ပရေၚ်ဗၞိက်

**ပရေင်ဗၞိက်** (အၚ်္ဂလိက်: Trade ဟွံသေင်မ္ဂး Commerce) ဝွံ ဒှ်ပရေင်ချဳဒရာင် မသွံရာန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး လှာဲပြံင် ကပေါတ် ကေုာံ သေဝါ (goods and services) အကြာ ပူဂိုလ်၊ ကမ္ပဏဳ၊ ဂကောံ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ရးနိဂီုတအ်ရ။ လဒေါဝ်ဗဟဵု ပရေင်ဗၞိက် မကတဵုဒှ်ဂှ် ပိုဲကော်ခဴစ ဖျာ (Market) ရ။ 

ပ္ဍဲခေတ်ကိုပ်ကၠာတေအ် ပရေင်ဗၞိက်ဂှ် ကတဵုဒှ်လဝ် နကဵု နဲကဲ မလှာဲပြံင် ကပေါတ်ကဵုကပေါတ် (Barter system) တုဲ၊ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်မ္ဂး ပရေင်ဗၞိက် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် သုင်စောဲ သြန် (Money) နဒဒှ် အရာသွက်ဂွံ သွံရာန်ရ။ ပရေင်ဗၞိက်ဝွံ ဒှ်ဒြဟတ်အဓိက သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင်မွဲမွဲ ကေုာံ သွက်ဂွံ ပခိုဟ်ပတိုန် အဆံင်ဘဝ မၞိဟ်တအ်ရ။

## ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution)
ပရေင်ဗၞိက်ဝွံ နွံကၠုင် ဝင်ဗွဲမဂၠိင်သ္ၚောဲတုဲ ပြံင်လှာဲကၠုင် အတိုင်ခေတ်ကာလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကွတ်ပညာရ။

* **ခေတ်တမၠာ (Ancient Trade)**: ပရေင်ဗၞိက် စကတဵုဒှ်လဝ် နူကဵု ဂကူမၞိဟ်တအ် စကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ်ရ။ ညးတအ် လှာဲကေတ် စၞစ၊ ဇုတ်၊ လွဟ်တၟအ် ကေုာံ ကပေါတ်အသုံးအဆောင်တအ် ရေင်သကအ်ရ။ ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲခေတ် အဳဂျေပ်၊ မေသဝ်ပဝ်တေးမီးယား ကေုာံ ရာမညဒေသတအ်ဂှ် ပရေင်ဗၞိက် လတူၜဳ ကေုာံ ဂၠံင်တရဴတိ ပြာကတ်ကၠုင်ရ။
* **ဂၠံင်တရဴသိုး (The Silk Road)**: ပ္ဍဲခေတ်လဒေါဝ်တေအ် ဂၠံင်တရဴသိုး မဆက်စၠောအ်လဝ် ရးနိဂီုကြုက်၊ အိန္ဒိယ၊ ပါသဳယျာ၊ တုဲ စိုပ်အာ ရးဥရောပဂှ် ဒှ်ဂၠံင်တရဴ ပရေင်ဗၞိက် မဇၞော်အိုတ် ကေုာံ ကိစ္စဇၞော်အိုတ်မွဲရ။ ကပေါတ် မပ္တံကဵု တောမ်သိုး၊ နုင်ထၟာဲကြုက်၊ ကေုာံ ကပေါတ်မြမောဝ် (Spices) တအ်ဂှ် သွံရာန်လဝ် လတူဂၠံင်ဏအ်ရ။
* **ခေတ်လ္ၚတ်ဂၠာဲ တိုက်တၟိ (Age of Discovery)**: ပ္ဍဲ ၁၅ ကေုာံ ၁၆ ဗွဝ်ကၠံ ရးဥရောပ မပ္တံကဵု သပိန် ကေုာံ ပဝ်တူဂြဳတအ် အာလ္ၚတ်ဂၠာဲ တိုက်အမေရိက ကေုာံ ဂၠံင်တရဴၜဳ တၟိတၟိတုဲ၊ ပရေင်ဗၞိက် ဂၠးကဝ် (Global trade) စဇၞော်မောဝ်ကၠုင် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။
* **ခေတ်ပရေင်ပြံင်လှာဲ စက်ယန္တရား (Industrial Revolution)**: စိုပ် ၁၈ ကေုာံ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ဟိုတ်နူကဵု စက်ရုံတအ် ကၠောန်ပ္တိတ် ကပေါတ်မာန် လၟိဟ်ဗွဲမဂၠိုင် (Mass production) ကေုာံ ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် နကဵု က္ၜင်ရဟတ်ကျာတအ်တုဲ၊ ပရေင်ဗၞိက် ဍုင်မ္ၚး ဒှ်ကၠုင် အရာမဟွံမဲ ဟွံတုဲ သွက်ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင်ဂမၠိုင်ရ။

## ဂကူ ပရေင်ဗၞိက်ဂမၠိုင် (Types of Trade)
ပရေင်ဗၞိက်ဝွံ ပါ်လဝ် ကဏ္ဍအဓိက ၜါသာ်ရ-

### ၁။ ပရေင်ဗၞိက် အပ္ဍဲဍုင် (Domestic Trade / Internal Trade)
ဒှ်ပရေင် သွံရာန် ကပေါတ် ကေုာံ သေဝါ မကတဵုဒှ် အပ္ဍဲ ပယျဵုတိဍာ် ရးနိဂီုမွဲရ။ ကပေါတ်တအ်ဂှ် ဟွံတတ်ကၠောအ် ပယျဵုဍုင်တုဲ မလေပ်သုင်စောဲ သြန်ဍုင်ဂှ်ဟေင်ရ။ ပရေင်ဗၞိက် အပ္ဍဲဍုင်ဝွံ သီုပါ်လဝ်-
* **ဖျာလက္ကား (Wholesale Trade)**: ပရေင်သွံရာန် ကပေါတ် နကဵု လၟိဟ်ဗွဲမဂၠိုင် (ဇၞော်ဇၞော်) အကြာ ညးကၠောန်ပ္တိတ် ကေုာံ ဖျာဍောတ်တ်တအ်။ (ဥပမာ- ရာန်ကေတ် သြောအ် ၁၀၀၀ ထိုင် နူရုံစက်)။
* **ဖျာလက်လဳ (Retail Trade)**: ပရေင်သွံရာန် ကပေါတ် နကဵု လၟိဟ်အောန်အောန် တိုက်ရိုက် ကုညးသုင်စောဲတအ်။ (ဥပမာ- ရာန်သြောအ် ၁ ထိုင် နူဖျာ ပ္ဍဲကွာန်)။

### ၂။ ပရေင်ဗၞိက် ဍုင်မ္ၚး (International Trade / External Trade)
ဒှ်ပရေင် သွံရာန် ကပေါတ် ကေုာံ သေဝါ အကြာ ရးနိဂီု ၜါ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင်နူဂှ်ရ။ ဍေဟ်ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုသြန်ဍုင်သ္အာင် ကေုာံ သၞောဝ်အခေါန်နာနာ။ ပရေင်ဗၞိက် ဍုင်မ္ၚးဝွံ ပါ်လဝ်-
* **ပ္တိတ်ကပေါတ် (Export)**: သွံကပေါတ် ဟွံသေင်မ္ဂး သေဝါ မကၠောန်ပ္တိတ်လဝ် ပ္ဍဲဍုင်ဇကု ဇရေင် ဍုင်သ္အာင်။ (ဥပမာ- ရးနိဂီုသေံ သွံသြောအ် ဇရေင် ဍုင်ကြုက်)။
* **ပၠုပ်ကပေါတ် (Import)**: ရာန်ကေတ် ကပေါတ် ဟွံသေင်မ္ဂး သေဝါ နူကဵု ဍုင်သ္အာင် သွက်ဂွံ သုင်စောဲ ပ္ဍဲဍုင်ဇကု။ (ဥပမာ- ရးနိဂီုဗၟာ ရာန်ပၠုပ် ကွဳစက် နူရးနိဂီုဂျပေန်)။

## အခန်ကိစ္စဇၞော် ကေုာံ ဖိုလ် (Importance and Benefits)
* **ကလိဂွံ ကပေါတ်မဟွံမဲ ပ္ဍဲဍုင်**: ဍုင်လ္ၚဵုတအ်ဂှ် သယံဇာတ ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်ရ။ ဥပမာ- ဍုင်ဂျပေန် နွံပၟိက် ကၠေင်အဳန်ဂျေန်တုဲ ဒးရာန်ပၠုပ် နူဍုင်ဒေသ လဒေါဝ်ဗၟံက်ရ။
* **အခေါင်တၟေင် ပရေင်ကၠောန်ပ္တိတ် (Comparative Advantage)**: ဒှ်သဘဴဓဝ် အဓိက သွက် ပရေင်ဗၞိက်ရ။ ဍုင်မွဲမွဲဂှ် ဒးဖျေဟ်အာရီု ကၠောန်ပ္တိတ် ကပေါတ် ဍေဟ်တအ် မကၠောန်ပ္တိတ်မာန် ခိုဟ်အိုတ် ကေုာံ စရိတ်အောန်အိုတ်တုဲ၊ ကပေါတ်တၞဟ်တအ်ဂှ် ဒးရာန်ပၠုပ် နူဍုင်တၞဟ်မ္ဂး ကလိဂွံ ဂုဏ်ဖိုလ် ဂၠိုင်အိုတ်ရ။
* **ဖန်ဗဒှ် ကမၠောန် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်'': ပရေင်ဗၞိက် ခိုဟ်မ္ဂး ကမၠောန်သွက် ညးဍုင်ကွာန် ဂၠိုင်တိုန်တုဲ လၟိဟ်ပ္တိတ်အပ္ဍဲဍုင် သီုဖအိုတ် (GDP) လေဝ် သၠုင်တိုန်ရ။
* **ပရေင်ဆက်ဆောံ ဍုင်ကွာန်**: ပရေင်ဗၞိက်ဂှ် ပကဵု ညံင်ဍုင်တအ် ဂွံနွံကဵု ပရေင်ဆက်ဆောံ ခိုဟ် ကေုာံ ညဳသၟဟ်ရေင်သကအ်၊ ဖအောန်ဖျေဟ် ပရေင်ပၞာန်မာန်ရ。

== ပရေင်ဗၞိက် သၠးပွး ကေုာံ ဂကောံဂၠးကဝ် (Free Trade and Organizations) ==
သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ဗၞိက် အလုံဂၠးကဝ်ဂှ် အလဵုအသဳတအ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် တင်တုပ်စိုတ် ကေုာံ ဂကောံနာနာ နွံရ-
* **ပရေင်ဗၞိက် သၠးပွး (Free Trade)**: ဒှ်သၞောတ် ပရေင်ဗၞိက် မဟွံမဲကဵု အခေါန်ကံက်ကပေါတ် (Tariffs) ကေုာံ ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု နူအလဵုအသဳ အကြာဍုင်မွဲကဵုမွဲရ။ သၞောတ်ဏအ် ပကဵု ညံင်ကပေါတ် ဂွံတန် ကေုာံ သွံရာန်လောဲသွာရ။
* **ဂကောံပရေင်ဗၞိက် ဂၠးကဝ် (World Trade Organization - WTO)**: ဒှ်ဂကောံ မကဵုသ္ဂုတ်သွာတ် သၞောဝ်ဥပဒေ ပရေင်ဗၞိက် အလုံဂၠးကဝ် ကေုာံ ညှိနှိုင်းကဵု ပြဿနာ အကြာဍုင်ဂမၠိုင်ရ။
* **ပရေင်တုပ်စိုတ် ပရေင်ဗၞိက် ဒေသ (Free Trade Agreements - FTAs)''': မပ္တံကဵု ဒေသ အာသဳယာန် (ASEAN Free Trade Area - AFTA) ဟွံသေင်မ္ဂး ကၟိန်ဍုင်ဥရောပ (European Union - EU) တအ်ဂှ် ဖန်ဇန်လဝ် သွက်ဂွံ သွံရာန် သၠးပွး ပ္ဍဲဒေသညးတအ်ရ။

## ပရေင်ဗၞိက် ဒဳဂျဳတယ် (E-commerce / Digital Trade)
ပ္ဍဲခေတ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံဏအ်ဂှ် ပရေင်ဗၞိက် လတူ အေန်တာနေတ် မကော်ခဴစ **E-commerce** ဂှ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် ဗွဲမလောန်ရ။ ကမ္ပဏဳ မပ္တံကဵု Amazon, Alibaba, ကေုာံ Shopee တအ်ဂှ် ပကဵု ညံင်ပူဂိုလ် ကေုာံ ကမ္ပဏဳဍောတ်တ်တအ် ဂွံသွံရာန် ကပေါတ် အလုံဂၠးကဝ် နကဵု လာင် (Online) လောဲလောဲသွာသွာမာန်ရ။

## နိဿဲ (References)