open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ၚ

**င / ၚ** ()ဂှ် ပၞောဝ်ကဵု ဗျည်မန် ခေတ်တၟိ (၃၅) မဂှ် ဒှ်အက္ခရ် မရနုက်ကဵုမသုန်တုဲ င / ၚ ဝွံ ဒှ်ဗျည် မပတိတ် ရမ္သာင်ၜါ နကဵုရမ္သာင်သာ ကီု သီုကဵု ရမ္သာင်ဇြိုင်ရ။ ဗွဲဓမ္မတာ ၚ ဂှ် ပၠုပ်လဝ် ပ္ဍဲဂကောံဗျည်ဒုတိယ။ ရမ္သာင်မန် မွဲဂကောံမနွံပန်ပန်ဂှ် "ၚ" နွံ ပ္ဍဲဒၞာဲရမ္သာင်မွဲ ကီု သီုကဵု ဒၞာဲ ပိ၊ ဣဏအ်ဂှ် "င" သာ၊ "(ငှ)" သာဇြိုဟ်၊ "ၚ" ဇြိုင်၊ "(ၚှ)" ဇြိုင်ဇြိုဟ်။

## ဝင်

အက္ခရ် "င" ဝွံ နူတမ် ကၠုင်နူ အက္ခရ်ဂြန္ထ နူဒေသဍုင်အိန္ဒိယသၠုင်ကျာ ဗွဲမဂၠိုင်ကော်ခဴစ အက္ခရ်ပလ္လဝ နူအေဒဳ (၅-၆) ဗွဝ်ကၠံရ။ အက္ခရ်ပလ္လဝဂှ် စောန်ဆက်ကၠုင် နူအက္ခရ်ဗြဟ္မဳ။တမ်မူလ အက္ခရ်ဗြဟ္မဳဂှ် တၠပညာတအ် လညာတ်ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်ကီုလေဝ် လညာတ် Georg Bühler မဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ အက္ခရ်ဗြဟ္မဳ နူတမ် မကၠုင်နူသေမိတိစ် (Semitic)ရ။ အတိုင်လညာတ်ညးမ္ဂး ပ္ဍဲၜိုတ် ဘဳသဳ ၆ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဗဗၞးတအ် ကေတ်အက္ခရ်ဂှ်တုဲ ညံင်ဂွံကိတ်ညဳ ကုရမ္သာင်သံသကြိုတ် ကေုာံ ပြကြိုတ်ဂှ် ညးတအ် ဖန်ဗဒှ်လဝ်ရ။ လညာတ်တၠပညာ မပ္တံကဵု G.R. Hunter, S.R. Rao, John Newberry ကေုာံ Krishna Rao တအ် ညာတ်ကေတ် အက္ခရ်ဗြဟ္မဳဂှ် နွံအဆက်တမ် နူကဵု အက္ခရ်/သင်္ကေတအိန္ဒူ (Indus script/Indus symbol) ရ။ 

င ဝွံ နူတမ်ကိုပ်ကၠာဂှ် ချူ ဆ င (ဟွံမဲ ကုကၟက် -္ၚ) ရ။ ပ္ဍဲလိက်မန်ခေတ်လဒေါဝ်ဂှ် ရမ္သာင်သာ ကဵု ရမ္သာင်ဇြိုင် တၞဟ်န မဂွံချူ တၞဟ်ခြာတုဲ သွက်ရမ္သာင်သာ ဂှ် ချူ င၊ တုဲ သွက်ရမ္သာင်ဇြိုင်ဂှ် သၟဝ် င ဂှ် ကွက်စုတ် ဂ တုဲ ချူလဝ် င္ဂ။ ဗွဲကြဴ ကၟက်ဂ ဂှ် ဗီုပြင်ဍောတ်စှ်ေအာတုဲ ဒှ်အာတုဲ ချူကၠုင် င္ၚ။ 

င် (ဂစိုတ် င်) ဂှ် ဒှ်ဂစိုတ် င/ၚ ရ။ ကာလမချူ နဒဒှ် ဂစိုတ်မ္ဂး စကာ ဆ အက္ခရ် ရမ္သာင်သာ င (င်) ဟေင်ရ။

## နိဿဲ
ၜါတ်တလာတ်၊ လိက်တၟအ်

**လိက်တၟအ်ၜါတ်တလာတ်** () ဒှ်လိက်တၟအ် မချူလဝ် နကဵုဘာသာမန် ခေတ်ၜိုတ်အေဒဳ (၉) ဗွဝ်ကၠံရ(အေဒီ ၉ရာစုခေတ် )၊၊ လိက်တၟအ်ဏအ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ  ကွာန်သၟတ်မွဲ မၞုံယၟု ၜါတ်တလာတ် ညးကဵုလဝ် ယၟု လိက်တၟအ် ၜါတ်တလာတ်ရ ( ဘာတ္တလာတ်ကျောက်််စာ) ၊၊ ကွာန်ၜါတ်တလာတ်ဂှ် နူဍုင်ဇၞော်ဝဳယျေန်ကျေန် လပါ်သၟဝ်ကျာ ၜိုတ် ၆၀ ကဳလဝ်မဳတာဒှ်ရ၊၊ လၟုဟ်လိက်တၟအ်ဂှ် ထ္ၜးပျးလဝ် ပ္ဍဲ ဘုတ်ကျာ်မၞိက် (How Phra Kaeo Museum) ဍုင်လဴ ရ၊၊

## လိက်တၟအ် ကျောက်စာ
:ဘာသာ မန်။                 
:(၁) ဝေါအ်ပုဏျ                   
:(၂) တြလဝ(ဏ္ဏ)      
:(၃) ဇိန် တ ကျာက်     
:(၄) ကောအ် ဗိ(ဟာ)  
:(၅) ရ် ပြေင်မောယ်    
:(၆) လာင်ဂရ် ဇ္လော  
:(၇) ဝ် မောယ်လာင်ဂ(ရ်)  
:(၈) ဝေါအ် ဍေက် မာ    
:(၉) င်ဇုအ် မောယ်     
:(၁၀) - - (တန္ဟာ)ပဗ မောယ်
:(၁၁) ပညာဝိတိယ (မာ)င်   ရိဂ္ဂါဝိတယမာင်
:(၁၂) (-ော ယနောဝ် ဇ) 
:(၁၃) မောယ် (ဍေးအ  
:(၁၄) ဗါလ၊၊ )။   

## နကဵု လိက်မန်ခေတ်လၟုဟ်

ဝွံပိုန်(ကုသိုလ်) တၠဝဏ္ဏ ဇိုန် ကုကျာက် ကေုာံ ဘာ ပြေင်မွဲဒ္ၚောဝ်၊ ဂၠဴမွဲဒ္ၚောဝ်၊၊ ဝွံဍိက် မာင်ဇုအ် မွဲ၊ တန္ဟာပဗမွဲ၊ ပညာဝိတိယ မာင် - - ယနောဝ် မွဲ၊ ဍေးအဗါလ၊၊ (ဍေး အဗါလ ဂှ် မအက္ခရ် ဟွံကၠးကွေဟ်ဟ်ရ၊၊ ဒၞာဲဂှ် ဍေဟ်ပဗါလး မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဍေဟ်ပဗၠး မဂွံကဵုအဓိပ္ပါယ် ဍေဟ်/တၠဝဏ္ဏ ဗလးကဵုဒါန် ဒှ်မာန်ရ၊၊)

အဓိပ္ပါယ်လိက်ဏအ် ဟီုဂၠေအ်ဂၠေအ်မ္ဂး တၠဝဏ္ဏဂှ် ညးကဵုဒါန် ကု ကျာ် ကေုာံ ကုဘာ ပြေင်မွဲဒ္ၚောဝ် ဂၠဴမွဲဒ္ၚောဝ် ဍိက်ပန်တၠဂှ် ညးသၠးကဵုဒါန် ကုကျာ် ကေုာံ ဘာကီုရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ လိက်ဝွံ ဒှ်လိက်စၟတ်သမ္တီ သၟိင်ဝဏ္ဏ မသၠးကဵုဒါန် ကုဘာလကျာ် မၞုံပ္ဍဲကွာန် ၜါတ်တလာတ်ဂှ်ရ၊၊ ဗဒါဲလိက်တၟအ်ဂှ် ကျာ်တၟအ်ပဋိမာရုပ်မွဲ မၞုံ ၃၄ သေန်ဒဳမဳတာ နကဵုဗီုပြင် အခိုက်မန် ခေတ်ဒွါရဝတဳလေဝ် ဂွံဆဵုကေတ်ကီုရ၊၊ ကျာ်တၟအ်ဂှ်လေဝ် ညးထ္ၜးပျးလဝ် ကရောမ် ကုလိက်တၟအ်ဏအ် ပ္ဍဲဘုတ်ကျာ်မၞိက်ဂှ်ကီုရ၊၊

## သက်သဳဝင်
လိက်တၟအ်ဏအ်ဂှ် ဗၟံက်ကဵုသက်သဳ ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲအခိင်တေအ် ပယျဵုဂကူမန် ခေတ်ဒွါရဝတဳဂှ် နူနခန်ပထုမ် (ပလိုတ်ဍုင်က္ၜင်ကံက် ဍုင်သေံ)ဂှ် တိုန်အာ လပါ်သၟဝ်ကျာ စဵုကဵုစိုပ် ဒၞာဲလိက်တၟအ်ဏအ် ဟီုဂွံရ၊၊ အတိုင်အစာသုတေသနဝင်တအ် မလ္ၚတ်ဆဵုမ္ဂး ဒၞာဲဍုင်လဴလၟုဟ် ဗွဲတၟေင် လပါ်သၠုင်ကျာ မဒှ်ဒၞာဲ ဍုင်ဝဳယျေန်ကျေန် (ဍုင်စန္ဒရပူရဳ)၊ ဍုင်သေဖံင် (Sayfong)၊ ဍုင်ဖာဲနမ် (Phainam)၊ ဍုင်သြဳဂေါတပူရ (Sri Gotapura) ကေုာံ ဍုင်မံင်သဴ (Muang Sua) တအ်ဂှ် ဒှ်ဒၞာဲဒတန် မပါလုပ် သၟဝ်ဍုင်မန်ဒွါရဝတဳရ၊၊ 

## တၠဝဏ္ဏ
ပ္ဍဲလိက်ခေတ်တြေံဂမၠိုင် ကေင်ဆဵုလဝ်တအ်မ္ဂး တဇုအ် မဂွံအဓိပ္ပါယ် သၟိင်ဇၞော် /ဨကရာဇ်၊ ပ္ဍဲလိက်ခေတ် သဓီု ကေုာံ ဗုကာံ မ္ဂး ဂၞသၟိင် မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဨကရာဇ်၊ ကလန် သမ္ဗေင် မဂွံအဓိပ္ပါယ် ညးဇၞော်မၞုံကဆံင် ဗီုသၟိင်စဍုင်၊ သကိုပ်ပၞာန်တအ်ရ၊၊ ပ္ဍဲလိက်ဝွံ မဂွံဆဵုကေတ် တၠ နဒဒှ်ဓမ္မတာတုဲ တၠဝဏ္ဏ ဝွံ ဒှ်ကောန်သၟိင်ဨကရာဇ်မန် ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဒှ်မာန်ရ၊၊

## ဍိက်
ယၟုဍိက်တအ်ဂှ် ဗွဲတၟေင် ပညာဝိတိ မဂွံအဓိပ္ပါယ် ပညာ - ကၠိုဟ်ခၠင်၊ ဝိတိ - ဒဒှ်မစၞောန်ဂၠံင်၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဍိက်သၟိင်မကဵု ကုကျာ်ဝွံ မဒှ်မၞိဟ်မတီကၠိုဟ်ခၠင် မလေပ်လိက်မွဲဒှ်မာန်တုဲ မအရေဝ် ဍိက် မွဲအခိင်တေအ်ဏအ် သွက်ဂွံစကာ ကမၠောန်သၟးဟွံသေင် သွက်ဂွံမင်မဲကျာ်၊ ဘုတ်၊ ဘာလေဝ် ဒှ်မာန်ရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဍိက် မအရေဝ်ဝွံ ပ္ဍဲအခိင်တေအ် ပ္ဍဲဒၞာဲဏအ် တုပ်ညံင် ကဵု ဂေါပကကျာ်တအ် ဒှ်မာန်ရ၊၊

## နိဿဲ
ၛ

**ၛ** ()ဂှ် ပၞောဝ်ကဵု ဗျည်မန် ခေတ်တၟိ (၃၅) မဂှ် ဒှ်အက္ခရ် မရနုက်ကဵုဒစိတ်တုဲ ပ္ဍဲကဵုအရေဝ်မန် မၞုံရမ္သာင်ၜါၜါ ရမ္သာင်သာ ကဵု ရမ္သာင်ဇြိုင်ဂှ်မ္ဂး "ၛ" ဂှ် ဒှ်ဗျည်ရမ္သာင်ဇြိုင်တုဲ လုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲဂကောံဗျည်ဒုတိယ။ ရမ္သာင်မန် မွဲဂကောံမနွံပန်ပန်ဂှ် "ၛ" နွံ ပ္ဍဲဒၞာဲရမ္သာင်ပန်၊ ဣဏအ်ဂှ် "စ" သာ၊ "ဆ" သာဇြိုဟ်၊ "ဇ" ဇြိုင်၊ "ၛ" ဇြိုင်ဇြိုဟ်။

## ဝင်

အက္ခရ် "ၛ" ဝွံ ပ္ဍဲကဵုပလ္လဝဂှ် ဟွံဂွံဆဵုကေတ်၊ ပ္ဍဲလိက်မန်ခေတ်တြေံ နူ ၆-၇ ဗွဝ်ကၠံတေအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ဒၟံင်ကီုရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ မန်ခေတ်တမၠာတေအ် ညးကေတ်မအက္ခရ်ဂြန္ထတုဲ ညံင်ဂွံကိတ်ညဳ ကုရမ္သာင်မန်ဂှ် ညးဖန်လဝ် ဟီုဂွံရ။ မန်တမၠာတအ် ညးကေတ် အက္ခရ် ဇ တုဲ ကွက်စုတ် ယ၊ ဇယ တုဲ ဂွံရမ္သာင်ဇြိုဟ် ဇ (ၛ) ရ။ 

## နိဿဲ
ၜ

**ၜ** ()ဂှ် ပၞောဝ်ကဵု ဗျည်မန် ခေတ်တၟိ (၃၅) မဂှ် ဒှ်အက္ခရ် မရနုက်ကဵု ပိစှ်ောပိတုဲ ပ္ဍဲကဵု အရေဝ်မန် မၞုံရမ္သာင်ၜါၜါ ရမ္သာင်သာ ကဵု ရမ္သာင်ဇြိုင်ဂှ်မ္ဂး "ၜ" ဂှ် ဒှ်ဗျည်ရမ္သာင်သာတုဲ လုပ်လၟိဟ် ဂကောံဗျည်ပထမ။ ရမ္သာင်မန် မွဲဂကောံမနွံပန်ပန်ဂှ် "ၜ" နွံ ပ္ဍဲဒၞာဲရမ္သာင်မွဲ၊ "ၜ" သာ၊ "ၐ" သာဇြိုဟ်၊ "ၝ" ဇြိုင်၊ "ၑ" ဇြိုင်ဇြိုဟ်။ 

## ဝင်

အက္ခရ် "ၜ" ဝွံ ပ္ဍဲအက္ခရ်ဂြန္ထဂှ် ဟွံဂွံဆဵုကေတ်ရ။ နူဂကူမန်တအ် စချူလိက် နကဵုဘာသာဇကုဂှ် ညံင်ဂွံကိတ်ညဳ ကုရမ္သာင်မန်တုဲ ဖန်ဗဒှ်လဝ်ရ။ ဗီုဖန်ဗဒှ်ဂှ် ပ္ဍဲအက္ခရ်
ဗ မၞုံဗီုပြင်ထၜါဲဂှ် စုတ်ဗိန္ဒုလဒေါဝ်တုဲ ဖန်ဗဒှ် အက္ခရ်ၜ မန်ရ။ သွက်ရမ္သာင်ဇြိုင်ဂှ် ကေတ် အက္ခရ် မ ကဵု အက္ခရ် ဗ ၜါလ္ဇံက် မ္ဗ တုဲ ဂွံရမ္သာင်ဇြိုင် ၝ ရ။ 

## နိဿဲ
ၜုန္နရိက်၊ တၞံ

**ပုဏ္ဏရိက် **/ **ၜုန္နရိက်**() ဝွံ ဒှ်တၞံပကဴမွဲတုဲ နကဵုယၟုဓမ္မတာ မကော်ခဴစ ပကဴတၞိင်၊ ပ္ဍဲလိက်တြေံ ဂွံဆဵုကေတ် ၜုန္နရိက်၊ မလုပ်လၟိဟ် ဗဳဇ Rubiaceae ရ၊၊ ပုဏ္ဏရိက်ဝွံ ဒှ်တၞံမတိုန် ပ္ဍဲဒေသဂမ္တဴတုဲ ဒှ်တၞံသၚေက်တွဵု မွဲဂကူ၊ သီုဖအိုတ် နွံ ၜိုတ် ၅၆၂ ဂကူ၊၊ မွဲဂကူကဵုမွဲဂကူ အသာ်ပကဴ ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်ရ၊၊ တမ်မူလ ပုဏ္ဏရိက်ဝွံ ကၠုင်နူ ဒေသဂမ္တဴ ကေုာံ သာပ်ဒေသဂမ္တဴ အလုံမွဲဂၠးတိတုဲ ဒၞာဲမဂွံဆဵုကေတ် ဂကူနာနာ ဂၠိုင်င်ဂှ် ဒှ်ဒေသဂမ္တဴအာရှရ၊၊ ပ္ဍဲဒၞာဲသာပ်ဒေသဂမ္တဴ ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ဗီုကဵု တွဵုရးဖလဝ်ရေဒါတအ်လေဝ် တိုန်ဒၟံင်ကီုရ၊၊ ညးတအ် ကော်စ*West Indian Jasmine* (မၠဵုအိန္ဒိယပလိုတ်)၊၊ ပကဴဝွံ ယၟုနွံဂၠိုင်ကွေဟ်ရ၊၊ 

## ယၟုဂမၠိုင်
ယၟုပကဴဝွံ ပါဲနူကဵု ဗီုအင်္ဂလိက် မကော် အာဲဇြောရာ (Ixora) တုဲ ယၟုမပ္တံ *viruchi*, *rangan*, *kheme*, *ponna*, *chann tanea*, *techi*, *pan*, *siantan*, *jarum-jarum/jejarum*, *jungle flame*, *jungle geranium*,*cruz de Malta* တအ်လေဝ် ကော်ကီုရ၊၊ ပကဴဝွံ ဗီုဘာသာဗၟာမ္ဂး ပုဏ္ဏရိပ် မြဴသာ်ဝွံ ကော် ကြပ်တုပ်ဒၟံင် ကုမန်ကီုရ၊၊ ယၟုဘာသာမန် ပုဏ္ဏရိက် ဝွံ ဒုင်သဇိုင် ကုယၟုတၞဟ်ဟ် ဗွဲတၟေင်ယၟု *ponna*တုဲ ရိက် ဂှ် ကၠုင်နူ ယၟုသံသကြိုတ် ရက္တက (raktaka) ရက္တတ (raktata) ၜါဂှ် ဗဂပ်တုဲ ဒှ်အာ ပုဏ္ဏရိက် ရ၊၊ ＂ပုဏ္ဏ＂ နကဵုဘာသာပါဠိဂှ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် ＂ပေင်＂ ၜုန္န အတိုင်လိက်တြေံဂှ်လေဝ် ကၠုင်နူ အဓိပ္ပါယ် ပုဏ္ဏ ဟွံသေင်မ္ဂး ဗီုသံသကြိုတ် အဓိပ္ပါယ် ＂မပေင်＂ ကီုရ၊၊ ＂ရက္တက＂ ဗီုသံသကြိုတ်ဂှ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် ＂ဗကေတ်၊ အသာ်ဆီ＂၊၊ ဟိုတ်နူ ဍောင်ဍောတ်တ်ဂမၠိုင် မကောံပေင်ဒၟံင် မနွံကဵုအသာ်ဆီတုဲ ကဵုလဝ်ယၟု ＂ပုဏ္ဏရိက်＂ ဒှ်မာန်ရ၊၊ ပ္ဍဲကဵု သံသကြိုတ်လေဝ် ယၟုပကဴဝွံ ဂွံဆဵုကေတ် နာနာ မပ္တံကဵု ဗန္ဓုဇိဝက (bandhujivaka) ဗန္ဓုက( bandhuka) ဗိန္ဒုက (binduka) ပရလဳ (parali) ပရန္တိ (paranti)၊ ပထလဳ (pathalee) ရက္တက (raktaka) ရက္တတ (raktata) ရ၊၊

## ဗီုရုပ်ဂမၠိုင်

Pentas Star Flower.JPG|*[[Ixora coccinea]]*
Ixora Pavetta W2 IMG 7065.jpg|*[[Ixora pavetta]]*
Ixora pavetta near Hyderabad W IMG 7687.jpg|*[[Ixora pavetta]]*
Ixora_at_Dhaka,_Bangladesh.JPG|*[[Ixora pavetta]]*
Ixora coccinea.jpg|*[[Ixora coccinea]]*
Ixora coccinea - flame of the woods -dwarf red- - desc-flowerhead.jpg|*[[Ixora coccinea]]*
Samta -Tagar folwers in a house's garden.JPG|*[[Ixora coccinea]]*
Ixora chinensis - flower view 02.jpg|*[[Ixora chinensis]]*
Ixora chinensis - flower view 01.jpg|*[[Ixora chinensis]]*
Ixora (pink).JPG|Whitish pink Ixora
Ixora (pink-orange).JPG|Pink orange ixora
Ixora (white).JPG|White Ixora
White Ixora (Kerala).jpg|White Ixora
Ixora seeds (young).jpg|Young Ixora seeds
Ixora seeds (ripe).jpg|Ripe Ixora seeds (red ones)
Mini Ixora red.jpg|Red mini Ixora
Pink mini ixora.jpg|Pink mini ixora


## နိဿဲ

ကဏ္ဍ:ပ္ကဴဂမၠိုၚ်
ၜံက်ဆု၊ ဂစေံ

**ဂစေံၜံက်ဆု** (, Burmese; သစ်တောက်ငှက်) ဝွံ ဒှ်ဂကူဂစေံ မလုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲတၞောဝ်ဂကူ ပိစိဒါဲ (Picidae)တုဲ ပါဲနူ ကဵု အဝ်သတြေလျာ၊ နယူဂူနာဲ (New Guinea)၊ နယူဇြဳလာန် (New Zealand)ကေုာံ မဒဂါသကာ (Madagascar) ကေုာံ ဒၞာဲပၞိဟ်တိ ကြပ်ကြပ်တုဲ ဂွံဆဵုကေတ်ဒၟံင် ကြပ်အလုံမွဲဂၠးတိရ၊၊ ဂကူဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် မံင်ပ္ဍဲဂြိုပ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒၞာဲတၞံမဂၠိုင်ကီုလေဝ် ဂကူလ္ၚဵုတအ်ဂှ် မံင်ပ္ဍဲဒၞာဲတၞံဆုဟွံမဲ ဗီုကဵုဒၞာဲဒဵုတၟအ် ကေုာံ ကန္တရ၊ ဂကူဂစေံၜံက်ဆုဂိလ (Gila woodpecker) တအ်ဂှ် မံင်ပ္ဍဲဂြိုပ်မင်ဂြေအ် (exploiting cacti)ရ၊၊

တၞောဝ်ဂကူဂစေံဏအ်ဂှ် မၞိဟ်တအ်တီကၠုင် ဟိုတ်နူ ဍေဟ်တအ်မၜံက်ဆုဒၟံင် ဗြုဒၟံင် ဍံက်က်၊ ရမ္သာင်ထၜံက်ဆုဍေဟ်တအ် ထတ် ဂွံမိင်ကေတ် နူဇမ္ၚောဲရ၊၊ ဍေဟ်တအ် ၜံက်ဆုဂှ် ဍေဟ်တအ် ဂၠာဲစ စၟပ္ဍဲဆုဂှ်ရ၊၊ စၟမကိတ်ပလီုဆုတအ်ဂှ် ဟိုတ်နူဍေဟ်တအ် ဗက်ၜံက်စထောအ်တုဲ တၞံဆုတအ် ဂွံတိတ်ဗၠးနူယဲ နူဘဲစၟဂမၠိုင်ဂှ်ရ ဍေဟ်တအ်ဂှ် ဒှ်ဂစေံ မလွဳယဲ တၞံဆုမွဲလေဝ် ဟီုဂွံရ၊၊ လဆောဝ်တၞံသတ်ဆု မၞိဟ်တအ် မလွဳလဝ်ဂှ် ဍေဟ်တအ် ကၠုင်ၜံက် ပထောင်တုဲ မၞိဟ်တအ် မလေပ်ထေဲ ကဵုဍေဟ် နွံကီုရ၊၊ ဆဂး ဍေဟ်ၜံက်ပထောင် ပ္ဍဲဆု မၞုံကဵုစၟ မကဵုအန္တရာဲ ကုတၞံဆုတအ် သၟးရ၊၊ ဍေဟ်တအ် ဍံင်ဒၟံင် လတူၝောအ်ဆုတုဲ မၜံက်ဒၟံင်ဆုဂှ်ရ အရေဝ်ဘာသာ ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ကော်စဍေဟ်တအ် နကဵုအဓိပ္ပါယ် မၜံက်ဆု ရ၊၊ ဂကူဂစေံၜံက်လ္ၚဵုဂှ် စသတ်ဆု၊ ခၟာဲဂစေံတၞဟ်၊ တိရစ္ဆာန်ဍောတ်တ်၊ ထၜိုတ်ဆုလေဝ် နွံကီုရ၊၊ ဍေဟ်မလေပ် ဒက်ခပေါဲ ပ္ဍဲပထောင်ဆု ဍေဟ်တအ် မၜံက်လဝ်ရ၊၊ ပထောင်ဍေဟ်တအ် မၜံက်လဝ်တအ်ဂှ် ဂကူဂစေံတၞဟ်လေဝ် မလေပ်မံင် မဒက်ခပေါဲ နွံကီုရ၊၊

## ယၟု
ဂစေံၜံက်ဆု မန်ခေတ်လၟုဟ်မကော်ဂှ် ဗွဲစၟတ် ကၠာဲနူ ဗၟာ (သစ်တောက်ဌက်)ရ။ မန်တြေံ ကော်စ တရ်နေအ် မြဴသာ်ဝွံ ဂွံဆဵုကေတ် နူကဵု လိက်မှင် ပ္ဍဲဗဒင် ကျာ်ဂိုဟ်ဗြံက်ဗြဇၞော် ဍုင်ဗုကာံ ပ္ဍဲကဵု ဗဒင်လပါ်သၟဝ်ကျာ ဂၞန် ၃၀၈ ဗီုဏအ်ရ။ (ဆ --ဂုံ)ဏဇာတ်။ ဗောဓိသတ် ဒသ်တရ်နေအ်။ နကဵုအရေဝ်မန်ခေတ်လၟုဟ် အတိုင်မန်ခေတ်တြေံမ္ဂး "တနေအ်" ဗီုဏအ် ကလေင်ကော်ဂွံရ။

## ဗမံက်ထ္ၜး
ဂကူဂစေံၜံက်ဆုတအ်ဂှ် နွံ နူကဵုတၟာ ဇမၠိင် ဍောတ်နူ ၇ cm (2.8 in) ကဵု လျိုင် 7 g (0.25 oz)ဂှ် ဂကူဇၞော်ဇၞော် ဇၞော်နူကဵု ၅၀ cm (20 in) ဗွဲဇမၠိင်လေဝ် နွံကီုရ၊၊ ဂကူဂစေံၜံက်ဆု မဇၞော်အိုတ် မဂွံဆဵုမာန်ဒၟံင်လၟုဟ်ဂှ် ဒှ်ဂကူ the great slaty woodpecker မၞုံလျိုင် အကြာ 360-563 g (12.7 - 19.9 oz) ရ၊၊ ဂကူဂစေံၜံက်ဆု imperial woodpecker ကဵု ivory-billed woodpecker မဒှ်ဂကူ မကၠေအ်ကၠက်အာတုဲတအ်ဂှ် ဇၞော်နူကဵုဂှ်ဏီရ၊၊ 

ကသော်အသာ် ဂကူၜံက်ဆုတအ်ဂှ်လေဝ် မွဲဂကူကဵုမွဲဂကူ တၞဟ်ခြာ ရေင်သကအ်တုဲ နွံနာနာသာ်ရ၊၊ လ္ၚဵုဂှ် အသာ်ပရေအ်တုဲ လ္ၚဵုဂှ် ကျေဝ်ဂေါဝ်ကွေဟ်ဟ်ရ၊၊ အသာ်ဂကူဂှ် ဗွဲမဂၠိုင်မ္ဂး နွံကဵုအသာ်ကၠေင်အဝ်လဳ (olive) ကဵု အသာ်ပတေင်ဂၠိုင်ရ၊၊ ပါဲနူဂှ် အသာ်တၞဟ် လမ္စံက်၊ ဗက ဗုကဵု ဍာ်မိတ်တအ်လေဝ် ဂွံဆဵုကေတ်ကီုရ၊၊ ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် နွံကဵုနဲ ပ္ဍဲက္ဍိုပ်ဍေဟ်တအ်ရ၊၊ ဂစေံၜံက်ဆုတအ်ဂှ် ၝောအ်ကၟက်ဗီုပြင် ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်ကီုလေဝ် စဵုကဵုတၞဟ်ခြာ ကွေဟ်ဟ်ဟွံဒှ်ရ၊၊ ဂကူ Williamson'sapsucker ကဵု orange-backed woodpecker ဂှ် အရာတၞဟ်ခြာ ၝေအ်ကဵုကၟက် နွံဂၠိုင်တုဲ ဂွံတီကေတ် ဗွဲမကၠးဖ္ဍးမာန်ရ၊၊

## နိဿဲ
ၝ

**ၝ** ()ဂှ် ပၞောဝ်ကဵု ဗျည်မန် ခေတ်တၟိ (၃၅) မဂှ် ဒှ်အက္ခရ် မရနုက်ကဵု ပိစှ်ောသုန် မဒှ်ဗျည်လက္ကရဴအိုတ်တုဲ ပ္ဍဲကဵု အရေဝ်မန် မၞုံရမ္သာင်ၜါၜါ ရမ္သာင်သာ ကဵု ရမ္သာင်ဇြိုင်ဂှ်မ္ဂး "ၝ" ဂှ် ဒှ်ဗျည်ရမ္သာင်ဇြိုင်တုဲ လုပ်လၟိဟ် ဂကောံဗျည်ဒုတိယ။ ရမ္သာင်မန် မွဲဂကောံမနွံပန်ပန်ဂှ် "ၝ" နွံ ပ္ဍဲဒၞာဲရမ္သာင်ပိ၊ "ၜ" သာ၊ "?" သာဇြိုဟ်၊ "ၝ" ဇြိုင်၊ "?" ဇြိုင်ဇြိုဟ်။ 

## ဝင်

အက္ခရ် "ၝ" ဝွံ ပ္ဍဲအက္ခရ်ဂြန္ထဂှ် ဟွံဂွံဆဵုကေတ်ရ။ နူဂကူမန်တအ် စချူလိက် နကဵုဘာသာဇကုဂှ် ညံင်ဂွံကိတ်ညဳ ကုရမ္သာင်မန်တုဲ ဖန်ဗဒှ်လဝ်ရ။ ကိုပ်ကၠာဂှ် ကေတ် အက္ခရ် မ ကဵု အက္ခရ် ဗ ၜါလ္ဇံက် မ္ဗ တုဲ ဂွံရမ္သာင်ဇြိုင် ၝ ရ။  

## နိဿဲ
ၜဵု

**ၜဵု** () ဂှ် ဒှ်ဓါတ်မေန်နေရဴ (mineral) မနွံကဵု ဓါတ်အဓိက သဝ်ဒိယာံ ခလဝ်ရိဒ် (sodium chloride - NaCl) မဒှ် ဒွန်ဓါတု (ဓါတ်မပံင်ပကောံ)မွဲဂကူရ၊၊ ၜဵုဂှ် အတိုင်ဗီုသဘာဝပကတိဍေဟ်မ္ဂး မကေဝ်ပလေဲ ညးကော်စ ၜဵုတၟအ် ရ၊၊ ၜဵုဂှ် နွံပ္ဍဲ ဍာ်ၜဳ ဗွဲမဂၠိုင်၊ ပ္ဍဲဍာ်ၜဳမှာသၟိတ် မွဲလဳတာဂှ် ၜဵုနွံ ၜိုတ် ၃၅ ဂရာမ် (1.2 oz)၊ ဟီုနကဵုတၟအ်ကၠံမ္ဂး နွံ ၃.၅﹪၊၊ ဟိုတ်နူ ဍာ်နူၜဳ မၞုံကဵုၜဵုတုဲ ရှ်မဍုင်ဂှ်ရ ဍာ်ဖ္ဍုင် ညးကော်စရ၊၊

ၜဵုဂှ် ဒှ်အရာကိစ္စဇၞော် ဟွံမဲဟွံတုဲ သွက်ဘဝမွဲတုဲ ၜဵုဂှ် ပကဵု ညံင်စၞစ ဂွံနွံရှ်ရ၊၊ ၜဵုဂှ်ဒှ်အပေါတ်လုပ်ပၟိက်ဂၠိုၚ်အိုတ်ရ၊ဍန်သွမ္ဂး ဒးစုတ်ၜဵုရ၊သွၜဵုဟွံပါဂှ်ရှ်ဘဟ်ပရေံရ၊ ၜဵုဂှ် စုတ်ပ္ဍဲသွမ္ဂး စနွံကဵုရှ်သာရ၊ ဆဂှ်ဟွံကဏီ ၜဵုဂှ် ဍေံသ္အးဇ္ၚးကဵု ဆီမၞိဟ်တုဲ မၞိဟ်ထတ်ယုတ်ရ။ ၜဵုဂှ် ဆမၞိဟ်တံသၟး နွံပၟိက်ဟွံသေၚ် သတ်တိရစ္ဆာန် ကေုာံ တၞံဆုတအ်ဂှ်လေဝ် နွံပၟိက်ကဵုၜဵုကီုရ၊တိရစ္ဆာန် လွဳပ္ဍဲသ္ၚိ မပ္တံကဵုပြေၚ်ဂၠဴတအ်ဂှ် ရိုဟ်တ္ၚဲဒးဗ္စၜဵုရောၚ်။ 

ၜဵုဂှ် ဒှ်စၞစတြေံအိုတ် မကလိဂွံ ဒၞာဲဗွဲမဂၠိုင်တုဲ နကဵုမဂွုပ်ကဵုၜဵုတုဲ မဂိုင်ဒေပ်စၞစတအ်ဂှ် ဒှ်နဲကဲ မဂိုင်ဒေပ်စၞစတြေံအိုတ်မွဲရ၊၊

နကဵုသက်သဳသုတေသန ၜိုတ်မဂွံဆဵုကေတ်လဝ်တုဲမ္ဂး ကမၠောန်ပ္တိတ်ၜဵုဂှ် ကၠာအိုတ် ကောန်မၞိဟ်တအ် စကၠောန်ကၠုင် နူကဵုဘဳသဳ ၆၀၀၀ တေအ် ပ္ဍဲအခိင်ကောန်မၞိဟ် မနွံပ္ဍဲ ဒၞာဲခေတ်လၟုဟ် မကော်စ ဍုင်ရဝ်မေန်နဳယျာ မဒှ်ဒၞာဲ မဂွံဆဵုကေတ် ဖဴၜဵု၊ မၞိဟ်တအ် ကေတ်ဍာ်ဖ္ဍုင်တုဲ ဍုန်ပ္တိတ်ၜဵုရ၊၊ ကမၠောန်ပ္တိတ်ၜဵု ပ္ဍဲဍုင်ကြုက်လေဝ် ကတဵုဒှ်လဝ် အခိင်အကြာဂှ်ကီုရ၊၊ ၜဵုဂှ် ဒှ်အရာမၞုံကဵု ၚုဟ်မး ပ္ဍဲကဵုခေတ်တမၠာတေအ်မွဲတုဲ နဒဒှ် ဗၞိက် မကူသာန်သွံရာန် နကဵုဂၠုင် မတတ်ၜဳ၊ နကဵုအုက်ဂလာဂှ် တတ်သြင်ဗတဳသဟရတအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲကဵုဝင်ရ၊၊  

ပ္ဍဲခေတ်ကၠာတေံ ပွိုၚ်ဒေသဗဂေါဂှ် ဒှ်ပွိုၚ်ဒေသ ဍုန်ၜဵုရ၊ ၜဵုတိတ်နူပွိုၚ်ဒေသဗဂေါဂှ် ၜဵုဗဂေါရဴဝွံ ကော်ခဴစအိုတ်ရ။ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဝွံ ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ဇြပ်ဗု၊ ပ္ဍဲပွိုၚ်ဒေသ လပေါတ္တာ၊ ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ကျိုက်ဖျူတအ်ဂှ် ကၠောန်တဴကမၠောန်ဍုန်ၜဵုရ။  

ၜဵုဂှ် ၜံက်ခါဲကေတ် နူကဵု မာင်ၜဵုလေဝ်နွံ၊ ပၠုပ်ဍာ်ၜဳ (ဍာ်ဖ္ဍုင်)တုဲ ဍုင်ပ္တိတ် ထောအ်ဍာ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး စဲပကှ်ထောအ်ဍာ်တုဲ ကဵုၜဵုသှ်ေဒၟံင် နကဵုနဲနာနာသာ်ဂှ် ကၠောန်ပ္တိတ်ဒၟံင်ၜဵုအိုတ်ရ၊၊အတိုင်အလုံလိုက်မွဲမ္ဂး မွဲမွဲသၞာံ ပ္တိတ်ဒၟံင်ၜဵု ၜိုတ် ၂ မဳလဳယာန်တာန်၊ ၜဵုၜိုတ် ၆﹪ ဂှ် ဒှ်အရာသွက်မၞိဟ်သုင်စောဲတုဲ သၟေဟ်တအ်ဂှ် စကာပ္ဍဲဒၞာဲမပ္တိတ်ကပေါတ်နာနာသာ်ရ၊၊  

တၞံဆုလဵုဟွံဟီု ဖျေံပ္တောၚ်တုဲ ပ္တောၚ်ဂှ် ပၠၚ်ကဵုဍာ်တုဲ ဍုန်မ္ဂး ကလိဂွံၜဵုရ။ 

ဓါတ်သဝ်ဒိယာံ (Sodium) (ဝါ) ၜဵုဂှ် သွက်ပရေင်ထတ်ယုက်မၞိဟ်မ္ဂး ဒှ်အရာ ဟွံမဲဟွံတုဲ ဍေဟ်ပကဵု ညံင်ဓါတ်ဍာ် ဂွံဂေတ်ကၠောအ် ပ္ဍဲခန္ဓကာယပိုယ်မၞိဟ်တအ်ရ၊၊ ယဝ်ရဓါတ်ၜဵု လောန်ကာဲအာပၠန်လေဝ် ဒှ်အန္တရာယ် ကတဵုဒှ်ယဲ ကတေင်ဆီကောန်တၟအ်ဍန်၊ ယဲဆီၜေတ်မာန်ပၠန်ရ၊၊ ကောန်ၚာ်ကီု သီုကဵုမၞိဟ်ဇၞော်တအ် ကတဵုဒှ် သီုၜါမာန်ရ၊၊ ဍုင်မဇၞော်မောဝ်တအ် ဗွဲဂၠိုင် ညးတအ် ဆဝ်မ္ၚုဟ် ကောန်ဍုင်ကွာန်တအ် ညံင်ဂွံစဖအောန်ဖျေဟ် စၞမဂွုပ်လဝ်ကဵုၜဵု မပ္တံကဵု ကဂွုပ်၊ ၜိုန်တအ်ရ၊၊ ဂကောံပရေင်ထတ်ယုက်ဂၠးကဝ် WHO ဟီု မၞိဟ်အာယုက်ဇၞော်မွဲ ပ္ဍဲပွိုင်မွဲတ္ၚဲ ဒးစ သဝ်လိယာံ အောန်နူ ၂,၀၀၀ မဳလဳဂရာမ်၊ မတုပ်သၟဟ်ကဵု ၜဵု ၅ ဂရာမ်ရ၊၊

## ဂကူၜဵု
ၜဵုဂှ် မပ္တံကဵု ၜဵုသာမည၊ ၜဵုကတၚ် ၜဵုသအုဲ ၜဵုသိန္ဓဴတအ်နွံတဴ နာနာသာ်ရ။ ၜဵုကတၚ် ၜဵုသအုဲ ၜဵုသိန္ဓဴတံဂှ် စကာပ္ဍဲအရာပကောံဂဥုဲဇဗဂွံရ။ ၜဵုသာမညဂှ် စကာပ္ဍဲအရာဍုန်သွရ။ 

## နိဿဲ
ဗြဟ္မဇာလ၊သုတ်

* ပရိဗ္ဗာဇကကထာ

* ခဏ်စူဠသဳလ
* ခဏ်မဇ္ဇျိမသဳလ
*ခဏ်မဟာသဳလ
*ခဏ်ထ္ၜးကဵု မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ
*သဿတဒိဋ္ဌိ ဝါဒပဌမ
*သဿတဒိဋ္ဌိ ဝါဒဒုတိယ
*သဿတဒိဋ္ဌိ ဝါဒတတိယ
*သဿတဒိဋ္ဌိ ဝါဒစတုတ္ထ
*ဨကစ္စသဿတဒိဋ္ဌိ
*ဨကစ္စသဿတဒိဋ္ဌိ ဝါဒပဌမ
*ဨကစ္စသဿတဒိဋ္ဌိ ဝါဒဒုတိယ
*



ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ
ဗြာတ်

**ဗြာတ်** () ဂှ် ၜိုတ်ရ ဒှ်ဂကူသတ် မဂွံစဂွံတုဲ နကဵုရုက္ခဗေဒမ္ဂး ဟွံဒှ် သတ်ဆု မလုပ်လၟိဟ် ဂကူသတ်ဗေရ်ရဳ (berry) တုဲ ဒှ်ဂကူမၞုံကဵု ပ္ကဴခဒအ် မလုပ်လၟိဟ် ဗဳဇဂကူမုသ (Musa)ရ၊၊ ဗြာတ်ဂှ် နွံဂၠိုင်ကဵုဂကူတုဲ သတ်ဇၞော် ဍောတ် အသာ်ပၠန် နွံကဵုအသာ် မပ္တံကဵု အသာ်တ္ၚေက်၊ အသာ်ဍာ်မိတ်၊ အသာ်ဗကေတ်၊ အသာ်ပတေင် ဒှ်တမ်ရ၊၊ ပ္ဍဲကဵုကၞောတ်ဍေဟ်ဂှ် ပ္ကဴ/ခဒအ်ဍေဟ် တိတ်ကၠုင်တုဲ ခဒအ်ဂှ် ဗွဲကြဴညိ ဒှ်အာသတ်ဍေဟ် နကဵုခရး သီုဖအိုတ် မွဲခၞိင်ရ၊၊ တၟေင်ပ္ဍဲကဵုဗြာတ်မွဲပၠန်ဂှ် အလုံမွဲတၞံဗြာတ်ဂှ် စဂွံဖအိုတ် (ဝါ) လုပ်အသုင်အစောဲ ဖအိုတ်ရ၊၊

တမ်မူလဗြာတ် ဂကူမုသဂှ် ကၠုင်နူဒေသဂမ္တဴအေန်ဒဝ်မလေယျာ ကဵု အဝ်သတေလျာတုဲ ကၠာအိုတ်ဂှ် ကၠုင်နူပပဴ နျူဂွေနေဲ (Papua New Guinea) ဒှ်မာန်ရောင်ဂှ် ပတှ်ေကေတ်ရ၊၊  တၞံဗြာတ်ဂကူမုသဂှ် တိုန်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ၁၃၅ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် တဵုဗြာတ်ဂှ် သွက်ဂွံ စသတ်၊ ကၠောန် အရက်ဝါင်ဗြာတ်၊ ကၠောန် ဗဳယာဗြာတ် ကေုာံ တၞံဍေဟ် သွက်ဂွံကၠောန်ဇုက်ရ၊၊ ဍုင်မပ္တိတ်ဗြာတ်ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၇ ဂှ် ဒှ်ဍုင်အန္ဒိယ ကဵု ဍုင်ကြုက် သီုၜါဍုင်ဂှ် ပံင်မ္ဂး ပ္တိတ်ဒၟံင်ဗြာတ် အလုံမွဲဂၠးတိ ၃၈﹪ ရ၊၊

## ဗၟံက်ထ္ၜး

File:Banana corm.jpg|ဗီုက္ဍိုပ်ဗြာ မၞုံ ၜိုတ် ၂၅ ဇြေန်ဒဳမဳတာ၊ (၁၀ ၝောအ်တဲ) 
File:M. acuminata x balbisiana female flower detail.jpg|ဗီုပ္ကဴဗြာတ် မၞုံလတူက္ဍိုပ်သတ်ဍေဟ်
File:2018 06 TropicalIslands IMG 2170.jpg|တၞံဗြာတ် မၞုံကဵုသတ် ကေုာံ ခဒအ်
File:Banana tree in Chandigarh.jpg|တၞံဗြာတ် မၞုံကဵုခဒအ် ဗီုမပံက်
File:M. acuminata x balbisiana.JPG|ခဒအ်ဗြာတ် မပံက်ရာင်ဒၟံင်
File:Banana three in Réunion.jpg|တၞံဗြာတ်အရိုင် သတ် ကေုာံ ခဒအ်


ပၞောဝ်ကဵု တၞံမၞုံကဵု ခဒအ်တအ်ဂှ် တၞံဗြာတ်ဂှ် ဇၞော်အိုတ်ရ၊၊ တၞံဗြာတ်ဂှ် တိုန်နူ က္ဍိုပ်ဗြာတ် ရ၊၊ တၞံဗြာတ် ဗွဲမဂၠိုင်မ္ဂး သၠုင်တုဲ ဟွံမဲ ကုကၞာင်၊ ဆဂး မၞုံကဵုထာင်တုဲ ပ္ဍဲထာင်ၜါကရေက်ဂှ် တၞးဍေဟ် ခတှ်ေဇၞော်ဇၞော် တိတ်ဒၟံင်ရ၊၊ တၞံဗြာတ်ဂှ် နွံဗီုပြင် ခ္ဍမ်မ်တုဲ မၞုံကဵုကထိုက် ဗွဲမဂၠိုင်ရ၊၊ ကထိုက်တအ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲလပါ်ကၞောတ်ဂှ် ဒှ်ထာင်ဍေဟ်ရ၊၊ ကထိုက်တၟိ မတိတ် ပ္ဍဲလဒေါဝ်က္ဍိုပ်ဂှ်တုဲ ကောန်ပေဝ်ဍေဟ် တိတ်လဒေါဝ်ကၞောတ်ဍေဟ်ရ၊၊ ကာလအာယုက်စိုပ်မ္ဂး က္ဍိုပ်ဗြာတ်ဂှ် ဟွံပတိတ်တၞးတုဲ စၞးဂှ် ဍေဟ်ပ္တိတ် ခဒအ်ဗြာတ်ရ၊၊ နူကဵုလဒေါဝ်ဂှ် ခဒအ်ဍေဟ် တိတ်ကၠုင်၊ တဝ်ခဒအ်ဍေဟ် မၞုံလဒေါဝ်တၞံဂှ် ညးကော်စ ရိဗြာတ်၊၊ ခဒအ်ဂှ် မွဲကထိုက်မ္ဂး မၞုံကဵုခတောဲဗြာတ် မွဲခရး၊ ဗြာတ်လ္ၚဵု ပ္ဍဲမခၞိင်ဂှ် နွံဂၠိုင်ကဵု ခရးရ၊၊ 

## အဟာရ ကေုာံ ဂုဏ်ဖိုလ် ပရေင်ထတ်ယုက်
ဗြာတ် မသံက်လဝ် သၞော် မွဲမ နွံစလျိုင် ၜိုတ် ၁၂၆ ဂရာမ်မ္ဂး နွံ ၁၁၀ ကာလဝ်ရဳ (calories)၊ ၃၀ ဂရာမ် ကာရ်ဗဝ်ဟာက်ဒြိတ် (carbohydrate)၊ ၁ ဂရာမ် ပရဝ်တိန် (protein)၊ တုဲပၠန် ပ္ဍဲဗြာတ်ဂှ် နကဵုသဘာဝ မဟွံမဲ ကုကၠေင်၊ ကဝ်လေသ်တ်ရောလ် (cholesterol) ကေုာံ သဝ်ဒိယာမ်၂ (sodium2) ရ၊၊

ပ္ဍဲကဵုဗြာတ်ဂှ် နွံကဵုဗဳတမေန် ကေုာံ မိနေရလ် ဗွဲမဂၠိုင် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ၊၊

* Vitamin B6 - 0.5 mg
* Manganese - 0.3 mg
* Vitamin C - 9 mg
* Potassium - 450 mg
* Dietary Fiber - 3g
* Protein - 1 g
* Magnesium - 34 mg
* Folate - 25.0 mcg
* Riboflavin - 0.1 mg
* Niacin - 0.8 mg
* Vitamin A - 81 IU
* Iron - 0.3 mg

ဗြာတ်ဂှ် ဟိုတ်မပေင်တဴ နကဵု ဓါတ်ပဝ်တသ်သဳယာမ် (potassium) ကေုာံ ဖိဗေရ် (fiber) ဂှ်ရ ဍေဟ်တအ် စဵုဒၞာကဵု ယဲအသာတ်မာ asthma (သြိုဟ်ဂြက်)၊ ယဲကေန်သာ၊ ယဲဆီၜေတ်၊ ယဲဏမ်ဍာတ်၊ ယဲမဆေင်ကဵုဂြိုဟ် (cardiovascular disease) ကေုာံ ယဲစၞဟွံလာဲတအ်ရ၊၊ 	

## နိဿဲ
ဗၜဵု

**ဗၜဵု** ()ဂှ် ဒှ်ဂကူတိရစ္ဆာန် မလုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲတၞောဝ်ဗဳဇဝဳဝဝ်ရိဒ် တမ်ဗဳဇ နူအာရှ သၠုင်ကျာ ကေုာံ အဂၞဲ၊၊ စတမ်နူသၞာံ ၂၀၀၈ ဂှ် နူကဵု ဂကောံမင်မဲသဘာဝဂၠးကဝ် (IUCN) ပၠုပ်စုတ်စရင်မှင်ဍာဲ နဒဒှ် မဒှ်ဓဝိင် သွက်ဂကူကၠေအ်ကၠက် ဟိုတ်နူ လၟိဟ်မသၟေဟ် အောန်တုဲ ဒၞာဲဒတန် သွက်ဂွံတန်တဴ ဍန်ရ၊၊ ဗၜဵုဂှ် ဒေသဒၞာဲမတန်တဴ ကေုာံ လၟိဟ် ၜိုန်ရ နွံဇၞော်ဒၟံင်ကီုလေဝ် အတိုင်စရင် ၂၀၀၈ မ္ဂး စိုပ်အာ ကဆံင် မဒှ်ဓဝိင်ရ၊၊ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၂ ဟိုတ်နူမၞိဟ်တအ် ဗက်ရပ် သွက်ဂွံကဵုပတိတ် ကဝ်ပိလုဝက် (ကဝ်ဖဳဗၜဵု) မဒှ်ကဝ်ဖဳ ကဵုဗၜဵုစ မကဝ်ဖဳတုဲ အိက်ဍေဟ်ဂှ် ပ္တိတ်ကဝ်ဖဳတၟေင် မကော်ဂး ကဝ်ပဳလုဝက် (kopi luwak) ရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်တုဲ လၟိဟ်ဗၜဵုအောန်စှ်ေအာတုဲ စိုပ်အာကဆံင် မဒးကၠေအ်ကၠက်မာန်ရ၊၊ 

ဝွံ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၅ ဂှ် ပါ်လဝ် နွံပိဂကူ တမ်ဗဳဇဍေဟ်ဂှ် ကၠုင်နူ အာရှဒိုဟ်အဂၞဲ ရ၊၊ 

* ဗၜဵုအာရှ (the Asian palm civet (*P. hermaphroditus*))
* ဗၜဵုလှုဲ (the golden palm civet (*P. zeylonensis*)) 
* ဗၜဵုဗတေင် (the brown palm civet (*P. jerdoni*))

## နိဿဲ
ဘ

**ဗ** ()ဂှ် ပၞောဝ်ကဵု ဗျည်မန် ခေတ်တၟိ (၃၅) မဂှ် ဒှ်အက္ခရ် မရနုက်ကဵု ၜါစှ်ောပန်တုဲ ပ္ဍဲကဵုအရေဝ်မန် မၞုံရမ္သာင်ၜါၜါ ရမ္သာင်သာ ကဵု ရမ္သာင်ဇြိုင်ဂှ်မ္ဂး "ဘ" ဂှ် ဒှ်ဗျည်ရမ္သာင်ဇြိုင်တုဲ လုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲဂကောံဗျည်ဒုတိယ။ ရမ္သာင်မန် မွဲဂကောံမနွံပန်ပန်ဂှ် "ဘ" နွံ ပ္ဍဲဒၞာဲရမ္သာင် မရနုက်ကဵုပန်၊ ဣဏအ်ဂှ် "ပ" သာ၊ "ဖ" သာဇြိုဟ်၊ "ဗ" ဇြိုင်၊ "ဘ" ဇြိုင်ဇြိုဟ်။

## ဝင်

အက္ခရ် "ဘ" ဝွံ နူတမ် ကၠုင်နူ အက္ခရ်ဂြန္ထ နူဒေသဍုင်အိန္ဒိယသၠုင်ကျာ ဗွဲမဂၠိုင်ကော်ခဴစ အက္ခရ်ပလ္လဝ နူအေဒဳ (၅-၆) ဗွဝ်ကၠံရ။ အက္ခရ်ပလ္လဝဂှ် စောန်ဆက်ကၠုင် နူအက္ခရ်ဗြဟ္မဳ။တမ်မူလ အက္ခရ်ဗြဟ္မဳဂှ် တၠပညာတအ် လညာတ်ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်ကီုလေဝ် လညာတ် Georg Bühler မဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ အက္ခရ်ဗြဟ္မဳ နူတမ် မကၠုင်နူသေမိတိစ် (Semitic)ရ။ အတိုင်လညာတ်ညးမ္ဂး ပ္ဍဲၜိုတ် ဘဳသဳ ၆ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဗဗၞးတအ် ကေတ်အက္ခရ်ဂှ်တုဲ ညံင်ဂွံကိတ်ညဳ ကုရမ္သာင်သံသကြိုတ် ကေုာံ ပြကြိုတ်ဂှ် ညးတအ် ဖန်ဗဒှ်လဝ်ရ။ လညာတ်တၠပညာ မပ္တံကဵု G.R. Hunter, S.R. Rao, John Newberry ကေုာံ Krishna Rao တအ် ညာတ်ကေတ် အက္ခရ်ဗြဟ္မဳဂှ် နွံအဆက်တမ် နူကဵု အက္ခရ်/သင်္ကေတအိန္ဒူ (Indus script/Indus symbol) ရ။ 

## နိဿဲ
ကျာ်သြဳမန်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်တံင်ပရင်

**ဘာကျာ်သြဳမန်**ဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်တံင်ပရင် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်သၟဝ်ကျာတုဲ မဒှ်ဘာပရိယတ္တိမွဲရ။ ဝင်ဘာဝွံ ကျာ်ဇၞော်အစာ ဘဒ္ဒန္တပညာဒဳပ နွံပိုန်ဘာဒဵု ပတန်လဝ် နူကဵုသက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၃၂၃ တေအ်ရ။ 

## ဝင်
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၃၂၀ ကျာ်ဇၞော်အစာဝဏ္ဏဒဳပ န ွံပိုန်ဘာဒဵု ကွာန်တံင်ပရင် စုတိစဴအာသွဝ်တုဲ သွက်ဂွံခပတိုန် ကျာ်ဇၞော်တၟိဂှ် ကောန်သင်တအ်ကီု ဒါယကာတအ်ကီု ဟွံက္လိဂွံ တင်တုပ်စိုတ် ရေင်သကအ်တုဲ ညးလပါ် ဘဒ္ဒန္တပညာဒဳပဂှ် မွဲလပါ် လပါ်တၞဟ်ဂှ် မွဲကရေက် မြဴသာ်ဝွံ ဒှ်ဒၟံင် ၜါကရေက်ရ။ ဘာမွဲ ကျာ်ဇၞော်ၜါ နကဵုဗီုဏအ် တန်တဴဒၟံင် လုကဴပွိုင် ၜါသၞာံပြင်ပြင်ရ။ စိုပ်သက္ကရာဇ် ၁၃၂၃ ဂိတုဇှ်ေ (၉) မံက် အဃော ဘဒ္ဒန္တပညာဒဳပ မအာဒၟံင်နိမန် ပ္ဍဲကွာန်ဝါဂၠံင်ဂှ် ဂကောံသင် ကေုာံ ဒါယကာ မွဲလပါ်ဂှ် ကော်နင် ကောန်ပၞာန်တုဲ ထဍေင်ပ္တိတ်ထောအ် ခမဳသင် သီုဖအိုတ် (၃၈) ဇကုရ။ ပၞောဝ်ခမဳမဒးဒြေပ်တိတ် နူဘာ သီုကေတ် ဗဗေင် သ္ၚာဟွံတာပ်တအ်ဂှ် တၠဂုဏ်ဝါရဒိပ္ပ၊ သဳလတေဇ၊ အာစိတ္တ၊ သဳလဝန္တတအ် ဒှ်တမ်ရ။ တုဲပၠန် ဘာဂှ် ညးကၟာတ်လဝ်တုဲ ကာလ ဘဒ္ဒန္တပညာဒဳပ မကလေင်စဴကၠုင်ဂှ် လုပ်ဘာဟွံဂွံရ။ ဘဒ္ဒန္တပညာဒဳပ ကေုာံ ခမဳသင်ဇကုတအ်ဂှ် ပြာပ်အာ ဇရေင်အနော်ကျာ် နာရဒ ပ္ဍဲဇရေင် ကျာ်ဒဵုရမ် ဘာပၞး မဒှ်ဘာဝိပဿနာရ။ ဘာပၞးဂှ် နူတမ်တေအ် ခမဳဒဂိုန်ဂြိုပ် နူကွာန်ပလဝ် မွဲဇကု စပတန်လဝ်ရ။ ခမဳနူကွာန်ပလဝ်ဂှ် စ္ဍးအာတုဲ အနော်ကျာ်နာရဒဂှ် ပဒတဴဒၟံင်ရ။ ဘဒ္ဒန္တပညာဒဳပဂှ် ဟိုတ်မကေင်ဒှ်လဝ် အစာဇကုတုဲ ဘာပၞးဂှ် အနော်ကျာ်နာရဒ ပအပ်ကဵု ဘဒ္ဒန္တပညာဒဳပ ကဵုပဒတဴ နဒဒှ်ကျာ်ဇၞော်ရ။

ကျာ်ဇၞော်ပညာဒဳပ ပဒတဴ ပ္ဍဲဘာပၞးဂှ် ဂွံမွဲဝှ်တုဲ ဒါယကာ နာဲဟရဳ ကဵုဒါန်ကၠအ်ဇကု ကုကျာ်ဇၞော် သွက်ဂွံသြိုင်ဘာရ။ ကၠအ်ဂှ် ကဵု အရှာံဘာပၞးဂှ် ခြာဒၟံင် ဂၠံင်မွဲရ။ ဘာတၟိ မသြိုင်လဝ် ပ္ဍဲတိဒါန် နာဲဟရဳဂှ် ညးကဵုလဝ် ဘာကျာ်သြဳမန် ရ။ ဘာတြေံ ဘာပၞးဂှ် သွက်ကောန်သင် ဝိဿနာတအ် ဂွံပဒတဴတုဲ ဘာတၟိ ဘာကျာ်သြဳမန်ဂှ် သွက်ကောန်သင် မကတ်လိက် ပရိယတ္တိတအ် မြဴသာ်ဝွံ ပါ်လဝ်ကီုလေဝ် သီုဘာၜါဂှ် စဴပိဏ္ဍပါတ်ကီု၊ ကဵုပိုန်ကီု၊ လ္ၚောဝ်ကျာ်ကီု မွဲဒၞာဲဓဝ်ရ။ 

ကျာ်ဇၞော်ပညာဒဳပဂှ် တန်တဴ ပ္ဍဲဘာဂှ် လုကဴ (၁၁) သၞာံတုဲ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၃၃၄ ဂှ် စုတိစဴအာသွဝ်ရ။

## သင်မလုပ်ဒဂိုန်
အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန်

သၞာံ ၂၀၂၁ နွံ ခမဳ ၄၇ ဇကု၊ ထပိုယ် ၆၁ ဇကု။
သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ခမဳ ၄၃ ဇကု၊ တပိုယ် ၄၃ ဇကု။

## လၟေင်ကျာ်ဇၞော်ဂမၠိုင်
**ဘဒ္ဒန္တပညာဒဳပ** (သက္ကရာဇ် ၁၃၂၃ - ၁၃၃၄) စဴသွရ် ၁၃၃၄ ဂိတုဇှ်ေ ၂ မၟံက် အခိင် ၈း၀၀၊ ကလိဂွံ အာယုက် ၇၆ သိက္ခာ ၅၆ ဝှ်။ 
**အနော်ကျာ်နာရဒ** (၁၃၃၄ - ၁၃၃၅)
**ဘဒ္ဒန္တဝါရဒိပ္ပ** (တၠဂုဏ်မှေအ်) (သက္ကရာဇ် ၁၃၃၅ - ၁၃၄၁) စဴသွရ် ၁၃၄၁။
**ဘဒ္ဒန္တအာစိဏ္ဏ** (ဂုဏ်ထဝါဲ) (သက္ကရာဇ် ၁၃၄၁ - ၁၃၅၂) စဴသွရ် ၁၃၅၂ ဖဝ်ရဂိုန် ၁၁ မၟံက် အခိင် ၁၆း၄၀၊ ကလိဂွံ အာယုက် ၅၈ သိက္ခာ ၃၅ ဝှ်။
**ဘဒ္ဒန္တသဳလတေဇ** (သက္ကရာဇ် ၁၃၅၂ - ၁၃၇၈) စဴသွရ် ၁၃၇၈ ဘတ် ၇ စွေက် ၂၀း၄၀၊ ကလိဂွံ အာယုက် ၈၂၊ သိက္ခာ ၆၂ ဝှ်။
**ဘဒ္ဒန္တသဳလာစာရ** (သက္ကရာဇ် ၁၃၇၈ - )

## နိဿဲ
တၠဂုဏ်အစာ ဒါနဝန္တ တိုက်ပရိယတ္တိ ဘာကျာ်သြဳမန် ကွာန်တံင်ပရင် ပကောံချူလဝ် "ဝင်တိုက်ပရိယတ္တိ ဘာကျာ်သြဳမန် ကွာန်တံင်ပရင်"

ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန်
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ပုပ္ဖရမ္မ၊ ကျာ်ဇၞော်ဘာတြေံ ကွာန်သၞေဟ်ဍုင်

ထေရုပ္ပတိ ဗွဲခမၞောန်

ဘဒ္ဒန္တ ပုပ္ဖရမ္မ

(ဒု-ဥက္ကဌ ဂကောံရာမညဓမ္မာစရိယ အလုံဒေသရးမန်)

ကွာန်နှေဟ်ဍုင် ဘာတြေံ၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်
## ထေရုပ္ပတိ ဗွဲခမၞောန်
ဘဒ္ဒန္တပုပ္ဖရမ္မဝွံ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၂၈၆ သၞာံ၊ ဂိတုဒ္ဂိုန် (၂) စွေက်တ္ၚဲဗြဴဗတိ သၠးတိတ်နူဂၠံဂဝ်ဂၞဴမိပေယ် မဒှ်သၞိင်မအံက်နာဲဒေံ ကွာန်နှေဟ်ဍုင် ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်ရောင်။ 
ကျာ်ဇၞော်အ္စာဝွံ နူဘဝကောန်ၚာ် မိမၜါကဝါ်ဏာဇရေင်တမ်ဇိုင်အ္စာ ကွာန်နှေဟ်ဍုင်ဂှ်တုဲ ၁၃၀၁ သၞာံ အဝယ်စိုပ်ကၠုင် သၠုင်ပတိုန်စွံပ္တန် ပ္ဍဲဘဝသာမဏီ မၞုံကဵုပညာကြဳ ကတ်လ္ၚတ်အာလိက်ပတ် ဗုဒ္ဓကျာ်သြဳမပြဲရ။
နူဒဒှ်ဘဝသာမဏီမၞုံကဵုအိန်ရဳဂှ် သ္ၚဳလလံလဝ်ဓရ်ပရိယတ်တုဲ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၃၀၇ သၞာံ မိကဵုမၜါမိက်ဒုင်စအာဲကၟာဲသာသနာတုဲ နူဘဝထပိုယ်သာမဏီဂှ် ထ္ၜင်စွံပ္တန်ပၠန် ပ္ဍဲခဏ္ဍသိမ်ဘာ ပ္ဍဲဍုင်ကျာ်မြဟ် နူအ္စာဥပ္ပဇ္ဇျာယ် တမ်မူလ ကျာ်ဇၞော်အ္စာတၠ အဂ္ဂဒဳပမှာထေရ်တုဲ အာစိုပ်ဒဒှ်ဘဝခမဳမသၠုင်မပြဲရ။
### ဌာန်မကတ်လ္ၚတ်ပညာဂမၠိုင်
* ကွာန်နှေဟ်ဍုင်ဘာတြေံ
*ကျာ်မြဟ်ဘာပ္ဍဲ
*ခလံက်ခပြုဘာတၟိ
*မုဟ်ဒဵုဘာသဒ္ဓမ္မဓဇ
*ဍုင်လ္ဂုင်
*ဍုင်အင်ဝ 

ဂမၠိုင်တုဲ ဂွံအံင်ဇၞးကေတ် ပေဲါသၟာန်လိက်နူ အလဵုအသဳဂမၠိုင် 

* တန်ဍောတ်
* တန်ဒေါဝ်
* တန်ဇၞော် 

ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၃၁၆ သၞာံ ကလိဂွံတဆိပ်ကြာ "သာသနာဓဇဓမ္မစရိယ" နူသၟိင်အလဵုအသဳမန် ဗၟာတံရောင်။

### သ္ဇိုင်ဝန်သာသနာ
ကျာ်ဇၞော်အ္စာဝွံ မၞုံကဵုစိုတ်ဂွုဆာဲ ပ္ဍဲသာသနာလောန်တုဲ ဒတုဲဖိုလ်သာသနာ သ္ဇိုင်ဝန်သင်ဗဟိုရ် အလဵုအသဳကီု သီုကဵုသ္ဇိုင်ဝန် ဒု-ဥက္ကဌ ဂကောံရာမညဓမ္မာစရိယ အလုံဒေသရးမန် ယိုက်ဂၠေင်အာကီုရောင်။ သ္အာင်နူဂှ်ပၠန် ပ္တန်အာသာသနာ သွက်ဍုင်၊ကွာန်မန်တံ နွံတဴဗွဲမဂၠိုင်ဂၠင်။ စဵုကဵုလၟုဟ်အာယုက် (၇၃) သိက္ခာ (၅၂) ကီုရ။

### ဒုင်လျိုင်ဇြုင်သ္ဍိုက်ဇန်ဂမၠိုင်
ကေင်ကာအတ္တၜိုန်ထုဲ ဒ္တုဲဖိုလ်ပရဂကူဘာသာ သာသနာမ္ဂး ဟွံဟီုဂးဗ္တံတ္ၚဲ မၞုံကဵုစိုတ်ပ္ဍဲမဆာဲ ဟွံတးပဲါကၠေံရ။ အခိင်ဟေင်ဒှ်ၚုဟ်မး သွက်ဘဝတုဲ အတိုင်အခိင် မချိင်ဟွံကလိင်ကၠေအ်တုဲ ဒ္တုဲဖိုလ် သွက်ဂကူ ဘာသာ သာသနာလၟိုန်ကာလရ။

## နိဿဲ
ဗီုပြၚ်ပေဲါသၟာဒွက်

အပ္ဍဲပေဲါသၟာဒွက်ဝွံ လှ်ေ၊ ဒယှ်ေ၊ တိၚ်တိုက်တံပါလုပ်တုဲ ပါ်ကဵုအခန်မ္ဂး လ္ၚောဝ်ကျာ်၊ ပူဇဴဒေဝတဴ၊ လှ်ေဒိၚ်၊ လှ်ေညးမွဲ (တာလျိုၚ်မွဲ)၊ လှ်ေတောဲ (ညးဗြဴ၊ ညးတြုံ)၊ ကၠာံဒွက် (အုပ်နိဂီု) တံပါလုပ်ရ။ သၟာတိၚ်တိုက်၊ သၟာလှ်ေ သၟာဒယှ်ေ ကေုာံ ညးဟတဵုဟရိုၚ်တံပါလုပ်ရ။ အတိုၚ်မရှ်ေသှ်ေ စ္ၜုဲစ္ၜော်ကၠုၚ် ဗုဒ္ဓဘာသာဂှ် ဂကူမန်တံသ္ဂောံဇြုၚ်သ္ဍိုက်ကၠုၚ် ဘာသာရှ်ေသှ်ေဂှ် ညံၚ် ဟွံထောံကၠေံ ဝိုန်တၠိၚ်အာဂးတုဲ ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ညးမပါလုပ် ပ္ဍဲပေဲါသၟာ ဒွက်တံ ကလအ်လ္ၚောဝ်ဂုဏ်အနန္တ မသုန်ပြကာရ။ ဗီုပြၚ် မစွံလဝ် ၚုဟ်မး တိဍာ်ဒေသဌာန်ရး သ္ဇိုၚ်ဒၟံၚ်ဂှ်ဝွံ သ္ပသဇိုၚ်ကဵု ပူဇဴဒေဝတဴတုဲ ယိုက်ဂုဏ်တိဍာ်ပွဳပွူသဘာဝရ။ ဗီုပြၚ်ယေန်သၞာၚ် မံၚ်စံၚ်တန်တဴတံကီု ဒ္ဂေတ်ပဋိပတ်ညံၚ်ဂွံခိုဟ် ဆာဲကီု၊ ပရေၚ်ထိၚ်ဒဝ်ကၠိုဟ်ခၠၚ် ဝၚ်သ္ဂောံနွံကီု၊ ပွမဆာန်ကၟိန်ကၠောံဍ ဍုက်ကေဝ် ညးသကအ်ကီု၊ ပရေၚ်ဆာန်ဇြဟာန်မေတ္တာ ဂွံကၠိုဟ်ကၠးသၞေံသၞဴမာန်ကီု ခ္ဍုတ်ဓမက်ဆာန်သ္ဍိုက် မဒုၚ်ကေတ် ဓရ်လိုက်ဒ္စာံပြကာကီု ပ္ဍဲကဵုလှ်ေဒိၚ် လှ်ေတာလျိုၚ်မွဲ လှ်ေတောဲ (ညးဗြဴ၊ ညးတြုံ) ပေဲါသ္ဘၚ်၊ ပေဲါမသ္ပစၟတ်သမ္တီတံဂှ် လှ်ေလဟိၚ် ဍေံနွံကၠုၚ်ခေတ်အဆက်ဆက်ကီုလေဝ် လၟုဟ်မ္ဂး ဂွံဆဵုညာတ်အောန်ကွေံရ။

## အကံက်
တူရိယာကွိၚ်ကွိုက်

တူရိယာ ကွိၚ်ကွိုက်မန် ပ္ဍဲလိက်သၠပတ် ကျာ်စှ်ေနူသွဝ်ဂှ် မၞုံ (၁၈)၊ သၠပတ်လိက်သၟိၚ်အသး မၞုံ (၂၀)၊ သၠပတ်ဗညာဒလ မၞုံ (၃၀) ထ္ၜးလဝ်ရ။ စၞောန်ထ္ၜးလဝ်သၟဝ်ဏံဂှ် ဒုၚ်သ္ဇိုၚ်ကဵု သၠပတ်ကျာ် စှ်ေနူသွဝ်မူလ တုဲဟေၚ် မဓမံက်ထ္ၜးလဝ်သၟဝ်ဝွံရောၚ်။

## ကွိၚ်ကွိုက်မန် (၁၈) သာ်
၁။ ဖံဒုတြိဘိ

၂။ အဖံအလုံဗဵု

၃။ ကြဵုဇာ

၄။ ဗာတ်သၠာ်

၅။ ဗာတ်စၞာံ

၆။ ကျာံ

၇။ သေဲ

၈။ ခရာ

၉။ တလောတ်

၁၀။ စံၚ်

၁၁။ ဂြဝ်

၁၂။ ပေဝ်

၁၃။ မံၚ်

၁၄။ ဆာၚ်

၁၅။ ဗာတ်ကဠာ

၁၆။ ခ္ဍေဝ်

၁၇။ လေဝ်ၚာဲ

၁၈။ ထဗိုန် 

သာ်ဝွံ မၞုံ ၁၈ သာ် အတိုၚ်မူ ပ္ဍဲလိက်ပတ် ကျာ်စှ်ေနူသွဝ်မဒှ်ရ။

## ကွိၚ်ကွိုက်မန် (၂၀) သာ်
၁။ ဖံ (တဲဇၞော်)

၂။ ဗာတ် (တဲလ္ဒောဝ်)

၃။ ဗာတ်ရေၚ် (ထဗိုန်မရေၚ်လဝ်လဇာဍေံလဇာဍေံ)

၄။ ဆေၚ် (ကောန်ဆေၚ်ထဗိုန်မရေၚ်ကွက်ဝိုၚ်လဝ်ဍောတ်တ်ဂမၠိုၚ်)

၅။ ဆာၚ်

၆။ မံၚ် (မံၚ်ဇၞော်ကဵု သီုကဵုမံၚ်ရေၚ်)

၇။ ဗာတ်ကိုၚ်

၈။ ဗာတ္တလာ (ဗာတ်ကဠာ) (ဝေၚ်ကၠေံဗာတ္တလာပသဲတုဲ ဗာတ္တလာဒုန်ဂှ် ဒှ်ကပေါတ်မန်တြေံ)

၉။ ကျာံ

၁၀။ ဂြဝ်

၁၁။ သၞဲ

၁၂။ ပေဝ် -ခရာ

၁၃။ ထၞ

၁၄။ ပူ (လစှ်ေကၞုသၚ်ဂှ် ဗဂိုဟ်တဴရမျာၚ် "ပူ" ဝွံရ)

၁၅။ တလောတ် (ဝေၚ်ကၠေံတလောတ်ပသဲ ကဵု တလောတ်ဂဝ်တုဲ တလောတ်ဒုန်ဂှ် ဒှ်ကပေါတ်မန်တြေံ)

၁၆။ ခ္ဍေဝ်

၁၇။ ခၞုက်

၁၈။ ထၜါပ် (မၞိဟ်လၟုဟ်သုၚ်စောဲတဴခၞုက်သၟးတုဲ ဟွံသုၚ်စောဲတဴ ထၜါပ်ရ)

၁၉။ စံၚ် 

၂၀။ သေဲ 

သာ်ဝွံ တူရိယာ ကွိၚ်ကွိုက်မန် မၞုံ ၂၀ သာ်ဏံရ။  

## အကံက်


## နိဿဲ
ဇၟောဝ်သၟာဒွက်

ပၞောဝ်ဂကူမန်တန်တဴကၠုၚ် ဌာန်တမ်မူလဝွံ ယေန်သၞာၚ်အနုသုခုမမန်ဂေါတအ် မဂဵုလဟဵုပြးထၞာန်မံၚ် ဒိုဟ်ဇဳဂှ် ဂကူမန်တအ်လေဝ် ဂိုၚ်ဒေပ်ပယျေဝ်လဟဵု ခၞံဗဒှ်တိုန် မကိတ်ညဳကဵု သဇိုၚ်ဒၟံၚ်ဘဝဂကောံမၞိဟ်ဇကုတုဲ ကွတ်အာဲကၟာဲယေန်သၞာၚ်လှ်ေဒယှ်ေဇကုဂှ်လေဝ် စွံကၠုၚ်ၚုဟ်မး ရ။ ပ္ဍဲအရာစွံၚုဟ်မး တိဍာ်သဘာဝ၊ ဗီုဒၟံၚ်တန်တဴ အုပ်လဒမ်ဂကောံမၞိဟ်ဇကု၊ သွက်သ္ဂောံဆာန်ကၟိုန်ပွဳပွူ၊ သ္ဍိုက်မၠိုက်ကလောကောဒေံ မသတၞောဝ်ဒတောဝ်တအ်ဂှ် ဒးမၠုက်စွံလဝ် ပ္ဍဲကွတ်လှ်ေကွာဲ သုခုမဇကုအိုတ်ရ။ ညးဂမၠိုၚ် ဂွံသ္ဍိုက်မၠိုက် စိုတ်၊ ဂွံလဟိၚ်၊ ဂွံသၠောၚ်သ္ပဝ်တုဲ ဂွံပ္တဝ်တရဴဘဝမခိုဟ်ဆာဲဂၠိုက်ဂၠာဲပကောံပကေဝ်ကွတ်တူရိယျာ ကွတ်တိၚ်တိုက်လှ်ေကွာဲ နာနာသာ်တုဲ ဗွဲမထေက်ကြိုက်ကိတ်ညဳကဵု ဘဝလဟိၚ်ကၠုၚ်အိုတ်ရ။ အရာဝွံဟေၚ် မၜံၚ်ပ္တိတ် အခိုက်ကၞာ သၟာဒွက်ပ္ဍဲအကြာဂကူမန်ရ။ သၟာဒွက်ဝွံ ဒၞာဲမန်တန်တဴ နူဝၚ်နန် စဵုကဵုစိုပ်ဌာန်ရးပစ္စန္တရး ပြးဇာပ်မာန်ကၠုၚ်ရောၚ်။

## အကံက်


## နိဿဲ
သၟာဒွက်

ဝေါဟာရမ္ဂး "**သၟာဒွက်**" ဝွံ မလေပ်ကၠိုဟ်ခၠၚ်တီစဳကၠးရောၚ် မိက်ဂွံသ္ဂးရ။ သၟာဒွက်မ္ဂးဂှ် ညးမစိုတ်သ္ကီုန် ကၠိုဟ်ခၠၚ်စဳကၠး ပ္ဍဲအရာ ဒွက် မပ္တံကဵု ချူဇန်တပ်ဒယှ်ေလဟိၚ်ရ။ ပ္ဍဲအရာ ဇန်တပ်ဒယှ်ေလဟိၚ်ဂှ် တောဲစုတ်ကွတ်လှ်ေ ကေုာံ ကွတ်တိၚ်တိုက်တူရိယာဂှ်ဟေၚ် ဒှ်ပေဲါသၟာဒွက်ရ။ မုပရူပရာ မချူဆန်ရောမ္ဂး ဘာသာရှ်ေသှ်ေ၊ အခိုက်ကၞာမံၚ်စံၚ်တန်တဴ၊ ပရေၚ်သဘာဝပွဳပွူ၊ ဝၚ်၊ တိဍာ်ဌာန်ဒေသ၊ ပရေၚ်သ္ဍိုက်ဆာန်၊ အရာမကိတ်ညဳဒုၚ်ဒဝ် ဓရ်လိုက်ဒ္စာံပြကာ မာန်တံဂှ် ချူဇန်တုဲ ဒယှ်ေလှ်ေကွာဲ လဟိၚ်လဟာဲ ကဵုအိုတ်ရ။ ပၞောဝ်ကဵု ဇန်တပ်ချူဆန် ပရူပရာဂှ်ဝွံ ညးဗြဴညးတြုံ ဇန်ပရူပရာသဝ်ဒွက် သီုညးၜါလ္ပာ်ရ။ လ္တူပရူပရာ ညးတြုံမပ္တိုန်ထ္ၜးဇန်တပ် ဒယှ်ေဂှ် ညးဗြဴဝွံ မကိတ်ညဳကဵု ဂမြၚ်ညာဏ်ဇကု ဂတးဂတန် ဇန်တပ်ဒယှ်ေလဟိၚ်အာရ။ ဒၞဲါဝွံ ညးတြုံဟေၚ် ဇန်တပ်ကၠိုဟ်ပရူပရာ ဟွံသေၚ် ညးဗြဴလေဝ် ဗွဲမတုပ်ကဵုစရာဲ ဇန်တပ်ချူဆန် မဖျေံဒယှ်ေရမျာၚ်လေပ်မံၚ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်မာန်ရ။

## အကံက်
ပညာစိုတ်

thumb|200x200px|မလိက်psi သၚ်္ကေတသွက်သ္ဂောံသ္ပဒတန်လ္ၚတ်ပညာစိုတ်
စိတ္တဗေဒ () ဟီုဂှ် ဒှ်ဝိဇ္ဇာကတ်လ္ၚတ်အကာဲအရာဆေၚ်စပ်ကဵုစိုတ် (နဲကဲစိုတ်ပွမကၠောန်ကမၠောန်), နဲကဲကူချပ်ဗ္စာရဏာ, ပ္ဍဲဒ္ဂေတ်ပွ ပိုဲမၞိဟ်တံနကဵုနဲကဲပညာစိုတ်ရ၊ ဖျုန်ပ္ဍဲသွက်တၠပညာစိုတ်တံဒးလ္ၚတ်တံဟီုဂှ်တှ်ေ အရာတီ (အရာဂွံဒုၚ်ကေတ်ပရေၚ်ပရောနာနာ), အရီု, ရုပ်ရဴထ္ၜးဟိုတ်ပ္ဍဲမၞိဟ်, ဒ္ဂေတ်ပွ, တုဲတှ်ေ အရာဆက်ဆောံညးမွဲကေုာံညးမွဲကီုရ၊ စိတ္တဝိဇ္ဇာဏံဂှ်လေဝ် ဗဂဵုလဟဵုပံၚ်နှဴအာနဲကဲနာနာတုဲဒှ်ကၠုၚ်အရာတီကၠိုဟ်ခိုဟ်မွဲပ္ဍဲဘဝလၟေၚ်လၟေၚ်တ္ၚဲအကြာပိုဲမၞိဟ်တံဏံကီု၊ (အရာဆက်ဆောံပ္ဍဲဂကောံအိန်ထံၚ်, အရာကတ်ဗ္တောန်ပညာ, ပ္ဍဲအရာကၠောန်ကမၠောန်ဗွဲတုန်) တုဲတှ်ေပၠန်လေဝ် သုၚ်စောဲစကာစိတ္တဝိဇ္ဇာပညာစိုတ်ဏံတုဲ ဒှ်သွက်သ္ဂောံလွဳပရာဆေၚ်စပ်ကဵုညးဒှ်ပြသၞာပ္ဍဲစိုတ်တေံတံမာန်ကီုရ၊ တၠပညာစိုတ်တံဂှ် နွံကဵုနဲကဲလ္ၚတ်ပါ်ပဲါလၟိုန်တုဲ ညံၚ်သ္ဂောံကၠိုဟ်ကၠးအရာလဵုဒှ်အဓိကသွက်ဘဝနာနာသာ်ပ္ဍဲဗွဳဗွိုၚ်တ္ၚဲဏံဂှ်တုဲ မွဲဒမြိပ်ဓဝ်ဂှ်လေဝ် ဆက်လ္ၚတ်တီအာညံၚ်သ္ဂောံကဵုကောန်လတေၚ်တံကၠောန်ကမၠောန်အရာသ္ဂုတ်သွာတ်သီုကဵုအရာထ္ၜးဟိုတ်နာနာမာန်ရ။

## နိဒါန်
ပညာစိုတ်ဏံဂှ် ဒှ်ဝိဇ္ဇာကတ်လ္ၚတ်တီကၠိုဟ်တုဲ ပါ်ပရအ်လဴသောၚ်ကဠးပြသၞာနာနာမာန်တုဲ သွက်သ္ဂောံသၠာဲကၠေံဒ္ဂေတ်ပွပိုဲမၞိဟ်ကေုာံသတ်တိရစ္ဆာန်၊ စိတ္တဝိဇ္ဇာဏံဂှ် ကၟောန်လ္ၚတ်အာစုက်လုက်ကဵုခန္ဓကာယသီုကဵုစိုတ်နကဵုနဲကဲသိပ္ပံဂတာပ်အခေတ်မွဲကီု၊ ဟိုတ်နူကဵုခန္ဓကာယပိုဲဏံသီုကဵုစိုတ်ကၠောန်ကမၠောန်ထ္ၜးရုပ်ရဴမွဲစွံဂှ်ကီု၊ လဆောဝ်တှ်ေ ရံၚ်ကေတ်ဗီုပြၚ်နာနာသာ်တုဲ ချိၚ်တော်ကေတ်လေဝ်တီကၠးအရာဂတတေံမာန်လောဲလောဲရ။

### အရေဝ်သွက်ပညာစိုတ်

### အရာရုဲစှ်ပြသၞာသွက်တၠပညာစိုတ်တံ

## နဲကဲသွက်ညးတၠယဲတံလပါ်ပညာစိုတ်

### နဲကဲနာနာလပါ်ပညာသိပ္ပံ

### နဲကဲစမ်ၜတ်

### နဲကဲဂၠာဲအရာဆက်ဆောံ

## သ္ၚိအၚ်စိတ္တဝိဇ္ဇာ

### အရာဆက်စပ်စိတ္တဝိဇ္ဇာကဵု−ဝိဇ္ဇာတၞဟ်တၞဟ်

## ပါ်ပဲါဂၠာဲဟိုတ်

## ပရေၚ်ပရောဂွံဒှ်ကၠုၚ်စိတ္တဝိဇ္ဇာ

## အရာပါ်ပ္တိတ်ပေၚ်ပြးအာစိတ္တဝိဇ္ဇာ

## စိတ္တဝိဇ္ဇာပ္ဍဲလပါ်ဍုၚ်သေံ

## ဒက်ပ္တိုန်ဂကောံစိတ္တဝိဇ္ဇာပ္ဍဲကဵုဍုၚ်သေံ

### ဂကောံစိတ္တဝိဇ္ဇာဍုၚ်သေံ (ချူ −  Associate Professor Dr.ပရးသာတ် မာလာကုန် − အယုဓယာ−รศ. ดร.ประสาร มาลากุล ณ อยุธยา)

### ဂကောံစိတ္တဝိဇ္ဇာ(clinic)ဍုၚ်သေံ (စုဖိန် ဘန်ဖိဖာတ်ကုန်−สุพิน พรพิพัฒน์กุล, 2554)

### ဂကောံစိတ္တဝိဇ္ဇာကဵုကေတ်ကသပ်ဍုၚ်သေံ

## နိဿဲ

## ဆက်လ္ၚတ်

## နိဿဲနူတၞဟ်တၞဟ်

ကဏ္ဍ:ပညာစိုတ်
ဒယှ်ေ

ပ္ဍဲပေါဲသၟာဒွက်ဝွံ ဒယှ်ေဟွံပါမ္ဂး ဟွံဂွံဟေၚ်ရ။ ဇၟာပ်ပ်အခန် ဗီုပြၚ်မကိတ်ညဳ အဓိပ္ပါယ်သတ်ဒွက် ဒးဒယှ်ေရ။ ဗွဲတၟေၚ် ပ္ဍဲကဵုလှ်ေတောဲဝွံ ကောန်သၟိၚ်တြုံအကြီုတုဲဗက်ဟွံဂတာပ် ကော်ဆဴဂှ် ညးဗြဴမစိုန်သ္ကီု ပ္ဍဲအရာလှ်ေဒယှ်ေတံ ဟွံယှအ်စိုတ်မွဲသာ် တိတ်ပြိုၚ်ဒယှ်ေကရောံကောန်သၟိၚ်ရ။ အရာဝွံ ဒၞဲါကောန်သၟိၚ်တြုံ မဒယှ်ေဆန်ၜန်ဏာဂှ် ကောန်သၟိၚ်ဗြဴဝွံ မကိတ်ညဳကဵု ပရူပရာအခိုက်ကာရန် ဆန်ၜန်ဒယှ်ေဗက်အာရ။ 

ပရောပရာ ဆန်ၜန်တံဂမၠိုၚ်ဝွံ ရှ်ေသှ်ေအနန္တဂုဏ်၊ ပူဇဴဗယိ၊ ပရေၚ်သဘာဝတိဍာ်၊ သတ်ဂြိုပ်သတ်ဍာ် မတန်တဴဌာန်ဒေသဇကုမညာတ်၊ အခိုက်အလိုက်မံၚ်စံၚ်၊ ပရေၚ်ဂယိုၚ်လမျီုတံ ပါလုပ်ဗွဲမဂၠိုၚ်တုဲ ညးသၟတ်တံ ပွဳပွူဇကု ညံၚ်သ္ဂောံဆာန်သ္ဍိုက်လေပ် ဒဿနနွံနွံ ဇန်တပ်ဆန်ၜန်လဝ်ဂှ် ဂွံညာတ်ကေတ်ရ။ 

ပ္ဍဲကဵုလ္ၚောဝ်ကျာ်ဝွံ ဗီုပြၚ်ရှ်ေသှ်ေ အနန္တဂုဏ် မသုန်ပြကာဂှ် ဂွံညာတ်ကေတ်မာန်ရ။

ပ္ဍဲကဵုကျာ်စေတဳတန် ဗုဒ္ဓဓမ္မဍောၚ်ဓဝ် ဂုဏ်အနန္တပူဇဴဂ္ဇအ်သဝ် ကျာ်ပိုဲပ္တန်လဝ် ပိုဲရှ်ေသှ်ေလ္ၚောဝ် ပိုဲရှ်ေသှ်ေလ္ၚောဝ် ရတ်ပိပြကာ မိမအ္စာဏံရ (ရှ်ေသှ်ေ)၂ (ရဴဂဴ)၂ (ပူဇဴ)၂ လ္ၚောဝ်ကၠာရအဴ။ ၃ ဝါ (ဒူရာ)

အခန်ပူဇဴ ဗယိ (ယိုက်ဂုဏ်ဒေဝတဴ) ဝွံ သ္ဂောံမၚ်မွဲ စွံၚုဟ်မးတိဍာ်ပွဳပွူသဘာဝ ဌာန်ဒၟံၚ်ဇကုမာန် သ္ပတိုၚ်ခဳကဵု ဒေဝတဴတံတုဲ သ္ပပူဇဴလဝ်ဂှ် ဂွံညာတ်ကေတ်ပၠန်ရ။ 

## အကံက်
ပေဲါသှ်လိက်

## International English Language Testing System (IELTS)


### လိက်ဇၟန် အေေသ်သေ လၟိဟ် ၂ (IELTS Writing Task 2)
သုၚ်စောဲ တၚ်နၚ် မပါလုပ် အပ္ဍဲ စဳပၞောန်သၟဝ်ဝွံတုဲ ညးတအ် စၟဳစၟတ် လိက်ဇၟန် မဒးချူသွက် IELTS အေေသ်သေ လၟိဟ် ၂  ရ။ အပ္ဍဲ တၚ်နၚ်တအ်ဏအ်ဝွံ က္ဍိုပ်အဓိက  ၄ ပါလုပ်ရ။


* ၁။ အတိုၚ်သမာန်သၟာန်လဝ်ဂှ် ဟလိုၚ်လဵု ပၠန်သှ်ချူမာန် (Task achievement)
* ၂။ ပရေၚ်ယုတ္တိ၊ အဆက်အစပ် ဝါကျ၊ လိက်ပိုဒ် ဂမၠိုၚ် (Coherence and cohesion)
* ၃။ ဟလိုၚ်လဵု သုၚ်စောဲဝေါဟာ သၠဲသၠဲလးလ:မာန် (Lexical resource, vocabulary)
* ၄။ ဟလိုၚ်လဵု သုၚ်စောဲ သဒ္ဒါဗီုပြၚ်ဇဳ၊ ဗွဲမဒးရးမာန် (Grammatical range and accuracy)

အပ္ဍဲလိက်စဳပၞောန်တေံ ပွံက်အဓိပ္ပာဲ အရေၚ် စၟတ် ၀ (သုည) ဒဵုစိုပ် ၉ (ဒစိတ်) ၜိုန်ရ ချူလဝ် ပေၚ်ပေၚ်ရ။ သၟဝ်ဝွံ ပွံက်အဓိပ္ပာဲ သွက် စၟတ် ၇ (ထပှ်) ဟေၚ်ရ။ 


#### ၁။ အတိုၚ်သမာန်သၟာန်လဝ်ဂှ် ဟလိုၚ်လဵု ပၠန်သှ်ချူမာန် (Task achievement) - စၟတ် ၇
၁-က။ လိက်ဇၟန်ဝွံ ဗက်အလိုက်သမာန်တုဲ ချူလဝ်။

၁-ခ။ တၚ်ပတဝ်က္ဍိုပ် ညးချူလိက်ဝွံ မွဲဒမြိပ်လိက်ဇၟန် ကၠးကၠးမးမး နွံ။

၁-ဂ။ တၚ်အဓိက ပါမံၚ်၊ ဥပမာသာဓကပါမံၚ်ရ ဆဂး ဒှ်မံၚ်ဗွဲယေဘုယျ ဟွံသေၚ်မဂး ဥပမာသာဓကတအ်ဂှ် ဟွံကိတ်ညဳကဵု တၚ်ပတဝ်က္ဍိုပ်လိက်ဇၟန်ဂှ်။ 


#### ၂။ ပရေၚ်ယုတ္တိ၊ အဆက်အစပ် ဝါကျ၊ လိက်ပိုဒ် ဂမၠိုၚ် (Coherence and cohesion) - စၟတ် ၇
၂-က။ တၚ်နၚ်၊ ဝါကျမပါလုပ် ပ္ဍဲအေေသ်သေဂှ် ယုတ္တိစှ်ေစှ်ေ ပြုပြေၚ်ဖျေံလဝ်ဒၞာဲ၊ နူအစစိုပ်ကၞောတ် သဘာဝစှ်ေစှ်ေ ချူလဝ်။ 

၂-ခ။ သွက်ဂွံဆက်စပ် ဝါကျ ၁ ပၞောန် ကဵု ၁ ပၞောန်၊ လိက် ၁ ပိုဒ် ကဵု ၁ ပိုဒ် တုဲ မလိက် သမ္ဗန္ဓ တအ်ဂှ် ဗွဲမသၠဲလး၊ ဗွဲမဒးရး သုၚ်စောဲလဝ်ကီုလေဝ် လဆောဝ် ဂၠိုၚ်အာနူသၞောတ်၊ လဆောဝ်အောန်လောန်အာ။ 

၂-ဂ။ အပ္ဍဲဇၟာပ်ပိုဒ်လိက် ဝါကထ္ၜးတၚ်အဓိက ကၠးကၠးမးမး ပါလုပ်မံၚ်။ 


#### ၃။ ဟလိုၚ်လဵု သုၚ်စောဲဝေါဟာ သၠဲသၠဲလးလ:မာန် (Lexical resource, vocabulary)
၃-က။ ဒုၚ်သ္ဇိုၚ်ကဵု အဓိပ္ပာဲလိက်တုဲ သုၚ်စောဲဏာ မအရေဝ်ဝေါဟာ ဗွဲမသၠဲလး ဇိပ်ဂၠိပ်။ 

၃-ခ။ ဝေါဟာရ ညးဂမၠိုၚ်သုၚ်စောဲအောန်တအ်ဂှ်ကီု၊ ပိုဒ်အရေဝ် တောဲတုဲ မဒးသုၚ်စောဲတအ်ဂှ်ကီုဂှ် ဗွဲမဒးရးကိတ်ညဳကဵု အကာဲအရာသမာန် သုၚ်စောဲဏာမာန်။ 

၃-ဂ။ ဒၞာဲလ္ၚဵု ရုဲစှ် မအရေဝ်ဝါဟာကီု၊ ပံၚ်မလိက်ကီု၊ ပြံၚ်ဗ္စိုပ်မလိက်ကီု ဗၠေတ်ယောၚ်ယာနွံညိည။ 


#### ၄။ ဟလိုၚ်လဵု သုၚ်စောဲ သဒ္ဒါဗီုပြၚ်ဇဳ၊ ဗွဲမဒးရးမာန် (Grammatical range and accuracy)
၄-က။ ဗီုပြၚ်ခၞံချူ ဝါကျအဆံၚ်သၠုၚ် ဂၠိုၚ်ကဵုနဲ သုၚ်စာဲဏာမာန်။ 

၄-ခ။ ဝါကျဗွဲမဂၠိုၚ်ဂှ် ဗၠေတ်ယောၚ်ယာ ပါအောန်။ 

၄-ဂ။ သဒ္ဒါကီု၊ ထပိုတ်ပိုဒ်လိက်ကီုဂှ် ရပ်စပ်ခိုဟ်ခိုဟ်မာန်၊ ဆဂး ဒၞာဲလ္ၚဵု ဗၠေတ်ယောၚ်ယာ ညိညိ နွံမံၚ်ဏီ။ 


## နိဿဲ
ပွမချပ်ဗ္စာပါ်ပဲါ

ပွမချပ်ဗ္စာပါ်ပဲါ (ဗၟာ: ဝေဖန်ပိုင်းခြားစဉ်းစားခြင်း၊ အင်္ဂလိက်: critical thinking) ဝွံ 

## ဂကောံချဳဓရာၚ် သမၠုၚ်ပ္တိုန် ဍာ်ဒကေဝ်ချပ်ဗ္စာပါ်ပဲါ အပ္ဍဲဍုၚ်ဗၟာ

ဂကောံ ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ဗွဲသၟဝ်ဝွံ မဒှ်ဂကောံ ဖတိုက်ဖအောဝ် ချဳဓရာၚ်မံၚ် သွက်ဂွံ သမၠုၚ်ပ္တိုန် ဍာ်ဒကေဝ်ချပ် ညးဍုၚ်ကွာန် ကၟိန်ဍုၚ်ပံၚ်ကောံဗၟာ တအ်ရ။ 

၁။ Thinking Classroom Foundation 


### ၁။ Thinking Classroom Foundation
တူရူ ဂကောံဝွံ အ္စာမနွံ အလုံကၟိန်ဍုၚ်ပံၚ်ကောံဗၟာတအ် သုၚ်စောဲ နဲကဲချပ်ဗ္စာပါ်ပဲါတုဲ ညံၚ်ဂွံရေၚ်တၠုၚ်ဗ္တောန်အာ ပညာမနွံကဵုဍာ်ဒကေဝ်ဗွဲမသၠုၚ်မာန်ဂးရ။ ဂွံဖ္ဍိုက်ဗပေၚ် တူရူအနာဂတ်ဏအ် မာန်တုဲ တၚ်ရန်တၟအ်ယေဘုယျ ညးတအ် ဖျေံလဝ်ဂှ် "သွက်ဂွံ ကဵုဇြဟတ်ကဵု ပရေၚ်ကတ်လ္ၚတ်၊ ပရေၚ်ပညာ မကိတ်ညဳကဵု သၞောတ်ဒဳမဝ်ကရေသဳကီု၊ ပရေၚ်ပညာ မနွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ်ကီု" ရ။ 

ပရေၚ်ကမၠောန်ဂကောံဝွံ နွံ ၃ ဂကူတုဲ ယၚ်တအ်ဝွံ 

* ၁။ တန်ဗ္တန်ဇမၠေံ ကေုာံ ဘာဇမၠိၚ် RWCT (Reading and Writing for Critical Thinking) 
* ၂။ ဌာန်လ္ၚတ်သၟာကမၠောန်ဆုဲပြံၚ်ဂမၠိုၚ်
* ၃။ ဆဝ်ဗ္ၚုဟ်ပြံၚ်သၠာဲမူဝါဒ တအ်ရ။ 

ဂကောံဝွံ ပံက်လဝ်ရုၚ် မနွံဇၚ်မာဲ၊ ဍုၚ်သေံတေံရ။

## နိဿဲ
ပွမကၠာဲဘာသာ

ပွမကၠာဲဘာသာ (ဗၟာ: ဘာသာပြန်ဆိုခြင်း; အၚ်္ဂလိက်: translation) ဝွံ မဒှ် လၟေၚ်ကမၠောန် ကၠာဲစၠောံ အောန်အိုတ် လိက် ကေုာံ အရေဝ် နူဘာသာ ၁ စိုပ် ဘာသာ ၂ ရ။ 

## ကၠာဲစၠောံဘာသာမန် နူ ဘာသာအၚ်္ဂလိက်

### ဥပမာဂမၠိုၚ်



### ပါ်ကဏ္ဍ

## ညးကၠာဲစၠောံဘာသာမန်ဂမၠိုၚ်
ဂကောံကၠာဲစၠောံဘာသာမန်မွဲ ကၠးကၠးမးမး ဟွံမွဲ ကၠုၚ်ဏီကီုလေဝ် ညးသုၚ်စောဲ မဳဒဳယာဆက်စၠောံ လ္တူအပှ်ကျာ ဝှေသ်ဗော် (Facebook) တအ် ပံက်လဝ်ဂကောံ မကော်ဂး ကၠာဲစၠောံဘာသာမန် (မွန် ဘာသာပြန်ဆိုကြသူများ) နွံရ။ 


### ကၠာဲစၠောံဘာသာမန် (မန် ဘာသာပြန်ဆိုကြသူများ)
ရန်တၟအ် ညးတအ် ပံက်ပ္တန် ဂကောံအောန်လာၚ်ဏအ်ဝွံ ဟိုတ်နူ "ဝေါဟာမန် ကြပ်ကၠေံကၠက်မံၚ်တအ်ဂှ် ညံၚ်ဂွံမံက်တိုန်အကြာမိဿဟာဲပ္ဍဲဏံကီု၊ ဝေါဟာဟွံတီတအ်ဂှ် ညံၚ်ဂွံဒှ်သၟာန်ညးသ္ကအ်တုဲ ပါ်ပရအ်ပရေၚ်ဝေါဟာမန်ကီု၊ ကာလမံက်ကၠုၚ်ပ္ဍဲစိုတ်မိက်ဂွံသဳကၠဳ ဝေါဟာမန်မွဲမွဲသာ်မ္ဂး ညံၚ်ညးဂမၠိုၚ်လေဝ် ဂွံဒှ်အာဗဟုသုတပရေၚ်ဝေါဟာကေုာံရေၚ်သ္ကအ်ကီု" ဂးရ။ 

ဒဵုကဵု စၟတ်တ္ၚဲ ၂၅၊ ဂိတု ၁၁၊ ၂၀၁၉ ဂှ် ကောန်ဂကောံကၠာဲစၠောံဘာသာမန် နွံ ၂၂၄၆ တၠရ။ ဂကောံဝွံ ညးလဵုမွဲဟွံရုဲ ညံၚ်ဂွံပါလုပ်မာန် ပံက်လဝ် (မဒှ် ဂကောံ public) ရ
## နိဿဲ
ဘာသာဗၟာ

ဘာသာဗၟာ (အၚ်္ဂလိက်: Burmese; ဗၟာ: ဗမာ/မြန်မာဘာသာ) ဝွံ ပါလုပ် အပ္ဍဲဂကောံ အရေဝ်ဘာသာ Sino-Tibetan ရ။ နကဵုသၞောတ် ISO ဗွဲခမၞောန် ညးဂမၠိုၚ်ချူ mya ရ။ ယၚ်ဝွံ ဒုၚ်လဝ်သ္ဇိုၚ်ကဵု မလိက် Myanmar ရ။

## အဆက်အစပ်ကဵု ဘာသာမန်
အရေဝ်ဘာသာမန်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲဂကောံဇၞော် Austro-Asiatic ရ။ အရေဝ်လဟီုမန် ၜိုန်ရ ဟွံတုပ်ကဵု အရေဝ်ဗၟာလေဝ် မအခဝ်လိက် သုၚ်စောဲ မန် ကေုာံ ဗၟာတအ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုၚ် တုပ်တဴ အိုတ်ရ။ 

### ဗျဉ်မန် ကေုာံ ဗျဉ်ဗၟာ
အကြာဗျဉ်မန် ၃၅ မ ကဵု ဗျဉ်ဗၟာ ၃၃ မ ဂှ် ဗီုပြၚ်ချူတုပ် နွံ ၈၉% တုဲ၊ ၆% ဂှ် တုပ်ညံၚ်ညံၚ် နွံရ။ မအခဝ် ဟွံပါလုပ် ပ္ဍဲဗျဉ်ဗၟာ ၃၃ မ ဂှ် ဒှ်ဗျဉ်မ 'ၜ' ကေုာံ 'ၝ' ၂ မ ရ။ တောက်ကဵုတၟအ်ကၠံမဂး နွံၜိုတ်ဆ ၆% ဟေၚ်ရ (ကျောဝ်ဗဵုခံက်အၚ် ၁ သၟဝ်တေံညိ)။ ကာလပ္တိတ်ရမျှာၚ် ဗျဉ်တအ်ဏအ်မဂး ဗ္ဒာဲၜိုတ် ၆၆% ကြပ်တုပ်မံၚ်အိုတ်တုဲ၊ ၁၁% ဂှ် တုပ်ညံၚ်ညံၚ်နွံမံၚ်ရ။ ဗျဉ်ရမျှာၚ်ဟွံတုပ်လးလး ဆဂးဆက်စပ်မံၚ်မွဲနဲမွဲဗီု နွံမံၚ် ၁၇% တုဲ၊ ၆% ဂှ် ရမျှာၚ် ဟွံမွဲ အပ္ဍဲအရေဝ်ဘာသာဗၟာ လးလးရ (သီုကျောဝ်ဗဵုခံက်အၚ် ၂ သၟဝ်တေံညိ)။ 

## နိဿဲ
စေတဳ (၃) သာ်

တိဝိဓဉိ  စေတိယံ ဝဒန္တိ ပရိဘောဂစေတိယံ ဓာတုစေတိယံ ဓမ္မစေတိယန္တိ။

### စေတဳ (၃) သာ် မွဲနဲပၠန်
သာရဳရိကံ  ပရိဘောဂိကံ ဥဒ္ဒိဿကန္တိ ဨဝမ္ပိ တိပ္ပဘေဒံ စေတိယံ ဝဒန္တိ။

### စေတဳ (၃) သာ် မွဲနဲပၠန်
တံပနေတံ စေတိယံ တိဝိဓံ ဟောတိ ပရိဘောဂစေတိယံ ဥဒ္ဒိဿစေတိယံ ဓာတုကစေတိယန္တိ။ 

## အဓိပ္ပါယ်စေတဳ
စေတိတဗ္ဗံ ပူဇေတဗ္ဗန္တိ စေတိယံ။ ဝါ ယံ ဌာနံ ဣဋ္ဌကာဒဳဟိ စယိတဗ္ဗန္တိ စေတိယံ။ 

ကျာ်စေတဳ ဒဂုၚ်ဝွံ ဟိုတ်နူ သၠိုၚ်စုတ်လဝ် ဓာတ်သော်ဂမျိုၚ် ဒ္စာံတၞုၚ်စိ ဓာတုစေတဳ ဂွံဒုၚ်ယၟုရ။ 

ဟိုတ်နူ သၠိုၚ်စုတ်လဝ် အရပ်အစပ် ကျာ်တြဲ ကက္ကုသန်၊ ကောဏာဂီု၊ ကဿပတအ်စိ ပရိဘောဂစေတဳ ဂွံဒုၚ်ယၟုရ။

## နိဿဲ
ပၞာင်ကြက္ကဒိန်

thumb|ပၞာင်ကြက္ကဒိန် သၞာံ ၂၀၁၉ သ္ၚိကၟိန် နာဲဗဳထဝ်မန်ဇြာ ကဵု မိကြက်ထဝ် ဍုင်ဒိန်မက်
**ပၞာင်ကြက္ကဒိန်**(, Danish; Kalenderlys) ဂှ် ဒှ်ပၞာင် မစုတ်စၟတ်လဝ် လၟေင်တ္ၚဲ ပ္ဍဲဂိတုဒဳဇြေန်ပါ နူကဵု ဂိတုဒဳဇြေန်ပါ ၁ စဵုကဵု စိုပ် ခရေတ်သမာတ်။ အခိုက်ဏအ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ်စကာ ပ္ဍဲကဵု သ္ၚိဂမၠိုင်တုဲ ပ္ဍဲကဵု ဘာကျာ်တအ်ဂှ် မလေပ်စကာ အောန်ရ။ ရိုဟ်ဒဒှ်တ္ၚဲ စနူ ဂိတုဒဳဇြေန်ပါ ၁ ဂှ် စဍေန်ပၞာင် မွဲတ္ၚဲညိ စဵုကဵုစိုပ် ဒၞာဲမစၟတ်သမ္တီလဝ် စၟတ်တ္ၚဲဂှ်တုဲ ဆက်ဍေန်အာ စဵုကဵုစိုပ် တ္ၚဲခရေတ်သမာတ်ရ။  ပ္ဍဲသ္ၚိလ္ၚဵုတအ်မ္ဂး ပၞာင်ကြက္ကဒိန်ဂှ် ဂှ် ညးဍေန်လဝ် အပ္ဍဲအကြာ ဒၞာဲကယျိုင်ကယျဝ် ခရေတ်သမာတ် မပ္တံကဵု ကၟာင်ဆု သ္ၚေက်လၟိုန် ကေုာံ ကောန်ရုပ်ခရေတ်သမာတ်ဂမၠိုင်ရ။  ဗွဲမဂၠိုင် ညးတအ် ဍေန် ပ္ဍဲကဵု အခိင် ဂကောံသ္ၚိကၟိန်ညးတအ် မစပုင်သဝ်တ္ၚဲ ဇၟာပ်ပ်တ္ၚဲရ။ 

ပၞာင်ကြက္ကဒိန်ဂှ် နူအခိင်တြေံတေအ်မ္ဂး ဒှ်အသာ် ဗတာင်ကီုလေဝ် ဗွဲမဂၠိုင် အသာ်ခရေတ်သမာတ် မဒှ်အသာ်ဗကေတ်ဂှ် မၞိဟ်တအ် ဒးစိုတ်ဂၠိုင်ရ။ အခိုက် မဍေန်ပၞာင်ကြက္ကဒိန်ဏအ်ဂှ် စတမ်ကၠုင် နူ ဍုင်ဂျာမနဳ ဒှ်မာန်ရ။ ဗီုမစကတဵုဒှ်ဂှ် မိမကောန်ၚာ်တအ် နူစတ္ၚဲ ဒဳဇြေန်ပါ ၁ ဂှ် ကဵုကောန်ဇကု ပၞာင်ဍောတ်တ် ၂၃ တၞုင်၊ မွဲတ္ၚဲ ကဵုကောန်ၚာ် ဍေန်စုတ် ပၞာင်ဍောတ်တ် ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲကယျိုင်ပယျေဝ် ခရေတ်သမာတ်တုဲ ပၞာင်ဂှ်အိုတ်မ္ဂး စိုပ်တ္ၚဲခရေတ်သမာတ်ရ။ ပၞာင်ဂှ် အခိင်တေအ် ညးတအ် ကော်စ  *Christingle*. အခိင်လၟုဟ်မ္ဂး အခိုက်ဏအ်ဂှ် ပြးဇးအာ အလုံမွဲရးယူရောပ်ရ။

## နိဿဲ
ဝုန်က

**တၞံဝုန်က** ယၟုနကဵု ရုက္ခဗေဒ မကော်စ (Alternanthera sessilis) ဝွံ ဒှ်တၞံ မတိုန်ပ္ဍဲဍာ်၊ နကဵုဘာသာအင်္ဂလိက် ကော်စဒၟံင် ယၟုနာနာသာ် မပတံကဵု  **ponnanganni** (နကဵု ဘာသာတမိလ်)၊ **ponnaganti aaku** (နဘာသာ တေလုဂု)၊ Honnagone နဘာသာ ကန္နဒ၊ **Mukunuwenna** (in သိင်္ဃိုရ်)၊ **sessile joyweed** ကေုာံ **dwarf copper leaf** တအ်ရ။ တၞံဝုန်ကဝွံ နဒဒှ် သၞေဝ်မွဲ ဗွဲတၟေင် ကောန်ဍုင်သိရိလင်္ကာတအ် ကေုာံ ဍုင်အာရှဂမၠိုင် စဒၟံင်ရ။ 

## ဂမ္စာဲ
တၞံဝုန်က ဝွံ ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲကဵု မွဲဒမြိပ် ဒေသဂမ္တဴ ကေုာံ ဒေသ ဆာပ်ဂမ္တဴ ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိတြေံရ။ တၞံဏအ်ဂှ် လၟုဟ် ပ္ဍဲကဵု ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် လပ္ါ်သၠုင်ကျာဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ကီုရ။ ကေတ်နင် နူကဵု တိုက်အမေရိက လဒေါဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး သၠုင်ကျာဟာဂှ် ဟွံတီကေတ်ရ။ 

## လက်သန်
တၞံဝုန်ကဝွံ ဒှ်တၞံမတိုန်ဒၟံင်လၟိုန်တုဲ မဒှ်တၞံမဒတုံသဝ်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵုတိတုဲ ပ္ဍဲကဵုတင်ဍေဟ်တအ်ဂှ် ရိုဟ်မလေပ်တိတ်ဒၟံင်ရ။ တၞးဍေဟ်ဂှ် နွံဗီုပြင် သြဗေ (obovate)တုဲ တၞုင်ကေက်ဒၟံင်ညိရ။ တၞးဍေဟ် နွံ ဇမၠိင် ၁-၁၅ သေန်ဒဳမဳတာ တုဲ အနာံနွံ ၀.၃-၃ ဇြေန်ဒဳမဳတာ, glabrous to sparsely villous, petioles 1–5&nbsp;mm long.  Flowers in sessile spikes, bract and bracteoles shiny white, 0.7-1.5&nbsp;mm long, glabrous; sepals equal, 2.5–3&nbsp;mm long, outer ones 1-nerved or indistinctly 3-nerved toward base; stamens 5, 2 sterile. In the wild it flowers from December until March.

## လွပ်
တၞံဝုန်ကဂှ် တိုန်ဒၟံင် နဒဒှ်အရိုင်ရ။ ဆဂး နဒဒှ်သၞေဝ် ကေုာံ ဂဥုဲတုဲ မလွဳလေဝ် နွံကီုရ။ ဍုင်ပ္ဍဲ အာရှအဂၞဲဗွဲမဂၠိုင် တၞးဍေဟ်ကဵု တၞုင်ဍေဟ်ၜတ်တ်တအ်ဂှ် စနဒဒှ် သၞေဝ်ရ။ တၞံဍေဟ် သီုဖအိုတ်ဂှ် စဂွံဖအိုတ်ရ။ 

တၞံဝုန်ကဂှ် နဒဒှ်ဂဥုဲလေဝ် စကာဒၟံင်ကီုရ။ ဍေဟ်နွံကဵု ဓါတ်ကၠေင်၊ ဓါတ်ဂံက်၊ ဒြဟတ်တုဲ စကာဒၟံင် နဒဒှ် ဂဥုဲလွဳ ယဲထၞေဟ် (dysuria) ကဵု ယဲ ကေုာံ ယဲက္ဍိပ်အရုတ် (haemorrhoid)ရ။  တုဲပၠန် ညးတအ်ပတှ်ေကေတ် ဝုန်ကဂှ် ခိုဟ်ကဵုမတ် သီုကဵု ကၠောန် ကၠေင်ဂယိကီုရ။

## ဗီုရုပ်ဂမၠိုင်

Alternanthera sessilis W IMG 3423.jpg|
Alternanthera sessilis W IMG 3422.jpg|
Alternanthera sessilis W3 IMG 3422.jpg|


## မုက်လိက်တၞဟ်
* PROTAbase on ''Alternanthera sessilis''
* Pacific Islands flora at risk 
* Federal Noxious Weeds
* Herbal use

## နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ရုက္ခဗေဒ
သ္ဇိုၚ်ရိုဟ်ကၞက်အစောံမၞိဟ်

## အဓိပ္ပါယ်
သ္ဇိုၚ်ရိုဟ်ကၞက်အစောံမၞိဟ်ဟီုမ္ဂးဂှ် ကုညးဍိုဟ် ညးကေတ် ဂံၚ်ဒုၚ်လေၚ် ဒုၚ်သၠး သွက်ဒတုဲဖဵုညးဂမၠိုၚ် သွက်ပရေၚ်ဒက်ပတန်ကၟိန်ဍုၚ် ဟွံမွဲဟွံတုဲတအ်ဂှ် မိက်ဂွံသ္ဂးရ။ 

သွက်သ္ဂောံကတဵုဗဒှ်ဓမံက်ပတိုန်အာ ပရေၚ်တဴတက်ဖောအ်ဗြေဝ် ကဆံၚ်မၞိဟ်လဒေါဝ် မနွံကဵုသဇိုၚ်ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ ပရေၚ်စိစောန် စိုန်သကီု ကွတ်ပညာ အာဲတဳ တအ်ရ။  ပ္ဍဲအရာသ္ဂောံ "ဟီုဂးကော်ခဴစသ္ဇိုၚ်ရိုဟ်ကၞက်အစောံမၞိဟ်" ဟီုမ္ဂးဂှ် ကွပ်မၞိဟ်ကဆံၚ်လဒေါဝ် မလေပ်လဝ်ကွတ် ပညာဂတာပ်ခေတ်မနွံကဵု သ္ဇိုၚ်ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်တအ်ဂှ် မိက်ဂွံသ္ဂးရ။ 



## နိဿဲ
ယေန်သၞာၚ်ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်ပဒေသရာဇ်

## အဓိပ္ပါယ်
ကဆံၚ်လ္တူမုဟီုဟီု မုရဴနကဵုညာဏ်ချပ်ဗ္စာစၚ်ခြၚ်လဵုမွဲ ဟွံသ္ၚဳဂၠိပ်မွဲသာ် တဳဆကလၚ်ဓညိက်က္ဍိုပ်တွဵု မဒှ်အခိုက်လၟေတ် ရှ်ေသှ်ေပူဂိုလ်လောန်ကာဲ သာ်ဏအ်တအ်ဂှ် ဒှ်ယေန်သၞာၚ်ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်ပဒေသရာဇ်ရ။ 

## ဗီုသုၚ်စောဲ
နူကဵုဂကောံမၞိဟ် မဗၠိုက်နက်ဒၟံၚ် အပ္ဍဲကဆံၚ်ဍာ်ဒကေဝ်ယေန်သၞာၚ် (Political Culture) ယေန်သၞာၚ်ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်ခေတ်ပဒေသရာဇ်ဂှ် သွက်ဂွံဂါမ်တိုန်အာဂတတေအ်မွဲကဆံၚ် မ္ဒးဂိုတ်ဂစာန်တိုန်အာ နကဵုစရာဲဍာ်ဒကေဝ်ယေန်သၞာၚ်မဆေၚ်ကဵု ယေန်သၞာၚ်ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်ကဆံၚ်သၠုၚ်မွဲရ။ 

## နိဿဲ
ကွပ်အဇာမၞိဟ်

ပ္ဍဲအရာပ်ဍုၚ်ကွာန်ပွဳပွူပိုဲတုန် အခါကာလလ္ၚတ်ဂၠိုက်ဂၠာဲရံၚ်မၞိဟ်ဂမၠိုၚ်မ္ဂး အတိုၚ်ဗွဲသၟဝ်တေအ် ကွပ်ကဵုကွပ် အဇာကဵုအဇာ ထေက်ကဵုသ္ဒးပါ်ခြာလေပ်လဝ်ရ။

ကွပ်အဇာမၞိဟ်တအ်ဂှ် 

* ကွပ်အဇာမၞိဟ်မဗှ်လ္ၚတ်လိက်
* ကွပ်အဇာမၞိဟ်ကၠောန်ဒၟံၚ်ကမၠောန် ဟွံမဲကဵုပရေၚ်ဗှ်လ္ၚတ်လိက်
* ကွပ်အဇာမၞိဟ်သာသ္ပအ်
* ကွပ်အဇာမၞိဟ်သ္အဵုသ္အာ်

## မဗှ်လ္ၚတ်လိက်
ပ္ဍဲကွပ်ဝွံ မူရဴလိက်ပတ် ဂကူဘာသာလဵုမွဲမလ္ၚတ်လ္ၚတ်၊ ပူဂိုလ်မၞိဟ်မနွံကဵုဇြဟတ် မဗှ်လ္ၚတ်လိက်ကဆံၚ်ဗၞတ်ဗ္ၜတ်မွဲမွဲဂှ် ကုပူဂိုလ်မွဲတၠ (ဝါ) ဂၠိုၚ်နူမွဲတၠဂှ် မိက်ဂွံသ္ဂးရ။ ပ္ဍဲမၞိဟ်မဗှ်လ္ၚတ်လိက်တအ်ဂှ် ယဝ်ဒးၜတ်ပ္တဝ်ကဵုမၞိဟ်ဟွံဗှ်လ္ၚတ်လိက်တအ်မ္ဂး ပ္ဍဲညးတအ်ဂှ် စပ်ကဵုဖိုလ်ပရေၚ်ချပ်ဗ္စာစၚ်ခြၚ်ဂမၠိုၚ် သာတုဲ ကြံၚ်မ္ၚိုဟ်ဇြိုဟ်နက်မံၚ်ရောၚ်ဂှ် ဗွဲအပြောံ ယျေဘုယျ ပိုဲသ္ဒးကၠိုဟ်ကၠးလဝ်ရ၊ ပ္ဍဲအလုံဂကောံမၞိဟ်ဗှ်လ္ၚတ်လိက်ဂမၠိုၚ်ပၠန် မၞိဟ်လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဗှ်လ္ၚတ်လိက်တုဲ ညးမွဲကေုာံညးမွဲ (ကေုာံ ညးကဆံၚ်သၠုၚ်နူဇကုကဵုဒှ် သဝ်နူဇကုကဵုဒှ်) ကြက်သဳကၠဳသၠာဲဂတးဒၟံၚ်လညာတ် ရေၚ်သ္ကအ်ကေၚ်နွံဒၟံၚ် ဒှ်မာန်ရောၚ်။

## ကၠောန်ဒၟံၚ်ကမၠောန် ဟွံမဲကဵုပရေၚ်ဗှ်လ္ၚတ်လိက်
ပရေၚ်ဗှ်လ္ၚတ်လိက်ဟွံမဲကီုလေဝ် ကွပ်ဝွံမၞိဟ်မကၠောန်ဒၟံၚ်ကမၠောန်ဂှ် မိက်ဂွံသ္ဂးရ။ သ္ဂောံဟီုဂး ကော်ခဴစကမၠောန်ပ္ဍဲဒၞာဲဏအ်ဂှ် ကမၠောန်ပရေၚ်ကောန်ဂကူ (ဝါ) ကမၠောန်မနွံကဵုသြန်လုပ် အပ္ဍဲသ္ၚိကၟိန် (ဝါ) ကမၠောန်ပရေၚ်ကောန်ဂကူ ကမၠောန်မနွံကဵုသြန်လုပ် အပ္ဍဲသ္ၚိကၟိန် သီု (၂) သာ်ဂှ်မဒှ်တုဲ ကုဂကောံကရောံ ပူဂိုလ်မွဲတၠ (ဝါ) ဂၠိုၚ်နူမွဲတၠဂှ် မိက်ဂွံသ္ဂးရ။ 

## မၞိဟ်သာသ္ပအ်
ပရေၚ်ဗှ်လ္ၚတ်လိက်လေဝ်ဟွံမွဲ မူရဴကမၠောန်လဵုမွဲလေဝ် ကၠောန်ၜိုတ်ရေၚ်တၠုၚ်မံၚ် ဟွံမွဲမွဲသာ် ကုဂကောံမၞိဟ်မံၚ်သာသသ္ပအ်အ် ပ္ဍဲလိုက်လောကတအ်ဂှ် မိက်ဂွံသ္ဂးရ။ 

## မၞိဟ်သ္အဵုသ္အာ်
ကမၠောန်ပရေၚ်ကောန်ဂကူလေဝ်ဟွံရေၚ်တၠုၚ် ကမၠောန်သွက်သြန်လုပ်အပ္ဍဲသ္ၚိကၟိန်လေဝ် ဟွံကၠောန် ဆဂှ်သၟးဟွံတုဲ သီုဝိဝိၚ်မံၚ်ကဵု ဂဥုဲၜူမာဲ သီုမဒှ်လလေၚ်ဖိုလ်ကုလိုက်လောကမၞိဟ်တအ်ဏီဂှ် ဂကောံမၞိဟ်သ္အဵုသ္အာ်ကြမ်ကြသ္ဂးရ။ ဂကောံဝွံ ဟွံတုပ်ကဵုဂကောံမၞိဟ်သာသ္ပအ်ရ။ ဂကောံမၞိဟ်သာသ္ပအ်တုန် ဍေံဟွံပကီုကဵုလလေၚ်ဖိုလ်ကုဂကောံမၞိဟ် လိုက်လောကတအ် မဒှ်ရ။ 

## နိဿဲ
ယေန်သၞာၚ်ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်

**ယေန်သၞာၚ်ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် (en-Political Culture) **
 
လညာတ်သာဲခြာတိတ်နူ ပရေၚ်ရှ်ေသှ်ေပူဂဵုလောန်ကာဲတအ်ရ။ ပူဂဵုဍာံမံၚ်လၟိုန်ဟွံမွဲ၊ မၞိဟ်မ္ဂး အခိုက်ဗ္ဒးဗၠောတ်နွံလေပ်ရ။ ဆဵုညာတ်ဗၠောတ်မံၚ်ကီုလေဝ် ဟွံဂံၚ်ဟီုဂး ဟွံဂံၚ်ပ္တိုန်ထ္ၜးတအ်ဂှ် ဝေၚ်ပဲါတုဲ သ္ဂောံပ္တိုန်ထ္ၜးဂံၚ်ၚ် နကဵုတၚ်နၚ်ဟိုတ် ပေၚ်ၚ်မဒှ်ရ။ ဒုၚ်သဇိုၚ်ကဵု ပရၚ်ညဳသၟဟ်တုဲ ပွမပါ်ပဲါဟီုပတိုန်ဂလာန်တအ်ဂှ် မဒှ်အခိုက်ဒရိုဟ်ပတိုန်လိုက်လောက မၞိဟ်လပါ်ခိုဟ်တအ်ရောၚ် ဒဂေတ်လၟေတ်ဝွံတုန် မဒှ်ဂုဏ်ဖဵုသွက်လောကမၞိဟ်တအ်ရောၚ်။ 

## နိဿဲ
ကဆံင်မၞိဟ်လဒေါဝ်

**ကဆံၚ်မၞိဟ်လဒေါဝ်**

စာရေ၊ တခဳ၊ ညးလေပ်ပညာ၊ အ္စာဘာ၊ ကေုာံ ညးယိုက်ဝန်နူကုမ္ပဏဳ ကေုာံ အလဵုအသဳတအ်ဂှ် ဗွဲယေဘူယျမ္ဂး ကော်ခဴစ ကဆံၚ်မၞိဟ်လဒေါဝ် (en-Middle class)ရ။ သွက်ဗုၚ်ဂၞဴဇကု ဇကုဂၠာဲစမာန် ကုကဆံၚ်မၞိဟ်တအ်ဂှ် ကော်ခဴစပၠန်ရ။ ဆ္ဂး အဓိပ္ပါယ်ပ္ဍဲလိက်ကၞပ်ဏအ်ဝွံ အဓိပ္ပါယ်တုပ်ကဵု ဗွဲလ္တူတေံအိုတ်သီုဟွံသေၚ်က္ဍၚ်ရ။ ပ္ဍဲကဵုဂၠံၚ်တရဴဇက်တိုန်တိုၚ်ပ္ကဴ ကောန်ဂကူမန်ဍာ်ဇမၠိုၚ်ဂှ် သွက်ဗုၚ်ဂၞဴကောန်ဇာတ်ဇကု ပတှ်ေဇြဟတ်ဇကုတုဲ သွက်ဒးပတှ်ေစညးဂမၠိုၚ်ဟွံမွဲ ပူဂဵုလ္တူလိုၚ်မာန် နကဵုဍာ်ဓတ်ဇကုဇကု ကုကဆံၚ်မၞိဟ်တအ်ဂှ် မကော်ခဴစ ကဆံၚ်မၞိဟ်လဒေါဝ်ရ။ 

ပ္ဍဲကၟိန်ဍုၚ်မွဲမွဲဍုၚ် ဍုၚ်ကွာန်ဇကုသ္ဂောံဇၞော်မောဝ်တဴတက်တိုန်ပၠန်ဂှ် ကဆံၚ်မၞိဟ်လဒေါဝ်တအ် သ္ဂောံဇၞော်မောဝ်ဇၞော်ကဵုဇြဟတ်မ္ဒးသ္ပဂရုစွံအရီုဇၞော်ဇၞော်ပၠန်ရ။ ပ္ဍဲကဵုဂၠံၚ်တရဴဗၠးၜးကောန်ဂကူဂှ် သွက်ဂွံဖန်ဖက်ကေတ်ကံကုသဵုဇကုမာန် သွက်ဂွံယိုက်ဂၠေၚ်တာလျိုၚ် ကောန်ဇါတ်သ္ၚိဌာန်မာန် ၜါပြကာဝွံ နနဲသဟဇာတစှ်ေစှ်ေ သွက်ဂွံဗၟံက်ရုပ်ရဴ ကၠောန်ၜိုတ်အာကုကဆံၚ်မၞိဟ်တအ်ဂှ် လိက်ကၞပ်ဏအ် ရန်တၟအ်အဓိကဇၞော်ဇၞော်ဝွံရ။

## နိဿဲ
ကမၠောန်တြးဝါဒ

ရံၚ်ကဵုအခိုက်အလိုက်ခေတ် မပြံၚ်သၠာဲကၠုၚ်တအ်ဂှ်တုဲ ကမၠောန်တြးဝါဒပိုဲလေဝ် ညံၚ်သ္ဂောံဂတာပ်ခေတ် ဒးချဳဒရာၚ်ရေၚ်တၠုၚ်အာရောၚ်။ လတူနူနဲကဲတြးဝါဒ တၠုၚ်လအာဓမ္မတာဂှ် သၟးဟွံကး နဲကဲတြးဝါဒဂတာပ်ခေတ်တအ်လေဝ် သ္ဒးရပ်စပ်သုၚ်စောဲအာကဵုရောၚ်။ နဲကဲဂၠံၚ်ဍာန်တြးဝါဒ နူကဵုလပှ်ကျာ (Online) မွဲကဆံၚ်ဂှ် သၠဲသၠဲလးလး သ္ဒးစကာသုၚ်စောဲအာရောၚ်။ အပ္ဍဲဇၟာပ်ပ် "ကေတာ" ပိုဲသီုဖအိုတ်ဂှ် ညံၚ်သ္ဂောံစိစောန် စိုန်သ္ကီုကွတ်ပညာအာဲတဳ(IT) ဂှ် သ္ဒးကဵုဇြဟတ်ထ္ၜးလ္ဘာ်အာထေက်ရောၚ်။ 

ညံၚ်ဂကောံတြးပရိုၚ် (Media Group) မန်ပိုဲဂမၠိုၚ် သ္ဂောံဂှ်ကၠုၚ်ဗျာပ်တြးတြးဂှ် သ္ဒးကဵုဇြဟတ် ယိုက်ဒိုက်ရောၚ်။ နူကဵုဂျာနေဝ် မဂ္ဂဇြေန် လိက်ကၞပ် ရုပ်ဒမျိုၚ် တအ်ဂှ် ညံၚ်တၠပညာအနုသုခုမမန် လိက်ပတ်ယေန်သၞာၚ်မန်တအ်ဂမၠိုၚ် သ္ဂောံလလောၚ်ပရိုၚ် တြးဒၟံၚ်ဝါဒနာနာတၞဟ်ဟ်မာန်ဂှ်လေဝ် သ္ဒးဂိုတ်ဂစာန်တိုန်ကီုရောၚ်။ 

ပ္ဍဲအနာဂတ်ထေက်ကဵုသ္ဒးဒက်ပတန်အာ သၞောတ်ပရေၚ်ဆက်စၠောံလပှ်ကျာ (Online) ညးမွဲကေုာံညးမွဲကီု၊ ညးမွဲကေုာံ ဌာန်ဂဥုပ်ဗဟဵုတအ်ကီုရောၚ်။ အပ္ဍဲလၟေၚ်ကမၠောန် ပရေၚ်တြးဝါဒဂမၠိုၚ်တအ်ဂှ် တၚ်ဂလာန်စပ်ကဵုပ္ဍဲဍုၚ်ဖေတ်ထရေဝ် ပရေၚ်ဒက်ပတန်ဒပ်ပၞာန် ကၟိန်ဍုၚ်ပံၚ်ကောံမွဲ နဒဒှ်ဗီုပြၚ်တာလျိုၚ်ပရေၚ်ဂကူမွဲသာ်ဂှ် မ္ဒးဆဝ်မ္ၚုဟ်စန္ဒက် သဳဗၜေါဝ်အာ အကြာညးဍုၚ်ကွာန်မန်တအ် ဇြိုဟ်ဟ်နက်က်ရောၚ်။ 

## နိဿဲ
အခိုက်ကၞာပရိုတ်မ္ၚဵု

လိက်ပရေၚ်သၟတ်ဝွံ ဒှ်လိက်ပရေၚ်ကံက်နုက်နူလိက်ပရေၚ် "**အခိုက်ကၞာယေန်သၞာၚ်ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ဍုၚ်သဳလၚ်္က****ာ**" မချူတက်တြးပတိတ်နူ ဂကောံသၚ်မန်ကတ်ပညာသရိလၚ်္ကာ လိက်ကၞပ်ရတုသြန် မဒှ်ရ။  

အခိုက်အလိုက် ပွမဖဍောတ်ဓရ်ပရိုတ် ပ္ဍဲဍုၚ်သိၚ်ဃဵုဂှ်လေဝ် ဒှ်ယေန်သၞာၚ်ဗုဒ္ဓဘာသာ ညးတေံမွဲကဏ္ဍကီုတုဲ ထေက်ကဵုဒး စၟတ်သမ္တီရ။ ယဝ်ဒးသ္ၚဳရံၚ်အာ ဝၚ်အတိက်မ္ဂး ပ္ဍဲလက်ထက်သၟိၚ် ဥပတိဿ (416 -458 A.D) တေံ တ္ကံလၚ်္ကာဝွံ ဟိုတ်နူကပ်ကၠောဝ်ဗျဵု ယဲဘဲတံ မံက်ဂတဝ်ကၠုၚ်တုဲ အခိုက်ကၞာဖဍောတ်ပရိုတ်မ္ၚဵု စံမံက်ဂတဝ်ကၠုၚ်တုဲ စိုတ်လက်ထက်တၞောဝ်သၟိၚ်အဂ္ဂဗောဓိ မရနုက်ကဵုပန် (၁၀) ဗွဝ်ကၠံအေဒဳဏံဟေၚ် အခိုက်ကၞာဖ္ဍောတ်ပရိုတ်မ္ၚဵုဂှ် ဇၞော်မောဝ်တိုန်ကၠုၚ်ရောၚ် သာ်ဝွံသ္ဂးလဝ် ပ္ဍဲလိက်ကၞပ် ဏအ်ရ။အခိၚ်လၟုဟ်မ္ဂး ဗီုအကာဲအရာကောန်ညးတ္ကံတံ စဳရေၚ်ကာဖ္ဍောတ်မ္ၚဵုဂှ် ဒှ်တဴယေန်သၞာၚ်ဗွဲမလောန်။ 

ပ္ဍဲအရာကိစ္စကာပရိုတ်မ္ၚဵုဝွံ ဒါယကာမ္ၚဵုဂှ် ဒးအာနိမန်သၚ်တံ ဟွံက္ညအာဏီဂှ် ဒါယကာမွဲတၠသီုကဵုယဵုယိုက်ကေတ် ကြောတ်စုတ်ဓာတ်(ဓာတ်ကျာ်အရှန်) မစရံက်ဓလဝ်တဴ နကဵုက္ဍိုၚ်ဂှ် ဒးအာဂတရောၚ်။ ခမဳသၚ်ဂမၠိုၚ် ရုၚ်ကေတ်သ္ၚာ ဂိုၚ်ကေတ်ပၞိက်ထာၚ်တာ က္ညဗက်အာလက္ကရဴဂှ် ဗွဲလၟေၚ်ၚ်ပွမနိမန်ကေတ်ဓာတ်ဝွံ ရံၚ်ကဵုဂလာန်မ္ဂး ဗုဒ္ဓပခုခ (မၞုံပဓာန်ဍေံကျာ်)တုဲ ကၠောန်ကၠုၚ်ရောၚ်။ ဟိုတ်နူဒးက္ညနၚ်ဓာတ်ကျာ် နူဘာတေံတုဲ ပ္ဍဲဍုၚ်သိၚ်ဃဵုဝွံ အခိုက်ကၠောန်လဝ်သ္ၚိကျာ်ဒးဒးရးရး အပ္ဍဲသ္ၚိဂှ်ဟွံမွဲ။ အယာံမာတ်ဗီုရုပ်ကျာ်၊ ပဋိမာရုပ်ကျာ်ဍောတ်တ် မွဲဇကုဟေၚ် ပူဇဴလဝ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ရ။ ကာလခမဳသၚ်တအ် က္ညစိုပ်ကၠုၚ်သ္ၚိမ္ဂး သွက်ဂွံမ္ၚုဟ်က္တဵုဓရ်သဒ္ဓါ ပုရိသာတ်တအ်တုဲ ညးတအ်ဗဂိုဟ်တက်တဴ ကၞုသၚ်၊ ပေဝ်၊ တလောတ်၊ ဖမ် (သိၚ်ဃဵု)တအ် ဗွဲဒဒှ် ဒုၚ်တၠုၚ်ပူဇဴရ။   

ပ္ဍဲပါၚ်တြၚ်သ္ၚိဂှ် မၞိဟ်ၜါတၠ မၚ်ကြဴကြာတ်ဇိုၚ်သၚ်တံတုဲ ဒၞဲါခမဳသၚ်တအ်ဂဇအ်ဂှ် လးလဝ်သၞာယာတ်ဗုဗုလၟိုန်။ ကာလသ္ပစကေၚ်ကာဆေၚ်ကဵု သာသနာ ပုရိသာတ်ဇန်ဂမၠိုၚ် ဗိုက်လတက်ကေတ်ဂၠိက်ယာတ်သာ်ဗုဗုတုဲ အခိုက်ကၞာတၟေၚ်မွဲဂှ် ကာလညးတံဂ္ဇံကေတ်ဒၞဲါဝဲါတုဲမ္ဂး မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုၚ် ကသဳဏာဇိုၚ်လ္ပာ်ကျာ် (ဝါ) လ္ပာ်ခမဳသၚ်တံတုဲ အခိုက်အလိုက်ဝွံ သွက်ယေန်သၞာၚ်မန်ပိုဲမ္ဂး ရုန်မဵုရိုၚ်ဇိုၚ်လောန်ရ။ တုဲမ္ဂး လ္တူခုၚ်မ္ၚဵုဂှ် ကြောတ်ဓာတ်ကျာ် (ဝါ) ပဋိမာရုပ် ကျာ်သၟတ်မွဲဇကု၊ ဍာ်နုၚ်မ္ၚဵု ကၠေၚ်သ္ဍဴ ဗကတအ်ဒှ်တမ် ပြုပြောၚ်လဝ်ရ။ နုၚ်မ္ၚဵုညးတအ်ဂှ် ဒှ်နုၚ်တိတုဲ စုတ်လဝ်ဍာ်ပဠ (သွက်ဂွံသုၚ်) ကေုာံ ထာၚ်ပဝ်သတ်ဗြဴ ဂဒအ်ကဴသတ်ဗြဴၜတ်တ်တအ်ရ။ ပုရိသာတ်တံ ဂွံကောံညဳသာတုဲမ္ဂး ဒဂိုန်သဳ ပူဇဴဍာ်ပၟတ်ပ္ကဴသြဴ ကေုာံ ဍာ်ယာမကာလိကတအ်အိုတ်ရ။    

ပ္ဍဲလအိတ်ဖဍောတ်ပရိုတ်တုဲဂှ် ဒါယကာတအ် ဗွဲလၟေၚ်အာယုဝုဎို တၟံတၟံမၞိဟ် ရေၚ်တိတ်ကၠုၚ်ကဵု ကျာ်ဇၞော်တုဲ ဒုၚ်ဂိုၚ်ကေတ်ဍာ်ပရိုတ် နကဵုခၠအ်သၟိပ်တဲ သုၚ်လေဝ်သုၚ် ပ္ဍဲက္ဍိုပ်လေဝ် ဂယိတဴရ။ တုဲပၠန် ဇုက်တောဝ်တအ်ဂှ် ကုတ်ဗဗိုတ်ကၠေံ ဗၞတ်မွဲက္ဍပြၚ်ၚ်တုဲ ဒက်ပူစုတ် ပ္ဍဲကအ်တဲပုၚ်ရောၚ်။ လဆောဝ်မ္ဂး တောဝ်ဂှ် ကၠောန်ဗ္ဇမ်တုဲ ကွက်စုတ် ပ္ဍဲကအ်ရ။ ပ္ဍဲဒေသလ္ၚဵုပၠန် ဇၟာပ်တ္ၚဲသဳဂိတုပေၚ်မ္ဂး အခိုက်ကၞာပွမဖ္ဍောတ်ဓရ်ပရိုတ် (မၞုံပဓာန် အၚ်္ဂုလိမာလပရိုတ်) ကုညးမၞုံယဲဒိုက် (ဂဝ်ဂၞဴ) ပ္ဍဲရုၚ်ဂဥုဲဂှ်လေဝ် ဂွံဆဵုကေတ်ကီုရ။ တၚ်ပတှ်ေညးတံဂှ် ကောန်ၚာ်မၞုံပ္ဍဲဂၠံဂဝ်တေံဂှ် နူကၠာဟွံဒှ်မၞိဟ် ဂွံတန်အာ သရဏဂုဏ်၊ ဂွံကလၚ်အာဓရ်ပရိုတ်ကျာ်ကီု၊ မိယာဲကဵုကောန်ၚာ် ဂွံသၠးပဋိသန္ဓိလောဲသွာကီုရောၚ်။ ကိစ္စပွမဖ္ဍောတ်မ္ၚဵုဂှ် ပ္ဍဲအရာသအးဇ္ၚးဂအာၚ်တိတၟိ၊ တိုန်သ္ၚိဌာန်တၟိ၊ ကေုာံ ကာချိုတ်ဂျိုၚ်တံဂှ်လေဝ် ဂွံဆဵုကေတ်ကီုရ။ အခိၚ်လလးကထိုန်မ္ဂး ပ္ဍဲကၞာထးမကျိုၚ်ကျဝ်လဝ် ဒးဒးရးရးဂှ် ညးတအ်ကၠောန်သ္ပ သဘၚ်ပူဇဴဖ္ဍောတ်ဓရ်ပရိုတ် အလုံပိပယျာံ (အလုံမွဲဗတမ်)တုဲ သဘၚ်ဝွံ နကဵုဘာသာသိၚ်ဃဵု မဟာရိတ် (Maha Parit) ညးတအ်ကော်ခဴစရ။      

## နိဿဲ
ဂကူတိဍာ်

ဂကူတိဍာ် ညးဂမၠိုၚ်ပိုၚ်ပြဳ ဂွံဆဵုကေတ် အပ္ဍဲဒေသတိဍာ်မန်တအ်ဂှ်ဝွံ အတိုၚ်သၟဝ်ဏအ် နွံမံၚ် (၁၅) ဂကူရ။

# တိသာသနာ
# တိအရှာံကျာ်
# တိသုသာန်
# တိကျာ်
# တိကွာန်
# တိဖျာ
# တိပဏာၚ် (တိဂ္ၚေၚ်ပြေၚ်ဂၠဴ)
# ကၟာလှာ
# ကၟိန်
# တိဂြိုပ် (ဟွံသေၚ်) တိဂြိုပ်ဆုပွိုၚ်ကွာန်
# တိဂြိပ်ကရး
# စောဝ်ကြုၚ်ဂမၠိုၚ်
# တိဍာ်အာဲကၟာဲတြေံတြဟ်ဂမၠိုၚ်
# ဂအာၚ်တိသ္ၚိဗဴဇု
# တိဍာ်တြေံတြဟ်

## နိဿဲ