ဂရိန်လာန်

**ဂရိန်လာန်** (အရေဝ်ဂရိန်လာန်: Kalaallit Nunaat), []) ဂှ် ဒှ်ဍုင် မနွံကဵု အခေါင်ပကင်ရင်ဇကုအပိုင် အပ္ဍဲရးနိဂီုသၟိင်တၠဒိန်မက်တုဲ နွံဒၟံင် အကြာၜဳဍာ်ကမြံင် ကေုာံ ၜဳအာတ္တလာန်တိစ်၊ ဗၟံက် တကအ်ဒေသပၞိဟ် ကနေဒါဂမၠိုင်ရ။ ဂရိန်လာန်ဂှ် နကဵုပထဝဳမ္ဂး နွံပ္ဍဲတိုက်အမေရိကသၟဝ်ကျာ၊ ဆဂး နကဵုပထဝဳပရေင်ဍုင်ကွာန်မ္ဂး နွံဒၟံင် ပ္ဍဲကဵုတိုက်ဥရဝ်ပ ရ။ ဂရိန်လာန်ဂှ် နကဵုယေန်သၞာင်ပရေင်ဍုင်ကွာန်မ္ဂး ကြပ်ညောန် ကုဥရဝ်ပ (ဗွဲတၟေင် ရးသကေန်ဒိနေဗိယျာ ကေုာံ ဍုင်ဒိန်မက် ပ္ဍဲကဵုခေတ်လ္ၚီသၟာံ ဗွဲကြဴဏအ်ရ။ ပ္ဍဲ ၂၀၀၈ ဂှ် ကၠောန်သဘင်ဆန္ဒညးဍုင်ကွာန် ဂရိန်လာန် သွက်အခေါင်ပကင်ရင်ဇကုအပိုင်တုဲ မာဲ ၇၅%ဂှ် စုတ်မာဲ သွက်ကလိဂွံ အခေါင်ပကင်ရင်ဇကုအပိုင်ရ။

စတမ်နူ သၞာံ ၂၀၁၈ ဇာန်နဝါရဳ ၁ တုဲ ဍုင်ဂရိန်လာန်ဂှ် ပါ်ခြာလဝ် နကဵု ပွိုင်ဍုင် မသုန်ပွိုင်ဍုင်ရ။ 

ဂရိန်လာန်ဂှ် ဒှ်တကအ်ဇမၞော်မွဲတုဲ ဂၠးတိဏအ် ဒှ်ကအ်ဇၞော်အိုတ်မွဲ၊ တကအ်ဂှ် ၃/၄ (ပန်ဂအုံ ပိဂအုံ)ဂှ် ဂြောပ်ဒၟံင် နကဵု ဍာ်ကမြံင်တုဲ ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် ဍာ်ကမြံင်မဂြောပ်လဝ် မ္ၚးပွဳပွူပၞိဟ်ဂှ် နွံဆ ပ္ဍဲဂရိန်လာန်ဏအ်မွဲဟေင်ရ။ ဂရိန်လာန်ဂှ် ပါဲနူ တကအ်ဇၞော်မွဲဂှ်တုဲ တကအ်သၟတ် ဂၠိုင်နူ မွဲကၠံတကအ် နွံဒၟံင်ရ။ ဂရိတ်လာန်ဂှ် ကောန်ဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် နွံ ၅၅,၈၆၀ (၂၀၁၇)တုဲ မဒှ်ဒၞာဲဒေသ မၞိဟ်မပဒတဴကြဳအိုတ် ပ္ဍဲကဵုဂၠးတိဝွံရ။ တုဲပၠန် ကောန်ဍုင်ဂရိန်လာန် ၁၈,၅၆၃ ဂှ် ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲဍုင်ဒိန်မက်။

ပ္ဍဲကဵု ဂရိန်လာန်ဂှ် ကောန်မၞိဟ်စပဒတဴကၠုင် နူသၞာံမတုဲကၠုင် ၜိုတ် ၄,၅၀၀ သၞာံတေအ်ရ။ မၞိဟ်တအ်ဂှ် ပြံင်မံင်စိုပ်ကၠုင် နူကဵု ကနေဒါ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၀ ဗွဝ်ကၠံ လပါ်စဂှ် ဝိခိန် နူကဵု သကေန်ဒိနေဗဳယျာ စမံင်ကၠုင် ပ္ဍဲဂရိန်လာန် ကရေက်လပါ်သၟဝ်ကျာ။ ကောန်ဂကူဣနိုတ် (Inuit) စစိုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲဂရိန်လာန်ဂှ် ပ္ဍဲကဵု ၁၃ ဗွဝ်ကၠံ။ ပ္ဍဲကၞောတ် ၁၅ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ကဝ်လဝ်နဳ နူသကေန်ဒိနေဗဳယျာ အလန်ကိုပ်ကၠာဂှ် ပိုတ်အာ။ ပ္ဍဲ ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ လပါ်စဂှ် ကောန်သကေန်ဒိနေဗိယျာ ကလေင်ဆက်ကဵု ဂရိန်လာန်ပၠန်တုဲ စနူအခိင်ဂှ် နကဵု ဍုင်ဒိန်မက် ပိုင်ပြဳကၠုင်ဒၟံင် အဝဵုကၞောတ်အထောအ် ဂရိန်လာန်ရ။

ဍုင်ဂရိန်လာန်ဂှ် စဵုကဵုသၞာံ ၁၈၁၄ ဂှ် နွံသၟဝ် ဍုင်ဒိန်မက်-နဝ်ဝေတုဲ ကြဴနူဂှ် ဍုင်ဒိန်မက် ကဵု နဝ်ဝေ ဒကးအာရေင်သကအ်တုဲ ဂရိန်လာန်ဂှ် စိုပ်အာ သၟဝ်ဍုင်ဒိန်မက်သၟးရ။ ပ္ဍဲအခိင်ပၞာန်ဂၠးတိဒုတိယဂှ် အဆက် အကြာ ဒိန်မက် ကဵု ဂရိန်လာန် ပိုတ်အာ ရေင်သကအ်ရ။ ကလုတ်ဒိန်မက် ဟေန်ရိက် ဝေါန် ခေါပ်မာန် (Henrik Von Kauffmann (ၜံင် 1888) ကေတ်တင်တုပ်စိုတ် ကုရးနိဂီုပံင်ကောံအမေရိကာန် မကော် လိက်ကသုက်ဂရိန်လာန်၊ ဒဒှ်ရ နကဵုအမေရိကာန် နွံအခေါင်ပဒတဴ ပ္ဍဲကဵုတကအ်ဂှ် စဵုကဵု အခိင် နကဵုဍုင်ဒိန်မက် မဒုင်တဲတုပ်စိုတ်ရ။ အရာဏအ်ဂှ် ဒှ်အရာ မဖန်ကဵု ဒပ်ပၞာန်အမေရိကာန် မဂွံတန်တဴဒၟံင် ပ္ဍဲဂရိန်လာန်ရ။ ပၞာန်ဂၠးတိဒုတိယတုဲ အလဵုအသဳဒိန်မက် ကလေင်ကလိဂွံ အဝဵုအာဏာ လတူဂရိန်လာန်ပၠန်ရ။ ဆဂး ဒပ်ပၞာန် အမေရိကာန်ဂှ် ဟွံတိတ်အာ နူကဵုတကအ်ဂှ်ရ။ သၞာံ ၁၉၄၆ ဂှ် နကဵုအမေရိကာန် အာတ်ရာန်ကေတ် ဂရိန်လာန် နူဒိန်မက် နကဵု င္ၚုဟ် ၁၀၀ မဳလဳယာန်ဒဝ်လာ၊ ဆဂး အလဵုအသဳ ဒိန်မက် ဟွံဒုင်တဲ။ သၞာံကြဴနူဂှ် ၜိုန်ရ ဒိန်မက် ဂစာန် ညံင်အမေရိကာန် ဂွံနုက်တိတ် ဒပ်ပၞာန်ဇကု နူဂရိန်လာန်ကီုလေဝ် ဟွံအံင်ဇၞး၊ ဆဂး နကဵုဒိန်မက် ဂွံအခေါင်ပလေဝ် ဘဝကောန်ဂကောံပၞာန်ပံင်ကောံ နေတဝ် ရ။ သၞာံဗွဲကြဴဂှ် ပ္ဍဲလတူဂရိန်လာန်ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ဗဒိုပ်က္ၜင်ကျာထူလေ (Thule Air base)။

သၞာံ ၁၉၅၃ ဂိတုဂျောန် ၅ ဂှ် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်ဒိန်မက် ပြံင်လှာဲအာတုဲ သၞောတ်ကဝ်လဝ်နဳဂှ် ပလီုထောအ်တုဲ ဂရိန်လာန်ဂှ် ဒှ်အာ ခရိုင်သၟဝ်ဒိန်မက်မွဲရ။ သၞာံ ၁၉၇၃ ဍုင်ဒိန်မက် လုပ်ဂကောံပံင်ကောံဥရဝ်ပတုဲ နကဵုဂရိန်လာန်လေဝ် ကရောမ်မွဲစွံ ကုဒိန်မက်ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲဂကောံပံင်ကောံဥရဝ်ပကီုရ။ သၞာံ ၁၉၈၂ ဂှ် ကေတ်ဆန္ဒ ညးဍုင်ကွာန် ဂရိန်လာန်တုဲ နကဵု ပၟိက်မၞိဟ်လပါ်ဂၠိုင်ဂှ် ဂရိန်လာန် တိတ်အာ နူကဵု ဂကောံပံင်ကောံဥရဝ်ပ။ သၞာံ ၁၉၇၉ ဂိတုမေ ၁ ဂှ် နကဵု ဂရိန်လာန် ကလိဂွံ အခေါင်ပကင်ရင်ဇကုအပိုင်၊ သၞာံ ၂၀၀၈ ဂှ် နကဵု အလဵုအသဳဒိန်မက် ပါ်ဂလိုင်ကဵု ဂရိန်လာန် အခေါင်ပကင်ရင်ဇကု အခေါင်ဖန်ကေတ်တ် ဂၠိုင်တိုန်တုဲ အခေါင်မပါ်ပရအ်လဝ်ဂှ် လမျီုစလုပ် နူကဵု တ္ၚဲ ၂၁ ဂျောန် ၂၀၀၉ ရ။ နကဵု ဍုင်ဒိန်မက် ဆက်ကေတ်လဝ် အဝဵုမဆေင်ကဵု ကေင်ကာဍုင်သအာင်၊ စဵုဒၞာ၊ ဗၠာဲသၟိင် ကေုာံ သၞောတ်သၞောဝ်ဓဝ်တအ်တုဲ သၟေဟ်တအ်ဂှ် နကဵုဂရိန်လာန် ဖန်ကေတ်တ်ရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ ကိစ္စလှုဲလာ်လေဝ် နကဵု ဍုင်ဒိန်မက် ဆက်ထိင်လဝ်ဖိုဟ်ရ။ နကဵု ဍုင်ဒိန်မက် မွဲမွဲသၞာံ ဒးထံက်ပင်ဒၟံင် ကုဂရိန်လာန် သြန်ခရဝ်နာ ၃.၆၄ ဗဳလဳယာန်ရ။ ပါဲနူ သြန်မဒးကဵု လၟေင်သၞာံတုဲ သြန်ကိစ္စတၞဟ်သအာင်လေဝ် နကဵု ဒိန်မက် ဒးကဵုဒၟံင် ကုဂရိန်လာန် ဥပမာ သၞာံ ၂၀၁၇ ဂှ် ၄.၃ ဘဳလဳယာန်ခရဝ်နာရ။ ယဝ်ရ ဒးတော် ကုလၟိဟ်မၞိဟ်မ္ဂး ကောန်ဂရိန်လာန်မွဲမွဲ နကဵု ဍုင်ဒိန်မက် ဒးထံက်ပင်ဒၟံင် မွဲမွဲသၞာံ ၇၆,၅၀၀ ခရဝ်နာ (= ၁၂,၂၃၂.၁၅ $) ဒှ်ရ။ 

## ဝင်

### ယေန်သၞာင် ကိုပ်ကၠာဝင်
ပ္ဍဲအခိင် ခေတ်ကိုပ်ကၠာဝင်တေအ်ဂှ် ဂရိန်လာန်ဂှ် ဒှ်ဒတန် ဂကူဣနိုတ် (ဣသကဳမဝ်)ဂမၠိုင်ရ။ ဂကူဣနိုတ် (ဗွဲမဂၠိုင် ကော်စ ဂကူဣသကဳမဝ်)တအ်ဂှ် တမ်မူလ ကၠုင်နူ အာရှ၊ မၞိဟ်တအ်ဏအ်ဂှ် နူအာရှ၊ ပြံင်စိုပ် အလသကာ (အမေရိကာန်)၊ နူဂှ် မွဲအဆက် ပြံင်စိုပ် ဂရိန်လာန်၊ ပတှ်ေကေတ် နူကဵုသၞာံ ဘဳသဳ ၂၅၀၀ တေအ်ရ။ ဂကောံမၞိဟ်ဏအ်ဂှ် ညးကော်စ ဂကောံမၞိဟ်ဗၠးၜးမွဲရ။ ဂကောံမၞိဟ်ဏအ် ပဒတဴလဝ် စဵုကဵု စိုပ်သၞာံၜိုတ် ဘဳသဳ ၁၃၀၀ သၞာံ။

နူသၞာံ ၜိုတ် ၂၅၀၀ ဘဳသဳ စဵုကဵု ၈၀၀ ဘဳသဳဂှ် ဂရိန်လာန် ကရေက်သၠုင်ကျာ ကဵု ပလိုတ်ဂှ် ဂကောံမၞိဟ် ဂကူသဳကွတ် (Saqqaq) မဒှ်ဂကောံမၞိဟ်လၟ စပဒတဴလဝ်ရ။ ဗွဲကြဴ ဂကောံမၞိဟ်သဳကွတ်ဂှ် ကၠေအ်ကၠက်အာတုဲ ဂကောံမၞိဟ်ယေန်သၞာင်ဗၠးၜး အလန်ဒုတိယ ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲကဵု ဂရိန်လာန် ကရေက်သၟဝ်ကျာ၊ တုဲ ဂကောံမၞိဟ်ဒဝ်သေတ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲကရေက်ပလိုတ်။ အခိင်အခါ အကြာ ဂကောံမၞိဟ်သဳကွတ် ကဵု ဂကောံမၞိဟ် ဒဝ်သေတ်ဂှ် လညာတ်ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်ရ။

ဂကောံမၞိဟ် ဒဝ်သေတ်ဂှ် ဒှ်ဂကောံမၞိဟ် အလုံမန်တကအ်ဂရိန်လာန် မပဒတဴ ပ္ဍဲဇိုင်သြင်ၜဳဂမၠိုင် ကရေက်ဗမံက်ကီု သီုကဵု ကရေက်လပါ်ပလိုတ်ရ။ ဂကောံမၞိဟ်ဒဝ်သေတ်တအ်ဂှ် ဂယိုင်လမျီု နကဵု သတ်တိရစ္ဆာန်လတူဒဵု ဗီုကဵု ဂြာဲဍာ်တအ်ရ။

### မၞိဟ် နူသကေန်ဒိနေဗိယျာ
ပ္ဍဲအခိင် ဂကူဣနိုတ်ဂမၠိုင် မပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲဂရိန်လာန် နဒဒှ် ဘဝလၟဂှ် ဂကောံမၞိဟ် နူသကေန်ဒိနေဗိယျာ (ဒိန်မက်၊ နဝ်ဝေ) တအ်လေဝ် နူအခိင်တမၠာတေအ်ရ ကၠုင်ပဒတဴ မဂျိုင်တဴ နကဵု ကမၠောန်တဵုလွဳ ပ္ဍဲဂရိန်လာန်ဂှ် နွံကီုရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ညးတအ် ပဒတဴ ပ္ဍဲဒေသကရေက်သၠုင်ကျာ မဒှ်အခိင်ကာလ ရာသဳကမ္တဴ မကတဵုဒှ် မွဲအခေတ်ဍောတ်ဂှ်ရ။ မၞိဟ်တအ်ဏအ်ရ ကဵုလဝ်ယၟု တကအ်ဂှ် ဂရိန်လာန် မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဍုင်သင္ၚေက်။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ပ္ဍဲဂရိန်လာန်ဂှ် ရာသဳဥတုကတဴၜိုတ်ဒးရးတုဲ နွံကဵု ဂြိုပ်ဆု၊ သတ်ဂြိုပ်ဂမၠိုင်တုဲ မၞိဟ်တအ် ကၠောန်ဗ္ၚ တဵုသြောအ်ဂျာင်ဂွံကီုရ။

နူ သၞာံဘဳသဳ ၉၈၆ ဂှ် ဂရိန်လာန် ကရေက်ပလိုတ် ဒှ်လဝ် ကဝ်လဝ်နဳ အာက်သလာန် ကေုာံ နဝ်ဝေ ညးတအ် ပဒတဴလဝ် ပ္ဍဲကရေက်နေရတိ တကအ်ဂှ်ရ။ ညးတအ် ပဒတဴမံင်ကၠုင် ကုဂကောံမၞိဟ်ဒဝ်သေတ် ညးမပဒတဴ ကရေက်သၟဝ်ကျာ ကဵု ကရေက်ဗမံက်၊ ဗွဲကြဴ စုက်လုက် ကုဂကောံမၞိဟ်ထူလေ မပဒတဴဒၟံင် ကရေက်သၟဝ်ကျာတအ်ကီုရ။ ပ္ဍဲ ၁၃ ဗွဝ်ကၠံဂှ် နဝ်ဝေ လုပ်စိုပ် ကရောမ်ဒိန်မက်မွဲရ။ နကဵုဨကရာဇ်နဝ်ဝေဂှ် ပံင်ကောံ ကုဍုင်ဒိန်မက် နူကဵု သၞာံ ၁၃၈၀ တုဲ နူသၞာံ ၁၃၉၇ ဂှ် ပံင်ကောံ ရေင်သကအ် နကဵုသမဂ္ဂ မကော်ဂး သမဂ္ဂကာမာ (Kalmar Union)ရ။

## နိဿဲ