ടെസ്റ്റോസ്റ്റിറോൺ

പ്രധാനപ്പെട്ട ഒരു പുരുഷ ഹോർമോൺ ആണ് **ടെസ്റ്റോസ്റ്റിറോൺ (Testosterone)**. ആൻഡ്രോജനുകൾ അഥവാ പുരുഷ ഹോർമോണുകളിൽ ഏറ്റവുമധികം ഉത്പാദിക്കപ്പെടുന്നത് ടെസ്റ്റോസ്റ്റിറോൺ ആണ്. പുരുഷന്മാരിൽ ഏറെ പ്രവർത്തനക്ഷമമായ ഈ ലൈംഗിക ഹോർമോണിന്റെ പ്രധാന ഉറവിടം വൃഷണമാണ്. ശുക്ലജനക നാളികൾക്കിടയിലുള്ള അന്തരാള കോശങ്ങളാണ് ഈ ഹോർമോണുകൾ സ്രവിക്കുന്നത്. 

സ്ത്രീകളിലും ചെറിയ അളവിൽ ഈ ഹോർമോൺ ഉത്പാദിപ്പിക്കപ്പെടുന്നുണ്ട്. അണ്ഡാശയം  (ഓവറി), അഡ്രീനൽ കോർട്ടക്സ് എന്നിവിടങ്ങളിൽ നിന്നാണ് ഈ ഹോർമോൺ സ്ത്രീകളിൽ ഉത്പാദിപ്പിക്കുന്നത്. ടെസ്റ്റോസ്റ്റിറോൺ ഉത്പാദനം അന്തരാള കോശ ഉത്തേജക ഹോർമോൺ എന്ന പിറ്റ്യൂട്ടറി ഹോർമോൺ ആണ് നിയന്ത്രിക്കുന്നത്. അസറ്റിക് അമ്ളവും മറ്റു ലഘു തന്മാത്രകളും ചേർന്ന് കോളസ്റ്റിറോളും അതിൽനിന്ന് ടെസ്റ്റോസ്റ്റിറോണും വൃഷണത്തിൽ ഉത്പാദിക്കപ്പെടുന്നു. 19 കാർബൺ അണുക്കളടങ്ങുന്ന ഒരു സ്റ്റിറോയിഡാണ് ടെസ്റ്റോസ്റ്റിറോൺ. 

കൗമാര പ്രായത്തോടെ ആൺ കുട്ടികളിൽ വൃഷണങ്ങൾ വളർച്ച പ്രാപിക്കുകയും പുരുഷ ഹോർമോണിന്റെ ഉത്പാദനം ആരംഭിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. പുരുഷന്മാരിൽ ഏകദേശം 30 വയസിന് ശേഷം വർഷംതോറും ഒരു ശതമാനം വച്ചു ഈ ഹോർമോണിന്റെ ഉത്പാദനം കുറയാറുണ്ട്. അതുകൊണ്ട് തന്നെ 40 വയസ് പിന്നീട്ടവരിലൊ അല്ലെങ്കിൽ മധ്യവയസ് എത്തിയവരിലോ  ഈ ഹോർമോണിന്റെ ഉത്പാദനം കുറയാറുണ്ട്. 

'പുരുഷ ആർത്തവവിരാമം അഥവാ ആൻഡ്രോപോസ്' എന്ന വാക്ക് ടെസ്റ്റോസ്റ്റിറോൺ ഹോർമോണിന്റെ അളവിൽ ഉള്ള ഗണ്യമായ കുറവിനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. മദ്യവയസ്ക്കരായ സ്ത്രീകളിൽ ആർത്തവവിരാമം (Menopause) എന്ന ഘട്ടത്തോട് കൂടി ഈസ്ട്രജൻ ഹോർമോൺ പോലെ തന്നെ ഓവറിയിൽ നിന്നുള്ള ടെസ്റ്റോസ്റ്റിറോണ് ഉത്പാദനം കുറയാറുണ്ട്. പതിവായ ശാരീരിക വ്യായാമം, പോഷക സമൃദ്ധമായ ആഹാരം, ശരിയായ ഉറക്കം (7/8 മണിക്കൂർ ഉറക്കം), മാനസികമായ സന്തോഷം, എന്നിവ ടെസ്റ്റോസ്റ്റിറോൺ ഹോർമോണിന്റെ ഉത്പാദനം കാര്യക്ഷമമായി നിലനിർത്താൻ സഹായിക്കുന്നു.

എന്നാൽ വ്യായാമക്കുറവ്, പോഷകാഹാരക്കുറവ്, അതിമദ്യാസക്തി, പുകവലി, ഉറക്കമില്ലായ്‌മ, പ്രമേഹം, ഹൃദ്രോഗം, അമിതവണ്ണം, അമിത കൊളസ്ട്രോൾ പോലെയുള്ള ജീവിതശൈലീരോഗങ്ങൾ, മാനസിക സമ്മർദം തുടങ്ങിയവ ടെസ്റ്റോസ്റ്റിറോൺ ഉത്പാദനത്തിനെ ക്രമേണ കുറയ്ക്കുന്നതൊ മോശമായി ബാധിക്കുന്നതോവായ  ഘടകങ്ങളാണ്.

## നിർമ്മാണം
ടെസ്റ്റോസ്റ്റിറോൺ ഉത്പാദനത്തിന് ആവശ്യമായ എൻസൈം ഭ്രൂണാവസ്ഥയിൽ തന്നെ കാണപ്പെടുന്നു. ഗർഭാവസ്ഥയിൽ 7-നും 12-നും ഇടയ്ക്കുള്ള ആഴ്ചകളിൽ, ലിംഗവ്യത്യാസമില്ലാത്ത ഭ്രൂണത്തിനെ ഇത് ആൺ ശിശുവായി മാറ്റുന്നു. ഈ ഹോർമോണിന്റെ പ്രവർത്തനഫലമായി ആൺ ശിശുവിൽ പുരുഷാവയവങ്ങൾ വളരുന്നു. ജനനത്തിന് തൊട്ടു മുമ്പോ പിമ്പോ ആയി അന്തരാളകോശങ്ങൾ ചുരുങ്ങുന്നു. പിന്നീട് കൗമാരദശയിലാണ് ഈ കോശങ്ങൾ വീണ്ടും വളർച്ച പ്രാപിക്കുന്നത്. ശൈശവാവസ്ഥയിൽതന്നെ രക്തത്തിൽ പുരുഷ ഹോർമോണുകളായ ആൻഡ്രോജനുകൾ കാണാറുണ്ടെങ്കിലും വൃഷണ സ്രാവം യൗവനാരംഭത്തിലാണ് ഉണ്ടാവുന്നത്. പ്രാരംഭ ദശയിലെ വൃഷണസ്രാവം പ്രായപൂർത്തിയായവരുടേതിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമാണ്. ടെസ്റ്റോസ്റ്റിറോണിനെക്കാൾ ആൻഡ്രോസ്റ്റിനോഡൈയോൺ ആണ് ആദ്യം കൂടുതലായി ഉത്പാദിപ്പിക്കപ്പെടുന്നത്. വളർച്ചയെ സഹായിക്കുന്ന ഒരു ഹോർമോണാണിത്. കൗമാരപ്രായക്കാരിലാണ് ഇത് കൂടുതലായി കാണപ്പെടുന്നത്. സിങ്ക്, വിറ്റാമിൻ ഡി, മഗ്‌നീഷ്യം, ഒമെഗാ 3 ഫാറ്റി ആസിഡ്, ബോറോൺ, വിറ്റാമിൻ ഇ, വിറ്റാമിൻ ബി മൂലകങ്ങൾ, സെലിനിയം, പ്രോടീൻ (മാംസ്യം) തുടങ്ങിയ പോഷകങ്ങൾ ടെസ്റ്റൊസ്റ്റിറോൺ ഉത്പാദനത്തിന് അത്യാവശ്യമാണ്.

## ആൻഡ്രോപോസ് (പുരുഷ ആർത്തവവിരാമം)

മധ്യവയസിനോട് അടുക്കുംതോറും പുരുഷ ഹോർമോണുകളുടെ ഉത്പാദനം കുറയുന്നതായി കാണപ്പെടുന്നു. ഏതാണ്ട് 30 വയസ് പിന്നിടുന്നതോടുകൂടി ഒരു ശതമാനം വച്ചു കുറഞ്ഞു തുടങ്ങുന്ന ഈ ഹോർമോൺ ഏതാണ്ട് 55 വയസ് മുതൽ കാര്യമായ രീതിയിൽ കുറയാനിടയുണ്ട്. ഏകദേശം പത്ത് ശതമാനം പുരുഷന്മാരിൽ 40 വയസ് പിന്നിടുമ്പോൾ തന്നെ ഈ അവസ്ഥ കാണപ്പെടുന്നു. ഇതിനെ 'പുരുഷന്മാരിലെ ആർത്തവവിരാമം അഥവാ ആൻഡ്രോപോസ്' എന്നു വിളിക്കുന്നു. 

തന്മൂലം ക്ഷീണം, ഉറക്കമില്ലായ്മ, മൂഡ് വ്യത്യാസം, പേശികളുടെ വളർച്ച കുറവ്, അമിതവണ്ണം, എല്ലുകളുടെ ബലക്കുറവ്, ലൈംഗിക താല്പര്യക്കുറവ്, ലിംഗത്തിന്റെ ഉദ്ധാരണക്കുറവ്, ലിംഗ വലിപ്പം കുറയുക അല്ലെങ്കിൽ ചുരുങ്ങിയ ലിംഗം, ഗുഹ്യരോമം, കക്ഷരോമം എന്നിവയുടെ വളർച്ചക്കുറവ്, വിഷാദരോഗം, ഉത്കണ്ഠ, കോപം എന്നി മാനസിക പ്രശ്നങ്ങൾ, ഓർമ്മക്കുറവ് തുടങ്ങിയവ ആൻഡ്രോപോസിന്റെ ലക്ഷണങ്ങളിൽ ഉൾപ്പെടാം. ബീജത്തിന്റെ ഗുണനിലവാരം കുറയുന്നതിനാൽ ഇത് പ്രത്യുൽപാദനക്ഷമതയെയും ബാധിക്കാറുണ്ട്. എന്നിരുന്നാലും, ഈ ലക്ഷണങ്ങൾ എല്ലാവർക്കും ഒരുപോലെ അനുഭവപ്പെടില്ല. ഏറിയും കുറഞ്ഞും വ്യത്യാസമുണ്ടാകാം. 

പലപ്പോഴും അറുപത് വയസ് എത്തുന്നതോടുകൂടി ടെസ്റ്റോസ്റ്റിറോൺ ഉത്പാദനം ചെറുപ്പത്തിലേ അപേക്ഷിച്ചു പകുതിയായി കുറയാറുണ്ട്.

അനാരോഗ്യകരമായ ജീവിതശൈലി ഈ ഹോർമോണിന്റെ അളവ് കുറയുന്നതിന് ഒരു പ്രധാന കാരണമാണ്. അതായത്  ശാരീരിക വ്യായാമക്കുറവ്, പോഷകാഹാരക്കുറവ്, മധുരം, എണ്ണ, കൊഴുപ്പ്, ഉപ്പ്, അന്നജം എന്നിവ അമിതമായടങ്ങിയ ഭക്ഷണം, പ്രമേഹം, അമിത കൊളസ്ട്രോൾ, രക്താതിമർദ്ദം, മാനസിക സമ്മർദം, അമിത ജോലിഭാരം, ഉറക്കക്കുറവ്, ജനതികവും പാരമ്പര്യവുമായ ഘടകങ്ങൾ, പുകവലി, അതിമദ്യപാനം തുടങ്ങിയവ ശരീരത്തിലെ പുരുഷ ഹോർമോണുകളുടെ ഉത്പാദനത്തെ കുറക്കുന്ന ഘടകങ്ങളാണ്.

## ഉപയോഗം
*പേശികളുടെ വളർച്ച: ആഹാരത്തിലെ നൈട്രജൻ ശരീരത്തിനുള്ളിൽ നിലനിർത്തി പേശികളിലെ മാംസ്യമാക്കി മാറ്റാൻ ടെസ്റ്റോസ്റ്റിറോൺ സഹായകമാണ്. പുരുഷന്മാരുടെ വർധിച്ച പേശിബലത്തിന് നിദാനം ഇതാണ്.

*ലൈംഗിക വളർച്ച: യൗവനാരാംഭത്തോടെ ശിശ്നം, വൃഷണസഞ്ചി, പുരുഷ ഉപഗ്രന്ഥികളായ ശയാനം, ശുക്ലാശയം എന്നിവയുടെ വളർച്ചയ്ക്കും വികാസത്തിനും കാരണം ടെസ്റ്റോസ്റ്റിറോൺ ആണ്.

*ശരീരത്തിലെ രോമവളർച്ച: വിശേഷിച്ചു ഗുഹ്യരോമം, കക്ഷരോമം തുടങ്ങിയവ ; കൂടാതെ പുരുഷ ശബ്ദം എന്നീ ലക്ഷണങ്ങളും ടെസ്റ്റോസ്റ്റിറോണിന്റെ പ്രവർത്തനം മൂലമാണുണ്ടാകുന്നത്.

*ശുക്ല ഉത്പാദനം: ശുക്ലാണു ഉത്പാദനത്തിന് ആവശ്യമായ വിധത്തിൽ വൃഷണസഞ്ചിയുടെ താപം നിയന്ത്രിക്കുന്നതും ഈ ഹോർമോണാണ്. പുരുഷ ഉപഗ്രന്ഥികളിൽ വച്ച് ശുക്ല ഘടകങ്ങളായ ഫ്രക്ടോസ്, സിട്രിക് അമ്ലം എന്നിവ സംശ്ലേഷണം ചെയ്യുന്നത് ടെസ്റ്റോസ്റ്റിറോണിന്റെ പ്രവർത്തനഫലമായാണ്. വൃഷണച്ഛേദം മൂലം ശയാനം, ശുക്ളാശയം എന്നീ ഉപഗ്രന്ഥികളുടെ ശക്തി നശിക്കുന്നതിനുള്ള കാരണം ഇതാണ്. ശുക്ലാണു ഉത്പാദനത്തിന് ടെസ്റ്റോസ്റ്റിറോൺ കൂടിയേ കഴിയൂ. എന്നാൽ വർധിച്ച അളവിൽ ടെസ്റ്റോസ്റ്റിറോൺ ഉണ്ടാവുകയാണെങ്കിൽ പിറ്റ്യൂട്ടറി ഗോണാഡോട്രോഫിൻ ഹോർമോണുകളുടെ ഉത്പാദനം തടസ്സപ്പെടാനും അതുവഴി ശുക്ലാണു ഉത്പാദനം നിലയ്ക്കാനും ഇടയുണ്ട്.

*ലൈംഗികത: ലൈംഗികതയിലും ഇതിന്‌ പ്രധാന പങ്കുണ്ട്. ലൈംഗികതാല്പര്യം, ലിംഗത്തിന്റെ ഉദ്ധാരണം, രതിമൂർച്ഛ എന്നിവയ്ക്ക് ഈ ഹോർമോൺ അത്യാവശ്യമാണ്. സ്ത്രീകളിലും ലൈംഗിക താല്പര്യം ഉണ്ടാകുന്നതിൽ ഈ ഹോർമോണിനു സവിശേഷ സ്ഥാനമുണ്ട്. 

*മാനസിക ആരോഗ്യം: പുരുഷന്മാരിൽ നല്ല മാനസികാവസ്ഥ, ഊർജസ്വലത, ആരോഗ്യം, ആകാരഭംഗി എന്നിവ ഉണ്ടാക്കുന്നതിലും ഇത് പ്രധാന പങ്കുവഹിക്കുന്നു. 

## പുരുഷ ഹോർമോൺ കുറയുന്നതിന്റെ ലക്ഷണം
അവ മിക്കവാറും താഴെ പറയുന്ന രീതിയിലാവും ശരീരത്തിൽ പ്രകടമാവുന്നത്.

*ക്ഷീണം
*വിഷാദരോഗം
*പെട്ടന്നുള്ള കോപം
*ഉന്മേഷക്കുറവ്  
*മസിലുകൾ ശോഷിക്കുക
*അമിതവണ്ണം
*കുടവയർ 
*ഓസ്റ്റിയോപൊറോസിസ് 
*ലൈംഗിക താല്പര്യക്കുറവ് (ലിബിഡോ കുറയുക)
*ഉദ്ധാരണശേഷിക്കുറവ് 
*ലിംഗം ചുരുങ്ങുക 
*ഗുഹ്യ രോമം, കക്ഷ രോമം എന്നിവയുടെ വളർച്ച കുറയുക
*പുരുഷ ബീജത്തിന് തകരാറുകൾ

## ടെസ്റ്റോസ്റ്റിറോൺ കുറയാൻ കാരണം
പ്രായം വർധിക്കുന്നത് അനുസരിച്ച് പുരുഷന്മാരിൽ ടെസ്റ്റോസ്റ്റിറോൺ നില കുറഞ്ഞുവരും. പുരുഷന്മാരിൽ മുപ്പത് വയസിന് ശേഷം വർഷം തോറും ഏതാണ്ട് ഒരു ശതമാനം വീതം കുറയുന്ന ഈ ഹോർമോൺ ഏതാണ്ട് അറുപത് വയസോടുകൂടി പകുതിയിലേറെ കുറയുന്നു. എന്നാൽ, ഇത് എല്ലാവരിലും ഒരുപോലെ ആയിരിക്കണമെന്നില്ല. 

ശാരീരിക അധ്വാനക്കുറവ്, വ്യായാമക്കുറവ്, കുടവയർ, മാനസിക സമ്മർദം എന്നിവ ടെസ്റ്റോസ്റ്റിറോൺ ഉത്പാദനം കുറയാൻ ഇടയാക്കുന്നു. 

പ്രമേഹം, അമിത കൊളസ്ട്രോൾ, ഹൃദ്രോഗം, രക്താതിമർദ്ദം, അമിതവണ്ണം തുടങ്ങിയ ജീവിതശൈലീരോഗങ്ങൾ ഇതിനൊരു പ്രധാന കാരണമാണ്. 

പഴങ്ങൾ, പച്ചക്കറികൾ, ഇലക്കറികൾ, പരിപ്പുവർഗങ്ങൾ, മത്സ്യം, മുട്ട തുടങ്ങിയ പോഷക സമൃദ്ധമായ ആഹാരത്തിന്റെ ഉപയോഗക്കുറവ് ഒരു പ്രധാന കാരണമാണ്. 

അന്നജം, കൊഴുപ്പ്, എണ്ണ, ഉപ്പ്, പഞ്ചസാര അല്ലെങ്കിൽ മധുരം എന്നിവ അമിതമായടങ്ങിയ ഭക്ഷണത്തിന്റെ അമിതമായ ഉപയോഗം എന്നിവ ഈ ഹോർമോൺ കുറയാൻ കാരണമാണ്. ഉദാഹരണത്തിന്: ചോറ്, ബിരിയാണി, വറുത്തതും പൊരിച്ചതും, പലഹാരങ്ങൾ, ശീതള പാനീയങ്ങൾ തുടങ്ങിയ അനാരോഗ്യകരമായ ആഹാരത്തിന്റെ അമിത ഉപയോഗം  നല്ലതല്ല. 

അതിമദ്യപാനം, പുകവലി എന്നിവ പുരുഷ ഹോർമോൺ അളവ് ചെറുപ്പത്തിലേ കുറയ്ക്കുന്നു. 

ദീർഘകാലം രോഗബാധിരായിരിക്കുക, പിരിമുറുക്കം, ചില മരുന്നുകൾ, പ്രായ കൂടുതൽ അഥവാ വാർദ്ധക്യം എന്നിവ ടെസ്റ്റോസ്റ്റിറോൺ നില കുറയാനുള്ള കാരണമായേക്കാമെങ്കിലും മിക്കപ്പോഴും ഇതിനുള്ള ശരിയായ കാരണം വ്യക്തമായിരിക്കില്ല.

## ടെസ്റ്റോസ്റ്റിറോൺ അളവ് നിലനിർത്താൻ
പോഷക സമൃദ്ധമായ ഭക്ഷണം, ഉറക്കം, കൃത്യമായ വ്യായാമം, മാനസിക ഉല്ലാസം, ആരോഗ്യം എന്നിവ ടെസ്റ്റോസ്റ്റിറോൺ ഉത്പാദനത്തിന് അത്യാവശ്യമാണ്. 

*കൃത്യമായി വ്യായാമം ചെയ്യുക: പതിവായി വ്യായാമം ചെയ്യുന്നത് വഴി ടെസ്റ്റോസ്റ്റിറോൺ സന്തുലിതാവസ്ഥ നിലനിർത്താൻ സഹായിക്കും. പ്രത്യേകിച്ച് ജിംനേഷ്യത്തിൽ ചെയ്യുന്ന ഭാരം ഉപയോഗിച്ചു കൊണ്ടുള്ള വ്യായാമങ്ങൾ ഏറെ ഗുണകരമാണ്. 
*കൃത്യമായി ഉറങ്ങുക: നിത്യവും 7/8 മണിക്കൂർ ഉറങ്ങുക. ഇത് ടെസ്റ്റോസ്റ്റിറോൺ ഉത്പാദനത്തിന് അത്യാവശ്യമാണ്.

*പോഷകാഹാരം കഴിക്കുക: പഴങ്ങൾ, പച്ചക്കറികൾ, ഇലക്കറികൾ, മത്സ്യം,  മുട്ട, പയർ വർഗ്ഗങ്ങൾ, പരിപ്പ് വർഗ്ഗങ്ങൾ, യോഗർട്ട് എന്നിവ ചേർന്ന സമീകൃത ആഹാരം കഴിക്കുക. ഇവയിൽ അടങ്ങിയ പ്രോട്ടീൻ, വിറ്റാമിനുകൾ, ധാതുക്കൾ, ഒമേഗാ 3 ഫാറ്റി ആസിഡ്  എന്നിവ ടെസ്റ്റോസ്റ്റിറോൺ ഉത്പാദനത്തിനും ആരോഗ്യത്തിനും ഗുണകരമാണ്. 

*സിങ്ക്, വിറ്റാമിൻ ഡി, മഗ്‌നീഷ്യം, ഒമെഗാ 3 ഫാറ്റി ആസിഡ്, ബോറോൺ, വിറ്റാമിൻ ഇ, വിറ്റാമിൻ ബി മൂലകങ്ങൾ, സെലിനിയം, വിറ്റാമിൻ സി തുടങ്ങിയ പോഷകങ്ങൾ ടെസ്റ്റൊസ്റ്റിറോൺ ഉത്പാദനത്തിന് അത്യാവശ്യമാണ്. ഇത് പുരുഷന്മാരുടെ ആരോഗ്യത്തിനും ആവശ്യമാണ്. അതിനാൽ മേല്പറഞ്ഞ പോഷകങ്ങൾ അടങ്ങിയ ഭക്ഷണ പദാർഥങ്ങൾ പ്രത്യേകം തെരെഞ്ഞെടുത്തു കഴിക്കേണ്ടത് ടെസ്റ്റോസ്റ്റിറോൺ സന്തുലിതാവസ്ഥ നിലനിർത്താൻ അത്യാവശ്യമാണ് എന്ന്‌ പഠനങ്ങൾ ചൂണ്ടി കാണിക്കുന്നു.

*മാതൃക പ്ലേറ്റ് മോഡൽ: പ്ലേറ്റിന്റെ പകുതിയോളം പച്ചക്കറികൾ, കാൽ ഭാഗം അന്നജം അടങ്ങിയ ചോറ്/ഗോതമ്പ്/ഉരുളക്കിഴങ്ങ് എന്നിവ ഏതെങ്കിലും, ബാക്കി കാൽ ഭാഗം മത്സ്യം/മുട്ട/പയർ വർഗ്ഗങ്ങൾ തുടങ്ങിയ പ്രോട്ടീൻ അടങ്ങിയ ആഹാരം എന്നിവ കഴിക്കുക. ഇത്തരം ഹെൽത്തി മോഡൽ പ്ലേറ്റ് രീതി ഉപയോഗപ്പെടുത്താവുന്നതാണ്. 

*അനാരോഗ്യകരമായ ഭക്ഷണം കുറയ്ക്കുക: അമിതാഹാരം കുറയ്ക്കുക. അമിതമായി അന്നജം, മധുരം, ഉപ്പ്, എണ്ണ, കൊഴുപ്പ് എന്നിവ അടങ്ങിയ ആഹാരം കുറയ്ക്കുക. ഉദാഹരണത്തിന്: പഞ്ചസാര, ചോറ്, ചപ്പാത്തി, ബിരിയാണി, വറുത്തതും പൊരിച്ചതും, പലഹാരങ്ങൾ എന്നിവ കുറയ്ക്കുക. 

*അമിത മദ്യപാനം, പുകവലി തുടങ്ങിയ ലഹരികൾ നിയന്ത്രിക്കുക. 

*അമിതവണ്ണം, കുടവയർ എന്നിവ കുറയ്ക്കുക. 

*മാനസിക സമ്മർദം നിയന്ത്രിക്കുക: അമിതമായ മാനസിക സമ്മർദം, കോർട്ടിസോൾ ഉത്പാദനം തുടങ്ങിയവ ടെസ്റ്റോസ്റ്റിറോൺ ഉത്പാദനം കുറയ്ക്കുന്നു. ഉല്ലാസവേളകൾ കണ്ടെത്തുക, സംഗീതം, നൃത്തം, സിനിമ, കളികൾ, യാത്രകൾ, ഉറക്കം മുതലായവ ആസ്വദിക്കുക.

*പ്രമേഹം, ഹൃദ്രോഗം, ഫാറ്റി ലിവർ, അമിത കൊളെസ്‍ട്രോൾ, രക്താതിമർദ്ദം, ഉദ്ധാരണശേഷിക്കുറവ് എന്നിവ ഉണ്ടെങ്കിൽ കൃത്യമായി ചികിത്സ എടുക്കുക. 

## റഫറൻസുകൾ

വർഗ്ഗം:അന്തർഗ്രന്ഥിസ്രാവം