open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ခန္ဓာဗေဒ

**ခန္ဓာဗေဒ** (အၚ်္ဂလိက်: Anatomy) ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍပညာ ဇဳဝဗေဒ မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လတူဗီုပြင် ဒက်ပ္တန် (Structure) အဝဲခန္ဓကာယ သတ်မနွံကဵုလမျီုဂမၠိုင်ရ။ ပညာဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဗီုအဝဲဂမၠိုင် ဒက်ပ္တန်လဝ်၊ ဒၞာဲမနွံ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် အကြာအဝဲမွဲ ကဵု မွဲရ။ ခန္ဓာဗေဒဝွံ ပါ်လဝ် ကဏ္ဍဇၞော် ၜါသာ် - ခန္ဓာဗေဒ မညာတ်ကေတ် နကဵုမတ် (Gross anatomy) ကေုာံ ခန္ဓာဗေဒ မဒးရံင်နကဵု မိုက်ခရဝ်သကုပ် (Microscopic anatomy / Histology) ရ။

## ကဏ္ဍ ခန္ဓာဗေဒဂမၠိုင် (Branches of Anatomy)
ပညာခန္ဓာဗေဒဝွံ လှဲလးဗွဲမလောန်တုဲ ပါ်ခြာလဝ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ-

# **ခန္ဓာဗေဒ မၞိဟ် (Human Anatomy)**: လ္ၚတ်ဗီုပြင် ဒက်ပ္တန် ခန္ဓကာယ မၞိဟ်။ ဣဏအ်ဝွံ ဒှ်သဇိုင် ကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက်ပညာဂဥုဲရ။
# **ခန္ဓာဗေဒ တိရစ္ဆာန် (Animal Anatomy / Zootomy)**: လ္ၚတ်ဗီုပြင် ဒက်ပ္တန် ခန္ဓကာယ သတ်တိရစ္ဆာန်နာနာ။
# **ခန္ဓာဗေဒ တၞံ (Plant Anatomy / Phytotomy)**: လ္ၚတ်ဗီုပြင် ဒက်ပ္တန် တၞံဆု၊ ရိုဟ်၊ ကၞာင် ကေုာံ သၠတအ်။
# **ခန္ဓာဗေဒ နှဴရဴ (Comparative Anatomy)**: လ္ၚတ်ဗီုပြင် တုပ်သၟဟ် ကေုာံ တၞဟ်ခြာ အကြာသတ် ဂကူမွဲ ကဵု မွဲ။

## သၞောတ်ခန္ဓကာယ မၞိဟ် (Human Body Systems)
ပ္ဍဲခန္ဓာဗေဒမၞိဟ်မ္ဂး အဝဲဂမၠိုင် ပံင်ကောံတုဲ ကၠောန်ကမၠောန် နဒဒှ် သၞောတ်ဇၞော်ဇၞော်ဂမၠိုင်ရ-

* **သၞောတ်ဇုတ် (Skeletal System)**: ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုဇုတ်ဂမၠိုင် သွက်ဂွံထိင်ဒဝ် ဗီုပြင်ခန္ဓ ကေုာံ စဵုဒၞာအဝဲအပ္ဍဲ။
* **သၞောတ်ဖျုန် (Muscular System)**: ရီုဗင်ကဵု ပရေင်ချဳဒရာင် ခန္ဓကာယ။
* **သၞောတ်အာရုံ (Nervous System)**: မပ္တံကဵု ဥဏှိဟ် ကေုာံ ဖဍတ်အာရုံ သွက်ဂွံထိင်ဒဝ် ကမၠောန်ခန္ဓ။
* **သၞောတ်စၞစ (Digestive System)**: မပ္တံကဵု ဂၞဴ၊ ဖျေင် ကေုာံ အာဟာရလမ်းကြောင်း သွက်ဂွံဇြောတ်ကေတ် အဟာရ။
* **သၞောတ်ဆီ (Circulatory System)**: မပ္တံကဵု ဂြိုဟ် ကေုာံ ကၟုဟ်ဆီ သွက်ဂွံပလံင်ဗစိုပ် အံက်သဳဂျေန် ကေုာံ အဟာရ။

[Image of human body organs and systems]

## ဝင် ပညာခန္ဓာဗေဒ (History of Anatomy)
ပညာခန္ဓာဗေဒဝွံ စတင်ကၠုင် နူအခိင်တမၠာတေအ်ရ-
* **ခေတ်အဳဂျေပ်တြေံ**: ညးတအ် တီကေတ် ခန္ဓာဗေဒ အပ္ဍဲခန္ဓကာယ ဟိုတ်နူကၠောန် မမ္မဳ (Mummy) ရ။
* **ခေတ်ဂရိတ်တြေံ**: ဟိပ္ပဝ်ခရေတ်တိတ် ကေုာံ အရစ္စတဝ်တေလ် တအ် ဖျေဟ်လဝ် သဇိုင်ပညာဏအ်ရ။
* **ခေတ်ရီနေးဆွန့် (Renaissance)**: Andreas Vesalius ဒှ်မၞိဟ်မချူ လိက်အုပ်ခန္ဓာဗေဒ တြးတြး ကၠာအိုတ်တုဲ စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် "မအံက် ခန္ဓာဗေဒ ခေတ်တၟိ" ရ။

## အခန်ကိစ္စဇၞော် (Importance)
ခန္ဓာဗေဒဝွံ ဒှ်သဇိုင် အဓိက သွက်ပညာဂဥုဲ (Medicine) ရ။ ယဝ်ဟွံတီ ဗီုပြင်ဒက်ပ္တန် ခန္ဓကာယမ္ဂး အစာဂဥုဲတအ် စၟဳစၟတ်ယဲ၊ လွဳယဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ခ္ဍပ် (Surgery) ကၠောန်ဗေဒှ် ဟွံမာန်ရ။

## နိဿဲ (References)
ဒက်ပ္တန်

**ဒက်ပ္တန်** (အၚ်္ဂလိက်: Structure) ပ္ဍဲပညာဇဳဝဗေဒ ကေုာံ ခန္ဓာဗေဒဝွံ ရန်တၟအ်ကဵု ဗီုပြင်တန်တဴ (Arrangement) ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် အကြာအဝဲမွဲ ကဵု မွဲ အပ္ဍဲခန္ဓကာယ သတ်မနွံကဵုလမျီုရ။ ပရေင်ဒက်ပ္တန် ခန္ဓကာယမၞိဟ်ဝွံ နွံကဵုအဆံင်ဆင့် (Hierarchical levels) နူကဵုမဝ်လီကျူ ဍောတ်အိုတ် စဵုကဵုစိုပ် ခန္ဓကာယ အလုံမွဲရ။

## အဆံင်ဆင့် ဒက်ပ္တန်ဂမၠိုင် (Levels of Structural Organization)
ခန္ဓကာယမၞိဟ်ဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ၆ အဆံင် အဓိကရ-

### ၁။ အဆံင် ဓာတု (Chemical Level)
ဒှ်အဆံင်သဇိုင် ဍောတ်အိုတ်၊ မပ္တံကဵု အက်တမ် (Atoms) ကေုာံ မဝ်လီကျူ (Molecules) ဂမၠိုင်ရ။ အက်တမ် အဓိက မပ္တံကဵု ကာဗောန် (C)၊ ဟိုက်ဒရဝ်ဂျေန် (H)၊ အံက်သဳဂျေန် (O) ကေုာံ နိုက်ထရဝ်ဂျေန် (N) တအ် ပံင်ကောံတုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် DNA ကေုာံ ပရဝ်တေန် (Proteins) မဒှ်သဇိုင်လမျီုရ။

### ၂။ အဆံင် ကလာပ်ရုပ် (Cellular Level)

မဝ်လီကျူတအ် ပံင်ကောံတုဲ ဒှ်ကၠုင် ကလာပ်ရုပ် (Cells) ရ။ ကလာပ်ရုပ်ဝွံ ဒှ်ဗြူ (Basic unit) လမျီု ဍောတ်အိုတ်ရ။ ကလာပ်ရုပ်နာနာ (ဥပမာ- ကလာပ်ရုပ်ဖျုန်၊ ကလာပ်ရုပ်အာရုံ) နွံကဵု ဗီုပြင်ဒက်ပ္တန် တၞဟ်ခြာ သွက်ဂွံကၠောန်ကမၠောန် တၞဟ်ခြာရ။

### ၃။ အဆံင် ဖျုန် (Tissue Level)
ကလာပ်ရုပ် ဂကူတုပ်တအ် ပံင်ကောံတုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် ဖျုန် (Tissues) ရ။ ဖျုန်အဓိက ၄ ဂကူ နွံဒၟံင်-
* **ဖျုန်စၞာံ (Epithelial tissue)**: စဵုဒၞာဗွဲမ္ၚး ကေုာံ အပ္ဍဲ (ဥပမာ- စၞာံ)။
* **ဖျုန်ဆက် (Connective tissue)**: ထံက်ပင် ကေုာံ ဆက်စပ်အဝဲဂမၠိုင် (ဥပမာ- ဇုတ်၊ ဆီ)။
* **ဖျုန်ကုတ် (Muscle tissue)**: သွက်ပရေင်ချဳဒရာင်။
* **ဖျုန်အာရုံ (Nervous tissue)**: သွက်ဂွံပလံင်ဗစိုပ် တင်ဂၞင်အာရုံ။

### ၄။ အဆံင် အဝဲ (Organ Level)

[Image of the internal structure of the human stomach as an organ]

ဖျုန်နာနာဂကူ ပံင်ကောံတုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် အဝဲ (Organs) ရ။ ဥပမာ- ဂၞဴ (Stomach) ဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဖျုန်စၞာံ (သွက်ဂွံပ္တိတ်အက်သိဒ်)၊ ဖျုန်ကုတ် (သွက်ဂွံကရေက်စၞ) ကေုာံ ဖျုန်ဆက်တအ်ရ။

### ၅။ အဆံင် သၞောတ်အဝဲ (System Level)

[Image of the human digestive system as an example of a body system]

အဝဲနာနာ ပံင်ကောံတုဲ ကၠောန်ကမၠောန် သွက်တင်ရန်တၟအ်မွဲရ။ ဥပမာ- သၞောတ်စၞစ (Digestive System) ဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ပါင်၊ ထၟာတ်၊ ဂၞဴ ကေုာံ ဖျေင်ရ။

### ၆။ အဆံင် ခန္ဓကာယ (Organismal Level)
သၞောတ်အဝဲ သီုဖအိုတ် (၁၁ သၞောတ်) ပံင်ကောံတုဲ ဒှ်ကၠုင် ခန္ဓကာယ (Human organism) မွဲရ။

## ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ ဒက်ပ္တန် ကေုာံ တာလျိုင်
ပ္ဍဲခန္ဓာဗေဒမ္ဂး "ဗီုပြင်ဒက်ပ္တန်" (Structure) ကဵု "တာလျိုင်" (Function) ဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင်ရ (Structure determines function)။
* **ဥပမာ:** ဇုတ်တအ်ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဓါတ်သတ္တုခိုင်ခိုင် ဟိုတ်နူနွံတာလျိုင် သွက်ဂွံထိင်ဒဝ် လျိုင်ခန္ဓကာယရ။
* **ဥပမာ:** အာရုံဖဍတ် (Nerves) တအ်ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် ဂၠိင်ဂၠိင် သွက်ဂွံပလံင်ဗစိုပ် တင်ဂၞင် သ္ၚောဲသ္ၚောဲမာန်ရ။

## နိဿဲ (References)
ကလာပ်ရုပ်

**ကလာပ်ရုပ်** (အၚ်္ဂလိက်: Cell) ဝွံ ဒှ်ဗြူ (Basic unit) သဇိုင် ဒက်ပ္တန် (Structural) ကေုာံ တာလျိုင် (Functional) ဍောတ်အိုတ် ပ္ဍဲသတ်မနွံကဵုလမျီု (Living organisms) သီုဖအိုတ်ရ။ သတ်မနွံကဵုလမျီုလ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုကလာပ်ရုပ်မွဲဓဝ် (Unicellular) တုဲ၊ သတ်မနွံကဵုလမျီု ဂကူတၞဟ် မပ္တံကဵု မၞိဟ် ကေုာံ တိရစ္ဆာန်တအ်ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုကလာပ်ရုပ် ဗွဲမဂၠိုင် (Multicellular) ရ။

## သီအိုရဳ ကလာပ်ရုပ် (Cell Theory)
ပညာဇဳဝဗေဒ ခေတ်လၟုဟ်ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူသီအိုရဳ ကလာပ်ရုပ် ၃ သာ်ရ-
၁။ သတ်မနွံကဵုလမျီု သီုဖအိုတ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုကလာပ်ရုပ်မွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင်နူဂှ်ရ။
၂။ ကလာပ်ရုပ်ဝွံ ဒှ်ဗြူသဇိုင် လမျီုရ။
၃။ ကလာပ်ရုပ်တၟိတအ်ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵုကလာပ်ရုပ် မနွံဒၟံင်တုဲတုဲတအ် (နကဵုနဲကဲပါ်ကလာပ်ရုပ်) ရ။

## ဂကူ ကလာပ်ရုပ်ဂမၠိုင် (Types of Cells)
ကလာပ်ရုပ်တအ်ဂှ် ပါ်ခြာလဝ် ကဏ္ဍဇၞော် ၜါသာ်-
# **ပရဝ်ကာရိယုတ် (Prokaryotic Cells):** ဒှ်ကလာပ်ရုပ် မဟွံမဲကဵု နူကလိယပ် (Nucleus) ချိုတ်ပၠိုတ်။ ဥပမာ- စၟဗက်တဳရဳယျာ (Bacteria)။
# **ယူကာရိယုတ် (Eukaryotic Cells):** ဒှ်ကလာပ်ရုပ် မနွံကဵု နူကလိယပ် ကေုာံ အဝဲအပ္ဍဲ (Organelles) ချိုတ်ပၠိုတ်။ ဥပမာ- ကလာပ်ရုပ် တိရစ္ဆာန်၊ တၞံဆု ကေုာံ ယိဟ်။

[Image of the structural differences between prokaryotic and eukaryotic cells]

## အဝဲအပ္ဍဲ ကလာပ်ရုပ် အဓိကဂမၠိုင် (Key Organelles)
ပ္ဍဲကလာပ်ရုပ် ယူကာရိယုတ် (Eukaryotic) မွဲမွဲ နွံကဵုအဝဲအပ္ဍဲ မကၠောန်ကမၠောန် တၞဟ်ခြာရေင်သကအ်-
* **နူကလိယပ် (Nucleus):** ဒှ်ဗဟဵုထိင်ဒဝ် ကလာပ်ရုပ် ကေုာံ ဒၞာဲမဂိုင်သိပ်လဝ် တင်ဂၞင်ဗဳဇ DNA ရ။

* **မိုက်တဝ်ခေါန်ဒြဳယာ (Mitochondria):** ဒှ် "ရုံစက်ဒြဟတ်" (Powerhouse) မပ္တံခၞံဗဒှ်ကဵု ဒြဟတ် (ATP) သွက်ကလာပ်ရုပ်ရ။
* **ရိုင်ဗဝ်သုမ် (Ribosomes):** ဒှ်ဒၞာဲမခၞံဗဒှ် ပရဝ်တေန် (Proteins) ရ။
* **ကၟာင်စဵုဒၞာ ကလာပ်ရုပ် (Cell Membrane):** စဵုဒၞာကလာပ်ရုပ် ကေုာံ ထိင်ဒဝ်အရာမလုပ်တိတ် နူကလာပ်ရုပ်ရ။

[Image of the fluid mosaic model of the cell membrane]

* **သိုက်တဝ်ပလာသမ် (Cytoplasm):** ဒှ်ဓါတ်အရည် အပ္ဍဲကလာပ်ရုပ် မနွံကဵု အဝဲအပ္ဍဲတအ်ရ။

## ကလာပ်ရုပ် တိရစ္ဆာန် ကဵု ကလာပ်ရုပ် တၞံ (Animal vs Plant Cells)
ကလာပ်ရုပ် တၞံဆုဂှ် တၞဟ်ခြာနူ ကလာပ်ရုပ်တိရစ္ဆာန် ဟိုတ်နူဍေဟ်နွံကဵု-
* **ကၟာင်ကလာပ်ရုပ် (Cell Wall):** သွက်ဂွံခိုင်ကၠိုက် ကေုာံ ထိင်ဒဝ်ဗီုပြင်။
* **ကၠဝ်ရဝ်ပလာသတ် (Chloroplasts):** သွက်ဂွံခၞံဗဒှ် စၞစ နကဵုလျးတ္ၚဲ (Photosynthesis)။

[Image of the process of photosynthesis inside a chloroplast]

* **ဗေကျူအဝ် (Large Vacuole):** သွက်ဂွံဂိုင်သိပ်ဍာ် ကေုာံ အဟာရ။

## နိဿဲ (References)
ဒက်ပတန်

## Lead section
**ဒက်ပ္တန်** (အၚ်္ဂလိက်: Structure) ဝွံ ပ္ဍဲပညာဇဳဝဗေဒ ကေုာံ ခန္ဓာဗေဒမ္ဂး ရန်တၟအ်ကဵု ဗီုပြင် ဖျေဟ်ဗဒှ် (Arrangement) အဝဲဂမၠိုင် မပ္တံကဵု ကလာပ်ရုပ်၊ ဖျုန် ကေုာံ အဝဲနာနာ ပ္ဍဲခန္ဓကာယ သတ်မနွံကဵုလမျီုရ။ ဒက်ပ္တန် ခန္ဓကာယမၞိဟ်ဂှ် ပါ်ခြာလဝ် နကဵုအဆံင်ဆင့် (Levels of organization) နူကဵုမဝ်လီကျူ ဍောတ်အိုတ် စဵုကဵုစိုပ် ခန္ဓကာယ မွဲမွဲရ။ ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ "ဒက်ပ္တန်" ကေုာံ "တာလျိုင်" (Function) ဂှ် ဒှ်သဇိုင်ပညာသိပ္ပံ မပကဵုညံင် လမျီုဂွံတန်တဴမာန်ရ။

## အဆံင်ဆင့် ဒက်ပ္တန် ခန္ဓကာယ (Levels of Structural Organization)
ဗီုပြင်ဒက်ပ္တန် ခန္ဓကာယမၞိဟ်ဂှ် ပါ်ခြာလဝ် ၆ အဆံင် အဓိကရ-

### ၁။ အဆံင် ဓာတု (Chemical Level)
ဒှ်အဆံင်ဍောတ်အိုတ်၊ မပ္တံကဵု အက်တမ် (Atoms) ကေုာံ မဝ်လီကျူ (Molecules) ဂမၠိုင်ရ။ ဓါတ်အဓိက မပ္တံကဵု ကာဗောန်၊ ဟိုက်ဒရဝ်ဂျေန်၊ အံက်သဳဂျေန် ကေုာံ နိုက်ထရဝ်ဂျေန်တအ် ပံင်ကောံတုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် DNA ကေုာံ ပရဝ်တေန်ရ။

### ၂။ အဆံင် ကလာပ်ရုပ် (Cellular Level)
ကလာပ်ရုပ် (Cells) ဝွံ ဒှ်သဇိုင်လမျီု ဍောတ်အိုတ်ရ။ ကလာပ်ရုပ်နာနာ (ဥပမာ- ကလာပ်ရုပ်ဖျုန်၊ ကလာပ်ရုပ်အာရုံ) နွံကဵုဗီုပြင် ဒက်ပ္တန် တၞဟ်ခြာ သွက်ဂွံကၠောန်ကမၠောန် တၞဟ်ခြာရ။

[Image of the structure of a human cell showing organelles]

### ၃။ အဆံင် ဖျုန် (Tissue Level)
ကလာပ်ရုပ် ဂကူတုပ်တအ် ပံင်ကောံတုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် ဖျုန် (Tissues) ရ။ ပ္ဍဲမၞိဟ်မ္ဂး နွံ ၄ ဂကူအဓိက-
* **ဖျုန်စၞာံ (Epithelial tissue):** စဵုဒၞာဗွဲမ္ၚး ကေုာံ အပ္ဍဲ။
* **ဖျုန်ဆက် (Connective tissue):** ထံက်ပင် ကေုာံ ဆက်စပ်အဝဲဂမၠိုင် (ဥပမာ- ဇုတ်၊ ဆီ)။
* **ဖျုန်ကုတ် (Muscle tissue):** သွက်ပရေင်ချဳဒရာင်။
* **ဖျုန်အာရုံ (Nervous tissue):** သွက်ဂွံပလံင်ဗစိုပ် တင်ဂၞင်အာရုံ။

### ၄။ အဆံင် အဝဲ (Organ Level)
ဖျုန်နာနာဂကူ ပံင်ကောံတုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် အဝဲ (Organs) ရ။ ဥပမာ- ဂြိုဟ် (Heart) ဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဖျုန်ကုတ်၊ ဖျုန်အာရုံ ကေုာံ ဖျုန်ဆက်တအ်ရ။

[Image of the internal structure of the human heart]

### ၅။ အဆံင် သၞောတ်အဝဲ (System Level)
အဝဲနာနာ ပံင်ကောံတုဲ ကၠောန်ကမၠောန် သွက်တင်ရန်တၟအ်မွဲရ။ ဥပမာ- သၞောတ်စၞစ (Digestive System) ဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ပါင်၊ ထၟာတ်၊ ဂၞဴ ကေုာံ ဖျေင်ရ။

[Image of the human digestive system anatomy]

### ၆။ အဆံင် ခန္ဓကာယ (Organismal Level)
သၞောတ်အဝဲ သီုဖအိုတ် ပံင်ကောံတုဲ ဒှ်ကၠုင် ခန္ဓကာယ (Human body) မွဲရ။

[Image of all human body systems overview]

## ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ ဒက်ပ္တန် ကေုာံ တာလျိုင်
ပ္ဍဲခန္ဓာဗေဒမ္ဂး "ဗီုပြင်ဒက်ပ္တန်" ကဵု "တာလျိုင်" ဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင်ရ (Structure follows function)။
* **ဥပမာ:** ဇုတ်တအ်ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုဓါတ်သတ္တု ခိုင်ခိုင်ကၠိုက်ကၠိုက် ဟိုတ်နူနွံတာလျိုင် သွက်ဂွံထိင်ဒဝ် လျိုင်ခန္ဓကာယရ။
* **ဥပမာ:** အာရုံဖဍတ် (Nerves) တအ်ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် ဂၠိင်ဂၠိင် သွက်ဂွံပလံင်ဗစိုပ် တင်ဂၞင် သ္ၚောဲသ္ၚောဲမာန်ရ။

## See also
* ခန္ဓာဗေဒ
* ကလာပ်ရုပ်
* ဇဳဝဗေဒ

## References
တိုက်အာင်ဖဴ

**တိုက်အာင်ဖဴ** (ပြင်သေတ်: *Tour Eiffel*၊ အၚ်္ဂလိက်: *Eiffel Tower*) ဝွံ ဒှ်တိုက်ပသဲ (Wrought-iron lattice tower) မနွံ ပ္ဍဲအရှာမ် Champ de Mars ဍုင်ပါရိသ်၊ ရးနိဂီုပြင်သေတ်ရ။ တိုက်ဏအ်ဝွံ ခၞံဗဒှ်လဝ် နကဵုယၟုအစာအေန်ဂျေန်နဳယာ **ဂုသ်တာဗ် အာင်ဖဴ** (Gustave Eiffel) မဒှ်ညးမဒက်ပ္တန် ကေုာံ သြိုင်ခၞံလဝ် တိုက်ဏအ်ရ။

## ဝင် ကေုာံ ပရေင်သြိုင်ခၞံ (History and Construction)
တိုက်အာင်ဖဴဝွံ သြိုင်ခၞံလဝ် သွက်ဂွံဒှ် တံင်ယၟု (Entrance arch) သဘင်လှာဲဂတးဂၠးကဝ် (1889 World's Fair) သွက်ဂွံစၟတ်သမ္တီ ပ္တုဲကမၠောန် ၁၀၀ သၞာံ ပရေင်တော်လှေအ်ပြင်သေတ်ရ။

* **စတင်သြိုင်ခၞံ:** ၂၈ ဇာန္နဝါရဳ ၁၈၈၇။
* **ပ္တုဲကမၠောန်:** ၁၅ မာတ် ၁၈၈၉။
* **ပံင်စတင်:** ၃၁ မာတ် ၁၈၈၉။

ပ္ဍဲအခိင်မသြိုင်ခၞံတုဲတုဲတေအ်ဂှ် တိုက်အာင်ဖဴဝွံ ဒှ်တိုက်သမၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ (သၠုင် ၃၀၀ မဳတာ) တုဲ ထိင်ဒဝ်လဝ် စၟတ်သမ္တီဏအ် ပွိုင် ၄၁ သၞာံ စဵုကဵုစိုပ် သၞာံ ၁၉၃၀ (အခိင်သြိုင်ခၞံ တိုက်ခရိုက်သလာ Chrysler Building ပ္ဍဲနျူယံက် တုဲဒှ်) ရ။

## ဒက်ပ္တန် (Structure)
တိုက်ဏအ်ဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုပသဲ (Puddled iron) မနွံလျိုင် ၇,၃၀၀ တာန် တုဲ ယဝ်ရရိုဟ်သီုဖအိုတ်မ္ဂး နွံလျိုင် ၁၀,၁၀၀ တာန်ရ။
* **သမၠုင်:** ၃၃၀ မဳတာ (၁,၀၈၃ ပေ) - ရိုဟ်သီု အာန်တေန်ဏာ (Antenna) မနွံလတူအိုတ်။
* **ကဆံင်:** နွံ ၃ ကဆံင် သွက်ကၟုဟ်မၞိဟ်တအ် ဂွံတိုန်ရံင်။ ကဆံင် ၁ ကဵု ၂ ဂှ် နွံသီု ရုင်စၞစ (Restaurants) ရ။

## အခန်ကိစ္စဇၞော် (Significance)
ပ္ဍဲအခိင်စတင်သြိုင်ခၞံတေအ် အစာကွတ် ကေုာံ တၠပညာပြင်သေတ်လ္ၚဵုတအ် ဟွံဒုင်တဲတုဲ ကော်စ "အရာမလီုလာ်ဒၟံင် အာရုံ" (Eyesore) ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်မ္ဂး တိုက်အာင်ဖဴဝွံ ဒှ်သင်္ကေတ ယေန်သၞာင်ပြင်သေတ် မပြာကတ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ ကေုာံ ဒှ်ဒၞာဲကၟုဟ်မၞိဟ် (Tourists) တအ် မလုပ်ဗဵုလ္ၚတ် ဂၠိုင်အိုတ် (နကဵုမဒးရာန်လက်မှတ်) ရ။

## နိဿဲ (References)
ဂုသ်တာဗ် အာင်ဖဴ

## Lead section
**ဂုသ်တာဗ် အာင်ဖဴ** (အၚ်္ဂလိက်: Gustave Eiffel; ၁၅ ဒဳဇြေမ်ဗါ ၁၈၃၂ – ၂၇ ဒဳဇြေမ်ဗါ ၁၉၂၃) ဝွံ ဒှ်အစာအေန်ဂျေန်နဳယာ ကွတ်စဳကၠးဒက်ပ္တန် (Civil engineer) ကေုာံ တၠပိုန်ဒြပ် ဂကူပြင်သေတ်မွဲရ။ ညးတေအ် ပြာကတ်တဴ ဗွဲမလောန် ဟိုတ်နူကမၠောန်ဒက်ပ္တန် တိုက်ပသဲ မနွံဒၟံင် ပ္ဍဲဍုင်ပါရိသ် မကော်ခဴစ တိုက်အာင်ဖဴ (Eiffel Tower) မဒှ်သင်္ကေတဍုင်ပြင်သေတ်ရ။ ပါဲနူဂှ်လေဝ် ညးတေအ် ဒှ်မၞိဟ်မဒက်ပ္တန် သၞောတ်ပသဲအပ္ဍဲ သွက်ရုပ်စှ်ေဒုင်သဇိုင်ဗၠးၜး (Statue of Liberty) မနွံ ပ္ဍဲဍုင်နျူယံက် ရးနိဂီုအမေရိကာန်ကီုရ။

## Early life and Education
ဂုသ်တာဗ် အာင်ဖဴ သၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲဍုင် Dijon ရးနိဂီုပြင်သေတ်ရ။ မိမညးတေအ်ဂှ် ဒှ်တၠပိုန်ဒြပ် ကမၠောန်ဗၞိက်ရ။ ညးတေအ် တိုန်ဘာ ပ္ဍဲ École Centrale des Arts et Manufactures ပ္ဍဲဍုင်ပါရိသ် တုဲ ကလိဂွံတ္ၚဲဘွဲ့ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၅၅ ရ။ ပ္ဍဲအခိင်တေအ် ညးတေအ် စတင်စိုတ်လုပ်လာ် ပ္ဍဲကမၠောန်ဒက်ပ္တန် ပသဲ (Metal construction) ဟိုတ်နူဒှ်ခေတ် မစကာပသဲ ဂၠိုင်ကၠုင် ပ္ဍဲပရေင်သြိုင်ခၞံရ။

## Career and Legacy
### ကမၠောန်ဒက်ပ္တန် တံင် (Bridges)
ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံသြိုင်ခၞံ တိုက်အာင်ဖဴဏီဂှ် ညးတေအ် ပြာကတ်လဝ် နဒဒှ် "အစာအေန်ဂျေန်နဳယာ တံင်ပသဲ" ရ။ ညးတေအ် သြိုင်ခၞံလဝ် တံင်ကိစ္စဇၞော်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲရးနိဂီုပြင်သေတ်၊ ပဝ်တူဂြဳ ကေုာံ ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။

* **တံင် Maria Pia Bridge:** ပ္ဍဲဍုင် Porto (ပဝ်တူဂြဳ) မဒှ်တံင်ပသဲ မနွံကဵုဗီုပြင် ခိုဟ်ဆာဲအိုတ်မွဲရ။
* **Garabit Viaduct:** တံင်သမၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲအခိင်တေအ် မနွံ ပ္ဍဲပြင်သေတ်။

### ရုပ်စှ်ေဒုင်သဇိုင်ဗၠးၜး (Statue of Liberty)
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၈၁ အာင်ဖဴ ဒှ်ညးမရီုဗင် ဒက်ပ္တန် သၞောတ်ပသဲ သွက်ဂွံထိင်ဒဝ် ရုပ်စှ်ေဒုင်သဇိုင်ဗၠးၜး (Statue of Liberty) ရ။ ညးတေအ် ဖန်ဗဒှ်လဝ် သၞောတ်ပသဲအပ္ဍဲ ညံင်ရုပ်ဇၞော်ဇၞော်ဂှ် ဂွံဒုင်ဒဝ်ကျာ ကေုာံ ဟွံဂွံလီုလာ်လောဲလောဲရ။

### တိုက်အာင်ဖဴ (The Eiffel Tower)
ကမၠောန်မမြဟ်အိုတ် ပ္ဍဲဘဝညးတေအ်ဂှ် ဒှ်ပရေင်သြိုင်ခၞံ တိုက်အာင်ဖဴ သွက်သဘင်လှာဲဂတးဂၠးကဝ် သၞာံ ၁၈၈၉ ရ။ ၜိုန်ရ ပ္ဍဲအခိင်တေအ် မၞိဟ်တအ် ဝေင်ပါင် ကေုာံ ဟွံဒုင်တဲကီုလေဝ်၊ ကြဴနူသြိုင်ခၞံတုဲ တိုက်ဏအ် ဒှ်အာအရာမအံသဝ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။

## Later Years and Research
ကြဴနူ အာစိုပ်အာယုက်ဇၞော်တုဲ အာင်ဖဴ စတင်လ္ၚတ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူစဳကၠးကျာ (Aerodynamics) ကေုာံ ပရေင်ဥတုဗေဒ (Meteorology) ရ။ ညးတေအ် သြိုင်ခၞံလဝ် ဍာ်ဒကေဝ်ကျာ (Wind tunnel) ကိုပ်ကၠာအိုတ်မွဲ သွက်ဂွံစၟဳစၟတ် ပရေင်ကျာ ပ္ဍဲသြိုင်ခၞံတိုက်သမၠုင်သမၠုင်ရ။

ဂု်တာဗ် အာင်ဖဴ စုတိအာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၃ ပ္ဍဲဍုင်ပါရိသ်၊ ရးနိဂီုပြင်သေတ် နကဵုအာယုက် ၉၁ သၞာံရ။ ကမၠောန်ညးတေအ်ဂှ် ဆက်တန်တဴဒၟံင် နဒဒှ် သင်္ကေတ ကွတ်အေန်ဂျေန်နဳယာ ခေတ်တၟိ စဵုကဵုတ္ၚဲဏအ်ရ။

## နိဿဲ (References)
ရုပ်စှ်ေဒုင်သဇိုင်ဗၠးၜး

**ရုပ်စှ်ေဒုင်သဇိုင်ဗၠးၜး** (အၚ်္ဂလိက်: *Statue of Liberty*; ယၟုတရားဝင်: *Liberty Enlightening the World*) ဝွံ ဒှ်ရုပ်ကသူဗရိုတ် (Copper statue) ဇၞော်မွဲ မနွံဒၟံင် လတူတကအ်လဳဗာတဳ (Liberty Island) ပ္ဍဲသၞေဟ်ဍာ်နျူယံက်၊ ရးနိဂီုအမေရိကာန်ရ။ ရုပ်ဏအ်ဝွံ ဒှ်လက်ဆောင် နူကဵုညးဍုင်ကွာန် ပြင်သေတ် မကဵုလဝ် ကုညးဍုင်ကွာန် အမေရိကာန် သွက်ဂွံစၟတ်သမ္တီ ပရေင်ဗၠးၜး ကေုာံ ပရေင်မိတ်သဟာဲ အကြာၜါဍုင်ရ။

## ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဒက်ပ္တန် (History and Design)
ရုပ်ဏအ်ဝွံ ခၞံဗဒှ်လဝ် နကဵုအစာကသူ ဂကူပြင်သေတ် **ဖရက်ဒရစ် အဝ်ဂတ်သတ် ဗာတဝ်ဒဳ** (Frédéric Auguste Bartholdi) တုဲ၊ သၞောတ်ပသဲအပ္ဍဲ သွက်ဂွံထိင်ဒဝ်ရုပ်ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုအစာအေန်ဂျေန်နဳယာ **[[ဂုသ်တာဗ် အာင်ဖဴ]]** (Gustave Eiffel) ရ။

* **စတင်သြိုင်ခၞံ:** သၞာံ ၁၈၇၅ (ပ္ဍဲပြင်သေတ်)။
* **ပံက်စတင်:** ၂၈ အံက်တဝ်ဗါ ၁၈၈၆ (ပ္ဍဲအမေရိကာန်)။

## လက်သဏ္ဌာန် (Symbolism)
ရုပ်ဏအ်ဝွံ ဒှ်ရုပ်ညးဗြဴ (Libertas) မဒှ်ကျာ်ဗၠးၜး ရဝ်မတြေံ၊ မကျိုင်လဝ် ဂၠိက်ယာတ်အခိုက်တမၠာရ။
* **တဲပုင်:** ထ္ၜလဝ် ပၞာင်တိုင် (Torch) မထ္ၜးကဵု အလောန်လျးတၟး ဂၠးတိ။
* **တဲပါဲ:** ရပ်လဝ် လိက်ကဝး (Tabula ansata) မချူလဝ် စၟတ်တ္ၚဲဗၠးၜးအမေရိကာန် "JULY IV MDCCLXXVI" (၄ ဂျူလာင် ၁၇၇၆) ရ။
* **သၟဝ်တိုင်:** နွံကဵု သၞေက်သၞေဝ်မကုတ်ဒပိုတ်လဝ် (Broken chains) မထ္ၜးကဵု ပရေင်ဗၠးၜး နူဘဝဍိက်ရ။

## အဝဲ ကေုာံ ဒက်ပ္တန် (Dimensions and Construction)
ရုပ်ဏအ်ဝွံ သၠုင် ၄၆ မဳတာ (၁၅၁ ပေ) ဆဂး ယဝ်ရရိုဟ်သီု သဇိုင်တိုင် (Pedestal) မ္ဂး သၠုင် ၉၃ မဳတာ (၃၀၅ ပေ) ရ။ ညးတေအ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုဗရိုတ် မနွံလ္ဗာ် ၜိုတ် ၂.၄ မဳလီမဳတာဓဝ်တုဲ၊ သၞောတ်ပသဲအပ္ဍဲ မခၞံဗဒှ်လဝ် နကဵု ဂုသ်တာဗ် အာင်ဖဴ ဂှ် ရီုဗင်ကဵု ရုပ်ဏအ် ဂွံဒုင်ဒဝ်ကျာ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတုမာန်ရ။

## အခန်ကိစ္စဇၞော် (Significance)
ရုပ်စှ်ေဒုင်သဇိုင်ဗၠးၜးဝွံ ဒှ်သင်္ကေတ ကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက်ညးမပြံင်လုပ်မံင် (Immigrants) ဂမၠိုင် မကၠုင်နူယူရောပ် ပ္ဍဲအခိင်တေအ်ရ။ ဟိုတ်နူဒှ်အရာ ကိုပ်ကၠာအိုတ် ညးတအ်မညာတ်ကေတ် ပ္ဍဲအခိင်သင်္ဘောလုပ်သၞေဟ်တုဲ၊ ဍေဟ်ထ္ၜးကဵု ပရေင်စၟဳ ကေုာံ ဘဝတၟိ ပ္ဍဲတိဗၠးၜးရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၄၊ ယူနက်သကို (UNESCO) စၟတ်သမ္တီလဝ် ရုပ်ဏအ် နဒဒှ် အာဲကၟာဲဂၠးကဝ် (World Heritage Site) ရ။

## နိဿဲ (References)
ကွတ်စဳကၠး ဒက်ပ္တန်

**ကွတ်စဳကၠး ဒက်ပ္တန်** (အၚ်္ဂလိက်: *Structural Engineering*) ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍတၟေင်မွဲ နူကဵု ကွတ်စဳကၠး သြိုင်ခၞံ (Civil Engineering) မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လတူနဲကဲဒက်ပ္တန် "လုပ်က္ဍိုပ်" (Skeleton) သွက်သြိုင်ခၞံဂမၠိုင် ညံင်ဂွံခိုင်ကၠိုက်၊ ဂီုကံ ကေုာံ ဒုင်ဒဝ်လျိုင်မာန်ရ။ တာလျိုင်အဓိကဂှ် သွက်ဂွံဖန်ဗဒှ်ကဵု ဒက်ပ္တန် (Structure) မွဲ ညံင်ဟွံဂွံလီုလာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ထကးအာ ပ္ဍဲအခိင်ဒုင်လျိုင် သဘာဝနာနာရ။

## တင်ရန်တၟအ် အဓိက (Core Objectives)
အစာအေန်ဂျေန်နဳယာ ကွတ်စဳကၠး ဒက်ပ္တန်တအ် ဒးဖန်ဗဒှ်ကဵု တင် (၃) သာ် အဓိကရ-
# **ပရေင်ဂီုကံ (Safety):** ဒက်ပ္တန်ဂှ် ဒးခိုင်ကၠိုက် ရုံဂပ် သွက်ဂွံဒုင်လျိုင်မၞိဟ်၊ ကပေါတ် ကေုာံ ဘဲသဘာဝ (ဥပမာ- ကျာ၊ တိချဳ)။
# **ပရေင်စကာ (Serviceability):** ဒက်ပ္တန်ဂှ် ဒးတန်တဴဒၟံင် ညံင်ဟွံဂွံချဳလောန်အာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဟွံဂွံကတဵုဒှ် ပရေင်ခက်ခုဲ သွက်ညးမစကာတအ်။
# **ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economy):** ဒးရုဲစှ် ကပေါတ်သြိုင်ခၞံ ညံင်ဂွံအိုတ်သြန်အောန် ဆဂး ညံင်ဂွံခိုင်ကၠိုက် ရုံဂပ်ရ။

## ကပေါတ်သုင်စောဲ ပ္ဍဲပရေင်ဒက်ပ္တန် (Structural Materials)
ကွတ်စဳကၠး ဒက်ပ္တန်ဝွံ ဒုင်သဇိုင်လတူ ကပေါတ်အဓိကဂမၠိုင်-
* **ပသဲ (Steel):** သုင်စောဲ သွက်တိုက်သမၠုင် ကေုာံ တံင်ဇၞော်ဇၞော် ဟိုတ်နူနွံအစောံဇြောတ် (Tension) ခိုဟ်။ (ဥပမာ- တိုက်အာင်ဖဴ)

[Image of a steel frame building under construction]

* **ကွန်ကရစ် (Concrete):** သုင်စောဲ သွက်သဇိုင်တိုင် ကေုာံ ကၟာဍာ် ဟိုတ်နူဒုင်လျိုင်ဒဗ (Compression) ခိုဟ်။
* **ဆု (Wood):** သုင်စောဲ သွက်သ္ၚိ ကေုာံ ဒက်ပ္တန် ဍောတ်တ်ဂမၠိုင်။
* **ကွန်ကရစ်ပသဲ (Reinforced Concrete):** နှဴရဴလဝ် ကွန်ကရစ် ကဵု ပသဲ သွက်ဂွံဂွံအစောံဒုင်လျိုင် သီုၜါသာ်။

## ကမၠောန်ဒက်ပ္တန် မြဟ်မြဟ်ဂမၠိုင် (Structural Marvels)
ပ္ဍဲဝင်ဂၠးကဝ်ဝွံ ကွတ်စဳကၠး ဒက်ပ္တန် ပကဵုညံင်ဂွံအံသဝ်ကၠုင်လဝ် ဂၠိုင်ဗွဲမလောန်-
* **[[တိုက်အာင်ဖဴ]] (ပြင်သေတ်):** ဥပမာ ဒက်ပ္တန်ပသဲ (Lattice structure) ခေတ်တၟိ ကိုပ်ကၠာအိုတ်။
* **[[ရုပ်စှ်ေဒုင်သဇိုင်ဗၠးၜး]] (အမေရိကာန်):** နဲကဲဒက်ပ္တန် ပသဲအပ္ဍဲ (Internal frame) မခၞံလဝ် နကဵု ဂုသ်တာဗ် အာင်ဖဴ။
* **Burj Khalifa (ဒူဗာင်):** တိုက်သမၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ မသုင်စောဲနဲကဲ Buttressed Core။

## အခန်ကိစ္စဇၞော် (Significance)
ယဝ်ဟွံမဲကု ကွတ်စဳကၠး ဒက်ပ္တန်မ္ဂး ပရေင်သြိုင်ခၞံ တိုက်သမၠုင်သမၠုင် ဟွံသေင်မ္ဂး တံင်ဇၞော်ဇၞော်တအ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် ဟွံမာန်ရ။ အစာအေန်ဂျေန်နဳယာတအ် ဒးသုင်စောဲ ပညာသင်္ချာ ကေုာံ ရူပဗေဒ သွက်ဂွံတော်ကၟာတ် လျိုင် (Load) ကေုာံ ဒြဟတ်ကျာ ညံင်သြိုင်ခၞံဂှ် ဂွံတန်တဴအာ အဆက်ဆက်ရ။

## နိဿဲ (References)
ကဝ်ဖှဳ

**ကဝ်ဖှဳ** (အၚ်္ဂလိက်: *Coffee*) ဝွံ ဒှ်သုင်စောဲ (Beverage) မကၠောန်ဗဒှ်လဝ် နူကဵု မကဝ်ဖှဳ မစိန်မှေအ် (Roasted coffee beans) ရ။ မကဝ်ဖှဳတအ်ဏအ်ဝွံ ကလိဂွံနူကဵု သတ်ကဝ်ဖှဳ (Coffee cherries) မတိုန်ဒၟံင် ပ္ဍဲတၞံဆု ဂကူ *Coffea* ရ။ ကဝ်ဖှဳဝွံ နွံကဵု ဓါတ်ခါဖိန် (Caffeine) မဒှ်ဓါတ်မပကဵုညံင် ခန္ဓကာယ ကေုာံ ဥဏှိဟ် ဂွံနွံကဵုဒြဟတ် ကေုာံ အာရုံတၟးတၟောန်ရ။

## ဝင် ကေုာံ တံမူလ (History and Origin)
ယေန်သၞာင်သုင်ကဝ်ဖှဳဝွံ စတင်ကၠုင်နူ ဒေသအဳသဳယဝ်ပဳယျာ (Ethiopia) ပ္ဍဲအာဖရိကရ။ အတိုင်ဝင်ပုံအာဂီုမ္ဂး ကောန်ကဍေအ်ဗွဲ (Goat herder) မွဲ ညာတ်ကေတ် ဗွဲတအ်စသတ်ဆုဂှ်တုဲ နွံကဵုဒြဟတ်တုဲ စတင်ဆဵုကေတ် ဖိုလ်နူကဝ်ဖှဳရ။ နူဂှ်မွဲကအ် ပြးဇးအာ ဍုင်အာရပ်၊ ယူရောပ် ကေုာံ အလုံဂၠးတိရ။

## ဂကူ မကဝ်ဖှဳ အဓိကဂမၠိုင် (Main Types of Coffee Beans)
ပ္ဍဲပရေင်ဗၞိက်ဂၠးကဝ်မ္ဂး ဂကူမကဝ်ဖှဳ နွံ ၂ ဂကူ အဓိကရ-
# **အရာဗဳကာ (Arabica):** ဒှ်ဂကူမကဝ်ဖှဳ ဍာ်ဒကေဝ်သၠုင်၊ မောဝ်၊ ကေုာံ နွံကဵု ရှ်သာဍိုန်ဍောတ်။ တိုန်ဒၟံင် ပ္ဍဲဒၞာဲသမၠုင် (ဒဵု) ရ။
# **ရဝ်ဗတ်သတာ (Robusta):** နွံကဵု ဓါတ်ခါဖိန် ဂၠိုင်နူအရာဗဳကာ၊ ရှ်သာကြံင်တုဲ ဒုင်ဒဝ်ယဲ ကေုာံ ရာသဳဥတု ခိုဟ်နူရ။

## လၟေင်ကမၠောန် စဳရေင်ကဝ်ဖှဳ (Process of Coffee Production)
၁။ **ပွမဇြး (Harvesting):** ဇြးကေတ် သတ်ကဝ်ဖှဳ မစိန်ဗကေတ်ဒၟံင်။
၂။ **ပွမကြာတ် ကေုာံ ကှ် (Processing and Drying):** ပတိတ်ဖျုန်တုဲ ကှ်ကေတ် ဆမဍေဟ်ဓဝ်ရ။
၃။ **ပွမစိန်မှေအ် (Roasting):** ကလိဂွံမကဝ်ဖှဳအသာ်သ္ၚေက် (Green beans) တုဲ စိန်မှေအ်ကေတ် နကဵုဂမ္တဴ ညံင်ဂွံဒှ် အသာ်ဒမြေက် ကေုာံ ဂွံမောဝ်ရ။

၄။ **ပွမကုတ် (Grinding):** ကုတ်ကဝ်ဖှဳ ညံင်ဂွံဒှ် ဖဍတ် (Powder)။
၅။ **ပွမစဳရေင် (Brewing):** သုင်စောဲ ဍာ်ကတဴ သွက်ဂွံပတိတ် ရှ်သာကဝ်ဖှဳရ။

## ဂကူ သုင်စောဲကဝ်ဖှဳ မြဟ်မြဟ်ဂမၠိုင် (Popular Coffee Drinks)
* **Espresso:** ကဝ်ဖှဳကြံင်ကြံင် မပတိတ်နူစက် နကဵုဒြဟတ်ဍာ်။
* **Latte:** ကဝ်ဖှဳ နှဴကဵု မိက် (Milk) ဂၠိုင်ဂၠိုင်။
* **Cappuccino:** ကဝ်ဖှဳ နှဴကဵု မိက် ကေုာံ ဖူမိက် (Milk foam)။
* **Americano:** ကဝ်ဖှဳ Espresso နှဴကဵု ဍာ်ကတဴ။

## ဖိုလ် ကေုာံ အန္တရာယ် (Health Effects)
* **ဖိုလ်:** ရီုဗင်ကဵု ပရေင်အာရုံ၊ ဖအောန်ဖျေဟ် အခေါင်ကတဵုဒှ် ယဲ Parkinson's ကေုာံ ယဲသဂြာ (Type 2 diabetes) ရ။
* **အန္တရာယ်:** ယဝ်သုင်ဂၠိုင်လောန်မ္ဂး ပကဵုညံင် ဂြိုဟ်ဂွံတိုက်ပြဟ်၊ ဟွံလှိင် (Insomnia) ကေုာံ စိုတ်အောန်စိုတ်မိပ် (Anxiety) ရ။

## နိဿဲ (References)
အာဲကၟာဲဂၠးကဝ်

**အာဲကၟာဲဂၠးကဝ်** (အၚ်္ဂလိက်: *World Heritage*) ဝွံ ဒှ်ဒၞာဲဒေသ ယေန်သၞာင်၊ ဝင် ဟွံသေင်မ္ဂး သဘာဝ မနွံကဵုၚုဟ်မးတၟေင် သွက်ဂကူမၞိဟ်တအ်တုဲ ဂကောံယူနက်သကို (UNESCO) စၟတ်သမ္တီ ထိင်ဒဝ်လဝ်ဂမၠိုင်ရ။ တင်ရန်တၟအ်အဓိကဂှ် သွက်ဂွံစဵုဒၞာ ကေုာံ ထိင်ဒဝ်အာဲကၟာဲတအ် ညံင်ဟွံဂွံလီုလာ်တုဲ သွက်ဂွံဆက်ကဵုအာ ဘဝအဆက်ဆက် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။

## ဂကူ အာဲကၟာဲဂၠးကဝ်ဂမၠိုင် (Types of World Heritage Sites)
အာဲကၟာဲဂၠးကဝ်တအ်ဂှ် ပါ်ခြာလဝ် ၃ ဂကူ အဓိကရ-

### ၁။ အာဲကၟာဲယေန်သၞာင် (Cultural Heritage)
ဒှ်ဒၞာဲ မဆက်စပ်ကုကမၠောန်တဲမၞိဟ်၊ ဝင် ကေုာံ ယေန်သၞာင်တၟေင်ဂမၠိုင်။
* **ဥပမာ:** ရုပ်စှ်ေဒုင်သဇိုင်ဗၠးၜး (အမေရိကာန်)၊ တိုက်အာင်ဖဴ (ပြင်သေတ်)၊ အာင်ဂဝ်ဝါတ် (ကာမ္ဗောဒဳယာ)၊ ကေုာံ ဍုင်တြေံဗုကာံ (ဗၟာ)။

### ၂။ အာဲကၟာဲသဘာဝ (Natural Heritage)
ဒှ်ဒၞာဲ မနွံကဵုသဘာဝတၟေင်၊ ဂကူသတ်ဂြိုပ် ကေုာံ တၞံဆု ရှားပါးဂမၠိုင်။
* **ဥပမာ:** ဂြိုပ်ဇၞော်အမေဇြုန် (Amazon)၊ ဒဵုဧဝရက် (Mount Everest)၊ ကေုာံ တကအ်ဂါလာပါဂတ်သ် (Galápagos Islands)။

### ၃။ အာဲကၟာဲနှဴရဴ (Mixed Heritage)
ဒှ်ဒၞာဲ မနွံသီု ၚုဟ်မးယေန်သၞာင် ကေုာံ သဘာဝ ပံင်ကောံဒၟံင်မွဲစၞေဟ်ရ။
* **ဥပမာ:** ဒဵုတာဲရှာန် (Mount Tai) ပ္ဍဲဍုင်ကြုက်။

## တင်စၟတ်သမ္တီ (Selection Criteria)
သွက်ဂွံဒှ် ဒၞာဲအာဲကၟာဲဂၠးကဝ်မွဲမ္ဂး ဒၞာဲဂှ်ဒးနွံကု ၚုဟ်မးတၟေင် (Outstanding Universal Value) တုဲ ဒးကိတ်ညဳကု တင်စၟတ်သမ္တီ ယူနက်သကို (၁၀) တင်အပ္ဍဲမွဲမွဲတင်ရ။

## အခန်ကိစ္စဇၞော် (Significance)
* **ပရေင်ထိင်ဒဝ်:** ကလိဂွံပရေင်စဵုဒၞာ နူဂၠးကဝ် ညံင်ဟွံဂွံလီုလာ် နူပၞာန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဘဲသဘာဝ။
* **ပရေင်ပိုန်ဒြပ်:** ပကဵုညံင် ကၟုဟ်မၞိဟ် (Tourists) ဂွံကၠုင်ဗဵုလ္ၚတ်ဂၠိုင်တုဲ ရီုဗင်ကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဒေသဂှ်ရ။
* **ပရေင်ပညာ:** ဗတောန်ကဵု ညးအဆက်ဆက် ညံင်ဂွံတီ ဝင် ကေုာံ ၚုဟ်မးသဘာဝဇကုရ။

## ဒေသအာဲကၟာဲဂၠးကဝ် ပ္ဍဲဒေသပိုဲ
ပ္ဍဲဒေသအာရှအគ្នေဲ (Southeast Asia) ဝွံ နွံဒၟံင်ဒၞာဲမြဟ်မြဟ်ဂၠိုင်ဗွဲမလောန်-
* **ဗၟာ:** ဍုင်တြေံပျူ (Pyu Ancient Cities)၊ ဗုကာံ (Bagan)။
* **သေံ:** ဍုင်တြေံသုခုတဲ (Sukhothai)၊ အယုဒ္ဓယ (Ayutthaya)။
* **ကာမ္ဗောဒဳယာ:** အာင်ဂဝ် (Angkor)။

## နိဿဲ (References)
ယူနက်သကို

**ယူနက်သကို** (အၚ်္ဂလိက်: *UNESCO*; ယၟုပေင်ပေင်: *United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization*) ဝွံ ဒှ်ဂကောံတၟေင်မွဲ နူကဵု ကုလသမဂ္ဂ (United Nations) မဒက်ပ္တန်လဝ် သွက်ဂွံဗဒှ်ကဵု ပရေင်ၜိုဟ်လလံ ကေုာံ ပရေင်ဂီုကံ ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ ယူနက်သကိုဝွံ သုင်စောဲနဲကဲ ပံင်ကောံဂၠးကဝ် ပ္ဍဲကဏ္ဍပရေင်ပညာ၊ သိပ္ပံ၊ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင်ဆက်ဆောံ သွက်ဂွံပခိုဟ်ပတိုန် အဆင့်ဘဝမၞိဟ်တအ်ရ။

## ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဒက်ပ္တန် (History and Foundation)
ယူနက်သကိုဝွံ စတင်ဒက်ပ္တန်လဝ် ပ္ဍဲတ္ၚဲ ၁၆ နဝ်ဗေမ်ဗါ ၁၉၄၅ ကြဴနူပၞာန်ဂၠးတိအလန်ဒုတိယ အာစိုပ်ဒတုဲရ။ ရုင်ဗဟဵုဂှ် နွံဒၟံင် ပ္ဍဲဍုင်ပါရိသ်၊ ရးနိဂီုပြင်သေတ်။

## တင်ရန်တၟအ် အဓိက (Core Missions)
ယူနက်သကိုဝွံ ဖျေဟ်လဝ်တာလျိုင် အဓိက ၅ သာ်-
# **ပရေင်ပညာ (Education):** ပကဵုညံင်မၞိဟ်သီုဖအိုတ် ဂွံကလိဂွံအခေါင်တိုန်ဘာ ကေုာံ ပညာဍာ်ဒကေဝ်သၠုင်။
# **သိပ္ပံသဘာဝ (Natural Sciences):** ထံက်ပင်ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သိပ္ပံ သွက်ဂွံစဵုဒၞာပွဳပွူသဘာဝ ကေုာံ ထိင်ဒဝ်သယံဇာတ။
# **သိပ္ပံစိုတ် ကေုာံ လူမှုဗေဒ (Social and Human Sciences):** စဵုဒၞာအခေါင်အရာမၞိဟ် ကေုာံ ပခိုဟ်ပတိုန် ပရေင်မံင်စံင်ညဳသၟဟ်။
# **ယေန်သၞာင် (Culture):** ထိင်ဒဝ်အာဲကၟာဲဂၠးကဝ် ကေုာံ ယေန်သၞာင်နာနာ ညံင်ဟွံဂွံကၠေအ်ကၠက်။
# **ဆက်ဆောံ ကေုာံ တင်ဂၞင် (Communication and Information):** ထံက်ပင်အခေါင်ဟီုဂးဗၠးၜး ကေုာံ ပရေင်ဆက်ဆောံ နဲကဲတၟိတအ်။

## ကမၠောန်မမြဟ်ဂမၠိုင် (Major Programs)
ယူနက်သကို ပြာကတ်တဴ ဗွဲမလောန် နကဵုကမၠောန်တအ်ဏအ်ရ-
* **[[အာဲကၟာဲဂၠးကဝ်]] (World Heritage):** စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ထိင်ဒဝ်ဒၞာဲဒေသ ဝင် ကေုာံ သဘာဝ (ဥပမာ- ဍုင်တြေံဗုကာံ၊ အာင်ဂဝ်ဝါတ်)။

* **အာဲကၟာဲမဟွံမဲကုရုပ် (Intangible Cultural Heritage):** ထိင်ဒဝ်အခိုက်ကၞာ၊ ဒွက်၊ လှ်ေ ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာမန်-ဗၟာ (ဥပမာ- သဘင်အတးသင်္ကြာန်)။
* **Memory of the World:** ထိင်ဒဝ်လိက်ကဝး ကေုာံ မူပတြေံတြေံ မနွံကဵုၚုဟ်မးဝင်။
* **Biosphere Reserves:** ဒေသစဵုဒၞာသဘာဝ ကေုာံ သတ်ဂြိုပ်။

## အခန်ကိစ္စဇၞော် (Significance)
ယူနက်သကိုဝွံ ဒှ်ဒြဟတ်အဓိက သွက်ဂွံစဵုဒၞာ ယေန်သၞာင်ဂကူမၞိဟ်တအ်ရ။ ယဝ်ရဟွံမဲကုဂကောံဏအ်မ္ဂး ဒၞာဲဝင်ကိစ္စဇၞော်ဂၠိုင်ဂု ထပ်လီုလာ်အာ နကဵုဘဲပၞာန် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ဇၞော်မောဝ်ခေတ်လၟုဟ်ရ။

## နိဿဲ (References)
ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ဂၠးကဝ်

**ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးကဝ်** (အၚ်္ဂလိက်: *International Politics* ဟွံသေင်မ္ဂး *International Relations - IR*) ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍပညာ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လတူပရေင်ဆက်ဆောံ အကြားရးနိဂီုဂမၠိုင်၊ ဂကောံအလဵုအသဳဂၠးကဝ် (IGOs)၊ ဂကောံဟွံသေင်ကုအလဵုအသဳ (NGOs) ကေုာံ ကုမ္ပဏဳဂၠးကဝ်ဂမၠိုင်ရ။ ဍေဟ်လ္ၚတ် ပရူပရေင်ၜိုဟ်လလံ၊ ပၞာန်၊ ပရေင်ဗၞိက်၊ အခေါင်အရာမၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ဥတုဗေဒ ပ္ဍဲအဆံင်ဂၠးကဝ်ရ။

## တင်ရန်တၟအ် အဓိက (Core Objectives)
ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးကဝ်ဝွံ ဂစာန်သောင်ကလး ကေုာံ ဖန်ဗဒှ်ကဵု တင်အဓိကဂမၠိုင်-
# **ပရေင်ဂီုကံ (Security):** စဵုဒၞာပၞာန် ကေုာံ ဘဲအန္တရာယ် အကြားရးနိဂီုဂမၠိုင်။
# **ပရေင်ၜိုဟ်လလံ (Peace):** သုင်စောဲနဲကဲ သံတမန် (Diplomacy) သွက်ဂွံသောင်ကလး တင်ပြဿနာ နကဵုနဲကဲၜိုဟ်လလံ။
# **ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economy):** ထံက်ပင် ပရေင်ဗၞိက် ကေုာံ ပရေင်ပံင်ကောံ ပိုန်ဒြပ် ဂၠးကဝ်။
# **အဝဵု (Power):** သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဗီုရးနိဂီုဇၞော်ဇၞော်တအ် (Superpowers) စကာအဝဵု ကေုာံ ဩဇာ ပ္ဍဲဂၠးတိ။

## ဂကောံအဓိက ပ္ဍဲပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးကဝ် (Key Actors)
* **[[ရးနိဂီုဂမၠိုင်]] (Nation-States):** ဒှ်ညးမနွံကဵု အဝဲပိုင်ပြဳ (Sovereignty) အဓိက။
* **ဂကောံဂၠးကဝ် (International Organizations):** မပ္တံကဵု ကုလသမဂ္ဂ (UN)၊ ယူနက်သကို (UNESCO)၊ အာသဳယာန် (ASEAN) ကေုာံ EU။
* **ဂကောံအဝဵုဇၞော် (Superpowers):** ရးနိဂီုအမေရိကာန် (USA)၊ ဍုင်ကြုက် (China) ကေုာံ ရုရှား (Russia) မဒှ်ညးမထိင်ဒဝ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်ဂၠးကဝ်။

## သီအိုရဳ အဓိကဂမၠိုင် (Key Theories)
၁။ **ရဳယေလ်လဇြာမ် (Realism):** ညာတ်ကေတ် ရးနိဂီုဂမၠိုင် ဂစာန်ကေတ် အဝဵု ကေုာံ ပရေင်ဂီုကံ ဇကုအဓိက။
၂။ **လဳဗရယ်လဇြာမ် (Liberalism):** ညာတ်ကေတ် ပရေင်ပံင်ကောံ အကြားရးနိဂီု ကေုာံ ဂကောံဂၠးကဝ် ပကဵုညံင်ဂွံၜိုဟ်လလံမာန်။
၃။ **ကန်သတြာတ်တိဗဳဇြာမ် (Constructivism):** ညာတ်ကေတ် ယေန်သၞာင်၊ စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ တန်ဖိုးမၞိဟ်တအ် ဖန်ဗဒှ်ကဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးကဝ်။

## ပြဿနာဂၠးကဝ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် (Contemporary Global Issues)
* **ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဥတုဗေဒ:** ဒှ်ကိစ္စဂၠးကဝ် မဒးပံင်ကောံ သောင်ကလးရေင်သကအ်။
* **ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဒေသ (Regionalism):** မပ္တံကဵု ပရေင်ပံင်ကောံ ပ္ဍဲဒေသအာရှအគ្នေဲ (ASEAN)။
* **ဘဲကပ်ယဲ (Pandemics):** ဥပမာ - COVID-19 မပကဵုညံင် ရးနိဂီုဂမၠိုင် ဒးပံင်ကောံရေင်သကအ် ဗွဲမဇၞော်။

## နိဿဲ (References)
တိုက်အာရှ

**တိုက်အာရှ** (အၚ်္ဂလိက်: *Asia*) ဝွံ ဒှ်တိုက် ဇၞော်အိုတ် ကေုာံ မၞိဟ်မံင်ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ တိုက်ဏအ်ဝွံ နွံဒၟံင် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲလ္ပာ်သၟဝ်ကျာ ကေုာံ လ္ပာ်ဗၟံက် ဂၠးတိတုဲ ဖုံးကုလဝ် တိဍာ် ၜိုတ် ၈.၇% နူကဵု ဧရိယာ ဂၠးတိသီုဖအိုတ် (ဟွံသေင်မ္ဂး ၜိုတ် ၃၀% နူကဵု ဧရိယာ တိသကှ်) ရ။

## ပထဝဳ (Geography)
တိုက်အာရှဝွံ နွံကဵု ဒေသသဘာဝ နာနာသာ်၊ မပ္တံကဵု ဒဵုသမၠုင်အိုတ်၊ ဂြိုပ်ဇၞော် ကေုာံ ဝါဗတဳဂမၠိုင်ရ။
* **[[ဒဵုဧဝရက် (Mount Everest)]]:** မနွံ ပ္ဍဲဒဵုဟိမဝန္တ (Himalayas) ဒှ်ဒဵု သမၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ။
* **ၜဳဂမၠိုင်:** ၜဳယန်ဇြဳ (Yangtze)၊ ၜဳဂင်္ဂါ (Ganges)၊ ၜဳမဲခောင် (Mekong) ကေုာံ ၜဳဨရာဝတဳ (Irrawaddy)။

## ဒေသဂမၠိုင် (Regions)
တိုက်အာရှဝွံ ပါ်ခြာလဝ် ၅ ဒေသ အဓိကရ-
# **အာရှအគ្នေဲ (Southeast Asia):** မပ္တံကဵု ဍုင်ဗၟာ၊ ဍုင်သေံ၊ ဍုင်ဝေတ်ဏာမ်၊ ဍုင်အေန်ဒဝ်နဳယျာ။
# **အာရှဗၟံက် (East Asia):** မပ္တံကဵု ဍုင်ကြုက်၊ ဂျပါန်၊ ကိုဝ်ရဳယျာ။
# **အာရှသၠုင်ကျာ (South Asia):** မပ္တံကဵု ဍုင်အိန္ဒိယ၊ ပါကိသတာန်၊ သဳရိလင်္ကာ။
# **အာရှလ္ပာ်ပ္တေအ် (West Asia / Middle East):** မပ္တံကဵု ဍုင်သအူဒဳအာရေဗျ၊ အဳရန်၊ တူရကဳ။
# **အာရှလဒေါဝ် (Central Asia):** မပ္တံကဵု ဍုင်ကာဇက်သတာန်၊ ဥဇဗေကိသတာန်။

## ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဘာသာ (Culture and Religion)
တိုက်အာရှဝွံ ဒှ်တံမူလ ဘာသာဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲဂၠးတိဂမၠိုင် မပ္တံကဵု ဘာသာဗုဒ္ဓ၊ ဘာသာဟိန္ဒူ၊ ဘာသာအေတ်သလာမ်၊ ဘာသာခရေတ် ကေုာံ ဘာသာဂျူရ။ ယေန်သၞာင်အာရှဝွံ နွံကဵု ဝင်မတြေံတြဟ် ကေုာံ အနုသုခုမ မပ္တံကဵု အာင်ဂဝ်ဝါတ်၊ တိုက်ဇၞော်ကြုက် (Great Wall of China) ကေုာံ စေတဳကျာ်လ္ဂုၚ် ရ။

## ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economy)
ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် တိုက်အာရှဝွံ ဒှ်ဒြဟတ်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်အိုတ်မွဲ ပ္ဍဲဂၠးတိ။ ဍုင်ကြုက်၊ ဂျပါန် ကေုာံ အိန္ဒိယတအ် ဒှ်ဍုင်မနွံကဵု ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ နဲကဲပညာ သၠုင်အိုတ်ဂမၠိုင်ရ။

## နိဿဲ (References)
ဒဵုဧဝရက် (Mount Everest)

**ဒဵုဧဝရက်** (အၚ်္ဂလိက်: *Mount Everest*; နီပေါ: *Sagarmatha*; တိဗက်: *Chomolungma*) ဝွံ ဒှ်ဒဵု သမၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ မနွံသမၠုင် ၈,၈၄၈.၈၆ မဳတာ (၂၉,၀၃၁.၇ ပေ) နူကဆံင်ဍာ်ၜဳရ။ ဒဵုဏအ်ဝွံ နွံဒၟံင် ပ္ဍဲတေန်ဒဵု ဟိမဝန္တ (Himalayas)၊ ပ္ဍဲပယျဵု အကြာရးနိဂီု နီပေါ ကေုာံ ဒေသတန်တဴကေတ်တ် တိဗက် (ဍုင်ကြုက်) ရ။

## ပထဝဳ ကေုာံ ပရေင်ဒက်ပ္တန် (Geography and Geology)
ဒဵုဧဝရက်ဝွံ ကတဵုဒှ်ကၠုင်လဝ် နူကဵုပရေင်ဇီုကပိုက် အကြား တိုက်အိန္ဒိယ ကေုာံ တိုက်ယူရေးရှား (Eurasia) ပ္ဍဲအခိင် ၄၀-၅၀ ပြေင်သၞာံ မကလိလောန်ကၠုင်တေအ်ရ။
* **သမၠုင်:** ၈,၈၄၈.၈၆ မဳတာ။
* **ဒၞာဲ:** ဟိမဝန္တ၊ မနွံပ္ဍဲဒေသ Mahalangur Himal။

## ဝင် ပွမပတိုန်ဒဵု (Climbing History)
မၞိဟ်တအ် ဂစာန်ပတိုန်ဒဵုဏအ် ဗွဲမဂၠိုင်ကီုလေဝ်၊ ပုဂ္ဂိုလ်ကိုပ်ကၠာအိုတ် မစိုပ်က္ဍိုပ်ဒဵု ဗွဲမအောင်ဇၞးဂှ် ဒှ်-
* **အေဒ်မွန် ဟေလာရဳ** (Edmund Hillary) ဂကူနျူဇြဳလာန်။
* **တေန်ဇေန် နော်ဂေ** (Tenzing Norgay) ဂကူရှာပါ (Sherpa)။
ညးတအ် စိုပ်က္ဍိုပ်ဒဵု ပ္ဍဲတ္ၚဲ ၂၉ မေ ၁၉၅၃ ရ။

## တင်ခက်ခုဲ ကေုာံ အန္တရာယ် (Challenges and Dangers)
ပွမပတိုန်ဒဵုဧဝရက်ဝွံ နွံကဵုအန္တရာယ် ဗွဲမဂၠိုင်-
* **ယဲသမၠုင် (Altitude Sickness):** ဟိုတ်နူအံက်သဳဂျေန် အောန်လောန် ပ္ဍဲဒေသ "ဇြုန်ချိုတ်" (Death Zone - လတူ ၈,၀၀၀ မဳတာ)။
* **ဂမ္တဴဂံက်လောန်:** ဂမ္တဴ ဖျေဟ်စိုပ်မာန် စဵုကဵု -၆၀ ဒီဂရဳ စေလ်သဳယတ် (-၆၀°C)။
* **ဘဲတိလာ် (Avalanches) ကေုာံ ကျာဒြဟတ်ကြံင်။**

## ပွဳပွူသဘာဝ (Environment)
ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ဒဵုဧဝရက်ဝွံ ဒးဒုင်ဘဲ ပရေင်ကၟုဟ်မၞိဟ်လောန်ကာဲ (Overtourism) ကေုာံ ပြဿနာအမှိုက်ဂမၠိုင် မသှ်ေၜက်ဒၟံင် နူညးမပတိုန်ဒဵုတအ်ရ။ ပါေရင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ထ္ၜးကဵုဒၟံင် ဒဒှ်ရ ဆေင် (Glaciers) ပ္ဍဲဒဵုဧဝရက်တအ် အရေအ်စှ်ေဒၟံင် ဟိုတ်နူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဥတုဗေဒ ဂၠးကဝ်ရ။

## နိဿဲ (References)
ၜဳယန်ဇြဳ (Yangtze)

**ၜဳယန်ဇြဳ** (အၚ်္ဂလိက်: *Yangtze River*; ကြုက်: 长江 - Cháng Jiāng) ဝွံ ဒှ်ၜဳဂၠိင်အိုတ် ပ္ဍဲရးနိဂီုကြုက်၊ ဒှ်ၜဳဂၠိင်အိုတ် ပ္ဍဲတိုက်အာရှ ကေုာံ ဒှ်ၜဳဂၠိင်အိုတ် မရနုက်ကု ပိ ပ္ဍဲဂၠးတိ (ကြဴနူ ၜဳနိုင်း ကေုာံ ၜဳအမေဇြုန်) ရ။ ၜဳဏအ် နွံဇမၠိင် ၜိုတ် ၆,၃၀၀ ကဳလိုမဳတာ (၃,၉၁၅ တိုင်) တုဲ ဇွောဝ်စှ်ေနူ တေန်ဒဵုတိဗက် (Tibetan Plateau) လ္ပာ်ပလိုတ် စိုပ်အာ မှာသၟိတ်ပစဳဖိစ် (Pacific Ocean) လ္ပာ်ဗၟံက် ပ္ဍဲဍုင်ရှန်ဟာဲရ။

## ဝင် ကေုာံ ယၟု (Etymology and History)
ယၟုမ္ဂး **"ယန်ဇြဳ"** (Yangtze) ဝွံ နူတံမူလ ဒှ်ယၟု မကော်ခဴစ ဒေသအဝဲသၟဝ် ၜဳဏအ်ဓဝ်ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူအစာသြိုင်ခၞံသာသနာ ကေုာံ ညးတြးပ္တန်ဗၞိက် ယူရောပ်တအ် စကော်ကၠုင်တုဲ၊ ပ္ဍဲဂၠးတိ ယၟုဏအ် မြဟ်အာရ။ ပ္ဍဲဍုင်ကြုက်မ္ဂး ညးတအ်ကော်စ **"ဆာန်ကျာန်"** (Cháng Jiāng) မဂွံအဓိပ္ပာယ်ရ "ၜဳဇမၠိင်" ရ။

ၜဳယန်ဇြဳဝွံ ဒှ်ဒၞာဲတံမူလ ယေန်သၞာင်ကြုက် မွဲကဏ္ဍဇၞော်ရ။ နူကဵုသၞာံ လ္ၚီဗွဲမဂၠိုင်၊ ၜဳဏအ် ဒှ်ဂၠံင်ဍာ် အဓိက သွက်ပရေင်ဗၞိက်၊ ပရေင်စိုက်လွဳ ကေုာံ ပရေင်ပၞာန် ပ္ဍဲဝင်ကြုက်ရ။

## ပထဝဳ (Geography)
ၜဳယန်ဇြဳ စတင်တိတ်ကၠုင်နူ ဆေင် (Glaciers) ပ္ဍဲတေန်ဒဵုတိုင်ဂူလာ (Tanggula Mountains) ပ္ဍဲတိဗက်။ ၜဳဏအ် ဇွောဝ်လောန်အာ ၁၁ တွဵုရး (Provinces) ပ္ဍဲဍုင်ကြုက်၊ မပ္တံကဵု Qinghai, Tibet, Sichuan, Yunnan, Hubei, ကေုာံ စိုပ်အာ Shanghai ရ။
* **ဒေသအဝဲလတူ (Upper Reach):** ဒှ်ဒေသဒဵုသမၠုင်၊ ဍာ်ဇွောဝ်ပြဟ် ကေုာံ နွံကဵုခလှောင်ဒဵု (Gorges) ဂၠိုင်။
* **ဒေသအဝဲလဒေါဝ် (Middle Reach):** ၜဳဇၞော်တိုန်၊ ဇွောဝ်လောန်အာ ဒေသလှာဍာ် (Lakes) ကေုာံ ဝါဗ္ၚဇၞော်ဇၞော်။
* **ဒေသအဝဲသၟဝ် (Lower Reach):** ၜဳစိုပ်အာ ဒေသကဆံင်သဝ်၊ မနွံကဵုဗၞိက် ကေုာံ ဍုင်ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု နန်ကျင် (Nanjing) ကေုာံ ရှန်ဟာဲ (Shanghai) ရ။

## ကမၠောန်သြိုင်ခၞံ ကၟာဍာ် (Engineering and Dams)
ၜဳယန်ဇြဳဝွံ နွံကဵုကၟာဍာ် (Dam) ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ မနွံယၟုရ **"ကၟာဍာ် တိရဳဂေါတ်သေတ်"** (Three Gorges Dam) ရ။
* **တင်ရန်တၟအ်:** သွက်ဂွံပ္တိတ် ဒြဟတ်လပဟ်ကျာ (Hydroelectric power)၊ ထိင်ဒဝ်ဘဲဍာ်ဇၞော် ကေုာံ ထံက်ပင် ဂၠံင်ဍာ်ဗၞိက်။
* **အစောံ:** ပ္တိတ်ဒြဟတ် လျှပ်စစ် ၜိုတ် ၂၂,၅၀၀ မေဂါဝပ် (MW)။

## ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်သုင်စောဲ (Economy)
ၜဳယန်ဇြဳဝွံ ဒှ် "ဇုတ်စောဝ်" (Backbone) ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင်ကြုက်ရ။
* **ပရေင်ဗ္ၚ:** ဒေသဖျုန်ၜဳယန်ဇြဳ ပ္တိတ်သ္ၚု ၜိုတ် ၇၀% သွက်အလုံဍုင်ကြုက်။
* **ပလံင်ဗစိုပ်:** ဒှ်ဂၠံင်ဍာ် မနွံကဵုဗၞိက်ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ၊ သွက်ဂွံပလံင် ကပေါတ်စက်မှု ကေုာံ သယံဇာတနာနာ။
* **ဍုင်ဇၞော်ဂမၠိုင်:** ဍုင်ရှန်ဟာဲ (Shanghai)၊ ဝူဟာန် (Wuhan) ကေုာံ ချုံချေန် (Chongqing) တအ် ဇၞော်မောဝ်တိုန်လဝ် ဟိုတ်နူဒြဟတ်ၜဳဏအ်ရ။

## ပွဳပွူသဘာဝ ကေုာံ သတ်ဂြိုပ် (Environment and Wildlife)
ၜဳယန်ဇြဳဝွံ နွံကဵု ဂကူသတ်တၟေင်တၟေင် ဗွဲမဂၠိုင်၊ ဆဂး ဟိုတ်နူပရေင်ကၟုဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ကမၠောန်စက်မှုတအ်တုဲ ဂကူသတ်လ္ၚဵု ကၠေအ်ကၠက်အာရ။
* **ၜိုင်ယန်ဇြဳ (Yangtze River Dolphin - Baiji):** လၟုဟ်မ္ဂး သမ္တီလဝ် ဒဒှ်ရ ကၠေအ်ကၠက်အာယျ။
* **ကကြုက်ယန်ဇြဳ (Chinese Sturgeon):** ဒှ်ဂကူက မနွံကၠုင်နူ ခေတ်ဒိုင်နောသူ (Dinosaurs) တေအ်ရ။
* **Finless Porpoise:** ဒှ်သတ်ဂြိုပ် မဒးစဵုဒၞာလဝ် ဗွဲတၟေင်။

## တင်ခက်ခုဲ (Current Challenges)
* **ပရေင်ကၟုဟ်မၞိဟ် (Pollution):** အမှိုက်စက်မှု ကေုာံ အမှိုက်ဍုင်ဇၞော်တအ် ဇွောဝ်လုပ်ဒၟံင် ပ္ဍဲၜဳ။
* **ဘဲဍာ်ဇၞော်:** ၜိုန်ရ နွံကၟာဍာ်ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲအခိင်ဗြဲဇၞော် ၜဳယန်ဇြဳဏအ် ပကဵုညံင်ဍာ်ဂွံသၠုင်တုဲ ဘဲဍာ်ဇၞော် ကတဵုဒှ်မာန်ဒၟံင်ရ။

## နိဿဲ (References)
ရှန်ဟာဲ

**ရှန်ဟာဲ** (ကြုက်: 上海; ပ္ဍဲအက္ခရ်ရောမ: *Shanghai*) ဝွံ ဒှ်ဍုင်ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲရးနိဂီုကြုက် ကေုာံ ဒှ်ဍုင်မနွံကဵု မၞိဟ်မံင်ဂၠိုင်အိုတ်မွဲ ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ ဍုင်ဏအ် နွံဒၟံင် ပ္ဍဲဒေသသၟဝ်ကျာ ၜဳယန်ဇြဳ (Yangtze River) တုဲ ဒှ်ဗဟဵုဘဏ္ဍာရေး၊ ပရေင်ဗၞိက်၊ နဲကဲပညာ ကေုာံ ပလံင်ဗစိုပ် ဂၠးကဝ်ရ။

## ဝင် (History)
နူတံမူလ ရှန်ဟာဲဝွံ ဒှ်ဆကွာန်တိုက်ကဂမၠိုင်ဓဝ်ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲဗွဝ်ကၠံ ၁၉ (သၞာံ ၁၈၄၂) ကြဴနူပၞာန်ဘင် (Opium War) တုဲ၊ ရှန်ဟာဲ ဒှ်အာ သှ်ေဗၞိက်ဂၠးကဝ် (Treaty Port) မွဲရ။ ဍုင်ဏအ် ဇၞော်မောဝ်တိုန် ဗွဲမပြဟ် ဟိုတ်နူပရေင်ပံင်ကောံ ယေန်သၞာင်ဗၟံက် ကေုာံ ပလိုတ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၃၀ တအ်မ္ဂး ရှန်ဟာဲ မြဟ်ဒၟံင် နဒဒှ် "ပါရိသ် လ္ပာ်ဗၟံက်" (Paris of the East) ရ။

## ပထဝဳ (Geography)
ရှန်ဟာဲ နွံဒၟံင် ပ္ဍဲကရေက်ဗၟံက် ဍုင်ကြုက်၊ မနွံဗိုန် ၜဳဟွမ်ပူ (Huangpu River) ရ။ ဍုင်ဏအ် ပါ်ခြာလဝ် ၂ ကဏ္ဍ အဓိက-
* **ဖူရှဳ (Puxi):** ဒှ်ဒေသဍုင်တြေံ မနွံကဵု တိုက်ဝင်တြေံတြဟ် ကေုာံ ဒေသ The Bund။
* **ဖူဒေါင် (Pudong):** ဒှ်ဒေသဍုင်တၟိ မနွံကဵု တိုက်သမၠုင် (Skyscrapers) ကေုာံ ဗဟဵုဘဏ္ဍာရေး Lujiazui။

## ပိုန်ဒြပ် (Economy)
ရှန်ဟာဲဝွံ ဒှ်နှေဟ်က္ၜင် မနွံကဵုဗၞိက်ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ (World's busiest container port) ရ။ ဍုင်ဏအ် ဒှ်ဒၞာဲရုင်ဗဟဵု သွက်ကုမ္ပဏဳဂၠးကဝ် ဗွဲမဂၠိုင် ကေုာံ ဒှ်ဒၞာဲသှ်ေသြန် (Stock Exchange) ဇၞော်အိုတ်မွဲ ပ္ဍဲအာရှရ။

## ဒၞာဲဒယိုင် (Landmarks)
* **The Bund (ဝုဲထေန်):** ဂၠံင်သြင်ၜဳ မနွံကဵုတိုက် အခိုက်ယူရောပ်တြေံဂမၠိုင်။
* **Oriental Pearl Tower:** တိုက်ဗလးပရိုင် အာကာသ မဒှ်သင်္ကေတ ဍုင်ရှန်ဟာဲ။
* **Shanghai Tower:** တိုက်သမၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲဍုင်ကြုက် (ဒုတိယ သမၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ)။
* **Yuyuan Garden:** ဥဒျာန်အခိုက်ကြုက်တြေံ မနွံကဵုကျာ်သြဳ။

## ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် (Transportation)
ရှန်ဟာဲ နွံကဵုသၞောတ်ဝ် မဂၠေအ်ပြဟ်အိုတ်-
* **Shanghai Maglev:** ကွဳစက်ပၟတ် မစကာဒြဟတ်သံလိုက် (Maglev) မဒှ်ကွဳစက်ပၟတ် ဗၞိက်မဂၠေအ်ပြဟ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ။
* **Shanghai Metro:** သၞောတ်ဝ် ကွဳစက်ပၟတ်အောက်တိ ဇၞော်အိုတ်မွဲ ပ္ဍဲဂၠးတိ။

## နိဿဲ (References)
ၜဳဂင်္ဂါ

**ၜဳဂင်္ဂါ** (အၚ်္ဂလိက်: *Ganges*; ဟိန္ဒဳ: गंगा - Ganga) ဝွံ ဒှ်ၜဳဇၞော်အိုတ် ကေုာံ မြဟ်အိုတ် ပ္ဍဲရးနိဂီုအိန္ဒိယ ကေုာံ ဗင်္ဂလာဒေရှ်ရ။ ၜဳဏအ် နွံဇမၠိင် ၜိုတ် ၂,၅၂၅ ကဳလိုမဳတာ (၁,၅၆၉ တိုင်) တုဲ ဇွောဝ်စှ်ေနူ တေန်ဒဵုဟိမဝန္တ (Himalayas) လ္ပာ်သၟဝ်ကျာ စိုပ်အာ ပ္ဍဲကော်ဗိဳဗင်္ဂလာ (Bay of Bengal) ရ။

## ပထဝဳ (Geography)
ၜဳဂင်္ဂါ စတင်တိတ်ကၠုင်နူ ဆေင်ဂန်ဂေါတြဳ (Gangotri Glacier) ပ္ဍဲတွဵုရး Uttarakhand ဍုင်အိန္ဒိယ။ ၜဳဏအ် ဇွောဝ်လောန်အာ ဒေသဝါဗ္ၚ ဂင်္ဂါ (Ganges Plain) မဒှ်ဒၞာဲ တိဗ္ၚခိုဟ်အိုတ်မွဲ ပ္ဍဲဂၠးတိရ။
* **ဒၞာဲပံင်ကောံ:** ၜဳဂင်္ဂါ ပံင်ကောံကဵု ၜဳဗြဟ္မပုတြ (Brahmaputra) တုဲ ဖန်ဗဒှ်ကဵု ဒေသဖျုန်ၜဳ (Delta) ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ မနွံယၟုရ "သုန်ဒါဗာန်" (Sundarbans) ရ။

## သာသနာ ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Religion and Culture)
သွက်ကောန်ဘာသာဟိန္ဒူမ္ဂး ၜဳဂင်္ဂါဝွံ ဒှ်ကျာ်ဗြဲမွဲဇကု (Ganga Ma - မိဂင်္ဂါ) ရ။
* **ပွမဟုံဍာ်:** ညးတအ် ပတေအ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ယဝ်ရဂွံဟုံဍာ် ပ္ဍဲၜဳဂင်္ဂါမ္ဂး အကုသိုလ်ပွမဒုစရိုက်ဂမၠိုင် သ္အးဇ္ၚးအာမာန်ရ။
* **ဍုင်သ္အးဇ္ၚးဂမၠိုင်:** ဍုင်ဝါရာဏသဳ (Varanasi)၊ ဟာရိဒွါ (Haridwar) ကေုာံ ရိရှိကေသ် (Rishikesh) တအ် ဒှ်ဒၞာဲတရဴတၟေင် သွက်ညးလျိုင်ဘာသာတအ်ရ။

## ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပွဳပွူသဘာဝ (Economy and Environment)
ၜဳဂင်္ဂါဝွံ ထံက်ပင်လမျီုမၞိဟ် ၜိုတ် ၄၀၀ ပြေင်ကိုဋ် (400 million) မံင်စံင်ဒၟံင် ပ္ဍဲဒေသဖျုန်ၜဳရ။
* **ပရေင်ဗ္ၚ:** ဒှ်သဇိုင်အဓိက သွက်ပရေင်တဵုလွဳ သ္ၚု၊ သဂြာ ကေုာံ ဂျူ (Jute)။
* **ပြဿနာကၟုဟ်မၞိဟ်:** ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ၜဳဂင်္ဂါ ဒးဒုင်ဘဲ ပရေင်ကၟုဟ်မၞိဟ် နူအမှိုက်စက်မှု ကေုာံ အမှိုက်ဍုင်ဇၞော် ဗွဲမလောန်။ အလဵုအသဳအိန္ဒိယ စတင်လဝ် အစဳအဇန် "Namami Gange" သွက်ဂွံကြာတ်သ္အးဇ္ၚး ၜဳဏအ်ရ။

## နိဿဲ (References)
သတာဗတ်

**သတာဗတ်** (အၚ်္ဂလိက်: *Starbucks Corporation*) ဝွံ ဒှ်ကုမ္ပဏဳသွံကဝ်ဖှဳ ကေုာံ ဂကောံရုင်ကဝ်ဖှဳ (Coffeehouse chain) ဂၠးကဝ် မနွံရုင်ဗဟဵု ပ္ဍဲဍုင်သဳအက်တေဝ် (Seattle)၊ တွဵုရးဝါရှင်တန်၊ ရးနိဂီုအမေရိကာန်ရ။ သတာဗတ်ဝွံ ဒှ်ဂကောံသွံကဝ်ဖှဳ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၃ မ္ဂး နွံကဵုသာခါ ပ္ဍဲဍုင်နာနာ ၜိုတ် ၃၈,၀၀၀ ပြေင်ရ။

## ဝင် (History)
သတာဗတ်ဝွံ စတင်ဒက်ပ္တန်လဝ် ပ္ဍဲတ္ၚဲ ၃၁ မာတ် ၁၉၇၁ နကဵုပုဂ္ဂိုလ် ၃ တၠ (Jerry Baldwin, Zev Siegl, ကေုာံ Gordon Bowker) ပ္ဍဲသှ်ေ Pike Place Market ဍုင်သဳအက်တေဝ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ကိုပ်ကၠာတေအ် သတာဗတ်ဝွံ ဆသွံမကဝ်ဖှဳ ကေုာံ စက်ကၠောန်ကဝ်ဖှဳဓဝ်ရ။

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၇၊ **ဟောင်ဝတ် ရှုလ်တ်သ်** (Howard Schultz) ရာန်ကေတ်ကုမ္ပဏဳဏအ်တုဲ ပြံင်လှာဲထောအ် နဒဒှ် ရုင်ကဝ်ဖှဳ အခိုက်အဳတာလဳ မသွံကဝ်ဖှဳ Espresso ရ။ နူဂှ်မွဲကအ် သတာဗတ် ဇၞော်မောဝ်တိုန် ဗွဲမပြဟ် အလုံရးနိဂီုအမေရိကာန် ကေုာံ အလုံဂၠးတိရ။

## ပ္တိတ်ကပေါတ် ကေုာံ သုင်စောဲ (Products)
သတာဗတ် သုင်စောဲမကဝ်ဖှဳ ဂကူ **အရာဗဳကာ** (Arabica) ၁၀၀% တုဲ သီုသွံကပေါတ်နာနာ-
* **ကဝ်ဖှဳကတဴ ကေုာံ ကဝ်ဖှဳဂံက်:** Espresso, Caffè Latte, Frappuccino (ကဝ်ဖှဳဖျုင်)။

* **လက်ဖက် ကေုာံ သုင်စောဲတၞဟ်ဟ်:** Teavana tea ကေုာံ ဍာ်သတ်ဆု။
* **စၞစ:** ကွာင် (Pastries)၊ သေန်ဝေတ် (Sandwiches) ကေုာံ စၞစသွက်ဂယး။
* **ကပေါတ်တြး (Merchandise):** ဖန်ကဝ်ဖှဳ (Mugs)၊ တာန်ဗလာ (Tumblers) ကေုာံ မကဝ်ဖှဳ အခုပ်။

## ယေန်သၞာင် သတာဗတ် (Starbucks Culture)
သတာဗတ်ဝွံ ဖန်ဗဒှ်လဝ် အခိုက်မံင်စံင် "ဒၞာဲမရနုက်ကု ပိ" (The Third Place) မဒှ်ဒၞာဲ အကြာ "သ္ၚိ" ကေုာံ "ရုင်ကမၠောန်" ရ။ ဒၞာဲဏအ်ဝွံ မၞိဟ်တအ် ဂွံကၠုင်ဇူ၊ ကၠောန်ကမၠောန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဆက်ဆောံရေင်သကအ် နကဵု Wi-Fi အခါမဲ့ရ။

## သတာဗတ် ပ္ဍဲဍုင်သေံ (Starbucks Thailand)
သတာဗတ် စတင်ပံက်သာခါ ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲဍုင်သေံ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၈ ပ္ဍဲ Central Chidlom (ၜင်ကံက်) ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး သတာဗတ် နွံသာခါ ပ္ဍဲဍုင်သေံ ၜိုတ် ၄၀၀ ပြေင်တုဲ ဒှ်ဂကောံကဝ်ဖှဳ မၞုံကဵုဍာ်ဒကေဝ်သၠုင် မပြာကတ်အိုတ်မွဲရ။

## နိဿဲ (References)
ရးနိဂီုဂမၠိုၚ်

**ရးနိဂီု** (အၚ်္ဂလိက်: *Country*) ဝွံ ဒှ်ဒေသတိဍာ် မနွံကဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ အလဵုအသဳ ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ မပိုင်ပြဳလဝ် ဗွဲတရားဝင်ရ။ ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် နွံရးနိဂီု ဗွဲမဂၠိုင် မပါ်ခြာလဝ် အတိုင်တိုက် (Continents) နာနာရ။

## တိုက် ကေုာံ ရးနိဂီုဂမၠိုင် (Continents and Countries)
ရးနိဂီုဂမၠိုင်ဝွံ ဗွဲဓမ္မတာမ္ဂး နွံဒၟံင် ပ္ဍဲတိုက် ၇ တိုက် (ဟွံသေင်မ္ဂး ၆ တိုက်) ရ။

### ၁။ တိုက်အာရှ (Asia)
ဒှ်တိုက် ဇၞော်အိုတ် ကေုာံ မၞိဟ်မံင်ဂၠိုင်အိုတ်ရ။
* **ရးနိဂီုဂမၠိုင်:** ဍုင်ဗၟာ၊ ဍုင်သေံ၊ ဍုင်ကြုက်၊ ဍုင်အိန္ဒိယ၊ ဍုင်ဂျပါန်။

### ၂။ တိုက်ယူရောပ် (Europe)
ဒှ်တိုက် မနွံကဵု ဝင်ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ခိုင်ကၠိုက်ရ။
* **ရးနိဂီုဂမၠိုင်:** ဍုင်ပြင်သေတ်၊ ဍုင်အေန်ဂလာန်၊ ဍုင်ဂျာမနဳ၊ ဍုင်အဳတာလဳ။

### ၃။ တိုက်အာဖရိက (Africa)
ဒှ်တိုက် မနွံကဵု ရးနိဂီု ဂၠိုင်အိုတ် (၅၄ ဍုင်) ရ။
* **ရးနိဂီုဂမၠိုင်:** ဍုင်အဳဂျိပ်၊ ဍုင်အာဖရိကသၟဝ်ကျာ၊ ဍုင်နဳဂျဳရဳယျာ။

### ၄။ တိုက်အမေရိကာန်သၟဝ်ကျာ (North America)
* **ရးနိဂီုဂမၠိုင်:** ရးနိဂီုအမေရိကာန် (USA)၊ ဍုင်ခနေဒါ၊ ဍုင်မက်သဳကိုဝ်။

### ၅။ တိုက်အမေရိကာန်သၠုင်ကျာ (South America)
* **ရးနိဂီုဂမၠိုင်:** ဍုင်ဗရာဇြဳ၊ ဍုင်အာဂျေန်တဳနာ။

### ၆။ တိုက်အဝ်သတြေလျ (Oceania)
* **ရးနိဂီုဂမၠိုင်:** ဍုင်အဝ်သတြေလျ၊ ဍုင်နျူဇြဳလာန်။

## လက်သဏ္ဌာန် ရးနိဂီုမွဲ (Characteristics of a Country)
သွက်ဂွံဒှ် ရးနိဂီု တရားဝင်မွဲမ္ဂး ဒးနွံကု တင်ဂၞင်အဓိက ၄ သာ်-
# **တိဍာ် (Territory):** ဒးနွံကဵု ပယျဵုတိဍာ် မသ္ဂုတ်သွာတ်လဝ် ဗွဲတရားဝင်။
# **မၞိဟ် (Population):** ဒးနွံကဵု ညးဍုင်ကွာန် မမံင်စံင်တန်တဴဒၟံင်။
# **အလဵုအသဳ (Government):** ဒးနွံကဵု ဂကောံအုပ်ဓုပ် ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ။
# **အဝဲပိုင်ပြဳ (Sovereignty):** ဒးနွံကဵု အခေါင်ပိုင်ပြဳကေတ်တ် ညံင်ဍုင်တၞဟ် ဟွံဂွံလုပ်သဝ်ရ။

## ဂကောံဂၠးကဝ် (International Organizations)
ရးနိဂီုဂမၠိုင်ဝွံ ပံင်ကောံတုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် ဂကောံနာနာ သွက်ဂွံထိင်ဒဝ် ပရေင်ၜိုဟ်လလံ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ရ။
* **[[ကုလသမဂ္ဂ]] (UN):** ဂကောံရးနိဂီုဂၠးကဝ် ဇၞော်အိုတ်။
* **အာသဳယာန် (ASEAN):** ဂကောံရးနိဂီု ဒေသအာရှအគ្នေဲ ၁၀ ဍုင်။
* **ဥရောပ သမဂ္ဂ (EU):** ဂကောံရးနိဂီု ပ္ဍဲတိုက်ယူရောပ်။

## နိဿဲ (References)
ၜဳမဲခေါၚ် (Mekong)

**ၜဳမဲခေါင်** (အၚ်္ဂလိက်: *Mekong River*) ဝွံ ဒှ်ၜဳဂၠိင်အိုတ် ပ္ဍဲဒေသအာရှအគ្នေဲ ကေုာံ ဒှ်ၜဳဂၠိင်အိုတ် မရနုက်ကု ၁၂ ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ ၜဳဏအ် နွံဇမၠိင် ၜိုတ် ၄,၃၅၀ ကဳလိုမဳတာ (၂,၇၀၃ တိုင်) တုဲ ဇွောဝ်စှ်ေနူ တေန်ဒဵုတိဗက် (Tibetan Plateau) တွဵုရးချေန်ဟာဲ (Qinghai) ဍုင်ကြုက်၊ လောန်အာ တွဵုရးယူနာန်၊ ဍုင်ဗၟာ၊ ဍုင်လဴ၊ ဍုင်သေံ၊ ဍုင်ကာမ္ဗောဒstandard ကေုာံ ဍုင်ဝေတ်ဏာမ် ရ။

## ပထဝဳ (Geography)
ၜဳမဲခောင်ဝွံ ပါ်ခြာလဝ် ၂ ကဏ္ဍ အဓိက-
* **အဝဲလတူ (Upper Mekong):** ပ္ဍဲဍုင်ကြုက် ကော်စ "ၜဳလန်ချာန်" (Lancang River)။ ဒှ်ဒၞာဲဍာ်ဇွောဝ်ပြဟ် ကေုာံ နွံပ္ဍဲခလှောင်ဒဵုသမၠုင်။
* **အဝဲသၟဝ် (Lower Mekong):** စတင်နူ တြိဂံထဝ် (Golden Triangle) အကြာ ဗၟာ-သေံ-လဴ တုဲ ဇွောဝ်စှ်ေအာ ဒေသဖျုန်ၜဳ ပ္ဍဲဝေတ်ဏာမ်။

## ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ လမျီုမၞိဟ် (Economy and Livelihoods)
ၜဳမဲခောင်ဝွံ ဒှ် "ၜဳလမျီု" သွက်မၞိဟ် ၜိုတ် ၆၀ ပြေင်ကိုဋ် (60 million) မံင်စံင်ဒၟံင် ပ္ဍဲဒေသဖျုန်ၜဳရ။
* **ပရေင်တိုက်က:** ဒှ်ၜဳမနွံကဵု ဂကူက ဂၠိုင်အိုတ်မွဲ ပ္ဍဲဂၠးတိ (ကြဴနူ ၜဳအမေဇြုန်)။
* **ပရေင်ဗ္ၚ:** ဒေသဖျုန်ၜဳမဲခောင် (Mekong Delta) ပ္ဍဲဝေတ်ဏာမ် ဒှ်ဒၞာဲပ္တိတ်သ္ၚု ဇၞော်အိုတ်မွဲ ပ္ဍဲဂၠးတိ။
* **ဒြဟတ်လပဟ်ကျာ:** ကၟာဍာ် (Dams) ဗွဲမဂၠိုင် သြိုင်ခၞံလဝ် သွက်ဂွံပ္တိတ် ဒြဟတ်လျှပ်စစ်။

## ပွဳပွူသဘာဝ (Environment)
ၜဳမဲခောင်ဝွံ နွံကဵု သတ်ဂြိုပ်တၟေင်တၟေင် မပ္တံကဵု-
* **ၜိုင်မဲခောင် (Irrawaddy Dolphin):** မနွံ ပ္ဍဲဍုင်ကာမ္ဗောဒstandard ကေုာံ လဴ။
* **ကမဲခောင် ဇၞော် (Mekong Giant Catfish):** မဒှ်ဂကူက ဍာ်ဖၞုင် ဇၞော်အိုတ်မွဲ ပ္ဍဲဂၠးတိ။

## တင်ခက်ခုဲ (Current Challenges)
* **ကၟာဍာ်:** ပရေင်သြိုင်ခၞံကၟာဍာ် ပ္ဍဲအဝဲလတူ (ဍုင်ကြုက်) ပကဵုညံင် ဍာ်ပ္ဍဲအဝဲသၟဝ် ဂွံအောန်စှ်ေ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဥတုဗေဒ။
* **ပရေင်ကၟုဟ်မၞိဟ်:** အမှိုက်စက်မှု ကေုာံ ပရေင်သုင်စောဲဍာ် လောန်ကာဲ။

## နိဿဲ (References)
ၜဳဨရာဝတဳ (Irrawaddy)

**ၜဳဨရာဝတဳ** (အၚ်္ဂလိက်: *Irrawaddy River* ဟွံသေင်မ္ဂး *Ayeyarwady*) ဝွံ ဒှ်ၜဳဂၠိင်အိုတ် ကေုာံ ကိစ္စဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာရ။ ၜဳဏအ် နွံဇမၠိင် ၜိုတ် ၂,၁၇၀ ကဳလိုမဳတာ (၁,၃၅၀ တိုင်) တုဲ ဇွောဝ်စှ်ေနူ လ္ပာ်သၟဝ်ကျာ (တွဵုရးကချေင်) စိုပ်အာ ပ္ဍဲမှာသၟိတ်အိန္ဒိယ (ၜဳမဟတ္တမ) လ္ပာ်သၠုင်ကျာရ။

## ပထဝဳ (Geography)
ၜဳဨရာဝတဳ စတင်ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုပွမပံင်ကောံ ၜဳမေခ (N'Mai) ကေုာံ ၜဳမလိခ (Mali) ပ္ဍဲဒေသ "မေခမလိခခွံ" (Confluence) ပ္ဍဲတွဵုရးကချေင်ရ။ 
* **အဝဲလတူ (Upper Reach):** ဇွောဝ်လောန်အာ ဒေသဒဵု ကေုာံ ဍုင်ဗန်းမော် (Bhamo)။
* **အဝဲသၟဝ် (Lower Reach):** ဇွောဝ်စှ်ေအာ ဒေသဝါဗ္ၚဗဟဵု (Central Dry Zone) ကေုာံ ဒေသဖျုန်ၜဳ (Delta)။
* **ၜဳဂုဏ် (Chindwin River):** ဒှ်ၜဳကလက် ဇၞော်အိုတ် မပံင်ကောံကု ဨရာဝတဳ ပ္ဍဲဒေသဗိုန် ဍုင်မြင်းခြံရ။

## ဝင် ကေုာံ ယေန်သၞာင် (History and Culture)
ၜဳဨရာဝတဳဝွံ ဒှ်ဒၞာဲတံမူလ ယေန်သၞာင်ဂကူနာနာ ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ။ ဍုင်နန်တြေံဂမၠိုင် မပ္တံကဵု ပုကာံ (Bagan)၊ အင်ဝ (Inwa)၊ သကိုင် (Sagaing) ကေုာံ မန္တလေ (Mandalay) တအ် သြိုင်ခၞံလဝ် ဗိုန်သြင်ၜဳဏအ်သီုဖအိုတ်ရ။ ၜဳဏအ် ဒှ်ဂၠံင်ဍာ်အဓိက သွက်ပရေင်ဗၞိက် ကေုာံ ပရေင်ဆက်ဆောံ နူခေတ်တြေံ စဵုကဵုလၟုဟ်ရ။

## ပိုန်ဒြပ် (Economy)
* **ပရေင်ဗ္ၚ:** ဒေသဖျုန်ၜဳဨရာဝတဳ (Ayeyarwady Delta) ဒှ်ဒၞာဲပ္တိတ်သ္ၚု ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ။
* **ပလံင်ဗစိုပ်:** ဒှ်ဂၠံင်ဍာ် အဓိက သွက်ဂွံပလံင် ဆုကွေတ် (Teak)၊ သယံဇာတ ကေုာံ ကပေါတ်ဗၞိက်နာနာ။
* **ပရေင်ကၟုဟ်မၞိဟ်:** ပွမဍိုက်က္ၜင်လ္ၚတ် ကျာ်သြဳၜဳဨရာဝတဳ အကြား ဍုင်မန္တလေ ကေုာံ ပုကာံ မြဟ်ဒၟံင် ပ္ဍဲကၟုဟ်မၞိဟ်ဂၠးကဝ်။

## ပွဳပွူသဘာဝ (Environment)
ၜဳဨရာဝတဳ နွံကဵု သတ်ဍာ်တၟေင်မွဲဂကူ မနွံယၟုရ **"ၜိုင်ဨရာဝတဳ"** (Irrawaddy Dolphin)။ ၜိုင်တအ်ဏအ် နွံကဵုပရေင်ဆက်ဆောံတၟေင် ကုကောန်တိုက်ကဂမၠိုင် ပ္ဍဲပွမရပ်က ရေင်သကအ်ရ။

## နိဿဲ (References)
အာရှအဂၞဴ (Southeast Asia)

**အာရှအဂၞဴ** (အၚ်္ဂလိက်: *Southeast Asia*) ဝွံ ဒှ်ဒေသမွဲ နွံပ္ဍဲကရေက်အဂၞဴ (သၠုင်ကျာ-ဗၟံက်) တိုက်အာရှရ။ ဒေသဏအ်ဝွံ နွံဒၟံင် အကြား ရးနိဂီုကြုက်၊ အိန္ဒိယ၊ ဩသတြေလျ ကေုာံ မှာသၟိတ်ပစဳဖိစ်ရ။ အာရှအဂၞဴဝွံ ဒှ်ဒေသ မနွံကဵု ယေန်သၞာင်၊ ဘာသာ ကေုာံ ဂကူနာနာ မနှဴရဴဒၟံင်ရ။

## ပထဝဳ (Geography)
အာရှအဂၞဴဝွံ ပါ်ခြာလဝ် ၂ ကဏ္ဍ အဓိကရ-
# **အာရှအဂၞဴ တိဇၞော် (Mainland Southeast Asia):** မပ္တံကဵု ရးနိဂီုဗၟာ၊ သေံ၊ လဴ၊ ကမ္ဗောဒstandard ကေုာံ ဝေတ်ဏာမ်။ ဒေသဏအ် နွံကဵု ၜဳဇၞော်ဇၞော်ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု ၜဳဨရာဝတဳ၊ ၜဳမဲခောင် ကေုာံ ၜဳသာလောန်။
# **အာရှအဂၞဴ တကအ် (Maritime Southeast Asia):** မပ္တံကဵု ရးနိဂီုအေန်ဒဝ်နဳယျာ (Indonesia)၊ ဖိလိပ္ပိုင် (Philippines)၊ မလေရှာ (Malaysia)၊ သေင်္ကာပူ (Singapore)၊ ဗြူနိုင်း (Brunei) ကေုာံ တဳမဝ်လက္ကအ် (Timor-Leste)။

## ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဂကောံ (Politics and Organizations)
ရးနိဂီု ပ္ဍဲဒေသဏအ် ပံင်ကောံတုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် ဂကောံအာသဳယာန် (ASEAN) သွက်ဂွံထံက်ပင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်ဂီုကံ ကေုာံ ယေန်သၞာင် အကြားရးနိဂီု ၁၀ ဍုင် (တဳမဝ်လက္ကအ် ဝွံ နဒဒှ် ညးလ္ၚတ်) ရ။

## ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဘာသာ (Culture and Religion)
အာရှအဂၞဴဝွံ ဒှ်ဒေသ မနွံကဵု ကျာ်သြဳဝင် ကေုာံ အနုသုခုမ မြဟ်မြဟ်ဂမၠိုင်-
* **ဘာသာဗုဒ္ဓ (Theravada Buddhism):** မြဟ်အိုတ် ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ၊ သေံ၊ လဴ ကေုာံ ကမ္ဗောဒstandard။ (ဥပမာ- ပုကာံ၊ အာင်ဂဝ်ဝါတ်)။
* **ဘာသာအေတ်သလာမ် (Islam):** မြဟ်အိုတ် ပ္ဍဲအေန်ဒဝ်နဳယျာ ကေုာံ မလေရှာ။
* **ဘာသာခရေတ် (Christianity):** မြဟ်အိုတ် ပ္ဍဲဖိလိပ္ပိုင် ကေုာံ တဳမဝ်လက္ကအ်။

## ပိုန်ဒြပ် (Economy)
ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် အာရှအဂၞဴဝွံ ဒှ်ဒေသမနွံကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ်ပိုန်ဒြပ် ပြဟ်အိုတ်မွဲ ပ္ဍဲဂၠးတိ။ သေင်္ကာပူ ဝွံ ဒှ်ဗဟဵုဘဏ္ဍာရေး ကေုာံ နှေဟ်က္ၜင်ဂၠးကဝ် တုဲ ဍုင်သေံ ကေုာံ ဝေတ်ဏာမ်တအ် ဒှ်ဗဟဵု ပရေင်ပတိတ် (Manufacturing) အဓိကရ။

## နိဿဲ (References)
အာရှဗၟံက် (East Asia)

**အာရှဗၟံက်** (အၚ်္ဂလိက်: *East Asia*) ဝွံ ဒှ်ဒေသမွဲ နွံပ္ဍဲကရေက်ဗၟံက် တိုက်အာရှရ။ ဒေသဏအ်ဝွံ ဒှ်ဒေသမနွံကဵု မၞိဟ်မံင်ဂၠိုင်အိုတ်မွဲ ပ္ဍဲဂၠးတိ တုဲ နွံကဵု ဝင်ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ခိုင်ကၠိုက် ဗွဲမလောန်ရ။

## ရးနိဂီုဂမၠိုင် (Countries and Regions)
အာရှဗၟံက်ဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုရးနိဂီု ကေုာံ ဒေသ အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ-
* **[[ဍုင်ကြုက်]] (China):** ရးနိဂီု ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲအာရှဗၟံက်။
* **[[ဂျပါန်]] (Japan):** ရးနိဂီုတကအ် မနွံကဵု နဲကဲပညာ သၠုင်။
* **ကိုဝ်ရဳယျာသၟဝ်ကျာ (North Korea):** ရးနိဂီု မနွံကဵု သၞောတ်အုပ်ဓုပ် တၟေင်။
* **ကိုဝ်ရဳယျာသၠုင်ကျာ (South Korea):** ရးနိဂီု မနွံကဵု ပရေင်စက်မှု ကေုာံ ယေန်သၞာင် (K-Pop) မြဟ်။
* **မွန်ဂိုးလီးယား (Mongolia):** ရးနိဂီု မနွံကဵု ဝါဗ္ၚဇၞော်ဇၞော်။
* **တာင်ဝါန် (Taiwan):** ဒေသတကအ် မနွံကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ခိုင်ကၠိုက်။
* **ဟောင်ကောင် ကေုာံ မကာအို:** ဒေသအုပ်ဓုပ်တၟေင် ပ္ဍဲဍုင်ကြုက်။

## ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဘာသာ (Culture and Religion)
ယေန်သၞာင် အာရှဗၟံက်ဝွံ နွံကဵု ဩဇာနူကဵု ယေန်သၞာင်ကြုက်တြေံ ဗွဲမဂၠိုင်၊ မပ္တံကဵု အက္ခရ်ကြုက်၊ စၞစ (သုင်စောဲဒဗြဗုင် - Chopsticks) ကေုာံ ဝါဒကွန်ဖြူးရှပ် (Confucianism) ရ။
* **ဘာသာ:** ဘာသာဗုဒ္ဓ (Mahayana Buddhism)၊ ဘာသာတာအို (Taoism) ကေုာံ ဘာသာသျှေန်တို (Shinto - ပ္ဍဲဂျပါန်) တအ် မြဟ်ဒၟံင်ရ။
[Image showing the cultural similarities in architecture and calligraphy across China, Japan, and Korea]

## ပိုန်ဒြပ် (Economy)
ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် အာရှဗၟံက်ဝွံ ဒှ်ဗဟဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးကဝ်ရ။ ဍုင်ကြုက် ဝွံ ဒှ်ဍုင်မနွံကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်အိုတ် မရနုက်ကု ၂ ပ္ဍဲဂၠးတိ တုဲ ဂျပါန် ကေုာံ ကိုဝ်ရဳယျာသၠုင်ကျာတအ် ဒှ်ဍုင်မပ္တိတ် ကပေါတ်အီလက်ထရောနစ် ကေုာံ ကွဳစက် အဓိကရ။ ဍုင်ဇၞော်ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု ရှန်ဟာဲ၊ တိုကျိုဝ် (Tokyo) ကေုာံ သောလ် (Seoul) တအ် ဒှ်ဗဟဵုဘဏ္ဍာရေး ကေုာံ နဲကဲပညာရ။

## နိဿဲ (References)
အာရှသၠုင်ကျာ (South Asia)

**အာရှသၠုင်ကျာ** (အၚ်္ဂလိက်: *South Asia*) ဝွံ ဒှ်ဒေသမွဲ နွံပ္ဍဲကရေက်သၠုင်ကျာ တိုက်အာရှရ။ ဒေသဏအ်ဝွံ ပြာကတ်တဴ နကဵုယၟု "တကအ်အလံက် အိန္ဒိယ" (Indian Subcontinent) တုဲ ဒှ်ဒေသမနွံကဵု မၞိဟ်မံင်ဂၠိုင်အိုတ်မွဲ ပ္ဍဲဂၠးတိ (ၜိုတ် ၂၅% နူကဵုမၞိဟ်ဂၠးတိသီုဖအိုတ်) ရ။

## ရးနိဂီုဂမၠိုင် (Countries)
အာရှသၠုင်ကျာဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုရးနိဂီု ၈ ဍုင် အဓိကရ-
* **[[အိန္ဒိယ]] (India):** ရးနိဂီု ဇၞော်အိုတ် ကေုာံ မနွံကဵုမၞိဟ်ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲဒေသ။
* **ပါကိသတာန် (Pakistan):** ရးနိဂီု မနွံလ္ပာ်ပလိုတ် အိန္ဒိယ။
* **ဗင်္ဂလာဒေရှ် (Bangladesh):** ရးနိဂီု မနွံလ္ပာ်ဗၟံက် အိန္ဒိယ၊ ဒေသဖျုန်ၜဳဂင်္ဂါ။
* **သဳရိလင်္ကာ (Sri Lanka):** ရးနိဂီုတကအ် မနွံသၠုင်ကျာ အိန္ဒိယ။
* **နီပေါ (Nepal):** ရးနိဂီု ပ္ဍဲဒေသဒဵုဟိမဝန္တ။
* **ဘူတာန် (Bhutan):** ရးနိဂီုဍောတ်မွဲ ပ္ဍဲဒေသဒဵုဟိမဝန္တ။
* **အာဖဂါန်နိသတာန် (Afghanistan):** ရးနိဂီု မနွံအကြား အာရှလဒေါဝ် ကေုာံ အာရှသၠုင်ကျာ။
* **မော်လ်ဒိုက် (Maldives):** ရးနိဂီုတကအ်ဍောတ်တ်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲမှာသၟိတ်အိန္ဒိယ။

## ပထဝဳ (Geography)
အာရှသၠုင်ကျာဝွံ နွံကဵုလက်သဏ္ဌာန် ပထဝဳ တၟေင်တၟေင်-
* **[[ဟိမဝန္တ]] (Himalayas):** တေန်ဒဵုသမၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ မနွံလ္ပာ်သၟဝ်ကျာ (ဥပမာ- ဒဵုဧဝရက်)။
* **ၜဳဂမၠိုင်:** ၜဳဂင်္ဂါ (Ganges)၊ ၜဳအိန္ဒု (Indus) ကေုာံ ၜဳဗြဟ္မပုတြ (Brahmaputra)။
* **ဝါဗတဳသာ (Thar Desert):** မနွံ ပ္ဍဲပယျဵု အိန္ဒိယ-ပါကိသတာန်။

## ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဘာသာ (Culture and Religion)
ဒေသဏအ်ဝွံ ဒှ်တံမူလ ဘာသာဇၞော်ဇၞော်ဂမၠိုင်-
* **ဘာသာဟိန္ဒူ:** မြဟ်အိုတ် ပ္ဍဲအိန္ဒိယ ကေုာံ နီပေါ။
* **ဘာသာအေတ်သလာမ်:** မြဟ်အိုတ် ပ္ဍဲပါကိသတာန်၊ ဗင်္ဂလာဒေရှ် ကေုာံ မော်လ်ဒိုက်။
* **ဘာသာဗုဒ္ဓ:** မြဟ်အိုတ် ပ္ဍဲသဳရိလင်္ကာ၊ ဘူတာန် ကေုာံ နီပေါ။ (ဒှ်ဒၞာဲတံမူလ သာသနာဗုဒ္ဓ)။

## ပိုန်ဒြပ် (Economy)
အိန္ဒိယ ဝွံ ဒှ်ဒြဟတ်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဒေသ ကေုာံ ဒှ်ဍုင်မပ္တိတ် နဲကဲပညာ (IT) အဓိကရ။ ရးနိဂီု ပ္ဍဲအာရှသၠုင်ကျာ ပံင်ကောံတုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် ဂကောံ **SAARC** (South Asian Association for Regional Cooperation) သွက်ဂွံထံက်ပင် ပရေင်ပံင်ကောံ ပိုန်ဒြပ်ရ။

## နိဿဲ (References)
အာင်ဂဝ်ဝါတ်

**အာင်ဂဝ်ဝါတ်** (အၚ်္ဂလိက်: *Angkor Wat*; ခေမာ: အန်គរវត្ត) ဝွံ ဒှ်ဘာသာဝိဟာရ် (Temple complex) ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ တုဲ နွံဒၟံင် ပ္ဍဲဒေသအာင်ဂဝ် ရးနိဂီုကမ္ဗောဒstandard ရ။ နူတံမူလ သြိုင်ခၞံလဝ် သွက်ဘာသာဟိန္ဒူ (ပူဇဴကျာ်ဗိသၞုဟ်) ဆဂး ဗွဲကြဴ ပြံင်လှာဲအာ နဒဒှ် ဘာသာဗုဒ္ဓ ဝိဟာရ်မွဲရ။

## ဝင် (History)
အာင်ဂဝ်ဝါတ်ဝွံ သြိုင်ခၞံလဝ် နကဵုသၟိင်စက္ကဝရ် **သူရိယဝါရမာန် မရနုက်ကု ၂** (Suryavarman II) ပ္ဍဲအစဗွဝ်ကၠံ ၁၂ (ၜိုတ်သၞာံ ၁၁၁၃–၁၁၅၀) ရ။
* **တင်ရန်တၟအ်:** သြိုင်ခၞံလဝ် နဒဒှ် ဘာသာဝိဟာရ် ဗဟဵုဍုင် ကေုာံ ဒၞာဲဂိုဟ် သွက်သၟိင်ဇကု ညံင်ဂွံပံင်ကောံ ကုကျာ်ဗိသၞုဟ် ကြဴနူစုတိတုဲ။
* **ပရေင်ပြံင်လှာဲ:** ပ္ဍဲအိုတ်ဗွဝ်ကၠံ ၁၂၊ အာင်ဂဝ်ဝါတ် ပြံင်လှာဲအာ နဒဒှ် ဒၞာဲပူဇဴ သာသနာဗုဒ္ဓ စဵုကဵုလၟုဟ်ရ။

## အနုသုခုမ ကေုာံ သြိုင်ခၞံ (Architecture)
အာင်ဂဝ်ဝါတ် မြဟ်တဴ ဟိုတ်နူအနုသုခုမ ခေမာ (Khmer architecture) မနွံကဵု ကျာ်သြဳဗွဲမလောန်။
* **ဒဵုမေရု:** ဗီုပြင်ကျာ်ဝွံ ရန်တၟအ်လဝ် ညံင်ရဴ ဒဵုမေရု (Mount Meru) မဒှ်ဒၞာဲကျာ်တအ် တန်တဴရ။
* **ရုပ်ပုတ်ဂွက်:** ပ္ဍဲကုတ်ဗဒင်ဂမၠိုင် နွံကဵုရုပ်ပုတ်ဂွက် ဝင်ရာမာယဏ၊ မဟာဘာရတ ကေုာံ ရုပ်အသူရာ (Apsaras) ၜိုတ် ၃,၀၀၀ ပြေင်ရ။
* **ဍာ်ကျာ် (Moat):** ပွဳဗွိုင်လဝ် နကဵုဍာ်ကျာ် ဇၞော်ဗွဲမလောန် မစၞောန်ထ္ၜးကဵု မှာသၟိတ် မပွဳဗွိုင်လဝ် ဂၠးတိ။

## ကာဏ္ဍပွဳပွူသဘာဝ ကေုာံ ကၟုဟ်မၞိဟ် (Tourism)
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၂ အာင်ဂဝ်ဝါတ် ဒးဒုင်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် **အာဲကၟာဲဂၠးကဝ် (UNESCO World Heritage Site)** ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ဒှ်ဒၞာဲကၟုဟ်မၞိဟ် အဓိကအိုတ် ပ္ဍဲကမ္ဗောဒstandard တုဲ မၞိဟ်နူအလုံဂၠးတိ ကၠုင်လ္ၚတ်ဒၟံင် ရိုဟ်သၞာံရ။

## နိဿဲ (References)