** (သၟိၚ်စူဠာလံၚ်ကန်; ၁၈၆၈–၁၉၁၀): ပလီုဍိက် ကေုာံ ပတန်တက္ကသိုလ်ဗုဒ္ဓဘာသာ (MCU)။
# **ရာမ ၆** (၁၉၁၀–၁၉၂၅): ဇၞော်မောဝ်ပရေၚ်ကောန်ဂကူ။
# **ရာမ ၇** (၁၉၂၅–၁၉၃၅): ပြံၚ်လှာဲသၞောတ်အုပ်ဓုပ် နကဵုသၞောဝ်ဥပဒေ (၁၉၃၂)။
# **ရာမ ၈** (၁၉၃၅–၁၉၄၆): သၟိၚ်အာနန္ဒမဟိဍန်။
# **ရာမ ၉** (သၟိၚ်ဘူမိဗလ်အဒုလျာဒေတ်; ၁၉၄၆–၂၀၁၆): အုပ်ဓုပ်ဍုၚ်လုကဴ ၇၀ သၞာံ။
# **ရာမ ၁၀** (သၟိၚ်ဝဇိရာလံၚ်ကန်; ၂၀၁၆–လၟုဟ်): သၟိၚ်လၟုဟ်။

## Role in Buddhism (ကဏ္ဍပ္ဍဲသာသနာ)
ဝၚ်စကြဳဝွံ ဒှ်ညးမယိုက်ဒိုက် သာသနာဗုဒ္ဓ ဗွဲမနက်သမ္ဗန်ရ။ သၟိၚ်ရာမ ၁ ပတန်လဝ် သၞောဝ်သံဃာ ကေုာံ တက်ပတိတ်လိက်ပိဋကတ်ပိ။ သၟိၚ်ရာမ ၄ ကေုာံ ရာမ ၅ ဇၞော်မောဝ်ပရေၚ်ပညာသံဃာတုဲ ပတန်လဝ် တက္ကသိုလ်ဗုဒ္ဓဘာသာဂမၠိုၚ်ရ။ 

## See also
* ဝၚ်ဍုၚ်သေံ
* သၟိၚ်စူဠာလံၚ်ကန် (ရာမ ၅)
* သၟိၚ်ဍုၚ်သေံဂမၠိုၚ်

## References
ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ပ္ဍဲခေတ်စကြဳ

## Lead section
**ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ပ္ဍဲခေတ်စကြဳ** (အၚ်္ဂလိက်: *Development in the Chakri Dynasty*) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်စုဒေပ်ပရူပွမပြုပြေၚ် ကေုာံ ပွမဇၞော်မောဝ်ဍုၚ်သေံ လုကဴအာယုဒ္စံါဝၚ် ဝၚ်စကြဳ (စတမ်နူသၞာံ ၁၇၈၂) ရ။  ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ်ဏအ်ဝွံ စတမ်နူပွမပတန်ဍုၚ်ဘၚ်္ကံ ညံၚ်ဂွံဒှ်ဗဟဵုအုပ်ဓုပ်၊ ပွမပလီုဍိက်၊ ပွမပတန်သၞောတ်ပညာခေတ်တၟိ ကေုာံ ပွမထိၚ်ဒဝ်သာသနာဗုဒ္ဓ ညံၚ်ဂွံဗိုန်ဗတ်ရ။ 

## Main Eras of Development (ခေတ်ဇၞော်မောဝ်ဂမၠိုၚ်)

### ခေတ်ပတန်ဍုၚ် (ရာမ ၁ - ၃)
* **ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်**: ပတန်ဍုၚ်ဘၚ်္ကံ (Rattanakosin) ကေုာံ ဖန်ဗဒှ်သၞောဝ် "သၞောဝ်ပိစပ်" (Three Seals Code)။
* **သာသနာ**: သံဂါယနာလိက်ပိဋကတ်ပိ ကေုာံ ပတန်ဘာကျာ်ဂမၠိုၚ် (ဥပမာ- ဘာဖဝ်)။
* **ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်**: စတမ်ဆက်ဆံကဵု ဂကူကြုက် ကေုာံ ဂကူပလိုတ်တအ် ဗွဲမလှဲလး။

### ခေတ်ပြုပြေၚ် (ရာမ ၄ - ၅)
ခေတ်ဏအ် ဒှ်ခေတ်အဓိက သွက်ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ်:
* **နဲကဲခေတ်တၟိ**: သၟိၚ်ရာမ ၄ စတမ်စုတ်ပညာသိပ္ပံ ကေုာံ နက္ခတ္တဗေဒ။
* **ပွမပလီုဍိက်**: သၟိၚ်စူဠာလံၚ်ကန် (ရာမ ၅) ပလီုကၠေံဘဝဍိက် ညံၚ်ကောန်ဍုၚ်ဂွံနွံကဵု သၠးပွး။
* **ပရေၚ်ပညာ**: ပတန်ဘာဗ္တောန်လိက် သၞောတ်ဂၠးကဝ် ကေုာံ တက္ကသိုလ်ဗုဒ္ဓဘာသာ (MCU & MBU)။ 
* **ပရေၚ်ဆက်သွယ်ရေး**: စတမ်ကၠောန်ဂၠံၚ်ကွဳပၟတ်၊ ပရေၚ်စက်အာဲ ကေုာံ တိုက်လိက်။

### ခေတ်ဇၞော်မောဝ် (ရာမ ၉ - ၁၀)
* **Sufficiency Economy**: သၟိၚ်ရာမ ၉ တွံဗဒှ်နဲကဲ "ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်ရုမ်ဂပ်" သွက်ညးဒိုက်ဂမၠိုၚ်။
* **ပရေၚ်နဲကဲ (Technology)**: ဇၞော်မောဝ်ပရေၚ်နဲကဲ ကွန်ပျူတာ၊ အေန်တာနက် ကေုာံ ပရေၚ်စက်မှုနာနာ ပ္ဍဲဍုၚ်သေံ။

## Impact on Religion (ဖိုလ်ပ္ဍဲသာသနာ)
ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ပ္ဍဲခေတ်စကြဳဝွံ ဖန်ဗဒှ်ကဵု သၞောဝ်သံဃာမဗိုန်ဗတ်၊ ပညာသံဃာမသၠုၚ်တိုန် ကေုာံ ပွမပတန် တက္ကသိုလ်မဟာစူဠာလံၚ်ကန်ရာဇဝိဒျာယ (MCU) မဒှ်ဗဟဵုဗ္တောန်ပညာဗုဒ္ဓဘာသာ သၞောတ်ဂၠးကဝ်ရ။

## See also
* ဝၚ်စကြဳ
* သၟိၚ်စူဠာလံၚ်ကန် (ရာမ ၅)
* တက္ကသိုလ်မဟာစူဠာလံၚ်ကန်ရာဇဝိဒျာယ

## References
မုက်လိက် မနွံ ကုဝှာင် လေန်မလီုလာ်ဂမၠိုင်

**မုက်လိက် မနွံ ကုဝှာင် လေန်မလီုလာ်ဂမၠိုင်** (အၚ်္ဂလိက်: *Pages with broken file links*) ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍသွက်ဂွံဗက်ဂၠာဲ (Tracking category) မုက်လိက်ဂမၠိုၚ် မနွံကဵုတင်္ကေတလေန်ဝှာၚ် (File link) မပလီုလာ်ဒၟံၚ်ရ။ [Image showing a broken file link icon on a Wikipedia page]

## ဟိုတ်မကတဵုဒှ်
မုက်လိက်မွဲမွဲ ပါလုပ်အာ ပ္ဍဲကဏ္ဍဏအ် ဟိုတ်နူတၚ်ဂမၠိုၚ် ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ:
* **ဝှာၚ်ဟွံမွဲ (File does not exist):** ရိုက်စုတ်လဝ် နာမဝှာၚ် (ဥပမာ- ``) ဆဂး ဝှာၚ်ဂှ် ဟွံဂွံ Upload စုတ်လဝ် ပ္ဍဲ Wikipedia ဟွံသေၚ်မ္ဂး Wikimedia Commons ရ။
* **နာမဝှာၚ်ဗၠေတ် (Typo in filename):** ရိုက်စုတ် နာမဝှာၚ်ဗၠေတ်ဒၟံၚ် (ဥပမာ- ရိုက်စုတ် `Img01.jpg` ဒၞာဲ `Image01.jpg`)။
* **ဝှာၚ်မဂွံပလီုကၠေံလဝ် (Deleted file):** ဝှာၚ်ဂှ် ကိုပ်ကၠာတေအ် နွံဒၟံၚ် ဆဂး ဟိုတ်နူသၞောဝ် Copyright တုဲ ဂွံပလီုကၠေံလဝ်ရ။

## နဲကဲပလေဝ်
သွက်ဂွံပတိတ်မုက်လိက်နူကဏ္ဍဏအ်:
# Open edit mode (ပလေဝ်) မုက်လိက်ဂှ်။
# ဂၠာဲလေန်ဝှာၚ် (File link) မဗၠေတ်ဒၟံၚ်။
# ပလေဝ်နာမဝှာၚ် ညံၚ်ဂွံဍာံစၟတ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပလီုကၠေံ လေန်ဝှာၚ်မလီုလာ်ဂှ်ညိ။

## See also
* 
*
ကဏ္ဍပွမထိၚ်ဒဝ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ

**ပွမထိၚ်ဒဝ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ** (အၚ်္ဂလိက်: *Wikipedia maintenance*) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်စုဒေပ်ကမၠောန်ဂမၠိုၚ် မနွံတာလျိုၚ် သွက်ဂွံမၚ်မွဲ ညံၚ်မုက်လိက်ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဂွံနွံကဵုကဆံၚ်မသၠုၚ်၊ တၚ်နၚ်မဍာံစၟတ် ကေုာံ ဗီုပြင်မတုပ်သၟဟ်ရ။

## တၚ်ရန်တၟအ်
* **ပွမပလေဝ်လိက်:** ပ္ဍဲအခိၚ်မုက်လိက်မွဲမွဲ နွံပၟိက်သၞောဝ်ပွမချူလိက်၊ ပွမစုတ်နိဿဲ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပွမပလေဝ်ဗီုပြင်။
* **ပွမဗက်ဂၠာဲ (Tracking):** ပွမစၟတ်သမ္တီ မုက်လိက်မနွံကဵု တၚ်ခက်ခုဲ (ဥပမာ- လေန်ဝှာၚ်မလီုလာ်၊ အေန်ဖိုဗောက်မလ္ၚု)။
* **ပွမဇၞော်မောဝ်:** ပွမစုဒေပ်မုက်လိက် မနွံဆညိည (Stubs) သွက်ဂွံဗက်ချူဗပေၚ်ကဵု ဗွဲကြဴ။

## ကဏ္ဍအဓိကဂမၠိုၚ်
* ကဏ္ဍ:Articles with empty infoboxes
* ကဏ္ဍ:မုက်လိက် မနွံ ကုဝှာင် လေန်မလီုလာ်ဂမၠိုင်
* ကဏ္ဍ:Wikipedia administration

## See also
* 
*