open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
သကတ်လာန်

**သကတ်လာန်** (, Scottish Gaelic: Alba) ဂှ် ဒှ်ဍုင် မွဲစွံ ကုကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံ ဨကရာဇ် (United Kingdom) ဍုင်ဗြိတိန်ရ။ သကတ်လာန်ဂှ် ပ္ဍဲတကအ် ဂရိတ်ဗြိတိန် လပါ်သၟဝ်ကျာ ၜိုတ်ပိဂအုမ် မွဲဂအုမ်ဂှ် ဒှ်သမၠဲတိ သကတ်လာန်၊ မဆက် ကုပယျဵု ဗွဲဒိုဟ်အဂၞဲ ဒးပယျဵု ကုဍုင်အေန်ဂလာန်၊ တုဲ မပူဗိုင်လဝ် နကဵုၜဳအတ်လာန်တိတ် ဗွဲဒိုဟ်သၟဝ်ကျာကီု သီုကဵု ဗွဲဒိုဟ်ပလိုတ်၊ ဗွဲဒိုဟ်ဨသာန်ဂှ် ဒးၜဳသၟဝ်ကျာ (North Sea)၊ ဗွဲဒိုဟ်သၠုင်ကျာဂှ် ဒးၜဳအာဲရေတ် (Irish Sea)တုဲ သီုဖအိုတ် နွံကဵု တကအ် ၇၉၀ ပြင်ရ။

ဍုင်ဨကရာဇ် သကတ်လာန်ဂှ် ကေင်ဒှ်လဝ် ဍုင်ဗၠးၜး မနွံကဵု အဝဵုကၞောတ်အထောတ် ပ္ဍဲကဵု ခေတ်လဒေါဝ် လပါ်စ ပ္ဍဲယူရောပ်တုဲ နဒဒှ် ဍုင်မဗၠးၜးဂှ် ဆက်တန်လဝ် စဵုကဵုစိုပ် သၞာံ ၁၇၀၇ ရ။ နမဒုင်ကေတ်အာဲတုဲ ဨကရာဇ်သကတ်လာန် ဂျောမ် ဆဋ္ဌမ (James VI of Scotland) ဂွံဒှ် ဨကရာဇ် ပ္ဍဲအေန်ဂလာန် ကေုာံ အာဲယျာလာန်၊ ဟိုတ်နူဂှ်တုဲ နကဵုပူဂိုလ်ဂှ် ပကောံထောအ် ဍုင်ဨကရာဇ်ပိ နဒဒှ် မွဲကၟိန်ဍုင်ရ။ နူဂှ်မွဲအဆက် သကတ်လာန်ဂှ် နကဵု ပရေင်ပံင်ကောံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် စပံင်ကဵု အေန်ဂလာန်ဂှ် ဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ ၁ မေ ၁၇၀၇ ပ္ဍဲအခိင်ကာလ မဒက်ပတန် ဍုင်ဨကရာဇ်တၟိ မကော်ဂး ဍုင်ဨကရာဇ် ဂရိတ်ဗြိတိန် (Kingdom of Great Britain)ရ။ ပရေင်ပံင်ကောံဂှ် ပါလဳမာန်သကတ်လာန် ကဵု ပါလဳမာန်အေန်ဂလာန်ဂှ် ပလီုထောအ်တုဲ ဒက်ပ္တန်ပတိုန် ပါလဳမာန်တၟိ ပါလဳမာန် ဂရိတ်ဗြိတိန် (Parliament of Great Britain) ရ။ စိုပ်သၞာံ ၁၈၀၁ ဂရိတ်ဗြိတိန် ပံင်တောဲ ပရေင်ပဍုင်ကွာန် ကုအာဲယျာလာန်တုဲ ဒက်ပတန် "ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် ဂရိတ်ဗြိတိန် ကေုာံ အာဲယျာလာန် (United Kingdom of Great Britain and Ireland)။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၂ ဂှ် ဍုင်အာဲယျာလာင်ဂှ် ပါ်တိတ် နူကဵု ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ်ဂှ်တုဲ ကတဵုဒှ်အာ ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် ဂရိတ်ဗြိတိန် ကေုာံ အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ (the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland) ရ။

## နိဿဲ
စိုတ်

စိုတ် () ဂှ် ဣဒ္ဓိဇၞော်မံၚ်၊ ယဝ်ရမာန်စိုတ်မ္ဂး ဘဝပိုဲလေဝ် ဣဒ္ဓိဇၞော်ကီုရ၊ ပိုယ်မၞိဟ်တအ်ဂှ် စိုတ်ဟေၚ် ဒှ်ပဓာနအဓိက၊ စိုတ်ဟေၚ် ဒှ်တဴက္ဍိုပ်သ္ကိုပ်ဘဝ၊ စိုတ်ဟေၚ်ရေၚ်တၠုၚ်ကဵုအရာနွံပၟိက် ဟွံမွဲပၟိက်တအ်ရ။

ပိုယ်သတ်တအ်ဂှ် စိုတ်ဟေၚ် ဒှ်တၚ်အဓိက ပၟိက်ဇၞော်အိုတ်ရ။ "စိတ္တေန နိယတော လောကော" ရံၚ်ကဵုပိုဒ်သာ်ဝွံတုဲ ပ္ဍဲလောကဏအ် စိုတ်ဟေၚ်ဒှ်အဓိက စိုတ်ဟေၚ်ရေၚ်တၠုၚ်အာမံၚ်ဂတ၊ ပိုဲသတ်တအ်ဂွံဒှ်မံၚ်တသိုက် ဒဒိုက် ဒးအာစိုပ်မံၚ် ပ္ဍဲဘုံဒဒိုက်၊ ဂွံဒှ်မံၚ်တသိုက်တအ်ဂှ် ဟိုတ်နူစိုတ်ရ။ 

စိုတ်ညိၚ်မ္ဂး ရုပ်လေဝ်ညိၚ်၊ စိုတ်အာမ္ဂး ရုပ်လေဝ်အာ၊ စိုတ်တိက်မ္ဂး ရုပ်လေဝ်တိက်၊ စိုတ်က္တဵုမ္ဂး ရုပ်လေဝ်က္တဵု။

စိုတ်ခိုဟ်စိုတ်ပြဲ မိန်ညးမမၞုံကဵုဓဝ်ခန္တဳမေတ္တာ ကရုဏာတအ် မိန်ညးမအောန်ကဵုဓဝ်မာနတအ် မိန်ညးမကဵုဇြဟတ်ကဵုဓဝ်သစ္စပန်၊ မဂ္ဂၚ်ဒစာံတအ်၊ မိန်ညးခမဳမကဵုဇြဟတ်ဓဝ်လောကုတ္တဵုတုဲ ဒ္ဂေတ်တအ်ဂှ် အပ္ဍဲဗွိုၚ်မၞိဟ်တအ် ကလိဂွံအထိုၚ်အသးလၟိုန်ရ၊ ကျာ်တြဲလေဝ် ဟီုထိုၚ်သးရ။ 

## "စိုတ်" ဟီုဂှ် မုရော ?
ဗွဲအဘိဓာန် MonDict မ္ဂး ကောန်စိုတ် (n) Mind ဂှ် ထပ်ပံက်လဝ် "ဂၠံဝိဇ္ဇာ၊ စိတ္တ၊ နာံ၊ ပူမှ်၊ ဘဝၚ်၊ ဘဝၚ်္ဂ၊ မနော၊ ကသပ်ညာတ်" သာ်ဝွံနွံကီုရ။

## ဂကူစိုတ်
ကိလေသစိုတ် (စိုတ်မလေပ်သ္ပအာရီုကဵုပ္ညပ်ဟေၚ်)၊ ဝိပဿနာစိုတ် (စိုတ်မလေပ်သ္ပအာရီုကဵု ရုပ်ပရမတ်+နာမ်ပရမတ်ဟေၚ်)၊ မဂ်ဖဵုစိုတ် (စိုတ်မလေပ်သ္ပအာရီုကဵု နိဗ္ဗာန်ဟေၚ်) သာ်ဝွံ ဗွဲစိုတ်ပိဂကူလေဝ် ပါ်ကေတ်မာန်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ရ။ 

### ဗွဲသိပ္ပံ

### ဗွဲဗုဒ္ဓဘာသာ
သဘဴဓဝ်ရုပ်ကဵုနာမ်ဏအ် ဂွံက္တဵုဒှ်ကၠုၚ်လေဝ် ဟိုတ်နူဓဝ်ဟိုတ်ပန်ပြကာ မတွံဂး ကမ်၊ စိုတ်၊ ဥတု၊ အာဟာရ ပြုပြောၚ်စဳရေၚ်လဝ်တုဲဂှ်ရ ဍေံဒးက္တဵုဒှ်ကၠုၚ်မံၚ်ရ။ 

စိတ္တံ - ဝိဇာနနလက္ခဏံ၊ ပုဗ္ဗၚ်္ဂမရသံ၊ သန္ဒဟနပစ္စုပဋ္ဌာနံ၊ နာမရူပပဒဋ္ဌာနံ။

## ကမၠောန်စိုတ်

## နိဿဲ
ကောန်တၠနန် (ကဗျ)

ကောန်တၠနန်

ဟိုဲကောန်တၠနန် ကရေဲထတ်ထတ်
ကမၠတ်ဂွံမိင်။
ကမာတ်ဍာဲဇိုင်ကဝ် ဓလဝ်ခမံက်
လ္ပလုပ်ခံက်ပိုဲ။
ဇာဒိသိုင်သ္ၚေက် ၚေက်လကိုဟ်က္ဍိုပ်အဗြိုင်
လ္ပလုပ်ဇိုင်သ္ၚိပိုဲ။
ၝောအ်တအ်ၜင်ဇြိုတ် ပြိုတ်စုတ်ဗြံက်ဂၞာ
ဂၟာအာဂၟာကၠုင်။
ဍာ်ကၟေင်ညးသုင် ပုင်သွညးဂၠံက်
စိုတ်လေဝ်ၚံက်စၞာဲ။
ကမာတ်ဇာဒိအရိုင် ပိုဲဂြိုင်ဟအှ်ေ
ပိုဲပေဟ် ၝောအ်တအ် ညံင်ကဵုချေဟ်။

ဟိုဲကောန်တၠနန် မူစိအလန်
ကဵုဍေဟ်ဆက်လီပိုဲပၠန်ရော။
မၞိဟ်အရိုင် ပကောတ်
ဇြောတ်ကၠုင်ဆီပိုဲ။
ဍေဟ်လီ ဍေဟ်ဠာန်
ကမာတ် ဒှ်မြာ်
ဒမၠမတာ ဒှ်အာဇာနဲ
စဲ ဒှ်စိင်
ခမုဲၝောအ်စၞာဲ ဒှ်မိယာဲ
နာဲတအ် ဟွံတီဏီဟာ။

ဟိုဲကောန်တၠနန်
နိယာမလောက သီုဖအိုတ်ယဝ်ရဒှ်မွဲ
တ္ၚဲဂှ် လိုက်ပိုဲဒေါအ်ပၠိုတ်။
သွဟ်ခိုဟ်မွဲဂွံမံက် သၟာန်လ္ၚီလက်
ပိုဲဒးတတ်ၜက်။
ဒးကယျာန်
ဒးဟီု
လဆောဝ်မ္ဂး သီုဒး ပတီုမုက်
ပိုဲဂွံစုက် သွဟ်ခိုဟ်မွဲ။

ဟိုဲကောန်တၠနန်
ညးလ္ၚဵုစၟဳတော် လုပ်ဗော်ဍေဟ်
ဂွး သွက်ဇကု။
ကၠအ်ညးလ္ပတဵု ကၠဵုညးလ္ပလွဳ
အရေဝ်ဇုဇ ပိုဲဗကန်။
အရေဝ်ဝွံ ဍာံကွေဟ်
လၟုဟ်မ္ဂး နာဲတအ် ပတှ်ေဂွံရ။

ယွံကောန်တၠနန်
ၜိုန်လညာတ်ဟွံတုပ် ကသပ်တၞဟ်
ကိစ္စဒှ် ပိုဲဒးကောံသၟဟ်။

ဟိုတ်ဂှ်ကွေဟ် ယွံမၞး ကောန်တၠနန်
အလာံမန်ၜိုပ်ထဝ် ညံင်ဟွံဂွံကဝ်
ဗဝ်စုတ်မာဲကဵုဗော်မန်စိုအ်။
ကောံဓရီုဇၞော်ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်မန်-အလန်ပထမ

## ဂကောံထၟံက်ရုပ်ရဴ ဗော်သ္ပစၞးဂကူမန် (၂၁) တၠ
# နာဲလျးရတ်
#နာဲဝေန်ဂျဳ
#မိအေမျာၚ်
#နာဲရာၚ်ဆာဲ
#နာဲအံၚ်နာၚ်ဥု
#နာဲတၠညး
#နာဲဆာန်ထေက်
#နာဲဂိုတ်ဂ္စာန်
#မိသုတဇဝ်
#မာံစိစောန်
#မိစန္ဒာနန်
#နာဲမန်ဆာန်
#နာဲဇော်မၚ်းဦး (ဖာအၚ်)
#မာံဇာနဲဥူ
#နာဲစောန်တၟး
#မိသိက္ခာနန်
#နာဲအံၚ်သာဥူ (ထဝ်ပၠၚ်)
#နာဲသုံရှိန်
#နာဲအမ်သဝ်
#နာဲသဟာဲ
#နာဲကောရတ်

## နိဿဲ
ရမျာၚ်ဖ္ဍောတ်ကဗျမန်-အလန်တတိယ

thumb|ရမျာၚ်ဖ္ဍောတ်ကဗျမန်-အလန်တတိယ
နကဵုရမျာၚ်အကြီု "မန် ဒးဒှ်အမတ်၊ မန် ပိုၚ်အမာတ်၊ အမာတ်မန် ကၠောန်သွက်မန်" သာ်ဝွံတုဲ နူ အစဳအဇန်ရမျာၚ်ဖ္ဍောတ်ကဗျမန်ဂှ် ပေါဲဖ္ဍောတ်ကဗျမန်-အလန်တတိယ သၟဝ်ရန်တၟံ ၂ တၚ်မ္ဂး (၁) သွက်ဂွံဒုၚ်တၠုၚ်တ္ၚဲကောန်ဂကူမန် မရနုက်ကဵု ၇၃ ဝါကီု၊ သွက်ဂွံဗတိုက်ဖအောဝ် ဗော်မန်သ္ပစၞးဂကူ ဂွံဇၞးမာဲ တုဲကၠောန်ဗဒှ်အာရ။ ပေဲါဖ္ဍောတ်ကဗျမန် အလန်တတိယဏအ်ဝွံ ပ္ဍဲစၟတ် ဇျာန်နဝါရဳ ၂၅ သၞာံ ၂၀၂၀ ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲဌာန်ဇၞူ ရာမည၊ ဍုၚ်မတ်မလီုရရ။ 

## တၚ်ပတဝ်က္ဍိုပ် ကၠောန်ဗဒှ်အလန်တတိယ

# သွက်ဂွံဒုၚ်တၠုၚ်တ္ၚဲကောန်ဂကူမန်၊ မရနုက်ကဵု (၇၃) ဝါ
# သွက်ဂွံဗတိုက်ဖအောဝ် ဗော်မန်သ္ပစၞးဂကူ ဂွံဇၞးမာဲ 

နကဵုရမျာၚ် အကြဳု "**မန် ဒးဒှ်အမာတ်၊ မန် ပိုၚ်အမာတ်၊ အမာတ်မန် ကၠောန်သွက်မန်**" 

## တၚ်ရန်တၟအ်ကၠောန်ဗဒှ်

* နဲကဲဇန်ကဗျမန် တြေံတြဟ်ဂမၠိုၚ် ညံၚ်ဂွံမံက်ဂတဝ် သုၚ်စောဲအာ အနာဂတ်ဂတမာန်။
* နကဵုရမျာၚ်ဖ္ဍောတ်ကဗျ ညံၚ်ဂွံသၠုၚ်ပတိုန်အခေါၚ်အရာ မဟီုသ္ဂးသၠးပွး ပ္ဍဲဗွိုၚ်ဂၠးကဝ်မာန်။
* အဓိပ္ပါယ်ကဗျ၊ ပရေၚ်ဒုၚ်စသိုၚ်ကဗျတအ် သ္ဂောံပါ်ပရအ် ဒုၚ်စသိုၚ်ညးသ္ကအ်မာန်။ 

## ကဏ္ဍအစဳအဇန်ပါလုပ် အလန်တတိယ
(၁) အစဳအဇန် ပတိုန်ထ္ၜး ဒုၚ်စသိုၚ်ရသ လိက်ပတ် (ဟံသာဝတဳဂြးစပ်၊ပၞာန်ကဵုဆာန်၊ ပါၚ်တြၚ်တတိယ)

(၂) အစဳအဇန် ပတိုန်ထ္ၜး ဖ္ဍောတ်ကဗျ ပ္ဍဲလိက်ပတ်မန်တြေံ (ကဗျမာံတောအ်၊ ဒွက်ခေတ်ဟံသာဝတဳ)

(၃) ဖ္ဍောတ်ကဗျမန်လ္တူစၚ် ကေုာံ နကဵုရုပ်ဂမျိုၚ် သွက်ဂွံဗတိုက်ဖအောဝ် ဗော်မန်သ္ပစၞးဂကူ ညံၚ်ဂွံဇၞးမာဲ ပ္ဍဲပေဲါရုဲမာဲ (၂၀၂၀)

## ကောံဓရီု အလန်ပထမ
thumb|ကောံဓရီု- သွက်အစဳအဇန်ဖ္ဍောတ်ရမျာၚ်ကဗျမန်
thumb|ဗီု-ကောံဓရီုအစဳအဇန်ဖ္ဍောတ်ရမျာၚ်ကဗျမန်-အလန်တတိယ
ကောံဓရီုပဏာမ သွက်အစဳအဇန် ရမျာၚ်ဖဍောတ်ကဗျမန် အလန်တတိယဂှ် တုဲဒှ်အာ ပ္ဍဲ Nov 18, 2019  

သွက်ဂွံကၠောန်ဗဒှ် ပေဲါဖ္ဍောတ်ကဗျမန် အလန်တတိယဂှ် တၚ်သ္ဂုတ်သွာတ်ဂမၠိုၚ်

၁။ ပေဲါဖ္ဍောတ်ကဗျအလန်တတိယဝွံ ဒှ်ကၠောန်ဗဒှ်ရောၚ်

၂။ သွက်ဂွံဂၠာဲသြန်ဂအုံ - နာဲမန်သဵုနဲ

၃။ ပေဲါဖ္ဍောတ်ကဗျဝွံ  ကၠောန်ဗဒှ်အာ ပ္ဍဲဂိတုမာ် (၁) မံက် (Janunary 25, 2020) တုဲ ကၠောန်ဗဒှ်အာ ပ္ဍဲရာမညဟိုဝ်တေဝ် ဍုၚ်မတ်မလီုရောၚ်။

၄။ ဗီုပြၚ်ပေဲါဖ္ဍောတ်ကဗျ 

* ဒုၚ်သ္ဇိုၚ်ကဵု လိက်ရသ မွဲမွဲတုဲ သွက်ဂွံဟီုပတိုန်ထ္ၜး (ဝတ္တုဟံသာဝတဳဂြးစိုပ် - နာဲရာမညအဳဆာဲ ပ္တိုန်ထ္ၜး၊ ပါၚ်တြၚ်တတိယ - နာဲပိုန်မန်၊ ဝတ္ထုပၞာန်ကဵုဆာန် နာဲညုၚ်ဆာန် ပ္တိုန်ထ္ၜး)
* ဒုၚ်သ္ဇိုၚ်ကဵု ကဗျတြေံတြဟ်တုဲ သွက်ဂွံပ္တိုန်ထ္ၜး (ကဗျမာံတောံ -နာဲမန်သဵုနဲ၊ ကဗျနူအကြီုရာဇာဓိရာဇ် - နာဲသွဵုမန်

၅။ ကဗျတအ်ဝွံ စွံတၚ်ပ္တဝ်က္ဍိုပ်ကဵုပေဲါရုဲမာဲ ၂၀၂၀ မန်ဂွံဇၞးမာဲတုဲ သွက်ဂွံချူအာ၊ ကဗျတၞဟ်တအ်လေဝ် ချူဂွံမာန် (သွက်ဂွံလလောၚ်တြးကိစ္စဏအ်ဂှ် နာဲသွဵုမန် ချူလိက်လလောၚ်တြး)

၆။ ညးတာလျိုၚ်ဒုၚ်တဲကဗျနူ online ကေုာံ ကုတ်ဆက် - နာဲဗညာဓနု

၇။ တ္ၚဲကလေၚ်ကောံဓရီု အလန်ဒုတိယ - December 20 

၈။ တ္ၚဲကၟာတ်ဒုၚ်တဲကဗျ - January 10

၉။ ညးတာလျိုၚ်ဒုၚ်တဲကဗျ offline - မာံထဝ်၊ မာံလွဳညာဏ်

၁၀။ ရမျှာၚ်ဂဳတသွက်ကဗျ - KB အးဆာန်

၁၁။ သ္ကိုပ်အသေအဟာန် - နာဲသံယောဇိုဥ် - မိဝံသ

## အစဳအဇန်ဘိက်ဒုၚ်တၠုၚ်
ရုပ်ဂမျိုၚ် **"မဘိက်ဒုၚ်တၠုၚ် သွက်ဂွံတိုန်စိုပ်"** သွက်အစဳအဇန်ဖဍောတ်ရမျာၚ်ကဗျမန်-အလန်တတိယဂှ် ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ Jan 10, 2020 ဂှ် စပတိုန်လ္တူလပှ်ကျာတုဲ လလောၚ်တြးဘိက်ပၟိၚ်ဏာကီုရ။

ရုပ်ဂမျိုၚ် **"ကော်ဘိက်သၟာကဗျမန် ပါလုပ်ဖ္ဍောတ်ကဗျမန်"** သွက်အစဳအဇန်ရမျာၚ်ဖ္ဍောတ်ကဗျမန်-အလန်တတိယဂှ် ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ Jan 13, 2020 ဂှ် လလောၚ်တြးနကဵု နူကဵုလ္တူလပှ်ကျာကီုရ။ 

## ပရေၚ်ချဳဒရာၚ်ဂမၠိုၚ်
လိက်သၟဟ် "သၟတ်လုပ်ဒုၚ်ရုဲမာဲ ပေဲါရုဲမာဲ ၂၀၂၀" ရန်ကဵုသၟတ်မန်ဂွံပါလုပ်ဒုၚ်ရုဲမာဲ နဒဒှ်အမတ်ကၠတ်ထဝ် သ္ပစၞးညးဍုၚ်ကွာန်မန် ညံၚ်ဂွံဂၠိုၚ်တိုန် တၟအ်ကေတ်သာဏအ်တုဲ Share Arena ကၠောန်ပတိတ်မွဲအုပ်ရ။

## နိဿဲ
https://web.facebook.com/sharearena/
တ္ၚဲ (အခိင်)

မွဲ**တ္ၚဲ** () ဒှ်လလအ်အခိင် ဗွဲသၟဟ် ဂၠးတိပိုယ် ဂေတ်ဂွံ မွဲဗဂေတ် ပ္ဍဲကဵုရိ (axis) ဍေဟ်တုဲ၊ နကဵု အခိင်လျးတ္ၚဲမ္ဂး မဒှ်အခိင်ကာလ အကြာ နူတ္ၚဲမစတိုန် ကဵု တ္ၚဲမစတိုန်တၟိမွဲပၠန် မဒှ်အခိင်မွဲတ္ၚဲ မွဲဗတံဂှ် ညးကော်စ မွဲတ္ၚဲရ။

လလအ်အခိင် ပွိုင်မွဲတ္ၚဲဂှ် ညးပိုင်ခြာဖျေဟ်လဝ် နကဵု လလအ်အခိင် နကဵု "စက္က" အတိုင် သၞောတ်ဗၜတ်အခိင်ဂၠးတိ မကော်ဂး (SI base unit) ရ။ နကဵုသၞောတ်ဗၜတ်အခိင်ဂၠးတိမ္ဂး ညးရိုဟ်စ ၆၀ စက္က မွဲ မိနေတ်၊ ၆၀ မိနေတ် မွဲ နာဍဳ၊ ၂၄ နာဍဳ မွဲတ္ၚဲ (မွဲတ္ၚဲမွဲဗတံ)တုဲ ပ္ဍဲမွဲတ္ၚဲ သီုဖအိုတ် နွံ ၈၆,၄၀၀ စက္က ရ။တ္ၚဲဂှ် ပ္ဍဲရိဇကုဂှ် ဂေတ်ဒၟံင်တုဲ ဂေတ်အာဒၟံင် ကုတ္ၚဲ(သၟိင်တ္ၚဲ)တုဲ အခိင်ကာလ တိမဂေတ်ဂွံ တ္ၚဲမွဲဗဂေတ် ညးကော်စ မွဲသၞာံရ။ အတိုင်ကြက္ကဒိန်မ္ဂး ပ္ဍဲမွဲသၞာံ သၞာံဓမ္မတာမ္ဂး နွံ ၃၆၅ တ္ၚဲ သၞာံထပ်မ္ဂး နွံ ၃၆၆ တ္ၚဲရ။ ညးပိုင်ခြာလဝ် တ္ၚဲနွံ (၇) တ္ၚဲမ္ဂး ဂွံမွဲသတ္တဟ ရ။ 

## နိရုတ္တိ
လိက်မန်တြေံ "တ္ၚေယ်" နူဂှ် ဒှ်အာ တ္ၚယ် (တ္ၚဲ)။
ပ္ဍဲကဵု တ္ၚဲနကဵုဘာသာဗၟာ တနင်္ဂနွေး ကဵု တနင်္လာ ၜါဝွံ "တနင်" ကၠုင်နူအရေဝ်မန် "တ္ၚယ်" ဝွံရ။ 

## တ္ၚဲ (၇)
ယၟုတ္ၚဲ (၇) ဗီုမန်ဂှ် ကေတ်နူ အိန္ဒိယ/ဟိန္ဒူတုဲ နူကဵု လိက်တၟအ်မန် သြိုင်နန် (ဍုင်ဗုကာံ) ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ။ 

# အဒိုတ် ←အာဒိတ္တဝါရ်
# စန် ←စန္ဒြဝါရ်
# အၚာ ←အင်္ကာရ  
# ဗုဒ္ဓဝါ ←ဗုဒ္ဓဝါရ်       
# ဗြဴဗတိ ←ဗြဟသ္ပတိဝါရ်
# သိုက် ←သုကြဝါရ်
# သ္ၚိသဝ် ←သၞိသ္စရ်ဝါရ်

## နိဿဲ
ကံဗိန်

မတုဲတေံ ရးဍုၚ်မန် ရမ္မာပူရ ညးကော် ရမ္မာဝတဳဂှ် ဨကရာဇ်မန် ပိုၚ်ပြဳလဝ်ရ၊ ပ္ဍဲကာလကျာ်တြဲ ဂွံဒစာံဝှ် ကျာ်တြဲမွဲဟာန် ကေုာံ ခမဳတၠအရှန်တအ်ဂမၠိုၚ် ဂၚေၚ်ဒေသစရိတ် စိုပ်ကၠုၚ်ရာမညဌာနဳရ၊ နူဂှ် က္ညအာစိုပ်ဘာရသိစိတ္တ မၞုံပ္ဍဲဇရေၚ်ကၟာလ္စဇၞော်မွဲရ။
 
ကာလဂှ် ကျာ်တြဲပကာဂအဳရ၊ မှာထေရ် သာရိပိုတ်ညာတ်တုဲ လ္ၚောဝ်ပတီသၟာန် ကုကျာ်တြဲသာ်ဝွံရ၊ ယွံတၠဳမၞုံကုကျာ်တြဲ မူဟိုတ်မွဲမွဲ က္တဵုဒှ်တုဲ မကာဂအဳရော၊ ယွံသာရိပိုတ် ပ္ဍဲကၟာလစဇၞော်ဝွံ ဃောအဲကျာ်ဒှ် ဘဝဂစေံတြေဲတေံ လုကဴတြဴစှော်သၞာံ ပရိုက်ဘဲအန္တရာယ်ဟွံမွဲ မပတဴကၠုၚ် ဗွဲတသိုက်ရ၊ ပ္ဍဲဌာနဝွံ အဲကျာ် ပ-ပရိနိဗ္ဗာန်တုဲ၊ သာသနာအဲကျာ် တန်တဴဗၞတ်မသုန်လ္ၚီရောၚ် ညာတ်သာ်ဂွံတုဲ အဲကျာ်ပကာဂအီရ၊ သာ်ဝွံ ကျာ်တြဲကဵုလဝ်ပယျးဒိုဟ်ရ။
 
ကျာ်တြဲ ကဵုပယျးဒိုဟ်သာ်ဝွံတုဲ ရသိစိတ္တဂှ် ယွံတၠဳမၞုံကုပိုန်ကျာ်တြဲ သွက်ပိုဲဍိုက်တအ် ဂွံရှ်ေသှ်ေရဴဂဴပူဇဴလၟိုန်ကာလမာန်ဂှ် ကဵုပိုဲဍိုက်တအ် ရှ်ေသှ်ေညိကျာ် သာ်ဝွံ လ္ၚောဝ်ပ္တီကျာ်တြဲရ၊ ကာလဂှ် ကျာ်တြဲဂှ် နကဵုဂၠးဇိုၚ်ပါဒလိုန်ပေန် ပ္ဍဲဒၞါဲဘာရသိစိတ္တဂှ်တုဲ လၟာ်ဇိုၚ်ပါဒကျာ်ဂှ် ပြာကတ်တဴရ။
 
ပ္ဍဲဒၞဲါကုန်ကျာ်တြဲ မလိုန်ပေန်ဂှ် ကံပေန်ညးကော်ခဴစရ၊ ဗွဴကြဴကောန်ဂကူမန်တအ် ဗဒှ်ကွာန်ဇရေၚ်ဂှ်တုဲ ကွာန်ဂှ် ညးကော်ကွာန်ကံပေန်ရ၊ နူဂှ်မြိပတ်အာနဲ ကွာန်ကံဗိန် ညးကော်ခဴစကၠုၚ် ဒဵုကဵုလၟုဟ်ရောၚ်။ 
ကွာန်ကံဍုၚ်လၟုဟ် မၞုံပ္ဍဲပွဳပွူကွာန်ကံဗိန်ဂှ် ဒှ်ဂအာၚ်ဍုၚ်ရမ္မာဝတဳရောၚ်၊ ပ္ဍဲအရှာံဘုတ်ကံဗိန်ဂှ် ဒှ်ဒၞါဲလၟာ်ဇိုၚ်ကျာ်တြဲ မလိုန်ပေန်လဝ်ရောၚ်၊ ပွဳပွူဘာတန်မူလ မုက်ဂၞန် (၁) ဗၟံက်ကျာ်မတိၚ်ဂှ် ဒှ်ဒၞဲါကၟာလ္စဇၞော်ရောၚ်၊ သာ်ဝွံ ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲဝၚ်ဓာတ်ကျာ်မတိၚ်ရ။ 

## နိဿဲ
ရာမညလောဟိတ

## ဝင်ဂကောံရာမညလောဟိတ ဗွဲခမၞောန်

### စၟတ်တ္ၚဲဒက်ဂကောံ
သာသနာ ၂၅၅၀၊ ဍုင်-၁၃၆၈ သၞာံ၊ ဂိတုဒ္ဂိုန် (၇) မံက် ( 1 July,2006) 

### ဌာနဒၞဲါဒက်ဂကောံ
ဘာဗ္ဂေါပရိယတ္တိမန်၊ ဍုင်မတ်မလီု ဘာပဋ္ဌာနနယူပဒေသ ထပ်လ္တူ၊ ပ္ဍဲခဒမ်လပါ်ပဲါ (ခဒမ်တၠဂုဏ်အာလောက) လၟိဟ်သင် (၁၅) ဇကု

### တင်ရန်တၟအ် ကိုပ်ကၠာ (၃) တင်

# နၟံပၟိက်ကဵုဆီမ္ဂး ပလံင်ဗစိုပ်ဏောင်
# ဂကူဘာသာဟွံရုဲ ကဵုဒါန်ဆီဏောင်
# သွက်ဂွံထံက်ပင် ညးဂိယဲဝါတ်ဂါတ်

### ဗီုဂကောံသ္ဂောံက္တဵုဒှ်ကၠုင်
သၞာံ 2014 တၠဂုဏ်ဥက္ကသံ (အဇ္ဇ၊ အအာ) ညးစကဵုဒါန်ဆီအလန်ကၠာအိုတ်ရောင်၊ ပ္ဍဲသၞာံ 2006 ဂှ် တၠဂုဏ်ဥက္ကံသ အာစိုပ်ရုင်ဂဥုဲဇၞော်တုဲ အဃောဂှ်ညးဂိယဲမွဲ နွံပၟိက်မံင်ကဵုဆီရ၊ ကာလဂှ် ဟိုတ်နူသြန်ဂွံရာန်ဆီဂှ် ဟွံမွဲတုဲ ဒးစဴအာ နူရုင်ဂဥုဲရ၊ အဃောဂှ် ပ္ဍဲဂၠံသြိုဟ် တၠဂုဏ် (ဥက္ကသံ) ဓရ်မေတ္တာကရုဏာ ဆာန်ဍူတဴ ကောန်ဂကူမန်ပိုဲ ညးဒှ်ဒဒိုက် အာစိုပ်ဒိုက်ဝါတ်တအ် သီုကဵုအောန်တဴစိုတ်ဗွဲမလောန်ရ၊ ပ္ဍဲဇကု ၜိုန်မိက်ဂွံကဵုဒါန်ဆီကီုလေဝ် ဟိုတ်နူဇကုကဵုလဝ်ဆီ ဂွံလဝ်ပွိုင်မွဲဂိတုဓဝ်တုဲ ကဵုဟွံဂွံရ၊ စဴစိုပ်ဒၞဲါဇကုတုဲ ချပ်ဂၞန်သဳကၠဳကဵုသ္ကအ်ရဲ သွက်ဂွံဒက်ပ္တန်ဂကောံကဵုဒါန်ဆီရ။ 

ပ္ဍဲသၞာံ 2006 ဂှ် ပ္ဍဲခဒမ်တၠဂုဏ်အာလောက ဌာနဘာဗ္ဂေါပရိယတ္တိ လ္တူဘာပိထပ် (ပဋ္ဌာနနယူပဒေသ) စဒက်ပ္တန်ဂကောံကဵုဒါန်ဆီ ပံက်ပါင်ကဵုသ္ကအ်ရဲဂမၠိုင် နကဵုယၟုဂကောံ "ရာမညလောဟိတ" ဒုင်တဲတုပ်စိုတ်တုဲ စဖျေံဏာရိုဟ်ကၞက်ဂကောံ ကေုာံ သ္ကအ်ရဲ (၁၅) တၠရ၊ ကြဴနူဂှ် မိက်ဂွံကဵုဂကောံဇကု ပြာကတ်တုဲ ကၠောန်ဗဳနာင် သွက်ဂွံလလောင်တြးကဵု ညးနွံပၟိက်ကဵုဆီကီုလေဝ် ပ္ဍဲရုင်ဂဥုဲဂှ် ဍေံဟွံဂံင်ဒုင်တဲဗဳနာင် ဒှ်ကၠုင်အခက်အခုဲကီုရ။

ပ္ဍဲအရာတင်ရန်တၟံဂကောံ "ဂကူဘာသာဟွံရုဲ ကဵုဒါန်ဆီဏောင်"ဂှ် ဟိုတ်နူဂလာန်ဏအ်တုဲ ဒးဒုင်စှ်ေစးကဵု ရဲဂကောံမန်သ္အာင်ဂမၠိုင်ကီုရ၊ ဟိုတ်နူစှ်ေစးတုဲ သ္ပထောံတင်အဓိက (၁) သွက်ကောန်ဂကူမန်ပိုဲ (၂) သွက်ဂကူညးတၞဟ် သ္အာင်ရ။ ပ္ဍဲ 2008, 2009 ဂှ် ဇြဟတ်ဂကောံဇၞော်ကၠုင်ကီုရ။ ဟိုတ်နူညးက္ဍိုက်ပ် တၠဂုဏ်ဥက္ကံသ ဒးဒုင်ရပ်စုတ်ထံင်စာတ်တုဲ ဂကောံဝွံ ညးထေင်ဇြဟတ်ဍိုန်လျတုဲ လီုလာ်အာရ၊ သၞာံ 2010-2011 ဆ္ဂးၜိုန်ဍိုန်လျးကီုလေဝ် ဟွံလီုလာ်ရောင်။

စနူကဵုသၞာံ 2012 တုဲ ကျာ်ဇၞော်နန္ဒသာရ ဘာဇၞူတၠရတ် ဆက်ဒုင်တဲက္ဍိုက်ပ်တုဲ နကဵုကဆံင်ပွိုင်ဍုင်ဂှ်လေဝ်ကီု၊ နကဵုကဆံင်လ္တူဍုင်ကီု သီုကဵုဇြဟတ်သင် ဇြဟတ်သၟတ် ပံင်ကောံညဳသာဒှ်မွဲစွံတုဲ ဆက်ရေင်တၠုင်အာ စဵုကဵုစိုပ် 2016 ။ တဆိပ်ဂကောံဝွံလေဝ် ပြံင်လှာဲထပ်ပလေဝ်လဝ်တၟိရောင်။

စနူသၞာံ 2017 တၠဂုဏ်သူရိယ (မဟာသူ-ဝင်ရာဲ) ဆက်ကေတ်တာလျိုင်တုဲ ယိုက်ဂၠေင်ကၠုင် စဵုကဵုစိုပ် သၞာံ 2020 ရောင်။ 

ဂကောံဏအ်ဝွံ အယုက်ဂကောံ (2006-2020) ပေင် ၁၅ သၞာံ။ စၟတ်သမ္တီတ္ၚဲကဵုဒါန်ဆီဂကူမန်ပေင် (၁၀) ဝါရောင်။ 

## နိဿဲ
တ္ၚဲကဵုဒါန်ဆီဂကူမန်

တ္ၚဲကဵုဒါန်ဆီဂကူမန် () ဂှ် ဗွဲလၟေၚ်သၞာံ ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ဂိတု ပုဟ် (၈) စွေက်မ္ဂး ကၠောန်သ္ပစၟတ်သမ္တီရ။ သ္ပဟိုတ်နူကဵု တၠဂုဏ် ဥက္ကံသ(ကော်) တၠဂုဏ် ဇြဝ်လာတ် ဒးဒုၚ်ရပ် စုတ်ထံၚ် ပ္ဍဲဂိတု ဂျာန်နဝါရဳ (၇) ၂၀၁၀ သၞာံ (၁၃၆၈ ဂိတုပုဟ် ၈ စွေက်) ဂှ် စၟတ်သမ္တီကၠုၚ် တ္ၚဲကဵုဒါန်ဆီမန်ရောၚ် တၠဂုဏ် သုခဟံသာ ဟီုရ။ 

## စၟတ်သမ္တီတ္ၚဲကဵုဒါန်ဆီဂကူမန်
19 January, 2016 ဂှ် ဒှ်တ္ၚဲစၟတ်သမ္တီကဵုဒါန်ဆီဂကူမန် မရနုက်ကဵု (၆) ဝါတုဲ နကဵုဂလာန်ပိုဒ်မ္ဂး "ဆီရာမည သွက်ဇန်လောက" သာ်ဝွံကၠောန်သ္ပ သမ္တီလဝ်နွံရ။

စၟတ်သမ္တီတ္ၚဲကဵုဒါန်ဆီဂကူမန် မရနုက်ကဵု (၈) ဝါဂှ် ဌာန-ကွာန်ကအ်ခပဳထဝ် ၊ ပွိုၚ်ဍုၚ်မုဟ်ဍုၚ် လေဝ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ်ကီုရ။ 

## တ္ၚဲကဵုဒါန်ဆီဂကူမန် မရနုက် (၃) ဝါ
တ္ၚဲကဵုဒါန်ဆီ ဂကူမန် မရနုက်ကဵု ၃ ဝါဂှ် ကၠောန်ဗဒှ်ဏာ လ္တူဍုၚ်မတ်မလီု၊ ဍုၚ်မုဟ်ဍုၚ်ကေုာံ ဍုၚ်ဇြပ်ဗုတံပိဒၞဲါတုဲ ခမဳသၚ်၊ ဂကောံသၟတ်ကဵုကွးဘာတံကီု ကဵုလဝ်ဒါန်ဆီရ။

အသေအဟာန် ကဵုဒါန်ဆီလ္တူဍုၚ်မတ်မလီုဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ဒၞာဲဘာဇၞူတၠရတ် ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ၃ ဂိတု ဖေဖဝ်ဝါရဳဂှ်တုဲ ခမဳသၚ်မန် ၅၀ ဇကုကဵု ကွးဘာတက္ကသဵု ၁၅ တၠတံ အာကဵုဒါန်ဆီပ္ဍဲရုၚ်ဂဥုဲဇၞော်ဍုၚ်မတ်မလီုကေုာံ ရုၚ်ဂဥုဲ ၚိုဲမဵုဂှ် ညးက္ဍိုက်ပ်ဂကောံ ရာမညလောဟိတ တၠဂုဏ် ဥက္ကံသ(ကော်)ဇြဝ်လာတ် ဟီုမြော်ရ။

လ္တူဍုၚ်မုဟ်ဍုၚ်ဂှ် ခမဳသၚ်ပွိုၚ်ဍုၚ်မုဟ်ဍုၚ်အပံၚ် ၜိုတ် ရ၀ ဇကုကဵု သၟတ်ၜိုတ် ၂၀တၠ၊ လ္တူဍုၚ်ဇြပ်ဗုဂှ် ခမဳသၚ်မန် ကေုာံ သၟတ်တံ ၜိုတ် ၁၀၀ တၠ ကဵုလဝ်ဒါန်ဆီဂှ် တၠဂုဏ်က္ဍိုက်ပ်ဂကောံ ကဵုဒါန်ဆီ ရာမညလောဟိတ တၠဂုဏ် သုခဟံသာဟီုမြော်ရ။

ရန်တၟံကဵုဒါန်ဆီဏံဂှ် သွက်မၞိဟ်ဒိုက်ဝါတ်ယဲ သြန်ဟွံမွဲတံ အခိၚ်ဟွံရုဲသွက်ဂွံ သုၚ်စောဲဆီမာန်ကီု သွက်ဂွံဒှ်စရာဲဂုဏ်ဖဵု အလုံဂကူမန်တံကီုတုဲ ကဵုကၠုၚ်ဒါန်ဆီရောၚ်ဂှ် တၠဂုဏ် သုခဟံဟာဟီုရ။



## တ္ၚဲကဵုဒါန်ဆီဂကူမန် မရနုက်ကဵု (၁၀) ဝါ
အသေအဟာန်တ္ၚဲကဵုဒါန်ဆီဂကူမန် မရနုက်ကဵု (၁၀) ဝါ ဂှ် ဂကောံရာမညလောဟိတ (ဗဟဵု) ဂကောံကဵုဒါန်ဆီဂကူမန် ကၠောန်ဗဒှ်ပ္ဍဲဌာန ဘာဗ္ဂေါပရိယတ္တိ ဍုၚ်မတ်မလီု ပ္ဍဲသၞာံ ၁၃၈၁၊ ဂိတုပုဟ် ၈ စွေက် တ္ၚဲသိုက် စၟတ်တ္ၚဲ (17.O1.2019) ရ။ ပ္ဍဲအစဳအဇန်တ္ၚဲဏအ်ဂှ် လၟေၚ် ၆ အစဳအဇန်ပါလုပ်တုဲ ပၞောဝ်တအ်ဂှ် အစဳအဇန်ဟီုတွံ၊ ဗှ်ထ္ၜးစရၚ်ကဵုဒါန်ဆီပွိုၚ်မွဲသၞာံ ကေုာံ ပတိုန်စရာဲကုညးကဵုဒါန်ပေၚ် ၅ အလန် ၁၀ အလန်တအ် ပါလုပ်ရ။ အစဳအဇန်ဂှ် စပ္တံ ၉ နာဍဳတုဲ သွက်ဂွံဟီုတွံ "ဖဵုကဵုဒါန်ဆီ"ဂှ် တၠဂုဏ်အ္စာသြဘာသ (M.A.)၊ "ဗီုမၚ်မွဲလွဳပရာဆီ"ဂှ် အ္စာၝောံ မိသိုက်ဆာန် (အထက်တန်းသူနာပြု-အထွေထွေရောဂါကုဆေရုံကြီး) တအ်ပါလုပ်ရ။ နဒဒှ်သ္ကိုပ်အခန်ဂှ် တၠဂုဏ်သူရိယ၊ တၠဂုဏ်ကောဏ္ဍည တအ်ညးၜါတၠ က္ဍိုက်ပ်ရေၚ်တၠုၚ်အာကဵုလဝ်ရ။ 

## နိဿဲ
 
ကဏ္ဍ:တ္ၚဲတၟေင် တ္ၚဲပရဲဂမၠိုင်
နာဍဳ

**နာဍဳ**() ဂှ် ဒှ်အပိုင်အခြာ အခိင် မနွံလလအ် ပွိုင် ၃၆၀၀ စက္က ဟွံသေင်မ္ဂး ၃.၆ ကဳလဝ်စက္ကရ။ နာဍဳဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိမ္ဂး ညးချူဖ္ဍန် နကဵု "h" (မကေတ်အက္ခရ် လတ္တေန် hora) တုဲ နကဵုဘာသာမန် မချူဖဍန်ဂှ် ဟွံဂွံစၟတ်သမ္တီလဝ်ဏီရ။ ပ္ဍဲမွဲတ္ၚဲမွဲဗတံဂှ် နွံ ၂၄ နာဍဳ။ ပ္ဍဲမွဲနာဍဳဂှ် နွံ ၆၀ မိနေတ်။ မအရေဝ်နာဍဳဝွံ ပ္ဍဲလိက်တၟအ်မန်ခေတ်တြေံ (လိက်တၟအ်သြိုင်နန်ဗုကာံ)ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် မဂၠိုင်ကဵုဒၞာဲ ဥပမာ "မ္သုန်မိမောက် ကိန္တုဖလ္လဂုန် တ္ၚေယ်အာဒိတ္တဝါရ် စိပ်ပိယာမ် ဒုံဟိစ် ပိပဟရ် မ္သုန်နာဍဳ ဍေးအာရ်တုက်ဍေက်" ဗီုအပိုင်အခြာအပိုင်အခြာ လလအ်အခိင် နာဍဳ ပ္ဍဲအခိင်တမၠာတေအ်ဂှ် ဟွံတုပ် ကုအပိုင်အခြာ နာဍဳခေတ်လၟုဟ်ရ။

## အပိုင်အခြာအခိင် ဟိန္ဒူ
ပ္ဍဲကဵု ပြကိုဟ်ဟိန္ဒူတြေံ မပ္တံကဵု ပြကိုဟ်ဗေဒဓ၊ ပြကိုဟ်ဘဂဝန္တ ပုရဏ၊ ပြကိုဟ် ဗိသၞူပုရာန်၊ ပြကိုဟ်မဟာဘရတ၊ ပြကိုဟ်သုယာသိဓန္တတအ်ဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် အပိုင်အခြာကာလ တၞဟ်ခြာဒၟံင် ရေင်သကအ်ရ။ မန်ခေတ်တြေံ (သဓီု/ဗုကာံ)တအ် ဒုင်ကေတ်လဝ် နဲလဵုဂှ် ဟွံတီကၠးကၠးရ။ အပိုင်အခြာအခိင်ဟိန္ဒူဂှ် ဗွဲခမၞန်မ္ဂး ဂွံဆဵု အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ။ 

### Sidereal metrics
နယ်ကၠာဲဘာသာမန် နူဘာသာပါဠိ

# နယ်ကၠာဲစၠောံပါဠိမွဲပိုဒ် အရထမွဲပိုဒ်
#နယ်ကၠာဲစၠောံ မန်သက်သက် ဟွံဖက်ကဵုပါဠိ၊

ရဴဝွံ နွံတဴ ၜါသာ်ရ။ နယ်ပထမဂှ် ဒှ်နယ်တြာဲ ပါဠိ အဋ္ဌကထာ ဋဳကာဂမၠိုၚ်တုဲ နယ်ဒုတိယဂှ် ဒှ်နယ်ဇာတ်မသုန်ကၠံမသုန်စှော် (၅၅၀) ဇာတ်ဇၞော်စှ် သၟိၚ်ပဿိုန်လ္ပအ်ညာတ် စှ်တြဴသာ် သၟာန်သွဟ်မိလိန္ဒပဉှာရ၊ ဂကောံ (ဂကောံပါဠိပိဋကတ်ကၠာဲစၠောံဘာသာမန်) ဝွံရပ်လဝ် နယ်ဒုတိယဏအ်ရ။

ပၞောဝ်ကဵုနယ်ၜါဝွံ နယ်ပထမဂှ် ပါဠိမွဲပိုဒ် အရထမွဲပိုဒ် "ဗာလ-သမၠီု၊ ပဏ္ဍိတ-တၠပညာ" သာ်ဝွံ ပတိုန်လဝ်ပါၚ်တိုက်အိုတ်တုဲ ဂစာန်လွဳပရာကၠုၚ် ပါဠိမာဂဓဘာသာဂှ်ရ သွက်ခမဳသာမဏဳတအ် ဂုဏ်ဖဵုဂၠိုၚ်ကၠုၚ် စဵုကဵုတ္ၚဲဏအ်ဏီရ၊ နနယ်ဝွံဟေၚ် စဳကၠးဆိုက်ဗ္ဒက်ကၠုၚ် ပါဠိပိဋကတ်အိုတ်ရ။ 

ဍုၚ်ဗုဒ္ဓဘာသာ မပ္တံကဵုဍုၚ်သေံ ဍုၚ်လဴ ဍုၚ်ကာန်ဗောဒဳယျာ တကအ်သိၚ်ဃဵုတအ်လေဝ် ဗတောန်ကၠုၚ် ပိဋကတ်ပိ နကဵုဘာသာဇကုဇကုအိုတ်ရ၊ နယ်ဒုတိယဝွံ ပ္ဍဲအရာဖျေံပတိုန်ပကတ်ဗတောန်ဂှ် အသုၚ်စောဲအောန်တုဲ ဗွဲမဂၠိုၚ်ဂၠၚ် ခရှ်ဟွံလေပ်တဴ ဘာသာမဂဓတအ်ဂှ် ရံၚ်ဗှ်တဴအိုတ်ရ။

## ဗက်ကတိမန်တုဲ ထေက်ကဵုကၠာဲစၠောံ
ကၠာဲစၠောံဘာသာဟီုဂှ် နူဘာသာမွဲကဵု ဘာသာမွဲကီု၊ နူဝေါဟာမွဲကဵု ဝေါဟာမွဲကီု လှာဲပြံၚ်ကၠာဲစၠောံ ချူစွံလဝ်ရ၊ ပ္ဍဲဘာသာမွဲမွဲဟီုဂှ် ဂလာန်ဝေါဟာ သုၚ်စောဲစကာ နွံမံၚ်တၞဟ်တၞဟ်အိုတ်ရ၊ ပ္ဍဲပါဠိလေဝ် ဂတိပါၚ်ဠိကီု၊ ပ္ဍဲအၚ်္ဂလိက်လေဝ် အသုၚ်အစောဲ ဂတိအၚ်္ဂလိက်ကီု၊ ပ္ဍဲမန်လေဝ် ဂတိမန်ကီု၊ ဂတိညးကဵုညး ဝေါဟာရသိဒ္ဓိ စိုပ်ဒတုဲမံၚ်အိုတ်ရ။ ဟိုတ်ဒှ်သာ်ဂှ်ရ ပါဠိဂှ် ကၠာဲစၠောံဂတိမန်၊ မန်ဂှ် ကၠာဲစၠောံဂတိပါဠိမ္ဂး ညးဗှ်တအ်လေဝ် ဟွံသောၚ် ဟွံကၠး ဟွံတၟးအိုတ်ရ။

ဒးထ္ၜးဥပမာမွဲမ္ဂး "စဳဝရေန တံ အစ္ဆာဒေဿာမိ" ရ၊ ဗက်လၟေၚ်ပါဠိတုဲ ကၠာဲမ္ဂး "ကြက်ဂြောပ်ဗ္ဒန်တဴ ဟိုန်ခမဳဂှ် နကဵုသ္ၚာရ" ရဴဝွံ အရထသဒ္ဒါ မဒှ်မွဲဟာန်ကေုာံ ဓာတ် ပစ္စယ် ဝိဘတ် ၜိုန်စှ်ေ သၞောတ်ဍာံပြမံၚ်ကီုလေဝ် ပ္ဍဲကတောဝ်မန်တအ်ဂှ် ဂၠဟ်မံၚ်တုဲ "ကဵုဒါန်သ္ၚာ ကဵုခမဳဂှ်ရောၚ်" သာ်ဝွံ ကၠာဲစၠောံဘာသာမန်မ္ဂး သောၚ်ကၠးပ္ဍဲကတောဝ်အိုတ်ရ၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲအရာမကၠာဲစၠောံဘာသာဝွံ ဟွံထေက်ကဵုဗက်အာ ဝေါဟာမူလတုဲ ထေက်ကဵုဒ္ဂေတ်ဗက်အာ ဝေါဟာ အသုၚ်အစောဲ ကၠာဲစၠောံထေက်ရောၚ်ဂှ် ဒှ်ကိစ္စဇၞော်အိုတ်ဂှ် ထေက်ကဵုဒးစွံသတိအိုတ်ရ။ 

## နိဿဲ
ထံက်ပၚ်ကွးဘာတက္ကသိုလ်သၚ်မန်-ဍုၚ်သေံ၊ဂကောံ

ဂကောံထံက်ပၚ်ကွးဘာတက္ကသိုလ်သၚ်မန်-ဍုၚ်သေံ () ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ 15 Jan, 2016 အခိၚ်လဒေါဝ်တ္ၚဲ ပ္ဍဲဌာန ဘာတက္ကသိုလ် မဟာဇူလာလောန်ဂေန် MCU အယုဒ္ဓယာဂှ် အတိုၚ်ဂကောံကွးဘာတက္ကသိုလ်သၚ်မန်-ဍုၚ်သေံ မကဵုအခေါၚ် သ္ပသမ်တီလဝ်ဂှ် တ္ၚဲဏအ် သ္ပသမ္တီဏာ သွာၚ်ခရှ် သွာၚ်သၚ်ပ္ဍဲကောံဓရီုရ။ 

ကောံဓရီု ဒက်ပတန်သ္ပသမ္တီဝွံ နူကဵုညးစၞး ကွးဘာ တက္ကသိုလ် MCU တၠဂုဏ်အ္စာ ပုပ္ဖဟံသာ၊ တၠဂုဏ်အဲနာဲ (ပညာစိုတ်) ညးစၞးကွးဘာတက္ကသိုလ် MU ကီု၊ တၠဂုဏ် အိန္ဒ (က) ဂုဏ်ဍောတ် ညးစၞးကွးဘာ တက္ကသိုလ် MBU တအ်ညးပိတၠ သောၚ်ကၠး ပရေၚ်ကွးဘာတအ်ရ။ တုဲဂှ် ဂကောံသွာၚ်ခရှ်  ညးနွံပမိက် မိက်ဂွံထံက်ပၚ် သၚ်မန်ကတ်ပညာတက္ကသိုလ် ဍုၚ်သေံတအ် ကၠုၚ်ကဵုစရၚ် ညးစၞးဂအုပ်ညး ဂအုပ်ညးအိုတ်ရ။ 

ဂကောံထံက်ပၚ်ကွးဘာတက္ကသိုလ်သၚ်မန်-ဍုၚ်သေံ ဒှ်ကဆံၚ်ကမ္မတဳ ဂကောံကွးဘာတက္ကသိုလ်သၚ်မန်-ဍုၚ်သေံတုဲ အခိၚ်ပေၚ် ၃ ဂိတုမ္ဂး ဒးချူပစိုပ်လိက်ဒုၚ်စဳရေၚ် ကုဂကောံရောၚ်။ တုဲပၠန်ကိစ္စ သွက်ဂွံဆက်ချဳဒရာၚ်အာ အရာရာဂွံရေၚ်တၠုၚ်ကောပ်ကာဲ သွက်ဂွံပြေပြံၚ်မာန် ရန်တၟအ်တုဲ နူဂကောံ ကွးဘာတက္ကသိုလ်သၚ်မန်-ဍုၚ်သေံ ရုဲစှ်ပအပ်ကဵုတာလျိုၚ်

# တၠဂုဏ်အ္စာဇဳနဓဇ  (ဍုၚ်ပံၚ်) တက္ကသိုလ် မဟာစူဠာ
#တၠဂုဏ်အဲနာဲ (ဍုၚ်လၟိုၚ်) တက္ကသိုလ် မဟိဍိုန်
# တၠဂုဏ်ထေရိန္ဒ (ကံဍောတ်) တက္ကသိုလ် မဟာစူဠာ
# တၠဂုဏ် အိန္ဒ (ကံဒုန်ကံပၞဟ်) တက္ကသိုလ် မဟာမၚ်ဂုတ်
# တၠဂုဏ်အ္စာ ပုပ္ဖဟံသာ (ကြုၚ်ကြုက်) တက္ကသိုလ် မဟာစူဠာ 

တအ် ညး၅ တၠရ။ 

ပ္ဍဲအစဳအဇန်တ္ၚဲဏအ် ကိစ္စဖပ်သၚ်ကီု ကိစ္စဒက်ပတန်သ္ပသမ္တီဂကောံကီု ကိစ္စပွမဒုၚ်ပူဇဴ  နူညးဒါယကာထံက်ပၚ်ကီုတုဲ ဆေၚ်စပ်ကု သွက်ဂွံသီကၠဳနာနာတအ်ဂှ် ဆိၚ်ၜတ်လဝ် အခိၚ်မွဲတ္ၚဲပၠန်ရ။

တၠဂုဏ်မွဲတလဟီု "သၚ်မန်တအ် ကၠုၚ်တိုန်မံၚ်တက္ကသိုလ် ဍုၚ်သေံ လောန်ကၠုၚ် ၈ သၞာံပြၚ်ၚ်ရ၊ ဆ္ဂး တ္ၚဲဏအ် ဂကူမန်ပိုယ် စွံအာရီု ရီုဗၚ်ထံက်ပၚ်ကၠုၚ် ဂကောံကွးဘာတက္ကသိုလ် သၚ်ကတ်လိက်တအ်ဂှ် မိပ်စိုတ်သက်ဟီုဟွံမွဲရ"။ 

သၞာံကတ်ပညာ ၂၀၁၆-၂၀၁၇ ဏအ်ဂှ် သၚ်မန် တိုန်ကတ်မံၚ်ပညာ တက္ကသိုလ် နာနာ နွံ ၂၉ တၠရ။ အပ္ဍဲဂှ် Ph.D, M.A. ကေုာံ B.A. တအ် နွံတန်နာနာရ။ အပ္ဍဲဂှ်လေဝ် သၚ်လ္ၚဵု သွာၚ်ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ သၚ်လ္ၚဵု သွာၚ်ပရေၚ်နာနာ၊ သွာၚ်ပရေၚ်မၞိဟ် သွာၚ်ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်ကောပ်ကာဲ သွာၚ်ပရေၚ်ပညာ ကေုာံ သွာၚ်ဘာသာ တအ်နွံနာနာရ။ 

## နိဿဲ
စက္က

**စက္က** () ဂှ် ဒှ်သဇိုင်ယူနေတ် (မၜတ်ကၞာတ်) မဆေင် ကုအခိင် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ယူနေတ်ဂၠးကဝ် (SI)ရ။ မွဲစက္ကဂှ် နွံ ၆၀ မိနေတ် ဟွံသေင်မ္ဂး မွဲနာဍဳဂှ် နွံ ၃၆၀၀ စက္က။ စက္ကဂှ် ကၠုင်နူ အရေဝ်လေတ္တေန် "secunda"။  

စတမ်နူ သၞာံ ၁၉၆၇ တုဲ ပံက်လဝ် ပွံက် လလအ်အခိင် မွဲစက္ကဂှ် နွံ အခိင်လွိင်ဓါတ်ဓရေတ်လလဳ (Electromagnetic radiation) ၉ ၁၉၂ ၆၃၁ ၇၇၀ အလန် မပလံင် ဗစိုပ်ရေင်သကအ် အကြာ လဒက်ပတန်ဟာဲပါဝှိန် (Hyperfine structure) ၜါရ။ ကိုပ်ကၠာဟွံစိုပ်သၞာံ ၁၉၅၆ ဂှ် မွဲစက္ကဂှ် ပံက်လဝ် ပွံက် နွံ 1/86.400 (24 × 60 × 60 = 86.400)။ ကိုပ်ကၠာ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် စက္က ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ် ဟွံဂွံပဒတန်ဏီဂှ် စက္က ဂှ် ပံက်လဝ်ပွံက် မဒုင်သဇိုင် ကုဒကုတ် သၞာံ tropical year ရ။

စက္ကဂှ် ပ္ဍဲကဵု မရိုဟ်လၟိဟ် ယူနေတ်တၞဟ်တအ်လေဝ် စကာဒၟံင်ကီုရ။ ဥပမာ မဳတာ နကဵုစက္က \Big(\frac{m}{s}\Big) သွဟ်ဒမြဟ်၊ မဳတာ ပ္ဍဲမွဲစက္က  \Big(\frac{m}{s^2}\Big) သွက် အသိင်၊ တုဲပၠန် ပ္ဍဲမွဲစက္က \Big(\frac{1}{s}=s^{-1}\Big) အလန်ဂလိုင်လဵု မကတဵုဒှ်တအ်ရ။  

စက္ကဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ရိုဟ်စလၟိဟ် နာဍဳ ကေုာံ မိနေတ်တအ်ရ။ ဗီုမရိုဟ်လၟိဟ်ဂှ်မ္ဂး ဗွဲမဂၠိုင် ရိုဟ်နကဵုနဲ ဂၞန်ဒကုတ် နကဵု စှ်ဒကုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠံဒကုတ်တအ်ရ။ ပ္ဍဲကဵုသိပ္ပံမ္ဂး ရိုဟ်လၟိဟ် စက္က နကဵု မဳလဳစက္က milliseconds (လ္ၚီဒကုတ်)၊ မဳခရဝ်စက္က microseconds (မဳလဳယာန်ဒကုတ်)၊ နနဝ်စက္က nanoseconds (ဗဳလဳယာန်ဒကုတ်) လဆောဝ်မ္ဂး လလအ်မပြဟ်နူ မွဲစက္ကဏီရ။ နကဵုလၟေင်တ္ၚဲမ္ဂး မွဲစက္ကဂှ် နွံ ၁-ဂဳဂါဟေရ်တ် (1-gigahertz microprocessor) မဒှ် မွဲဗဂေတ် ၁ နနဝ်စက္က။ ပရဟ်ကေန်မရာ မတက်ကေတ်ဗီုဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် နွံမွဲစက္က၊ လ္ၚဵုမ္ဂး နွံ 1⁄30 စက္က ဟွံသေင်မ္ဂး နွံ 1⁄1000 စက္ကရ။ 

ကိရိယာ မရိုဟ်လၟိဟ်အခိင် မရိုဟ်လၟိဟ်စက္က ဍာံအိုတ်ဂှ် ဒှ်နာဍဳလဝိင် (pendulum clock) မခၞံဗဒှ်လဝ် နူကဵု ၁၇ ဗွဝ်ကၠံတေအ်ရ။ စနူ သၞာံ ၁၉၅၀တအ်တုဲ နာဍဳအာတဝ်မေတ် (atomic clock) ကတဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ နာဍဳအာတဝ်မေတ်ဂှ် ဟိုတ်နူ ရိုဟ်လၟိဟ် ကေုာံ မဂိုင်ဒေပ်အခိင် ခိုဟ်နူကဵု ဂၠးတိမဂေတ်ဏီတုဲ နဒဒှ် ဒကေဝ်ဍာ်ဒတန်ဂှ် တ္ၚဲဏအ် စၟတ်သမ္တီလဝ်ရ။ 

## SI multiples
SI prefix ဂှ် ညးစကာစ ပ္ဍဲကာလ မရိုဟ်လၟိဟ် လလအ်အခိင် မအောန်နူ မွဲစက္ကရ။ 

## နိဿဲ
အမာတ်

အမာတ် (မန်) အာမာတျ (သံသာကြိုတ်) အာမစ္စ (ပါဠိ) 

ပ္ဍဲအဘိဓါန်အေၚ်္ဂလိက်အ္စာဟာလဳဒေဂှ် ဝေါဟာရမန် 'အမာတ်' () ညးထ္ၜးလဝ်ကၠုၚ်နူဝေါဟာရ သံသာကြိုတ် 'အာမတျ'တုဲ ညးကဵုလဝ်အဓိပ္ပါယ် minsiter, king's minister ရ။ ပ္ဍဲလိက်ဝၚ် ဥပ္ပန္နရာဇာဝံသကထာဂှ် လေဝ်ချူလဝ် 'အမာတ်' ရ။ ဝေါဟာရ 'အမာတ်' ဝွံ မန်ပိုဲလွဳစလဝ် ဝေါဟာရသံသာကြိုတ် 'အာမတျ' ရ။

ညးလ္ၚဵုလေတ် ချူတဴဒၟံၚ် "အမာစ်" နကဵုဂစိုတ်(စ) ဂှ် လွဳစလဝ် ဝေါဟာရပါဠိဂးရ။ ညးတမၠာတအ်ချူတဴ 'အမာတ်' နကဵုဂစိုတ် (တ) ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ဂၠိုၚ်ရ။ ပ္ဍဲလိက်ဝၚ် ဥပ္ပန္နရာဇာဝံသကထာကီု ပ္ဍဲလိက်ဝၚ်အကြီုကမြဴရာဇာဓိရာဇ်ကီု တၠညးရာဇာဓိရာဇဂှ် မၞုံကဵုအမာတ်ဂမၠိုၚ် မပ္တံကဵုအမာတ်ဒိန်၊ အမာတ်ဗြာဇ္ဇတအ်အိုတ်ရ။ အမာတ်ဇၞော် အမာတ်ဍောတ် ၊ အမာတ်သေနာပတိ၊ သေနာပတိ၊ မဟာသေနာပတိ မပ္တံသာ်ဝွံရ။ အမာတ်ဇၞော်မ္ဂးဂှ် ပၞောဝ်ကဵုအမာတ်ဂမၠိုၚ် နကဵုတာလျိုၚ် 'ဝန်ကြီးချုပ်'၊ ဗတ်အေၚ်္ဂလိက် 'Prime Minister' မဒှ်ရ။ အမာတ် လစှ်ေနူအမာတ်ဇၞော်ဂှ် မပ္တံကဵု အမာတ်ဂြိုပ်ဆု (သစ်တောဝန်ကြီး)၊ အမာတ်တိုက်ဒြပ် (ဘဏ္ဍာရေးဝန်ကြီး)၊ အမာတ်သေနာပတိ (ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီး)၊ သေနာပတိ သကိုပ်ပၞာန် (ဗိုလ်ချူပ်)၊ ဗြနာမ် (ဝါ) တဆိပ်ကြာမ္ဂး 'ဗညာ'ဂှ် မဂွံအဓိပ္ပါယ် သကိုပ်ပၞာန် (သေနာပတိ) ရောၚ် သာ်ဝွံ ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲလိက်ဝၚ်မန်ဒဴလုပ်ဍုၚ်သေံ မုက်လိက် (၁၀) တေံရ။ ပ္ဍဲမုက်လိက် (၁၅) တေံပၠန် ကောန်ကၟိန်သၟိၚ်ဗညာဒလ တၠညးဟံသာဝတဳ မၞုံယၟုဗညာတၠဗါန်ဂှ် သကဵုဒှ်မဟာသေနာပတိ (သကိုပ်ပၞာန်ဇၞော်) ရသာ်ဝွံ သ္ဂးရ။ မဟာသေနာပတိ (သကိုပ်ပၞာန်ဇၞော်) ဗွဲဘာသာဗၟာမ္ဂး (ဗိုလ်ချုပ်ကြီး)၊ ဗွဲဘာသာအေၚ်္ဂလိက်မ္ဂး General/ Commander-in-chief မိက်ဂွံသ္ဂးရ။ 

ပ္ဍဲခေတ်ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်လၟုဟ် ဟိုတ်နူဝါဒဨကရာဇ်ဟွံမွဲတုဲ ဝေါဟာရမရပ်စပ်စကာမံၚ် ပ္ဍဲဝၚ်နန်တအ်ဂှ် ကြပ်ကၠေံဗဒန်အာအိုတ်ရ။ ဆ္ဂး ပ္ဍဲလိက်ဝၚ်တၞဟ်ဟ်တအ် အရပ်အစပ်ဝေါဟာရ ဝၚ်နန်တအ်ဂှ် နွံတဴဗွဲမပြာကတ်ရ။ ဗီုဒက်ပ္တန်အလဵုအသဳ ပ္ဍဲသၞောတ်ဒဳမဝ်ကရေဇြဳမ္ဂး ဗွဲကိုပ်ကၠာ သဒးရုဲစှ်ညးစၞးကၠတ်ထဝ် (လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်)ရ။ ပၞောဝ်ကဵုပူဂဵု သ္ဂောံဒုၚ်ရုဲစှ် နဒဒှ်ညးစၞးကၠတ်ထဝ်ဂမၠိုၚ်ဂှ် ပူဂဵုလ္ၚဵု သ္ဂောံဒုၚ်ဒါန်ခါန်ကၞက်ပ္တိုန် နဒဒှ်အမာတ်ဇၞော်လေဝ်နွံ။ နဒဒှ်အမာတ်ဍောတ်လေဝ်နွံ၊ ပူဂဵုလ္ၚဵု ဟွံဂွံဒုၚ်ခါန်ကၞက် ပ္တိုန် နဒဒှ်အမာတ်တုဲ တန်တဴဒၟံၚ် နဒဒှ်ညးစၞးကၠတ်ထဝ်အိုတ်မ္ဂး၊ ခေတ်လၟုဟ် ဝေါဟာရဇကု 'အမာတ်' ဂှ် ပိုဲညးဂမၠိုၚ် ဟွံမိက်ရပ်စပ်စကာတုဲ စၞးဂှ်ရပ်စပ်ဒၟံၚ် ဝေါဟာရဂကူညးတၞဟ်မ္ဂး 'ဝန်ဇၞော်' 'ဝန်ဇမၞော်' အိုတ်ရ။ ဝေါဟာရမ္ဂး 'ဝန်ဇမၞော်' ဝွံ ဒှ်မူလဝေါဟာရမန်ဟွံသေၚ်ရောၚ် စှ်ေစိုတ်ရ။  

## မသုၚ်စောဲ
သွက်ဂွံဆက်သိုၚ်ခၞံအာ လွဳမန်သာသနာ (၂၅၀၀) ဂှ် ဝန်ဇၞော် ကေုာံ အမာတ်ကၠတ်ထဝ်မန် သီု (၃) တၠ ဒးဒုၚ်ရုဲစှ် ဥက္ကဌ ကမ္မတဳသိုၚ်ခၞံ လွဳမာန်သာသနာ (၂၅၀၀) ပ္ဍဲဍုၚ်မတ်မလီုဂှ်ရ။ ပ္ဍဲကဵုကမ္မတဳသိုၚ်ခၞံ လွဳမာန်သာသနာ (၂၅၀၀) သွာၚ်ခရှ်ဂှ် ဥက္ကဌဂှ် အ္စာသဝ်နာဲဟံၚ်ဍုၚ် (ဝန်ဇၞော်သယံဇာတကဵု ပွဳပွူသဘာဝ)၊ ဒုဥက္ကဌ (၁) ဂှ် အ္စာသဝ်နာဲစောန်တၟး (ကၠတ်ထဝ်တွဵုရးဍုၚ်မန်)၊ ဒုဥက္ကဌ (၂) ဂှ် အ္စာသဝ်နာဲအံၚ် နာၚ်ဥု (ဒုဥက္ကဌကၠတ်ထဝ်တွဵုရးဍုၚ်မန်) ရ။



## နိဿဲ
သ္ၚိစၞံင်

thumb|Maitland Crematorium, South Africa.
**သ္ၚိစၞံင်** () ဂှ် ဒှ်ဒၞာဲ သွက်ဂွံစံင် ဇွရ။ စၞံင် ဂှ်ကၠုင်နူ မတမ်ကြိယာ စံင် ရ။ 

သ္ၚိစၞံင် ပ္ဍဲကဵုခေတ်လၟုဟ်မ္ဂး နွံဒၟံင် သ္ၚိ/တိုက်မွဲ သွက်ဂွံစံင်ဇွရ။ ပ္ဍဲဍုင်လ္ၚဵုမ္ဂး စံင်ဇွ ပ္ဍဲသလာတ် မဟွံမဲ ကုကၟဳဗဒင်လေဝ် နွံကီုရ။ ဍုင်ဗွဲဗဂၠိုင် ဗဒါဲသ္ၚိစၞံင်ဂှ် ရုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဇြပ် သွက်ဂွံ ပတုဲပၟိက် ကမ္မဌာန် ဗွဲမဗဗွဲ ကုပြဝေဏဳညးကဵုညး နွံတဴအိုတ်ရ။ 
right|thumb|Doi-saien (Japan)
သ္ၚိစၞံင် ပ္ဍဲကဵု ခေတ်တၟိဏအ်ဂှ် ဖျေဟ်လဝ် ဗီုပြင် ဒၞာဲနာနာသာ် မဆေင်ကဵု ပ္ဍဲအရာမဖျေဟ်ကမ္မဌာန်၊ မပ္တံကဵု ဒၞာဲသွက်ဂွံ ခမဳသင်တအ် ဂွံဗစာရဏာ ကမ္မဌာန်၊ ဒၞာဲမၞိဟ်တအ် မဂွံလုပ် ဆဵုဂဗဇွ အလန်လက္ကရဴအိုတ် မဆေင်ကဵု ပရေင်ဒုင်စသိုင်ကီု သီုကဵု ပရေင်ဘာသာတအ်ရ။

ဗီုပြင် မဖျေဟ်ဒၞာဲ သ္ၚိစၞံင်ဂှ် တန်တဴဒၟံင် ကုအခိုက်ကၞာဒေသ ညးကဵုညးရ။ ဥပမာ ပ္ဍဲကဵု ဗြိတိန်မ္ဂး ပါ်လဝ် ဒၞာဲမဖျေဟ်ကမ္မဌာန်၊ ကေုာံ ဒၞာဲမစံင်ဇွရ။ ဍုင်လ္ၚဵုမ္ဂး ပ္ဍဲအခိင်ကာလ မပၠုပ်ဏာ ဇွ ပ္ဍဲဒၞာဲမစံင်မ္ဂး ဂကောံကလောကောဒေအ်တအ် ဟွံဂွံဆဵုကေတ် နကဵုမတ်ရ။ ကာလစံင်တုဲ ဂကောံကလောကောဒေအ်တအ်ဂှ် ကလိဂွံပတေင်ရ။ ဗီုကဵု ဍုင်ဂျပေန်မ္ဂး ကလောကောဒေအ်တအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ဇွဂှ် မလုပ်အာ ပ္ဍဲဒၞာဲမစံင်ဂှ်ရ။ တုဲပၠန် စံင်တုဲ ကလောကောဒေအ်တအ် သီုကဵု လပှ်ဇုတ် နူကဵု အကြာပတေင်တအ်ဏီရ။ အခိုက်မန်ပိုယ်လေဝ် တုပ်ဒၟံင် ညံင်ကဵု အခိုက်ဂျပေန်ကီုရ။

## ဝင်

## စံင်ဇွ
အခိင်ကိုပ်ကၠာတေအ် သီုကဵု ပ္ဍဲယူရောပ်ဂှ် စံင်ဇွ ပ္ဍဲမ္ၚး မဖအုံအှော်တုဲ စံင်ဇွ ရ။ ဗီုဏအ်ဂှ် စဵုကဵုလၟုဟ် ပ္ဍဲအိန္ဒိယကီု သီုကဵု ပ္ဍဲဍုင်မန်ဂှ် ကၠောန်ဒၟံင်ဖိုဟ်ရ။

## နိဿဲ

## လေန် မ္ၚး
ဓါတ်ကျာ်မၞုံပ္ဍဲပွဳပွိုၚ်ဍုၚ်ဝါကရူ

ဓါတ်ကျာ် မနွံပ္ဍဲပွဳပွိုၚ်ဍုၚ်ဝါကရူ နူသၠပတ်ဝၚ်ဓါတ်ဍုၚ်မန်
# ကျာ်သၞ သရိရဓါတ် (ကျာ်မွဲခဏ ဝါခရူ)
#ကျာ်ဍောဝ်ဍုၚ် သရိရဓါတ်
#ကျာ်သၞာ် သရိရဓါတ်
#ကျာ်နိရကံဂဵု သရိရဓါတ်
#ကျာ်ဗြီုမသောက သရိရဓါတ်
#ကျာ်ကၠံဗန် သရိရဓါတ်စေတဳ
#ဘုတ်သဳ သရိရဓါတ်
#ကျာ်ကၠံဗန် သရိရဓါတ်စေတဳ
#ကျာ်မွဲလက် သရိရဓါတ်
#ကျာ်စၞးဝါ သရိရဓါတ်တဝှာဲ
#ကျာ်ဇြဲအ်ေမံၚ် သရိရဓါတ်တဝှာဲ
#ကျာ်နး သရိရဓါတ်စေတဳ
#ကျာ်ဂြၚ် သရိရဓါတ်
#ကျာ်သၚ် သရိရဓါတ်တဝှာဲ
#ကျာ်ယမက စေတဳ
#ကျာ်မေရာဲတံၚ် ဓါတ်သော်ဒမျိုၚ်စေတဳ
#ကျာ်ဂမှဳ ဓါတ်သော်ဒမျိုၚ်တဝှာဲ (ကျာ်ခမဳ)
#ကျာ်တၟံ သရိရဓါတ်စေတဳ
#ကျာ်လမန် သရိရဓါတ် (ဍုၚ်လမၚ် နွံအကြာ ဍုၚ်ဝါခရူ ကဵု ဍုၚ်လမိုၚ်)
#ဘုတ်အနာၚ် သရိရဓါတ်
#ကျာ်ကံလေၚ် သရိရဓါတ်တဝှာဲ
#ကျာ်သောစန သရိရဓါတ်တဝှာဲ
#ကျာ်စေတ်ဗိုၚ် သရိရဓါတ်တဝှာဲ
#ကျာ်ဂေါဟ် သရိရဓါတ်
#ကျာ်တံၚ်ပေါံ သရိရဓါတ်တဝှာဲ
#ကျာ်ညိအာဲ သရိရဓါတ်တဝှာဲ
#ကျာ်ပါဒလက်သန် သရိရဓါတ်စေတဳ
#ကျာ်ကံဒြိုၚ် သရိရဓါတ်စေတဳ
#ကျာ်သဝ် ဓါတ်သော်စေတဳ
#ကျာ်ဗြိုသၚ် သရိရဓါတ်တဝှာဲ
#ကျာ်ထီုပါယာ သရိရဓါတ်တဝှာဲ
#ကျာ်ဇာဒ သရိရဓါတ်စေတဳ
ဂိုဏ်ယှိုယ်ကျေန်

**ဂိုဏ်ယှိုယ်ကျေန်**() (မြန်မာ:ရွှေကျင်နိကာယ) ဟွံသေင်မ္ဂး **ယှိုယ်ကျေန်နိကာယ** ဂှ် ဒှ်ဂကောံဂိုဏ်သင် ဇၞော်အိုတ် မရနုက်ကဵု ဒုတိယ ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်ဗၟာတုဲ သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲလကျာ်ဍုင်ဗၟာ သီုဖအိုတ်မ္ဂး လၟိဟ်သင် နွံၜိုတ် မသုန်က္ဍိုပ်ကၠံ (မသုန်လက်) ရ။ တုဲပၠန် ဂိုဏ်ယှိုယ်ကျေန်ဝွံ ပၞောဝ်ကဵု ဂိုဏ်သင် ဒစိတ်ဂိုဏ် သၟိင်ဍုင် မပၠုပ်လဝ် ပ္ဍဲသၞောဝ် အတိုင်သၞောဝ်ဂိုဏ်သင် ၁၉၉၀ မ္ဂးဂှ် ပါလုပ်မွဲဂိုဏ်ကီုရ။ ခမဳသင် ပ္ဍဲဂိုဏ်ယှိုယ်ကျေန်တအ်ဂှ် မံင်စံင်အာကၠုင် ဗီုအခိုက်တြေံ ဂၠိုင်နူ ဂိုဏ်သုဓမ္မာညိ တုဲပၠန် ပရေင်ဒက်ပတန်ဂိုဏ်ပၠန်လေဝ် ပရေင်ဗဟဵုမရပ်ဇုက် ကေုာံ ဗက်ကဵု အခိုက်အလိုက် ကဆံင် နူလတူစှ်ေသၟဝ် ဂၠိုင်ရ။ ဂဥုပ်ဂိုဏ်ဂှ် ညးကော်စ "သံဃာသမ္မုတိ" မဒှ် ညးမကလိဂွံလဝ် အဝဵုသြဇာ သွက်ဓွံဖျေဟ် သၞောတ်ဂၠံင်တရဴဂိုဏ် ကေုာံ ဒ္ဂေတ်လၟေတ်ဂိုဏ်ရ။

## တမ်မူလ
ဂိုဏ်ယှိုယ်ကျေန်ဝွံ စဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲအခိင် လဒေါဝ်-စှ်ဒစိတ် ဗွဝ်ကၠံ နကဵု ကျာ်ဇၞော်နွံပိုန်ဘာ ကွာန်ယှိုယ်ကျေန် (အခိင်လၟုဟ် နွံပ္ဍဲပွိုင်ဍုင် *ဗန်းမောက်*၊ ရး*စကိုင်း*၊ ဒေသဍုင်ဗၟာ ဒကုတ်လတူ)ရ။ ဂိုဏ်ဝွံ နူတမ်မူလ ပါ်တိတ် နူကဵု ဂိုဏ်သုဓမ္မာ ပ္ဍဲလက်ထက် သၟိင်ဗၟာ *မင်းတုန်းမင်း*၊ စိုပ်လက်ထက် သၟိင်ဗၟာလက္ကရဴအိုတ် သၟိင်သဳပေါ ဂှ် ၜိုန်ရ ဂစာန် ညံင်ဂွံ ကလေင်ကောံရေင်သကအ်ကီုလေဝ် ဟွံအံင်ဇၞးရ။ ပ္ဍဲကဵု ခေတ်အင်္ဂလိက် သၞာံ ၁၉၀၀တအ် လပါ်စဂှ် ခမဳသင် နူကဵု ဂိုဏ်ယှိုယ်ကျေန်တအ် ဟွံပါလုပ် ပ္ဍဲဂကောံညးစိုတ်ဓါတ်ဂကူဇၞော်တုဲ မဒစဵုဒစး ကုသၞောဝ်ကဝ်လဝ်နဳ အင်္ဂလိက်တအ်ရ။ 

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၀တအ်ဂှ် ဂဥုပ်ဗိုလ်ဇၞော်/သမတ *နေဝင်း* ကလိဂွံ အဝဵုဍုင်တုဲ ဂိုဏ်ယှိုယ်ကျေန် ဂွံကၠုင် အဝဵုလပါ်သာသနာ ပ္ဍဲကဵုဍုင်ဗၟာရ။ သမတ*နေဝင်း* ခပတိုန် သင်မွဲဇကု နူ ဘာမဟာဓန္ဓာရံ မဒှ်ဂိုဏ်ယှိုယ်ကျေန် ပ္ဍဲကဵု အမရပူရ နဒဒှ် ညးမကဵုကသပ် လပါ်သာသနာရ။

## ဂိုဏ်ယှိုယ်ကျေန်မန်
ပၞောဝ်ကဵု ဂိုဏ်ဒစိတ် သၟိင်ဍုင် မစၟတ်သမ္တီလဝ်ဂှ် သင်မန်တအ် နွံပ္ဍဲ ဂိုဏ်သုဓမ္မာ၊ ဂိုဏ်ယှိုယ်ကျေန်၊ ဂိုဏ်မဟာယျေန် ရ။ ဂိုဏ်မန် ရာမညနိကာယဂှ် ဟိုတ်နူ ဟွံကလိဂွံအခေါင် ပ္ဍဲစရင်ဂိုဏ်ဗဗွဲဓဝ်တုဲ ဒးဒုင်ပၠုပ်လဝ် ပ္ဍဲဂကောံဂိုဏ်သုဓမ္မာ၊ ဂိုဏ်မဟာယျေန်ဂှ် စောန်ဆက်ကၠုင် နူကဵု အခိင်ခမဳသင်မန် နူဍုင်သေံ နူဂိုဏ်ဓမ္မယုတ္တိနိကာယ မကလေင်စဴကၠုင် ဍုင်မန် သွက်ဂွံကလေင် ဗဂဵုလဟဵုပတိုန် သာသနာမန် ပ္ဍဲဍုင်မန်တုဲ ပတၟေင် ကုယၟုအစာတၠကိုပ်ကၠာအိုတ် နာဲယျေန် တုဲ ဒှ်အာ ဂိုဏ်မဟာယျေန်။ ခမဳသင်မန် နူကၟာဝက်ပိဇကု နွံတမ် ခမဳစန္ဒောဘာသ၊ ခမဳသဳလဝန္တ၊ ခမဳပညာဒဳပ နူကဵု ဂိုဏ်မဟာယျေန်ဂှ် စ္ဍးတိတ် နူဂိုဏ်မဟာယျေန်တုဲ လုပ်ဂိုဏ်ယှိုယ်ကျေန် (အခိင်ၜိုတ် အကြာသက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၂၈၁တအ်)တုဲ ဂိုဏ်ယှိုယ်ကျေန် ကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲကဵုသင်မန်တအ်ရ။ 

အခိင်လၟုဟ်မ္ဂး သၟဝ်ဂိုဏ်ယှိုယ်ကျေန်ဂှ် နဒဒှ် လစှ်ေဂဥုပ်ဂိုဏ်ဂှ် ခမဳသင်မန် ပ္ဍဲဂိုဏ်ယှိုယ်ကျေန်တအ် ခပတိုန်လဝ် ကျာ်ဇၞော်အစာတၠ ပါလိတထေရ် နွံပိုန် ဘာဓါတ်ကျာ် နဒဒှ် ဂဥုပ်ဂိုဏ်မွဲဇကုတုဲ ပ္ဍဲစရင်လုပ်ဒဂိုန် သက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၃၇၇ ဂှ် လၟိဟ်သင်မလုပ်ဒဂိုန် ပ္ဍဲဂိုဏ်ယှိုယ်ကျေန်မန် နွံ ၈၈၁ ဇကုရ။

## ဆက်ဗှ်
*ဂိုဏ်သုဓမ္မာ
*ဂိုဏ်မဟာယျေန်

## နိဿဲ
ဂိုဏ်သုဓမ္မာ

**ဂိုဏ်သုဓမ္မာ** () ဂှ် ဒှ်ဂိုဏ်သင်ဇၞော်အိုတ်တုဲ ခမဳသင် ဍုင်ဗၟာ အကြာ ၈၅-၉၀% ဂှ် ဒှ်နူ ဂကောံဏအ်ရ။
 တုဲပၠန် ဂိုဏ်သုဓမ္မာဝွံ ပၞောဝ်ကဵု ဂိုဏ်သင် ဒစိတ်ဂိုဏ် သၟိင်ဍုင် မပၠုပ်လဝ် ပ္ဍဲသၞောဝ် အတိုင်သၞောဝ်ဂိုဏ်သင် ၁၉၉၀ မ္ဂးဂှ် ပါလုပ်မွဲဂိုဏ်ကီုရ။ ဂိုဏ်သုဓမ္မာဂှ် ပတောအ်ၜတ် ကုဂိုဏ်တၞဟ် ဗီုကဵုဂိုဏ်ယှိုယ်ကျေန်၊ ဂိုဏ်မဟာယျေန်တအ်မ္ဂး လတူနူသဘဴဓရ်ဂှ် အရာမဒှ် နတဲဂှ် မကဵုဒြဟတ် ဒ္ဂေတ်ဗက်ဂၠိုင်၊ တုဲပၠန် ပရေင်ပကင်ရင်ဂိုဏ်လေဝ် ပရေင်သၠးပွးဂၠိုင်တုဲ ပရေင်ဗဟဵုရပ်ဇုက်ဂှ် အောန်ကွေဟ်ရ။ ဆဂး ညံင်ရဴဂိုဏ်တၞဟ်တအ်ကီု ဂိုဏ်သုဓမ္မာလေဝ် ခမဳသင် ညံင်ဟွံဂွံပါလုပ် ပ္ဍဲချဳဓရာင် ပရေင်ဍုင်ကွာန်ဂှ် စဵုဒၞာလဝ်ကီုရ။

## တမ်မူလ
ဂိုဏ်သုဓမ္မာဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် ပ္ဍဲအခိင် ကၞောတ် ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ နကဵုဨကရာဇ်ဗၟာ *ဘိုးတော်ဘုရား* ကြဴနူ မကလေင်ပကောံ ဂကောံဂိုဏ်သင်ဂမၠိုင် မဒကးဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ခေတ်ကုံဗင်ဂှ်ရ။ ယၟုမ္ဂး သုဓမ္မာဂှ် ဒှ်ယၟုဇြပ်သဘင်ဓရ် ပ္ဍဲမာန္တလေ မဒှ်ဒၞာဲ ဂကောံသင်တအ် မကောံဓရီုရေင်သကအ်ရ။

မှာထေရ်ဇၞော်အိုတ်ဂှ် ညးတအ် မကော်စ နကဵုဘာသာဗၟာ "*သာသနာပိုင်"* မတုပ်ကဵု အခိုက်မန်တမၠာ "သံဃရာဇ်" မဂွံအဓိပ္ပါယ် "သၟိင်သင်"ရ။ အခိုက်သၟိင်သင် "သံဃရာဇ်" ဝွံ စကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ခေတ်ဗုကာံ မှာထေရ်အရဟံ နူကဵု ၁၃ ဗွဝ်ကၠံတေအ်တုဲ ပ္ဍဲဍုင်သေံ၊ ဍုင်ကမ္ဗောဒဳယာဂှ် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ညးတအ် ကော်စဒၟံင် သံဃရာဇ် ဖိုဟ်ရ။ "သာသနာပိုင်" ဂှ် ဒှ်ညးမနွံကဵု သြဇာ သွက်ဂွံပကင်ရင် ဘာဂမၠိုင်ကီု သွက်ဂွံဖျေဟ် သၞောဝ်လိက်ပရိယတ်ဂမၠိုင်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၈၄ ဂှ် တၠညး *ဘိုးတော်ဘုရား* ဒက်ပတန် ဂိုဏ်သုဓမ္မာတုဲ ကဵု "သာသနာပိုင်" ကေုာံ မှာထေရ်ပန်ဇကု ပကင်ရင်ဂိုဏ် သွက်ဂွံ ပသောင်ပြသၞာ ပ္ဍဲကိစ္စ လတက်သ္ၚာ ရုင်သ္ၚာတအ်၊ စပ်ကဵု ဗွိုက်လတက်သ္ၚာ ကေုာံ ကိစ္စတၞဟ်သအာင်တအ်ရ။ စိုပ်ၜိုတ် ခေတ်ကၞောတ်ကုံဗင်ဂှ် ဂိုဏ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲအရာကိစ္စသာသနာ မပ္တံကဵု ရုဲစှ် ကျာ်ဇၞော်ဘာ၊ ဖျေဟ်သၞောဝ်ဒ္ဂေတ်၊ ရပ်စပ် ဂဗုတ်အကြာခမဳသင်၊ ဖန်ဇန် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပညာပရိယတ် မပ္တံကဵု သွဟ်လိက်တုဲ နူကဵု မှာထေရ် ပန်ဇကုဂှ် ဂလိုင်ပတိုန် ၈ ဇကုရ။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်
*ဂိုဏ်ယှိုယ်ကျေန်
*ဂိုဏ်မဟာယျေန်
ဗြိသိတ် (Brexit)

**ဗြိသိတ်** ဂှ် ဒှ်လၟေင်ကမၠောန် သွက်ဗြိတိန် မဂွံတိတ် နူကဵု ဂကောံပံင်ကောံယူရောပ် (အဳယူ) ပ္ဍဲကဵု စၟတ်တ္ၚဲ ၃၁ ဇာန်နဝါရဳ ၂၀၂၀ လဒေါဝ်ဗတံ အခိင်ဗြိတိန်ရ။ ဗွဲကိုပ်ကၠာ ၜိုန်ရ ဖျေဟ်လဝ် အစဳအဇန် မဂွံတိတ် ပ္ဍဲ ၂၉ မာတ် ၂၀၁၉ ကီုလေဝ်၊ တ္ၚဲမတိတ်ဂှ် ပြံင်ပဆုဲထောအ် မဂၠိုင်ကဵုအလန်ရ။ ဗြိသိတ် (Brexit) ဂှ် ဗြိတိန်(British) ကဵု အိသိတ်
(exit) မဂွံအဓိပ္ပါယ် တိတ် ၜါဂှ် ပံင်လဝ် နကဵုမွဲမ မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဗြိတိန်တိတ်နူအဳယူရ။ 

စပ်ကဵု ဗြိသိတ်ဂှ် ဍုင်ဗြိတိန် ကၠောန်ပေါဲကေတ်ဆန္ဒညးဍုင်ကွာန် စပ်ကဵု မဆက်လုပ်ပ ကောန်ဂကောံ ပ္ဍဲအဳယူ ပ္ဍဲ ၂၃ ဂျူလာင် ၂၀၁၆ တုဲ နကဵု မၞိဟ်မစုတ်ကဵုဆန္ဒသီုဖအိုတ် ၅၁.၈၉ က္ဍိုပ်ကၠံဂှ် ရုဲစှ် သွက်ဂွံတိတ် နူအဳယူ၊ မၞိဟ် ၄၈.၁၁ က္ဍိုပ်ကၠံဂှ် ရုဲစှ် သွက်ဂွံဆက်မံင် ပ္ဍဲအဳယူရ။ ဂိတုမာတ် ၂၀၁၇ ဂှ် နူကဵု ကၠတ်ထဝ်သၟဝ်ကီု သီုကဵု ကၠတ်ထဝ်လတူ ပတိတ်သၞောဝ် အစဳအဇန် မတိတ်နူအဳယူရ။ သၞောဝ်ဂှ် မဂွံပဒတန် ပ္ဍဲဨကရာဇ်ဗြဴ ပ္ဍဲ ၁၆ မာတ် ၂၀၁၇။

## နိဿဲ
ပုင်နာင်ဒမ်

**ပုင်နာင်ဒမ်** () ဂှ် ဒှ်ပုင်မဍုန်လဝ်လအ်လအ် သရိုဟ်ဟ် ဍာ်ဂၠိုင်င်ရ။ ပုင်နာင်ဒမ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် စကဵုကပြာင်၊ ခၞာမွဲမွဲတုဲ လဆောဝ်မ္ဂး စကဵု ၜဵုညိညရ။ ပုင်နာင်ဒမ် ဂှ် ဒှ်စၞဂယး ဂကူမန်ကီု သီုကဵု ဂကူခမေန်တအ်ရ။ မန်အခိင်လၟုဟ် စအောန်တုဲ ဆမၞိဟ်အာယုက်ဇၞော်တအ်ဟေင် မလေပ်စ နဒဒှ် စၞဂယးရ။ တုဲပၠန် ပုင်နာင်ဒမ်ဂှ် ကာလ မၞိဟ်တအ်မဂိယဲ ကအ်လီု စပုင်ခရဲ (ပုင်ဓမ္မတာ) ဟွံမာန်မ္ဂး ရန်တၟအ်ကဵု စၞဂွံလာဲလောဲ၊ ဂွံဒှ်ဒြဟတ်တုဲ စပုင်နာင်ဒမ်ရ။ 

## နိရုတ္တိ
မအရေဝ် "နာင်ဒမ်" ဝွံ ဗွဲစၟတ် ကၠုင်နူ အရေဝ်မန် "နာင်" ဂှ် ကၠုင်နူ "ဂၠိုင်"၊ "ဒမ်" ဂှ် ကၠုင်နူ "တောမ်" မဂွံအဓိပ္ပါယ်ဍုန်။ ဟိုတ်ဂှ်ရ "နာင်ဒမ်" ဂှ် ကၠုင်နူအရေဝ်မန် မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ဂၠိုင်တောမ်" (ဍုန်လအ်အ်) ရ။ ကွာန်လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဟိုတ်နူမၜိုဟ်တုဲ မဍုန်ဂှ်ရ ကော်စ "ပုင်ၜိုဟ်" မတုပ်ညံင်အရေဝ်ဗၟာ "ဆန်ပြုတ်" ရ။ မအရေဝ် အင်္ဂလိက် Congee, conjee ဂှ် ကၠုင်နူ အရေဝ်ဂလာတမေလ် (கஞ்சி *kanji*)ရ။

## ဗီုဍုန်
ကေတ်သ္ၚုညိညတုဲ စုတ်ဍာ်ဂၠိုင်င် ၜိုဟ်/ဍုန် စဵုကဵု ပုင်သရိုဟ်ရ။ ပ္ဍဲထၟာဲဍုင်ပုင်လ္ၚဵုဂှ် နွံကဵု အစဳအဇန် နာင်ဒမ်တုဲ အတိုင်ဗၞတ်ဗ္ၜတ် မဟီုဂှ် စုတ်တုဲ ဍုန်တုဲ ကာလဂွံမ္ဂး ဍေဟ်ဒေါအ်အာ ကေတ်တ်ရ။ 

ပုင်နာင်ဒမ်ဂှ် ပ္ဍဲကဵုဂကူမန် ခေတ်တမၠာတေအ်မ္ဂး စကၠုင် နဒဒှ်စၞဂယးရ။ အခိင်လၟုဟ် ဆမၞိဟ်အာယုက်ဇၞော်တအ်ဟေင် စဒၟံင် နဒဒှ်စၞဂယးဏီဖိုဟ်ရ။ ညံင်ရဴဂကူမန် ခေတ်ကိုပ်ကၠာတေအ်ကီု ဂကူခမေန်တအ်ဂှ် ပုင်နာင်ဒမ်ဂှ် ဒှ်စၞဂယးညးတအ်ရ။ စၞဂယးခမေန် ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ်မ္ဂး ပုင်နာင်ဒမ် ((បបរ) ဟွံသေင်မ္ဂး ဖၞံ (គុយទាវ)ရ။ဗွဲမဂၠိုင် စကဵု ကကှ်ကှ်ပရာင်၊ ကကှ်ကှ်ခၞာ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ခၞာဖျုန်။ သွက်မၞိဟ်ယဲ ကအ်လီု ကအ်ကတင်မ္ဂး ဗွဲမဂၠိုင် စပုင်နာင်ဒမ် ကဵုၜဵုရ။ ဍုင်လ္ၚဵု စပုင်နာင်ဒမ် ကဵုဍာ်ကဝ်ဖရံက်ၜဵု (soy sauce) ရ။ 

## နိဿဲ
အပြံက်၊ ဂစေံ

ဂစေံအပြံက် **wagtail** ဝွံ ဒှ်ဂစေံ မလုပ်လၟိဟ် တၞောဝ်ဗဳဇ  ***Motacilla***, ဂကောံကၟိန် Motacillidae ရ။  ဂစေံအပြံက်ဝွံ ရံင်ကဵု ဗီုပြင် သဏ္ဌာန် ဂတ မချဳဓရာင်ဂှ်တုဲ မကဵုလဝ်ယၟု အပြံက်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာအင်္ဂလိက် မကော် wagtail ရံင်ကဵု ဗီုဂတမလျချဳဒၟံင်ဂှ်တုဲ မကဵုလဝ်ယၟုဍေဟ်ရ။ 


## Taxonomy
right|thumb|Wagtail
thumb|Egg, Collection Museum Wiesbaden, Germany

## Species list
The genus contains 13 species.

* Western yellow wagtail *Motacilla flava*

thumb|Adult male ''Motacilla flava''

* Eastern yellow wagtail *Motacilla tschutschensis*

thumb|''Motacilla tschutachensis''

* Citrine wagtail *Motacilla citreola*

thumb|Male ''Motacilla citreola'' in breeding plumage

* Cape wagtail *Motacilla capensis*

thumb|''Motacilla capensis''

* Madagascan wagtail *Motacilla flaviventris*

left|thumb|''Motacilla flaviventris''

* Grey wagtail *Motacilla cinerea* thumb|''Motacilla cinerea''
* Mountain wagtail *Motacilla clara*

thumb|''Motacilla clara''

* White wagtail *Motacilla alba* - polyphyletic or  paraphyletic

thumb|Fenale ''Motacilla alba'' first summer

* African pied wagtail *Motacilla aguimp*

thumb|''Motacilla aguimp''

* Mekong wagtail *Motacilla samveasnae*

thumb|''Motacilla samvesnae''

* Japanese wagtail *Motacilla grandis*

thumb|''Motacilla grandis''

* White-browed wagtail *Motacilla maderaspatensis*

thumb|''Motacilla maderaspatensis''

* São Tomé shorttail *Motacilla bocagii*

### Former species in this genus
Formerly, some authorities also considered the following species (or subspecies) as species within the genus *Motacilla*:

* Superb fairywren (as *Motacilla cyanea*)
* Red-whiskered bulbul (emeria) (as *Motacilla Emeria*)

## References

## Sources

* Voelker, Gary (2002): Systematics and historical biogeography of wagtails: Dispersal versus vicariance revisited. *Condor* **104**(4): 725–739. [English with Spanish abstract] DOI: 10.1650/0010-5422(2002)104[0725:SAHBOW]2.0.CO;2 [HTML abstract](http://www.bioone.org/perlserv/?request=get-abstract&doi=10.1650%2F0010-5422(2002)104%5B0725%3ASAHBOW%5D2.0.CO%3B2)

## External links

* Chisholm, Hugh, ed. (1911). "Wagtail" . Encyclopædia Britannica (11th ed.). Cambridge University Press.
* Wagtail videos on the Internet Bird Collection
ပြာသာဒ်စၞံင်

thumb|သဘင်စံင်ဇွ ပ္ဍဲဍုင် ဥဗုဒ် (အေန်ဒဝ်နဳရှာ) အခိုက်ဟိန္ဒူ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၅
**ပြသာဒ်စၞံင်**  ()ဂှ် ဒှ်စမြိုင် မသြိုင်လဝ် ဗွဲမဂၠိုင် နကဵုဆု သွက်ဂွံစံင်ဇွ မဒှ်အဝဲလစှ်ေ သဘင်ဖျဴသွဝ် (ဝါ) သဘင်ဖျေဟ်ကမ္မဌာန်မွဲရ။ ဟိုတ်မဒှ် အခိုက်ဖျေဟ်ကမ္မဌာန် နမစံင်ကေတ် နကဵုပၟတ်တုဲ ဇွဂှ် စွံလဝ် ပ္ဍဲပြသာဒ်စၞံင် မဂအုံလဝ် အှော်တုဲ စံင်ဇွရ။

မအရေဝ် အင်္ဂလိက် pyre မကၠုင်နူ ဂရိတ်ဝွံ သီုဂွံအဓိပ္ပါယ် ပၟတ်သ္ဍဴ သွက်ဂွံပူဇဴကျာ်ကီုရ။ တုဲပၠန် အခိုက်တမၠာ မစံင်ယဇ် တိရစ္ဆာန် သွက်ဂွံပူဇဴဗလိကျာ်ဂမၠိုင်လေဝ် ညးကော်စ pyre ကီုရ။ 
thumb|left
## နိရုတ္တိ

ပြသာဒ်စၞံင် - စၞံင် ဂှ် ဒှ်မနာမ် မကၠုင်နူ ကြိယာတမ် "စံင်"။ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲလိက်တြေံ ဂွံဆဵုကေတ် သ္ၚိစၞံင် တုဲ ကၠောန်လဝ် နကဵုပြသာဒ်ဇၞော်ဇၞော်မ္ဂး ပြာသာဒ်စၞံင် ညးကော်စရ။
(မအရေဝ်အင်္ဂလိက် pyre ဂှ် ကၠုင် နူအရေဝ်ဂရိတ် πυρά; *pyrá*, နူတမ် , *pyr*, မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ပၟတ်"), လဆောဝ် ဗီုအင်္ဂလိက်ကော်စ **funeral pyre (ပၟတ်ကမ္မဌာန်)**ရ။

## အခိုက်ဍုင်နာနာ
thumb|သဘင်စံင်ဇွသင် ပ္ဍဲကဵုဍုင်သေံ ရးလပါ်သၟဝ်ကျာ ဘာဝါတ်စေတဳလံင်  Wat Chedi Luang, ဇင်မာဲ။
နကဵု အခိုက်ကၞာမ္ဂး ပွမစံင်ဇွ နကဵုပြသာဒ်ဝွံ ဒှ်အခိုက် ဟိန္ဒူ၊ သိက်ခ် ကေုာံ ဗုဒ္ဓဘာသာတအ် နူကဵု သၞာံမဂၠိုင်ကဵု လ္ၚီရ။ အခိုက်မစံင်ဇွဝွံ ပ္ဍဲကဵု အခိုက်ပြဝေဏဳ ဝါက်ခေန် (Viking) မဒှ်အခိုက်ကၞာ ရဲရးဒိုဟ်အဂၞဲ (ဒိန်မက်၊ နဝ်ဝေ၊ သွိဒေန်) ကေုာံ ရဝ်မတအ်လေဝ် ဂွံဆဵုကေတ်ကီုရ။

## နိဿဲ
ဂိုဏ်ဒွါရ

**ဂိုဏ်ဒွါရ** **Dvāra Nikāya** ဂှ် ဒှ်ဂိုဏ်လကျာ် ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာမွဲတုဲ ပ္ဍဲဂကောံဂိုဏ်ဝွံ သီုဖအိုတ် နွံပိဂိုဏ် ဂိုဏ်ဒွါရပလိုတ်ကြုင်၊ ဂိုဏ်မဟာဒွါရ၊ ကေုာံ ဂိုဏ်မူလဒွါရ။ လကျာ် ပ္ဍဲကဵုဂိုဏ်ဝွံ လကျာ်နွံၜိုတ် အကြာ ပိ - ပန်လ္ၚီတုဲ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ ရးဍုင်ဗၟာ ဒကုတ်သၟဝ် (ရးဨရာဝတဳ) ဂၠိုင်ရ။   ဂိုဏ်ဒွါရဝွံ သီုဖအိုတ် နွံပိဂိုဏ်တုဲ ပ္ဍဲကဵု ဂိုဏ်ဇၞော် ၉ ဂိုဏ် သၟိင်ဍုင်ဗၟာ မစၟတ်သမ္တီလဝ် ပ္ဍဲသၞာံ သၞာံ ၁၉၉၀ ဂှ် လုပ်လၟိဟ်ပိဂိုဏ်ရ။ 

## တမ်မူလ
ပွမပတန် ဂိုဏ်မဟာဒွါရဝွံ နိဿဲ ဗဒဗဒါဲ ကုဂိုဏ်သင် နူသဳရိလင်္ကာ မဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံဂှ်ရ။ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၅၅ (သက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၂၁၄) တၠဂုဏ်အစာ ဥက္ကံသမာလာ နူကဵု ကွာန်ဂေါတ်ဍိုတ် (*အုတ်ဖိုမြို့*) (လၟုဟ် ဍုင်အင်္ဂပူ) ရးဨရာဝတဳဂှ် ဟိုတ်နူ ညးပတိုန်ခမဳ နကဵုသီဍာ်တုဲ ဒှ်ဝိဝါဒ ကုခမဳသင် နူဂိုဏ်သုဓမ္မာတအ်ရ။ ဟိုတ်နူဂှ်တုဲ ညးပါ်တိတ်အာ ဂိုဏ်တၞဟ် နူကဵု ဂိုဏ်သုဓမ္မာရ။ ပ္ါ်တိတ် ဂိုဏ်တၞဟ်တုဲ ဂွံၜိုတ် ပိသၞာံဂှ် တၠဂုဏ်ဥက္ကံသမာလာဂှ် ကာလလ္ၚောဝ်ကျာ်မ္ဂး စၞးမဟီု ကာယကံ၊ ဝစဳကံ၊ မနောကံ ဂှ် ညးကဵုဖ္ဍောတ် ကာယဒွါရ၊ ဝစဳဒွါရ၊ မနောဒွါရ။ စတမ်နူဂှ်တုဲ ယၟုဂိုဏ်ဂှ် ညးကော်စ ဂိုဏ်ဒွါရ ရ။ ကိုပ်ကၠာနူဏအ်ဂှ် ညးကော်စ ဂိုဏ်ဂေါတ်ဍိုတ် (*အုတ်ဖိုဂိုဏ်း*) ရ။

### ဂိုဏ်ဒွါရ ပလိုတ်ကြုင်
ပ္ဍဲအခိင် ဂဥုပ်ဂိုဏ်ဥက္ကံသမာလ မနွံပြာကတ်ဒၟံင်ဂှ်ရ ကျာ်ဇၞော် ပ္ဍဲကဵုကွာန် *ငါးသိုင်းချောင်း* ဘာ*ရေတံခွန်*ဂှ် ဒးဒုင်စောဲဒုဟ် ကလိလောန် ပထမပါရာဇိက နူကဵု ဘာတၞဟ် တြဴဘာ နူကဵု ဂကောံဂိုဏ်ဂှ်ရ။ ဟိုတ်နူ ဂဥုပ်ဂိုဏ်ဂှ် လုပ်စ လပါ်လကျာ်ဇၞော် မဒးဒုင်စောဲလဝ်ဒုဟ်ဂှ်တုဲ ခမဳသင်တြဴဘာဂှ် ပါ်တိတ်ထောအ် ဂိုဏ်တၞဟ်ရ။ ဟိုတ်မဒုင်သဇိုင် ကု ကြုင် ငဝန်မြစ်တုဲ ယၟုဂိုဏ်ဂှ် ညးကော်စ ဂိုဏ်ဒွါရပလိုတ်ကြုင် (အနောက်ချောင်းဒွါရဂိုဏ်း)ရ။ 

### ဂိုဏ်မဟာဒွါရ
ကျာ်ဇၞော်ဥက္ကံသမာလာဂှ် ဟိုတ်ဒှ်ညးမစဳကၠး ပ္ဍဲပြကိုဟ်ဗေဒင်တုဲ တ္ၚဲသဳဂိတုပေင် ကဵု တ္ၚဲသဳဂိတုအိုတ်ဂှ် လညာတ်ညး ပ္ဍဲတ္ၚဲမွဲစွေက်ဂှ် ဒှ်တ္ၚဲဂိတုပေင်ဇေတ်တ်ကီု ပ္ဍဲတ္ၚဲမွဲမံက်ဂှ် ဒှ်တ္ၚဲ ဂိတုအိုတ်ဇေတ်တ်ကီုတုဲ ကိစ္စပတုဲဥပုဟ် ပ္ဍဲသီဂှ် ညးတိုန်သီ ပ္ဍဲမွဲစွေက် ကဵု ပ္ဍဲမွဲမံက်ရ။ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၂၆၇ ဂှ် ကျာ်ဇၞော်ဂှ် စဴအာသွဝ်တုဲ ကောန်ကွးဗွဲကြဴတအ် လညာတ်တၞဟ်ခြာကၠုင်ရ။ ခမဳသင်မွဲဂကောံဂှ် "ရာဇာ ပဓာနံ" သၟိင်ဍုင် ဒှ်အဓိကတုဲ သ္ဒးဗက် အတိုင်လညာတ် သၟိင်ဍုင်ရောင်ဂးတုဲ ကိစ္စတိုန်သီဂှ် သ္ဒးဗက် အတိုင်ကြက္ကဒိန် သၟိင်ဍုင်မဖျေဟ်လဝ်ရောင်။ ခမဳသင် မနွံလညာတ် ဗီုဏအ်ဂှ် တိုန်သီ ပ္ဍဲတ္ၚဲသဳဂိတုပေင် ကဵု တ္ၚဲသီဂိတုအိုတ်ရ။ ကုခမဳသင် မတိုန်သီ ဗီုဏအ်ဂှ် ဒှ်အာ ဂိုဏ်မဟာဒွါရ ရ။ 

## နိဿဲ
ဇဳမသုန်

**ဇဳမသုန်** ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဇဳမသုန်ဂကူ ပံင်ပကောံတုဲ စုတ်ပ္ဍဲ သွဖျုန် တၞဟ်နမဂွံမာန် ဂအီဂအေဟ် ရှ်ခိုဟ် မောဝ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲ ဂြန်ဂဥုဲဂမၠိုင်ရ။ ဇဳမသုန်သာ်ဂှ် **ဇဳဒမျိုင်**၊ မနွံရှ် ရိင် ကတင်၊ **ဇဳဗကေတ်** မနွံရှ် ရိင် ကတဴ ကတင် မောဝ်၊ **ဇဳဗတာင်** မနွံရှ် ရိင် ကတဴ ကတင် မောဝ်၊ **ဇဳသြောအ်** မနွံရှ် ဍာတ် ရိင် မောဝ်၊ **ဇဳမတ်** နွံရှ် ရိင် ကတဴတုဲ သီုဖအိုတ်ဂှ် ပခိုဟ် ကုပရေင်ထတ်ယုက်ဖအိုတ်ရ။

## ဇဳဒမျိုင်

**ဇဳဒမျိုင်** (ဗၟာ စမုံနက်) (သေံ เทียนดำ) () ဝွံ ဟိုတ်မဒှ် အသာ်လမ္စံက်တုဲ နဘာသာမန် ကော်စ ဇဳဒမျိုင် (ဒမျိုင် - လမ္စံက်)ရ။ ဇဳဒမျိုင်ဂှ် ဒှ် စၞမဍုန်သွ မကၠုင် နူ ရးဗမံက်၊ အိန္ဒိယ၊ ဒေသလဒေါဝ်ဗမံက်တုဲ နွံ ကုရှ်ကတင် ကု ရိင်ရ။  အတိုင်ဒဗျဂုဏ်မ္ဂး ဍေဟ် ကဵု ဖိုလ် မဒဳဖျေဟ် သၠေဟ် ကဵုစှ်ေအာ ဂၠံင်ဂၞဴ၊ မဒဳဖျေဟ်ကျာ ပ္ဍဲကြုတ်၊ မကဵု ဒြဟတ်ဆီရ။

## ဇဳဗကေတ်

**ဇဳဗကေတ်** (ဗၟာ စမုံနီ) (သေံ เทียนแดง) () ဂှ် ဒှ် မ နူတၞံဇဳမွဲဂကူ မနွံအသာ်ဗကေတ်ရ။ ဇဳဗကေတ်ဝွံ နွံ ရှ် ရိင် ကတဴ ကတင် မောဝ်တုဲ အတိုင်ဒဗျဂုဏ်မ္ဂး ဍေဟ် ကဵုဖိုလ် ကုမပၠေင်ကၠေအ်သၠေဟ် ကျာ၊ မကဵု ဒြဟတ်ကၠင်ကၟတ်၊ မသအးဆီ မပကဵု ညံင်ဍာ်တှ် ဂွံတိတ်ဂၠိုင်။ ပ္ဍဲ ဖဴရးပလိုတ်မ္ဂး စၞးမစမဍေဟ်ဂှ် ညးတအ် စတၞံဍေဟ်ၜတ်တ်ရ။

## ဇဳဗတာင်

**ဇဳဗတာင်** (ဗၟာ စမုံဖြူ) (သေံ เทียนขาว) () ဂှ် ဒှ် မ နူ တၞံဇဳ မွဲဂကူတုဲ နွံရှ် ရိင် ကတဴ ကတင် မောဝ်ရ။ အတိုင်ဒဗျဂုဏ်မ္ဂး ဇဳဗတာင်ဝွံ နွံ ဂုန်ဖိုလ် မပၠေင်ကၠေအ် သၠေဟ်ကျာ၊ မကဵု ဒြဟတ် ကၠင်ကၟတ်၊ မပၠေင်ကၠေအ် ယဲဖၞေဟ် ကေုာံ ယဲဆီကျာရ။

## ဇဳသြောအ်

**ဇဳသြောအ်** (ဗၟာ စမုံစပါး) (သေံ เทียนข้าวเปลือก) () ဂှ် ဒှ် မ နူတၞံဇဳမွဲဂကူတုဲ နွံ ရှ် ဍာတ်၊ ရိင် မောဝ်ရ။ ဇဳသြောအ်ဝွံ အတိုင်ဒဗျဂုဏ်မ္ဂး ပကဵုဂုဏ် ညံင်မဂွံဒှ် ဒြဟတ်ခန္ဓ၊ ဗက်ဖျေဟ် ကျာဂၞဴလိုဟ် (ဆုတ်)၊ မပၠေင်ကၠေအ် ယဲကတေင်ဗုင် ကတေင်ဆီဍိုန်၊ တိက်ကၟုက်တအ်ရ။

## ဇဳမတ်

**ဇဳမတ်** (သေံ เทียนตาตั๊กแตน) () ဂှ် ဒှ်မ နူတၞံဇဳမွဲဂကူတုဲ နွံ ရှ်ရိင် ကတင်ညိညိရ။ ဇဳမတ်ဝွံ အတိုင်ဒဗျဂုဏ်မ္ဂး ပကဵုဂုဏ် ညံင်ဓါတ်ပန် ဂွံညဳခိုဟ်၊ မဗိုင်ဖ္ဍိုတ် ကုစၞအဟာရ ပ္ဍဲဂၞဴ၊ မဗလး ကုဗုင်ပု၊ မဗက်ဖျေဟ်ကျာ ဗက်ဖျေဟ် သၠေဟ်ရ။  

## နိဿဲ
နိဒါနကထာ တြာဲပါရာဇိကဏ် (မူ-ဗ္ဂေါ)

နိဒါနကထာ
thumb|ဗီု-ဂတာပ်လိက် တြာဲပါရာဇိကဏ် (မူ-ဗ္ဂေါပရိယတ္တိ)
"ဇယတု သဗ္ဗမၚ်္ဂလံ"  မ္ၚဵုအိုတ်သီုဂှ် ကဵုဂွံအံၚ်ဇၞးမာန်ညိ။
 
"စိရံတိဋ္ဌတု သဒ္ဓမ္မော"
သာသနာတၠဳမၞုံပိုန်ကျာ်တြဲ ကဵုဂွံတန်တဴလုကဴကာလ မလံညိ။ ဓရ်ညးသပ္ပရိုဟ်လေဝ် ကဵုတန်တဴ လုကဴကာလ မလံညိ။  

ဂမ္ဘဳရသာသနာ၊ တၠဳမၞုံကုပိုန်ကျာ်တြဲ တွံစွံပ္တန်လဝ် ဒေသနာပိတန်မတွံဂး ပရိယတ္တိသာသနာ၊ ပဋိပတ္တိသာသနာ၊ ပဋိဝေဓသာသနာ မဒှ်ရ။ ပၞောဝ်ကဵု သာသနာပိတန်ဂှ် ပရိယတ္တိသာသနာဂှ် ဒှ်ရိုဟ်တၞံမူလ ဒှ်မဗဳဇသာသနာ တၠဳပိုန်ကျာ်တြဲရ။ 

ပရိယတ္တိသာသနာဂှ် ဒှ်ပဓာန်အဓိကသာသနာၜါတန်တံဂှ်ရ။ ပရိယတ္တိသာသနာဟွံမွဲမ္ဂး (ဝါ) ပရိယတ္တိသာသနာကၠေံဗ္ဒန်အာမ္ဂး သာသနာၜါတန်ဂှ်လေဝ် အလဵုအလဵုကၠေံဗ္ဒန်အာရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သာသနာတၠဳပိုန်ကျာ်တြဲပိုဲဂှ် ပရိယတ္တိသာသနာဂှ် ဒှ်ဟိုတ်ရိုဟ်တၞံမူလမဗဳဇ ဗုဒ္ဓသာသနာရောၚ် ရဴဝွံမ္ဒးဟီုစမာန်ရ။  

ရန်ကဵု ဂကူ ဘာသာ သာသနာ ဂကူရာမညတအ်ဂွံဇၞော်မောဝ် တဴတက်အာ အဓာန်အနာဂတ်ဂတ လ္တူနူမဇၞော်မောဝ်တဴတက်တအ်ဂှ်တုဲကီု၊ အခိၚ်လၟုဟ်ဂွံဆဵုညာတ်ကေတ် ကောန်ဂကူရာမညတအ် ဖောံဗြဳတဴတက်တိုန်ကၠုၚ်ဒၟံၚ်ရိုဟ်ရိုဟ်တ္ၚဲ ရိုဟ်ဟ်သၞာံဂှ်ကီု၊ ပိုဲဍိုက်တအ်မိပ်မြဟ်အိုဟ်တၟိုဟ် ပံက်သြိုဟ်ကဵုကောန်ဂကူရာမညတအ်တုဲ ကဵုသာဓုကာ ကုကောန်ဂကူရာမညတအ်ရောၚ်။  

ယွံကောန်သောတုဇန ရာမညတအ်ညးဂမၠိုၚ်ကီု၊ သီုအ္စာလိခ် မၞုံပိုန်ဂကူရာမညတအ်ညးဂမၠိုၚ်ကျာ် ညံၚ် ဂကူ ဘာသာ သာသနာ ပိုဲသ္ဂောံဇၞော်မောဝ်တဴတက်တိုန်အာ အနာဂတ်ဂတမာန်ဂှ် သြဝ်ပ္တိတ်ဇြဟတ်လွဳပရာအိုတ်ညိကျာ်။ ရဴဝွံ မိက်ဂွံဗတိုက်ဖအောဝ်ဏာ ဗွဲမရှ်ေသှ်ေရဴဂဴရကျာ် (ဂန္ထကာရက)။    

ပိုဲဍိုက် (ဘဒ္ဒန္တ သဳလာစာရ) လေဝ် သ္ဂောံဆဵုညာတ်ကေတ် ကောန်သောတုဇကု ဂကူရာမညတအ် တိုန်စိုပ်ကၠုၚ်က္ဆံၚ်သၠုၚ် ပရိယတ္တိကောဝိဒ မတွံဂးတန်ဓမ္မာစရိယဝွံ မွဲသၞာံကဵု မွဲသၞာံ မွဲအခိၚ်ကဵု မွဲအခိၚ် ဂၠိုၚ်ကၠုၚ်ဒၟံၚ်ဖောၚ်ၚ်ဂှ် ဂွံဆဵုညာတ်ဒၟံၚ် အလုံကောန်ဂကူရာမညတအ် သီုညးဖအိုတ်ရ။ ရန်ကဵု ကောန်ဂကူမန်တအ် ကောန်သောတုဇနမန်သၟတ်တအ်ဂွံလ္ၚတ်လောဲသွာညိလဝ်စိုတ်တုဲ အကြာအကြာမၞုံကဵုဂဗုတ်မဂၠိုၚ် အကြာအကြာပ္တိုန်ဖျေံလိခ်ဂှ် ပၠံၚ်ကေတ်အခိၚ်တုဲ နကဵုဇဲဝဳရိယ ပၠတရဴတုဲ ချူခၞံဗဒှ်ပြကိုဟ်မၞုံယၟု "တြာဲပါရာဇိကဏ် အဋ္ဌကထာ" ဝွံရောၚ်။     

## နိဿဲ
သဳလာစာရ၊ ဘဒ္ဒန္တ (၁၃၇၀) တြာဲပါရာဇိကဏ် အဋ္ဌကထာ၊ ပြကိုဟ်၊ ပထမကၞပ်။ တက်တြးပ္တိတ်နူ - ဗ္ဂေါပရိယတ္တိမန်၊ ဍုၚ်မတ်မလီု။
နဲကဲတဵုလွဳတၞံသတ်လဴ

**လိက်အုပ်ဝွံမၞုံယၟု − (နဲကဲတဵုလွဳတၞံသတ်လဴ)




**နိဒါန်လိက်**

တဵုသတ်လဴဟီုဂှ်ဂတာပ်အခေတ်ကွေံကွေံရပ္ဍဲတ္ၚဲဏံ၊  


**မာတိကာဂမၠိုၚ်**

**(၁) ။ နဲကဲပဠေဝ်တိသွက်သ္ဂောံတဵုလွဳ**

**(၂) ။ နဲကဲတဵု**

**(၃) ။ နဲကဲကဵုဍာ်**

**(၄) ။ နဲကဲကဵုဝါဲနာနာ**

**(၅) ။ ယဲဂျိဓါတ်သဘာဝ**

**(၆) ။ နဲကဲၜှ်ပလှ်**

**(ရ) ။ နဲကဲပဠေဝ်ကုတ်ကၞာၚ်အခိၚ်ၜှ်ပလှ်တုဲ**

**(ဂ) ။ နဲကဲဆက်ကၞာၚ်နာနာ**

**(၉) ။ နဲကဲသွံတၞံသွံကၞာၚ်ဗီုဂတာပ်အခေတ်**

**(၁၀) ။ အုပ်နိဂီုဓရီုတက်ဝေၚ်ကျာဗဟုသုတဆေၚ်စပ်ကဵုနဲကဲပရေၚ်တဵုလွဳနာနာသာ်ဂမၠိုၚ်** 


(ဆက်ချူမံၚ်ဏီ ဟွံအိုတ်ဏီပုဟ်)**
ၚေက်

alt=ၚေက်|thumb|ၚေက်
စၞတအ်ဂှ် ဒးသ္ၚာဲစကဵုၚေက်  ဒးကိတ်စကဵု ၚေက်ရ၊ ဇၟာပ်ပ်မၞိဟ် ပတွဵုနူကဵု အဝဲပထောံတှ် ဒးစ၊ ဒးသုၚ် စၞအာဟာရ ရ၊  ဟိုတ်ဂှ်ရ ၚေက်ဂှ် သွက်ပိုဲမၞိဟ်တအ် ကိစ္စဇၞော်တဴဒၟံၚ် ဗွဲမလောန်ရ၊ ပတွဵုနူ အဝဲကောန်တှ် ဂွံအယုက် ၆ ဂိတု ကိုပ်ကၠာအိုတ် ၚေက်ဍာ်တှ်ကၠုၚ် ဗွဲလတူၜါတၞုၚ် ဗွဲသၟဝ်ၜါတၞုၚ် သ္ဂောံဆဵုကေတ်ရ၊ လက်ကြဴဂှ် ဒဵုကဵုပေၚ်ၜါစှော်တၞုၚ် ကၠုတ်တိုန်ရ၊ ၚေက် ၂၀ တၞုၚ်ဂှ် ညးကော်ခဴစ ၚေက်ဍာ်တှ်ရ။

ဂွံအယုက် ၆ သၞာံ ပြၚ်ကၠုၚ်တုဲမ္ဂး ၚေက်ဍာ်တှ်တအ်ဂှ် ပြဟ်အာအိုတ်တုဲ စၞးၚေက်တအ်ဂှ် ၚေက်တၟိကၠုတ်တိုန်ပၠန်ရ။ ၚေက်တၟိကၠုတ်တိုန်ကၠုၚ်ဂှ် ညးကော်စၚေက်ဇၞော်ရ၊ ၚေက်ဇၞော်သီုဖအိုတ်နွံ ၜါစှော်ဒစာံတၞုၚ်ရ။ ဂွံအယုက် နူစှ်ထပှ်သၞာံ ဒဵုကဵုစိုပ်ၜါစှော်မွဲသၞာံ ပ္ဍဲအကြာဂှ် ၚေက်အၚာပ်ကၠုတ်တိုန်ဗွဲလ္တူၜါတၞုၚ် ဗွဲသၟဝ်ၜါတၞုၚ် ၚေက်အၚာပ်ပန်တၞုၚ် ကဵုၚေက်ဇၞော် ၜါစှော်ဒစာံတၞုၚ် ပံၚ်မ္ဂး ဒှ်ၚေက် ပိစှော်ၜါတၞုၚ်ရ။  

ၚေက်ဇၞော်တအ် ပြဟ်အာကၟေက်အာဒှ်မ္ဂး ဒၞဲါဂှ်ၚေက်တၟိဂွံထပ်ကၠုတ်တိုန်ဟွံမွဲရ၊ဟိုတ်ဂှ်ရ ၚေက်ညံၚ်ဟွံဂိ ၚေက်ညံၚ်ဟွံပြဟ် ဟွံကၟေက် ဒးပသတိ ဗွဲတၟေၚ်ရောၚ်။ ၚေက်ညံၚ်ဟွံဂိဂှ် ပရဟ်ဒုၚ်ဒးစဵုဒၞာလဝ်ရောၚ်၊ ၚေက်ဂိမ္ဂး ညံၚ်ဍေံဂွံဗၠးဗွဲပြဟ်ဂှ် ဒးဝဳရောၚ်။ ယဲၚေက်မ္ဂးဂှ် ၚေက်ဒှ်စၟ၊ ဇွိုန်ၚေက်သရိုဟ်၊ ဇွိုန်ၚေက်ဂုဟ်၊ ပပတမ်ယဲၚေက်တအ်ဂှ် ကတဵုဒှ်မာန်ရောၚ်၊ ပါရဂူ စပ်ဆေၚ်ကဵုၚေက်တအ်ဂှ် ဂးလဝ်ရ၊ ဇွိုန်ၚေက်သရိုဟ် ဇွိုန်ၚေက်ဂုဟ် တအ်ဂှ် ညးကော်ခဴစ ယဲဇွိုန်သရိုဟ်ရောၚ်။   

ၚေက်ဂွံဒှ်စၟဟီုဂှ် ဒၞါနူစဒးဍောတ်တ်ဂၠိုၚ်ရောၚ်၊ ဇွိုန်ၚေက် ဂွံသရိုဟ် ဂွံဂုဟ်ဂှ် ဒၞါနူဟွံၜဴပါၚ် ဟွံပေါတ်ၚေက်အးအးၚးၚးရောၚ်ဂး၊ ယဲၚေက်ၜါပြကာဏအ် ညံၚ်ဟွံဒှ်ဂှ် ဒးၜဴပါၚ်အးအးၚးၚး ဒးပေါတ်ၚေက်အးအးၚးၚးရောၚ်၊ ပရဟ်ဒုၚ်စဵုဒၞါလဝ်သာ်ဏအ်မာန်မ္ဂး ခိုဟ်အိုတ်ရ၊ ကတဵုနူ ဂယးၜဴပါၚ် ပေါတ်ၚေက် ဆအယာံမာတ်မွဲလန်ဂှ် သွက်ၚေက်ဂွံအးၚး ဟွံစိုပ်ဒတုဲဏီရ၊ ရိုဟ်ဟ်မစစၞ စစၞတုဲမ္ဂး ပ္ဍဲပွိုၚ်စှ်ဗဳဇၞာ ဒးၜဴပါၚ် ဒးပေါတ်ၚေက် အးအးၚးၚးရောၚ်ဂးရ။    

ၚေက်ဂှ် ပေါတ်ကဵုတဝ်ပေါတ်ၚေက် နကဵုဂဥုဲပေါတ်ၚေက်ဂှ် ခိုဟ်အိုတ်ဂးရ။ ပသာ်ရောဟီုမ္ဂး ပ္ဍဲၚေက်ဗွဲမ္ၚးဂှ် အပြံက်ဗန်ဂြောပ်လဝ်ရ၊ အပြံက်ဗန်ဂြောပ်လဝ်ၚေက်တုဲ ၚေက်ဂှ်ခိုၚ်တဴရ၊ ၚေက်ဗုၜတ်ဒၟံၚ်ရ၊ ၚေက်ဂှ် ယဝ်ရ ပေါတ်ကဵုချး ပေါတ်ကဵုၜဵုမ္ဂး ပ္ဍဲချး ပ္ဍဲၜဵုတအ်ဂှ် ဓာတ်အေတ်သေတ်နွံရ။ ဓာတ်ဂှ် စထောံအပြံက်ဗန်ၚေက်အိုတ်မ္ဂး ၚေက်ဂှ်ကၟေက်အာဂြုဲအာရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ၚေက်ဂိ ၚေက်ဒှ်သာ်မိတ်ရောၚ် ဂးလဝ်ရ။     

ပ္ဍဲအရာ စဵုဒၞာယဲၚေက်ဂှ် ပွမစၞအာဟာရဂှ်လေဝ် ဒှ်စဵုဒၞါ ယဲၚေက်မွဲသာ်ကီုရ၊ ပ္ဍဲဍာ်တှ်ဂှ် ဓာတ်သပဵုနွံတဴ ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။ လၟိုန်ကာလ သုၚ်စဍာ်တှ် ဂပ်ဝ်ရ၊ စၞအာဟာရ မပတံကဵု ခၟာဲစာၚ် ခၟာဲအဒါ ကဗျဥ် ခၞောဝ်ကေတ်တအ်ဂှ် ဒှ်အာဟာရ နွံကဵုၚုဟ်မးရ။ သ္အာၚ်နူဂှ် ဗြာတ်တအ်ကီု၊ ရာဲဗ္ကေတ်တအ်ကီု သတ်ဆုဖျးဖျး မပတံကဵုပရိုက် ပၞဴ လဳမဴ တအ်ဂှ်ကီု ခၞေဝ်ကေဝ်လတ်လတ် မပတံကဵု ကၞုၚ်ဝုန်တအ်ဂှ်ကီု သွက်ၚေက်ဂွံခိုၚ် ဒှ်ဂဥုဲခိုဟ်ရောၚ်ဂးရ။      

ၚေက်ဂှ် သွက်ဂွံကိတ်သ္ၚောဲစရောၚ် ဂးတုဲ၊ အရာဝတ္ထုကြံၚ်ၚ်မ္ၚိုဟ်ဟ်တအ်ဂှ် ကိတ်ဟွံဂပ်ဝ်ရဂှ် သတိကဵုနွံညိဂး၊ ၚေက်ဒှ်စၟကဵုဒှ် ၚေက်ဂိကဵုဒှ် ဇွိုန်ၚေက်ဂိကဵုဒှ် အာထ္ၜးကဵုသဝ်ဝန် စပ်ဆေၚ်ကဵုလ္ပာ်ဝဳၚေက်ညိ၊ အတိုၚ်သဝ်ဝန် ဗကန်ပ္ညုၚ်လဝ် ကလၚ်ဗက်ညိ၊ နဲဝွံ ဒှ်နဲခိုဟ်အိုတ်ရောၚ် ပါရဂူဇၞော်ဇၞော်တအ် ဗကန်ဖျန်လဝ်ရ။      

## နိဿဲ

ကဏ္ဍ:ပရေၚ်မၞိဟ်
တိလိုက်မ္ၚဵု၊ ကျာ်ဂိုဟ် ဍုင်ဗုကာံ

**ကျာ်တိလိုက်မ္ၚိုလ်** (ဗၟာ: ထီးလိုမင်းလိုဘုရား) ဝွံ ဒှ်ကျာ်ဂိုဟ်မွဲ မနွံ ပ္ဍဲဍုင်ဗုကာံ၊ ရးမာန္တလေ၊ ကၟိန်ဍုင်ဗၟာရ။ ကျာ်တိလိုက်မ္ၚိုလ် ဝွံ သၟိင်ဗၟာ နရပတိစည်သူ ပတန်လဝ်တုဲ မှာထေရ်မန် ခုတ်ကဵုလဝ် ယၟုနကဵုရမ္သာင်မန် ကျာ်တိလိုက်မ္ၚိုလ် ပ္ဍဲကဵုအေဒဳ (၁၂၁၁-၁၂၃၁) ရ။ ကျာ်ဝွံ စၟတ်သမ္တီလဝ် နကဵုစေတဳဂၞန် ၁၈၁၂/၁၁၁၀ ရ။ 

## နိရုတ္တိ
ယၟုကျာ် တိလိုက်မ္ၚိုလ် ဝွံ မဒှ်အရေဝ်ပါဠိ "တိလောကမင်္ဂလ" မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ကျာ်သြဳလိုက်ပိ" ရ။ မန်ခေတ်ဗုကာံတအ် မအရေဝ်ပါဠိဂှ် ညးဗှ်နကဵု ရမ္သာင်မန်တုဲ ဒှ်အာ "တိလိုက်မ္ၚိုလ်" ရ။ တိလိုက်မ္ၚိုလ် ဂှ် ဗၟာတအ် ဟီုဟွံကၠး လအ်အာတုဲ ဒှ်အာ "ထီးလိုမင်းလို"။ ရံင်ကဵု ယၟုဂှ်တုဲ ဝင်အာဂီုလေဝ် မံက်ကၠုင်ကီုရ။

## ကွတ်ဗိသုကာ
ကျာ်စေတဳဝွံ နူကဵုတိ စဵုကဵုစိုပ် ခဒအ်ဗြာတ်ဂှ် နွံသမၠုင် ၁၅၀ ပေ၊ အနာံမွဲမွဲလပါ်ဂှ် နွံ ၁၄၀ ပေ။  

လုပ်ပ္ဍဲဂိုဟ်ဂှ်မ္ဂး ဂွံဆဵုကေတ် ကျာ်ထဝါဲပန်ဇကုရ။ ကျာ်ဝွံ နူကဵုသၟဝ် ကၠောန်လဝ် ဇိုင်ကၞိန် စဵုကဵုစိုပ် ခဒအ်ဗြာတ်ဂွံရ။ 


Bagan-Htilominlo-100-gje.jpg
Bagan-Htilominlo-120-Torbogen-Gruppe-gje.jpg
Bagan-Htilominlo-140-Gruppe-gje.jpg
Bagan-Htilominlo-180-Daemon-gje.jpg
Htilominlo-Bagan-Myanmar-15-gje.jpg
Htilominlo-Bagan-Myanmar-21-Buddha-gje.jpg


## နိဿဲ


ကဏ္ဍ:ဍုင်ဗၟာ
ကဏ္ဍ:ကျာ်စေတဳပ္ဍဲဗကာံဂမၠိုၚ်
မတ်ဂဥုဲဂြိုပ်

thumb|တၞံဝါန်ကဵုတၞံကသိုန် သုၚ်စောဲစကာပ္ဍဲအရာဍုန်တိုပ်

## ဟိုတ်ဖဵု

### ဗီုပြၚ်

## ဂကူဂဥုဲဂြိုပ်

## လပါ်ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်

## ဆက်လ္ၚတ်ဗ္တောန်

## ဗီုဂွံဂိုၚ်ဒေပ်စွံမတ်ဂဥုဲဂြိုပ်တံ

## နိဿဲ

## နိဿဲနူတၞဟ်တၞဟ်

* §&nbsp;182.10 Spices and other natural seasonings and flavorings that are generally recognized as safe, US Code of Federal Regulations
ဂဥုဲတမြအ်(ဂဥုဲချေံ)

ဂဥုဲတမြအ်ကောန်ဂဥုဲချေံဏံဂှ် ဒှ် ဂဥုဲဝိဝိၚ် ဂျိဓါတ်Methanphetamineနှဴကဵုcaffeineယၟုတၞဟ်လေဝ်ကော်စညံၚ်ရဴဂဥုဲတမြအ် ဂဥုဲတ္ၚအ်ကမၠောန် ဂဥုဲဟွံဒ္ကုဲ ဂဥုဲပ္တိုန်ဒြဟတ် ဂတာပ်အခေတ်စကာသုၚ်စောဲစနူကဵုအတိုၚ်ပကတိကီု နှဴကဵုစၞစဍာ်တုဲစကာသုၚ်စောဲကီုရ၊  လ္ၚဵုဂှ် ဗုတ်ဍဵုသၠေက်ထောံတုဲ စံၚ်နကဵုပၟတ်တုဲ ဇြောဝ်ထပၠုပ်ယက်ဍေံလုပ်စိုပ်အာပ္ဍဲခန္ဓပိုဲမၞိဟ်ရ၊  သ္ဂုတ်သွာတ်လဝ်ဂဥုဲဝိဝိၚ်ဂကူဏံဂှ် စွံလဝ်ဒုဟ်ဒဏ်ဇၞော်အိုတ်ဗွဲလၟိဟ်မဂၞန်မွဲဗီုကဵုသၞောဝ်ဆေၚ်စပ်ကဵုဂဥုဲဝိဝိၚ်စၞစဗ္ၜူဓလူသက္ကရာဇ်သေံ พ.ศ. 2441 ရ။

## ဗီုရုပ်သာ်ဂဥုဲချေံ(ဂဥုဲတမြအ်)

## ပရေၚ်ပရောဂဥုဲတမြအ်(ဂဥုဲချေံ)

### တမ်မူလမံက်ဒှ်ကၠုၚ်ပ္ဍဲဍုၚ်သေံ

## နဲကဲပလံၚ်ဗစိုပ်

## ဗီုဂဥုဲဂှ်ဍေံထ္ၜးရုပ်ရဴ

## ဒုဟ်ဒဏ်ပ္ဍဲသၞောဝ်ဍုၚ်

## ဗီုဂွံတီညးလဵုစကာစောဲစပ်မံၚ်ကဵုဂဥုဲဝိဝိၚ်


### ဗီုဂွံတီနကဵုမတ် ညးလဵုမွဲစကာလဝ်ဂဥုဲဝိဝိၚ်

## ဗီုဂွံမၚ်မွဲထိၚ်ဒဝ်ညးစကာဂဥုဲဝိဝိၚ်

## ข้อบ่งใช้ทางการแพทย์ Medical indications

## နိဿဲ