open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ရမ္သာင်ဗေဒ

**ရမ္သာၚ်ဗေဒ** (အၚ်္ဂလိက်: **Phonetics** ကေုာံ **Phonology**) ဝွံ ဒှ်အစိတ်အပိုင်းပညာသၞောတ်ဘာသာ မလ္ၚတ်ပရူရမ္သာၚ် (Speech sounds) မၞိဟ်တအ်မဟီုပ္တိတ်ရ။ ပညာဏအ်ဝွံ သောၚ်ကလးကဵု ဗီုရမ္သာၚ်မံက်ကၠုၚ်နူပါၚ်၊ ဗီုရမ္သာၚ်ကတဵုဒှ်ဒၟံၚ်ပ္ဍဲကျာ ကေုာံ ဗီုသၞောတ်ရမ္သာၚ်မကမၠောန် ပ္ဍဲအရေဝ်ဘာသာမွဲမွဲရ။

## တၚ်တၟေၚ်အကြာ Phonetics ကေုာံ Phonology

ဒုၚ်သ္ဇိုၚ်ကဵုနဲကဲသိပ္ပံမ္ဂး ညးတအ်ပါ်ခြာလဝ် ၂ ကဆံၚ်:

၁. **Phonetics (ကာယရမ္သာၚ်ဗေဒ):** လ္ၚတ်ပရူရမ္သာၚ်နဒဒှ် "ရုပ်ဝတ္ထု" (Physical sounds)။ လ္ၚတ်ဗီုအဝဲပါၚ်၊ လတာ်၊ ကေုာံ ဖေဝ် (Larynx) မပတိတ်ရမ္သာၚ်ရ။

၂. **Phonology (သၞောတ်ရမ္သာၚ်ဗေဒ):** လ္ၚတ်ပရူရမ္သာၚ်နဒဒှ် "သၞောတ်အဓိက" (Mental system) ပ္ဍဲဘာသာမွဲမွဲ။ ဥပမာ- ရမ္သာၚ် "က" ကေုာံ "ခ" ပ္ဍဲဘာသာမန် ပိုဲဂှ် ဍေံဖန်ဗဒှ်ကဵု အဓိပ္ပါယ်တၞဟ်ခြာရ။

## အက္ခရ်ရမ္သာၚ်ဂၠးကဝ် (IPA)
ပ္ဍဲရမ္သာၚ်ဗေဒမ္ဂး ညးတအ်အသုံးပြု **International Phonetic Alphabet (IPA)** သွက်ဂွံချူဗၟံက်ထ္ၜးရမ္သာၚ် ညံၚ်ဂွံတုပ်သၟဟ်အလုံဂၠးတိရ။
* **ဥပမာ:** မလိက်မန် "မိ" ဂှ် ချူနကဵု IPA မ္ဂး /mìʔ/ ရ။

## ရမ္သာၚ်ဗေဒ ကေုာံ ဘာသာမန်
ရမ္သာၚ်ဗေဒ ကိစ္စဇၞော်ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံလ္ၚတ်ရမ္သာၚ်မန်။ ဘာသာမန်ပိုဲနွံကဵု:
* **ရမ္သာၚ်သရ (Vowels):** မနွံကဵုရမ္သာၚ်တၟေၚ် (Register) ၂ သာ် (ရမ္သာၚ်သကေဝ် ကေုာံ ရမ္သာၚ်ဇြိုဟ်)။
* **ရမ္သာၚ်ဗျည် (Consonants):** မပ္တံကဵုရမ္သာၚ်ဂစိုတ်နာနာ။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
* ပညာသၞောတ်ဘာသာ
* သဒ္ဒါ
* ဘာသာမန်
ဘာသာအာရဗဳ

**ဘာသာအာရဗဳ** () ဝွံ ဒှ်ဘာသာသေမိတိစ် (Semitic language) မွဲဂကူ မပြးဇးဒၟံၚ် ပ္ဍဲဒေသအာရှပလိုတ် (Western Asia) ကေုာံ အာဖရိကသၟဝ်ကျာ (North Africa) ရ။ ဘာသာဏအ်ဝွံ ဒှ်ဘာသာရုၚ် (Official language) ပ္ဍဲဍုၚ် ၂၂ ဍုၚ် တုဲပၠန် ဒှ်ဘာသာမရနုက်ကဵု ၆ မအသုံးပြုဂၠိုၚ်အိုတ် ပ္ဍဲကုလသမဂ္ဂ ရ။

## ဝၚ် ကေုာံ တၚ်တၟေၚ်
ဘာသာအာရဗဳဝွံ ဇၞော်မောဝ်ကၠုၚ်နူ ဘာသာအာရာမေတ် (Aramaic) တုဲ ပ္ဍဲအခိၚ်သာသနာအေတ်သလာမ် ပြးဇးအာမ္ဂး ဘာသာဏအ်လေဝ် ပြးဇးအာအလုံဂၠးတိရ။ ဘာသာအာရဗဳဝွံ ပါ်ခြာလဝ် ၂ ကဆံၚ်:
၁. **Modern Standard Arabic (MSA):** ဘာသာရုၚ် မအသုံးပြု ပ္ဍဲလိက်ပရိုၚ်၊ ရေဒဳယိုဝ် ကေုာံ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်။
၂. **Classical Arabic:** ဘာသာတြေံ မအသုံးပြု ပ္ဍဲလိက်ကဝ်ရာန် (Quran)။

## သၞောတ်လိက်
ဘာသာအာရဗဳ အသုံးပြု အက္ခရ်အာရဗဳ (Arabic script) မချူနူ **"ပုၚ် အာ ပါဲ"** (Right-to-left) ရ။ သၞောတ်သဒ္ဒါ (Grammar) ဍေံဝွံ နွံကဵုပွမပြံၚ်လှာဲမလိက် အတိုၚ်အရေဝ်ဗျည် (Root system) ၃ မရ။

## ဥပမာ မလိက်ဂမၠိုၚ်

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
* အက္ခရ်အာရဗဳ
* အာဖရိကသၟဝ်ကျာ
* သာသနာအေတ်သလာမ်
အက္ခရ်အာရဗဳ

**အက္ခရ်အာရဗဳ** () ဝွံ ဒှ်သၞောတ်အက္ခရ် မအသုံးပြုသွက်ဂွံချူ ဘာသာအာရဗဳ ကေုာံ ဘာသာတၞဟ်ဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲအာရှ ကေုာံ အာဖရိကရ။ သၞောတ်လိက်ဏအ်ဝွံ ချူနူ **"ပုၚ် အာ ပါဲ"** (Right-to-left) တုဲ မလိက်ဂမၠိုၚ် နွံကဵုပွမဆက်စၠောအ် (Cursive) ရ။

## ဝၚ် ကေုာံ တမ်မူလ
အက္ခရ်အာရဗဳဝွံ ဇၞော်မောဝ်ကၠုၚ်နူ အက္ခရ်နဗတဳယျေန် (Nabataean alphabet) မဒုၚ်သ္ဇိုၚ်ကဵု အက္ခရ်အာရာမေတ် (Aramaic) ရ။ ပ္ဍဲအခိၚ်သာသနာအေတ်သလာမ် ပြးဇးအာမ္ဂး သၞောတ်လိက်ဏအ်လေဝ် ပြးဇးအာအလုံဂၠးတိ တုဲ ဘာသာတၞဟ် (မပ္တံကဵု ပါရှေန်၊ အူရဒူ၊ ကေုာံ မလေ) တအ်လေဝ် ဒုၚ်ကေတ်အက္ခရ်ဏအ် သွက်ဂွံချူဘာသာဇကုရ။

## တၚ်တၟေၚ် သၞောတ်အဗ်ဂျာတ် (Abjad)
အက္ခရ်အာရဗဳဝွံ ဒှ်သၞောတ် **Abjad** (အဗ်ဂျာတ်) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်သၞောတ်မချူဆဗျည် (Consonants) ဟေၚ်ရ။ သရ (Vowels) ဂှ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ဟွံချူစုတ် ဆဂး ပ္ဍဲလိက်ကဝ်ရာန် (Quran) ဟွံသေၚ်မ္ဂး လိက်သွက်ကောန်ၚာ်မ္ဂး ညးတအ်စုတ်တင်္ကေတသရ (Diacritics) ပ္ဍဲလတူ ကေုာံ သၟဝ်မလိက်ရ။

## မလိက်ဂမၠိုၚ် (၂၈ မ)
အက္ခရ်အာရဗဳ သ္ဇိုၚ်နွံ ၂၈ မ။ မလိက်မွဲမွဲမ္ဂး ဗီုပြင်ပြံၚ်လှာဲအာ အတိုၚ်ဒၞာဲမနွံ (ကိုပ်ကၠာ၊ လဒေါဝ်၊ လက်ကရဴ) ရ။

*(ဣဏအ်ဝွံ ဒှ်ဆဥပမာညိညဟေၚ်ရ)*

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
* ဘာသာအာရဗဳ
* ဘာသာပါရှေန်
* ထာမ်ပလိက်:Lang-ms (ဒုၚ်သ္ဇိုၚ်ကဵု Jawi)
ဗီုပြင်မလိက်

**ဗီုပြင်မလိက်** (အၚ်္ဂလိက်: **Morphology**) ဝွံ ဒှ်အစိတ်အပိုင်းပညာသၞောတ်ဘာသာ မလ္ၚတ်ပရူပွမဒက်ပတန်မလိက် (Internal structure of words) ရ။ ပညာဏအ်ဝွံ ဗၟံက်ထ္ၜးကဵု ဗီုမလိက်ဂမၠိုၚ် မံက်ကၠုၚ်နူအစိတ်အပိုင်းဍောတ်တ် (Morphemes) ကေုာံ ဗီုမလိက်တအ်မပြံၚ်လှာဲအာ အတိုၚ်သၞောတ်သဒ္ဒါရ။

## မဝ်ဖဳ (Morpheme)
မဝ်ဖဳ (Morpheme) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်အစိတ်အပိုင်းဍောတ်အိုတ် ပ္ဍဲအရေဝ်ဘာသာ မနွံကဵုအဓိပ္ပါယ်ရ။ ညးတအ်ပါ်ခြာလဝ် ၂ ဂကူ:

၁. **မဝ်ဖဳဗၠးၜး (Free Morpheme):** မလိက်မနွံကဵုအဓိပ္ပါယ် နကဵုဇကုဍေဟ်မွဲဟေၚ် (ဥပမာ- "ကောန်", "ဍုၚ်")။

၂. **မဝ်ဖဳဆက်စပ် (Bound Morpheme):** အစိတ်အပိုင်းမလိက် မဒးဆက်စပ်ကဵုမလိက်တၞဟ်ဟေၚ် ဂွံနွံအဓိပ္ပါယ် (ဥပမာ- တင်္ကေတလက်ကရဴ သွက်ဂွံဗၟံက်ထ္ၜး လၟိဟ်ဂၠိုၚ် -ဂမၠိုၚ်)။

[Image showing the word "unhappiness" broken down into prefix "un-", root "happy", and suffix "-ness"]

## ဗီုပြင်မလိက် ကေုာံ ဘာသာမန်
ဘာသာမန် ပိုဲဝွံ နွံကဵုဗီုပြင်မလိက် မတၟေၚ်ခြာဗွဲမလောန်။ တၚ်တၟေၚ်အဓိကဂှ် ဒှ်ပွမအသုံးပြု **"မလိက်အကြာ"** (Infixes) ကေုာံ **"မလိက်ဂတ"** (Prefixes) ရ။

* **ဥပမာ:**
** မလိက်သ္ဇိုၚ်: **"ဂေါဝ်"** (Adjective)
** ပွမစုတ်မလိက်အကြာ (-လ-): **"ဂလောဝ်"** (Noun - ပွမဂေါဝ်)
** မလိက်သ္ဇိုၚ်: **"အာ"** (Verb)
** ပွမစုတ်မလိက်ဂတ (ပ-): **"ပအာ"** (Causative - ကဵုအာ)

## နဲကဲပွမဒက်ပတန်မလိက်
* **ပွမပံၚ်မလိက် (Compounding):** ဥပမာ- "တိ" + "ဇၞော်" = "တိဇၞော်"။
* **ပွမစုတ်တင်္ကေတ (Affixation):** ဥပမာ- ပွမစုတ် Prefixes ဟွံသေၚ်မ္ဂး Infixes ရ။
* **ပွမပတုပ်မလိက် (Reduplication):** ဥပမာ- "ဒုၚ်" -> "ဒုၚ်ဒုၚ်"။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
* ပညာသၞောတ်ဘာသာ
* သဒ္ဒါ
* ရမ္သာၚ်ဗေဒ
သဒ္ဒါ

**သဒ္ဒါ** (အၚ်္ဂလိက်: **Grammar** ဟွံသေၚ်မ္ဂး **Syntax**) ဝွံ ဒှ်အစိတ်အပိုင်းပညာသၞောတ်ဘာသာ မလ္ၚတ်ပရူသၞောဝ်ပွမစဳရေၚ်မလိက် (Sentence structure) ညံၚ်ဂွံဒှ်ဝါကျ မနွံကဵုအဓိပ္ပါယ်ရ။ သဒ္ဒါဝွံ ဒှ်သၞောတ်အဓိက မဖန်ဗဒှ်ကဵု အဆက်အစပ်အကြာ မလိက်ဂမၠိုၚ် ညံၚ်ညးမွဲကဵုမွဲ ဂွံကၠိုဟ်စိုတ်ရေၚ်သကအ်ရ။

## အစိတ်အပိုင်းသဒ္ဒါ
ပ္ဍဲပညာသၞောတ်ဘာသာခေတ်တၟိမ္ဂး သဒ္ဒါဝွံ ပါ်ခြာလဝ် ၂ ကဆံၚ်အဓိက:
၁. **[[ဗီုပြင်မလိက်]] (Morphology):** လ္ၚတ်သၞောဝ်ပွမဒက်ပတန်မလိက်။
၂. **ဝါကျဗေဒ (Syntax):** လ္ၚတ်သၞောဝ်ပွမစဳရေၚ်မလိက် ညံၚ်ဂွံဒှ်ဝါကျ။

## လၟေၚ်မလိက် (Word Order)
အရေဝ်ဘာသာ ပ္ဍဲဂၠးတိဝွံ နွံကဵုလၟေၚ်မလိက် တၟေၚ်ခြာရေၚ်သကအ်ရ။ လၟေၚ်မလိက်အဓိက ၃ ဂကူဂှ်:
* **SVO (Subject-Verb-Object):** ကမ္မကတု + ကြိယာ + ကမ် (ဥပမာ- ဘာသာမန်, ဘာသာအေန်ဂလိက်, ဘာသာသေံ)။
** *ဥပမာ:* အဲ (S) စ (V) ပုၚ် (O)။
* **SOV (Subject-Object-Verb):** ကမ္မကတု + ကမ် + ကြိယာ (ဥပမာ- ဘာသာဗၟာ, ဘာသာဂျပန်)။
** *ဥပမာ:* အဲ (S) ပုၚ် (O) စ (V)။
* **VSO (Verb-Subject-Object):** ကြိယာ + ကမ္မကတု + ကမ် (ဥပမာ- ဘာသာအာရဗဳ)။

[Image showing a comparison of SVO SOV and VSO word orders in different languages]

## သဒ္ဒါမန် (Mon Grammar)
ဘာသာမန် ပိုဲဝွံ ဒှ်ဘာသာမဒုၚ်သ္ဇိုၚ်ကဵုလၟေၚ်မလိက် **SVO** ရ။ တၚ်တၟေၚ်သဒ္ဒါမန်ဂှ်:
* ဟွံမွဲကဵု ပွမပြံၚ်လှာဲမလိက် အတိုၚ်အခိၚ် (No Tense markers on verbs)။
* အသုံးပြုမလိက်အကြာ (Infixes) သွက်ဂွံသၠာဲကဵု ကဆံၚ်မလိက် (ဥပမာ- နူကြိယာ အာကဵု နာမ်)။
* နွံကဵုမလိက်လက်ကရဴဝါကျ (Sentence particles) သွက်ဂွံဗၟံက်ထ္ၜး အာရီု ကေုာံ အမျိုးအစားဝါကျ။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
* ပညာသၞောတ်ဘာသာ
* ဗီုပြင်မလိက်
* ရမ္သာၚ်ဗေဒ
အဓိပ္ပါယ်ဗေဒ

**အဓိပ္ပါယ်ဗေဒ** (အၚ်္ဂလိက်: **Semantics**) ဝွံ ဒှ်အစိတ်အပိုင်းပညာသၞောတ်ဘာသာ မလ္ၚတ်ပရူအဓိပ္ပါယ် (Meaning) မနွံပ္ဍဲအရေဝ်ဘာသာရ။ ပညာဏအ်ဝွံ ဗၟံက်ထ္ၜးကဵု ဗီုမၞိဟ်တအ်မကၠိုဟ်စိုတ်အဓိပ္ပါယ်မလိက်၊ ဝါကျ ကေုာံ ဗီုအဓိပ္ပါယ်တအ်မဆက်စပ်ဒၟံၚ်ကဵု ဂၠးတိဇေတ်ဇေတ်ရ။

## ကဆံၚ်အဓိပ္ပါယ်ဗေဒ
ပ္ဍဲပညာသၞောတ်ဘာသာမ္ဂး ညးတအ်ပါ်ခြာလဝ် ၂ ကဆံၚ်အဓိက:

၁. **အဓိပ္ပါယ်မလိက် (Lexical Semantics):** လ္ၚတ်ပရူအဓိပ္ပါယ်မလိက်မွဲမွဲ ကေုာံ အဆက်အစပ်အကြာမလိက်ဂမၠိုၚ် (ဥပမာ- မလိက်အဓိပ္ပါယ်တုပ်၊ မလိက်အဓိပ္ပါယ်တၞဟ်ခြာ)။

၂. **အဓိပ္ပါယ်ဝါကျ (Phrasal Semantics):** လ္ၚတ်ဗီုအဓိပ္ပါယ်မလိက်ဂမၠိုၚ် မပံၚ်ဗစိုပ်အာ ညံၚ်ဂွံဒှ်အဓိပ္ပါယ်ဝါကျမွဲမွဲ အတိုၚ်သၞောဝ်သဒ္ဒါ ရ။

## အဆက်အစပ်အကြာမလိက် (Sense Relations)
* **Synonymy (မလိက်အဓိပ္ပါယ်တုပ်):** ဥပမာ- "ဂေါဝ်" ကေုာံ "ကျေဝ်"။
* **Antonymy (မလိက်အဓိပ္ပါယ်ဒစး):** ဥပမာ- "ဇၞော်" ကေုာံ "ဍောတ်"။
* **Hyponymy (မလိက်အစိတ်အပိုင်း):** ဥပမာ- "မြာ်" ဝွံ ဒှ်အစိတ်အပိုင်း "ဂစေံ" ရ။

## အဓိပ္ပါယ်ဗေဒ ကေုာံ ပွမအသုံးပြု (Pragmatics)
အဓိပ္ပါယ်ဗေဒ လ္ၚတ်ကဵုအဓိပ္ပါယ်မနွံပ္ဍဲမလိက် (Literal meaning)။ ဆဂး ယဝ်ရလ္ၚတ်ပရူအဓိပ္ပါယ် မဗွဲကဵုအခိၚ် ကေုာံ ဒၞာဲ (Context) မ္ဂး ညးတအ်ကော်စ Pragmatics (ပွမအသုံးပြုဗေဒ) ရ။
* **ဥပမာ:** ဝါကျ "ဍာ်က္တဴဒၟံၚ်ရ"။
** *Semantics:* ဍာ်ဂှ် နွံကဵုဓါတ်ဂမ္တဴ။
** *Pragmatics:* လ္ပသုၚ်ညိ (ဟွံသေၚ်မ္ဂး) သုၚ်ဂွံယျ။

## အဓိပ္ပါယ်ဗေဒ ပ္ဍဲဘာသာမန်
ဘာသာမန် ပိုဲဝွံ နွံကဵုဝေါဟာရမနွံအဓိပ္ပါယ်လှဲလး။ ဥပမာ- မလိက် "စ"၊ "သုၚ်"၊ "ပပြၚ်" တအ်ဝွံ အသုံးပြုတၟေၚ်ခြာအာ အတိုၚ်ကဆံၚ်မၞိဟ် (ညးဍုၚ်ကွာန်၊ ခမဳသၚ်၊ ဨကရာဇ်) မဒှ်အဓိပ္ပါယ်မဆေၚ်ကဵု ယေန်သၞာၚ်ရ။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
* ပညာသၞောတ်ဘာသာ
* သဒ္ဒါ
* ဗီုပြင်မလိက်
ဒကုတ်

**ဒကုတ်** (အၚ်္ဂလိက်: **Constituents** ဟွံသေၚ်မ္ဂး **Components**) ပ္ဍဲပညာသၞောတ်ဘာသာ (ဗွဲတၟေၚ် ပ္ဍဲသဒ္ဒါ) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်မလိက်မွဲမ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဂကောံမလိက်ဂမၠိုၚ် မကမၠောန်ဒၟံၚ် နဒဒှ်အစိတ်အပိုင်း (Unit) မွဲ ပ္ဍဲဝါကျရ။ ပညာသၞောတ်ဘာသာခေတ်တၟိဝွံ လ္ၚတ်ဗၟံက်ထ္ၜးကဵု ဗီုဝါကျမွဲမွဲ မဒက်ပတန်လဝ်နကဵု ဒကုတ်နာနာ ကဆံၚ်ကဆံၚ်ရ။

## ပွမပါ်ခြာဒကုတ် (Constituent Analysis)
ပ္ဍဲဝါကျမွဲမွဲ ဒကုတ်ဂမၠိုၚ်ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံၚ် ညံၚ်ရဴလတေၚ်ဆု (Tree structure) ရ။ ဒကုတ်ဇၞော်အိုတ်ဂှ် ဒှ်ဝါကျ (Sentence) တုဲ ဍေံပါ်ခြာစှ်ေအာ နဒဒှ်ဒကုတ်ဍောတ်တ်ဂမၠိုၚ်ရ။

**ဥပမာ:** ဝါကျ "ဘာသာမန် ဂှ် ကျေဝ်ဗွဲမလောန်ရ"
# **ဒကုတ်နာမ် (Noun Phrase):** "ဘာသာမန် ဂှ်"
# **ဒကုတ်ကြိယာ (Verb Phrase):** "ကျေဝ်ဗွဲမလောန်ရ"

## နဲကဲပွမစၟတ်သမ္တီဒကုတ် (Tests for Constituency)
သွက်ဂွံတီကေတ် ဂကောံမလိက်မွဲမွဲ ဒှ်ဒကုတ် (Constituent) ဇေတ်ဇေတ် ဟာမ္ဂး ညးတအ်အသုံးပြုနဲကဲဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ။
* **ပွမပြံၚ်လှာဲဒၞာဲ (Movement):** ယဝ်ရဂကောံမလိက်ဂှ် ပြံၚ်လှာဲအာဒၞာဲမွဲစွံဂွံမ္ဂး ဍေံဒှ်ဒကုတ်ရ။
* **ပွမစၞးစုတ် (Substitution):** ယဝ်ရအသုံးပြုမလိက်စၞး (ဥပမာ- ဍေံ၊ ညး) သွက်ဂွံစၞးစုတ်ဂကောံမလိက်ဂှ်ဂွံမ္ဂး ဍေံဒှ်ဒကုတ်ရ။
* **ပွမသှ်ေမွဲစွံ (Stand alone):** ယဝ်ရဂကောံမလိက်ဂှ် သှ်ေဒၟံၚ်နဒဒှ်သွဟ် သွက်သၟာန်မွဲမွဲဂွံမ္ဂး ဍေံဒှ်ဒကုတ်ရ။

## ဒကုတ် ကေုာံ အစိတ်အပိုင်း
ဝေါဟာရ ၂ မဏအ် နွံကဵုအဓိပ္ပါယ်ကြေပ်ဂြတ်ရေၚ်သကအ်ရ။
* **[[အစိတ်အပိုင်း]] (Components):** ဗွဲမဂၠိုၚ် အသုံးပြုသွက်ဂွံဟီုကဵု သၞောတ်ဘာသာအလုံမွဲ (ဥပမာ- ရမ္သာၚ်၊ သဒ္ဒါ၊ အဓိပ္ပါယ်)။
* **ဒကုတ် (Constituents):** ဗွဲမဂၠိုၚ် အသုံးပြုသွက်ဂွံဟီုကဵု ဗီုပြင်ဝါကျ (ဥပမာ- ဂကောံမလိက် ပ္ဍဲဝါကျ)။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
* သဒ္ဒါ
* အစိတ်အပိုင်း
* ပညာသၞောတ်ဘာသာ
အဝဲ

**အဝဲ** (အၚ်္ဂလိက်: **Constituents** ဟွံသေၚ်မ္ဂး **Parts**) ပ္ဍဲပညာသၞောတ်ဘာသာ (ဗွဲတၟေၚ် ပ္ဍဲသဒ္ဒါ) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်အစိတ်အပိုင်းမလိက် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဂကောံမလိက်ဂမၠိုၚ် မကမၠောန်ဒၟံၚ် နဒဒှ်မူ (Unit) မွဲ ပ္ဍဲသၞောတ်ဝါကျရ။ ဝေါဟာရမန် **"အဝဲ"**၊ **"ဒကုတ်"** ကေုာံ **"အစိတ်"** တအ်ဝွံ အသုံးပြုသွက်ဂွံဗၟံက်ထ္ၜးကဵု အစိတ်အပိုင်းဂမၠိုၚ် (Components) မဒက်ပတန်လဝ် အရေဝ်ဘာသာမွဲမွဲရ။

## ကဆံၚ်အဝဲဂမၠိုၚ် (Hierarchy of Constituents)
အရေဝ်ဘာသာမၞိဟ်ဝွံ ဒက်ပတန်လဝ်နကဵု အဝဲနာနာ ကဆံၚ်ကဆံၚ် အတိုၚ်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ။

၁. **အဝဲရမ္သာၚ် (Phonemes):** အစိတ်အပိုင်းဍောတ်အိုတ် မဆေၚ်ကဵုရမ္သာၚ်။
၂. **အဝဲမလိက် ([[ဗီုပြင်မလိက်]] - Morphemes):** အစိတ်အပိုင်းဍောတ်အိုတ် မနွံကဵုအဓိပ္ပါယ်။
၃. **အဝဲဝါကျ (Phrases/Clauses):** ဂကောံမလိက် မကမၠောန်ဒၟံၚ်နဒဒှ်အဝဲမွဲ ပ္ဍဲဝါကျဇၞော်။

## ပွမပါ်ခြာအဝဲ (Immediate Constituent Analysis)
နဲကဲဏအ်ဝွံ အသုံးပြုသွက်ဂွံပါ်ခြာ ဝါကျမွဲမွဲ ညံၚ်ဂွံတီကေတ် အဝဲအဓိကဍေံရ။
* **ဥပမာ:** "သၟာဗ္ၚတအ် စပုၚ်ရ"
** **အဝဲနာမ် (NP):** "သၟာဗ္ၚတအ်"
** **အဝဲကြိယာ (VP):** "စပုၚ်ရ"

## တၚ်တၟေၚ်ဝေါဟာရ
ပ္ဍဲပညာသၞောတ်ဘာသာမန်မ္ဂး ညးတအ်အသုံးပြုဝေါဟာရဏအ် အတိုၚ်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ:
* **အဝဲ (Part/Member):** အသုံးပြုသွက်ဂွံဟီုကဵု အစိတ်အပိုင်းမနွံဒၟံၚ် ပ္ဍဲဂကောံမွဲမွဲ (ဥပမာ- အဝဲအရေဝ် ၈ သာ် - Parts of speech)။
* **[[ဒကုတ်]] (Constituent):** အသုံးပြုသွက်ဂွံဟီုကဵု အစိတ်အပိုင်းမဒကုတ်ထပိုတ်လဝ် ပ္ဍဲဝါကျ (Syntax)။
* **အစိတ် (Component/Segment):** အသုံးပြုသွက်ဂွံဟီုကဵု အစိတ်အပိုင်းမပါ်ခြာလဝ် နကဵုနဲကဲသိပ္ပံ (ဥပမာ- အစိတ်ရမ္သာၚ်)။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
* ဒကုတ်
* အစိတ်အပိုင်း
* သဒ္ဒါ
သုင်စောဲ

**သုၚ်စောဲ** (အၚ်္ဂလိက်: **Use** / **Usage**) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ပွမကေတ်အရပ်အရာမွဲမွဲ ဟွံသေၚ်မ္ဂး အရေဝ်ဘာသာမွဲမွဲ သွက်ဂွံစကာ ပ္ဍဲကိစ္စမွဲမွဲရ။ ဝေါဟာရမန် **"သုၚ်စောဲ"** ကေုာံ **"အသုံးပြု"** ဝွံ ဒှ်မလိက်အဓိပ္ပါယ်တုပ် (Synonyms) ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲပညာသၞောတ်ဘာသာမ္ဂး နဲကဲပွမအသုံးပြု မလိက် ၂ မဏအ် နွံကဵုတၚ်တၟေၚ် ညိညရ။

## တၚ်တၟေၚ်အကြား သုၚ်စောဲ ကေုာံ အသုံးပြု

ပ္ဍဲလိက်ပတ်မန် ကေုာံ အရေဝ်ဟီုလၟေၚ်တ္ၚဲမ္ဂး ပါ်ခြာလဝ် အတိုၚ်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ။

## ကဏ္ဍပွမသုၚ်စောဲ (Fields of Usage)

၁. **ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်:** ပွမသုၚ်စောဲသြန်၊ ပွမသုၚ်စောဲအရပ်အရာနာနာ။
၂. **ပညာသၞောတ်ဘာသာ:** ပွမသုၚ်စောဲဝေါဟာရ (Word usage) ကေုာံ သဒ္ဒါ။
၃. **ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်:** ပွမအသုံးပြုသၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ လိက်ရုၚ်။

## သုၚ်စောဲ အရေဝ်ဘာသာ (Language Use)
ပ္ဍဲပညာသၞောတ်ဘာသာမ္ဂး ပွမသုၚ်စောဲအရေဝ်ဘာသာ (Language Use) ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံၚ်ကဵု:
* **[[ပွမအသုံးပြုဗေဒ]] (Pragmatics):** ဗီုမၞိဟ်တအ်မစကာဘာသာ ညံၚ်ဂွံဗွဲကဵုဒၞာဲ။
* **Sociolinguistics:** ဗီုဂကောံမၞိဟ်တအ်မသုၚ်စောဲဘာသာ တၟေၚ်ခြာအာ အတိုၚ်ကဆံၚ်မၞိဟ်။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
* အသုံးပြု
* ပညာသၞောတ်ဘာသာ
* ဘာသာရုၚ်
စကာ

**စကာ** (အၚ်္ဂလိက်: **To Employ** / **To Command** / **To Use**) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ပွမဖန်ဗဒှ်၊ ပွမထိၚ်ဒဝ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပွမခေတ်စကာ မၞိဟ်၊ အရပ်အရာ၊ ကေုာံ နဲကဲမွဲမွဲ သွက်ဂွံကလိဂွံ သွဟ်ကမၠောန်ရ။ ဝေါဟာရမန် **"စကာ"** ဝွံ နွံကဵုအာရီု (Sense) မဆေၚ်ကဵု ပွမနွံကဵုဣဒ္ဓိအာဏာ (Power/Action) တုဲ တၞဟ်ခြာဒၟံၚ်နူ ဝေါဟာရ **"သုၚ်စောဲ"** ရ။

## အဓိပ္ပါယ်ဗေဒ (Semantics)
ဝေါဟာရ "စကာ" ဝွံ ပ္ဍဲပညာသၞောတ်ဘာသာမ္ဂး အသုံးပြုပ္ဍဲအရာ ၃ သာ်အဓိက:

၁. **ပွမစကာမၞိဟ် (To Command/Employ):** ပွမခေတ်စကာမၞိဟ် သွက်ဂွံကဵုကမၠောန်မွဲမွဲ။
* *ဥပမာ:* စကာကောန်ကမၠောန်၊ စကာကောန်ၚာ်။

၂. **ပွမစကာနဲကဲ (To Use a Method):** ပွမအသုံးပြုနဲကဲ၊ သၞောဝ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဣဒ္ဓိ သွက်ဂွံဖန်ဗဒှ်ကမၠောန်။
* *ဥပမာ:* စကာနဲကဲသိပ္ပံ၊ စကာသၞောဝ်ဥပဒေ၊ စကာဣဒ္ဓိ။

၃. **ပွမစကာစက် (To Operate):** ပွမထိၚ်ဒဝ် ကေုာံ ပွမစကာစက်ဇၞော်ဇၞော်။
* *ဥပမာ:* စကာစက်ဗ္ၚ၊ စကာစက်ရုၚ်ကမၠောန်။

## တၚ်တၟေၚ်အကြား စကာ ကေုာံ သုၚ်စောဲ

## ပွမစကာဘာသာ (Language Employment)
ပ္ဍဲပညာသၞောတ်ဘာသာမ္ဂး ပွမစကာဘာသာဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံၚ်ကဵု:
* **[[ဘာသာရုၚ်]]:** ဗီုအလဵုအသဳတအ် မစကာဘာသာ နဒဒှ်အရပ်အရာ (Tool) သွက်ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်။
* **[[ပညာသၞောတ်ဘာသာ]]:** နဲကဲပွမစကာ ဝေါဟာရ ကေုာံ သဒ္ဒါ ညံၚ်ဂွံဍိုက်ပေၚ်ကဵု ကမၠောန်ဆက်ဆံ။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
* သုၚ်စောဲ
* အသုံးပြု
* ပညာသၞောတ်ဘာသာ
တၚ်တၟေၚ်အကြာ သုၚ်စောဲ ကေုာံ စကာ

**တၚ်တၟေၚ်အကြာ သုၚ်စောဲ ကေုာံ စကာ** (အၚ်္ဂလိက်: **Difference between Use and Employ**) ဝွံ ဒှ်ကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲပွမချူလိက်ပတ်မန် ကေုာံ ပညာသၞောတ်ဘာသာရ။ မလိက် ၂ မဏအ်ဝွံ အဓိပ္ပါယ်သ္ဇိုၚ်တုပ်ဒၟံၚ် (Synonyms) ဆဂး နွံကဵုတၚ်တၟေၚ် ပ္ဍဲအရာပွမအသုံးပြု (Usage context) အတိုၚ်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ။

## ၁. သုၚ်စောဲ (To Use / To Spend)
ဝေါဟာရ **"သုၚ်စောဲ"** ဝွံ ဗွဲမဂၠိုၚ် အသုံးပြုပ္ဍဲအရာမဆေၚ်ကဵု အရပ်အရာ (Objects)၊ သြန် (Money) ဟွံသေၚ်မ္ဂး အရေဝ်ဘာသာလၟေၚ်တ္ၚဲရ။
* **ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်:** ပွမသုၚ်စောဲသြန်၊ ပွမသုၚ်စောဲဒြပ်ရတ်။
* **အရေဝ်ဟီု:** ပွမသုၚ်စောဲအရေဝ်မန် ပ္ဍဲသ္ၚိ။
* **အာရီု:** နွံကဵုအဓိပ္ပါယ် "ပွမကဵုဒါန်" ဟွံသေၚ်မ္ဂး "ပွမဖအိုတ်ပ္တိတ်" ညိညရ။

## ၂. စကာ (To Use / To Employ / To Command)
ဝေါဟာရ **"စကာ"** ဝွံ ဗွဲမဂၠိုၚ် အသုံးပြုပ္ဍဲအရာမဆေၚ်ကဵု ကမၠောန် (Task)၊ ဣဒ္ဓိအာဏာ (Power) ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပွမခၞံဗဒှ်ရ။
* **ပွမခေတ်စကာ:** ပွမစကာမၞိဟ် သွက်ဂွံကဵုကမၠောန်မွဲမွဲ (To command someone)။
* **နဲကဲ:** ပွမစကာနဲကဲသိပ္ပံ၊ ပွမစကာသၞောဝ်ဥပဒေ။
* **အာရီု:** နွံကဵုအဓိပ္ပါယ် "ပွမထိၚ်ဒဝ်" ဟွံသေၚ်မ္ဂး "ပွမဖန်ဗဒှ်" ရ။

## ဇယားပတိုန်စပ် (Comparison Table)

## တၚ်သမ္တီ
ဝေါဟာရ **"အသုံးပြု"** (To utilize) ဂှ် ဒှ်မလိက်မနွံကဵုကဆံၚ်သၠုၚ် (Formal) တုဲ နှဴရဴဒၟံၚ်ကဵု သီု "သုၚ်စောဲ" ကေုာံ "စကာ" ရ။ ပ္ဍဲလိက်ရုၚ်မ္ဂး ညးတအ်ရုဲစှ်အသုံးပြု "အသုံးပြု" ဂၠိုၚ်အိုတ်ရ။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
* သုၚ်စောဲ
* အသုံးပြု
* ပညာသၞောတ်ဘာသာ
သုၚ်စောဲ

**သုၚ်စောဲ** (အၚ်္ဂလိက်: **Use** / **Usage** / **Spend**) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ပွမကေတ်အရပ်အရာမွဲမွဲ၊ သြန်၊ ဟွံသေၚ်မ္ဂး အရေဝ်ဘာသာမွဲမွဲ သွက်ဂွံစကာ ပ္ဍဲကိစ္စမွဲမွဲရ။ ဝေါဟာရမန် **"သုၚ်စောဲ"** ဝွံ ဒှ်မလိက်မနွံအဓိပ္ပါယ်လှဲလးတုဲ ဆက်စပ်ဒၟံၚ်ကဵု ဝေါဟာရ **"အသုံးပြု"** ကေုာံ **"စကာ"** ရ။

## အဓိပ္ပါယ်ဗေဒ (Semantics)
ဝေါဟာရ "သုၚ်စောဲ" ဝွံ ပ္ဍဲပညာသၞောတ်ဘာသာမ္ဂး နွံကဵုအာရီု (Sense) အဓိက ၃ သာ်:

၁. **ပွမဖအိုတ် (To Spend/Consume):** အသုံးပြုပ္ဍဲအရာမဆေၚ်ကဵု သြန် ကေုာံ အခိၚ်။
* *ဥပမာ:* သုၚ်စောဲသြန်၊ သုၚ်စောဲအခိၚ်။

၂. **ပွမစကာအရပ်အရာ (To Use/Utilize):** အသုံးပြုပ္ဍဲအရာမဆေၚ်ကဵု ကိရိယာ ဟွံသေၚ်မ္ဂး အရပ်အရာလၟေၚ်တ္ၚဲ။
* *ဥပမာ:* သုၚ်စောဲဖုၚ်၊ သုၚ်စောဲကွဳစက်။

၃. **ပွမဟီုဂး (Language Usage):** အသုံးပြုပ္ဍဲအရာမဆေၚ်ကဵု အရေဝ်ဘာသာ (ဗွဲတၟေၚ် အရေဝ်ဟီုလၟေၚ်တ္ၚဲ)။
* *ဥပမာ:* သုၚ်စောဲအရေဝ်မန်။

## တၚ်တၟေၚ်အကြား သုၚ်စောဲ ကေုာံ ဝေါဟာရတုပ်ဂမၠိုၚ်

## ပွမသုၚ်စောဲအရေဝ်ဘာသာ (Language Use)
ပ္ဍဲပညာသၞောတ်ဘာသာမ္ဂး ပွမသုၚ်စောဲအရေဝ်ဘာသာဝွံ ဒှ်အစိတ်အပိုင်းအဓိက ပ္ဍဲ **ပညာသၞောတ်ဘာသာ** (Applied Linguistics) ရ။ ဍေံလ္ၚတ်ကဵု:
* **[[ဘာသာရုၚ်]]:** ဗီုအလဵုအသဳတအ် မသုၚ်စောဲဘာသာ ပ္ဍဲရုၚ်ဗစာ။
* **[[အသုံးပြု ဘာသာမန်]]:** ဗီုကောန်ဂကူမန်တအ် မသုၚ်စောဲဘာသာဇကု ပ္ဍဲခေတ်တၟိ။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
* အသုံးပြု
* စကာ
* ပညာသၞောတ်ဘာသာ
ဝါကျဗေဒ

**ဝါကျဗေဒ** (အၚ်္ဂလိက်: **Syntax**) ဝွံ ဒှ်အစိတ်အပိုင်းပညာသၞောတ်ဘာသာ မလ္ၚတ်ပရူသၞောဝ်ပွမဒက်ပတန်ဝါကျ (Rules of sentence structure) ရ။ ဝါကျဗေဒဝွံ ဗၟံက်ထ္ၜးကဵု ဗီုမလိက်ဂမၠိုၚ် (Words) မပံၚ်ဗစိုပ်အာ ညံၚ်ဂွံဒှ်ဒကုတ်ဝါကျ (Phrases) ကေုာံ ဝါကျ (Sentences) မနွံကဵုအဓိပ္ပါယ်ရ။

## တၚ်လ္ၚတ်အဓိက ပ္ဍဲဝါကျဗေဒ

ပ္ဍဲပညာဝါကျဗေဒမ္ဂး ညးတအ်လ္ၚတ်ကဵု တၚ်အဓိက ၃ သာ်:

၁. **လၟေၚ်မလိက် (Word Order):** ဗီုမလိက်ဂမၠိုၚ် မစဳရေၚ်ဒၟံၚ်ဒၞာဲ။ ဥပမာ- ဘာသာမန် အသုံးပြုသၞောတ် **SVO** (Subject-Verb-Object)။
* *ဥပမာ:* အဲ (S) ဗှ် (V) လိက် (O)။

၂. **ပွမပါ်ခြာဒကုတ် (Constituency):** ဗီုမလိက်ဂမၠိုၚ် မကမၠောန်ဒၟံၚ်နဒဒှ်အဝဲမွဲ (Unit)။ ဥပမာ- "ကောန်ၚာ်ဂှ်" (Noun Phrase)။

၃. **အဆက်အစပ်အာဏာ (Hierarchical Structure):** ဗီုမလိက်မွဲမွဲ ဍေံထိၚ်ဒဝ်ဒၟံၚ် မလိက်တၞဟ် ပ္ဍဲဝါကျ။

## ဝါကျဗေဒ ကေုာံ [[သဒ္ဒါ]]
ဝါကျဗေဒဝွံ ဒှ်အစိတ်အပိုင်းအဓိက ပ္ဍဲသဒ္ဒါ (Grammar) ရ။ ဒုၚ်သ္ဇိုၚ်ကဵုပညာသၞောတ်ဘာသာခေတ်တၟိမ္ဂး:
* **[[ဗီုပြင်မလိက်]] (Morphology):** လ္ၚတ်သၞောဝ်ပ္ဍဲ "မလိက်"။
* **ဝါကျဗေဒ (Syntax):** လ္ၚတ်သၞောဝ်အကြား "မလိက်" ဂမၠိုၚ်။

## ဝါကျဗေဒမန် (Mon Syntax)
ဘာသာမန်ပိုဲ နွံကဵုဝါကျဗေဒ မတၟေၚ်ခြာနူဘာသာဗၟာ။
* **Mon:** SVO (အဲ စ ပုၚ်)။
* **Burmese:** SOV (အဲ ပုၚ် စ)။
ဟိုတ်ဂှ်ဒှ်သာ်ဂှ်တုဲ ပညာဝါကျဗေဒဝွံ ကိစ္စဇၞော်ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံထိၚ်ဒဝ်သၞောတ်အရေဝ်မန်ပိုဲ ညံၚ်ဟွံဂွံနှဴရဴအာကဵု ဘာသာတၞဟ်ရ။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
* ပညာသၞောတ်ဘာသာ
* သဒ္ဒါ
* အဝဲအရေဝ်
ဝါကျဗေဒမန်

**ဝါကျဗေဒမန်** (အၚ်္ဂလိက်: **Mon Syntax**) ဝွံ ဒှ်ပွမလ္ၚတ်သၞောဝ်ပွမစဳရေၚ်မလိက် ပ္ဍဲဘာသာမန် ညံၚ်ဂွံဒှ်ဝါကျမနွံကဵုအဓိပ္ပါယ်ရ။ ဝါကျဗေဒမန်ဝွံ နွံကဵုသၞောတ်မတၟေၚ်ခြာ ကေုာံ လၟေၚ်မလိက် (Word order) မတၞဟ်ခြာနူဘာသာဗၟာ (Tibeto-Burman) တုဲ ဆက်စပ်ဒၟံၚ်ကဵု ဂကောံဘာသာမန်-ခမာ (Mon-Khmer) တၞဟ်တအ်ရ။

## သ္ဇိုၚ်လၟေၚ်မလိက် (Basic Word Order)
ဘာသာမန်ပိုဲဝွံ အသုံးပြုသၞောတ် **SVO** (Subject-Verb-Object) ရ။
* **S:** ကမ္မကတု (Subject)
* **V:** ကြိယာ (Verb)
* **O:** ကမ် (Object)

## တၚ်တၟေၚ်ဝါကျဗေဒမန်

### ၁. မလိက်လက်ကရဴဝါကျ (Sentence Particles)
ပ္ဍဲဝါကျဗေဒမန်မ္ဂး မလိက်လက်ကရဴဝါကျ ကိစ္စဇၞော်ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံဗၟံက်ထ္ၜး အမျိုးအစားဝါကျ။
* **ဝါကျလလောၚ်တြး:** "အဲအာ**ရ**" (Particle: ရ)
* **ဝါကျသၟာန်:** "မၞးအာ**ဟာ**" (Particle: ဟာ)
* **ဝါကျအာတ်မိက်:** "အာ**ညိ**" (Particle: ညိ)

### ၂. ပွမဗၟံက်ထ္ၜးအခိၚ် (Tense and Aspect)
ဘာသာမန် ဟွံပြံၚ်လှာဲမလိက်ကြိယာ အတိုၚ်အခိၚ် (No conjugation)။ ညးတအ်အသုံးပြု မလိက်အထံက်ကြိယာ (Auxiliary verbs)။
* **အတိတ်:** "အဲ**တုဲ**ရ" (Finish/Already)
* **အနာဂတ်:** "အဲ**ကြက်**အာ" (Shall/Will)

### ၃. နာမဝိသေသန (Adjectives)
ပ္ဍဲဝါကျဗေဒမန်မ္ဂး နာမဝိသေသန (Adjective) ဒးနွံလက်ကရဴနာမ် (Noun) အမြေအ္စာရ။
* **ဥပမာ:** "သ္ၚိ (N) ဇၞော် (Adj)" (Big house)

## ပွမပတုပ်သၞောတ်ဝါကျ (Comparative Syntax)
ဟိုတ်နူဒေသမန် ဆက်စပ်ဒၟံၚ်ကဵု ဍုၚ်ဗၟာတုဲ မၞိဟ်တအ်ကတဵုဒှ် ပွမနှဴရဴဝါကျဗေဒ (Syntactic interference) ရ။
* **သၞောတ်မန်ဇေတ် (SVO):** အဲ သုၚ် ဍာ်။
* **သၞောတ်နှဴဗၟာ (SOV):** အဲ ဍာ် သုၚ် (ဝါကျဏအ် ဗၠေတ်ကဵုဝါကျဗေဒမန်ရ)။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
* ဘာသာမန်
* ဝါကျဗေဒ
* သဒ္ဒါမန်
* အဝဲအရေဝ်
ဝါကျဗေဒဗၟာ

**ဝါကျဗေဒဗၟာ** (အၚ်္ဂလိက်: **Burmese Syntax**) ဝွံ ဒှ်ပွမလ္ၚတ်သၞောဝ်ပွမစဳရေၚ်မလိက် ပ္ဍဲဘာသာဗၟာ (Burmese language) ရ။ ဝါကျဗေဒဗၟာဝွံ နွံကဵုသၞောတ်မတၟေၚ်ခြာ ကေုာံ လၟေၚ်မလိက် (Word order) မဒှ်ဂကောံဘာသာ တိဗေတ်-ဗၟာ (Tibeto-Burman) တုဲ တၞဟ်ခြာဒၟံၚ်နူ ဝါကျဗေဒမန် မဒှ်ဂကောံဘာသာ မန်-ခမာ ရ။

## သ္ဇိုၚ်လၟေၚ်မလိက် (Basic Word Order)
ဘာသာဗၟာဝွံ အသုံးပြုသၞောတ် **SOV** (Subject-Object-Verb) ရ။
* **S:** ကမ္မကတု (Subject)
* **O:** ကမ် (Object)
* **V:** ကြိယာ (Verb)

## တၚ်တၟေၚ်ဝါကျဗေဒဗၟာ

### ၁. မလိက်လက်ကရဴနာမ် (Postpositions)
ပ္ဍဲဝါကျဗေဒဗၟာမ္ဂး ညးတအ်အသုံးပြု မလိက်လက်ကရဴနာမ် (Particles) သွက်ဂွံဗၟံက်ထ္ၜး ဝတ် (Function) နာမ်ဂှ် ပ္ဍဲဝါကျ။
* **-က (Subject marker):** ဗၟံက်ထ္ၜးကမ္မကတု။
* **-ကို (Object marker):** ဗၟံက်ထ္ၜးကမ်။
* **-မှာ (Locative marker):** ဗၟံက်ထ္ၜးဒၞာဲ။

### ၂. ပွမဗၟံက်ထ္ၜးအခိၚ် (Tense and Aspect)
ကြိယာဗၟာ ဗွဲမဂၠိုၚ် ဒးနွံကဵုမလိက်လက်ကရဴကြိယာ (Verb suffixes) အမြေအ္စာ။
* **ပစ္စုပ္ပန်/အတိတ်:** "-သည်" (စားသည်)
* **အနာဂတ်:** "-မည်" (စားမည်)
* **ပွမအာတ်မိက်:** "-ပါ" (စားပါ)

### ၃. နာမဝိသေသန (Adjectives)
ပ္ဍဲဝါကျဗေဒဗၟာမ္ဂး နာမဝိသေသန (Adjective) ဒးနွံဂတနာမ် (Noun) ဟွံသေၚ်မ္ဂး စိုပ်အာကဆံၚ်ကြိယာရ။
* **ဥပမာ:** "လှပသော (Adj) ပန်း (N)" (Beautiful flower)

## ပွမပတုပ်သၞောတ်ဝါကျ (Mon vs Burmese Syntax)
တၚ်တၟေၚ်အဓိကအကြား ဝါကျဗေဒမန် ကေုာံ ဗၟာဂှ်:

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
* ဝါကျဗေဒ
* ဝါကျဗေဒမန်
* သဒ္ဒါ
* ဘာသာဗၟာ
ဝါကျဗေဒအေန်ဂလိက်

**ဝါကျဗေဒအေန်ဂလိက်** (အၚ်္ဂလိက်: **English Syntax**) ဝွံ ဒှ်ပွမလ္ၚတ်သၞောဝ်ပွမစဳရေၚ်မလိက် ပ္ဍဲဘာသာအေန်ဂလိက် (English language) ရ။ ဝါကျဗေဒအေန်ဂလိက်ဝွံ နွံကဵုသၞောတ်လၟေၚ်မလိက် (Word order) မတုပ်ကဵု ဝါကျဗေဒမန် (SVO) ဆဂး နွံကဵုတၚ်တၟေၚ် ပ္ဍဲပွမအသုံးပြုကြိယာအထံက် (Auxiliary verbs) ကေုာံ ပွမပြံၚ်လှာဲမလိက်အတိုၚ်အခိၚ် (Tense) ရ။

## သ္ဇိုၚ်လၟေၚ်မလိက် (Basic Word Order)
ဘာသာအေန်ဂလိက်ဝွံ အသုံးပြုသၞောတ် **SVO** (Subject-Verb-Object) မဒှ်သၞောတ်တုပ်ကဵုဘာသာမန်ရ။
* **S:** ကမ္မကတု (Subject)
* **V:** ကြိယာ (Verb)
* **O:** ကမ် (Object)

## တၚ်တၟေၚ်ဝါကျဗေဒအေန်ဂလိက်

### ၁. ကြိယာအထံက် (Auxiliary Verbs)
ပ္ဍဲဝါကျဗေဒအေန်ဂလိက်မ္ဂး ကြိယာအထံက် (ဥပမာ- do, be, have) ကိစ္စဇၞော်ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံဖန်ဗဒှ်ဝါကျသၟာန် ကေုာံ ဝါကျထပှ်ေ (Negative)။
* **ဝါကျသၟာန်:** "**Do** you like Mon food?" (မၞးဒေပ်စိုတ်စၞစမန်ဟာ?)
* **ဝါကျထပှ်ေ:** "I **do not** (don't) know." (အဲဟွံတီ။)

### ၂. ပွမပြံၚ်လှာဲမလိက် (Inflection)
ကြိယာအေန်ဂလိက် ပြံၚ်လှာဲအာအတိုၚ် ကမ္မကတု ကေုာံ အခိၚ် (Subject-Verb Agreement & Tense)။
* **Present:** He **eats** (စ) / I **eat** (စ)။
* **Past:** He **ate** (စတုဲ)။

### ၃. နာမဝိသေသန (Adjectives)
ပ္ဍဲဝါကျဗေဒအေန်ဂလိက်မ္ဂး နာမဝိသေသန (Adjective) ဒးနွံဂတနာမ် (Noun) အမြေအ္စာ (တုပ်ကဵုဘာသာဗၟာ ဆဂး တၞဟ်ခြာနူဘာသာမန်)။
* **ဥပမာ:** "A **big** (Adj) **house** (N)" (သ္ၚိဇၞော်မွဲ)။

## ပွမပတုပ်သၞောတ်ဝါကျ (Mon vs English Syntax)
တၚ်တၟေၚ်အဓိကအကြား ဝါကျဗေဒမန် ကေုာံ အေန်ဂလိက်ဂှ်:

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
* ဝါကျဗေဒ
* ဝါကျဗေဒမန်
* ဝါကျဗေဒဗၟာ
* ဘာသာအေန်ဂလိက်
ပညာသၞောတ်ဝါကျဘာသာဂျာမာနစ်

**ပညာသၞောတ်ဝါကျဘာသာဂျာမာနစ်** (အၚ်္ဂလိက်: **Germanic Syntax**) ဝွံ ဒှ်ပွမလ္ၚတ်သၞောဝ်ပွမစဳရေၚ်မလိက် ပ္ဍဲဂကောံဘာသာဂျာမာနစ် (Germanic languages) မပ္တံကဵု ဘာသာအေန်ဂလိက်, ဘာသာဂျာမေန်, ဘာသာသပ်ဝိန် ကေုာံ ဘာသာနေတာလာန် ရ။ ဘာသာတအ်ဏအ်ဝွံ ဒုၚ်သ္ဇိုၚ်ကဵုတဳအိုရဳဝါကျဗေဒ မတၟေၚ်ခြာနူဂကောံဘာသာတၞဟ်ရ။

## တဳအိုရဳဝါကျဗေဒအဓိကဂမၠိုၚ် (Key Syntactic Theories)

### ၁. သၞောတ် V2 (Verb-Second Order)
ပ္ဍဲဘာသာဂျာမာနစ်ဗွဲမဂၠိုၚ် (ပါဲနူအေန်ဂလိက်ခေတ်တၟိ) ကြိယာ (Verb) ဒးနွံဒၞာဲမရနုက်ကဵု ၂ အမြေအ္စာ ပ္ဍဲဝါကျလလောၚ်တြးရ။
* **ဥပမာ:** (ဘာသာဂျာမေန်) *"Heute *'bin** ich zu Hause."'' (တ္ၚဲဏအ် **ဒှ်** အဲ ပ္ဍဲသ္ၚိ - Today am I at home)။

=== ၂. တဳအိုရဳပွမခၞံဗဒှ် (Generative Grammar) ===
တဳအိုရဳဏအ် (ခၞံဗဒှ်လဝ်နကဵု Noam Chomsky) သောၚ်ကလးကဵု ဗီုစိုတ်မၞိဟ်ပိုဲမနွံကဵုသၞောတ် Universal Grammar သွက်ဂွံဖန်ဗဒှ်ဝါကျ ဟွံမွဲကဵုပယျဵုရ။
* **X-bar Theory:''' ဗၟံက်ထ္ၜးကဵု ဗီုဒကုတ်ဝါကျ (Phrases) မဒက်ပတန်လဝ်နကဵု Head ကေုာံ Complement ရ။

## ပွမပတုပ်သၞောတ်ဝါကျ (Comparative Analysis)

ဘာသာဂျာမာနစ်ဂမၠိုၚ် ပါ်ခြာလဝ်နကဵုသၞောတ်ဝါကျဗေဒ ၂ ဂကူ:

## အဆက်အစပ်ကဵု [[ဝါကျဗေဒမန်]]
ဘာသာဂျာမာနစ် (ဗွဲတၟေၚ် အေန်ဂလိက်) ကေုာံ ဘာသာမန် ဝွံ နွံကဵုသၞောတ် **SVO** တုပ်ပ်ရ။ ဆဂး တဳအိုရဳဝါကျဗေဒဂျာမာနစ် နွံကဵုပွမပြံၚ်လှာဲမလိက် (Inflection) ဂၠိုၚ်နူဘာသာမန်ရ။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
* ဝါကျဗေဒ
* ဝါကျဗေဒအေန်ဂလိက်
* ပညာသၞောတ်ဘာသာ
* သဒ္ဒါ
တဳအိုရဳပွမခၞံဗဒှ်

**တဳအိုရဳပွမခၞံဗဒှ်** (အၚ်္ဂလိက်: **Generative Grammar**) ဝွံ ဒှ်တဳအိုရဳဝါကျဗေဒ မလ္ၚတ်ပရူသၞောဝ်ဗီုစိုတ်မၞိဟ်မဒက်ပတန်အရေဝ်ဘာသာရ။ တဳအိုရဳဏအ် စတမ်နူသၞာံ ၁၉၅၀ တုဲ ညးမခၞံဗဒှ်အဓိကဂှ် ဒှ်အစာပညာသၞောတ်ဘာသာ နောမ် ချေမ်သကဳ (Noam Chomsky) ရ။

## တၚ်သ္ဇိုၚ်အဓိက (Core Concepts)

တဳအိုရဳပွမခၞံဗဒှ်ဝွံ ဒုၚ်သ္ဇိုၚ်ကဵုတၚ်ပတုပ်စိုတ် (Assumptions) ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ။

### ၁. သဒ္ဒါဂၠးကဝ် (Universal Grammar - UG)
မၞိဟ်ပိုဲကတဵုဒှ်ကၠုၚ် နွံကဵုအစောံစိုတ် (Innate capability) သွက်ဂွံကၠိုဟ်သဒ္ဒါရ။ သဒ္ဒါဂၠးကဝ်ဝွံ ဒှ်သၞောဝ်သ္ဇိုၚ် မနွံဒၟံၚ်ပ္ဍဲစိုတ်မၞိဟ်အလုံဂၠးတိ ၜိုန်ရအသုံးပြုဘာသာတၞဟ်ခြာလေဝ် သၞောဝ်သ္ဇိုၚ်တုပ်ဒၟံၚ်ရ။

### ၂. အစောံစိုတ် ကေုာံ ပွမဟီု (Competence vs. Performance)
* **Competence (အစောံစိုတ်):** တၚ်တီပရူသၞောဝ်ဘာသာ မနွံဒၟံၚ်ပ္ဍဲစိုတ် (Internal knowledge)။
* **Performance (ပွမဟီု):** ဗီုမၞိဟ်တအ်မဟီုပ္တိတ်အရေဝ်ဇေတ်ဇေတ် (Actual speech)။ တဳအိုရဳဏအ် လ္ၚတ်ကဵု "အစောံစိုတ်" ဂၠိုၚ်ရ။

### ၃. သၞောဝ်ပွမပြံၚ်လှာဲ (Transformational Rules)
ဗီုဝါကျမွဲမွဲ ပြံၚ်လှာဲအာနူ Deep Structure (အဓိပ္ပါယ်ပ္ဍဲစိုတ်) အာစိုပ် Surface Structure (ဗီုပြင်မလိက်မံက်ဂတး) ရ။
* **ဥပမာ:** 
** Deep Structure: "ညး စ ပုၚ်" (Active)
** Surface Structure: "ပုၚ် ဂှ် ညး စ" (Passive/Topicalized)

## ကဆံၚ်ဒက်ပတန် (X-bar Theory)
ပ္ဍဲတဳအိုရဳဏအ် ညးတအ်သောၚ်ကလးကဵု ဗီုဒကုတ်ဝါကျ (Phrases) မဒက်ပတန်လဝ်နကဵု သၞောတ်သၠုၚ်စှ်ေ (Hierarchy)။ မလိက်မွဲမ ဒှ် Head တုဲ ဍေံဆက်စပ်ကဵု Complement ကေုာံ Specifier ရ။

## အဆက်အစပ်ကဵု [[ဘာသာမန်]]
တဳအိုရဳပွမခၞံဗဒှ်ဝွံ အသုံးပြုသွက်ဂွံလ္ၚတ် ဝါကျဗေဒမန် ဂွံရ။ ဥပမာ- ပွမလ္ၚတ်ဗီုမၞိဟ်မန်တအ် မဖန်ဗဒှ်ဝါကျမဟွံမွဲကဵုပယျဵု နကဵုသၞောဝ်သ္ဇိုၚ် SVO (Subject-Verb-Object) ရ။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
* ဝါကျဗေဒ
* သဒ္ဒါ
* နောမ် ချေမ်သကဳ
* ပညာသၞောတ်ဘာသာဂျာမာနစ်
ရပ်စပ်စကာ

**ရပ်စပ်စကာ** (အၚ်္ဂလိက်: **To Handle** / **To Manage** / **To Utilize**) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ကြိယာနှဴ (Compound verb) မနွံကဵုအဓိပ္ပါယ် ပွမထိၚ်ဒဝ်၊ ပွမပလေဝ်ပလေတ် ကေုာံ ပွမအသုံးပြု အရပ်အရာ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ကမၠောန်မွဲမွဲ ညံၚ်ဂွံဍိုက်ပေၚ်ကဵု ကမၠောန်ရ။ ဝေါဟာရမန် **"ရပ်စပ်စကာ"** ဝွံ လှဲလးနုက်နူ ဝေါဟာရ **"စကာ"** မွဲမတုဲ ဗၟံက်ထ္ၜးကဵု နဲကဲပွမရပ်စပ် (Handling process) ရ။

## အစိတ်အပိုင်းဝေါဟာရ (Etymology)
ဝေါဟာရဏအ် ဒက်ပတန်လဝ်နကဵု ၃ မ:
# **ရပ် (To hold/catch):** ပွမထိၚ်လဝ် နကဵုတဲ ဟွံသေၚ်မ္ဂး နကဵုအာဏာ။
# **စပ် (To touch/connect):** ပွမဆက်စပ်၊ ပွမနှဴရဴ ကေုာံ ပွမပလေဝ်။
# **[[စကာ]] (To use/employ):** ပွမဖန်ဗဒှ် ညံၚ်ဂွံကမၠောန်။

## အဓိပ္ပါယ်ဗေဒ (Semantics)
ပ္ဍဲပညာသၞောတ်ဘာသာမ္ဂး "ရပ်စပ်စကာ" ဝွံ အသုံးပြုပ္ဍဲအရာ ၃ သာ်အဓိက:

၁. **ပွမရပ်စပ်အရပ်အရာ (Physical Handling):** ပွမစကာကိရိယာနာနာ နကဵုနဲကဲမဗွဲကဵုသၞောတ်။
* *ဥပမာ:* ရပ်စပ်စကာ ကိရိယာပရန်၊ ရပ်စပ်စကာ စက်ကွန်ပျူတာ။

၂. **ပွမရပ်စပ်စဳရေၚ် (Management):** ပွမအုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပွမစဳရေၚ် ကမၠောန် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပရေၚ်သြန်။
* *ဥပမာ:* ရပ်စပ်စကာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်၊ ရပ်စပ်စကာ ကမၠောန်ရုၚ်။

၃. **ပွမရပ်စပ်အရေဝ်ဘာသာ (Language Handling):** ပွမရုဲစှ်အသုံးပြု ဝေါဟာရ ကေုာံ သဒ္ဒါ ညံၚ်ဂွံဗွဲကဵုကဆံၚ်မၞိဟ်။
* *ဥပမာ:* ရပ်စပ်စကာ အရေဝ်ဘာသာ ပ္ဍဲပရေၚ်ဆက်ဆံ။

## တၚ်တၟေၚ်အကြား ရပ်စပ်စကာ ကေုာံ စကာ

## ပွမရပ်စပ်စကာ ပ္ဍဲပညာသၞောတ်ဘာသာ
ပ္ဍဲ **ပညာသၞောတ်ဘာသာ** (Applied Linguistics) မ္ဂး ပွမရပ်စပ်စကာဘာသာ (Language handling) ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံၚ်ကဵု:
* **Communicative Competence:** အစောံသၟတ် ပွမရပ်စပ်စကာဘာသာ ညံၚ်ဂွံဗွဲကဵုဒၞာဲ ကေုာံ အခိၚ်။
* **[[ဘာသာရုၚ်]]:** နဲကဲပွမရပ်စပ်စကာ လိက်ရုၚ် ညံၚ်ဂွံနွံကဵု ဣဒ္ဓိအာဏာ ကေုာံ ယေန်သၞာၚ်။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
* စကာ
* သုၚ်စောဲ
* ပညာသၞောတ်ဘာသာ
အဝဲအရေဝ်

**အဝဲအရေဝ်** (အၚ်္ဂလိက်: **Parts of Speech** ဟွံသေၚ်မ္ဂး **Lexical Categories**) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ပွမပါ်ခြာကဏ္ဍမလိက်ဂမၠိုၚ် အတိုၚ်ဝတ် (Function) ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် ဍေံမနွံဒၟံၚ် ပ္ဍဲဝါကျရ။ ပ္ဍဲပညာသဒ္ဒါမ္ဂး ပွမတီကေတ် အဝဲအရေဝ်ဝွံ ဒှ်သ္ဇိုၚ်ကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက်ဂွံဒက်ပတန် ဝါကျမနွံကဵုအဓိပ္ပါယ်ရ။

## အဝဲအရေဝ်အဓိကဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲဘာသာမန်

ဒုၚ်သ္ဇိုၚ်ကဵု သၞောတ်ပညာသၞောတ်ဘာသာမ္ဂး ဘာသာမန် ပိုဲနွံကဵု အဝဲအရေဝ်အဓိကဂမၠိုၚ် အတိုၚ်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ။

### ၁. နာမ် (Noun)
ဒှ်မလိက်မကော်ခဴယၟု မၞိဟ်၊ သတ်၊ ဒၞာဲ၊ ဝတ္ထု ဟွံသေၚ်မ္ဂး အစောံစိုတ်။
* **ဥပမာ:** မၞိဟ်၊ ဘာ၊ တိ၊ ဘာသာမန်။

### ၂. နာမ်စၞး (Pronoun)
ဒှ်မလိက်မအသုံးပြု စၞးယၟုနာမ်။
* **ဥပမာ:** အဲ၊ မၞး၊ ညး၊ ဍေံ။

### ၃. ကြိယာ (Verb)
ဒှ်မလိက်မဗၟံက်ထ္ၜးကဵု ပွမကမၠောန် ဟွံသေၚ်မ္ဂး အကာဲအရာ။
* **ဥပမာ:** အာ၊ စ၊ ဗှ်၊ စကာ၊ သုၚ်စောဲ။

### ၄. နာမဝိသေသန (Adjective)
ဒှ်မလိက်မသောၚ်ကလးကဵု အရေဝ်နာမ် ညံၚ်ဂွံတီအကာဲအရာ။
* **ဥပမာ:** ဇၞော်၊ ဍောတ်၊ ဂေါဝ်၊ ခိုဟ်။

### ၅. ကြိယာဝိသေသန (Adverb)
ဒှ်မလိက်မသောၚ်ကလးကဵု ကြိယာ၊ နာမဝိသေသန ဟွံသေၚ်မ္ဂး ကြိယာဝိသေသနတၞဟ်။
* **ဥပမာ:** ပြဟ်ပြဟ်၊ ဗွဲမလောန်၊ ခိုဟ်ခိုဟ်။

## တၚ်တၟေၚ် ပ္ဍဲဘာသာမန်
ဘာသာမန်ပိုဲ နွံကဵုအဝဲအရေဝ်တၟေၚ် မကော်ခဴစ **"မလိက်လက်ကရဴဝါကျ" (Sentence Particles)** ရ။ ဍေံအသုံးပြု ပ္ဍဲသၟဝ်ဝါကျ သွက်ဂွံဗၟံက်ထ္ၜး အာရီု (Mood) ဟွံသေၚ်မ္ဂး အမျိုးအစားဝါကျ (ဥပမာ- ရ၊ ဟာ၊ ညိ)။

## အဝဲအရေဝ် ကေုာံ [[ဗီုပြင်မလိက်]]
နကဵုပညာ ဗီုပြင်မလိက် (Morphology) မ္ဂး မလိက်မွဲမ ဍေံပြံၚ်လှာဲအာ အဝဲအရေဝ်ဂွံရ။
* **ကြိယာ:** "ဂေါဝ်" (To be beautiful)
* **နာမ်:** "ဂလောဝ်" (Beauty - ပွမဂေါဝ်) -- *နကဵုပွမစုတ် Infix (-လ-)*

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
* သဒ္ဒါ
* ဗီုပြင်မလိက်
* ပညာသၞောတ်ဘာသာ
တဳအိုရဳမသောၚ်ကလး ဗီုကောန်ၚာ်ဗ္တောန်ဘာသာ

**တဳအိုရဳမသောၚ်ကလး ဗီုကောန်ၚာ်ဗ္တောန်ဘာသာ** (အၚ်္ဂလိက်: **Language Acquisition Theories**) ဝွံ ဒှ်မူသ္ဇိုၚ်ပညာ မလ္ၚတ်ပရူဗီုကောန်ၚာ်မၞိဟ်တအ် မဗ္တောန် ကေုာံ မကလိဂွံ အရေဝ်ဘာသာ (Language Acquisition) ရ။ အစာပညာသၞောတ်ဘာသာ ကေုာံ စိုတ်ဗေဒတအ် ပတိုန်ထ္ၜးလဝ် တဳအိုရဳအဓိက ၃ သာ် ရ။

## တဳအိုရဳအဓိကဂမၠိုၚ် (Major Theories)

### ၁. တဳအိုရဳနူဂၠံဂဝ် (Innatist Theory / Nativism)
တဳအိုရဳဏအ် (နောမ် ချေမ်သကဳ ဒှ်ညးမခၞံဗဒှ်) ဟီုဂးလဝ် ဒဒှ်ရကောန်ၚာ်တအ် ကတဵုဒှ်ကၠုၚ် နွံကဵုအစောံစိုတ် သဒ္ဒါနူဂၠံဂဝ်ရ။
* **[[သဒ္ဒါဂၠးကဝ်]] (UG):** သၞောဝ်သ္ဇိုၚ်ဘာသာ မနွံဒၟံၚ်ပ္ဍဲက္ဍဟ်။
* **Language Acquisition Device (LAD):** သၞောတ်ပ္ဍဲစိုတ် သွက်ဂွံရပ်ကေတ်ဘာသာ။

### ၂. တဳအိုရဳဗဟေဝိယာ (Behaviorist Theory)
တဳအိုရဳဏအ် (B.F. Skinner ဒှ်ညးမခၞံဗဒှ်) ဟီုဂးလဝ် ဒဒှ်ရကောန်ၚာ်တအ် ဗ္တောန်ဘာသာ နကဵုပွမပတုပ်ဗက် (Imitation) ကေုာံ ပွမကလိဂွံလာပ်ဗ္တေတ် (Reinforcement) နူမိမအံက်ရ။

### ၃. တဳအိုရဳအဆက်အစပ် (Interactionist Theory)
တဳအိုရဳဏအ် (Jean Piaget ကေုာံ Lev Vygotsky ဒှ်ညးမခၞံဗဒှ်) ဟီုဂးလဝ် ဒဒှ်ရကောန်ၚာ်တအ် ဗ္တောန်ဘာသာ နကဵုအဆက်အစပ် အကြားအစောံစိုတ် ကေုာံ ပွမနှဴရဴ ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ် (Social interaction) ရ။

## ကဆံၚ်ပွမဗ္တောန်ဘာသာ (Stages of Acquisition)
* **Babbling (၆ ဂိတု):** ပွမဗြုရမ္သာၚ် ညံၚ်ရဴ "ဗဗ၊ မမ"။
* **One-word stage (၁ သၞာံ):** ပွမဟီုမလိက်မွဲမွဲ (ဥပမာ- "ပုၚ်")။
* **Two-word stage (၂ သၞာံ):** ပွမပံၚ်မလိက် (ဥပမာ- "စ ပုၚ်")။
* **Telegraphic stage (၂ သၞာံခွဲ):** ပွမဟီုဝါကျက္ဍန်က္ဍန်။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
* သဒ္ဒါဂၠးကဝ်
* နောမ် ချေမ်သကဳ
* ပညာသၞောတ်ဘာသာ
ပညာသၞောတ်ဘာသာ ကေုာံ စိုတ်ဗေဒ

**ပညာသၞောတ်ဘာသာ ကေုာံ စိုတ်ဗေဒ** (အၚ်္ဂလိက်: **Psycholinguistics**) ဝွံ ဒှ်ပညာမလ္ၚတ်ပရူအဆက်အစပ်အကြာ အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ စိုတ်ဗေဒ (Psychology) ရ။ ပညာဏအ် ဂစာန်သောၚ်ကလးကဵု ဗီုမၞိဟ်ပိုဲမဗ္တောန်ဘာသာ (Acquisition)၊ ဗီုမၞိဟ်ပိုဲမကၠိုဟ်အဓိပ္ပါယ်အရေဝ် (Comprehension) ကေုာံ ဗီုမၞိဟ်ပိုဲမဟီုပ္တိတ်အရေဝ် (Production) နကဵုနဲကဲသိပ္ပံရ။

## တၚ်လ္ၚတ်အဓိက (Major Areas of Study)

### ၁. ပွမဗ္တောန်ဘာသာ (Language Acquisition)
လ္ၚတ်ဗီုကောန်ၚာ်မၞိဟ်တအ် မကလိဂွံဘာသာ နူဂၠံဂဝ် အာစိုပ်ကဆံၚ်ဟီုဂွံ။ ဍေံဆက်စပ်ဒၟံၚ်ကဵု တဳအိုရဳမသောၚ်ကလး ဗီုကောန်ၚာ်ဗ္တောန်ဘာသာ ရ။

### ၂. ပွမကၠိုဟ်အရေဝ် (Language Comprehension)
လ္ၚတ်ဗီုက္ဍဟ်မၞိဟ်ပိုဲ မပါ်ခြာရမ္သာၚ်၊ သဒ္ဒါ ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် ညံၚ်ဂွံကၠိုဟ်စိုတ်ဝါကျမွဲမွဲရ။

### ၃. ပွမဟီုပ္တိတ်အရေဝ် (Language Production)
လ္ၚတ်ဗီုစိုတ်ပိုဲ မရုဲစှ်ဝေါဟာရ ကေုာံ ပွမစဳရေၚ်သဒ္ဒါ ညံၚ်ဂွံဟီုပ္တိတ်ဗွဲမကၠးဖ္ဍးရ။

### ၄. သိပ္ပံဘာသာ ကေုာံ က္ဍဟ် (Neurolinguistics)
လ္ၚတ်ဒေသပ္ဍဲက္ဍဟ် (ဥပမာ- Broca's area သွက်ပွမဟီု ကေုာံ Wernicke's area သွက်ပွမကၠိုဟ်) မထိၚ်ဒဝ်အရေဝ်ဘာသာရ။

[Image of Broca's area and Wernicke's area in the human brain]

## ကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲပညာသၞောတ်ဘာသာ ကေုာံ စိုတ်ဗေဒ
* **[[သဒ္ဒါဂၠးကဝ်]] (Universal Grammar):** အစောံစိုတ်ဘာသာ မနွံဒၟံၚ်ပ္ဍဲစိုတ်နူဂၠံဂဝ်။
* **Critical Period:** အခိၚ်ဗဗွဲဓဝ် (နူကောန်ၚာ် အာစိုပ်အဝဲဗျု) သွက်ဂွံဗ္တောန်ဘာသာမွဲမွဲ ညံၚ်ဂွံဒှ် Native speaker ရ။
* **Slip of the tongue:** ပွမဟီုဗၠေတ် (ဥပမာ- မလိက်ပ္ဍဲစိုတ်နှဴရဴအာ) မဗၟံက်ထ္ၜးကဵု ဗီုစိုတ်ပိုဲမစဳရေၚ်မလိက်ရ။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
* ပညာသၞောတ်ဘာသာ
* စိုတ်ဗေဒ
* တဳအိုရဳမသောၚ်ကလး ဗီုကောန်ၚာ်ဗ္တောန်ဘာသာ
* သဒ္ဒါဂၠးကဝ်
သၞောတ်ပ္ဍဲစိုတ် သွက်ဂွံဗ္တောန်ဘာသာ

thumb|300x300px|ဗီုပြင်သ္ဇိုၚ် သၞောတ် LAD မရပ်ကေတ်အရေဝ်ဘာသာ နူပွဳပွူ
**သၞောတ်ပ္ဍဲစိုတ် သွက်ဂွံဗ္တောန်ဘာသာ** (အၚ်္ဂလိက်: **Language Acquisition Device - LAD**) ဝွံ ဒှ်ဒြဟတ်ဗီုစိုတ် (Theoretical component) မနွံဒၟံၚ်ပ္ဍဲက္ဍဟ်မၞိဟ် နူဂၠံဂဝ် သွက်ဂွံဗ္တောန် ကေုာံ ရပ်ကေတ်အရေဝ်ဘာသာရ။ တဳအိုရဳဏအ်ဝွံ အစာပညာသၞောတ်ဘာသာ နောမ် ချေမ်သကဳ (Noam Chomsky) ပတိုန်ထ္ၜးလဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၀ တုဲ ဒှ်သ္ဇိုၚ်အဓိက ပ္ဍဲသဒ္ဒါဂၠးကဝ် (Universal Grammar) ရ။

## ဗီုသၞောတ်ဏအ်မကမၠောန် (How it works)
သၞောတ် LAD ဝွံ နွံကဵုကဆံၚ်ကမၠောန် ၃ သာ်:

၁. **Input (တၚ်စုတ်):** ကောန်ၚာ်မွဲမွဲ ကာလဍေံမိၚ်အရေဝ်ဘာသာ နူမိမအံက် ဟွံသေၚ်မ္ဂး နူပွဳပွူ (Raw linguistic data)။

၂. **Processing (ပွမစဳရေၚ်):** သၞောတ် LAD ပ္ဍဲက္ဍဟ်ဂှ် ရပ်ကေတ်တၚ်စုတ်တအ်တုဲ ပါ်ခြာကေတ် သၞောဝ်သဒ္ဒါ (ဥပမာ- ဝါကျဗေဒမန် နွံကဵုသၞောတ် SVO)။

၃. **Output (တၚ်ပ္တိတ်):** ကောန်ၚာ်ဂှ် ဟီုပ္တိတ်အရေဝ်ဘာသာ မနွံကဵုသၞောဝ်သဒ္ဒါ မဍာံပြဗွဲမပြဟ်ရ။

## တၚ်ခိုဟ် သၞောတ် LAD

* **Speed:** သောၚ်ကလးကဵု ဗီုကောန်ၚာ်တအ် ဗ္တောန်ဘာသာဂွံဗွဲမပြဟ်။
* **Creativity:** သောၚ်ကလးကဵု ဗီုကောန်ၚာ်တအ် ဖန်ဗဒှ်ဝါကျတၟိတၟိ မဟွံကေၚ်မိၚ်မွဲလှ်ေဂွံ။
* **Universality:** သောၚ်ကလးကဵု ဒဒှ်ရကောန်ၚာ်အလုံဂၠးတိ ဗ္တောန်ဘာသာ နကဵုကဆံၚ်တုပ်ပ်ရ။

## အဆက်အစပ်ကဵု [[ပညာသၞောတ်ဘာသာ ကေုာံ စိုတ်ဗေဒ]]
ပ္ဍဲပညာသၞောတ်ဘာသာခေတ်တၟိမ္ဂး သၞောတ် LAD ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံၚ်ကဵု ဒေသပ္ဍဲက္ဍဟ် (ဥပမာ- Broca's area) မထိၚ်ဒဝ်သၞောတ်ဝါကျရ။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်

* နောမ် ချေမ်သကဳ
* သဒ္ဒါဂၠးကဝ်
* ပညာသၞောတ်ဘာသာ ကေုာံ စိုတ်ဗေဒ
* တဳအိုရဳမသောၚ်ကလး ဗီုကောန်ၚာ်ဗ္တောန်ဘာသာ
သၞောတ်ပ္ဍဲစိုတ် သွက်ဂွံဗ္တောန်ဘာသာ (LAD)

**သၞောတ်ပ္ဍဲစိုတ် သွက်ဂွံဗ္တောန်ဘာသာ** (အၚ်္ဂလိက်: **Language Acquisition Device - LAD**) ဝွံ ဒှ်မူသ္ဇိုၚ်တဳအိုရဳ ပ္ဍဲက္ဍဟ်မၞိဟ် မနွံဒၟံၚ်နူဂၠံဂဝ် သွက်ဂွံရပ်ကေတ် ကေုာံ ဗ္တောန်အရေဝ်ဘာသာရ။ တဳအိုရဳဏအ်ဝွံ အစာပညာသၞောတ်ဘာသာ နောမ် ချေမ်သကဳ (Noam Chomsky) ပတိုန်ထ္ၜးလဝ် သွက်ဂွံသောၚ်ကလး ဗီုကောန်ၚာ်တအ် မဗ္တောန်ဘာသာဂွံ ဗွဲမပြဟ်ရ။

## ဗီုသၞောတ်ဏအ်မကမၠောန် (How it works)

သၞောတ် LAD ဝွံ နွံကဵုကဆံၚ်ကမၠောန် ၃ သာ်အဓိက:

၁. **Input (တၚ်စုတ်):** ကောန်ၚာ်မွဲမွဲ မိၚ်အရေဝ်ဘာသာ နူပွဳပွူ (Primary Linguistic Data)။
၂. **LAD (ပွမစဳရေၚ်):** သၞောတ်ပ္ဍဲစိုတ်ဂှ် ရပ်ကေတ်တၚ်စုတ်တအ်တုဲ ပါ်ခြာကေတ်သၞောဝ်သဒ္ဒါ အတိုၚ်မူ သဒ္ဒါဂၠးကဝ် (Universal Grammar) ရ။
၃. **Output (တၚ်ပ္တိတ်):** ကောန်ၚာ်ဂှ် ကလိဂွံသၞောတ်သဒ္ဒါဘာသာဇကု (Grammar of a specific language) တုဲ ဟီုပ္တိတ်ဝါကျမဍာံပြဂွံရ။

## တၚ်သ္ဇိုၚ်အဓိက (Core Evidence)
* **Poverty of the Stimulus:** ကောန်ၚာ်တအ် ၜိုန်ရမိၚ်အရေဝ်ဘာသာ နွံကဵုတၚ်ခက်ခုဲဂၠိုၚ်ကီုလေဝ်၊ ဍေံတအ်ဖန်ဗဒှ်ဝါကျ မဍိုက်ပေၚ်ကဵုသၞောဝ်သဒ္ဒါဂွံ ဗွဲမပြဟ်ရ။
* **Universality:** ကောန်ၚာ်အလုံဂၠးတိ ဗ္တောန်ဘာသာ နကဵုကဆံၚ်တုပ်ပ် (ဥပမာ- ကဆံၚ်ဟီုမလိက်မွဲမ၊ ကဆံၚ်ဟီုမလိက်ၜါမ) ရ။
* **Creativity:** ကောန်ၚာ်တအ် ဖန်ဗဒှ်ဝါကျတၟိတၟိ မဟွံကေၚ်မိၚ်မွဲလှ်ေဂွံ ရ။

## အဆက်အစပ်ကဵု သိပ္ပံက္ဍဟ် (Neurolinguistics)
ပ္ဍဲပညာသၞောတ်ဘာသာခေတ်တၟိမ္ဂး သၞောတ် LAD ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံၚ်ကဵုဒေသပ္ဍဲက္ဍဟ် (ဥပမာ- Broca's area) မထိၚ်ဒဝ်သၞောတ်ဝါကျရ။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
* နောမ် ချေမ်သကဳ
* သဒ္ဒါဂၠးကဝ်
* ပညာသၞောတ်ဘာသာ ကေုာံ စိုတ်ဗေဒ
ဒေသက္ဍဟ်ထိၚ်ဒဝ်အရေဝ်

thumb|ဗီု-ဒေသက္ဍဟ်ထိင်ဒဝ်အရေဝ်
**ဒေသက္ဍဟ်ထိၚ်ဒဝ်အရေဝ်** (အၚ်္ဂလိက်: **Language areas of the brain**) ဝွံ ဒှ်ဒေသတၟေၚ်ဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲက္ဍဟ်မၞိဟ် (ဗွဲတၟေၚ် ပ္ဍဲက္ဍဟ်လ္ပာ်ပဲါ - Left Hemisphere) မနွံကဵုဝတ် သွက်ဂွံစဳရေၚ်၊ ကၠိုဟ် ကေုာံ ဟီုပ္တိတ်အရေဝ်ဘာသာရ။ ပညာမလ္ၚတ်ဒေသတအ်ဏအ်ဂှ် ညးတအ်ကော်စ သိပ္ပံဘာသာ ကေုာံ က္ဍဟ် (Neurolinguistics) ရ။

## ဒေသအဓိကဂမၠိုၚ် (Key Areas)

[Image of the Broca's area and Wernicke's area in the human brain]

ပ္ဍဲက္ဍဟ်မၞိဟ်ပိုဲ နွံကဵုဒေသအဓိက ၂ သာ် မဆက်စပ်ဒၟံၚ်ကဵုအရေဝ်ဘာသာ:

### ၁. ဒေသဗြဝ်ကာ (Broca's Area)
ဒေသဏအ် နွံပ္ဍဲက္ဍဟ်လ္ပာ်ပဲါ (Frontal lobe)။ ဍေံထိၚ်ဒဝ်ကဵု:
* **ပွမဟီုပ္တိတ် (Speech Production):** ဗီုမၞိဟ်ပိုဲမဟီုပ္တိတ်မလိက်။
* **သဒ္ဒါ (Grammar):** ပွမစဳရေၚ်သၞောဝ်ဝါကျ။
* *ယဝ်ရဒေသဏအ်ပလီုအာမ္ဂး:* မၞိဟ်ဂှ်ကၠိုဟ်အရေဝ်ကီုလေဝ်၊ ဟီုပ္တိတ်အရေဝ်ခက်ခုဲဗွဲမလောန် (Broca's Aphasia)။

### ၂. ဒေသဝါနိက် (Wernicke's Area)
ဒေသဏအ် နွံပ္ဍဲက္ဍဟ်လ္ပာ်ပဲါ (Temporal lobe)။ ဍေံထိၚ်ဒဝ်ကဵု:
* **ပွမကၠိုဟ် (Speech Comprehension):** ဗီုမၞိဟ်ပိုဲမကၠိုဟ်အဓိပ္ပါယ်အရေဝ်။
* **ဝေါဟာရ (Vocabulary):** ပွမရုဲစှ်မလိက်မနွံကဵုအဓိပ္ပါယ်။
* *ယဝ်ရဒေသဏအ်ပလီုအာမ္ဂး:* မၞိဟ်ဂှ်ဟီုအရေဝ်ကၠုၚ်ဖ္ဍးကီုလေဝ်၊ အဓိပ္ပါယ်ဟွံမွဲ (Wernicke's Aphasia)။

### ၃. အာကျူအရေတ် ဖာသိကျူလပ် (Arcuate Fasciculus)
ဒှ်ဇုက်အာရီု (Neural pathway) မဆက်စပ်ကဵု ဒေသဗြဝ်ကာ ကေုာံ ဒေသဝါနိက် ညံၚ်ဂွံကမၠောန်မွဲစိတ္တရ။

## အဆက်အစပ်ကဵု [[သၞောတ်ပ္ဍဲစိုတ် သွက်ဂွံဗ္တောန်ဘာသာ]]
ဒေသတအ်ဏအ်ဝွံ ဒှ်သ္ဇိုၚ်ရူပဗေဒ (Physical basis) သွက်သၞောတ် Language Acquisition Device (LAD) မၞးမဟီုလဝ်ဂှ်ရ။ ဍေံသောၚ်ကလးကဵု ဗီုမၞိဟ်ပိုဲမကလိဂွံအစောံစိုတ်ဘာသာ နူဂၠံဂဝ်ရ။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
* ပညာသၞောတ်ဘာသာ ကေုာံ စိုတ်ဗေဒ
* သိပ္ပံဘာသာ ကေုာံ က္ဍဟ်
* သၞောတ်ပ္ဍဲစိုတ် သွက်ဂွံဗ္တောန်ဘာသာ
သိပ္ပံဘာသာ ကေုာံ က္ဍဟ်

thumb|300x300px|ဒေသအဓိကဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲက္ဍဟ်မၞိဟ် မထိၚ်ဒဝ်အရေဝ်ဘာသာ
**သိပ္ပံဘာသာ ကေုာံ က္ဍဟ်** (အၚ်္ဂလိက်: **Neurolinguistics**) ဝွံ ဒှ်ပညာမလ္ၚတ်ပရူသၞောတ်အာရုံ (Biological mechanisms) ပ္ဍဲက္ဍဟ်မၞိဟ် မဆေၚ်ကဵုပွမကလိဂွံ၊ ပွမကၠိုဟ် ကေုာံ ပွမဟီုပ္တိတ်အရေဝ်ဘာသာရ။ ပညာဏအ်ဝွံ ဒှ်ဒံၚ်ကၠေတ်အကြာ ပညာသၞောတ်ဘာသာ ကေုာံ သိပ္ပံက္ဍဟ် (Neuroscience) ရ။

## တၚ်လ္ၚတ်အဓိက (Major Areas of Study)
၁. **ပွမစဳရေၚ်အရေဝ်ဘာသာ (Language Processing):** လ္ၚတ်ဗီုက္ဍဟ်မၞိဟ်ပိုဲ မရပ်ကေတ်ရမ္သာၚ် ကေုာံ သဒ္ဒါ ပ္ဍဲအခိၚ်တ္ၚဲလက်ကရဴ (Real-time)။

၂. **ပွမဗ္တောန်ဘာသာ (Language Acquisition):** လ္ၚတ်ဗီုက္ဍဟ်ကောန်ၚာ်မစဳရေၚ် သၞောတ်ပ္ဍဲစိုတ် သွက်ဂွံဗ္တောန်ဘာသာ (LAD) နကဵုနဲကဲရူပဗေဒ။

၃. **ယဲအရေဝ်ဘာသာ (Language Disorders):** လ္ၚတ်ပရူယဲ **Aphasia** (ယဲဟီုအရေဝ်ဟွံဂွံ) မကတဵုဒှ်ကၠုၚ် ဟိုတ်နူက္ဍဟ်သရိုဟ်လီုအာ။

## ဒေသအဓိက ပ္ဍဲက္ဍဟ် (Main Language Hubs)

* **[[ဗြဝ်ကာ]] (Broca's Area):** နွံလ္ပာ်ဂတ (Frontal lobe) သွက်ပွမဟီု ကေုာံ သဒ္ဒါ။
* **[[ဝါနိက်]] (Wernicke's Area):** နွံလ္ပာ် Temporal lobe သွက်ပွမကၠိုဟ်အဓိပ္ပါယ်။

## နဲကဲလ္ၚတ် (Methods)
ပ္ဍဲခေတ်တၟိမ္ဂး ညးတအ်အသုံးပြုစက်နာနာ သွက်ဂွံဗၟံက်ထ္ၜးဗီုက္ဍဟ်မကမၠောန်:

* **fMRI:** ဗၟံက်ထ္ၜးဒေသက္ဍဟ် မနွံကဵုဒြဟတ် ပ္ဍဲအခိၚ်ဟီုအရေဝ်။
* **EEG:** လ္ၚတ်လပှ်အာရုံ (Brain waves) ပ္ဍဲအခိၚ်ဗှ်လိက် ဟွံသေၚ်မ္ဂး မိၚ်အရေဝ်။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်

* ဒေသက္ဍဟ်ထိၚ်ဒဝ်အရေဝ်
* ပညာသၞောတ်ဘာသာ ကေုာံ စိုတ်ဗေဒ
* သၞောတ်ပ္ဍဲစိုတ် သွက်ဂွံဗ္တောန်ဘာသာ
သဒ္ဒါဂၠးကဝ်

**သဒ္ဒါဂၠးကဝ်** (အၚ်္ဂလိက်: **Universal Grammar - UG**) ဝွံ ဒှ်တဳအိုရဳပညာသၞောတ်ဘာသာ မဟီုဂးလဝ် ဒဒှ်ရအစောံစိုတ် သွက်ဂွံဗ္တောန် ကေုာံ ကၠိုဟ်သၞောဝ်ဘာသာဂှ် နွံဒၟံၚ်ပ္ဍဲစိုတ်မၞိဟ် နူဂၠံဂဝ် (Innate) ရ။ တဳအိုရဳဏအ်ဝွံ အစာပညာသၞောတ်ဘာသာ နောမ် ချေမ်သကဳ (Noam Chomsky) ဒှ်ညးမပတိုန်ထ္ၜးလဝ်တုဲ ဒှ်သ္ဇိုၚ်အဓိက ပ္ဍဲတဳအိုရဳပွမခၞံဗဒှ် ရ။

## မူသ္ဇိုၚ် (Key Principles)
တဳအိုရဳသဒ္ဒါဂၠးကဝ်ဝွံ ဒုၚ်သ္ဇိုၚ်ကဵုတၚ်နွံပၟိက်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ:

၁. **အစောံစိုတ်နူဂၠံဂဝ် (Biological Endowment):** မၞိဟ်ပိုဲကတဵုဒှ်ကၠုၚ် နွံကဵုသၞောတ် Language Acquisition Device (LAD) မဒှ်သၞောတ်ပ္ဍဲက္ဍဟ် သွက်ဂွံရပ်ကေတ် သဒ္ဒါဘာသာမွဲမွဲရ။

၂. **ပညာသၞောတ်ဝါကျသ္ဇိုၚ် (Structural Principles):** ၜိုန်ရအရေဝ်ဘာသာ ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် တၞဟ်ခြာဒၟံၚ်ကီုလေဝ် (ဥပမာ- ဝါကျဗေဒမန် ကဵု ဝါကျဗေဒဗၟာ)၊ ဆဂး သၞောဝ်သ္ဇိုၚ်ပ္ဍဲစိုတ် (Deep Structure) ဂှ် နွံကဵုမူ (Principles) တုပ်ပ်ရ။

၃. **Parameters (တၚ်ရုဲစှ်):** ကောန်ၚာ်မွဲမွဲ ကာလဗ္တောန်ဘာသာမ္ဂး ဍေံရုဲစှ်ကေတ် Parameters မဗွဲကဵုဘာသာဍေံရ။ ဥပမာ- ရုဲစှ်သၞောတ် SVO သွက်ဘာသာမန် ဟွံသေၚ်မ္ဂး SOV သွက်ဘာသာဗၟာ။

## သဒ္ဒါဂၠးကဝ် ကေုာံ ပွမဗ္တောန်ဘာသာ
တဳအိုရဳဏအ် သောၚ်ကလးကဵု ဒဒှ်ရကောန်ၚာ်တအ် ၜိုန်ရဟွံမွဲကဵုညးဗ္တောန်သဒ္ဒါ ဗွဲမစဳရေၚ်ကီုလေဝ်၊ ဍေံတအ်ကၠိုဟ်ကေတ် သၞောဝ်သဒ္ဒါမနွံကဵုအာဏာဂၠိုၚ် (Complex rules) ဂွံဗွဲမပြဟ်ရ။ တၚ်ဏအ်ဂှ် ညးတအ်ကော်စ "Poverty of the Stimulus" ရ။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
* နောမ် ချေမ်သကဳ
* တဳအိုရဳပွမခၞံဗဒှ်
* ဝါကျဗေဒ
* သဒ္ဒါ
တဳအိုရဳဝါကျဗေဒ

**တဳအိုရဳဝါကျဗေဒ** (အၚ်္ဂလိက်: **Syntactic Theory**) ဝွံ ဒှ်မူသ္ဇိုၚ်ပညာသၞောတ်ဘာသာ မလ္ၚတ်ပရူသၞောဝ် (Rules) ကေုာံ မူ (Principles) ပွမဒက်ပတန်ဝါကျ ပ္ဍဲအရေဝ်ဘာသာမၞိဟ်ရ။ တဳအိုရဳဏအ် ဂစာန်သောၚ်ကလးကဵု ဗီုမလိက်ဂမၠိုၚ် မပံၚ်ဗစိုပ်အာ ညံၚ်ဂွံဒှ်ဒကုတ်ဝါကျ (Phrases) ကေုာံ ဝါကျ (Sentences) မနွံကဵုအဓိပ္ပါယ်ရ။

## ဂကောံတဳအိုရဳအဓိကဂမၠိုၚ် (Major Schools of Thought)

ပ္ဍဲပညာဝါကျဗေဒခေတ်တၟိမ္ဂး ညးတအ်ပါ်ခြာလဝ် တဳအိုရဳအဓိကဂမၠိုၚ် အတိုၚ်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ။

### ၁. [[တဳအိုရဳပွမခၞံဗဒှ်]] (Generative Grammar)
ဒှ်တဳအိုရဳ နောမ် ချေမ်သကဳ (Noam Chomsky) မသောၚ်ကလးကဵု "သဒ္ဒါဂၠးကဝ်" (Universal Grammar)။ ဍေံလ္ၚတ်ကဵု အစောံစိုတ်မၞိဟ် မနွံကဵုသၞောဝ်သ္ဇိုၚ် သွက်ဂွံဖန်ဗဒှ်ဝါကျ ဟွံမွဲကဵုပယျဵုရ။
* **X-bar Theory:** ဗၟံက်ထ္ၜးကဵု ဗီုဒကုတ်ဝါကျနာနာ (NP, VP, PP) မနွံကဵုဒက်ပတန်တုပ်ပ် (Head-Complement) ရ။

### ၂. ဝတ်ဗေဒ (Functionalism)
တဳအိုရဳဏအ် လ္ၚတ်ကဵုဗီုဝါကျမဒက်ပတန်လဝ် သွက်ဂွံဗၟံက်ထ္ၜးအဓိပ္ပါယ် ကေုာံ ပွမဆက်ဆံ (Communication) ရ။ ဍေံဒုၚ်သ္ဇိုၚ်ကဵု "ပွမအသုံးပြု" (Usage) ဂၠိုၚ်နူ "သၞောဝ်သ္ဇိုၚ်" ရ။

### ၃. သၞောတ်ဗီုပြင်ဗေဒ (Structuralism)
လ္ၚတ်ကဵုအဆက်အစပ်အကြား မလိက်ဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲဝါကျ (Linear and Hierarchical relations)။ ဍေံပါ်ခြာဝါကျ နကဵုအစိတ်အပိုင်း (Constituents) ရ။

## တၚ်လ္ၚတ်ပ္ဍဲတဳအိုရဳဝါကျဗေဒ
* **Word Order (လၟေၚ်မလိက်):** ပွမလ္ၚတ်သၞောတ် SVO (မန်)၊ SOV (ဗၟာ) ကေုာံ VSO (အာရဗဳ)။
* **Dependency (ပွမစပ်ဒၟံၚ်):** ဗီုမလိက်မွဲမ ဍေံထိၚ်ဒဝ်ဒၟံၚ် မလိက်တၞဟ် (Head-Dependent)။
* **Recursion (ပွမတက်ကပ္ပ):** အစောံသၟတ် ပွမဖန်ဗဒှ်ဝါကျ မနွံကဵုဝါကျခွဲအပ္ဍဲ (ဥပမာ- အဲထေၚ် [မၞးတီ [ညးအာ]])။

## အဆက်အစပ်ကဵု [[ဝါကျဗေဒမန်]]
တဳအိုရဳဝါကျဗေဒဂမၠိုၚ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော်ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံလ္ၚတ်သၞောဝ်ဝါကျမန်ပိုဲ။ ဥပမာ- ပွမအသုံးပြု **X-bar Theory** သွက်ဂွံဗၟံက်ထ္ၜး ဒကုတ်နာမ်မန် (Noun Phrases) မနွံကဵု နာမဝိသေသန လက်ကရဴနာမ်ရ။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
* ဝါကျဗေဒ
* တဳအိုရဳပွမခၞံဗဒှ်
* သဒ္ဒါ
* ကဏ္ဍ:တဳအိုရဳပညာသၞောတ်ဘာသာ
ယဲအရေဝ်ဘာသာ

**ယဲအရေဝ်ဘာသာ** (အၚ်္ဂလိက်: **Language Disorders** ဟွံသေၚ်မ္ဂး **Aphasia**) ဝွံ ဒှ်အကာဲအရာဒြဟတ်က္ဍဟ်သရိုဟ်လီုအာတုဲ ဖန်ဗဒှ်ကဵုတၚ်ခက်ခုဲ ပ္ဍဲပွမဟီု၊ ပွမဗှ်၊ ပွမချူ ကေုာံ ပွမကၠိုဟ်အရေဝ်ဘာသာရ။ ယဲဏအ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ကတဵုဒှ်ကၠုၚ် ဟိုတ်နူက္ဍဟ်ဒးဘဲ (Stroke)၊ က္ဍဟ်ဒးဒုၚ်တက် (Brain injury) ဟွံသေၚ်မ္ဂး ယဲက္ဍဟ်နာနာရ။

## အမျိုးအစားအဓိကဂမၠိုၚ် (Main Types of Aphasia)

ပ္ဍဲပညာ သိပ္ပံဘာသာ ကေုာံ က္ဍဟ် မ္ဂး ညးတအ်ပါ်ခြာလဝ် ယဲအဓိက ၂ သာ်:

### ၁. ယဲဗြဝ်ကာ (Broca's Aphasia)
ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူဒေသ ဗြဝ်ကာ (Broca's area) သရိုဟ်လီုအာ။
* **အကာဲအရာ:** မၞိဟ်ယဲဂှ် ကၠိုဟ်အရေဝ်ဘာသာကီုလေဝ်၊ ကာလဟီုပ္တိတ်မ္ဂး ခက်ခုဲဗွဲမလောန်။ ဟီုမလိက်ဂွံ ဆညိညဟေၚ် (ဥပမာ- "အာ... ဗှ်... လိက်")။
* **တၚ်စၟတ်:** ညးတအ်တီဒၟံၚ် ဒဒှ်ရဇကုဟီုအရေဝ်ဟွံတိတ်တုဲ စိုတ်ဓာတ်စှ်ေမာန်ရ။

### ၂. ယဲဝါနိက် (Wernicke's Aphasia)
ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူဒေသ ဝါနိက် (Wernicke's area) သရိုဟ်လီုအာ။
* **အကာဲအရာ:** မၞိဟ်ယဲဂှ် ဟီုအရေဝ်ကၠုၚ်ဖ္ဍးမာန်ကီုလေဝ်၊ မလိက်တအ်ဂှ် အဓိပ္ပါယ်ဟွံမွဲ (Word salad)။ ညးတအ်ဟွံကၠိုဟ်အရေဝ် ညးတၞဟ်မဟီုရ။
* **တၚ်စၟတ်:** ညးတအ်ဗွဲမဂၠိုၚ် ဟွံတီဒဒှ်ရ အရေဝ်ဇကုမဟီုဂှ် ညးတၞဟ်ဟွံကၠိုဟ်ရ။

## တၚ်ခက်ခုဲတၞဟ်ဂမၠိုၚ်
* **Anomia:** ယဲမကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူဗှ်ယၟုဝတ္ထုဟွံတိတ် (ဥပမာ- ညာတ် "ကၞေဟ်" ဆဂး ကော်ယၟုဍေံဟွံဒး)။
* **Global Aphasia:** ယဲမခက်ခုဲအလုံမွဲ (ဟီုလေဝ်ဟွံဂွံ၊ ကၠိုဟ်လေဝ်ဟွံကၠိုဟ်)။

## နဲကဲလွဳ (Treatment)
ပ္ဍဲခေတ်တၟိမ္ဂး ညးတအ်လွဳနကဵု **Speech Therapy** (ပွမဗ္တောန်အရေဝ်ဘာသာ) သွက်ဂွံကလေၚ်ဖန်ဗဒှ် ဒြဟတ်အာရီုက္ဍဟ် (Neuroplasticity) ညံၚ်ဂွံကလေၚ်ဟီုဂွံပၠန်ရ။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
* သိပ္ပံဘာသာ ကေုာံ က္ဍဟ်
* ဒေသက္ဍဟ်ထိၚ်ဒဝ်အရေဝ်
* ပညာသၞောတ်ဘာသာ ကေုာံ စိုတ်ဗေဒ
ကဏ္ဍပါ်ဂမၠိုၚ်

thumb|300x300px|ဗီုပြင်ပွမပါ်ကဏ္ဍ (Classification) နကဵုသၞောတ် Hierarchy
**ကဏ္ဍပါ်ဂမၠိုၚ်** (အၚ်္ဂလိက်: **Subcategories** ဟွံသေၚ်မ္ဂး **Classifications**) ဝွံ ဒှ်ပွမပါ်ခြာဗဟုသုတ၊ ဝတ္ထု ဟွံသေၚ်မ္ဂး မုက်လိက်ဂမၠိုၚ် ညံၚ်ဂွံဒှ်ကဏ္ဍခွဲ (Subsets) မနွံအပ္ဍဲကဏ္ဍဇၞော် (Parent Category) ရ။ ပ္ဍဲဝဳကဳပဳဒဳယာမ္ဂး ပွမပါ်ကဏ္ဍဝွံ ကိစ္စဇၞော်ဗွဲမလောန် သွက်ညးဗှ်လိက်တအ် ဂွံဂၠာဲပရူပရး ဗွဲမလောဲသွာရ။

## သၞောတ်ပွမပါ်ကဏ္ဍ (Classification Systems)
ပ္ဍဲပညာစဳရေၚ်ဗဟုသုတမ္ဂး ညးတအ်အသုံးပြုနဲကဲ ၃ သာ်အဓိက:

၁. **Hierarchy (သၞောတ်သၠုၚ်စှ်ေ):** ပါ်နူကဏ္ဍဇၞော် အာစိုပ်ကဏ္ဍဍောတ်။

* *ဥပမာ:* သဒ္ဒါ (ဇၞော်) -> ဝါကျဗေဒ (ပါ်) -> ဝါကျဗေဒမန် (ပါ်ခွဲ)။

၂. **Taxonomy (ပညာပါ်ဂကူ):** ပါ်အတိုၚ်လက္ခဏာတုပ်ပ်။

* *ဥပမာ:* ယဲအရေဝ်ဘာသာ (ကဏ္ဍ) -> ဗြဝ်ကာ၊ ဝါနိက် (ကဏ္ဍပါ်)။

၃. **Facetted Classification:** ပါ်နုက်နကဵုရှ် (Perspective) နာနာ။

* *ဥပမာ:* ပါ်အရေဝ်ဘာသာ နကဵု "ဒေသ" ဟွံသေၚ်မ္ဂး "ဂကောံဘာသာ"။

## ကဏ္ဍပါ်ဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲပညာသၞောတ်ဘာသာ
ပ္ဍဲ **ပညာသၞောတ်ဘာသာ** မ္ဂး ညးတအ်ပါ်ကဏ္ဍဂမၠိုၚ် အတိုၚ်ဝတ် (Function) ဍေံရ:

* **[[ပညာသၞောတ်ဘာသာ ကေုာံ စိုတ်ဗေဒ]]:** လ္ၚတ်အဆက်အစပ်ကဵုစိုတ်။
* **[[သိပ္ပံဘာသာ ကေုာံ က္ဍဟ်]]:** လ္ၚတ်အဆက်အစပ်ကဵုက္ဍဟ်။
* **[[ဒေသက္ဍဟ်ထိၚ်ဒဝ်အရေဝ်]]:** လ္ၚတ်ဒေသပ္ဍဲက္ဍဟ်။

## နဲကဲစုတ်ကဏ္ဍပါ် (How to Create a Subcategory)
သွက်ဂွံစုတ်ကဏ္ဍပါ် ပ္ဍဲဝဳကဳပဳဒဳယာမ္ဂး ပ္ဍဲသၟဝ်မုက်လိက်ကဏ္ဍဍောတ်ဂှ် စုတ်တင်္ကေတကဏ္ဍဇၞော်ညိ:

* *ဥပမာ:* ပ္ဍဲမုက်လိက် `ကဏ္ဍ:ဝါကျဗေဒ` စုတ် `` ရ။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်

* ပညာသၞောတ်ဘာသာ
* သဒ္ဒါ
* ဝါကျဗေဒ
သၞောတ်ပွမပါ်ကဏ္ဍ

**သၞောတ်ပွမပါ်ကဏ္ဍ** (အၚ်္ဂလိက်: **Classification System**) ဝွံ ဒှ်နဲကဲပညာမစဳရေၚ် (Method of organization) မုက်လိက်၊ တၚ်ဂၞၚ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဝတ္ထုဂမၠိုၚ် ညံၚ်ဂွံဒှ်ကဏ္ဍ (Categories) အတိုၚ်လက္ခဏာတုပ်ပ်ရ။ ပ္ဍဲဝဳကဳပဳဒဳယာမ္ဂး သၞောတ်ဏအ် ကိစ္စဇၞော်ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံဒက်ပတန် သုတအဘိဓာန် (Encyclopedia) ညံၚ်ဂွံနွံကဵု သၞောတ်သၞောဝ်ရ။

## အမျိုးအစားအဓိကဂမၠိုၚ် (Main Types)

၁. **သၞောတ်သၠုၚ်စှ်ေ (Hierarchical System):**
ဒှ်ပွမပါ်နူ ကဏ္ဍဇၞော် (Parent) အာစိုပ် ကဏ္ဍဍောတ် (Child)။
* *ဥပမာ:* သိပ္ပံ -> သိပ္ပံက္ဍဟ် -> သိပ္ပံဘာသာ ကေုာံ က္ဍဟ်။

၂. **သၞောတ်ခၞံဗဒှ် (Enumerative System):**
ဒှ်ပွမစဳရေၚ်ကဏ္ဍဂမၠိုၚ် နကဵုလၟေၚ် (List) မနွံဒၟံၚ်တုဲတုဲ (ဥပမာ- သၞောတ်သိုက်လိက် Dewey Decimal)။

၃. **သၞောတ်ဖာသိကျူလာ (Faceted System):**
ဒှ်ပွမပါ်ကဏ္ဍ နကဵုရှ် (Facet) နာနာ ညံၚ်ရဴ အခိၚ်၊ ဒၞာဲ၊ ကေုာံ အမျိုးအစား ရ။

## အသုံးပြု ပ္ဍဲပညာသၞောတ်ဘာသာ (Application in Linguistics)

ပ္ဍဲ ပညာသၞောတ်ဘာသာ မ္ဂး သၞောတ်ပွမပါ်ကဏ္ဍဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံၚ်ကဵု:
* **[[ကဏ္ဍပါ်ဂမၠိုၚ်]]:** ပွမပါ် သဒ္ဒါ အာစိုပ် ဝါကျဗေဒ ကေုာံ ရမ္သာၚ်ဗေဒ။
* **[[ဒေသက္ဍဟ်ထိၚ်ဒဝ်အရေဝ်]]:** ပွမပါ်ဒေသက္ဍဟ် အတိုၚ်ဝတ် (Function) ဍေံ။

## သၞောတ်ပွမပါ်ကဏ္ဍ ပ္ဍဲဝဳကဳပဳဒဳယာ
ပ္ဍဲဝဳကဳပဳဒဳယာမန်ပိုဲမ္ဂး ပိုဲအသုံးပြုသၞောတ် **Category Tags** (``) သွက်ဂွံဒက်ပတန် သၞောတ်ပွမပါ်ကဏ္ဍရ။ ကဏ္ဍဇၞော်အိုတ်ဂှ် ညးတအ်ကော်စ **"ကဏ္ဍဗဟဵု"** (Main Category) ရ။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
* ကဏ္ဍပါ်ဂမၠိုၚ်
* ပညာသၞောတ်ဘာသာ
* ဝဳကဳပဳဒဳယာ
နဲကဲပညာမစဳရေၚ်

**နဲကဲပညာမစဳရေၚ်** (အၚ်္ဂလိက်: **Method of Organization** ဟွံသေၚ်မ္ဂး **Knowledge Organization**) ဝွံ ဒှ်နဲကဲသိပ္ပံ သွက်ဂွံပလေဝ်ပလေတ်၊ စဳရေၚ် ကေုာံ ပါ်ခြာ တၚ်ဂၞၚ်၊ မုက်လိက် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဗဟုသုတဂမၠိုၚ် ညံၚ်ဂွံဒှ်သၞောတ်ရ။ နဲကဲဏအ် ကိစ္စဇၞော်ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲပွမဒက်ပတန် သၞောတ်ပွမပါ်ကဏ္ဍ (Classification system) ရ။

## နဲကဲအဓိကဂမၠိုၚ် (Key Methods)

ပ္ဍဲပညာစဳရေၚ်ဗဟုသုတမ္ဂး ညးတအ်အသုံးပြုနဲကဲ ၄ သာ်အဓိက:

၁. **နဲကဲလၟေၚ်အက္ခရ် (Alphabetical Method):**
စဳရေၚ်အတိုၚ်လၟေၚ်အက္ခရ် (က၊ ခ၊ ဂ) ဟွံသေၚ်မ္ဂး (A, B, C)။
* *ဥပမာ:* အဘိဓာန်မန်၊ သုတအဘိဓာန်။

၂. **နဲကဲလၟေၚ်အခိၚ် (Chronological Method):**
စဳရေၚ်အတိုၚ်လၟေၚ်အခိၚ် (Timeline) မကတဵုဒှ်ကၠုၚ်။
* *ဥပမာ:* ဝၚ်မန်၊ လၟေၚ်ဗ္တောန်ဘာသာ ပ္ဍဲ တဳအိုရဳမသောၚ်ကလး ဗီုကောန်ၚာ်ဗ္တောန်ဘာသာ။

၃. **နဲကဲလၟေၚ်ဒေသ (Geographical Method):**
စဳရေၚ်အတိုၚ်ဒေသ၊ ဍုၚ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဒၞာဲဝါဲ။
* *ဥပမာ:* ကဏ္ဍဘာသာမန် အတိုၚ်ဒေသ (မန်ဍုၚ်သေံ၊ မန်ဍုၚ်ဗၟာ)။

၄. **နဲကဲလၟေၚ်ကဏ္ဍ (Topical/Categorical Method):**
စဳရေၚ်အတိုၚ်ပရူပရး ဟွံသေၚ်မ္ဂး ကဏ္ဍမတုပ်ပ်။
* *ဥပမာ:* သဒ္ဒါ၊ ဝါကျဗေဒ၊ သိပ္ပံဘာသာ ကေုာံ က္ဍဟ်။

## အသုံးပြု ပ္ဍဲဝဳကဳပဳဒဳယာ
ပ္ဍဲဝဳကဳပဳဒဳယာမန်ပိုဲမ္ဂး ပိုဲအသုံးပြု **နဲကဲလၟေၚ်ကဏ္ဍ** (Categorical Method) နကဵုသၞောတ် ကဏ္ဍပါ်ဂမၠိုၚ် ရ။ ဍေံရီုဗၚ်ကဵု ညးဗှ်လိက်တအ် ဂွံဂၠာဲဗဟုသုတ မဆက်စပ်ဒၟံၚ် ဗွဲမပြဟ်ရ။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
* သၞောတ်ပွမပါ်ကဏ္ဍ
* ကဏ္ဍပါ်ဂမၠိုၚ်
* ဝဳကဳပဳဒဳယာ
အဘိဓာန်မန်

**အဘိဓာန်မန်** (အၚ်္ဂလိက်: **Mon Dictionary**) ဝွံ ဒှ်လိက်သက္ကအဘိဓာန် မစုဒေပ်လဝ် ဝေါဟာရဘာသာမန်ဂမၠိုၚ်တုဲ သောၚ်ကလးကဵု အဓိပ္ပါယ်၊ တမ်ရိုးမလိက် ကေုာံ နဲကဲအသုံးပြုဂမၠိုၚ်ရ။ အဘိဓာန်မန်ဝွံ နွံနာနာသာ် ဥပမာ- အဘိဓာန်မန်-မန်၊ အဘိဓာန်မန်-အၚ်္ဂလိက် ကေုာံ အဘိဓာန်မန်-ဗၟာ ရ။

## ဝၚ်ပွမခၞံဗဒှ်
ပွမခၞံဗဒှ်အဘိဓာန်မန်ဝွံ စကတဵုဒှ်ကၠုၚ် နူခေတ်လိက်တၟအ်ကီုလေဝ်၊ သၞောတ်အဘိဓာန်ခေတ်တၟိဂှ် စကတဵုဒှ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲခေတ်အစာသုတေသနဂမၠိုၚ်:

၁. **အဘိဓာန်မန်-အၚ်္ဂလိက် (R. Halliday):** ပတိတ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၂ မဒှ်အဘိဓာန်သ္ဇိုၚ်အဓိက သွက်ညးလ္ၚတ်ဘာသာမန်ခေတ်လၟုဟ်။

၂. **အဘိဓာန်မန်-ဗၟာ (နာဲထောန်သိၚ်):** စုဒေပ်လဝ် ဝေါဟာရမန်လှဲလှဲလးလး သွက်ညးအသုံးပြုဘာသာဗၟာတအ် ဂွံလ္ၚတ်ဘာသာမန်။

၃. **အဘိဓာန်မန်-မန် (နာဲသက်လောန်):** ဒှ်အဘိဓာန်မသောၚ်ကလး အဓိပ္ပါယ်မလိက်မန် နကဵုဘာသာမန်ဇကုရ။

## အမျိုးအစားဂမၠိုၚ် (Types of Mon Dictionaries)
* **အဘိဓာန်ဘာသာဒွိ (Bilingual Dictionaries):** ဥပမာ- မန်-သေံ၊ မန်-အၚ်္ဂလိက်။
* **အဘိဓာန်ဘာသာမွဲ (Monolingual Dictionaries):** ဥပမာ- မန်-မန်။
* **အဘိဓာန်ဝေါဟာရတၟေၚ် (Specialized Dictionaries):** ဥပမာ- အဘိဓာန်လိက်တၟအ်မန်၊ အဘိဓာန်ပါဠိ-မန်။

## အဆက်အစပ်ကဵု [[ဝေါဟာရဗေဒ]]
အဘိဓာန်မန်ဝွံ ဒုၚ်သ္ဇိုၚ်ကဵု ဝေါဟာရဗေဒ (Lexicology) သွက်ဂွံစဳရေၚ်မလိက်ဂမၠိုၚ် အတိုၚ်လၟေၚ်အက္ခရ် (က၊ ခ၊ ဂ) ကေုာံ အတိုၚ် နဲကဲပညာမစဳရေၚ် ရ။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
* ဝေါဟာရဗေဒ
* ဘာသာမန်
* လိက်တၟအ်မန်
ပညာစဳရေင်ဗဟုသုတ

thumb|ဗီု-ပညာစဳရေင်ဗဟုသုတ
**ပညာစဳရေၚ်ဗဟုသုတ** (အၚ်္ဂလိက်: **Knowledge Organization - KO**) ဝွံ ဒှ်တဏှာပညာ (Discipline) မလ္ၚတ်ပရူနဲကဲ၊ မူသ္ဇိုၚ် ကေုာံ သၞောတ်သၞောဝ်ဂမၠိုၚ် သွက်ဂွံပလေဝ်ပလေတ်၊ ပါ်ခြာ ကေုာံ ထိၚ်ဒဝ် ဗဟုသုတဂမၠိုၚ် ညံၚ်ဂွံဒှ်သၞောတ်ရ။ ပညာဏအ်ဝွံ ဒှ်သ္ဇိုၚ်အဓိက ပ္ဍဲပညာသိုက်လိက် (Library Science)၊ ပညာသၞောတ်တင်္ကေတ (Information Science) ကေုာံ ပညာစဳရေၚ်အဘိဓာန် (Lexicography) ရ။

## တၚ်လ္ၚတ်အဓိက (Major Components)

ပ္ဍဲပညာစဳရေၚ်ဗဟုသုတမ္ဂး ညးတအ်ဒုၚ်သ္ဇိုၚ်ကဵု အစိတ်အပိုင်း ၃ သာ်အဓိက:

၁. **[[သၞောတ်ပွမပါ်ကဏ္ဍ]] (Classification Systems):**
ပွမပါ်ခြာဗဟုသုတ အတိုၚ်ဂကူ ကေုာံ လက္ခဏာ (ဥပမာ- သၞောတ် Dewey Decimal)။

၂. **[[နဲကဲပညာမစဳရေၚ်]] (Methods of Organization):**
နဲကဲနာနာ သွက်ဂွံစဳရေၚ်မုက်လိက် (ဥပမာ- အတိုၚ်လၟေၚ်အက္ခရ်၊ လၟေၚ်အခိၚ်၊ ဟွံသေၚ်မ္ဂး လၟေၚ်ကရဏ)။

၃. **Metadata (တၚ်ဂၞၚ်ဗၟံက်ထ္ၜး):**
တၚ်ဂၞၚ်မသောၚ်ကလးကဵု ပရူဗဟုသုတမွဲမွဲ (ဥပမာ- ယၟုအစာချူလိက်၊ သၞာံမပတိတ်၊ ကဏ္ဍ)။

## အဆက်အစပ်ကဵု ပညာသၞောတ်ဘာသာ
ပညာစဳရေၚ်ဗဟုသုတဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံၚ်ကဵု **ပညာသၞောတ်ဘာသာ** ဗွဲမဗွဲဓဝ် ဟိုတ်နူ:
* **ဝေါဟာရဗေဒ:** ပွမစဳရေၚ်မလိက် ပ္ဍဲအဘိဓာန်။
* **ဝါကျဗေဒ:** ပွမစဳရေၚ်သၞောဝ်ဝါကျ ပ္ဍဲစိုတ်မၞိဟ်။
* **ကဏ္ဍပါ်ဂမၠိုၚ်:** ပွမပါ်ခြာကဏ္ဍဘာသာနာနာ။

## ကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲဝဳကဳပဳဒဳယာ
ပ္ဍဲဝဳကဳပဳဒဳယာမန်ပိုဲမ္ဂး ပညာစဳရေၚ်ဗဟုသုတဝွံ အသုံးပြုသွက်ဂွံဒက်ပတန် **ကဏ္ဍ:ပညာစဳရေၚ်ဗဟုသုတ** ညံၚ်ညးဗှ်လိက်တအ် ဂွံဂၠာဲဗဟုသုတ ဗွဲမပြဟ်ရ။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
* သၞောတ်ပွမပါ်ကဏ္ဍ
* နဲကဲပညာမစဳရေၚ်
* ကဏ္ဍပါ်ဂမၠိုၚ်
မန်ဗေဒ

thumb|300x300px|လိက်တၟအ်မန် မဒှ်သ္ဇိုၚ်အဓိက သွက်ပညာမန်ဗေဒ
**မန်ဗေဒ** (အၚ်္ဂလိက်: **Mon Studies**) ဝွံ ဒှ်တဏှာပညာ (Academic discipline) မလ္ၚတ်ပရူဂကူမန်၊ ဘာသာမန်၊ ဝၚ်မန်၊ ယေန်သၞာၚ်မန် ကေုာံ သာသနာမန်ရ။ ပညာဏအ်ဝွံ စုဒေပ်လဝ် နဲကဲလ္ၚတ်နာနာ မပ္တံကဵု ပညာသၞောတ်ဘာသာ (Linguistics)၊ ဝေါဟာရဗေဒ (Lexicology) ကေုာံ ပညာဝၚ် (History) သွက်ဂွံသောၚ်ကလးကဵု အာရျာန်မန် ပ္ဍဲအดีတ် ကေုာံ ပစ္စုပ္ပန်ရ။

## ကဏ္ဍအဓိကဂမၠိုၚ် (Main Subfields)
၁. **ဘာသာဗေဒမန် (Mon Linguistics):** လ္ၚတ်ပရူရမ္သာၚ်၊ သဒ္ဒါ ကေုာံ ဝါကျဗေဒမန်။ ဍေံဆက်စပ်ဒၟံၚ်ကဵု တဳအိုရဳဝါကျဗေဒ သွက်ဂွံပါ်ခြာသၞောဝ်ဘာသာမန်ရ။

၂. **လိက်တၟအ်ဗေဒ (Epigraphy):** လ္ၚတ်လိက်တၟအ်မန်တြေံတြဟ်ဂမၠိုၚ် (ဥပမာ- လိက်တၟအ်မြစေတဳ၊ လိက်တၟအ်သဳကလျာဏဳ) သွက်ဂွံတီဝၚ် ကေုာံ ဗီုပြံၚ်လှာဲမလိက်မန်။

၃. **အဘိဓာန်ဗေဒမန် (Mon Lexicography):** လ္ၚတ်နဲကဲပွမခၞံဗဒှ် အဘိဓာန်မန် နာနာ သွက်ဂွံထိၚ်ဒဝ်ဝေါဟာရမန်ရ။

၄. **ဝၚ် ကေုာံ ယေန်သၞာၚ် (History & Culture):** လ္ၚတ်ပရူဍုၚ်မန်တြေံ (သုဝဏ္ဏဘူမိ၊ ဟံသာဝတဳ) ကေုာံ ဒွက်၊ လှ်ေ၊ သုခုမမန်နာနာ။

## အစာပညာမန်ဗေဒအဓိကဂမၠိုၚ်

* **R. Halliday:** ညးမချူ အဘိဓာန်မန်-အၚ်္ဂလိက် ကေုာံ လိက် "The Mons of Burma and Siam"။
* **H.L. Shorto:** ညးမလ္ၚတ်လိက်တၟအ်မန် ကေုာံ ဝေါဟာရမန်တြေံ။
* **နာဲပါန်လှ:** အစာသုတေသနမန် ညးမလ္ၚတ်လိက်တၟအ် ကေုာံ ဝၚ်မန်ဗွဲမလှဲလး။

## အဆက်အစပ်ကဵု [[ပညာစဳရေၚ်ဗဟုသုတ]]
မန်ဗေဒဝွံ အသုံးပြု နဲကဲပညာမစဳရေၚ် သွက်ဂွံစုဒေပ်လိက်သၠပတ်မန်၊ လိက်တၟအ်မန် ကေုာံ ဗဟုသုတမန်နာနာ ညံၚ်ဂွံနွံကဵုသၞောတ် သၞောတ်ပွမပါ်ကဏ္ဍ ရ။

## နိဿဲ

## ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်

* ဘာသာမန်
* လိက်တၟအ်မန်
* အဘိဓာန်မန်
* ဝၚ်မန်