open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
သၟိၚ်ဍုၚ်သေံဂမၠိုၚ်

## Lead section
**သၟိၚ်ဍုၚ်သေံဂမၠိုၚ်** (အၚ်္ဂလိက်: *The Monarch of Thailand*) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ဂကောံသၟိၚ်မအုပ်ဓုပ်ကၠုၚ် ဍုၚ်သေံ လုကဴအာယုဒ္စံါဝၚ် နူခေတ်သုခေါဒယ၊ အယုဒ္ဓယ၊ ဓန်ပူရဳ စိုပ်ခေတ်ရတနကောသိန္ဒ (ခေတ်ဘၚ်္ကံ) ရ။  သၟိၚ်ဍုၚ်သေံတအ်ဝွံ ဒှ်ညးမထိၚ်ဒဝ်လဝ် အာဲကၟာဲယေန်သၞာၚ်၊ သာသနာဗုဒ္ဓ ကေုာံ ပရေၚ်ညဳသၟဟ်ကောန်ဂကူရ။  လၟုဟ်မ္ဂး သၟိၚ်ဍုၚ်သေံဝွံ ဒှ်သၟိၚ်သၟဝ်သၞောဝ်ဥပဒေ (Constitutional Monarchy) ရ။

## Dynasties of Thailand (ဝၚ်သၟိၚ်အဓိကဂမၠိုၚ်)
ဝၚ်သၟိၚ်ဍုၚ်သေံ ပါ်ကေတ်မာန် အတိုၚ်ခေတ်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ:

### ခေတ်သုခေါဒယ (Sukhothai Kingdom)
* **သၟိၚ်သြဳဣန္ဒြာဒိတျ** (Sri Indraditya): ညးမပတန်သုခေါဒယ။
* **သၟိၚ်ရာမ်ခမ်ဟေၚ်** (Ram Khamhaeng the Great): ညးမခၞံဗဒှ် အက္ခရသေံ ကေုာံ ဇၞော်မောဝ်သာသနာဗုဒ္ဓ။

### ခေတ်အယုဒ္ဓယ (Ayutthaya Kingdom)
* **သၟိၚ်ဥူထံၚ်** (Uthong): ညးမပတန်အယုဒ္ဓယ။
* **သၟိၚ်နရေသူအာဇာနဲ** (Naresuan the Great): ညးမဗၠးၜးဍုၚ်သေံ နူကဵုဟံသာဝတဳ။

### ခေတ်စကြဳ (Chakri Dynasty - ခေတ်လၟုဟ်)
ဝၚ်စကြဳ စတမ်နူသၞာံ ၁၇၈၂ တုဲ နွံကဵုသၟိၚ် ၁၀ ဇကု (ရာမ ၁ - ၁၀):
# **သၟိၚ်ရာမ ၁** (Buddha Yodfa Chulaloke): ညးမပတန်ဍုၚ်ဘၚ်္ကံ။
# **သၟိၚ်ရာမ ၄** (Mongkut): ညးမစတမ်ပြုပြေၚ်ဍုၚ် ညံၚ်ဂွံဒှ်ခေတ်တၟိ။
# **[[သၟိၚ်စူဠာလံၚ်ကန် (ရာမ ၅)|သၟိၚ်ရာမ ၅]]** (Chulalongkorn): ညးမပလီုဍိက် ကေုာံ ပတန်တက္ကသိုလ်ဗုဒ္ဓဘာသာ။ 
# **သၟိၚ်ရာမ ၉** (Bhumibol Adulyadej): ညးမအုပ်ဓုပ်ဍုၚ် လုကဴ ၇၀ သၞာံ ကေုာံ ဇၞော်မောဝ်ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်။
# **သၟိၚ်ရာမ ၁၀** (Maha Vajiralongkorn): သၟိၚ်လၟုဟ်။

## Role in Religion (ကဏ္ဍပ္ဍဲသာသနာ)
သၟိၚ်ဍုၚ်သေံဂမၠိုၚ်ဝွံ ဒှ် "ဗုဒ္ဓသာသနူပတ္ထမ္ဘက" (Patron of Buddhism) ရ။ ညးတအ်နွံတာလျိုၚ် သွက်ဂွံယိုက်ဒိုက် သာသနာဗုဒ္ဓ၊ ထိၚ်ဒဝ်သၞောဝ်သံဃာ ကေုာံ ပတန်ဘာ၊ ကျာ်၊ စေတဳဂမၠိုၚ်ရ။ 

## See also
* ဝၚ်ဍုၚ်သေံ
* သၟိၚ်စူဠာလံၚ်ကန် (ရာမ ၅)
* တက္ကသိုလ်မဟာစူဠာလံၚ်ကန်ရာဇဝိဒျာယ

## References

## External links
* Chakri Dynasty - Britannica
* The Royal Office of Thailand
ထာမ်ပလိက် Documentation

**ထာမ်ပလိက် Documentation** (အၚ်္ဂလိက်: *Template documentation*) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်မုက်လိက်ခွဲ (Subpage) မနွံဒၟံၚ် သၟဝ်မုက်လိက်ထာမ်ပလိက်မွဲမွဲ သွက်ဂွံသောၚ်ကလးကဵု:
* တၚ်ရန်တၟအ် ထာမ်ပလိက်ဂှ်။
* နဲကဲအသုံးပြု (Syntax)။
* Parameter ဂမၠိုၚ် မပါလုပ်။
* ဥပမာ (Examples) ပွမအသုံးပြု။

ပွမဖန်ဗဒှ် Documentation ဝွံ ဗိုၚ်ရီုဗၚ်ကဵု ညးမပလေဝ်လိက်တၞဟ်တအ် ညံၚ်ဂွံတီနဲကဲစုတ် ထာမ်ပလိက်ဂှ် ဗွဲမဍာံစၟတ်ရ။

## နဲကဲဖန်ဗဒှ်
ဗွဲမဂၠိုၚ် မုက်လိက် Documentation ဝွံ နွံဒၟံၚ် ပ္ဍဲလိပ်စာ: `ထာမ်ပလိက်:နာမထာမ်ပလိက်/doc` ရ။

## See also
* 
* ထာမ်ပလိက်:Documentation
Documentation: ထာမ်ပလိက်:Template rating/doc

## တၚ်ရန်တၟအ်
ထာမ်ပလိက်ဏအ်ဝွံ အသုံးပြုလဝ် သွက်ဂွံထ္ၜးကဵု ကဆံၚ် ကေုာံ တၚ်သတိ ပ္ဍဲမုက်လိက်ထာမ်ပလိက်ဂမၠိုၚ်ရ။ ဍေံဗိုၚ်ရီုဗၚ်ကဵု ညးမပလေဝ်လိက်တအ် ညံၚ်ဂွံတီကေတ် ဒဒှ်ရ ထာမ်ပလိက်ဏအ် ကိစ္စဇၞော် မၞပ္တုဲလဝ် (Protected) ဟာ၊ ဟွံသေၚ်မ္ဂး စၟဳစၟတ်ဒၟံၚ် (Beta) ဟာရ။

## နဲကဲအသုံးပြု
ရိုက်စုတ်တင်္ကေတ ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ပ္ဍဲက္ဍိုပ်မုက်လိက်ထာမ်ပလိက် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပ္ဍဲ `noinclude` ညိ:

* **သွက်ထာမ်ပလိက်အဓိက (မၞပ္တုဲလဝ်):**

```

```


* **သွက်ထာမ်ပလိက်သ္ဇိုၚ်:**

```

```


* **သွက်ထာမ်ပလိက်မစၟဳစၟတ်ဒၟံၚ်:**

```

```


## See also
* 
*
Documentation: ထာမ်ပလိက်:Ambox/doc

## တၚ်ရန်တၟအ်
ထာမ်ပလိက် **Ambox** (Article Message Box) ဝွံ ဒှ်ထာမ်ပလိက်သ္ဇိုၚ် သွက်ဂွံဖန်ဗဒှ် Box သတိပေးနာနာ ပ္ဍဲက္ဍိုပ်မုက်လိက်ပရူပရးရ။ ဍေံဗိုၚ်ရီုဗၚ်ကဵု ညးဗှ်လိက်တအ် ညံၚ်ဂွံတီကေတ် ကဆံၚ်မုက်လိက်ဂှ်ရ။

## နဲကဲအသုံးပြု
ရိုက်စုတ်တင်္ကေတ ဗွဲသၟဝ်ဝွံ:


```

```


### Type ဂမၠိုၚ်
* **delete**: သွက်မုက်လိက်မဒးပလီု (အသာ်ဗကေတ်)။
* **content**: သွက်မုက်လိက်မနွံပၟိက် တၚ်နၚ်နိဿဲ (အသာ်လိမ္မော်)။
* **style**: သွက်မုက်လိက်မဒးပလေဝ်ဗီုပြင်ချူလိက် (အသာ်ဍာ်မိတ်)။
* **notice**: သွက်တၚ်စၟတ်နာနာ (အသာ်သ္ၚေဝ်)။

## See also
* 
*
Documentation: ထာမ်ပလိက်:Stub/doc

## တၚ်ရန်တၟအ်
ထာမ်ပလိက် **Stub** ဝွံ အသုံးပြုလဝ် သွက်ဂွံစၟတ်သမ္တီ မုက်လိက်ပရူပရး (Articles) မနွံဆ တၚ်နၚ်အခြေခံ ညိညဟေၚ်ရ။ ဍေံဗိုၚ်ဖ္အောဝ်ကဵု ညးမပလေဝ်လိက်တၞဟ်တအ် ညံၚ်ဂွံကၠုၚ်ဗပေၚ်ကဵု တၚ်နၚ်မနွံပၟိက်ဂမၠိုၚ်ရ။

## နဲကဲအသုံးပြု
ရိုက်စုတ်တင်္ကေတ ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ပ္ဍဲသၟဝ်အိုတ် (Bottom) မုက်လိက်ဂှ်ညိ:


```

```


ဟွံသေၚ်မ္ဂး စုတ်စၟတ်တ္ၚဲ:

```

```


## ကဏ္ဍ
မုက်လိက်မစုတ်လဝ် ထာမ်ပလိက်ဏအ်မ္ဂး ဍေံအာစိုပ် ကဏ္ဍ:မုက်လိက်မနွံဆညိညဂမၠိုၚ် အလဵုအလဵုရ။

## See also
* 
*
မုက်လိက်မနွံဆညိညဂမၠိုၚ် (Stub Articles)

**မုက်လိက်မနွံဆညိညဂမၠိုၚ်** (အၚ်္ဂလိက်: *Stub articles*) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်မုက်လိက်ပရူပရး ဝဳကဳပဳဒဳယာ မနွံဆလိက်အခြေခံ ညိညဟေၚ်ရ။ ဍေံဟွံဂွံဍိုက်ပေၚ်ကဵု တၚ်နၚ်ဗွဲမလှဲလးဏီကီုလေဝ် ဒှ်သ္ဇိုၚ်တမ်မူလ မခိုဟ်မွဲ သွက်ဂွံဇၞော်မောဝ်အာ ဂတဏအ်ရ။

## တၚ်ရန်တၟအ်
* **ပွမစၟတ်သမ္တီ:** သွက်ဂွံတီကေတ် မုက်လိက်လဵုမွဲ မနွံပၟိက်ဒၟံၚ် ပွမဗပေၚ်လိက်။
* **ပွမဖ္အောဝ်စိုတ်:** ဗိုၚ်ဖ္အောဝ်ကဵု ညးမပလေဝ်လိက်တၞဟ်တအ် ညံၚ်ဂွံကၠုၚ်ရီုဗၚ် ချူဗပေၚ်ကဵု တၚ်နၚ်မနွံပၟိက်ဂမၠိုၚ်။
* **ပွမစဳရေၚ်:** စုဒေပ်မုက်လိက်တအ်ဏအ် ပ္ဍဲကဏ္ဍမွဲ ညံၚ်ဂွံဂၠာဲလောဲသွာ။

## နဲကဲဗိုၚ်ရီု
ယဝ်ရမၞးညာတ်ကေတ် မုက်လိက်ပ္ဍဲကဏ္ဍဏအ်မ္ဂး:
၁. ဍေပ် (Click) ပ္ဍဲမုက်လိက်ဂှ်။
၂. ဗှ်ရံၚ်တုဲ ယဝ်ရမၞးတီပရူဂှ်မ္ဂး ဍေပ် "ပလေဝ်" တုဲ ဗပေၚ်စုတ်လိက်ညိ။
၃. ကြဴနူပရူဂှ် ဍိုက်ပေၚ်ယျမ္ဂး ပလီုကၠေံတင်္ကေတ  ဂှ်မာန်ရ။

## See also
* ဝဳကဳပဳဒဳယာ:Stub
* ထာမ်ပလိက်:Stub
မုက်လိက်မနွံဆညိညဂမၠိုၚ် အတိုၚ်ပရူ

**မုက်လိက်မနွံဆညိညဂမၠိုၚ် အတိုၚ်ပရူ** (အၚ်္ဂလိက်: *Stub articles by topic*) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်စုဒေပ်မုက်လိက်မနွံဆညိည (Stubs) မဂွံပါ်ခြာလဝ် အတိုၚ်ဗီုပြင်ပရူပရးနာနာရ။ 

## တၚ်ရန်တၟအ်
* **ပွမပါ်ခြာ:** သွက်ဂွံပါ်ခြာ မုက်လိက်မနွံဆညိညဂမၠိုၚ် ညံၚ်ဟွံဂွံနှဴဒၟံၚ် မွဲဒၞာဲဓဝ်။
* **ပွမရီုဗၚ်ညးမပလေဝ်လိက်:** ညးမပလေဝ်လိက် မလေပ်ကေတ်ပရူမွဲမွဲ (ဥပမာ- ညးမလေပ်ဝၚ်) ဂွံဗက်ဂၠာဲမုက်လိက်ဝၚ် မနွံဆညိညတအ်တုဲ ဗပေၚ်ကဵုမာန်။
* **ပွမစဳရေၚ်:** ဖန်ဗဒှ်ကဵု သၞောတ်မနွံကဵု စဳရေၚ်ပကၚ်ရၚ် မခိုဟ်မိုဟ်။

## ကဏ္ဍခွဲဂမၠိုၚ် (Subcategories)
* :Category:မုက်လိက်မနွံဆညိညဂမၠိုၚ် မဆေၚ်ကဵုဝၚ်
* :Category:မုက်လိက်မနွံဆညိညဂမၠိုၚ် မဆေၚ်ကဵုသာသနာ
* :Category:မုက်လိက်မနွံဆညိညဂမၠိုၚ် မဆေၚ်ကဵုဘာသာဗေဒ

## See also
* ဝဳကဳပဳဒဳယာ:Stub
* ကဏ္ဍ:မုက်လိက်မနွံဆညိညဂမၠိုၚ်
တ္ၚဲဨပြဳဝှူ

**တ္ၚဲဨပြဳဝှူ** (အၚ်္ဂလိက်: *April Fools' Day*) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်တ္ၚဲသဘၚ်မွဲ မစၟတ်သမ္တီလဝ် ပ္ဍဲတ္ၚဲ **၁ ဨပြဳ** ဇၟာပ်ပ်သၞာံရ။ ပ္ဍဲတ္ၚဲဏအ်ဂှ် အခိုက်ကၞာဂၠးကဝ် နွံပၟိက်ပွမဝေၚ်ဂရိုၚ် (Pranks)၊ ပွမဗ္တောန်ဂလာန်မုသာ (Hoaxes) ကေုာံ ပွမလှေံလှန်ညးတၞဟ် သွက်ဂွံကတဵုဒှ် ဂရိုၚ်ရ။ ညးမဒးဒုၚ်လှေံလှန်တအ်ဂှ် ကော်ခါစ "ဨပြဳဝှူ" (April Fool) ရ။

## ဝၚ်တမ်မူလ
ဝၚ်တမ်မူလ တ္ၚဲဨပြဳဝှူဏအ်ဂှ် ဟွံမွဲကဵုတၚ်နၚ်ဗိုန်ဗတ်ဏီကီုလေဝ်၊ ညးဗွဲမဂၠိုၚ် ပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ ဍေံစကတဵုဒှ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲဍုၚ်ပြၚ်သေတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၈၂ ရ။ ပ္ဍဲအခိၚ်ဂှ် ဍုၚ်ပြၚ်သေတ် ပြံၚ်လှာဲအသုံးပြု ကြက္ကဒိန် (Gregorian calendar) တုဲ တ္ၚဲသၞာံတၟိ မကတဵုဒှ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ ၁ ဨပြဳဂှ် ပြံၚ်အာစိုပ် ၁ ဇာန္နဝါရဳရ။ ညးမဟွံတီပရူပြံၚ်လှာဲတအ်ဂှ် ဆက်ဝေၚ်သဘၚ်သၞာံတၟိ ပ္ဍဲ ၁ ဨပြဳဖိုဟ်တုဲ ညးတၞဟ်တအ် ဝေၚ်ဂရိုၚ် လှေံလှန်ကော်ခါစ ညးတအ်ဒှ် "ဨပြဳဝှူ" ရ။

## အခိုက်ကၞာ ပ္ဍဲဝဳကဳပဳဒဳယာ
ပ္ဍဲဝဳကဳပဳဒဳယာ (ဗွဲမဂၠိုၚ် ဘာသာအၚ်္ဂလိက်) မ္ဂး ဇၟာပ်ပ်တ္ၚဲ ၁ ဨပြဳ ညးတအ်လေပ်စုတ် ပရူပရးတၟေၚ်တၟေၚ် မနွံကဵုဂရိုၚ် ပ္ဍဲမုက်လိက်တမ် (Main Page) ရ။ ဆဂး တၚ်နၚ်တအ်ဂှ် ဒှ်တၚ်နၚ်မဒှ်ဍာံဟေၚ်ရ၊ ဆဂး ညးတအ်ချူလဝ် နကဵုဗီုပြင်မလှေံလှန် ညံၚ်ညးဗှ်လိက်တအ် ဂွံထေၚ်ဗၠေတ်ရ။

## တၚ်သတိ
တ္ၚဲဏအ်ဝွံ ဆဝေၚ်ဂရိုၚ် သွက်ဂွံမိပ်မြဟ်ဟေၚ်ရ။ လ္ပဝေၚ်ဂရိုၚ် နကဵုနဲကဲမဖန်ဗဒှ်ကဵု အန္တရာဲ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပရေၚ်လီုလာ် လ္တူညးတၞဟ်ညိ။
သဘၚ်ဂၠးကဝ်ဂမၠိုၚ်

**သဘၚ်ဂၠးကဝ်ဂမၠိုၚ်** () ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်တ္ၚဲပရၚ်စၟတ်သမ္တီ ဟွံသေၚ်မ္ဂး တ္ၚဲသဘၚ် မဝေၚ်ဒၟံၚ် ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲဍုၚ်ဗွဲမဂၠိုၚ် ပ္ဍဲဂၠးကဝ်ရ။ သဘၚ်တအ်ဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ်ကၠုၚ် ဟိုတ်နူအခိုက်ကၞာယေန်သၞာၚ်၊ သာသနာ၊ ဝၚ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်တုဲ ဒှ်အခိၚ်မၞိဟ်ဂမၠိုၚ် ပံၚ်တောဲမိပ်မြဟ်မွဲစွံရ။

## ဂကူသဘၚ်ဂမၠိုၚ်
သဘၚ်ဂၠးကဝ်ဂမၠိုၚ်ဂှ် ပါ်ခြာဂွံ ဗွဲမဂၠိုၚ် အတိုၚ်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ:

### သဘၚ်မဆေၚ်ကဵု သာသနာ
ဒှ်သဘၚ် မဝေၚ်ဗပေၚ်စၟတ်သမ္တီ တ္ၚဲကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲသာသနာနာနာ:
* **[[ဝေသာခပူဇဴ]] (Vesak Day):** သဘၚ်စၟတ်သမ္တီ တ္ၚဲကျာ်သ္ပပဋိသန္ဓိ၊ တ္ၚဲကျာ်ဒှ်၊ တ္ၚဲကျာ်သ္ပပရိနိဗ္ဗာန် မဝေၚ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲဍုၚ်ဗုဒ္ဓဘာသာဂမၠိုၚ်။
* **[[ခရေတ်သၟတ်]] (Christmas):** သဘၚ်စၟတ်သမ္တီ တ္ၚဲနာဲယေသု သၠးဂဗ္ဘ မဝေၚ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ ၂၅ ဒီဇေမ်ဗါ ရ။
* **[[အိဒ်]] (Eid al-Fitr):** သဘၚ်စၟတ်သမ္တီ ပွမစိုပ်ဒတုဲ ဂိတုသဳဒ္ဂေတ် (Ramadan) သွက်ဘာသာအေတ်သလာမ်။

### သဘၚ်မဆေၚ်ကဵု အခိုက်ကၞာ
ဒှ်သဘၚ် မဝေၚ်ဒၟံၚ် အတိုၚ်ရာသဳဥတု ဟွံသေၚ်မ္ဂး အခိုက်ကၞာဂကူ:
* **[[သၞာံတၟိ]] (New Year):** သဘၚ်စၟတ်သမ္တီ တ္ၚဲ ၁ ဇာန္နဝါရဳ (Gregorian Calendar) မဝေၚ်ဒၟံၚ် အလုံဂၠးကဝ်။
* **[[သၚ်္ကြာန်]] (Songkran/Water Festival):** သဘၚ်သၞာံတၟိ သွက်ဂကူမန်၊ သေံ၊ လဴ ကေုာံ ဗၟာ မဝေၚ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲဂိတုဨပြဳ။
* **[[တ္ၚဲဨပြဳဝှူ]] (April Fools' Day):** တ္ၚဲဝေၚ်ဂရိုၚ်ဂၠးကဝ် မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ၁ ဨပြဳ။
* **[[ဟောလဝ်ဝေန်]] (Halloween):** သဘၚ်စၟတ်သမ္တီ အခိုက်ကၞာပရဟိတ မဝေၚ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ ၃၁ အံက်တဝ်ဗါ။

### တ္ၚဲပရၚ်စၟတ်သမ္တီ ဂၠးကဝ်
ဒှ်တ္ၚဲ မစၟတ်သမ္တီလဝ် နကဵုဂကောံကုလသမဂ္ဂ (UN) သွက်ဂွံပရးပညာ:
* **[[တ္ၚဲမိ]] (Mother's Day):** တ္ၚဲစၟတ်သမ္တီ ဂုဏ်မိ။
* **[[တ္ၚဲအလန်မၞိဟ်|တ္ၚဲအခေါင်အရာမၞိဟ်]] (Human Rights Day):** ၁၀ ဒီဇေမ်ဗါ။
* **[[တ္ၚဲဘာသာမိ]] (International Mother Language Day):** ၂၁ ဖေဖဝ်ဝါရဳ။

## တၚ်ရန်တၟအ်
သဘၚ်ဂၠးကဝ်ဂမၠိုၚ် နွံကဵုဖဵုဗွဲမဂၠိုၚ်:
# **ပွမပံၚ်တောဲ (Unity):** ဖန်ဗဒှ်ကဵု အခေါၚ်အရာ သွက်မၞိဟ်ဂကူနာနာ၊ ဘာသာနာနာ ဂွံပံၚ်တောဲ မွဲစွံ။
# **ပွမထိၚ်ဒဝ် ယေန်သၞာၚ်:** ညံၚ်အခိုက်ကၞာတြေံတြေံ ဟွံဂွံကၠေံဗ္ဒန်အာ။
# **ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်:** ဗိုၚ်ရီုဗၚ်ကဵု ပရေၚ်တရဴ (Tourism) ကေုာံ ပရေၚ်ကူသာန်သွံရာံ ပ္ဍဲဒေသဂှ်ဂှ်။

## သဘၚ်ဂၠးကဝ် ကေုာံ ဂကူမန်
ဂကူမန်ပိုဲလေဝ် နွံကဵုသဘၚ်ဂၠးကဝ် မနှဴရဴဒၟံၚ် ကဵုဂကူတၞဟ်တအ် ဗွဲမဂၠိုၚ်:
* **သဘၚ်သၚ်္ကြာန်:** မဒှ်သဘၚ် မဝေၚ်ဒၟံၚ် အလုံဒေသအာရှအគ្នေဲ။
* **သဘၚ်ပဝါရဏာ:** မဒှ်သဘၚ်မဆေၚ်ကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာ မဝေၚ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲဂိတုဝှ်။

## နိဿဲ
ပေါဲပြိုၚ်ဗောန်ဂၠးတိ(မခၞံကြာဂၠးတိ)

**ပေါဲပြိုၚ်ဗောန်ဂၠးတိ** () ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ပေါဲပြိုၚ်ဗောန် အလုံဂၠးကဝ် မနွံကဵုကဆံၚ်သၠုၚ်အိုတ် မဝေၚ်သဘၚ်ဒၟံၚ် ၄ သၞာံမွဲအလန်ရ။ ပေါဲပြိုၚ်ဏအ်ဝွံ စဒက်ပတန်ကၠုၚ် နကဵုဂကောံ FIFA ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၃၀ တုဲ ဒှ်ပေါဲပြိုၚ်လဟိၚ် မနွံကဵုညးဗှ်စိုတ်ဂၠိုၚ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။

## ဝၚ်ပ္ဍဲမခၞံဗဒှ်
ဝၚ်ပ္ဍဲမခၞံဗဒှ် ပေါဲပြိုၚ်ဗောန်ဂၠးတိဝွံ စကတဵုဒှ်ကၠုၚ် နူတၚ်ရန်တၟအ် ဥက္ကဋ္ဌ FIFA **ယျူလ် ရဳမေတ်** (Jules Rimet) ရ။

* **၁၉၃၀:** ပေါဲပြိုၚ်အလန်ပထမအိုတ် ဝေၚ်သဘၚ် ပ္ဍဲဍုၚ် ဥရူဂွေး။ ဍုၚ်တၠသ္ၚိ ဥရူဂွေး ကလိဂွံလာပ်တဆိပ်ကြာ အလန်ပထမရ။
* **၁၉၄၂–၁၉၄၆:** ဟိုတ်နူပေါဲပၞာန်ဂၠးတိ ဝါရဒုတိယတုဲ ပေါဲပြိုၚ်ဒးဒေံါဇူလဝ်ရ။
* **၁၉၅၀–လၟုဟ်:** ကလေၚ်ဝေၚ်သဘၚ်တုဲ ဇၞော်မောဝ်တိုန် စဵုကဵုဒှ်ပေါဲပြိုၚ်ဂၠးကဝ် မၞိဟ်လၟိဟ်ဗဳလဳယာန် ဗဵုလ္ၚတ်ဒၟံၚ်ရ။

## စရၚ်ဍုၚ်မကလိဂွံ တဆိပ်ကြာ (Champions)
အတိုၚ်ဝၚ်ပေါဲပြိုၚ်မ္ဂး ဍေံနွံကဵုဍုၚ်မဇၞးလာပ် အတိုၚ်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ:

## ပေါဲပြိုၚ်ဂတဏအ်
ပေါဲပြိုၚ်ဗောန်ဂၠးတိ ဂတဏအ် (သၞာံ ၂၀၂၆) ဂှ် ဝေၚ်သဘၚ် ပ္ဍဲဍုၚ်ကနေဒါ၊ မေတ်သဳကိုဝ် ကေုာံ အမေရိကာန်ရ။ ပ္ဍဲအလန်ဏအ်မ္ဂး ဂကောံမပြိုၚ်ပ္ကာန်တအ်ဂှ် ဇၞော်မောဝ်ပတိုန် စဵုကဵု ၄၈ ဂကောံရ။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
* FIFA
* ဗောန်
ပေါဲပြိုၚ်ဗောန်ဂၠးတိ ၂၀၂၆

**ပေါဲပြိုၚ်ဗောန်ဂၠးတိ ၂၀၂၆** () ဝွံ ဒှ်ပေါဲပြိုၚ်ဗောန်ဂၠးတိ အလန် ၂၃ မဝေၚ်သဘၚ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲဍုၚ် ကနေဒါ၊ မေတ်သဳကိုဝ် ကေုာံ အမေရိကာန် ရ။ ပေါဲပြိုၚ်ဏအ်ဝွံ စကတဵုဒှ်ကၠုၚ် နူတ္ၚဲ ၁၁ ဇွန် တုဲ ပေါဲပြိုၚ်အိုတ် (Final) ဂှ် သ္ပအာစၟတ်သမ္တီ ပ္ဍဲ ၁၉ ဂျူလာဲ ၂၀၂၆ ရ။

## တၚ်တၟေၚ်ဂမၠိုၚ်
* **ပွမဇၞော်မောဝ်ဂကောံ:** အလန်ဏအ်ဝွံ ဇၞော်မောဝ်ပတိုန်လၟိဟ်ဂကောံပြိုၚ်ပ္ကာန် နူ ၃၂ ဂကောံ စဵုကဵု ၄၈ ဂကောံရ။
* **ဍုၚ်တၠသ္ၚိ ၃ ဍုၚ်:** ဒှ်အလန်ပထမအိုတ် ပ္ဍဲဝၚ်ဗောန်ဂၠးတိ မဝေၚ်သဘၚ် ပ္ဍဲဍုၚ် ၃ ဍုၚ်ပံၚ်တောဲရ။
* **လၟိဟ်ပေါဲပြိုၚ်:** ပေါဲပြိုၚ်သီုဖအိုတ် နွံ ၁၀၄ ပေါဲရ။

## ဍုၚ်မဝေၚ်သဘၚ်ဂမၠိုၚ်
ပေါဲပြိုၚ်တအ်ဂှ် ဝေၚ်သဘၚ်အာ ပ္ဍဲဍုၚ်နာနာ မပ္တံကဵု:
* **ကနေဒါ:** တိုရန်တဝ်၊ ဗန်ကူးဗါ။
* **မေတ်သဳကိုဝ်:** မေတ်သဳကိုဝ်သဳတဳ၊ ဂွာဒါလာဟာရာ၊ မွန်တာရေး။
* **အမေရိကာန်:** နျူးယောက်၊ လော့စ်အိန်ဂျလိစ်၊ မိုင်ယာမီ၊ ဒါးလတ်စ် (ဒၞာဲပေါဲပြိုၚ်အိုတ်)။

## ဗီုပြင်ပွမပြိုၚ်ပ္ကာန်
ဂကောံ ၄၈ တအ်ဂှ် ပါ်ခြာလဝ် ၁၂ ဂကောံ (Group) တုဲ ပ္ဍဲမွဲဂကောံ နွံ ၄ ဍုၚ်ရ။ ဂကောံမနွံကဆံၚ် ၁ ကေုာံ ၂ ဖအိုတ်၊ ကေုာံ ဂကောံမနွံကဆံၚ် ၃ မခိုဟ်အိုတ် ၈ ဂကောံဂှ် တိုန်စိုပ်အာ Round of 32 (ကဆံၚ် ၃၂ ဂကောံ) ရ။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
* ပေါဲပြိုၚ်ဗောန်ဂၠးတိ
* FIFA
ဝၚ်ပ္ဍဲမခၞံဗဒှ် သဘၚ်ဂၠးကဝ်ဂမၠိုၚ်

**သဘၚ်ဂၠးကဝ်ဂမၠိုၚ်** () ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်တ္ၚဲပရၚ်စၟတ်သမ္တီ ဟွံသေၚ်မ္ဂး တ္ၚဲသဘၚ် မဝေၚ်ဒၟံၚ် ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲဍုၚ်ဗွဲမဂၠိုၚ် ပ္ဍဲဂၠးကဝ်ရ။ သဘၚ်တအ်ဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ်ကၠုၚ် ဟိုတ်နူအခိုက်ကၞာယေန်သၞာၚ်၊ သာသနာ၊ ဝၚ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်တုဲ ဒှ်အခိၚ်မၞိဟ်ဂမၠိုၚ် ပံၚ်တောဲမိပ်မြဟ်မွဲစွံရ။

## ဝၚ်ပ္ဍဲမခၞံဗဒှ်
ဝၚ်ပ္ဍဲမခၞံဗဒှ် သဘၚ်ဂၠးကဝ်ဂမၠိုၚ်ဝွံ စကတဵုဒှ်ကၠုၚ် နူအခိၚ်တြေံတြေံတုဲ ပြံၚ်လှာဲကၠုၚ် အတိုၚ်အခိၚ်ကာလရ။

### အခိၚ်တြေံ
ပ္ဍဲအခိၚ်တြေံတေအ် သဘၚ်ဂမၠိုၚ်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုၚ် ဆက်စပ်ဒၟံၚ်ကဵု သာသနာ ကေုာံ ရာသဳဥတုရ။ ဥပမာ- သဘၚ်အဝ်လာမ်ပစ် (Olympic Games) ပ္ဍဲဂရိတ်တြေံ မဒှ်သ္ဇိုၚ် သွက်သဘၚ်ဂၠးကဝ် ဂတဏအ်ရ။

### အခိၚ်တၟိ
ကြဴနူသၞာံ ၁၉၀၀ တုဲ၊ သဘၚ်ဂမၠိုၚ် စဒှ်ကၠုၚ် ဗီုပြင် "ဂၠးကဝ်" ဗွဲမစိုပ်တရဴရ။ ဟိုတ်နူပရေၚ်ဆက်သွယ်ဖှ်ေခိုဟ်တိုန်တုဲ သဘၚ်နူဒေသမွဲ (ဥပမာ- သၚ်္ကြာန် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဟောလဝ်ဝေန်) ပရးအာစိုပ် အလုံဂၠးတိရ။ ကုလသမဂ္ဂ (UN) လေဝ် စခၞံဗဒှ်ကဵု "တ္ၚဲပရၚ်စၟတ်သမ္တီဂၠးကဝ်" မပ္တံကဵု တ္ၚဲအလန်မၞိဟ် ကေုာံ တ္ၚဲဘာသာမိ ဂၠးကဝ်ရ။

## ဂကူသဘၚ်ဂမၠိုၚ်
သဘၚ်ဂၠးကဝ်ဂမၠိုၚ်ဂှ် ပါ်ခြာဂွံ ဗွဲမဂၠိုၚ် အတိုၚ်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ:

### သဘၚ်မဆေၚ်ကဵု သာသနာ
* **[[ဝေသာခပူဇဴ]] (Vesak Day):** သဘၚ်စၟတ်သမ္တီ တ္ၚဲကျာ်သ္ပပဋိသန္ဓိ၊ တ္ၚဲကျာ်ဒှ်၊ တ္ၚဲကျာ်သ္ပပရိနိဗ္ဗာန်။
* **[[ခရေတ်သၟတ်]] (Christmas):** သဘၚ်စၟတ်သမ္တီ တ္ၚဲနာဲယေသု သၠးဂဗ္ဘ။
* **[[အိဒ်]] (Eid al-Fitr):** သဘၚ်စၟတ်သမ္တီ ပွမစိုပ်ဒတုဲ ဂိတုသဳဒ္ဂေတ် (Ramadan)။

### သဘၚ်မဆေၚ်ကဵု အခိုက်ကၞာ
* **[[သၞာံတၟိ]] (New Year):** သဘၚ်စၟတ်သမ္တီ တ္ၚဲ ၁ ဇာန္နဝါရဳ အလုံဂၠးကဝ်။
* **[[သၚ်္ကြာန်]] (Songkran):** သဘၚ်သၞာံတၟိ သွက်ဂကူမန်၊ သေံ၊ လဴ ကေုာံ ဗၟာ။
* **[[တ္ၚဲဨပြဳဝှူ]] (April Fools' Day):** တ္ၚဲဝေၚ်ဂရိုၚ်ဂၠးကဝ် မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ၁ ဨပြဳ။

## တၚ်ရန်တၟအ်
သဘၚ်ဂၠးကဝ်ဂမၠိုၚ် နွံကဵုဖဵုဗွဲမဂၠိုၚ်:
# **ပွမပံၚ်တောဲ (Unity):** ဖန်ဗဒှ်ကဵု အခေါၚ်အရာ သွက်မၞိဟ်ဂကူနာနာ ဂွံပံၚ်တောဲ မွဲစွံ။
# **ပွမထိၚ်ဒဝ် ယေန်သၞာၚ်:** ညံၚ်အခိုက်ကၞာတြေံတြေံ ဟွံဂွံကၠေံဗ္ဒန်အာ။
# **ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်:** ဗိုၚ်ရီုဗၚ်ကဵု ပရေၚ်တရဴ (Tourism) ပ္ဍဲဒေသဂှ်ဂှ်။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
* ဝၚ်ဂၠးကဝ်
* အခိုက်ကၞာ
အေန်ဒရေဒ်

**အေန်ဒရေဒ်** () ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်သၞောတ်ဗပေၚ် (Operating System - OS) မနွံကဵုအစောံဗၠးၜး (Open source) မခၞံဗဒှ်လဝ် သွက်ဂွံသုင်စောဲ ပ္ဍဲစက်မနွံကဵု Touchscreen မပ္တံကဵု သမာတ်ဖုန် (Smartphones) ကေုာံ တက်ဗလက် (Tablets) ရ။ သၞောတ်ဏအ်ဝွံ ဒုၚ်သ္ဇိုၚ်လဝ်ကဵု Linux kernel တုဲ ခၞံဗဒှ်လဝ် နကဵုကုမ္ပဏဳ ဂူဂလ် (Google) ရ။

လၟုဟ်မ္ဂး အေန်ဒရေဒ် ဒှ်သၞောတ်ဗပေၚ် မၞိဟ်အသုံးပြုဂၠိုၚ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ (Market share ၇၀% လ္တူ) တုဲ စက်မနွံကဵုသၞောတ်ဏအ် နွံဗဳလဳယာန်နိူတ်ရ။

## ဝၚ်ပ္ဍဲမခၞံဗဒှ်
ဝၚ်ပ္ဍဲမခၞံဗဒှ် အေန်ဒရေဒ်ဝွံ စကတဵုဒှ်ကၠုၚ် နူတၚ်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံဖန်ဗဒှ်စက်ကင်မရာ (Digital Cameras) မနွံကဵု AI၊ ဆဂး ဂတဏအ် ပြံၚ်လှာဲအာ သွက်ဂွံပြိုၚ်ပ္ကာန်ကဵု iPhone ရ။

### အစ (၂၀၀၃–၂၀၀၅)
ကုမ္ပဏဳ **Android Inc.** ဂှ် စဒက်ပတန်ကၠုၚ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၃ ပ္ဍဲ Palo Alto, California နကဵု Andy Rubin, Rich Miner, Nick Sears ကေုာံ Chris White ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၅ ဂှ် ကုမ္ပဏဳ ဂူဂလ် ရာန်ကေတ် Android Inc. တုဲ စခၞံဗဒှ်သၞောတ်ဗပေၚ် သွက်သမာတ်ဖုန် နကဵုနဲကဲ Linux ရ။

### ပေါဲပြိုၚ်အလန်ပထမ (၂၀၀၈)
ပ္ဍဲ ၂၃ သေပ်တေမ်ဗါ ၂၀၀၈ ဂှ် သမာတ်ဖုန်အေန်ဒရေဒ် အလန်ပထမအိုတ် **T-Mobile G1** (HTC Dream) စပတိတ်ကဵုရ။ သၞောတ်ဗပေၚ်ဏအ်ဝွံ တၟေၚ်ဗွဲမလောန် ဟိုတ်နူပွမစုတ်လဝ် Google Play (Android Market) သွက်ဂွံဒေါန်လောတ် (Download) အပ်ပလဳကေရှေန်ဂမၠိုၚ်ရ။

## သၞောတ်ဗွဗွံ (Architecture)
အေန်ဒရေဒ်ဝွံ ပါ်ခြာလဝ် ၄ ထပ် (Layers) အဓိက:
၁. **Linux Kernel:** သ္ဇိုၚ်အဓိက သွက်ဂွံထိၚ်ဒဝ် Hardware (ဥပမာ- CPU, Display, Camera)။
၂. **Hardware Abstraction Layer (HAL):** ညံၚ် Software ဂွံဆက်စၠောအ်ကဵု Hardware ဂွံ။
၃. **Android Runtime (ART):** ဒၞာဲသွက်ဂွံ Run အပ်ပလီကေရှေန် (Apps) ဂမၠိုၚ်။
၄. **Application Framework:** ဒၞာဲသွက်ညးချူ App (Developers) တအ် ဂွံအသုံးပြုနဲကဲနာနာ (ဥပမာ- GPS, Window Manager)။

## စရၚ်ဗားရှင်းဂမၠိုၚ် (Version History)
ဗားရှင်း အေန်ဒရေဒ်တအ်ဂှ် ကိုပ်ကၠာတေအ် ခၞံဗဒှ်လဝ် နကဵုနာမ "ကပေါတ်ဝေၚ်စ" (Dessert names) အတိုၚ်အက္ခရ A–Z ရ။

## တၚ်ခိုဟ် ကေုာံ တၚ်ဍိုန်လျ

### တၚ်ခိုဟ် (Advantages)
* **Open Source:** ညးလဵုမွဲမ္ဂးလေဝ် ပလေဝ်လိက်၊ အသုံးပြု ကေုာံ ခၞံဗဒှ်စက်အလဵုဇကုဂွံ။
* **Customization:** ညးအသုံးပြုတအ် ပြံၚ်လှာဲဗီုပြင် (Theme, Launcher) ဂွံဗွဲမလှဲလး။
* **Multi-tasking:** ကၠောန်ကမၠောန် ဂၠိုၚ်နူမွဲမွဲစွံ (ဥပမာ- Split screen) ဂွံခိုဟ်။

### တၚ်ဍိုန်လျ (Disadvantages)
* **Fragmentation:** ဟိုတ်နူစက်နွံဂၠိုၚ်လောန်တုဲ ပွမကလိဂွံ Update ပြဟ်ပြဟ်ဂှ် ဝါတ်ဒၟံၚ် သွက်စက်တန်တန်တအ်ရ။
* **Security:** ဟိုတ်နူဒှ် Open source တုဲ ဗဗေၚ်စိုတ် (Malware) လုပ်စလောဲသွာနူ iOS ညိ။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
* ဂူဂလ်
* ဂူဂလ် ပိက်သေလ်
* သမာတ်ဖုန်
အာဲအိုအေတ်

**အာဲအိုအေတ်** () ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်သၞောတ်ဗပေၚ် (Operating System) မခၞံဗဒှ်လဝ် နကဵုကုမ္ပဏဳ အေပ်ပယ် (Apple Inc.) သွက်ဂွံအသုံးပြု ပ္ဍဲစက် အာဲဖုန် (iPhone) ရ။ သၞောတ်ဏအ်ဝွံ ဒှ်သၞောတ်ဗပေၚ် မၞိဟ်အသုံးပြုဂၠိုၚ်အိုတ် ဒုတိယ ပ္ဍဲဂၠးတိ (ကြဴနူ အေန်ဒရွောဒ်) ရ။

## ဝၚ်ပ္ဍဲမခၞံဗဒှ်
အာဲအိုအေတ်ဝွံ စပတိတ်ကၠုၚ် အလန်ပထမအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၇ မပံၚ်တောဲကဵု အာဲဖုန် (iPhone) အလန်ပထမရ။ ပ္ဍဲအခိၚ်ဂှ် ညးတအ်ကော်ခါစ "iPhone OS" တုဲ ဂတဏအ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၀ ဂှ် ပြံၚ်လှာဲအာ နာမ "iOS" ရ။

### တၚ်ရန်တၟအ်
သတိဗ် ဂျာဗ် (Steve Jobs) ရန်တၟအ်လဝ် သွက်ဂွံဖန်ဗဒှ် သၞောတ်ဗပေၚ်မွဲ မနွံကဵုအစောံသၠုၚ် ညံၚ်ကဵုကွန်ပျူတာ Mac ဆဂး အသုံးပြုလောဲသွာ နကဵုမေတ် (Touch) ရ။

## တၚ်တၟေၚ်ဂမၠိုၚ် (Features)

* **App Store:** ဒှ်ဒၞာဲသွံရာံ ကေုာံ ဒေါန်လောတ် အပ်ပလီကေရှေန် (Apps) ဂမၠိုၚ် မနွံကဵုပရေၚ်စဵုဒၞာသၠုၚ်။
* **iCloud:** သၞောတ်စုဒေပ်တၚ်နၚ် (Cloud storage) မဆက်စၠောအ်ကဵု စက်အေပ်ပယ်ဖအိုတ်။
* **Siri:** ညးရီုဗၚ်နကဵုရမ္သာၚ် (Voice assistant) မအသုံးပြု AI။

## ပရေၚ်စဵုဒၞာ (Security)
အာဲအိုအေတ်ဝွံ ဒယှ်တှ်ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲပရေၚ်စဵုဒၞာ (Privacy)။ ဟိုတ်နူဒှ်သၞောတ် Closed source တုဲ ညးတၞဟ်ပလေဝ်လိက် ဟွံဂွံ၊ ဍေံစဵုဒၞာကဵု ဗဗေၚ်စိုတ် (Malware) ဗွဲမခိုဟ်ရ။

## ဗားရှင်းဂမၠိုၚ်

အေန်ဒရွောဒ်ဝွံ စဒက်ပတန်ကၠုၚ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၃ ရ။

ဂတဏအ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၅ ဂှ် ဂူဂလ် ရာန်ကေတ်လဝ် ကုမ္ပဏဳဏအ်ရ။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်

* အေပ်ပယ်
* အာဲဖုန်
* အေန်ဒရေဒ်
တင်္ကေတစဳရေၚ်

**တင်္ကေတစဳရေၚ်** (အၚ်္ဂလိက်: **Software**) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်တၚ်နၚ်ညးစဳရေၚ် (Instructions) ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပရဝ်ဂရမ် (Programs) မစဳရေၚ်ကဵု ကွန်ပျူတာ ညံၚ်ဂွံကၠောန်ကမၠောန် အတိုၚ်မနွံပၟိက်ရ။ တင်္ကေတစဳရေၚ်ဝွံ ဒှ်အစိတ်အပိုင်းမဟွံမွဲကဵုရုပ်ဝတ္ထု တုဲ ဍေံပြိုၚ်ပ္ကာန်ဒၟံၚ်ကဵု ဟာတ်ဝဲ (ကိရိယာရုပ်) ရ။
ဂူဂလ် ပိက်သေလ်

**ဂူဂလ် ပိက်သေလ်** () ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်စရၚ်စက်အီလက်ထရောနစ် မခၞံဗဒှ်လဝ် နကဵုကုမ္ပဏဳ ဂူဂလ် ရ။ စရၚ်စက်အဓိက ပိက်သေလ်ဝွံ စပတိတ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၆ သွက်ဂွံဆက်စၠောအ်ကဵု စရၚ်စက် Nexus မဒှ်စက်တြေံတေအ်ရ။

## ဝၚ်ပ္ဍဲမခၞံဗဒှ်
ဝၚ်ပ္ဍဲမခၞံဗဒှ် ပိက်သေလ်ဝွံ စကတဵုဒှ်ကၠုၚ် နူတၚ်ရန်တၟအ် ဂူဂလ် မိက်ဂွံဖန်ဗဒှ်စက် မနွံကဵုကဆံၚ်သၠုၚ် (Premium) ညံၚ်ဂွံပြိုၚ်ပ္ကာန်ကဵု iPhone ရ။

### ပိက်သေလ် အလန်ပထမ (၂၀၁၆)
ပ္ဍဲ ၄ အံက်တဝ်ဗါ ၂၀၁၆ ဂှ် ဂူဂလ် ပတိတ်ကဵု Pixel ကေုာံ Pixel XL အလန်ပထမအိုတ်ရ။ စက်ဏအ်ဝွံ ဒယှ်တှ်ဗွဲမလောန် ဟိုတ်နူကင်မရာ (Camera) မနွံကဵုကဆံၚ်သၠုၚ်အိုတ် ပ္ဍဲအခိၚ်ဂှ်။

### ခေတ် Tensor Chip (၂၀၂၁–လၟုဟ်)
ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် ဂူဂလ် ပြံၚ်လှာဲဝၚ်တၟိ နကဵု Pixel 6။ ပ္ဍဲစက်ဏအ် ဂူဂလ် စခၞံဗဒှ် Chip အလဵုဇကု မကော်ခါစ **Google Tensor** ရ။ Chip ဏအ်ဝွံ ရီုဗၚ်ကဵု ပရေၚ် Artificial Intelligence (AI) ညံၚ်ဂွံကၠောန်ကမၠောန် ပြဟ်တိုန်ရ။

## စရၚ်စက်ဂမၠိုၚ်

## တၚ်တၟေၚ် နဲကဲပညာ
၁. **Computational Photography:** ဂူဂလ် အသုံးပြု AI သွက်ဂွံပလေဝ်ရုပ် ဗွဲမဆာဲ (ဥပမာ- Magic Eraser)။
၂. **Feature Drops:** ဇၟာပ် ၃ ဂိတုမွဲအလန် ဂူဂလ် ပတိတ်ကဵုနဲကဲတၟိတၟိ သွက်စက်တြေံတအ်ရ။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
* ဂူဂလ်
* အေန်ဒရွောဒ်
ကနေဒါ

**ကနေဒါ** (, ) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ဍုၚ်မနွံပ္ဍဲတိုက် အမေရိကသၟဝ်ကျာ (North America) ရ။ ဍုၚ်ဏအ်ဝွံ နွံကဵုတွဵုရး (Provinces) ၁၀ တွဵုရး ကေုာံ ဒေသရး (Territories) ၃ ဒေသရးရ။ ကနေဒါဝွံ ဒှ်ဍုၚ်ဇၞော်အိုတ် ဒုတိယ ပ္ဍဲဂၠးတိ (ကြဴနူ ရုရှား) နကဵုဗၞတ်ဗ္ၜတ်တိရ။

## ဝၚ် (History)
ဍုၚ်ကနေဒါဝွံ ကိုပ်ကၠာတေအ် ဒှ်ဒၞာဲဂကူတမ်မူလ (Indigenous peoples) တအ် မံၚ်စံၚ်ကၠုၚ်လဝ်ရ။ ဂတဏအ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၃၄ ဂှ် ညးစူးစမ်းဂၠာဲ (Explorers) နူပြင်သစ် ကေုာံ အေန်ဂလိက်တအ် စစိုပ်ကၠုၚ်တုဲ စဒက်ပတန်ကၠုၚ် ကဝ်လဝ်နဳ (Colonies) ရ။

ပ္ဍဲ ၁ ဂျူလာဲ ၁၈၆၇ ဂှ် ကနေဒါ ကလိဂွံဗၠးၜး နကဵုသၞောတ် "Dominion" နူဍုၚ်ဗြိတိန် ရ။

## ပထဝဳ (Geography)
ကနေဒါဝွံ နွံကဵုပယျဵုဆက်စၠောအ်ကဵု အမေရိကာန် (USA) ပ္ဍဲသၟဝ်ကျာ ကေုာံ လ္ပံက်ပၠိုတ်ရ။ ဍုၚ်ဏအ် ဒယှ်တှ်ဗွဲမလောန် ဟိုတ်နူနွံကဵု ကၟာလုက် (Lakes) ဂၠိုၚ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ ကေုာံ ဒဵု Rocky Mountains ရ။

## ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် (Economy)
ကနေဒါဝွံ ဒှ်ဍုၚ်မနွံကဵု ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်ဇၞော်မောဝ် (Developed country) တုဲ နွံကဵုသယံဇာတသဘာဝ (Natural resources) မပ္တံကဵု ကၠေၚ်၊ ဂෑတ်သဘာဝ ကေုာံ ဆုဒယှ်တှ်ရ။ ဍုၚ်ဏအ်လေဝ် ပါလုပ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲဂကောံ G7 ရ။

## အခိုက်ကၞာ (Culture)
အခိုက်ကၞာကနေဒါဝွံ ဒှ်ပွမနှဴရဴကဵု အခိုက်ကၞာအေန်ဂလိက်၊ ပြင်သစ် ကေုာံ ဂကူတမ်မူလရ။ ကားဝေၚ် (Sports) မၞိဟ်စိုတ်လုပ်လာ်အိုတ်ဂှ် ဒှ် Ice Hockey ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၆ ဂှ် ကနေဒါ သ္ဒးဒှ်တၠသ္ၚိ သွက် ပေါဲပြိုၚ်ဗောန်ဂၠးတိ ၂၀၂၆ (FIFA World Cup 2026) ရ။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
* အမေရိကသၟဝ်ကျာ
* အမေရိကာန်
* ပေါဲပြိုၚ်ဗောန်ဂၠးတိ ၂၀၂၆
သင်္ကေတစဳရေင်

**သၚ်္ကေတစဳရေၚ်** (အၚ်္ဂလိက်: **Software**) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်တၚ်နၚ်ညးစဳရေၚ် (Instructions) ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပရဝ်ဂရမ် (Programs) မစဳရေၚ်ကဵု ကွန်ပျူတာ ညံၚ်ဂွံကၠောန်ကမၠောန် အတိုၚ်မနွံပၟိက်ရ။ သၚ်္ကေတစဳရေၚ်ဝွံ ဒှ်အစိတ်အပိုင်းမဟွံမွဲကဵုရုပ်ဝတ္ထု (Intangible) တုဲ ဍေံပြိုၚ်ပ္ကာန်ဒၟံၚ်ကဵု ဟာတ်ဝဲ (Hardware) မဒှ်ကိရိယာရုပ် မနွံကဵုရုပ်ဝတ္ထု (ဥပမာ- CPU, Monitor) ရ။

## ဂကူသၚ်္ကေတစဳရေၚ်ဂမၠိုၚ်
သၚ်္ကေတစဳရေၚ်ဂှ် ပါ်ခြာလဝ် ၂ ဂကူ အဓိက:

### ၁. သၚ်္ကေတစဳရေၚ်သၞောတ် (System Software)
ဒှ်သၚ်္ကေတစဳရေၚ် သွက်ဂွံထိၚ်ဒဝ် ကေုာံ စဳရေၚ်ကမၠောန် ကိရိယာရုပ် (Hardware) ကေုာံ သၚ်္ကေတစဳရေၚ်တၞဟ်တအ်ရ။
* **သၞောတ်ဗပေၚ် (Operating System):** ဥပမာ- အေန်ဒရွောဒ်, အာဲအိုအေတ်, Windows, Linux။
* **သၚ်္ကေတစၠောအ်ကိရိယာ (Device Drivers):** သွက်ဂွံဆက်စၠောအ်ကဵု ကိရိယာတၞဟ် (ဥပမာ- Printer)။

### ၂. သၚ်္ကေတစဳရေၚ်အသုံးပြု (Application Software)
ဒှ်သၚ်္ကေတစဳရေၚ် သွက်ညးအသုံးပြုတအ် ဂွံကၠောန်ကမၠောန်မွဲမွဲ ဗွဲတၟေၚ်ရ။
* **သၚ်္ကေတဂၠာဲဝက် (Web Browsers):** ဥပမာ- Google Chrome, Safari သွက်ဂွံဗဵုအေန်တာနက်။
* **သၚ်္ကေတချူလိက် (Office Suites):** ဥပမာ- Microsoft Word, Google Docs။

## ပွမခၞံဗဒှ် (Development)
သၚ်္ကေတစဳရေၚ်ဂှ် ခၞံဗဒှ်လဝ် နကဵုအရေဝ်ဘာသာသၚ်္ကေတ (Programming Languages) မပ္တံကဵု Java, Python, C++ ရ။ ညးမခၞံဗဒှ်တအ်ဂှ် ကော်ခါစ "အေန်ဂျေန်နဳယာ သၚ်္ကေတစဳရေၚ်" (Software Engineer) ရ။

## ဝၚ်ပ္ဍဲမခၞံဗဒှ်
သီအိုရဳမဆေၚ်ကဵု သၚ်္ကေတစဳရေၚ်ဂှ် စကတဵုဒှ်ကၠုၚ် နူ Alan Turing ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၃၅ ရ။ ဆဂး မလိက် "Software" ဂှ် စအသုံးပြုကၠုၚ် အလန်ပထမအိုတ် နကဵု John Tukey ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၈ ရ။

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
* ဟာတ်ဝဲ (ကိရိယာရုပ်)
* ကွန်ပျူတာ
* အေန်ဒရွောဒ်
* အာဲအိုအေတ်

## နိဿဲ

*
မေတ်သဳကိုဝ်

**မေတ်သဳကိုဝ်** (, ) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ဍုၚ်မနွံပ္ဍဲဒေသသၟဝ်ကျာ တိုက် အမေရိကသၟဝ်ကျာ (North America) ရ။ ဍုၚ်ဏအ်ဝွံ နွံကဵုတွဵုရး ၃၁ တွဵုရး ကေုာံ ဍုၚ်ဇၞော်မေတ်သဳကိုဝ် သိတ္တဳ မဒှ်ဒေသဖေက်ဒရယ် (Federal District) ရ။

## ဝၚ် (History)
ဍုၚ်မေတ်သဳကိုဝ်ဝွံ ဒှ်ဒၞာဲတမ်မူလ ယေန်သၞာၚ်ဇၞော်မောဝ်ဂမၠိုၚ် (Ancient civilizations) မပ္တံကဵု ဂကူမာယာ (Maya) ကေုာံ ဂကူအက်ဇတေတ် (Aztec) တအ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၂၁ ဂှ် ဍုၚ်သပိန် (Spain) စလုပ်သီကေတ်တုဲ ဒှ်အာကဝ်လဝ်နဳ ဍုၚ်သပိန် လုကဴ ၃၀၀ သၞာံရ။

မေတ်သဳကိုဝ် ကလိဂွံဗၠးၜး နူဍုၚ်သပိန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၂၁ ရ။

## ပထဝဳ (Geography)
မေတ်သဳကိုဝ်ဝွံ နွံကဵုပယျဵုဆက်စၠောအ်ကဵု အမေရိကာန် ပ္ဍဲသၟဝ်ကျာ ကေုာံ ဂွါတီမာလာ၊ ဗေလိဇ် ပ္ဍဲသၟဝ်ကျာရ။ ဍုၚ်ဏအ် နွံကဵုဒဵုသၠုၚ်ဂမၠိုၚ်၊ သြၚ်ဗဏ္ဍုဟ် (Beaches) ကေုာံ ဒေသလုက်ဇၞော်ဂမၠိုၚ်ရ။

## ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ အခိုက်ကၞာ
မေတ်သဳကိုဝ်ဝွံ ဒယှ်တှ်ဗွဲမလောန် ဟိုတ်နူနွံကဵု အခိုက်ကၞာစၞစ (Mexican cuisine) မၞိဟ်စိုတ်လုပ်လာ်အလုံဂၠးတိ (ဥပမာ- Tacos)။ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်အဓိကဂှ် ဒှ်ပွမပတိတ်ကၠေၚ်၊ ကပေါတ်စက် ကေုာံ ပရေၚ်တရဴ (Tourism) ရ။

ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၆ ဂှ် မေတ်သဳကိုဝ် သ္ဒးဒှ်တၠသ္ၚိ သွက် ပေါဲပြိုၚ်ဗောန်ဂၠးတိ ၂၀၂၆ ရ။ မေတ်သဳကိုဝ်ဝွံ ဒှ်ဍုၚ်အလန်ပထမအိုတ် ပ္ဍဲဝၚ်ဗောန်ဂၠးတိ မသ္ဒးဒှ်တၠသ္ၚိ ၃ အလန် (၁၉၇၀၊ ၁၉၈၆ ကေုာံ ၂၀၂၆) ရ။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
* အမေရိကသၟဝ်ကျာ
* အမေရိကာန်
* ပေါဲပြိုၚ်ဗောန်ဂၠးတိ ၂၀၂၆
မဳဒဳယာဝဳကဳ (MediaWiki)

**မဳဒဳယာဝဳကဳ** (အၚ်္ဂလိက်: *MediaWiki*) ဝွံ ဒှ်သပ်ဝဲလ် (Software) အခေါၚ်အရာဗၠးၜး မချူလဝ်နကဵုဘာသာ PHP သွက်ဂွံဖန်ဗဒှ် ဝဳကဳ (Wiki) ရ။ ဍေံဝွံ ဒှ် Engine အဓိက မဗ္ဒဗ္ဒဲလဝ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ကေုာံ ပရဝ်ဂျေတ် Wikimedia တၞဟ်တၞဟ်ဂမၠိုၚ်ရ။ 

## အစောံစရာဲအဓိက
* **Wikitext:** တင်္ကေတပလေဝ်လိက် မလောဲသွာ။
* **Namespaces:** ပွမပါ်ခြာ ကဏ္ဍမုက်လိက် (ဥပမာ- Template, Help, MediaWiki)။
* **Localization:** ထံက်ပၚ်ကဵု ဘာသာမန် (mnw) ကေုာံ ဘာသာတၞဟ်ဂမၠိုၚ်။

## See also
* ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ထာမ်ပလိက်
* 
* mw:MediaWiki
ဘာသာသပိန်

**ဘာသာသပိန်** ( ဟွံသေၚ်မ္ဂး *Castellano*) ဝွံ ဒှ်ဘာသာအေန်ဒဝ်-ယူရောပ (Indo-European) မွဲ ဂကူရဝ်မေန် (Romance language) မစကတဵုဒှ်ကၠုၚ် နူဒေသ Castile ပ္ဍဲဍုၚ် သပိန် ရ။ ဘာသာဏအ်ဝွံ ဒှ်ဘာသာမၞိဟ်ဟီုဂၠိုၚ်အိုတ် ဒုတိယ ပ္ဍဲဂၠးတိ (ကြဴနူ ဘာသာကြုက်) ရ။

## ဝၚ် ကေုာံ ပွမပြးဇး
ဘာသာသပိန်ဝွံ ဇၞော်မောဝ်ကၠုၚ်နူ ဘာသာလပ်တေန် (Latin) မအသုံးပြုလဝ် နကဵုသၞောတ်အေန်ပါယျာရဝ်မ (Roman Empire) ရ။ ကြဴနူသၞာံ ၁၄၉၂ ဂှ် ဟိုတ်နူပွမအာတိုက်တၟိ (Colonization) တုဲ ဘာသာဏအ် ပြးဇးအာအလုံတိုက် အမေရိကသၟဝ်ကျာ ကေုာံ အမေရိကသၟဝ် (Latin America) ရ။

## အက္ခရ် ကေုာံ ရမ္သာၚ်
ဘာသာသပိန် အသုံးပြု အက္ခရ်လပ်တေန် (Latin alphabet) မနွံကဵုမလိက် ၂၇ မရ။ တၚ်တၟေၚ်မွဲဂှ် ဒှ်မလိက် "ñ" (eñe) ရ။
* **သရ (Vowels):** နွံ ၅ မ (a, e, i, o, u) မနွံကဵုရမ္သာၚ်ကၠးဖ္ဍး။
* **တင်္ကေတ:** ပ္ဍဲပွမသၟာန်လိက်မ္ဂး ညးတအ်စုတ်တင်္ကေတ "¿" ပ္ဍဲဂတ ကေုာံ "?" ပ္ဍဲသၟဝ်အိုတ်ရ။

## ဥပမာ မလိက်ဂမၠိုၚ်

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
* သပိန်
* မေတ်သဳကိုဝ်
* ဘာသာလပ်တေန်
ဘာသာကြုက်

**ဘာသာကြုက်** (၊ Zhōngwén) ဝွံ ဒှ်ဂကောံအရေဝ်ဘာသာ မပါလုပ်ပ္ဍဲသၞောတ်ဘာသာ သဳနဝ်-တိဗေတ် (Sino-Tibetan) ရ။ ဘာသာဏအ်ဝွံ ဒှ်ဘာသာမိ သွက်ဂကူကြုက် (Han Chinese) ဂမၠိုၚ် တုဲဒှ်အရေဝ်ဘာသာ မၞိဟ်အသုံးပြုဂၠိုၚ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။

## ဂကူအရေဝ်ဘာသာဂမၠိုၚ်
ဘာသာကြုက်ဂှ် ပါ်ခြာလဝ် နကဵုအရေဝ်ဒေသ (Dialects) ဂၠိုၚ်ကဵုဂကူရ။ အရေဝ်အဓိကဂမၠိုၚ်ဂှ်:
* **ဘာသာမေန်ဒရင် (Mandarin):** ဒှ်အရေဝ်ရုၚ် (Official language) မအသုံးပြုဂၠိုၚ်အိုတ်။
* **ဘာသာကန္တုန် (Cantonese):** အသုံးပြုဂၠိုၚ် ပ္ဍဲဟံၚ်ကံၚ် ကေုာံ ကွမ်တုၚ်။
* **ဘာသာဟောက်ကျေန် (Hokkien):** အသုံးပြုဂၠိုၚ် ပ္ဍဲဖူကျေန် ကေုာံ ဂကူကြုက် ပ္ဍဲအာရှအဂၞဲ (မပ္တံကဵု ဍုၚ်ဗၟာ၊ သေံ၊ မလေရှား)။

[Image showing the distribution of Chinese dialects across China]

## အက္ခရ်ကြုက် (Writing System)
ဘာသာကြုက်ဝွံ ဟွံအသုံးပြုသၞောတ်အက္ခရ် (Alphabet) ဆဂး အသုံးပြုသၞောတ် "ဟန်ဇဳ" (Hanzi) မဒှ်ရုပ်တင်္ကေတ (Logograms) ရ။
၁. **အက္ခရ်တြေံ (Traditional):** အသုံးပြုပ္ဍဲ တဲဝါန် ကေုာံ ဟံၚ်ကံၚ်။
၂. **အက္ခရ်လောဲ (Simplified):** အသုံးပြုပ္ဍဲ ဍုၚ်ကြုက်ဇၞော် ကေုာံ သိၚ်္ကာပူ။

## ဥပမာ မလိက်ဂမၠိုၚ်

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
* ကြုက် (ဍုၚ်)
* ဘာသာမေန်ဒရင်
* အက္ခရ်ကြုက်
ဘာသာသေံ

**ဘာသာသေံ** (၊ Phasa Thai) ဝွံ ဒှ်ဘာသာအဓိက မအသုံးပြုဒၟံၚ် ပ္ဍဲဍုၚ်သေံ ရ။ ဘာသာဏအ်ဝွံ ပါလုပ်ပ္ဍဲဂကောံအရေဝ်ဘာသာ တာဲ-ကဒါဲ (Kra–Dai) တုဲ နွံကဵုရမ္သာၚ် (Tones) ၅ ရမ္သာၚ်ရ။

## ဝၚ် ကေုာံ အခိုက်ကၞာ
ဘာသာသေံဝွံ ကလိဂွံလဝ် သြဇာနူ ဘာသာပါဠိ ကေုာံ ဘာသာသံသကြိုတ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ဟိုတ်နူပရေၚ်လျုၚ်သဇိုၚ် သာသနာဗုဒ္ဓရ။ အက္ခရ်သေံဂှ် စဒက်ပတန်ကၠုၚ် နကဵုသၟိၚ်ရာမ်ခမ်ဟေၚ် (Ram Khamhaeng) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၂၈၃ ရ။

## အက္ခရ် ကေုာံ ရမ္သာၚ်
ဘာသာသေံဝွံ အသုံးပြုသၞောတ်အက္ခရ် ဗွဲတၟေၚ် မနွံကဵု:
* **ဗျည်:** ၄၄ မ (ဆဂး အသုံးပြုဒၟံၚ် ၄၂ မ)။
* **သရ:** ၃၂ ဗီုပြင်။
* **ရမ္သာၚ် (Tones):** နွံ ၅ ရမ္သာၚ် (Mid, Low, Falling, High, Rising) ရ။

[Image showing Thai alphabet characters and tone marks]

## ဥပမာ မလိက်ဂမၠိုၚ်

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
* သေံ (ဍုၚ်)
* ဘာသာလဴ
* အက္ခရ်သေံ
ဍုၚ်ဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲအာရှအဂၞဲ

**ဍုၚ်ဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲအာရှအဂၞဲ** (အၚ်္ဂလိက်: **Countries in Southeast Asia**) ဝွံ ဒှ်ဍုၚ်ဂမၠိုၚ် မနွံဒၟံၚ် ပ္ဍဲဒေသဗၟံက်-သၟဝ်ကျာ တိုက်အာရှရ။ ဒေသဏအ်ဝွံ ပါ်ခြာလဝ် ၂ ဒေသအဓိက ဒှ်ဒေသတိုက်ဇၞော် (Mainland Southeast Asia) ကေုာံ ဒေသတ္ကအ်ဂမၠိုၚ် (Maritime Southeast Asia) ရ။

## စရၚ်ဍုၚ်ဂမၠိုၚ်

ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ဒှ်စရၚ်ဍုၚ် ၁၁ ဍုၚ် မနွံပ္ဍဲဒေသအာရှအဂၞဲ အတိုၚ်သၞောတ်ကုလသမဂ္ဂရ။

## ဂကောံဒေသ
ဍုၚ်ဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲဒေသဏအ် (ပါဲနူ တဳမဝ်လေတ်သ္တေ) ဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် ဂကောံအာသဳယာန် (Association of Southeast Asian Nations - ASEAN) သွက်ဂွံပံၚ်တောဲ ပ္ဍဲပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေၚ်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေၚ်ၜိုဟ်လလံဒေသရ။

## ပထဝဳ ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာ
ဒေသဏအ်ဝွံ နွံကဵုအရေဝ်ဘာသာလှဲလးအိုတ် မပ္တံကဵု ဂကောံဘာသာ Austronesian, Sino-Tibetan, Kra-Dai ကေုာံ Mon-Khmer (မပ္တံကဵု ဘာသာမန်) ရ။ ကြုၚ်မဲခေါၚ် ဝွံ ဒှ်ကြုၚ်အဓိက မဆက်စၠောအ်လဝ် ၅ ဍုၚ် ပ္ဍဲဒေသတိုက်ဇၞော်ရ။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
* အာရှ
* အာသဳယာန်
* အရေဝ်ဘာသာဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲအာရှအဂၞဲ
နေပျဳတဝ်

**နေပျဳတဝ်** (၊ Naypyidaw) ဝွံ ဒှ်ဍုၚ်ဇၞော် (Capital city) ဍုၚ်ဗၟာ ရ။ ဍုၚ်ဏအ်ဝွံ နွံဒၟံၚ်ပ္ဍဲဒေသ လဒေါဝ်ဍုၚ်ဗၟာ တုဲ ပါ်ခြာလဝ်နကဵု "နေပြည်တော် ပြည်ထောင်စုနယ်မြေ" (Naypyidaw Union Territory) ရ။ နေပျဳတဝ်ဝွံ ဒှ်ဍုၚ်ဇၞော်အိုတ် တတိယ ပ္ဍဲဍုၚ်ဗၟာ (ကြဴနူ ရန်ကုန် ကေုာံ မန္တလေး) ရ။

## ဝၚ်
ဍုၚ်နေပျဳတဝ်ဝွံ စဒက်ပတန်ကၠုၚ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၅ ဟိုတ်နူအလဵုအသဳပၞာန် (SPDC) မိက်ဂွံပြံၚ်လှာဲ ဍုၚ်ဇၞော်နူရန်ကုန် အာကဵုဒၞာဲလဒေါဝ်ဍုၚ်ရ။ ယၟု "နေပျဳတဝ်" ဂှ် နွံအဓိပ္ပါယ် "ဒၞာဲမံၚ်သၟိၚ်" (Abode of Kings) ရ။ ပ္ဍဲ ၂၇ မာတ် ၂၀၀၆ ဂှ် ညးတအ်စပတိတ် ယၟုဍုၚ်ဏအ် ဗွဲရုၚ်ရ။

## ပထဝဳ ကေုာံ ပွမအုပ်ဓုပ်
နေပျဳတဝ်ဝွံ ပါ်ခြာလဝ် ၈ မြို့နယ် (Townships) မပ္တံကဵု ဇမ္ဗူသဳရိ၊ ဒက္ခိဏသဳရိ၊ ပုဗ္ဗသဳရိ၊ ဥတ္တရသဳရိ၊ ဇေယျာသဳရိ၊ ပျဉ်းမနား၊ လယ်ဝေး ကေုာံ တပ်ကုန်း ရ။ ဍုၚ်ဏအ်ဝွံ နွံကဵုဒေသအုပ်ဓုပ်၊ ဒေသမံၚ်စံၚ်၊ ဒေသဟဝ်တေဝ် ကေုာံ ဒေသပၞာန် ဗွဲမစှ်ေသၞောတ်ရ။

## ဒေသအာရုံစိုတ်ဂမၠိုၚ် (Attractions)
* **ကျာ်ဥပ္ပါတသန္တိ (Uppatasanti Pagoda):** ဒှ်ကျာ်မခၞံဗဒှ်လဝ် ဗီုပြင်တုပ်ကဵု ကျာ်လ္ဂုၚ် (ရန်ကုန်) ရ။
* **ဥဒျာန်သတ် (Naypyidaw Safari Park):** ဥဒျာန်သတ်ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲအာရှအဂၞဲရ။
* **လွှတ်တော် (Parliament Building):** ဒှ်ရုၚ်အလဵုအသဳ ဇၞော်မောဝ်ဗွဲမလောန်ရ။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
* ဍုၚ်ဗၟာ
* ရန်ကုန်
* မန္တလေး
ၜၚ်ကံက်

**ၜၚ်ကံက်** (၊ Krung Thep Maha Nakhon) ဝွံ ဒှ်ဍုၚ်ဇၞော် (Capital city) ကေုာံ ဍုၚ်မနွံကဵုမၞိဟ်မံၚ်ဂၠိုၚ်အိုတ် ပ္ဍဲဍုၚ်သေံ ရ။ ဍုၚ်ဏအ်ဝွံ နွံဒၟံၚ်ပ္ဍဲဒေသသြၚ်ကြုၚ် စောဖယျာ (Chao Phraya River) မဒှ်ဒေသလဒေါဝ်ဍုၚ်သေံရ။ ၜၚ်ကံက်ဝွံ ဒှ်ဗဟဵု ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေၚ်ပညာ၊ ပရေၚ်အာကၠုၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ယေန်သၞာၚ် ပ္ဍဲဒေသအာရှအဂၞဲရ။

## ဝၚ် (History)
ဍုၚ်ၜၚ်ကံက်ဝွံ စဒက်ပတန်ကၠုၚ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၈၂ နကဵုသၟိၚ်ရာမ (၁) (King Rama I) မဒှ်သၟိၚ်ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲဝၚ်သေံ ခေတ်ရတနကောသိန္ဒြ (Rattanakosin Period) ရ။ ကိုပ်ကၠာတေအ် ဍုၚ်ဏအ် ဒှ်ဆအာယုဒ္ဓယ မွဲဟေၚ်ရ။ ယၟု "ၜၚ်ကံက်" ဂှ် ကၠုၚ်နူအရေဝ်တမ်မူလ "ၜၚ်" (Bang - ကွာန်သြၚ်ဍာ်) ကေုာံ "ကံက်" (Kok - ဆုမကံက်/Wild olive) ရ။

## ပထဝဳ (Geography)
ၜၚ်ကံက် နွံကဵုဒေသတိသဝ် (Low-lying area) တုဲ နွံကဵုမြံၚ် (Canals) ဂၠိုၚ်ဗွဲမလောန် ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးတအ်ကော်ခါစ "ဝေနေတ် ဗၟံက်" (Venice of the East) ရ။ ဍုၚ်ဏအ်ဝွံ ပါ်ခြာလဝ် ၅၀ ခရိုၚ် (Districts - Khet) ရ။

## ဒေသအာရုံစိုတ်ဂမၠိုၚ် (Attractions)
* **နန်းတော် (Grand Palace):** ဒှ်ဟဝ်သၟိၚ်တြေံ ကေုာံ ကျာ်မဟောသဓာ (Wat Phra Kaew) ရ။
* **ကျာ်အရုဏ် (Wat Arun):** ဒှ်ကျာ်ဒယှ်တှ် မနွံဒၟံၚ်ပ္ဍဲသြၚ်ကြုၚ်စောဖယျာရ။
* **ဝက်ဖို (Wat Pho):** ဒှ်ကျာ်မနွံကဵု ပဋိမာရုပ်သတိက် ဇၞော်အိုတ်ရ။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
* သေံ
* ကြုၚ်စောဖယျာ
* အာရှအဂၞဲ
ဝေၚ်​စေန်

**ဝေၚ်စန်** (၊ Viang Chan) ဝွံ ဒှ်ဍုၚ်ဇၞော် (Capital city) ကေုာံ ဍုၚ်ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဍုၚ်လဴ ရ။ ဍုၚ်ဏအ်ဝွံ နွံဒၟံၚ်ပ္ဍဲသြၚ်ကြုၚ် မဲခေါၚ် (Mekong River) တုဲ ဆက်စၠောအ်ဒၟံၚ်ကဵု တွဵုရးနက္ခန်ဖနုမ် ဍုၚ်သေံ ရ။ ဝေၚ်စန်ဝွံ ဒှ်ဗဟဵု ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်၊ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သာသနာဗုဒ္ဓ ပ္ဍဲဍုၚ်လဴရ။

## ဝၚ် (History)
ယၟု "ဝေၚ်စန်" ဂှ် နွံအဓိပ္ပါယ် "ဍုၚ်ကြက္ကတှ်" (City of Sandalwood) ရ။ ဝေၚ်စန်ဝွံ စဒက်ပတန်ကၠုၚ် နကဵုသၟိၚ် သေဌာဓိရာတ် (Setthathirath) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၆၃ သွက်ဂွံဒှ်ဍုၚ်ဇၞော် အေန်ပါယျာလာန်သေၚ် (Lan Xang) ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ကဝ်လဝ်နဳ ပြင်သစ် ဂှ် ဝေၚ်စန် ဂွံဒှ်ကၠုၚ်ဗဟဵု ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်ပၠန်ရ။

## ပထဝဳ (Geography)
ဝေၚ်စန် နွံပ္ဍဲဒေသတိသဝ် သြၚ်ကြုၚ်မဲခေါၚ်ရ။ ဟိုတ်နူနွံကြေပ်ကဵုပယျဵုဍုၚ်သေံမ္ဂး ပရေၚ်ကူးသၠာဲ ကေုာံ ပရေၚ်အာကၠုၚ် အကြာၜါဍုၚ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော်ဗွဲမလောန်ရ။ တံတားမိတ်သဟာယ (Thai-Lao Friendship Bridge) အလန်ပထမအိုတ်ဂှ် ဆက်စၠောအ်လဝ် ဝေၚ်စန် ကေုာံ ဍုၚ်နက္ခန်ဖနုမ် ရ။

## ဒေသအာရုံစိုတ်ဂမၠိုၚ် (Attractions)
* **ဖာထတ်လွၚ် (Pha That Luang):** ဒှ်စေတဳထဝ် ကိစ္စဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဍုၚ်လဴ ကေုာံ တဆိပ်အလာံဍုၚ်ရ။
* **ပတူဇယ (Patuxai):** ဒှ်ပတူတ္ၚဲ (Victory Gate) မခၞံဗဒှ်လဝ် ဗီုပြင်တုပ်ကဵု Arc de Triomphe ပ္ဍဲပြင်သစ် ဆဂး နှဴရဴကဵု အနုပညာလဴရ။
* **ဝတ်သဳသကေတ် (Wat Si Saket):** ဒှ်ဘာလကျာ်တြေံအိုတ် ပ္ဍဲဝေၚ်စန် မနွံကဵုပဋိမာရုပ်ဗုဒ္ဓ လ္ၚီလက်ရ။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
* လဴ
* ကြုၚ်မဲခေါၚ်
* ဘာသာလဴ
သဘင်မန်ဂမၠိုင်

thumb|300x300px|ပွမလှ်ေဒယှ်ေ ပ္ဍဲသဘၚ်တ္ၚဲကောန်ဂကူမန်
**သဘၚ်မန်ဂမၠိုၚ်** (အၚ်္ဂလိက်: **Mon Festivals**) ဝွံ ဒှ်သဘၚ်ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ သဘၚ်သာသနာ မဆက်စပ်ဒၟံၚ်ကဵု ဂကူမန် မနွံပ္ဍဲဍုၚ်ဗၟာ၊ ဍုၚ်သေံ ကေုာံ ဂၠးကဝ်ရ။ သဘၚ်မန်ဗွဲမဂၠိုၚ် ဒုၚ်သ္ဇိုၚ်ကဵု သၞာံဗုဒ္ဓသာသနာ ကေုာံ ကြက္ကဒိန်စန္ဒြဂတိ (Lunar Calendar) ရ။

## သဘၚ်အဓိကဂမၠိုၚ်

### ၁. သဘၚ်တ္ၚဲကောန်ဂကူမန် (Mon National Day)
သဘၚ်ဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ်ပ္ဍဲ **"တ္ၚဲမဟာပုဏ္ဏမီ ဂိတုမာ် ၁ စွေက်"** သွက်ဂွံဗၟံက်ထ္ၜးကဵု ဝၚ်မဒက်ပတန်လဝ် ဍုၚ်ဟံသာဝတဳ ရ။ ပ္ဍဲသဘၚ်ဏအ် ညးတအ်လှ်ေဒယှ်ေ၊ ထ္ၜးယေန်သၞာၚ်၊ ကေုာံ သ္ပပေါဲပြိုၚ်လိက်ပတ်မန်ရ။

### ၂. သဘၚ်ဖျေံက္ၜၚ် (Mon Floating Boat Festival)
သဘၚ်ဏအ် ဒယှ်တှ်ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲဒေသသၚ်ခလပူရဳ (Sangkhlaburi) ဍုၚ်သေံ။ ကတဵုဒှ်ပ္ဍဲ **"ဂိတုဘတ် ၁၄-၁၅ မံက်"** ရ။ မၞိဟ်တအ် ခၞံဗဒှ်က္ၜၚ်ဝါ (Bamboo boat) တုဲ စုတ်စၞစ၊ ကပေါတ်သ္ပပူဇဴ သွက်ဂွံဖျေံက္ၜၚ် ပ္ဍဲဍာ် ညံၚ်ဂွံဗ္လးကဵု ဘဲအန္တရာဲနာနာရ။

### ၃. သဘၚ်ကဵုဒါန်ဍာ်သာဲ (Honey Offering Festival)
ကတဵုဒှ်ပ္ဍဲ **"တ္ၚဲဗလးဂိတု ဂိတုဘတ်"** ရ။ သဘၚ်ဏအ်ဝွံ သ္ပပူဇဴကဵုဒါန်သာ် (Honey) ကုကျာ်တြဲ ကေုာံ သၚ်ဂမၠိုၚ် ညံၚ်ဂွံဗှ်ဗၞုဟ်ကဵု ကတ္တိကမပြဲ မွဲအခိၚ်တေအ် မကၞုဲ ကေုာံ စိၚ်ပလဳလေယျတအ် မကဵုလဝ်ဒါန်သာ် ကုကျာ်တြဲရ။

## သ္ၚိအင်သဘၚ် အတိုၚ်ဂိတုမန်

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်

* ယေန်သၞာၚ်မန်
* ဝၚ်မန်
* ဂိတုမန်ဂမၠိုၚ်
အမေရိကာန်

**အမေရိကာန်** () ဝွံ ဒှ်ဍုၚ်မနွံပ္ဍဲတိုက် အမေရိကသၟဝ်ကျာ (North America) ရ။ ဍုၚ်ဏအ်ဝွံ ဒက်ပတန်လဝ်နကဵု တွဵုရး ၅၀ (50 States) ကေုာံ ခရိုၚ်ဖေက်ဒရယ် (Federal District) မွဲရ။ အမေရိကာန်ဝွံ ဒှ်ဍုၚ်ဇၞော်အိုတ် တတိယ ပ္ဍဲဂၠးတိ နကဵုဗၞတ်ဗ္ၜတ်တိ ကေုာံ လၟိဟ်မၞိဟ်ရ။

## ဝၚ်
ဍုၚ်အမေရိကာန်ဝွံ ကိုပ်ကၠာတေအ် ဒှ်ကဝ်လဝ်နဳ ဍုၚ်ဗြိတိန် (Great Britain) ရ။ ပ္ဍဲ ၄ ဂျူလာဲ ၁၇၇၆ ဂှ် ညးတအ်လလောၚ်တြး ဗၠးၜး (Declaration of Independence) တုဲ ဒက်ပတန်ကၟိန်ဍုၚ်ပံၚ်ကောံရ။ ဝၚ်အမေရိကာန်ဝွံ နွံကဵုပွမဇၞော်မောဝ်တိုန် နကဵုပရေၚ်စက်မှု ကေုာံ ပွမဗ္တိုက်ပ္ကေတ် သွက်အခေါၚ်အရာမၞိဟ်ရ။

## ပထဝဳ
အမေရိကာန် နွံကဵုပယျဵုဆက်စၠောအ်ကဵု ကနေဒါ ပ္ဍဲသၟဝ်ကျာ ကေုာံ မေတ်သဳကိုဝ် ပ္ဍဲသၟဝ်ရ။ ဍုၚ်ဏအ် နွံကဵုဒေသသဘာဝနာနာ မပ္တံကဵု ဒဵု Rocky Mountains၊ ကြုၚ် Mississippi ကေုာံ တွဵုရးတ္ကအ် ဟာဝါဲအဳ (Hawaii) ရ။

## ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ နဲကဲပညာ
အမေရိကာန်ဝွံ ဒှ်ဗဟဵုနဲကဲပညာဂၠးကဝ် (ဥပမာ- Silicon Valley) တုဲ ဒှ်တြုၚ်မပတိတ် သၚ်္ကေတစဳရေၚ် (Software) ကေုာံ ကပေါတ်စက်မှုဇၞော်အိုတ်ရ။ ဍုၚ်ဏအ်လေဝ် ဒှ်ဗဟဵုပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် (Wall Street) မနွံပ္ဍဲဍုၚ်နယူးယောက်ရ။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်

* အမေရိကသၟဝ်ကျာ
* ကနေဒါ
* မေတ်သဳကိုဝ်
* ပေါဲပြိုၚ်ဗောန်ဂၠးတိ ၂၀၂၆
ဘာသာလဴ

**ဘာသာလဴ** (၊ Phasa Lao) ဝွံ ဒှ်ဘာသာအဓိက မအသုံးပြုဒၟံၚ် ပ္ဍဲဍုၚ်လဴ ရ။ ဘာသာဏအ်ဝွံ ပါလုပ်ပ္ဍဲဂကောံအရေဝ်ဘာသာ တာဲ-ကဒါဲ (Kra–Dai) တုဲ နွံကဵုရမ္သာၚ် (Tones) ၆ ရမ္သာၚ် (အတိုၚ်အရေဝ်ဝေၚ်စန်) ရ။

## ဝၚ် ကေုာံ အက္ခရ်
ဘာသာလဴဝွံ ဇၞော်မောဝ်ကၠုၚ်နူ အရေဝ်ဘာသာတာဲတြေံ (Proto-Tai) ရ။ အက္ခရ်လဴဂှ် ဒုၚ်သ္ဇိုင်လဝ်ကဵု အက္ခရ်ခမေန်တြေံ ကေုာံ အက္ခရ်သေံတြေံတုဲ နွံကဵုဗီုပြင်မကေက်ညိညရ။
* **ဗျည်:** ၂၇ မ။
* **သရ:** ၂၈ ဗီုပြင်။
* **ရမ္သာၚ် (Tones):** နွံ ၅-၆ ရမ္သာၚ် အတိုၚ်ဒေသဂမၠိုၚ်ရ။

## အဆက်အစပ်ကဵု ဘာသာသေံ
ဘာသာလဴ ကေုာံ ဘာသာသေံ ဝွံ ညးမွဲကဵုမွဲ ဟီုကေတ်ဝေါဟာရ တီကေတ်အဓိပ္ပါယ် (Mutually intelligible) ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။ ဆဂး အက္ခရ်လဴဂှ် လောဲသွာနူအက္ခရ်သေံ ဟိုတ်နူညးတအ် ပလေဝ်လဝ်သၞောတ်လိက် ညံၚ်ဂွံတုပ်ကဵုရမ္သာၚ်ဟီု ဇေတ်ဇေတ်ရ။

## ဥပမာ မလိက်ဂမၠိုၚ်

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
* လဴ (ဍုၚ်)
* ဘာသာသေံ
* အက္ခရ်လဴ
လဴ

**လဴ** (၊ Lao) ဟွံသေၚ်မ္ဂး ယၟုရုၚ်ဂှ် **ကၟိန်ဍုၚ်ကောန်ဂကူဒဳမဝ်ကရေဇဳညးမိပ်လဴ** (Lao People's Democratic Republic) ဝွံ ဒှ်ဍုၚ်မနွံပ္ဍဲဒေသ အာရှအဂၞဲ (Southeast Asia) ရ။ ဍုၚ်ဏအ်ဝွံ ဒှ်ဍုၚ်မဟွံမွဲကဵုသြၚ်မှာသၟိတ် (Landlocked country) မွဲဟေၚ် ပ္ဍဲဒေသဏအ်ရ။

## ဝၚ် (History)
ဝၚ်ဍုၚ်လဴဝွံ စကတဵုဒှ်ကၠုၚ်နူ အေန်ပါယျာ "လာန်သေၚ်" (Lan Xang) မဒက်ပတန်လဝ် နကဵုသၟိၚ်ဖာၚုံ (Fa Ngum) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၃၅၃ ရ။ ဂတဏအ် ဍုၚ်လဴ ဒှ်အာကဝ်လဝ်နဳ ပြင်သစ် (French Indochina) တုဲ ကလိဂွံဗၠးၜး ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၃ ရ။

## ပထဝဳ (Geography)
ဍုၚ်လဴ နွံကဵုပယျဵုဆက်စၠောအ်ကဵု ကြုက် ပ္ဍဲသၟဝ်ကျာ၊ ဝေတ်ဏာမ် ပ္ဍဲဗၟံက်၊ ကမ္ဘောဒီးယား ပ္ဍဲသၟဝ်၊ သေံ ပ္ဍဲပၠိုတ် ကေုာံ ဍုၚ်ဗၟာ ပ္ဍဲသၟဝ်ကျာ-ပၠိုတ်ရ။ ကြုၚ်မဲခေါၚ် (Mekong River) ဝွံ ဒှ်ကြုၚ်အဓိက သွက်ပရေၚ်အာကၠုၚ် ကေုာံ ပရေၚ်စိုက်လောအ်ရ။

## ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ အခိုက်ကၞာ
ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်အဓိကဂှ် ဒှ်ပွမပတိတ်ဟိုက်ဒရဝ်ပါဝါ (Hydroelectric power) နူကြုၚ်မဲခေါၚ်၊ ပွမတဵုလောအ် ကေုာံ ပရေၚ်တရဴ (Tourism) ရ။ အခိုက်ကၞာလဴဝွံ နွံကဵုအဆက်စပ်ကြေပ်ဂြတ်ကဵု သာသနာဗုဒ္ဓ ထေရဝါဒ ရ။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
* အာရှအဂၞဲ
* ဘာသာလဴ
* ကြုၚ်မဲခေါၚ်
ဟာဝါဲအဳ

**ဟာဝါဲအဳ** (, ) ဝွံ ဒှ်တွဵုရးမွဲ ပ္ဍဲအမေရိကာန် ရ။ တွဵုရးဏအ်ဝွံ ဒှ်တွဵုရးမရနုက်ကဵု ၅၀ (တွဵုရးလက်ကရဴအိုတ်) မပါလုပ်ပ္ဍဲကၟိန်ဍုၚ်ပံၚ်ကောံရ။ ဟာဝါဲအဳဝွံ နွံဒၟံၚ်ပ္ဍဲမှာသၟိတ်ပါသိဖိစ် (Pacific Ocean) တုဲ ဒှ်တွဵုရးမွဲဟေၚ် မနွံမ္ၚးတိုက်အမေရိကသၟဝ်ကျာရ။

## ပထဝဳ (Geography)
ဟာဝါဲအဳ ဒက်ပတန်လဝ်နကဵု တ္ကအ်ဒယှ်တှ် ၈ တ္ကအ်အဓိက မပ္တံကဵု:
* **တ္ကအ်ဟာဝါဲအဳ (The Big Island):** တ္ကအ်ဇၞော်အိုတ်။
* **တ္ကအ်အိုအာဟူ (Oahu):** ဒၞာဲဍုၚ်ဇၞော် ဟဝ်နဝ်လူလူ မနွံရ။
* **တ္ကအ်မာဲအဳ (Maui):** ဒယှ်တှ်နကဵုသြၚ်ဗဏ္ဍုဟ်ခိုဟ်ရ။
တ္ကအ်တအ်ဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ်ကၠုၚ်နူ ဒဵုပၟတ် (Volcanoes) အိုတ်ရ။ ဒဵုပၟတ် မနောလိုဝ်အာ (Mauna Loa) ကေုာံ မနောကဳယာ (Mauna Kea) ဝွံ ဒှ်ဒဵုသၠုၚ်အိုတ် ပ္ဍဲဒေသဏအ်ရ။

## ဝၚ် (History)
ဟာဝါဲအဳဝွံ ကိုပ်ကၠာတေအ် ဒှ်ကၟိန်ဍုၚ်ဨကရာဇ် (Kingdom of Hawaii) မွဲရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၉၃ ဂှ် သၞောတ်ဨကရာဇ် လီုအာတုဲ ဒှ်အာဒေသအမေရိကာန်ရ။ ဟာဝါဲအဳဝွံ ဒယှ်တှ်ပ္ဍဲဝၚ်ဂၠးတိ ဟိုတ်နူပေါဲဗ္တိုက် "ပိလ်ဟာဗါ" (Pearl Harbor) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၁ မဒှ်ဟိုတ်ကဵု အမေရိကာန် လုပ်ပေါဲဗ္တိုက်ဂၠးတိ အလန်ဒုတိယရ။

## ယေန်သၞာၚ် (Culture)
ယေန်သၞာၚ်ဟာဝါဲအဳဝွံ နှဴရဴဒၟံၚ်ကဵု အခိုက်ကၞာပိုလီနဳယေန် (Polynesian)။ ညးတအ်နွံကဵု:
* **လှ်ေဟုလ (Hula Dance):** ပွမလှ်ေဗၟံက်ထ္ၜးပရူဝၚ်။
* **အရေဝ်အလိုဟာ (Aloha):** မနွံအဓိပ္ပါယ် မ္ၚဵုရ၊ ဆာန် ကေုာံ ၜိုဟ်လလံရ။
* **စၞစလူအော (Luau):** ပေါဲစၞစအခိုက်ကၞာတ္ကအ်ရ။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
* အမေရိကာန်
* မှာသၟိတ်ပါသိဖိစ်
* ဟဝ်နဝ်လူလူ
တွဵုရးဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲအမေရိကာန်

thumb|400x400px|ဗီုပြင်ပယျဵု တွဵုရး ၅၀ ပ္ဍဲဍုၚ်အမေရိကာန်
**တွဵုရးဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲအမေရိကာန်** (အၚ်္ဂလိက်: **States of the United States**) ဝွံ ဒှ်အစိတ်အပိုင်းပရေၚ်အုပ်ဓုပ်အဓိက ၅၀ မဒက်ပတန်လဝ် ကၟိန်ဍုၚ်ပံၚ်ကောံ အမေရိကာန် ရ။ တွဵုရးတအ်ဏအ်ဝွံ နွံကဵုအလဵုအသဳတွဵုရးအပ္ဍဲ (State government) မနွံကဵုအခေါၚ်အရာ အတိုၚ်သၞောဝ်ဥပဒေတွဵုရးညးတအ်အသအဝ်ရ။

## စရၚ်တွဵုရးဂမၠိုၚ် (၅၀ တွဵုရး)
ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ဒှ်စရၚ်တွဵုရးဂမၠိုၚ် မစဳရေၚ်လဝ် အတိုၚ်အက္ခရ်အေန်ဂလိက်ရ။

* (စရၚ်ဝွံ ထ္ၜးကဵုလဝ် တွဵုရးအဓိကညိညဟေၚ်ရ။ မၞးနွံအခေါၚ်ဗပေၚ်စုတ် တွဵုရးတၞဟ်တအ်ပၠန်ရ)*

## အခေါၚ်အုပ်ဓုပ်
ဇၟာပ်တွဵုရးဝွံ နွံကဵု:

* **Governor:** ညးအုပ်ဓုပ်တွဵုရး။
* **State Legislature:** ရုၚ်သၠတ်တော်တွဵုရး။
* **State Supreme Court:** ရုၚ်သၞောဝ်ဗၠးၜးတွဵုရး။

တွဵုရးတအ်ဏအ်ဝွံ အခေါၚ်အရာပရေၚ်ပညာ၊ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ကေုာံ ပရေၚ်ဂီုကပ်အပ္ဍဲဂှ် အုပ်ဓုပ်ကေတ်တ်ရ။ ဆဂး ပရေၚ်ဍုၚ်သအာၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ပၞာန်ဂှ် ဒှ်တာလျိုၚ်အလဵုအသဳဖေက်ဒရယ် (Federal Government) ရ။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်

* အမေရိကာန်
* ဝါရှေန်တာန် ဒဳစဳ
* ကနေဒါ
ကၟိန်ဍုၚ်ပံၚ်ကောံ

**ကၟိန်ဍုၚ်ပံၚ်ကောံ** (အၚ်္ဂလိက်: **Federation** ဟွံသေၚ်မ္ဂး **Federal State**) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်သၞောတ်အုပ်ဓုပ်ဍုၚ်မွဲ မဒက်ပတန်လဝ်နကဵု အစိတ်အပိုင်းဂမၠိုၚ် (မပ္တံကဵု တွဵုရး၊ ရး၊ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဒေသဂမၠိုၚ်) မနွံကဵု အခေါၚ်အုပ်ဓုပ်အပ္ဍဲ (Self-governance) ဇကုကဵုဇကု ဆဂး ပံၚ်ဗစိုပ်လဝ် သၟဝ်အလဵုအသဳဗဟဵု (Central/Federal government) မွဲရ။

## တၚ်တၟေၚ် သၞောတ်ကၟိန်ဍုၚ်ပံၚ်ကောံ
ပ္ဍဲသၞောတ်ကၟိန်ဍုၚ်ပံၚ်ကောံမွဲမ္ဂး အခေါၚ်အာဏာဂှ် ပါ်ခြာလဝ် ၂ ကဆံၚ် အဓိက:
၁. **အလဵုအသဳဗဟဵု (Federal Government):** တာလျိုၚ်ပရေၚ်ဍုၚ်သအာၚ်၊ ပရေၚ်ပၞာန်၊ ပရေၚ်လှုဲ ကေုာံ ပယျဵုဍုၚ်။
၂. **အလဵုအသဳတွဵုရး (State/Regional Government):** တာလျိုၚ်ပရေၚ်ပညာ၊ ပရေၚ်ယေန်သၞာၚ်၊ ပရေၚ်ဂီုကပ်ဒေသ ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေဒေသ။

## ဥပမာ ဍုၚ်ဂမၠိုၚ်
ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ဒှ်ဍုၚ်မအသုံးပြုဒၟံၚ် သၞောတ်ကၟိန်ဍုၚ်ပံၚ်ကောံ အဓိကဂမၠိုၚ်ရ။
* **[[အမေရိကာန်]]:** (United States of America) ဒက်ပတန်လဝ်နကဵု ၅၀ တွဵုရး။
* **[[ဍုၚ်ဗၟာ]]:** (Republic of the Union of Myanmar) ဒက်ပတန်လဝ်နကဵု တွဵုရး ကေုာံ တိုၚ်းဒေသကြီးဂမၠိုၚ်။
* **[[အိန္ဒိယ]]:** (Republic of India) ဒက်ပတန်လဝ်နကဵု ၂၈ တွဵုရး။
* **[[ဂျာမနဳ]]:** (Federal Republic of Germany) ဒက်ပတန်လဝ်နကဵု ၁၆ တွဵုရး။

## ဝေါဟာရမန်
မလိက် **"ကၟိန်ဍုၚ်ပံၚ်ကောံ"** ဂှ် ကၠုၚ်နူ:
* **ကၟိန်:** ပွမစုဒေပ်၊ ပွမဒက်ပတန်။
* **ဍုၚ်:** ဒေသမနွံကဵုပယျဵု ကေုာံ ညးအုပ်ဓုပ်။
* **ပံၚ်ကောံ:** ပွမပံၚ်ဗစိုပ် အစိတ်အပိုင်းနာနာ ညံၚ်ဂွံဒှ်မွဲရ။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
* ဒဳမဝ်ကရေဇဳ
* တွဵုရးဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲအမေရိကာန်
* ဍုၚ်ဗၟာ
သၞောတ်အုပ်ဓုပ်ဍုၚ်

**သၞောတ်အုပ်ဓုပ်ဍုၚ်** (အၚ်္ဂလိက်: **Forms of government** ဟွံသေၚ်မ္ဂး **System of government**) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်သၞောတ်ဗီုပြင် ပွမဒက်ပတန် အလဵုအသဳ ကေုာံ ပွမအသုံးပြုအာဏာ သွက်ဂွံအုပ်ဓုပ် ညးဍုၚ်ကွာန်ဂမၠိုၚ်ရ။ သၞောတ်ဏအ်ဝွံ ဖန်ဗဒှ်ကဵု အဆက်အစပ်အကြာ ညးအုပ်ဓုပ် (Rulers) ကေုာံ ညးမဒုၚ်အုပ်ဓုပ် (Citizens) ရ။

## သၞောတ်အဓိကဂမၠိုၚ်

သၞောတ်အုပ်ဓုပ်ဍုၚ် ပ္ဍဲဂၠးတိဝွံ ပါ်ခြာလဝ် ဗွဲမဂၠိုၚ် နကဵုဂကူဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ။

### ၁. ဒဳမဝ်ကရေဇဳ (Democracy)
ဒှ်သၞောတ်မဒုၚ်သ္ဇိုၚ်ကဵု "အာဏာညးဍုၚ်ကွာန်" ရ။ ညးဍုၚ်ကွာန်တအ် နွံအခေါၚ်ရုဲစှ် က္ဍိုပ်သကိုပ်ဇကု နကဵုပွမစုတ်မဲ (Election) ရ။
* **ဥပမာ:** အမေရိကာန်, အိန္ဒိယ, ဂျပန်။

### ၂. သၞောတ်ဨကရာဇ် (Monarchy)
ဒှ်သၞောတ်မနွံကဵု သၟိၚ်ဨကရာဇ် (King/Queen) နဒဒှ်က္ဍိုပ်သကိုပ်ဍုၚ်။ အာဏာဝွံ ဗွဲမဂၠိုၚ် ဆက်စၠောအ်အာ နကဵုဝၚ်တံၚ်နန် (Hereditary) ရ။
* **ဥပမာ:** သေံ, ဗြိတိန်, ဆော်ဒီအာရေဗျ။

### ၃. သမ္မတရး (Republic)
ဒှ်ဍုၚ်မနွံကဵု သမ္မတ (President) နဒဒှ်က္ဍိုပ်သကိုပ်၊ တုဲပၠန် အာဏာဂှ် ဟွံဆက်စၠောအ်နကဵုဝၚ်တံၚ်နန်ရ။
* **ဥပမာ:** ဝေတ်ဏာမ်, ပြင်သစ်, အေန်ဒဝ်နဳယှာ။

### ၄. ကၟိန်ဍုၚ်ပံၚ်ကောံ (Federation)
ဒှ်သၞောတ်မပါ်ခြာအာဏာ အကြာအလဵုအသဳဗဟဵု ကေုာံ အလဵုအသဳတွဵုရးဂမၠိုၚ်ရ။
* **ဥပမာ:** အမေရိကာန်, ဂျာမနဳ, ဍုၚ်ဗၟာ။

## ဇယားပတိုန်စပ် သၞောတ်ဂမၠိုၚ်

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
* ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်
* ဒဳမဝ်ကရေဇဳ
* ကၟိန်ဍုၚ်ပံၚ်ကောံ
အေန်ဒဝ်နဳယှာ

**အေန်ဒဝ်နဳယှာ** () ဟွံသေၚ်မ္ဂး ယၟုရုၚ်ဂှ် **သမ္မတရး အေန်ဒဝ်နဳယှာ** (Republic of Indonesia) ဝွံ ဒှ်ဍုၚ်မနွံပ္ဍဲဒေသ အာရှအဂၞဲ (Southeast Asia) ကေုာံ အဝ်သတြေလျာ (Oceania) ရ။ ဍုၚ်ဏအ်ဝွံ ဒက်ပတန်လဝ်နကဵု တ္ကအ်ဂမၠိုၚ် ၁၇,၀၀၀ ပြၚ်တုဲ ဒှ်ဍုၚ်တ္ကအ်ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။

## ဝၚ် (History)
ဝၚ်အေန်ဒဝ်နဳယှာဝွံ နွံကဵုသြဇာနူ သာသနာဟိန္ဒူ ကေုာံ ဗုဒ္ဓ (ဥပမာ- အေန်ပါယျာ သရိဝိဇယ ကေုာံ မဂျာပါဟိတ်) ရ။ ကြဴဏအ် သာသနာအေတ်သလာမ် ပြးဇးလုပ်ကၠုၚ်တုဲ ဒှ်အာဘာသာအဓိကရ။ ဍုၚ်ဏအ်ဝွံ ကိုပ်ကၠာတေအ် ဒှ်ကဝ်လဝ်နဳ ဟဝ်လာန် (Dutch East Indies) လုကဴ ၃၅၀ သၞာံတုဲ ကလိဂွံဗၠးၜး ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၅ ရ။

## ပထဝဳ (Geography)
အေန်ဒဝ်နဳယှာ နွံကဵုတ္ကအ်အဓိက ၅ ဂကူ:
၁. **တ္ကအ်ဂျာဗါ (Java):** ဒၞာဲမၞိဟ်မံၚ်ဂၠိုၚ်အိုတ်။
၂. **တ္ကအ်သုမတြာ (Sumatra):** တ္ကအ်ဇၞော်အိုတ် မနွံပ္ဍဲဍုၚ်။
၃. **တ္ကအ်ကာလီမာန်တာန် (Kalimantan):** (Borneo) ဒၞာဲဍုၚ်ဇၞော်တၟိ နူဆာန်တာရာ မနွံရ။
၄. **တ္ကအ်သူလာဝေတ်သဳ (Sulawesi):**
၅. **ပါပူဝါ (Papua):** (Western New Guinea)။

## ဍုၚ်ဇၞော် (Capital City)
ကိုပ်ကၠာတေအ် ဂျကာတာ (Jakarta) ဒှ်ဍုၚ်ဇၞော်ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူပရေၚ်ဍုၚ်က္ဍတ်ဂၠိုၚ် ကေုာံ တိဗၠိုက်စှ်ေဒၟံၚ်မ္ဂး အလဵုအသဳအေန်ဒဝ်နဳယှာ ပြံၚ်လှာဲလဝ် ဍုၚ်ဇၞော်အာကဵု **နူဆာန်တာရာ** (Nusantara) မနွံပ္ဍဲတ္ကအ်ကာလီမာန်တာန် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၄ ရ။

## ယေန်သၞာၚ် (Culture)
ယေန်သၞာၚ်အေန်ဒဝ်နဳယှာဝွံ နှဴရဴဒၟံၚ်ကဵု အခိုက်ကၞာဒေသနာနာရ။ ညးတအ်နွံကဵု:
* **ဘာသာစကား:** ဘာသာအေန်ဒဝ်နဳယှာ ဒှ်အရေဝ်ရုၚ်။
* **အနုပညာ:** ဝါယၚ်ကူလေတ် (Wayang Kulit - ပဝ်ရုပ်) ကေုာံ လှ်ေဂါမူလာန် (Gamelan) ရ။
* **ဝေါဟာရ:** "Bhinneka Tunggal Ika" (ပံၚ်ကောံပ္ဍဲပွမတၟေၚ်ခြာ - Unity in Diversity) ရ။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
* အာရှအဂၞဲ
* နူဆာန်တာရာ
* ဘာသာအေန်ဒဝ်နဳယှာ
ဘာသာအေန်ဒဝ်နဳယှာ

**ဘာသာအေန်ဒဝ်နဳယှာ** () ဝွံ ဒှ်ဘာသာရုၚ် (Official language) ဍုၚ်အေန်ဒဝ်နဳယှာ ရ။ ဘာသာဏအ်ဝွံ ဒုၚ်သ္ဇိုၚ်ကဵု ဘာသာမလေ (Malay) မအသုံးပြုဒၟံၚ် ပ္ဍဲဒေသအာရှအဂၞဲ လုကဴသၞာံဗွဲမလောန်ရ။ ကြဴနူအေန်ဒဝ်နဳယှာ ကလိဂွံဗၠးၜး ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၅ ဂှ် ညးတအ်စၟတ်သမ္တီလဝ် ဘာသာဏအ် နဒဒှ်ဘာသာပံၚ်ကောံ (Lingua franca) သွက်ကောန်ဂကူနာနာ ၇၀၀ ပြၚ်ရ။

## ဝၚ် ကေုာံ ပွမဇၞော်မောဝ်
ဘာသာအေန်ဒဝ်နဳယှာဝွံ ကလိဂွံလဝ် သြဇာနူဘာသာနာနာ မပ္တံကဵု ဘာသာသံသကြိုတ်၊ ဘာသာအာရဗဳ၊ ဘာသာဟဝ်လာန် ကေုာံ ဘာသာအေန်ဂလိက် ရ။ ဟိုတ်နူဒှ်ဘာသာမအသုံးပြု သွက်ပရေၚ်ကူးသၠာဲ (Trade language) မွဲအခိၚ်တေအ်မ္ဂး သၞောတ်သဒ္ဒါဍေံ လောဲသွာဗွဲမလောန် (ဟွံမွဲကဵု Tones ကေုာံ Conjugation) ရ။

## အက္ခရ် ကေုာံ ရမ္သာၚ်
ဘာသာအေန်ဒဝ်နဳယှာ အသုံးပြု အက္ခရ်လပ်တေန် (Latin alphabet) မနွံကဵုမလိက် ၂၆ မ တုပ်ကဵုအေန်ဂလိက်ရ။
* **သရ (Vowels):** a, e, i, o, u (၅ မ)။
* **သဒ္ဒါ:** ဟွံမွဲကဵု ပွမပြံၚ်လှာဲမလိက် အတိုၚ်အခိၚ် (Tense) ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဥတု (Gender) ရ။

## ဥပမာ မလိက်ဂမၠိုၚ်

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
* အေန်ဒဝ်နဳယှာ
* ဘာသာမလေ
* အာရှအဂၞဲ
ဘာသာမလေ

**ဘာသာမလေ** () ဝွံ ဒှ်ဘာသာအဝ်သတြဝ်နဳယှာ (Austronesian) မွဲဂကူ မအသုံးပြုဒၟံၚ် ပ္ဍဲဍုၚ်မလေရှား၊ သိၚ်္ကာပူ၊ ဘရူနိုင်း ကေုာံ ဒေသလ္ၚဵု ပ္ဍဲအေန်ဒဝ်နဳယှာ ရ။ ဘာသာဏအ်ဝွံ ဒှ်ဘာသာပံၚ်ကောံ (Lingua franca) ပ္ဍဲဒေသအာရှအဂၞဲ လုကဴသၞာံဗွဲမလောန် ဟိုတ်နူပရေၚ်ကူးသၠာဲရ။

## အဆက်အစပ်ကဵု ဘာသာအေန်ဒဝ်နဳယှာ
ဘာသာမလေ ကေုာံ ဘာသာအေန်ဒဝ်နဳယှာ ဝွံ ဒုၚ်သ္ဇိုၚ်ကဵုဘာသာတုပ်ပ် (Standard Malay) ရ။ တၚ်တၟေၚ်အဓိကဂှ် ဒှ်ဝေါဟာရမလေရှား မကလိဂွံသြဇာနူ ဘာသာအေန်ဂလိက် ဂၠိုၚ်တုဲ ဝေါဟာရအေန်ဒဝ်နဳယှာ မကလိဂွံသြဇာနူ ဘာသာဟဝ်လာန် ဂၠိုၚ်ရ။

## သၞောတ်လိက် (Writing Systems)
ဘာသာမလေဝွံ အသုံးပြုသၞောတ်လိက် ၂ ဂကူ:
၁. **Rumi (ရူမဳ):** အသုံးပြု အက္ခရ်လပ်တေန် (Latin script)။ ဣဏအ်ဝွံ ဒှ်သၞောတ်အဓိက ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ရ။
၂. **Jawi (ဂျာဝဳ):** အသုံးပြု အက္ခရ်အာရဗဳ မပလေဝ်လဝ် သွက်ရမ္သာၚ်မလေရ။ ဣဏအ်ဝွံ အသုံးပြုဂၠိုၚ် ပ္ဍဲကိစ္စသာသနာ ကေုာံ အခိုက်ကၞာတြေံရ။

## ဥပမာ မလိက်ဂမၠိုၚ်

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
* မလေရှား
* ဘာသာအေန်ဒဝ်နဳယှာ
* အာရှအဂၞဲ
အာရှပလိုတ်

**အာရှပလိုတ်** (အၚ်္ဂလိက်: **Western Asia** ဟွံသေၚ်မ္ဂး **West Asia**) ဝွံ ဒှ်ဒေသမနွံလ္ပာ်ပလိုတ်အိုတ် ပ္ဍဲတိုက်အာရှ ရ။ ဒေသဏအ်ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံၚ်ကဵု တိုက်အာဖရိက ပ္ဍဲလ္ပာ်သၟဝ်ကျာ-ဗၟံက် ကေုာံ တိုက်ဥရောပ ပ္ဍဲလ္ပာ်သၟဝ်ကျာရ။ အာရှပလိုတ်ဝွံ ဒယှ်တှ်နကဵုပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဟိုတ်နူနွံကဵုအရံၚ်အဇာ (Petroleum) ဂၠိုၚ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။

## ဍုၚ်ဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲအာရှပလိုတ်
ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ဒှ်စရၚ်ဍုၚ်အဓိကဂမၠိုၚ် မနွံပ္ဍဲဒေသဏအ်:

## ပထဝဳ ကေုာံ ရာသဳဥတု
အာရှပလိုတ် နွံကဵုမှာသၟိတ် ကေုာံ ၜဳ (Seas) ဗွဲမဂၠိုၚ် မပ္တံကဵု ၜဳဗကေတ် (Red Sea)၊ ၜဳပလိုတ် (Mediterranean Sea) ကေုာံ ပ္ၚံက်ၜဳပါရှေန် (Persian Gulf) ရ။ ရာသဳဥတု ဗွဲမဂၠိုၚ် ဒှ်ဒေသကမ္မဌာန် (Desert) မက္တဴတုဲ ဟွံမွဲကဵုဗြဲရ။ ဆဂး ဒေသဏအ် နွံကဵုကြုၚ်ဝၚ်ဒယှ် မပ္တံကဵု ကြုၚ်တိုက်ဂရိတ် (Tigris) ကေုာံ ယူဖရေးတီး (Euphrates) မဒှ်တမ်မူလ ယေန်သၞာၚ်မေသဝ်ပိုတေမဳယာ (Mesopotamia) ရ။

## ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ သာသနာ
ဒေသဏအ် ဒှ်ဒေသတမ်မူလ သာသနာဇၞော် ၃ ဂကူ:
၁. **[[သာသနာအေတ်သလာမ်]]:** မပြးဇးဂၠိုၚ်အိုတ် ပ္ဍဲဒေသ။
၂. **[[သာသနာခရေတ်]]:**
၃. **[[သာသနာဂျူ]]:** (Judaism)။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
* အာရှ
* ဘာသာအာရဗဳ
* လဒေါဝ်ဗၟံက်
တူရကဳ

**တူရကဳ** () ဟွံသေၚ်မ္ဂး ယၟုရုၚ်ဂှ် **သမ္မတရး တူရကဳ** ဝွံ ဒှ်ဍုၚ်မနွံပ္ဍဲဒေသ အာရှပလိုတ် (Western Asia) ကေုာံ ဥရောပ အဂၞဲရ။ ဍုၚ်ဏအ်ဝွံ နွံဒၟံၚ်ပ္ဍဲဒေသဗဟဵု မဆက်စၠောအ်လဝ် တိုက်အာရှ ကေုာံ ဥရောပတုဲ ဒှ်ဒေသကိစ္စဇၞော် သွက်ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်ဂၠးတိရ။

## ဝၚ်
ဝၚ်တူရကဳဝွံ လှဲလးဗွဲမလောန်။ ကိုပ်ကၠာတေအ် ဒှ်ဗဟဵု အေန်ပါယျာဗေတ်ဇြေန်တာၚ် (Byzantine Empire) တုဲ ကြဴဏအ် ဒှ်ကၠုၚ်ဗဟဵု အေန်ပါယျာအိုတ္တဝ်မာန် (Ottoman Empire) မဒယှ်တှ်ရ။ ကြဴနူပေါဲဗ္တိုက်ဂၠးတိ အလန်ပထမတုဲ မူသတာဖာ ကေမယ် အာတာတူရ် (Mustafa Kemal Atatürk) ဒက်ပတန်လဝ် သမ္မတရးတူရကဳ ခေတ်တၟိ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၃ ရ။

## ပထဝဳ
တူရကဳ နွံကဵုပယျဵုဆက်စၠောအ်ကဵု ဍုၚ် ၈ ဍုၚ် မပ္တံကဵု ဂရိ၊ ဗူဂေးရီးယား၊ အဳရတ် ကေုာံ အဳရန် ရ။ ဍုၚ်ဏအ် နွံကဵုၜဳ ၃ လ္ပာ်:
* **ၜဳအေဂျဳယေန် (Aegean Sea):** ပ္ဍဲလ္ပာ်ပလိုတ်။
* **ၜဳဒမ် (Black Sea):** ပ္ဍဲလ္ပာ်သၟဝ်ကျာ။
* **ၜဳပလိုတ် (Mediterranean Sea):** ပ္ဍဲလ္ပာ်သၟဝ်။

## ဍုၚ်အဓိကဂမၠိုၚ်
* **[[အန်ကာရာ]]:** ဒှ်ဍုၚ်ဇၞော် (Capital city) ကေုာံ ဗဟဵုပရေၚ်အုပ်ဓုပ်။
* **[[အေတ်သတာန်ဗူ]]:** ဒှ်ဍုၚ်ဇၞော်အိုတ် မနွံဒၟံၚ်ပ္ဍဲတိုက်ၜါ (အာရှ ကေုာံ ဥရောပ)။ ဒှ်ဗဟဵုပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဝၚ်ရ။

## ယေန်သၞာၚ် (Culture)
ယေန်သၞာၚ်တူရကဳဝွံ နှဴရဴဒၟံၚ်ကဵု အခိုက်ကၞာအာရှ ကေုာံ ဥရောပ။
* **ဘာသာစကား:** ဘာသာတူရကဳ ဒှ်အရေဝ်ရုၚ်။
* **သာသနာ:** မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုၚ် လျုၚ်သ္ဇုၚ်သ္ဍိုက် သာသနာအေတ်သလာမ် ရ။
* **စၞစ:** Kebabs (ကဗာပ်) ကေုာံ Turkish Delight ဒယှ်တှ်အလုံဂၠးတိရ။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
* အာရှပလိုတ်
* ဥရောပ
* သာသနာအေတ်သလာမ်
ဘာသာတူရကဳ

**ဘာသာတူရကဳ** () ဝွံ ဒှ်ဘာသာရုၚ် (Official language) ဍုၚ်တူရကဳ ရ။ ဘာသာဏအ်ဝွံ ဒှ်အစိတ်အပိုင်းဘာသာ အဝ်ဂါတ်သ် (Oghuz) မွဲဂကူတုဲ ပြးဇးဒၟံၚ် ပ္ဍဲဒေသအာရှပလိုတ် ကေုာံ ဥရောပ အဂၞဲရ။ ဘာသာတူရကဳဝွံ နွံကဵုသၞောတ်ပံၚ်ဗစိုပ်မလိက် (Agglutination) မဗွဲကဵုသၞောတ်ဗီုပြင်မတၟေၚ်ရ။

## ဝၚ် ကေုာံ ပွမပြံၚ်လှာဲ
ကိုပ်ကၠာတေအ် ပ္ဍဲခေတ်အေန်ပါယျာအိုတ္တဝ်မာန် (Ottoman Empire) ဂှ် ညးတအ်အသုံးပြု အက္ခရ်အာရဗဳ (Ottoman Turkish script) သွက်ဂွံချူရ။ ဆဂး ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၈ ဂှ် မူသတာဖာ ကေမယ် အာတာတူရ် (Atatürk) သၠာဲစုတ် အက္ခရ်လပ်တေန် မပလေဝ်လဝ်တၟိ ညံၚ်ဂွံဗွဲကဵုရမ္သာၚ်တူရကဳဇေတ်ဇေတ်ရ။

## သၞောတ်သဒ္ဒါ (Grammar)
ဘာသာတူရကဳ နွံကဵုတၚ်တၟေၚ် ၂ သာ်: ၁. **Agglutination:** ပွမစုတ်တင်္ကေတလက်ကရဴ (Suffixes) သွက်ဂွံဗၟံက်ထ္ၜး အဓိပ္ပါယ်နာနာ (ဥပမာ- ပရေၚ်ပိုင်ပြဲ၊ လၟိဟ်၊ အခိၚ်) ပ္ဍဲမလိက်မွဲမဟေၚ်။ ၂. **Vowel Harmony:** ပွမဖန်ဗဒှ်ရမ္သာၚ်သရ ညံၚ်ဂွံတုပ်သၟဟ်အာ အလုံမလိက်မွဲရ။

[Image showing Turkish word agglutination example with suffixes]

## ဥပမာ မလိက်ဂမၠိုၚ်

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်

* တူရကဳ
* အာရှပလိုတ်
* ဘာသာအာရဗဳ (သြဇာဝေါဟာရ)
ဘာသာရုင်

**ဘာသာရုၚ်** (အၚ်္ဂလိက်: **Official language**) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်အရေဝ်ဘာသာ မကလိဂွံစၟတ်သမ္တီ နကဵုသၞောဝ်ဥပဒေ ပ္ဍဲဍုၚ်မွဲမွဲ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဂကောံဂၠးကဝ်မွဲမွဲ ရ။ ဘာသာဏအ်ဝွံ အသုံးပြုသွက်ဂွံချူလိက်ရုၚ်၊ ပတိတ်သၞောဝ်ဥပဒေ၊ အုပ်ဓုပ်ဍုၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ဆက်ဆံအကြာ အလဵုအသဳ ကေုာံ ညးဍုၚ်ကွာန်ရ။

## တၚ်တၟေၚ် ဘာသာရုၚ်
၁. **သၞောဝ်ဥပဒေ:** ဘာသာရုၚ်ဝွံ ဒးနွံကဵုပွမလလောၚ်တြး ပ္ဍဲသၞောဝ်ဥပဒေသ္ဇိုၚ် (Constitution) ဍုၚ်ရ။
၂. **ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်:** သွက်ဂွံချူလိက်ပရိုၚ်အလဵုအသဳ ကေုာံ ပရေၚ်ရုၚ်ဗစာ။
၃. **ပရေၚ်ပညာ:** ဗွဲမဂၠိုၚ် ဒှ်ဘာသာအဓိက သွက်ဂွံဗ္တောန်လိက် ပ္ဍဲဘာအလဵုအသဳဂမၠိုၚ်။

## ဥပမာ ဘာသာရုၚ်ဂမၠိုၚ်
* **[[ဍုၚ်ဗၟာ]]:** ဘာသာဗၟာ ဒှ်ဘာသာရုၚ်။
* **[[အေန်ဒဝ်နဳယှာ]]:** ဘာသာအေန်ဒဝ်နဳယှာ ဒှ်ဘာသာရုၚ်။
* **[[တူရကဳ]]:** ဘာသာတူရကဳ ဒှ်ဘာသာရုၚ်။
* **[[ကုလသမဂ္ဂ]]:** နွံဘာသာရုၚ် ၆ ဂကူ (အေန်ဂလိက်၊ ပြင်သစ်၊ ရုရှား၊ ဘာသာအာရဗဳ၊ ကြုက် ကေုာံ စပိန်)။

## ဘာသာရုၚ် ကေုာံ ဘာသာကောန်ဂကူ
ဘာသာရုၚ် (Official language) ကေုာံ ဘာသာကောန်ဂကူ (National language) ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံၚ် ဆဂး ဟွံတုပ်အိုတ်ရ။
* **ဘာသာရုၚ်:** အသုံးပြု ပ္ဍဲရုၚ်အလဵုအသဳ (သၞောဝ်ဥပဒေ)။
* **ဘာသာကောန်ဂကူ:** ဒှ်ဘာသာမဗၟံက်ထ္ၜးကဵု ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ တမ်မူလဂကူ (Identity)။
*(ဍုၚ်လ္ၚဵုမ္ဂး ဘာသာတုပ်ပ်ဂှ် ဒှ်သီုၜါဂကူရ)*

## ဝေါဟာရမန်
မလိက် **"ဘာသာရုၚ်"** ဂှ် ကၠုၚ်နူ:
* **ဘာသာ:** အရေဝ်၊ လိက်၊ ပွမဆက်ဆံ။
* **ရုၚ်:** ဒၞာဲကမၠောန်အလဵုအသဳ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ရုၚ်ဗစာ။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
* ဘာသာအေန်ဒဝ်နဳယှာ
* ဘာသာတူရကဳ
* ဘာသာအာရဗဳ
ပညာသၞောတ်ဘာသာ

**ပညာသၞောတ်ဘာသာ** (အၚ်္ဂလိက်: **Linguistics**) ဝွံ ဒှ်ပညာသိပ္ပံ မလ္ၚတ်အရေဝ်ဘာသာမၞိဟ် (Scientific study of language) ရ။ ပညာဏအ်ဝွံ ဟွံသေၚ်ဆ ပွမလေပ်အရေဝ်ဘာသာနာနာမွဲဟေၚ်၊ ဆဂး ဒှ်ပွမလ္ၚတ်ဗၟံက်ထ္ၜးကဵု "သၞောတ်" (System) ဗီုအရေဝ်ဘာသာမကမၠောန်၊ ဗီုမၞိဟ်တအ်မစကာ၊ ကေုာံ ဗီုအရေဝ်ဘာသာမပြံၚ်လှာဲအာ အတိုၚ်အခိၚ်ကာလရ။

## အစိတ်အပိုင်းအဓိကဂမၠိုၚ် (Branches)

ပညာသၞောတ်ဘာသာဝွံ ပါ်ခြာလဝ် ကဆံၚ်နာနာ အတိုၚ်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ။

### ၁. ရမ္သာၚ်ဗေဒ (Phonetics & Phonology)
လ္ၚတ်ပရူရမ္သာၚ် (Sounds) မံက်ကၠုၚ်နူပါၚ်မၞိဟ် ကေုာံ သၞောတ်ရမ္သာၚ် ပ္ဍဲအရေဝ်ဘာသာမွဲမွဲ။

### ၂. ဗီုပြင်မလိက် (Morphology)
လ္ၚတ်ပရူပွမဒက်ပတန်မလိက် (Words) ကေုာံ အစိတ်အပိုင်းမလိက်ဂမၠိုၚ်။

### ၃. သဒ္ဒါ (Syntax)
လ္ၚတ်ပရူသၞောဝ်ပွမစဳရေၚ်မလိက် ညံၚ်ဂွံဒှ်ဝါကျ (Sentences) မနွံကဵုအဓိပ္ပါယ်။

### ၄. အဓိပ္ပါယ်ဗေဒ (Semantics)
လ္ၚတ်ပရူအဓိပ္ပါယ် (Meaning) မနွံပ္ဍဲမလိက် ကေုာံ ဝါကျဂမၠိုၚ်။

## ပညာသၞောတ်ဘာသာ ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ်
* **Sociolinguistics:** လ္ၚတ်အဆက်အစပ်အကြာ အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် (ဥပမာ- ဘာသာရုၚ်)။
* **Historical Linguistics:** လ္ၚတ်ဝၚ် ကေုာံ ပွမပြံၚ်လှာဲအရေဝ်ဘာသာ အတိုၚ်အခိၚ်ကာလ။
* **Psycholinguistics:** လ္ၚတ်အဆက်အစပ်အကြာ အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ ဦးနှောက် (Brain) မၞိဟ်။

## ကိစ္စဇၞော် သွက်ဘာသာမန်
ပညာသၞောတ်ဘာသာဝွံ ကိစ္စဇၞော်ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံထိၚ်ဒဝ် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ်ပတိုန် ဘာသာမန် ပိုဲရ။ နကဵုပညာဏအ်မ္ဂး ပိုဲဂွံတီကေတ် သၞောတ်သဒ္ဒါမန်ပိုဲ မတၟေၚ်ခြာနူဘာသာတၞဟ် ကေုာံ နဲကဲပွမဗ္တောန်လိက်မန် ညံၚ်ဂွံဒှ်သၞောတ်သိပ္ပံရ။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
* အရေဝ်ဘာသာဂမၠိုၚ်
* သဒ္ဒါ
* ဘာသာရုၚ်