open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
အာရှဗေဒ

**အာရှဗေဒ** (အၚ်္ဂလိက်: **Asian Studies**) ဝွံ ဒှ်တဏှာပညာ (Academic discipline) မလ္ၚတ်ပရူမၞိဟ်၊ ယေန်သၞာၚ်၊ အရေဝ်ဘာသာ၊ ဝၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်ဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲတိုက်အာရှရ။ ပညာဏအ်ဝွံ စုဒေပ်လဝ် နဲကဲလ္ၚတ်နာနာ မပ္တံကဵု ပညာမၞိဟ်ဗေဒ (Anthropology)၊ ပညာသၞောတ်ဘာသာ (Linguistics) ကေုာံ ပညာဝၚ် (History) သွက်ဂွံသောၚ်ကလးကဵု အကာဲအရာအာရှ ဗွဲမလှဲလးရ။

## ကဏ္ဍအဓိကဂမၠိုၚ် (Main Subfields)

၁. **အာရှအဂၞဲဗေဒ (Southeast Asian Studies):** လ္ၚတ်ပရူဍုၚ်ဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲအာရှအဂၞဲ ဥပမာ- သေံ၊ ဗၟာ၊ ဝေတ်ဏာမ် ကေုာံ မန်ဗေဒ (Mon Studies) ရ။

၂. **အာရှဗၟံက်ဗေဒ (East Asian Studies):** လ္ၚတ်ပရူဍုၚ်ကြုက်၊ ဂျပါန် ကေုာံ ကိုဝ်ရဳယျာ။

၃. **အာရှသၟဝ်ကျာဗေဒ (South Asian Studies):** လ္ၚတ်ပရူအိန္ဒိယ၊ ပါကစ္စတာန် ကေုာံ သိရိလၚ်္ကာ။

၄. **ဘာသာဗေဒအာရှ (Asian Linguistics):** လ္ၚတ်အဆက်အစပ်အကြား ဂကောံဘာသာနာနာ ပ္ဍဲအာရှ (ဥပမာ- သြသထြဝ်အေရှတေတ်၊ သြသထြဝ်နဳရှေန်)။

## အဆက်အစပ်ကဵု [[မန်ဗေဒ]]
မန်ဗေဒ ဝွံ ဒှ်အစိတ်အပိုင်းကိစ္စဇၞော်မွဲ ပ္ဍဲအာရှဗေဒ (ဗွဲတၟေၚ် ပ္ဍဲအာရှအဂၞဲဗေဒ) ဟိုတ်နူဂကူမန်ပိုဲ နွံကဵုဝၚ် ကေုာံ ယေန်သၞာၚ် မဆက်စပ်ဒၟံၚ်ကဵု အာရျာန်အာရှအဂၞဲ ဗွဲမဇြိုဟ်နက်ရ။

## အဆက်အစပ်ကဵု [[ပညာစဳရေၚ်ဗဟုသုတ]]
ပ္ဍဲအာရှဗေဒမ္ဂး ညးတအ်အသုံးပြု သၞောတ်ပွမပါ်ကဏ္ဍ (Classification) သွက်ဂွံပါ်ခြာဗဟုသုတ အတိုၚ်ဒေသ (Geographical) ကေုာံ အတိုၚ်ဂကူမၞိဟ် (Ethnic groups) ရ။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
* မန်ဗေဒ
* ဘာသာမန်
* ဝၚ်အာရှ
* ပညာသၞောတ်ဘာသာ
ဒေသဗေဒ

**ဒေသဗေဒ** (အၚ်္ဂလိက်: **Area Studies**) ဝွံ ဒှ်တဏှာပညာမလ္ၚတ်ပရူဒေသမွဲမွဲ (ဥပမာ- အာရှ၊ ယူရောပ်၊ အာဖရိက) နကဵုနဲကဲပံၚ်ဗစိုပ်ပညာနာနာ မပ္တံကဵု ဝၚ်၊ ယေန်သၞာၚ်၊ အရေဝ်ဘာသာ၊ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်ရ။ ပညာဏအ်ဝွံ ဒုၚ်သ္ဇိုၚ်ကဵုဒၞာဲဝါဲ (Geography) သွက်ဂွံသောၚ်ကလးကဵု အာရျာန်မၞိဟ် ပ္ဍဲဒေသတအ်ဂှ်ရ။

## ကဏ္ဍအဓိကဂမၠိုၚ် (Major Fields)

၁. **[[အာရှဗေဒ]] (Asian Studies):** လ္ၚတ်ပရူတိုက်အာရှ အလုံမွဲ။ ဍေံစုဒေပ်လဝ် မန်ဗေဒ၊ ဗၟာဗေဒ ကေုာံ သေံဗေဒ ရ။

၂. **အာဖရိကဗေဒ (African Studies):** လ္ၚတ်ပရူယေန်သၞာၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ပ္ဍဲတိုက်အာဖရိက။

၃. **ယူရောပ်ဗေဒ (European Studies):** လ္ၚတ်ပရူဝၚ် ကေုာံ အစဳအဇန်သမဂ္ဂယူရောပ် (European Union)။

၄. **အမေရိကဗေဒ (American Studies):** လ္ၚတ်ပရူယေန်သၞာၚ် ကေုာံ မၞိဟ်ဗေဒ ပ္ဍဲအမေရိကသၟဝ်ကျာ ကေုာံ အမေရိကသၟဝ်။

## အဆက်အစပ်ကဵု [[ပညာစဳရေၚ်ဗဟုသုတ]]
ပ္ဍဲဒေသဗေဒမ္ဂး နဲကဲပညာမစဳရေၚ် (Method of Organization) ဝွံ ကိစ္စဇၞော်ဗွဲမလောန်။ ညးတအ်အသုံးပြု သၞောတ်ပွမပါ်ကဏ္ဍ အတိုၚ်ဒေသ (Geographical Classification) သွက်ဂွံစုဒေပ်တင်္ကေတဂမၠိုၚ် ညံၚ်ဂွံနွံကဵုသၞောတ်ရ။

[Image showing a map of Southeast Asia highlighting Mon cultural regions]

## အဆက်အစပ်ကဵု [[မန်ဗေဒ]]
မန်ဗေဒ ဝွံ ဒှ်အစိတ်အပိုင်းဍောတ်မွဲ ပ္ဍဲအာရှဗေဒ၊ တုဲတုဲ အာရှဗေဒ ဂှ် ဒှ်အစိတ်အပိုင်းမွဲ ပ္ဍဲဒေသဗေဒ ရ။ ဣဝွံ ထ္ၜးကဵုသၞောတ်သၠုၚ်စှ်ေ (Hierarchy) ပ္ဍဲပညာဒေသဗေဒရ။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
* အာရှဗေဒ
* မန်ဗေဒ
* ပညာစဳရေၚ်ဗဟုသုတ
* ဝၚ်ဂၠးတိ
ပညာပွမခၞံဗဒှ်အဘိဓာန်

thumb|300x300px|ဗီုပြင်ပွမခၞံဗဒှ်အဘိဓာန် (Lexicography) နကဵုနဲကဲသၞောတ်
**ပညာပွမခၞံဗဒှ်အဘိဓာန်** (အၚ်္ဂလိက်: **Lexicography**) ဝွံ ဒှ်ပညာ ကေုာံ အနုပညာ ပွမစုဒေပ်၊ ပွမချူ ကေုာံ ပွမစဳရေၚ်လိက်အဘိဓာန်ဂမၠိုၚ်ရ။ ပညာဏအ် ပါ်ခြာလဝ် ၂ ကဏ္ဍအဓိက:

# **Practical Lexicography:** ပွမစုဒေပ်မလိက် ကေုာံ ပွမခၞံဗဒှ်အဘိဓာန်ဇေတ်ဇေတ်။
# **Theoretical Lexicography:** ပွမလ္ၚတ်တဳအိုရဳ၊ နဲကဲ ကေုာံ ဝၚ်ပွမခၞံဗဒှ်အဘိဓာန် (ညးတအ်ကော်စ Metalexicography) ရ။

## ကမၠောန်အဓိက ပ္ဍဲပညာခၞံဗဒှ်အဘိဓာန်
၁. **ပွမရုဲစှ်ဝေါဟာရ (Selection):** ရုဲစှ်မလိက်ဂမၠိုၚ် မနွံပၟိက် သွက်ဂွံစုတ်ပ္ဍဲအဘိဓာန် (ဥပမာ- ဝေါဟာရခေတ်တၟိ၊ ဝေါဟာရတြေံ)။ ၂. **ပွမစဳရေၚ်ဒက်ပတန် (Microstructure):** ဖန်ဗဒှ်ဗီုပြင်မလိက်မွဲမွဲ (Lemma) ညံၚ်ဂွံဍိုက်ပေၚ်ကဵု:

* ရမ္သာၚ် (Pronunciation)
* အဝဲအရေဝ် (Parts of Speech)
* အဓိပ္ပါယ် (Definition)
* ဥပမာဝါကျ (Example sentences)

၃. **ပွမစဳရေၚ်လၟေၚ် (Macrostructure):** စဳရေၚ်မလိက်ဂမၠိုၚ် အတိုၚ် နဲကဲပညာမစဳရေၚ် (ဥပမာ- လၟေၚ်အက္ခရ် က၊ ခ၊ ဂ)။

## အဆက်အစပ်ကဵု [[ဝေါဟာရဗေဒ]]
ပညာပွမခၞံဗဒှ်အဘိဓာန်ဝွံ ဒုၚ်သ္ဇိုၚ်ကဵု ဝေါဟာရဗေဒ (Lexicology) သွက်ဂွံတီကေတ် အဆက်အစပ်အဓိပ္ပါယ်မလိက် ကေုာံ တမ်ရိုးမလိက်ရ။

## ပညာခၞံဗဒှ်အဘိဓာန်မန်
ပ္ဍဲ အဘိဓာန်မန် ဂမၠိုၚ် (ဥပမာ- အဘိဓာန် R. Halliday) ညးတအ်အသုံးပြုနဲကဲပညာဏအ် သွက်ဂွံထိၚ်ဒဝ်ဝေါဟာရမန် ညံၚ်ဟွံဂွံကၠေံဗ္ဒန်အာရ။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်

* အဘိဓာန်မန်
* ဝေါဟာရဗေဒ
* နဲကဲပညာမစဳရေၚ်
ဝေါဟာရဗေဒ

**ဝေါဟာရဗေဒ** (အၚ်္ဂလိက်: **Lexicology**) ဝွံ ဒှ်အစိတ်အပိုင်းပညာသၞောတ်ဘာသာ မလ္ၚတ်ပရူမလိက် (Words) ကေုာံ ဝေါဟာရဂမၠိုၚ်ရ။ ဍေံလ္ၚတ်ကဵု အဓိပ္ပါယ်မလိက်၊ တမ်ရိုးမလိက် (Etymology)၊ ကေုာံ အဆက်အစပ်အကြားမလိက်ဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲအရေဝ်ဘာသာမွဲမွဲရ။ ဝေါဟာရဗေဒဝွံ ဒှ်သ္ဇိုၚ်အဓိက သွက်ပညာပွမခၞံဗဒှ်အဘိဓာန် (Lexicography) ရ။

## တၚ်လ္ၚတ်အဓိက ပ္ဍဲဝေါဟာရဗေဒ

၁. **အဓိပ္ပါယ်ဗေဒ (Semantics):** လ္ၚတ်ပရူအဓိပ္ပါယ်မလိက် ကေုာံ ဗီုအဓိပ္ပါယ်မလိက်မပြံၚ်လှာဲအာ။
၂. **တမ်ရိုးဗေဒ (Etymology):** လ္ၚတ်ပရူတမ်မူလမလိက် (ဥပမာ- မလိက်မန် မကၠုၚ်နူ သံသကြိုတ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပါဠိ)။
၃. **ဝေါဟာရစုဒေပ် (Lexicon):** လ္ၚတ်ဗီုမလိက်ဂမၠိုၚ်မစုဒေပ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲစိုတ်မၞိဟ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပ္ဍဲဘာသာမွဲမွဲ။

## အဆက်အစပ်ကဵု [[သဒ္ဒါ]]
ဝေါဟာရဗေဒဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံၚ်ကဵု ဗီုပြင်မလိက် (Morphology) ဟိုတ်နူဍေံလ္ၚတ်ဗီုမလိက်မွဲမ ဒက်ပတန်လဝ်ရ။
* **[[အဝဲအရေဝ်]] (Parts of Speech):** ဝေါဟာရဗေဒ ပါ်ခြာကဵု မလိက်ဂမၠိုၚ် နဒဒှ် နာမ်၊ ကြိယာ၊ နာမဝိသေသန ရ။

## ဝေါဟာရဗေဒမန် (Mon Lexicology)
ဘာသာမန်ပိုဲ နွံကဵုဝေါဟာရဗေဒမလှဲလးတုဲ ဍေံဒုၚ်သ္ဇိုၚ်ကဵု:
* **မလိက်တမ် (Root words):** ဥပမာ- "အာ"၊ "စ"။
* **မလိက်နှဴ (Compound words):** ဥပမာ- "ရပ်စပ်စကာ"။
* **မလိက်စုတ်အကြာ (Infixes):** ဥပမာ- "ဂေါဝ်" (Adj) -> "ဂလောဝ်" (Noun)။

## ဝေါဟာရဗေဒ ကေုာံ [[ပညာစဳရေၚ်ဗဟုသုတ]]
ပ္ဍဲပညာစဳရေၚ်ဗဟုသုတမ္ဂး ဝေါဟာရဗေဒဝွံ အသုံးပြုသွက်ဂွံဒက်ပတန် သၞောတ် **Taxonomy** ကေုာံ **Ontology** ညံၚ်ဂွံပါ်ခြာကဏ္ဍဗဟုသုတ ဗွဲမဍာံပြရ။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
* ပညာသၞောတ်ဘာသာ
* အဓိပ္ပါယ်ဗေဒ
* ဗီုပြင်မလိက်
* ပညာစဳရေၚ်ဗဟုသုတ
ပညာလတူကဏ္ဍ

**ပညာလတူကဏ္ဍ** (အၚ်္ဂလိက်: **Transdisciplinary Studies**) ဝွံ ဒှ်နဲကဲပညာမတိတ်ဗၠးနူတြၚ် ကဏ္ဍပညာ (Disciplines) နာနာတုဲ ဖန်ဗဒှ်ကေတ်သၞောတ်ဗဟုသုတတၟိ မပံၚ်ဗစိုပ်လဝ် သိပ္ပံ၊ ဂကူမၞိဟ် ကေုာံ ပရေၚ်မၞိဟ်ဇေတ်ဇေတ်ရ။ နဲကဲဏအ်ဝွံ ဟွံလ္ၚတ်ဆအပ္ဍဲကဏ္ဍပညာဟေၚ်၊ ဆဂး ဍေံဆက်စၠောအ်ကဵု ဗဟုသုတနူဂကောံမၞိဟ် (Society) သွက်ဂွံသောၚ်ကလးပြသၞာဂၠးကဝ် မနွံကဵုတၚ်ခက်ခုဲဂၠိုၚ်ရ။

## တၚ်တၟေၚ်အကြားနဲကဲနာနာ (Comparison of Approaches)

ပ္ဍဲ ပညာစဳရေၚ်ဗဟုသုတ မ္ဂး ညးတအ်ပါ်ခြာလဝ်နဲကဲဏအ် ညံၚ်ဂွံကၠးဖ္ဍး:

၁. **Intradisciplinary:** လ္ၚတ်ဆအပ္ဍဲကဏ္ဍပညာမွဲဟေၚ် (ဥပမာ- ဝါကျဗေဒမန်)။

၂. **Multidisciplinary:** ပညာနာနာမံၚ်မွဲဒၞာဲ ဆဂး ဟွံနှဴရဴ (ဥပမာ- မန်ဗေဒ)။

၃. **[[ကဏ္ဍပညာပံၚ်ဗစိုပ်]] (Interdisciplinary):** ပညာနာနာနှဴရဴတုဲ ဖန်ဗဒှ်တဳအိုရဳတၟိ (ဥပမာ- သိပ္ပံဘာသာ ကေုာံ က္ဍဟ်)။

၄. **Transdisciplinary (ပညာလတူကဏ္ဍ):** ပညာမတိတ်ဗၠးနူတြၚ်ကဏ္ဍတုဲ သောၚ်ကလးပြသၞာဂၠးတိ (ဥပမာ- ပရူပွမပြံၚ်လှာဲဥတုရာသဳ မဒးအသုံးပြုသိပ္ပံ၊ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ ယေန်သၞာၚ်မၞိဟ်)။

## မူသ္ဇိုၚ်အဓိက (Core Principles)

* **Levels of Reality:** ဒုၚ်တဲဒဒှ်ရ အကာဲအရာဇေတ်ဇေတ်နွံလှဲလးတုဲ ကဏ္ဍပညာမွဲဟေၚ် သောၚ်ကလးဟွံအိုတ်ရ။
* **Logic of the Included Middle:** ပွမဆက်စၠောအ်ဗဟုသုတ မတၞဟ်ခြာဒၟံၚ် ညံၚ်ဂွံဒှ်မွဲရ။
* **Complexity:** လ္ၚတ်ပြသၞာမနွံကဵုတၚ်ခက်ခုဲဂၠိုၚ် နကဵုနဲကဲပံၚ်ဗစိုပ်။

## အဆက်အစပ်ကဵု [[ပညာစဳရေၚ်ဗဟုသုတ]]
ပ္ဍဲပရေၚ်စဳရေၚ် ကဏ္ဍပါ်ဂမၠိုၚ် မ္ဂး "ပညာလတူကဏ္ဍ" ဝွံ ဒှ်သ္ဇိုၚ် သွက်ဂွံဒက်ပတန်သၞောတ်ဗဟုသုတ မဟွံမွဲကဵုပယျဵု (Non-linear knowledge systems) ရ။ ဍေံရီုဗၚ်ကဵု သၞောတ်ပွမပါ်ကဏ္ဍ ညံၚ်ဂွံနွံကဵုအဆက်အစပ်အလုံမွဲရ။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
* ကဏ္ဍပညာ
* ကဏ္ဍပညာပံၚ်ဗစိုပ်
* ပညာစဳရေၚ်ဗဟုသုတ
* သိပ္ပံတင်္ကေတ
ပညာအပ္ဍဲကဏ္ဍ

**ပညာအပ္ဍဲကဏ္ဍ** (အၚ်္ဂလိက်: **Intradisciplinary Studies** ဟွံသေၚ်မ္ဂး **Monodisciplinary**) ဝွံ ဒှ်နဲကဲပညာမလ္ၚတ်၊ သုတေသန ကေုာံ ပွမသောၚ်ကလးပြသၞာဂမၠိုၚ် ဆအပ္ဍဲတြၚ် ကဏ္ဍပညာ (Discipline) မွဲဟေၚ်ရ။ နဲကဲဏအ်ဝွံ ဒုၚ်သ္ဇိုၚ်ကဵု တဳအိုရဳ၊ နဲကဲလ္ၚတ် ကေုာံ ဝေါဟာရဗေဒ မနွံဒၟံၚ် ပ္ဍဲကဏ္ဍဂှ် သွက်ဂွံကလိဂွံဗဟုသုတ ဗွဲမဇြိုဟ်နက်ရ။

## လက္ခဏာအဓိကဂမၠိုၚ် (Key Characteristics)

* **Depth over Breadth:** ဂၠာဲဗဟုသုတ ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ပ္ဍဲပရူမွဲမွဲ (ဥပမာ- လ္ၚတ်ဆ ဝါကျဗေဒမန် မွဲဟေၚ်)။
* **Specialization:** ဒှ်ပွမဒှ်အစာပညာ (Specialist) ပ္ဍဲကဏ္ဍဂှ်။
* **Internal Consistency:** အသုံးပြုသၞောတ်သၞောဝ် ကေုာံ တဳအိုရဳ မနွံဒၟံၚ် ပ္ဍဲကဏ္ဍပညာဇကုဟေၚ်။

## တၚ်တၟေၚ်အကြားနဲကဲနာနာ (Comparison)

ပ္ဍဲ ပညာစဳရေၚ်ဗဟုသုတ မ္ဂး "ပညာအပ္ဍဲကဏ္ဍ" ဝွံ ဒှ်သ္ဇိုၚ်အဓိက သွက်ဂွံပြံၚ်လှာဲအာအစိုပ် နဲကဲတၞဟ်ဂမၠိုၚ်:
# **Intradisciplinary:** လ္ၚတ်ဆအပ္ဍဲ (ဥပမာ- သဒ္ဒါမန်)။
# **Multidisciplinary:** ပညာနာနာမံၚ်မွဲဒၞာဲ (ဥပမာ- မန်ဗေဒ)။
# **[[ကဏ္ဍပညာပံၚ်ဗစိုပ်]] (Interdisciplinary):** ပညာနာနာနှဴရဴ (ဥပမာ- သိပ္ပံဘာသာ ကေုာံ က္ဍဟ်)။
# **[[ပညာလတူကဏ္ဍ]] (Transdisciplinary):** ပံၚ်ဗစိုပ်ဗဟုသုတအလုံမွဲ။

## အဆက်အစပ်ကဵု [[ပညာစဳရေၚ်ဗဟုသုတ]]
ပ္ဍဲ သၞောတ်ပွမပါ်ကဏ္ဍ မ္ဂး "ပညာအပ္ဍဲကဏ္ဍ" ဝွံ ရီုဗၚ်ကဵုညးဗှ်လိက်တအ် ဂွံလ္ၚတ်အစိတ်အပိုင်းဍောတ်တ်ဂမၠိုၚ် (Sub-specialties) ပ္ဍဲမုက်လိက်မွဲမွဲ ဗွဲမကၠးဖ္ဍးရ။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
* ကဏ္ဍပညာ
* ကဏ္ဍပညာပံၚ်ဗစိုပ်
* ပညာစဳရေၚ်ဗဟုသုတ
* သဒ္ဒါမန်
ပညာပွမဒှ်အစာတၟေၚ်

**ပညာပွမဒှ်အစာတၟေၚ်** (အၚ်္ဂလိက်: **Specialization**) ဝွံ ဒှ်နဲကဲပွမလ္ၚတ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပွမကမၠောန် မကဵုအာရီုဆအပ္ဍဲအစိတ်အပိုင်းဍောတ်တ်မွဲ ပ္ဍဲကဏ္ဍပညာဇၞော်မွဲရ။ ပ္ဍဲပညာသုတေသနမ္ဂး ဣဝွံ ဒှ်နဲကဲ ပညာအပ္ဍဲကဏ္ဍ (Intradisciplinary) သွက်ဂွံကလိဂွံဗဟုသုတ မဇြိုဟ်နက်အိုတ်ရ။

## တၚ်လ္ၚတ်အဓိက (Key Aspects)

၁. **ပွမပါ်ခြာ (Division of Knowledge):** ပါ်ဗဟုသုတဇၞော်ဇၞော် အာစိုပ်အစိတ်အပိုင်းဍောတ်တ်။
* *ဥပမာ:* ပညာသၞောတ်ဘာသာ (ဇၞော်) -> ဝါကျဗေဒ (တၟေၚ်) -> ဝါကျဗေဒမန် (အစာတၟေၚ်)။

၂. **ပွမဇြိုဟ်နက် (Depth of Expertise):** ဒှ်အစာပညာ (Specialist) မတီကၠိုဟ်ပရူမွဲမွဲ ဗွဲမလှဲလးတုဲ ဇြိုဟ်နက်။

၃. **ပွမအသုံးပြု (Practical Application):** ပ္ဍဲကမၠောန်မ္ဂး ပွမဒှ်အစာတၟေၚ် ရီုဗၚ်ကဵုကမၠောန်ဂွံတုဲဒှ်ပြဟ် ကေုာံ နွံကဵုဒြဟတ်ရ။

## ဥပမာ ပ္ဍဲ [[မန်ဗေဒ]]

ပ္ဍဲကဏ္ဍ မန်ဗေဒ မ္ဂး ပညာပွမဒှ်အစာတၟေၚ် နွံနာနာသာ်:
* **အစာလိက်တၟအ် (Epigraphist):** ညးမဒှ်အစာတၟေၚ် ပ္ဍဲပွမဗှ်လိက်တၟအ်မန်တြေံ။
* **အစာအဘိဓာန် (Lexicographer):** ညးမဒှ်အစာတၟေၚ် ပ္ဍဲ ပညာပွမခၞံဗဒှ်အဘိဓာန်။
* **အစာဝၚ် (Historian):** ညးမဒှ်အစာတၟေၚ် ပ္ဍဲဝၚ်ဍုၚ်မန်။

## တၚ်ခက်ခုဲ (Challenges)
ပညာပွမဒှ်အစာတၟေၚ်ဝွံ ယဝ်ရဇြိုဟ်နက်လောန်အာမ္ဂး ဍေံဖန်ဗဒှ်ကဵု "Silo Effect" (ပွမမံၚ်ဆအပ္ဍဲတြၚ်ဇကုဟေၚ်)။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပညာခေတ်တၟိမ္ဂး ညးတအ်အသုံးပြု ကဏ္ဍပညာပံၚ်ဗစိုပ် (Interdisciplinary) သွက်ဂွံဆက်စၠောအ်အကြားအစာတၟေၚ်နာနာရ။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
* ကဏ္ဍပညာ
* ပညာအပ္ဍဲကဏ္ဍ
* ပညာစဳရေၚ်ဗဟုသုတ
* မန်ဗေဒ
ပွမပါ်ခြာကမၠောန်

**ပွမပါ်ခြာကမၠောန်** (အၚ်္ဂလိက်: **Division of Labour**) ဝွံ ဒှ်နဲကဲပညာစဳရေၚ် (Organizational method) မပါ်ခြာကမၠောန်ဇၞော်ဇၞော် အာစိုပ်အစိတ်အပိုင်းဍောတ်တ်ဂမၠိုၚ် တုဲတုဲ ကဵုမၞိဟ်မနွံကဵု ပညာပွမဒှ်အစာတၟေၚ် (Specialization) တအ် ယိုက်ဂၠေၚ်ကမၠောန်တအ်ဂှ်ရ။ နဲကဲဏအ်ဝွံ ရီုဗၚ်ကဵုပွမပတိတ် (Production) ဂွံတုဲဒှ်ပြဟ် ကေုာံ နွံကဵုဍာ်ဒကေဝ်သၠုၚ်ရ။

## ဝၚ် ကေုာံ တဳအိုရဳ (History and Theory)

၁. **Adam Smith:** ပ္ဍဲလိက် "The Wealth of Nations" ဂှ် ညးသောၚ်ကလးလဝ် နကဵုဥပမာ "ရုၚ်စက်ပတိတ်တ္ၚဲ" (Pin factory)။ မၞိဟ်မွဲဟေၚ် ပတိတ်တ္ၚဲမ္ဂး ဂွံဆညိည၊ ဆဂး ယဝ်ရပါ်ခြာကမၠောန် (မၞိဟ်မွဲပလေဝ်ပသဲ၊ မၞိဟ်မွဲကုတ်၊ မၞိဟ်မွဲဖန်ဗဒှ်က္ဍိုပ်) မ္ဂး ပတိတ်ဂွံလၟိဟ်ဂၠိုၚ်ဗွဲမလောန်ရ။

၂. **Émile Durkheim:** လ္ၚတ်ပရူပွမပါ်ခြာကမၠောန် ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ် (Societal level)။ ညးညာတ်ကေတ်ဒဒှ်ရ ဣဝွံ ဖန်ဗဒှ်ကဵု "Social Solidarity" (ပွမညဳသၟဟ် ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ်) ဟိုတ်နူမၞိဟ်နာနာ ဒးဗဒဗဒါဲဒၟံၚ်ညးသကအ်ရ။

## တၚ်ခေတ်တၟိ ပ္ဍဲ [[ကဏ္ဍပညာ]]

[Image showing the T-shaped skills profile of individuals in a collaborative team]

ပ္ဍဲခေတ်တင်္ကေတမ္ဂး ပွမပါ်ခြာကမၠောန်ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံၚ်ကဵု:
* **[[ပညာပွမဒှ်အစာတၟေၚ်]] (Specialization):** မၞိဟ်မွဲမွဲ ဒှ်အစာပညာ ပ္ဍဲကဏ္ဍဍောတ်တ်။
* **[[ကဏ္ဍပညာပံၚ်ဗစိုပ်]] (Interdisciplinary):** ပွမပံၚ်ဗစိုပ်အစာပညာနာနာ သွက်ဂွံသောၚ်ကလးပြသၞာဇၞော်ဇၞော်။
* **Digital Division of Labour:** ပွမပါ်ကမၠောန် အကြားမၞိဟ် ကေုာံ အေအာဲ (AI)။

## တၚ်ခက်ခုဲ (Challenges)
* **Alienation (ပွမမံၚ်သ္ၚောဲ):** မၞိဟ်ကမၠောန်တအ် ညာတ်ဆအစိတ်အပိုင်းဍောတ်တ်တုဲ ဟွံညာတ်ကေတ်အာရျာန်ကမၠောန်အလုံမွဲ (Karl Marx)။
* **Interdependence:** ယဝ်ရအစိတ်အပိုင်းမွဲလီုအာမ္ဂး ကမၠောန်အလုံမွဲ ဒးဒေါအ်အာမာန်ရ။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
* ပညာပွမဒှ်အစာတၟေၚ်
* ကဏ္ဍပညာ
* ပညာစဳရေၚ်ဗဟုသုတ
* ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်
ပညာစဳရေၚ်ဂကောံ

thumb|300x300px|ဗီုပြင်ပညာစဳရေၚ်ဂကောံ (Organizational Structure) နကဵုသၞောတ်သၠုၚ်စှ်ေ
**ပညာစဳရေၚ်ဂကောံ** (အၚ်္ဂလိက်: **Organizational Science** ဟွံသေၚ်မ္ဂး **Organization Theory**) ဝွံ ဒှ်ပညာမလ္ၚတ်ဗီုပြင်ဂကောံမၞိဟ်ဂမၠိုၚ် မဒက်ပတန်လဝ်၊ ဗီုမၞိဟ်ပ္ဍဲဂကောံတအ်မဆက်စပ်ညးသကအ် ကေုာံ ဗီုဂကောံတအ်မကမၠောန် သွက်ဂွံစိုပ်တိုၚ်ပ္ကဴရ။ ပညာဏအ်ဝွံ ပံၚ်ဗစိုပ်လဝ် စိုတ်ဗေဒ၊ မၞိဟ်ဗေဒ ကေုာံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် သွက်ဂွံဖန်ဗဒှ်ဂကောံမနွံကဵုဒြဟတ်ရ။

## တၚ်လ္ၚတ်အဓိက (Major Study Areas)
၁. **သၞောတ်ဒက်ပတန် (Organizational Structure):** လ္ၚတ်ဗီုအာဏာ ကေုာံ တာလျိုၚ်မပါ်ခြာလဝ် (ဥပမာ- ပွမပါ်ခြာကမၠောန်)။

၂. **စိုတ်ဓာတ်ဂကောံ (Organizational Behavior):** လ္ၚတ်ဗီုမၞိဟ်တအ်မကမၠောန်မွဲစိတ္တရ ကေုာံ ဗီုပွမပံၚ်ဗစိုပ်စိုတ်ဓာတ်ညးကမၠောန်။

၃. **ယေန်သၞာၚ်ဂကောံ (Organizational Culture):** လ္ၚတ်စံၚ်ဏး၊ တၚ်ၚုဟ်မး ကေုာံ သၞောဝ်ဝတ်မနွံဒၟံၚ် ပ္ဍဲဂကောံမွဲမွဲ။

## အဆက်အစပ်ကဵု [[ပညာစဳရေၚ်ဗဟုသုတ]]
[Image showing the relationship between information flow and organizational hierarchy]

ပညာစဳရေၚ်ဂကောံဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံၚ်ကဵု ပညာစဳရေၚ်ဗဟုသုတ ဗွဲမဗွဲဓဝ် ဟိုတ်နူ:

* **Knowledge Management:** ပညာမအုပ်ဓုပ်ဗဟုသုတ ပ္ဍဲဂကောံ။
* **Communication Flows:** ဗီုတင်္ကေတမအာကၠုၚ် ပ္ဍဲဂကောံ။
* **[[နဲကဲပညာမစဳရေၚ်]]:** နဲကဲမစဳရေၚ်တာလျိုၚ် ကေုာံ မၞိဟ်။

## ကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲဝဳကဳပဳဒဳယာ
ပ္ဍဲပရေၚ်စဳရေၚ် ကဏ္ဍပါ်ဂမၠိုၚ် မ္ဂး "ပညာစဳရေၚ်ဂကောံ" ဝွံ ဒှ်သ္ဇိုၚ် သွက်ဂွံဒက်ပတန်သၞောတ်အုပ်ဓုပ်ဗဟုသုတ ညံၚ်ညးဗှ်လိက်တအ် ဂွံညာတ်ကေတ်အာရျာန်ဂကောံဗဟုသုတ ဗွဲမဍိုက်ပေၚ်ရ။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်

* ပွမပါ်ခြာကမၠောန်
* ပညာပွမဒှ်အစာတၟေၚ်
* ပညာစဳရေၚ်ဗဟုသုတ
* စိုတ်ဗေဒ
တဳအိုရဳအုပ်ဓုပ်

**တဳအိုရဳအုပ်ဓုပ်** (အၚ်္ဂလိက်: **Management Theory**) ဝွံ ဒှ်တုဲအိုရဳ ကေုာံ မူသ္ဇိုၚ်ဂမၠိုၚ် မသောၚ်ကလးကဵု နဲကဲအစာအုပ်ဓုပ်တအ် မဒးဖန်ဗဒှ်၊ မဒးစဳရေၚ် ကေုာံ မဒးထိၚ်ဒဝ်ဂကောံမၞိဟ် ညံၚ်ဂွံစိုပ်တိုၚ်ပ္ကဴရ။ တဳအိုရဳတအ်ဏအ် ရီုဗၚ်ကဵုပွမယိုက်ဂၠေၚ်ကမၠောန် ဗွဲမနွံကဵုဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ သၞောတ်ဗဗွဲဓဝ်ရ။

## တဳအိုရဳအဓိကဂမၠိုၚ် (Main Management Theories)

၁. **တဳအိုရဳအုပ်ဓုပ်သိပ္ပံ (Scientific Management):**
ခၞံဗဒှ်လဝ်နကဵု **Frederick Taylor**။ ဍေံကဵုအာရီုဆ ပွမပါ်ခြာကမၠောန် ကေုာံ ပွမဖန်ဗဒှ်နဲကဲကမၠောန် ညံၚ်ဂွံတုဲဒှ်ပြဟ်အိုတ် (Efficiency) ရ။

၂. **တဳအိုရဳအုပ်ဓုပ်ဗျူရဝ်ကရေတ် (Bureaucratic Management):**
ခၞံဗဒှ်လဝ်နကဵု **Max Weber**။ ဍေံဒုၚ်သ္ဇိုၚ်ကဵု သၞောဝ်ဝတ်၊ Hierarchy (သၞောတ်သၠုၚ်စှ်ေ) ကေုာံ ပွမယိုက်ဂၠေၚ်တာလျိုၚ် အတိုၚ်သၞောတ်ရ။

၃. **တဳအိုရဳအုပ်ဓုပ်အုပ်ဓုပ် (Administrative Management):**
ခၞံဗဒှ်လဝ်နကဵု **Henri Fayol**။ ညးဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ဝတ်အစာအုပ်ဓုပ် ၅ သာ် (POCCC): ပွမဖန်ဗဒှ် (Plan)၊ ပွမစဳရေၚ် (Organize)၊ ပွမကဵုအမိၚ် (Command)၊ ပွမပံၚ်ဗစိုပ် (Coordinate) ကေုာံ ပွမထိၚ်ဒဝ် (Control) ရ။

၄. **တဳအိုရဳအဆက်အစပ်မၞိဟ် (Human Relations Theory):**
ခၞံဗဒှ်လဝ်နကဵု **Elton Mayo**။ ဍေံသောၚ်ကလးကဵုဒဒှ်ရ စိုတ်ဓာတ်ညးကမၠောန် ကေုာံ အဆက်အစပ်အကြားမၞိဟ် ကိစ္စဇၞော်ဂၠိုၚ်နူစက် ကေုာံ သၞောဝ်ဝတ်ရ။

## အဆက်အစပ်ကဵု [[ပညာစဳရေၚ်ဂကောံ]]
တဳအိုရဳအုပ်ဓုပ်ဝွံ ဒှ်သ္ဇိုၚ်အဓိက ပ္ဍဲ ပညာစဳရေၚ်ဂကောံ ဟိုတ်နူဍေံကဵုနဲကဲ သွက်ဂွံအုပ်ဓုပ်ဗဟုသုတ (Knowledge Management) ကေုာံ မၞိဟ် ပ္ဍဲဂကောံရ။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
* ပညာစဳရေၚ်ဂကောံ
* ပွမပါ်ခြာကမၠောန်
* ပညာပွမဒှ်အစာတၟေၚ်
* ပညာစဳရေၚ်ဗဟုသုတ
ကဏ္ဍပညာ

**ကဏ္ဍပညာ** (အၚ်္ဂလိက်: **Academic Discipline** ဟွံသေၚ်မ္ဂး **Field of Study**) ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍဗဟုသုတ မနွံကဵုနဲကဲလ္ၚတ်၊ တဳအိုရဳ ကေုာံ သဒ္ဒါစဳရေၚ် တၟေၚ်ခြာနူကဏ္ဍတၞဟ်ရ။ ကဏ္ဍပညာဂမၠိုၚ်ဝွံ ဒှ်သ္ဇိုၚ်အဓိက သွက်ဂွံဒက်ပတန်တက္ကသိုလ်၊ သိုက်လိက် ကေုာံ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ညံၚ်ဂွံနွံကဵုသၞောတ်ဗဗွဲဓဝ်ရ။

## ပွမပါ်ကဏ္ဍအဓိကဂမၠိုၚ် (Main Classifications)

အတိုၚ် သၞောတ်ပွမပါ်ကဏ္ဍ ဂၠးကဝ်မ္ဂး ညးတအ်ပါ်ကဏ္ဍပညာ အတိုၚ်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ:

၁. **ပညာဂကူမၞိဟ် (Humanities):** လ္ၚတ်ပရူအနုပညာ၊ ဒဿနဗေဒ ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာ။ ဥပမာ- ဘာသာမန်၊ ဝၚ်မန်၊ မန်ဗေဒ။

၂. **ပညာမၞိဟ်ဗေဒ (Social Sciences):** လ္ၚတ်ပရူဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ စိုတ်မၞိဟ်။ ဥပမာ- စိုတ်ဗေဒ၊ ပညာသၞောတ်ဘာသာ (Linguistics)။

၃. **သိပ္ပံသဘာဝ (Natural Sciences):** လ္ၚတ်ပရူသဘာဝ ကေုာံ ရူပဗေဒ။ ဥပမာ- ဇဳဝဗေဒ၊ သိပ္ပံက္ဍဟ် (Neuroscience)။

၄. **သိပ္ပံတင်္ကေတ (Formal Sciences):** လ္ၚတ်ပရူသၞောတ်သင်္ချာ ကေုာံ တၚ်ဂၞၚ်။ ဥပမာ- သင်္ချာ၊ သိပ္ပံတင်္ကေတ (Information Science)။

၅. **သိပ္ပံပွမအသုံးပြု (Applied Sciences):** လ္ၚတ်ပရူနဲကဲပညာ သွက်ဂွံအသုံးပြုဇေတ်ဇေတ်။ ဥပမာ- အေန်ဂျေန္နဳယျာ၊ ပညာပွမခၞံဗဒှ်အဘိဓာန် (Lexicography)။

## ကဏ္ဍပညာပံၚ်ဗစိုပ် (Interdisciplinary Studies)
ပ္ဍဲခေတ်တၟိမ္ဂး ဗဟုသုတဂမၠိုၚ် ဟွံမံၚ်မွဲဒၞာဲဓဝ်တုဲ ဍေံနွံကဵုအဆက်အစပ်အကြားကဏ္ဍပညာဂမၠိုၚ်။ ဥပမာ- သိပ္ပံဘာသာ ကေုာံ က္ဍဟ် (Neurolinguistics) ဝွံ ဒှ်ပွမပံၚ်ဗစိုပ်အကြား ပညာသၞောတ်ဘာသာ ကေုာံ သိပ္ပံက္ဍဟ် ရ။

## အဆက်အစပ်ကဵု [[ပညာစဳရေၚ်ဗဟုသုတ]]
ပ္ဍဲ ပညာစဳရေၚ်ဗဟုသုတ မ္ဂး "ကဏ္ဍပညာ" ဝွံ ဒှ်သ္ဇိုၚ် (Parent Category) သွက်ဂွံစုဒေပ်မုက်လိက်နာနာ ညံၚ်ညးဗှ်လိက်တအ် ဂွံဂၠာဲဗဟုသုတ ဗွဲမနွံကဵုသၞောတ်သိပ္ပံရ။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
* ပညာစဳရေၚ်ဗဟုသုတ
* သၞောတ်ပွမပါ်ကဏ္ဍ
* မန်ဗေဒ
* ပညာသၞောတ်ဘာသာ
ကဏ္ဍပညာပံၚ်ဗစိုပ်

**ကဏ္ဍပညာပံၚ်ဗစိုပ်** (အၚ်္ဂလိက်: **Interdisciplinary Studies**) ဝွံ ဒှ်နဲကဲပညာမပံၚ်ဗစိုပ် တဳအိုရဳ၊ နဲကဲလ္ၚတ် ကေုာံ ဗဟုသုတ နူကဏ္ဍပညာ (Academic Disciplines) ၜါ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဂၠိုၚ်နူဂှ် သွက်ဂွံသောၚ်ကလးပြသၞာ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပရူပရးမွဲမွဲရ။ နဲကဲဏအ်ဝွံ ရီုဗၚ်ကဵုညးလ္ၚတ်တအ် ဂွံညာတ်ကေတ်အာရျာန်ဗဟုသုတ ဗွဲမလှဲလး ကေုာံ ဇြိုဟ်နက်ရ။

## တၚ်တၟေၚ်အကြားနဲကဲနာနာ (Key Distinations)

ပ္ဍဲ ပညာစဳရေၚ်ဗဟုသုတ မ္ဂး ညးတအ်ပါ်ခြာလဝ် နဲကဲပံၚ်ဗစိုပ် ၃ သာ်:

၁. **Multidisciplinary (ပညာရှ်နာနာ):** ပညာနာနာမံၚ်မွဲဒၞာဲ ဆဂး ဟွံနှဴရဴ (ဥပမာ- မန်ဗေဒ မလ္ၚတ်သီုဝၚ် ကဵု ဘာသာဗေဒ ဍောတ်တ်)။
၂. **Interdisciplinary (ပညာပံၚ်ဗစိုပ်):** ပညာနာနာနှဴရဴတုဲ ဖန်ဗဒှ်တဳအိုရဳတၟိ (ဥပမာ- သိပ္ပံဘာသာ ကေုာံ က္ဍဟ်)။
၃. **Transdisciplinary (ပညာလတူကဏ္ဍ):** ပညာမတိတ်ဗၠးနူတြၚ်ကဏ္ဍပညာတုဲ သောၚ်ကလးပြသၞာဂၠးတိဇေတ်ဇေတ်။

## ဥပမာ ကဏ္ဍပညာပံၚ်ဗစိုပ်ဂမၠိုၚ်

* **[[သိပ္ပံဘာသာ ကေုာံ က္ဍဟ်]] (Neurolinguistics):** ပံၚ်ဗစိုပ်အကြား ပညာသၞောတ်ဘာသာ ကေုာံ သိပ္ပံက္ဍဟ်။
* **[[ပညာသၞောတ်ဘာသာ ကေုာံ စိုတ်ဗေဒ]] (Psycholinguistics):** ပံၚ်ဗစိုပ်အကြား ပညာသၞောတ်ဘာသာ ကေုာံ စိုတ်ဗေဒ။
* **Bioethics (ဇဳဝဒဿန):** ပံၚ်ဗစိုပ်အကြား ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ ဒဿနဗေဒ။
* **Digital Humanities (ပညာဂကူမၞိဟ်တင်္ကေတ):** ပံၚ်ဗစိုပ်အကြား ပညာဂကူမၞိဟ် ကေုာံ သိပ္ပံတင်္ကေတ။

## ကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲဝဳကဳပဳဒဳယာ
ပ္ဍဲပရေၚ်စဳရေၚ် ကဏ္ဍပါ်ဂမၠိုၚ် မ္ဂး "ကဏ္ဍပညာပံၚ်ဗစိုပ်" ဝွံ ရီုဗၚ်ကဵုညးဗှ်လိက်တအ် ဂွံဆက်စၠောအ်ဗဟုသုတ အကြားမုက်လိက်နာနာ ညံၚ်ဂွံဒှ်သၞောတ် သၞောတ်ပွမပါ်ကဏ္ဍ ရ။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
* ကဏ္ဍပညာ
* ပညာစဳရေၚ်ဗဟုသုတ
* သိပ္ပံဘာသာ ကေုာံ က္ဍဟ်
* ပညာသၞောတ်ဘာသာ ကေုာံ စိုတ်ဗေဒ
တဳအိုရဳအုပ်ဓုပ်သိပ္ပံ

**တဳအိုရဳအုပ်ဓုပ်သိပ္ပံ** (အၚ်္ဂလိက်: **Scientific Management** ဟွံသေၚ်မ္ဂး **Taylorism**) ဝွံ ဒှ်တဳအိုရဳအုပ်ဓုပ် မလ္ၚတ် ကေုာံ စဳရေၚ်လၟေၚ်ကမၠောန် (Workflows) နကဵုနဲကဲသိပ္ပံရ။ တိုၚ်ပ္ကဴအဓိကဍေဟ်ဂှ် သွက်ဂွံဖန်ဗဒှ် ဍာ်ဒကေဝ်ကမၠောန် (Economic efficiency) ဗွဲတၟေၚ် ပ္ဍဲကဏ္ဍပရေၚ်ပတိတ် ကေုာံ ရုၚ်စက်ဂမၠိုၚ်ရ။

## မူသ္ဇိုၚ် ၄ သာ် (Four Principles of Taylor)

၁. **ပွမလ္ၚတ်နကဵုသိပ္ပံ (Science, Not Rule of Thumb):** တိတ်ဗၠးနူနဲကဲတြေံ (နဲကဲဆထေၚ်) တုဲ လ္ၚတ်ကမၠောန်မွဲမွဲ နကဵုနဲကဲသိပ္ပံ သွက်ဂွံဂၠာဲနဲကဲမခိုဟ်အိုတ် (The One Best Way)။

၂. **ပွမရုဲစှ် ကေုာံ ဗ္တောန်ညးကမၠောန် (Scientific Selection and Training):** ရုဲစှ်ညးကမၠောန် အတိုၚ်အစောံစိုတ်တုဲ ဗ္တောန်ကဵုနဲကဲကမၠောန် ညံၚ်ဂွံဒှ် ပညာပွမဒှ်အစာတၟေၚ် (Specialization) ရ။

၃. **ပွမပံၚ်ဗစိုပ် (Cooperation):** အစာအုပ်ဓုပ် ကေုာံ ညးကမၠောန် ဒးပံၚ်ဗစိုပ်ညးသကအ် ညံၚ်ကမၠောန်ဂွံအာအတိုၚ်နဲကဲသိပ္ပံ မဖန်ဗဒှ်လဝ်ဂှ်ရ။

၄. **[[ပွမပါ်ခြာကမၠောန်]] (Division of Responsibility):** ပါ်ခြာတာလျိုၚ် ညံၚ်ဂွံကၠးဖ္ဍး - အစာအုပ်ဓုပ် ဖန်ဗဒှ်ဗျူဟာ (Planning)၊ ညးကမၠောန် ယိုက်ဂၠေၚ်ကမၠောန် (Doing) ရ။

## တၚ်ခိုဟ် ကေုာံ တၚ်ယုတ် (Pros and Cons)

[Image showing a comparison table of the advantages and disadvantages of Taylorism]

* **တၚ်ခိုဟ်:** ပတိတ်ဂွံလၟိဟ်ဂၠိုၚ် (High productivity)၊ စိုပ်တိုၚ်ပ္ကဴပြဟ်၊ ညးကမၠောန်ကလိဂွံလာဘ်ဗဇဴ အတိုၚ်ကမၠောန်မတုဲ။
* **တၚ်ယုတ်:** ကမၠောန်ဒှ်အာဗီုစက် (Mechanistic)၊ ညးကမၠောန်ဒးဍိုက်ပ္ဍေတ်စိုတ်၊ ဟွံကဵုအခေါၚ်ဖန်ဗဒှ်တၟိ (Creativity)။

## အဆက်အစပ်ကဵု [[တဳအိုရဳအုပ်ဓုပ်]]
တဳအိုရဳအုပ်ဓုပ်သိပ္ပံဝွံ ဒှ်သ္ဇိုၚ်အဓိက ပ္ဍဲ တဳအိုရဳအုပ်ဓုပ် ခေတ်တြေံ (Classical Theory) တုဲ ဍေံဖန်ဗဒှ်ကဵု သၞောတ်အုပ်ဓုပ် ရုၚ်စက်ဂၠးကဝ် စဵုကဵုတ္ၚဲဏအ်ရ။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
* တဳအိုရဳအုပ်ဓုပ်
* ပညာစဳရေၚ်ဂကောံ
* ပွမပါ်ခြာကမၠောန်
* ပညာပွမဒှ်အစာတၟေၚ်
သေင်ကာပူ

**သေၚ်ကာပူ** (အၚ်္ဂလိက်: **Singapore**; သေံ: **สิงคโปร์**) ယၟုဝေတ်မ္ဂး **သမ္မတဍုၚ်သေၚ်ကာပူ** (Republic of Singapore) ဝွံ ဒှ်ဍုၚ်တ္ကအ် (Island city-state) မနွံပ္ဍဲဒေသအာရှအဂၞဲ ရ။ ဍုၚ်ဝွံ နွံဒၟံၚ်ပ္ဍဲစွံပลายမလေဝ်ကျူလာ (Malay Peninsula) လ္ပာ်သၟဝ်ကျာ တုဲ ဆက်စပ်ဒၟံၚ်ကဵု ဍုၚ်မလေရှာ ကေုာံ ဍုၚ်အေန္ဒောနဳယှာ ရ။

## ဝၚ်ဗွဲခမၞန် (History)

* **၁၈၁၉:** Sir Stamford Raffles စပတန်သေၚ်ကာပူ နဒဒှ်ဒၞာဲသွံရာန်ဗၞိက် သွက်ဗြိတိန်။
* **၁၉၆၃:** ပါံလုပ်ပ္ဍဲ သဟဖေတ်မလေရှာ (Malaysia)။
* **၁၉၆၅:** တိတ်ဗၠးနူမလေရှာ တုဲ ဒှ်အာဍုၚ်သမ္မတဗၠးၜး ပ္ဍဲတ္ၚဲဂိတုအဝ်ဂါတ် ၉။ ညးမဒှ်အပါဍုၚ်ဂှ် ဒှ် Lee Kuan Yew ရ။

## ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် (Economy)
ဍုၚ်သေၚ်ကာပူဝွံ ဒှ်ဍုၚ်မနွံကဵု ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် မခိုဟ်အိုတ်မွဲ ပ္ဍဲဂၠးကဝ်။ ဍုၚ်ဏအ် ဟွံမွဲကဵုသယံဇာတသဘာဝကီုလေဝ် ဒုၚ်သ္ဇိုၚ်ကဵု:
* **ပရေၚ်ဗၞိက်ဂၠးကဝ်:** ဒှ်ဗဟဵုသၞေဟ်ဂၠုၚ် ကေုာံ သၞေဟ်က္ၜၚ်ကျာ ဇၞော်အိုတ်မွဲ။
* **ပရေၚ်ဘဏ္ဍာ (Finance):** ဒှ်ဗဟဵုလှုဲလှာဲဂၠးကဝ်။
* **ပညာရေး ကေုာံ နည်းပညာ:** အသုံးပြု ပညာပွမဒှ်အစာတၟေၚ် (Specialization) သွက်ဂွံဖန်ဗဒှ်မၞိဟ်မနွံကဵုဍာ်ဒကေဝ်။

## အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ ယေန်သၞာၚ် (Language and Culture)
သေၚ်ကာပူဝွံ ဒှ်ဂကောံမၞိဟ်ဂကူစုၚ် (Multicultural society) တုဲ အရေဝ်ဘာသာရုၚ် နွံ ၄ သာ်:
၁. အၚ်္ဂလိက် (English) - ဒှ်အရေဝ်အဓိက သွက်ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပညာ။
၂. မလေ (Malay) - ဒှ်အရေဝ်ဘာသာကောန်ဂကူ။
၃. ကြုက် (Mandarin)။
၄. တမေလ် (Tamil)။

## အဆက်အစပ်ကဵု [[အာရှဗေဒ]]
သေၚ်ကာပူဝွံ ဒှ်အစိတ်အပိုင်းကိစ္စဇၞော်မွဲ ပ္ဍဲ အာရှဗေဒ ကေုာံ ဒေသဗေဒ ဟိုတ်နူဍေံဒှ်ဗဟဵုပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ ပိုန်ဒြပ် ပ္ဍဲအာရှအဂၞဲရ။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
* အာရှဗေဒ
* ဒေသဗေဒ
* ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်
* မလေရှာ
ဘာသာဂျပါန်

**ဘာသာဂျပါန်** (ဂျပါန်: **日本語**, *Nihongo*) ဝွံ ဒှ်အရေဝ်ဘာသာအာရှဗၟံက် (East Asian language) မနွံမၞိဟ်ဟီုအရေဝ် ၜိုတ် ၁၂၅ ပြကောဋိကိုဋ်ရ။ ဍုၚ်ဂျပါန်ဝွံ ဒုၚ်သ္ဇိုၚ်ကဵုအရေဝ်ဏအ် နဒဒှ်အရေဝ်ဘာသာရုၚ် (National language) ရ။ ဘာသာဂျပါန်ဝွံ လုပ်လၟိဟ်ပ္ဍဲ ဂကောံဘာသာဂျပါန်နိစ် (Japonic language family) ရ။

## သၞောတ်အက္ခရ် (Writing System)
ဘာသာဂျပါန်ဝွံ နွံကဵုသၞောတ်အက္ခရ် ၃ သာ် မနှဴရဴဒၟံၚ်ညးသကအ်:

၁. **ဟဳရာဂါနာ (Hiragana - 平仮名):** ဒှ်အက္ခရ်သ္ဇိုၚ် သွက်ဂွံချူမလိက်ဂျပါန်ဇေတ်ဇေတ် ကေုာံ သဒ္ဒါ။

၂. **ကာတာကာနာ (Katakana - 片仮名):** အသုံးပြုသွက်ဂွံချူ ဝေါဟာရနူဍုၚ်သအာၚ် (Foreign words)။

၃. **ခါန်ဂျဳ (Kanji - 漢字):** ဒှ်မလိက်ရုပ် (Ideograms) မကၠုၚ်နူဍုၚ်ကြုက် မနွံကဵုအဓိပ္ပါယ်မွဲမွဲ။

## သဒ္ဒါဗွဲခမၞန် (Grammar Overview)
* **လၟေၚ်ဝါကျ (Word Order):** ဘာသာဂျပါန်ဝွံ အသုံးပြုလၟေၚ်ဝါကျ **SOV** (Subject-Object-Verb) ရ။ (ဥပမာ- "အဲ ကပေါတ် ရာန်"။)
* **အဝဲအရေဝ် (Particles):** အသုံးပြုမလိက်ဗပေၚ် (Particles) ဥပမာ は (wa), が (ga), を (o) သွက်ဂွံဗၟံက်ထ္ၜးတာလျိုၚ်မလိက် ပ္ဍဲဝါကျ။
* **ကဆံၚ်ယေန်သၞာၚ် (Honorifics):** နွံကဵုကဆံၚ်အရေဝ် (Keigo) မတၞဟ်ခြာ အတိုၚ်အာယု ကေုာံ ကဆံၚ်မၞိဟ်။

## အဆက်အစပ်ကဵု [[အာရှဗေဒ]]
ဘာသာဂျပါန်ဝွံ ဒှ်အစိတ်အပိုင်းကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲ အာရှဗေဒ ဟိုတ်နူဍုၚ်ဂျပါန် ဒှ်ဍုၚ်မနွံကဵုဒြဟတ်ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ယေန်သၞာၚ် ပ္ဍဲအာရှဗၟံက်ရ။ ညးလ္ၚတ် မန်ဗေဒ တအ်လေဝ် လ္ၚတ်ဘာသာဂျပါန် သွက်ဂွံဖန်ဗဒှ်အဆက်အစပ်ပညာအကြားဍုၚ်ၜါရ။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
* အာရှဗေဒ
* ပညာသၞောတ်ဘာသာ
* ကဏ္ဍ:မုက်လိက်အရေဝ်ဘာသာဂျပါန်ဂမၠိုၚ်
ဘာသာကိုဝ်ရဳယျာ

thumb|300x300px|ဒၞာဲအသုံးပြု ဘာသာကိုဝ်ရဳယျာ ပ္ဍဲတ္ကအ်ကိုဝ်ရဳယျာ ကေုာံ ဂၠးတိ
**ဘာသာကိုဝ်ရဳယျာ** (ကိုဝ်ရဳယျာ: **한국어/조선말**, *Hangugeo/Chosonmal*) ဝွံ ဒှ်အရေဝ်ဘာသာအာရှဗၟံက် (East Asian language) မနွံမၞိဟ်ဟီုအရေဝ် ၜိုတ် ၈၀ ပြကောဋိကိုဋ်ရ။ ဍုၚ်ကိုဝ်ရဳယျာသၟဝ်ကျာ ကေုာံ ဍုၚ်ကိုဝ်ရဳယျာသၟဝ်ကျာ ဒုၚ်သ္ဇိုၚ်ကဵုအရေဝ်ဏအ် နဒဒှ်အရေဝ်ဘာသာရုၚ်ရ။ ဘာသာကိုဝ်ရဳယျာဝွံ လုပ်လၟိဟ်ပ္ဍဲ ဂကောံဘာသာကိုဝ်ရဳယျာနိစ် (Koreanic language family) ရ။

## သၞောတ်အက္ခရ် ဟာန်ဂူ (Hangeul - 한글)
ဘာသာကိုဝ်ရဳယျာဝွံ နွံကဵုသၞောတ်အက္ခရ်တၟေၚ် မကော်စဂှ် **ဟာန်ဂူ** (Hangeul) ရ။ ဣဝွံ ဒှ်သၞောတ်အက္ခရ် မဖန်ဗဒှ်လဝ် နကဵုနဲကဲသိပ္ပံ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၄၄၃ နကဵုသၟိၚ်သေဂျုၚ် (King Sejong the Great) ရ။
* **Consonants (ဗျည်):** နွံ ၁၉ မ (ဥပမာ- ㄱ, ㄴ, ㄷ)။
* **Vowels (သရ):** နွံ ၂၁ မ (ဥပမာ- ㅏ, ㅓ, ㅗ)။
* **Syllabic Blocks:** မလိက်ကိုဝ်ရဳယျာဂှ် ချူပံၚ်ဗစိုပ်လဝ် နဒဒှ်မွဲဂကောံ (Blocks) ဥပမာ- ဟာန် (한) = ㅎ + ㅏ + ㄴ။

## သဒ္ဒါဗွဲခမၞန် (Grammar Overview)
* **လၟေၚ်ဝါကျ (Word Order):** ညံၚ်ရဴ ဘာသာဂျပါန် ကီု၊ ဘာသာကိုဝ်ရဳယျာဝွံ အသုံးပြုလၟေၚ်ဝါကျ **SOV** (Subject-Object-Verb) ရ။
* **Agglutination:** ဘာသာကိုဝ်ရဳယျာဝွံ ဒှ်အရေဝ်ဘာသာမပံၚ်ဗစိုပ်မလိက် (Agglutinative language) မအသုံးပြုမလိက်ဗပေၚ် (Particles) သွက်ဂွံဗၟံက်ထ္ၜးအဓိပ္ပါယ်ရ။
* **Honorifics:** နွံကဵုကဆံၚ်အရေဝ် ယေန်သၞာၚ်ဂၠိုၚ်သာ် မတၞဟ်ခြာအာ အတိုၚ်အာယု ကေုာံ ကဆံၚ်မၞိဟ်ညးမဟီုအရေဝ်ဂှ်ရ။

## အဆက်အစပ်ကဵု [[အာရှဗေဒ]]
ဘာသာကိုဝ်ရဳယျာဝွံ ဒှ်အစိတ်အပိုင်းကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲ အာရှဗေဒ ကေုာံ ဘာသာအာရှဗၟံက် ဟိုတ်နူယေန်သၞာၚ်ကိုဝ်ရဳယျာ (K-Culture) ပြးဇးအာအလုံဂၠးကဝ်ရ။ ညးလ္ၚတ် မန်ဗေဒ တအ်လေဝ် လ္ၚတ်အဆက်အစပ်အကြား သၞောတ်အက္ခရ်ဟာန်ဂူ ကေုာံ နဲကဲပညာသၞောတ်ဘာသာဂျပါန်-ကိုဝ်ရဳယျာရ။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
* ဘာသာဂျပါန်
* အာရှဗေဒ
*
* ပညာသၞောတ်ဘာသာ
အက္ခရ်ကိုဝ်ရဳယျာ

**အက္ခရ်ကိုဝ်ရဳယျာ** (ကိုဝ်ရဳယျာ: **한글**; အၚ်္ဂလိက်: **Hangeul**) ဝွံ ဒှ်သၞောတ်အက္ခရ် သွက်ဂွံချူ ဘာသာကိုဝ်ရဳယျာ ရ။ အက္ခရ်ဏအ်ဝွံ တၞဟ်ခြာနူအက္ခရ်ရုပ် (Kanji/Hanzi) ဟိုတ်နူဍေံဒှ်သၞောတ်အက္ခရ်ရမ္သာၚ် (Alphabet) မဖန်ဗဒှ်လဝ် နကဵုနဲကဲသိပ္ပံဗွဲမလှဲလးရ။

## ဝၚ်ပွမခၞံဗဒှ် (History of Invention)
အက္ခရ်ကိုဝ်ရဳယျာဝွံ ခၞံဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၄၄၃ (ခေတ်ဂျဝ်သေန်) နကဵု **သၟိၚ်သေဂျုၚ်** (King Sejong the Great) ရ။ ပ္ဍဲအခိၚ်တေအ် မၞိဟ်ပလောအ်တအ် အသုံးပြုမလိက်ကြုက် (Hanja) မခက်ခုဲလောန်တုဲ သၟိၚ်သေဂျုၚ် မိက်ဂွံကဵုညးဍုၚ်ကွာန်တအ် ဗှ်လိက်ချူလိက်ဂွံလောဲသွာတုဲ ဖန်ဗဒှ်ပတိတ်လဝ် လိက် "ဟွန်မေန်ဂျောန်ဂူမ်" (Hunminjeongeum) မနွံအဓိပ္ပါယ် "ရမ္သာၚ်မဗ္တောန်ကဵုညးဍုၚ်ကွာန် ဗွဲမစှ်ေကဵုသၞောတ်" ရ။

## သၞောတ်အက္ခရ် (The Writing System)
အက္ခရ်ကိုဝ်ရဳယျာခေတ်တၟိဝွံ နွံကဵုမလိက် ၄၀ မ:
* **ဗျည်သ္ဇိုၚ် (Basic Consonants):** ၁၄ မ (ဥပမာ- ㄱ, ㄴ, ㄷ, ㄹ)
* **ဗျည်ထပ် (Double Consonants):** ၅ မ (ဥပမာ- ㄲ, ㄸ, ㅃ)
* **သရသ္ဇိုၚ် (Basic Vowels):** ၁၀ မ (ဥပမာ- ㅏ, ㅑ, ㅓ)
* **သရနှဴ (Complex Vowels):** ၁၁ မ (ဥပမာ- ㅐ, ㅒ, ㅖ)

### နဲကဲပွမချူ (Syllabic Block Formation)
အက္ခရ်ကိုဝ်ရဳယျာဂှ် ဟွံချူလၟေၚ်အာမွဲတေဝ် (ဥပမာ- h-a-n)၊ ဆဂး ဍေံပံၚ်ဗစိုပ်လဝ် နဒဒှ်မွဲဂကောံ (Syllabic blocks) ရ။ ဥပမာ:
* ဗျည် (ㅎ) + သရ (ㅏ) + ဗျည်သၟဝ် (ㄴ) = **한** (Han)

## လက္ခဏာတၟေၚ် (Unique Features)
၁. **သၞောတ်သိပ္ပံ (Scientific Design):** ဗီုပြင်ဗျည်ဂမၠိုၚ်ဂှ် ခၞံဗဒှ်လဝ် အတိုၚ်ဗီုပြင်ကလုက်၊ လတာ် ကေုာံ ပါၚ် ကာလဟီုရမ္သာၚ်ဂှ်ရ။
၂. **Phonemic Alphabet:** ဒှ်အက္ခရ်မဗၟံက်ထ္ၜးရမ္သာၚ် ဗွဲမကၠးဖ္ဍးအိုတ်မွဲ ပ္ဍဲဂၠးကဝ်။

## အဆက်အစပ်ကဵု [[အာရှဗေဒ]]
ပရူအက္ခရ်ကိုဝ်ရဳယျာဝွံ ဒှ်အစိတ်အပိုင်းကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲ အာရှဗေဒ ကေုာံ ဘာသာအာရှဗၟံက် ဟိုတ်နူဍေံထ္ၜးကဵုအစောံစိုတ်ပညာသၞောတ်ဘာသာ ပ္ဍဲဒေသအာရှရ။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
* ဘာသာကိုဝ်ရဳယျာ
* အာရှဗေဒ
* ပညာသၞောတ်ဘာသာ
ညးမခၞံဗဒှ်အက္ခရ်ကိုဝ်ရဳယျာ

thumb|250x250px|ရုပ်ကဗျံက် သၟိၚ်သေဂျုၚ် မနွံပ္ဍဲဍုၚ်သၞေဝ်၊ ဍုၚ်ကိုဝ်ရဳယျာသၟဝ်ကျာ
**သၟိၚ်သေဂျုၚ်** (ကိုဝ်ရဳယျာ: **세종대왕**; အၚ်္ဂလိက်: **Sejong the Great**; ၁၃၉၇–၁၄၅၀) ဝွံ ဒှ်သၟိၚ်မရနုက်ကဵု ၄ ပ္ဍဲခေတ်ဂျဝ်သေန် (Joseon Dynasty) ရ။ ညးဝွံ ဒှ်ညးမနွံကဵုညာဏ်ပညာသၠုၚ်အိုတ်မွဲ ပ္ဍဲဝၚ်ကိုဝ်ရဳယျာတုဲ ယၟုညးဂှ် ဂွံဒုၚ်စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် "သၟိၚ်ဇၞော်" (The Great) ရ။

## ပွမခၞံဗဒှ် အက္ခရ်ဟာန်ဂူ (Invention of Hangeul)
တိုၚ်ပ္ကဴကိစ္စဇၞော်အိုတ် သၟိၚ်သေဂျုၚ်ဂှ် ဒှ်ပွမခၞံဗဒှ် အက္ခရ်ကိုဝ်ရဳယျာ (Hangeul) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၄၄၃ ရ။ ပ္ဍဲအခိၚ်တေအ်:
* ညးဍုၚ်ကွာန်တအ် ဒးအသုံးပြုမလိက်ကြုက် (Hanja) မခက်ခုဲလောန်တုဲ မၞိဟ်ဗှ်လိက်လေပ်နွံအောန်ရ။
* သၟိၚ်သေဂျုၚ် မိက်ဂွံကဵုညးဍုၚ်ကွာန်တအ် ဗှ်လိက်ချူလိက်ဂွံလောဲသွာတုဲ ညးစဳရေၚ်ခၞံဗဒှ်အက္ခရ်တၟိ မဒုၚ်သ္ဇိုၚ်ကဵုရမ္သာၚ်ဘာသာကိုဝ်ရဳယျာဇေတ်ဇေတ်ရ။
* ညးပတိတ်လဝ်လိက် **"ဟွန်မေန်ဂျောန်ဂူမ်"** (Hunminjeongeum) သွက်ဂွံသောၚ်ကလးနဲကဲအသုံးပြုအက္ခရ်တအ်ဂှ်ရ။

## ကမၠောန်သုတေသန ကေုာံ သိပ္ပံ (Science and Research)
သၟိၚ်သေဂျုၚ်ဝွံ ဟွံသေၚ်ဆအစာလိက်မွဲဟေၚ်၊ ညးနွံကဵုစိုတ်ဓာတ်သုတေသနသၠုၚ်တုဲ ဖန်ဗဒှ်လဝ်:
* **သၞောတ်ဗ္တောန်ပညာ:** ဒက်ပတန်လဝ် "ဂျဳပ်ဟျောန်ဂျောန်" (Jiphyeonjeon) မဒှ်ဒၞာဲစုဒေပ်အစာပညာဂမၠိုၚ် သွက်ဂွံလ္ၚတ်ပညာနာနာ။
* **သိပ္ပံသဘာဝ:** ဖန်ဗဒှ်လဝ် စက်မၜတ်ဗြဲ (Rain gauge)၊ နာဍဳတ္ၚဲ ကေုာံ နာဍဳဍာ်။
* **ပရေၚ်စဳရေၚ်ဗဟုသုတ:** စုဒေပ်လိက်သၠပတ်မဆေၚ်ကဵု ကမၠောန်ဗ္ၚ ကေုာံ ဂြန်ဂဥုဲ သွက်ညးဍုၚ်ကွာန်တအ်ရ။

## အဆက်အစပ်ကဵု [[အာရှဗေဒ]]
သၟိၚ်သေဂျုၚ်ဝွံ ဒှ်ပူဂိုလ်အဓိက ပ္ဍဲ အာရှဗေဒ ဟိုတ်နူညးပြံၚ်လှာဲလဝ် ယေန်သၞာၚ်ဗဟုသုတ ပ္ဍဲအာရှဗၟံက် နကဵုပညာသၞောတ်ဘာသာရ။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်

* အက္ခရ်ကိုဝ်ရဳယျာ
* ဘာသာကိုဝ်ရဳယျာ
* အာရှဗေဒ
* ပညာသၞောတ်ဘာသာ
အၚ်္ဂုလိမာလ

**အၚ်္ဂုလိမာလ** (ပါဠိ: **Aṅgulimāla**) ဝွံ ဒှ်ပူဂိုလ်အဓိကမွဲ ပ္ဍဲဝၚ်ဗုဒ္ဓဘာသာ မဒုၚ်စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ်ဒမြိုဟ်ဇၞော် မဂစိုတ်လဝ်မၞိဟ်ဂၠိုၚ်တုဲ ဗွဲကြဴ ကလိဂွံဓဝ်တုဲ ဒှ်အာတၠအရှန်ရ။ ယၟုညးဂှ် နွံအဓိပ္ပါယ် "ညးမနွံကဵုပ္ကဴဇၟန်ကုတ်တဲ" (Finger Garland) ရ။

## ပရူဒဒှ်ဗွဲခမၞန် (Life Story)
အၚ်္ဂုလိမာလ ယၟုတြေံဂှ် ဒှ် **အဟိံသက** (Ahiṃsaka)၊ ဒှ်ကောန်ဗဗၞး ပ္ဍဲဍုၚ်သာရဝှ်။ ညးဝွံ ဒှ်ကောန်ကွးမနွံကဵုပညာ ကေုာံ ဝိရိယသၠုၚ် ပ္ဍဲတက္ကသိုလ်ဒိသာပါမောက္ခ။ ဆဂး ဟိုတ်နူကွးတၞဟ်တအ် ဝေဏ္ဏယျတုဲ အစာညးကဵုအမိၚ် သွက်ဂွံဂစိုတ်မၞိဟ် ၁,၀၀၀ တုဲ ကေတ်ကုတ်တဲ နဒဒှ်ပူဇဴအစာ (Guru-dakshina) ရ။

### ပွမဆဵုဂဗကဵု ကျာ်တြဲ (Meeting the Buddha)
ကာလညးဂစိုတ်မၞိဟ်ဂွံ ၉၉၉ တုဲ သွက်ဂွံဗပေၚ်ကဵု ၁,၀၀၀ ဂှ် ညးဗက်ဂစိုတ်ကျာ်တြဲရ။ ကျာ်တြဲသဗ္ဗညု ဟီုဂလာန်မပြေၚ်စိုတ်: **"အဲဂှ် ဒေါအ်ဒၟံၚ်ရ (နူပွမဂစိုတ်သတ်)၊ မၞးဟေၚ် ဟွံဒေါအ် (နူအကုသဵု)"** ရ။ အၚ်္ဂုလိမာလ ကလိဂွံသတိ၊ ဖျေံလွဟ် တုဲ ဗက်အာကဵုကျာ်တြဲ သွက်ဂွံပဒတဴဘဝခမဳရ။

## အၚ်္ဂုလိမာလသုတ် ကေုာံ ပရိတ္တ (Angulimala Sutta & Paritta)
ပ္ဍဲယေန်သၞာၚ်ဗုဒ္ဓဘာသာမ္ဂး "အၚ်္ဂုလိမာလပရိတ္တ" ဝွံ ဒှ်ဂါထာမနွံကဵုဣဒ္ဓိ သွက်ဂွံရီုဗၚ်ကဵု မိမၞိဟ်တအ် ကာလသၠးဂၠံဂဝ် (Childbirth) ညံၚ်ဂွံလောဲသွာရ။ ဣဝွံ ဒုၚ်သ္ဇိုၚ်ကဵု သစ္စာဓဝ် ညးမဒေါအ်ဇူနူပွမဂစိုတ်သတ် စနူတ္ၚဲမဒှ်အရဳယျဂှ်ရ။

## အဆက်အစပ်ကဵု [[မန်ဗေဒ]]
ပ္ဍဲလိက်ပတ်မန်မ္ဂး ပရူအၚ်္ဂုလိမာလဝွံ ဒှ်ပရူမဗ္တောန်ကဵု ဓဝ်သံဝေဂ ကေုာံ ပွမကဵုအခေါၚ် (Forgiveness) ရ။ ဣဝွံ ထ္ၜးကဵုဒဒှ်ရ ၜိုန်ရဒုစရိုတ်ဇၞော်ကီုလေဝ် ယဝ်ရပြံၚ်လှာဲစိုတ်ဇေတ်မ္ဂး ကလိဂွံနိဗ္ဗာန်မာန်ရ။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
* ဗုဒ္ဓဘာသာ
* တၠအရှန်ဂမၠိုၚ်
* အာဠာဝက
* သာရဝှ်
သိပ္ပံသဘာဝ

thumb|300x300px|ကဏ္ဍပညာနာနာ ပ္ဍဲသိပ္ပံသဘာဝ
**သိပ္ပံသဘာဝ** (အၚ်္ဂလိက်: **Natural Science**) ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍပညာသိပ္ပံ မလ္ၚတ်၊ သောၚ်ကလး ကေုာံ ပွမခန်လ္ၚတ် ပရူအကာဲအရာသဘာဝဂမၠိုၚ်ရ။ ဣဝွံ ဒုၚ်သ္ဇိုၚ်ကဵု သက်သဳနူပွမလ္ၚတ် (Observation) ကေုာံ ပွမစမ်ၜတ် (Experimentation) ရ။ သိပ္ပံသဘာဝဝွံ ပါ်ခြာလဝ် ၂ ကဏ္ဍအဓိက: သိပ္ပံဇဳဝ (Life Science) ကေုာံ သိပ္ပံရူပ (Physical Science) ရ။

## ကဏ္ဍအဓိကဂမၠိုၚ် (Main Branches)
၁. **ဇဳဝဗေဒ (Biology):** လ္ၚတ်ပရူသတ်မနွံကဵုလမျီု၊ တၞံ ကေုာံ ဇဳဝရုပ်ဂမၠိုၚ်။

၂. **ရူပဗေဒ (Physics):** လ္ၚတ်ပရူဒြဟတ် (Energy)၊ ဒြပ် (Matter) ကေုာံ အဆက်အစပ်အကြားဍေံတအ်။

၃. **ဓာတုဗေဒ (Chemistry):** လ္ၚတ်ပရူဒြပ်ဂမၠိုၚ်၊ ပွမနှဴရဴ ကေုာံ ပွမပြံၚ်လှာဲဓာတ်။ 

၄. **သိပ္ပံတိ (Earth Science):** လ္ၚတ်ပရူဂြိုဟ်တိ၊ ဗီုပြင်တိ ကေုာံ ဥတုရာသဳ။ 

၅. **[[နက္ခတ္တဗေဒ]] (Astronomy):** လ္ၚတ်ပရူအာကာသ၊ သၟံက်ဂြိုဟ် ကေုာံ စုက်စပ်။

## နဲကဲသိပ္ပံ (Scientific Method)
သိပ္ပံသဘာဝဝွံ အသုံးပြုနဲကဲသိပ္ပံ ၅ ကဆံၚ်:
# ပွမသၟာန် (Question)
# ပွမခန်လ္ၚတ် (Hypothesis)
# ပွမစမ်ၜတ် (Experiment)
# ပွမလ္ၚတ်တၚ်ဂၞၚ် (Data Analysis)
# ပွမသောၚ်ကလး (Conclusion)

## အဆက်အစပ်ကဵု [[ကဏ္ဍပညာ]]
သိပ္ပံသဘာဝဝွံ ဒှ်အစိတ်အပိုင်းဇၞော်မွဲ ပ္ဍဲ ကဏ္ဍပညာ (Academic Disciplines) တုဲ ဍေံဆက်စပ်ဒၟံၚ်ကဵု သိပ္ပံပွမအသုံးပြု (Applied Sciences) ဥပမာ- ဂဥုဲ ကေုာံ အေန်ဂျေန္နဳယျာ ရ။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
* သိပ္ပံ
* သိပ္ပံအာကာသ
* ရူပဗေဒ
* ဇဳဝဗေဒ
အာဠာဝက

thumb|300x300px|ကျာ်တြဲနာထ သောၚ်ကလးကဵု သၟာန်ဇှ်ေ ကေုာံ ဒမၠိၚ်ပ္တန် အာဠာဝကယက္ခ
**အာဠာဝက** (ပါဠိ: **Āḷavaka**) ဝွံ ဒှ်ယက္ခ (ဘုတ်) မနွံကဵုဒြဟတ်ဇၞော် ကေုာံ စိုတ်စဏ္ဍာတ် မပဒတဴ ပ္ဍဲဂြိုပ်အာဠာဝဳ ရ။ ပ္ဍဲဝၚ်ဗုဒ္ဓဘာသာမ္ဂး အာဠာဝကဝွံ ဒှ်ပူဂိုလ်အဓိကမွဲ ပ္ဍဲအရာကျာ်တြဲမဒမၠိၚ်ပ္တန် (Taming) သွက်ဂွံဒှ်သာဝကဗုဒ္ဓဘာသာရ။

## ပရူဒဒှ်အာဠာဝက (The Legend of Alavaka)
အာဠာဝကဝွံ နွံကဵုအာဏာပ္ဍဲဒေသအာဠာဝဳတုဲ ဇၟာပ်တ္ၚဲ ဒးကလိဂွံမၞိဟ်မွဲမွဲ သွက်ဂွံစိုပ်တဲညးရ။ ကာလကျာ်တြဲသဗ္ဗညု ညာတ်ကေတ်နကဵုညာဏ်ဒဒှ်ရ အာဠာဝကဝွံ နွံကဵုပါရမဳ သွက်ဂွံဒှ်သောတာပန်မ္ဂး ကျာ်တြဲစှ်ေအာပ္ဍဲဘဝနန်ယက္ခဂှ်ရ။

### ပွမသၟာန်ဇှ်ေ (The Questions)
အာဠာဝကဝွံ သွက်ဂွံဗြာတ်ပတိတ်ကျာ်တြဲနူဘဝနန်ဇကုတုဲ သၟာန်လဝ်သၟာန်ဇှ်ေ ၈ သာ် (ဟွံသေၚ်မ္ဂး ၁၃ သာ် အတိုၚ်သုတ်ဂမၠိုၚ်)။ သၟာန်ဇှ်ေအဓိကဂမၠိုၚ်မပ္တံ:

* *"မူရဴကပေါတ်ဒြပ်မွဲ မဒှ်ဒြပ်သၠုၚ်အိုတ် သွက်မၞိဟ်ဂမၠိုၚ်ရော?"*
* *"မူရဴဓဝ်မွဲ မဖန်ဗဒှ်ကဵုတသိုက်ရော?"*

ကျာ်တြဲသဗ္ဗညု သောၚ်ကလးကဵုနကဵုဂါထာ (အာဠာဝကသုတ်) တုဲ အာဠာဝကဝွံ ကလိဂွံဓဝ်သောတာပတ္တိဖိုလ်၊ ဒေါအ်ဇူနူပွမစမၞိဟ်တုဲ ဒှ်အာဥပါသကာဗုဒ္ဓဘာသာရ။

## အာဠာဝကသုတ် (Alavaka Sutta)
အာဠာဝကသုတ်ဝွံ နွံပ္ဍဲလိက် **သုတ္တနိပါတ်** ကေုာံ **သံယုတ္တနိကာယ** ရ။ ဓဝ်ဏအ်ဝွံ သောၚ်ကလးကဵုပရူ:

* သဒ္ဓါ (Faith)
* ပညာ (Wisdom)
* ဝဳရိယ (Effort)
* သစ္စာ (Truth)

## အဆက်အစပ်ကဵု [[မန်ဗေဒ]]
ပ္ဍဲယေန်သၞာၚ်မန်မ္ဂး ပရူအာဠာဝကဝွံ ပြးဇးဒၟံၚ် ပ္ဍဲလိက်သၠပတ်နာနာ ကေုာံ ပ္ဍဲဝၚ် ဗုဒ္ဓဘာသာမန် ရ။ ဣဝွံ ထ္ၜးကဵုနဲကဲပွမပြံၚ်လှာဲစိုတ်ဓာတ် (Transformation) နူစိုတ်စဏ္ဍာတ် အာစိုပ်စိုတ်သူတော်စၚ်ရ။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်

* ဗုဒ္ဓဘာသာ
* မန်ဗေဒ
* သုတ္တနိပါတ်
* ယက္ခ
ဗုဒ္ဓတက္ကသိုလ်

**ဗုဒ္ဓတက္ကသိုလ်** (အၚ်္ဂလိက်: **Buddhist University**) ဝွံ ဒှ်သถาပန်ပညာအဆံၚ်သၠုၚ် မဒုၚ်သ္ဇိုင်ကဵု ပညာဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhist Studies)၊ လိက်ပတ်ပါဠိ၊ သံသကြိုတ် ကေုာံ ဝိပဿနာဓဝ်ဂမၠိုၚ်ရ။ တက္ကသိုလ်ဗီုဏအ်ဝွံ နွံကဵုဝၚ်မဂၠိၚ်သ္ၚောဲ စနူခေတ်အိန္ဒိယတြေံ စဵုကဵုခေတ်တ္ၚဲဏအ်ရ။

## ဝၚ်ဗွဲခမၞန် (Brief History)

၁. **ခေတ်တြေံ (Ancient Era):**
ဗုဒ္ဓတက္ကသိုလ်အဓိကဂမၠိုၚ် စပ္တန်လဝ် ပ္ဍဲအိန္ဒိယ မပ္တံကဵု:
* **တက္ကသိုလ်နာလန္ဒာ (Nalanda):** ဒှ်ဗဟဵုပညာဂၠးကဝ် မနွံကွးဘာနူဍုၚ်နာနာ။
* **တက္ကသိုလ်တက္ကသိုလ် (Taxila):** ဒၞာဲမဗ္တောန်ပညာဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ သိပ္ပံနာနာ။
* **တက္ကသိုလ်ဝိကြမ္မသဳလာ (Vikramshila)။**

၂. **ခေတ်တ္ၚဲဏအ် (Modern Era):**
ပ္ဍဲခေတ်တ္ၚဲဏအ် ဗုဒ္ဓတက္ကသိုလ်ဂမၠိုၚ် ပြးဇးဒၟံၚ် ပ္ဍဲဍုၚ်ဗုဒ္ဓဘာသာမပ္တံ မြန်မာ၊ သဳရိလၚ်္ကာ၊ ထာဲ၊ ဂျပါန် ကေုာံ ဍုၚ်ရးပလိုတ်ဂမၠိုၚ်ရ။

## ကဏ္ဍပညာမဗ္တောန် (Curriculum)

* **ဘာသာစကား (Languages):** ပါဠိ (Pali)၊ သံသကြိုတ် (Sanskrit)၊ တိဗက် (Tibetan) ကေုာံ ကြုက် (Chinese)။
* **ဗုဒ္ဓဓမ္မ (Buddhist Philosophy):** လ္ၚတ်အဘိဓမ္မာ၊ သုတ် ကေုာံ ဝိနဲ။
* **ဝၚ် ကေုာံ ယေန်သၞာၚ်:** ဝၚ်ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ ဝၚ်ဗုဒ္ဓဘာသာမန်။
* **သုတေသန:** ပညာစဳရေၚ်ဗဟုသုတ (Knowledge Management) ပ္ဍဲလိက်သၠပတ်ဂမၠိုၚ်။

## ဗုဒ္ဓတက္ကသိုလ် အဓိကဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲဒေသ
* **တက္ကသိုလ်ဗုဒ္ဓသာသနာဂၠးကဝ် (ITBMU):** ရန်ကုန်၊ ဍုၚ်မြန်မာ။
* **တက္ကသိုလ်မဟာစူဠာလောၚ်ကော် (MCU):** ဍုၚ်ထာဲ။
* **တက္ကသိုလ်မဟာမကုဋ (MMU):** ဍုၚ်ထာဲ။
* **တက္ကသိုလ်မဟိဒဵု (Mahidol University):** (ကဏ္ဍဘာသာဗေဒ ကေုာံ ယေန်သၞာၚ်အာရှ - RILCA)။

## အဆက်အစပ်ကဵု [[မန်ဗေဒ]]
ဗုဒ္ဓတက္ကသိုလ်ဂမၠိုၚ်ဝွံ ဒှ်ဒၞာဲကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံထိၚ်ဒဝ် လိက်ပတ်မန် ကေုာံ သုတေသနပရူ သၚ်မန် ရ။ ဣဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံၚ်ကဵု ပရေၚ်ပံၚ်ဗစိုပ်ပညာ (Transdisciplinary Studies) အကြားသာသနာ ကေုာံ သိပ္ပံမၞိဟ်ဗေဒရ။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
* ဝၚ်ဗုဒ္ဓဘာသာ
* မန်ဗေဒ
* ကဏ္ဍပညာ
* သၚ်မန်
ဝၚ်ဗုဒ္ဓဘာသာ

**ဝၚ်ဗုဒ္ဓဘာသာ** (အၚ်္ဂလိက်: **History of Buddhism**) ဝွံ စပ္တန်လဝ် ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ခေတ်အကြာ ၆ ရာစု ကေုာံ ၄ ရာစု ဘဳသဳ (BCE) ပ္ဍဲဒေသအိန္ဒိယ လ္ပာ်ဗၟံက်ရ။ ဣဝွံ ဒှ်ဝၚ်မလ္ၚတ်ပရူပွမပြံၚ်လှာဲ၊ ပွမပြးဇး ကေုာံ ပွမဒက်ပတန် ဂကောံသၚ် ကေုာံ ဓဝ်သၟိၚ်ကျာ်တြဲ အလုံဂၠးကဝ်ရ။

## ကဆံၚ်အဓိကဂမၠိုၚ် (Main Stages)

၁. **ခေတ်ပတန်သာသနာ (Early Buddhism):**
စနူအခိၚ် ကျာ်တြဲ ကလိဂွံဓဝ်သဗ္ဗညုတဉာဏ်တုဲ စပ္တန်ဂကောံသၚ်။ ကျာ်တြဲဟီုတွံဓဝ် ၄၅ ဝှ် တုဲ သၠးဂၠံဂဝ်နိဗ္ဗာန်ရ။

၂. **ပွမသၚ်္ဃာယနာ (The Councils):**
* **ပထမသၚ်္ဃာယနာ:** စနူကျာ်တြဲစဴနိဗ္ဗာန်တုဲ ၃ ဂိတု၊ သွက်ဂွံစုဒေပ်ဓဝ်ဝိနဲ။
* **တတိယသၚ်္ဃာယနာ:** ပ္ဍဲခေတ်သၟိၚ်အသောက၊ သာသနာစပတိတ်ဇိုၚ် အာစိုပ် ၉ တိုင်း ၉ ဌာန (ပါလုပ်ကဵု ဝၚ်ဗုဒ္ဓဘာသာမန် ဒေသသုဝဏ္ဏဘူမိ)။

၃. **ပွမပါ်ခြာဂိုဏ် (Development of Sects):**
ဝၚ်ဗုဒ္ဓဘာသာဝွံ ပါ်ခြာအာ ၂ ဂိုဏ်အဓိက:
* **ထေရဝါဒ (Theravada):** ဒုၚ်သ္ဇိုၚ်ကဵုဝိနဲတြေံ (အာစိုပ် သဳရိလၚ်္ကာ၊ မြန်မာ၊ ထာဲ၊ လဴ၊ ကမ္ဗောဒဳယာ)။
* **မဟာယာန (Mahayana):** ပံၚ်ဗစိုပ်ယေန်သၞာၚ်ဒေသ (အာစိုပ် ကြုက်၊ ဂျပါန်၊ ကိုဝ်ရဳယျာ)။

## ပရူပူဂိုလ်အဓိက ပ္ဍဲဝၚ် (Key Figures)

* **[[သၟိၚ်အသောက]]:** သၟိၚ်မရီုဗၚ်သာသနာဇၞော်အိုတ်မွဲ။
* **[[အာဠာဝက]]:** ပရူပူဂိုလ်မပြံၚ်လှာဲစိုတ် ပ္ဍဲခေတ်ကျာ်။
* **[[အၚ်္ဂုလိမာလ]]:** ဝၚ်မထ္ၜးကဵုအစောံစိုတ်ပွမကလိဂွံဓဝ်။

## ဝၚ်ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲဒေသမန် ([[ဝၚ်ဗုဒ္ဓဘာသာမန်]])
ဗုဒ္ဓဘာသာဝွံ စိုပ်ကၠုၚ်ဒေသသုဝဏ္ဏဘူမိ ပ္ဍဲခေတ်သၟိၚ်အသောက နကဵုသောဏထေရ် ကေုာံ ဥတ္တရထေရ်။ ဝၚ်မန်ဝွံ ဒုၚ်သ္ဇိုၚ်ကဵုထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ ဗွဲမဇြိုဟ်နက်တုဲ ပြံၚ်လှာဲအာအစိုပ်ယေန်သၞာၚ်မန်အလုံမွဲရ။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
* ဗုဒ္ဓဘာသာ
* သၚ်္ဃာယနာ
* အာဠာဝက
* ဝၚ်ဗုဒ္ဓဘာသာမန်
* ကဏ္ဍ:ဝၚ်ဗုဒ္ဓဘာသာ
ဝၚ်ဗုဒ္ဓဘာသာမန်

**ဝၚ်ဗုဒ္ဓဘာသာမန်** (အၚ်္ဂလိက်: **History of Mon Buddhism**) ဝွံ ဒှ်ဝၚ်မလ္ၚတ်ပရူပွမစိုပ်ကၠုၚ်၊ ပွမဒက်ပတန် ကေုာံ ပွမဇၞော်မောဝ်တိုန် သာသနာကျာ်တြဲ ပ္ဍဲဂကူမန် ကေုာံ ဒေသသုဝဏ္ဏဘူမိရ။ ဂကူမန်ဝွံ ဒုၚ်စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ်ဂကူမဒုၚ်တဲ သာသနာထေရဝါဒ ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲဒေသအာရှအဂၞဲရ။

## ကဆံၚ်ဝၚ်အဓိကဂမၠိုၚ် (Key Historical Eras)
၁. **ခေတ်သုဝဏ္ဏဘူမိ (Era of Suwannaphum):**
အတိုၚ်ဗၟံက်ထ္ၜး ပ္ဍဲလိက်သာသနာဝၚ်မ္ဂး ဗွဲကြဴနူ တတိယသၚ်္ဃာယနာ၊ သၟိၚ်အသောက စေလဝ် **သောဏထေရ်** ကေုာံ **ဥတ္တရထေရ်** အာစိုပ်ဍုၚ်သုဝဏ္ဏဘူမိ (ဗွဲတၟေၚ် ဍုၚ်သဓီု) သွက်ဂွံပတန်သာသနာရ။

၂. **ခေတ်ဒွါရဝတဳ (Dvaravati Period):**
ပ္ဍဲဒေသဂၠးတိသေံခေတ်ဏအ်၊ ဂကူမန်တအ် ဒက်ပတန်လဝ်ဍုၚ်တုဲ ဗုဒ္ဓဘာသာထေရဝါဒ ဇၞော်မောဝ်ဗွဲမလောန်။ သက်သဳမပ္တံ တၟအ်သိမ္မာဓမ္မစက် ကေုာံ ရုပ်ကျာ်တြဲဂမၠိုၚ် ထ္ၜးကဵုဒဒှ်ရ မန်တအ် ဒုၚ်သ္ဇိုၚ်ကဵုသာသနာ ဗွဲမခိုၚ်ကၠိုက်ရ။

၃. **ခေတ်ဟံသာဝတဳ (Hanthawaddy Period):**
ပ္ဍဲခေတ်သၟိၚ်ဓမ္မစေတဳ၊ ညးစဳရေၚ်ကဵု ပွမကလေၚ်ပ္တန်သာသနာ (Kalyani Sima) နကဵုပွမဗလးခမဳမန်အာစိုပ် သဳရိလၚ်္ကာ သွက်ဂွံကလိဂွံသိမ္မာ ကေုာံ ဥပသမ္ပဒ မစိုပ်ကဵုသၞောတ်ဝိနဲဇေတ်ဇေတ်ရ။

## လက္ခဏာတၟေၚ် ဗုဒ္ဓဘာသာမန် (Unique Characteristics)
* **Mon Sangha (သၚ်မန်):** နွံကဵုသၞောတ်အုပ်ဓုပ်၊ ပညာ ကေုာံ ယေန်သၞာၚ်မတၟေၚ် (ဥပမာ- ပွမလ္ၚတ်လိက်ပတ်ပါဠိ-မန်)။
* **Mon Literature (လိက်ပတ်မန်):** လိက်သၠပတ်မန်ဂမၠိုၚ် ဒုၚ်သ္ဇိုၚ်ကဵုဓဝ်ကျာ်တြဲတုဲ ပြံၚ်လှာဲအာအစိုပ် ဘဝမၞိဟ်မန်အလုံမွဲရ။
* **State Power:** အဆက်အစပ်အကြား သာသနာ ကေုာံ အဝဲဍုၚ် (Relationship between Sangha and State) မဒှ်ပရူကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲဝၚ်မန်ရ။

## အဆက်အစပ်ကဵု [[ဝၚ်ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
ဝၚ်ဗုဒ္ဓဘာသာမန်ဝွံ ဒှ်အစိတ်အပိုင်းမပြေၚ်စိုတ်မွဲ ပ္ဍဲ ဝၚ်ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂၠးကဝ် ဟိုတ်နူဍေံဒှ်တံမူလ သာသနာထေရဝါဒ ပ္ဍဲအာရှအဂၞဲ တုဲပြးဇးအာအစိုပ် ဂကူဗမာ၊ ဂကူသေံ ကေုာံ ဂကူတၞဟ်ဂမၠိုၚ်ရ။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
* ဝၚ်ဗုဒ္ဓဘာသာ
* မန်ဗေဒ
* ဍုၚ်သဓီု
* သၟိၚ်ဓမ္မစေတဳ
* ကဏ္ဍ:ဝၚ်ဗုဒ္ဓဘာသာမန်