വലിയശാല കാന്തള്ളൂർ മഹാദേവക്ഷേത്രം

കേരളസംസ്ഥനത്തിന്റെ തലസ്ഥാനമായ തിരുവനന്തപുരം നഗരത്തിന്റെ ഹൃദയഭാഗത്ത്, പദ്മനാഭസ്വാമിക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്ന് ഏകദേശം ഒരു കിലോമീറ്റർ കിഴക്കുമാറി, വലിയശാല അഗ്രഹാരത്തിന്റെ സമീപത്ത്, കിള്ളിയാറിന്റെ പടിഞ്ഞാറേക്കരയിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഒരു ക്ഷേത്രമാണ് **വലിയശാല കാന്തള്ളൂർ മഹാദേവക്ഷേത്രം**. ഉഗ്രമൂർത്തിയായും ശാന്തമൂർത്തിയായും രണ്ടു സങ്കല്പങ്ങളിൽ മഹാദേവനും തുല്യപ്രാധാന്യത്തോടെ മഹാവിഷ്ണുവും കുടികൊള്ളുന്ന ഈ ക്ഷേത്രത്തിൽ ഉപദേവതകളായി ഗണപതി, സുബ്രഹ്മണ്യൻ, അയ്യപ്പൻ, ശ്രീകൃഷ്ണൻ, ദുർഗ്ഗ, നാഗദൈവങ്ങൾ, ബ്രഹ്മരക്ഷസ്സ്, ഭൂതത്താൻ എന്നിവർക്കും പ്രതിഷ്ഠകളുണ്ട്. പദ്മനാഭസ്വാമിക്ഷേത്രം കഴിഞ്ഞാൽ തിരുവനന്തപുരം നഗരത്തിലെ ഏറ്റവും വലുപ്പം കൂടിയ ക്ഷേത്രം ഇതാണ്. കേരളത്തിലെ പുരാതനകാലത്തെ പ്രസിദ്ധ വേദപാഠശാലയായിരുന്ന കാന്തള്ളൂർ ശാല ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ പരിസരത്തായിരുന്നു. മൂന്ന് കൊടിമരങ്ങളുള്ള അപൂർവ്വം ക്ഷേത്രങ്ങളിലൊന്നാണ് ഇവിടെയുള്ളത്. ഐതിഹ്യപരമായും ചരിത്രപരമായും ഏറെ പ്രത്യേകതകൾ നിറഞ്ഞ ഈ ക്ഷേത്രം, ഇപ്പോൾ തിരുവിതാംകൂർ ദേവസ്വം ബോർഡിന്റെ കീഴിലാണ്. കുംഭമാസത്തിൽ തിരുവാതിര നാളിൽ ആറാട്ടായി പത്തുദിവസം ഉത്സവം, അതേ മാസത്തിൽ തന്നെയുള്ള ശിവരാത്രി, ധനുമാസത്തിലെ തിരുവാതിര, ചിങ്ങമാസത്തിലെ അഷ്ടമിരോഹിണി തുടങ്ങിയവയാണ് ക്ഷേത്രത്തിലെ പ്രധാന ആണ്ടുവിശേഷങ്ങൾ. 

## ഐതിഹ്യം
ഇന്ന് ക്ഷേത്രമിരിയ്ക്കുന്ന സ്ഥലം നിരവധി യുദ്ധങ്ങൾ നടന്നിരുന്ന സ്ഥലമായിരുന്നു. ചേര-ചോള- പാണ്ഡ്യസാമ്രാജ്യങ്ങൾ ഒരുപോലെ അതിൽ പങ്കെടുത്തിരുന്നു. അത്തരം യുദ്ധങ്ങളിൽ കൊല്ലപ്പെട്ട ഭടന്മാരുടെ ഭാര്യമാർ തുടർന്ന് സതി അനുഷ്ഠിച്ച സ്ഥലമായിരുന്നു വലിയശാല എന്നാണ് വിശ്വാസം. ഇവിടെ കിള്ളിയാറിന്റെ കരയിലുണ്ടായിരുന്ന ശ്മശാനത്തിലാണ് ഇവയെല്ലാം നടന്നതെന്നാണ് കഥ. അവിടം പിന്നീട് നികത്തുകയും തദ്സ്ഥാനത്ത് ശിവനെ പ്രതിഷ്ഠിച്ച ഒരു ക്ഷേത്രം ഉയർന്നുവരികയും ചെയ്തു. അതാണ് വലിയശാല കാന്തള്ളൂർ മഹാദേവക്ഷേത്രം. ശ്മശാനം നിന്നിരുന്ന സ്ഥലത്ത് പണികഴിപ്പിച്ചതുകൊണ്ട് ഭഗവാനെ ശ്മശാനശിവനായി ആരാധിയ്ക്കാൻ തുടങ്ങി എന്നാണ് കഥ. അത്യുഗ്രമൂർത്തിയായി മാറിയ ശ്മശാനശിവന്റെ കോപം അടക്കാൻ പിൽക്കാലത്ത് ഇരുവശങ്ങളിലുമായി സാംബശിവനെയും (പാർവതീസമേതനായ പരമശിവൻ) മഹാവിഷ്ണുവിനെയും പ്രതിഷ്ഠിയ്ക്കുകയായിരുന്നുവത്രേ. ഇവരിൽ കുടുംബസമേതശിവനെ ബ്രഹ്മാവായും ആരാധിച്ചുവരുന്നുണ്ട്. തന്മൂലം, ത്രിമൂർത്തികളുടെ ഒരു സംഗമസ്ഥാനമായി ഈ ക്ഷേത്രം മാറി.

## ചരിത്രം
വലിയശാല കാന്തള്ളൂർ മഹാദേവക്ഷേത്രത്തിന് ഏകദേശം ആയിരത്തിലധികം വർഷം പഴക്കം കാണും. കാന്തള്ളൂർ ശാലയെക്കാൾ പഴക്കം ക്ഷേത്രത്തിനുണ്ടെന്ന് അനുമാനിയ്ക്കുന്നതിൽ തെറ്റില്ല. പദ്മനാഭസ്വാമിക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്ന് ലഭിച്ച രേഖകളിൽ നിന്ന് എ.ഡി. ഏഴാം നൂറ്റാണ്ടിൽ തന്നെ കാന്തള്ളൂർ ശാല ഇവിടെ പൂർണ്ണപ്രതാപത്തോടെ നിലകൊണ്ടിരുന്നു. ഉത്തരഭാരതത്തിലെ പ്രസിദ്ധമായ നളന്ദ, തക്ഷശില തുടങ്ങിയ സർവകലാശാലകൾക്കുള്ള അതേ പ്രാധാന്യം കാന്തള്ളൂർ ശാലയ്ക്കുമുണ്ടായിരുന്നു. രാജ്യത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിൽ നിന്ന് വിദ്യാർത്ഥികൾ ഇവിടെ പഠിയ്ക്കാൻ എത്തിയിരുന്നു. അക്കാലത്ത് ഈ ക്ഷേത്രത്തിന് വളരെയധികം പ്രാധാന്യം ലഭിയ്ക്കുകയുണ്ടായി. നിരീശ്വരവാദത്തിൽ അധിഷ്ഠിതമായ ചാർവാകസിദ്ധാന്തം പോലും ഇവിടെ പഠിപ്പിച്ചിരുന്നു എന്നത് ശ്രദ്ധേയമായ ഒരു കാര്യമാണ്. എ.ഡി. 985-ൽ ചോളചക്രവർത്തിമാർ രചിച്ച ശിലാലിഖിതങ്ങളിലും ക്ഷേത്രത്തെക്കുറിച്ചും ശാലയെക്കുറിച്ചും വിവരങ്ങൾ കാണാം. ഇവയെല്ലാം വെളിച്ചം വീശുന്നത് ക്ഷേത്രത്തിന്റെ പഴക്കത്തിലേയ്ക്കാണ്.

കാന്തള്ളൂർ ശാല ഇല്ലാതായശേഷം ക്ഷേത്രം പ്രസിദ്ധരായ എട്ടുവീട്ടിൽ പിള്ളമാരുടെ നിയന്ത്രണത്തിലായി. അവരുടെ കാലത്തും ക്ഷേത്രം പ്രൗഢിയോടെ നിലകൊണ്ടിരുന്നു. എന്നാൽ, പിൽക്കാലത്ത് ഇവരിലെ അവസാന തലമുറ, തിരുവിതാംകൂർ യുവരാജാവായിരുന്ന അനിഴം തിരുനാൾ മാർത്താണ്ഡവർമ്മയ്ക്കെതിരെയുള്ള കരുനീക്കങ്ങളുടെ ഭാഗമായി ക്ഷേത്രം ഉപയോഗിയ്ക്കുകയുണ്ടായി. എട്ടുവീട്ടിൽ പിള്ളമാരിൽ പ്രധാനിയായിരുന്ന കുടമൺ പിള്ളയുടെ ഭാര്യവീട് ഇവിടെയായത് അതിന് സൗകര്യമാകുകയും ചെയ്തു. മാർത്താണ്ഡവർമ്മയെ തകർക്കാൻ കുടമൺ പിള്ള, ക്ഷേത്രത്തിലെ തന്ത്രിമാരുടെ സഹായത്തോടെ പ്രധാന മൂർത്തിയിൽ ശ്മശാന ശിവനെ ആവാഹിച്ചു എന്നൊരു കഥ പ്രചാരത്തിലുണ്ട്. എന്നാൽ ഈ കഥ അത്ര വിശ്വസനീയമല്ല. 

സംഗതി എന്തായാലും ഈ സംഭവത്തോടുകൂടി കാന്തള്ളൂർ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ പ്രതാപം അവസാനിച്ചു. മാർത്താണ്ഡവർമ്മയിൽ തുടങ്ങി ചിത്തിര തിരുനാൾ ബാലരാമവർമ്മ വരെയുള്ള തിരുവിതാംകൂർ രാജാക്കന്മാരോ, അവരുടെ ബന്ധുക്കളോ ഒരിയ്ക്കൽ പോലും ഈ ക്ഷേത്രം സന്ദർശിച്ചിരുന്നില്ല. നവരാത്രിക്കാലത്ത് പദ്മനാഭസ്വാമിക്ഷേത്രത്തിലേയ്ക്കുള്ള എഴുന്നള്ളിപ്പ് വലിയശാല ഭാഗത്തെത്തുമ്പോൾ ഈ ക്ഷേത്രം കണ്ടാൽ ചിത്തിര തിരുനാളും സംഘവും മുഖം തിരിച്ചുനടക്കുന്നത് പതിവുകാഴ്ചയായിരുന്നു. എന്നാൽ, ചിത്തിര തിരുനാളിന്റെ മരണശേഷം അദ്ദേഹത്തിന്റെ അനുജൻ ഉത്രാടം തിരുനാൾ മാർത്താണ്ഡവർമ്മ ചുമതലയേറ്റപ്പോൾ ക്ഷേത്രവുമായുള്ള പ്രശ്നങ്ങൾ അവസാനിപ്പിയ്ക്കാൻ തീരുമാനിയ്ക്കുകയും തുടർന്ന് രാജകുടുംബാംഗങ്ങൾ പതിവായി ഇവിടെ ദർശനം നടത്താൻ വരികയും ചെയ്തു. ഇതുകൂടാതെ, ചരിത്രപ്രേമികളായ ചിലരും ഇവിടെ ദർശനത്തിനെത്താറുണ്ട്. ഇത് ഗതകാലപ്രൗഢിയിലേയ്ക്കുള്ള തിരിച്ചുപോക്കിന്റെ സൂചനയായി ഭക്തർ കണ്ടുവരുന്നു.

## ക്ഷേത്രനിർമ്മിതി
### ക്ഷേത്രപരിസരവും മതിലകവും
വലിയശാല ദേശത്തിന്റെ ഒത്ത നടുക്കായി, കിള്ളിയാറിന്റെ പടിഞ്ഞാറേക്കരയിലാണ് ക്ഷേത്രം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത്. കിഴക്കോട്ടാണ് ക്ഷേത്രദർശനം. പദ്മനാഭസ്വാമിക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്ന് വരുന്നവർക്ക് പഴവങ്ങാടി ഗണപതിക്ഷേത്രത്തിന്റെ മുന്നിലൂടെ പവർ ഹൗസ് ജങ്ഷനിലെത്തി, അവിടെനിന്ന് വലത്തോട്ട് തിരിഞ്ഞ് ഒരു കിലോമീറ്റർ പോയാൽ ക്ഷേത്രനടയിലെത്താവുന്നതാണ്. വലിയശാലയിൽ നിന്ന് മരുതംകുഴി വരെ നീണ്ടുകിടക്കുന്ന കൊച്ചാർ റോഡ്, ക്ഷേത്രത്തിനും കിള്ളിയാറിനും ഇടയിലൂടെ കടന്നുപോകുന്നു. ഇവിടെ ക്ഷേത്രം വക ബസ് സ്റ്റോപ്പും ഏതാനും കടകളും കാണാം. പ്രസിദ്ധമായ വലിയശാല അഗ്രഹാരമാണ് ക്ഷേത്രത്തിന്റെ പടിഞ്ഞാറേ നട മുഴുവൻ. നദീതീരത്തുള്ള ക്ഷേത്രമായതിനാൽ ഇവിടെ പ്രത്യേകം കുളവും കിണറും പണിതിട്ടില്ല. ഉത്സവാവസാനം ഭഗവാന്റെ ആറാട്ടും മുന്നിലൂടെ ഒഴുകുന്ന കിള്ളിയാറ്റിലാണ്. അതിവിശാലമായ മതിൽക്കെട്ട് ക്ഷേത്രത്തെ മുഴുവൻ പൊതിഞ്ഞ് സംരക്ഷിച്ചുവരുന്നു. ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഒരുഭാഗത്തും ഗോപുരം പണിതിട്ടില്ല. കിഴക്കേ നടയിൽ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ പേരെഴുതിവച്ച കവാടമുണ്ട്. ഇതിന് നേരെമുന്നിൽ ഒരു അരയാലുമുണ്ട്. ഹൈന്ദവവിശ്വാസപ്രകാരം പുണ്യവൃക്ഷമായ അരയാലിനെ, ത്രിമൂർത്തികളുടെ പ്രത്യക്ഷസ്വരൂപമായാണ് കണക്കാക്കിവരുന്നത്. ദിവസവും രാവിലെ അരയാലിനെ ഏഴുതവണ വലംവയ്ക്കുന്നത് നല്ലതായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. വലിയശാല ക്ഷേത്രത്തിൽ ത്രിമൂർത്തികളെ സങ്കല്പിച്ച് ആരാധനയുള്ളതിനാൽ ഇവിടെ ഇത് അതിവിശേഷമായി കണ്ടുവരുന്നു. എന്നും അരയാലിനെ വന്ദിച്ചശേഷമാണ് ഭക്തർ അകത്ത് കയറാറുള്ളതും.

കിഴക്കേ നടയിലൂടെ കയറുമ്പോൾ ആദ്യം ശ്രദ്ധയിൽ പെടുന്നത് **ഓം ഗംഗാധരായ നമഃ** എന്നെഴുതിവച്ച ഒരു ബോർഡും, അതിനുമുന്നിൽ ഭഗവദ്വാഹനമായ നന്ദിയെ ശിരസ്സിലേറ്റിനിൽക്കുന്ന ചെമ്പുകൊടിമരവുമാണ്. ക്ഷേത്രത്തിലെ മൂന്ന് കൊടിമരങ്ങളിൽ ഏറ്റവും ഉയരം കൂടിയത് ഈ കൊടിമരമാണ്. ഇതിന് ചുവട്ടിൽ പതിവുപോലെ അഷ്ടദിക്പാലകരുടെ രൂപങ്ങളുമുണ്ട്. കൊടിമരത്തിനപ്പുറം ബലിക്കൽപ്പുര. ക്ഷേത്രത്തിലെ പ്രധാന ബലിക്കല്ല് ഇവിടെ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. അധികം ഉയരമില്ലാത്ത ബലിക്കല്ലാണ് ഇവിടെയുള്ളത്. തന്മൂലം പുറമേ നിന്നുനോക്കിയാൽത്തന്നെ വിഗ്രഹം കാണാം.  ഇതേപോലെ മറ്റ് രണ്ടുനടകളിലും കൊടിമരങ്ങളും ബലിക്കല്ലുകളുമുണ്ട്. കേരളത്തിൽ മൂന്ന് കൊടിമരങ്ങളുള്ള അപൂർവ്വം ക്ഷേത്രങ്ങളിലൊന്നാണിത്. പാലക്കാട് ജില്ലയിലെ തിരുവേഗപ്പുറ മഹാക്ഷേത്രം, ചിനക്കത്തൂർ ഭഗവതിക്ഷേത്രം, മലപ്പുറം ജില്ലയിലെ  കരിക്കാട് സുബ്രഹ്മണ്യ - ധർമ്മശാസ്താക്ഷേത്രം, തിരുവനന്തപുരം ജില്ലയിലെത്തന്നെ ഒറ്റശേഖരമംഗലം മഹാദേവക്ഷേത്രം എന്നിവയാണ് കേരളത്തിൽ ഇതുകൂടാതെ മൂന്ന് കൊടിമരങ്ങളുള്ള ക്ഷേത്രങ്ങൾ. 

ഏകദേശം ആറേക്കർ വിസ്തീർണ്ണം വരുന്ന അതിവിശാലമായ മതിലകമാണ് വലിയശാല കാന്തള്ളൂർ ക്ഷേത്രത്തിലേത്. ഇവിടെ ധാരാളം മരങ്ങൾ തഴച്ചുവളരുന്നുണ്ട്. ഇരു ശിവന്മാരുടെയും നടുവിലായി വളർന്നുനിൽക്കുന്ന ഒരു ആൽമരത്തിന്റെ ചുവട്ടിലാണ് ഭഗവാന്റെ മുഖ്യപാർഷദന്മാരിലൊരാളായ ഭൂതത്താന്റെ പ്രതിഷ്ഠ. പ്രത്യേകിച്ച് രൂപമൊന്നുമില്ലാത്ത ഒരു ശിലയിലാണ് ഭൂതത്താനെ ആവാഹിച്ചുവച്ചിരിയ്ക്കുന്നത്. ഭഗവാന്റെ നിവേദ്യത്തിന്റെ ഉച്ചിഷ്ടമാണ് ഇവിടെ പ്രധാന വഴിപാട്.

### ശ്രീകോവിൽ
### നാലമ്പലം

വർഗ്ഗം:കേരളത്തിലെ ശിവക്ഷേത്രങ്ങൾ
വർഗ്ഗം:കേരളത്തിലെ മഹാവിഷ്ണുക്ഷേത്രങ്ങൾ
വർഗ്ഗം:മൂന്നു കൊടിമരങ്ങളുള്ള ക്ഷേത്രങ്ങൾ
വർഗ്ഗം:തിരുവനന്തപുരം ജില്ലയിലെ ക്ഷേത്രങ്ങൾ