open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ဒွါရဝတဳ

**ဒွါရဝတဳ** (Burmese:ဒွါရဝတီ ,Thai: ทวารวดี, RTGS: Thawarawadi); (Khmer: ទ្វារវត្តី - Tvearvottey) ဒၞာဲဒေသ ဍုၚ်သေံ ကေုာံ ဍုၚ်လဴလပါ်လတူလၟုဟ်ဂှ် မွဲအခိၚ်တေအ် ဒှ်လဝ်ဒၞာဲဍုၚ်မန်ဒွါရဝတဳရ။ စပ်ကဵု ဍုၚ်မန်ဒွါရဝတဳဝွံတုဲ လိက်ဝၚ်ဂမၠိုၚ် ဟွံမွဲရ။ အခိၚ်ကာလ အစာသုတေသနဂမၠိုၚ် လ္ၚတ်ဝၚ်ဍုၚ်သေံဂှ် ညးတအ် ဂွံဆဵုကေတ် ဒဒှ်ရ ဒၞာဲဍုၚ်သေံဝွံ မွဲအခိၚ်တေအ် ကေၚ်ဒှ်လဝ် ဍုၚ်ယေန်သၞာၚ်မဇၞော်မောဝ် မဒှ်မၞိဟ် မရှ်ေသှ်ေ ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ ဘာသာဟိန္ဒူရ။ ဆဂး ဂကူလဵုမွဲ မပိုၚ်ပြဳကၠုၚ် ဍုၚ်ဒွါရဝတဳဂှ် ညးတအ် ဟွံဂွံတီကေတ်ရ။ ဗွဲကြဴဏအ် အစာဝၚ်ပြၚ်သေတ် ဇေဒဳဂှ် ဗှ်ထ္ၜး ပဒတန် ဒဒှ်ရ လိက်တၟအ် မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲဍုၚ်သေံတအ်ဂှ် မဒှ်လိက်မချူလဝ် ဗီုသံသကြိုတ် ကေုာံ ဘာသာမန်တုဲ ဍုၚ်ဒွါရဝတဳတြေံဂှ် မဒှ်ဍုၚ်ဂကူမန်ဂှ် ဗွဲမခိုၚ်ကၠိုက် ညးတအ်ဟီုမာန်ကၠုၚ်ရ။ 
 
ဍုၚ်နခေါန်ပထုံဂှ် မဒှ်ဍုၚ်ဇၞော် ကၟိန်ဍုၚ်ဒွါရဝတဳရ။ ပၞောဝ်ကဵုကျာ်စေတဳဂမၠိုၚ် မၞုံအပ္ဍဲဍုၚ်နခေါန်ပထုံ(နဂိုရ်ပဌမ်)ဂှ် ကျာ်စေတဳပရပထုံ(ဗြပဌမ်) မဒှ်ကျာ်ဂကူမန်ပိုဲ မပတန်လဝ်ဂှ် ဒှ်ကျာ်စေတဳကၠာအိုတ် ကိစ္စဇၞော်အိုတ်မွဲရ။ ကျာ်စေတဳပရပထုံဂှ် မၞုံသမၠုၚ် ၃၇၄ ပေတုဲ မဒှ်ကျာ်စေတဳသၠုၚ်အိုတ် လတူဂၠးတိဝွံရ။ သၠုၚ်နူကျာ်လ္ဂုၚ် ကဵု ကျာ်မုဟ်တဴ ၜိုတ် ၅၀ ပေဒှ်ရ။

နကဵုအက္ခရ်မန်ခေတ်လၟုဟ်/ အက္ခရာပြန်

(က)
:(၁) ဒုံပေါဟ်စွသ်
:(၂) မောယ်ဒ္နေါဝ်
:(၃) ဟာၚ်က္လမ် တိဍေယ်
:(၄) (ရ်)အ သြၚ် ကျာက်ဝိဟာ(ရ်)

(ခ)
:(၁) လံ ဥရ် သြည် -
:(၂) (ဒေါ)ၚ် ၜါရ် ။ အဝေါအ်
:(၃) ရ် တံဗြာဝ် ဝိဟာ(ရ်)

ဗဒါဲကျာ်စေတဳပရပထုံ ပ္ဍဲကွာန်ပံၚ်တုက်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ရုပ်တၟအ်ဝါန် ကေုာံ ရုပ်ပ္ကဴဒကှ်ဂမၠိုၚ်ရ။ ရုပ်တၟအ်ဝါန် ကေုာံ ရုပ်ပ္ကဴဒကှ် ပ္ဍဲကွာန်ပံၚ်တုက်တအ်ဂှ် ဗီုပြၚ် တုပ်ကဵု ရုပ်တၟအ်ဝါန် မဂွံဆဵုကေတ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲဍုၚ်တြေံတြဟ်မန်ဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲဍုၚ်မန်ဗၟာလၟုဟ်ရ။

ဗဒါဲကျာ်စေတဳဖရပထုံဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ကျာ်စူဠပထုံ Chedi Chula Pathom။ ပ္ဍဲကျာ်စူဠပထုံဝွံ ဂွံဆဵုကေတ်ပါန်တိ ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။ ရုပ်တအ်ဂှ် မဒှ်ရုပ် မဗၟံက်ထ္ၜးကဵု ဘဝမၞိဟ်မန် ပ္ဍဲခေတ်ဒွါရဝတဳတေအ်တုဲ ရုပ်တအ်ဂှ် ဒှ်အထံက်အပၚ် သွက်ဂွံဗမံက်ထ္ၜး ဗီုရုပ်မၞိဟ်မန် ပ္ဍဲခေတ်ဒွါရဝတဳတေအ်ဂှ်ရ ရုပ်တအ်ဂှ် မၞုံကဵုၚုဟ်မး ဗွဲမဇၞော်အိုတ်ရ။ ရုပ်တအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် မွဲဒကုတ် မွဲဒကဴတုဲ နူဂကောံသုတေသနတအ် ကလေၚ်ဗဂပ်တုဲ ထ္ၜးပျးလဝ် ပ္ဍဲတိုက်ထ္ၜးပျးကျာ်ပရပထုံရ။
ဒဿနလၟေၚ်ဂမၠိုၚ်

### အကြီုပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်ဂှ် လဟီုဟွံသေၚ် လ္ပအ်ဏောၚ်

-----------------------------------------

အြကာညးမမိပ်လဟိၚ်ကဵုလ္ပအ်ဂှ် 

သွက်ညးလဴပီု က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်လဴပီုတအ် ဂွံယၟု။

အြကာညးမိပ်ကဵုဝၚ်ဂှ် 

သွက်ညးတွံအတိက် က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်လဴဒဏ္ဍရဳတအ် ဂွံယၟု။

နတဲဂှ် ဘဝစိုပ်မံၚ်ကဆံၚ် ခဲါဒုတ်ယျ။

နတဲဂှ် ညးမွဲလေဝ်ဟွံမိက် ဒုၚ်ကလၚ် ဒုၚ်သဳကလဳတုဲ

ဗီုသၟာယဲစိုတ်မွဲ ဒးဟပြေမံၚ်ကဵု အတိက် ဝၚ် ဒဏ္ဍရဳ 

ညံၚ်ဂကူမန်တ္ၚဲဏအ်။

ဒဒှ်ဂကူမန်တ္ၚဲဏအ်ဂှ်

သုၚ်စောဲကွတ်ထ္ၜးမလိၚ်ကၠးကၠးတုဲ

ဒက်ပတန်မံၚ်သြဇာ ဗွိုက်ဆက်ဆောံ အြကာဂၠးလပှ်ကျာ

ဗက်ကဳထောံ ညးထံက်ထ္ၜး ညးပါ်ပဲါတအ်ညိ

ဗက်ကိတ်ထောံ ညးဟီုသဳကၠီနတဲတအ်ညိ

ဗက်ထ္ၜထောံမလိၚ် အာဇနဲတေံညိ အိက်ဇနဲဏအ်ညိ။

လအ်တိုန်မ္ဂး အဘိဓရ် ၚုဟ်မးဂကူလီု

ညအ်ဂှ် ပရေၚ်စိုတ် အကာဲဒ္ဂေတ်လီု

ညအ်မွဲလီုတှေ်ဂကူဂှ် တၞီဗၠိုက်သက်ဟီုဟွံမွဲရ။

ပစွံထောံလဝ်ကဆံၚ် သာမညညိ။

ၚုဟ်မး ကေုာံ အဘိဓရ်လီုတှေ် ပရေံနူဘဝလီု ဍုၚ်လီုဏီ။

အကြီုပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်ဂှ်

လဟီုလေဝ် ဟွံသေၚ်ပုဟ်

လ္ပမွဲပေၚ်ၚ်ရ။

အဓိက ညးတအ်ကဵုမံၚ်လ္ပအ်ကုပိုဲ

ဂွံလှိၚ်မံၚ် ဒၞဲါညးတအ်ပတိက်ပိုဲ

NLD လေဝ်ကဵုမံၚ်လ္ပအ် ကုညးဍုၚ်ကွာန်

၁၀ သၞာံတှ်ေ ၂၀ သၞာံတှေ် ၜက်နူသၚ်္ကာပဝ်ရ

ဒှ်ကၠပ္ဍဲဒေသ ဗၟက်ဂၞဴအာယှရ

ဒှ်သၞံၚ်ပ္ဍဲ တိုက်အာယှရ သာ်ဝွံနာနာဂှ်

သွက်ညးလ္ပအ်တအ် ဂွံဆက်သၠိၚ်အာမံၚ်ဟေၚ်ရ။

ဒးစွံသတိဂှ် အကြာသၟတ်မန် 

က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်မန်တအ်လေဝ်

ကွတ်ဏံ ဝါဒဏံဂှ် သုၚ်စောဲမံၚ်

ဗွိုက်က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်ဗော်ပၠန်ဂတး 

ဗွိုက်က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်ဗော်ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်သၟးဟွံကရ

စိုပ်ကၠုၚ်ဗွိုက်သဇိုၚ် သၟာပရဟိတဒုၚ်ယၟု သၟာဆာန်ဂကူတအ်ယျ

ဗွိုက်ဇမၠေံ မွဲဟဍတ်တဲ ညံၚ်ကဵုခိုဟ်ကီုလေဝ် 

ဍာ်ဇမၠိၚ်ဂှ် ဒှ်ဟိုတ်ပံၚ်ကောံဂှ် ဝါတ်တုဲ ပဒှ်ဓာတ်ဟွံဂွံရ။

ဟွံမိက်ဒုၚ်ခဳ ဒုၚ်ဇိက် ဒုၚ်ဇီရ

မိက်ဂွံဆက်လဟိၚ် လ္ပအ်မံၚ်ပ္ဍဲဂလာန်အကြီုသက်က်ရတုဲ

တုပ်အာကဵု သၟာဝိဝိၚ်သုၚ်ဂဥုဲချေံတအ်

မိပ်အာကဵု အာရီုဗ္တောံ ဘဝအတု မမံက်ပ္ဍဲလ္ပအ်ဟေၚ်ရ။

ဟွံဂံၚ်တိတ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲဘဝနတဲ

ဟွံဂံၚ်ဒုၚ်ဆိုၚ်မုက်ကဵု ဘဝနတဲရ။

ဒုၚ်ဖအိုတ်ထောံ ဘဝဇကု ပ္ဍဲဍာ်သာသာရ။

လၟုဟ်ၚုဟ်မးမန် အဘိဓရ်မန်ဂှ်

ဂံၚ်ဟီသွဝ် ပ္ဍဲလ္ပအ်ဟေၚ်တုဲ

ဒက်ပတန်မံၚ် ပ္ဍဲဂၠးဘဝကျာ

ဍာ်သာသာဟေၚ်အိုတ်ဂှ် 

နကဵုမာတ်သွာၚ်ပညာစိုတ်မွဲ

ဂွံသတိဂွံသ္ၚီမၠာ်ကေတ်ရ။

ဂံၚ်မ္ဂး တိတ်ကၠုၚ်နူလ္ပအ်ညိ

ဒုၚ်ဆိုၚ်မုက်ကဵု ဒဒှ်ဂကူနတဲဇကုညိ။

အဲနာဲ (ပညာစိုတ်)
ဓ

**ဓ** ()ဂှ် ပၞောဝ်ကဵု ဗျည်မန် ခေတ်တၟိ (၃၅) မဂှ် ဒှ်အက္ခရ် မရနုက်ကဵု စှ်ဒစိတ်တုဲ ပ္ဍဲကဵုအရေဝ်မန် မၞုံရမ္သာင်ၜါၜါ ရမ္သာင်သာ ကဵု ရမ္သာင်ဇြိုင်ဂှ်မ္ဂး "ဓ" ဂှ် သီုဒှ်ဗျည်ရမ္သာင်ဇြိုင်တုဲ ပၠုပ်လဝ် လၟိဟ်ပ္ဍဲဂကောံဗျည်ဒုတိယ။ ရမ္သာင်မန် မွဲဂကောံမနွံပန်ပန်ဂှ် "ဓ" နွံ ပ္ဍဲဒၞာဲရမ္သာင်မရနုက်ကဵုပန်ရ။ "တ" သာ၊ "ထ" သာဇြိုဟ်၊ "ဒ" ဇြိုင်၊ "ဓ" ဇြိုင်ဇြိုဟ်။

## ဝင်

အက္ခရ် "ဓ" ဝွံ နူတမ် ကၠုင်နူ အက္ခရ်ဂြန္ထ နူဒေသဍုင်အိန္ဒိယသၠုင်ကျာ ဗွဲမဂၠိုင်ကော်ခဴစ အက္ခရ်ပလ္လဝ နူအေဒဳ (၅-၆) ဗွဝ်ကၠံရ။ အက္ခရ်ပလ္လဝဂှ် စောန်ဆက်ကၠုင် နူအက္ခရ်ဗြဟ္မဳ။တမ်မူလ အက္ခရ်ဗြဟ္မဳဂှ် တၠပညာတအ် လညာတ်ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်ကီုလေဝ် လညာတ် Georg Bühler မဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ အက္ခရ်ဗြဟ္မဳ နူတမ် မကၠုင်နူသေမိတိစ် (Semitic)ရ။ အတိုင်လညာတ်ညးမ္ဂး ပ္ဍဲၜိုတ် ဘဳသဳ ၆ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဗဗၞးတအ် ကေတ်အက္ခရ်ဂှ်တုဲ ညံင်ဂွံကိတ်ညဳ ကုရမ္သာင်သံသကြိုတ် ကေုာံ ပြကြိုတ်ဂှ် ညးတအ် ဖန်ဗဒှ်လဝ်ရ။ လညာတ်တၠပညာ မပ္တံကဵု G.R. Hunter, S.R. Rao, John Newberry ကေုာံ Krishna Rao တအ် ညာတ်ကေတ် အက္ခရ်ဗြဟ္မဳဂှ် နွံအဆက်တမ် နူကဵု အက္ခရ်/သင်္ကေတအိန္ဒူ (Indus script/Indus symbol) ရ။ 

## နိဿဲ
ဓနေၚ်

**ဓနေၚ်** () နကဵုယၟု သိပ္ပံ (Archidendron pauciflorum) ဝွံ ဒှ်ဂကူတၞံဆု မၞုံကဵုပ္ကဴ မလုပ်အဝေါင်တၞောဝ် ဂကူသတ်ဒကောင် Fabaceae ရ၊၊ တမ်မူလဍေဟ်ဂှ် ကၠုင်နူ အာရှဒိုဟ်အဂၞဲတုဲ ကောန်ဍုင်အာရှတအ် ဒးစိုတ်စ သတ်ဍေဟ်ကွေဟ်ကီုရ၊၊  ဗွဲမဂၠိုင် ကောန်ဍုင် ဍုင်သေံ၊ မလေရှာ၊ ဍုင်မန်ဗၟာ ကေုာံ ဍုင်အေန်ဒဝ်နဳရှာတအ် စဂၠိုင်ရ၊၊ ဗီုစဂှ် ခၞာ၊ ၜိုဟ်၊ တွုင် (တုင်) ဟွံသေင်မ္ဂး စဂျိုင်င်ရ၊၊  သတ်ဓနေင်ဂှ် နွံကဵု ဓါတ်ဂျိ ဒဇေန်ကဝ်လိစ် အက်သေတ် (djenkolic acid) မဒှ် ဓါတ် မပလီုကဵု ကၟအ် (kidney) ကေုာံ ထိုင်ဏမ် မာန်ရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညံင်ဂွံဝေင်ပါဲဂှ် အစာဂဥုဲတအ် ဆဝ်မ္ၚုဟ်လဝ်ရ၊၊ ပ္ဍဲအခိင်ကၠာတေအ် တၞးဓနေင် ကဵု သတ်ဓနေင်ဂှ် ညးတအ် စကာ နဒဒှ်ဂဥုဲမဖအးကဵုဆီရ၊၊

## ဗမံက်ထ္ၜး
တၞံဓနေင်ဝွံ ဒှ်ဂကူတၞံဆု ဇၞော်ဇၞော်မွဲတုဲ နွံသမၠုင် အကြာ ၁၈-၂၅ မဳတာ၊ မၞုံကဵုကၞာင် မကာတိတ်တုဲ သဏ္ဌာန်တၞးဍေဟ်ဂှ် ဒွိဇၟန်ကဝါန် (bipinnate) (စဵုကဵု ၂၅ ဇြေန်ဒဳမဳတာ) တၞံဍေဟ်ဂှ် ကလိတ်တုဲ အသာ်ဗိုဟ်ဒၟံင်ညိရ၊၊   ကၟဝ်ဍေဟ်ဂှ် ဒှ်အသာ်ဝါင်ဗကေတ်တုဲ စဂွံရ၊၊ အခိင်ဍေဟ်ကဴ အကြာဂိတု သေတ်တေန်ပါ ကဵု ဇာန်နဝါရဳ ၊၊  ကဴဇဝ် ဍောင်သောဲသောဲ နွံကဵုအသာ် ဗုဍာ်မိတ်ဒၟံင်ဟေမ်မ်ရ၊၊ 

ဒကောင်သတ်ဍေဟ်ဂှ် ကြံင်ဒၟံင်တုဲ ကရေက်စဝါတ်ဒၟံင်ရ၊၊ မွဲမွဲဒကောင်ဂှ် နွံသတ် အကြာ ၃-၉ မ၊၊ သတ်ဍေဟ်ဂှ် ကာလၜတ်တ်မ္ဂး နွံကဵုအသာ် သၚေက်-ဍာ်မိတ်တုဲ ကာလဍေဟ်ကြံင်မ္ဂး ဒှ်အာ အသာ်ဗတေင်ကြံင်င်ရ၊၊ ကာလဍေဟ်ဍုဟ်မ္ဂး ခၞေက်ဍေဟ် ထကးပါ်တိတ်အာရ၊၊

## လွပ်
**စၞ**
**အဟာရ** 
သတ်ဓနေင် အတိုင်သဘာဝမ္ဂး နွံကဵု ဓါတ်ကာဗောန်ဒရိက် (carbohydrate) (ကစီဓာတ်) ၂၆ % တၟော်ကဵု ဂကူတၞံဒကောင်တၞဟ်မ္ဂး ဍေဟ်နွံအောန်ကွေဟ်ရ၊၊ (ဗီုကဵုၜဲဒကောင်စဏအ် နွံစဵုကဵု ၆၀-၇၀%) ဓါတ်ပရဝ်ဒေန် (protein) နွံ ၁၄.၂% 

## နဲဗီုမကၠောန်
ဓနေင်ၜတ်တ်ဂှ် မလေပ်ကၠပ်စဂျိုင်င်တုဲ ဓနေင်ကြံင်င်တအ်ဂှ် ခၞာ၊ ၜိုဟ်၊ တုင်ကဵုဍာ်ၜဵုတုဲ စရ၊၊ ၜိုဟ်စဵုကဵု သၟူပသ အိုတ်၊ တုင်ကဵုဍာ်ၜဵု ၜါပိနာဍဳတုဲ ကလေင်ခၞာကဵုကၠေင်လေဝ် သၟူမသဍေဟ် အောန်အာကီုရ၊၊ ဓနေင်ဂှ် တိုပ်လဝ် ပ္ဍဲတိၜိုတ် ၁၄ တ္ၚဲ တၞံဍေဟ်ကၠုတ်၊ တၞံဂှ် ပ္တိတ်ကၠဟ်ထောအ်တုဲ မဍေဟ်ဂှ်စ ဗီုဏအ်ဂှ် ညးကော်စ ဓနေင်ဝေက်၊၊ ဓနေင်ဂှ် တုင်ကဵုဍာ်ၜဵု ဂိတုဗွဲမဂၠိုင် မကော်စ ဓနေင်တုင်၊၊ နကဵုနဲမကၠောန်ပ သီုဖအိုတ်ဂှ် ဒှ်နဲမပ္တိတ်ထောအ် ဓါတ်ဂျိ မၞုံအပ္ဍဲဓနေင်ဂှ် ဂွံအောန်စှ်ေအာရ၊၊ 

## ယၟု
ယၟုဗီုမန် ဓနေင် ဏအ်ဂှ် နူတမ်တေအ် ကၠုင်နူ တၞံအေင်တုဲ ဒှ်အာ ဓနေင် ထေင်ကေတ်ရ၊၊ အရေဝ်ဗီုဗၟာ တညင်းသီး ဂှ် ကၠုင်နူအရေဝ်မန် ဓနေင် ဒှ်မာန်ရ၊၊ 

## နိဿဲ
ဒြပ်မန် ကဵုနွံပ္ဍဲတဲမန်

"ပိုန်ဒြပ် ဒှ်သဇိုၚ်ဖောအ်ဗြေဝ်၊

ဖောအ်ဗြေဝ် ဒှ်သဇိုၚ်သိက္ခာမၞိဟ်သၠုၚ်

သိက္ခာမၞိဟ်သၠုၚ် ဒှ်သဇိုၚ်ၜိုဟ်လလံ

ၜိုဟ်လလံ ဒှ်သဇိုၚ်သၠးပွးဗၠးၜး"

"ပိုန်ဒြပ်မန်ဂှ် ဒှ်သဇိုၚ်ကဆံၚ်ကဆံၚ်ဍုၚ်မန်ဗၠးၜး"

အရာမ္ဂး ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ပရေၚ်ကောန်ဂကူမံက်ကၠုၚ် ပ္ဍဲအလဵုအသဳတၟိ သမ္မတနာဲတုၚ်ဇြုၚ်ဏအ် ဒၞဲါဒှ်ဂုဏ်ဖိုလ် ဒၞဲါဒှ်ရှ်ကြက်ဂှ် ဂကူမန်တအ် ဂၠာဲရံၚ်ဒဵုဆဵုညာတ်ညိ။

ရှ်ကြက်မံက်ကၠုၚ် နွံကၠုၚ်ရ။ ဆ္ဂး စိုတ်ဓာတ်မၚ်ကဵုဍေံ (အလဵုအသဳ) ကၠောန်ကဵု ဖန်ကဵုဂှ် ဒးဖအိုတ်ထောံပ္ဍဲက္ဍဟ်ပိုယ်ရ။ 

ကိစ္စပရေၚ်ဂကူမန် တၠပညာဗမာတအ်ကီု ရဲအလဵုအသဳတအ်ကီု တ္ၚဲလဵုဍေံဟွံချပ် ဍေံဟွံဖန်ကဵုရ ထ္ၜးကဵုသက်သဳမွဲရ။ လက်ထက် ဥုနု နူဂွံအလဵုအသဳအုပ်ဓုပ်ဍုၚ် ဟီုကၠုၚ်လ္ဒောဝ်မၞိဟ် မန်ကဵုဗမာတုပ်ပ်ရ။ သွက်ဒးဖန်ကဵု တွဵုရးဟွံမွဲ။ တၠပညာဝၚ်ဂကူဗမာမွဲ ချူထၟံက်လဝ် ပ္ဍဲလိက်ဝၚ်ညး တပူတဗဝ်ဂှ် ဂကူမန်ဟွံသေၚ်၊ ဒှ်ကောန်ဍုၚ် ပေါက္ခရဝတီဏောၚ်။ တၠပညာလကျာ်ဗၟာမွဲဇကု ချူလဝ်ပ္ဍဲဝၚ်ကျာ်လ္ဂုၚ် တပူတဗဝ်ဂှ် ဒှ်ကောန်ဍုၚ်ဗၟာမွဲရ။ ဒုၚ်ယၟု ကောန်ဍုၚ်ဗမာမ္ဂး ယၟုဂကူမန်လကျာ်ဂှ် ၚိတ်ကမၠက်ထောံရ။ ထံက်ကဵုဒဒှ်ဏအ်တုဲ သွက်ဝၚ်ဂကူမန်ဂွံကၠက်၊ သွက်ဂကူမန် ဂွံအိုတ်ဂှ် ဂကူဗၟာတအ် ဖန်မံၚ် သွာၚ်ညးကဵုညးဂှ် သၟတ်မန်ခေတ်တၟိ၊ သၚ်သၟတ်မန်တ္ၚဲဏအ် ဂကောံသၚ်မန်ဇၞော် မပ္တံ ရာမညနိကာယ၊ သံဃာနုဂ္ဂဟတအ် ဒးညာတ်ကေတ်ထေက်ရောၚ်။ 

ပ္ဍဲခေတ် ၂၁ ဗွဝ်ဏအ် ဗွိုၚ်ဂကူမန် သေဌဳတၠပိုန်ဒြပ် မံက်ကၠုၚ်ရ။ လညာတ်ပံက်ကၠုၚ် ဂၠာဲပိုန်ဒြပ်သၠုၚ်တိုန်ရ။ 

လညာတ်ပံၚ်ကောံ ဂွံဒှ်မွဲဇြဟတ်လေဝ် ဟွံဍန်ဂြေက် ဗီုခေတ်တြေံတေံရ။ 

ပရေၚ်ပံက်ဂၠံၚ် ဂၠာဲဒြပ်မန်ဂှ် ပ္ဍဲဂကူမန် မံက်ကၠုၚ် (၅) ဂကောံရ။ ဟွံဒးရပ်တမ်ရိုဟ် ပရဲပရၚ်မံက်ကၠုၚ် သွက်ဇကု သွက်ဂကူ ပံက်ဂၠံၚ်ဂၠာဲပိုန်ဒြပ်ရ။ ဂကောံတိတ်တရဴလ္ၚောဝ်ကျာ် ဍုၚ်ဗုဒ္ဓဂယာ၊ ဂကောံဟံသာမန်၊ ဂကောံမေတ္တာမန်၊ ဂကောံဝိသာခါ ဂကောံကုမ္ဗဏဳတၠမန် ဂကောံသဟာယမန် ပ္ဍဲဗွိုၚ်ဂကူမန် ဂကောံတိတ်တရဴ လ္ၚောတ်ကျာ် ဒှ်ကၠုၚ် ၅ ဂကောံတုဲရ။ ဂကောံတအ်ဏအ် ပါ်ထကး ပရးဂကူမန် ဟွံသေၚ်ရ။   

"ညံၚ်ဗော်ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ပ္ဍဲဍုၚ်ပါ်ဒကး ဒှ်အာ ၜါ ဟွံသေၚ်ရ။ ညံၚ်ဂကောံသၚ် ပ္ဍဲမန် ပရးဒှ်မံၚ် ပိ ဟွံသေၚ်ရ။ ဂကူမန်တအ် တိတ်တရဴအာလ္ၚောဝ် ကျာ်ဗုဒ္ဓဂယာဂှ် ဂၠိုၚ်ကၠုၚ်မွဲသၞာံ လ္တူမွဲသၞာံရ။ သြန်ဂကူမန် ညံၚ်ဂွံသဳဗ္ၜောဝ်ဟပၠုပ် ပ္ဍဲတဲဂကူမန်မာန် ချပ်ညးသ္ကအ်တုဲ ပံက်ဂကောံ မွဲတုဲမွဲပၠန်ရ။   

ဂကောဗီုဏအ်ဂၠိုၚ်ခ္ဍၚ် ခိုဟ်ခ္ဍၚ် ကုမ္ဗဏဳမံက်ဂၠိုၚ်ခ္ဍၚ် ခိုဟ်ခ္ဍၚ်၊ဂကူမန်တံ ပံၚ်ကောံညးသ္ကအ်တုဲ ကူဂတးသွံရာန်ဗၞိက်ဂၠိုၚ်ခ္ဍၚ် ခိုဟ်ခ္ဍၚ်၊ "ဂကောံ ကၠောန်ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ဖန်သွက်ဂကူ ထကးပြး ဒှ်ၜါဂှ် ဟွံခိုဟ်သက်က်ရ။    

## နိဿဲ
လိက်အုပ်- အာရီုဆဌမ၊ နာဲအံၚ်ဇၞး (ရုတ္တံၚ်)။ တက်တြးပတိတ်နူ- MYNM။
ဒွက်

**ဒွက်** ဟီုဂှ် ဒှ်အရာ မဒယှ်ေ ဗွဲမဂၠိုင်မ္ဂး ကောန်မၞိဟ်တအ် ဒယှ်ေ မွဲစွံ ကုရမ်သာင်ကွိင်ကွိုက် (ဂဳတ)ရ၊၊  ဒွက်ဂှ် နွံရမ်သာင်မဗြု၊ ရမ်သာင် မသ္ၚိတ်ဇြ ကေုာံ ကဆီုရမ်သာင် နကဵုဗီုပြင်နာနာသာ် မဇက်ရမ်သာင် မထပိုတ်ရမ်သာင် မထၜီုရမ်သာင် ဗွဲမကိတ်ညဳ ကုရမ်မတိတ် နူကွိင်ကွိုက်တအ်ရ၊၊ 

မလိက်မချူလဝ် သွက်ဂွံဒယှ်ေဂှ် ဟိုတ်မဒက်လဝ် နကဵုကာရန်တုဲ ဒွက် ညးကော်စရ၊၊ ပ္ဍဲအရေဝ်မန် ကဗျမွဲပိုဒ်ဂှ်လေဝ် ဟိုတ်မဒက်ဗဂပ်လဝ် မွဲဒွက်တုဲ ကဗျမွဲဒွက် ညးကော်ကီုရ၊၊ တၞဟ်နဂွံတၞဟ်ခြာတုဲ သတ်ဒွက် လေဝ် ဒၞာဲလ္ၚဵုဂှ် ကော်ကီုရ၊၊ ဒွက်နွံကဵု ဂကူဗွဲမဂၠိုင်ရ၊၊ ဒွက်အခိုက်တြေံဂှ် ညးကော်စ ဒွက်ပါန်ကွတ် (art song)၊ ဒွက်တြေံ ဟွံတီမၞိဟ်ဒယှ်ေတမ်မ္ဂး ဒွက်အာဂီု (folk song)၊ ဒွက်မဒယှ်ေ လဟိင်စိုတ် ဓမ္မတာဂှ် ဒွက်ပုရိသာဒ် (popular song)၊ မြဴသာ်ဝွံ ညးပါ်လဝ်ရ၊၊

ဒွက်ဂှ် နကဵုညးမွဲဓဝ် ဒယှ်ေလေဝ်နွံ (သဝ်လဝ်)၊ နကဵုရမ်သာင်ဗွက်ကြဴ လေဝ်နွံ (ဗွက်ကြဴ)၊ နကဵုမၞိဟ်ၜါ ဒွိတ် (duet) နကဵုမၞိဟ် တြိအဝ် (trio)၊ နကဵုမၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုင် မဒယှ်ေ ဟာရ်မဝ်နဳ (harmony)လေဝ် နွံရ၊၊ ဆဂး ဒယှ်ေဟာရ်မဝ်နဳဂှ် ညးဟွံကော်စတုဲ စၞးဂှ် ညးကော်စ (oratorio)၊၊ ဆဂး ဒွက်မဒယှ်ေ နကဵုဂကောံ (ဝါ) နကဵုဟာရ်မဝ်နဳဂှ် ညးကော်စ ခေါယ် (choir/choral)ရ၊၊

## ဒွက် ပါန်ကွတ် Art songs
ဒွက်ပါန်ကွတ် ဂှ် ဒှ်ဒွက် မကၠောန်ဗဒှ်လဝ် နကဵုသၟာပါန်ကွတ်မွဲမွဲ သွက်ဂွံ ဒယှ်ေလဟိင် ကုပုရိသာဒ်တအ် နကဵုစန္ဒယာ၊ အဝ်ဂေန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး နကဵုကွိင်ကွိုက်မွဲမွဲ၊ နကဵုညးမွဲဓဝ် သီုဒယှ်ေ သီုတိင်လေဝ် ဒှ်မာန်ရ၊၊ ဒွက်ပါန်ကွတ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် စကာကွတ်ရမ်သာင် ဗွဲမခိုဟ်တုဲ ရမ်သာင်မဒွက်ကၠးတုဲ မၞိဟ်ကဠင်တအ် မိင်ကၠိုဟ်အဓိပ္ပါယ်ဒွက်ရ၊၊ ဒွက်ပါန်ကွတ်ဂှ် ဒယှ်ေကဵုပုရိသာဒ်ဂမၠိုင်လေဝ် ဗီုကဵုဝိုင်ဂဳတမွဲမွဲလေဝ် နွံကီုရ၊၊ ဒွက်ပါန်ကွတ်ဝွံ နူတမ်စကတဵုဒှ်ကၠုင် ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲဒေသရးယူရောပ်တုဲ လၟုဟ်မ္ဂး ပ္ဍဲဍုင်တၞဟ်သအာင် ပ္ဍဲဒၞာဲမဒယှ်ေဒွက် ဗီုအခိုက်တြေံဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ကီုရ၊၊ 

## ဒွက်အာဂီု Folk songs

ဒွက်အာဂီုဂှ် ဒှ်ဒွက် ဟွံတီညးမဇန်ချူ မဖန်ဗဒှ်လဝ် နူတမ်တေအ်တုဲ ဗွဲမဂၠိုင် ဆက်စၠောအ်ကၠုင် နကဵုပါင်တိုက် အဆက်ဆက်ရ၊၊ ဗွဲဂမၠိုင် ဒွက်အာဂီုတအ်ဏအ်ဂှ် မဂွံစၟတ်သမ္တီ ဒွက်အခိုက်ကၞာ ဂကူမွဲမွဲ ဍုင်မွဲမွဲရ၊၊ ဒွက်ပါန်ကွတ်တအ်ဂှ် ယဝ်ရ မၞိဟ်တအ် ဟွံတီ မၞိဟ်မကၠောန်ဗဒှ်လဝ်မ္ဂး ဒှ်အာ ဒွက်အာဂီုရ၊၊ ဥပမာ ဒွက် ရးမညပညုင် ဂှ် ဒှ်ဂကူဒွက် ပါန်ကွတ်မွဲရ၊၊ ဆဂး တ္ၚဲ ညးဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မချူလဝ် မဖန်လဝ်ဇေတ်တ်ဂှ် ဟွံတီတုဲ စၟတ်သမ္တီ ဒွက်အာဂီုရ၊၊ ဒွက်အာဂီုဂှ် ဆက်စၠောအ်ကၠုင် နကဵုပါင်တိုက် သၟးဟွံသေင် နကဵုလိက်တၞးလေဝ် နွံကီုရ၊၊ ဆဂး ဟွံတီ အစာကဝိတမ်ရ၊၊ ပ္ဍဲဒွက်အာဂီုတအ်ဂှ်လေဝ် နွံဂၠိုင်ကဵုဂကူဒွက်ရ၊၊ ဒွက်ဒိင် သွက်ဂွံလှေ်၊ ဒွက်ဆာန်၊ ဒွက်ဂါထာ၊ မပ္တံ မြဴသာ်ဝွံ နွံနာနာသာ်ရ၊၊ 

## ဒွက်ပုရိသာဒ် popular songs
ဒွက်ပုရိသာဒ်ဂှ် နွံဂၠိုင်ကဵုဂကူရ၊၊ ပၞောဝ်တအ်ဂှ် torch songs, ballads, novelty songs, anthems, rock, blues and soul songs. ပဲါနူဂှ်တုဲ ဒွက် rapping လေဝ် နွံပၠန်ရ၊၊ 

## နိဿဲ
ဓမ္မသ၊ ကွာန်

{
  "type": "FeatureCollection",
  "features": [
    {
      "type": "Feature",
      "properties": {},
      "geometry": {
        "type": "Point",
        "coordinates": [
          97.811612,
          16.510686
        ]
      }
    }
  ]
}


ကွာန်ဓမ္မ () ဝွံ ဒှ်ကွာန်မန် နွံပ္ဍဲ ((16°51’06.86N-97°81’16.12E) တွဵုရးဍုင်မန်၊ ပွိုင်ဍုင်မတ်မလီုရ၊၊ ကွာန်ဓမ္မသဝွံ ဒှ်ကွာန် မၞုံဇိုင်ၜဳဂြာင် ဗွဲသြင် လပါ်သၠုင်ကျာရ၊၊ ကွာန်ဝွံ သီုဖအိုတ် သ္ၚိနွံစ ၜိုတ် ၃၅၀ မတုဲ ဇမၞော်ကွာန်သီုဖအိုတ် နွံစၜိုတ် 0.20 km2 ကဳလဝ်မဳတာပန်ကၠင်ရ၊၊ 

## ဘာလကျာ်ဂမၠိုင်
* ရာမညနိကာယ ဘာဗၟံက်
*ရာမညနိကာယ ဘာကျာ်
*ရာမညနိကာယ ဘာတြေံ

## ဝင်ပရိယတ္တိ ဘာတြေံ
ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘဒ္ဒန္တဝေပုလ္လမဟာထေရ် မဒှ်ညးမၞုံပိုန်ဂဇံဘာတြေံ၊ ကွာန်ဓမ္မသဝွံ တၞဟ်နသၟိက်ဂွံပံက် တိုက်လိက်ပရိယတ်မန်တုဲ ကော်နင်အ္စာလိက်ၜါဇကု တၠဂုဏ်အ္စာ ကေတုသာရ၊ တၠဂုဏ်အ္စာ သောဘိတ၊ အတိုင်ဂၞပ်ပၟိက်စိုတ်ကျာ်ဇၞော်အ္စာဂှ်ဟေင် ပ္ဍဲဗုဒ္ဓသာသနာ ၂၅၃၆ သၞာံ၊ သက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၃၅၄ သၞာံ ပယာံဂိတုဇှေ် ၇ မံက်ဂှ် စပံက်ပတန် တိုက်လိက်ပရိယတ်မန် ပ္ဍဲဘာတြေံ ကွာန်ဓမ္မသရ။ တၠဂုဏ်အ္စာ ကေတုသာရ တၠဂုဏ်အ္စာ သောဘိတ (ဂန္ထဝါစကပဏ္ဍိတ၊ သာသနဓဇဓမ္မာစရိယ၊ လၟုဟ်နွံပိုန်ဘာမန် ဍုင်ဗြဝတဳ) တၠဂုဏ်အ္စာ ပညာသာရ (လၟုဟ် ပတန်မံင် သာသနာ ပ္ဍဲဒဵုတၟံဂတဝ် ဇရင်ကွာန်ဓမ္မသ) တၠဂုဏ်အ္စာဂမၠိုင်ဝွံ ဖျေံတဴလိက်ပရိယတ် ပကတ်ကဵုကောန်ကွး အိုတ်ရ။ ပ္ဍဲဂိတုမာ် ၇ မံက် သင်ကောံ၊ ဂိတုမာ် ၈-၉ မံက် ၁၀ မံက်ဂှ် သှ်လိက်တုဲ ဂိတုမာ် ၁၀ မံက်ဂှ် ဗဂိန်ကဵုလာဘ်တဆိပ်ကြာ ကုသင်မအံင်လိက်ဂးတုဲ သီုကၠောန်ဗဒှ်အာ သဘင်သၟာန်သွဟ်လိက် ဂကောံပရိယတ္တိသာသနာပါလ ရိုဟ်ဒဒှ်သၞာံကီုရ။

## ဝင်ပရိယတ္တိ ဘာကျာ်
ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၃၃၉ သၞာံ၊ ဂိတုပသာ် ၅ စွေက်၊ တ္ၚဲသိုက်ဂှ် ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘဒ္ဒန္တသာသန စပ္တန်ကၠုင် တိုက်လိက်မန် ပ္ဍဲဘာကျာ်၊ ခုတ်တင်လဝ် ယၟုဂကောံ "ရာမညနိကာယပရိယတ္တိသာသနဝိပုလ" ရ။ နူသက္ကရာဇ် ၁၃၃၉ သၞာံ ဒဵုစိုပ် သက္ကရာဇ် ၁၃၄၈ သၞာံ ဗၞတ်လုကဴစှ်သၞာံ တၠဂုဏ်အ္စာ ဇဋိလ (လၟုဟ် ဒှ်ညးမၞုံပိုန်ဂဇံဘာဗၟက်၊ ကွာန်ကံဇြဲ) ဖျေံကၠုင်လဝ် လိက်ပရိယတ်ရ။ နူသက္ကရာဇ် ၁၃၄၉ သၞာံ ဒဵုစိုပ်သက္ကရာဇ် ၁၃၅၇ သၞာံ တၠဂုဏ်အ္စာ ဝိဓူရ ဆက်ဖျေံအာ လိက်ပရိယတ်ပၠန်ရ။ နူဂှ် ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘဒ္ဒန္တသိပ္ပံ ဆက်ဖျေံကၠုင်လိက် ဒဵုတ္ၚဲဏံတုဲ လၟိဟ်သၞံာတိုက်လိက်ပေင်အာ ၃၉ သၞာံရ။ 

## နိဿဲ
ဝင်တိုက်လိက်မန်ဂမၠိုင်
ဓမ္မာနုဂ္ဂဟ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ခဒုင်သှ်ေ

**ဘာဓမ္မာနုဂ္ဂဟ** ဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ခဒုင်သှ်ေ ပွိုင်ဍုင်ပံင်၊ တွဵုရးဍုင်မန်ရ၊၊ ဘာဓမ္မာနုဂ္ဂဟဝွံ စပ္တန်လဝ် နူသက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၂၂၀ တေအ်တုဲ ဒှ်ဘာတိုက်လိက် ပရိယတ္တိမန်မွဲရ၊၊ အတိုင်စၟတ်သမ္တီမ္ဂး ဘာဓမ္မာနုဂ္ဂဟဝွံ စဵုကဵုသၞာံ တၞောဝ်ကျာ်ဇၞော်အစာ ကလိဂွံအာ ပန်ဇကုရ၊၊ ဘာတိုက်လိက် ဘာဓမ္မာနုဂ္ဂဟဝွံ ကောန်သင်ကတ်လိက် မွဲမွဲသၞာံ နွံဗဒါဲဗဒါဲကၠံဇကုဒှ်ရ၊၊

## လၟေင်တၞောဝ် ကျာ်ဇၞော်ဂမၠိုင်

ပ္ဍဲတိုက်ပရိယတ္တိဘာတိုက်ဝွံ ကျာ်ဇၞော်အ္စာတၠ ကေုာံ ကျာ်ဇၞော်အ္စာ မအုပ်ဓုပ်မၚ်မွဲ ပ္တန်ကၠုၚ်သာသနာ အဆက်က် စဵုကဵုစိုပ်အခိၚ်လၟုဟ် ကလိဂွံမသုန်အဆက်ရ။
ဘာတိုက်ဇၞော်ဝွံ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၂၂၀ သၞာံ ဂိတုဖဝ်ရဂိုန် ၁၀ မံက် အခိၚ်နူဂယး ၀၉ နာဍီ ဖျေံကၞက်ထဝ် သြိုင်ခၞံလဝ်လဝ်တုဲ
# ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘဒ္ဒန္တအဂ္ဂဒဳပ ၄၀ သၞာံပြၚ်
# ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘဒ္ဒန္တသောဘိတ ၄၀ သၞာံပြၚ်
# ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘဒ္ဒန္တဇောတိပါလ ၄၀ သၞာံပြၚ်
# ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘဒ္ဒန္တပညာသာမိ နူ၁၃၅၅-သၞာံတုဲ ပ္ကၚ်ရၚ်မၚ်မွဲကၠုၚ် သာသနာ စဵုကဵုစိုပ်အခိၚ်လၟုဟ်ရ။

ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန်
နရာဲ၊ ထီု

thumb|လိက်တၟအ်မန် ထီုနရာဲ

ထီုနရာဲ ( , Burmese: နရိုင်ဂူ, Thai: วัดเขาวง (ถ้ำนารายณ์) မၞုံ ပ္ဍဲကွာန်ခဴဝေါင် ရးသရပူရဳ၊ ဍုင်သေံဂှ် ဒှ်ထီု မၞုံကဵု လိက်တၟအ်မန် နူခေတ်ၜိုတ်အေဒဳ (၆) ဗွဝ်ကၠံတေအ်မွဲတုဲ ဒှ်ဒတန်ဘာလကျာ် ဒၞာဲမၞိဟ်တအ် မကၠုင်ဝေင်ဂၠိုင်မွဲရ။

## ဒၞာဲဒတန်

ထီုနရာဲဂှ် နွံပ္ဍဲ မဝ် ၅၊ ကွာန်ခဴဝေါင်၊ ခရိုင်ဖုတ္ထဘာတ်၊ ရးသရပူရဳ၊ ဍုင်သေံ (62/1, Moo 5, Khao Wong subdistrict, Phuttha Bhat district, Saraburi province, Thailand) ရ။ အခိင်လၟုဟ် ဒှ်အရှာံဘာလကျာ်သေံမွဲတုဲ ဂတမုက် ပါင်ထီုဂှ် နွံကျာ်ပဋိမာရုပ်သေံ မွဲဇၞော်ရ။

## ဝင် ကေုာံ ယၟု

အတိုင်မဂွံဆဵုကေတ် လိက်တၟအ်မန်ဂှ် ဒဒှ်ရ ဒၞာဲထီုနရာဲဝွံ ဒှ်လဝ် ဒတန်သာသနာ နူခေတ်မန်ဒွါရဝတဳ (အေဒဳ ၆ ဗွဝ်ကၠံ) တေအ်ရ။ အတိုင်ဝင်သေံမ္ဂး သၟိင်ဖြနရာဲ (Somdet Phra Narai) (16 February 1633 - 11 July 1688) အခိင်ညးမဇက်အာ ဒျူဒျာ (အယုဒ္ဒယာ) နူလောပ်ပူရဳဂှ် ညးလုပ်ဇူလဝ် ပ္ဍဲထီုဂှ် မွဲဗတံရ။ ပ္ဍဲထီုဂှ် သီုဒှ်လဝ် ဒၞာဲသၟိင် Somdet Phra Narai မဇူဒီု ပ္ဍဲအခိင်ကာလ ညးအာလ္ၚောဝ်ဂတာဇိုင်ကျာ် မၞုံ ပ္ဍဲဘာဝါတ်ဖြဖုတ္ထဘာတ် (Wat Phra Phutthabat) ရ။ ဟိုတ်နူသၟိင်ဖြနရာဲ မဇူဒီုလဝ်ဂှ်ရ ယၟုထီုဂှ် ထီုနရာဲ ညးမကော်စရ။ ပ္ဍဲဗဒါဲထီုဂှ် နွံဘာလကျာ်မွဲ ညးမကော်စ ဘာဝါတ်ခဴဝေါင်ရ။ ဘာလကျာ်ဝွံ နူသၞာံ ၁၉၁၇ ဂိတုဂျူလာင် ၅ ဂှ် သၟိင်တၠတိသေံ သၠးကဵုလဝ် အခေါင်သွက်ဂွံသြိုင်ဘာရ။

## လိက်တၟအ်မန်

ပ္ဍဲဂၠံင်လုပ်ပါင်ထီု လပါ်တဲပုင် နူတိၜိုတ် ၂၀၀ cm ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် လိက်ပိပၞောန်ရ။ အခိင်လၟုဟ် ညးဂွိင်ဖေက် လိက်တအ်လီုလာ် မၞိဟ်ဇွိတ်တုဲ ညးတအ် စဵုလဝ် ကဵုဒ္ၚောဝ်ရ။ လိက်တအ်ဂှ် ဟိုတ်မၞုံ ပ္ဍဲပါင်ထီုတုဲ ကရေက်ဂၠံင်လပါ်မ္ၚးဂှ် ဒးဍာ်ဂၠိုင်တုဲ မိက်အးဒၟံင်ညိညကီုလေဝ် ကရေက်လပါ်ပ္ဍဲဂှ် မလိက်တအ် ကၠးဖ္ဍးကွေဟ်ရ။ လိက်ဂှ် ညးချူလဝ် ပရူ က္လန်နူဍုင် အနုရာဓပူရ ကေုာံ ကန္တဝ် (ဂၞကျာ်)ညး မၞိဟ်သၟာလှ်ေ၊ သၟာဒယှ်ေ ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန်တအ် ရာဒၞာတုပ်တုပ်တုဲ လုပ်အာ ပ္ဍဲထီုဂှ်ရ။ 

### နကဵုမလိက်ခေတ်လၟုဟ်

(၁) က္လန်အနုရာဓပုရ ကောအ် ကုကန္ဒရ် ဇန်ဇိဟ်

(၂) ရန်လေဟ် ကောမ္ညးဍေင် ဗလိ တနာယ်သိနာဝ

(၃) ဟန္ဂးတောယ် လောပ် ဍေယ်ဝေါအ်

### နကဵုအဓိပ္ပါယ်လၟုဟ်

(၁) က္လန်အနုရာဓပုရ ကဵု ကုကန္တဝ် သၟာဒယှ်ေ

(၂) သၟာလလှ်ေ ညးဍုင်ကွာန် ဗလိ နာဲသိနာဓ

(၃) ဟန္ဂး တုဲ လုပ် ပ္ဍဲဝွံ။

## တင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်

မအရေဝ်က္လန်ဂှ် ဗၟာတအ် လွဳစလဝ် ကလန် တုဲ စိုပ်မန်ခေတ်လၟုဟ် ဒှ်အာ ကလုတ် ရ။ အဓိပ္ပါယ်မအရေဝ်ဂှ် တမၠာတေအ် တုပ်ဒၟံင်ကဵု မအက္ခရ်လၟုဟ် သၟိင်စဍုင် ဟီုဂွံရ။ ကလုတ်တအ်ဂှ် စဒၟံင်ဍုင် သၟဝ်ဨကရာဇ် ဟီုမာန်ရ။

ကၠောအ်/ကလိုက် ဂှ် အစာဗွဲမဂၠိုင် ပံက်လဝ် အဓိပ္ပါယ် ကၠောအ်တတ်အာကီုလေဝ် နကဵု အစာဘရှေန် ညးထ္ၜးသက်သဳ လိက်တၟအ်သြိုင်နန် တုဲ ကၠောအ် ဂှ် နကဵု အရေဝ်မန် ခေတ်လၟုဟ် ကလိုက် မဂွံ အဓိပ္ပါယ် မပမွဲဒမြိပ်ဓဝ် နကဵု ဒြဟတ်ထတ်ထတ် မဂွံအဓိပ္ပါယ် မတက်ဖံ ရ။

ကန္ဒရ် ဂှ် ဗၟာတအ် စကာဒၟံင် ကတော် စဵုကဵုတ္ၚဲဏအ်ရ။ ဂၞကျာ်ဂှ် ဗြဴဨကရာဇ်၊ ဗြဴညးဇၞော် ကဆံင်သဝ်နူဨကရာဇ်မ္ဂး ညးစကာ ကန္ဒရ် ခေတ်ဟံသာဝတဳ ကန္တဝ် ရ။ မ္ညး ဂှ် မန်တ္ၚဲဏအ် ကော်စ ညးဍုင်ကွာန်ရ။ 

အပ္ဍဲထီုဂှ် ရုပ်ကျာ်ပဋိမာရုပ်မွဲ မပုတ်လဝ် ပ္ဍဲဗဒင်ထီုဂှ် ဗွဲမဇၞော်ရ။ ဟိုတ်နူ ဍာ်ခပဵုတုဲ ရုပ်ကျာ်တြေံ ခေတ်ဒွါရဝတဳတေအ်ဂှ် တ္ၚဲဏအ် ဂွံဆဵု ဆညိညဓဝ်ဟေင်ရ။ ရံင်ကဵု လိက်တၟအ်ဂှ်တုဲ မွဲအခိင်တေအ် စိုပ်အခိင်သှ်ပွါ တိကှ်တုဲမ္ဂး ညးဍုင်ကွာန် သီုကဵုသၟိင်တၠတအ် ကၠုင်ဝေင်သဘင် လှ်ေဒယှ်ေ ပ္ဍဲသလာတ်မ္ၚးထီုဂှ်တုဲ လုပ်လ္ၚောဝ်ပူဇဴကျာ် ပ္ဍဲထီုဂှ် ဒှ်မာန်ရ။

## နိဿဲ

နာဲဗဳထဝ် မန်ဇြာ ၜံက်ခါဲဂၠာဲ အာဲကၟာဲပိုဲတြေံ (၁) ၊ လိက်လၟေင်ပရိုင် မန်ဍုင်သအာင်၊ OMCC - Bulletin No.1, March 2010 
Title Thailand Guide To Travel Thailand, http://www.titlethailand.com/en/destination/dest.php?destination_id=0000003531
နာဍူ၊ တၞံ

**တၞံနာဍူ** () ဝွံ ဒှ်တၞံဆု မတိုန်ပ္ဍဲဂြိုပ်ဒေသဂမ္တဴ ဍုၚ်အာရှအဂၞဲ၊ ဍုၚ်မန်ဗၟာ၊ ဍုၚ်လဴ၊ ဍုၚ်ကမ္ဗောဒဳယျာ၊ ဍုၚ်သေံ ကေုာံ ဍုၚ်ဗိယေတ်နာမ်တအ်ရ၊၊ တၞံနာဍူဂှ် အာတဵုစုတ်လဝ် ပ္ဍဲဍုၚ်အိန္ဒိယ ကေုာံ တကအ်ကာရိဗ်ဗေန် (Caribbean) နဒဒှ်သဘာဝဂြိုပ်ဆုရ၊၊

## ဗမံက်ထ္ၜး
တၞံနာဍူဂှ် ဒှ်ဂကူဆု တဲလဒေါဝ် ဇၞော်သၠုၚ်တိုန် စဵုကဵု ၁၀-၃၀ မဳတာ (စဵုကဵု ၃၉ မဳတာလေဝ်ဇၞော်မာန်)တုဲ ဗွိုက်လၞၚ်ဍေဟ်ဂှ် ဇၞော်စဵုကဵု ၁.၇ မဳတာမာန်တုဲ ပ္ဍဲအခိၚ်ကညၚ်မ္ဂး ဍေဟ်မလေပ်သၠာဲတၞးရ၊၊ သၞောက်ဍေဟ်ဂှ် ဂရအ်ဒၟံၚ်တုဲ ဒှ်အသာ်ပတေၚ်-ဂၠုဂၠု၊ ပါ်ဍေဟ်မ္ဂး ထၜိုတ်အသာ်ဗကေတ် တိတ်ကၠုၚ်ရ၊၊ တၞးဍေဟ်ဂှ် နွံဇမၠိၚ် ၂၀၀-၃၅၀ မဳလဳမဳတာတုဲ ဒှ်ဗီုပြၚ် မွဲဒိုဟ်-ဇၟန်ကဝါန် (odd-pinnate) မၞုံကဵုတၞး အကြာ ၉ - ၁၁ တၞးရ၊၊ ပကဴဍေဟ်ဂှ် ဒှ်အသာ်ဍာ်မိတ် မၞုံကဵုဂစိုတ်မမတုဲ မွဲမွဲဍောၚ်မ္ဂး နွံဇမၠိၚ် အကြာ ၅၀-၉၀ မဳလဳမဳတာရ၊၊ သတ်ဍေဟ်ဂှ် နွံကဵုဂစိုက် မၞုံကဵု သၞေၚ်မဂေတ်ကၠောအ် ဗွိုက်လၞၚ် ၄၅-၇၀ မဳလဳမဳတာ ပ္ဍဲမွဲမ နွံကဵုမ ၜါ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပိမရ၊၊

ဆုနာဍူဂှ် ဒုၚ်ဍာ်ဇမၠိၚ်မာန်တုဲ စဵုဒၞာကဵုဂြုန်ဂှ်ရ ဆုနာဍူဂှ် စကာ ပ္ဍဲကဵုမကၠောန် ကပေါတ်ပရိဘောဂ၊ သြိုၚ်သ္ၚိ၊ သၠာကွဳ၊ တဝ်မွဲမွဲ ကေုာံ တိုၚ်ဒယိုၚ် ဟိုတ်နူသၟူမောဝ် ကေုာံ ဗကေတ်တုပ်ဒၟံၚ်တုဲ နဒဒှ် ဆုစၠန်ဗကေတ်ဂှ် မဖက်နှဴတုဲ သွံစနွံကီုရ၊၊ 

တၞံနာဍူဂှ် ဟိုတ်မကဴ ပ္ဍဲအခိၚ်ကညၚ် ပ္ဍဲဂိတုဨပြဳ  မဒှ်အခိၚ် အတးတုဲ ပကဴနာဍူဂှ် နဒဒှ်သၚ်္ကေတ (ဝါ) နဒဒှ်ပကဴအဓိက ပ္ဍဲအခိၚ်အတးမွဲဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ်တုဲ ပ္ဍဲကဵုအကြာဒွက်ဂမၠိုၚ် ဗွဲတၟေၚ် ဒွက်အတးဂှ် ဂွံမိၚ် ဂွံဆဵုစဂၠိုၚ်ရ၊၊


File:PterocarpusMacrocarpusSeeds.jpg|သတ်နာဍူ
File:Burmese Padauk.JPG|ပကဴနာဍူ
File:Padaukdisplay.jpg|ဆုနာဍူ


## နိဿဲ

ကဏ္ဍ:ပ္ကဴဂမၠိုၚ်
နိဒါန်ကထာ (ဂလာန်နိဒါန်)

ဆက်တုဲ ကြက်သ္ဂးကဵုရ၊ အဋ္ဌကထာ မပ္တံကဵု အရထပါဠိဇာတ်ဝွံ ဒူရေနိဒါန် အဝိဒူရေနိဒါန် သန္တိကေနိဒါန် ရဴဝွံ စၞောန်ထ္ၜးကဵု နိဒါန်ပိပြကာတုဲ ပူဂဵုမကတ်လ္ၚတ် ဖ္ဍောတ်သှ်ဇျာဲ ကလၚ်ပၚ်မှိၚ် အဋ္ဌကထာ မပံက်ထ္ၜးကဵုအရထ ပါဠိဇာတ်ဂမၠိုၚ် သ္ပပ္တံနူဘဝ ဗောဓိသတ်မက္တဵုဒှ်တုဲ ဂွံတီကေတ်ဗွဲတၟေၚ်အိုတ်ရ၊ ဟိုတ်ဒှ်သာ်ဂှ်ရ စၞောန်ထ္ၜးကဵု နိဒါန် ပါဠိဇာတ်တုဲ ပိုယ်ပံက်ထ္ၜးကဵု အရထ ပါဠိဇာတ်အိုတ်ရ။ 

ပ္ဍဲဂလာန်နိဒါန် နူကၠာဟွံဂွံစၞောန်ထ္ၜးကဵု နိဒါန်ပိပြကာ ဗွဲတြးဏီ ထေက်ကဵုဒးတီကေတ် အပိုၚ်အခြာနိဒါန်ပိပြကာ သ္ပပ္တံနူဘဝ ဣသိသုမေဓရ။ ကြက်တြးကဵုရ၊ လၟေၚ်ဂလာန်မက္တဵုဒှ် သ္ပပ္တံနူကလိဂွံပယျးဒိုဟ် နူဇရေၚ်တံဇိုၚ်ကျာ်တြဲဒီပၚ်ကဵု စုတိအာနူဘဝသၟိၚ်ဝေသန္တဝ်တုဲ စဵုကဵုက္တဵုဒှ်ကောန်ဒေဝတဴ ပ္ဍဲဍုၚ်သွဝ်တုသိတာဂှ် ကော်ခဴစ "ဒူရေနိဒါန်" ရ။ လၟေၚ်ဂလာန်မက္တဵုဒှ် သ္ပပ္တံနူစုတိစှေ်ကၠုၚ် နူဍုၚ်သွဝ်တုသိတာတုဲ စဵုကဵုမအာစိုပ် သဗ္ဗညုတညာဏ် ပ္ဍဲသၟဝ်တၞံဇြဲဗောဓိဂှ် ကော်ခဴစ "အဝိဒူရေနိဒါန်" ရ၊ ဒၞာဲကျာ်တြဲ မသ္ပဒတဴလဝ် ပ္ဍဲမပ္တံကဵု ဍုၚ်သာရဝှ်တံဂှ်တံဂှ် ကော်ခဴစ " သန္တိကေနိဒါန်" ရ။  

## ၁- ဒူရေနိဒါနကထာ (ဂလာန်ဒူရေနိဒါန်)
ပၞောဝ်ကဵုနိဒါန်ပိပြကာဂမၠိုၚ် ဂလာန်ကြက်သ္ဂးကဵုဂတဝွံ ဒှ်ဂလာန်ဒူရေနိဒါန်ရ။

ကြက်တြးကဵုရ၊ နူဘဒြကဝ်ဝွံ ပ္ဍဲလ္တူပန်အသၚ်ဃဲကဵု ပရဲမွဲမဟာလက်ကဝ်တေံ ဍုၚ်မၞုံယၟု "အမရဝတဳ" နွံတဴရ။ ဗၞးမၞုံယၟု " **သုမေဓ"** မဍိုက်ပေၚ်တဴကေုာံ သာ်ဇကုမဆာဲပြဲ မလေပ်က္တဵုဗဒှ်ကဵုစိုတ်မလျုၚ်ဇြုၚ်သ္ဍိုက် မၞုံကဵုသွက်မသ္ၚေဝ်မၠာ် မၞုံကဵုရုပ်သာ်မကျေဝ်ဂေါဝ်လောန် ဟွံဒးဒုၚ်ဟီုဂရိုဟ် ဟွံဒးဒုၚ်ပဲါ နကဵုဂလာန်မစပ်ကေုာံ ဂကူဇာတ် မၞုံကဵုဇာတ်မသ္အးဇ္ၚး နူလ္ပာ်မိလ္ပာ်မၜါပြကာ စဵုကဵုမအာစိုပ်ထပှ်ဒတောဝ် သ္ပဒတဴဒၟံၚ် ပ္ဍဲဍုၚ်အမရဝတဳဂှ်ရ။ ဗၞးသုမေဓဂှ် ပဲါကၠေံနူကွတ်ဗၞးတုဲ ဟွံပ္တုဲကေၚ်ကာတၞဟ်သ္အာၚ်ရ၊ ကတ်ဗ္တောန်ဗေဒၚ်ပိ မဒှ်ကွတ်ဗၞးဟေၚ်ရ။ ဗၞးသုမေဓဂှ် ပ္ဍဲကာလဃောမဍောတ်သွတ်ဟေၚ် မိကဵုမၜါဒးသ္ပကာဂစိုတ်ရ။ ပ္ဍဲကာလဂှ် အမာတ်မလေပ်ဇၞော်ပၟဝ်ကဵုဗွဝ်ပိုန်ဒြပ်ဗၞးသုမေဓမွဲ ရေၚ်တၠုၚ်နၚ်လိက်စရၚ် မစၟတ်သမ္တီလဝ် ဗွဝ်ပိုန်ဂြပ်တုဲ ပံက်ထ္ၜးကဵုတိုက်ဂြပ် မပေၚ်တဴနကဵုရတ် မပ္တံကဵုထဝ် သြန် မၞိက် ဗၠဲတုဲ " ယွံမၚ်ဗၠာ ပိုန်ဂြပ်မၞုံဗၞတ်ဂလိုၚ်ဝွံ ပိုန်ဂြပ်မိကောန်တၠတံရောၚ်၊ ယွံမၚ်ဗၠာဲ ပိုန်ဂြပ်မၞုံဗၞတ်ဂလိုၚ်ဝွံ ပိုန်ဂြပ် မအံက်ကောန်တၠတံရောၚ်" ရဴဝွံ လၟိၚ်ထ္ၜးကဵုပိုန်ဒြပ် စဵုကဵုထပှ်ဒတောဝ်တုဲ ပိုန်ဂြပ်တံဏအ် တၠအဲ ရပ်စပ်သုၚ်စောဲအာညိ" ရဴဝွံ သ္ဂးရ။

"ပ္ကောံပ္ကေဝ်လဝ်ဗွဝ်ပိုန်ဂြပ်တုဲ မိ မ နော် နာဲ ယာဲတ စဵုကဵုမသထပှ်ဒတောဝ်ဂမၠိုၚ် ကာလမပြာပ်အာဘဝပလိုတ်တေံဂှ် အယာံမာတ်မွဲကသာပ်ကီုလေဝ် ဟွံဂိုၚ်ကေတ်ဏာအိုတ်ရ၊ အဲဒဂိုၚ်ကေတ်ဏာ ပိုန်ဂြပ်တံဏအ်ထေက်ရ" ရဴဝွံ သုမေဓတၠပညာ ချပ်တဴရ။ သုမေဓတၠပညာ အာဂရၚ်ပ္တီကဵုသၟိၚ်တုဲ ကဵုဗ္ဂေတ်ဖံပ္ဍဲဍုၚ်ကဵုဒါန်ကဵုဂကောံမၞိဟ်မဂၠိုၚ်တုဲ သ္ပကၠေံခမဳက္ကိသိရ။ 

ဆက်တုဲ ကြက်သ္ဂးကဵုရ၊ သွက်ဂွံသ္ပပြာကတ်ကဵု အရထအဓိပ္ပါယ်မစပ်ကေုာံ သုမေဓတုဲ ပ္ဍဲဒၞာဲဏအ် အဲဟီုတွံဂလာန် မစပ်ကေုာံ သုမေဓရ။ ချတ်စုတ်ကဵု ဂလာန်ဗ္ကန်ညိရ။ ဂလာန်မစပ်ကေုာံ သုမေဓဂှ် ပ္ဍဲဗုဒ္ဓဝၚ်တေံ ကၠုၚ်လဝ်ဆက်က် ဟွံပိုတ်သ္ကုတ်ကွေံရ။ ၜိုန်ရကၠုၚ်ကီုလေဝ် ဇန်ဖျပ်လဝ်ဂါထာ ထပ်ကဵုထပ်တုဲ ဟိုတ်မကၠုၚ်စိ ဟွံပြာကတ်ဗွဲမ္ဒးရးရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အဲဟီုတွံကဵု ဂလာန် မဆက်စပ်ကေုာံဂါထာ ပ္ဍဲအြကာအကြာဂှ်ရ။  
 နိဒါနကထာ အာစိုပ်ဒတုဲရ။

## နိဿဲ
ဇာတ်မသုန်ကၠံမသုန်စှော်၊ ကၞပ်ပထမ။ ဘဒ္ဒန္တ အဂ္ဂိ။
နဲချူဇမၠေံလိက်မန်

ပ္ဍဲလၟေၚ်ချူလိက်မန် အခိုက်ချူဇမၠေံလိက် နွံ ဂၠိုၚ်ကဵုနဲရ။ မသွဵုကီုဒှ်၊ မဗျဉ်ကီုဒှ်၊ ဂစိုတ်ကီုဒှ် ဗီုပြၚ် ချူဇမၠေံ နာနာသာ် နွံရ။ အခါညးတမၠာမန်တအ် စချူလိက်မန်ဂှ် ဗျဉ်သွဵု ဗွဲမဍာ်ပေၚ် ဖျာပ်ဗဂပ်တုဲဟေၚ် သုၚ်စောဲကၠုၚ်ဏောၚ် ထေၚ်ခယျ ကေတ်ရ။ ဆဂးလေဝ် အခါလၟုဟ်ဝွံ အခိုက်ချူဇမၠေံဟေၚ် ညးညးအဲအဲ သုၚ်စောဲဂၠိုၚ်တိုန်မံၚ်ရ။

## အခိုက်ချူဇမၠေံ မသွဵုဂမၠိုၚ်
မသွဵုလ္ၚဵုဟေၚ် အခိုက်ချူဇမၠေံ နွံရ။ ကျောဝ်ဗဵု ခံက်အၚ်သၟဝ်တေံညိ။ 

## အခိုက်ချူဇမၠေံ မဗျဉ်ဂမၠိုၚ်
အခိုက်ချူဇမၠေံ မဗျဉ် နွံ ၃ သာ်ရ။ မဗျဉ် ၂ မ ဟွံဒးပြံၚ်ဗီုပြၚ်မွဲသာ် ထပ်တုဲချူဂှ် ဒှ်အခိုက်ပထမရ။ 

ဥပမာ။ ။ 

ကာလ တောဲစပ် မဗျဉ် ၂ မဂှ် ယဝ်ရ မဗျဉ်ဗက်လက်ကြဴဂှ် မဒးပြံၚ်ဗီုပြၚ်မဂး ဒှ်အခိုက်ချူဇမၠေံဒုတိယရ။ ပ္ဍဲလိက် ညးကော်ခဴစ 'ဗျဉ်ကၟက်' ဝါ 'ဗျဉ်ကွက်' ရ။ 

ဥပမာ။ ။ 

တောဲစပ် မဗျဉ် ၂ မဂှ်တုဲ ယဝ်ရ မဗျဉ်သီုၜါဂှ် ဗီုပြၚ်ပြံၚ်သၠာဲအာတုဲ တိုန်ဒှ်တိုန် မအခဝ်တၟိမဂး ယၚ်ဝွံ ဒှ်အခိုက်ချူဇမၠေံတတိယရ။ အခိုက်ချူဇမၠေံဝွံ သွက်မလိက်လွဳဗစနူပါဠိဟေၚ် သုၚ်စောဲဂၠိုၚ်အိုတ်ရ။ 

ဥပမာ။ ။ 

## အခိုက်ချူဇမၠေံ ဂစိုတ်ဂမၠိုၚ်

### ဂစိုတ်က
မသွဵုဒဵုကဵု ၈ မ ၁။ အ၊ ၂။ အာ၊ ၃။ အိ၊ ၄။ အု၊ ၅။ အေ၊ ၆။ အော၊ ၇။ အံ၊ ၈။ အို ၜိုန်ရ ပံၚ်တောဲသုၚ်စောဲကဵု ဂစိုတ်က (ဂစိုတ်ကက်) မာန်ကီုလေဝ် မသွဵု အာ ကု မသွဵု အော ၂ မ ဟေၚ် အခိုက်ချူဇမၠေံနွံရ။ ကျောဝ်ဗဵု ဥပမာ သၟဝ်တေံညိ။ 

### ဂစိုတ်ၚ

### ဂစိုတ်မ

ပဲါနူဗီုပြၚ်တအ်ဏအ်တုဲ အခိုက်ဇမၠေံဗီုပြၚ်သၟဝ်ဏအ်လေဝ် အခိုက်ချူ နွံမံၚ်ကီုရ။ 

### ဂစိုတ်ယ

ပဲါနူဗီုပြၚ်တအ်ဏအ်တုဲ အခိုက်ဇမၠေံဗီုပြၚ်သၟဝ်ဏအ်လေဝ် အခိုက်ချူ နွံမံၚ်ကီုရ။ 

### ဂစိုတ်ဝ

### ဂစိုတ်ဟ

ပဲါနူဗီုပြၚ်တအ်ဏအ်တုဲ အခိုက်ဇမၠေံဗီုပြၚ်သၟဝ်ဏအ်လေဝ် အခိုက်ချူ နွံမံၚ်ကီုရ။ 

### ဂစိုတ်အ

ပဲါနူဗီုပြၚ်တအ်ဏအ်တုဲ အခိုက်ဇမၠေံဗီုပြၚ်သၟဝ်ဏအ်လေဝ် အခိုက်ချူ နွံမံၚ်ကီုရ။ 

## နိဿဲ
ပ

**ပ** ()ဂှ် ပၞောဝ်ကဵု ဗျည်မန် ခေတ်တၟိ (၃၅) မဂှ် ဒှ်အက္ခရ် မရနုက်ကဵု ၜါစှ်ောမွဲတုဲ ပ္ဍဲကဵုအရေဝ်မန် မၞုံရမ္သာင်ၜါၜါ ရမ္သာင်သာ ကဵု ရမ္သာင်ဇြိုင်ဂှ်မ္ဂး "ပ" ဂှ် ဒှ်ဗျည်ရမ္သာင်သာတုဲ လုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲဂကောံဗျည်ပထမ။ ရမ္သာင်မန် မွဲဂကောံမနွံပန်ပန်ဂှ် "ပ" နွံ ပ္ဍဲဒၞာဲရမ္သာင်ကၠာအိုတ်၊ ဣဏအ်ဂှ် "ပ" သာ၊ "ဖ" သာဇြိုဟ်၊ "ဗ" ဇြိုင်၊ "ဘ" ဇြိုင်ဇြိုဟ်။

## ဝင်

အက္ခရ် "ပ" ဝွံ နူတမ် ကၠုင်နူ အက္ခရ်ဂြန္ထ နူဒေသဍုင်အိန္ဒိယသၠုင်ကျာ ဗွဲမဂၠိုင်ကော်ခဴစ အက္ခရ်ပလ္လဝ နူအေဒဳ (၅-၆) ဗွဝ်ကၠံရ။ အက္ခရ်ပလ္လဝဂှ် စောန်ဆက်ကၠုင် နူအက္ခရ်ဗြဟ္မဳ။တမ်မူလ အက္ခရ်ဗြဟ္မဳဂှ် တၠပညာတအ် လညာတ်ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်ကီုလေဝ် လညာတ် Georg Bühler မဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ အက္ခရ်ဗြဟ္မဳ နူတမ် မကၠုင်နူသေမိတိစ် (Semitic)ရ။ အတိုင်လညာတ်ညးမ္ဂး ပ္ဍဲၜိုတ် ဘဳသဳ ၆ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဗဗၞးတအ် ကေတ်အက္ခရ်ဂှ်တုဲ ညံင်ဂွံကိတ်ညဳ ကုရမ္သာင်သံသကြိုတ် ကေုာံ ပြကြိုတ်ဂှ် ညးတအ် ဖန်ဗဒှ်လဝ်ရ။ လညာတ်တၠပညာ မပ္တံကဵု G.R. Hunter, S.R. Rao, John Newberry ကေုာံ Krishna Rao တအ် ညာတ်ကေတ် အက္ခရ်ဗြဟ္မဳဂှ် နွံအဆက်တမ် နူကဵု အက္ခရ်/သင်္ကေတအိန္ဒူ (Indus script/Indus symbol) ရ။ 

## နိဿဲ
ပညာသာမိ၊ ကျာ်ဇၞော်ဘာၜဳ ဍုင်လၟိုင်

ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘဒ္ဒန္တပညာသာမိ ဝွံ ဒှ်ကျာ်ဇၞော် နွံပိုန် ဘာမူလဘာၜဳ ၝောံဍုင် (၃) ဍုင်လၟိုင် ။ ကေင်ဖျေဟ်လဝ် လိက်ပရိယတ္တိ ပ္ဍဲဘာဒေါဝ် ကွာန်တံင်ပရင်၊ ဘာသ္ကိုပ်ဍုင် ဍုင်ဇြပ်ဗု တုဲ ကမၠောန်ဒတုဲဖဵု ဒတုဲဖဵုသာသာနဂှ် ကၠောန်ကၠုင်ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ဗီုရေင်တၠုင် ကမၠောန်သဇိုင်ဝန်သာသနာ ဗွဲမဂၠိုင်နွံကီု ဟိုတ်နူမခၞုံချူပကောံ ပြကိုဟ်သ္ကအ်တဲ သွက်ကောန်ပရိယတ်တအ် ဂွံနိဿဲ သီုဖျေဟ်စဳပြးထ္ၜးကဵု ကောန်ကွး ဒါယကာ မှာဇန်တအ်နွံဖဵုပြာကတ်တုဲ တဆိပ်ကြာ အဂ္ဂမဟာပဏ္ဍိတလေဝ် ကလိဂွံသ္ဂောံဒုင်ပူဇဴရ။

## အလံင်ဘဝခမဳ
ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ပညာသာမိဝွံ က္တဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲဇရေင်မိမၜါ နာဲသာယျေန် (သာရင်) မိ မထူ၊ ပ္ဍဲ ကွာန်တံင်ပရင် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ တွဵုရး ဍုင်မန်ရ။ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၃၀၂ ဂိတု ခ္ဍဲသဳ (၁၃) မံက် (15 August, 1940) တ္ၚဲဗြဴဗတိ ရ။

## ဘဝသာမဏဳ
ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၃၁၈ သၞာံ၊ ပသာ် ၁၅ မံက်ဂှ် ဇရင်တမ်ဇိုင်အ္စာ ဥပ္ပဇျယ် ဘဒ္ဒန္တပညာရမ္မ ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘာဒေါဝ် ကွာန်တံင်ပရင် မိကဵုမၜါ သ္ပပစ္စယာနုဂ္ဂဟတုဲ အာစိုပ်ဒဒှ် ဘဝထပိုယ်သာမဏီ မပြဲကီုရ။

## ဘဝခမဳ

နဒဒှ်အ္စာဥပ္ပဇ္ဇျာယ် ကညနိမန်ကေတ် ဘဒ္ဒန္တပညိန္ဒမဟာထရ်ေ မဒှ် ကျာ်ဇၞော်အ္စာတၠဂိုဏ် ဘာသီ ကွာန်တံင်မောံ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်တုဲ ပ္ဍဲအခိင် နူဂယး ၉ နာဍဳ ၃၀ မိနေတ် တ္ၚဲစဲ (၁၃) စွေက် သၞာံ ၁၃၂၂ ဂှ် အာစိုပ်ဒဒှ်ဘဝခမဳ ပ္ဍဲကဏ္ဍသီ ဘာဒေါဝ် ကွာန်တံင်ပရင်ရ။ ဒါယကာ ခမဳ ပစ္စယာနုဂ္ဂဟဂှ် မအံက် နာဲသာယျေန် (သာရင်) ကေုာံ မိအံက် မိမထူတအ်ရ။ ယၟုခမဳဂှ် ပညာသာမိ မဒှ်ရ။

## စရင်ပြကိုဟ် မခၞံချူ

ပြကိုဟ်မထၟံက်လဝ်လ္တူဂမၠိုင်တအ်ဂှ် ချူခၞံပကောံလဝ် နကဵုဘာသာမန်ဖအိုတ်ရ။ 

## စရင်ကတ်ပညာ ကေုာံ အ္စာနိဿဲ
ဇရင်တမ်ဇိုင်အ္စာ

* ဘဒ္ဒန္တပညာရမ္မ ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘာဒေါဝ် ကွာန်တံင်ပရင်ဂှ် ပွမကတ်လ္ၚတ်ကေတ် ပြကိုဟ်သဇိုင်သဒ္ဒါ
* ဘဒ္ဒန္တအရိယဝံသ (သာသနာဓဇဓမ္မာစရိယ) ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘာဂြိုပ် ကွာန်ကအ်လှာ ၊ ပွိုင်ဍုင်မတ်မလီု 
* ဘဒ္ဒန္တဂုဏ (အဂ္ဂမဟာပဏ္ဍိတ) ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘာတိုက် ကွာန်သၞေဟ်ဗ္ဒဝ် တအ်ဂှ် သဒ္ဒါ၊ သင်္ဂဟ၊ ဝိနဲ တအ်ကီု
* ဘဒ္ဒန္တဝဇိရဗုဒ္ဓိ သ္ပပဓာန်တုဲ အ္စာတၞဟ်တအ်ဂမၠိုင် နိဿဲဗက်လိက်နူ ဘာသ္ပဒတဴ ဘာ (ဒေါနခြံအုဌ်) တိုက် ဘုရားကြီး ဒက္ခိဏရာမ တအ်တုဲ 

သၞာံ ၁၃၃၁ ဂှ် ကလိဂွံအံင်ဇၞးကေတ် သာသနာဓဇဓမ္မာစရိယ ရ။

## ပညာမအံင်ဇၞး ကေုာံ သၞာံ
တန်ပထမဍောတ်  သၞာံ ၁၃၂၁

တန်ပထမဒေါဝ် သၞာံ ၁၃၂၄

တန်ပထမဇၞော် သၞာံ ၁၃၂၅ 

တန်သာသနာဓဇဓမ္မာစရိယ သၞာံ ၁၃၃၁ 

## ပွမဗ္တောန်ဖျေဟ်လိက် ပရိယတ်
ပွိုင် ၂၂ သၞာံ (၁၃၃၂-၁၃၅၄) ဂှ် ပ္ဍဲတိုက်လိက်ပရိယတ် ဘာဒေါဝ် ကွာန်တင်ပရင် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ် 

ပွိုင် ၇ သၞာံ (၁၃၅၄-၁၃၆၁) ဂှ် ပ္ဍဲတိုက်လိက်ပရိယတ် ဘာသ္ကိုပ်ဍုင် ဍုင်ဇြပ်ဗု



## တဆိပ်ကြာမဒုင်ဗ္ဂိုန်ပူဇဴဂမၠိိုင်
အဂ္ဂမဟာဂန္ထဝါစကပဏ္ဍိတ - သၞာံ ၁၃၇၅ အဃောမသ္ပဒတဴ တိုက်ပရိယတ္တိ ဘာသ္ကိုပ်ဍုင် ဍုင်ဇြပ်ဗု

အဂ္ဂမဟာပဏ္ဍိတ - သၞာံ ၁၃၇၀ 

## ရေင်တၠုင်သဇိုင်ဝန်သာသနာဂမၠိုင်

* ပ္ဍဲကောံဓရီု ဂကောံဂိုဏ်ပံင်ကောံ အလန်ပထမ၊ ဒုတိယ၊ တတိယ မကၠောန်ဗဒှ်ပ္ဍဲဍုင်ရေဝ် ဗွဲကဆံင်င်တအ်ဂှ် နဒဒှ်အ္စာဝိနဲဓိုရ်ဂှ်လေဝ်ကီု၊ 

* ပ္ဍဲကောံဓရီု ဂကောံဂိုဏ်အလုံသီုဖအိုတ် အလန်စတုတ္ထဂှ် နဒဒှ် သံဃသမ္မုတ္တိ (ညးစၞး သံဃ) ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု၊ တွဵုရးဍုင်မန်ကီု ရေင်တၠုင်ကၠုင်လဝ်ရ။ 
* နာယက ဂကောံညးကောပ်ကာဲ သဘင်သၟာန်သွဟ်လိက် ကလေင်ပထမ (အစိုးရ ပါဠိပထမပြန်) ဍုင်ရေဝ်ဂှ်လေဝ်ကီု
* သြဝါဒအ္စာရိယ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု၊ တွဵုရးဍုင်မန်ဂှ်လေဝ်ကီု
ပရေၚ်ထတ်ယုက်

**ပရေင်ထတ်ယုက် ** ဟီုမ္ဂးဂှ် နကဵု ဂကောံပရေင်ထတ်ယုက်ဂၠးကဝ် (World Health Organization-WHO) ပံက်လဝ် အဓိပ္ပါယ် ＂ဒတန် အလုံမွဲ ခန္ဓကာယ၊ စိတ္တ ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် တတ်ယုက် မံင်ခိုဟ်တုဲ မဟွံမဲ ကု ဂိယဲ (disease)၊ မဟွံခိုင်ဗိုန်တုဲ ဍိုန်လျ (infirmity)ဂှ် ဒှ်ပရေင်ထတ်ယုက် ရ၊၊＂ နကဵုပွံက်အဓိပ္ပါယ်ဂှ် ကာလဓမံက်ရုပ်ရဴကမၠောန်မ္ဂး ဟွံရုမ်ဂပ်ဂးတုဲ ဒးဒုင်ပါ်ပါဲ နွံကီုရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေင်ထတ်ယုက်ဂှ် ဒးပံက်အဓိပ္ပါယ် ＂ပရေင်ထတ်ယုက် ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်အရာ ဍာ်ဒကေဝ် သွက်ဂွံပြံင်လှာဲ ကေုာံ မင်မဲ အရာမဒးဆဵုဂဗ ဇီုကပိုက် ပ္ဍဲကဵုဘဝမၞိဟ်မွဲမွဲ မစပ်ကဵု ပရေင်ခန္ဓကာယ၊ ပရေင်စိုတ် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ်၊၊＂ဗီုဏအ်ထေက်ရောင် ပတိုန်ထ္ၜးရ၊၊ 

## စိုတ်ထတ်ယုက် (mental health)
ဂကောံပရေင်ထတ်ယုက်ဂၠးကဝ် (World Health Organization-WHO) ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် စိုတ်ထတ်ယုက် မြဴသာ်ဝွံရ၊၊ "ဒတန်ဒဒှ် မမံင်စခိုဟ် a state of well-being in which the individual realizes his or her own abilities, can cope with the normal stresses of life, can work productively and fruitfully, and is able to make a contribution to his or her community". Mental Health is not just the absence of mental illness.

Mental illness is described as 'the spectrum of cognitive, emotional, and behavioral conditions that interfere with social and emotional well-being and the lives and productivity of people. Having a mental illness can seriously impair, temporarily or permanently, the mental functioning of a person. Other terms include: 'mental health problem', 'illness', 'disorder', 'dysfunction'.

Roughly one fifth of all adults 18 and over in the US are considered diagnosable with mental illness. Mental illnesses are the leading cause of disability in the US and Canada. Examples include, schizophrenia, ADHD, major depressive disorder, bipolar disorder, anxiety disorder, post-traumatic stress disorder and autism.

Many teens suffer from mental health issues in response to the pressures of society and social problems they encounter. Some of the key mental health issues seen in teens are: depression, eating disorders, and drug abuse. There are many ways to prevent these health issues from occurring such as communicating well with a teen suffering from mental health issues. Mental health can be treated and be attentive to teens' behavior.

&nbsp;Many factors contribute to mental health problems, including:

* Biological factors, such as genes or brain chemistry

* Life experiences, such as trauma or abuse

* Family history of mental health problems

## နိဿဲ
ပရေၚ်မန်ပိုဲ

ဟိုတ်အဲဂွံချူလိက်ဏံ    အဲနာဲဉာဏ်သာဲ ကၠုၚ်နူ ဍုၚ်ဗ္ဂေါ  ဟံသာဝတဳ
အရေဝ် မန်ပိုဲ ပိုဲဒးလ္ၚတ် မုဟိုတ်လဵုဟီုတှ်ေ အရေဝ်ဝေါဟာ ပိုဲဟွံတီနွံဒၠံၚ်ဂၠိုၚ်ကဵုမ​ေရေဝ်
သ္ပမ္ၚဵုထပ်တဲတှ်ေ မၞိဟ်တြုံ ကေုာံမၞိဟ်ဗြဴ ဂှ် ကော်ဗီုလဵုရော ဗမာကော်တှ်ေ(**သတို့သမီး နဲ့ သတို့သား**)
သေံကော် (**เจ้าบ่าว+เจ้าสาว**)     မန်ပိုဲကော်ဗီုလဵုတီတှ်ေလဴကဵုညိ
ပလိုက်၊ က

**ကပလိုက်** (, Burmese: ငါးနှပ်) ဂှ် ကသၟတ်မွဲဂကူတုဲ ကအာယုက်စိုပ်မွဲမ္ဂး နွံ ဇမၠိင်စဵုကဵု ၄၀ ဇြေန်ဒဳမဳတာ၊ ဗွဲမဂၠိုင်မ္ဂး နွံဇမၠိင် ၂၅ ဇြေန်ဒဳမဳတာရ၊၊

## ဂမ္စာဲ ကေုာံ တမ္ၚာ
ကပလိုက် မံင် ပ္ဍဲဒေသဓါတ်ဂမ္တဴ ပ္ဍဲကဵုၜဳအေန်ဒဝ်-ပသဳဖိစ်၊၊ ကပလိုက်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲမွဲဒမြိပ် ဇိုင်သြင်ၜဳအိန္ဒိယ ဍုင်ရးအာရှဂမၠိုင်ရ၊၊ ပ္ဍဲသၞေဟ်ၜဳအိန္ဒိယ၊ သိရိလင်္ကာ၊ ဗေင်္ဂလာဒေသ်၊ ပ္ဍဲၜဳကြုက်သၠုင်ကျာ ကေုာံ ဒေသရးမန်တအ်ဂှ် ရပ်သွံပ္တိတ်ဒၟံင်ရ၊၊

ကပလိုက်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ရပ်ဂွံတုဲ စုတ်ၜဵုတုဲ စဲပ္တိတ် ကဇမ္ကဟ် (ကကှ်ကှ်)တုဲ ပလံင်သွံဒၟံင် အလုံလိုက်ရ၊၊ ကပလိုက်ဍုက်က်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ဍုန်စ သွသောတ် ရိင်င်ဖျးဖျးရ၊၊

## ဗွဝ်ဖျာ ပ္ဍဲဂၠးတိ

ကပလိုက်ဇမ္ကဟ် နူအိန္ဒိယ ပၠုပ်ဒၟံင် ဍုင်ယူကေ ၜိုတ် ၁၃ တာန်ရ၊၊ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၆ ဂှ် ကမ္မရှေန်ယူရောပ် (European Commission) ကၟာတ်လဒဵု ဟွံကဵုအခေါင် ပၠုပ်က မကလောအ်လဝ် နကဵုဍာ်ကလောအ် ကေုာံ စုတ်ကဠာ နူအိန္ဒိယ မကၠောန်ပ္တိတ် နူရုင်စက်တအ်ရ၊၊ ဆဂး ကပလိုက်ဇမ္ကဟ်ဂှ် ကၠောန်ပ္တိတ် နူကဵုရုင်စက် ဟွံသေင် မစဲဗကှ် ပ္ဍဲကဵုသၠာတ်တုဲ ဆကပလိုက်မွဲဟေင် ဂွံအခေါင်ပၠုပ်ရ၊၊  ပ္ဍဲခနေဒါ ပ္ဍဲဍုင် ဗီုကဵုတဝ်ရောန်တဝ် ကဵု မောန်တြေလ် မဒှ်ဍုင် ကောန်အိန္ဒိယမပဒတဴဂၠိုင်တအ်ဂှ် ကပလိုက်ခၞေက် ရာန်ဂွံရ၊၊

## နိဿဲ
ပဝါရဏာဂကောံဂိုဏ်ရာမညနိကာယ

ယွံကျာ်ဇၞော်အ္စာ တၠဂုဏ်အ္စာတံညဂမၠိုၚ်ကျာ် ဆေၚ်စပ်ကဵုပဝါရဏာဏံဝွံ ယဝ်ရယေၚ်ယာ မှာရာမ္ဂး သၠးအခေါၚ် ကဵုသမ္တီကုပိုယ်ဍိုက်တံညိကျာ်။ သၞာံဂတဏံသွက်ဂွံပၠေဝ် ညံၚ်ဂွံဒးရး ညံၚ်ဂွံဍိုက်ပေၚ်ပိုယ်ဍိက်တံ အောပ်မာဇံသဝ် လ္ၚောဝ်ပ္တီဏာရကျာ်။ (ဂကောံရာမညနိကာယ သံဃာနုဂ္ဂဟ အလုံဒေသရးမန်)

## ပဝါရဏာဂမၠိုၚ် (၁၃၆၈)

## နိဿဲ
ပသာ် (ဂစေံ)

ပသာ် () ဒှ်ဂကူဂစေံ ဇိုင်ဂၠိင် ကအ်ဂၠိင် မမံင်ဇိုင်ဍာ် မတုပ်ညံင် ပံက် မလုပ်လၟုဟ် ဂကောံဗဳဇ Ardeidae (ပံက်)မွဲ၊ တုဲပၠန် ဒတန်တမ်မူလ ဂစေံပသာ်ဝွံ ကၠုင်နူ အာရှ၊ ယူရောပ် ကေုာံ အဖရိက မဒှ်ဒၞာဲ တိဍာ် မဍုက်ဍေက်တအ်ရ၊၊ ဂစေံပသာ်ဂှ် ဒှ်ဂကူဂစေံ မပတဴ ပ္ဍဲတိဍာ်ဍုက်ဍေက် မပ္တံကဵု ကၟာ၊ ကြုင် ကေုာံ ဇိုင်ၜဳတအ်ရ၊၊ ဍေဟ်သတ်ဍာ် မပ္တံက၊ ၚဴတအ်တုဲ နကဵုမဒတဴဒၟံင် ဇိုင်ဍာ်တုဲ ဗက်ရပ်ၜံက်စရ၊၊ 

ပသာ်ဝွံ ပ္ဍဲကဵုဒၞာဲလ္ၚဵု ကော်စ အသာ်၊ တုဲပၠန် ဒေသလ္ၚဵု ကော်စ အသာတ်၊၊ အရာလဵု မဒှ်ဍာံဂှ် ဟွံတီကၠးကၠးရ၊၊

ကာလဒတဴဒၟံင်မ္ဂး နွံသမၠုင် စဵုကဵု ၁ မဳတာ၊ ပသာ်ဇၞော်ဇၞော် နွံလျိုင် နူကဵု ၁ စဵုကဵု ၂ ကဳလဝ် (2.2 to 4.4 lb)၊၊ က္ဍိုပ် ကေုာံ ကအ် ဍေဟ် အသာ် ဗုတုဲ အသာ်လမ္စံက် နွံ နူလတူမတ် တိတ်အာ ဂၠံင်လက္ကရဴ၊ ပ္ဍဲကအ်ဂှ် အသာ်လမ္စံက် မသက်စှ်ေဒၟံင်ရ၊၊ ဇကု ကဵု သၞေင်ဂှ် ဒှ်အသာ်ပတေင်၊ လတူ ကဵု သၟဝ်ဂှ် နွံအသာ်ပတေင်ဗုဗု ကေုာံ အသာ်လမ္စံက်လေဝ် နွံညိညကီုရ၊၊ နွံကဵု ခၟူဂၠိင်င် ကေက်က် အသာ်ပေန်-ဍာ်မိတ်၊ တုဲ ဇိုင်ဍေဟ် ဒှ်အသာ် ဒမျိုင် (brown)၊၊ 

ဂစေံပသာ် ဖျေဟ်ခမာဲ ပ္ဍဲအခိင်တမ်သၞာံ ပ္ဍဲကဵုခပေါဲ၊ ဗွဲမဂၠိုင် ဍေဟ်ဒက်ခပေါဲ လတူတၞံဆုသၠုင်င်၊ ဍေဟ်မလေပ်ဖျေဟ်ခမာဲ အကြာ ပိမ ကဵု မသုန်မ၊၊ ခမာဲဍေဟ် ဒှ်အသာ် သၚေက် ၜတ်တ် (bluish-green)၊ ဂစေံၝောအ်ကီု သီုကဵုကၟက် လဒပ်ခမာဲ ၜိုတ် ၂၅ တ္ၚဲ၊ တုဲ ကာလကောန်ဍတ်ကၠုင်မ္ဂး ၝောအ်ကီု သီုကဵု ကၟက် ဗ္စကောန် ပွိုင် ၇-၈ သတ္တဟ၊၊ ကောန်ဍေဟ်တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဒုင်ဒဝ်ဘဲဒဏ်ဂံက် ဟွံမာန်တုဲ ဒးချိုတ် ဟိုတ်နူဘဲဂံင် ပ္ဍဲအခိင်ဂံက်၊ ယဝ်ရ ၜက်သၞာံမ္ဂး အာယုက်ဍေဟ်တအ် နွံ ၜိုတ် ၅ သၞာံ၊၊


File:Ardea cinerea 0144 (26380369151).jpg|thumb|ပသာ် ဃိုင်လဝ် ကပေါတ် သွက်ဂွံ ဒက်ခပေါဲ ဗီုနူကဵု ဍုင်သတံက်ဟောမ်၊ သွိတ်ဒေန်၊၊
File:Ardea cinerea EM1B6310 (32537479024).jpg|thumb|ပသာ် လတူခပေါဲ ပ္ဍဲဍုင်သတံက်ဟောမ်၊ သွိတ်ဒေန် 
File:Ardea cinerea EM1B2923 (35309122776).jpg|thumb|ပသာ် ဗစဒၟံင်စၞ ကုကောန် ပ္ဍဲခပေါဲ ပ္ဍဲဍုင်သတံက်ဟောမ်၊ သွိတ်ဒေန်
File:Ardea cinerea MWNH 1927.JPG|thumb|ခမာဲပသာ် နူကဵု တိုက်ထ္ၜး Museum Wiesbaden
File:Grey Heron, Leighton Moss.jpg|thumb|ပသာ် ဗီုမၚိတ်စဒၟံင် ဓလုင်
File:Grey heron stalking its prey in Nyborg, Denmark.jpg|thumb|ပသာ် မင်ရပ်စ က ပ္ဍဲကဵု ထၜိုင်နန်နုဗဝ်၊ ဍုင်ဒိန်မက်၊၊



## နိဿဲ
ပရေင်အရေဝ်ဘာသာ

**အလာဲ**မုရော 
**ဏေအ်မာဲဆာဲသမုတ်**ဣဏံလိခ်ချူ ဟွံသေင်ပုတ်
**ဏေ်ဃေ သမုတ် ဆာဲမာဲ**ဣဏံလိခ်ချူ သေင်ဟာ
**'နာန်ဃေအလာဲ**ဣတေံမုရော
**နာန်ဃေတအ်**ဣတေံဒှ်ခုင်စပုင်ဟာ
**ဍိချာန် ပေန်ခြောဝ်**အဲဒှ်အ္စာမှောံရ
**ခေါပေန်မဝ်**ညးဒှ်အ္စာဂဥုဲရ(အ္စာသဝ်)
**ခပ်ဃုန်**တင်ဂုဏ်ရ
**ပွေါတ်ထံင်**ဗုင်ဂိ
**ထ္ထေဂျေပ်မာဲ**ဗှေ်ဂိဟာ
**ဖူတ်ထာဲဍာဲ့မာဲ**ဟီုသေံဂွံဟာ
**မာဲပေန်အလာဲ**မုဟွံဒှ်ပုတ်
**ကေန်ခေါ(ဝ)ယျင်**စပုင်တုဲရဟာ
**ခါန်သာန်င်**အရေဝ်ဗ္ကန်
**ရောရာတ်(က)ထ္ထေမာတ်(က)**ပိုဲဆာန်ဗှေ်ကွေံ
 **ထာမ်မာဲမာဲ့မား**
မုဟိုတ်ဟွံကၠုၚ်ေရာ
**ထာမ်မာဲခေါမားချာ** (သာဲ)
မုဟိုတ် ညးကၠုၚ်လ္ဇုဲမံၚ်ရော

**ထာမ်မာဲဃုန်ဖောတ်ယျၚ်နာန်**
မုဟိုတ်နာဲဟီုဏံရော
**ထာမ်မာဲ့ဒပ်** မုဟိုတ် ဟွံသွဟ်ရော

**ထာမ်မာဲဃုန်ထာမ်ယျၚ်နာန်**
မုဟိုတ်နာဲကေၠာန်ဗီုဏံရော

**ထာမ်မာဲ့ဒပ်**
 မုဟိုတ် ဟွံသွဟ်ရော
**ဒေဝ်၂ထာမ်မာဲ** ဆဂး မုဟိုတ်ရော

**အာထာမ်မာဲမာန်ၚာဲ့ခေျန်ဏေအ်**
အာမုဟိုတ်ေဍံလောဲသွာဗီုဏံရော

**ထာမ်မာဲဃုန်မာဲ့ဍဳစာဲ**
မုဟိုတ်နာဲဟွံမိပ်စိုတ်ရော

**ထာမ်မာဲစမာဲ့ခစာဲ** မူဟိုတ်စာန် ဟွံကၠုိဟ်ရော
**ထာမ်မာဲလ္လေ (ရေ)** မုဟိုတ်ရောထာမ်မာဲယျၚ်မာဲပဲါ မုဟိုတ် ဟွံအာဏီရော
**ထာမ်မာဲတံၚ်ၜံက်**
မုဟိုတ် ဒးဟီုရော
**ထာမ်မာဲ ရေၚ်(ယ) မာတ်(က်)** မုဟိုတ် ပရောဂၠိုၚ်ရေ

= လိက်သေံตัวอักษรไทย =

ချူမိအိုစု့ကဲ့
ပါင်မ္ၚဵု၊ ပြင်ၜဳ

**ပြင်ၜဳပါင်မ္ၚဵု** () ဝွံ နွံဗဒါဲ ကွာန်မ္ၚဵုဇၞော်၊ ဍုင်ခေါဇာ၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ တွဵုရးဍုင်မန်ရ။ ပြင်ၜဳဝွံ ဟိုတ်နူ နွံဗဒါဲ ကွာန်မသ္ၚာ မဒှ်ပါင်ၜဳ မလုပ်ကွာန်မသ္ၚာတုဲ ကိုပ်ကၠာဂှ် ညးကော်စ ပြင်ၜဳပါင်မသ္ၚာ (ဗီုပတိတ်ရမ္သာင်၊ ရမ္သာင်ဇြိုင်ဟ၊ ပံင်ကဵု သွဵု အာ နကဵုရမ္သာင်ဇြိုင်) ရ။ မသ္ၚာ ဂှ် ဟိုတ်နူ ညးဒေသတအ် ဟွံကၠိုဟ်အဓိပ္ပါယ်တုဲ ညးသၠာဲထောအ်ယၟု ကွာန်မ္ၚဵုတုဲ ပါင်ၜဳဂှ်လေဝ် ဒှ်အာ ပြင်ၜဳပါင်မ္ၚဵု ရ။ ပြင်ၜဳပါင်မ္ၚဵုဝွံ နူဍုင်ရေဝ် နွံ ၂၀တိုင်။ ပြင်ၜဳဂှ် စဵုစိုပ်ကြုင်မင်ဂၠန်တုဲ သီုဖအိုတ် နွံ ၈ တိုင်ဒှ်ရ။

## ပရေင်ဇၞော်မောဝ်
ပ္ဍဲဒေသ ပြင်ၜဳပါင်မ္ၚဵုဝွံ ကၠာဟွံစိုပ် သၞာံ ၂၀၀၈ ဂှ် နကဵုအလဵုအသဳဗၟာတအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ဒေသလမ္စံက်တုဲ မၞိဟ်အာကၠုင် အောန်ဗွဲမလောန်ကီုလေဝ် ပ္ဍဲသၞာံၜိုတ် ၂၀၁၇ ဂှ်မ္ဂး ပ္ဍဲကၟာတ်ရုင်မ္ဂး မွဲမွဲတ္ၚဲ မၞိဟ်ၜိုတ် ၅၀၀၀ ကၠုင်ဝေင်ဒၟံင်ရ။ တၞဟ်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ပရေင်သဘာဝ ကေုာံ ပရေင်အးဇ္ၚးပြင်ၜဳပါင်မ္ၚဵုတုဲ နူစသၞာံ ၂၀၁၇ မၞိဟ်စၞးကၠတ်ထဝ် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ် ၅ တၠ၊ သကိုပ်ပကင်ရင်ပွိုင်ဍုင်တအ်ဂှ် စွံလဝ် နဒဒှ် ပ္ဍဲဂကောံသဘာပတိတုဲ နကဵုမၞိဟ်စၞးနူဌာနနာနာ၊ ဂကောံညးဍုင်ကွာန်တအ် ပစၞးတုဲ နကဵု မၞိဟ် ၂၂ တၠဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် ဂကောံမင်မဲ ပြင်ၜဳပါင်မ္ၚဵု ရ။ တုဲပၠန် နူကဵု ကမ္မဏဳ Aurum Company Limited ဂှ် ဓလိုက်တမ်ရိုဟ်သြန်ဒဝ်လာ ၁၂ တာန်တုဲ သြိုင်တာဲဇၞူဗင်ဂလဝ်၊ ရုင်၊ ဒၞာဲပါကေန်ကွဳစက်၊ ကၟာၜိင်ဍာ်တအ်ဂှ် ဆက်သြိုင်အာဒၟံင်ရ။ 

## နိဿဲ
ပုညသာင် (သၟာလက်ပၠုဲ)

**သၟာလက်ပၠုဲ ပုညသာၚ်** () (Burmese: ပုညစိုင်း) ဝွံ ဒှ်ဂကူမန် ဇာတိ ကွာန်ကအ်မိတ် ပွိုင်တက်ကအ်ဗိန် ပွိုင်ဍုင်ကအ်ကြိက် မဒှ်သၟာလက်ပၠုဲလျိုင်ဝှေတ်တာဝုက်(featherweight)မွဲရ၊၊ နူညးတေအ် ကလိဂွံအာယုက် (၈) ဂိတုဂှ် ကရောမ်မွဲစွံ ကုမိမညးတေအ်ဂှ် ပြံင်အာမံင် ဍုင်နယူဇြဳလာန်တုဲ ဒှ်ကောန်ဍုင်နယူဇြဳလာန်မွဲတၠရ၊၊ ပုညသာင် ဇၞော်ဂေါဝ်လဝ် ပ္ဍဲကွာန်ဂလေန်အေန်နေသ် (Glen Innes)၊ အံက်လာန် (Auckland) ဍုင်နယူဇြဳလာန်၊၊ ဟိုတ်နူဝါသနာ လက်ပၠုဲတုဲ လုပ်ဗတောန် လက်ပၠုဲ ဂွံမွဲသၞာံ နူကဵု ONE Championship ဒးစိုတ် လတူအစောမ်စရာဲလက်ပၠုဲညးတေအ်ရ၊၊ မိက်ဂွံ တက်လက်ပၠုဲ အခိုက်အာရှတုဲ အစာလက်ပၠုဲသေံ Mike Ikilei ကော်ဘိက် ပုညသာင် သွက်ဂွံလုပ် ကလာပ်လက်ပၠုဲညး Bali MMA ပ္ဍဲဍုင်အေန်ဒဝ်နဳရှာ တကအ်ပါလဳတုဲ နူသၞာံ ၂၀၁၈ ဂှ် ပုညသာင် အာမံင် ပ္ဍဲကလာပ်ဂှ်ရ၊၊

## စၟတ်သမ္တီ ပေါဲဂမၠိုင်

## နိဿဲ

ကဏ္ဍ:ကဏ္ဍအဓိက!
ကဏ္ဍ:BEHM
ပူဂဵုမရာဒၞာမိက်ကဵုဒဒှ်ကျာ်

သွက်ဂွံချူစုတ်ဗွဲတြး

လိက်ပရေၚ်ဝွံ ဒှ်လိက်ကံက်နုက်ပတိတ် နူလိက်ကၞပ် ဇာတ်မသုန်ကၠံမသုန်စှော် နကဵုဘာသာမန် (ကၞပ်ပဌမ) တက်တြးပတိတ်ပ္ဍဲသၞာံ ၁၃၇၉ (သာသနာ ၂၅၆၁) ညးချူခၞံ ဘဒ္ဒန္တ အဂ္ဂိဇိန နွံပိုန်ဘာ ဘာအၚ်ခေဝ်၊ ကွာန်အၚ်ခေဝ် ပွိုၚ်ဍုၚ်ဇြပ်ဗုမဒှ်ရ။ တၚ်ဂၞေၚ်တအ်ဂှ် ပ္ဍဲကဏ္ဍဂလာန်ပရောသုမေဓ မၞုံမုက်လိက် ၂၇ တအ်ဂှ် ဂွံကတ်ဗှ်လ္ၚတ်ကေတ်ရ။ လိက်ပရောဝွံ ပ္ဍဲက္ဍိုပ်လိက်သၟတ်မ္ဂး "**ပူဂဵုမရာဒၞာမိက်ကဵုဒဒှ်ကျာ်ဂှ်** ပါ်ချူပတိတ်လဝ်တုဲ ချူပတိတ်လဝ် ဗွဲ လက်သဏ် (၈) ပြကာ အတိုၚ်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ။

၁။ ဒးဒှ်ဘဝမၞိဟ်ကီု

၂။ ဒးဒှ်တြုံဇေတ်တ်ကီု

၃။ ဒးတန်တိဟိုတ်ပဋိသန္ဓိကီု

၄။ ဒးဆဵုညာတ်ကျာ်တြဲမၞုံကဵုလမျီုမပြာကတ်ကီု

၅။ ဒးဒှ်ခမဳဣိသိကီု

၆။ ဒးဍိုက်ပေၚ်ကဵု ဂုဏ်ဇျာန်၊ အဘိညာန်ကီု

၇။ ဒးပ္တုဲလဝ်စရၚ်ဓရ်ကုသဵု ဇရေၚ်ကျာ်တြဲ လောန်န်ကာဲကာဲကီု

၈။ ပၟိက်ဆန္ဒမိက်ဂွံဒှ်ကျာ်မသ္ကေက်သ္ကာကီု။ 

ဟိုတ်နူဂုဏ် (၈) ပြကာဏံ ပံၚ်ကောံညဳသာတုဲ ရာဒနာမိက်ကျာ်ဍိုက်ပေၚ်ရ။ 

### ဒးဒှ်ဘဝမၞိဟ်
တန်တဴဒၟံၚ်ပ္ဍဲဘဝမၞိဟ်တုဲ ညးမရာဒၞာမိက်ကဵုဒဒှ်ကျာ်ဂှ် ရာဒၞာဍိုက်ပေၚ်ဟေၚ်ရ။ နာ်ကီု သ္ပဝ်ကီု ဒေဝတဴကီု ရာဒနာဟွံဍိုက်ပေၚ်ရ။ 

### ဒးဒှ်တြုံဇေတ်တ်
ၜိုန်ရကလိဂွံဒှ်ဘဝမၞိဟ်ကီုလေဝ် ညးမတန်တဴဒၟံၚ် ပ္ဍဲအယောၚ်အလာတြုံဟေၚ် ရာဒၞာဍိုက်ပေၚ်ရ။ မၞိဟ်ဗြဴကီု နပုံ ခမၞုဲ ဥဘတောဗျဉ်ကီု ရာဒၞာဟွံဍိုက်ပေၚ်ရ။ 

### ဒးတန်တိဟိုတ်ပဋိသန္ဓိ
ၜိုန်ရဒှ်မၞိဟ်တြုံကီုလေဝ် ပ္ဍဲဘဝဂှ် ညးမဍိုက်ပေၚ်ကေုာံ တိဟိုတ်ပဋိသန္ဓိ မဒှ်ဟိုတ်သွက်ဂွံအာစိုပ်အရဟတ္တဖဵုဟေၚ် ရာဒၞာဍိုက်ပေၚ်ရ၊ ပူဂဵုဒုဂ္ဂတိအဟိုတ် သုဂတိအဟိုတ် ဒွိဟိုတ်တံဂှ် ရာဒၞာဟွံဍိုက်ပေၚ်ရ။ 

### ဒးဆဵုညာတ်ကျာ်တြဲမၞုံကဵုလမျီုမပြာကတ်
ညးမဍိုက်ပေၚ်တိဟိုတ် ပဋိသန္ဓိဂှ်လေဝ် ညးမရာဒၞာမိက် ပ္ဍဲဇရေၚ်ကျာ်တြဲ မဂျိုၚ်ဒၟံၚ်လမျီု မၞုံပြာကတ်ဂှ်ဟေၚ် ရာဒၞာဍိုက်ပေၚ်ရ၊ ညးမရာဒၞာ ပ္ဍဲကျာ်တြဲ မသ္ပပရိနိဗ္ဗာန်တုဲကီု ပ္ဍဲဇရေၚ်စေတဳကီု ပ္ဍဲတံဇြဲကီု ရာဒၞာ ဟွံဍိုက်ပေၚ်ရ။ 

### ဒးဒှ်ခမဳဣိသိ
ညးမရာဒၞာ ပ္ဍဲဇရေၚ်ကျာ်တြဲဂှ်လေဝ် ညးမတန်တဴ ပ္ဍဲအယောၚ်အလာခမဳဣိသိဂှ်လေဝ် ညးမကလိဂွံအဘိညာဏ်မသုန် သမာပတ်ဒ္စာံဂှ်ဟေၚ် ရာဒၞာမိက်ဍိုက်ပေၚ်ရ။

### ဒးဍိုက်ပေၚ်ကဵု ဂုဏ်ဇျာန်၊ အဘိညာန်ကီု
ညးဟွံဍိုက်ပေၚ်ကေုာံအဘိညာန်မသုန် သမာပတ်ဒ္စာံဂှ် ရာဒၞာမိက် ဟွံဍိုက်ပေၚ်ရ၊ ညးမဍိုက်ပေၚ်ကေုာံ အဘိညာန်မသုန် သမာပတ်ဒ္စာံဂှ်လေဝ် ဒးသၠးလမျီုဇကု ကဵုကျာ်တြဲရ။

### ဒးပ္တုဲလဝ်စရၚ်ဓရ်ကုသဵု ဇရေၚ်ကျာ်တြဲ လောန်န်ကာဲကာဲ
ပူဂဵုမဍိုက်ပေၚ်တဴကေုာံကေၚ်ကာကုသဵု မဂပ်ဝ်ပ္တုဲလဝ်လောန်န်ကာဲကာဲဂှ်ဟေၚ် ရာဒၞာမိက်ဍိုက်ပေၚ်ရ၊ ညးမၞုံကဵုကုသဵုသာမညဂှ် ရာဒၞာမိက်ဟွံဍိုက်ပေၚ်ရ၊ 

### ပၟိက်ဆန္ဒမိက်ဂွံဒှ်ကျာ်မသ္ကေက်သ္ကာ
ညးမၞုံကဵုကေၚ်ကာ ကုသဵုမဂပ်ဝ်ပ္တုဲလဝ် လောန်န်ကာဲကာဲဂှ်လေဝ် ညးမၞုံပၟိက်ဆန္ဒ၊ ပ္တိတ်ဇြဟတ် လွဳပရာ ဂၠာဲသ္ၚေဝ်ဓရ် မလေပ်သ္ပကဵုသွက်ဂွံဒှ်ကျာ် ဇၞော်ကဵုဇြဟတ်ဂှ်ဟေၚ် ရာဒၞာမိက်ဍိုက်ပေၚ်ရ၊ ပူဂဵုသ္အာၚ်နူဂှ် ရာဒၞာမိက် ဟွံဍိုက်ပေၚ်ရ။ 

## နိဿဲ
ပေါတ်။တၞမ်

## လွပ်
တၞမ်ပေါတ်ဝွံ မၞိဟ်ကၠာတေံ ညးတအ် ဗာ်စန်လဝ်တုဲ ညးတုၚ်ထောံလဝ် ပ္ဍဲဍာ် စဵုကဵု သၞော်ဍေံဖောဝ်တုဲ ညးကေတ်ပတိုန်နၚ် ဖျုန်ဍေံဖောဝ်ဝ်ဂှ် ညးလမိုတ်ထောံမ္ဂး သှ်ေဆလတေၚ်ဍေံဇုက်က်တအ်ဂှ်ဟေၚ် ညးၜန်သ္ပဇုက်ရ၊၊
မပ္တမ် ကဵုဇုက်ဍောတ်တ် ဇုက်ဇၞောက်က်တအ်ဂှ် ညးတအ်ၜန်တုဲ ဒှ်ကၠုၚ် ဇုက်ပေါတ်ခိုၚ်ၚ်မွဲတၞုၚ်မာန်ရ၊၊ မၞိဟ်ကၠာတေံ စနူဒက်ဂၠဴဒှ်တမ်
ညးတအ် စကာကၠုၚ် ဇုက်တၞမ်ပေါတ်ဝွံရ၊၊

သအာၚ်နူဂှ် တၞးဍေံ ၜှ်ဖ္ဍုက်ဍာ်တုဲ လတာတ်မ္ဂး ထဠိန်တိတ်ကၠုၚ်ဂှ် သ္ဂောံဆဵုကေတ်ရ၊၊ ဍာ်ဍေံထဠိန်ထဠိန်ဂှ် ပေါတ်ဓဇိုတ်ဒ္ၚောဝ်တအ် ခိုဟ်လအိတ်ရ၊၊ တၞးဍေံ ဗွဲမဂၠိုၚ် တမ္ၚာတအ်ဓဇိုတ်စ ဒ္ၚောဝ်မတ်ဗၠိုပ်ကရ၊၊

## လက္ချဏ်
တၞမ်ပေါတ်ဂှ်မၞုံသမၠုၚ်ဗၞတ်ၜိုတ်ဂၞိၚ်မၞိဟ်တအ်နွံရ သၠုၚ်ခိုဟ်ဟ်မ္ဂး ဗၞတ်ၜိုတ်သြိုဟ်မၞိဟ်တအ်လေဝ်နွံမာန်ကီုတုဲ တၞးဍေံ ဟရာပ်ဟရာပ်ဟဗြဟဗြ မဍေံကြံၚ်ၚ် နကဵုဗွိုက်လတက်မၞိဟ်တအ်လုက်စုက်ဒးမ္ဂး မဍေံကလှ်စၚ်ဗာန်ဗက်အာဖအိုတ်ရ။
တၞမ်ပေါတ်ဝွံ နွံမွဲဂကူဓဝ်ဟွံသေၚ်တုဲ သအာၚ်နူ ပေါတ်အရိုၚ်ဂှ် ပေါတ်တိလေဝ် နွံမွဲဂကူဏီရ။

## ဒေသ
တၞမ်ပေါတ်ဝွံ ဂွံဆဵုကေတ်လဝ် ပ္ဍဲဒေသကၞောတ်ၜဳရေဝ်ဂၠိုၚ်အိုတ်တုဲ လပါ်ဒေသပွိုၚ်ဍုၚ်လှာဒကှ်လေဝ်ဆဵု ဂွံကေတ်မာန်ကီုရ။
ပြကိုဟ်တဒ္ဓိတ် (၆၂) သုတ်၊သုတ်စဥ်

## ၁။ ဝါဏာ ပစ္စေ
ပ္ဍဲအရထ အပစ္စ ဖျေံကဵုဏပစ္စယ် ဗွဲလ္ၚဵု။ 

ပယိုက်တုန် - မပတမ် **ဝါသိဌော၊ ဝါသိဌာ၊ ဝါသိဌံ**။

(ဝါသဒ္ဒါဝွံ - မၞုံအရထဝိကပ်။ (မွဲနယ်တုန်၊ မၞုံအရထ သမုစ္စယရောၚ်။)

## ၂။ ဏာယန ဏာန ဝစ္ဆာဒိတော
ပ္ဍဲအရာထ အပစ္စ နူမတမ် ဝစ္ဆသဒ္ဒါ ဖျေံကဵုဏာယနပစ္စယ် ဏာနပစ္စယ် ဗွဲလ္ၚဵု။

ပယိုက်တုန် - မပတမ် **ဝစ္ဆာယနော၊ ဝစ္ဆာနော**။

## ၃။ ဏေယျော ကတ္တိကာဒဳဟိ
ပ္ဍဲအရထအပစ္စ နူမပတမ်ကတ္တိကာသဒ္ဒါ မတွံဣထ္ထဳလိၚ် ဖျေံကဵုဏေယျပစ္စ ဗွဲလ္ၚဵု။

ပယိုက်တုန် - မပတမ် **ကတ္တိကေယျော**။

### နယောဂဝိဘာဂသဒ္ဒါမ္ဂး - ဏေယျော
ပ္ဍဲမပတမ် အရထအရဟကီုလေဝ် ဖျေံကဵုဏေယျပစ္စယ် ပ္ဍဲမတမ် အရထအရဟကီုလေဝ် ဖျေံကဵုဏေယျပစ္စယ် ဗွဲလ္ၚဵု။ 

ပယိုက်တုန် မပတမ် - **ဒက္ခိဏေယျော**။

## ၄။ အတော ဏိ ဝါ
ပ္ဍဲအရထအပစ္စ နူသဒ္ဒါမၞုံလအိတ်ဍေံ အကာရန် ဖျေံကဵုဏိပစ္စယ် ဗွဲလ္ၚဵု။

ပယိုက်တုန် - မပတမ် **ဒက္ခိ**။

### နဝါသဒ္ဒါ
ပ္ဍဲအရထအပစ္စ ဖျေံကဵုဏိကပစ္စယ် ဏျပစ္စယ်ဗွဲလ္ၚဵု။

ပယိုက်တုန် မပတမ် - **သကျပုတ္တိကော၊ အာဒိစ္စော** ရူ။
ပြကိုဟ်ဂၞန်ကေုာံ ကမၠောန်သွံရာန်

## (က) နိဒါန်
ပဉ္စဂုန္နံ-အဟံဝန္ဒာမိ၊ အဲလ္ၚောတ်တုဲအဴ သွက်သောတုဇန် ကောန်ဂကူမန်၊ ဂွံစေန်ဆက်အဵု- ဒဵုကောန်စဴစေက်- ဂွံဒှ်ဒတုဲကွိုန်- ပိုန်ဒြပ်သန်ထဝ်-အဲလဝ်မေတ္တာ သက္ကရာဇ်တၞံ လ္ၚီပိကၠန်ပၠန် ပန်စှော်မသုန် ဂိတုဝှ်ပြဲ မွဲမံက်ဂှ်ကၠာ-ချူအာစိုပ်ဒတုဲ အဲခမဳချာဲ နာဲပုပ္ဖပၠန် ဃောတန်တဴဆက် ကွာန်သက်ဂးမှာ ဘာဝိဟာတြေံ ချူဂၞန်ကၠာ သၚ်္ချာတၟော် ကော်ဂးသွံရာန် ပ္ဍဲဂလာန်လောကဳ သ္ၚေဝ်ဂၠာဲပိုန်ဒြပ် ပိုန်ဒြပ်ဂၠိုၚ်ဇဳ ညံၚ်ဍာ်ၜဳလှာ ပိုန်ဇၞော်ဒြပ်လှဲ စဖဲညာဏ်ဂၠိုၚ် ကျိုၚ်ကျဝ်ရောအိုတ် ဟိုတ်နူစဳကၠး ဂွံဒြပ်တုဲဟေၚ် ပြောၚ်စေတနာ သဒ္ဓါဇြုၚ်ဂွုပစ္စုပ္ပန်ကၠာ ဒါနသဳလ ဘာဝနာၜါ ကဵုဂွံတန်ပၠန် ပ္ဍဲခန္ဓညိ သံသာဇွောံမ ဒါနဇိုန်ကဵု သီလရုပ်ဂေါဝ် ကျောဝ်ဗဵုရောဖဲ ဘာဝနာညာဏ် ဇျာန်သီုပညာ ဗွဲအနာဂတ် စၟတ်ဨကန္တာ ဂွံဒုၚ်စသိုၚ် ဂၠိုၚ်ကဵုဘဝ ကဵုဂွံတီပြဲ ပ္ဍဲကဵုခန္ဓ နွံဂုန်ဂၠိုၚ်သာ် ကျာ်တြဲတွံလဝ် သမ္တီလဝ်သ္တိုန် အိုတ်ဇန်တြုံဗြဴ ဂွံပိုန်တုဲဆက် သွက်အနာဂတ် မှတ်လွဳပရာ ဂွံတိုန်ဇူသွိၚ် တာဝတိံသာ သၞိၚ်ပြာသာဒ်သွဝ် အံသဝ်ပြာထာ နညာဏ်ပညာ ချပ်ဗ္စာညိ တီဟိုတ်ဖိုလ်ရောၚ် ဟွံဍောၚ်စိုတ်ကၠာ နဓဝ်မေတ္တာ ဖတိုက်ဖ္အောဝ်ဏာရောၚ်မိဂ္ဂး။

*နာမဘိက္ခု-ပုပ္ဖရမ္မ။*

## မာတိကာ

၁။ အခန်ညးကတ်ဗ္တောန်ကတ်လ္ၚတ်

၂။ သွက်ညးကတ်ဗ္တောန်ဒးလ္ၚတ်

၃။ ခန်ညးကတ်ဗ္တောန်သ္ဒးလ္ၚတ်စၟတ်သမ္တီ

၄။ ခန်ညးကတ်ဗ္တောန်သ္ဒးလ္ၚတ်စၟတ်သမ္တီ

၅။ လက်သန်ဂၞန်မသုန် ဂကူဂပ်ဝ်စၟတ်သမ္တီ

၆။ စၞောန်ထ္ၜးကဵုနဲပံၚ်

၇။ စၞောန်ထ္ၜးကဵုနဲနုက်

၈။ စၞောန်ထ္ၜးကဵုနဲပၟဝ်

၉။ စၞောန်ထ္ၜးကဵုနဲစ

၁၀။ စၞောန်ထ္ၜးကဵုနဲပံၚ် ဒကေဝ်ကဵုခတှေ်

၁၁။ စၞောန်ထ္ၜးကဵုနဲနုက် ဒကေဝ်ကဵုခတှေ်

၁၂။ စၞောန်ထ္ၜးကဵုနဲပၟဝ် ဒကေဝ်ကဵုခတှေ်

၁၃။ စၞောန်ထ္ၜးကဵုနဲစ ဒကေဝ်ကဵုခတှေ် 

၁၄။ နဲတော်သြောံပန်ရဲ သီုလၚ်္ကာတော်သြောံ 

၁၅။ နဲတော်သြောံဟွံပေၚ်ကၠံရောၚ် 

၁၆။ နဲတော်ဆက်ဒကုတ်တံဗၞိက်ရောၚ် 

၁၇။ နာဲတော်ဆက်ဒကုတ်သန်အနှေန် 

၁၈။ နဲတော်ဆက်ဒကုတ်ဗၞိက်ကေတ် 

၁၉။ နဲတော်ဆက်ဒကုတ်-တံဗၞိက်ကဵုသန်အနှေန် 

၂၀။ နဲတော်ဆက်ဒကုတ် တံဗၞိက်ကဵုဗၞိက်ကေတ် 

၂၁။ နဲတော်ဆက်ဒကုတ် ကံဗၞိက်ကဵု ဗၞိက်ကေတ် သီုသန်အနှေန် 

၂၂။ နဲဆက်ဒကုတ် ပပ္တံနူ နစဵုကဵုစိုပ်ဗ္ဍရောၚ် 

၂၃။ နာဲတော်သြောံဆက်ဒကုတ်ရောၚ် 

၂၄။ နဲတော်ရာန်ကြိုၚ်သြောံတုဲကေတ်ပရဲ 

၂၅။ လၚ်္ကာနဲတော်ဗုတ်သ္ၚုရောၚ် 

(၂၆-၁၀၈)

## နိဂီု
### ဂလာန်ဒုၚ်ဂုန်

## နိဿဲ
* ပြကိုဟ်ဂၞန်ကေုာံကမၠောန်သွံရာန်၊ ဘဒ္ဒန္တပုပ္ဖရမ္မ (သက်)၊ သၞာံ ၁၃၄၅။
ဖ

**ဖ** ()ဂှ် ပၞောဝ်ကဵု ဗျည်မန် ခေတ်တၟိ (၃၅) မဂှ် ဒှ်အက္ခရ် မရနုက်ကဵု ၜါစှ်ောၜါတုဲ ပ္ဍဲကဵုအရေဝ်မန် မၞုံရမ္သာင်ၜါၜါ ရမ္သာင်သာ ကဵု ရမ္သာင်ဇြိုင်ဂှ်မ္ဂး "ဖ" ဂှ် ဒှ်ဗျည်ရမ္သာင်သာတုဲ လုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲဂကောံဗျည်ပထမ။ ရမ္သာင်မန် မွဲဂကောံမနွံပန်ပန်ဂှ် "ဖ" နွံ ပ္ဍဲဒၞာဲရမ္သာင်မရနုက်ကဵုၜါ၊ ဣဏအ်ဂှ် "ပ" သာ၊ "ဖ" သာဇြိုဟ်၊ "ဗ" ဇြိုင်၊ "ဘ" ဇြိုင်ဇြိုဟ်။

## ဝင်

အက္ခရ် "ဖ" ဝွံ နူတမ် ကၠုင်နူ အက္ခရ်ဂြန္ထ နူဒေသဍုင်အိန္ဒိယသၠုင်ကျာ ဗွဲမဂၠိုင်ကော်ခဴစ အက္ခရ်ပလ္လဝ နူအေဒဳ (၅-၆) ဗွဝ်ကၠံရ။ 

## နိဿဲ
ဗ

**ဗ** ()ဂှ် ပၞောဝ်ကဵု ဗျည်မန် ခေတ်တၟိ (၃၅) မဂှ် ဒှ်အက္ခရ် မရနုက်ကဵု ၜါစှ်ောပိတုဲ ပ္ဍဲကဵုအရေဝ်မန် မၞုံရမ္သာင်ၜါၜါ ရမ္သာင်သာ ကဵု ရမ္သာင်ဇြိုင်ဂှ်မ္ဂး "ဗ" ဂှ် ဒှ်ဗျည်ရမ္သာင်ဇြိုင်တုဲ လုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲဂကောံဗျည်ဒုတိယ။ ရမ္သာင်မန် မွဲဂကောံမနွံပန်ပန်ဂှ် "ဗ" နွံ ပ္ဍဲဒၞာဲရမ္သာင် မရနုက်ကဵုပိ၊ ဣဏအ်ဂှ် "ပ" သာ၊ "ဖ" သာဇြိုဟ်၊ "ဗ" ဇြိုင်၊ "ဘ" ဇြိုင်ဇြိုဟ်။

## ဝင်

အက္ခရ် "ဗ" ဝွံ နူတမ် ကၠုင်နူ အက္ခရ်ဂြန္ထ နူဒေသဍုင်အိန္ဒိယသၠုင်ကျာ ဗွဲမဂၠိုင်ကော်ခဴစ အက္ခရ်ပလ္လဝ နူအေဒဳ (၅-၆) ဗွဝ်ကၠံရ။ အက္ခရ်ပလ္လဝဂှ် စောန်ဆက်ကၠုင် နူအက္ခရ်ဗြဟ္မဳ။တမ်မူလ အက္ခရ်ဗြဟ္မဳဂှ် တၠပညာတအ် လညာတ်ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်ကီုလေဝ် လညာတ် Georg Bühler မဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ အက္ခရ်ဗြဟ္မဳ နူတမ် မကၠုင်နူသေမိတိစ် (Semitic)ရ။ အတိုင်လညာတ်ညးမ္ဂး ပ္ဍဲၜိုတ် ဘဳသဳ ၆ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဗဗၞးတအ် ကေတ်အက္ခရ်ဂှ်တုဲ ညံင်ဂွံကိတ်ညဳ ကုရမ္သာင်သံသကြိုတ် ကေုာံ ပြကြိုတ်ဂှ် ညးတအ် ဖန်ဗဒှ်လဝ်ရ။ လညာတ်တၠပညာ မပ္တံကဵု G.R. Hunter, S.R. Rao, John Newberry ကေုာံ Krishna Rao တအ် ညာတ်ကေတ် အက္ခရ်ဗြဟ္မဳဂှ် နွံအဆက်တမ် နူကဵု အက္ခရ်/သင်္ကေတအိန္ဒူ (Indus script/Indus symbol) ရ။ 

## နိဿဲ
ဗောဓိသတ်၊ ထီု

**ထီုဗောဓိသတ်** () ဂှ် ဒှ်ထီု လတူဒဵုတၟအ်မွဲရ။ ပ္ဍဲဗဒၚ်ထီု ဗွဲအပ္ဍဲထီုဂှ် မန်နူခေတ် ဒွါရဝတဳ (အကြာ အေဒဳ ၆-၇) ပုတ်လဝ်  ဗီုကျာ်တြဲ မတွဟ်ဒၟံၚ်ဓရ် ကုကျာ်ဟိန္ဒူ သဳဝ ကေုာံ ဗိသၞုဟ်ဂမၠိုၚ်တုဲ ဒှ်ထီု မၞုံကဵု အာဲကၟာဲမန်တြေံမွဲရ။ ရုပ်တအ်ဂှ် နူဌာနအာဲကၟာဲယေန်သၞာၚ်သေံ (The Fine Arts Department) စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် ဒၞာဲစၟတ်သမ္တီခေတ်တြေံ ကောန်ဂကူ (a national ancient monument) ရ။

## ဌာန်ဒတန်

ထီုဗောဓိသတ်ဂှ် နွံလတူဒဵု ကောနာမ်ဖူ (Khao Nam Phu) ပ္ဍဲရးသရပူရဳ ဒေသလဒေါဝ်ဍုၚ်သေံ (ชุมชน บ้าน น้ำพุ หมู่ Moo 10 Thap Kwang subdistrict, Kaeng Khoi District, Saraburi 18260, Thailand)။ နူဂၠံၚ်ကွဳစက်ဂှ် ဒဳလုပ်အာတုဲ ပ္ဍဲဇိုၚ်ဒဵုဂှ် နွံဘာလကျာ်မွဲရ။ ဘာဂှ် ဒှ်ဘာဂြိုပ်တုဲ ကၞုဲနွံပေၚ်ဒၟံၚ်ရ။ နူဘာဂှ် ဂၠံၚ်မတိုန်ဒဵု နွံရ။ အပ္ဍဲထီု ဂၠံၚ်လပါ်တဲပါဲဂှ် လတူဗဒၚ်တၟအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ရုပ်တအ်ဂှ်ရ။ ရုပ်တအ်ဂှ် နူဌာန (The Fine Arts Department) စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် ဒၞာဲစၟတ်သမ္တီခေတ်တြေံ ကောန်ဂကူ (a national ancient monument)။

## ပရူရုပ်

အပ္ဍဲရုပ် နူလပါ်တဲပုၚ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ရုပ်ကျာ်တြဲ မယာလဝ်တဲသီုၜါ မကော်ဂး ဝိတကႝမုဒြာ မဒှ်ရုပ် မတွဟ်ဒၟံၚ်ဓရ်၊ မဂ္ဇအ်ဒၟံၚ်ပလ္လၚ် မဖျေဟ်လဝ်ဇိုၚ် သီုၜါ။ ဂတဂှ် သဳဝ မဂ္ဇအ်ဒၟံၚ်တုဲ ဖျေဟ်လဝ် ဇိုၚ်မွဲဒိုဟ်ရ။

ဂတဂှ် ရုပ်ဗိသၞုဟ် မဒတဴတုဲ မိန်လဝ်တဲၜါ၊ တဲၜါတၞဟ်ဂှ် တဲပုၚ်ဂှ် ရပ်လဝ်သၠာစက်၊ တဲပါဲဂှ် ဟွံညာတ်ကေတ်ကၠးကၠး ရပ်လဝ်ကၞုသၚ် ဒှ်မာန်ရ။ လက္ကရဴ နွံရုပ်ၜါပၠန် ရုပ်တအ်ဂှ် ဒှ်ရုပ်ဒေဝတဴမာန်ရ။
ဗဳ၊ တၞံ

**တၞံဗဳ** () နကဵုယၟုသိပ္ပံ (Aegle marmelos) ဂှ် ဒှ်ဂကူတၞံဆု မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲဒေသအာရှအဂၞဲ ကေုာံ လစှ်ေဒေသ အိန္ဒိယရ၊၊  တၞံဗဳဂှ် တၞးဍေဟ်ကီု သတ်ဍေဟ်ကီု စဂွံဒၟံင်ရ၊၊

## ဗမံက်ထ္ၜး

တၞံဗဳဂှ် ဒှ်ဂကူတၞံဆု တၟာလဒေါဝ်တုဲ သၠုင်စဵုကဵု ၁၅ မဳတာဒှ်မာန်တုဲ နွံဗွိုက်ဂၠံင်လၞင် ၅၀ ဇြေန်ဒဳမဳတာ၊ ဇလ ပ္ဍဲကၞာင်ကြံင်င်တအ်ဂှ် ဇမၠိင် နွံအကြာ ၁-၂  ရ၊၊ တၞံၝောအ်ဍေဟ်ဂှ် မလေပ်ဍာပ်ဗကဒၟံင်တုဲ ခၞေက်ဍေဟ် ဒှ်အသာ်ပတေင်တုဲ နွံဗီုပြင် မဒကးကရောန်ဒၟံင်ရ၊၊ တၞးဍေဟ်ဂှ် ဒှ်ဗီုပြင် တြိသၠတၞး (trifoliate) နကဵုဇမၠိင် ၂-၄ ဇြေန်ဒဳမဳတာတုဲ ၜါတၞးသၟဝ်ဂှ် ထၜါဲညံင်ခၟာဲ (ovate ) မကြပ်ညောန် ဗီုကဵု(elliptic) ဇမၠိင်နွံ စဵုကဵု ၇ ဇြေန်ဒဳမဳတာတုဲ အနာံ နွံ ၄ ဇြေန်ဒဳမဳတာရ၊၊ တဝ်တၞး (terminal leaflet) ဍေဟ်ဂှ် ကဝိုင်တိတ်ဒၟံင်တုဲ ကၠးသောင်ဇၞော်ဒၟံင်ရ၊၊ ပ္ကဴဍေဟ်ဂှ် နွံကဵုဇမၠိင် ၄-၅ ဇြေန်ဒဳမဳတာ မတိတ်ကၠုင် ပ္ဍဲဒၞာဲတဝ်တၞး ဒှ်အသာ် သ္ၚေက်ဗုဗုရ၊၊ ဗွိုက်လၞင် နွံစၜိုတ် ၂ ဇြေန်ဒဳမဳတာ၊၊ သတ်ဍေဟ်ဂှ် နကဵုသၞော်ကၠံင်င် နွံစဗွိုက်လၞင် အကြာ ၅-၁၂ ဇြေန်ဒဳမဳတာရ၊၊ သတ်ဍေဟ်ဂှ် ဒှ်အသာ်သ္ၚေက် ကာလဍေဟ်ဍုဟ် ဒှ်အသာ် ဍာ်မိတ်၊၊ နူစခတောဲ စဵုကဵုဍုဟ် သီုဖအိုတ် ဒးကေတ်အခိင် ၜိုတ် ၁၁ ဂိတုရ၊၊ ဂၞာသတ်ဍေဟ်ဂှ် ကြံင်ဗွဲမလောန်ရ၊၊ 

## လွပ်

သတ်ဍေဟ်ဍုဟ်ဟ်ဂှ် စဂျိုင်င်လေဝ်ဂွံ ကၠောန်ဍုန်ဍာ်တုဲသုင်လေဝ်ဂွံ၊၊ တၞးဍေဟ်ၜတ်တ်ဂှ် ကၠပ်စ၊၊ သၞော်ဗဳကီု၊ ဂၞာသတ်ဗဳကီုဂှ် စကာဒၟံင် ပ္ဍဲဂဥုဲနာနာသာ်ရ၊၊ ပ္ဍဲဘာသာဟိန္ဒူမ္ဂး တၞံဗဳဂှ် ဒှ်တၞံပရဲတုဲ စကာပ္ဍဲသဘင်မဆေင်ကဵုဘာသာ ဗွဲမဂၠိုင်ကဵုဒၞာဲရ၊၊

## နိဿဲ