open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ကၟာၚ်တိုက်ဇၞော်ကြုက် (Great Wall of China)

**ကၟာၚ်တိုက်ဇၞော်ကြုက်** (အၚ်္ဂလိက်: *Great Wall of China*; ကြုက်: 万里长城 - Wànlǐ Chángchéng) ဝွံ ဒှ်သၞောတ်ဝ် ကၟာင်စဵုဒၞာပၞာန် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ တုဲ နွံဒၟံင် ပ္ဍဲကရေက်သၟဝ်ကျာ ရးနိဂီုကြုက်ရ။ ဍေဟ်ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုတိ၊ အုတ်၊ တၟအ် ကေုာံ ဆုဂမၠိုင်ရ။

## ဝင် ကေုာံ ပွမသြိုင်ခၞံ (History and Construction)
တိုက်ဇၞော်ကြုက်ဝွံ ဟွံသေင်မ္ဂး သြိုင်ခၞံလဝ် ပ္ဍဲအခိင်မွဲခေတ်ဓဝ်ရ။ ဍေဟ်စတင်သြိုင်ခၞံလဝ် နူကဵု ဗွဝ်ကၠံ ၇ ဘဳသဳ (7th century BC) တုဲ ဆက်သြိုင်ခၞံကၠုင် လုကဴသၞာံ လ္ၚီဗွဲမဂၠိုင်ရ။
* **သၟိင်ချေန်ရှဳဟုအ် (Qin Shi Huang):** ဒှ်သၟိင်ကိုပ်ကၠာအိုတ် မပံင်ကောံ ကၟာင်ဍောတ်တ်ဂမၠိုင် ညံင်ဂွံဒှ် တိုက်ဇၞော်မွဲ ပ္ဍဲသၞာံ (၂၂၀–၂၀၆ ဘဳသဳ)။
* **ဒိုင်နက်သတဳ မေန် (Ming Dynasty):** တိုက်ဇၞော် မညာတ်ဒၟံင် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် သြိုင်ခၞံလဝ် ပ္ဍဲခေတ်မေန် (၁၃၆၈–၁၆၄၄) ရ။

## ဇမၠိင် ကေုာံ ဗီုပြင် (Length and Structure)
အတိုင်တင်ဂၞင် တရားဝင်မ္ဂး တိုက်ဇၞော်ကြုက် နွံဇမၠိင်သီုဖအိုတ် ၜိုတ် **၂၁,၁၉၆ ကဳလိုမဳတာ** (၁၃,၁၇၁ တိုင်) ရ။
* **တိုက်စၟဳ (Watchtowers):** နွံဒၟံင် လၟေင်လၟေင် ကၟာင် သွက်ဂွံဗလးသမ္ပာန် (မပ္တံကဵု မပ္တိတ်မဍေအ်) ကေုာံ ဒၞာဲသေနာဗိုလ်တအ် တန်တဴရ။
* **တင်ရန်တၟအ်:** သွက်ဂွံစဵုဒၞာ ဘဲအန္တရာယ် နူကဵု ဂကူမွန်ဂိုး (Mongols) ကေုာံ ဂကူနာနာ နူလ္ပာ်သၟဝ်ကျာ။

## အာဲကၟာဲဂၠးကဝ် (Heritage)
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၇ တိုက်ဇၞော်ကြုက် ဒးဒုင်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် **အာဲကၟာဲဂၠးကဝ် (UNESCO World Heritage Site)** ရ။ ဍေဟ်ဒှ် သင်္ကေတ ဒြဟတ် ကေုာံ ပညာသြိုင်ခၞံ ကြုက်တြေံတြဟ်ရ။

## နိဿဲ (References)
ပရေင်ပတိတ်

**ပရေင်ပတိတ်** (အၚ်္ဂလိက်: *Production* ဟွံသေင်မ္ဂး *Manufacturing*) ဝွံ ဒှ်လၟေင်ကမၠောန် ပွမပြံင်လှာဲ သယံဇာတ (Raw materials) ညံင်ဂွံဒှ် ကပေါတ်သုင်စောဲ (Goods) ဟွံသေင်မ္ဂး ဝန်ကမၠောန် (Services) မနွံကဵု တန်ဖိုး သွက်ညးရာန်တအ်ရ။ ဍေဟ်ဒှ်အရာအဓိက သွက်ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပိုန်ဒြပ် ဍုင်မွဲမွဲရ။

## ဖက်တာ ပရေင်ပတိတ် (Factors of Production)
သွက်ဂွံပတိတ် ကပေါတ်မွဲမွဲမ္ဂး ဒးနွံကဵု တင်အဓိက ၄ သာ်-
# **တိ (Land):** သယံဇာတ သဘာဝဂမၠိုင် (တိ၊ ဍာ်၊ မြေဩဇာ၊ သတ္တု)။
# **ကမၠောန် (Labor):** ဒြဟတ်မၞိဟ် ကေုာံ ပညာ မစကာ ပ္ဍဲပရေင်ပတိတ်။
# **ထိင်ဒြပ် (Capital):** စက်ပညာ၊ ရုင်ကမ္မတာ ကေုာံ သြန် မစကာ သွက်ဂွံပတိတ်ကပေါတ်။
# **ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Entrepreneurship):** ပွမပံင်ကောံ တင်ဂၞင် ၃ သာ်လတူတေအ်တုဲ ဖန်ဗဒှ်ပတိတ် ဗၞိက်တၟိ။

## ကဏ္ဍပရေင်ပတိတ်ဂမၠိုင် (Sectors of Production)
၁။ **ပရေင်ပတိတ် အဆံင်ကိုပ်ကၠာ (Primary Production):** ပွမကေတ် သယံဇာတ နူသဘာဝ (ဥပမာ- ပရေင်ဗ္ၚ၊ ပရေင်တိုက်က၊ ပရေင်ၜံက်သတ္တု)။
၂။ **ပရေင်ပတိတ် အဆံင်ဒုတိယ (Secondary Production):** ပွမကေတ် သယံဇာတတအ်တုဲ ပြံင်လှာဲပတိတ် ကပေါတ်စက်မှု (ဥပမာ- ရုင်စက်ပတိတ်စၞစ၊ ကွဳစက်)။
၃။ **ပရေင်ပတိတ် အဆံင်တတိယ (Tertiary Production):** ပွမပတိတ် ဝန်ကမၠောန် (ဥပမာ- ပရေင်ဘဏ္ဍာရေး၊ ပရေင်ပညာ၊ ပရေင်ကၟုဟ်မၞိဟ်)။
[Image showing the connection between primary, secondary, and tertiary sectors of the economy]

## နဲကဲပတိတ် ခေတ်တၟိ (Modern Production Methods)
* **Mass Production:** ပွမပတိတ် ကပေါတ်မတူညေအ်ဂမၠိုင် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲအခိင်မွဲခေတ် (ဥပမာ- ကံင်စက်)။
* **Automation:** ပွမစကာ စက်ရုပ် (Robots) ကေုာံ နဲကဲအာဲအိုင် (AI) သွက်ဂွံပတိတ် ကပေါတ် ဗွဲမစှ်ေကဵု သၞောတ်ဝ်။
* **Lean Production:** နဲကဲပတိတ် ညံင်အမှိုက်ဂွံအောန်အိုတ် ကေုာံ ဖိုလ်ဂွံသၠုင်အိုတ် (နဲကဲတိုဝ်ယိုဝ်တာ)။

## နိဿဲ (References)
ယေန်သၞာၚ်အာရှ

**ယေန်သၞာင်အာရှ** (အၚ်္ဂလိက်: *Culture of Asia*) ဝွံ ပံင်ကောံလဝ် အခိုက်ကၞာ၊ ဘာသာ၊ အရေအ်၊ အနုသုခုမ ကေုာံ နဲကဲမံင်စံင် ဂကူနာနာ မတန်တဴဒၟံင် ပ္ဍဲတိုက်အာရှရ။ ဟိုတ်နူတိုက်အာရှ ဒှ်တိုက်ဇၞော်အိုတ်တုဲ ယေန်သၞာင်ဍေဟ်လေဝ် နွံကဵုပရေင်တၟေင်ခြာ ကေုာံ ဝင်မတြေံတြဟ် ဗွဲမလောန်ရ။

## ကဏ္ဍယေန်သၞာင် အတိုင်ဒေသ (Regional Cultures)
ယေန်သၞာင်အာရှဝွံ ပါ်ခြာလဝ် အတိုင်ဒေသအဓိကဂမၠိုင်-
# **[[အာရှအဂၞဴ]] (Southeast Asia):** ယေန်သၞာင် မနှဴရဴဒၟံင် အကြားအိန္ဒိယ ကေုာံ ကြုက်။ မြဟ်တဴ နကဵုဘာသာဗုဒ္ဓ၊ အေတ်သလာမ် ကေုာံ အခိုက်ကၞာစၞစ မပ္တံကဵု ကဝ်ဖှဳ ကေုာံ စၞစဂမ္တဴဂမၠိုင်။
# **[[အာရှဗၟံက်]] (East Asia):** ယေန်သၞာင် မနွံဩဇာနူ ဍုင်ကြုက်၊ ဂျပါန် ကေုာံ ကိုဝ်ရဳယျာ။ မြဟ်တဴ နကဵုဝါဒကွန်ဖြူးရှပ်၊ အနုသုခုမချူလိက် (Calligraphy) ကေုာံ သုင်စောဲဒဗြ (Chopsticks)။
# **[[အာရှသၠုင်ကျာ]] (South Asia):** ယေန်သၞာင် မနွံဩဇာနူ အိန္ဒိယ။ မြဟ်တဴ နကဵုဘာသာဟိန္ဒူ၊ ဘာသာဗုဒ္ဓ၊ ဂဳတ ကေုာံ လှေ်အခိုက်တြေံဂမၠိုင်။
# **[[အာရှလ္ပာ်ပ္တေအ်]] (West Asia):** ယေန်သၞာင်အာရပ် ကေုာံ ပါရှန်း။ မြဟ်တဴ နကဵုဘာသာအေတ်သလာမ်၊ အနုသုခုမသြိုင်ခၞံ (Islamic Architecture) ကေုာံ လိက်ပတ်တြေံဂမၠိုင်။

## ဘာသာ ကေုာံ ဝါဒ (Religions and Philosophies)
တိုက်အာရှဝွံ ဒှ်တံမူလ ဘာသာဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ-
* **ဘာသာဗုဒ္ဓ:** ပြးဇးဒၟံင် ပ္ဍဲအာရှအဂၞဴ၊ အာရှဗၟံက် ကေုာံ ဟိမဝန္တ။
* **ဘာသာဟိန္ဒူ:** သဇိုင်ယေန်သၞာင် ပ္ဍဲအိန္ဒိယ ကေုာံ နီပေါ။
* **ဘာသာအေတ်သလာမ်:** မြဟ်အိုတ် ပ္ဍဲအာရှလ္ပာ်ပ္တေအ်၊ အာရှလဒေါဝ်၊ အေန်ဒဝ်နဳယျာ ကေုာံ ပါကိသတာန်။
* **ဝါဒကွန်ဖြူးရှပ် ကေုာံ တာအို:** ထိင်ဒဝ်လဝ် သၞောတ်မံင်စံင် ပ္ဍဲအာရှဗၟံက်။

## အနုသုခုမသြိုင်ခၞံ (Architecture)
ယေန်သၞာင်အာရှ နွံကဵုအဆောက်အဦ မြဟ်မြဟ်ဂမၠိုင်-
* **[[အာင်ဂဝ်ဝါတ်]] (Angkor Wat):** အနုသုခုမခေမာ ပ္ဍဲကမ္ဗောဒstandard။
* **[[တိုက်ဇၞော်ကြုက်]] (Great Wall):** သင်္ကေတဒြဟတ် ကြုက်တြေံ။
* **တာ့တ်မဟာလ် (Taj Mahal):** အနုသုခုမမဂေါ ပ္ဍဲအိန္ဒိယ။
* **စေတဳရွှေတိဂုံ ကေုာံ [[ပုကာံ]]:** ယေန်သၞာင်ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ။

## နိဿဲ (References)
အဳရာန်

**အဳရာန်** (အၚ်္ဂလိက်: *Iran*; ပါရှန်း: ایران - Irān) ယၟုတရားဝင်မ္ဂး **သမ္မတအေတ်သလာမ် အဳရာန်** (Islamic Republic of Iran) ဝွံ ဒှ်ရးနိဂီုမွဲ နွံပ္ဍဲဒေသ အာရှလ္ပာ်ပ္တေအ် (West Asia) ရ။ ဍုင်ဏအ်ဝွံ နူကဵုခေတ်တြေံ စဵုကဵုသၞာံ ၁၉၃၅ မြဟ်တဴ နကဵုယၟု "ပါရှန်း" (Persia) ရ။

## ဝင် (History)
အဳရာန်ဝွံ ဒှ်ဒၞာဲတံမူလ ယေန်သၞာင်မၞိဟ် တြေံအိုတ်မွဲ ပ္ဍဲဂၠးတိရ။
* **အေန်ပါယာ ပါရှန်း (Achaemenid Empire):** ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုသၟိင် သိုက်ရပ်သ် (Cyrus the Great) ပ္ဍဲဗွဝ်ကၠံ ၆ ဘဳသဳ၊ မဒှ်အေန်ပါယာ ဇၞော်အိုတ်မွဲ ပ္ဍဲဝင်ဂၠးတိ။
* **ခေတ်အေတ်သလာမ်:** ပ္ဍဲဗွဝ်ကၠံ ၇၊ ဘာသာအေတ်သလာမ် လုပ်စိုပ်ကၠုင်တုဲ ပြံင်လှာဲကဵု ယေန်သၞာင် ကေုာံ လိက်ပတ်အဳရာန် ဗွဲမဇၞော်။
* **တော်လှန်ရေး အေတ်သလာမ် (1979):** အဳရာန် ပြံင်လှာဲနူ သၞောတ်သၟိင်ဨကရာဇ် (Monarchy) အာနဒဒှ် သမ္မတအေတ်သလာမ် ရ။
[Image of the ancient ruins of Persepolis, the ceremonial capital of the Achaemenid Empire]

## ပထဝဳ (Geography)
အဳရာန်ဝွံ ဒှ်ရးနိဂီု ဇၞော်အိုတ် မရနုက်ကု ၂ ပ္ဍဲလဒေါဝ်ဗၟံက်ရ။
* **ဒေသ:** နွံအကြား မှာသၟိတ်ခက်သပဳယျာန် (Caspian Sea) လ္ပာ်သၟဝ်ကျာ ကေုာံ ကော်ဗိဳပါရှန်း (Persian Gulf) လ္ပာ်သၠုင်ကျာ။
* **ဒဵုဂမၠိုင်:** နွံကဵုတေန်ဒဵု သမၠုင်အိုတ် မပ္တံကဵု ဒဵုဇာဂရတ်သ် (Zagros) ကေုာံ အာလ်ဗေါရ်သ် (Alborz)။
* **ဍုင်ဇၞော်:** **တီဟီရန်** (Tehran) ဝွံ ဒှ်ဍုင်ဗဟဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပိုန်ဒြပ်။
[Image of the political map of Iran and its neighboring countries in the Middle East]

## ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဘာသာ (Culture and Religion)
* **ဘာသာ:** ဘာသာအေတ်သလာမ် (ဂကောံသဳအာ - Shia Islam) ဒှ်ဘာသာတရားဝင် ရးနိဂီု။
* **လိက်ပတ်:** အဳရာန်မြဟ်တဴ ဟိုတ်နူအစာကဝိ ပါရှန်းဂမၠိုင် မပ္တံကဵု ရူမဳ (Rumi) ကေုာံ ဟာဖေတ်သ် (Hafez)။
* **သဘင်နော်ရုဇ် (Nowruz):** သဘင်သၞာံတၟိ ပါရှန်း မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲအခိင်တမ်သၞာံ (Spring)။

## ပိုန်ဒြပ် (Economy)
အဳရာန်ဝွံ ဒှ်ဍုင်မနွံကဵု သယံဇာတ **ကေတ်သြန် (Oil)** ကေုာံ **ဂဲါသဘာဝ** ဂၠိုင်အိုတ်မွဲ ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ ဍေဟ်ဒှ် ئەندام အဓိက ပ္ဍဲဂကောံ OPEC ရ။

## နိဿဲ (References)
ပရေင်ဍုင်ကွာန် အဳရာန် (Politics of Iran)

**ပရေင်ဍုင်ကွာန် အဳရာန်** (အၚ်္ဂလိက်: *Politics of Iran*) ဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုသၞောတ်ဝ် **သမ္မတအေတ်သလာမ်** (Islamic Republic) ရ။ သၞောတ်အုပ်ဓုပ်ဏအ်ဝွံ စတင်ကၠုင်နူ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် သၞာံ ၁၉၇၉ (Constitution of 1979) ကြဴနူ တော်လှန်ရေး အေတ်သလာမ် အောင်ဇၞးအာတုဲရ။ ဍေဟ်ဒှ်သၞောတ်မနှဴရဴဒၟံင် အကြား သၞောတ်သဳအဝ်ကရေသဳ (Theocracy - အုပ်ဓုပ်နကဵုသာသနာ) ကေုာံ သၞောတ်ဒဳမဝ်ကရေသဳ (Democracy) ရ။

## သၞောတ်အုပ်ဓုပ် အဓိက (Key Political Structures)

### ၁။ ညးကဍိုက်ကပ် သမၠုင်အိုတ် (Supreme Leader)
ဒှ်ပုဂ္ဂိုလ် မနွံကဵုအဝဵု သမၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲရးနိဂီု။ ညးဝွံ ဒှ်ညးဖန်ဗဒှ် ဝါဒအဓိက၊ ကဍိုက်ကပ် ဒြဟတ်ပၞာန် ကေုာံ ခပတိုန် ညးစဳရေင်သၞောဝ်ဂမၠိုင်ရ။
* **ပုဂ္ဂိုလ်လၟုဟ်:** အာယတိုလာ အလဳ ခါမေနဳ (Ali Khamenei)။

### ၂။ သမ္မတ (President)
ဒှ်ညးအုပ်ဓုပ် အလဵုအသဳ (Head of Government) မဒးဒုင်ရုဲစှ် နကဵုမာဲညးဍုင်ကွာန် လုကဴ ၄ သၞာံ။ သမ္မတဝွံ နွံတာလျိုင် ပ္ဍဲပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ်နာနာ၊ ဆဂး ဒးဒုင်နွံသၟဝ် ဩဇာညးကဍိုက်ကပ်သမၠုင်အိုတ်ရ။

### ၃။ ပါလဳမာန် (Majlis)
ဒှ်ဂကောံသြိုင်ခၞံသၞောဝ် (Legislature) မနွံအမာတ် ၂၉၀ တၠ။ ညးတအ် နွံအဝဵု ဖန်ဗဒှ်သၞောဝ် ကေုာံ စၟဳစၟတ်အလဵုအသဳရ။

### ၄။ ဂကောံကၟာင်စဵု (Guardian Council)
ဒှ်ဂကောံမနွံကဵု သကိုပ်သာသနာ ၆ တၠ ကေုာံ ညးမလေပ်သၞောဝ် ၆ တၠ။ ညးတအ် နွံအဝဵု သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သၞောဝ်မပ္တိတ်နူပါလဳမာန် ညံင်ဟွံဂွံဒစးကဵု သၞောဝ်သာသနာအေတ်သလာမ်ရ။

## ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးကဝ် (International Relations)
ပရေင်ဍုင်ကွာန် အဳရာန် ပ္ဍဲဂၠးတိဝွံ နွံကဵုတင်ခက်ခုဲ ဗွဲမဂၠိုင်-
* **အနုမြူ (Nuclear Program):** ဒှ်ကိစ္စအဓိက မပကဵုညံင်ဂွံဒုင်ကၟာတ်လဒအ် (Sanctions) နူကဵု ရးနိဂီုပလိုတ်တအ်ရ။
* **ဩဇာဒေသ:** အဳရာန် ဂစာန်ထ္ၜးဩဇာ ပ္ဍဲဒေသလဒေါဝ်ဗၟံက် (Middle East) မပ္တံကဵု ပ္ဍဲအဳရတ်၊ သဳရိယျာ ကေုာံ လေဗနောန်ရ။

## နိဿဲ (References)
အာရှလ္ပာ်ပလိုတ် (West Asia)

**အာရှလ္ပာ်ပ္တေအ်** (အၚ်္ဂလိက်: *West Asia* ဟွံသေင်မ္ဂး *Western Asia*) ဝွံ ဒှ်ဒေသမွဲ နွံပ္ဍဲကရေက်ပလိုတ် (ပ္တေအ်) တိုက်အာရှရ။ ဒေသဏအ်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် မြဟ်တဴ နကဵုယၟု "လဒေါဝ်ဗၟံက်" (Middle East) တုဲ ဒှ်ဒေသ မဆက်စပ်ဒၟံင် အကြား တိုက်အာရှ၊ တိုက်ယူရောပ် ကေုာံ တိုက်အာဖရိက ရ။

## ရးနိဂီုဂမၠိုင် (Countries and Regions)
အာရှလ္ပာ်ပ္တေအ်ဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုရးနိဂီု ၜိုတ် ၂၀ ဍုင် အဓိကရ-
* **သအူဒဳအာရေဗျ (Saudi Arabia):** ရးနိဂီု ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲတကအ်အလံက်အာရပ်။
* **အဳရန် (Iran):** ရးနိဂီု မနွံကဵု ဝင်ယေန်သၞာင် ပါရှန်း (Persian) တြေံ။
* **တူရကဳ (Turkey):** ရးနိဂီု မနွံအကြား အာရှ ကေုာံ ယူရောပ်။
* **အဳရတ် (Iraq):** ဒေသတံမူလ ယေန်သၞာင်မေသောပိုတေမဳယျာ (Mesopotamia)။
* **အေဿရေ (Israel) ကေုာံ ပါလေတ်သတိုင် (Palestine):** ဒေသမနွံကဵု ဝင်သာသနာ ကိစ္စဇၞော်ဂမၠိုင်။
* **ရးနိဂီုအာရပ်ပံင်ကောံ (UAE):** မပ္တံကဵု ဍုင်ဒူဗိုင်း (Dubai) မဒှ်ဗဟဵုဗၞိက်။
* **ဍုင်တၞဟ်ဟ်ဂမၠိုင်:** ဂျော်ဒါန်၊ လေဗနောန်၊ သဳရိယျာ၊ ကူဝေတ်၊ ကာတာ ကေုာံ အိုမန်။

## ပထဝဳ (Geography)
အာရှလ္ပာ်ပ္တေအ်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် နွံကဵု ဒေသဝါဗတဳ (Deserts) ကေုာံ ဒေသဂမ္တဴရ။
* **ဝါဗတဳအာရေဗျ (Arabian Desert):** ဝါဗတဳ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဒေသ။
* **ၜဳဂမၠိုင်:** ၜဳတိုက်ဂရစ် (Tigris) ကေုာံ ၜဳယူဖရေတဳ (Euphrates) မဒှ်တံမူလ ယေန်သၞာင်မၞိဟ်။
* **မှာသၟိတ်:** မှာသၟိတ်ဗု (Mediterranean Sea)၊ ၜဳဗ္ကေတ် (Red Sea) ကေုာံ ကော်ဗိဳပါရှန်း (Persian Gulf)။

## ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဘာသာ (Culture and Religion)
ဒေသဏအ်ဝွံ ဒှ်တံမူလ ဘာသာအဗြဟံ (Abrahamic Religions) ၃ သာ်-
* **ဘာသာအေတ်သလာမ် (Islam):** မြဟ်အိုတ် ပ္ဍဲအလုံဒေသ (ဥပမာ- မက္ကာ၊ မေဒီနာ)။
* **ဘာသာခရေတ် (Christianity):** စတင်ကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲဒေသဏအ် (ဥပမာ- ဂျေရုသလေမ်)။
* **ဘာသာဂျူ (Judaism):** ဘာသာတြေံအိုတ်မွဲ ပ္ဍဲဒေသ။

## ပိုန်ဒြပ် (Economy)
အာရှလ္ပာ်ပ္တေအ်ဝွံ ဒှ်ဗဟဵုဒြဟတ် (Energy) ဂၠးကဝ် ဟိုတ်နူနွံကဵု သယံဇာတ **ကေတ်သြန် (Oil)** ကေုာံ **ဂෑတ်သဘာဝ** ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ ဍုင်မပ္တံကဵု သအူဒဳအာရေဗျ၊ UAE ကေုာံ ကာတာတအ် ဒှ်ဍုင်မနွံကဵု ပိုန်ဒြပ် ခိုင်ကၠိုက် ဗွဲမလောန်ရ။

## နိဿဲ (References)
အာရှလဒေါဝ် (Central Asia)

**အာရှလဒေါဝ်** (အၚ်္ဂလိက်: *Central Asia*) ဝွံ ဒှ်ဒေသမွဲ နွံပ္ဍဲလဒေါဝ် တိုက်အာရှရ။ ဒေသဏအ်ဝွံ နူကဵုခေတ်တြေံ စဵုကဵုလၟုဟ် ဒှ်ဒၞာဲဆက်စပ် အကြား ယေန်သၞာင်ဗၟံက် ကေုာံ ယေန်သၞာင်ပလိုတ် တုဲ မြဟ်တဴ နကဵုဝင် "ဂၠံင်ပရိတ်" (Silk Road) ရ။

## ရးနိဂီုဂမၠိုင် (Countries)
အာရှလဒေါဝ်ဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုရးနိဂီု ၅ ဍုင် အဓိက (မကော်ခဴစ "ဍုင်သတာန်" ဂမၠိုင်) ရ-
* **ကာဇက်သတာန် (Kazakhstan):** ရးနိဂီု ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဒေသ ကေုာံ နွံကဵုသယံဇာတ ဂၠိုင်။
* **ဥဇဗေကိသတာန် (Uzbekistan):** ရးနိဂီု မနွံကဵု ဍုင်ဝင်တြေံတြဟ် မပ္တံကဵု သမာခါန် (Samarkand)။
* **တာခ်မေနိသတာန် (Turkmenistan):** ရးနိဂီု မနွံကဵု ဝါဗတဳ ကေုာံ ဂဲါသဘာဝ ဂၠိုင်။
* **ကာဂျစ္စတာန် (Kyrgyzstan):** ရးနိဂီု ဒေသဒဵု မနွံကဵုကျာ်သြဳသဘာဝ။
* **တာဂျိကိသတာန် (Tajikistan):** ရးနိဂီု ဒေသဒဵုသမၠုင် ပ္ဍဲတေန်ဒဵုပါမဳ (Pamir)။

## ပထဝဳ (Geography)
အာရှလဒေါဝ်ဝွံ ဒှ်ဒေသ မဟွံမွဲကဵု ပယျဵုမှာသၟိတ် (Landlocked region) ရ။
* **ဝါဗ္ၚသတပ် (Steppes):** ဝါဗ္ၚဇၞော်ဇၞော် မနွံ ပ္ဍဲကာဇက်သတာန်။
* **တေန်ဒဵုဂမၠိုင်:** တေန်ဒဵုထဳယာန်ရှာန် (Tian Shan) ကေုာံ ပါမဳ (Pamir)။
* **မှာသၟိတ်ခက်သပဳယျာန် (Caspian Sea):**  loko ဍာ်ကလိုင် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ မနွံလ္ပာ်ပလိုတ်။
* **ၜဳဂမၠိုင်:** ၜဳအာမူဒါရီယာ (Amu Darya) ကေုာံ သဳဒါရီယာ (Syr Darya)။

## ဝင် ကေုာံ ယေန်သၞာင် (History and Culture)
* **ဂၠံင်ပရိတ် (Silk Road):** ဒှ်ဂၠံင်ဗၞိက် အဓိက မဆက်စပ် ဍုင်ကြုက် ကုယူရောပ်။
* **အေန်ပါယာမွန်ဂိုး (Mongol Empire):** ဂျေန်ဂေတ်ခါန် (Genghis Khan) ပိုင်ပြဳလဝ် ဒေသဏအ် ဗွဲမခိုင်ကၠိုက်။
* **ဘာသာ:** ဘာသာအေတ်သလာမ် မြဟ်အိုတ် ပ္ဍဲဒေသဏအ်၊ ဆဂး ဟိုတ်နူဒးဒုင်အုပ်ဓုပ်လဝ် နကဵုသဵုဗယေတ် (Soviet Union) တုဲ ယေန်သၞာင်ရုရှားလေဝ် နွံဩဇာဂၠိုင်ရ။

## ပိုန်ဒြပ် (Economy)
အာရှလဒေါဝ်ဝွံ နွံကဵု သယံဇာတ သဘာဝ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ကေတ်သြန် (Oil)၊ ဂဲါသဘာဝ၊ ယူရေနဳယျာမ် ကေုာံ ထဝ်။ ကာဇက်သတာန် ဝွံ ဒှ်ဍုင်မနွံကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဒေသရ။

## နိဿဲ (References)
ယေန်သၞာင် ပါရှာန် (Persian Culture)

**ယေန်သၞာင် ပါရှာန်** (အၚ်္ဂလိက်: *Persian Culture*) ဝွံ ဒှ်ယေန်သၞာင်မွဲ မနွံဝင်တြေံတြဟ် လုကဴသၞာံ လ္ၚီဗွဲမဂၠိုင် တုဲ စတင်ကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲဒေသ အဳရာန် (ပါရှာ) ရ။ ဍေဟ်နွံဩဇာ ဗွဲမဇၞော် လတူဒေသ အာရှလ္ပာ်ပ္တေအ်၊ အာရှလဒေါဝ် ကေုာံ အာရှသၠုင်ကျာ ရ။

## ကဏ္ဍအဓိက ယေန်သၞာင်ပါရှာန် (Key Aspects)

### ၁။ လိက်ပတ် ကေုာံ ကဝိ (Literature and Poetry)
ပါရှာန်ဝွံ မြဟ်တဴ နကဵုလိက်ပတ် ကေုာံ အစာကဝိဂမၠိုင်။ အစာကဝိပါရှာန်တအ်ဝွံ ချူခၞံလဝ် ပရူဓဝ်ဆာန်၊ သာသနာ ကေုာံ သီအိုရဳဘဝ။
* **ရူမဳ (Rumi):** အစာကဝိ သုဖဳ (Sufi) မပြာကတ်အိုတ်မွဲ ပ္ဍဲဂၠးကဝ်။
* **ဟာဖေတ်သ် (Hafez):** အစာကဝိ မနွံဩဇာ လတူမၞိဟ်အဳရာန်ဂမၠိုင်။
* **ဖာဒေါသဳ (Ferdowsi):** ညးမချူလိက် "ရှာနမာ" (Shahnameh) မဒှ်ဝင်အာဇာနဲ ပါရှာန်။

### ၂။ အနုသုခုမသြိုင်ခၞံ (Architecture)
အနုသုခုမ ပါရှာန်ဝွံ နွံကဵုကျာ်သြဳ ဗွဲမလောန်၊ မစၞောန်ထ္ၜးကဵု အစောံစရာဲ ပ္ဍဲပွမစကာ အုတ်၊ တၟအ် ကေုာံ အလင်္ကာဂမၠိုင်။
* **ဍာ်ကျာ် (Gardens):** ဥဒျာန်ပါရှာန် (Persian Gardens) မြဟ်တဴ ဟိုတ်နူနဲကဲထိင်ဍာ် ကေုာံ ဗီုပြင်ကျာ်သြဳ။
* **အနုသုခုမအေတ်သလာမ်:** ဗွဲကြဴ ယေန်သၞာင်ပါရှာန် ပံင်ကောံကု အေတ်သလာမ်တုဲ ဖန်ဗဒှ်ကဵု ဘာသာဝိဟာရ် (Mosques) မနွံကဵုက္ဍိုင်သမၠုင် ကေုာံ အက္ခရ်စံက်ဂေါဝ်ဂမၠိုင်။

### ၃။ သဘင် ကေုာံ အခိုက်ကၞာ (Festivals and Traditions)
* **နော်ရုဇ် (Nowruz):** သဘင်သၞာံတၟိ ပါရှာန် မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲတ္ၚဲဥတုဗသံင် (Spring Equinox)။
* **ကော်ဇော ပါရှာန် (Persian Carpets):** ဒှ်အနုသုခုမတဲ မမြဟ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးကဝ် ဟိုတ်နူဗီုပြင် ကေုာံ နဲကဲတိုက်ဂွက် မနွံကဵုတန်ဖိုး။

## ဩဇာယေန်သၞာင် (Cultural Influence)
ယေန်သၞာင်ပါရှာန်ဝွံ နွံဩဇာ လတူယေန်သၞာင်အာရပ်၊ ယေန်သၞာင်တူရကဳ ကေုာံ ယေန်သၞာင်မဂေါ (Mughal) ပ္ဍဲအိန္ဒိယ။ အရေအ်ပါရှာန်လေဝ် ဒှ်လဝ် အရေအ်အဓိက သွက်လိက်ပတ် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ပ္ဍဲဒေသအာရှ ဗွဲမလောန်ရ။

## နိဿဲ (References)
ညးကဍိုက်ကဍိုပ် အဳရာန် (Leaders of Iran)

**ညးကဍိုက်ပ် အဳရာန်** (အၚ်္ဂလိက်: *Leaders of Iran*) ဝွံ ပံင်ကောံလဝ် ပုဂ္ဂိုလ်မနွံအဝဵု အဆံင်သမၠုင်အိုတ်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲသၞောတ်အုပ်ဓုပ် ရးနိဂီုအဳရာန်ရ။ သၞောတ်အုပ်ဓုပ်အဳရာန်ဝွံ နွံကဵုညးကဍိုက်ပ် ၂ ဂကူ အဓိက- ညးကဍိုက်ပ်သမၠုင်အိုတ် (Supreme Leader) ကေုာံ သမ္မတ (President) ရ။

## ညးကဍိုက်ပ် သမၠုင်အိုတ် (Supreme Leader / Rahbar)
ညးကဍိုက်ပ်သမၠုင်အိုတ်ဝွံ ဒှ်ပုဂ္ဂိုလ်မနွံအဝဵု ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲရးနိဂီု တုဲ နွံတာလျိုင် လတူဝါဒအဓိက၊ ပၞာန် ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေရ။
# **အာယတိုလာ ရူဟိုလာ ခိုမေနဳ** (Ayatollah Ruhollah Khomeini): ညးကဍိုက်ပ်ကိုပ်ကၠာ (၁၉၇၉–၁၉၈၉)၊ မဒှ်ညးကဍိုက်ပ် တော်လှန်ရေး အေတ်သလာမ်။
# **အာယတိုလာ အလဳ ခါမေနဳ** (Ayatollah Ali Khamenei): ညးကဍိုက်ပ်လၟုဟ် (၁၉၈၉–လၟုဟ်)။

## သမ္မတ အဳရာန် (President of Iran)
သမ္မတဝွံ ဒှ်ညးအုပ်ဓုပ် အလဵုအသဳ (Executive branch) မဒးဒုင်ရုဲစှ် နကဵုမာဲညးဍုင်ကွာန်။
* **ပုဂ္ဂိုလ်မြဟ်ဂမၠိုင်:**
** **အက္ကဘာ ဟာရှေမဳ ရာတ်သာန်ဂျာနဳ** (Akbar Hashemi Rafsanjani): (၁၉၈၉–၁၉၉၇)။
** **မဟာမတ် ခါတာမဳ** (Mohammad Khatami): (၁၉၉၇–၂၀၀၅)။
** **မာမတ် အာမာဒဳနဳဂျတ်** (Mahmoud Ahmadinejad): (၂၀၀၅–၂၀၁၃)။
** **ဟတ်သာန် ရူဟာနဳ** (Hassan Rouhani): (၂၀၁၃–၂၀၂၁)။
** **အဳဘရာဟဳ ရာဲသဳ** (Ebrahim Raisi): (၂၀၂၁–၂၀၂၄)။

## သၞောတ်အဝဵု (Power Hierarchy)
[Image of the power structure of the Iranian government showing the Supreme Leader at the top]
ညးကဍိုက်ပ်သမၠုင်အိုတ်ဝွံ ဒှ်ညးခပတိုန် ညးစဳရေင်သၞောဝ်၊ ကဍိုက်ပ်ဒြဟတ်ပၞာန် ကေုာံ ဂကောံကၟာင်စဵု (Guardian Council) ရ။ သမ္မတ ကေုာံ အမာတ်ပါလဳမာန်တအ်ဂှ် ဒးဒုင်ရုဲစှ် နကဵုမာဲညးဍုင်ကွာန်ကီုလေဝ်၊ ဒးနွံသၟဝ် ဩဇာညးကဍိုက်ပ်သမၠုင်အိုတ်ရ။

## နိဿဲ (References)
အာယတိုလာ ခိုမေနဳ (Ayatollah Khomeini)

**အာယတိုလာ ရူဟိုလာ ခိုမေနဳ** (အၚ်္ဂလိက်: *Ayatollah Ruhollah Khomeini*; ပါရှန်း: روح‌الله خمینی) ဝွံ ဒှ်ညးကဍိုက်ပ် သာသနာ ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် အဳရာန်၊ မဒှ်ညးဖန်ဗဒှ် တော်လှန်ရေး အေတ်သလာမ် သၞာံ ၁၉၇၉ ကေုာံ ဒှ်ညးကဍိုက်ပ် သမၠုင်အိုတ် (Supreme Leader) ကိုပ်ကၠာအိုတ် ရးနိဂီုအဳရာန်ရ။

## ဘဝကိုပ်ကၠာ ကေုာံ ပရေင်ပညာ (Early Life and Education)
ညးသၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၀၂ ပ္ဍဲဍုင်ခိုမေန် (Khomein) ရးနိဂီုပါရှန်း (အဳရာန်)။ ညးလ္ၚတ်ဗတောန်လဝ် သၞောဝ်သာသနာအေတ်သလာမ် (Shia Islam) တုဲ ဒှ်အစာကွေတ်ဝါဒ မနွံဩဇာဇၞော်မွဲ ပ္ဍဲဍုင်ကိုမ် (Qom) ရ။ ဟိုတ်နူဒှ်ညးမလေပ်ပညာ သာသနာသမၠုင်အိုတ်တုဲ ညးဒးဒုင်ကော်ခဴစ နကဵုယၟု "အာယတိုလာ" (Ayatollah) ရ။

## ပရေင်တော်လှန် (Revolutionary Path)
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၀ တအ်၊ ခိုမေနဳ စတင်ဒစးဒစးကဵု သၟိင်မဟာမတ် ရေဇာ ရှာ (Mohammad Reza Shah) ဟိုတ်နူဝါဒ ပလိုတ်လောန်ကာဲ (Westernization) ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဟွံမွဲကဵုတရားမျှတ။
* **ပွမဒးဒုင်ပလံင်ဗစိုပ် (Exile):** ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၄ ညးဒးဒုင်ဗလးတိတ်နူရးနိဂီု တုဲ မံင်စံင်လဝ် ပ္ဍဲအဳရတ်၊ တူရကဳ ကေုာံ ပြင်သေတ် လုကဴ ၁၅ သၞာံ။
* **အံင်ဇၞး (1979):** ကြဴနူပရေင်ကလိုက်ကမဵု ညးဍုင်ကွာန်ဇၞော်ကတဵုဒှ်တုဲ၊ ရှာ ဒးတိတ်နူအဝဵု။ ခိုမေနဳ ကလေင်စိုပ်ကၠုင် အဳရာန် ပ္ဍဲဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၉၇၉ တုဲ ဒက်ပ္တန် သမ္မတအေတ်သလာမ် ရ။

## ဝါဒ ကေုာံ အဝဵုအုပ်ဓုပ် (Leadership and Ideology)
ခိုမေနဳ ဖန်ဗဒှ်လဝ် ဝါဒ **"Velayat-e Faqih"** (Guardianship of the Jurist) မဒှ်ဝါဒမပတေအ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ညးမလေပ်သၞောဝ်သာသနာ ဒးနွံအဝဵုသမၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲပရေင်အုပ်ဓုပ်ဍုင်ရ။
* **ပၞာန် အဳရတ်-အဳရာန်:** ပ္ဍဲအခိင်ညးအုပ်ဓုပ်၊ ပၞာန်ဇၞော်ကတဵုဒှ်လဝ် ကုအဳရတ် (၁၉၈၀–၁၉၈၈)။
* **ဩဇာဂၠးကဝ်:** ညးဒှ်သင်္ကေတ ပရေင်ဒစးဒစးကု အမေရိကာန် ကေုာံ ဝါဒအာနုဘောပ်ပလိုတ်။

## စုတိ (Death)
အာယတိုလာ ခိုမေနဳ စုတိအာ ပ္ဍဲ ဇွန် ၃၊ ၁၉၈၉။ မၞိဟ်ပြေင်ကိုဋ်ဂမၠိုင် တက်စိုပ်လဝ် ပ္ဍဲသဘင်ဖျေဟ်ကမ္မဌာန်ညး ပ္ဍဲဍုင်တီဟီရန်။

## နိဿဲ (References)
ဝါဒ ခိုမေနဳ (Khomeinism)

**ဝါဒ ခိုမေနဳ** (အၚ်္ဂလိက်: *Khomeinism*) ဝွံ ဒှ်ဝါဒပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ သာသနာ မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု အာယတိုလာ ရူဟိုလာ ခိုမေနဳ (Ayatollah Ruhollah Khomeini) ရ။ ဝါဒဏအ်ဝွံ ဒှ်သဇိုင် အဓိက သွက်ပရေင်အုပ်ဓုပ် ရးနိဂီုအဳရာန် ကြဴနူ တော်လှန်ရေး အေတ်သလာမ် သၞာံ ၁၉၇၉ အောင်ဇၞးအာတုဲရ။

## သဇိုင်အဓိက (Core Principles)

### ၁။ ဝေလာယတ်-အဳ-ဖာကဳ (Velayat-e Faqih)
ဝါဒဏအ် စၞောန်ထ္ၜးကဵု "ပွမစောင့်ရှောက် နကဵုညးမလေပ်သၞောဝ်သာသနာ" (Guardianship of the Islamic Jurist) ရ။ ခိုမေနဳ ပတေအ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲအခိင် "အဳမာမ်" (Imam) မအောန်ဒၟံင်မ္ဂး ညးမလေပ်သၞောဝ် သာသနာအေတ်သလာမ် (Faqih) မနွံကဵုသိက္ခာဂမၠိုင် ဒးနွံအဝဵု သမၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲပရေင်အုပ်ဓုပ်ဍုင် သွက်ဂွံစဵုဒၞာ သၞောဝ်သာသနာရ။

### ၂။ ပရေင်ဒစးဒစး ဝါဒအာနုဘောပ် (Anti-Imperialism)
ဝါဒခိုမေနဳဝွံ ဒစးဒစးကဵု ဩဇာပလိုတ် (Western influence) ဗွဲမကြံင်မ္ၚုဟ်။ ညးကော်ခဴစ အမေရိကာန် နဒဒှ် "အာရုဏ္ဍဗေဇၞော်" (The Great Satan) ကေုာံ ရုရှား (သဵုဗယေတ်) နဒဒှ် "အာရုဏ္ဍဗေဍောတ်" ရ။ တင်ရန်တၟအ်ဝွံ သွက်ဂွံကဵု ရးနိဂီုအေတ်သလာမ်ဂမၠိုင် ဗၠးၜးနူ ဩဇာဂၠးကဝ်ရ။

### ၃။ ပွမထံက်ပင် ညးဝါတ်ဂါတ် (Mostazafin)
ခိုမေနဳ ဂစာန်ဟီုတွဟ် သွက်ညးမဒးဒုင်ဍဵုဍိုက် (Mostazafin) ကေုာံ ညးဝါတ်ဂါတ်ဂမၠိုင်။ ညးထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ တော်လှန်ရေး အေတ်သလာမ်ဝွံ ဒှ်ပၞာန်အကြား ညးဝါတ်ဂါတ် ကေုာံ ညးမနွံကဵုအဝဵု မဍဵုဍိုက် (Mostakbirin) ရ။

## ဩဇာ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ (Influence and Impact)

ဝါဒခိုမေနဳဝွံ ပြံင်လှာဲကဵု သၞောတ်အုပ်ဓုပ် အဳရာန် နူကဵု သၞောတ်သၟိင်ဨကရာဇ် အာနဒဒှ် သၞောတ်သဳအဝ်ကရေသဳ (Theocracy) ရ။ ဝါဒဏအ်လေဝ် နွံဩဇာ လတူဂကောံအေတ်သလာမ် တော်လှန်ရေးဂမၠိုင် ပ္ဍဲဒေသလဒေါဝ်ဗၟံက် (ဥပမာ- ဂကောံဟေတ်ဇ်ဗိုလာ - Hezbollah) ရ။

## နိဿဲ (References)
ဝေလာယတ်-အဳ-ဖာကဳ (Velayat-e Faqih)

**ဝေလာယတ်-အဳ-ဖာကဳ** (အၚ်္ဂလိက်: *Velayat-e Faqih*; ပါရှန်း: ولایت فقیه) ဝွံ ဒှ်သီအိုရဳ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ သာသနာ မဒှ်သဇိုင် သွက်သၞောတ်အုပ်ဓုပ် ရးနိဂီုအဳရာန်ခေတ်လၟုဟ်ရ။ အဓိပ္ပာယ်ဍေဟ်ဂှ် "ပွမစောင့်ရှောက် နကဵုညးမလေပ်သၞောဝ်သာသနာ" (Guardianship of the Islamic Jurist) ရ။

## သီအိုရဳ ကေုာံ တံမူလ (Theory and Origins)
ဝါဒဏအ်ဝွံ အာယတိုလာ ရူဟိုလာ ခိုမေနဳ (Ayatollah Khomeini) ဖန်ဗဒှ်လဝ် နကဵုဗီုပြင်တၟိ ပ္ဍဲအခိင်ညးဒးဒုင်ဗလးတိတ် (Exile) ပ္ဍဲဍုင်အဳရတ်။ ညးချူခၞံလဝ် ပ္ဍဲလိက်အုပ် *Hokumat-e Islami* (Islamic Government) ရ။
* **သဇိုင်သာသနာ:** ပ္ဍဲသာသနာအေတ်သလာမ် (ဂကောံသဳအာ) ပတေအ်ကေတ် ဒဒှ်ရ "အဳမာမ် မရနုက်ကု ၁၂" (12th Imam) ဗဒဗဒၟံင် (Occultation) ရ။
* **အဝဵုအုပ်ဓုပ်:** ခိုမေနဳ တွဟ်လဝ် ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲအခိင် အဳမာမ် ဟွံမွဲဏအ်မ္ဂး ညးမလေပ်သၞောဝ်သာသနာ (Faqih) မနွံကဵုသိက္ခာ ကေုာံ ပညာသမၠုင်အိုတ် ဒးနွံအဝဵုအုပ်ဓုပ်ဍုင် သွက်ဂွံစဵုဒၞာ သၞောဝ်အေတ်သလာမ် (Sharia) ရ။

## ဗီုပြင်အုပ်ဓုပ် ပ္ဍဲအဳရာန် (Application in Iran)
ကြဴနူ တော်လှန်ရေး အေတ်သလာမ် သၞာံ ၁၉၇၉၊ ဝါဒဏအ် ပါလုပ်အာ ပ္ဍဲသၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ရးနိဂီုအဳရာန်ရ။
# **ညးကဍိုက်ပ် သမၠုင်အိုတ် (Supreme Leader):** ဒှ်ပုဂ္ဂိုလ် မနွံအဝဵု "ဝေလာယတ်-အဳ-ဖာကဳ"။ ညးဝွံ နွံအဝဵု လတူအလဵုအသဳ၊ ပၞာန်၊ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ သာသနာ။
# **အဝဵုအုပ်ဓုပ်:** ညးနွံအဝဵု ခပတိုန် ညးစဳရေင်သၞောဝ်၊ ကဍိုက်ပ်ပၞာန် ကေုာံ စၟဳစၟတ် မာဲညးဍုင်ကွာန်။

## တင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Critical Analysis)
ဝါဒဏအ်ဝွံ ဒှ်ပရေင်ပြံင်လှာဲဇၞော် ပ္ဍဲဝင်သာသနာအေတ်သလာမ် (သဳအာ)။ နူတံမူလမ္ဂး ညးမလေပ်သၞောဝ်သာသနာတအ် မံင်စံင်ဆ ပ္ဍဲကိစ္စသာသနာဓဝ်ရ၊ ဆဂး ခိုမေနဳ ပြံင်လှာဲကဵု ညံင်ဂွံပါလုပ် ပ္ဍဲပရေင်အုပ်ဓုပ်ဍုင် ဗွဲမခိုင်ကၠိုက်ရ။

## နိဿဲ (References)
ပရေင်ပၞာန် အဳရာန် (Military of Iran)

**ပရေင်ပၞာန် အဳရာန်** (အၚ်္ဂလိက်: *Military of Iran*) ဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုဒြဟတ်ပၞာန် ၜါဂကူ အဓိက မဒှ်ဒြဟတ်ပၞာန် ဇၞော်အိုတ်မွဲ ပ္ဍဲဒေသ အာရှလ္ပာ်ပ္တေအ် ရ။ သၞောတ်ပၞာန်အဳရာန်ဝွံ နွံသၟဝ်အဝဵု ကဍိုက်ပ်သမၠုင်အိုတ် (Supreme Leader) ရ။

## သၞောတ်ဒက်ပ္တန် (Organizational Structure)
ဒြဟတ်ပၞာန်အဳရာန်ဝွံ ပါ်ခြာလဝ် နကဵုဂကောံအဓိက ၜါသာ်-
# **ပၞာန်ရးနိဂီု (Artesh):** ဒှ်ဒြဟတ်ပၞာန်အခိုက်တြေံ (Regular Army) မနွံတာလျိုင် သွက်ဂွံစဵုဒၞာ ပယျဵုရးနိဂီု ကေုာံ ဘဲအန္တရာယ် နူမ္ၚး။ ဍေဟ်နွံကဵု ပၞာန်တိုက်၊ ပၞာန်ကျာ ကေုာံ ပၞာန်ဍာ်။
# **ပၞာန်တော်လှန်ရေး (IRGC - Sepah):** ဒှ်ဒြဟတ်ပၞာန်တၟေင် (Revolutionary Guard) မနွံတာလျိုင် သွက်ဂွံစဵုဒၞာ သၞောတ်အုပ်ဓုပ် သမ္မတအေတ်သလာမ်။ IRGC ဝွံ နွံကဵုဒြဟတ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပၞာန်တၟေင် (Quds Force) သွက်ကိစ္စမ္ၚးရး။

## ဒြဟတ် ကေုာံ လက်နက် (Strength and Weaponry)
အဳရာန်ဝွံ မြဟ်တဴ ဟိုတ်နူပရေင်ပတိတ် လက်နက် နကဵုနဲကဲဇကု (Indigenous production) ရ။
* **မေဿာင် (Missiles):** အဳရာန် နွံကဵုသၞောတ်ဝ် မေဿာင် (Ballistic Missiles) ဇၞော်အိုတ်မွဲ ပ္ဍဲဒေသလဒေါဝ်ဗၟံက်။
* **ဒြုန် (Drones/UAV):** နဲကဲပတိတ်ဒြုန်အဳရာန် (ဥပမာ- Shahed) မြဟ်တဴ ပ္ဍဲပၞာန်ခေတ်တၟိ။
* **ပၞာန်ဍာ်:** စကာက္ၜင်ဗၠိုင်ဍာ် (Submarines) ကေုာံ က္ၜင်ပၞာန်ဍောတ်တ် မဂၠေအ်ပြဟ်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲကော်ဗိဳပါရှန်း။

## ပရေင်ပၞာန် ဂၠးကဝ် (International Military Presence)
ဒြဟတ်ပၞာန်အဳရာန် (ဗွဲတၟေင် Quds Force) နွံဩဇာ ပ္ဍဲဒေသလဒေါဝ်ဗၟံက် မပ္တံကဵု ပ္ဍဲအဳရတ်၊ သဳရိယျာ၊ လေဗနောန် ကေုာံ ယေမေန်။ တင်ရန်တၟအ်ဝွံ သွက်ဂွံစဵုဒၞာ ဩဇာအဳရာန် ကေုာံ ဒစးဒစးကု ဩဇာအမေရိကာန် ကေုာံ အေဿရေ ရ။

## နိဿဲ (References)
ပရေင်လွဟ် အဳရာန် (Weaponry of Iran)

**ပရေင်လွဟ် အဳရာန်** (အၚ်္ဂလိက်: *Weaponry of Iran*) ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လတူနဲကဲပညာ၊ ပွမပတိတ် ကေုာံ ဒြဟတ်လက်နက်နာနာ မစကာဒၟံင် ပ္ဍဲဒြဟတ်ပၞာန် ရးနိဂီုအဳရာန်ရ။ ဟိုတ်နူဒးဒုင်ကၟာတ်လဒအ် (Sanctions) နူဂၠးကဝ်တုဲ အဳရာန် ဂစာန်ပတိတ်လဝ် လက်နက်နာနာ နကဵုနဲကဲ "Self-sufficiency" (ပွမနွံကဵုဒြဟတ်ဖန်ဗဒှ်နကဵုဇကု) ရ။

## ကဏ္ဍလက်နက် အဓိကဂမၠိုင် (Key Weapon Systems)

### ၁။ သၞောတ်ဝ် မေဿာင် (Missile Systems)
အဳရာန်ဝွံ နွံကဵုသၞောတ်ဝ် မေဿာင် (Ballistic and Cruise Missiles) ဇၞော်အိုတ် ကေုာံ နွံကဵုနဲကဲ သမၠုင်အိုတ်မွဲ ပ္ဍဲဒေသလဒေါဝ်ဗၟံက်။
* **Shahab Series:** မေဿာင် မနွံဒြဟတ်ပန်စိုပ် ဌာန်ဇမ္ၚောဲ (Medium-range)။
* **Sejjil:** မေဿာင် မစကာလွဟ်ဓာတ်တၟေင် (Solid-fuel) မနွံကဵုအစောံပြဟ် ကေုာံ ဇမ္ၚောဲ။
* **Soumar:** သၞောတ်ဝ် Cruise Missile မပန်နူတိ။

### ၂။ ဒြုန် ကေုာံ ယာန်ကျာ ဟွံမွဲကဵုမၞိဟ် (Drones/UAVs)
အဳရာန် မြဟ်တဴ ပ္ဍဲပွမဖန်ဗဒှ် ဒြုန် (Drones) မနွံကဵုတန်ဖိုးဟေပ် ဆဂး အစောံစရာဲသမၠုင်။
* **Shahed Series:** (ဥပမာ- Shahed-136) မဒှ်ဒြုန်မဗတိုက်ဖျေဟ် (Kamikaze drones) မမြဟ်တဴ ပ္ဍဲပၞာန်ဂၠးကဝ်လၟုဟ်။
* **Mohajer & Ababil:** ဒြုန် သွက်ဂွံစၟဳစၟတ် (Reconnaissance) ကေုာံ ဗတိုက်နကဵုမေဿာင်။

### ၃။ သၞောတ်ဝ် စဵုဒၞာကျာ (Air Defense Systems)
သွက်ဂွံစဵုဒၞာ ဘဲအန္တရာယ်နူကျာ၊ အဳရာန် ဖန်ဗဒှ်လဝ် သၞောတ်ဝ် Radar ကေုာံ မေဿာင်စဵုဒၞာကျာ-
* **Bavar-373:** သၞောတ်ဝ်စဵုဒၞာကျာ ဌာန်ဇမ္ၚောဲ မပတေအ်ကေတ် ဒဒှ်ရနွံအစောံ တုပ်ကု S-300 ရုရှား။
* **Khordad 15:** သၞောတ်ဝ် မေဿာင် မနွံအစောံရပ်ကေတ် ယာန်ကျာ Stealth ဂမၠိုင်။

### ၄။ ပၞာန်ဍာ် ကေုာံ က္ၜင်ဗၠိုင်ဍာ် (Naval Warfare)
* **Ghadir-class Submarines:** က္ၜင်ဗၠိုင်ဍာ်ဍောတ်တ် မကိတ်ညဳကု ဍာ်တၟး ပ္ဍဲကော်ဗိဳပါရှန်း။
* **Fast Attack Crafts:** က္ၜင်ပၞာန်ပြဟ်ဂမၠိုင် မနွံကဵုမေဿာင် စဵုဒၞာက္ၜင်။

## နဲကဲပညာ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Technology and Economy)
ပရေင်ပတိတ်လွဟ် အဳရာန်ဝွံ ထိင်ဒဝ်လဝ် နကဵုဂကောံ "Defense Industries Organization" (DIO) ရ။ ပရေင်ပတိတ်လွဟ်ဏအ်ဝွံ အဳရာန် သီုပလံင်ဗစိုပ် (Export) ကဵုဒၟံင် ဂကောံမဟာမိတ်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲဒေသ ကေုာံ ဂၠးကဝ်ရ။

## နိဿဲ (References)
နဲကဲပညာပၞာန် (Military Technology)

**နဲကဲပညာပၞာန်** (အၚ်္ဂလိက်: *Military Technology*) ဝွံ ဒှ်ပွမသုင်စောဲ သိပ္ပံ ကေုာံ အေန်ဂျေန်နဳယျာ သွက်ဂွံဖန်ဗဒှ် လက်နက်၊ ယာန်ပၞာန်၊ သၞောတ်ဝ်ပလံင်ဗစိုပ် ကေုာံ သၞောတ်ဝ်ဆက်ဆောံ သွက်ကိစ္စပၞာန်ရ။ နဲကဲပညာဏအ်ဝွံ ပြံင်လှာဲကဵု ဗီုပြင်ပၞာန် ကေုာံ ပရေင်ဂီုကံ ဂၠးကဝ် ဗွဲမလောန်ရ။

## ကဏ္ဍအဓိက နဲကဲပညာပၞာန် (Major Sectors)

### ၁။ လက်နက် ကေုာံ မေဿာင် (Weapons and Missiles)
နဲကဲပညာ လက်နက်ဝွံ စတင်နူ လွဟ်တဲ (Small arms) စိုပ်အာ မေဿာင်ပန်စိုပ်ဌာန်ဇမ္ၚောဲ (ICBM) ရ။
* **Smart Munitions:** မေဿာင် မနွံကဵုနဲကဲ GPS သွက်ဂွံပန်စိုပ် တိုင်ပ္ကဴ ဗွဲမစှ်ေကဵု ဗိုန်ကၞတ်။
* **Directed-Energy Weapons:** လွဟ်လေသာ (Laser) မစကာဒြဟတ် လျး သွက်ဂွံပလီုဖျေဟ် တိုင်ပ္ကဴ။

### ၂။ ယာန်ပၞာန် ကေုာံ စက်မှု (Military Vehicles and Robotics)
* **Stealth Technology:** နဲကဲပညာ မပကဵုညံင် ယာန်ကျာ ဟွံသေင်မ္ဂး က္ၜင်ပၞာန် ဂွံဗၠးနူ ရေဒါ (Radar)။
* **Drones (UAV):** ယာန်ကျာ ဟွံမွဲကဵုမၞိဟ် မစကာ သွက်ဂွံစၟဳစၟတ် ကေုာံ ဗတိုက်။
* **Unmanned Ground Vehicles (UGV):** စက်ရုပ် ပ္ဍဲတိ မစကာ သွက်ဂွံခါဲမင် (Mines) ဟွံသေင်မ္ဂး ပလံင်ကပေါတ်။

### ၃။ သၞောတ်ဝ် ဆက်ဆောံ ကေုာံ ပညာဉာဏ်စက် (C4ISR & AI)
ပၞာန်ခေတ်တၟိဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် လတူတင်ဂၞင် (Data) ရ။
* **AI in Warfare:** ပညာဉာဏ်စက် (Artificial Intelligence) မစကာ သွက်ဂွံသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တိုင်ပ္ကဴ ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် တင်သ္ဂုတ်သွာတ် ပ္ဍဲပၞာန်။
* **Cyber Warfare:** နဲကဲပညာ သွက်ဂွံစဵုဒၞာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဗတိုက် သၞောတ်ဝ်ကောမ်ပျူတာ ကေုာံ အေန်တာနက် ရးနိဂီုသၞ။

## ဖိုလ်စပ် ကုပွဳပွူမၞိဟ် (Impact on Society)
နဲကဲပညာပၞာန် ဗွဲမဂၠိုင် ဗွဲကြဴ ပြံင်လှာဲအာ နဒဒှ် နဲကဲပညာ သုင်စောဲ ပ္ဍဲဘဝမၞိဟ်ဓမ္မတာရ။
* **အေန်တာနက် (Internet):** စတင်ကၠုင်နူ ARPANET မဒှ်ပရဝ်ဂျေတ် ပၞာန်အမေရိကာန်။
* **ဂျဳပဳအက်သ် (GPS):** စတင်နူ သၞောတ်ဝ် က္ဍိုပ်မေဿာင် ပၞာန်အမေရိကာန်။

## နိဿဲ (References)
လက်နက်ပၞာန် (Military Weaponry)

**လက်နက်ပၞာန်** (အၚ်္ဂလိက်: *Military Weaponry*) ဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုကပေါတ်လက်နက်နာနာ မစကာ သွက်ဂွံဗတိုက် ဟွံသေင်မ္ဂး စဵုဒၞာ ပ္ဍဲအခိင်ပၞာန်ရ။ လက်နက်ပၞာန်ဝွံ ပါ်ခြာလဝ် နကဵုဂကူနာနာ-
* **လွဟ်တဲ (Small Arms):** သေနတ်၊ လက်နက်ဂစိုတ်မၞိဟ် မွဲတၠချင်း စကာမာန်။
* **လက်နက်အမြံက် (Artillery):** လက်နက်ဇၞော် မပန်နူဌာန်ဇမ္ၚောဲ။
* **မေဿာင် (Missiles):** လက်နက်မနွံကဵု စက်ပညာ သွက်ဂွံပန်စိုပ် တိုင်ပ္ကဴ ဗွဲမဗိုန်ကၞတ်။
* **လက်နက်အနုမြူ (Nuclear Weapons):** လက်နက်မနွံဒြဟတ်ပလီုပလာ် သမၠုင်အိုတ်။
ယာန်ပၞာန် (Military Vehicles)

**ယာန်ပၞာန်** (အၚ်္ဂလိက်: *Military Vehicles*) ဝွံ ဒှ်ယာန်မဒက်ပ္တန်လဝ် ဗွဲတၟေင် သွက်ဂွံစကာ ပ္ဍဲပၞာန်တိုက်၊ ပၞာန်ကျာ ကေုာံ ပၞာန်ဍာ်ရ။ ယာန်တအ်ဏအ်ဝွံ နွံကဵုကၟာင်စဵုဒၞာ (Armor) ခိုင်ကၠိုက်၊ လက်နက်ဗတိုက် ကေုာံ အစောံစရာဲ ပ္ဍဲပွမအာကၠုင် ပ္ဍဲဒေသဝါတ်ဂါတ်ဂမၠိုင်ရ။

## ဂကူယာန်ပၞာန် အဓိကဂမၠိုင် (Main Types of Military Vehicles)

### ၁။ ယာန်ပၞာန်တိုက် (Land Vehicles)
ဒှ်ယာန်မစကာ ပ္ဍဲတိုက် သွက်ဂွံဗတိုက် ဟွံသေင်မ္ဂး ပလံင်ဗစိုပ်ပၞာန်။
* **တာင် (Main Battle Tanks - MBT):** ယာန်မနွံကဵု အမြံက်ဇၞော် ကေုာံ ကၟာင်စဵုဒၞာခိုင်အိုတ်။ (ဥပမာ- M1 Abrams, T-90)။
* **ယာန်ပလံင်ပၞာန် (Armored Personnel Carriers - APC):** ယာန်မစကာ သွက်ဂွံပလံင် သေနာဗိုလ်တအ် စိုပ်ဝါဗတိုက် ဗွဲမဂီုကံ။
* **ယာန်အဂၞဴ (Light Utility Vehicles):** ယာန်မဂၠေအ်ပြဟ် သွက်ဂွံစၟဳစၟတ် ကေုာံ အာကၠုင်။ (ဥပမာ- Humvee)။

### ၂။ ယာန်ကျာပၞာန် (Military Aircraft)
ဒှ်ယာန်မစကာ ပ္ဍဲအကာသ သွက်ဂွံစဵုဒၞာကျာ ကေုာံ ဗတိုက်နူကျာ။
* **ယာန်ကျာဗတိုက် (Fighter Jets):** ယာန်ကျာမဂၠေအ်ပြဟ် သွက်ဂွံဗတိုက် ယာန်ကျာသၞ။
* **ဟေလီကော်ပတာ (Attack Helicopters):** ယာန်ကျာမနွံကဵု မေဿာင် ကေုာံ သေနတ်ဇၞော် သွက်ဂွံဗတိုက် ပ္ဍဲတိ။
* **ယာန်ကျာပလံင်ဗစိုပ် (Transport Aircraft):** ယာန်ကျာဇၞော် သွက်ဂွံပလံင် လက်နက် ကေုာံ သေနာဗိုလ်။

### ၃။ ယာန်ဍာ်ပၞာန် (Naval Vessels)
ဒှ်ယာန်မစကာ ပ္ဍဲမှာသၟိတ် ကေုာံ ၜဳ။
* **က္ၜင်ပၞာန် (Warships):** က္ၜင်မနွံကဵု မေဿာင် ကေုာံ သၞောတ်ဝ်စဵုဒၞာ။
* **က္ၜင်ဗၠိုင်ဍာ် (Submarines):** ယာန်မအာကၠုင် သၟဝ်ဍာ် သွက်ဂွံပၞုက်ဗဒှ် ကေုာံ ဗတိုက်။
* **က္ၜင်ယာန်ကျာ (Aircraft Carriers):** က္ၜင်ဇၞော်အိုတ် မဒှ်ဒၞာဲ ယာန်ကျာတအ် စှ်ေ-တိုန် မာန်။

## နဲကဲပညာ (Technology)
ယာန်ပၞာန်ခေတ်တၟိဝွံ နွံကဵုနဲကဲပညာ သမၠုင်-
* **Stealth:** နဲကဲပညာ မပၞုက်ဗဒှ် ယာန် ညံင်ရေဒါ ဟွံဂွံညာတ်။
* **Active Protection System (APS):** သၞောတ်ဝ် မပန်ဖျေဟ် မေဿာင်သၞ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံစိုပ် ယာန်ဇကု။
* **GPS & Night Vision:** နဲကဲပညာ သွက်ဂွံအာကၠုင် ပ္ဍဲအခိင်ဗ္တံ ကေုာံ ဌာန်ဇမ္ၚောဲ။

## နိဿဲ (References)
နဲကဲပညာ စဵုဒၞာ (Defense Technology)

**နဲကဲပညာ စဵုဒၞာ** (အၚ်္ဂလိက်: *Defense Technology*) ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လတူနဲကဲပညာ၊ သိပ္ပံ ကေုာံ အေန်ဂျေန်နဳယျာ မစကာ သွက်ဂွံစဵုဒၞာ ရးနိဂီု၊ ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဒြဟတ်ပၞာန် နူကဵုပရေင်ဗတိုက်သၞရ။ ဍေဟ်တၞဟ်ခြာနူ လက်နက်ဗတိုက် (Offensive weapons) တုဲ ရန်တၟအ်လဝ် သွက်ဂွံပလီုဖျေဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကၟာတ်လဒအ် ဘဲအန္တရာယ် မကၠုင်နူသၞရ။

## ကဏ္ဍအဓိက နဲကဲပညာစဵုဒၞာ (Core Sectors)

### ၁။ သၞောတ်ဝ်စဵုဒၞာကျာ (Air Defense Systems)
ဒှ်နဲကဲပညာ သွက်ဂွံစၟဳစၟတ် ကေုာံ ပန်ဖျေဟ် ယာန်ကျာ၊ ဒြုန် ကေုာံ မေဿာင်သၞ။
* **ရေဒါ (Radar):** သၞောတ်ဝ်မစကာ လှေအ်လျး (Radio waves) သွက်ဂွံညာတ်ကေတ် တိုင်ပ္ကဴသၞ ပ္ဍဲအကာသ။
* **သၞောတ်ဝ်စဵုဒၞာမေဿာင် (Missile Defense):** သၞောတ်ဝ်မပန်ဖျေဟ် မေဿာင် Ballistic (ဥပမာ- Patriot, S-400, Bavar-373)။
* **C-RAM:** သၞောတ်ဝ်စဵုဒၞာ အမြံက် ကေုာံ ရက္ကေတ် မကၠုင်နူဌာန်တ္ၚဲ။
[Image of the detection and interception phases of an anti-ballistic missile system]

### ၂။ နဲကဲပညာ Stealth ကေုာံ ပွမပၞုက်ဗဒှ် (Counter-surveillance)
* **Stealth Technology:** ပွမဒီဇိုင်း ယာန်ကျာ ဟွံသေင်မ္ဂး က္ၜင်ပၞာန် ညံင်ရေဒါ ဟွံဂွံညာတ် (ဥပမာ- F-35, B-21)။
* **Electronic Countermeasures (ECM):** ပွမစကာ လှေအ်အီလက်ထရောနစ် သွက်ဂွံပလီုဖျေဟ် ရေဒါ ကေုာံ သၞောတ်ဝ်ဆက်ဆောံသၞ။
[Image of a radar-absorbing coating and the geometric angles of a stealth aircraft]

### ၃။ ပရေင်စဵုဒၞာ ကၟာင် ကေုာံ ယာန် (Armor and Protection)
* **Composite Armor:** နဲကဲပညာစကာ တၟအ်သေရမေတ် ကေုာံ လောဟ နှဴရဴ သွက်ဂွံစဵုဒၞာ တိုင်ပ္ကဴနူတာင်။
* **Active Protection Systems (APS):** သၞောတ်ဝ်မနွံ ပ္ဍဲယာန်ပၞာန် မပန်ပလီုဖျေဟ် မေဿာင်သၞ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံတက်စိုပ် ယာန်ဇကု။

### ၄။ ပရေင်စဵုဒၞာ သၞောတ်ဝ်ဆက်ဆောံ (Cyber and Communication Defense)
* **Cyber Defense:** ပွမစဵုဒၞာ သၞောတ်ဝ်ကောမ်ပျူတာပၞာန် နူကဵု ဟက်ကာ (Hackers)။
* **Encryption:** ပွမပၞုက်ဗဒှ် တင်ဂၞင် (Data) ညံင်သၞ ဟွံဂွံညာတ် ကေုာံ ကၠိုဟ်။

## ဖိုလ် ကေုာံ ဗျူဟာ (Impact and Strategy)
နဲကဲပညာစဵုဒၞာဝွံ ပကဵုညံင်ဂွံနွံ "Deterrence" (ပွမပကဵုညံင်သၞ ဟွံဂံင်ဗတိုက်) ရ။ ရးနိဂီုမနွံကဵု သၞောတ်ဝ်စဵုဒၞာခိုင်ကၠိုက်မ္ဂး ပကဵုညံင်ဂွံနွံ ပရေင်ဂီုကံ သမၠုင်ရ။

## နိဿဲ (References)
သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် အဳရာန် (Constitution of Iran)

**သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် အဳရာန်** (အၚ်္ဂလိက်: *Constitution of the Islamic Republic of Iran*; ပါရှန်း: قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران) ဝွံ ဒှ်သၞောဝ်အဓိက သမၠုင်အိုတ် မထိင်ဒဝ်ဒၟံင် ပရေင်အုပ်ဓုပ်၊ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ သၞောတ်ဝ်သာသနာ ပ္ဍဲရးနိဂီုအဳရာန်ရ။ သၞောဝ်ဏအ် စတင်အတိုင်ပ္တန်လဝ် ပ္ဍဲဒဳဇြေန်ဗါ ၜါ-သၞာံ ၁၉၇၉ (December 2-3, 1979) ကြဴနူ တော်လှန်ရေး အေတ်သလာမ် အောင်ဇၞးအာတုဲရ။

## ဝင် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ (History and Amendments)
* **၁၉၇၉:** သၞောဝ်ဏအ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုဝါဒ အာယတိုလာ ခိုမေနဳ သွက်ဂွံပြံင်လှာဲနူ သၞောဝ်ဨကရာဇ် (Monarchy) အာနဒဒှ် သမ္မတအေတ်သလာမ် (Islamic Republic)။
* **၁၉၈၉:** သၞောဝ်ဏအ် ဒးဒုင်ပြံင်လှာဲလဝ် (Amendment) ဗွဲမဇၞော်။ တာလျိုင် "သကိုပ်ဝန်ကြီး" (Prime Minister) ဂှ် ပလီုဖျေဟ်တုဲ အဝဵုသမ္မတ ကေုာံ အဝဵုညးကဍိုက်ပ်သမၠုင်အိုတ်ဂှ် ထပ်သၠုင်ပတိုန်လဝ်ရ။

## သဇိုင်အဓိက (Core Principles)
သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် အဳရာန်ဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုသၞောတ်ဝ် နှဴရဴအကြား သာသနာ ကေုာံ ဒဳမဝ်ကရေသဳ-
# **ဝေလာယတ်-အဳ-ဖာကဳ (Velayat-e Faqih):** သၞောဝ်ဏအ် ပတိုန်လဝ်အဝဵု ညးမလေပ်သၞောဝ်သာသနာ (Jurist) ညံင်ဂွံဒှ် ညးကဍိုက်ပ်သမၠုင်အိုတ် သွက်ဂွံစဵုဒၞာ သၞောဝ်အေတ်သလာမ်။
# **သၞောဝ်အေတ်သလာမ် (Sharia):** သၞောဝ်၊ ဥပဒေ ကေုာံ ဝါဒအုပ်ဓုပ် သီုဖအိုတ် ဒးနွံသၟဝ် သၞောဝ်သာသနာအေတ်သလာမ် (Shia Islam)။
# **အဝဵုပိတာင် (Separation of Powers):** နွံကဵု ဂကောံအုပ်ဓုပ် (Executive)၊ ဂကောံသြိုင်ခၞံသၞောဝ် (Legislature - Majlis) ကေုာံ ဂကောံစဳရေင်သၞောဝ် (Judiciary)။ ဆဂး သီုဖအိုတ် ဒးနွံသၟဝ် စၟဳစၟတ် ညးကဍိုက်ပ်သမၠုင်အိုတ်ရ။

## ဂကောံကၟာင်စဵု (Guardian Council)

အတိုင်သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်မ္ဂး ဂကောံကၟာင်စဵု (Guardian Council) နွံတာလျိုင် သွက်ဂွံစၟဳစၟတ် ညံင်သၞောဝ်ဂမၠိုင် ဟွံဂွံဒစးကဵု သာသနာ ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်ရ။

## နိဿဲ (References)
ဂကောံကၟာင်စဵု (Guardian Council)

**ဂကောံကၟာင်စဵု** (အၚ်္ဂလိက်: *Guardian Council*; ပါရှန်း: شورای نگهبان - Shoraye Negahban) ဝွံ ဒှ်ဂကောံမနွံအဝဵု ကေုာံ ဩဇာဇၞော်အိုတ်မွဲ ပ္ဍဲသၞောတ်အုပ်ဓုပ် ရးနိဂီုအဳရာန်ရ။ ဂကောံဏအ် နွံတာလျိုင် သွက်ဂွံစၟဳစၟတ် ညံင်သၞောဝ်ဂမၠိုင် မပ္တိတ်နူပါလဳမာန် ဟွံဂွံဒစးကဵု သၞောဝ်သာသနာအေတ်သလာမ် ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်ရ။

## ပွမဒက်ပ္တန် (Composition)
ဂကောံကၟာင်စဵုဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုအမာတ် ၁၂ တၠ အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ-
# **သကိုပ်သာသနာ ၆ တၠ (Theologians):** ညးမလေပ်သၞောဝ်သာသနာ (Islamic Law) သမၠုင်အိုတ်၊ မဒးဒုင်ခပတိုန် နကဵု ညးကဍိုက်ပ် သမၠုင်အိုတ် (Supreme Leader) ရ။
# **ညးမလေပ်သၞောဝ် ၆ တၠ (Jurists):** ညးမလေပ်သၞောဝ်ဥပဒေနာနာ၊ မဒးဒုင်ခပတိုန် နကဵုပါလဳမာန် (Majlis) အတိုင်တင်ပတိုန် နူညးစဳရေင်သၞောဝ်သမၠုင်အိုတ်ရ။

## တာလျိုင် ကေုာံ အဝဵု (Powers and Functions)

### ၁။ ပွမစၟဳစၟတ်သၞောဝ် (Veto Power)
သၞောဝ်သီုဖအိုတ် မပ္တိတ်နူပါလဳမာန် (Majlis) ဒးဒုင်ပလံင်ဗစိုပ်ကဵု ဂကောံကၟာင်စဵုရ။ ယဝ်ရဂကောံဏအ် ထေင်ကေတ် ဒဒှ်ရသၞောဝ်ဏအ် ဒစးဒစးကဵု သၞောဝ်သာသနာ ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်မ္ဂး ညးတအ်နွံအဝဵု ပလီုဖျေဟ် (Veto) မာန်ရ။

### ၂။ ပွမစၟဳစၟတ် မာဲ (Supervising Elections)
ဂကောံဏအ် နွံအဝဵု သွက်ဂွံစၟဳစၟတ် ညးမလုပ်ပြိုင်မာဲ သီုဖအိုတ် (သမ္မတ၊ အမာတ်ပါလဳမာန် ကေုာံ ဂကောံအာဇာနဲ) ရ။ ယဝ်ရညးတအ် ထေင်ကေတ် ဒဒှ်ရပုဂ္ဂိုလ်မွဲမွဲ ဟွံစှ်ေကဵုသၞောတ်ဝ် သမ္မတအေတ်သလာမ်မ္ဂး ညးတအ်နွံအဝဵု ကၟာတ်လဒအ် ဟွံကဵုလုပ်ပြိုင်မာဲရ။

### ၃။ ပွမသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် (Interpreting the Constitution)
ဂကောံကၟာင်စဵုဝွံ ဒှ်ဂကောံမနွံအဝဵု သမၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲပွမသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ စၞောန်ထ္ၜး အဓိပ္ပာယ် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ရးနိဂီုအဳရာန်ရ။

## ပရေင်ပံင်ကောံ (Relationship with Other Branches)
ယဝ်ရနွံတင်သၠေဟ်ပၟာ အကြားပါလဳမာန် ကေုာံ ဂကောံကၟာင်စဵုမ္ဂး "ဂကောံသ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ဖိုလ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်" (Expediency Council) ဒှ်ညးဖန်ဗဒှ်ကဵု တင်တုပ်စိုတ် အကြာဂကောံၜါဏအ်ရ။

## နိဿဲ (References)
သၞောတ်ဝ်စဵုဒၞါကျာ (Air Defense Systems)

**သၞောတ်ဝ်စဵုဒၞာကျာ** (အၚ်္ဂလိက်: *Air Defense Systems*) ဝွံ ဒှ်နဲကဲပညာ ကေုာံ ဗျူဟာပၞာန် မစကာ သွက်ဂွံစၟဳစၟတ်၊ ကၟာတ်လဒအ် ကေုာံ ပလီုဖျေဟ် ယာန်ကျာ၊ ဒြုန် (Drones) ကေုာံ မေဿာင်သၞ မလုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲပယျဵုအကာသ ဇကုရ။

## သၞောတ်ဒက်ပ္တန် အဓိက (Core Components)
သၞောတ်ဝ်စဵုဒၞာကျာမွဲမွဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုတင်အဓိက ၃ သာ်-
# **ရေဒါ (Radar/Sensors):** သွက်ဂွံစၟဳစၟတ် (Detection) ကေုာံ ဗက်ဂၠာဲ (Tracking) တိုင်ပ္ကဴသၞ ပ္ဍဲအကာသ။
# **ဗဟဵုကဍိုက်ပ် (Command and Control):** သွက်ဂွံသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တင်ဂၞင် နူရေဒါ တုဲ ဖန်ဗဒှ် တင်သ္ဂုတ်သွာတ် သွက်ဂွံပန်ဗတိုက်။
# **လွဟ်ပန်ဖျေဟ် (Weapon Systems):** မပ္တံကဵု မေဿာင်စဵုဒၞာကျာ (SAM)၊ အမြံက်စဵုဒၞာကျာ ဟွံသေင်မ္ဂး လွဟ်လေသာ (Laser)။

## အဆံင်စဵုဒၞာဂမၠိုင် (Layers of Air Defense)
ပၞာန်ခေတ်တၟိဝွံ စကာဒၟံင် အဆံင်စဵုဒၞာ နှဴရဴ (Layered Defense)-
* **စဵုဒၞာ ဌာန်ဇမ္ၚောဲ (Long-range):** သွက်ဂွံပန်ဖျေဟ် မေဿာင် Ballistic ကေုာံ ယာန်ကျာ ဌာန်ဇမ္ၚောဲ (ဥပမာ- S-400, Patriot, Bavar-373)။
* **စဵုဒၞာ ဌာန်လဒေါဝ် (Medium-range):** သွက်ဂွံစဵုဒၞာ ပွဳပွိုင် ဍုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဗဒိုပ်ပၞာန် (ဥပမာ- NASAMS, Buk)။
* **စဵုဒၞာ ဌာန်တ္ၚဲ (Short-range / VSHORAD):** သွက်ဂွံပန်ဖျေဟ် ဒြုန်၊ ဟေလီကော်ပတာ ကေုာံ မေဿာင် Cruise (ဥပမာ- Iron Dome, Pantsir)။

## နဲကဲပညာခေတ်တၟိ (Modern Technology)
* **Anti-Stealth Radar:** ရေဒါမနွံအစောံ ရပ်ကေတ် ယာန်ကျာ Stealth မပၞုက်ဗဒှ်ဒၟံင်ဂမၠိုင်။
* **Directed Energy Weapons:** လွဟ်လေသာ မစကာဒြဟတ်လျး သွက်ဂွံပလီုဖျေဟ် ဒြုန် ဗွဲမဂၠေအ်ပြဟ် ကေုာံ တန်ဖိုးဟေပ်။
* **AI Integration:** ပညာဉာဏ်စက် မစကာ သွက်ဂွံသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တိုင်ပ္ကဴသၞ ဂၠိုင်ဂၠိုင် ပ္ဍဲအခိင်မွဲခေတ်။

## နိဿဲ (References)
မေဿာင်စဵုဒၞာကျာ (Surface-to-Air Missiles - SAM)

**မေဿာင်စဵုဒၞာကျာ** (အၚ်္ဂလိက်: *Surface-to-Air Missile - SAM*) ဟွံသေင်မ္ဂး မေဿာင်နူတိ-ကု-ကျာ ဝွံ ဒှ်မေဿာင်မပန်ပတိတ်နူတိ (ဟွံသေင်မ္ဂး နူက္ၜင်ပၞာန်) သွက်ဂွံပလီုဖျေဟ် ယာန်ကျာ၊ ဟေလီကော်ပတာ၊ ဒြုန် (Drones) ကေုာံ မေဿာင်သၞဂမၠိုင်ရ။

## ဗီုပြင်ကၠောန်ကမၠောန် (How SAMs Work)
သၞောတ်ဝ် SAM မွဲမွဲ နွံကဵုလၟေင်ကမၠောန်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ-
# **ပွမစၟဳစၟတ် (Detection):** ရေဒါ (Radar) စၟဳစၟတ်ညာတ်ကေတ် ယာန်ကျာသၞ။
# **ပွမဗက်ဂၠာဲ (Tracking):** သၞောတ်ဝ်ကောမ်ပျူတာ ဗက်ဂၠာဲတိုင်ပ္ကဴ ညံင်ဂွံတီ ဒိုဟ် ကေုာံ အသိင်အပြဟ်။
# **ပွမပန်ဗတိုက် (Engagement):** ပန်ပတိတ်မေဿာင် တုဲ မေဿာင်ဂှ် ဗက်ဂၠာဲတိုင်ပ္ကဴ နကဵုနဲကဲရေဒါ ဟွံသေင်မ္ဂး နဲကဲလျးဂမ္တဴ (Infrared)။
# **ပွမပလီု (Destruction):** ကာလမေဿာင်စိုပ်တိုင်ပ္ကဴမ္ဂး ဍေဟ်တက်ပလီုဖျေဟ်ရ။

## ဂကူမေဿာင်စဵုဒၞာကျာဂမၠိုင် (Types of SAMs)
အာစာပၞာန်တအ် ပါ်ခြာလဝ် SAM အတိုင်ဇမ္ၚောဲမပန်စိုပ်-
* **ဌာန်ဇမ္ၚောဲ (Long-range):** သွက်ဂွံစဵုဒၞာ ဍုင် ကေုာံ ဗဒိုပ်ဇၞော်။ (ဥပမာ- S-400, Patriot, Bavar-373)။
* **ဌာန်လဒေါဝ် (Medium-range):** သွက်ဂွံစဵုဒၞာ ဒေသပၞာန်။ (ဥပမာ- Buk, MIM-23 Hawk)။
* **ဌာန်တ္ၚဲ (Short-range / VSHORAD):** မေဿာင်မပန်နူပမာ (Man-portable) ဟွံသေင်မ္ဂး ယာန်ပၞာန်ဍောတ်တ်။ (ဥပမာ- Stinger, Igla, Iron Dome)။

## မေဿာင်မြဟ်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲဂၠးတိ (Famous SAM Systems)
* **S-400 Triumph (ရုရှား):** နွံအစောံပန်စိုပ် ၄၀၀ ကဳလိုမဳတာ။
* **MIM-104 Patriot (အမေရိကာန်):** မြဟ်တဴ ပ္ဍဲပွမစဵုဒၞာ မေဿာင် Ballistic။
* **Iron Dome (အေဿရေ):** သၞောတ်ဝ်မပန်ဖျေဟ် ရက္ကေတ် ဌာန်တ္ၚဲ ဗွဲမစှ်ေကဵုဖိုလ်။
* **Bavar-373 (အဳရာန်):** သၞောတ်ဝ်မေဿာင်စဵုဒၞာကျာ ဌာန်ဇမ္ၚောဲ နူရးနိဂီုအဳရာန်။

## နိဿဲ (References)
နဲကဲပညာဗက်ဂၠာဲတိုင်ပ္ကဴ (Missile Guidance)

**နဲကဲပညာဗက်ဂၠာဲတိုင်ပ္ကဴ** (အၚ်္ဂလိက်: *Missile Guidance*) ဝွံ ဒှ်သၞောတ်ဝ်စက်မှု ကေုာံ အီလက်ထရောနစ် မထိင်ဒဝ်ကဵု ဂၠံင်တရဴ မေဿာင် ညံင်ဂွံပန်စိုပ် တိုင်ပ္ကဴ (Target) ဗွဲမစှ်ေကဵုဗိုန်ကၞတ်ရ။ နဲကဲဏအ်ဝွံ ဒှ်အရာမပြံင်လှာဲကဵု "မေဿာင်" ညံင်ဂွံတၞဟ်ခြာနူ "ရက္ကေတ်" (Rocket) ဓမ္မတာရ။

## သၞောတ်ဝ်ဗက်ဂၠာဲ အဓိကဂမၠိုင် (Main Guidance Systems)

### ၁။ နဲကဲဗက်ဂၠာဲနကဵုရေဒါ (Radar Guidance)
ဒှ်နဲကဲမစကာ လှေအ်လျးရေဒါ သွက်ဂွံဂၠာဲတိုင်ပ္ကဴ။
* **Active Radar Homing:** မေဿာင်ဂှ် နွံကဵုရေဒါ ပ္ဍဲဇကုဍေဟ်တုဲ ဗက်ဂၠာဲတိုင်ပ္ကဴ နကဵုဇကုဍေဟ်ရ။
* **Semi-Active Radar Homing:** ရေဒါနူတိ (ဟွံသေင်မ္ဂး နူယာန်ကျာ) ပန်လျးကဵုတိုင်ပ္ကဴတုဲ မေဿာင်ဂှ် ဗက်ဂၠာဲလျးမကလေင်တက်ကၠုင်ဂှ်ရ။

### ၂။ နဲကဲဗက်လျးဂမ္တဴ (Infrared / Heat-seeking)
မေဿာင်စကာ သေန်စာ (Sensor) မနွံအစောံရပ်ကေတ် လျးဂမ္တဴ (Heat) မပ္တိတ်နူ စက်ယာန်ကျာသၞ။ နဲကဲဏအ် မြဟ်တဴ ပ္ဍဲမေဿာင်ပန်နူပမာ (MANPADS) မပ္တံကဵု Stinger ရ။

### ၃။ နဲကဲဗက်ဂၠာဲနကဵုလေသာ (Laser Guidance)
စကာလျးလေသာ (Laser beam) ပန်ကဵုတိုင်ပ္ကဴ တုဲ မေဿာင်ဂှ် ဗက်ဂၠာဲစက်တိုင်ပ္ကဴ မနွံလျးလေသာဂှ်ရ။

### ၄။ နဲကဲအာကၠုင်နကဵုသၞောတ်ဝ် GPS ကေုာံ INS
* **Satellite Guidance (GPS):** စကာတင်ဂၞင်နူ က္ၜင်အကာသ (Satellites) သွက်ဂွံပန်စိုပ် တိုင်ပ္ကဴမတန်တဴဒၟံင် (Fixed targets)။
* **Inertial Navigation (INS):** စကာစက်ပညာ ပ္ဍဲမေဿာင် သွက်ဂွံတီ ဒိုဟ် ကေုာံ အသိင်အပြဟ် နကဵုဇကုဍေဟ်။

## အဆံင်ဗက်ဂၠာဲ (Phases of Guidance)
၁။ **Boost Phase:** အခိင်စတင်ပန်ပတိတ်။
၂။ **Mid-course Phase:** အခိင်အာကၠုင် ပ္ဍဲအကာသ (ဗွဲမဂၠိုင် စကာ GPS/INS)။
၃။ **Terminal Phase:** အခိင်ကြပ်စိုပ်တိုင်ပ္ကဴ (ဗွဲမဂၠိုင် စကာ Radar ဟွံသေင်မ္ဂး Infrared သွက်ဂွံတက်ပလီု)။

## နိဿဲ (References)
နဲကဲဗက်လျးဂမ္တဴ (Infrared Guidance)

**နဲကဲဗက်လျးဂမ္တဴ** (အၚ်္ဂလိက်: *Infrared Guidance* ဟွံသေင်မ္ဂး *Heat-seeking*) ဝွံ ဒှ်သၞောတ်ဝ်ဗက်ဂၠာဲတိုင်ပ္ကဴ (Missile guidance) မစကာ သေန်စာ (Passive sensor) သွက်ဂွံရပ်ကေတ် လျးအေန်ဖရာရက် (Infrared radiation) မပ္တိတ်နူ တိုင်ပ္ကဴ (Target) ရ။ ဗွဲမဂၠိုင် မေဿာင်ဂကူဏအ် ဗက်ဂၠာဲလျးဂမ္တဴ မပ္တိတ်နူ စက်ယာန်ကျာ (Jet engines) သၞရ။

## ဗီုပြင်ကၠောန်ကမၠောန် (Mechanism)
* **သေန်စာ (Seeker Head):** ပ္ဍဲက္ဍိုပ်မေဿာင် နွံကဵုသေန်စာ မနွံအစောံ ရပ်ကေတ်လျးဂမ္တဴ။
* **ပွမဗက်ဂၠာဲ:** ကာလသေန်စာ ညာတ်ကေတ်လျးဂမ္တဴ နူစက်ယာန်ကျာသၞမ္ဂး ဍေဟ်ဖန်ဗဒှ် တင်ဂၞင် သွက်ဂွံထိင်ဒဝ် ဂၠံင်တရဴမေဿာင် ညံင်ဂွံဗက်စိုပ် တိုင်ပ္ကဴဂှ်ရ။
* **Passive System:** နဲကဲဏအ်ဝွံ ဟွံပ္တိတ်လှေအ်လျးရေဒါ (Radar waves) ရ၊ ဟိုတ်ဂှ်အေ ယာန်ကျာသၞ ဟွံတီ ဒဒှ်ရမေဿာင် ဗက်ဒၟံင်ဇကုရ။

## ဂကူမေဿာင်ဗက်လျးဂမ္တဴ (Infrared Missiles)
နဲကဲဏအ် မြဟ်တဴ ပ္ဍဲမေဿာင် ၂ ဂကူ-
၁။ **မေဿာင် နူကျာ-ကု-ကျာ (Air-to-Air Missiles):** သွက်ဂွံပန်ဖျေဟ် ယာန်ကျာသၞ ပ္ဍဲအခိင်ဗတိုက် (ဥပမာ- AIM-9 Sidewinder)။
၂။ **မေဿာင် ပန်နူပမာ (MANPADS):** မေဿာင်ဍောတ်တ် မပန်နူပမာ သွက်ဂွံစဵုဒၞာကျာ (ဥပမာ- Stinger, Igla, Misagh)။

## နဲကဲစဵုဒၞာ (Countermeasures)
သွက်ဂွံစဵုဒၞာ ဘဲမေဿာင်ဗက်လျးဂမ္တဴ၊ ယာန်ကျာဂမၠိုင် စကာနဲကဲ-
* **Flares:** ပွမဗလးလျးဂမ္တဴ (Fireballs) အတုဂမၠိုင် သွက်ဂွံလှေအ်လှန် မေဿာင် ညံင်ဂွံဗက်ဗၠေတ်အာ။
* **IR Jamming:** ပွမစကာ လျးလေသာ သွက်ဂွံပလီုဖျေဟ် သေန်စာ မနွံပ္ဍဲက္ဍိုပ်မေဿာင်။

## နိဿဲ (References)
သၞောတ်ဝ်စဵုဒၞာ (Countermeasures)

**သၞောတ်ဝ်စဵုဒၞာ** (အၚ်္ဂလိက်: *Countermeasures*) ဝွံ ဒှ်နဲကဲပညာ ကေုာံ စက်ကရိယာ မစကာ သွက်ဂွံပလီုဖျေဟ်၊ လှေအ်လှန် ဟွံသေင်မ္ဂး ကၟာတ်လဒအ် အစောံစရာဲ လက်နက်သၞ (ဗွဲတၟေင် မေဿာင် ကေုာံ ရေဒါ) ရ။ ဍေဟ်ဒှ်အရာကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံစဵုဒၞာ ယာန်ကျာ၊ က္ၜင်ပၞာန် ကေုာံ တာင်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲဝါဗတိုက်ရ။

## ဂကူသၞောတ်ဝ်စဵုဒၞာ အဓိကဂမၠိုင် (Main Types of Countermeasures)

### ၁။ သၞောတ်ဝ်စဵုဒၞာအီလက်ထရောနစ် (Electronic Countermeasures - ECM)
ဒှ်ပွမစကာ လှေအ်သံလိုက် (Electromagnetic signals) သွက်ဂွံပလီုဖျေဟ် သၞောတ်ဝ်သၞ။
* **Radar Jamming:** ပွမဗလးလှေအ်လျး သွက်ဂွံပလီုဖျေဟ် ရေဒါသၞ ညံင်ဟွံဂွံညာတ် ယာန်ဇကု။
* **Communications Jamming:** ပွမပလီုဖျေဟ် သၞောတ်ဝ်ဆက်ဆောံ အကြာသေနာဗိုလ်သၞ။

### ၂။ သၞောတ်ဝ်စဵုဒၞာ နကဵုလျး (Optical Countermeasures)
ဒှ်ပွမစကာ လျး ဟွံသေင်မ္ဂး အရာမညာတ်ကေတ်မာန် သွက်ဂွံလှေအ်လှန် မေဿာင်။
* **Flares:** ပွမဗလးပတိတ် လျးဂမ္တဴ (Fireballs) သွက်ဂွံလှေအ်လှန် မေဿာင်ဗက်လျးဂမ္တဴ (Heat-seeking missiles)။
* **Chaff:** ပွမဗလးပတိတ် ခၟိက်လောဟ (Metal strips) သွက်ဂွံလှေအ်လှန် မေဿာင်ဗက်ရေဒါ (Radar-guided missiles)။
* **Smoke Screening:** ပွမဗလးယက် သွက်ဂွံပၞုက်ဗဒှ် ယာန်ပၞာန် နူကဵုလေသာ ကေုာံ မတ်သၞ။

### ၃။ သၞောတ်ဝ်စဵုဒၞာယာန်ပၞာန် (Active Protection Systems - APS)
ဒှ်သၞောတ်ဝ်မနွံ ပ္ဍဲတာင် (Tanks) မနွံအစောံ စၟဳစၟတ် ကေုာံ ပန်ပလီုဖျေဟ် မေဿာင်ဗတိုက်တာင် (Anti-tank missiles) ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံတက်စိုပ်ယာန်။

## ဗျူဟာ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (Strategy and Development)
ပ္ဍဲပၞာန်ခေတ်တၟိဝွံ နွံပိုင်ပြဳဒၟံင် "ECCM" (Electronic Counter-Countermeasures) မဒှ်နဲကဲပညာ သွက်ဂွံစဵုဒၞာ ကေုာံ ဗက်ဂၠာဲတိုင်ပ္ကဴ ၜိုန်ရသၞ စကာဒၟံင် သၞောတ်ဝ်စဵုဒၞာ (Jamming) ကီုလေဝ်ရ။

## နိဿဲ (References)
နဲကဲပညာ "Stealth"

**နဲကဲပညာ Stealth** (အၚ်္ဂလိက်: *Stealth Technology* ဟွံသေင်မ္ဂး *Low Observable Technology*) ဝွံ ဒှ်နဲကဲပညာပၞာန် မစကာ သွက်ဂွံပကဵုညံင် ယာန်ကျာ၊ က္ၜင်ပၞာန်၊ မေဿာင် ဟွံသေင်မ္ဂး ယာန်ပၞာန်တိုက်ဂမၠိုင် ဂွံဗၠးနူ ပွမစၟဳစၟတ် (Detection) နကဵု ရေဒါ (Radar)၊ လျးဂမ္တဴ (Infrared) ကေုာံ သၞောတ်ဝ်စၟဳစၟတ်နာနာရ။

## သဇိုင်အဓိက နဲကဲပညာ Stealth (Core Principles)
နဲကဲပညာဏအ် ရန်တၟအ်လဝ် သွက်ဂွံဖျေဟ်ဗစိုပ် "Radar Cross Section" (RCS) ညံင်ဂွံအောန်အိုတ် နကဵုနဲကဲဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ-

### ၁။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒီဇိုင်း (Geometric Shaping)
ဗီုပြင်ယာန် Stealth ဝွံ ဟွံနွံကဵု ဗီုပြင်ကေတ်ဍာ် (Curved surfaces) ဂၠိုင်ရ။ ဍေဟ်ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုဗဒင်မစှ်ေကဵုဒိုဟ် (Angled surfaces) သွက်ဂွံပကဵုညံင် လှေအ်လျးရေဒါ မကၠုင်တက်ဂှ် ဂွံကလေင်လလောင်အာ ဒိုဟ်တၞဟ်၊ ဟွံကလေင်စိုပ်အာ ဌာနရေဒါသၞရ။

### ၂။ ကပေါတ်ဟရိင်လျးရေဒါ (Radar-Absorbent Material - RAM)
လတူဗဒင်ယာန်ဂှ် လံက်လဝ် ဂဥုဲတၟေင် ဟွံသေင်မ္ဂး ကပေါတ်တၟေင် မနွံအစောံ "ဟရိင်" (Absorb) ကေတ် ဒြဟတ်လှေအ်လျးရေဒါ ညံင်ဟွံဂွံကလေင်လလောင်အာရ။

### ၃။ ပွမထိင်ဒဝ် လျးဂမ္တဴ (Infrared Signature Reduction)
စက်ယာန်ကျာ Stealth ဂမၠိုင် ဖန်ဗဒှ်လဝ် ညံင်ဂွံပတိတ်ယက်ဂမ္တဴ အောန်အိုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး နှဴရဴကဵုကျာၜိုဟ်ဟ် ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံပတိတ်ယက် ညံင်မေဿာင်ဗက်လျးဂမ္တဴ (Heat-seeking missiles) ဂွံဗက်ဝါတ်ရ။

### ၄။ ပွမပၞုက်ဗဒှ် သမ္ပာန် (Electronic Silence)
ယာန် Stealth ဂမၠိုင် ဟွံပ္တိတ်လှေအ်လျးရေဒါ နကဵုဇကုဇကု ဗွဲမဂၠိုင်၊ ဆဂး စကာသေန်စာ "Passive" သွက်ဂွံညာတ်သၞ ညံင်သၞ ဟွံဂွံတီ ဒဒှ်ရဇကု နွံဒၟံင်ရ။

## ယာန် Stealth မြဟ်ဂမၠိုင် (Famous Stealth Vehicles)
* **F-117 Nighthawk:** ယာန်ကျာဗတိုက် Stealth ကိုပ်ကၠာအိုတ်။
* **B-2 Spirit:** ယာန်ကျာဗလးဗုမ် Stealth ဇၞော်အိုတ်။
* **F-22 Raptor & F-35 Lightning II:** ယာန်ကျာဗတိုက် ခေတ်တၟိ (5th Generation)။
* **Zumwalt-class destroyer:** က္ၜင်ပၞာန် Stealth နူပၞာန်ဍာ်အမေရိကာန်။

## နိဿဲ (References)
ပရူ "Chaff"

**Chaff** (အၚ်္ဂလိက်: *Chaff*) ဝွံ ဒှ်သၞောတ်ဝ်စဵုဒၞာ ရေဒါ (Radar Countermeasure) မစကာ သွက်ဂွံလှေအ်လှန် မေဿာင်ဗက်ရေဒါ (Radar-guided missiles) ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောတ်ဝ်ရေဒါသၞဂမၠိုင်ရ။ ဍေဟ်ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုခၟိက်လောဟ ဍောတ်တ်ဂမၠိုင် မဗလးပတိတ်နူ ယာန်ကျာ၊ က္ၜင်ပၞာန် ဟွံသေင်မ္ဂး ယာန်ပၞာန်တိုက်ရ။

## ဗီုပြင်ကၠောန်ကမၠောန် (How Chaff Works)
နဲကဲပညာ Chaff ဝွံ နွံကဵုသီအိုရဳ ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ-
* **ပွမကလေင်ပ္တိတ်လျး (Reflection):** Chaff ဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုဇုက်ဇဗြောန် ဟွံသေင်မ္ဂး ခၟိက်အလူမဳနဳယျာမ် (Aluminum) မနွံဇမၠိင် ကိတ်ညဳကု လၟေင်လှေအ် (Wavelength) ရေဒါသၞ။
* **ပွမဖန်ဗဒှ် တိုင်ပ္ကဴအတု (False Target):** ကာလဗလးပတိတ် Chaff မ္ဂး ဍေဟ်ဖန်ဗဒှ်ကဵု "ယက်လျး" ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲမုက်စကရင်ရေဒါသၞ။ ရေဒါသၞဂှ် ညာတ်ကေတ် Chaff ဂှ် ဇၞော်နူယာန်ကျာဇေတ်တ်တုဲ ဗက်ပန်ဗၠေတ်အာ ပ္ဍဲခၟိက်တအ်ဂှ်ရ။

## ဝင် ကေုာံ ပရေင်သုင်စောဲ (History and Usage)
* **ပၞာန်ဂၠးတိ ဒုတိယ:** Chaff ဝွံ စတင်စကာလဝ် နကဵုဗြိတိန် (ယၟုကုတ်- Window) ကေုာံ ဂျာမနဳ (ယၟုကုတ်- Düppel) သွက်ဂွံလှေအ်လှန် ရေဒါသၞ ပ္ဍဲအခိင်ဗလးဗုမ်ရ။
* **ခေတ်လၟုဟ်:** ယာန်ကျာဗတိုက် ကေုာံ က္ၜင်ပၞာန်ခေတ်တၟိ သီုဖအိုတ် နွံကဵုစက်ဗလး Chaff (Chaff Dispensers) သွက်ဂွံစဵုဒၞာမေဿာင်။

## တၟေင်ခြာအကြား Chaff ကေုာံ Flare
* **Chaff:** စကာ သွက်ဂွံလှေအ်လှန် **ရေဒါ (Radar)**။ (ဒှ်ခၟိက်လောဟ)။
* **Flare:** စကာ သွက်ဂွံလှေအ်လှန် **လျးဂမ္တဴ (Infrared/Heat)**။ (ဒှ်လျးပၟတ်)။
[Image comparing the deployment of Chaff for radar evasion and Flares for heat-seeking missile evasion]

## နိဿဲ (References)
က္ၜင်ပၞာန် Stealth (Stealth Ships)

**က္ၜင်ပၞာန် Stealth** (အၚ်္ဂလိက်: *Stealth Ships*) ဝွံ ဒှ်က္ၜင်ပၞာန် မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုနဲကဲပညာ နဲကဲပညာ Stealth သွက်ဂွံဖျေဟ်ဗစိုပ် ပွမစၟဳစၟတ် (Detection) နူကဵု ရေဒါ (Radar)၊ သောနာ (Sonar) ကေုာံ လျးဂမ္တဴ (Infrared) သၞရ။ တင်ရန်တၟအ်အဓိကဂှ် သွက်ဂွံပကဵုညံင် က္ၜင်ဇၞော်ဇၞော် ဂွံမံက်ဒၟံင် ပ္ဍဲရေဒါသၞ ညံင်ရဴက္ၜင်တံငါဍောတ်တ်မွဲရ။

## နဲကဲပညာ ကေုာံ ဒီဇိုင်း (Design and Technology)
က္ၜင်ပၞာန် Stealth တအ်ဝွံ တၞဟ်ခြာနူက္ၜင်ပၞာန်အခိုက်တြေံ နကဵုနဲကဲဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ-

### ၁။ ဗီုပြင်ပၞုက်ဗဒှ်ရေဒါ (Radar Cross Section - RCS)
ဗဒင်က္ၜင်ပၞာန် Stealth ဝွံ ဟွံနွံကဵု ဗီုပြင်မဒေါအ်ဒၟံင် (Vertical surfaces) ဂၠိုင်ရ။ ဍေဟ်နွံကဵု ဗဒင်မစှ်ေကဵုဒိုဟ် (Sloping hull and superstructure) သွက်ဂွံပကဵုညံင် လှေအ်လျးရေဒါ မကၠုင်တက်ဂှ် ဂွံလလောင်ဗၠေတ်အာ ဒိုဟ်တၞဟ်ရ။ လက်နက်ဂမၠိုင်၊ က္ၜင်ကျာ ကေုာံ အာန်တေန်နာတအ်ဂှ် ပၞုက်ဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲအပ္ဍဲက္ၜင်ရ။

### ၂။ ပွမထိင်ဒဝ် လျးဂမ္တဴ (Infrared Signature)
ယက်မပ္တိတ်နူစက်က္ၜင်ဂှ် နှဴရဴကဵုကျာၜိုဟ်ဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပလံင်ဗစိုပ်သၟဝ်ဍာ် ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံဗလးပတိတ် ညံင်မေဿာင်ဗက်လျးဂမ္တဴ (Heat-seeking missiles) ဂွံဗက်ဝါတ်ရ။

### ၃။ ပွမဖျေဟ်ဗစိုပ် သဒ္ဒဗေဒ (Acoustic Stealth)
စကာနဲကဲပညာ သွက်ဂွံဖျေဟ်ဗစိုပ် ရမ္သာင်စက်က္ၜင် ညံင်က္ၜင်ဗၠိုင်ဍာ် (Submarines) သၞ ဂွံရပ်ကေတ်ရမ္သာင် နကဵုသောနာ (Sonar) ဂွံဝါတ်ရ။

### ၄။ ကပေါတ်ဟရိင်လျး (Radar-Absorbent Material)
ဗဒင်က္ၜင်ဂှ် လံက်လဝ်ကပေါတ်တၟေင် မနွံအစောံဟရိင်ကေတ် လျးရေဒါ ညံင်ဟွံဂွံကလေင်လလောင်အာရ။

## က္ၜင် Stealth မြဟ်ဂမၠိုင် (Famous Stealth Ships)
* **Zumwalt-class (အမေရိကာန်):** က္ၜင်ဖျေဟ်ဗုမ် (Destroyer) မနွံဗီုပြင်တၟေင်အိုတ်။
* **Visby-class (သြူဒေန်):** က္ၜင်ပၞာန် Stealth ဍောတ်တ် မစကာကပေါတ် Carbon fiber။
* **Type 055 (ကြေန်):** က္ၜင်ပၞာန်ဇၞော် မနွံကဵုနဲကဲပညာ Stealth။
* **La Fayette-class (ပြင်သေတ်):** က္ၜင်ပၞာန် Stealth ကိုပ်ကၠာအိုတ်မွဲ ပ္ဍဲဂၠးတိ။

## နိဿဲ (References)
က္ၜၚ်ပၞာန်

**က္ၜင်ပၞာန်** (အၚ်္ဂလိက်: *Warship*) ဝွံ ဒှ်က္ၜင်မဒက်ပ္တန်လဝ် ဗွဲတၟေင် သွက်ဂွံစကာ ပ္ဍဲပၞာန်ဍာ် (Naval Warfare) ရ။ ဍေဟ်တၞဟ်ခြာနူ က္ၜင်ကလုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး က္ၜင်ဗၞိက်ဂမၠိုင် ဟိုတ်နူနွံကဵု လက်နက်ဗတိုက်၊ ကၟာင်စဵုဒၞာ (Armor) ကေုာံ အစောံစရာဲ ပ္ဍဲပွမအာကၠုင် ဗွဲမဂၠေအ်ပြဟ်ရ။

## ဂကူက္ၜင်ပၞာန် အဓိကဂမၠိုင် (Main Types of Warships)

### ၁။ က္ၜင်ယာန်ကျာ (Aircraft Carriers)
ဒှ်က္ၜင်ပၞာန် ဇၞော်အိုတ်မွဲ ပ္ဍဲမှာသၟိတ်။ ဍေဟ်ဒှ်ဒၞာဲ သွက်ယာန်ကျာပၞာန်တအ် ဂွံစှ်ေ-တိုန် ကေုာံ ဒှ်ဗဒိုပ်ပၞာန်ကျာ မအာကၠုင်မာန် ပ္ဍဲအကြာမှာသၟိတ်ရ။

### ၂။ က္ၜင်ဖျေဟ်ဗုမ် ကေုာံ က္ၜင်ပရူ (Destroyers and Frigates)
* **က္ၜင်ဖျေဟ်ဗုမ် (Destroyers):** က္ၜင်မနွံအစောံဂၠိုင် (Multirole)၊ စကာ သွက်ဂွံစဵုဒၞာက္ၜင်ဇၞော်ဇၞော်၊ ဗတိုက်က္ၜင်ဗၠိုင်ဍာ် ကေုာံ ပန်မေဿာင် စိုပ်တိုင်ပ္ကဴ ပ္ဍဲတိ။
* **က္ၜင်ပရူ (Frigates):** က္ၜင်မနွံအစောံဗတိုက် က္ၜင်ဗၠိုင်ဍာ် ကေုာံ စဵုဒၞာက္ၜင်ဗၞိက်ဂမၠိုင်။

### ၃။ က္ၜင်ဗၠိုင်ဍာ် (Submarines)
ဒှ်က္ၜင်မအာကၠုင် သၟဝ်ဍာ်။ ဍေဟ်မြဟ်တဴ ပ္ဍဲပွမပၞုက်ဗဒှ်ဇကု (Stealth) တုဲ စကာ သွက်ဂွံစၟဳစၟတ် ကေုာံ ဗလးမေဿာင် Ballistic နူသၟဝ်ဍာ်ရ။

### ၄။ က္ၜင်ဗတိုက်ပယျဵုဍာ် (Corvettes and Patrol Boats)
ဒှ်က္ၜင်ပၞာန်ဍောတ်တ် မနွံအစောံပြဟ်၊ စကာ သွက်ဂွံစဵုဒၞာ ပယျဵုဍာ်ရးနိဂီု ကေုာံ ဗတိုက်ဂကောံကဝ်ပ္ပလိက် (Pirates)။

## နဲကဲပညာ ကေုာံ လက်နက် (Technology and Weaponry)
က္ၜင်ပၞာန်ခေတ်တၟိဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုနဲကဲပညာသမၠုင်-
* **သၞောတ်ဝ်မေဿာင်:** မေဿာင်စဵုဒၞာကျာ၊ မေဿာင်ဗတိုက်က္ၜင် (Anti-ship missiles) ကေုာံ မေဿာင် Cruise။
* **သၞောတ်ဝ်စၟဳစၟတ်:** ရေဒါ (Radar) သွက်ဂွံညာတ်သၞ ပ္ဍဲအကာသ ကေုာံ သောနာ (Sonar) သွက်ဂွံညာတ်သၞ သၟဝ်ဍာ်။
* **နဲကဲ Stealth:** ဒီဇိုင်းက္ၜင် ညံင်ရေဒါသၞ ဟွံဂွံညာတ် (ဥပမာ- နဲကဲပညာ Stealth)။

## နိဿဲ (References)
ပၞာန်ဍာ်

**ပၞာန်ဍာ်** (အၚ်္ဂလိက်: *Naval Warfare*) ဝွံ ဒှ်ပရေင်ဗတိုက် ပ္ဍဲဗွိုင်မှာသၟိတ်၊ ၜဳ ကေုာံ ဍာ်ဇၞော်ဂမၠိုင်ရ။ ဍေဟ်နှဴရဴဒၟံင် နကဵုပွမစကာ က္ၜင်ပၞာန်၊ က္ၜင်ဗၠိုင်ဍာ်၊ ယာန်ကျာပၞာန်ဍာ် ကေုာံ လက်နက်မေဿာင်နာနာ သွက်ဂွံထိင်ဒဝ် ဂၠံင်တရဴမှာသၟိတ် ကေုာံ စဵုဒၞာပယျဵုရးနိဂီုရ။

## ဗျူဟာပၞာန်ဍာ် အဓိကဂမၠိုင် (Core Naval Strategies)
ပ္ဍဲပၞာန်ဍာ်ဝွံ နွံကဵုတင်ရန်တၟအ် အဓိက ၃ သာ်-
# **ပွမထိင်ဒဝ်မှာသၟိတ် (Sea Control):** ပွမဖန်ဗဒှ် ညံင်ဒြဟတ်ပၞာန်ဍာ်ဇကု ဂွံအာကၠုင်မာန် ဗွဲမဗၠးၜး တုဲ ကၟာတ်လဒအ် က္ၜင်သၞ ညံင်ဟွံဂွံစကာမှာသၟိတ်မာန်။
# **ပွမဗတိုက်နူမှာသၟိတ် (Power Projection):** ပွမစကာက္ၜင်ပၞာန် သွက်ဂွံပန်ဗတိုက် တိုင်ပ္ကဴမနွံပ္ဍဲတိ (ဥပမာ- ပွမဗလးမေဿာင် Cruise ဟွံသေင်မ္ဂး ပွမဗလးယာန်ကျာ နူက္ၜင်ယာန်ကျာ)။
# **ပွမကၟာတ်လဒအ် ပရေင်ဗၞိက် (Naval Blockade):** ပွမစကာက္ၜင်ပၞာန် သွက်ဂွံကၟာတ်လဒအ် က္ၜင်ဗၞိက်သၞ ညံင်ဟွံဂွံလုပ်-တိတ် ဆိပ်က္ၜင်မာန်။

## ကဏ္ဍပၞာန်ဍာ် ခေတ်တၟိ (Modern Naval Domains)
ပၞာန်ဍာ်ခေတ်တၟိဝွံ ဗတိုက်ဒၟံင် ပ္ဍဲပိကဏ္ဍ-
* **ပၞာန်လတူဍာ် (Surface Warfare):** ပရေင်ဗတိုက်အကြား က္ၜင်ပၞာန်ဂမၠိုင် (ဥပမာ- က္ၜင်ဖျေဟ်ဗုမ်၊ က္ၜင်ပရူ)။
* **ပၞာန်သၟဝ်ဍာ် (Sub-surface Warfare):** ပရေင်ဗတိုက် မစကာက္ၜင်ဗၠိုင်ဍာ် (Submarines) ကေုာံ တဝ်ပဳဒဝ် (Torpedoes)။
* **ပၞာန်အကာသပၞာန်ဍာ် (Naval Aviation):** ပွမစကာယာန်ကျာ ကေုာံ ဟေလီကော်ပတာ နူက္ၜင်ပၞာန် သွက်ဂွံဗတိုက်။

## နဲကဲပညာ ပ္ဍဲပၞာန်ဍာ် (Technology in Naval Warfare)
* **သောနာ (Sonar):** သုင်စောဲရမ္သာင် သွက်ဂွံစၟဳစၟတ် က္ၜင်ဗၠိုင်ဍာ်သၞ။
* **ရေဒါ (Radar):** သုင်စောဲ သွက်ဂွံစၟဳစၟတ် ယာန်ကျာ ကေုာံ က္ၜင်သၞ လတူဍာ်။
* **မေဿာင်ဗတိုက်က္ၜင် (Anti-ship Missiles):** လက်နက်မနွံအစောံပလီုဖျေဟ် က္ၜင်ပၞာန်ဇၞော်ဇၞော်။
* **နဲကဲ Stealth:** ဒီဇိုင်းက္ၜင် ညံင်ရေဒါသၞ ဟွံဂွံညာတ် (ဥပမာ- က္ၜင်ပၞာန် Stealth)။

## နိဿဲ (References)