open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
အဒေဝဝါဒ

**အဒေဝဝါဒ**(အ+ဒေဝ+ဝါဒ) ဝါ **အထေဣဇာံ**(Atheism) ဂှ် ဒှ်ကွေတ်လညာတ် မပတှ်ေကေတ် ကျာ်၊ ဒေဝတဴ ဟွံမဲတုဲ ကော်စ ဝါဒသက်ကုကျာ် လေဝ် ဂွံရ။ ဟီုမွဲသာ်ပၠန် အထေဣဇာံ ဂှ် ဒှ်လညာတ် မတးပါဲ ဒဒှ်ရ ကျာ်၊ ဒေဝတဴ မနွံကီု၊ ပါဲနူဂှ်ပၠန် အရာမလောဲၜက် နူကဵု သဘာဝတအ် သီုဖအိုတ်ဂှ် ဒစဵုဒစးဖအိုတ်လေဝ် ဟီုဂွံရ။ အထေဣဇာံ ဂှ် ဒှ်ဂၠံင်ဒစး ကု ထေဣဇာံ မဒှ်ဝါဒ မပတှ်ေကေတ် ကျာ်ဂမၠိုင် (ဝါ) ကျာ်မွဲဇကု မနွံရ။

ဝေါဟာရ အထေဣဇာံ ဝွံ စေန်ဆက်ကၠုင် နူကဵု အရေဝ်ဂရိတ်တြေံ   (*atheos အထေသြသ်*) နူကဵု ၜိုတ် ဘဳသဳ ၅ဗွဝ်ကၠံ မဂွံအဓိပ္ပါယ် "သက်ကုကျာ်(ဂမၠိုင်)"။ ပ္ဍဲအခိင်တမၠာတေအ်မ္ဂး မအရေဝ်ဝွံ စကာဒၟံင် ကုမၞိဟ်မနွံကဵု ကွေတ်ဝါဒတၞဟ်ခြာ ဟွံရှ်ေသှ်ေ ဟွံဒ္ဂေတ်ဗက် ဂၠံင်တရဴလညာတ်ဘာသာဂမၠိုင်ရ။ မအရေဝ်ဏအ်ဂှ် စကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ညးပတှ်ေသာသၞာမကြံင်မ္ၚုဟ် မလေပ်ဟီု ကုညးဟွံဒ္ဂေတ်ဗက် အတိုင်သၞောဝ်ဓဝ် ညးတအ်ရ။ တုပ်ညံင် ပ္ဍဲဗုဒ္ဓဘာသာ မလေပ်ဟီု ကုညးသအာင် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌကီုရ။ ဆဂး နဒဒှ် ဂကောံမၞိဟ်မွဲဂှ် စကတဵုဒှ်ကၠုင်ဇေတ်တ်ဂှ် ပ္ဍဲကဵု ၁၆ ဗွဝ်ကၠံ၊ မဒှ်အခိင် မၞိဟ်တအ် စချပ်ကၠုင်ဗၠးဗၠးၜးၜး၊ စပါ်ပါဲကၠုင် လတူလညာတ်နူဘာသာဂမၠိုင်ရ။ နကဵုမၞိဟ်မွဲမွဲ မဟီု ဇကုဂှ် ဒှ်မၞိဟ်အထေဣိတ် (*atheist)* ဂှ် ၜိုတ် ၁၈ဗွဝ်ကၠံ မဒှ်ခေတ်ကွတ်စက် (Age of Enlightenment) စအသိင်ခိုဟ်ကၠုင်ရ။ ပၠန်ဂတးပြင်သေတ် (French Revolution) ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် "အထေဣဇာံ မဂွံဆဵုကေတ်ဗွဲတၟေင် unprecedented atheism" ဟိုတ်နူကဵု ဒှ်ပရေင် ချဳဓရာင် မဒုင်သဇိုင် ကုဝါဒကောန်မၞိဟ်တုဲ ဒစဵုဒစး ဝါဒကျာ် မနိမိတ်ဗဒှ် သၟိင်တၠတအ်ရ။

မၞိဟ်ပ္ဍဲဂၠးတိ မၞိဟ်မဒုင်ကေတ် အထေဣဇာံ နွံဂလိုင်လဵုရောဂှ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ဟီုဟွံမာန်ရ။ အတိုင်တင်လ္ၚတ် Win-Gallup International studies,မ္ဂး မၞိဟ်လတူတိဏအ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၂ ဂှ်မ္ဂး မၞိဟ် ၁၃% ဂှ် ဒုင်ကေတ်လဝ် နဒဒှ် အထေဣိတ်။

## နိဿဲ
 

## External links

* Atheism at PhilPapers
* Atheism at the Indiana Philosophy Ontology Project
* Zalta, Edward N. (ed.). "Atheism and Agnosticism". Stanford Encyclopedia of Philosophy.
* "Atheism". Internet Encyclopedia of Philosophy.
* The New Atheists in ''The Internet Encyclopedia of Philosophy''
* Atheism at Curlie – Includes links to organizations and websites.
* Religion & Ethics—Atheism at bbc.co.uk.
* Secular Web library – Library of both historical and modern writings, a comprehensive online resource for freely available material on atheism.
* The Demand for Religion – A study on the demographics of Atheism by Wolfgang Jagodzinski (University of Cologne) and Andrew Greeley (University of Chicago and University of Arizona).
* Interview with philosopher John Gray on types of atheism.
ကဏ္ဍ:ဘာသာ
ဂကောံဗွဝ်(၁၀၈)ဂမၠိုၚ်

**ဂကောံဗွဝ်(၁၀၈)ဂမၠိုၚ်**

ဗီုဒှ်တဏှာ(၁၀၈)

တဏှာပိကျဝ် တန်စွံလဝ် ပၟဝ်ကဵု သန် ကာ အာ ကာမတဏှာ ဘဝတဏှာ ဝိဘဝတဏှာ ပိဝွံတန်လဝ်တုဲ ပၟဝ်ကဵုအာရီု(၆) တိတ်ဒှ်(၁၈)ရ၊  (၁၈)ဂှ် ထပ်ပၟဝ်ကဵုကာလပိမတွံဂး ကာလအတိက် အနာဂတ် ပစ္စုပ္ပန်တုဲ တိတ်ဒှ်အာ(၅၄)ရ၊ (၅၄)ဂှ် ထပ်ပၟဝ်ကဵုသန္ထာန်(၂)မတွံဂ: အဇ္စျတ္တသန္ထာန် ဗဟိဒ္ဓသန္ထာန်(၂)ပြကာပၠန်တုဲ တိတ်ဒှ်အာတဏှာ(၁၀၈)ရ။

## နိဿဲ
တၠဂုဏ်အ္စာဘဒ္ဒန္တဩဝါဒ ဘာမ္ၚဵုကျာ်သြဳမန်၊ လိက်အုပ် - သ္ကအ်တဲမန်ကောန်ဗုဒ္ဓဘာသာ။ ဥက္ကလာပသၟဝ်ကျာ။
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ
ဂကောံဗွဝ်(၅၂၈)ဂမၠိုၚ်

**ဂကောံဗွဝ်(၅၂၈)ဂမၠိုၚ်**

ပ္ဍဲကဵုမေတ္တာမွဲမွဲ ဗွဲတၟေၚ်တိတ်ဒှ်(၅၂၈)၊ ဗီုဒှ်(၅၂၈)၊

**၁။ ပူဂဵုအနောဒိဿ(၅)**

(၁) ။ သဗ္ဗေသတ္တာ ။

(၂) ။ သဗ္ဗေပါဏာ ။

(၃) ။ သဗ္ဗေဘူတာ ။

(၄) ။ သဗ္ဗေပုဂ္ဂလာ ။
 
(၅) ။ သဗ္ဗေအတ္တဘာဝပရိယပန္နာ ။

**၂ ။ ပူဂဵုသြဒိဿ (၇)**

(၁) ။ သဗ္ဗာဣတ္တိယော ။

(၂) ။ သဗ္ဗေပုရိယာ ။

(၃) ။ သဗ္ဗေအရိယာ ။

(၄) ။ သဗ္ဗေအနရိယာ ။

(၅) ။ သဗ္ဗေဒေဝါ ။

(၆) ။ သဗ္ဗေမနုဿာ ။

(၇) ။ သဗ္ဗေဝိနိပါတိကာ ။           

(ချူဟွံတုဲဏီပိုဒ်ဏံ ဟိုတ်နူလုပ်အုပ်စာ်မံၚ်တုဲ ချူဟွံပေၚ်ဏီ )

## နိဿဲ
တၠဂုဏ်အ္စာဘဒ္ဒန္တဩဝါဒ ဘာမ္ၚဵုကျာ်သြဳမန်၊ လိက်အုပ် - သ္ကအ်တဲမန်ကောန်ဗုဒ္ဓဘာသာ။ ဥက္ကလာပသၟဝ်ကျာ။
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ
ဂကောံဗွဝ်(၁၅၀၀)ဂမၠိုၚ်

**ဂကောံဗွဝ်(၁၅၀၀)ဂမၠိုၚ်**

**၁ ။ ဗီုဂွံဒှ်ကိလေသ (၁၅၀၀)**

နာမ်(၅၃)မတွံဂး၊  စိုတ်မွဲ+စေတသိက်(၅၂)၊ နိပ္ဖန္နရုပ်(၁၈) လက္ခဏရုပ်(၄)၊ ပံၚ်ပ္ကောံတုဲဒှ် (၇၅)တုန်၊ ပၟဝ်ပၠန်သန္ထာန်(၂)မတွံဂး အဇ္စျတ္တသန္ထာန်၊ ဗဟိဒ္ဓသန္ထာန်တုဲ တိတ်ဒှ်(၁၅၀)၊ (၁၅၀)ဂှ်ပၠနတ် ထပ်ပၟဝ်ကဵုကိလေသ(၁၀)မ္ဂး တိတ်ဒှ်အာကိလေသ(၁၅၀၀)ရ။

**၂ ။ လၟိဟ်ဘဝကျာ်တြဲပိုဲ က္တဵုဒှ်ပ္ဍဲကဝ်ဏံ (၅၄၇)ဘဝ**

(၁) ။ဒှ်ဘဝမၞိဟ်                 (၃၆၂) ဘဝ ။

(၂) ။ ဒှ်ဒေဝတဴ                  (၆၂) ဘဝ ။

(၃) ။ ဒှ်သတ်ဇိုၚ်ပန်           (၆၀) ဘဝ ။

(၄) ။ ဒှ်ဂစေံ                      (၅) ဘဝ ။

(၅) ။ ဒှ်နာဲ                         (၄) ဘဝ ။

(၆) ။ ဒှ်က                         (၃) ဘဝ ။

ပံၚ်တုဲ (၅)ဂကူတုဲဒှ် (၅၄၇)ဘဝရောၚ် ။...

## နိဿဲ
တၠဂုဏ်အ္စာဘဒ္ဒန္တဩဝါဒ ဘာမ္ၚဵုကျာ်သြဳမန်၊ လိက်အုပ် - သ္ကအ်တဲမန်ကောန်ဗုဒ္ဓဘာသာ။ ဥက္ကလာပသၟဝ်ကျာ။

ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ
ဂကောံဗွဝ်(၅၅၀)ဂမၠိုၚ်

**ဂကောံဗွဝ်(၅၅၀)ဂမၠိုၚ်**

၁ ။ ပ္ဍဲဨကနိပါတ် ပံၚ်ဇာတ်              (၁၅၀) ။

၂ ။ ပ္ဍဲနကနိပါတ် ပံၚ်ဇာတ်              (၅၀) ။

၃ ။ ပ္ဍဲတိကနိပါတ် ပံၚ်ဇာတ်            (၅၀) ။

၄ ။ ပ္ဍဲစတုက္ကနိပါတ် ပံၚ်ဇာတ်          (၂၀) ။

၅ ။ ပ္ဍဲပဥ္စကနိပါတ် ပံၚ်ဇာတ်            (၂၅) ။

၆ ။ ပ္ဍဲဆတ္တနိပါတ် ပံၚ်ဇာတ်             (၂၁) ။

၈ ။ ပ္ဍဲသတ္တကနိပါတ် ပံၚ်ဇာတ်         (၁၀) ။

၉ ။ ပ္ဍဲနဝကနိပါတ် ပံၚ်ဇာတ်              (၁၂) ။

၁၀ ။ ပ္ဍဲဒသနပါတ် ပံၚ်ဇာတ်              (၁၆) ။

၁၁။ ပ္ဍဲဨကာဒသနိပါတ် ပံၚ်ဇာတ်       (၉) ။

၁၂ ။ ပ္ဍဲဒွါဒသနိပါတ် ပံၚ်ဇာတ်           (၁၀) ။

၁၃ ။ ပ္ဍဲတေရသနိပါတ် ပံၚ်ဇာတ်         (၁၀) ။

၁၄ ။ ပ္ဍဲပကိဏ္ဏကနိပါတ် ပံၚ်ဇာတ်       (၁၃) ။

၁၅ ။ ပ္ဍဲဝိသတိနိပါတ် ပံၚ်ဇာတ်            (၁၄) ။

၁၆ ။ ပ္ဍဲတိံသနိပါတ် ပံၚ်ဇာတ်              (၁၀) ။

၁၇ ။ ပ္ဍဲစတ္တာလိသနိပါတ် ပံၚ်ဇာတ်      (၅) ။

၁၈ ။ ပ္ဍဲပညာသနိပါတ် ပံၚ်ဇာတ်           (၃) ။

၁၉ ။ ပ္ဍဲသဋ္ဌိနိပါတ် ပံၚ်ဇာတ်                 (၂) ။

၂၀ ။ ပ္ဍဲသတ္တတိနိပါတ် ပံၚ်ဇာတ်           (၂) ။

၂၁ ။ ပ္ဍဲအသဳတိနိပါတ် ပံၚ်ဇာတ်            (၅) ။

၂၂။ ပ္ဍဲမဟာနိပါတ် ပံၚ်ဇာတ် ဇာတ်ဇၞော်(၁၀)မတွံဂး (တေ၊ ဇ ၊ ဘု ၊ နေ ၊ မ ၊ ဘူ ၊ စ ၊ နာ ၊ ဝိ ၊ ဝေ ။

သီုဖအိုတ်ပံၚ်ဇာတ်(၅၃၇)ဇာတ်တုဲ တၞဟ်နဂွံကော်လောဲသွာညိဂးတုဲ ဇာတ်(၅၅၀)ရဴဝွံ ကော်ဟီုဂးအိုတ်ရ။

## နိဿဲ
နူလိက်အုပ် တၠဂုဏ်အ္စာဘဒ္ဒန္တဩဝါဒ ဘာမ္ၚဵုကျာ်သြဳမန်၊ ဥက္ကလာပသၟဝ်ကျာ လိက်အုပ်မၞုံယၟု(သ္ကအ်တဲမန်ကောန်ဗုဒ္ဓဘာသာ)
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ
ပြဝ

**ပြဝ (Behavior** (American English) or **behaviour** (British English; see spelling differences) ဂှ် ဒှ် ပရေင်ချဳဓရာင် ကေုာံ လစွံစိုတ် ပူဂိုလ်မွဲမွဲ၊ ဂကောံမွဲမွဲ၊ သၞောတ်မွဲမွဲ မဒှ်အရာ မဆက်စပ် အကြာ အလဵုဇကု ကေုာံ ညးမွဲသအာင်မဆက်စပ်ကဵုဇကုတအ်ရ။

## Models

### ဇဳဝဗေဒ
စပ်ကဵု နကဵု ဇဳဝဗေဒမ္ဂး ဗီုလဵုဂွံကံက်အဓိပ္ပါယ် ဗီုလဵုဆက်စပ်ဒၟံင်ရောဂှ် ၜိုန်ရ လညာတ်တၞဟ်ခြာ နွံတဴကီုလေဝ် ပွံက်မတုပ်သၟဟ်ရေင်သကအ်မွဲဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကုသမ္ၚေဝ်-မေတာ လိက်ပတ်သိပ္ပံတုဲ (meta-analysis of scientific literature) ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် "ပြဝ ဂှ် ဒှ်အရာမကတဵုဒှ် ပရေင်ဆက်ဆောံရေင်သကအ် ဇၟာပ်ပ် သတ်မဂျိုင်လမျီု နကဵုပူဂိုလ် ကီု သီုကဵု နကဵုဂကောံ သွက်ဂွံပခိုဟ် ဇၞော်မောဝ်ပတိုန် ဗွဲအပ္ဍဲကီု သီုကဵု ဗွဲမ္ၚးရ"

ပြဝ ဂှ်ဗွဲမလှဲလး ယဝ်ရ လ္ၚတ်ရံင်မ္ဂး ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲကဵု တၞံဂမၠိုင်ကီု သီုကဵု သတ်တၞဟ်တအ်ကီုရ။  broader definition of behavior, applicable to plants and other organisms, is similar to the concept of phenotypic plasticity. It describes behavior as a response to an event or environment change during the course of the lifetime of an individual, differing from other physiological or biochemical changes that occur more rapidly, and excluding changes that are result of development (ontogeny).

Behaviors can be either innate or learned from the environment.

Behavior can be regarded as any action of an organism that changes its relationship to its environment. Behavior provides outputs from the organism to the environment.

### ပြဝ ကောန်မၞိဟ်
ပြဝကောန်မၞိဟ်ဂှ် ပတှ်ေကေတ် ကၠုင်နူကဵု သၞောတ်endocrine system ကေုာံ သၞောတ်လညာတ်က္ဍဟ်ပူဂိုလ်ဂှ်ရ။ ဗွဲမဂၠိုင် ပတှ်ေကေတ် ပြဝကောန်မၞိဟ် မကၠိုဟ်စဝါတ်ဂှ် ဒှ်အရာမကၠုင် နူလညာတ်က္ဍဟ်ပူဂိုလ်တအ်ရ။ ပြဝက္ဍဟ်ပူဂိုလ်ဂှ် ဒှ်အရာသွက်ဂွံဗတောန်ဖျေန်ကေတ်တၟိတၟိတအ်ရ။ 

### ပြဝ တိရစ္ဆာန်
Ethology is the scientific and objective study of animal behavior, usually with a focus on behavior under natural conditions, and viewing behavior as an evolutionarily adaptive trait. behaviorism is a term that also describes the scientific and objective study of animal behavior, usually referring to measured responses to stimuli or trained behavioral responses in a laboratory context, without a particular emphasis on evolutionary adaptivity.

## နိဿဲ
ဘာရာမညနိကာယ ပွိုၚ်ဍုၚ်ကျာ်ပိ

* ဘာဒယိုၚ်ကၠံ၊ကျာ်ပိ
*ဘာရာမညဟံသာ၊ပလိုၚ်ဂျပါန်
*ဘာဟံသာဝတဳ၊ဂူၜဴ
*ဘာထီု၊ဂူၜဴ
*ဘာဒဵုအံၚ်ရေၚ်၊တမ်ဒပ်ပိ
*ဘာကၟာအိန်၊ကွာန်တၟိ
*ဘာကြုၚ်ခနိ၊ကွာန်ဇိုၚ်ကွဳ
*ဘာပလိုၚ်ထီု၊စောဝ်ဇဗၠု
*ဘာမူလကြုၚ်ထဝ်၊ကြုၚ်ထဝ်
*ဘာဓမ္မဂဵုလဟဵု၊သြန်အေန်
*ဘာကြုၚ်မပြာန်၊ကြုၚ်မပြာန်
*ဘာသုဓမ္မဝတဳ၊တဒိန်
*ဘာကၠအ်ပၞဟ်
*ဘာဂအုံဂူ၊ဂအုံဂူ
*ဘာဂအဳမံၚ်၊ဂအဳမံၚ်
*ဘာသာသနာပါလ၊ဗလးဒုန်ဖါ်
*ဘာကျာ်ထီု၊ဗလးဒုန်ဖါ်
*ဘာခလံက်ခနဳ၊ခလံက်ခနဳ
*ဘာဗဒိုပ်စိၚ်၊ဗဒိုၚ်စိၚ်
*ဘာစောဝ်ပရိုက်၊စောဝ်ပရိုက်
*ဘာဝံသဓမ္မဂိရိ၊ပလိုၚ်ဂျပါန်
*ဘာဓမ္မပါလ၊ကြုၚ်ဗဟဵု
*ဘာသာသနာရက္ခိတ၊ထဳဖဍောဝ်
*ဘာကျာ်ဇြုံ၊ဒဵုကျာ်
*ဘာရးဟံသာ၊ပလိုၚ်ဂျပါန်
## နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ
ဘာရာမညနိကာယ ရးဇၞော်မာန္တလေဝ်

* ဘာခေမာလောက
* ဘာဝါဇြိုဝ်
* ဘာမန်သာသနဓဇ
* ဘာရာမညဟံသာ
* ဘာသဓီု
* ဘာထဝ်တၚ်္ဂ
## နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ
ဘာရာမညနိကာယ ရးဇၞော်ဗ္ဂေါ

* ဘာပန်ထဝ်
* ဘာသုခရာမည
* ဘာဓမ္မစေတဳ
* ဘာပလိုတ်
* ဘာစေတနာမန်
* ဘာစိတ္တသုခ
* ဘာဓမ္မသုခ
* ဘာနိဗ္ဗုတာရာမ
* ဘာမန်နန္ဒဟံသာဝတဳ
* ဘာဒေါဝ် ပရိယတ္တိ
* ဘာသာသနာဒိပ္ပ
* ဘာသုခကာရဳ ပရိယတ္တိမန်
* ဘာကန္တာရာမ
* ဘာဗယေအ်နိုၚ်
* ဘာသာသနာမဉ္ဇူ
* ဘာစန္ဒဳကာရာမ
* ဘာဓမ္မဝိဟာရ
* ဘာဂြိုပ်စဳပျးမန်
## နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ
ဘာရာမညနိကာယ ပွိုၚ်ဍုၚ်ကျာ်မြဟ်

# ဘာကျာ်၊ကျာ်မြဟ်
# ဘာဇေတဝန်၊ကျာ်မြဟ်
# ဘာဣသိ၊ကျာ်မြဟ်
# ဘာဗုဒ္ဓဃောသ၊ကျာ်မြဟ်
# ဘာၜဳ၊ကျာ်မြဟ်
# ဘာကျာ်၊ကုန်မၞိက်
# ဘာပြဳဗြဴ၊ပြဳဗြဴ
# ဘာကဴဝဴထဝ်၊ကျာ်မြဟ်
# ဘာမန်၊သဇ္ဇာ-ကုန်ပၞဟ်
# ဘာထဝါယ်၊သဇ္ဇာ-ကုန်ပၞဟ်
# ဘာတြေံ၊သၞေဟ်ဍုၚ်
# ဘာမန်၊သၞေဟ်ဍုၚ်
# ဘာတၟိ၊သၞေဟ်ဍုၚ်
# ဘာမန်ကုန်ကၠံ၊သၞေဟ်ဍုၚ်
# ဘာပါၚ်လ္ဂေါဝ်၊သၞေဟ်ဍုၚ်
# ဘာမြကုန်၊သၞေဟ်ဍုၚ်
# ဘာကအ်တာ၊ကအ်တာ
# ဘာသေံဍောတ်၊သေံဍောတ်
# ဘာမန်(ဘာဂြိုပ်ဂူမၠဵု)၊သၞေဟ်ဍုၚ်
# ဘာမကသာမ်၊မကသာန်
# ဘာတြေံ၊ကံဒုန်ကံကဠတ်
# ဘာတၟိ၊ကံဒုန်ကံကဠတ်
#ဘာမန်၊ကုန်ကၠန်
#ဘာဝေဠုဝန်၊ဥူလေ
#ဘာကလျာဏမိတ္တ၊ဆုကၠ
#ဘာဒေါဝ်၊ဆုကၠ
#ဘာဝါဆိုမှဳ(သုခေါဒယ)၊ဆုကၠ
#ဘာကျာ်၊ဆုကၠ
#ဘာတြေံ၊ကျာ်ပရၚ်
#ဘာဇေတဝန်၊ကျာ်ပရၚ်
#ဘာပရိယတ္တိ၊ကြုၚ်ဝါန်
#ဘာကြုၚ်မနၚ်၊ကြုၚ်မနၚ်
#ဘာရတနသိၚ်္ဂဳ၊ကအ်မၚ်
#ဘာတြေံ၊ခရီု
#ဘာမန်၊ခရီု
#ဘာကၠအ်၊ဂူခရီု
#ဘာစိၚ်ဆဒ္ဒန်၊ဂူခရီု
#ဘာကာယစိတ္တသုခ၊ဂူခရီု
#ဘာမုဟ်မှု၊မုဟ်မှု
#ဘာဗၟံက်၊ဝိဝေကာဥတ္တမာ၊ကအ်ကြိက်
#ဘာပလိုတ်၊ကအ်ကြိက်
#ဘာစိတ္တာလၚ်္ကာရ၊ကအ်ကြိက်
#ဘာဝေနေယျသုခ၊ကအ်ကြိက်
#ဘာကအ်သိုခ်၊ကအ်သိုခ်
#ဘာပလိုတ်၊ကအ်ဇြဲ
#ဘာဗၟံက်၊ကအ်ဇြဲ
#ဘာဓမ္မစက်၊ကြေဝ်ဏာ
#ဘာမဟာဝိဟာရ၊ကြေဝ်ဏာ
#ဘာဗၟံက်၊ကြေဝ်ဏာ
#ဘာသၚ်ကၠံ၊သၚ်ကၠံ
#ဘာတာလသိၚ်္ဂဳ၊သၚ်ကၠံ
#ဘာကျာ်၊ဓမ္မသ
#ဘာတၟံဂတဝ်၊ဓမ္မသ
#ဘာဒဵုဟောမ္မ၊ဓမ္မသ
#ဘာကအ်ပလိုၚ်၊ကအ်ပလိုၚ်
#ဘာတြေံ၊ကအ်ဇမၠိၚ်
#ဓမ္မဆာယာ၊ကအ်ဇမၠိၚ်
#ဘာတိုက်ပရိယတ္တိ၊ကအ်ဇမၠိၚ်
#ဘာကအ်ကျာ်၊ကအ်ကျာ်
#ဘာဒဵုခ္ဍဟ်၊ကအ်ကျာ်
#ဘာပါၚ်ကၟာဒကှ်၊ပါၚ်ကၟာဒကှ်
#ဘာအၚ်နပရေဟ်၊အၚ်နပရေဟ်
#ဘာအၚ်ဂစေၚ်၊အၚ်ဂစေၚ်
#ဘာကွာန်အလှာ်၊ကွာန်အလှာ်
#ဘာခဒုၚ်ကလုဲ၊ခဒုၚ်ကလုဲ
#ဘာတိုက်၊ကအ်ဝါန်
#ဘာတၟိ၊ကအ်ဒုန်
#ဘာတြေံ၊ကအ်ဒုန်
#ဘာဝါဗ္ၚ၊ဝါဗ္ၚ
#ဘာတြေံ၊ကအ်ပၞဟ်
#ဘာတၟိ၊ကအ်ပၞဟ်
#ဘာသုမနာရာမ၊ကအ်ပၞဟ်
#ဘာကွာန်ၚာၚ်၊ကွာန်ၚာၚ်
#ဘာကွိက်ခေအ်၊ကွိက်ခေအ်
#ဘာဂြိုပ်ခပုၚ်၊ဂြိုပ်ခပုၚ်
#ဘာတၟိ၊မွဲဂြဝ်
#ဘာတြေံ၊မွဲဂြဝ်
#ဘာတြေံ၊ခဒုၚ်စေပ်
#ဘာတၟိ၊ခဒုၚ်စေပ်
#ဘာဂူၜဴ၊ဂူၜဴ
#ဘာပညာမဏ္ဍိုၚ်၊တၟအ်ဗြဴ
#ဘာသာသနာလၚ်္ကာရ၊တၟအ်ဗြဴ
#ဘာတြေံမဟာသုမၚ်္ဂလ၊မတေဲ
#ဘာတၟိ၊မတေဲ
#ဘာအရဟံ၊ဘာဒဵု
#ဘာမၞိက်ထဝ်၊ကၞာလဵု
#ဘာမန်၊ၜါသွာၚ်
#ဘာမန်၊ကုန်မြာၚ်
#ဘာမ္ၚဵုအံၚ်ဇၞး၊ရေပူအုန်းခြံ

## နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ
ကဏ္ဍ:ဘာရာမညနိကာယ
ကၞေဟ်မှၚ်

## [[မန်]]
ကၞေဟ်မှၚ်

### ကြိယာ
#ကပေါတ်မကၠောန်လဝ်နူကဵုဖျုန်လောဗါဂှ်တုဲ စုတ်လဝ်ဍာ်ကၠိအရံၚ်စဳသာ်စုၚ်တုဲ သုၚ်စောဲစကာပ္ဍဲအရာချူကှ်ေလိက်ပတ်၊ လၟုဟ်ဂတာပ်ကၠုၚ်အခေတ်တုဲ နကဵုပသဲနာနာလေဝ် ကၠောန်ပ္တိတ်ဒှ်ကၠုၚ်ကၞေဟ်မှၚ်ပ္ဍဲဗွဝ်ဖျာနွံတဴရ။

### ပွံၚ်အက္ခရ် နဲတၞဟ်
#ကဏေဟ်မှၚ်၊  က္ဏေဟ်မှၚ်၊ ကနေဟ်မှၚ်၊  
#ကၠာတေံညးစကာသၞေၚ်စာၚ်တုဲ ပၠာဲလဝ်ဍာ်လမ္စံက်ကၠိကၠိခတ်ခတ် ကလံက်တမ်သၞေၚ်စာၚ်ဂှ်တုဲ စကာချူလိက်ရ၊ အခေတ်လၟုဟ် စကာသုၚ်စောဲကၞေဟ်မှၚ်ဗီုပိုဲတံစကာသုၚ်စောဲမံၚ်တ္ၚဲဏံ။

### အဓိပ္ပါဲတၞဟ်တၞဟ်
# ကၞေဟ်လေဝ်ညးဟီု၊  မှၚ်လေဝ်ညးဟီုတဴရ၊  လ္ၚဵုဂှ်ဂတာပ်အခေတ်ညိတုဲ ကော်စ(ဘောပၚ်)ဒုၚ်စရမျှာၚ်မအရေဝ်ဗၟာလေဝ်နွံတဴရ၊ တိုန်တဴကဵုဋ္ဌာန်ဒေသဍုၚ်ကွာန်ပွိုၚ်ဍုၚ်ညးကဵုညးတုဲ အခိုက်ညးခံၚ်ဂှ်ကော်အာရ။
# ကၞေဟ်သွက်ဂွံသမ္တီပိုဒ်လိက်မွဲမွဲဟီုဂှ်တှ်ေ ညံၚ်ရဴကၞေဟ်ဍာ်ဂဥုဲဍေံတိတ်နူတၞုၚ်ကၞေဟ်ဂှ် အနာမ်ဍေံသၠဲနူကၞေဟ်မှၚ်ပိုဲချူလိက်ဏံဏီတုဲ ဒှ်သွက်ဂွံသ္ပစၟတ်သမ္တီပ္ဍဲအရာပိုဒ်လိက်မွဲမွဲ က္ဍိုပ်လိက်မွဲမွဲ သာ်ဂှ်ဟွံသေၚ်တှ်ေ  ပ္ဍဲဖျုန်တၞးလိက်မွဲတၞးမွဲအုပ်ဂှ် သွက်သ္ဂောံခရက်လဝ်ဒဒှ်မအရေဝ်ပိုဒ်ဏံနွံကဵုၚုဟ်မးခိုဟ်မွဲကီု၊  လ္ၚဵုပၠန် ချူစကာချူကဗျလၚ်္ကာတုဲ ခရက်လဝ်နကဵုကၞေဟ်မှၚ်ဏံတုဲ ပိုဒ်လိက်မလိက်တံဂှ် နွံကဵုလျးအရံၚ်စုၚ်စဳတုဲ ဒှ်သွက်အရီုမတ်ဂှ်ကီု။ 
# ကၞေဟ်မှၚ်ဟီုဂှ် သွက်သ္ဂောံခရက်ပၞောန်သမ္တီဇမၠိၚ်ဟတ်ဂှ် ညးတံစကာသုၚ်စောဲကၞေဟ်မှၚ်အောန်ရ။

### ဝေါဟာတၟုပ်
#ကၞေဟ်မှၚ်
#မှၚ်
#သၞေၚ်စာၚ်ချူလိက် (ညးကၠာတေံသုၚ်စောဲမံၚ်)

### ဝေါဟာဒစး
#တဝ်ဗကောဝ်
#တိဗု
#ချး
#လိဒကုတ်
#တိကလောံ

### လဟီု
#ကၞေဟ်မှၚ် ( မှၚ်ပိုဲတံချူမံၚ်လိက်တ္ၚဲဏံ)
#ကၞေဟ်မှၚ်သမ္တီ ( ကၞေဟ်မှၚ်သက်စုတ်ပ္ဍဲက္ဍိုပ်လိက်မွဲ ပိုဒ်လိက်မွဲမွဲ ဖျုန်လိက်ပ္ဍဲပၞောန်မွဲမွဲ)
#ကၞေဟ်မှၚ်လီု  ( ကၞေဟ်မှၚ်သွက်သ္ဂောံချူလိက်ဂှ်လီုလာ်အာတုဲ ချူဟွံဂွံချူဟွံတိတ်)
#ကၞေဟ်မှၚ်ခိုဟ်ကွေံ ( ချူစလိက်တုဲ မလိက်ကွေံ ဍာဲဂဥုဲကၞေဟ်မှၚ်ဂှ်လေဝ်ခိုဟ် မိပ်ပေၚ်စိုတ်ပ္ဍဲကၞေဟ်မှၚ်အဃောချူမံၚ်လိက်)
#ကၞေဟ်မှၚ်ဟွံခိုဟ် ( ချူစလိက်ဟွံကလိက်စကွေံတုဲ ဍာ်ဂဥုဲကၞေဟ်မှၚ်ဂှ်လေဝ် တိတ်မံၚ်ကၠးကဵုဟွံကၠးတုဲ ချူစလိက်မလိက်လေဝ်ဟွံကျေဝ် အရီုချူလိက်လေဝ်ဟွံမွယ် လဆောဝ်တှ်ေ ဝးဗ္ကဝ်ထောံကၞေဟ်မှၚ်တံဂှ်မာန်)
#ကွးဘာမွဲတန်ၜါတန်တှ်ေ ချူလိက်နကဵုကၞေဟ်မှၚ်ဟွံဂွံပုဟ်၊  စိုပ်ပိတန်မှချူလိက်နကဵုကၞေဟ်မှၚ်ဂွံ။  (လၟုဟ်တှ်ေ စကာသုၚ်စောဲကၞေဟ်မှၚ်ဂွံနူမွဲတန်ရ၊)
## နိဿဲ
ကဏ္ဍ:အရပ်အစပ်
ကၞေဟ်

thumb|ကၞေဟ်

## [[မန်]]
ကၞေဟ်

### နာမ်
#ကပေါတ်ကၠောန်လဝ်နကဵုဖျုန်လောဘါ နကဵုဟရုက်တုဲ ကြတ်ပ္ဍဲနွံကဵုဍာ်ဂဥုဲအရံၚ်နာနာ၊ သုၚ်စောဲစကာပ္ဍဲအရာချူကှ်ေလိက်ပတ်။

### ပွံၚ်အက္ခရ် နဲတၞဟ်
#ကနေဟ်၊ ကဏေဟ်၊ က္ဏေဟ်၊

### နိရုတ်
# ကၞေဟ် ( ချူ − ပတ်ဂၠုတ်)

### အဓိပ္ပါဲတၞဟ်တၞဟ်
# ညးမအစောံစရာဲနွံမွဲ ပ္ဍဲအရာချူကှ်ေလိက်ပတ်၊ အစာကၞေဟ်ဂတာပ်အခေတ်မွဲတုဲ  ဒှ်ညးမစောန်ပ္ဍဲအရာဇွိတ်သပေါတ်ချူကှ်ေလိက်ပတ်ခိုဟ်မွဲတုဲ ၜိုတ်ဆမိၚ်ပရေၚ်မွဲဟေၚ် ချူအာတ္ၚဲအိုတ်လေဝ်ဟွံမွဲ ချူမာန်လၟိဟ်ကဵုတၞးစက္ခူမာန်တုဲ ဒှ်ညးဆာန်ကၞေဟ်ဆာန်လိက်ပတ်မွဲရ။
# အ္စာကၞေဟ်စောန်စောန်မွဲဂှ် ကၠောန်ဗပေၚ်ဗုၚ်ဂၞဴပြေပြံၚ်ဏောၚ်၊ ဂကူမွဲမွဲလေဝ် အရီုကၠုၚ်နူပွမဗှ်လိက်တုဲ သွက်သ္ဂောံပြံၚ်သၠာဲဘဝပူဂဵုတံဂှ်လေဝ် ဒှ်အဓိကမွဲဇၟာပ်ဍုၚ်ဒးနွံရ၊  ယဝ်စောန်ပ္ဍဲအရာကၞေဟ်ခိုဟ်မွဲဏောၚ်တှ်ေ ၜိုတ်ဆမံၚ်ပ္ဍဲသ္ၚိ မ္ၚးဟွံဒးဒုၚ်ဗြဲစဲတ္ၚဲတုဲ ဂယျိုၚ်အာလမျီု နကဵုကွတ်ပညာကၞေဟ်မွဲမာန်လောဲလောဲရ။
# ကၞေဟ်ခိုဟ်ဂတာပ်အခေတ်တုဲ ညးဂမၠိုၚ်ဂွံဒြဟတ် အစာကၞေဟ်လေဝ်မိပ်စိုတ်တုဲ  ဒြဟတ်ကၞေဟ်ခိုဟ်ဟ်စောန်စောန်မွဲဂှ် ညံၚ်ရဴဗဂဵုလဟဵုမံၚ်ဂၠးတိဏံ ညံၚ်ဂွံညိၚ်ဝတ်ၜိုဟ်သြိုဟ်အာမာန်ရ။

### လဟီု
# အစာကၞေဟ်ပရိုၚ် ( အစာချူပရိုၚ် )
# အစာကၞေဟ် ( ညးမချူကှ်ေလိက်ပတ်တံ )
# ကၞေဟ်ခိုဟ် ( ညးမချူစလိက်ခိုဟ်မွဲ )
# ယၟုကၞေဟ် ( ဒုၚ်လဝ်ယၟု နဒဒှ်အစောံစရာဲညးစၞးချူလိက် ယၟုယၟာတၞဟ်ခြာနူမူလ )
# အစာကၞေဟ်ပိုဲ ( ဖဵုနူကၞေဟ်အစာဂှ် ကွးတံ ရဲတံ ကောဒေံတံဒုၚ်တဲမာန်တုဲ ကၞေဟ်နူညးဂှ် ဒှ်ၚုဟ်မးဗွဲမလောန် ပေၚ်စိုတ်ထိုၚ်သး ကော်စအစာကၞေဟ်ပိုဲ) 
# ကၞေဟ်လဝ် ( နူညးမွဲဂှ်ကၞေဟ်လဝ်တုဲ ပါၚ်ကဵုပါၚ် ကျာကဵုကျာသွဝ်အာတုဲ သာ်ဂှ်ဟွံသေၚ်တှ်ေ ဂွံဆဵုကေတ်ပ္ဍဲတၞးစက္ခူမွဲ ဒဒှ်ရမၞိဟ်ဏံကၞေဟ်လဝ်လိက်ဏံ ကၞေဟ်လဝ်ကဗျလၚ်္ကာဒဿနဏံဗွဲတုန်)

### ဝေါဟာလွာ
# ကၞေဟ်ကျာ်ဇၞော်အစွောံ။
# ကၞေဟ်မာံတောအ်။

### ဝေါဟာတၟုပ်
#ချူကှ်ေ
#ပတ်ဂၠုတ်
#ဇွိတ်သပေါတ်
#ကဏေဟ်အိက် (လိဇုက်အိက်)

### ဝေါဟာဒစး
#ခရက်
#ဇုက်သ္အး

## နိဿဲ
ကဏ္ဍ:အရပ်အစပ်
ဘာရာမညနိကာယ ပွိုၚ်ဍုၚ်ၜါသွာၚ်

* ဘာမဟာဝိဟာရ၊ဝါဍောတ်
* ဘာသစ္စာရာမ၊ကၟာမဵု
* ဘာဒဵု၊ယိုက်
* ဘာဝေဠုဝန်၊ယိုက်
* ဘာတိုက်ဗု၊ဒံၚ်ဥ
* ဘာသုဓမ္မာ၊ဒံၚ်ရာတ်
* ဘာမန်ပရိယတ္တိ၊ဒံၚ်ရာတ်
* ဘာဇၞော်၊ကလုဲ
* ဘာတၟံကၞေၚ်၊ဒံၚ်ဥ
* ဘာတိုက်၊မဟေဲ
* ဘာတိုက်၊နှေဟ်မုဟ်
* ဘာပလိုတ်၊သက္ကော
* ဘာသုမၚ်္ဂလ၊မုဟ်ဒဵု
* ဘာဇၞူဓရ်၊မဟေဲ
* ဘာဝါကျာ်၊ဝါကျာ်
* ဘာဒုန်၊မဟေဲ
* ဘာမန်ကျာ်သုက်၊သက္ကော
* ဘာသိၚ်ဃဵု၊မုဟ်ဒုန်
* ဘာကအ်ရဲ၊ကအ်ရဲ
* ဘာမုဟ်တဝ်၊ကလအ်
* ဘာစိၚ်ဗ္တာၚ်၊ကလုဲ
* ဘာသီဗၟံက်၊သက္ကော
* ဘာသာယာ၊မုဟ်ဒုန်
* ဘာဇိနဝါရ၊ကတိုၚ်စိၚ်
* ဘာဇြဲ၊ကၟာမဵု
* ဘာမုဟ်ခဒုၚ်၊ဒံၚ်ဥ
* ဘာသဒ္ဓမ္မဓဇ၊မုဟ်ဒဵု
* ဘာတိုက်ပိဋကတ်၊မုဟ်ဒုန်
* ဘာသုဓမ္မာ၊ဒဵုကြေဝ်
* ဘာဇၞော်ကၟာ၊ယိုက်
* ဘာတိုက်ပဋိကတ်မန်၊တဝ်ကၞဴ
* ဘာမ္ၚဵုအံၚ်ဇၞး၊ကလုဲ
* ဘာဇေယျဝံသ၊ၝောံနက်
* ဘာဓမ္မရက္ခိတ၊ၝောံနက်
* ဘာဗုဒ္ဓရက္ခိတ၊ၝောံနက်
* ဘာဗၟာ၊ၝောံနက်
* ဘာတြေံ၊ကတိုၚ်စိၚ်
* ဘာဇၞော်၊မဟေဲ
* ဘာတၟံလး၊ယိုက်
* ဘာတိုက်၊မုဟ်နာၚ်
* ဘာကျာ်ထဝ်၊မုဟ်နာၚ်
* ဘာသာယာၜိုဟ်သြိုဟ်၊မုဟ်နာၚ်
* ဘာသီတၠအရှန်၊မုဟ်နာၚ်
* ဘာကျာ်နဝၚ်ဒ္ဓိတ်၊မုဟ်နာၚ်
* ဘာဇိုၚ်ဒဵု၊မုဟ်ဒဵု
* ဘာတာဝတိံ၊မုဟ်နာၚ်
* ဘာကျာ်၊မုဟ်နာၚ်
* ဘာဒဵုထဝ်၊မုဟ်ဒဵု
* ဘာပလိုၚ်အိန်၊မုဟ်ဒုန်
* ဘာဇၞော်၊မုဟ်ဒုန်
* ဘာဇၞော်၊ကၟာမဵု
* ဘာသာသနာမေဒနဳ၊ကၟာမဵု
* ဘာတၟံဗု၊ကၟာမဵု
* ဘာဝေၚ်လေံ၊ကွာန်လာန်
* ဘာလ္တူဒဵု၊ကွာန်လာန်
* ဘာသာသနာဝရ၊ယိုက်
* ဘာသုဝဏ္ဏာရာမ၊ဝါဍောတ်
* ဘာဓါတ်ကျာ်၊ဝါဍောတ်
* ဘာသတိပဌာန်၊ကံဍောတ်
* ဘာတြေံ၊အပြိုၚ်
* ဘာကျာ်စေတဳက္ဍိုပ်ကွာန်၊ဝါဍောတ်
* ဘာသုသာန်၊မုဟ်ဒဵု
* ဘာအံၚ်သိဒ္ဓိ၊အပြိုၚ်
* ဘာဒဵုဗၠဲ၊ဝါဍောတ်

## နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ
ကဏ္ဍ:ဘာရာမညနိကာယ
ကၠိက်

## [[မန်]]
ကၠိက်

### နာမ်
#ဒှ်သတ်လွဳဇၞော်မွဲ ဒှ်သတ်ဇိုၚ်ပန်နွံအကြာကွာန်ဗ္ဒာဲမၞိဟ်၊  လွဳလဝ်သွက်သ္ဂောံသ္ပအမာဲသွ၊ လ္ၚဵုလွဳလဝ်ဂၠိုၚ်ၚ်သွက်ဗွဝ်ဖျာ။
#သတ်ဇိုၚ်ပန်ကွကွဏံ ယဝ်နွံပ္ဍဲဂြိုပ်ဇၞော်မ္ဂးတှ်ေ ရုပ်သာ်တၞဟ်ခြာနူသတ်နွံပ္ဍဲကွာန်အကြာမၞိဟ်တေံရ၊ သၟန်ပါၚ်ဂၠိၚ် စၞာံဇကုတီု ပထောၚ်သော်နွံပိပထောၚ်၊ နွံသီုဂနိဟ်(ဂြၚ်)တိတ်နူအကြာၚေက်နွံၜါလ္ပါ် ဂၠိၚ်အိုတ်ၜိုတ်မွဲဍဒှ်။

### ပွံၚ်အက္ခရ် နဲတၞဟ်
#ကလိက်၊  က္လိက်၊  ကဠိက်၊  

### ဗွဳဗွူအရာမံၚ်လအာကၠုၚ်
# ကၠိက်လွဳကောန်နကဵုတှ်ယာဲဍေံရ။
# ကၠိက်မွဲၝောံစှ်ေကောန်ဆၚ်ကောန်မွဲအလန်မ္ဂးတှ်ေ နူစမွဲစဵုကဵုစိုပ်ၜါစှော်နွံ။
# ဗဳဇကၠုၚ်နူကၠိက်ဂြိုပ်၊
# စၞစသတ်ဆုသတ်ဒုန်စဂွံဖအိုတ် ညံၚ်ရဴကၠိက်ဂြိုပ်ကီု။
# ဒှ်အာကၠိက်ကွာန် ကၠိက်လွဳပရာလဝ်အကြာကွာန်တုဲ သော်ဇကုကီု က္ဍိုပ်ကီု ဗတကီုဂှ် တၞဟ်ခြာနူကၠိက်ဂြိုပ်ရ၊ ဟိုတ်နူကဵုပရေၚ်ပြံၚ်သၠာဲစၞစနာနာ တုဲပၠန် ညံၚ်ဂွံကိတ်ညဳကဵုဗွဳဗွူသဘာပစ္စုပ္ပန်မံၚ်ဂှ် သတ်တံဏံ ဗဂဵုလဟဵုကၠုၚ်သိုက်က်စဵုကဵုတ္ၚဲဏံမာန်ရ။
# ကၠိက်မွဲလျိုန်ၜိုတ်တဲလဒေါဝ်မ္ဂးတှ်ေ (၅၀)ကဳလိုဝ်ဂရာမ် စဵုကဵုစိုပ်(၃၅၀)ကဳလိုဝ်ဂရာမ်ရ။
# ကၠိက်ကွာန်ကဵုကၠိက်ဂြိုပ်၊ ကၠိက်ကွာန်ညးလွဳလဝ်အကြာကွာန်သွက်သ္ဂောံသွံရာန်ဗွဝ်ဖျာ၊ ကၠိက်ဂြိုပ်နွံပ္ဍဲဂြိုပ်အတိုၚ်သဘာဝ။

### လဟီု
# စညံၚ်ကၠိက်၊ ( မၞိဟ်မွဲဟခပပ်စခရေက် ကၟံက်ပုၚ်ဇၞော်ဇၞော်တုဲ ဍဵုစုတ်ပ္ဍဲပါၚ်ပေၚ်ပေၚ်ကီု ရမျှာၚ်သ္ၚာဲပုၚ်ဂှ် မိၚ်မံၚ်(ဂြိုတ်ဂြုတ်)တုဲ ဟွံမွယ်ကဵုယောန်သၞာၚ်ကျာ်သြဳမၞိဟ်ရ၊ လ္ၚဵုဂှ် စပုၚ်စှ်ေစပုၚ်ဂၠိုၚ်တုဲ ဟွံဒးတော်မွဲသာ် စဖျေံစဖျေံမြက်က်ဗွဲတုန်။
# ကြောံဗီုကၠိက်၊ (ဆဵုခန္ဓကာယတုဲ ဇၞော်ကွကြောံကၠေၚ်တုဲ ပတုပ်ဏာကဵုဗီုကၠိက် ဟိုတ်နူကဵုပူဂဵုဏံ စဂၠိုၚ်တုဲကြောံမံၚ်ဗီုကၠိက်ဗွဲတုန်။
# ကၠိက်တုက်တိသၟဝ်သ္ၚိ၊ ( လွဳလဝ်ကၠိက်သၟဝ်သ္ၚိ ကၠိက်တံကတဴတုဲ ဂၠာဲဒၞာဲဂံက်က် တုက်တိသွက်ဂွံဇူဒီုတိသၟဝ်နွံကဵုဂမ္တဴဂံက်နူတိလ္တူဗွဲတုန်၊ ညးလ္ၚဵုထေဲကဵုကၠိက်ဒၟာနူတုက်ပလီုထောံတိသၟဝ်သ္ၚိဂှ်တုဲ လွဳလဝ်ပ္ဍဲခရိုၚ်ဗ္ဒါဲဗ္ဒါဲသ္ၚိလေဝ်နွံရ၊ သွက်တိညးလ္ၚဵုဟွံမွယ်တှ်ေ ဒးလွဳအာသၟဝ်သ္ၚိ ဒးကဵုကၠိက်တံတုက်တိသၟဝ်သ္ၚိဂှ်လၟိုန်န်ရ။
# သွဖျုန်ကၠိက်၊ ( ဖျုန်ကၠိက်ဏံလေဝ် အခေတ်လၟုဟ်ဒှ်အာဗွဝ်ဖျာခိုဟ်မွဲတုဲ ဇၟာပ်ဂကူဇၟာပ်ဍုၚ်လေဝ် သုၚ်စောဲဒၟံၚ်ပ္ဍဲအရာအမာဲသွနာနာအိုတ်ရ၊ (ပါဲနူဘာသာအိသာလာမ်)။ ကၠိက်ပရာန်၊ သွက်ကၠိက်၊  ကဝေက်ကၠိက်၊ 
# ကၠိက်ပရာန်၊ သွကၠိက်၊  ကဝေက်ကၠိက်၊ ဖျုန်ကၠိက်ဝွံ တ္ၚဲဏံဒှ်အာအမာဲသွမွဲတုဲ လ္ၚဵုဂှ်လွဳသွက်ဂွံသွံဗွဝ်ဖျာ၊ လ္တူဂှ်လွဳလဝ်ကဵုကၠံလ္ၚီတုဲ ညးတံပ္တိတ်တမ်ရိုဟ်နူလွဳကၠိက်ဏံမွဲသာ်တုဲ သွက်သ္ဂောံဂယျိုၚ်အာလမျီုဂကောံအိန်ထံၚ်ညးတံရ။

### ဝေါဟာလွာ
#ကၠိက် ။
#ကၠိက်ကွာန်
#ကၠိက်ဂြိုပ်

### ဝေါဟာတၟုပ်
#ကၠိက်
#ကလိက်

### ဝေါဟာဒစး
#ကၠဵု
#ကၠ
#ဇာဒိသိုၚ်

ကဏ္ဍ:တိရစ္ဆာန်
ကၞာထး

## [[မန်]]
ကၞာထး

### နာမ်
#ဒၞာဲညးသိုၚ်ခၞံလဝ်မွဲချိန်ခဏကီုတုဲ သွက်သ္ဂောံကၠောန်မ္ၚဵုကာနာနာ ဒၞာဲညးကဵုဒါန်ဒုၚ်ဒါန်ကုသဵု၊  ဒၞာဲညးဒုၚ်တၠုၚ်၊  ဒၞာဲညးဂမၠိုၚ်ဂွံမံၚ်မွဲချိန်ခဏ။

### ပွံၚ်အက္ခရ် နဲတၞဟ်
#ကဏာထး၊  က္ဏာထး၊ ကနာထး၊ 

### အဓိပ္ပါဲတၞဟ်တၞဟ်
# ကၞာထးနွံတဴနာနာသာ်တုဲ တိုန်တဴကဵုပိုဲမၞိဟ်တံသုၚ်စောဲကမၠောန်ဆေၚ်စပ်ကဵုမူဂှ်ရောမဒှ်ရ။
# သိုၚ်ပ္တိုန်ကၞးထးတုဲ လ္ၚဵုသွက်သ္ဂောံသ္ပထပိုယ်ခၟဳလေဝ်နွံ၊ လ္ၚဵုကၠောန်သ္ပပတုဲကုသဵုညးမစုတိချိုတ်အာလေဝ်နွံရ၊ သိုၚ်ကၞာထးတုဲ မၞိဟ်ဂမၠိၚ်ဂၠိုၚ်လောန် ဒၞာဲမံၚ်ဇူဒီုဟွံရုံဂပ်ဂှ်ရ ထပ်သိုၚ်ပ္တိုန်ကော်စကၞာထးသ္ကဲသ္ကဲသ္ၚိဒၞာဲတိသၠးမံၚ်တံဂှ်ရ။
#  ညံၚ်ရဴကၞာထးအတးသၚ်္ကြာန်ဂှ်ကီု သိုၚ်လဝ်သွက်ဂွံဒုၚ်ဒါန်ဒုၚ်တၠုၚ်မၞိဟ်အာကၠုၚ်အကြာဍာန်ဂှ်တုဲ သွက်ဂွံဝေၚ်ဍာ်အတးညးသ္ကံကီု သွက်ဂွံဒုၚ်တၠုၚ်တ္ၚဲအတးစှ်ေ လ္ၚဵုဂှ်ပံက်ရမျှာၚ်ဒွက်လှ်ေလဟိၚ် မိၚ်တုဲကောံကၠုၚ် ဇၟာပ်ညးအဲလေဝ် မိပ်ဇြိပ်လှ်ေဒယှ်ေမံၚ်ပ္ဍဲကၞာထးဂှ်အိုတ်ရ၊ ကၞာထးအတးသၚ်္ကြာန်ဟီုဂှ် မွဲသၞာံမွဲအလန်ဟေၚ် ဒုၚ်ယၟုကၞာထးအတးသၚ်္ကြာန်ရ။

### လဟီု
# ကၞာထးဒုၚ်ဒါန်၊ ( ကၠောန်လဝ်နကဵုဆုဒုန်တုဲ ကၟဳလဝ်နကဵုယာတ် လ္ၚဵုဂှ်ကၟဳလဝ်သၠ သွက်သ္ဂောံကၠောန်မ္ၚဵုကာဒုၚ်ဒါန်နာနာ) ။
# ကၞာထးသ္ၚိထပိုယ်၊ ( ကၠောန်လဝ်နကဵုဆုဒုန်တုဲ ကၟဳလဝ်နကဵုယာတ် လ္ၚဵုဂှ်ကၟဳလဝ်သၠ  သွက်သ္ဂောံကဵုညးဂမၠိၚ်ဂွံမံၚ်ဇူဒီုသ္ပပြဘိုက်ဗွဲတုန်)။
# ကၞာထးအတးသၚ်္ကြာန်၊ ( ကၠောန်လဝ်နကဵုဆုဒုန်တုဲ ကၟဳလဝ်နကဵုယာတ် လ္ၚဵုဂှ်ကၟဳလဝ်သၠ ပဠေဝ်ပလေတ်လဝ်မေၚ်ၚ်တၟးတၟး သီုပ္ကဴသူနာနာ နွံသီုတဆိပ် ဒုၚ်တၠုၚ်အတးသၚ်္ကြာန်ဗွဲတုန်)။

### ဝေါဟာလွာ
#ကၞာထးဒုၚ်ဒါန်၊
#ကၞာထးသ္ၚိထပိုယ်၊
#ကၞာထးအတးသၚ်္ကြာန်၊

### ဝေါဟာတၟုပ်
#ရုၚ်
#စၚ်
#အခန်ကၞာ

### ဝေါဟာဒစး
#သ္ၚိတိုက်
#ဘုတ်ဘာ
#နန်ထဝ်
#ပြာသာဒ်

ကဏ္ဍ:အရပ်အစပ်
ကၠေံ

## [[မန်]]
ကၠေံ

### နာမ်
#ကပေါတ်ဝတ္ထုမွဲမွဲလေၚ်ဆောံအာ၊ အရာမွဲမွဲဂၠာဲဟွံဆဵု၊ တ္ၚဲဏံဟွံဆဵု တ္ၚဲယးဆဵုပၠန်(ဟွံဆဵုမွဲခဏ−ဟွံဆဵုထာဝရ)။

### ပွံၚ်အက္ခရ် နဲတၞဟ်
#ကလေဟ်၊ က္လေဟ်၊ ကၠေဟ် ။

### နိရုတ်
ဟွံဆဵု (ကၠေံ)

### အဓိပ္ပါဲတၞဟ်တၞဟ်
# ကၠေံအာမွဲလစုတ်၊ ကၠေံအာဟဂှ် ကော်စဟွံဆဵုရအတိုၚ်မွဲဘဝ၊  အာတုဲလ္ပကဵုကၠေံအာညိဟေ၊ ကဵုသတိညံၚ်သ္ဂောံကလေၚ်စဴကၠုၚ်၊  ပြေၚ်ကၠေံ ဂၠဴကၠေံ ကၠဵုကၠေံ ဗြဴကၠေံ တြုံကၠေံ ကပေါတ်ကၠေံ ထဝ်သြန်ကၠေံ မၞိဟ်ကောန်ၚာ်ကၠေံ ခၟဳလကျာ်သဳလကၠေံ၊ ဆေၚ်စပ်ကဵုဂၠာဲဟွံဆဵု အာတုဲဟွံကလေၚ်စဴ ဟွံဂွံကလေၚ်ဆဵုပၠန်ဂှ် ဒုၚ်လဝ်(ကၠေံ)ရ။

### လဟီု
#ကၠေံအာညံၚ်ညးထောံမတၟံပ္ဍဲၜဳရ၊ (အာတုဲဗက်ဂှ် ကၠေံအာဟွံကလေၚ်စဴကၠုၚ် ညးစၟဳစိုတ်စံၚ်တူဗွဲမလောန်၊ ကၠေံအာဗီုထောံမတၟံပ္ဍဲၜဳတုဲ စၟဳစဟွံဂွံ ဒှ်မၞိဟ်သုၚ်စောဲစဟွံဂွံ)။
#ကၠာဟွံဂွံမွဲဗီု ဂွံတုဲကၠေံအာ၊ (ညံၚ်ရဴညးဖျေံသြန်ဇက်သြန်ဂှ်ကီု ကၠာဟွံဂွံဂှ် ကျာပါၚ်ဍာတ်သာဲ ဂွံတုဲဟိတ်ကၠေံ၊ မၞိဟ်မၞုံကဵုအတ္တမွဲ၊ ပံၚ်ဖက်စဝါတ်ကွေံ)။
#အာကၠေံဓဝိၚ်ၜိုဟ်၊ (အဝေါၚ်တြုံဗြဴ အဝေါၚ်သ္ကံရဲ အာတုဲဟွံစဴလောဲလောဲ၊  အာကၠေံတုဲ ဓဝိၚ်မံၚ်ၜိုဟ်သိုဟ်၊ ညံၚ်ညးၜါဟီုဗျိလက်ဒေါန်ညးသ္ကံ)။
# ဆောံလေၚ်ကၠေံအာ ( မ္ဒးဒှ်အာသုဝ)
# ကၟိုၚ်ကယျကၠေံအာအိုတ်တး ( အိုတ်တး အိုတ်သီုတမ် သီုရိုဟ် သီုကၞောတ်)
# ကၠေံ (ဟွံဆဵု) ၊  
# ဆောံလေၚ်ကၠေံအာ ( မ္ဒးဒှ်အာသုဝ)
# ကၟိုၚ်ကယျကၠေံအာအိုတ်တး ( အိုတ်တး အိုတ်သီုတမ် သီုရိုဟ် သီုကၞောတ်)

### ဝေါဟာလွာ
#ကၠေံအာမွဲခဏ။
#ကၠေံမံၚ်တၟာလအ်။
#ကၠေံအာမွဲအာယုက်။

### ဝေါဟာတၟုပ်
#ကၠေံ
#ကလေံ

### ဝေါဟာဒစး
#ဆဵု
#ညာတ်
#နွံ

## နိဿဲ
ကၞောတ်

## [[မန်]]
ကၞောတ်

### နာမ်
#နွံကဵုဂၠိၚ်ဂၠိၚ်ဂၠိဂၠိ ၊  ဇမၠိၚ်အိုတ်တေံ။

### နိရုတ်
# ကၞောတ် ( တၞုၚ်အိုတ် )

### ပွံၚ်အက္ခရ် နဲတၞဟ်
#ကနောတ်၊ က္နောတ်

### အဓိပ္ပါဲတၞဟ်တၞဟ်
# ညံၚ်ရဴအာစိုပ်ကၞောဝ်ၜဳရေဝ်၊  ညံၚ်ရဴလေပ်ပညာအိုတ်ကၞောတ်မွဲ၊  ညံၚ်ညးတိုန်ဆုစိုပ်ကၞောတ်အထောတ်တေံ။

### လဟီု
#ကၞောတ်ၜဳရေဝ် ( ဗှ်သၞာဘဝနွံမံၚ်အာကၠုၚ်ကၞောတ်ၜဳရေဝ်) ။

### ဝေါဟာလွာ
# ကၞောတ်အထောတ်
# ကၞောတ်ၜဳ
# ကၞောတ်ဆု
# ကၞောတ်ၜဝ်
# ကၞောတ်ဒုန်
# ကၞောတ်ကြုၚ်
# ကၞောတ်လဝ်ဖျုန်
# ကၞောတ်လဝ်သတ်ဆုသတ်ဒုန်
# ကၞောတ်လဝ်သွက်ဂွံပရာန်

### ဝေါဟာတၟုပ်
#ကၞောတ်
#ကနောတ်
#ကဏောတ်
#က္ဏောတ်
#က္နောတ်

### ဝေါဟာဒစး
#တမ်သၟဝ်
#လဒေါဝ်တၞံ
#လဒေါဝ်
#ကွက်
#ဘာ်
အိက်အသုဘ

## [[မန်]]
အိက်

### နာမ်
# ဍန်ဍန်ဍာ်ဍာ် ၊  ကလောံကလောံပြာဲပြာဲ နွံကဵုသၟူပသအုဲ၊  တိတ်ကၠုၚ်နူဂဝ်ဂၞဴသတ်နွံကဵုလမျီုတံ။

### နိရုတ်
# အိက် (အသုဘ)

### အဓိပ္ပါဲတၞဟ်တၞဟ်
# မၞိဟ်ကီု သတ်တိရစ္ဆာန်ကီုဂှ် စၞတိတ်နူဂဝ်ဂၞဴမပိုဟ်ထရိုဟ်ဒှ်အာအသုဘဂှ် နွံကဵုသၟူကျာပသပသ တၞဟ်ခြာအာသတ်ဂကူမွဲမွဲတုဲ အိက်ကော်တဴအိုတ်ရ၊ သွက်မၞိဟ်ဏောၚ်တှ်ေ အသုဘလေဝ်ကော် အိက်လေဝ်ကော်တဴတုဲ ဒၞာဲဒေသမကိတ်ညဳတံဂှ် ကော်အာမာန်ရ။
# ညံၚ်ရဴအိက်သြန်အိက်လှုဲကီု၊  နူညးဖျေံလဝ်သြန်တုဲ တက်လဝ်ကျာၚုဟ်မးမူစိဒးကဵုကေတ်အခိၚ်ပေၚ်ဂိတုတ္ၚဲသာ်ဏံဗွဲတုန်၊  အိတ်ဂွံနၚ်နူမသြန်လှုဲတံဏံဂှ် ဟွံပသတုဲ ညးမဂွံအိက်သြန်လှုဲတံဂှ် နွံကဵုအရီုမိပ်ပဳတိ ဂွံရပ်ကေတ်အိက်သြန်အိက်လှုဲဂှ် မောဝ်သက်ဟီုဟွံမွယ်ရ။
# အိက်လၞုဟ်ဏံပၠန်၊  လၞုဟ်သက်ဒးပတုဟ်ဟွံမွယ်ရတုဲ ပသအိုတ်ဂှ်အိက်ပတုပ်ဏာကဵုပူဂဵုဂှ်ရ။
# အိက်ၚါ်မပါန်ဒၟံၚ်ပ္ဍဲတၟံကလောံတံဂှ် သွက်ဂွံဒှ်စၞစကောန်ၚုဲကောန်ကဍောတ်တ်တံတုဲ လဆောဝ်တှ်ေ လုပ်မံၚ်ဂြန်ဂဥုဲမွဲသုၚ်စောဲမံၚ်ကီုရ။

### လဟီု
# အိက်ဆုတ်ရောဟွံတီ ( ဟွံမွယ်ကဵုတမ်ကၞောတ်မွဲသာ်တုဲ ဒးဟီုဗျိဒေါန် ညံၚ်ရဴကောန်ၚာ်မွဲ အိက်ဆုတ်ရောဟွံတီတုဲ အိက်လဝ်ပေၚ်ပြးဟွံမွဲကဵုဒၞာဲသာ်ဏံ၊)
# အိက်စုတ်လအ်၊ ( ကၠေတ်ဗၠေတ်စုတ်၊  ကၠောန်မှာစုတ်၊  မၞိဟ်မွဲကၠောန်ဗၠေတ်တုဲ ညးမွဲဂှ်ဆဵုတုဲ ဟီုဗျိဗှ်ေအိက်စုတ်လအ်၊) 

### ဖဵု
#အိက်သတ်တိရစ္ဆာန်တံမ္ဂးတှ်ေ ကၠောန်သ္ပဝါဲတိသဘာဝ သွက်ပရေၚ်တဵုလွဳတၞံဆုသၞေဝ်ကေဝ်တံမာန်အိုတ်ရ။
#အိက်မၞိဟ်ဂှ်တှ်ေ ကၠောန်ဝါဲလေဝ်ဂွံ ကၠောန်ဓါတ်ဂိတ်လေဝ်ဂွံ လဆောဝ်တှ်ေ စံၚ်ဆောံဒှ်ဂြန်ဂဥုဲမွဲသုၚ်စောဲစကာမံၚ်ရ။
#ယဝ်အိက်လၞုဟ်အိက်ဟအေတ်မ္ဂးတှ်ေ မုသုၚ်စောဲဟွံဂွံတုဲ သီုပသသီုအသုၚ်စောဲဟွံဂွံရ။

### ဝေါဟာလွာ
# အိက်လၞုဟ်
# အိက်မၞိဟ်
# အိက်သတ်တိရစ္ဆာန်
# အိက်သြန်
# အိက်ပသဲ
# အိက်ၚါ်
#အိက်နှိၚ်

### ဝေါဟာတၟုပ်
#အိက်
#အသုဘ
#တရဴဇၞော်

### ဝေါဟာဒစး
#တရဴဍောတ်(ကၞမ်ထောံ)
#ဍာ်
#စၞစလတ်လတ်၊ အမာဲလတ်လတ်
#သတ်ဆုသတ်ဒုန်
#ကွာၚ်ၜဲယိုဟ်ၜန်
ဍာ်ပုၚ်

### [[မန်]]
ဍာ်ပုၚ်

### နာမ်
ဍာ်မတိတ်ကၠုၚ်နူဍုန်ပုၚ်အကြာဟွံစိန်ဝုန်ဏီဂှ် ဗုဗုခတ်ခတ်၊  ဍာ်ဍဵုလဝ်ထၟာဲပုၚ်ကဵုဂမဳထၟာဲဂှ်တုဲ တိတ်ကၠုၚ်အကြာၜါ ။

### ဖဵု
#ဍာ်ပုၚ်ဝွံ သုၚ်ဒှ်ဓဝ်ဇြဟတ်ခိုဟ်နွံကဵုဓါတ်ဗွဲမလောန်ရ၊  အခိၚ်သုၚ်ဍာ်ပုၚ်ဂှ် စုတ်ထောံၜဵုညိတှ်ေ နွံကဵုရှ်သာကွေံကွေံရ၊ ယဝ်မၞိဟ်ဟွံသုၚ်ဍာ်ပုၚ်ဂှ်ဏောၚ်တှ်ေ ဒှ်အာဍာ်ပုၚ်ကၠိက် သွက်ဂွံဒှ်စၞသွက်ကၠိက်တံမွဲအဆက်ပၠန်ရ။
#ဍာ်ဍဵုလေဝ်ကော်စတုဲ ဝေါဟာၜါဍာ်ပုၚ်ကဵုဍာ်ဍဵုဂွံအဓိပ္ပါဲတုပ်ပ်ရ၊  ယွံသုၚ်ဍာ်ပုၚ်မ္ဂးတှ်ေ ဒးစုတ်ၜဵုညိတုဲမှ သုၚ်နွံကဵုရှ်ရ၊  ညးသုၚ်ဍာ်ပုၚ်အဃောတူတူဒၟံၚ်ညိမှနွံကဵုရှ်သာတုဲ ယဝ်ရဂံက်အာမ္ဂးတှ်ေ ရှ်သာအောန်အာညိ ဆဂး တူလေဝ်သုၚ်ဂွံ ဂံက်လေဝ်သုၚ်ဂွံ။
#တ္ၚဲဏံဍာ်ပုၚ်ဍာ်ဍဵုဂှ် ဟွံဆဵုစကွေံတုဲ ဟိုတ်နူအခေတ်တောတက်လုပ်စိုပ်ကၠုၚ်ဇၟာပ်ကွာန်ရးဂှ်ဟေၚ် ဒှ်ကၠုၚ်ထၟာဲဓါတ် ကော်စဍုန်ပုၚ်ကဵုထၟာဲပၟတ်ဓါတ်တုဲ ဍာ်ပုၚ်ဍာ်ဍဵုဂှ်ဟွံဂွံဆဵုဟွံဂွံသုၚ်တဴရ။

### လဟီု
#ဍာ်ပုၚ်ကၠိက် (ဍာ်ပုၚ်ဍာ်ဍဵုမၞိဟ်ဟွံစတုဲ သှ်ေဒၟံၚ်ပ္ဍဲဃရတံဂှ် ဒှ်အာသွက်ပုၚ်ကၠိက်တံစမဒှ်ရ၊)။
#မၞိဟ်ယဲသုၚ်ဍာ်ပုၚ် ( ညးကၠာတေံဂှ် မၞိဟ်မံၚ်စပရေံတှ်ေ စၞစတံဂှ် ညးကဵုပါဲကွေံကွေံတုဲ စၞစမၞိဟ်ယဲတံဂှ် ဍာ်ပုၚ် ပုၚ်ၜိုဟ်ဗွဲတုန်သ္ပပြဘိုက်စတဴရ)။

### ဝေါဟာတၟုပ်
#ဍာ်ပုၚ်
#ဍာ်ဍဵု

### ဝေါဟာလွာ
#ဍာ်ပုၚ်သုၚ်ဒှ်ဓတ်
#ဍာ်ပုၚ်ကၠဵု
#ဍာ်ပုၚ်ကၠိက်

### ဝေါဟာဒစး
#ဍာ်သွ
#ဍာ်ကဝ်သဂြာတၚ်လာဲ
#ဍာ်ပလး
#ဍာ်မေါဝ်
#ဍာ်နှုၚ်သုၚ်
#ဍာ်သ္ၚိကျာ်
#ဍာ်စောဝ်
#ဍာ်ကြုၚ်
#ဍာ်ဖ္ဍုၚ်
#ဍာ်ၜဵု
#ဍာ်ၜဳ
ဆၚ်

### [[မန်]]
ဆၚ်

### နာမ်
နူဗွဲလ္တူစိုပ်သၟဝ်၊ ထောံဖျေံဇကုမွဲအသိၚ်မြက်က်၊  ( ဆၚ်ကောန်−သတ်တိရစ္ဆာန်တံစှ်ေကောန်ဆၚ်ကောန်)။

### အဓိပ္ပါဲတၞဟ်
#ဆၚ်စှ်ေနူလ္တူတေံသၠုၚ်ၚ်၊  ညံၚ်ရဴဆၚ်ဍာ် ဆၚ်ကၟာဗွဲတုန်။
#ယဝ်သတ်တိရစ္ဆာန်တံစှ်ေကောန်ၜံၚ်ပ္တိတ်ကောန်ဂှ်လေဝ် ညးကော်စ(ဆၚ်)ကောန်ကီုရ၊ ဂွံအဓိပ္ပါဲဝေါဟာ (ကၠဵုဆၚ်လ္ပရပ် ညးခပပ်လ္ပစမွဲဝိုၚ်)။

### ဝေါဟာလွာ
#ဆၚ်စှ်ေ 
#ဆၚ်ကောန်
#ဆၚ်ဍာ်

### ဝေါဟာတၟုပ်
#ဆၚ်
#စှ်ေ
#ကၠဵုစှ်ေကောန်
#ကၠဵုဆၚ်ကောန်

### ဝေါဟာဒစး
#တိုန်
#ခၠောဝ်
#ၜိၚ်
အိၚ်

### [[မန်]]
အိၚ်

### နာမ်
#ဟွံမွယ်ကဵုပွမခရေက်၊ ညံၚ်ရဴကၞအ်အာ၊ သိုက်သိုက်လဇုဲမံၚ်တွဵု ။

### အဓိပ္ပါဲတၞဟ်
#လ္ၚဵုဂှ်အိၚ်သဘာဝညးတုဲ မုကၠောန်ကၠောန်လေဝ် ခရေက်ကၠောန်မြက်က်ဟွံဂွံ၊  ဟိုတ်ဒှ်သာ်ဏံတုဲ ဂလိုၚ်ဏံဒးအိၚ် မအရေဝ်သာ်ဏံဂှ်လေဝ် ဒးဒုၚ်ဟီုဗျိကဵုမၞိဟ်နွံဗ္ဒါဲတံတွဵုတွဵုရ၊ အိၚ်သာ်ဏံဂှ် လဆောဝ်တှ်ေ စိုတ်ညးတံဟွံကတူတုဲ ဗွဲမၜိုဟ်စိုတ်ဟေၚ် ညးတံကၠောန်ကမၠောန်လၟေၚ်တ္ၚဲညးတံလေဝ်ဒှ်မာန်ရ။
#လ္ၚဵုဂှ်ပၠန် ဟိုတ်နူတာလျိုၚ်ပ္ဍဲဇကုဂှ် ဟွံစွံလဝ်လၟေၚ်မွဲတုဲ ကၠောန်ကမၠောန်လေဝ်အိၚ်  လုပ်ကမၠောန်လေဝ်အိၚ်နူညးတၞဟ်တွဵုဂှ် အိၚ်သာ်ဏံ ကော်စမၞိဟ်သာသ္ပအ်မွဲ မၞိဟ်ဓဝိၚ်အောန်ဟီုစအိုတ်ရ၊ အိၚ်ဏံလေဝ် ယဝ်ပိုဲတံဒၞာဲလ္ၚဵုဍေံဆေၚ်စပ်မံၚ်ကဵုၚုဟ်မးဘဝပိုဲကီု သွက်ဂကောံအိၚ်ထံၚ်ပိုဲတံတုဲ ယဝ်ပိုဲအိၚ်လောန်တုဲ အခေါၚ်နာနာတံဂှ်လေဝ် စိုပ်အာပ္ဍဲတဲညးတၞဟ်မာန်ရ၊ လဆောဝ်တှ်ေ တီကၠးအိၚ် ယဝ်ပိုဲမြက်ပတိုန်တုဲ ဒှ်ရုပ်ရဴသွက်ၚုဟ်မးပိုဲမ္ဂးတှ်ေ ထေက်ကဵုလ္ပအိၚ်တုဲ ၜိုတ်အစောံစရာဲဇကုမြက်ပတိုန်ဂွံဂှ်  ခရေက်မြက်ပြဟ်ပြဟ်ညိ။

### လဟီု
#အိၚ်တှ်ေအေၚ်၊ ( ညံၚ်ရဴကွးဘာလကျာ်တံဟီုဂး  အခိၚ်စပုၚ်ကွးဘာလကျာ်ဏောၚ်တှ်ေ ယဝ်အိၚ်တှ်ေအေၚ်ဏောၚ်ဂး)။
#အိၚ်ညံၚ်အဒါ၊ ( ညးမကွာ်ဟွံခရေက်တုဲ ကွာ်အာအတိုၚ်သဘာဝ ကွာ်အာသိုက်က် ဟွံဂတာပ်စိုတ်ညးမွဲတုဲ ဟီုစကွာ်အိၚ်ကွေံကွေံ တုပ်ညံၚ်ရဴအဒါကွာ်သာ်ဏံကီု)။

### ဝေါဟာတၟုပ်
#အိၚ်
#လဇုဲ
#လောန်

### ဝေါဟာလွာ
#အိၚ်အိုတ်အစောန်
#အိၚ်ညံၚ်အဒါ
#အိၚ်တှ်ေအေၚ်

### ဝေါဟာဒစး
#မြက်
#ပြဟ်
#ရံၚ်ဟွံဂတာပ်
အုဲ

### [[မန်]]
အုဲ

### နာမ်
အမာဲကီု ဖျုန်သၞေဝ်စၞစနာနာတံဂှ်ကီု စွံလဝ်လအ်ၜက်အာတုဲ နွံကၠုၚ်ကဵုသၟူပသ၊  အမာဲၚုဲကဂှ်ကီု စွံလအ်တုဲ နွံကၠုၚ်ကဵုသၟူပသ ရုဲတံဖျေံခၟာဲ။

### ပွံၚ်အက္ခရ် နဲတၞဟ်
#အုယ် 

### လဟီု
#ကမွဲအုဲ အုဲသီုဂၠုၚ်၊ ( ညံၚ်ရဴဇကုမွဲဂှ် လ္ပကဵုညးတၞဟ်ယၟုလီုအာကီုညိ၊ လ္ၚဵုဂှ် စွံအဓိပ္ပါယ် ဒၟာနူဇကုမွဲဂှ် ယၟုကွာန်လ္ပကဵုလီု ဂွံအဓိပ္ပါယ် ပ္ဍဲဂၠုၚ်ဂှ်မၞိဟ်နွံမံၚ်စှ် ယဝ်ကောန်ကမွဲအုဲဏောၚ်တှ်ေ ကျာပသာကအုဲဂှ် သၟူပသဍေံ အတိုၚ်မၞိဟ်စှ်နွံမွဲဂၠုၚ်ဖ္ဍိုက်ဂှ် ဂွံကၠုၚ်ကျာအုဲသီုညးစှ်ကီုရ။

### ဝေါဟာတၟုဟ်
#အုဲ
#အေၚ်
#ပသ
#အှ်

### ဝေါဟာလွာ
#အုဲပသ
#အုဲအိုၚ်
#အုဲအေၚ်
#အုဲအှ်

### ဝေါဟာဒစး
#မောဝ်

## နိဿဲ
ကဏ္ဍ:လိက်ပတ်မန်
အာတ်

### [[မန်]]
အာတ်

### နာမ်
အရာသွက်မိက်သ္ဂောံဂွံမွဲ ညံၚ်ဂွံစိုပ်ပ္ဍဲတဲဇကုမာန်၊   အရာမိက်သ္ဂောံဂွံသၟးသၟး(မးမး)ဟွံဒးဖအိုတ်သြန်။

### အဓိပ္ပါယ်တၞဟ်
#ညံၚ်မာတၚ်ဂအာတ်ကောန်ဝုတ်သေဋ္ဌဳတၠရုပ်ထဝ်(မၚ်္ဂလိကာ)ဂှ်ကီု၊ ဟိုတ်နူမၚ်္ဂလိကာမာနသၠုၚ်လောန်တုဲ ချဟ်ခါ်မာတၚ်ဂညးအာတ်စအကြာဍာန်ဂှ်တုဲ နဒဒှ်ဗောဓိသတ်ကၠုၚ်ဒှ်မာတၚ်ဂ ညံၚ်ဂွံရီုဗၚ်ကောန်ဝုတ်သေဋ္ဌဳမာန်ဂှ် တိက်တၚ်ဒၟံၚ်မ္ၚးပါၚ်တြၚ်ဟွံဂွံဟွံစဴ ပုၚ်သွလေဝ်ဟွံစ တိက်တပ်ညံၚ်ညးချိုတ်ဂှ်ဟေၚ် အာတ်ကေတ်ကောန်ဝုတ်သေဋ္ဌဳမိတၠရုပ်မၚ်္ဂလိကာညံၚ်သ္ဂောံဂွံတုဲ အိုတ်ကၞောတ်ဂှ်ဟေၚ် ဗောဓိသတ်ပိုဲမာတၚ်္ဂ အံၚ်ဇၞးအာဂွံဏာကောန်ဝုတ်သေဋ္ဌဳမိမၚ်္ဂလိကာလောဲလောဲရ။
#(ညံၚ်ရဴဗမၞး ဇူဇကာ အာတ်ကောန်သၟိၚ်ဝေသန္တဝ်ဂှ်ကီုတုဲ ဇူဇကာအာတ်ကေတ်လောဲလောဲကောန်ညးၜါ သွက်ဂွံပေၚ်ဗၟိက်စိုတ်မိဣမိတ္တတာပိုန်မိက်သ္ဂောံဍိက်တြုံဍိက်ဗြဴပ္ဍဲသ္ၚိတုဲ လဇုဇူဇကာ တၠဓဝ်လောဘကမျဓဓဝ်ဇရာ ဒ္ဂေတ်ဗက်အာစၟိန်ပြမာန်မၞိဟ်ဗြဴ ဟိုတ်နူမထၞေန်စိုတ်ပ္ဍဲကာမဂုန် မထၞေန်ဒၟံၚ်ပ္ဍဲအရီုတုဲ  လဇုဇူဇကာဂှ် ဒးတိတ်အာအာတ်ဍိက်တြုံဍိက်ဗြဴကဵုဗြဴညးတေံမိဣမိတ္တာပိုန်ဂှ် ဒၞာဲသၟိၚ်ဝေသန္တဝ်နွံတေံရ။ (ဇာတဝသေန္တဝ်−အာတ်ကောန်)။
#ခါဲဒုတ်ဟရေၚ်စ(ခရေၚ်စ)ဂှ်ကီု  ထောံဂါရဝတုဲ ပၠးတဲဇံသဝ် ဟွံမွယ်ဓဝ်ဂွမွဲသာ် အာတ်စစၞအဟာရ သီုကဵုထဝ်သြန်ကယျိုၚ်ကယျဝ်ဗွဲတုန်။

### လဟီု
#အာတ်ကောန်ဝုတ်သေဋ္ဌဳ၊ (ညံၚ်ဗောဓိသတ်ပိုဲအာတ်ကောန်ဝုတ်သေဋ္ဌဳမိမၚ်္ဂလိကာတၠရုပ်သာ်ထဝ်သောန်ညံၚ်သ္ဂောံဂွံ သွက်ဂွံမၚ်တာဲဗစိန်ပုၚ်သွဒၟံၚ်ဌာန်သုသာန်တေံရ)။
#အာတ်စဟရေၚ်စ၊ ( ညံၚ်ခါဲဒုတ်ကီု အကြာဍာန်ဒးဆဵုဒၟံၚ်အိုတ်တုဲ ဒှ်ခါဲဒုတ်အာတ်စဟရေၚ်စ(ခရေၚ်စ)မဒှ်ရ။
#အာတ်ဒါန်၊ (ညံၚ်သဳလအာတ်ဒါန်ဂှ်ကီုတုဲ သွက်ညးပ္တုဲကုသဵုတံလေဝ် ဆဵုသဳလစှ်ေအာတ်ဒါန်သ္ၚုဗက်ဂှ် စုတ်ဏာပေၚ်ပေၚ်မပ္တံသ္ၚုဗွဲတုန်)။
#အာတ်ကောန်ၜါ၊ (ညံၚ်ရဴဗမၞး ဇူဇကာ အာတ်ကောန်သၟိၚ်ဝေသန္တဝ်ဂှ်ကီုတုဲ ဇူဇကာအာတ်ကေတ်လောဲလောဲကောန်ညးၜါ သွက်ဂွံပေၚ်ဗၟိက်စိုတ်မိဣမိတ္တတာပိုန်မိက်သ္ဂောံဍိက်တြုံဍိက်ဗြဴပ္ဍဲသ္ၚိတုဲ လဇုဇူဇကာ တၠဓဝ်လောဘကမျဓဓဝ်ဇရာ ဒ္ဂေတ်ဗက်အာစၟိန်ပြမာန်မၞိဟ်ဗြဴ ဟိုတ်နူမထၞေန်စိုတ်ပ္ဍဲကာမဂုန် မထၞေန်ဒၟံၚ်ပ္ဍဲအရီုတုဲ  လဇုဇူဇကာဂှ် ဒးတိတ်အာအာတ်ဍိက်တြုံဍိက်ဗြဴကဵုဗြဴညးတေံမိဣမိတ္တာပိုန်ဂှ် ဒၞာဲသၟိၚ်ဝေသန္တဝ်နွံတေံရ။ (ဇာတဝသေန္တဝ်−အာတ်ကောန်)။

### ဝေါဟာလွာ
#အာတ်ဒါန် (သဳလအာတ်ဒါန်−သဳလစှ်ေဒုၚ်ဒါန်)
#အာတ်ဓရ်
#အာတ်စညံၚ်ခါဲဒုတ်
#အာတ်ကောန်ဝုတ်ညး
#အာတ်သဳ
#အာတ်ဍိက်ၜါ၊ (ညံၚ်လဇုဇူဇကာ−ဝေသန္တဝ်)
#အာတ်ကောန်ဝုတ်သေဋ္ဌဳ၊ (ညံၚ်ဗောဓိသတ်ပိုဲ မာတၚ်ဂ အာတ်ကောန်ဝုတ်သေဋ္ဌဳတၠရုပ်သာ်ထဝ်သောန် မိမၚ်္ဂလိကာ)

### ဝေါဟာတၟုပ်
#အာတ်
#ပၠးတဲၜါ
#ဟရေၚ်စ (ခရေၚ်စ)

### ဝေါဟ်ဟာဒစး
#ကၠတ်ကၠံက်
#ပၠံၚ်ဗ္တိုက်ကေတ်
#တံၚ်ဂြဲဓဇက်ကေတ်
ထိုၚ်သး

### [[မန်]]
ထိုၚ်သး

### နာမ်
ထ္ၜးဟိုတ်ဖဵုနူညးမကၠောန်ခိုဟ်မွဲတုဲ ပ္တိုန်ဂုဏ်စရာဲနကဵုမအရေဝ်ပေၚ်စိုတ်။

### အဓိပ္ပါယ်တၞဟ်
#ညံၚ်ရဴညးမွဲကၠောန်ခိုဟ်နွံကဵုၚုဟ်မးတုဲ ဟီုထိုၚ်သးတဴရ၊ ညံၚ်ရဴသၟိၚ်ဝိဒေဟရးဟီုထိုၚ်သးမဟောဟ်သဓ ပွမသှ်ပြသၞာနာနာလောဲလောဲဂှ်တုဲ ဟိုတ်နူပညာသ္ကေက်သ္ကာနူအ္စာပန်ဗွဲတုန်။

### လဟီု
#ယေလ္ဂူတပ်အးကျာ်ထိုၚ်သး၊ (ညးမယေလ္ဂူတပ်အးတံဂှ် ပြသၞာနာနာပ္ဍဲဘွညးတံအောန်တဴတုဲ တသိုက်သွက်ဘဝဂှ်ဂွံဆဵုကေတ်လောဲလောဲ ညံၚ်ရဴကျာ်ထိုၚ်သးကဵုမံၚ်လာပ်ဗဇဴသွက်ညးယေလ္ဂူတပ်အးတံကီုရ)။
#ပညာသ္ကေက်သ္ကာညးထိုၚ်သး၊ ( ဂွံလဝ်ပညာဂၠိုၚ်တုဲ ဒှ်ညးသၞိၚ်ၜိုဟ်မွဲခိုဟ်မွဲတုဲ ဇၟာပ်မၞိဟ်လေဝ် မိက်သ္ဂောံလုပ်ဇူဗ္ဒါဲညးတၠပညာတံအိုတ်ရ၊ ပညာနွံတုဲ ဇၟာပ်ဒၞာဲဋ္ဌာန်လဵုအာအာလေဝ် ညးတၞဟ်ဒးထိုၚ်သးတဴရ)။

### ဝေါဟာတၟုဟ်
#ပ္တိုန်ဂုဏ်စရာဲ
#ကဵုလာပ်ဗဇဴ
#ရှ်ေသှ်ေရဴဂဴ

### ဝေါဟာလွာ
#ထိုၚ်သးဟိုတ်နူယေလ္ဂူတပ်တး
#ထိုၚ်သးဟိုတ်နူစေတနာမေတ္တာနွံလ္တူညးဂမၠိုၚ်
#ထိုၚ်သးဟိုတ်နူဒှ်ကောန်တီဂုဏ်မိမၜါ

### ဝေါဟာဒစး
#က္ဍုဟ်မၠိ
#တ္ၚံက်
#ပါဲမုက်
#ခါ်ချဟ်
#စဴဗကဗွဲကြဴ
#ချပ်ကဵုဒုဟ်ဒဏ်
#ဇအန်ဇရ
ဂၠု

### [[မန်]]
ဂၠု

### နာမ်
ရံၚ်တဴဟွံညာတ်မွဲသာ် ဆဵုတဴသာ်လမ္စံက်သၟး၊ ညံၚ်ဗ္တံလျးဂိတုဟွံမွယ်၊ ညံၚ်လုပ်အာပ္ဍဲထီုဟွံမွယ်ကဵုပၟတ်လျး။

### အဓိပ္ပါယ်တၞဟ်
#ညံၚ်ရဴအခိၚ်ဂိတုစွေက်ဂှ်ကီု ဂၠုစှ်ေဂၠုစှ်ေလၟေၚ်တ္ၚဲတုဲ ဟွံလအ်ဂိတုစွေက်အိုတ်တုဲ ဂၠံၚ်ဍာန်မွဲတၞုၚ် မုရောဟွံဆဵုတဴမွဲသာ်ကီုရ၊ 
#ညံၚ်ရဴပ္ဍဲသ္ၚိကီု ယဝ်ရပၟတ်ခ္ဍိဟွံမွယ် ပၟတ်ဓါတ်လေဝ်ဟွံမွယ်မ္ဂးတှ်ေ မၞိဟ်နွံတဴပ္ဍဲသ္ၚိတံဂှ် အာကၠုၚ်တရဴဍောတ်တရဴဇၞော်ဂှ်လေဝ် ဂၠုတဴမုဟွံဆဵုမွဲသာ်ရ၊ 
#ညံၚ်ရဴဗ္တံဂိတုဂၠုတုဲ ကောန်ၚာ်တံဟွံဂံၚ်လုပ်ဖဴ ဟွံဂံၚ်စှ်ေသၟဝ်သ္ၚိ ဟိုတ်နူဖေက်ကလော်နူဘွကောန်ၚာ်ဗွဲတုန်၊
#ညံၚ်ရဴဆာန်အိုတ်အစောန်ဟွံမွယ်ကဵုဟိုတ်ဖဵုတုဲ တုပ်တဴညံၚ်ရဴမတ်ဂၠုအာၜါဒိုဟ်ကီုရ။

### လဟီု
#ဆာန်ဂၠုမတ်ၜါ၊ ( ညံၚ်ရဴဆာန်အိုတ်အစောန်ဟွံမွယ်ကဵုဟိုတ်ဖဵုတုဲ တုပ်တဴညံၚ်ရဴမတ်ဂၠုအာၜါဒိုဟ်ကီုရ)။
#ဂၠုဓီုညံၚ်ပြေၚ်ဂၠဴ၊ ( ပွမလက်ဒေါန်ညးလဵုမွဲ ဟီုဟွံကၠိုဟ် ပသောၚ်လေဝ်ကၠိုဟ်လဇုဲတုဲ ဒးဒုၚ်လက်ဒေါန်နူညးမွဲလပါ် တုပ်တဴညံၚ်ပြေၚ်ဂၠဴဒိုဟ်ဓီုဗွဲတုန်)။

### ဝေါဟာတၟုဟ်
#အုပ်ဓီု
#ဂိတုပၠိုတ်
#လျးအိုတ်
#ပၟတ်ပၠိုတ်
#ဂၠုယောပ်
#လဒေါဝ်ဗ္တံ
#မုဟွံဆဵု

### ဝေါဟာလွာ
#ဂၠုမတ်ၜါ
#ဂၠုအာမွဲဗ္တံ
#ဂၠုအာဂၠီအာ

### ဝေါဟာဒစး
#တၟး
#ပၟတ်ဂဵု
#လျးသၞံၚ်
#လျးဂိတု
#လျးပၞာၚ်
#လျးပၟတ်ခ္ဍိ
#အကးဇြုၚ်
#တ္ၚဲစူ
ဂံက်

### [[မန်]]
ဂံက်

### နာမ်
#နွံကဵုဓါတ်ၜိုဟ်၊ ညံၚ်ရဴဍာ်ကလောံ၊  
#ဥတုဂံက်

### အဓိပ္ပါယ်တၞဟ်
#ဍာ်ကလောံ(ရေးခဲ)လေဝ်ညးဟွံဂံက်ရ၊ ဍာ်ဗြဴလေဝ် နွံကဵုဓါတ်ဂံက်နူဍာ်ပၠိုၚ်ဍာ်စောဝ်ကြုၚ်တံရ။
#ဂံက်ကွေံဍာ်မေတ္တာဗှ်ေဂှ်လေဝ် ညံၚ်ရဴဝုတ်ဗၠာဲတံကျာပရေၚ်မေတ္တာညးသ္ကံကီု။
#ဂံက်လောန်ၜက်အာတုဲ စဵုကဵုဒးချိုတ်အာလေဝ်နွံရ၊ ညံၚ်ရဴညးနွံလဒေါဝ်ဂြိုပ်တံ ဟွံမွယ်ကဵုပဠောအ်ယာတ်လတက်မွဲသာ်တုဲ စိုပ်ကၠုၚ်အခိၚ်ဗြဴဂူကီု ဥတုဂံက်လတိုပ်စှ်ေဂၠိုၚ်လောန်တုဲ မၞိဟ်ကီုသတ်တိရစ္ဆာန်တံဂှ်ကီုလေဝ် လဆောဝ်တှ်ေ ဒးချိုတ်အိုတ်လမျီုနူဘဲဒန်ပွမဂံက်ဂှ်မာန်လောဲလောဲရ။

### လဟီု
#ဂံက်ဗြဲပါၚ်ဂတဝ်၊ ( ညံၚ်ရဴဂၟာဂၠဴတံမၚ်ဂၠဴလဒေါဝ်ဗြဴတုဲ ဂတဝ်ပါၚ်ကွိုၚ်တၚ်က္ၜံၚ်ၜါတၞုၚ်ဇီုဒး)။
#ဂံက်လောန်ဂွံယဲ၊ (ညံၚ်ရဴကောန်ၚာ်တံဝေၚ်ဍာ်ဗြဴလအ်အာတုဲ မိမတံဟီုဒေါန် လ္ပဝေၚ်ဍာ်ဗြဴဂၠိုၚ် ဟွံလအ်ဂွံယဲ)။
#ဍာ်မေတ္တာဗှ်ေဂံက်ကွေံရ၊ ( ကဝေၚ်တံကျာမေတ္တာ ဍာ်မေတ္တာဗှ်ေ ဂံက်တဴဗွဲမလောန် ၜိုဟ်သိုဟ်ကွေံရ)။

### ဝေါဟာတၟုဟ်
#ၜိုဟ်
#ကျာလပိုက်ပြဳပြဳ
#ကျာၜဳတိတ်
#ဍာ်ကလောံ
#ဍာ်ဗြဲ

### ဝေါဟာလွာ
#ဂံက်ဗြဲပါၚ်ဂတဝ်
#ဂံက်လောန်မကြိုက်ဟအောတ်
#ဂံက်လောန်ဒှ်ယဲ

### ဝေါဟာဒစး
#ကတဴ
#ပရာန်
#တ္ၚဲကာတ်
#ပၟတ်ဂဵု
#အု
#အပ်
ကၞုဲ

thumb|ကၞုဲ
## [[မန်]]

ကၞုဲ

### နာမ်
#သတ်ဂြိုပ်နွံဇိုၚ်ပန်လေဝ်ကော် ဇိုၚ်ၜါလေဝ်ကော်၊ လွဳကောန်နကဵုတှ်၊  တုပ်ညံၚ်မၞိဟ်ကီု

### နိရုတ်
ကၞုဲ  ( မၞိဟ် ကၠာဲဒှ်ကၠုၚ်နူကၞုဲလေဝ်ကေၚ်မိၚ်ညးဟီုလဝ်)

### ပွံၚ်အက္ခရ် နဲတၞဟ်
#ကနယ်၊ က္ဏုယ်၊  ကဏုဲ၊ က္ဏယ်၊  က္ဏုဲ

### ဗွဳဗွူလအာကၠုၚ်မံၚ်စံၚ်
# ကၞုဲဏံဂှ် လွဳကောန်နကဵုတှ်ကီုရ။
#  ၜံၚ်ကောန်မွဲအလန်တှ်ေမွဲရ။
#  စၞစအဟာရဂှ်တှ်ေ သတ်ဆုသတ်ဒုန်ဒးစိုတ်ကွေံကွေံ၊  လဆောဝ်တှ်ေ စၞပိုဲမၞိဟ်စဂွံဂှ်လေဝ် ကၞုဲတံစဂွံဖအိုတ်ရဂၠိုၚ်။
# ဗီုပြၚ်လအာကၠုၚ် ညံၚ်ရဴမၞိဟ်ကီုတုဲ ဟိုတ်နူအဆက်ဆက်ပိုဲမၞိဟ်ဏံ နူမူလဂွံဒှ်ကၠုၚ်မၞိဟ်တ္ၚဲဏံမာန်ဂှ် ပွမပြံၚ်သၠာဲနူကဵုလောန်ကၠုၚ် ၜိုတ်ၜါပိပြာကာဋိကတ်သၞာံတေံ။
# ကၞုဲနွံသီုဇိုၚ်ဂတဇိုၚ်လက္ကရဴ၊ ဇိုၚ်ဂတဂှ်ကော်စတဲကၞုဲလေဝ်ဂွံရ၊ ဒုၚ်လဝ်ယၟုဇိုၚ်ဂတဂှ် ဟိုတ်နူကၞုဲစကာကွာ်အာကၠုၚ်လေဝ် စကာဇိုၚ်ပန်ကွာ်ရ၊ လဆောဝ်တှ်ေ စကာဇိုၚ်လက္ကရဴၜါဒိုဟ်လေဝ်ကွာ်ရ။
# ကၞုဲဂွံဆဵုဂဗကေတ်ဇၟာပ်ဒၞာဲမာန်ရ၊ (ပါဲနူတိုက် Polar continent ယူရောပ်ကဵုတိုက်အဵုသတေလေဲ)။
# ကၞုဲဒှ်သတ်ဂြိုပ်မြက်မွဲတုဲ  သီုကဵုဂၠါန်ဝေၚ်မံၚ်ဟွံညိၚ်။

### ဝေါဟာလွာ
#ကၞုဲကၟက် ။
#ကၞုဲၝောံ
#ကၞုဲဒတုံအကြာကၠဵု ။
#ကၞုဲဗောဓိသတ် ။

### ဝေါဟာတၟုပ်
#ကၞုဲ
#ကနဲ
#ကနယ်

### ဝေါဟာဒစး
#ကၠဵု
#ခရံက်

### လဟီု
#ဂၠါန်ညံၚ်ကၞုဲ ( ဟွံမံၚ်ညိၚ်ၚ်တုဲ ချဳဒရာၚ်မံၚ်တွဵုညံၚ်ရဴကၞုဲဂှ်၊  ဟေကောန်ကၞုဲလေဝ်ကော်ဂကောန်ၚာ်ဂှ်)
#ကၞုဲဒတုံအကြာကၠဵု ( ညံၚ်ရဴမၞိဟ်မွဲနွံမံၚ်အကြာလဒေါဝ်ၜါလပါ်တုဲ အာလပါ်တေံလေဝ်ဂိ အာလပါ်ဏံလေဝ်ဂိ ဟိုတ်နူကၠဵုကဵုကၞုဲဟွံကိတ်ညဳမံၚ်မွဲစွံစကွေံ၊ ပါဲနူတၠလွဳလဝ်မွဲစွံမ္ဂးတှ်ေ ကၞုဲကဵုကၠဵုမံၚ်ဒးညးသ္ကံ)
#ကၞုဲဗောဓိသတ် (မွဲအခိၚ်တေံ ကျာ်တြဲဂေါတမ ဘဝနူအတိက်တေံ ကေၚ်ဒှ်လဝ်ဘဝကၞုဲတုဲ ကေၚ်ရီုဗၚ်လဝ်ဂကူကၞုဲဂမၠိုၚ်)
#ကၞုဲတၠပညာ ( ညံၚ်ရဴသၟိၚ်ကၞုဲတက်ပြယာဲကဵုကျာံပံက်ပါၚ်တုဲ မတ်ကျာံကၟာတ်ကၞုဲဒံၚ်သၠာ်အာသြၚ်လပါ်တေံရ၊ ဣဏံပြယာဲညံၚ်သၟိၚ်ကၞုဲဂွံဗၠးဘဲဂစိုတ်နူကျာံ)
#ကၞုဲဒးခရံက်၊ ( ကၞုဲဟွံဒးစိုတ်ခရံက်ကွေံကွေံတုဲ ညးတေံက္ဍုဟ်ခရံက်ဖဲဟေၚ်  လဆောဝ်တှ်ေဇိုၚ်တဲကၞုဲ ပေါတ်သ္အးခရံၚ်တံ စဵုကဵုဇိုၚ်တဲဒှ်သရဆီတိတ်အာရ)

## နိဿဲ
ကဏ္ဍ:တိရစ္ဆာန်
ဂေါဝ်

### [[မန်]]
ဂေါဝ်

### နာမ်
#ဗီုပြၚ်ဆဵုညာတ်တုဲ ကၠောန်ဗဒှ်ကဵုစိုတ်ဏံစောဲစပ် နွံကဵုပွမပေၚ်စိုတ် ။
#နွံကဵုအဝဲပၟာဏဍိုက်ပေၚ်

### အဓိပ္ပါယ်တၞဟ်
#ညံၚ်ရဴညးမဟီုအာလပါ်ကျာစေတဳမ္ဂးတှ်ေ (စေတဳဏံဂေါဝ်)ကွေံညးဟီုတဴရ၊ (ကျာ်ပဋိမာရုပ်)ဏံဂေါဝ်ကွေံရ၊
#ယဝ်ရသွက်ဝတ္ထုမွဲမွဲကီု သွက်ပိုဲမၞိဟ်ဓမ္မတာဏံတှ်ေ စသုၚ်စကျေဝ်ဂၠိုၚ်နူဂေါဝ်တုဲ ယဝ်ဂေါဝ်ဒးပါဏောၚ်တှ်ေ (ကျေဝ်ဂေါဝ်)ဗီုဏံထပ်စုတ်ကျေဝ်တုဲ သုၚ်စောဲကော်စအိုတ်ရ။
#ညံၚ်ရုပ်ကျာ်တြဲကီု ကျာဲတြဲကျေဝ်ဂှ်ဟီုစအောန်တုဲ ကျာတြဲဂေါဝ်ဟီုတဴအိုတ်ရ။
#ဂေါဝ်ဏံလေဝ် သုၚ်စောဲသွက်ရုပ်ကျေဝ်ဂေါဝ်သၟးဟွံသေၚ်တုဲ ဒ္ဂေတ်ပွကျေဝ်ဂေါဝ်လေဝ်ညးကော်၊ စိုတ်ဂေါဝ်စိုတ်တပ်စိုတ်အးသီုဏံလေဝ်ဂွံအဓိပ္ပါဲကီုရ။
#ဂေါဝ်ဏံမွဲဂှ် သုၚ်စောဲဂွံဇၞာပ်ဒၞာဲဗွဲမဂၠိုၚ်တုဲ ယဝ်နွံကဵုဖဵု ဟီုစိုပ်အာလပါ်ခိုဟ်နွံကဵုၚုဟ်မးဏောၚ်တှ်ေ ဂေါဝ်ဏံလေဝ်လဆောဝ်တှ်ေ ပါအာနွံတဴကီုရ။

### လဟီု
#စိုတ်ဂေါဝ်ညးထိုၚ်သး၊ (ညံၚ်ရဴစိုတ်ယောလ္ဂူတပ်တးတုဲ ဒၞာဲလဵုအာအာမံၚ်မံၚ်လေဝ် ညးတၞဟ်ထိုၚ်သးအိုတ်ရ)။

### ဝေါဟာတၟုဟ်
#ကျေဝ်
#ဆာန်ဠာန်
#လုပ်မတ်ၜါ
#တပ်တး
#ယေလ္ဂူ
#အးဇ္ၚး
#ယေန်သၞာၚ်

### ဝေါဟာလွာ
#ကျေဝ်ဂေါဝ်ညံၚ်မိပပဝတဳ
#ကျေဝ်ဂေါဝ်ဆာန်ဠာန်ညံၚ်ကောန်ဝုတ်ဒေဝတဴသွဝ်
#ကျာ်စေတဳဏံဂေါဝ်ကွေံရ၊
#ကျာ်ပဋိမာရုပ်ဏံဂေါဝ်ကွေံရ၊
#ကောန်ၚာ်ဏံကျေဝ်ဂေါဝ်ဆာန်လာန်ကွေံရ၊

### ဝေါဟာဒစး
#ပရေံ
#ၚေတ်ပေတ်
#ပပ်ပဳ
ဂၠုဲ

### [[မန်]]
ဂၠုဲ

### နာမ်
#ညးမဒးမံၚ်သၟဝ် ဒးဒုၚ်ကလၚ်အသမ်ပၟိၚ်နာဲတၠ၊  ညးဟွံမွယ်ကဵုအခေါၚ်ပၠန်ဂတးတုဲ ဒးမံၚ်သၟဝ်တဲတၠအဝဵုတံ၊

### ပွံၚ်အက္ခရ် နဲတၞဟ်
#ဂလုဲ ၊  ဂလုယ် ၊ 

### အဓိပ္ပါယ်တၞဟ်
#ဂကူဟွံမွယ်ကဵုဍုၚ်ဂှ် ဒှ်ဍိက်ဂၠုဲဂကူနွံကဵုအဝဵုဂှ်မာန်ရ၊ ညံၚ်ဂွံဗၠးတိတ်နူဘဝဍိက်ဂၠုဲဂှ် ဂကူညးကဵုညးဒးရုန်ဂ္စါန်ကေတ်ကေတ်ရ။
#ညံၚ်ရဴအခေတ်ကၠာတေံကီု ကောန်ဝုတ်ဇကုသွံကဵုသေဋ္ဌဳသ္ပဍိက်ဂၠုဲပ္ဍဲကဵုသေဋ္ဌဳဂှ် ၜိုတ်ဆဂွံသၠာဲကေတ်ကဵုစၞစအဟာရမွဲတ္ၚဲၜါဗဂါပ်ဗီုဏံလေဝ်နွံရ။
#အခေတ်တ္ၚဲဏံပၠန် ညံၚ်ရဴကောန်ၚာ်ကၠေံကီု ဍေံရပ်ဏာကောန်ၚာ်တံသွက်သ္ဂောံဍိက်ဂၠုဲညးနွံကဵုထတ်သြန်တံလေဝ် ဒးစွံသတိကွေံ။

### လဟီု
#ဟွံမွယ်ကဵုပညာ ဒှ်ဍိက်ဂၠုဲညး၊ ( ညံၚ်ရဴဟွံမွယ်ကဵုပညာတုဲ တုပ်တဴညံၚ်ရဴပြေၚ်ဂၠဴတံ ဒးဒုၚ်စကာဇြဟတ်ရ၊ ဘွဂၠုဲဏံဂွံတိက်ဗၠးအာမ္ဂးတှ်ေ ဒးလ္ၚတ်ပညာညံၚ်ဂွံဇၞော်မေါဝ်တုဲ သွက်ဂွံသ္ဂုတ်သွာတ်သွက်ဘွဇကု ညံၚ်ဂွံနွံကဵုၚုဟ်မးတုဲ ညံၚ်ရဴဟွံဒးဒုၚ်စကာနူညးကဆံၚ်လ္တူကီု ဟွံဒးဒုၚ်သ္ပဍိက်ဂၠုဲညးတၞဟ်ရ)။
#သ္ပဂၠုဲညးဟွံဖဲဏီဟာ၊ ( ညံၚ်ရဴဂကူမွဲဂှ်ကီု  ကောန်ဂကူတံဂှ် ဟွံမွယ်ကဵုနဲကဲဗဂဵုလဟဵုသွက်ဂကူဇကုတုဲ သွာၚ်နာနာထေက်ကဵုဒးနွံပ္ဍဲဂကူဇကုဂှ်လေဝ် အိုတ်ပိုတ်ကၠုၚ်ဒၟံၚ်ဇၟာပ်သွာၚ်တုဲ ဂကူဂှ်ဟေၚ်ဒတုံနွံဒၟံၚ်သၟဝ်တုဲဂကူတၠအဝဵုတံမာန်တုဲ ဟီုစ သ္ပဂၠုဲညးဟွံဖဲနွံဟာ)။

### ဝေါဟာလဝါ
#ကောန်ဍိက်သ္ၚိသေဋ္ဌဳ။
#ဂၠုဲနွံပ္ဍဲထံၚ်−(သ္ၚိစာတ်)။
#ဂၠုဲဂဥုဲဝိဝိၚ် (ညံၚ်ညးစောဲကဵုဂဥုဲဝိဝိၚ်ၜူမာဲနာနာတံဂှ်တုဲ ညံၚ်ရဴဒှ်မံၚ်ဂၠုဲဂဥုဲတံဏံကီုရ)။
#ဘဝဍိက်ဂၠုဲ ဟွံမွယ်ကဵုအခေါၚ်အရာ။
#အဲဒှ်ဍိက်ဂၠုဲဗှ်ေမွဲအာယုက်ရ၊ ( ညံၚ်ရဴဝုတ်ဗၠာတံချူဝေၚ်လိက်ကဝေၚ် ဒဒှ်ရဆာန်ဒေံဝုတ်ကညာမွဲတုဲ ဗက်အလိုက်ညံၚ်ရဴဂၠုဲမွဲ ဗီုလဵုဒေံဝုတ်စကာဂှ် ကောဗၠာဲကၠောန်ပ္တုဲရေၚ်တၠုၚ်ကဵုဖအိုတ်)။
#မၞိဟ်ဟွံမွယ်ကဵုပညာ ဒှ်ဍိက်ဂၠုဲညးမွဲအာယုက်ရ။

### ဝေါဟာတၟုပ်
#ဍိက်
#ပၠက်
#ကောန်ကမၠောန်
#ကောန်လိၚ်
#ဍိက်ဘိၚ်
#ဍိက်ၜံက်
#ဍိက်အရက်
#ဍိက်ဂဥုဲ
#ဍိက်မေထုန်
#ဍိက်အာရီု

### ဝေါဟာဒစး
#သေဋ္ဌဳ
#သမ္ၚေဟ်
#ကောန်သၟိၚ်
#ဨကရာတ်
#အမာတ်ဒဴဗညာ

## နိဿဲ
ကဏ္ဍ:လိက်ပတ်မန်
ဇွိ

### [[မန်]]
ဇွိ ၊  ကွးဇွိတဲပါဲ ညံၚ်ရဴမှာထေရ်မဂ္ဂလာန်

### နာမ်
ညံၚ်ရဴကွးဇွိ−ကော်စလပါ်တဲပါဲကျာ်တြဲဂေါတမ မှာထေရ်မဂ္ဂလာန်

### ပွံက်အဓိပ္ပါဲတၞဟ်
#အခေတ်ကျာ်တြုဲဂေါတမလေဝ် ညံၚ်ရဴမှာထေရ်မဂ္ဂလာန်မွဲဂှ် စွံလဝ်ကွးလပါ်တဲပုၚ်ကော်စကွးသ္တုံဂွံအဓိပ္ပါဲရ။

### ဝေါဟာတၟုပ်
#လပါ်ပါဲ
#ကရေက်လပါ်ပါဲ
#သ္ကဲဍာန်လပါ်ပါဲ

### ဝေါဟာဒစး
#ပုၚ်
#လပါ်ပုၚ်
#ဂၠံၚ်ဍာန်လပါ်ပုၚ်
သ္တုံ

### [[မန်]]
သ္တုံ ၊ ကွးတဲပုၚ် ညံၚ်ရဴမှာထေရ်သာရိပိုတ်

### နာမ်
ညံၚ်ရဴကွးသ္တုံ−ကော်စလပါ်တဲပုၚ်ကျာ်တြဲဂေါတမ မှာထေရ်သာရိပိုတ်

### ပွံက်အဓိပ္ပါဲတၞဟ်
#အခေတ်ကျာ်တြုဲဂေါတမလေဝ် ညံၚ်ရဴမှာထေရ်သာရိပိုတ်မွဲဂှ် စွံလဝ်ကွးလပါ်တဲပုၚ်ကော်စကွးသ္တုံဂွံအဓိပ္ပါဲရ။

### ဝေါဟာတၟုပ်
#လပါ်ပုၚ်
#ကရေက်လပါ်ပုၚ်
#သ္ကဲဍာန်လပါ်ပုၚ်

### ဝေါဟာဒစး
#ပါဲ
#လပါ်ပါဲ
#ဂၠံၚ်ဍာန်လပါ်ပါဲ
အဝါဟမၚ်္ဂလ

### [[မန်]]
အဝါဟမၚ်္ဂလ

### နာမ်
ပွမသ္ပမ္ၚဵုထပ်တဲသ္ၚိကောန်ၚာ်တြုံ

### ပွံက်အဓိပ္ပါဲတၞဟ်
#ကၠောန်ပေါဲသ္ဘၚ်မ္ၚဵုထပ်တဲ ပ္တုဲကေၚ်ကာနာနာအိုဿီုဂှ် တုဲပ္ဍဲသ္ၚိလပါ်သၟတ်တြုံမထပ်တဲဂှ်ရ။
#ဗွဲမဂၠိုၚ်တှ်ေ ကၠောန်သ္ဘၚ်မ္ၚဵုထပ်တဲမၚ်္ဂလဏံဂှ် ကၠောန်သ္ပပ္ဍဲကဵုသ္ၚိသၟတ်ဗြဴတံဂၠိုၚ်နူအာကၠောန်သ္ပပ္ဍဲကဵုသ္ၚိကောန်ၚာ်တြုံတံရ။
#အခေတ်တ္ၚဲဏံ ပွမသ္ပမ္ၚဵုထပ်တဲပ္ဍဲသ္ၚိကောန်ၚာ်တြုံဂှ်အောန်ကၠုၚ်တုဲ  ဘာသာမန်ပိုဲတှ်ေ သ္ပမ္ၚဵုထပ်တဲတုဲမ္ဂးတှ်ေ ကောန်ၚာ်တြုံတံဂှ် ဒှ်ဂမာန်သ္ၚိမိမသၟတ်ဗြဴတံဂှ်တုဲ သွက်ဂွံဗိုၚ်ကၠောန်ကမၠောန်ပ္ဍဲသ္ၚိမိမသၟတ်ဗြဴတံရ၊ ဟိုတ်သာ်ဂှ်ဟေၚ်  စှ်ေဒၞာဲတုဲတှ်ေ မၞိဟ်တြုံတြုံတံ ဒးအာမံၚ်ပ္ဍဲသ္ၚိသၟတ်ဗြဴတံဖအိုတ်ဂၠိုၚ်။

### ဝေါဟာတၟုပ်
#သ္ပမ္ၚဵုထပ်တဲပ္ဍဲသ္ၚိမၞိဟ်သၟတ်တြုံတြုံတံ
#ထပ်တဲ
#မ္ၚဵုမၚ်္ဂလ
#သၞက်ဂရေဲ
#စှ်ေဒၞာဲ
#ဒှ်တြုံဗြဴညးသ္ကံ
#ပအပ်ထပ်တဲ
#ဇိုန်ဏၚ်
မုဟ်တင်၊ ကျာ်စေတဳ ခရိုင်ဖာသီ

**ကျာ်မုဟ်တင် (Mawtinzun Pagoda)** (ဗၟာ: မော်တင်စွန်းဘုရား), နကဵုယၟုပေင်ပေင်မ္ဂး မဟာကုဋရံသဳ ကျာ်ဓါတ်သော် မုဟ်တင်)  (ဗၟာ: မဟာမကုဋရံသီဆံတော်ရှင် မြတ်မော်တင်စေတီတော်) ဂှ် ဒှ်ကျာ်စေတဳ မနွံပ္ဍဲမုဟ်ၜဳ ဍုင်ငပုတော၊ ခရိုင်ဖာသီ၊ ရးဇမၞော်ဨရာဝတဳ၊ ရးနိဂီုပံင်ကောံဗၟာရ။ ကျာ်ဂှ် နွံပ္ဍဲၜဳမုတ္တမ မ္ၚးသ္ၚောဲသ္ၚောဲ ကုမုဟ်တင်သြင်ၜဳရ။  ပြင်ၜဳမအာကဵုကျာ်ဂှ် ကၠိုဟ်မွဲသၞာံ ဗၠိုက်ဒၟံင်ဍာ်၊ ဆပ္ဍဲအခိင် ဂိတုဖဝ်ရဂိုန် အခိင်မကၠောန်သဘင်ကျာ်ဟေင် ဂၠံင်ပံက်အာကဵုကျာ်ဂွံရ။ သဘင်ကျာ်မုဟ်တင်ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နူဂိတုဖဝ်ရဂိုန်။အတိုင်ဝင်ကျာ် မချူဗၟံက်ထ္ၜးလဝ်ဂှ်မ္ဂး ပ္ဍဲကဵု မဟာသက္ကရာဇ် ၁၀၃ သၟာဗၞိက်မန်ၜါ ကော ကဵု ဒေအ် တပေါ ကဵု တဗဝ် အခိင်မကလိဂွံနင် ဓါတ်သော်ကျာ် ပ္ဍဲအခိင်မတတ် မုဟ်တင်နာဂရ မဒှ်ဒၞာဲသၟိင်နာ် ဇေယျသေန မပကင်ရင်ဒၟံင်ဂှ် သၟိင်နာ်က္ညဏာ ဓါတ်သော်ၜါတၞုင်တုဲ အာပ္တန်လဝ် ကဵု မုဟ်တင်ဂှ်ရ။ ကျာ်စေတဳဝွံ ဒှ်ကျာ်ခေတ်တြေံမွဲတုဲ သၟိင်ဍုင်ဗုကာံလေဝ် ကေင်ပလေဝ်လဟဵုပတိုန်လဝ်ကီုရ။

## နိရုတ်
ယၟုမ္ဂး မုဟ်တင် ဂှ် ဒှ်အရေဝ်မန် မဂွံအဓိပ္ပါယ် တၞုင်မုဟ်မဒှ်ဒၟံင် ညံင်ဗီုတင်တဲ။ ယၟုဗၟာ မော်တင်စွန်း ဂှ် မော်တင်ဂှ် ဒှ်ယၟုမန်တုဲ စွန်း ဂှ် ဒှ်ဗီုဗၟာ မထပ်စုတ် ဗွဲကြဴဏအ်ရ။

## ဝင်
အတိုင်ဝင်ကျာ်မ္ဂး မဟာသက္ကရာဇ် ၁၀၃ တပေါ ကဵု တဗဝ် ကောန်ဗၞိက် ကောဒေအ်ၜါတၠ ကလိဂွံဓါတ်သောက် နူဗုဒ္ဓဂါယာတုဲ အဃောမစဴကၠုင် ပ္ဍဲတရဴဍာ်ဂှ် ဒးတတ်မုဟ်တင်နဂရ မဒှ်ဒၞာဲ သၟိင်နာ်ဇေယျသေန မပကင်ရင်ဒၟံင်တုဲ သၟိင်နာ် က္ညနိမန်ဏာ ဓါတ်သောက်ၜါတၞုင်တုဲ သၠိုင်ဒက်လဝ် စေတဳဝွံရ။ 
နူဂှ် သၟိင်မပတိုန် တတိယသံဃာယန သဳရိဓမ္မာသောကဂှ် ကလေင်လဟဵုပတိုန်မွဲဝါ၊ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်သာသနာ ၂၃၆ ဂှ် မှာထေရ်မဟာမောဂလ္လိတိဿ ကေုာံ မှာထေရ်ဥတ္တရ ညးၜါ ကေုာံ သၟိင်ဍုင် ကလေင်လဟဵုပတိုန်မွဲဝါ၊ သက္ကရာဇ်ဍုင် ၄၅၇ ဂှ် သၟိင်ဍုင်ဗုကာံ အလံင်စဳသူ နကဵုဖံင်စိုပ်ကၠုင်ဒၞာဲဂှ်တုဲ ကလေင်ဇၞော်လဟဵုပတိုန် စဵုကဵု ၄၀ ဟတ်။ စတမ်နူဂှ်တုဲ ဇၟာပ်မစိုပ် ဂိတုဖဝ်ရဂိုန်ပေင်မ္ဂး ကၠောန်သဘင်ပူဇနိယကျာ်ရ။

## သဘင်ကျာ်
သဘင်ကျာ်ဂှ် စကၠောန် နူစ ဖဝ်ရဂိုန်မွဲမံက် စဵုကဵု ဂိတုပေင် ပွိုင် ၁၅ တ္ၚဲပေင်င်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ်မ္ဂး ဍာ်ၜဳဇတ်စှ်ေနူကဵု သြင်ကွာ်အာ ဇရေင်ကျာ်ဂွံရ။ အခိင်တၞဟ်မ္ဂး ဍာ်ဗၠိုက်ဒၟံင် ကၠိုဟ်မွဲသၞာံရ။ အရာဏအ်ဂှ်လေဝ် ဒှ်အရာတၟေင်မွဲကီုဂှ် ညးဒေသတအ် စၟတ်သမ္တီလဝ်ရ။ တုဲပၠန် ညးမကၠုင်လ္ၚောဝ်ကျာ်တအ်ဂှ် ပူဇဴသၟိင်နာ်တုဲ ရာဒနာတဴ အတိုင်ပၟိက်ဆန္ဒဇကုအိုတ်ရ။

## နိဿဲ

ကဏ္ဍ:Coordinates not on Wikidata
ကဏ္ဍ:BEHM
ဘာရာမညနိကာယ ပွိုၚ်ဍုၚ်မုဟ်ဍုၚ်

# ဘာလောကသုခ၊လှာ
# ဘာဇၞော်၊ကွာန်လှာ
# ဘာကျာ်သြဳမန်၊ကွာန်လှာ
# ဘာသဳဟရာဇာ၊ကွာန်လှာ
# ဘာဒေါဝ်၊ကွာန်လှာ
# ဘာပါၚ်ဂၠံၚ်၊ကွာန်လှာ
# ဘာသုဓမ္မရီု၊ယေန်ဒံၚ်
# ဘာဒဵုလေံကြာ၊ယေန်ဒံၚ်
# ဘာတြေံ၊ယေန်ဒံၚ်
# ဘာတၟိ၊ယေန်ဒံၚ်
# ဘာတိုက်၊သၞေဟ်ဗ္ဒဝ်
# ဘာဒုန်၊သၞေဟ်ဗ္ဒဝ်
# ဘာဆု၊သၞေဟ်ဗ္ဒဝ်
# ဘာဝါလုက်၊သၞေဟ်ဗ္ဒဝ်
# ဘာဓမ္မပါလ၊သၞေဟ်ဗ္ဒဝ်
# ဘာသုခေါဒါယ၊သၞေဟ်ဗ္ဒဝ်
# ဘာစိတ္တဝိဝေကာရာမ၊အၜေတ်
# ဘာတြေံ၊ဒဵုမာဲ
# ဘာကျာ်ဗတဳ၊ဒဵုမာဲ
# ဘာတြေံ(ဘာဇၞော်)၊ခဗုဲ
# ဘာကျာ်၊ခဗုဲ
# ဘာတိုက်(ဘာတြေံ)၊ခဗုဲ
# ဘာသီ၊ခဗုဲ
# ဘာထုၚ်မၚ်၊ထုၚ်မၚ်
# ဘာဓမ္မာနုဂ္ဂဟ၊တံၚ်ပိုအ်
# ဘာတြေံ၊တံၚ်ပိုအ်
# ဘာတၟိ၊တံၚ်ပိုအ်
# ဘာကံစိၚ်တြေံ၊ကံခပဳထဝ်
# ဘာကျာ်၊ကံခပဳထဝ်
# ဘာအနာၚ်၊ကံခပဳထဝ်
# ဘာကျာ်ဇၞော်၊ကၠံသတ်
# ဘာခရိုဟ်၊ကၠံသတ်
# ဘာပြာဿဒ်၊ကၠံသတ်
# ဘာဝေဠုဝန်၊ကၠံသတ်
# ဘာသၟိၚ်၊ကၠံသတ်
# ဘာဒဵုကျာ်လ္ဂုၚ်ဍောတ်၊ဘာဒေါဝ်
# ဘာဝၚ်ဗကောတ်၊ဘာဒေါဝ်
# ဘာလွဳမာန်ရတ်၊ကၟာဝက်
# ဘာဝါသက္ကော၊ကၟာဝက်
# ဘာကၟာဟရေဟ်၊ကၟာဝက်
# ဘာဝါဟိုန်၊ကၟာဝက်
# ဘာဇၞူလွဳမာန်၊ကၟာဝက်
# ဘာစောဝ်ၜဵု၊ကၟာဝက်
# ဘာလျးရတ်၊ကၟာဝက်
# ဘာကျာ်ဇြာတၟိ၊ကၟာဝက်
# ဘာဓမ္မသာသနာ၊ကၟာဝက်
# ဘာထံၚ်ကအ်လဒ၊ကၟာဝက်
# ဘာသာသနာပါလ၊ကၟာဝက်
# ဘာဗောဓိစေတီ၊ကၟာဝက်
# ဘာဇၞူရတ်၊ကၟာဝက်
# ဘာတာလုယျာန၊ကၟာဝက်
# ဘာလွဳမာန်ထဝ်၊ကၟာဝက်
# ဘာလျးသာသနာ၊ကၟာဝက်
# ဘာကျာ်ဇြာတြေံ၊ကၟာဝက်
# ဘာရတ်သြန်၊ကၟာဝက်
# ဘာဂါတ်၊ဝၚ်တၟံ
# ဘာတာ၊လေံတက်
# ဘာတိုက်၊လေံတက်
# ဘာတြေံ၊အခေါန်
# ဘာတၟိ၊အခေါန်
# ဘာမန်အံၚ်ဇၞးဆာဲ၊နာၚ်သၠုၚ်
# ဘာတြေံ၊နာၚ်သၠုၚ်
# ဘာသုဝဏ္ဏဟံသာ၊နာၚ်သၠုၚ်
# ဘာတၟိ၊ကျာ်ကဴ
# ဘာတြေံ၊ကျာ်ကဴ
# ဘာဓမ္မိကာရီု၊ကျာ်ကဴ
# ဘာတၟိ ကၟာၜါ၊ကျာ်ရဲ
# ဘာတြေံ ကၟာၜါ၊ကျာ်ရဲ
# ဘာဓမ္မရံသီ၊ကျာ်ရဲ
# ဘာတိုက်၊ကျာ်ရဲ
# ဘာသုသာန်၊ကျာ်ရဲ
# ဘာကၠအ်ကြုက်၊ပါၚ်ကၟာ
# ဘာသဳတာရီု၊ပါၚ်ကၟာ
# ဘာဒေါဝ်၊ပါၚ်ကၟာ
# ဘာဓမ္မာစာရ၊ဝၚ်ဒုန်
# ဘာဝါကြေၚ်၊ဝၚ်ဒုန်
# ဘာတဵု၊ဝၚ်ဒုန်
# ဘာမဏိသြဃ၊ဝၚ်ဒုန်
# ဘာဗၟံက်၊ဝၚ်ဒုန်
# ဘာထဝ်၊ဝၚ်ဒါ
# ဘာဝေဇယန္တာ၊ဝၚ်ဒါ
# ဘာတြေံ၊ကအ်ခၠဲ
# ဘာဂြိုပ်၊ကအ်ခၠဲ
# ဘာသာသနာပါလ၊ကြုၚ်ပါ်
# ဘာတၟိ၊ကြုၚ်ပါ်
# ဘာဒေါဝ် ၝောၚ်မှ၊ကြုၚ်ပါ်
# ဘာကျာ် ၝောၚ်မှ၊ ကြုၚ်ပါ်
# ဘာသိဝေသဳ၊မုဟ်ဍုၚ်
# ဘာအံၚ်စေတီ၊မုဟ်ဍုၚ်
# ဘာကၠအ်ပၞဟ်၊မုဟ်ဍုၚ်
# ဘာတသိုခ်ဍုၚ်မန်၊မုဟ်ဍုၚ်
# ဘာမန်၊မုဟ်ဍုၚ်
# ဘာအံၚ်သိဒ္ဒိ၊မုဟ်ဍုၚ်
# ဘာအံၚ်ထဝ်မောဝ်၊မုဟ်ဍုၚ်
# ဘာဇိုၚ်ဒဵုကျာ်တၟံဍောတ်၊မုဟ်ဍုၚ်
# ဘာဓမ္မဝိဟာရ၊မုဟ်ဍုၚ်
# ဘာသုဝဏ္ဏဘူမိ၊မုဟ်ဍုၚ်
# ဘာတၟိ၊ကအ်ပြိုၚ်
# ဘာဇၞော်၊မယာန်
# ဘာအၚ်ဝ၊တာ
# ဘာကျာ်၊ကအ်ခပုၚ်
# ဘာသိရဳဓမ္မ၊ကအ်ခပုၚ်
# ဘာဓမ္မဝိဟာရဳ၊ကအ်ခပုၚ်
# ဘာသၞိၚ်ဓရ်၊ကအ်ခပုၚ်
# ဘာမ္ၚဵုအံၚ်ဇၞး၊ကအ်ခပုၚ်
# ဘာကွိက်ရတ်၊ကအ်ခပုၚ်
# ဘာလွဳမာန်ရတ်၊ကအ်ခပုၚ်
# ဘာကျာ်ဂၞု၊မှိၚ်ဂနိၚ်
# ဘာကွိက်လှ၊ကွိက်လှ
# ဘာဝၚ်စိၚ်၊မျိုၚ်ကုၚ်
# ဘာတိုက်၊နာၚ်ပြိုၚ်
# ဘာကျာ်၊နာၚ်ပြိုၚ်
# ဘာဂၠံၚ်ဇၞော်၊ကွိက်ဝါန်
# ဘာပလိုၚ်အိန်၊ကွိက်ဝါန်
# ဘာတိုက်၊လာံသဴ
# ဘာတိုက်၊ၜဝ်
# ဘာထဝ်၊ၜဝ်
# ဘာသဒ္ဓမ္မာရာမ၊မျာၚ်ကုန်

## နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာရာမညနိကာယ
ဘာရာမညနိကာယ ရးဇၞော်လ္ဂုၚ်

### ဗဟာန်
# ဘာဂဥုဲကၟာဆီ
# ဘာပညာဒိပ္ပဝိဟာရ
# ဘာဓမ္မဝံသ
# ဘာဗောဓိသုခ
# ဘာဇၞော်ပရိယတ္တိတၟံကၞေၚ်
# ဘာနန်ထဝ်
# ဘာမဏိဝဇဳရာရာမ
# ဘာမန်ကြုက်ပိ
# ဘာဇိုၚ်ကျာ်
# ဘာသဳလဘဏ်
# ဘာမျာန်အံၚ်
# ဘာအာစိဏ္ဏာရာမ
# ဘာတၟံကၞေၚ်
# ဘာသိၚ်္ဃုတ္တရ
# ဘာမဏိပုပ္ဖ
# ဘာခလံက်ဟပြု
# ဘာသၚ်္ဂဇာ
# ဘာဇၞူမန်

### ဥက္ကလာပ-သၠုၚ်ကျာ

# ဘာဇၞူဓမ္မသုခ
# ဘာပရိယတ္တိမန်-ကာန်နဳ
# ဘာသဳရိမန်
# ဘာသဳလရာမညပရိယတ္တိမန်
# ဘာထဝ်ဟံဂါံ
# ဘာမန်ဥက္ကလာပ
# ဘာမန်အံၚ်သိဒ္ဓိ
# ဘာပညာဇောတိက
# ဘာရာမညပရိယတ္တိ
# ဘာသာသနာပါလ
# ဘာကျာ်မြဟ်(ဘာကျာ်)
# ဘာၜိုပ်ထဝ်
# ဘာဣန္ဒပါလ
# ဘာဇေယျဝံသ

### ဥက္ကလာပ-သၟဝ်ကျာ

# ဘာမန်ဟံသာဝတဳ
# ဘာသဳရိမၚ်္ဂလပရိယတ္တိ
# ဘာကျာ်ဣသိယဵု

### လှာၚ်

# ဘာသံသာၜိုဟ်
# ဘာသၟိၚ်သာဓုကံ
# ဘာရာမညာလၚ်္ကာရ

### ကုန်မြာၚ်

# ဘာမန်သတိပဌာန်

### ယှိုဲပျဳတာ

# ဘာပရိယတ္တိမန်

### ယာန်ကေန်

# ဘာမန်ရာတနာဒဳပ

### တာမွဲ

# ဘာမဟာဇေယျုံ

### သာန်ဆံၚ်

# ဘာမၚ်္ဂလာရာမ(ဟံသာဝတဳ)

### ပသုန်တိုၚ်

# ဘာပြာသာဒ်

### ဗိုလ်လ္ၚီ

# ဘာပရိယတ္တိမန် ဗိုလ်လ္ၚီ

### ကၟာရတ်

# ဘာဓါတ်ပံၚ်ကောံ

### ဒဂုၚ်-သၠုၚ်ကျာ

# ဘာမန်သဳလတေဇ

### လှေဝ်ကူ

# ဘာမန်သာသနာဒဳပ

## နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာရာမညနိကာယ
စရၚ်ညးတာလျိုၚ် ဂကောံရာမညဓမ္မာစရိယ (ပထမ)

## နာယက

## ညးကမၠောန်ဗဟိုရ် ကဵုကသပ်ဂၞန်

## ညးကမၠောန်ဗဟိုရ်ဂမၠိုၚ်

## ကောန်ဂကောံဂမၠိုၚ်

## နိဿဲ
ကၞပ်လိက်ဝၚ်စၟတ်သမ္တီသ္ဘၚ်ရတုသြန်၊ ဂကောံရာမညဓမ္မာစရိယ၊ တက်တြးပ္တိတ် ၁၉၉၇။ ညးဒါန်လိက် ဘဒ္ဒန္တခန္တဳသာရ ၊မုက် ၁၉-၂၀ ။
ကဏ္ဍ:ဂကောံသၚ်မန်ဂမၠိုၚ်
ဘာရာမညနိကာယ ပွိုၚ်ဍုၚ်ရေဝ်

### ကအ်ကွေံ

# ဘာတၟိ
# ဘာတြေံ

### သြန်ဓလေၚ်

# ဘာသြန်ဓလေၚ်
ကွာန်ယၚ်ဒိန် ပွိုၚ်ဍုၚ်ရေဝ်သၠုၚ်ကျာ

**ကွာန်ယၚ်ဒိန်** (၊ ၊ မန်; ကွာန်ယၚ်ဒိန်) ဂှ် နွံပွိုၚ်ဍုၚ်ရေဝ်သၠုၚ်ကျာ တွဵုရးဍုၚ်မန် (လၟုဟ်)ကော်(ပွိုၚ်ဍုၚ်ခေါဇာ)

## ဝၚ်ပရူကွာန်
ဟိုတ်နူယျၚ်အဒိန်ဂှ်ဗဒှ်လဝ်ကွာန်ဂှ်ရ ညးကော်ခဴစကွာန်ယျၚ်အဒိန်ရ၊ နူယျင်အဒိန််ဂှ် ဒှ်အာယျင်ဒိန်၊ နူယျင်ဒိန်ဂှ် ဒှ်အာယံင်ဒိန် မပ္တံသာ်ဏံယၟုကွာန်ဂှ် ချူကော်ဟီုဂးပြံင်သၠာဲကၠုင်အဆက်က်ရ၊ ဆဂး အခိင်လၟုဟ်ဂှ် ဒှ်အာယင်ဒိန်ရ၊၊
ကွာန်ယၚ်ဒိန်ဝွံ ရံၚ်လပါ်ဗၟံက်ဒဵုဗျုကၠအ်သွဝ် ရံၚ်လပါ်ဒိုဟ်ပလိုတ်တေံပၠန် ၜဳရေဝ်ဍာ်ဖၞုၚ်၊ သ္ကဲသၟဝ်ကျာကဵုသၠုၚ်ကျာ နွံဝါဗ္ၚဗွဲမဂၠိုၚ်ရ၊ ညးကွာန်ရးတံဝွံ ဂယိုၚ်အာလျီုပရေၚ်တဵုလွဳဂၠိုၚ်ရ၊ ပရေၚ်တဵုလွဳဂှ်ပၠန် မပ္တံကၠအ်သတ် ကၠအ်ဒူရေန် ကၠအ်ထၜိုတ် ကေုာံကၠအ်ကြုက်ပၞဟ်ပၞးနွံရ၊  တုဲပၠန် သတ်ဆုသတ်ဒုန်နာနာသာ်နွံတဴဗွဲမဂၠိုၚ်၊ အခိၚ်ဥတုဗြဲမ္ဂးတှ်ေ ကၠောန်ဝါဗ္ၚအိုတ်ရ။

## ပွဳပွူသဘာဝဒေသ
သဘာဝကွာန်ယၚ်ဒိန်ဂှ် ခိုဟ်ကွေံကွေံတုဲ ဗၟံက်ဒဵုဇၞော် ပလိုတ်ၜဳဇၞော်ရေဝ်၊ သၟဝ်ကျာသမၠုင်ကျာ ကွာန်ရေၚ်ဝါဂမၠိုၚ်နွံရ၊ ဥတုညိၚ်ညဳခိုဟ်တုဲ ပရေၚ်တဵုလွဳနာနာလေဝ် သဘာဝခိုဟ်သက်ဟွံမဲရ။

## ရှ်ေသှ်ေသာသနာ
သီုဖအိုတ်ဂှ် ရှ်ေသှ်ေဒၟံၚ်ဘာသာဗုဒ္ဓဖအိုတ်ရ၊ ညးကွာန်တံဂှ်လေဝ် ဒှ်ဂကူမန်ဖအိုတ်ရ။

## ဘာလကျာ်ကေုာံကျာ်စေတဳ
ဘာလကျာ်နွံၜါမတုဲ (၁)ရာလညနိကာယဘာတိုက်(၂)ဘာရာမညနိကာယပုဖ္ဖာရာမ၊  ကျာ်စေတဳနွံမွဲတၞုၚ် ကြပ်ကြပ်ဂအာၚ်ဘာလကျာ်တြေံ ဘာတိုက်ကွာန်ယၚ်ဒိန်ဂှ် နွံကျာ်စေတဳမွဲတၞုၚ်ရ၊ ကျာ်စေတဳဝွံ လၟုဟ်ညးကလေၚ်ဗဂဵုလဟဵုသၠုၚ်လဝ်တၟိနွံရ။ ယၟုကျာ်စေတဳကွာန်ယၚ်ဒိန်ဝွံ မၞုံယၟု ကျာ်စေတဳအဒေါဝ်သာသနာ (လဒေါဝ်သာသနာ)၊ မဒှ်ရ။

## ဘာတန်မူလကောန်ဂကူမန်
ဘာကောန်ဂကူမန်နွံဘာမွဲမတုဲ နူတန်ကောန်ၚာ်စဵုစိုပ်ပန်တန်နွံရ၊ ဘာအလဵုအသဳဗၟာနွံမွဲကီု၊ နူတန်ကောန်ၚာ်စဵုစိုပ်ပန်တန်။

## အပေါတ်နူဒေသ
အပေါတ်မတိတ်နူကွာန်ယၚ်ဒိန်ဂှ်တှ်ေ မပ္တံသတ်စဇဗၠုတံဂၠိုၚ်၊ သတ်ဆုသတ်ဒုန်လေဝ်နွံဂၠိုၚ်၊ ထၜိုတ်လေဝ်နွံ၊  သြောံတှ်ေ ညးတံကၠောန်ဝါဗ္ၚသွက်သ္ဂောံစသုၚ်ပ္ဍဲဂြောဝ်ဂတာညးကဵုညးဖအိုတ်ရနွံ၊ လၟုဟ်ဏံ ရုၚ်ကမၠောန်ကၠောန်ဍာ်ကလောံနွံမွဲရုၚ်ရ။

## ဂကောံ
ဂကောံပရိဟိတကွာန်ယၚ်ဒိန်၊  ဂကောံပရေၚ်ထတ်ယုက်ကွာန်ယၚ်ဒိန်၊ ဂကောံဝုတ်ဗၠာဲကွာန်ယၚ်ဒိန် ။

## လၟိဟ်သ္ၚိ အရာပ်ကေုာံလၟိဟ်မၞိဟ်
သ္ၚိနွံၜိုတ်ပန်မသုန်ကၠံနွံ၊  အရာပ်နွံ−−−−−−−−ရ၊ လၟုဟ်မၞိဟ်နွံၜိုတ်(၃၀၀၀)စဵုကဵုစိုပ်မသုန်လ္ၚီနွံရ။

## ကောန်ဂကူ
မန်ဂၠိုၚ်၊  ဗၟာနွံၜိုတ်မွဲတၟံကၠံ။

## ကွာန်ဆက်
နူကွာန်ယၚ်ဒိန်ရိုဟ်တိုန်အာလပါ်သၟဝ်ကျာဍုၚ်ရေဝ်တှ်ေ၊  ကွာန်ယၚ်ရေဝ်၊  ကွာန်တၟိတောတက်၊ ကွာန်ဆၚ်ဂူ၊ ကွာန်ကအ်လှိုၚ်၊ ကွာန်ဟံၚ်ဂါမ်၊ ကွာန်ကလအ်− အကြာအကြာဂှ်နွံပိပန်ကွာန်ဍောတ်တ်တုဲ ကွာန်သၞေဟ်ကာစိုပ်ဍုၚ်ရေဝ်ဗွဲတုန်၊ လပါ်သမၠုၚ်ကျာဏံပၠန်၊ ကွာန်မ္ၚဵုဇၞော်၊ ကွာန်ပါၚ်မ္ၚဵု(ကဗျာဝ)၊ ကွာန်ၜိုပ်ထဝ်၊ ဍုၚ်ခေါဇာဗွဲတုန်။  လပါ်ဗၟံက်ကွာန်ဂှ် ဒဵုဇၞော်ကၠအ်သွဝ်နွံတုဲ စဵုစိုပ်(ကျာ်မာံကလအ်)၊  အိုတ်အာဗၟံက်ဍာန်ကွဳစက်ကာ(ဗၟံက်ဍာန်ကာ)၊ လပါ်ပလိုတ်ဂှ်တှ်ေ ကွာန်ပါၚ်ယၚ်ဒိန်၊ ၜဳရေဝ်ဇၞော်၊ ကအ်ကၠဵု၊ ကအ်ဇၞော်−ဗွဲတုန်။
## ဗီုရုပ်

## နိဿဲ

ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
အမေရိကသၟဝ်ကျာ

**North America** is a continent entirely within the Northern Hemisphere and almost all within the Western Hemisphere. It can also be described as a northern subcontinent of the Americas. It is bordered to the north by the Arctic Ocean, to the east by the Atlantic Ocean, to the southeast by South America and the Caribbean Sea, and to the west and south by the Pacific Ocean.

North America covers an area of about 24,709,000 square kilometers (9,540,000 square miles), about 16.5% of the Earth's land area and about 4.8% of its total surface. North America is the third-largest continent by area, following Asia and Africa, and the fourth by population after Asia, Africa, and Europe. In 2013, its population was estimated at nearly 579 million people in 23 independent states, or about 7.5% of the world's population, if nearby islands (most notably around the Caribbean) are included.

North America was reached by its first human populations during the last glacial period, via crossing the Bering land bridge approximately 40,000 to 17,000 years ago. The so-called Paleo-Indian period is taken to have lasted until about 10,000 years ago (the beginning of the Archaic or Meso-Indian period). The classic stage spans roughly the 6th to 13th centuries. The pre-Columbian era ended in 1492, with the beginning of the transatlantic migrations of European settlers during the Age of Discovery and the early modern period. Present-day cultural and ethnic patterns reflect interactions between European colonists, indigenous peoples, African slaves, immigrants, and the descendants of these groups.

Owing to Europe's colonization of the Americas, most North Americans speak European languages such as English, Spanish or French, and their states' cultures commonly reflect Western traditions.

## နိဿဲ