open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
လိက်စဳပၞောန်

**<big>လိက်စဳပၞောန် (Regulative/regulerende)</big>**

**တင်ရန်တၟအ် - ညံင်ညးဗှ်လိက်/ညးဒုင်တဲတအ် ဂွံကၠောန်ပ ဒ္ဂေတ်ဗက် မွဲမွဲ၊၊**

ဂကူလိက်ဏအ်ဂှ် ဒှ်ဂကူလိက် ညးမဗှ်လိက်တအ် ညံင်ဂွံဝေင်ပါယ် အရာ/ကမၠောန် မွဲမွဲ၊ ညံင်ဂွံဒ္ဂေတ်ကၠောန် အတိုန်အရာ မွဲမွဲ၊၊ လိက်ဂကူဏအ်ဂှ် ဒှ်လိက် မထိင်၊ မဖဍိုန်ကဵု အသိင်စိုတ်ရ၊၊ ဗွဲမဂၠိုင် ဒှ်ဂကူလိက် မဆေင် ကဵုသၞောဝ်ဥပဒေ၊ စဳပၞောန် ကေုာံ လိက်ရုင် နူအလဵုအသဳရ၊၊ ပါယ်နူဂှ်တုဲ လိက်ဒၠောအ်ဗတောန်ကောန်င္ၚာ်လေဝ် ပါလုပ်လၟုဟ် ပ္ဍဲဂကောံလိက်စဳပၞောန်ဏအ်ကီုရ၊၊

## ဗီုလဒက်ပ္တန်

လိက်စဳပၞောန်တအ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ဒက်ပ္တန်လဝ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံဂၠိုင်ရ၊၊

(၁) မစချူ ဟိုတ်အကာဲအရာ မကတဵုဒှ် (လေဝ်ဂွံ)၊၊

(၂) ဖျေဟ်အပိုင်အခြာ တင်မဒးဍိုက်ပေင် မဒးဒ္ဂေတ်ဗက်၊၊

(၃) ဂတိ ကုညးမဒ္ဂေတ်ဗက်မ္ဂး ကလိဂွံ ဖဵုဂုဏ်ဗီုလဵု (ဟွံသေင်မ္ဂး) ဘပဠ ကုညးမဟွံဒ္ဂေတ်ဗက်တအ်ဂှ် နကဵုဘဲဒဏ် သာ်လဵု မဒးဒုင်၊၊ 

## အရေဝ်မသုင်စောဲ

လိက်စဳပၞောန်ဂှ် ဒှ်လိက်ရုင်သၟိင်တၠ ဟွံသေင်မ္ဂး လိက်ညးမကလိဂွံလဝ် အခေါင်အရာတအ် မပလံင်ဗစိုပ်မွဲရ၊၊ လိက်တအ်ဂှ် ဒှ်လိက် မဆေင် ကုသၞော်ဥပဒေတုဲ လက်သန်ဍေဟ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ၊၊

### ၁၊ ပရူတင်ဂၞင်ဂမၠိုင် မဆက်လဝ် (bundling of information)

စၞးမဒးချူ နကဵုဝါကျဂၠေအ်အ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ချူ နကဵုပရူဂမၠိုင် မဆက်လဝ် မတောဲလဝ် နကဵုဝါကျအောန်န် ဂၠိင်င်၊၊ ဥပမာ - *ကုညးမဟွံမွဲ ကုအခေါင်မွဲ လိက်၊ ဇ/ဟ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရူပရာမကၟာတ်လဒဵုလဝ် ညးမွဲသအာင်ဂှ် ပံက်ပထောင်၊ ပလီုပလာ်ထောအ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပညံင်ဂွံတီ ပရူပရာ ပ္ဍဲဂှ်မ္ဂး နကဵုဒဏ်လှုဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒဏ်ထံင် စဵုကဵု ၆ ဂိတု ဍေဟ်ဒး၊၊* 

### ၂၊ နာမဝိသေသန

ဥပမာ - ကမ္မဏဳ မပါလုပ် ဟွံသေင်မ္ဂး မဂစာန်ဖန် သွက်ကလိဂွံ ဖဵုဂုဏ်ဇကု နကဵုနဲကဲမကြီုကြ၊ မပကီုပရာပ်၊ မကလိလောန်ဒုဟ် မပကီုပရာပ် ဟွံသေင်မ္ဂး အရာမဖန်ဗဒှ် ညံင်မၞိဟ်တအ် မဂွံချပ်တၞဟ်ခြာမ္ဂး ဒးပလီု နကဵုရုင်ဗစာ၊၊
လိက်စၞောန်

လိက်စၞောန် 

တင်ရန်တၟအ်၊၊ ချူဗၟံက်ထ္ၜး ဗီုလဵုဂွံကၠောန်၊ ဗီုလဵုဂွံဖန်၊ ဗီုလဵုဂွံသုင်စောဲ၊၊

လိက်စၞောန်ဏအ်ဂှ် သွက်ဘဝရိုဟ်ဒဒှ်တ္ၚဲပိုယ်မ္ဂး ကိစ္စဇၞော်ကွေဟ်ရ၊၊ လိက်စၞောန်ဏအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် လိက်ဂြန်ဂဥုဲ၊ လိက်နဲဍုန်ပုင်သွ၊ လိက်မချူဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ဗီုဂွံဗဂပ်ကပေါဝ်မွဲမွဲ၊ လိက်မချူဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ဗီုဂွံသုင်စောဲ ကပေါတ်စက်မွဲမွဲ၊ လိက်နဲဗီုဂွံ ဝေင်ဓတ် မပ္တံ မြဴသာ်ဝွံ ဒှ်တမ်ရ၊၊ ဟီုမွဲနဲပၠန်မ္ဂး လိက်မချူထ္ၜးလဝ် ဗီုညးတၞဟ် ဂွံကၠောန်ဗက်ဒးရ၊၊ 

## လဒက်ပတန်

ဂကူလိက်စၞောန်ဏအ်ဂှ် ဒှ်လိက်စၞောန်ပညုင် (ဗီုလဵုမဂွံကၠောန်ပ)ရ၊၊ တုဲပၠန် ဗၟံက်ထ္ၜး မဒးကၠောန် /မဒးပ စနူလဵု၊ အရာဏအ်တုဲမ္ဂး ဆက်ကၠောန် ဒၞာဲလဵု အတိုင်လၟေင်င်ရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ လဒက်ပတန် လိက်စၞောန်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ၊၊

၁၊ ရန်တၟအ်၊ ပ္ဍဲဒၞာဲဏအ် ဗၟံက်ထ္ၜးဍန်န် ရန်တၟအ် သွဟ်ဗီုလဵုတုဲ မၞုံပၟိက် ပ္ဍဲဒၞာဲဏအ်၊၊

၂၊ ကပေါတ်၊ ချူဗၟံက်ထ္ၜး ကပေါတ်လဵု မဒးကေတ် သွက်ဂွံဂွံ ကလိဂွံ အတိုင်မရန်တၟအ်လဝ်မာန်၊၊

၃၊ လဂံါမွဲတုဲမွဲ၊ ဗီုမသုင်စောဲ၊ မုဒးကေတ်၊ ဗီုလဵုမဒးကၠောန် အတိုင်လၟေင်အစဳအဇန်၊၊

ဗွဲမဂၠိုင် ဗၟံက်ထ္ၜး ဗီုမဂွံဒးကၠောန် နကဵုလၟေင်မဂၞန် ကဆံင်မွဲတုဲ ကဆံင်ၜါ၊၊

လိက်တအ်ဂှ် နကဵုအရီုအဗင် ဓဇက်ထ္ၜးဗီုရုပ် သ္ၚိအင် စၞောန်ရုပ်တုဲ မပသောင်ကလး နွံစမာန်ရ၊၊

## အရေဝ်မသုင်စောဲ

လိက်စၞောန် ဗွဲမဂၠိုင်မ္ဂး အရေဝ် မသုင်စောဲ အတိုင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ဂွံဆဵုဂၠိုင်ရ၊၊

၁၊ လိက်တအ်ဂှ် မလေပ်စကာစ

-      နကဵုပူဂိုလ် ဒုတိယမ္ဂး (မၞး ကေတ် ခၟာဲစာင် မွဲမတုဲ ပတိတ်ထောအ် လှာဲဍေဟ်)၊

-      နကဵုပူဂိုလ် တတိယမ္ဂး (ညးတအ် ကေတ်ခၟာဲစာင် မွဲမတုဲ ပတိတ်ထောအ် လှာဲဍေဟ်)

-      ဟွံသေင်မ္ဂး နကဵု သက္ကုကတ္တာ (imperative) (ကေတ် ခၟာဲစာင် မွဲမတုဲ ပတိတ်ထောအ် လှာဲဍေဟ်)၊၊

၂၊ စကာ မကြိယာဝိသေသန သွက်ဂွံကၠောန် ဗွဲအတိုင်လၟေင် ဥပမာ (**ဗွဲကိုပ်ကၠာ** မၞးကေတ် ခၟာဲစာင်မွဲမ၊ **တုဲဂှ်** မၞးပတိတ်ထောအ် လှာဲဍေဟ်၊)

၃၊ ဟိုတ်နူမဒှ်လိက် မစၞောန်ပညုင် ညံင်ကဵု မၞိဟ်မဗှ်လိက်တအ် ဂွံဗက်တုဲ မကြိယာ ဗီုကဵုမကဵုအမိင် ဥပမာ၊ ချာဲ၊ ကေတ်၊ ရေက်၊ ဗာန်၊ ထ္ဍက် မပ္တံ မြဴသာ်ဝွံဒှ်တမ် မဂွံဆဵုကေတ်ဂၠိုင်ရ၊၊

၄၊ အရာမၞုံပၟိက်တအ် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပေင်င်၊၊

၅၊ လၟေင်မဒးကၠောန်တအ်ဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပေင်င်၊၊

၆၊ တင်မကဵုသတိတအ် မလေပ် ချူစနွံရ၊၊ ဥပမာ ရပ်ခၟာဲစာင်တုဲ ကြာတ်တဲအးအး တွဵုညိ၊၊ ပ္ဍဲသၞော်ခၟာဲစာင်ဂှ် စၟသမောန်နာ (salmonel) မလေပ်နွံစ ဒှ်ရ၊၊
လိက်လလောၚ်တြး အစဳအဇန်လှာဲဂတးလညာတ် သၚ်သၟတ်မန် သၞာံ ၂၀၁၇

လိက်လလောၚ်တြး

ဒုၚ်သဇိုၚ်ကဵု တၚ်ရန်တၟအ်အဓိက “သွက်ဂွံသၠုၚ်ပတိုန် ပရေၚ်ချဳဒရာၚ်ကမၠောန် နကဵုပရၚ်ပံၚ်တောဲက္ဍိုက်ပ်” အြကာသၚ် ကေုာံ သၟတ်တအ်ကီု ဗွဲအသိၚ်ပရေၚ်ပံၚ်တောဲဂှ် သ္ဂောံရေၚ်တၠုၚ်ဒတုဲဖိုလ်ဂကူ သာသနာမန်မာန်ကီုတုဲ ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် အစဳအဇန်လှာဲဂတး လညာတ်သၚ်သၟတ်မန်ဝွံရ။ အစဳအဇန်လှာဲဂတးလညာတ်ဏအ် ဂွံစဒှ်ကၠုၚ်မာန်ဂှ် နူကဵုပရေၚ်ထံက်ပၚ်သြန် “ဌာန်သဇိုၚ်အဲနာဲ” ကေုာံ “ဌာန်သဇိုၚ်ထံက်ပၚ်မန်” ကီု နူကဵုပရၚ်ကောပ်ကာဲ “ဇာနှိက်သၚ်သၟတ်မန်” ကီုဂှ် ဖန်ဗဒှ်လဝ်ရ။ 

 

ပ္ဍဲအစဳအဇန် လှာဲဂတးလညာတ်သၚ်သၟတ်မန်ဝွံ သၚ်မန် (၃၃) ဇကု၊ ခရှ် (၁၈) တၠ နူဒေသစုၚ် သွာၚ်ဂကောံစုၚ်တအ် တိုန်စိုပ်အိုတ်တုဲ ဗွဲမအံၚ်ဇၞး ကၠောန်ဗဒှ်အာ ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ၁၃၇၉ သၞာံ ဂိတုကထိုန် ၁၀ မံက် ဒၞဲါဌာန်ဇၞူရာမည ဍုၚ်မတ်မလီုရ။ 

 

ညးတိုန်စိုပ်ဂမၠိုၚ် သဳကၠဳလှာဲဂတးလညာတ် လတူက္ဍိုပ်လိက်

၁။ သ္ဂောံသၠုၚ်ပတိုန် ပရေၚ်ပံၚ်တောဲသၚ်သၟတ်မန်

၂။ ပရေၚ်ကတ်ပညာတက္ကသိုလ် သၚ်သၟတ်မန်

၃။ ပရေၚ်ပံၚ်တောဲသၟတ်မန် ကဵုသၚ်သၟတ်မန် ဂမၠိုၚ်တုဲ တၚ်နၚ်ဗွဲမဂၠိုၚ်တအ်လေဝ် ကလိဂွံကီုရ။ တၚ်နမကလိဂွံ ဗွဲမသောဲဗြောဲ သီုဖအိုတ်ဂှ် ထၟံက်ထ္ၜးအာ နကဵုလိက်စၟတ်သမ္တီအစဳအဇန်လှာဲဂတးလညာတ် တၞဟ်ခြာရောၚ်။

 

ဒုၚ်သဇိုၚ်ကဵု တၚ်နၚ်မကလိဂွံလဝ် ဗွဲလ္တူဂမၠိုၚ်ဝွံတုဲ နူကဵုအစဳအဇန်လှာဲဂတးလညာတ်သၚ်သၟတ်ဏအ် ကလိဂွံကေတ်တၚ်တုပ်စိုတ် ညးတိုန်စိုပ်ဂမၠိုၚ် ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ။ 

၁။ လ္ၚတ်ဂၠိုက်ဂၠာဲပကောံစရၚ် လၟိဟ်ဂကောံသၚ်သၟတ်မန်နာနာဂမၠိုၚ်

၂။ ဒုၚ်သဇိုၚ်ကဵု လ္တူစရၚ် လၟိဟ်ဂကောံသၚ်သၟတ်တအ်ဂှ်တုဲ ကၠောန်အာပေဲါဆဵုဂဗပါ်ပရအ်တၚ်နၚ် ညးသ္ကအ်လၟေၚ်ၚ်

၃။ ကလိဂွံကေတ်တၚ်တုပ်စိုပ် နူပေဲါဆဵုဂဗပါ်ပရအ်တၚ်နၚ်ဏအ်တုဲ ကၠောန်ဗဒှ်အာ ပေဲါကောံဓရီုဇၞော်သၚ်သၟတ်မန်မာန်ရောၚ်။

သၚ်သၟတ် ကေုာံ သၟတ် ဂွံသၠုၚ်ပတိုန် ပရေၚ်ပံၚ်တောဲမာန်ကီု ဂွံပါ်ပရအ်ဒုၚ်စသိုၚ် ပရေၚ်အာက္ဍိုပ်မာန်ကီု လဝ်စိုတ်တုဲ ကာလကၠောန် ပေဲါဆဵုဂဗပါ်ပရအ်တၚ်နၚ်မ္ဂး ကော်ဘိက်အာသၟတ်တအ်ကီုရောၚ်။
လိက်မကဵုဗဟုသုတ

## လိက်မကဵုဗဟုသုတ (ဝါ) လိက်မကဵုပညာ

**တင်ရန်တၟအ် - မလဴဗၟံက်ထ္ၜးကဵု ပရူဗဟုသုတ (ဝါ) ကဵုပညာ ဒဒှ်ဍာံ မွဲမွဲ၊၊**

ပ္ဍဲဂၠးတိ ခေတ်ပညာဏအ် ဂကူလိက်မကဵုပညာဏအ် ညံင်ဂွံဗှ်လေပ် ဗှ်ကၠိုဟ်တုဲ အလဵုဇကု ညံင်ဂွံချူလေပ်ဂှ် ကိစ္စဇၞော်ကွေဟ်ရ၊၊ 

လက်သန် လိက်မကဵုပညာဏအ်ဂှ် ဒဒှ် မဒှ်လိက် မချူဗၟံက်ထ္ၜး ပရူဗဟုသုတ၊ ပညာမွဲမွဲ နကဵု အရီုအဗင် (ဝါ) မၞုံကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (definition)၊ မပါ်ကရေက်ဒၞာဲဍေဟ်ကဵုဍေဟ် (classification)၊ တင်မပတိုန်ထ္ၜး(description)တအ်ရ၊၊ ပဲါနူဂှ်တုဲ အရာဗီုမတုပ် ရေင်သကအ်၊ အရာဗီု မဆက်စပ် ရေင်သကအ်တအ်ဂှ် ချူဗၟံက်ကဵုဂှ်လဝ်ဂှ် ဒှ်အင်္ဂလက်သန် လိက်မကဵုပညာရ၊၊ ဥပမာ လိက်မကဵုဗဟုသုတ ပရူကၠမ္ဂး ဒးချူပရူဂကူကၠ၊ ချူဗၟံက်ထ္ၜး ဆပရူကၠ မၞုံပ္ဍဲရုင်တိရစ္ဆာန် ဍုင်လ္ဂုင် သၟးဟွံသေင်ရ၊၊

ဂကူလိက်မကဵုပညာဏအ်ဂှ် ဒှ်လိက် မပ္တံ လိက်ပရေင် ပ္ဍဲပြကိုဟ်အညာ (cyclopaedia)၊ လိက်ပရေင် ပ္ဍဲလိက်ဂျာနေဝ်၊ မဂ္ဂဇြေန်၊ မုက်လိက်ဝပ်သာ်တအ်ရ၊၊ 

## လဒက်ပတန် (structure)

လဒက်ပတန် လိက်မကဵုပညာဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဗီုပြင်ဗဟဵု၊၊ ပဗဟဵု ကုပရူမွဲတုဲ မဆေင်ကဵုပရူဂှ်တုဲ ပါ်တုဲ ပရးချူတိတ်အာ နကဵုကဏ္ဍနာနာ၊၊ 

၁၊၊ ဒုင်သဇိုင် ကုပရူမွဲမွဲတုဲ ဆက်မိတ် (Indledende klassifikation)၊၊

ဥပမာ အစာချူလိက်ဂှ် ချူပရူကဝဲဇြင်၊၊ ညး စချူဗၟံက်ထ္ၜး ဂကောံဂကူကဝဲဂမၠိုင်၊ တုဲမ္ဂး ညးပိုင်ခြာထောအ် ဒဒှ်ရ ညးမိက်ဂွံ ပရူကဝဲဇြင်၊၊ 

၂၊၊ ပတိုန်ထ္ၜးပရူမဆေင်စပ် မဒှ်ဍာံဂမၠိုင် (Faktuelle informationer)၊၊

ညးဗၟံက်ထ္ၜး ပရူမဆေင် ကုကဝဲဇြင်ဂှ်၊၊ ဥပမာ ရုပ်သာ်ဍေဟ် ဒှ်ဒၟံင်ဗီုလဵု၊ ဍေဟ်ဂျိုင် ပ္ဍဲၜဳဍာ်ဗီုလဵု ဒၞာဲလဵု၊ စၞစဗီုလဵု ဍေဟ်တအ်မစ၊ ဂလိုင်လဵု ဍေဟ်တအ်မစ၊ စိုတ်စရိုတ်ဍေဟ်တအ် ဗီုလဵု၊ သၞဍေဟ်တအ်ဂှ် မုရော မြဴသာ်ဝွံ ဒှ်တမ် မွဲတုဲမွဲ ဆက်ဗၟံက်ထ္ၜးဏာရ၊၊ 

## အရေဝ်မသုင်စောဲ

၁၊၊ ဥပမာ ချူပရူကဝဲ၊ ဟိုတ်မချူ ပရူကဝဲမွဲ ဟွံသေင်၊ မချူပရူဂကူကဝဲတုဲ မလေပ်စကာအရေဝ် မဆေင်ကု
လိက်သေံအက္ခရာသေံ

= လိက်သေံအက္ခရာသေံဘာသာမန် =

= ပရေင်နာနာသာ် =

## နိဿဲ
 ကဏ္ဍ:လိက်ပတ်
ဝ

**ဝ** ()ဂှ် ပၞောဝ်ကဵု ဗျည်မန် ခေတ်တၟိ (၃၅) မဂှ် ဒှ်အက္ခရ် မရနုက်ကဵု ၜါစှ်ောဒစိတ်တုဲ ပ္ဍဲကဵုအရေဝ်မန် မၞုံရမ္သာင်ၜါၜါ ရမ္သာင်သာ ကဵု ရမ္သာင်ဇြိုင်ဂှ်မ္ဂး "ဝ" ဂှ် သီုဒှ်ဗျည်ရမ္သာင်ၜါ ရမ္သာင်သာကီု
သီုကဵု ရမ္သာင်ဇြိုင်တုဲ ဗွဲဓမ္မတာ ပၠုပ်လဝ်ပ္ဍဲဂကောံဗျည်ဒုတိယ။ ရမ္သာင်မန် မွဲဂကောံမနွံပန်ပန်ဂှ် "ဝ" နွံ ပ္ဍဲဒၞာဲရမ္သာင်မွဲ ကေုာံ ပိ၊ "ဝ" သာ၊ "ဝှ" သာဇြိုဟ်၊ "ဝ" ဇြိုင်၊ "ဇွ" ဇြိုင်ဇြိုဟ်။ ဆဂး အက္ခရ် လ ဝွံ ဒၞာဲဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ပတိတ်ဒၟံင်ရမ္သာင်ၜါ ရမ္သာင်သာကီု သီုကဵု ရမ္သာင်ဇြိုင်ရ။

## ဝင်

အက္ခရ် "ဝ" ဝွံ နူတမ် ကၠုင်နူ အက္ခရ်ဂြန္ထ နူဒေသဍုင်အိန္ဒိယသၠုင်ကျာ ဗွဲမဂၠိုင်ကော်ခဴစ အက္ခရ်ပလ္လဝ နူအေဒဳ (၅-၆) ဗွဝ်ကၠံရ။ အက္ခရ်ပလ္လဝဂှ် စောန်ဆက်ကၠုင် နူအက္ခရ်ဗြဟ္မဳ။တမ်မူလ အက္ခရ်ဗြဟ္မဳဂှ် တၠပညာတအ် လညာတ်ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်ကီုလေဝ် လညာတ် Georg Bühler မဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ အက္ခရ်ဗြဟ္မဳ နူတမ် မကၠုင်နူသေမိတိစ် (Semitic)ရ။ အတိုင်လညာတ်ညးမ္ဂး ပ္ဍဲၜိုတ် ဘဳသဳ ၆ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဗဗၞးတအ် ကေတ်အက္ခရ်ဂှ်တုဲ ညံင်ဂွံကိတ်ညဳ ကုရမ္သာင်သံသကြိုတ် ကေုာံ ပြကြိုတ်ဂှ် ညးတအ် ဖန်ဗဒှ်လဝ်ရ။ လညာတ်တၠပညာ မပ္တံကဵု G.R. Hunter, S.R. Rao, John Newberry ကေုာံ Krishna Rao တအ် ညာတ်ကေတ် အက္ခရ်ဗြဟ္မဳဂှ် နွံအဆက်တမ် နူကဵု အက္ခရ်/သင်္ကေတအိန္ဒူ (Indus script/Indus symbol) ရ။ 

## ကၟက်
ဝဂှ် နဒဒှ် ကၟက် (ကွက် ဝ) မွဲလေဝ် စကာကီုရ။ ဝ ဂှ် ယဝ်ရပံင်ကဵု ဗျည်ရမ္သာင်သာမ္ဂး ပ္တိတ်ရမ္သာင်သာ၊ တုဲ ယဝ်ရပံင်ကဵု ဗျည်ရမ္သာင်ဇြိုင်မ္ဂး ပ္တိတ်ရမ္သာင်ဇြိုင်ရ။ ဥပမာ ကွ (ကဝ)၊ ခွ (ခဝ)၊ ဂွ (ဂဝ) မြဴသာ်ဝွံ ဒှ်တမ်ရ။ ဝ ဝွံ ကာလကွက် ပံင်စုတ် ပ္ဍဲကဵုဗျည်တၞဟ်မ္ဂး ကလိဂွံ ရမ္သာင်မွဲရ။ အက္ခရ်ဝဂှ် ယဝ်ရ နွံလက္ကရဴ ဗျည်ပထမမ္ဂး ၜိုန်ရ ပတိတ်ရမ္သာင် ဝ ကီုရ။ ပ္ဍဲခေတ်သၠရိုတ်ဂှ် တၞဟ်န ဂွံတီ မပတိတ် ရမ္သာင်သာတုဲ သၟဝ်ဂှ် ကွက်စုတ် ှ ဗီုဏအ်လေဝ် ဂွံဆဵုကေတ်ကီုရ။ ဥပမာ ပဝံင် ဂှ် ပတိတ်ရမ္သာင်သာတုဲ ပ္ဍဲသၠရိုတ် (လ္ၚဵု)ဂှ် ဂွံဆဵု ညးချူ (ပဝှံင်)ရ။

## နိဿဲ
ဝလ်တာ ချေတ်ထောန်၊ ဒံက်တာ

**ဝလ်တာ ချေတ်ထောန်** ( (Burmese: ဝေါ်လတာချစ်ထွန်း)) (၁၈၉၈–၁၉၄၇) ဝွံ ဒှ် သၟာကာယဗလ ကေုာံ သၟာထၜင်လျိုင် (body building and weight lifting) ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာရ၊၊ ညးဂှ် ဒှ်ဂကူမန် မကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲဍုင်မတ်မလီု ပ္ဍဲခေတ်အင်္ဂလိက် မဒှ်ကောန် ဒံက်တာချေတ်ထောန် (Dr Chit Tun) မိတုင်ၚိုဲ (Thein Ngwe) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၉၈ ဂိတုအံက်တဝ်ပါ ၁၄၊ ပ္ဍဲမိမ မရှ်ေသှ်ေ သာသနာခရေတ်ယာန်ရ၊၊  ဝလ်တာ ချေတ်ထောန်ဝွံ လုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲစရင် မၞိဟ်ဒယှ်အိုတ် (၁၈)တၠ ပ္ဍဲကောန်ဍုင်ဗၟာဂမၠိုင်ရ၊၊

## မကတဵုဒှ် သၟာကာယဗလ (bodybuilder)
ဝလ်တာ ချေတ်ထောန်ဝွံ တိုန်ဘာ ပ္ဍဲဘာသင်ပဝ် ဍုင်လ္ဂုင် (Rangoon's St. Paul Convent School) တုဲ ဆက်တိုန် ပ္ဍဲတက္ကသိုလ်လ္ဂုင်ရ၊၊ ဟိုတ်နူ ညးစန်ဒက်ကွးဘာ သွက်ဂွံ ဒစဵုဒစးအလဵုအသဳ ညံင်ဂွံ ကဵုအခေါင် ကုညးဍုင်ကွာန်တုဲ ပရေင်ဘပဠ ကုဘဝညးဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ ညးဒးပြံင်အာတိုန်ဘာ ပ္ဍဲအိန္ဒိယရ၊၊ ပ္ဍဲအိန္ဒိယလေဝ် ညးဆက်ကၠောန် သွက်အခေါင်ညးဍုင်ကွာန် မပံင်တောဲ ကုကွးဘာအိန္ဒိယ မဂစာန် သွက်အခေါင်ဗၠးၜးရ၊၊ မွဲလပါ်ဂှ် ညးသီုဝေင်ဓတ်ကာယဗလရ၊၊ ပ္ဍဲအိန္ဒိယဂှ် ညးဂွံဇၞးကေတ် ပ္ဍဲအရာမထ္ၜး ကာယဗလ ဗွဲမဂၠိုင်ကဵုဒၞာဲရ၊၊  ညးချူလိက် နကဵုက္ဍိုပ်လိက် Barbell Exercises  မဒှ်လိက် ခန္ဓကာယ ကေုာံ စိုတ် ဗီုမဆက်စပ် ပ္ဍဲအရာ ကာယဗလရ၊၊ လိက်ဂှ် အဓိကသဇိုင် ပ္ဍဲအရာ ကာယဗလ (the tenets for Muscle Control)တုဲ ဒှ်လိက် တၟေင်တၟဟ် ပ္ဍဲကဵု အခိုက်ကၞာ ကာယဗလ အိန္ဒိယ မွဲကီုရ၊၊

## ဘဝ အစာသဝ်ဝန်
ဝလ်တာ ချေတ်ထောန် ဘာပညာဂဥုဲ တုဲဒှ် နူတက္ကသိုလ် ကာလ်ကတ္တာ(Calcutta University) တုဲ စဴကၠုင် ဍုင်ဗၟာ လုပ်ကၠောန် ပ္ဍဲရုင်ဂဥုဲစိတ္တဇ တတာလေ မဆေင်ကဵု ယဲစိုတ် (Rangoon Mental Hospital (Tadalay))ရ၊၊ ညးချပ်လဝ် သွက်ဂွံပံက်ရုင်ဂဥုဲပုဂ္ဂလိက သွက်ညးမတိုန်ရုင်ဂဥုဲဟွံမာန်တအ်ကီုလေဝ် စဵုကဵု မဒးစုတိအာဂှ် ကသပ်ညး ဟွံဍိုက်ပေင်ရ၊၊

## ဘဝ နဒဒှ် ကောန်သၟိင်ရုပ်ဒမျိုင် Life as movie star
ဝလ်တာ ချေတ်ထောန်ဂှ် ဒှ်မၞိဟ်မွဲတၠ ပ္ဍဲကဵု ကောန်သၟိင် ရုပ်ဒမျိုင် ဍုင်ဗၟာကၠာအိုတ်ရ၊၊  ညးလုပ်ချဳဓရာင် ပ္ဍဲရုပ်ဒမျိုင်ဗၟာ'ပန်းပဲမောင်တင့်တယ်' ရ၊၊ ဆဂး ဝလ်တာ ချေတ်ထောန် ဒးစုတိအာ နကဵု ကွဳလိုန်ဓါတ်ဗဂါပ်/ကာဇီု ပ္ဍဲကဵု ၁၉ နဝ်ဝေန်ပါ ၁၉၄၇ ကြဴနူ မစဴကၠုင် နူမဒုင်သၟာန်သွဟ် ကုအစာပရိုင်တအ်ရ၊၊ ပ္ဍဲကွဳလိုန်ဓါတ်ဗဂပ်ဂှ် ကောန်ပၞာန်အေသ်သကတ် (military escorts) ဒှ်မၞိဟ်မလုပ်ပထုဲရ၊၊

ကာလညးမစုတိအာဂှ် သမ္ဘာညး ဂကူဗြိတိန် (Barbara Margaret King) ကေုာံ ကောန်ဇာတ်ညး ဝလ်တာ ချေတ်ထောန် ဒုတိယ (Walter Chit Tun, II)တုဲ ဒှ်အပါနော် ဇျောတ်သဝါ ချေတ်ထောန် (Joshua Chit Tun) မဒှ် မၞိဟ် မပဒတဴ ပ္ဍဲဍုင်အမေရိကာန် မဒှ်မၞိဟ်မပ္တိတ် ရုပ်ဒမျိုင် (movie producer) ကေုာံ ကမၠောန်ပရဟိတ (philanthropist( မွဲရ၊၊ 

## နိဿဲ

ကဏ္ဍ:အတ္ထုပ္ပတ္တိ
ကဏ္ဍ:ကဏ္ဍအဓိက!
ကဏ္ဍ:BEHM
ဝါင်ကဖြဴ

**ဝါင်ကဒါတ် **() ဂှ် ဒှ်ဂကူဝါင်မွဲဂကူတုဲ ဟိုတ်မလေပ်စုတ် ကာလမဍုန်စ သွကဒါတ်တုဲ မန်ကော်စ ဝါင်ကဒါတ် ဒှ်မာန်ရ၊၊ ဟိုတ်မဂွံဒၟံင်သၟူပၞဴဂှ်ရ ဗီုအင်္ဂလိက် ညးကော်စ Lemon basil မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဝါင်ပၞဴ ရ၊၊ ဝါင်ကဒါတ်ဝွံ ဂွံဆဵုကေတ် ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲဒေသအဖရိက ဒိုဟ်ဨသာန် ကဵု အာရှ ဒိုဟ်အဂၞဲရ၊၊ ဆဂး အခိင်လၟုဟ် ဟိုတ်နူ မၞိဟ်ပ္ဍဲရးပလိုတ်တအ်လေဝ် စလေပ်ကီုတုဲ ပ္ဍဲဍုင်ရးပလိုတ် ဗီုကဵု ရးယူရောပ်တအ်ဂှ်လေဝ် တဵုဒၟံင် ပ္ဍဲကဵုသ္ၚိ၊ ပ္ဍဲသ္ၚိဒ္ၚောဝ်ကီုရ၊၊

ဝါင်ကဒါတ်ဂှ် တၞံဍေဟ် တိုန် သၠုင် စဵုကဵု ၂၀-၄၀ သေန်ဒဳမဳတာ (၈-၂၀ ၝောအ်တဲ) မာန်ရ၊၊ ဍေဟ်မၞုံကဵု ပ္ကဴအသာ်ဗု၊၊ တၞးဍေဟ်ဂှ် တုပ်ဗီု တၞးဝါင်တၞဟ်ကီုလေဝ် တၞးဍေဟ် ဟွံတီု ကြဳဒၟံင်တုဲ လပါ်လတူ ကေက်ဒၟံင်ညိရ၊၊ ကဴဍေဟ်တိတ်တုဲ မဍေဟ်ဂှ် မလေပ်ကှ် ပ္ဍဲတၞံရ၊၊ 

ဝါင်ကဒါတ်ဂှ် ပ္ဍဲမန်ဂှ် ၜိုန်ရ စုတ်စ ပ္ဍဲအကြာသွ ညိညဓဝ်ကီုလေဝ် ပ္ဍဲကဵုပါင်ဖဴအာရာပ်၊ အေန်ဒဝ်နဳရှာ၊ ဖလိပေန်၊ လဴ၊ မလေ၊ အဳရာန် ကေုာံ သေံတအ်ဂှ် စကာဂၠိုင်ကွေဟ်ဟ်ရ၊၊ မန်မစုက်လုက် ကုဖဴသေံတအ်ဂှ် တၞးဝါင်ကဒါတ်ဂှ် ညးတအ် ကၠပ်စ ကဵုဖရံက်ဗ္စးပၞဴ၊ သာ်ဂှ်ဟွံသေင် စုတ်အကြာကဝေက်ရ၊၊

## လွပ်
ဝါင်ကဒါတ်ဂှ် ပ္ဍဲဖဴမန်မ္ဂး ညးစုတ် ပ္ဍဲသွ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲသွကဒါတ်ရ၊၊ ပ္ဍဲကဵုသွတၞဟ်တအ်လေဝ် စုတ်ဂွံကီုရ၊၊ မန်မစုက်လုက် ကုဖဴသေံတအ်မ္ဂး တၞးဝါင်ကဒါတ်ဂှ် စုတ်ပ္ဍဲကဵုကဝေက်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠပ်စ ဂျိုင်င် ကဵုဖရံက်ဗ္စးပၞဴရ၊၊ 

ဝါင်ကဒါတ်ဂှ် ပခိုဟ်ကဵု ဒြဟတ်ဒုင်ဗဒဝ် (health of immune system)တုဲ စဵုဒၞာကဵု ယဲနာနာသာ်မာန်ရ၊၊ တုဲပၠန် ဍေဟ်ပညိင် ကဵုဆီတုဲ ပကဵု ညံင်ဟွံဂွံဒှ် ယဲဆီၜေတ်၊ မွဲပၠန်ဂှ် ပကဵု ညံင်စၞဂွံလာဲတုဲ ထိင်ဒဝ်ကဵု ဓါတ်ဗ္စးအက်သေဒ် ပ္ဍဲထိုင်စၞရ၊၊ ဟိုတ်မၞုံကဵု ဓါတ်ပသဲတုဲ ဍေဟ်ပခိုဟ်ကဵု ဇုတ်ကီုရ၊၊ 

## တဵုလွဳ
ဝါင်ကဒါတ် ဂှ် ညံင်ရဴတၞံဝါင် ဂကူနာနာတအ်ကီု ဒှ်တၞံ နူဒေသဂမ္တဴတုဲ ပ္ဍဲမွဲတ္ၚဲ ဒးကလိဂွံလျးတ္ၚဲ အောန်အိုတ် ပွိုင် ၆ နာဍဳရောင်၊၊ တၞံဝါင်ကဒါတ်ဂှ် ဒှ်တၞံမတဵုလောဲသွာတုဲ ဂွံဍာ်တှ်ေတုဲ ဟွံဒးကဵုဝါဲကွေဟ်ဟ်ရ၊၊ ဆဂး ယဝ်ရ တိဂှ် ဝါဲအောန်အာမ္ဂး တၞးဍေဟ်တိတ်အောန်ရ၊၊ ဍေဟ်နွံပၟိက်ဍာ်ဂၠိုင်င်တုဲ ဍာ်ကှ်မ္ဂး တၞးဍေဟ်အေဲစှ်ေအာရ၊၊ ဆဂး ကာလဂွံဍာ် ကလေင်မြဴတိုန်ပၠန်ရ၊၊ 

ဝါင်ကဒါတ်ဂှ် ဟိုတ်မၞိဟ်မတဵုတအ် ၜှ်ကုတ်တုဲ ကဴဟွံဂတာပ်ရ၊၊ ယဝ်ရစွံလဝ် ကဵုကဴမ္ဂး တၞးဍေဟ် ဍောတ်သောဲစှ်ေ၊ တုဲပၠန် ကှ်အာမာန်ရ၊၊ ကဴဍေဟ်မံက်တိုန်ကၠုင်မ္ဂး ဒးကုတ်ထောအ်ရောင်၊၊ ကုတ်တုဲမ္ဂး တၞးတၟိကလေင်တိုန်ပၠန်ရ၊၊ တၞံဝါင် ပ္ဍဲဒေသဂမ္တဴဂှ် ဒှ်တၞံမဂၠိုင်ကဵုသၞာံမွဲရ၊၊

သွက်ညးမတဵု ပ္ဍဲရးယူရောပ်တအ်ဂှ် ကဵုကဴဍေဟ်တိုန်တုဲ စွံမဍေဟ်လေဝ်ဂွံကီုရ၊၊ မုဟိုတ်ရောမ္ဂး ကညင်အိုတ် စိုပ်အခိင်ဂံက်မ္ဂး တၞံဍေဟ်တအ်ဂှ် ချိုတ်အာရ၊၊

## နိဿဲ
ဝေါဟာရ ဗေဒသဏ္ဌာန် တၞး

ဗွဲသၟဝ်ဝွံ မဒှ်အရာ မပံက်ပွံက် ယၟုဝေါဟာရ ပ္ဍဲအရာမစကာ ကာလ ဗၟံက်ထ္ၜး ဗီုသဏ္ဌာန် တၞးဆု တၞံဆုဂမၠိုင်ရ၊၊ တၞးဆုတအ်ဂှ် လ္ၚဵုရံင်ကြပ်တုပ်ကီုလေဝ် တၞးဆုတအ်ဂှ် မွဲတၞးကဵုမွဲတၞး ဗီုသဏ္ဌာန်ဍေဟ် ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်ရ၊၊ တၞုင်တၞးတအ်ဂှ် လ္ၚဵုမ္ဂး ဒှ်ဗီုဓမ္မတာ၊ လ္ၚဵုဗီုဓမ္မတာဟွံသေင်၊ လ္ၚဵု ကလိတ်တုဲ လ္ၚဵု မၞုံကဵုကသော်၊ လ္ၚဵုဓရအ် လ္ၚဵု မၞုံကဵု ဇလ မြဴသာ်ဝွံ ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်ရ၊၊ တၞဟ်နဂွံပါ် ဗီုသဏ္ဌာန်တအ်ဂွံတုဲ ကဵုလဝ်ယၟု အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ၊

## ဗီုလဒက်ပ္တန် တၞး (Leaf structure)

တၞး နူတၞံဗွဲမဂၠိုင်မ္ဂး နွံကဵု ဗီုလဒက်ပ္တန် မထပေဟ် မကော်ဂး သၠ၊ ဆဂး တၞးသီုဖအိုတ်ဂှ် ထပေဟ်ဒၟံင် ဖအိုတ် ဟွံသေင်၊ လ္ၚဵုဂှ် ထၜေါမ် (cylindrical)လေဝ် နွံကီုရ၊၊ တၞး ဗွဲမဂၠိုင်တအ်ဂှ် မွဲတၞး မွဲဓဝ်လေဝ်နွံကီု လ္ၚဵုဂှ် ဒှ်ဒၟံင်ကမာ မဂၠိုင်ကဵုတၞး မစာတ်ဗာန်ဒၟံင်လေဝ် နွံကီုရ၊၊ တၞံပ္ကဴဂမၠိုင်မ္ဂး ညံင်ရဴမၞုံကဵုတၞး သၠမွဲတၞးဂှ် ပ္ဍဲတဝ်တၞးမွဲဂှ် နွံကဵုတၞးဗွဲမဂၠိုင် မကော်စ petiole၊ တုဲပၠန် နွံကဵု ဓရှ် (stipule) မပံင်ပကောံလဝ် နကဵုတဝ် (rachis) လေဝ် နွံကီုရ၊၊ 

## ဗီုပြင်တၞး ကေုာံ သၠတၞး(Leaf and leaflet shapes)

အရာတၟေင် ကေုာံ ဗီုပြင် တၞးတအ်ဂှ် ဒှ်အရာ သွက်ဂွံစၟတ်သမ္တီ ဗၟံက်ထ္ၜး ပါ် ဂကူတၞံဆု နာနာတအ်ရ၊၊ ပါဲနူဂှ်တုဲ ဗီုပြင် သဏ္ဌာန်ပ္ကဴတအ်လေဝ် စကာ ပ္ဍဲအရာ မပါ်စၟတ်သမ္တီ ဂကူတၞံဆုတအ်ကီုရ၊၊

## Edge

Leaf margins (edges) are frequently used in visual plant identification because they are usually consistent within a species or group of species, and are an easy characteristic to observe. Edge and margin are interchangeable in the sense that they both refer to the outside perimeter of a leaf.

## Leaf folding

Leaves may also be folded or rolled in various ways. The folding of leaves within a bud is vernation,  is the folding of an individual leaf in a bud.

## Latin descriptions

The Latin word for 'leaf', , is neuter. In descriptions of a single leaf, the neuter singular ending of the adjective is used, e.g.  'lanceolate leaf',  'linear leaf'. In descriptions of multiple leaves, the neuter plural is used, e.g.  'linear leaves'. Descriptions commonly refer to the plant using the ablative singular or plural, e.g.  'with ovate leaves'.

## See also

* Glossary of botanical terms

* Cladophylls are leaf-like petioles

* Leaf size

* Sinus

* Leaflet (botany) and Rachis

* Petiole (botany) and Plant stem

* Phylloclades are flattened stems that resemble leaves

* Pinnation

* Plant morphology

* Taxonomy (biology)

## References

## Bibliography

* 

* , in 

* , in 

* 

## External links

* The Description of Leaves, University of Rochester

* Fairchild Tropical Botanic Garden

* Vplants 

* Botany 115 

* The seed site
ဝေါဟာရအဘိဓါန်

ဝေါဟာရအဘိဓါန်
* {က}

ကညာသမုဲလှေင် = ဒှ်ဝုတ်တၟိ၊ ဝုတ်ဍေတ်တ်

ကညာနိမိတ်       = ကလျာဏမိတ္တ၊ မိတ်သဟာဲခိုဟ်

ကဏာ               = ကၞာ

ကနောတ်           = ကၞောတ်

ကနောဟ်           = အပေါတ်ကၠေဟ်သြိုဟ်(စလွယ်)

ကမု                   = သ္အးဇ္ၚး၊ ဗုဗု

ကံမက်ပံင်ဂၠုင်        = ကၟဳဂၠုင်

ကေတ်ပရာက်       = ကေတ်ဒရီုအဗင်

ကမတ်               = ချောဲ၊ ကမတ်ဒဇိပ်-ချောဲဒဇိပ်

ကမာင်               = ကၞက်ဒက်စိင်၊ ဇုက်ဒက်စိင်

ကမၞတ်               = ကမၞောတ်၊ ကၞောတ်

ကမၞောတ်ကမြံ       = ထေဲပၞောတ်

ကမြဴ                   = တီဂၠိုင်၊ ပရိုင်ပြး

ကမၠ                    = ဖေက်

ကမၠေဝ်               = ဗွဲမဂၠိုင်၊ ကမၠေဝ်ကမၠံင်

ကမၠင်                 = ကောန်ကၠင်၊ ကောန်မိမဟၟဲ

ကယောဝ်                 =ကယျောဝ်
                               =ကျောဝ်ရံင်၊ ဖျဝ်၊ ဖျေံ

ကရိ                         =ညးထ္ၜးဂၠံင်၊ ညးဗက်စိင်

ကရာင်                     =ခၜံက်၊ ခၟာ်စိင်

ကရာပ်                     =(ကြိ)ကြေပ်မံင်၊(နာံ)သွက်ဂွံပရာင်

ကရုတ်ဏာ               =ကရုဏာ

ကလဝ်                      =ဂၞကျာ်သၟီ၊ (ကတော်)

ကလှဝ်                      =ဂၞကျာ်သၟီ၊ (ကတော်)

ကလိုအ်                     =ကၠောံ၊ ကလောံ

ကသာပ်                     =သြန်၊ ဒင်္ဂါ၊ လာဘ်သ္ကာ

ကသှ်                          =တသှ်၊ သွဟ်

ကာ                             =ကာလ၊ ကိင်ကာ

ကာလှ                         =ကာလ

ကိတ္တိယ                       =(ပါ) ထိုင်သး၊ အကြီု

ကေလ                         =(ပါ) ဂေါပါလ၊ ပၟင်ဂၠဴ

ကေလတိ                     =ချဳ

ကေစ္စ                           =ကိစ္စ၊ ကေတ်စ

ကင်ၚါင်                        =ကင်

ကေန်                           =ကေတ်

ကေါပ်ကါဲ                      =စဳရေင် (ကွပ်ကဲ)

ကံင်                              =ဒပ်ပၞာန်

ကၞုသင်ဒက္ခိဏဂဝ်        =ကၞုသင်စက်စးဂေတ်လပါ်တဲပုင်

က္ဍန်                              =ဍန်ဂြက်

က္ဍတ်                             =ဍတ်ပါ်၊ ပေင်
## နိသာဲ
နူလိက်အုပ် - အကြီုရာဇာဓိရာဇ်
နာဲမိုင်တဝ် (B.A;Dip.Lib;R.L;
သက္ကရာဇ် သာသနာ(၂၅၄၃)သၞာံ၊ စူဠ သက္ကရာဇ်(၁၃၆၁) သၞာံ၊ ဂိတုဖဝ်ရဂိုန် သက္ကရာဇ် ခရေတ် (၂၀၀၀) သၞာံပေင်၊  ဂိတုမာတ်၊
ဍုင်လ္ဂုင်။
ဝဳကဳပဳဒဳယာ

**ဝဳကဳပဳဒဳယာ** ()ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ မသက္ကုင္ၚုဟ် ပ္ဍဲ ဝေပ်သာ်မွဲ မပံင်ပ္ကောံချူလဝ် နကုညးလွပ် မရပ်စပ်သုင်စောဲတအ်ရ။ ဝဳကဳပဳဒဳယာဂှ် ဒှ် မုက်လိက်ဝေပ်သာ် မၞိဟ်မဒးစိုတ်ဂၠိုင်အိုတ် သွက်ဂွံနိဿဲလ္ၚတ်ကေတ် ပရူမွဲမွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိဏအ်ရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ ဒှ် မုက်လိက် ညးမလုပ်ဗှ် ဂၠိုင်အိုတ်ကီုရ။  ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဖံင်ဒေယှေန် မဒှ် ဂကောံစေတနာ၊ မတန်တဴဒၟံင် နကုသြန်မဒါန်အထံက်အပင် နူညးဂမၠိုင်ဂှ် ဒှ် ဂကောံမပိုင်ပြဳ ကေုာံ ထံက်ပင်လဝ် ဝဳကဳပဳဒဳယာဝွံရ။ 

ဗီုအင်္ဂလိက် encyclopedia ဂှ် ဗတ်ဗၟာ ညးကၠာဲလဝ် စွယ်စုံကျမ်း ရ၊၊ ရံင် ကုတၠုင်လအာ ဗတ်ဗၟာဂှ်တုဲ ပြကိုဟ်စုင်လေင် ဗီုဏအ် ကေင်စချူလဝ် နွံကီုရ။ ဆဂး ညးဗွဲကြဴညိ ဗီု ကုနာဲဗဳထဝ်မန်ဇြာ ကာလမလုပ်ဗိုင်ကၠောန် ပ္ဍဲ ကမၠောန်စမ်ၜတ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဘာသာမန်ဂှ် ညး ပတိုန်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ encyclopedia ဂှ် နဘာသာမန် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ မ္ဂး ကိတ်ညဳ ဂၠိုင်အိုတ်ရ။ ဗိသ္တာဂှ် နူတမ် ဒှ် ဘာသာသံသကြိုတ်မွဲတုဲ မန်ခေတ်တြေံ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ လိက်မန်ခေတ်ဗုကာံဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ဂၠိုင်ရ။ အဓိပ္ပါယ် ဗိသ္တာဂှ် မလှဲလး ညံင်ရဴၜဳမှာသၟိတ်တုဲ ဒှ်ကၠုင် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ မသက္ကုင္ၚုဟ် ရ။

ညးလွပ်တအ်လေဝ်  ဇၟာပ် အခိင်အခါ နာဍဳဟွံခြာ ဗီုညး ကုညး ဖန်ပလေဝ်ဒါန် ချူစုတ်ဒၟံင်တုဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာဂှ် ဒှ်ကၠုင် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ မဍိုက်ပေင်တဴ ကုပရူပရာနာနာမွဲရ။ ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳယာမန်ဝွံလေဝ် ယြဴညးလဵုမွဲ ဟွံဟီု အတိုင်သၞောဝ် မလိက် Unicode Font ၅.၂ ဂှ် ဒ္ဂေတ်ဗက်တုဲ ဗှ်ကေတ်မာန်၊ စၠောအ်ချာဲကေတ်မာန်တုဲ သီုချူပတိုန် ဗွဲမဗၠးၜးမာန်ရ။

## ဝင်

ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ နဘာသာအင်္ဂလိက် ပ္ဍဲ မုက်ဝေပ်သာ်ဂှ် စကၠောန်ကၠုင် တၟာလအ်ရ၊၊ ဆဂး ဆမွဲကီု ဟွံအံင်ဇၞးရ။  ဝဳကဳပဳဒဳယာ စကၠောန်ကၠာအိုတ်ဂှ် နကဵုပရဝ်ဂျက် နုပေဒဳယာ (Nupedia) မဒှ် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ နကဵုဘာသာအင်္ဂလိက်၊ လိက်ပရေင်တအ်ဂှ် အစာမစိုန်သကီုတအ်ဟေင် မချူတုဲ ကလေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်လၟေင်င်ရ။ ပရဝ်ဂျက်ဂှ် စဒက်ပ္တန်လဝ် ပ္ဍဲ ဂိတုမာတ် ၉၊ ၂၀၀၀။ Bomis မဒှ် ကမ္မဏဳဝေပ်သာ်ဂှ် ပိုင်ပြဳလဝ်ရ။ မၞိဟ်မဒါန်ပလေဝ်ဂှ် ဒှ် ဂျိမ်မဳ ဝေလ် (Jimmy Wales) ကု လာရ်ရဳ သန်ဂေရ် (Larry Sanger)။ နုပေဒဳယာ ဂှ် နွံ သၟဝ်လာင်ဇြေန် Nupedia Open Content License ရ။ ဝေလ် ကၠောန်ခၞံပတိုန် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ ဇၟာပ်မၞိဟ် အခေါင်မလုပ်ဒါန်ပလေဝ်မာန်၊ တုဲ သန်ဂေရ်ဂှ် ဒှ် မၞိဟ်မဖန်ဗဒှ် ဂၠံင်တရဴပဝ်လသဳ စကာ ဝဳကဳ ညံင်တင်ရန်တၟအ်ဂှ် ဂွံဒှ် ကမၠောန်ရ။  ပ္ဍဲဂိတုဇာန်နဝါရဳ ၁၀၊ ၂၀၀၁ ဂှ် သန်ဂေရ် ပ္တိုန်ထ္ၜး ပ္ဍဲ စရင်အဳမေလ် နုပေဒဳယာ သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ် ဝဳကဳ မွဲ နဒဒှ် ပရဝ်ဂျက် သွက် နုပေဒဳယာ ရ။

### ဆက်မိတ်တုဲ ဇၞော်မောဝ်တိုန် ဗွဲမပြဟ်
Wikipedia.com ကု wikipedia.org ဂှ် စစၟတ်သမ္တီကၠောန်ကၠုင် နူ ဂိတုဇာန်နဝါရဳ ၁၂၊ ၂၀၀၁ ကေုာံ ဇာန်နဝါရဳ ၁၃၊ ၂၀၀၁ တုဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာဂှ် စဆက်မိက် ကုပုရိသာတ်တအ် ပ္ဍဲ ဂိတုဇာန်နဝါရဳ ၁၅၊ ၂၀၀၁ မဒှ် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ နဘာသာအင်္ဂလိက်မွဲဟေင် ပ္ဍဲ www.wikipedia.com  တုဲ သန်ဂေရ် လလောင်တြး ပ္ဍဲ စရင်အဳမေလ် နုပေဒဳယာ။ လၟေင်ဂၠံင်တရဴ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဒဒှ် မၞုံ ကုလညာတ်မမံင်လဒေါဝ်ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ပ္ဍဲ ဂိတုဂတဂှ်ရ။ အကြာ နုပေဒဳယာ ကု ဝဳကဳပဳဒဳယာဂှ် ပိုင်ခြာလဝ် သၞောဝ်ညိညကီုရ။ ရန်တၟအ် နူတမ် နူ ကမ္မဏဳဗောမိသ် Bomis ဂှ် သွက်ဂွံဒှ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် နူ သတ်ကၟဝ်ဇဝ်ပ္ကဴ ဝဳကဳပဳဒဳယာရ။ 

ဝဳကဳပဳဒဳယာ နူ တမ်တေအ်ဂှ် စပ် ကု Slashodot ကေုာံ web search engine indexing ဂှ် ဂွံ အရီုအဗင် နူ နုပေဒဳယာရ။ မၞိဟ်မဒါန်ပလေဝ်လိက် ဒက်ပ္တန်ပတိုန် ပ္ဍဲ ကၞောတ်သၞာံ ၂၀၀၄ ဂှ် ဒှ်အာ သီုဖအိုတ် မၞိဟ် ၁၄၁ ရ။ နုပေဒဳယာ ကု ဝဳကဳပဳဒဳယာ ပံင်တောဲရေင်သကအ် စဵု သာပါ စိုပ်အခိင် မဖျေဟ်ထောအ် သာဝါတြေံ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၃ တေအ်တုဲ လိက် နူ သာဝါတြေံဂှ် စုတ်ပၠုပ် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာဖအိုတ်ရ။ စိုပ်သၞာံ ၂၀၀၇ ဂိတုသေတ္တေန်ပါ ၉ ဂှ် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ ဗီုအင်္ဂလိက် ဒှ်အာ လိက်ပရေင် ၜါ ပြကောဋိကိုဋ်ပိုဒ်ရ။

## နိဿဲ
ဝိပဿနာ

## Lead section
**ဝိပဿနာ** (အၚ်္ဂလိက်: *Vipassanā*) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ဝေါဟာရဘာသာပါဠိ မနွံအဓိပ္ပာယ် "မညာတ်ကေတ် အတိုၚ်ပၟိက်ဍာံ" ဟွံသေၚ်မ္ဂး "မညာတ်ကေတ် နကဵုပညာတၟေၚ်" ရ။  ပ္ဍဲကဵုသာသနာဗုဒ္ဓဂှ် ဝိပဿနာဝွံ ဒှ်နဲကဲပၟဝ်ဓရ် သွက်ဂွံဖအိုတ်ကၠေံ ကိလေသတုဲ ညံၚ်ဂွံဂွံအာ တြုံတြးနိဗ္ဗာန်ရ။  နကဵုနဲကဲဝွံ မၞိဟ်မပၟဝ်ဓရ်တအ် လ္ၚတ်ကေတ်သဘာဝ ရုပ် ကဵု နာမ် မနွံပ္ဍဲခန္ဓဇကုတုဲ ညံၚ်ဂွံညာတ်ကေတ် လက္ခဏာပိသာ် (အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ) ဂှ် ဒှ်အဓိကရ။ 

ဝိပဿနာဝွံ တၞဟ်ခြာကဵု သမထ (Samatha) ရ။ သမထဂှ် ပကဵုညံၚ်စိုတ်ဂွံညိၚ်ဝတ် (Concentration) တုဲ ဝိပဿနာဂှ် ပကဵုညံၚ်ပညာဂွံမံက် (Insight) ရ။  ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် နဲကဲဝိပဿနာဝွံ ပြးဇးအာ အလုံဂၠးတိတုဲ ဒှ်နဲကဲမလ္ၚတ်စိုတ် ကဵု ရုပ် မနွံကဵုၚုဟ်မး သွက်သန္တိသုခ ကောန်မၞိဟ်တအ်ရ။ 

## History
နဲကဲဝိပဿနာဝွံ စေန်ဆက်ကၠုၚ်နူ လက်ထက်ကျာ်တြဲဂေါတမ သဗ္ဗညု မဂြၚ်ဗိုတ်ဓရ် ပ္ဍဲသၟဝ်တၞံဗောဓိရ။  ကြဴနူကျာ်တြဲ သ္ပပရိနိဗ္ဗာန်တုဲ နဲကဲဝွံ တၠအရှန်တအ် ဆက်ကမၠေအ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲကဵုသုတ်ဇဇှ်၊ အဘိဓမ္မာတအ်ရ။ 

ပ္ဍဲကဵုဗွဝ်ကၠံ (၁၈-၁၉) ဂှ် နဲကဲဝိပဿနာဝွံ ကလေၚ်ဇၞော်မောဝ်တိုန်တၟိ ပ္ဍဲကဵုဍုၚ်ဗၟာ။ အ္စာတၠဂုဏ်ဝိပဿနာ ယၟုမပြာကတ်တအ်ဂှ်:
* **အ္စာတၠလေဝ်ဒီ**: မဒှ်အ္စာတၠ မဗ္တောန်ကဵု နဲကဲဝိပဿနာ ကုခရှ်တအ်ရ။ 
* **အ္စာတၠမဟာသဳ**: မဒှ်အ္စာတၠ မပံက်ကဵု တိုက်ကမ္မဋ္ဌာန် မဟာသဳ မပြာကတ်အာ အလုံဂၠးတိ။ 
* **ဂုဏ်အ္စာ ဦးဂိုအင်ကာ (S. N. Goenka)**: ညးမပကဵု ညံၚ်နဲကဲဝိပဿနာ ဂွံပြးဇးအာ ပ္ဍဲဍုၚ်အိန္ဒိယ ကေုာံ ဍုၚ်အာယျာပ်၊ အမေရိကာန်တအ်ရ။  

## Core Principles
ပ္ဍဲကာလမပၟဝ်ဝိပဿနာဂှ် နွံသ္ဇိုၚ်အဓိက (၃) သာ်: 

### သတိပဋ္ဌာန် (Four Foundations of Mindfulness)
ဒှ်အရာမစွံသတိ ပ္ဍဲကဵုအရာ ၄ သာ်: 
* **ကာယာနုပဿနာ**: စွံသတိ ပ္ဍဲရုပ်ခန္ဓ (ဥပမာ- ယုဒ္ဓိ၊ အဿာသပဿာသ)။ 
* **ဝေဒနာနုပဿနာ**: စွံသတိ ပ္ဍဲဝေဒနာ (မိပ်၊ ဒဒိုက်၊ ဟွံမိပ်ဟွံဒဒိုက်)။ 
* **စိတ္တာနုပဿနာ**: စွံသတိ ပ္ဍဲစိုတ် (စိုတ်လောဘ၊ စိုတ်ဒေါသ မံက်တိုန်)။ 
* **ဓမ္မာနုပဿနာ**: စွံသတိ ပ္ဍဲဓရ်သဘာဝတအ် (နဳဝရဏ ၅၊ ခန္ဓ ၅)။ 

### လက္ခဏာပိ (Three Marks of Existence)
ယဝ်ရပၟဝ်ဝိပဿနာမ္ဂး ဍာ်ဒကေဝ်ပညာဂှ် ဒးညာတ်ကေတ်: 
* **အနိစ္စ**: အရာခပ်သီု ဟွံဗိုန်ဗတ်၊ ကတဵုဒှ်တုဲ လီုလာ်အာ။ 
* **ဒုက္ခ**: အရာခပ်သီု ဒှ်ဒဒိုက်၊ ဟွံမွဲကဵုတြုံတြး။ 
* **အနတ္တ**: အရာခပ်သီု ဟွံသေၚ်ကဵုဇကု၊ ဇၟာပ်အရာ ထိၚ်ဒဝ် ဟွံဂွံ။ 

## Practice and Applications
နဲကဲဝိပဿနာဝွံ ဟွံသေၚ်ကဵု သွက်ဂွံနွံပ္ဍဲလိက်ဟေၚ်ရ၊ ဒှ်အရာမဒးပၟဝ်နကဵု ကာယ၊ ဝါစာ၊ စိုတ် ရ။ 

### နဲကဲပၟဝ် (Techniques)
၁. **အာနာပါနသတိ**: စွံသတိ ပ္ဍဲလယှ်ယုဒ္ဓိ သွက်ဂွံပကဵုစိုတ်ဂွံညိၚ်။ 

၂. **ဝိပဿနာညာဏ်**: လ္ၚတ်ကေတ် အရာမကတဵုဒှ်ပ္ဍဲခန္ဓ (Body sensations) နကဵုစိုတ်မဗျေၚ် (Equanimity)။ 

### ဂုဏ်ဖိုလ် (Benefits)
နကဵုနဲကဲသိပ္ပံ ကေုာံ နဲကဲဗုဒ္ဓဘာသာဂှ် ဝိပဿနာနွံကဵုဂုဏ်ဖိုလ်ဗွဲမဂၠိုၚ်: 
# ဖအိုတ်ကၠေံ သောက၊ ပရိဒေဝ။
# ပကဵုညံၚ်စိုတ်ဂွံၜိုဟ်သြိုဟ် (Reduction of Stress)။
# ညာတ်ကေတ်ဓရ်ဍာံတုဲ တြုံတြးနူဒဒိုက် သံသာ။
# သွက်ခရှ်တအ်မ္ဂး ပကဵုညံၚ်ဂွံထိၚ်ဒဝ်စိုတ် ဂွံခိုဟ်တိုန်။ 

## See also
* သမထ 
* မဟာသတိပဋ္ဌာန်သုတ် 
* နိဗ္ဗာန် 
* ဗုဒ္ဓဘာသာ 

## References
 

## External links
* Vipassana Research Institute 
* Mahasi Sasana Yeiktha 
* Access to Insight: Readings in Theravada Buddhism
ဝၚ်တိုက်လိက်ပရိယတ္တိမန်ဂမၠိုၚ်

## နိဒါန်
ဝၚ်သာသနာမန်ပိုယ်ဂှ် ယဝ်ရကလေၚ်ရံၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠိပ်အာအတိက်တေံမ္ဂး နူမဟာသက္ကရာဇ် ၁၀၃-သၞာံ၊ ဂိတုဒ္ဂိုန် ၅ မံက်၊ ကျာ်တြဲဒှ်ဂွံ ၄၉ တ္ၚဲ အဃောသ္ပဒတဴဒၟံၚ် ပ္ဍဲတမ်ဗပိုန် (သတ္တဌာနသတ္တဟ) လက်ကရဴအိုတ်ဂှ် ကောန်ဗၞိက်မန်ၜါ "တပူကဵုတဗဝ်" နူရာမညဒေသ ရးဥက္ကလာပ လ္ဂုၚ်ဏံ ကူဗၞိက်စိုပ်အာ မဇ္ဇျိမဒေသ ဗုဒ္ဓဂယာတံတုဲ ဟိုတ်ဒေ၀တဴမွဲ မကေၚ်ဒှ်လဝ် မိ နူဘဝကၠာတေံ ပ္ညုၚ်ထ္ၜးကဵုဂှ်ရ မန်ပိုယ်ကလိဂွံပရဲကၠာတဲ မသုန်သာ်
# ဂွံဗဵုလ္ၚောဝ်ကျာ်ကၠာ
# ဂွံကဵုဒါန် (ကွာၚ်မြဳသာဲ)ကၠာ
# ဂွံဒ္ဂိုန်ဂိုၚ်ကေတ်ဒွေဝါစိက သရဏဂုဏ်မတွံဂး ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ၊ ဓမ္မံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ-ကၠာ။
# ကလိဂွံဓာတ်သော် ဒ္စာံတၞုၚ်ကၠာ
# ကလေၚ်စိုပ်ဍုၚ်မန် ဂွံဒက်ပ္တန်လဝ်ကျာ်စေတဳလ္ဂုၚ်

## ဂလာန်ဒုၚ်ဂုဏ်

ဝါကျဗွဲမဂၠိုၚ် မချူလဝ် ပ္ဍဲလိက်မူပရူပရာတိုက်လိက်မန်၊ အ္စာသၠပတ်၊ ကျာ်ဇၞော်အ္စာ၊ သ္ဘၚ်သၟာန်သွဟ်လိက်၊ သဘၚ်ကလေၚ်လိက် အတိုၚ်မချူ ပြၚ်ဗစိုပ်နၚ်တံဂှ် ကလေၚ်ဒါန်ကုတ်နုက်ပ္တိတ်တုဲ ပရူပရာတံဂှ် ယဝ်ရဆောတ်ယောၚ် ယုက်ဒေက်မ္ဂး လုတ်ဂှ် ကလး၊ ဒွးဂှ် ဂိုၚ်ကေတ်တုဲ သၠးအခေါၚ်အိုတ်ညိ။

## ဘာဂမၠိုၚ်

## နိဿဲ
ဝၚ်ပ္တိုန်သံဂါယနတြဴတန်

ကျာ်တြဴ ပပရိနိဗ္ဗာန် လောန်အာပိဂိတုတုဲ ခမဳမသုန်ကၠံဇကု မနွံပဓါန်ဍေံ မှာထေရ်ကဿပ၊ မှာထေရ်ဥပါလိ၊ မှာထေရ်အာနန်တအ် ကောမ်ဒရီု ညဳသာသၟဟ် ပ္ဍဲလိုဏ်ဂိုဟ် (သတ္တပဏ္ဏိ) ဆုသြေၚ် မဒှ်ဇရေၚ်ဍုၚ်ရာဇဂြိုဟ်တုဲ ပ္တိုန်သံဂါယန ပထမအိုတ်ရ။ သ္ပတမ်နူဂှ်တုဲ စဵုကဵုတ္ၚဲဏအ် ပ္တိုန်ကၠုၚ်သံဂါယနတြဴတန် တုဲကၠုၚ်တုဲရ။ 

## လၟေၚ်ပတိုန်သံဂါယန

# သံဂါယန ပထမဂှ် ပ္တိုန်ပ္ဍဲလက်ထက်သၟိၚ် အဇာတသတြု ဍုၚ်ရာဇာဂြိုဟ်ရ၊ 
# သံဂါယန ဒုတိယဂှ် ပ္တိုန်ပ္ဍဲလက်ထက်သၟိၚ်ကာလာသောက ပ္ဍဲဍုၚ်ဝေသာလဳရ၊ 
# သံဂါယန တတိယဂှ် ပ္တိုန်ပ္ဍဲလက်ထက်သၟိၚ် သဳရိဓမ္မာသောက ပ္ဍဲဍုၚ်ပါဋလိပုတ်ရ၊ 
# သံဂါယန စတုတ္ထဂှ် ပ္တိုန်ပ္ဍဲလက်ထက်သၟိၚ်ဝဋဂါမဏိ ပ္ဍဲတ္ကအ်သိၚ်ဃဵု ပ္ဍဲလိုဏ်ဂိုဟ် အာလောက မဒှ်ဇနပိုဒ် မလယရ။
# သံဂါယန ပဉ္စမတုန် ပ္တိုန်ပ္ဍဲလက်ထက်သၟိၚ်မေန်တုၚ် ပ္ဍဲဍုၚ်မာန္တလေ မဒှ်တွဵုရးဍုၚ်ဗမာရ။
# သံဂါယန ဆဋ္ဌတုန် ပ္တိုန်လက်ထက်နာဲၜတ် (My:ဦးနု) မဂွံအလဵုအသဳ ပိုၚ်ပြဳလဝ် တွဵုရးဍုၚ်ဗမာ ပ္ဍဲဍုၚ်လ္ဂုၚ် ပ္ဍဲလိုဏ်ဂိုဟ် မဟာပါသာဏဂုဟာ ဇရေၚ်ကျာ်စေတဳ ဗၜိုတ်လိုက်ရ။

## ဗွဲသ္ၚိအၚ်

## သံဂါယနတြဴတန် ဗွဲခမ္ဍန်

### ပ္တိုန်သံဂါယန ပထမ
ကျာ်တြဲပပရိနိဗ္ဗာန် လောန်အာပိဂိတုတုဲ ခမဳပဋိသမ္ဘိဒါပတ္တ တၠအရှန်ဂမၠိုၚ် မသုန်ကၠမ်ဇကု မနွံပဓါန်ဍေံမှာထေရ်ကဿပ မှာထေရ်ဥပါလိ မှာထေရ်အာနန်တအ် ရန်တၟအ်ကဵုသာသနာ ဂွံတန်တဴအာ ကာလမဂၠိၚ်သ္ၚောဲ နိဿယ်ကဵုသၟိၚ်အဇာတတြုတုဲ ပိဋကတ်ပိ မဒှ်ပါဠိပါၚ်ကျာ်တြဲဂှ် လုကဴထပှ်ဂိတု ကောမ်ဖ္ဍောတ်ညးသ္ကအ်တုဲ ပ္တိုန်သံဂါယန ပထမ ပ္ဍဲလိုဏ်ဂိုဟ် (သတ္တပဏ္ဏိ) ဆုသြေၚ် မဒှ်ဇရၚ်ဍုၚ်ရာဇဂြိုဟ်အိုတ်ရ။ 

### ပ္တိုန်သံဂါယန ဒုတိယ
ကျာ်တြဲပပရိနိဗ္ဗာန် လောန်အာကၠံသၞာံတုဲ ခမဳပဋိသမ္ဘိဒါပတ္တ တၠအရှန်ဂမၠိုၚ် ထပှ်ကၠံဇကု မနွံပဓါန်ဍေံမှာထေရ်ယသ နိဿယ်ကဵုသၟိၚ် ကာလာသောကတုဲ လုကဴဒ္စာံဂိတု ပ္တိုန်သံဂါယန ဒုတိယ ပ္ဍဲဘာဝါလုကာရာမ ပ္ဍဲဍုၚ်ဝေသာလဳရ။ 

### ပ္တိုန်သံဂါယန တတိယ
ကျာ်တြဲပပရိနိဗ္ဗာန်တုဲ ပ္ဍဲကာလအာယုက်သာသနာအာစိုပ် ၜါကၠံပိဣသုန်သၞာံဂှ် ခမဳတၠအရှန်ဂမၠိုၚ်လ္ၚီဇကု မနွံပဓါန်ဍေံမှာထေရ်မောဂ္ဂလိပုတ္တိဿ နိဿယ်ကဵုသၟိၚ်သဳရိဓမ္မာ သောကတုဲ လုကဴဒ္စိတ်ဂိတု ပ္တိုန်သံဂါယန တတိယ ပ္ဍဲဘာအသောကာရာမ ပ္ဍဲဍုၚ်ပါဋလိပုတ်ရောၚ်။ 

### ပ္တိုန်သံဂါယန စတုတ္တ
ကျာ်တြဲပပရိနိဗ္ဗာန်တုဲ ပ္ဍဲကာလ အာယုက်သာသနာ အာစိုပ်ပန်ကၠံမသုန်စှေ်သၞာံဂှ် ခမဳဂမၠိုၚ် မသုန်ကၠံဇကု မနွံပဓါန်ဍေံ မဟာထေရ်ဓမ္မရက္ခိတ နိဿယ်ကဵုသၟိၚ်ဝိဋဂါမဏိတုဲ ပိဋကတ်ပိ ပါဠိပါၚ်ကျာ်တြဲတအ်ဂှ် ချူပ္တိုန်ပ္ဍဲသၠရိုတ်တာ လုကဴစှ်ဂိတု သ္အးဇ္ၚးပဠေဝ်ပဠေတ်ကၠေံတုဲ ပ္တိုန်သံဂါယနစတုထ္တ ပ္ဍဲလိုဏ်ဂိုဟ်အာလောက မဒှ်ဇနးပိုဒ်မလယ ပ္ဍဲဍုၚ်အနုရာဓ ပ္ဍဲတ္ကအ်သိၚ်ဃဵုတေံရောၚ်။

### ပ္တိုန်သံဂါယန ပဉ္စမ
ကျာ်တြဲပပရိနိဗ္ဗာန်တုဲ ပ္ဍဲကာ သာသနာအာစိုပ်ၜါလ္ၚီပန်ကၠံပန်သၞာံဂှ် ခမဳဂမၠိုၚ်ၜါလ္ၚဳဇကု မနွံပဓါန်ဍေံ မှာထေရ်ဇာဂရာဘိဓဇ ပိဋကတ်ပိ နွံဒၟံၚ်ပ္ဍဲသၠရိုတ်တာတအ်ဂှ် ချူပ္တိုန်ပ္ဍဲလတူတၟအ် မနွံဗၞတ် (၇၂၉) ဂတှေ်တုဲ နိဿယ်ကဵုသၟိၚ်မေန်တုၚ်တုဲ လုကဴတြဴဂိတု ပ္တိုန်သံဂါယန ပဉ္စမ ပ္ဍဲတွဵုရးဍုၚ်ဗမာ ပ္ဍဲဍုၚ်မာန္တလေအိုတ်ရ။ 

### ပ္တိုန်သံဂါယန ဆဋ္ဌ
ကျာ်တြဲပပရိနိဗ္ဗာန်တုဲ ပ္ဍဲကာလ သာသနာ အာစိုပ်ၜါလ္ၚီပန်ကၠံဒ္စိတ်စှော်ဒ္စာံသၞာံဂှ် နူကဵုမသုန်ဍုၚ် မတွံဂး ဍုၚ်သိၚ်ဃဵု၊ ဍုၚ်ဗမာ၊ ဍုၚ်သေမ်၊ ဍုၚ်ကာမ်ပူချာ၊ ဍုၚ်လဴတေအ် ခမဳဂမၠိုၚ် (၂၅၀၀) ဇကု မနွံပဓါန်ဍေံ မှာထေရ်ရေဝတတအ်ဂှ် ပိဋကတ်ပိ ပါဠိပါၚ်ကျာ်တြဲ ချူလဝ်ပ္ဍဲလတူသၠရိုတ်တာ လတူတၟအ် လတူလိက်ကၞပ်စက္ခူတအ်ဂှ် စၟဳစၟတ်ပ္ညဳပ္ညပ် သ္တပ်သ္တးကၠေအ်တုဲ ကလေၚ်ပ္တိုန်စက် တက်ပ္တိတ်လိက်ကၞပ် တၟိတုဲ နိဿယ်ကဵုသၟိၚ်သမတ ဍုၚ်ဗမာတုဲ လုကဴၜါသၞာံပြၚ်ၚ် ပ္တိုန်သံဂါယန ဆဋ္ဌ ပ္ဍဲလိုဏ်ဂိုဟ်တၟအ် မဟာပါသာဏဂုဟာ မဒှ်ဇရေၚ်ကျာ်စေတဳဗၜိုဟ်လိုက် ပ္ဍဲဍုၚ်လ္ဂုၚ် ပ္ဍဲတွဵုရးဍုၚ်မန်၊ ဗမာပိုယ်ဏအ်ရောၚ်။ 

## နိဿဲ
ပြကိုဟ်သတ္တဌာနhttps://www.dropbox.com/s/5m0o81tx8fun4hj/ျပကိုဟ္သတၲဌာန%28www.monlibrary.com%29.pdf?dl=0
သ

**သ** ()ဂှ် ပၞောဝ်ကဵု ဗျည်မန် ခေတ်တၟိ (၃၅) မဂှ် ဒှ်အက္ခရ် မရနုက်ကဵု ပိစှ်ောတုဲ ပ္ဍဲကဵု အရေဝ်မန် မၞုံရမ္သာင်ၜါၜါ ရမ္သာင်သာ ကဵု ရမ္သာင်ဇြိုင်ဂှ်မ္ဂး "သ" ဂှ် ဒှ်ဗျည်ရမ္သာင်သာတုဲ လုပ်လၟိဟ် ဂကောံဗျည်ပထမ။ ရမ္သာင်မန် မွဲဂကောံမနွံပန်ပန်ဂှ် "သ" နွံ ပ္ဍဲဒၞာဲရမ္သာင်မွဲ၊ "သ" သာ၊ "သြ" သာဇြိုဟ်၊ "ဇြ" ဇြိုင်၊ "?" ဇြိုင်ဇြိုဟ်။ သြ တအ်ဂှ် ပ္ဍဲကာလမချူ ဗီုကဵု သြိုင်သ္ၚိ၊ သြန်ထဝ်တအ်ဂှ် နူကဵု ခေတ်မန်တြေံဂှ် ၜိုန်ရ ဆဵုကေတ်ကီုလေဝ် နဒဒှ် ဗျည်မွဲဂှ် ဟွံစၟတ်သမ္တီလဝ်ရ။ ညံင်ရဴသာ်ဂှ်ကီု ပ္ဍဲကဵုရမ္သာင်ဇြိုင် ဇြ ဂှ် နဒဒှ်ဗျည်မွဲ ဟွံစၟတ်သမ္တီလဝ်ရ။ 

## ဝင်

အက္ခရ် "သ" ဝွံ နူတမ် ကၠုင်နူ အက္ခရ်ဂြန္ထ နူဒေသဍုင်အိန္ဒိယသၠုင်ကျာ ဗွဲမဂၠိုင်ကော်ခဴစ အက္ခရ်ပလ္လဝ နူအေဒဳ (၅-၆) ဗွဝ်ကၠံရ။ 
## သဒ္ဒါ
အက္ခရ် သ ဝွံ ယဝ်ရ နွံဂတ ကြိယာမွဲမွဲမ္ဂး ပကဵု မကြိယာဂှ် ဂွံဒှ် ကြိယာ အနာဂတ်။ ဥပမာ - ကြိယာ ဒး ဂှ် သ စုတ်ဂတ သ္ဒး မ္ဂး ကြိယာ ဒး ဂှ် ဒှ်အာ ကြိယာအနာဂတ်ရ။

## နိဿဲ
သဂါဗတာၚ်၊ တၞံ

တၞံသဂါဗတာင် (, Burmese; သစ်ရေကြည်) ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ဟိုတ်နူတၞံဍေဟ်ဍာ်ခိုဟ်တုဲ ကောန်ၚာ်တအ် မဓဇုက်ဂတာတၟအ်တုဲ တၞံဂဇုတ်ဂတာတၟအ် ဗီုဏအ်လေဝ် ကော်စကီုရ၊၊ နကဵုယၟု ရုက္ခဗေဒ မ္ဂး ညးကော်စ Peperomia pellucida တုဲ ဒှ်တၞံမလုပ်ဂဥုဲမွဲ သီုကဵု ဒှ်တၞံ နဒဒှ်စၞစ (မကၠပ်စ ကဵု ဖရံက်ဗ္စး)မွဲရ၊၊ တၞံသဂါဗတာင်ဂှ် မလေပ်တိုန် ပ္ဍဲဒၞာဲဍာ်နွံဆာပ်ဆာပ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒၞာဲမဍုက်ဍေက်ဒၟံင်တုဲ ပ္ဍဲအကြာသ္ၚိမ္ဂး ဒၞာဲဍာ်မဍုက်ဍေက် ဗီုကဵု ပ္ဍဲပလိုင် ဒၞာဲဟုံဍာ်တအ်ဂှ် မလေပ်တိုန်စဒှ်ရ၊၊ တၞံဍေဟ် နွံစ အကြာ ၁၅-၄၅ သေန်ဒဳမဳတာ၊၊ ဗီုပြင် တၞံဍေဟ်ဂှ် ဒှ် တၞံဍာ်ဍောဝ် (succulent stems)၊ ပလေဲ၊ တၞး နွံ ဗီုပြင် တၞးဇြဲ၊ တီု တုဲ ဍောတ်သောဲ၊ ပ္ဍဲတၞုင်တဝ် မၞုံဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် မၞုံကဵု မဍောတ်တ်သောဲသောဲ ပေင်ထာတ် ဂေတ်ကၠောအ်ရ၊၊ ကာလသလေက် ဍေဟ်မ္ဂး သၟူဍေဟ် တုပ်ဒၟံင်ကဵု သၟူရာဲ (mustard)၊ တၞံသဂါဗတာင်ဂှ် လုပ်လၟိဟ် တၞောဝ်ဂကူတၞံ Piperaceae တုဲ ပ္ဍဲတၞောဝ်ဂကူဏအ်ဂှ် နွံဗဳဇဂကူ ၜိုတ် ၁၂ ဂကူဒှ်တုဲ နကဵုဂကူမ္ဂး သီုဖအိုတ် နွံ ၜိုတ် ၃၀၀၀ ဂကူဒှ်ရ၊၊

## ဒတန်
တၞံသဂါဗတာင်ဝွံ တိုန်ဒၟံင် ကၠိုဟ်သၞာံတုဲ ဒှ်တၞံမလေပ်တိုန် ပ္ဍဲဓယံက် ဒၞာဲဍာ်မဍုက်ဍေက်တုဲ ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲဒေသဂမ္တဴ အလုံမွဲ အာရှ ကေုာံ အမေရိက ရ၊၊ ဍေဟ်မလေပ်တိုန် နကဵုကမဵုတုဲ ရိုဟ်ဍေဟ် ဟွံစောဲဗာန်မောန်တုဲ တံင်ပိုတ်ကေတ် လောဲလောဲဂွံရ၊၊ 

## လွပ်
တၞံသဂါဗတာင် ဂှ် စကာရပ်စပ်ကၠုင် နဒဒှ်စၞစ ကေုာံ ဂဥုဲရ၊၊ အလုံမွဲတၞံဂှ် စဂွံရ၊၊ ဍုန်တုဲစလေဝ်ဂွံ စဂျိုင်င်လေဝ်ဂွံရ၊၊ ဗွဲမဂၠိုင် ကၠပ်စကဵုဂျိုင်င် ကဵုဖရံက်ဗ္စးဂှ် ဂကူမန်တအ် ဒးစိုတ်ဂၠိုင်ရ၊၊ နဒဒှ်ဗဂံက် တၞးတၞဟ်တအ်ဂှ်လေဝ် စကာဒၟံင်ကီုတုဲ ဟိုတ်မဒှ် တၞံဍာ်ဍောဝ်တုဲ ကောန်ၚာ်တအ် ကေတ်ဏာ ပ္ဍဲဒၞာဲဗတောန်လိက်တုဲ ဂဇုက်ဂတာတၟအ်ရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ကလိဂွံယၟု တၞံဂဇုက်ဂတာတၟအ်ရ၊၊

## ကွတ်ဂဥုဲ Pharmacology
စမ်ၜတ်ရံင် တၞံသဂါဗတာင် နကဵုနဲသိပ္ပံဂှ် ဒဒှ်ရ တၞံသဂါဗတာင်ဏအ် ဍေဟ်ကဵုဖဵု ကုဓါတ် prostaglandin ဂှ် တီဆဵုကေတ်ရ၊၊ တၞံသဂါဗတာင်ဂှ် မၞုံကဵုအစောမ်သတ္တိ ပဋိဇဳဝ (antibiotic) မဒှ်ဓါတ် မဂစိုတ်ကဵု စၟဟွံခိုဟ် ပ္ဍဲခန္ဓကာယပိုဲ မပ္တံကဵု Staphylococcus aureus, Bacillus subtilis, Pseudomonas aeruginosa ကေုာံ Esherichia coli.  ဓါတ် Chloroform မကလိဂွံ နူတၞးဇမ္ကဟ် နူကဵုဂကူ P. pellucida ဂှ် ဂစိုတ်ကဵုစၟ Trichophyton mentagrophytes 

မၞုံကဵုဓါတ် မစဵုဒၞာ မဂုဟ်ဂိဂေင် မကော်ဂး ဓါတ် Anti-inflammatory 

## ဂြန်ဂဥုဲ အခိုက်တြေံ
ပ္ဍဲကဵုဂဥုဲထၞိက်ဂှ် တၞံသဂါဗတာင်ဝွံ နဒဒှ်ဂဥုဲ ယဲဗုင်ဂိ (abdominal pain)၊ ယဲမဒှ်ပတိုဟ် မပ္တံကဵု သရ(abscesses)၊ အမန်(acne)၊ ဗရောအ်(boils) ကျာထပက်(colic) ဖျေဟ်ဂွဵု (fatigue) ဂုဟ် ပ္ဍဲပ္ၚပ် (gout) က္ဍိုပ်ဂိ (headache) ယဲ (ကျောက်ကပ်)(renal disorders) ဂိပ္ဍဲပ္ၚပ်ဇိုင် ပ္ၚပ်တဲ (rheumatic joint pain)တအ်ရ၊၊

## နကဵုအရေဝ်ဘာသာတၞဟ်
တၞံသဂါဗတာင်ဝွံ နကဵုဘာသာ မကြပ်ညောန် ကုမန်တအ်ဂှ် *càng cua* (ဗိယေတ်နာမ်); *pak krasang* ผักกระสัง (သေံ); "krasang teap" ក្រសាំងទាប (ခမေန်); *suna kosho* (ဂျပေန်); *rangu-rangu, ketumpangan* or *tumpang angin* (ဘဟသ/မလေ); *rinrin* (Nigeria), "shining bush" (Trinidad and Tobago), and *mashithandu*മഷിത്തണ്ട്, *വെള്ളത്തണ്ട്* and ''വെള്ളപ്പച്ചില' (မလေယု).ပ္ဍဲဗေဂလာဗပလိုတ် ကဵုအိန္ဒိယဂှ် ညးဒေသတအ် ကော် "Luchi pata "

## နိဿဲ
သင်္ချာပရာန်

သင်္ချာပရာန်၊ သုညပရာန်၊ ရာဇာပရာန် ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်သၞောတ်မချူလိက် စၞးမစကာ အက္ခရ်ဂှ် မစကာသင်္ချာရ။ နဒဒှ် ဂလာန်ပၞုက်ဓလုက်မွဲဂှ် ပ္ဍဲလိက်ခေတ်ကိုပ်ကၠာတေအ် ကေင်စကာလဝ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ရ။ ဇၟာပ်ပ်ဗျည် ကေုာံ သွိုရ်တအ်ဂှ် ကၠောန်စၟတ်သမ္တီလဝ် နကဵု မဂၞန်သင်္ချာတုဲ ပံင်အာ မအက္ခရ် အတိုင်မချူလိက်ရ။ 

## သင်္ချာပရာန်
ဗျည်မန် (၃၅) မဂှ် ဖျေဟ်လဝ် အတိုင်လၟေင်ဗျည် မသုန်မ မွဲရေင်။ ဗျည်မွဲ သင်္ချင်ၜါမ၊ သင်္ချာဂတမွဲ ကဵု သင်္ချာလက္ကရဴမွဲမ။ သင်္ချာဂတဂှ် ရိုဟ်အာအတိုင်လၟေင် စဵုကဵုစိုပ် ၉၊ တုဲ ကလေင်စ ၁ ပၠန်။ သင်္ချာလက္ကရဴဂှ် စနူ ၁ စိုပ် ၅ (မွဲရေင်) တုဲ ကလေင်စ နူ ၁ ပၠန်။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဗျည်က မဒှ်ဗျည်ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ဒှ် ၁၁။ ဗျည်ခ မဒှ်ဗျည် မရနုက်ကဵုၜါဂှ် ၂၂၊ ဗျည်စ မဒှ်ဗျည် မရနုက်ကဵုတြဴဂှ် ဒှ် ၆၁ ဗျည်ည မရနုက်ကဵုစှ် ဂှ် ဒှ် ၁၅။ ဗျည်လက္ကရဴအိုတ် ၝဂှ် ဒှ် ၈၅။ 

ကၟက် (၆) မဝွံ ကၠုင် နူရာဇာပရာန်ရ။ ချူလိက်သင်္ချာပရာန် ကဵုဒှ်၊ ချူလိက်သုညပရာန်ကဵုဒှီ၊ ကၟက်တအ်ဏအ်ဟေင် အစာတအ် ကွက်ပြေင်လဝ်အိုတ်ရ။ သအာင်နူဝွံ အက္ခရ်လဇံက်သံယိုဂ်တအ်ဂှ် အတိုင်လိက်ပရာန်ညးကဵုညးဂှ် ချူအာရ။

တင်စၟတ်၊ ၇ ဒှ်အရာ လွိင်ဂစိုတ်အက္ခရ်/သံက်အလာံ။
သပြု၊ တၞံ

{{speciesbox

**တၞံသပြု **() ဝွံ ဒှ်ဂကူတၞံ Dillenia တုဲ တမ်မူလဍေဟ် ကၠုင်နူ ဍုင်ကြုက် ကေုာံ ဒေသထၞေက်ဂမ္တဴအာရှရ၊၊၊၊ တၞံသပြု ဝွံ ပ္ဍဲလဟီုမ္ဂး ကော်စ ဟပြု တုဲ ဒၞာဲလ္ၚဵု ချူ ခပြု ရ၊၊ ရံင်ကဵု မအရေဝ် ဗီုဗၟာ မကော် သပြုတ် မကေတ်နူအရေဝ်မန်တုဲ အရေဝ်မန်တမ်ဂှ် သပြု ဒှ်မာန်ရောင် စှ်ေစိုတ်ရ၊၊

## ဗမံက်ထ္ၜး
တၞံသပြုဂှ် မဒှ် တၞံ ဇၞော် သၚေက်လၟိုန်တုဲ စဵုကဵု ၁၅ မဳတာသၠုင်မာန်ရ၊၊ တၞးဍေဟ်ဂှ် နွံဇမၠိင်အကြာ ၁၅-၃၆ ဇြေန်ဒဳမဳတာရ၊၊ ကၞာင်ဍေဟ်ဂှ် ပအှ်ောခိုဟ်ရ၊၊

## နိဿဲ
သမၠုင်ၜဳတွိုန်

**သမၠုင်ၜဳတွိုန်** () ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်အရာ ဟိုတ်နူကဵု ဍာ်ဂၠိုင် ပ္ဍဲၜဳမှာသၟိတ်တုဲ သမၠုင်ဗလးၜဳ သၠုင်တိုန် အလုံမွဲဂၠးတိ၊၊ အတိုင်တင်ဂၞင် မကလိဂွံ နူသတာလာက်မ္ဂး အကြာသၞာံ ၁၉၉၃ ကဵု ၂၀၁၇ ဂှ် ဗလးၜဳ သၠုင်တိုန်လဝ် ၇.၅ သေန်ဒဳမဳတာ (၃.၀ ၝောအ်တဲ)တၟော်ကဵု ဗွဝ်ကၠံမ္ဂး ပ္ဍဲမွဲမွဲ ဗွဝ်ကၠံမ္ဂး သၠုင်တိုန် ဒှ်အာ ၃၀ သေန်ဒဳမဳတာ (၁၂ ၝောအ်တဲ)ရ၊၊ ဟိုတ်ဍေဟ်ဂှ် ဟိုတ်နူ မၞိဟ်တအ် မဖန်ဗဒှ်ပတိုန် ညံင်ဂၠးတိဂွံ ကတဴဂၠိုင်တိုန်တုဲ ဍာ်ၜဳ ပ္ဍဲကဵုမှာသၟိတ်ဂှ် ကတဴဂၠိုင်၊ ဍာ်ပ္ဍဲၜဳ ကတဴတုဲ ဍာ်ကရံင် (ဍာ်ကလောအ်) နွံပ္ဍဲဇိုင်ၜဳတအ်၊ ဒဵုဍာ်ကရံင် မဟဳဒၟံင် အကြာၜဳတအ်ဂှ် လေင်ကၠုင်ရ၊၊အကြာ သၞာံ ၁၉၉၃ ကဵု ၂၀၁၈ ဟိုတ်နူ ဍာ်ပ္ဍဲၜဳမှာသၟိတ်ကတဴတုဲ သမၠုင်ဗလးၜဳ မလှုင်တိုန်လဝ် သီုဖအိုတ် ၄၂% ဂှ် ဍာ်မကၠုင် နူဒဵုဍာ်ကရံင် (ဍာ်ကလောအ်) မဟဳဒၟံင်အကြာဂှ်ၜဳဂှ် ၂၁%၊ ဍာ်ကရံင် မနွံပ္ဍဲဍုင်ဂရိန်လာန်ဂှ် ၁၅% ဍာ်ကရံင် နူကဵုအာန်တာတိက်ကာ (Antarctica) ၈%၊၊ တၠပညာပရေင်ရာသဳတအ် ဟီုလဝ် ပ္ဍဲ ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ဆက်တုဲ ကတဵုဒှ်ဒၟံင်ဏီရောင်၊၊

ဗလးၜဳဂှ် ပ္ဍဲဂၠးတိ ဇၟာပ်ဒၞာဲဂှ် သၠုင်တိုန် သီုဖအိုတ် ဟွံသေင်၊ ဒၞာဲလ္ၚဵုဂှ် သဝ်စှ်ေလေဝ် နွံကီုရ၊၊ ဟို်တ်နူ ရာသဳပြံင်လှာဲတုဲ ပ္ဍဲဂၠးတိ ဒၞာဲလ္ၚဵုဂှ် တိချဳ၊ တိလာ်၊ ဍာ်ဒဳထတ်တုဲ ဒၞာဲလ္ၚဵုဂှ် လပိုတ်ကျာထတ်ရ၊၊ ဟိုတ်နူ သမၠုင်ၜဳတွိုန်တုဲ ကုမၞိဟ်မပဒတဴ ပ္ဍဲဇိုင်ၜဳ ကေုာံ လတူတကအ်တအ်ဂှ် မလေပ်ဇီုကပိုက်မာန်ရ၊၊ဍာ်ဗၠိုက် ပ္ဍဲဒေသဇိုင်ၜဳ ကေုာံ ဒေသကသဝ်တိတအ်ဂှ် စကတဵုဒှ်ကၠုင်မာန်ရ၊၊ကပ်ဘဲ မကတဵုဒှ်မာန်တၞဟ်တအ်ပၠန်ဂှ် လပိုတ်ကျာ သကာတ်မြဟ် ကေုာံ ကလိုက်ဍာ်သူနာမဳ၊ ပလီုပလာ်ထောအ် ဍုင်ကွာန် ကေုာံ တိဗ္ၚဂမၠိုင်ရ၊၊

## သမၠုင်ၜဳတွိုန် ပ္ဍဲ အတိက်
မဂွံတီကၠိုဟ်ကေတ် ပရူသမၠုင်ၜဳတွိုန် ပ္ဍဲအခိင်အတိက်တေအ်ဂှ် သွက်ဂွံသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အရာမဒှ်ဒၟံင်လၟုဟ် ကေုာံ အနာဂတ်တုဲ ဒှ်အရာကိစ္စဇၞော်မွဲရ၊၊ ဟိုတ်ပရေင်ပြံင်လှာဲ သမၠုင်ၜဳတွိုင် ပ္ဍဲအခိင်အတိက်တေအ်ဂှ် ဒၟာနူကဵု ဓါတ်ဂမ္တဴဂၠိုင်တိုန်တုဲ ဍာ်ကရံင် မၞုံပ္ဍဲဒဵုတအ် လေင်ရ၊၊ ဂၠးတိဏအ် ဂမ္တဴ ၂ ဒဳဂရဳ (2 °C (3.6 °F)) ဂၠိုင်နူ ကိုပ်ကၠာ နူခေတ်ကွတ်စက် ဟွံကတဵုဒှ်ဏီတုဲ သမၠုင်ၜဳလေဝ် သၠုင်နူလၟုဟ် အောန်အိုတ် ၅ မဳတာ (၁၆ ပေ)ဏီရ၊၊ ပ္ဍဲအခိင်တေအ် ဟိုတ်ဂၠးတိ ဂွံကတဴဂှ် ဒၟာနူကဵု လျးတ္ၚဲ ဟိုတ်မပြံင်လှာဲလၟာ်ဂၠံင်ဂၠးတိ မပြံင်လှာဲရ၊၊ ဂမ္တဴမတိုန်ဒၟံင်သိုက်က် ပွိုင်မဂၠိုင်ကဵုလ္ၚီသၞာံတုဲ သမၠုင်ၜဳလေဝ် သၠုင်တိုန် စဵုကဵုစိုပ် သမၠုင်ဒဵုဍာ်ကရံင် ပ္ဍဲဍုင်ဂရိန်လာန်ရ၊၊

ပ္ဍဲအခိင်ခေတ်ဍာ်ကရံင် မဒှ်အခိင် မလောန်ကၠုင်ၜိုတ် ၂၀,၀၀၀ သၞာံတေအ် သမၠုင်ၜဳဂှ် သၠုင်တိုန်လဝ် ၁၂၅ မဳတာပြင် (၄၁၀ ပေ)၊ ဟိုတ်နူကဵု ဒဵုဍာ်ကရံင် နူကနေဒါ ကဵု ယူရေရှတအ် မလင်ရ၊၊ သမၠုင်ၜဳဂှ် လောန်ကၠုင် ၜိုတ်၈,၂၀၀တေအ် ဟွံညိင် ကတဵုဒှ်ဒၟံင် တိုန်မွဲတဲ သဝ်စှ်ေမွဲရ၊၊ ဆဂး နူစ သၞာံမတုဲကၠုင် ၜိုတ် ၂,၅၀၀ တေအ်ဂှ် သမၠုင်ၜဳ တန်ကြန်ဒၟံင် ဟွံမဲကုအပြံင်အလှာဲတုဲ ပ္ဍဲကၞောတ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲအစ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံဂှ် သမၠုင်ၜဳ စလှုင်တိုန်ပၠန်ရ၊၊

## နိဿဲ
သိပ္ပံ

**သိပ္ပံ **() မကၠုင်နူ အရေဝ်ပါဠိ (သိပ္ပ)၊ သံသကြိုတ် (ၐိလ်ပ शिल्प) မဂွံအဓိပ္ပါယ ကွတ် (art)၊ ကွတ်တဲ (craft)၊ ပညာ (skill)၊ အရေဝ်အင်္ဂလိက် Science ဂှ် ကၠုင်နူ လေတ်တေန် scientia မဂွံအဓိပ္ပါယ် ပညာ/ကွတ်မတီ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်အရာ မကၠောန်ဗဒှ်၊ မလ္ၚတ်ကတ်ကေတ် ကွတ်ပညာ ပရူနာနာသာ် ဗွဲမစှ်ေသၞောတ် နကဵုဗီုပြင် မပသောင်ကလး စမ်ၜတ်ဂွံ (testable explanations) ကေုာံ မဟီုဂးဂတဂွံ (predictions)၊၊ 

ရိုဟ်ကၞက် သိပ္ပံ ကၠာအိုတ်ဂှ် ယဝ်ဒတောဝ်ဗက်မ္ဂး ကၠုင်နူ အဳဂျေပ်တြေံ ကေုာံ မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ (Mesopotamia) ပ္ဍဲခေတ် အကြာသၞာံ ၃၅၀၀ ကဵု ၃၀၀၀ ဘဳသဳ ဟီုမာန်ရ၊၊ ကွတ်သင်္ချာ၊ ကွတ်နက္ခတ်၊ ကေုာံ ကွတ်ဂဥုဲ မဒှ်အရာဒဿနသဘာဝ ဂကူဂရိတ်တြေံတြဟ်တအ်ဂှ် ညးတအ် ဒုင်သဇိုင် ကုဟိုတ်သဘာဝတုဲ ဖန်ဗဒှ် ဇၞော်မောဝ်ပတိုန် နကဵုမပသောင်ကလး မၞုံကဵုသက်သဳသာဓက ပ္ဍဲဂၠးကဝ်ရုပ္ပဗေဒရ၊၊ ကြဴနူ အေန်ပါယျာရဝ်မ ကရေက်ပလိုတ် သရိုဟ်လီုအာတုဲ လညာတ်ဂရိတ် မဆေင်ကဵု ဂၠးတိဂှ် လီုလာ်ကၠုင် ပ္ဍဲကဵုယူရောပ် ရးပလိုတ် ပ္ဍဲအခိင် အကြာ ခေတ်လဒေါဝ်လပါ်စ ပ္ဍဲအခိင် အကြာ အေဒဳ ၄၀၀ ကဵု ၁၀၀၀ ဂှ်ရ၊၊ဆဂး လညာတ်သိပ္ပံတအ်ဂှ် သှ်ေၜက်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဂၠးကဝ်မူသလေန် ပ္ဍဲခေတ်ထဝ် အေတ်သလာမ်ဂှ်ရ၊၊ လညာတ်သိပ္ပံ နူကဵု ဂၠးကဝ်မူသလေန်ဂှ် ကလေင်ဗၟံက်ပ္တိုန် ကေုာံ ကလေင်စိုပ် ရးယူရောပ်ပလိုတ်ပၠန်ဂှ် ဒှ်ပ္ဍဲအခိင် နူကဵု ၁၀ ကေုာံ ၁၃ ဗွဝ်ကၠံ မဒှ်အရာကလေင်ဇၞော်မောဝ်ပတိုန် ဒဿနမဆေင်ကဵုသဘာဝ (natural philosophy), နူဂှ် ပ္ဍဲအခိင်ကာလ ၁၆ ဗွဝ်ကၠံ လပါ်စဂှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲမဆေင်ကဵုသိပ္ပံ (Scientific Revolution) ကတဵုဒှ်ကၠုင် နကဵု လညာတ်တၟိ ကေုာံ ပရေင်ဆဵုဂဗတၟိ နူကဵု ဗီုပြင်လညာတ်ဒဿနဂရိတ်တြေံတေအ်ရ၊၊ နဲကဲမလ္ၚတ် ပရေင်သိပ္ပံဂှ် ဒှ်အရာကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲအရာမခၞံဗဒှ်ပတိုန် ပရေင်လညာတ်သမ္တီမွဲမွဲရ၊၊ ကၠာဟွံဂွံစိုပ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံဏီဂှ် ဒၞာဲဘာ ကေုာံ ကွတ်ပညာနာနာတအ်ဂှ် ဟွံဒုင်သဇိုင် ဟွံဒုင်ကေတ် နကဵုနဲကဲလ္ၚတ် မဆေင်ကဵုသိပ္ပံဏီရ၊၊နူဂှ် နူကဵု ဒဿနသဘာဝ (natural philosophy) ဂှ် ပြံင်လှာဲအာ နဒဒှ် သိပ္ပံသဘာဝ (natural science)ရ၊၊ 

သိပ္ပံခေတ်တၟိဏအ်ဂှ် ညးပါ်လဝ် လပါ်ဇၞော်ပိ၊ (၁) **သိပ္ပံသဘာဝ** (natural science) (မပ္တံကဵု ဇဳဝဗေဒ၊ ဓါတုဗေဒ၊ ကေုာံ ရူပဗေဒ) မလ္ၚတ် မဆေင်ကဵုသဘာဝ နကဵုဗွိုင်မလှဲလးအိုတ်ရ၊၊ (၂) **သိပ္ပံပရေင်မၞိဟ် **(social science) (မပ္တံကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ စိတ္တဗေဒ၊ ပရေင်မၞိဟ်/မနုဿဗေဒ) မလ္ၚတ်ပရူ ပူဂိုလ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် ဗီုမၞိဟ်မွဲမွဲ ဗီုလဵုဆက်စပ် ဒၟံင်ကု မၞိဟ်ဂလိုင်(ဂကောံမၞိဟ်)၊ (၃) သိပ္ပံဗီုပြင် (formal science) (မပ္တံကဵု လဝ်ဂျေတ်၊ ဂၞန်သင်္ချာ၊ သိပ္ပံကောန်ပျူတာမဆေင်ကဵု တေသြရဳ (theoretical computer science) ဒဒှ် မလ္ၚတ် အရာမတၞဟ်ခြာရေင်သကအ်တအ်ရ၊၊ ဆဂး အရာလဵု မလုပ်လၟိဟ် သိပ္ပံ အရာလဵု မလုပ်လၟိဟ် သိပ္ပံဟွံသေင်တအ်ဂှ် ဝိဝါဒနွံဒၟံင်ရ၊၊ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် သိပ္ပံဗီုပြင်ဂှ် ၜိုန်ရ ပၠုပ်လဝ် ပ္ဍဲစရင်သိပ္ပံကီုလေဝ် အရာတအ်ဂှ် ဟွံတန်တဴဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု သက်သဳမချပ်ကေတ် (empirical evidence)ရ၊၊နကဵုဘာသာမ္ဂး သိပ္ပံမဆေင်ကဵု လညာတ်ပညာ သွက်ဂွံစကာ နတဲ ဗီုကဵု အေန်ဂျေန်နဳယျာ၊ ပညာဂဥုဲတအ်ဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် နဒဒှ် သိပ္ပံမစကာနတဲ (applied sciences)ရ၊၊

သိပ္ပံဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကုပရေင်သုတေသန မဒှ်အရာမကၠောန်ပတိုန် နကဵုဂကောံတၠပညာ ကေုာံ ဌာနမလ္ၚတ်သုတေသနဂမၠိုင် မပ္တံကဵု ဂကောံအေဂျေန်သဳသၟိင်တၠ၊ ကေုာံ ကမ္မဏဳတအ်ရ၊၊ သုတေသန သိပ္ပံ မဒုင်သဇိုင် ကုပရေင်နတဲတအ်ဂှ် လ္ၚတ်ဂၠာဲသွဟ် သွက်ဂွံပါလုပ် ဖန်ဇန် ညံင်ဂွံဇၞော်မောဝ် ပခိုဟ်ပတိုန် ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍမပ္တိတ်ကပေါတ် သွက်ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ကပေါတ်အရပ်အရာပၞာန်၊ လွဳလွတ်ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ မဂွံစဵုဒၞာဲ ပွဳပွူသဘာဝတအ်ရ၊၊

## နိဿဲ
သီကလျာဏဳ ဍုၚ်သဓီု၊ လိက်တၟအ်

လိက်တၟအ် သီကလျာဏဳ ဍုင်သဓီု (သထုံ ကလျာဏီ ကျောက်စာ)ဝွံ မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲတိုင်သီ ကလျာဏဳ ပ္ဍဲဍုင်သဓီုရ၊၊ သီကလျာဏဳ ဍုင်သဓီုဂှ် နွံဒၟံင် ဗွဲဒိုဟ်အဂၞဲ ကုကျာ်စေတဳသဓီု ကြပ်ပ်ရ၊၊ တိုင်သီကလျာဏဳဂှ် ပုတ်လဝ် ရုပ်သုတ်ဇာတ်ဂမၠိုင်တုဲ ပ္ဍဲတိုင် ဗွဲဒိုဟ်နေရတိဂှ် မဂွံဆဵုကေတ် လိက်တၟအ်ဏအ်ရ၊၊ လိက်တၟအ်ဏအ် ပ္ဍဲ လိက်ဒုင်စဳရေင် ပွိုင်သၞာံ ၁၉၃၀-၂၄ လစှ်ေဌာနသုတေသနကပေါတ်တြေံတြဟ် (ရှေးဟောင်း သုတေသန ဌာနခွဲ) ဂှ် နဒဒှ် လိက်တၟအ်စၟတ် ၃၆၀/ဂ ပတိတ်လဝ်ကၠာအိုတ်တုဲ ပ္ဍဲလိက် မွန်ကျောက်စာပေါင်းချုပ် ဦးချစ်သိန်း ဂှ် နဒဒှ် လိက်တၟအ် ဂၞန် (၃) ဂှ် ပတိတ်လဝ်ရ၊၊

လိက်တၟအ်ဝွံ အခိင် လၟုဟ် ၜိုန်ရ စဵုလဝ် နကဵုဂဇာပသဲကီုလေဝ် ဟိုတ်နူ မဒးဒုင်လဝ်ဗြဲ သၞာံဗွဲမလအ်တုဲ မအက္ခရ်တအ် ကြပ်အးအိုတ်ရ၊၊ 

လိက်တၟအ်ဏအ်ဂှ် ၜိုန်ရ အခိင်သက္ကရာဇ် ဟွံမွဲကီုလေဝ် ရံင်ကဵု ဗီုပြင် မအက္ခရ် ကေုာံ ဗီုပွံင်မလိက်တအ်တုဲ ဒဒှ်ရ ဒှ်လဝ် လိက်တၟအ် ၜိုတ် ၁၀ ဗွဝ်ကၠံဒှ်မာန်ရ၊၊ ဥပမာ မအရေဝ် ＂သုန္ဒြင်＂မဂွံအဓိပ္ပါယ် စရင်ကေင်ကာ ဂှ် ပ္ဍဲလိက် (၁၁) လိက်ခေတ်ဗုကာံတအ်ဂှ် ဒှ်အာ＂သိန္ဒြင်＂ရ၊၊ 

လိက်တၟအ်သီကလျာဏဳ ဍုင်သဓီုဝွံ သီုဖအိုတ် နွံ (၂၀) ပၞောန် နူပၞောန် (၁) စဵုကဵု ပၞောန် (၁၀) ကဝက်ဂှ် ချူလဝ် နကဵုဘာသာပါဠိတုဲ သၟေဟ်တအ်ဂှ် ဒှ်ဗီုမန်ရ၊၊ ဟိုတ်နူအက္ခရ်တအ် လီုအးအာဂၠိုင်တုဲ အဓိပ္ပါယ်ကၠးကၠး ပေင်င် ဟွံဂွံတီကေတ်ကီုလေဝ် ရံင်ကဵု ＂{16} ဟ်ရပါဟ်ပိအ်လ္ငိမ် ပဏ္ဍိ(တ်တ္လမ်) …  …  {17} ပါသ် ဗိဆာယ် မျုန်(က္လမ်) …  … … … {18} (ပအ်ကုမ်) သုန်ရင်ဗဒ္ဓသိမ်ဝေါ {19} အ်＂တုဲ
ဒဒှ်ရ မချူလဝ် ပရူမညတ်သိမ်ဂှ် ဟီုမာန်ရ၊၊ 

## နကဵု မလိက်ခေတ်လၟုဟ်

{1} …  …  …  …  …  … … … … … {2} (ယ) …  … လသ(ဗ္ဗ) …  …  …  … {3} … … … ပ(မော)အန …  …  …  …  {4} …  …  … ဗော(ဓိ) … … ကလ … …  {5} …  … နယောသေ …  …  …  … … {6} … … …  …  …  …  …  …  … … {7} န္ဒြာ ဒေသနံ သဗ္ဗ … … …  …  … {8} …  …  …  ဒွါဒသေ အဌ(ဓမၟေ) … … … {9} ဟာသရ သမယ … …  …  …  … {10} စြိသတ (နူအဲ) …  …  … … {11} (နောတ် သုန္ဒြင် ဗဒ္ဓသိမ်ဝေါအ် ဒသ် … … {12} (ကုန်တောရ်) ဒေသ …  သအ်လိမ် …  …  {13} ဝေါအ် ကုအ် …  …  ကာလ်က …  … … {14} သွသ် ဨယ်ကုမ်ဝေလ် ဂုံမ်(ဤရ်) … … …  {15} သ် ဨယ် (ဂုံဤရ်)လ္ငိမ် မအ်(ဨယ် ပအ်) …  …  {16} ဟ်ရပါဟ်ပိအ်လ္ငိမ် ပဏ္ဍိ(တ်တ္လမ်) …  …  {17} ပါသ် ဗိဆာယ် မျုန်(က္လမ်) …  … … … {18} (ပအ်ကုမ်) သုန်ရင်ဗဒ္ဓသိမ်ဝေါ {19} အ် … … စ်ဖါရ်ဍုက်ပိ(ည် ကုအ်) …  …  {20} (မ်) ကာလ်ဝေါအ် တိအ်ဂုံဤရ်မအ် (ပအ်) {21} ဥပုသ် လးဟ်(သိန္ဒိးဟ်ဂံမ်) 

## အဓိပ္ပါယ် ဗီုမန်ခေတ်လၟုဟ်
{1} …  …  …  …  …  … … … … … {2} (ယ) …  … လသ(ဗ္ဗ) …  …  …  … {3} … … … ပ(မော)အန …  …  …  …  {4} …  …  … ဗော(ဓိ) … … ကလ … …  {5} …  … နယောသေ …  …  …  … … {6} … … …  …  …  …  …  …  … … {7} န္ဒြာ ဒေသနံ သဗ္ဗ … … …  …  … {8} …  …  …  ဒွါဒသေ အဌ(ဓမၟေ) … … … {9} ဟာသရ သမယ … …  …  …  … {10} စြိသတ (နူအဲ) …  …  … … {11} (နောတ် စရင်ကေင်ကာ ဗဒ္ဓသိမ်ဝွံ ဒှ် … … {12} (ကုန်တောရ်) ဒေသ …  လီု …  …  {13} ဝွံ ကု …  …  ကာလက …  … … {14} သွဟ် အဲကီုကွေဟ် ခမဳ … … …  {15} သ် အဲ (ခမဳ)လ္ၚီ မ(အဲပ) …  …  {16} ဟ်ရပါဟ် ပိလ္ၚီ ပဏ္ဍိတ်(ကၠံ) …  …  {17} ပါသ် ဗိဆာယ် မသုန်(ကၠံ) …  … … … {18} (ပကမၠောန်)စရင် ဗဒ္ဓသိမ်ဝွံ{19} … …  ဍိုက်ပေင်(ကု) …  …  {20} (မ်) ကာလဝွံ တိ ခမဳ မ(ပ) {21} ဥပုသ် လ္ပ(သၠေဟ်ကီု)


File:Thaton-Sema-inscription.jpg
File:Thaton-Sema-inscription-rubin.jpg
File:Thaton-Sema-inscription2.jpg
File:Floral-Thaton.jpg
သုအေတ် ဂဇသေနဳ၊ ဒံက်တာ

**ပါမောက္ခ ဒံက်တာ သုအေတ် ဂဇသေနဳ** () (၁၇ အံက်တဝ်ပါ ၁၉၂၄ - ၂၇ ဨပြဳ ၂၀၀၇) ဝွံ ဒှ်မန်ဍုင်သေံ တၞောဝ်ဒတောဝ် သကိုပ်ပၞာန်ဗညာစိင်မွဲတုဲ ဒှ်မၞိဟ်မဒက်ပ္တန်လဝ် ဗော်သွးမည်သေံ၊ မၞိဟ်မမင်မဲ ထိင်ဒက် လိက်ပတ် အရေဝ် ကေုာံ အခိုက်ပြဝေဏဳမန်မွဲတုဲ ပ္ဍဲကဵု ဗော်သွးမည်သေံဂှ် ယိုက်ဂၠေင် နဒဒှ်ဥက္ကဌ သၞာံ ဗွဲမလအ်လရ၊၊ တုဲပၠန် ပ္ဍဲတက္ကသိုလ်မဟဳဒေါလ် ဌာနဇၞော်ဂဥုဲဂှ် နဒဒှ် ပါမောက္ခမွဲ ကေုာံ သဝ်ဝန်ဇၞော် ပ္ဍဲ ရုင်ဂဥုဲသဳရဳရာဇ်ဂှ် ယိုက်ဂၠေင်လဝ်ရ၊၊ ဟိုတ်မဒှ်အစာဂဥုဲတုဲ မန်တအ်ကော်စညး အစာမဝ်သုအေတ် (မဝ် အဓိပ္ပါယ် ဗီုသေံ သဝ်ဝန်)၊၊ 

## တၞောဝ်ဒတောဝ်
thumb|left|400px|တၞောဝ်ဒတောဝ် အစာဇၞော် နာဲဖဝ်ချိုဝ်
ပါမောက္ခဒံက်တာ သုအေတ်ဝွံ ဒှ်တၞောဝ် ဗညာစိင် မရနုက်ကဵု (၆) တၞောဝ်ရ၊၊ ဗညာစိင်ဂှ် ကြဴနူ ဍုင်မန်ဟံသာဝတဳမဒးဒုင်ပလီု နကဵုသၟိင်ဗၟာ အံင်ဇဲယျ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၁၁၉ တုဲ ညးဒှ်သၟိင်စဍုင်ကြိုန် သၟဝ်သၟိင်ဗၟာသေန်ဖျူသေန်ရ၊၊ ဟိုတ်နူသၟိင်ဗၟာတအ် ဍဵုဍိုက်ပျဲပျာံ ဂကူမန်ဇကုတုဲ ပုန်တဝ်စၞေဟ် ကဵုသၟိင်ဗၟာ ကလေင်သီဂွံအာ ဍုင်ဟံသာဝတဳ၊ ကာလအာသီဍုင်လ္ဂုင်ဂှ် ဟိုတ်နူဒြဟတ်ပၞာန် ဟွံသၟဟ်တုဲ ဒးဆုတ်စှ်ေမံင် မတ္တမ၊ နူဂှ် ဒးဒဴတိတ်အာ ဍုင်သေံတုဲ ဂွံဒှ်သကိုပ်ပၞာန်မန် ပ္ဍဲဍုင်သေံရ၊၊

## လိက်ပတ်မန်
အစာမဝ်သုအေတ်ဝွံ ညးဆာန်လိက်ပတ်မန် အရေဝ်မန် အခိုက်ကၞာမန် ဗွဲမလောန်တုဲ ဟီုအရေဝ်မန်၊ ချူဗှ်လိက်မန် ဂွံခိုဟ်ဟ်ရ၊၊ တုဲပၠန် ပ္ဍဲသ္ၚိညးလေဝ် ပကောံစွံလဝ် လိက်ပတ်မန် ကပေါတ်မန်တြေံတြဟ် နာနာသာ်ရ၊၊ သွက်ဂွံလ္ၚတ်လိက်မန် ပ္ဍဲဍုင်မန်တုဲ ညးအာစိုပ်ဍုင်မန် ဗွဲမဂၠိုင် ကုအလန်ရ၊၊ ဗွဲတၟေင် ညးဒဒှ်ေဒယှ် ကုက္ဍိုပ်သကိုပ်ဂကူမန် နာဲထဝ်သောန် ဂၠိုင်တုဲ ဇၟာပ်မစိုပ် ဍုင်လ္ဂုင်မ္ဂး မလေပ်ဇူဒီု ပ္ဍဲတိုက်ပိဋကတ်မန်ရ၊၊ 

## နိဿဲ
သောပ်၊ တၞံ

**တၞံသောပ် **() ဂှ် ဒှ်ဂကူတၞံ မနွံကဵုပကဴ မလုပ်တၞောဝ်ဗဳဇ *Cheilocostus*မွဲရ၊၊ တမ်မူလတၞံသောပ်ဝွံ ကၠုင်နူ အာရှအဂၞဲ ကေုာံ ပ္ဍဲအကြာဒေသ နူအိန္ဒိယ စဵုကဵုစိုပ် ဍုင်ကြုက်၊ ကွေန်လာန်၊ ပ္ဍဲအေန်ဒဝ်နဳရှာမ္ဂး ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲတကအ် ဂရိက်တာစန္ဒာ (Greater Sunda Islands) ဂၠိုင်ရ၊၊ ၜိုတ်စၟတ်သမ္တီမ္ဂး ပ္ဍဲကဵုဒေသ Mauritius, Réunion, Fiji, Hawaii, Costa Rica, Belize, Melanesia, Micronesia, ကေုာံ West Indiesတအ်လေဝ် တိုန်ဒၟံင် နကဵုသဘာဝကီုရ၊၊

## ဗီုရုပ်

Image:Flower I IMG 9605.jpg|Flower at Kolkata, West Bengal, India.
Image:Flower & leaves I IMG 9608.jpg|Flower & leaves  at Kolkata, West Bengal, India.
Image:Costus_speciosus_Guadeloupe.JPG|*Cheilocostus speciosus* in Basse Terre, Guadeloupe.
Image:Starr_030807-0069_Costus_speciosus.jpg|*Cheilocostus speciosus* in Hawaii.


## နိဿဲ
သဳလတေဇ၊ဘဒ္ဒန္တ၊ဒံက်တာ

တၠဂုဏ်အ္စာသဳလတေဇ ဇာတိကွာန်ကြုက်ပိ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗုဝွံ ဒှ်ကျာ်ဇၞော် နွံပိုန် ဘာဗုဒ္ဓရက္ခိတ ကွာန်လှာကမိုန်၊ ဍုင်စက်စာဲ၊ ဒှ်ညးမကလိဂွံ ဗြးမဟိမု ပါရဂူ (ဒံက်တာ) နူကဵု တက္ကသိုလ်မဟိဍန် ဍုင်သေံ နူသၞာံ ၂၀၁၉ နကဵုဘာသာဗုဒ္ဓဘာသာတုဲ ပ္ဍဲပညာပရိယတ်ဂှ် ကလိဂွံလဝ် တဆိပ်ကြာသာသနာဓဇဓမ္မစာရိယ ရ။ 

## ပထမအဝဲ
တၠဂုဏ်အ္စာ သဳလတေဇဝွံ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၃၄၇ သၞာံ ဂိတုဝှ် ၃ စွေက်ဂှ် က္တဵုဒှ်မၞိဟ် နူဇရေင်မိမၜါ နာဲလောင် ကေုာံ မိခေန်ရှိန် ပ္ဍဲကဵုအရာပ်ဗၟံက် ကွာန်ကြုက်ပိ၊ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု၊ တွဵုရးဍုင်မန်ရ။ ပ္ဍဲကဵုသက္ကရာဇ် ၁၃၅၇ မိမၜါကီု သီုကဵုအပါဇၞော် နာဲဇြပ်ဗု မိဇၞော်မိစောထုင် ဂမၠိုင်၊ ယိုက်ဒိုက်ထံက်ပင်တုဲ ဂွံက္တဵုဒှ်ကၠုင်သာမဏဳ ဇရေင်ကျာ်ဇၞော်အ္စာညာဏရံသဳ ဘာကျာ် ကွာန်ကြုက်ပိရ။ ဗၞတ်မွဲသၞာံ ဂိုင်ကေတ်တဴသဇိုင်ပရိယတ်၊ နူဇရေင်ကျာ်ဇၞော်အ္စာ၊ တၠဂုဏ်အ္စာ ပ္ဍဲဘာကျာ်ကွာန်ကြုက်ပိရ။ 

ပ္ဍဲကဵုသက္ကရာဇ် ၁၃၅၈ ဂှ် ကရောံအ္စာ နာဲသိရိန္ဓရ၊ အာကတ်လိက် ပ္ဍဲတိုက်လိက်ဘာမဟာယျေန်၊ ကွာန်ကဒဵု၊ ပ္ဍဲဇရေင်ကျာ်ဇၞော်အ္စာတၠတြေံ အဘိဓဇမဟာရဋ္ဌဂုရ ဘဒ္ဒန္တ အာဒိစ္စကီု သီုကဵုအ္စာလိက် ပ္ဍဲတိုက်လိက်ဂှ်ဗွဲမဂၠိုင်ကီုရ။ ပဒတဴပ္ဍဲဘာမဟာယျေန် ကွာန်ကဒဵု ဗၞတ်ပိသၞာံ ဂွံအံင်ဇၞးကေတ်  

* တန်ဥပစာ၊   
* တန်မူလ၊   
* တန်ဍောတ်တုဲ   

ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၃၆၁ ဂှ် အာပပဒတဴ ဘာပုဖ္ပါရာမ (ဘာပဝ်တဝ်မူ) ဍုင်မုဟ်ဍုင် ဇရေင်ကျာ်ဇၞော်အ္စာ သဳဟရာဇာ ရ။  

* သၞာံ ၁၃၆၁ တန်ဒေါဝ်ကီု၊  
* သၞာံ ၁၃၆၂ ဂှ် တန်ဇၞော်ကီု ဂွံအံင်ဇၞး ကေတ်ပ္ဍဲဘာဝွံရ။  
* သၞာံ ၁၃၆၆ ကလိဂွံတဴ တဆိပ်ကြာ သာသနာဓဇဓမ္မာစရိယ ပဒတဴပ္ဍဲဘာကျာ်သြဳမန် ဍုင်လ္ဂုင်တုဲ။ 

ပ္ဍဲကဵုသက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၃၆၆ သၞာံ ဂိတုမာ် ၆ မံက်ဂှ် ဒုင်သဇိုင်ကဵု ပစ္စယာနုဂ္ဂဟ မိမၜါကီု သီုကဵုကလောကောဒေံမသဂမၠိုင်တုဲ ဂွံက္တဵုဒှ်ကၠုင် ဘဝခမဳမပြဲပြဲ ပ္ဍဲခဏ္ဍသဳ ဘာကျာ် ကွာန်ကြုက်ပိရ။ နာဲသဳလတေဇဝွံ ပညာပရိယတ် ဗွဲမထေက်ကြိုက် ဂွံအံင်ဇၞးကေတ်တုဲ သွက်သ္ဂောံကတ် ဘာသန္တရဂှ် ဒုင်ကၠုင်ကွးနူဇရေင်ပါမောက္ခတြေံ ကျာ်ဇၞော်အ္စာကောသလ္လ (ကျာ်ဇၞော်ဘဳအေ) ဘာသုခကာရဳ၊ အရာမဟာစေတဳ၊ ဍုင်ဗဂေါကီု၊ ကျာ်ဇၞော်အ္စာဝါရလင်္ကာ၊ ဘာဂြိုပ် ကွာန်ပါင်ကၟာ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်တအ်ကီုရ။  

## တရဴကတ်ပညာ မဟာဝိဇ္ဇာ
ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၃၆၉ အာကတ်လိက် ပ္ဍဲတကအ်လင်္ကာ၊ ဍုင်သိင်ဃဵုတုဲ ဂွံအံင်ဇၞးကေတ် တန်မဟာဝိဇ္ဇာ နူတက္ကသိုလ်ကေလနဳယ၊ ပဒတဴပ္ဍဲဍုင်သိင်ဃဵု ဒုင်သဇိုင်ဍာ်ရှ်ပညာ နူအ္စာဍုင်သိင်ဃဵုမဂၠိုင် ပပ္တံနူကဵု အ္စာသနာတ် နာနာယက္ကရာ ကီု မဒှ်ကီုရ။

## တရဴကတ်ပညာ ဓမ္မပါရဂူ
ဗွဲကြဴ သက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၃၇၂ ပြံင်စိုပ်အာ ဍုင်သေံတုဲ  နူသက္ကရာဇ် ၁၃၇၅ စိုပ် ၁၃၈၀ ဗၞတ်မသုန်သၞာံ တိုန်တဴ တန်ဗ္တောန်ကီု သီုကဵုချူခၞံတဴပြကိုဟ်မွဲ မၞုံယၟု "တၟေင်အခိုက်ကၞာသ္ဘင်ဖျဴသွဝ် ဂိုဏ်ဓမ္မယုတ္တိနိကာယ ကေုာံ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယ" တုဲ နူတက္ကသိုလ်မဟိဍန်၊ ဍုင်သေံ၊ ဌာနလ္ၚတ်သာသနာဂှ် ဇိုန်ကဵုတဆိပ်ကြာ ဓမ္မပါရဂူ ရ။   

## မနွံပိုန်ဘာ
တၠဂုဏ်အ္စာသဳလတေဇဝွံ ယိုက်ဂၠေင် နဒဒှ်ကျာ်ဇၞော်အ္စာ နွံပိုန် ဘာဗုဒ္ဓရက္ခိတ ကွာန်လှာကမိုန်၊ ဍုင်စက်စာဲတုဲ ပတန်တဴသာသနာ နကဵုပရိယတ္တိသာသနာ၊ ပဋိပတ္တိသာသနာကီု သီုကဵု ယိုက်ဂၠေင်တဴ တာလျိုင် ဂကူဘာသာ၊ သာသနာ ဗွဲတသိုက်စိုတ်၊ တသိုက်ကာယရ။

## နိဿဲ

ကဏ္ဍ:ကဏ္ဍအဓိက!
ကဏ္ဍ:AN
ကဏ္ဍ:အတ္ထုပ္ပတ္တိ
သဳဒ္စိတ်

### '''ဗီုဂွံဒ္ဂိုန်ဂိုၚ်ကေတ်သဳဒ္စိတ်- ပါဠိမွဲဟာန်ကေုာံ အရထ'''
သြကာသ သြကာသ သြကာသ

* **အဟမ္ဘန္တေ တိသရဏေန သဟ နဝၚ်္ဂသမန္နာဂတံ ဥပေါသထသဳလံ ဓမ္မံ ယာစာမိ အနုဂ္ဂဟံ ကတွာ သဳလံ ဒေထ မေ ဘန္တေ။ (ဒုတိယမ္ပိ၊ တတိယမ္ပိ)**

ယွံတၠဳပိုန် ဟိုန်ဓရ်သဳဥပုဟ် မဍိုက်ပေၚ်တဴ ကေုာံအၚ်္ဂ(၉)ပြကာ မဒ္ဂေတ်တဴ မွဲဟာန်ကေုာံ သရဏပိဂှ် အဲဍိက်အာတ်ကေတ်ရအဴ။ ယွံတၠဳပိုန် ယိုက်ဒိုက် ထံက်ပၚ် ဆာန်ဍူ အဲဍိုက်တုဲ ဓရ်သဳဥပုသ် မဍိုက်ပေၚ်တဴ ကေုာံအၚ်္ဂ(၉)ပြကာ မဒှ်မွဲဟာန်ကေုာံ သရဏပိဂှ် က္ညကဵုကုအဲဍိက်ညိအဴ။

* **ယမဟံ ဝဒါမိ တံ ဝဒေထ၊**

အာမ ဘန္တေ

* **နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။**

ကုကျာ်တြဲ မဒှ်တၠဂုဏ် ဘဂဝါ၊ မဒှ်တၠဂုဏ် အရဟံ၊ မဒှ်တၠဂုဏ် သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဂှ် အဲဍိက်လ္ၚောဝ် ဗွဲမရှေ်သှေ်ရဴဂဴရအဴ။

* **ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ**
* **ဓမ္မံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ**
* **သံဃံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ**
* **(ဒုတိယမ္ပိ၊ တတိယမ္ပိ)**

ကျာ်တြဲဂှ် ဒှ်ဒၞဲါမစ္ၜုဲစ္ၜော်ရောၚ်၊ အဲဍိက်ပြာပ်လုပ် ခစသဳကၠဳ သ္ပစ္ၜုဲစ္ၜော်ကဵုကျာ်ရ။

ဓရ် (၁၀) ပြကာဂှ် ဒှ်ဒၞဲါမစ္ၜုဲစ္ၜော်ရောၚ်၊ အဲဍိက်ပြာပ်လုပ် ခစသဳကၠဳဂှ် သ္ပစ္ၜုဲစ္ၜော်ကဵုဓရ်ရ။ 

သၚ်သာဝက ကောန်ကွးကျာ်တြဲဂှ် ဒှ်ဒၞဲါမစ္ၜုဲစ္ၜော်ရောၚ်၊ အဲဍိက်ပြာပ်လုပ် ခစသဳကၠဳဂှ် သ္ပစ္ၜုဲစ္ၜော်ကဵု သၚ်သာဝက ကောန်ကွးကျာ်တြဲရ။ 

* **တိသရဏဂမနံ ပရိပုဏ္ဏံ** 

အာမ ဘန္တေ

* **၁။ ပါဏာတိပါတာ ဝေရမဏိ သိက္ခာပဒံ သမာဒိယာမိ။**

သဳလသိက္ခာပိုဒ် မဒှ်ဟိုတ် မဝေၚ်ပါဲ နူကဵုပွမဂစိုတ်သတ်ဂှ် အဲဍိက်ဒ္ဂိုန်ဂိုၚ်ကေတ် မၚ်မွဲလဝ် ဗွဲမဒးရးရအဴ။

* **၂။ အဒိန္နာဒါနာ ဝေရမဏိ သိက္ခာပဒံ သမာဒိယာမိ။**

သဳလသိက္ခာပိုဒ် မဒှ်ဟိုတ်မဝေၚ်ပါဲ နူကဵုပွမဂိုၚ်ကၠတ်ကေတ် ဒြပ်ညးမွဲသ္အာၚ် တၠညးဟွံဂွံကဵု နကဵုကာယပါၚ်ဂှ် အဲဍိက်ဒ္ဂိုန်ဂိုၚ်ကေတ် မၚ်မွဲလဝ် ဗွဲမဒးရးရအဴ။ 

* **၃။ အဗြဟ္မစရိယာ ဝေရမဏိ သိက္ခာပဒံ သမာဒိယာမိ။**  

သဳလသိက္ခာပိုဒ် မဒှ်ဟိုတ် မဝေၚ်ပါဲ နူကဵုဒ္ဂေတ်မေထုန် မယုတ်မာ ပ္ဍဲကဵုပူဂဵု(၁၂) မဂ်(၃၀) တအ်ဂှ် အဲဍိက်ဒ္ဂိုန်ဂိုၚ်ကေတ် မၚ်မွဲလဝ် ဗွဲမဒးရးရအဴ။

* **၄။ မုသာဝါဒါ ဝေရမဏိ သိက္ခာပဒံ သမာဒိယာမိ။**

သဳလသိက္ခာပိုဒ် မဒှ်ဟိုတ် မဝေၚ်ပါဲ နူကဵုပွမဟီုအရေဝ် လီဠာန် ဂလာန်မုသာဂှ် အဲဍိက်ဒ္ဂိုန်ဂိုၚ်ကေတ် မၚ်မွဲလဝ် ဗွဲမဒးရးရအဴ။

* **၅။ သုရာမေရယမဇ္ဇပ္ပမာဒဋ္ဌာနာ ဝေရမဏိ သိက္ခာပဒံ သမာဒိယာမိ။**

သဳလသိက္ခာပိုဒ် မဒှ်ဟိုတ်မဝေၚ်ပါဲ နူကဵုပွမသုၚ်စ အရက်သုရာ မဒှ်ဟိုတ်မၜူမာဲ မဝိဝိၚ်ဟိုတ်မာဲတဴ ပ္ဍဲစရၚ်ဓရ်ကုသဵုဂှ် အဲဍိက်ဒ္ဂိုန်ဂိုၚ်ကေတ် မၚ်မွဲလဝ် ဗွဲမဒးရးရအဴ။  

* **၆။ ဝိကာလဘောဇနာ ဝေရမဏိ သိက္ခာပဒံ သမာဒိယာမိ။** 

သဳလသိက္ခာပိုဒ် မဒှ်ဟိုတ် မဝေၚ်ပါဲ နူကဵုပွမစဟာပ် စၞဘောဇိုန် ပ္ဍဲကဵုပယျာံတ္ၚဲမစေၚ်ဂှ် အဲဍိက်ဒ္ဂိုန်ဂိုၚ်ကေတ် မၚ်မွဲလဝ် ဗွဲမဒးရးရအဴ။ 

* **၇။ နစ္စဂဳတဝါဒိတဝိသူကဒဿနမာလာဂန္ဓဝိလေပနဓာရဏမဏ္ဍနဝိဘူသနဋ္ဌာနာ ဝေရမဏိ သိက္ခာပဒံ သမာဒိယာမိ။** 

သဳလသိက္ခာပိုဒ် မဒှ်ဟိုတ် မဝေၚ်ပါဲ နူကဵုပွမဗဵုကလၚ် လှေ်ဒယှေ် တိၚ်တိုက် အခိုက်တၞဟ်ဟ် မဒှ်ဒစုက်ဇလ သာသနာ ဟိုတ်မဝိဝိၚ် ဟိုတ်မာဲတဴ ပ္ဍဲကဵုစရၚ်ဓရ်ကုသဵုမတွံဂး ပွမစရှ်ဝက် ပ္ကဴသြဴ ပွမဗဗိုဟ် ကြကောတ် ပွမလံက်လေတ်လဝ် စၠန်အဂၠဴတံဂှ် အဲဍိက်ဒ္ဂိုန်ဂိုၚ်ကေတ် မၚ်မွဲလဝ် ဗွဲမဒးရးရအဴ။  

* **၈။ ဥစ္စာသယနမဟာသယနာ ဝေရမဏိ သိက္ခာပဒံ သမာဒိယာမိ။** 

သဳလသိက္ခာပိုဒ် မဒှ်ဟိုတ် မဝေၚ်ပါဲ နူကဵုပွမတိက် သၞာသၠုၚ် သၞာပြဲ သၞာမၞုံကဵုပ္ကဴ ဇံၚ်မသၠုၚ်တိုန်အာနူကဵုမွဲဟတ် (၆)ၝောံတဲဂှ် အဲဍိက်ဒ္ဂိုန်ဂိုၚ်ကေတ် မၚ်မွဲလဝ် ဗွဲမဒးရးအဴ။ 

* **၉။ မေတ္တာသဟဂတေန စေတသာ သဗ္ဗပါဏဘူတေသု ဖရိတွာ ဝိဟရဏံ သမာဒိယာမိ။**  

ဗျာပ်တြးဏာ နကဵုမေတ္တာစိုတ် ပ္ဍဲကဵု သတ္တံဂမၠိုၚ် အလုံအိုတ်သီုတုဲ အဲဍိက်သ္ပဒ္တဴ မၚ်မွဲလဝ် ဗွဲမဒးရးရအဴ။

## နိဿဲ
ကျာ်ဇၞော်အ္စာလိက် ဘဒ္ဒန္တ ဝိသာရဒ(ပါဠိပါရဂူ၊အဂ္ဂမဟာပဏ္ဍိတ)။ ဘာတိုက်လိက် ပရိယတ္တိစမ္မစက်၊ ကွာန်ကြေဝ်ဏာ။